Türkçe’nin zengin olup olmadığı konusu yalnız günümüzde konuşulan bir mesele değil. Bu sorunun, bin yıl gibi köklü bir geçmişi var. Bugün de bazıları, Türkçe’nin zengin bir dil olduğunu söylerken bazıları ise bunun tersini iddia etmekte. Acaba söylendiği gibi Türkçe, zengin bir dil mi?
Türkçe’nin zengin bir dil olmadığını iddia edenler genellikle şu ifadeleri kullanıyor: “Arapçada bir olayı on, on beş farklı kelime ile anlatabilirken Türkçede ise aynı durumu bir sözcük ile ifade edebiliyoruz. Bir durumu on beş, yirmi farklı şekilde aktarabildiğim bir dil elbette ki diğer dillere göre daha zengindir.”
Bu söylem akıllara şu iki soruyu getirmekte: (i)Aynı olayı, nesneyi birden fazla kelime ile anlatabilmek gerçekten o dilin zenginliğini mi gösterir? (ii)Bir dilin zengin olmasındaki etkenler ne(ler)dir?
Tevafuk diyelim… Okuduğum bir ders kitabında bu soruların cevabı ile karşılaştım.
Burhan Bozgeyik’in, Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş ile yaptığı mülakatta Timurtaş Hoca bu soruları-cevabına mütmain olacağımız şekilde- yanıtlamış.
Soruyu şöyle sormuş, Sayın Bozgeyik:
-Zengin dil ne demektir sizce?
Timurtaş- Aslında kelime sayısı fazla olması o dilin zengin olduğunu göstermez. Bir yerde zenginliktir, fakat büyük bir unsur değildir.
Bozgeyik- Bu noktayı biraz daha açıklar mısınız hocam; kelime sayısının fazla olması zengin olmasına neden kâfi sebep değildir?
Timurtaş- Mesela, “Arapça zengin bir dildir” dedikleri zaman, saydıkları maddeler; atın, devenin, kılıcın, arslanın yüz tane, ikiyüz tane adıdır. Fakat bunlar arasında mana farklılığı bulunmadığına göre bu bir zenginlik değildir. Muhtelif kabilelerde bunlara muhtelif eserler verilmiş. “İngilizce de şu kadar zengindir” dedikleri zaman, şu kadar kuş ismi, bu kadar nebat ismi var deniliyor. Nerde ne görmüşse onu almışlar. Mesela Hindistan’da gördüğü bitkiye o dildekine benzer bir ad vermiş, başka bir yerde gördüğü kuşun, hayvanın ismini aynen almış. Bu, dilin zenginliğini göstermez. Fakat bununla Arapça ve İngilizce zengin değildir demek istemiyorum. Dilin zenginliğini bu şekilde ortaya koymamak lazımdır diyorum…
Zenginlik, bir dilin ifade kabiliyeti, ifade gücü var mı, yok mu, o zaman belli olur. Bunu da tabirlerin çokluğu temin eder. Bir dilde deyimler çoksa o dilin anlatış gücü fazla demektir. Mecazi kullanışlar çok ise o dilde yine bir kudret var demektir. Anlatış fiillere dayandığı için fiil sigaları zengin mi, değil mi?.. Bunlara bakmamız lazımdır. Meseleyi bu şekilde ele aldığımız takdirde Türkçenin çok zengin bir dil olduğu ortaya çıkar. Çünkü Türkçede tabir çok deyim çok. Türkçe, tabirler bakımından çok zengin. Aynı zamanda bilhassa Türkçede fiil çekimi sigaları fazla. Türkçe, fiil çekimi bakımından zannediyorum ki dünyada en fazla imkâna sahip olan bir dil. Mesela; “gelmişmişim” fiili, naklî mazinin(anlatılan geçmiş zamanın) rivayeti oluyor. Yani kendim biliyorum, başkası bana söylüyor. Şimdi “gelmişmişim” gibi bir ifade dünyanın hiçbir yerinde bir fiil ile anlatılamaz. Bir veya iki cümleyle anlatılır. Bu, Türkçenin bir zenginliği… Biraz evvel söylediğim gibi deyim bakımından da zengin. Belki Türkçede kelime sayısı az, fakat Türkçede deyimler çok, mecazî kullanışlar çok ve fiil çekimi bakımından ise, Türkçemiz bütün dillere nazaran en fazla sigayı ihtiva eden, hakikaten zengin bir dil(…)
***
Evet, Hocanın da dediği gibi bir dilde kelime sayısının fazla olması bir yerde zenginliktir; fakat zenginlik unsuru değildir. Bir dilin zengin sayılması için fiil sigalarını fazlaca bulundurması gerekmektedir. Türkçemizde ise bu oldukça fazladır. Bilindiği de gibi Türkçe zengin bir dildir.
Türkçenin zenginliği giriş cümlesinde de belirttiğimiz gibi; Kaşgarlı Mahmud’u yollara düşüren, Ali Şîr Nevaî’ye divân yazdıran yüzyıllar boyu süregelen bir konudur.
Bu yazıda, Türkçe üzerine yapılan belki de yüzlerce ithamdan sadece birini açıklamaya çalıştık.
Süleyman Nazif, Mehmet Âkif’i anlattığı eserin sonuna şu notu düşer:
“Mehmet Âkif’, benim takdir ve tenkitlerimle tanınmaya muhtaç değildir.” Bugün biz de bu sözü Türkçe için söylüyoruz. Çünkü biz biliyoruz ki Türkçe, bu tür söylemlerle gözden düşecek, birilerinin takdiriyle beğenilecek bir dil değildir. Türkçe her zaman gözleri büyüleyecek eşsiz bir dildir.
Mehmet Âkif, Süleyman Nazif, Mihrabad Yayınları, İst. 2016, s.276
Burhan Bozgeyik, Dil Davası, Yeni Asya Yayınları, İst. 1981, s.25-27.