RAFAEL BAĞIROV (2000)
Çağdaş Azerbaycan resminde gelenekten yararlanma sorunu The Matter of the usefruct of tradition in contemporary Azerbaycan picture
ÖZET Azerbaycan resim sanatının tarihi Orta Asya ile bağlantılı olmakla beraber çok eski yerel kaynaklara dayanmaktadır. Genellikle minyatür ağırlıklı Azerbaycan Resim Sanatı 19. yüzyılda İran ve Azerbaycan’da etkili olmuş “Gacar Mektebi”nin ve Rus egemenliğinin etkisiyle geleneksel çehresinden sıyrılarak 19. yüzyılın sonlan, 20. yüzyılın başlarından itibaren giderek artan batılılaşma eğilimine yönelmiştir. Sovyet Rusya tarafından işgal olunan Azerbaycan birçok olumsuz yönüne rağmen kültür ve sanatta hızlı gelişmeler göstermiş, sosyal gerçekliğin “biçimce milli, içerikçe sosyalist” sanat anlayışı Azerbaycan Resmi ‘nde modern gelişmeleri büyük ölçüde engellemesine rağmen, geleneksel sanatlara ve yöresel değerlere duyarlılığı bir anlamda arttırdığını söyleyebiliriz. Çağdaş Azerbaycan Resmi, yüzyıla yakın bir geçmişi arkasında bırakmasına rağmen hala özgürlük arayışları içerisindedir. Bu özgürlük arayışları kimi zaman Batı resim kavramlarına öykünme-öğrenme biçimine dönüşmüş, kimi zaman da tarihsel kaynakların yorumuna gidilmesi şeklinde olmuştur. Sanatta kimlik sorunun ulusal değerlere dayandınlmadığı müddetçe çözümlenemeyeceği bir gerçektir ve bu gerçek Çağdaş Azerbaycan Resmi’nde yerini almaktadır. Çağdaş Azerbaycan Resmi’nde gelenekten yararlanan sanatçıları üç gruba ayırabiliriz; 1. Minyatür sanatından yararlananlar, 2. Halı ve kilim sanatından yararlananlar, 3. Diğer sanatlardan (Hat, Süsleme, Keramik, Oymacılık vs.) yararlananlar. Bu çalışmada Çağdaş Azerbaycan Resminde gelenekten yararlanmanın boyutları, ve gelenekten yararlanan ressamlar üzerindeki etkileri ve doğurduğu sonuçlar incelenmiştir.
EMİNE KARPUZ (1996)
Anadolu’da Türk mutfak mimarisi ve medeni kullanım eşyaları (18-20. yüzyıl)
n ÖZET Araştırmanın konusu “Anadolu’da Türk Mutfak Mimarisi ve Kullanım Eşyal&n (18-20.yüzyü)” dır. Çalışmada kronolojik sınırlar içerisinde geniş bir coğrafi bölgeye yayılan bakırcılık merkezleri ve bu merkezlerdeki mutfak mimarisi ile kullanılan bakır kaplar incelemeye çalışılmıştır. Türk mutfağı denince akla Türk yemekleri gelmektedir. Fakat bu yemeklerin hangi mekanlarda pişirildiği ve hangi kaplarla sunulduğu da o derece önemlidir. Tez beş ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Konunun Tanımı, Amacı ile Sınırlan, Araştırma Yöntemi ve Terminoloji, Araştırma ve Yayınlar hakkında bilgiler verilmektedir. Anadolu Türk mimarisinde Mekan olarak Mutfak adım taşıyan ikinci bölümde Mutfak mekanının tarihi süreç içerisindeki gelişimi ve Türk mutfağının kaynaklan açıklanmıştır. Anıtsal Mimaride Mutfak örnekleri başlığında ise Konya Mevlana Dergahı Matbaht, Hacıbektaş Tekkesi Aşevi, İstanbul Topkapı Sarayı Mutfakları, Konya II. Selim İmareti Mutfağı, İstanbul Sultanahmet Külliyesi İmareti, Doğubeyazıt İshakpaşa Sarayı Mutfağı gibi iyi tanınan yapıların mutfaklan hakkında bilgiler verilmeye çahşılmıştır. Bu bölümde incelenen Anadolu Türk Evinden Mutfak örneklerinde ise özellikle bakırcM merkezi olan 17 vilayet (Edirne, İstanbul, Ankara, Afyon, Tokat, Nevşehir, Kayseri, Sivas, Erzurum, Elazığ, Malatya, Şanlıurfa, Gaziantep, Rize, Trabzon, Konya, Diyarbakır) seçilmiştir. Bu