Transkript
1
2
3 2011 / Yıl: 7 Sayı: 19 Ocak - Şubat - Mart 1 Gençlerin Baktığı Yerde Olmak Ahmet GÜNDOĞDU * İnsan, kendi benliğini gerçekten tanımak için yola çıktığı andan itibaren, tanımaya çalıştığı bu varlığın izlerini uzaklarda, dünyanın bile ortada olmadığı zamanlarda aramak zorunda kalır. Ve yine fark eder ki, insan oluş, üzerinde tartışılan, sonu gelmeyen meselelerden biridir. Bu konuda her şey anlaşıldı ve aşıldı denildiği yerde, bazen bir adım bile ilerleme sağlanamadığını görürüz. Ünlü bir romancı, insanla ilgili olarak şunları söylüyor: Eserimi tamamlayabilecek bir vakit bulabilirsem, her şeyden önce insanları, birer hilkat garibesine benzetme pahasına da olsa, mekânda kapladıkları kısıtlı yere karşılık, zaman içinde çok büyük, ölçüsüzce uzatılmış bir yer kaplayan varlıklar olarak tasvir edecektim kesinlikle. Çünkü insanlar, yıllara dalmış devler misali, yaşamış oldukları sayısız günden oluşan, birbirinden uzak dönemlerin hepsine aynı anda dokunabilirler. Romancı, bu sözleriyle, insan konusunda hepimizin bildiği, ancak gündelik yaşamda kendimiz için bile çok fazla dikkate almadığımız sınırlarımıza ışık tutuyor. Haksız da sayılmaz. İnsanın kendilik hissi nin bedensel sınırlarının çok ötesine uzandığına her insan tanıklık edebilir. İnsanoğlu, düşleri, düşünceleri, hayalleri aracılığıyla bağlar geliştirir, ki bunu, inananlar açısından, ilk insana hatta ilahi nefhaya kadar uzatmak mümkündür. Bağların fiziksel olmaması, onun değersiz ya da kolayca vazgeçilebilir olduğunu göstermez. * Genel Başkan O zaman çocuklar ve gençlerle ilgili yaklaşımlarımızı bir kez daha gözden geçirmeliyiz. Çocuklar büyüdükçe, kendine yakın ve dost bulduğu grup üyeleriyle bağlantılarını geliştirir ve bu yolla aidiyet duygusunu güçlendirir, benliğindeki boşlukları doldurur. Bu arada, çocuğun-gencin içinde yaşadığı toplum ve bu toplumun tarihinde yer alan, görmediği kişileriyle psikolojik benliği arasında kurduğu duygusal bağlantılar son derece önemlidir. Daha güncel, daha etkileyici, dönüştürücü model olarak dizi kahramanları, reklam ve reklam yıldızlarının etkisinin boyutları, tahmin edilenin üstünde bir etkileme gücüne sahip. Açık etmeye çalıştığımız aidiyet duygusunun oluşmasını -aslında buna benlik/ kimlik inşası da diyebiliriz- farklı araçlarla tanıklık ettikleri yaşantıların, duyuş ve düşüncelerin akışında aramalıyız. Her şeyden önce her insan, çocukluk dönemini saymazsak, belirli bir anlam ve sürekliliğin peşinden koşar. Bu anlam ve sürekliliğin çok yüce bir şey olması da gerekmiyor. Bu gerçek, insanla ilgili bilimlerin ortaya koyduğu en rafine bilgilerden biridir. Anlam ve süreklilik aslında insana, kişisel bir hikâyeye sahip olma imkânı veriyor. Hatta bir düşünür, sırf bu yüzden insanı, hikâyesi olan canlıdır, diyebilecek kadar ileri götürür. Aslında gerçeklik dediğimiz şey, gündelik hayatın belli bir zaman dizgesi içinde, sınırları çizilmiş bir çerçeve içinde bir öyküsellik kazanır; unutulanlar dışında belleğinde saklanan yaşantılara çeşitli duygusal çeşniler de katarak bir bütünsellik kazandırır. Hoş-nahoş, iyi-kötü, iyi ki-ne yazık ki gibi ölçütler kullanarak tasnif ettiği anıları, benlik tasarımının, yani kimliğinin en önemli zeminini oluşturur. Kim olduğuna dair sorulacak sorulara verilen yanıtların büyük bir kısmı işte bu anılardan gelmektedir. Dolayısıyla benlik, geçip gitmiş zamanlarda yaşanmış (yaşandığı sanılan ya da arzu edilen) olaylar üzerinden inşa edilmiş bir yapıdır. Burada dikkat etmemiz gereken önemli tespitlerden biri de, bilim, sanat ve felsefenin salt bilgi peşinde, tarafsız akademik arayışlar olmadığı gerçeğidir. Bu kavramlar, sürekli oluş halindeki hayatın patlayıcı kuvvetlerinin ayrı ayrı etkileri olarak hayatı dönüştüren güçlerdir. Bunlar, gündelik alanın bütün kılcal damarlarına dek uzanıyor, sarsıyor, bozuyor, un