kopuz, dede korkut’un sazıdır ve yayla çalınır. baş kısımdaki tellerin bağlandığı ses burgularından birisi güneşi diğeri ayı temsil eder. gövdede telleri taşıyan köprü kısmının altı yeri, üstü de göğü temsil etmektedir.
geliştirilip dört telli orkestra kobızına dönüşen “narkobız” da bunların devamı niteliğindedir. kazaklar kılkopuzun dede korkut’la bağlantılı olduğuna inanmaktadırlar. iki telli kılkopuzun telleri at kılındandır. gövdesinin üstü açık oyuktur, alt tarafı deriyle kaplıdır. yüzü genelde düz değildir. o yüzden telleri yüksek durmaktadır. diz üzerine konularak çalınır. kopuzu çalmak için kullanılan ağaç yay şeklindedir. kopuz yapmak için kayın, meşe, ıhlamur gibi ağaç türleri seçilir. kopuz yapılacak ağaç fidanken özel bakıma alınır ve sadece sonbahar günlerinde kesilmektedir. ustalar yılın diğer mevsimlerinde kesilen ağacı ham görmekte ve kullanmamaktadırlar.
dede korkut kopuzu rüyasında keşfeder
dede korkut’un kopuzu nasıl icat ettiği ile ilgili efsane günümüze kadar korunmuştur. bu efsaneye göre; korkut küçüklüğünden kavrama yetisi yüksek ve hafızası kuvvetli bir çocuk olarak büyür. o dönemde kullanılan müzik aletlerin hepsini çalabilecek seviyeye gelir. fakat bununla yetinmeyen korkut kendi elleriyle, insan ve hayvanların tabiat olaylarının, kâinattaki varlıkların sesini çıkarabilen bir müzik aleti yapmak istemiş. aleti nasıl yapacağını çok düşünmüş, kesip getirdiği bir çam ağacının gövdesine tasarladığı şekli vermeye çalışmış. fakat bundan sonra ne yapacağını bilemeyip çok zorlanmış. günler hep böyle çam ağacına şekil vermekle ve nasıl bir alet yapacağını düşünmekle geçmiş. bir gün artık iyice yorulan korkut otururken bir anlık uykuya dalmış. rüyasında bir melek ona: “ey, korkut! yapmakta olduğun kopuz altı yaşındaki erkek devenin kemiği kadar olmuş. fakat onun deve derisinden gövdesi, erkek keçinin boynuzundan oyularak yapılmış tiyeği (teli yüksek tutmak için altına konulan köprü), beş yaşındaki aygırın kuyruk kıllarından örülmüş işegi (bağırsak) eksiktir. bunları sağlarsan, aletin kuş gibi ötmeye dünden hazırmış.” diyerek kopuzu nasıl tamamlayacağı hakkında bilgi verir. korkut uyanır uyanmaz meleğin anlattıklarının hepsini yapmış.
“çam ağacının gövdesinden,
kesip de yaptığım kopuzum.
üyenkinin gövdesinden,
oyarak yaptığım kopuzum.
jelmaya’nın derisinden,
şanak yaptığım kopuzum.
asi tekenin boynuzundan,
tiyek yaptığım kopuzum.
beş yaşındaki aygırın kuyruğundan,
işek yaptığım kopuzum.
kulaklarını ayarlayayım,
olmazsa bu dediklerim.
tekrar yere vurup seni parçalayacağım!”
diyerek kopuzu eline almış, kendi elleriyle yaptığı bu müzik aletinin tellerinden güzel nağmeler dökülmeye başlamış. uçan kuş, koşan hayvan, esen rüzgâr, bütün tabiat hareketlerini durdurmuş, kopuzun sesine kulak vermişler.www.youtube.com/watch
çalgının kendisi ve çalma şekliwww.youtube.com/watch
fakat bununla yetinmeyen korkut kendi elleriyle, insan ve hayvanların tabiat olaylarının, kâinattaki varlıkların sesini çıkarabilen bir müzik aleti yapmak istemiş.burdada dendiği gibi bu çalgıyla hayvan sesleri doğadaki seslerde çıkartılabiliyor
kılkopuzla kurt sesleriwww.youtube.com/watch