merkezlerdeki mutfak mekanlan yerinde yapılan incelemeler ve mevcut yayınlar doğrultusunda, fotoğraf ve çizimlerle desteklenerek tanıtılmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölümde araştırma yapılan şehirlerde müze, özel koleksiyonlar, aileler ile bakırcı ustalarının ellerinde bulunan ve çoğunluğu bakır malzemeden oluşan kapların hazırlanan gözlem fişlerine yer verilmiştir. Gözlem fişlerinde incelenen kapların bütün özellikleri başlıklar akında verilmiş ve ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Dördüncü bölümde Türk mutfağında kullanılan kapların genel özellikleri üzerinde durulmaktadır. Bu bölüm şu alt başlıklarından oluşmaktadır Üretim Tarihçesi ve Malzeme, Teknik, Kap Tipleri ve Bezeme. Bakır üretim bakımından Anadolu’nun en zengin madenidir. Bakır kap yapımında ve süslenmesinde çeşitli teknikler kuUanılmışur. Kap tipleri başlığında bakraç, güğüm, havan ve eli, ibrik, kazan, kepçe, lenger, sahan, sefer tası, sini, tas, tava, tencere, tepsi gibi sürekli kullanılan kaplar ele alınmıştır. m Arastama sırasında form ve bezeme bakamından baza yöresel özellikler belirlenmiştir. Çalışma yapılan illerde karşılaştığımız bakırcı ustaları ve geleneksel bakırcı çarşılarından kısaca da olsa söz edilmiştir. Bakır malzemenin üzerinde teknik zorluğa rağmen çok zengin motif ve bezeme kompozisyonları ile karşılaşılmışto:. Bu motiflerin bir düzen içerisinde sıralandığı, aynı veya benzer motiflerin yöre farklılığına rağmen benzer kompozisyonlar oluşturduğu görülmüştür. Bezemeyi oluşturan motifler şu başlıklar altında incelenmiştir: Bitkisel, geometrik, figür, yazı, nesne. Bitkisel motiflerde yaprak, selvi, şal, hayat ağacı, nar, geometrik motiflerde ise Mühr-ü Süleyman, daire, çok kollu yıküz, zencerek, rozet yaygındır. Yine incelenen kaplarda köşk (ev), ibrik, vazo gibi nesneli; insan, aslan maskları, kuş, köpek, balık, ceylan gibi figürlerle karşılaşılmıştır. Yazı bazen dekoratif amaçlı, bazen de belgesel niteliği olan tarih ve sahip kitabesi olarak kullanılmıştır. Kaplar üzerinde görülen zengin kompozisyonları oluşturan motifler ile bu motiflerin ikonografik anlamlan açıklanmaya çalışılmıştır. Kaplarda görülen şekil sembolizmi geniş ölçüde dini, tasavvufi düşünceye dayanmaktadır. Motiflerde sonsuzluk, çeşitlilik içinde birlik, bütünlük; Allanın herşeyin hakimi olduğu düşüncesine yer verilmiştir. Tek tek motifler ele alındığında Şemsenin Hz. Muhammedi; nar, selvi, hayat ağacı, palmiye ile cennet nimetleri, ölüm, ölüm sonrası hayat; Mühr-ü Süleyman’ın Süleyman peygamberin gücünü ve kuvvetini, rozetin evreni ve gezegenleri, çarkı felek motifinin ise dönen dünyaya yaşanan hayatı) ifade ettikleri söylenebilir. Kaplar üzerinde görülen motifler devir ve üslup bakımından diğer el sanatları ( kitap, ağaç, taş, tekstil) ile de büyük benzerlikler içerisindedir. Bu husus bize Türk el sanatlarında belirli bir üslup birliğinin varlığım gösterir. Beşinci Bölüm araştırmanın toplu sonuçlarım kapsamaktadır. Burada Türk mutfak mimarisi ve özellikle mutfaklarda kullanılan bakar kaplar üzerinde ilk olarak toplu değerlendirmelerin yapıldığı belirtilmiştir. Araştırmanın sonunda Bibliyografya, Tablolar, çizimler ve fotoğraflar bulunmaktadır.