ufak ediyor. Cep telefonu, televizyon ve internet teknolojiyle buluşuyor; internet, televizyonla, sinemayla, oyunla buluşuyor; oyunlar, diziler, filmler, reklamlar, iç içe geçmiş felsefi ekollerle, ahlaki değerlerle harmanlanıyor; popüler kültür, gücüne güç katarak yoluna devam ediyor; sıkıştırılmış zaman ve mekânlar, aralarında karar verilmesi gereken binlerce mesaj Üstelik bu kültürün kısa zaman aralıklarıyla geliştirdiği, yaşattığı, sonra öldürdüğü idoller; ucuz para kazanma yolları; insanların içgüdülerine seslenen türlü yapımlar Kalıcı bilinç inşa etme imkânı bulamayan gençlerimize yönelttiğimiz acımasız yargılar
4 2 Bilim ve sanattaki yeni gelişmeler; felsefede, kültürde, inanç değerlerinde yeni sorulara ve sorunlara yol açıyor, hatta bizzat kışkırtıyor. Aslında bütün bunlar, hayatın görünüm değiştirerek kendini somutlaştırmasından, ete kemiğe bürünmesinden başka bir şey olmayabilir de. Hayatın bu dinamik, kendini dönüştürerek yeniden üreten, çoğaltan, bir taraftan da yok eden yanına karşılık, ideolojilerin statik yapısından hareketle ne söylenebilir? Sanırım karşımızdaki en can alıcı sorun da bu olmalıdır. Bu yönüyle dinamik bilgi de ideolojinin karşısındadır. Çünkü bilgi, şeylerin ya da dış dünyanın bir aynası değildir. Tüm algılar, duyuların yakaladığı ve kodladığı uyarı ya da işaretlerden hareketle, beyinde gerçekleşen çeviriler ve yeniden inşalardır. O zaman, içinde yaşadığımız, kimilerinin postmodern olarak tanımladığı dönemin niteliklerinin bilinmesi hayati öneme sahiptir: - Kültür ve kitle iletişim araçları toplumsal hayatta, geçmişe göre daha güçlü ve önemli hale gelmiştir. - Ekonomik ve toplumsal hayat, sanayi emeği aracılığıyla malların üretiminden çok, sembollerin ve yaşam tarzlarının tüketimi etrafında döner. - Gerçeklik ve onun temsili hakkındaki fikirler sorunlu gösterilir. - İmge (genel görünüş, izlenim, imaj) ve mekân, kültür üretiminin düzenleyici ilkeleri olarak anlatı (roman, hikâye, masal vb. edebî türler) ve tarihin yerini almıştır. - Tüketim temelli kent alanı, kırsal biçime de hâkim olmuştur. Bu, ekonomik üretim etrafında düzenleniyor olmaktan çok, kendi temel dinamiği olarak eğlenceye, boş zaman koşuluna ve yaşam tarzına hizmet eder. Alışveriş merkezleri, eğlence parkları ve çeşitli yerleşim kompleksleri bunun en somut örnekleridir. - Geleneksel kabul gören gerçeklerden çok, kurgulanmış gerçeklere öncelik tanınır. - Başkalarıyla kurulan ilişkide ne duygusal bağ (ve buna uygun duygular) ne de başkalarına karşı sorumluluk ve görev duygusu taşımamak, tek kalarak bir bağlantı içinde olmaktır. - Hayat bir oyun ve projedir, onu aktif olarak biçimlendirenler hakkaniyet ve işbirliğine layıktır, bu oyuna katılmayanlar yok sayılır. - Yaşantı, her defasında, değişen yaşam dünyalarına aidiyet yoluyla yenilenir. - Enformasyonların eğlence değeri olmalıdır ve bunlar insanlara yaşantı olarak arz edilir. Liste uzayıp gidiyor. Ancak burada sözünü ettiklerimizden her biri, hakkında sayısız tez üretilmesini gerektirecek kadar çarpıcıdır. Düşünün, gerçeklik ve onun temsili hakkındaki fikirlerin sorunlu gösterildiği, hayatın her defasında yeni yaşantılara aidiyet kurmak biçiminde anlaşıldığı, eğlence değeri taşımayan bilginin bilgi sayılmadığı, sembollerle tıka basa doldurulduğu, kurgulanmış gerçeklerin egemenliğindeki bir dünya, sadece gençler için değil, yetişkinler için de içinden çıkılması zor bir labirenttir. Bu konuda ünlü bir psikiyatrımızın 1 gözlemi bizim için net bir tablo sunar: Kendi kültürel kesiminin değerleriyle çok fazla belirlenmiş bu genç kız. Hangi kolejde okunmuş olduğu, ne marka saat takıldığı filan önemli onun için; yaşadığı çevrede büyük bir alan kaplayan vitrin, imaj, gösteri meseleleriyle çok ilgili. Ama bu kaliteli yer, mü- 1 Saffet Murat Tura zik, giysi, araba tutkusu, alaturkalık ve maçoluk