21. yüzyıl enformasyon toplumuna doğru değişim ve dönüşümün en önemli aracı olarak kabul edilen bilgisayar ve internet, insanların her geçen gün gittikçe artan bilgiyi
58
saklama, yayma, paylaşma ve ona kolayca erişme isteklerini karşılayan en önemli teknolojik devrim olarak görülmektedir. İnternet, birçok alanda olduğu gibi sağlık alanında da bilgiye erişmenin en önemli kaynaklarından biri olmuştur. Kişiler internetin küresel yapısına bağlı olarak bulundukları ortamdan kolaylıkla sağlık sitelerine erişebilmekte; genel sağlık bilgisi, hastalıklar, tedavi seçenekleri, ilaçlar gibi birçok konu hakkında internetten bilgi almaktadırlar. İnternet kullanıcıları bu bilgileri internette sağlık web sayfalarından, online destek gruplarından veya online bir doktordan alabilmektedir. İnternetin, sağlamış olduğu sağlık bilgisinin, kişilerin sağlığıyla ilgili karar verme mekanizmalarına daha etkin katılımını sağlayarak, sağlığının sürdürülmesi ve geliştirilmesinde önemli bir potansiyele sahip olduğu açıktır (Tekin, Kaya, Demirel ve Özbek Yazıcı, 2009: 24). Sağlık sektörü de diğer sektörler gibi teknolojik gelişmelerden etkilenmiştir. İnternet, sağlık alanında en önemli araçlardan biri haline gelmektedir.
İnternet sağlık bilgisinin büyük bir kaynağı haline gelmiştir. Hastaların kendi sağlık durumlarını ve öz yeterliklerini anlamasını geliştirebilmektedir. Ayrıca hastaları sağlık kararları alma ve hekimleriyle konuşma konusunda yüreklendirip, doktor–hasta ilişkisini daha çok hasta odaklı yapabilmektedir. İnternet aynı zamanda hastaların pasif alıcı olan rolünü aktif sağlık bilgisine sahip olarak değişmesine katkıda bulunmuştur. İnternetten bilgi edinmiş hastaya karşılık olarak hasta ve sağlık uzmanı ilişkisi bir veya daha fazla şekilde gelişebilmektedir:
Bu ilişki sağlık uzmanının uzman görüşü belirtmesiyle sağlık uzmanı merkezli bir ilişkiye dönüşebilmektedir.
Bu ilişki, doktorun hastasının internetten elde ettiği bilgiyi iş birliği içerisinde analiz etmesi ile hasta merkezli bir ilişkiye sağlayabilmektedir.
Doktor hastasını bilgi edinme konusunda destekler ve doğru internet sitelerine yönlendirilmektedir ( McMullan, 2006: 27). İnternet hasta-doktor iletişimi olumlu bir yönde etkileyebilmektedir.
Her bireyin doktorla geçmişinin ve bireysel özelliklerinin belirleyici olduğu hastalık durumlarında, kişinin hekimle karşılıklı iletişim kurması, tanı ve tedavi sürecinde işbirliği içinde olması, doktora hastalıklar ilgili yaşadığı sorunları paylaşması istenmektedir. İnternet üzerinde yer alan sağlık bilgilerinin kişilere sadece fikir verme
59
amacını taşıması gerektiği unutulmamalıdır (Yılmaz, 2013: 96). Bireyler, internet üzerinden web sitelerinde uzman doktorlarla sağlık ve hastalık konusunda sorular yönlendirebilmektedirler.
Dünyanın gelişmiş ülkelerinde hem de Türkiye’de hasta ve hasta yakınları sağlıkla ilgili merak ettikleri konuları öğrenmek için internete oldukça sık başvurmaktadırlar. İnsanların bu ihtiyaçlarını gidermek için isteyen ve tanıtımlarını yapmak isteyen sağlık kurumları ve hekimler de gerek bireysel gerek kurumsal internet siteleri hazırlayarak internetten faydalanmaktadırlar. Bu konuya örnek vermek gerekirse; bazı hastanelerde haftanın belirli saatlerinde e-klinik hizmetine başlamışlardır. Bu sayede hastanenin uzmanları, hasta ve hasta yakınlarının sağlık konularında merak ettiği konuları internet sitesinde canlı olarak anlatmakta ve onların sorduğu soruları cevaplamaktadırlar ( Yılmaz, 2011: 66). Yukarıda anlatıldığı gibi internet, sağlık alanında birçok olumlu etkisi bulunabilmektedir. Bunun yanında internet’in sağlık alanında olumsuz yönleri de bulunabilmektedir.
Genel olarak internet, bireylere sağlık ve hastalık konusunda enformasyon sağlamakta, hasta ve doktor arasındaki ilişkisinin boyutunu ve şekline değiştirmekte, yeni sosyal destek ağlarının ortaya çıkmasına neden olmakta, tıbbi bilginin küreselleşmesine ve doktor otoritesinde çeşitli değişikliklerin yaşanmasına sebep olmaktadır. Bu sebeple internet sayesinde bireylerin kendi sağlıkları hakkında daha çok söz sahibi olduklarını, sağlık ve hastalıklarını eskiye oranla daha çok yönlendirebildiklerini söylenebilir. Tabi, bu sonuçlar bazı durumlarda bireyin sağlığını veya hastalığını olumsuz yönde etkiyebilmektedir. Çünkü hastalık belirtileri, tedavi yöntemleri gibi birçok unsur bireyin özelliklerine göre değişmektedir. Bu nedenlerden ötürü, kişiler internette bulduğu bilgilere göre hastalık hakkında kendi kendine teşhis koymamaları gerekmektedir. İnternette elde edilen bilgiler her zaman güvenilir değildir. Bunun için bireylerin internette elde ettikleri bilgilere göre kendini tedavi yoluna gitmeleri kimi zaman hastalıklarının tedavi sürecini uzatmakta ya da kimi zaman sağlıklarını kaybetmelerine sebep olabilmektedir ( Eryiğit Günler, 2015: 35). İnternet üzerinde yapılan sağlık araştırmalarının olumsuz yönlerine değinmek gerekmektedir. İnternet üzerinde aranan bilginin türü, arama şekli, erişilen bilginin doğruluğunun ve güvenilirliğinin belirlenmesi oldukça zor ve önemli aşamalar olarak hastanın karşına
60
çıkabilmektedir. Bu zorluğun aşılamaması durumunda, hastaların doğru ve bilinçli doğru kararlara varabilmeleri zorlaşacak, uzun dönemde sağlık durumlarını ile kendilerini yönetebilmeleri güç olacağı gözlenmektedir. (Zülfikar, 2014: 49).
İnternet, güncel ya da güncel olmayan sağlık bilgilerine yer verebilmektedir. Bu yüzden bireyler, geçmişte doğru olan ve günümüzde geçerliliğini yitirmiş sağlık bilgilerine ulaşmaktadır. İnsanlar bu sağlık bilgilerine inanarak, bunlar doğrultusunda kendince tedavi yöntemleri uygulayarak, kendi sağlıklarını bozabilmektedirler ( Eryiğit, Günler, 2015: 36). İnternet üzerinde yapılan sağlık araştırmaları bireyin sağlık durumunu olumsuz etkileyebilmektedir. Bu nedenler bireyler sağlık araştırmaları yaparken dikkat etmesi gereken unsurlar bulunmaktadır.
Saygılı ve Erdal’a göre internet üzerinde sağlık ve hastalıklar hakkında araştırma yapacak bireyler kendisine sorması gereken sorular şunlardır:
Bu sağlık sitesi ve verdiği bilgiler güvenilir mi?
Okuduğum bilgileri anladım mı?
Bu bilgiler doğrultusunda sağlıkla ilgili vereceğim kararlar doğru mu?
Sağlık sitesinin amacı eğitim mi, tanıtım yapmak mı, yoksa belirli bir ürünü satmaya yönelik olup olmadığını nasıl anlayabilirim?
İnternet sonucu öğrendiğim bilgiyi kendim için reçetesiz ilacı seçmekte kullanabilir miyim?
Hatalı bir karar verdiğim ve sağlık problemleri ile karşılaştığım zaman bilginin kaynağı sağlık sitesi sorumluluk üstlenecek mi? ( 2001: 3-4). İnsanlar internet üzerinde sağlıklarıyla ilgili araştırma yaparken yukarıdaki soruları kendine sorması gerekmektedir. Bireylerin internet üzerinde sağlık araştırma yaptığı iletişim ortamları bulunmaktadır. İnsanlar web siteleri aracılığıyla sağlık araştırması yapabilmektedir.
Web 2.0’ın ortaya çıkmasıyla birlikte çift yönlü iletişimin gerçekleşmesi mümkün olmaya başlamış ve hastaneler de diğer kurumlar gibi daha geniş halk kitlelerine ulaşmak ve kurumsal imaj yaratmak amacıyla web sayfaları kurmaya başlamışlardır.
61
Hastaneler web sayfaları aracılığıyla hastanenin tarihçesi, hastane yöneticileri ve hastanede görev yapan doktorlar hakkında bilgi vermektedir. Bunların yanında hastaneler web sitelerinde vizyon, misyon, logo ve kurumsal kimlikler hakkında bilgiler sunmaktadır. Web sayfalarında online uygulamalara da yer verebilen hastaneler e- randevu, e-sonuç, e-geçmiş olsun ve e-istek-öneri kutularıyla vatandaşların kolay ve hızlı hizmet alabilmelerine olanak sağlamaktadırlar (Altıntaş ve Mertoğlu, 2017: 262 ). Bu nedenlerden dolayı insanlar internet üzerinde hastalığı ve sağlığıyla ilgili araştırma yapmaktadır.