fobisi, zorlantılı tarzda sosyal olma çabaları, sınıf-statü kaygıları, sevgilisiz edememe, chat vs. nin altında bir şeyler daha var. Daha doğrusu yok; gündelikliğin ardında yok bu çocuk. Sadece köklü bir sıkıntı var ortada. Evet, toplumsal oyun la, olan bitenle güçlü bağları var da, evrenle, dolayısıyla da kendi kendisiyle bir ilişkisi yok. Sadece gündelik, dünyevi, toplumsal bir varlık o. Özetle, yaşam dönemlerinin algılanışının toplumsal değişmeler tarafından etkilendiğini uzun zamandır biliyoruz. On yedi ve on sekizinci yüzyıllarda endüstrileşmenin başlaması, orta sınıfların oluşumu ve eğitim kurumlarının ortaya çıkışına değin çocukluk, kendine özgü gereksinimleri ve karakteristikleri olan bir dönem olarak belirlenmemişti. Ergenlik dönemi kavramı yirminci yüzyılda ortaya çıkmıştır lardan bu yana gençlik sorunları, bunalımlı gençlik, öğrenci hareketleri gibi bir olgu, dünyanın çeşitli ülkelerinde yaşanmaya başlandı. Bütün tasniflerin ortasında en temel sorun olarak yeterli, özgün, özerk benlik yapısının geliştirilmesi duruyor. Bunun için insan hangi sınıftan olursa olsun, şu üç temel soruyu cevaplamak zorundadır: Ben kimim, nereye yönelmeliyim, neden? Her insan, aklının karıştığı ya da önemli kararların arifesinde yönelebileceği insanlara ve kurumlara ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaç, çocukluktan başlamak üzere hayatın bütün aşamalarında sürer. O zaman değer sahipleri, Çocuklar-gençler başka yöne bakıyorlar, bizi görmüyorlar diyerek gelişmelere seyirci kalmak yerine, çocukların-gençlerin baktığı yerde olmaya özen göstermelidir, ki onlar kendilerine ilişkin olumlu bir öz, kimlik geliştirebilsinler.
5 2011 / Yıl: 7 Sayı: 19 Ocak - Şubat - Mart 3 Öğretmenlik Mesleki Değerlerinin Aşınma Sürecine İlişkin Bir Değerlendirme Prof. Dr. Burhanettin DÖNMEZ * Meslek nedir? Türk Dil Kurumu nun Türkçe Sözlüğü nde meslek, bir kimsenin geçimini sağlamak için yaptığı sürekli iş, uğraş olarak tanımlanmaktadır. Bu uğraş, genellikle, insanların kendilerinin ve aile üyelerinin yaşamlarını sürdürebilmeleri için icra ettikleri yaşamsal bir olgudur. Meslekler, toplumsal, kültürel ve ekonomik yapının gerektirdiği bir iş bölümü sonucu toplumun bir kısım ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla ortaya çıkarlar. Meslekler, genellikle, gelişmemiş toplumlarda görenekle babadan oğula geçer, az gelişmiş toplumlarda usta çırak ilişkisiyle öğrenilir, gelişmiş toplumlarda örgün eğitimle edinilir. Gelişmiş çağcıl toplumlarda meslek, görece olarak uzun süreli bir mesleki eğitim; mesleğe giriş sınavlarından alınan puan; belirli bir staj döneminde başarılı olma ve meslek kuruluşlarına üye olma gibi giderek artan çok sayıda koşula bağlıdır. Çağcıl toplumlarda, isteyen istediği işi istediği gibi yapamaz. Günümüzde tanımlanmış 600 civarında meslek vardır. Bilim ve teknolojideki gelişmelere paralel olarak semercilik, kalaycılık gibi bir kısım meslekler önemini yitirip, yok oluşa doğru giderken, bireysel portföy yöneticiliği, aktüerlik gibi bir kısım yeni meslekler ortaya çıkmaktadır. Bir Meslek Olarak Öğretmenlik Öğretmenlik, en eski mesleklerden biridir. Genel olarak bu mesleği icra edenlere ve bu yolla hayatını kazananlara da öğretmen denir. Tarihsel süreçte bu mesleği icra edenler, aşağı yukarı bütün diğer mesleklerde olduğu gibi, toplumun eğitim ihtiyacını görüp, kendilerini bu alanda sorumlu hisseden ve geliştirenlerdir. Basit düzeydeki işbölümü, kendilerini bir iş konusunda daha yetenekli ve becerili olarak algılayanların bu işi sürekli yapmaları ve topluma kendilerini kabul ettirmeleri ile ortaya çıkmış olabilir. Bu bağlamda eğitimin kurumsallaşması ve öğretmenliğin profesyonel bir meslek haline gelmesi, uzun zaman almıştır. Basit düzeydeki çocuk bakıcılığı olarak başlayan pedagogluk zaman içerisinde eğitim bilimleri alanın ortaya çıkmasına yol açmıştır. Eğitimcilik ya da eğitim bilimci olma, öğretmenlikten daha kapsamlı ve onu da içeren bir kavram olmakla birlikte, öğretmenlik de salt öğretme işini yapmaktan ibaret değildir. Öğretmen olabilmek için sahip olunması gereken yeterlikler genel olarak üç başlık altında toplanabilir. Milli Eğitim Temel Kanunu nda da (43. md) belirtilen bu yeterlikler (1) Alan bilgisi, (2) öğretmenlik formasyonu ve (3) genel kültürdür. Bugün artık öğretecek bilgisi olan herkesin öğretmenlik yapabileceğini kabul etmek mümkün değildir. Kuşkusuz, öğretmenin hangi alanın öğretmeni ise o alanda bilgisinin olması gerekir, fakat bu kesinlikle yeterli değildir. En azından, öğretmenin bilgiyi nasıl öğreteceğine ilişkin yöntem bilgisine, kime öğreteceğine bağlı olarak öğrencinin psikolojisini, gelişim özelliklerini, yaşadığı sosyal çevreyi ve değerlerini anlamaya yarayacak davranış bilimleri alanında bir birikime, neden öğrettiğini, ne kadar öğrettiğini, öğrencinin ya da kendisinin başarısını belirlemeye dönük neler yapabileceğini, nasıl değerlendirebileceğini bilmesi için ölçme değerlendirme tekniklerini bilmeye ihtiyacı vardır. Bunun dışında yasal olarak en az fakülte mezunu olmak zorunda olan öğretmenin sınıf içinde ve dışındaki çok sayıda rolü başarı ile oynayabilmesi için genel kültür düzeyinin de uygun olması gerekir. * İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi
6 4 Bunlar yeterli midir sorusuna verilebilecek cevap, önkoşul olarak evettir, fakat eğitimin özünde var olan bir kısım değerlerin formel eğitim sürecinde kazandırılamaması halinde, insanlar sadece öğretmenlik hakkını kazanırlar ama gerçekten öğretmen olamazlar. Bu konuyu çok bilinen anonim bir söz gayet güzel açıklamaktadır. Öğretmen vardır, öğretmen geçinen vardır, öğretmenlikten geçinen vardır. Bu nedenle, öğretmenliği geçinmek için yapılan iş olarak algılayan; mesleğin değerlerini benimsememiş, öğretmenliği bir yaşam biçemi olarak kabul edememiş kişilerin eğitim sistemine ve dolayısı ile topluma nasıl zarar verdiklerini anlamak için her gün gazete manşetlerine bakmak yeter. Son yıllarda daha fazla arttığı izlenimi veren, öğretmen kaynaklı ve öğrenciye yönelik taciz, tecavüz, öldürme, yaralama, şiddet uygulama gibi davranışlar nedeni ile öğretmenlik mesleğine ilişkin değerlere ve bu değerlerin kazandırılması sürecine biraz daha yakından bakma ihtiyacı duyulmaktadır. Bireysel ve Örgütsel Değerler İnsan; dünyayı değiştiren, dünyaya egemen olan, değerler yaratan bir varlıktır. İnsanın yaşam çizgisini inandığı değerler belirler. Her birimizin sahip olduğu bazı değerler vardır. Bu değerler, yaşamımızdaki olayların yönünü etkileyebilmekte, bize yön verebilmektedir Bu nedenle bireysel ya da örgütsel değerler ve değer sistemleri, uzun yıllardan beri farklı pek çok disiplin tarafından incelenen temel araştırma konularından biri olmuştur. Sosyal bilimlerin özelliği gereği üzerinde görüş birliğine varılmış, herkesçe kabul edilen ortak bir değer tanımından söz etmek oldukça güçtür. Bilim alanlarının bakış açılarındaki farklılıklar, değer kavramının farklı açılardan tanımlanmasına yol açmıştır. Örneğin, antropolojide; değerin yaşam tarzları ve kültürel modellerle olan ilişkisine; sosyolojide, değerlerin ideoloji ve geleneklerle ilişkisine; psikolojide, değerin kişisel davranışlar ve güdülerle ilişkisine odaklanılmıştır (Sağnak, 2004). Felsefede değer; birey ya da toplum için nelerin istenen amaç ve nelerin bu amaçlara ulaştıran araç olduğunu tanımlayan soyut bir kavram olarak görülmektedir (Sabuncuoğlu ve Tuz, 2003). Türk Dil Kurumu (2005: 483) değer kavramını, bir şeyin önemini belirlemeye yarayan soyut ölçü, bir şeyin değdiği karşılık, kıymet, kişinin isteyen, gereksinim duyan bir varlık olarak nesne ile bağlantısında beliren şey olarak tanımlamaktadır. Değerler