İnternette her geçen gün sağlık web sitelerinin sayısı artmaktadır. Sağlık web sitelerinde sağlık ve hastalık ile ilgili güncel bilgiler sunmasının yanı sıra diyabet, kanser, cilt hastalıkları, yüksek tansiyon, kalp hastalığı gibi hastalıkların yönetimi ile ilgili egzersiz, diyet, ilaç kullanımı gibi konularda eğitim materyalleri sağlamaktadır. İnternet üzerinde sağlık ya da hastalık konularında, bireyler kendi sağlıklarının sorumluluğunu alabilmeli ve kendi sağlık durumları üzerinde daha kontrollü olmaları gerekmektedir (Tekin, Kaya, Demirel, Özbek Yazıcı, 2009: 28).
Hekimler bireysel web sayfalarında uzmanlık alanlarıyla ilgili son gelişmeleri hastalara duyururken; sağlık kuruluşları da kurumsal web sayfaları aracılığıyla teşhis ve tedavi ünitelerindeki yeniliklerin, genişleyen tıbbi kadrolarının tanıtımını yapmaktadır ( Yılmaz, 2011: 66). Günümüzde ise sağlıkla ilgili birçok haber sayfası açılmaya başlamıştır. İnsanlar internet üzerinde sağlık haber sitelerinde sağlık araştırmaları yapmaktadır. Bazı sağlık haber siteleri aşağıda verilmiştir.
Türkiye’de internetin yaygınlaşması ve sağlıkla ilgili konulara ilginin artmasıyla birlikte sağlıkla ilgili haber siteleri kurulmaya başlamıştır.
http://www.habersaglik.com, http://saglikplatformu.com, http://sağlik.tr.net,
http://gazetesaglik.com, http://saglikbilgisi.com
62
Ayrıca internetteki haber portallarının da http://www. ttn.net, http://www.ntvmsnbc.com,
http:// www. Superonline.com gibi) bunlar sağlıkla ilgili web sitelerinden bazılarıdır ve her geçen gün sağlıkla ilgili açılan web sitesi sayısı artmaktadır.
Sağlıkla ilgili bölümleri bulunmaktadır. Bu sitelerin yanı sıra; sağlık sektöründe faaliyet gösteren özel ve kamu hastanelerinin, ilaç firmalarının, özel kuruluşların, sağlık ürünleri ve hizmetleri pazarlayan firmaların, sağlıkla ilgili STK’ların (Sivil Toplum Kuruluşları) çeşitli sağlık profesyonellerinin bireysel ya da grup halinde oluşturdukları sitelerin sayısı da her geçen gün artmaktadır (Çınarlı, 2008: 106). Günümüzde git gide bireyler internet üzerinde sağlık ve hastalık araştırması yapmaktadır. Bunun yanında her geçen gün sağlıkla ilgili web siteleri kurulmaktadır. Ayrıca ulusal ve yerel yayın yapan birçok gazetede, sayfasında sadece sağlık haberlerinin yer aldığı bir bölüm açmaktadır. Sosyal medyada sağlık alanında kullanılan önemli araçlardan biri haline gelmeye başlamıştır.
Sağlık sektörü de sosyal medyadan etkilemekte, bireyler sağlıkla ilgili satın alma kararlarını vermeden önce mutlaka internette araştırma yapmaktadırlar. bireyler; hekim ya da hastane tercihi için yorumları okumak, hastalık belirtilerini ve ilaçların yan etkilerini araştırmak, forumlarda paylaşılan başarı hikayelerini takip etmek ve kendi hikayesini paylaşmak, uzman hekimlerle online iletişime geçmek gibi çeşitli nedenle internet ve mobil tabanlı platformlara yönelmekte ve en küçük hastalıktan ölümcül hastalıklara kadar birçok hastalıkla ilgili araştırma yapmaktadır (Tosyalı ve Sütçü, 2016: 14).
Sosyal medya, kronik hastaların öz yönetim yükünü hafifletmeye yardım etmek için fırsat sunabilir, ayrıca başka türlü yüz yüze ortamlarda karşılanmayan hasta ihtiyaçlarını karşılamak ve klinik bakımı sağlamak için sosyal medya uygun bir araç olabilmektedir. Kronik hastalık yönetimindeki iyi bir uygulama hastaların ihtiyaçlarına en uygun çözümler üretmek için kanıtların yer aldığı en etkili ve verimli yöntemleri kullanmayı sağlayabilmektedir (Merolli,Gray, Martin-Sanchez, 2013: 959).