bireyin yaşamındaki farklı etmenlere yüklediği önem, neyin uğrunda mücadele etmeye değecek kadar önemli olduğu konusunda benliğimize yerleşmiş ve süreklilik gösteren bir görüş olarak tanımlanmaktadır. Şişman a (2002: 3) göre değerler, neyin doğru ve neyin yanlış, neyin iyi ve neyin kötü olduğunu belirlemeye yarayan ölçütlerdir. Değerler kişinin iyi ya da kötü olmasına katkı sağlamaktadır. Güçlü kültür ve sağlam temellere oturtulmuş değerler, toplumun ve alt birimlerinin (örgüt, grup, birey) karakteristiğini yansıtan en önemli etmenlerdendir. Değerlerin amacı, bizlerin kim olduğumuzu, yaptıklarımızı niçin yaptığımızı, ne yapmak istediğimizi anlamamıza yardımcı olmaktır. Ancak bu arada değerlerin niçin ortaya konduğunu; doğru kararları verebilmek için birer rehber olduklarını, bilmemiz gerekir (Lebow ve Simon, 1999; Sagie vd., 1996). Değerler yalnız bireysel düzeyde değil, örgütsel düzeyde de gelişmektedir. Örgütsel değerlerin kaynağını, örgüt üyelerinin, insan, çevre ve bu ikisinin etkileşimi sonucu ortaya çıkan durumlara ilişkin kabul edilen doğruları oluşturmaktadır. Örgütsel değerler, kısaca örgütte neyin önemli olduğunu göstermektedirler (Sabuncuoğlu & Tuz, 2003: 43). Değerlerin anlamlı hale getirilebilmesi için kişinin yaşamla ilgili belli ilkelerinin ve değerlerinin olması gerekir. Kişisel değerler yaşama bir anlam kattığı sürece örgütsel değerlerin içselleştirilmesi mümkün olabilir. Örneğin bir öğretmenin yaşam felsefesini yönlendiren değerler sistemi, o öğretmeni okulun örgütsel yaşamına bağlayabilir. Öğretmenin kişisel değerleriyle okulun örgütsel değerleri arasında bir bütünlük sağlanamazsa, okul yaşamı bir anlam ifade etmez (Çelik, 2000: 97). Bu açıdan bakıldığında, bireysel ve örgütsel değerlerin birbirlerini ve işgören davranışlarını önemli ölçüde etkilediği söylenebilir. Bir örgüt ortamında bireylerin sahip olduğu değerler ve değer sistemleri, tutumların, algıların, kişiliğin ve güdülenmenin anlaşılmasına temel oluştururlar (Robbins, 1994). İnsanın değer sisteminin girdisi yaşantılar; çıktısı ise, bireyin gereksinimlerini karşılayacak davranışların değerlerini yargılamak ve onları yönlendirmektir. Dolayısıyla, değer sisteminin ürünü değer yargılarıdır (Başaran, 2000: 299).
7 2011 / Yıl: 7 Sayı: 19 Ocak - Şubat - Mart 5 İnsanın geliştirdiği değerler ayrı ayrı bulunmazlar. Değerler birbiriyle sürekli etkileşim içinde bulunur ve dirik bir değer örüntüsü oluştururlar. İnsanın sahip olduğu bu değer örüntüsüne de değer sistemi denir (Başaran, 2000). Değer sistemi; bir insanın ya da toplumun belli bir nesne ya da konu ile ilgili inançları, ilkeleri ve standartlarına verilen ad ya da bireyin veya toplumun edindiği ve geliştirdiği değerlerin tümü olarak da tanımlanabilir. Birbirine dayanan ve uyan değerler, bir değer sistemi meydana getirirler. Bir toplumu ayakta tutan temel de, bu değerler sistemidir. Birey, bütün değerlerinin davranışlarını etkilediğinin farkında olmayabilir. Ancak değerler, bireylerin referans yapısındaki önemli yapıtaşlarıdır (Elizur ve diğerleri, 1991) ve bireyin davranışları üzerinde oldukça önemli etkileri vardır. Değerler; kişisel çabalardan, bu çabada yer alan davranışlardan, amaçların ve sonuçların seçimi ve korunmasından sorumludur (Vinson ve diğerleri, 1977). Bu açıdan bakıldığında, değer sistemleri birey ve örgütlerin davranışlarına temel etken olarak nitelendirilebilir. Dolayısıyla eğitim siteminin amaçlarına ulaşılmasında en önemli etkenlerden biri olarak nitelendirebileceğimiz öğretmen davranışlarının anlaşılması ve açıklanmasında, öğretmenlerin sahip oldukları mesleki değerlerin, öğretmen yetiştirme politikalarına bağlı olarak nasıl aşındığının bilinmesi önemlidir. farklılıklar gösterdiği gibi değerler mesleklere göre de bazı farklılıklar gösterebilir. Tarihsel süreçte mesleklerin kazanılması, bir meslek için gerekli yeterlikler, kullanılan teknoloji ve mesleğin toplum için taşıdığı önem farklılaşabilmektedir. Geleneksel tarım toplumunda egemen olan değerler, iş yaşamında ve mesleğin kazanılmasında etkili olurken, giderek mesleğe ilişkin değerler daha uzun bir sürede ve görece olarak toplumsal yaşamdan ve aileden bağımsız olarak öğretilmeye başlanmıştır. Bir başka deyişle, formel bir eğitim süreci gündeme gelmiş ve iş profesyoneller tarafından okul dediğimiz ortamlarda teorik ve pratik olarak öğretilmeye başlanmıştır. Bu bağlamda, bir kısım mesleki değerlerin korunması için meslek örgütleri; sendikalar, kamu kurumları yasal sınırlar içerisinde mücadele etmeye başlamışlardır. Meslek olarak öğretmenlik bu süreçte önemli değişimlere uğramıştır. İnsan haklarındaki gelişmeler, çocukların algılanmasında ve çocuğa bakış açısındaki değişmeler, temel hak ve özgürlüklerin gelişmesi, eğitim düzeyinin yükselmesi, ailenin ve toplumun okuldan beklentileri gibi birçok konuda değişme okulları ve öğretmenleri değişmeye zorlamıştır. Çağcıl toplumda öğretmenlerin kendi rollerini algılamaları, öğretmen yetiştiren kurumların öğretmenleri değişen rollerine uygun olarak yetiştirmeleri, toplumun öğretmenden beklentileri, öğrencinin öğretmene bakış açısı birçok şey değişirken ortaya çıkan boşluğu doldurmak amacı ile gerekli düzenlemelerin yapılmaması toplumda çeşitli sıkıntıların yaşanmasına yol açmaktadır. Öğretmenliğe İlişkin Mesleki Değerlerdeki Aşınma 1960 lı yıllardan sonra idealist öğretmen tipi giderek azalmıştır. Bugüne kadar yap-boz tahtasına çevrilen öğretmen yetiştirme sistemi çok farklı kaynaklardan, farklı birikimlere sahip, bir kısmı yeterli öğretmenlik formasyonuna sahip olmadan atanan, bir kısmı öğretmenlik mesleğini benimsememiş; mesleği sorulduğunda mühendisim ama öğretmenlik yapıyorum, diyebilen kişilerden oluşmaktadır. On binlerce eğitim fakültesi mezunu öğretmen adayı atanmak için beklerken, sanki öğretmen açığı varmış gibi aşağı yukarı bütün işsiz Toplumsal Değişme ve Mesleki Değerler İnsanlığın mirası olan evrensel değerler, toplumdan topluma bazı
8 6 üniversite mezunlarına formasyon hakkı veren güncel uygulama, en yalın ifadesi ile öğretmenlik mesleki değerlerine balta vurmaktan başka bir şey değildir. Türkiye de eğitim fakültelerinin kapısı herkese açıktır. Eğitim fakültelerine girmek için yeterli puan alamayanların, daha düşük puanlarla girdikleri şu ya da bu fakülteden mezun olduktan sonra politik güç oluşturarak; iktidarları zorlayarak, formasyon hakkı elde etmeleri, formasyon belgesi almaları, hatta devam ettikleri kurslarda öğrendikleri test çözme tekniklerinden yararlanarak yapılan test sınavlarında başarılı olmaları, onları öğretmen yapmaz. Sadece para kazanacakları bir iş sahibi yapar. Fakat, sonuçta gazete sayfalarından, haber bültenlerinden izlediğimiz, faili öğretmen olan, insanlık dışı uygulamalar devam eder gider. Bir mesleğe ilişkin değerlerin oluşmasında en önemli etkenlerden biri meslek elemanlarının öncelikle kendilerini o mesleğin bir üyesi olarak algılamaları ve mesleği kişilikleri ile bütünleştirebilmeleridir. Bir mesleğe ilişkin bütün değerler yasal düzenlemelerde yer almayabilir. Bir meslek elemanının nasıl davranacağı açık ve net bir biçimde ifade edilmemiş olabilir. Böyle bir durumda bireyin kendi saygınlığına ve mesleğin saygınlığına zarar vermeyecek bir davranışta bulunması beklenir. Örneğin, bir camii imamı da devlet memurudur, devlet memurlarının görev başında olmamak koşulu ile içki içmeleri suç değildir, ama bir imamın içki içmesi mesleki değerlere aykırıdır. Öğretmenlik mesleği açısından baktığımızda, mesleki değerlerde önemli ölçüde aşınma olduğu, mesleki değerlerde aşınmaya neden olan öğretmen davranışlarının mesleğin saygınlığına zarar verdiği, bu konuda meslek örgütlerinin, meslektaşların, ailelerin, okul