63
Sosyal medya, halk sağlığı için kullanılan dijital kanallar ve araçlar (ör: Facebook, Twitter ve Youtube) olarak tanımlanmaktadır. Tüm sosyal medyanın tek belirleyici özelliği, katılımı - teknoloji aracılığıyla birçok katılımcı arasında iş birliği, senkronize ve interaktif iletişimi kolaylaştırma potansiyelidir. Halk sağlığı organizasyonlarının kitle iletişimin temel bilgi yayma durumundan tamamen interaktif bilgi paylaşımı iletişimine geçmesini sağlayan sosyal medya vasıtasıyla, aynı anda farklı mekânlarda çok yönlü bir iletişim işlevselliği mevcuttur (Heldman, Schindelar ve Weaver, 2013: 2).
Sağlık bilgisine ulaşmak isteyen kişiler Facebook, Twitter, İnstagram gibi sosyal medya araçlarında kanser, MS, Diyet- zayıflama, sağlıklı yaşlanma, saç dökülmesi, estetik gibi hastalıklarla ilgili hazırlanmış birçok sayfalar bulunmaktadır. Kronik hastalığı olan kişiler sosyal paylaşım ağlarında hastalıkları ile ilgili oluşturulmuş olan sayfalara üye olup takip edebilmektedirler. Özellikle Facebook’ta birçok hastalıkla ilgili hasta grupları oluşturmuştur (Karahisar, 2013: 202). İnsanlar sosyal medya araçlarında da hastalıkları ve sağlıkları hakkında araştırma yapmaktadır. Bireyler sosyal medya’da doktorların, hastanelerin sayfalarını takip etmekte ve bu sayfalarda bilgiler almaktadır. Bazen ise benzer hastalığı taşıyan kişilerle gruplar kurabilmekte, kendi duygu, düşünce ve fikirlerini bu sayfalarda paylaşmaktadır.
Bireyler hastalığı ve sağlığı hakkında web siteleri, sosyal medya dışında internette arama motorunda bilgi edinmektedirler. İnsanlar bazen hastalık belirtileri yazarak araştırma yapmakta, bazen ise merak ettiği sağlık ve hastalıklar konusunda araştırma yapılmaktadır. Arama motorunda yapılan sağlık araştırmaların halkın hastalıklar hakkında bilinçlenmesinin yanı sıra, insanların bilgi eksikliği ya da bilgilerin güncel olmamasından dolayı kendi hastalıkları ile ilgili yanlış bilgilere ulaşabilmektedir. Bazen insanlar internette yazan bilgiler doğrultusunda kendi hastalıklarına tanı koyabilmektedir. Bu da insanların hastalığının daha ilerlemesine sebep olabilmektedir. Bundan dolayı insanlar arama motorunda sağlık ve hastalık araştırması yaparken bilinçlendirilmesi sağlanmalıdır. İnternetle beraber sağlık hasta ve doktor iletişimi değişmeye başlamıştır.
İnternetin ortaya çıkmasıyla beraber geleneksel hasta-hekim iletişimde değişiklikler meydana gelmiştir. Bireyler sağlık ve hastalıkla ilgili konularda araştırmalarını kendileri yapan ve edindikleri bilgileri doktorlarına taşıyan hastaların,
64
doktor karşısında pasif durumlarından, kendi sağlıklarına ilişkin kararlara aktif olarak katıldıkları bir duruma geçmiştir. Bu da geleneksel hasta-doktor ilişkisinden değişimlere sebep olmaktadır (Tekin, Kaya, Demirel, Özbek Yazıcı, 2009: 24).
Yeni iletişim teknolojileri sağlık bilgileri ve sağlık programları, son yıllarda giderek artarak yer almaktadır. Buradaki doğru bilgiler bireylere olumlu sağlık davranışı kazandırmakta, bireyin sağlığı ile ilgili farkındalık sağlamakta, hastalık sürecinde de aktif olarak tedaviye katılımı ve uyumu arttırmaktadır. Yeni iletişim teknolojileri, özellikle internet gelecekte sağlık alanında insanların daha fazla başvuru kaynağı olacaktır. Yeni Medya sağlık alanında büyük bir devrim gerçekleştir, sağlığı geliştirme alanında daha fazla kullanım olanakları araştırmaktadır. Bu teknolojiler hasta ve hasta yakınlarına birçok olanak sağlasa da, en büyük sorunu enformasyon kirliliğidir. Bu sebeple, toplumun doğru bilgiyi yanlış bilgiden ayırt etme konusunda eğitilmesi gerekmektedir. Ayrıca insanların interneti sadece destekleyici olarak kullanılması gerektiği konusunda bilinçlendirilmesi gerekir (Avcı ve Avşar, 2014: 187).
65
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
SAĞLIK ALANINDA BİLGİYE ULAŞMA ARACI OLARAK İNTERNETİN ROLÜNE İLİŞKİN ALAN ARAŞTIRMASI BULGULARI