yöneticilerinin ve öğrencilerin hemen hemen hiçbir şey yapmadıkları/yapamadıkları gözlenmektedir. Örneğin, öğrenciye psikolojik, hatta fiziksel şiddet uygulayan, kendi öğrencisine ya da bitişik sınıftaki öğrenciye ücretli özel ders veren, okulun bahçesinde öğrencilerin gözü önünde sigara içen, zamanının önemli bir kısmını kahvehane köşelerinde geçiren, hasta olmadığı halde rapor alan, kendi siyasi ya da ideolojik düşüncelerini öğrenciye aşılamaya çalışan öğretmenlere kim ne yapıyor? Belki bunlar en hafifleri, gün geçmiyor ki gazetelerde, öğretmenlerin ya da okul yöneticilerinin karıştıkları öğrenciye yönelik tehdit, taciz, yaralama, hatta öldürme olayları yaşanmasın, maalesef yatılı okullar toplum gözünde sabıkalı hale gelmiştir. Öğretmenlik sıradan bir devlet memurluğu değildir. Atatürk, Milletleri kurtaranlar yalnız ve ancak öğretmenlerdir derken, konunun önemini çok güzel ifade etmiştir. Bu nedenle öğretmen adaylarına, birçoğu aynı zamanda insani değerler de olan, mesleki değerleri kazandırmak çok önemlidir. Öğretmenlik mesleğine ilişkin değerlerin önemsenmediğinin, öğretmenin sıradan bir devlet memuru olarak algılandığının somut göstergelerinden biri öğretmen andıdır. Mevcut öğretmen andı şöyledir; Türkiye Cumhuriyeti anayasasına, Atatürk inkılâp ve ilkelerine, anayasada ifadesini bulan Türk milliyetçiliğine sadakatle bağlı kalacağıma; Türkiye Cumhuriyeti kanunlarını tarafsız ve eşitlik ilkelerine bağlı kalarak uygulayacağıma; Türk milletinin millî, ahlâkî, insanî, manevî ve kültürel değerlerini benimseyip, koruyup, bunları geliştirmek için çalışacağıma; İnsan haklarına ve anayasanın temel ilkelerine dayanan millî, demokratik, lâik bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti ne karşı görev ve sorumluluklarımı bilerek, bunları davranış halinde göstereceğime namusum ve şerefim üzerine yemin ederim. Oysa bir öğretmen andında, bunların yerine öğretmenin örneğin, öğrencilerini koşulsuz seveceğini, sabırlı olmaya çalışacağını, farklılıkları istenmeyen gerçekler olarak görmeyeceğini, bilgisini ve deneyimlerini içtenlikle paylaşacağını, öğrenciye iyi örnek olmaya çalışacağını, öğrenci haklarına saygılı olacağını, kendisini geliştirmek için sürekli çaba göstereceğini, mesleğin saygınlığına zarar vermeyeceğini, kaynakları etkili olarak kullanacağını beyan etmesi ve bu türden değerler üzerine ant içmesi daha doğru olurdu. Öğretmen andı mesleki değerlerin oluşturulması ve korunması bakımından çok önemlidir, fakat mesleki değerleri içermesi koşuluyla. Nasıl ki, yetiştirdiğimiz doktorlar, mühendisler başka ülkelerde de mesleklerini icra edebiliyorlarsa, gerektiğinde yetiştirdiğimiz öğretmenler de başka ülkelerde öğretmenlik yapabilmelidir. Böyle bir durumda onları bağlayan mesleki değerler olmalıdır. Nasıl ki, Hipokrat andı içen doktorlarımı-
9 2011 / Yıl: 7 Sayı: 19 Ocak - Şubat - Mart 7 zın anayasaya bağlılığından şüphe edilmiyorsa, mesleki değerleri üzerine ant içen bir öğretmenin anayasaya bağlılığından da şüphe edilmemelidir. Mesleki değerlerin kazandırılmasında eğitim fakültelerinde okutulan dersler, derslerin içerdiği uygulamalar çok önemlidir. Okutulan derslerin belirlenmesinde mesleki değerleri kazandırmaya dönük konuların ve uygulamaların yeterli düzeyde olması gerekir. Öğretmen adaylarının bir takım kuramsal bilgilere sahip olmaktan öte, edindikleri bilgileri hayata geçirebilmeleri; davranış olarak gösterebilmeleri gerekir. Bu açıdan bakıldığında, eğitim fakülteleri öğretmen yetiştiren kurumlar olarak kültürleri ve iklimleri açısından diğer fakültelerden farklıdır ve farklı olmak zorundadır. Bu kurumlar öğretmen adaylarına hayata öğretmen gibi bakmayı, öğretmen gibi yaklaşmayı ve yaşamayı öğretmektedirler. Öğretmenlik deneme yanılma yolu ile öğrenilen bir meslek olmamalıdır. Hiç kimse, hiçbir öğrenciyi feda etme hakkına sahip değildir. Her öğrenci biriciktir, önemlidir, vazgeçilemez, feda edilemez. Bu nedenle, Türkiye de mevcut eğitim fakülteleri öğretmen ihtiyacını fazlası ile karşıladığı halde, yeterince araştırmadan, sonuçları düşünülmeden, alt yapısı oluşturulmadan, yeterli sayıda ve nitelikte öğretim üyesi olmadan açılan her yeni eğitim fakültesi, öğretmenlik mesleğinin değerlerine ve saygınlığına zarar vermektedir. Yine son bir yılda gündeme gelen ve eğitim çevrelerinde tepki ile karşılanan, içeriği iyice sığlaştırılmış ve kısırlaştırılmış, yeterince uygulamaya yer vermeyen, nitelik göz ardı edilerek politik kaygılarla, işsizliği görünürde azaltmaya, işiz üniversite mezunlarının umutlarını sömürmeye ve üniversite döner sermayelerine para kazandırmaya dönük, birçok derse öğretmenlik formasyonu olmayan öğretim elemanlarının girdiği formasyon programlarının sayısı hızla artmaktadır. Geçmişte öğretmen açığının çok fazla olduğu dönemlerde, yanlış olduğu bilinerek, geçici çözüm olarak öngörülen ve faturasını toplum olarak ağır bir biçimde ödediğimiz bu türden uygulamalara, öğretmen olmak için sırada bekleyen 320 bin kişi varken, geri dönülmesi mantıksal olarak açıklaması olmayan bir durumdur. Bu tür uygulamalarla mesleki değerlerin kazandırılması ve korunması mümkün olmadığı gibi, bu tür uygulamaların iyi niyetle bağdaştırılması da mümkün değildir. Herkes çocuklarını iyi bir öğretmenin yetiştirmesini isterken, asıl işi öğretmen yetiştirmek olan eğitim fakültelerinin, niteliği yükseltmeye, iyi öğretmen yetiştirmeye yönelik çabaları günlük politikalara kurban edilmektedir. Bu sayede, elinde belge olan herkes kendisini öğretmen kabul etmekte ve işsiz öğretmenlerden; simitçi, boyacı, hamal öğretmenlerden söz edilmektedir. Oysa, insan ya öğretmendir ya da değildir. Nasıl ki, bir subayın taksi şoförlüğü yapması mümkün değilse, öğretmenin de öğretmenlik dışında bir iş yapması mümkün değildir. Böyle bir durumun öğretmenlik mesleğinin saygınlığına ve mesleki değerlere zarar verdiği açıktır. Öğretmen olarak atanma şansı olmayan alanlarda insanlara formasyon belgesi vermenin doğuracağı sonuçların iyi hesap edilmesi gerekir. Unutulmamalıdır ki, öğretmen yetiştirme sistemi ile oynamak, ülkenin geleceği ile oynamaktır! Mesleki değerlerin korunması açısından öğretmenlerin de gerekli duyarlığı göstermeleri beklenir. Her davranışın yasalarla sınırlarının çizilmesi gerekmez. Mesleğe ve mesleki değerlere zarar veren öğretmenlerin meslektaşları tarafından uyarılması, kınanması, gerekirse yasal yollara başvurulması gerekir. Bütün mesleklerde olduğu gibi hatalı davranışları ile insanların bir meslek grubuna telafisi mümkün olmayan zararlar vermesine izin verilmemelidir. Bu konuda üzerine düşeni yapmayan, gerektiğinde yorucu ve yıpratıcı da olsa yasal zeminde gerekli mücadeleyi vermeyenlerin yakınma hakları olamaz. Öğretmenlerin bu konudaki davranışlarının güdüleyicisi kendilerine ve mesleklerine duydukları saygıdır. Mesleki değerlerin korunması açısından asıl sorumluluk öğretmenlerde olmakla birlikte, okulun bütün paydaşlarına önemli görevler düşmektedir. Okul yöneticileri, okul iklimi ve kültürünün oluşturulmasında, öğretmenler arasında örnek davranışların sergilenmesinde, yaygınlaştırılmasında ve pekiştirilmesinde çok önemli bir role sahiptir. Bu nedenle, okul yöneticilerinin yetiştirilmesi, atanması ve yer değiştirmeleri mesleki değerler açısından da üzerinde düşünülmesi gereken bir konudur. Türkiye de veli profili büyük bir çeşitlilik göstermekle birlikte, toplumun eğitim düzeyinin giderek yükselmesi nedeniyle, özellikle eğitim düzeyi yüksek olan velilerin öğretmenleri mesleki değerlere bağlılıkları açısından izlemeleri mümkün olabilir. Öğretmen yetiştirme politikalarındaki tutarsızlıklar nedeniyle bir kısım öğretmenlerin, kendi ailesinde ve