ÖZET
Küreselleşen dünyada coğrafik sınırların bir önemi kalmamıştır. Bunun en önemli sebebi ise kitle iletişim araçlarındaki hızlı gelişmedir. Fiber optik kablolar, internet, cep telefonları, uydu bağlan-tıları vb. gelişmeler coğrafik sınırların önemini ortadan kaldırmıştır. Bu sınırlar sadece ülkelerin sınırlarını belirlemekte, ancak iletişim araçlarına karşı bir varlık gösterememektedir. Çok uluslu şirketler dünyanın çeşitli ülkelerinde faaliyet gösterirken o ülkenin coğrafik sınırları içinde varlık-larını sürdürmektedirler. Ancak dünyanın diğer ucundaki genel merkezleriyle haberleşirken de günden güne gelişen kitle iletişim araçlarından faydalanmaktadırlar. Bu çalışmada ise kitle ileti-şim araçlarının küreselleşmedeki önemi ve çok uluslu şirketlerin bu iletiileti-şim araçlarından nasıl faydalandıklarıyla ilgili konulara değinilmeye çalışılmıştır.
Anahtar sözcükler: Küreselleşme, çok uluslu şirket, coğrafik sınır, kitle iletişim araçları.
SIGNIFICANCE OF INTERNET AND MULTINATIONAL CORPORATIONS THROUGH GLOBALIZATION PROCESS
ABSTRACT
In a globalized world, there no longer exists the importance of geographical borders. The most important cause of this is the fast development in mass media instruments. Such developments as fiberoptic wires, internet, cell phones and satellite connections have given an and to the im-portance of geographical borders. Nowadays, these borders only define the limits among coun-tries, but can’t be effective against the impacts of mass media instruments. While multinational corporations hold their activities and investments in different countries world-wide, their buildings and existence are in the geographical borders of these countries. However, their headquarters can be in another country and these multinational corporations are using mass media instruments more and more to connect their branches with the headquarters. In this study, it was tried to be explained the importance of mass media instruments in globalization and how multinational cor-porations use these instruments for their communication.
Keywords: Globalization, multinational corporations, geographical borders, mass media instru-ments.
*
Arş. Gör. Dr., Selçuk Üniversitesi İletişim Fakültesi GİRİŞ
Yirmibirinci yüzyılın başlarında ortaya çıkan teknolojik gelişmeler karşısında ne yapacağını şaşıran insanoğlu çaresiz bu gelişmelere ayak uydurmaya çalışmaktadır. Edison’un ampulü, Arşiment’in suyun kaldırma kuvvetini, Guten-berg’in matbaayı bulması nasıl insan hayatını derinden etkilemişse, bugün cep telefonlarının, dijital yayınların, fiber optik kabloların ve internet’in keşfedilmesi de insan hayatını bü-yük ölçüde değiştirmiş ve kolaylaştırmıştır. Günümüzde insanoğlu, bildiğini sandığı dün-yayı yeni güçlerin baştan şekillendirdiğinin farkına varmaktadır. İnsanlar ve kuruluşlar her
anlamda geleceğin hiper rekabetçi küresel ortamında, ayakta kalmak ve başarıyı yakala-mak için uğraşyakala-maktadırlar. Teknolojik gelişme-lerin baş döndürücü bir hızla geliştiği bu yüz-yılda bireyler kendilerini yetiştirdikleri ölçüde, iyi işlerde çalışabilme imkânına sahip olabil-mektedirler. Şirketler küreselleşen dünyanın şartlarına ayak uydurabildikleri ölçüde varlıkla-rını sürdürebilmektedirler. Yöneticiler ise eski-sinden daha sinerjik bir düzeyde anlama ve kendi kendilerini yönetmeyi öğrenmiş insanlara liderlik etmek yolunda ilerlemektedirler (Gib-son 1996: 1). Gelişen teknolojinin ürünleri sayesinde her geçen gün coğrafik sınırlar an-lamlarını yitirmektedir. Eşdeyişle insanların yer değiştirme örüntüleri, bilgi, kültür ve ürün-lerin bir yerden başka bir yere gidişleri artık
fiziksel engellerin (coğrafi sınırların, dağ sıra-larının veya denizlerin) varlığı eskisi kadar belirleyici değildirler. Bugün önemli olan sınır-lar iletişim ve taşımacılık ağsınır-larının belirlediği “yayın mekânları” sınırlarıdır (Morley ve Ro-bins 1997: 18). Bu sınırlar ise günümüzde gelişen teknoloji sayesinde bir bir aşılmaktadır. Bu teknolojik gelişmelerin son halkası olan ve bilgi çağı olarak da adlandırılan günümüzün en son icadı internet küreselleşmeye katkı sağla-dığı gibi bilinen bütün sınırları yıkmış ve in-sanların birbirlerine bir mause tıklaması kadar yaklaşmasına neden olmuştur. İnsanların birbi-rine bu kadar yaklaştığı günümüzde küresel-leşme düşüncesi doğrultusunda, güçlü ülkele-rin zayıf ülkeler üzeülkele-rindeki baskıcı tutumları da gittikçe artmaktadır.
İsim babası Roland Robertson olan ve “dünya-nın sıkıştırılması ve bir bütün olduğu şuurunun artması” (Bolay 2002: 57) olarak nitelendirilen küreselleşmenin temelleri, ikinci dünya sava-şından sonra eşdeyişle soğuk savaş politikası döneminde atılmıştır (Sözen 2005: 51). Kimile-rine göre; insan haklarını, liberal demokrasiyi ve piyasa ekonomisini garanti altına alan ve yerküreyi tamamıyla etkisinde bırakan, karşı konulmaz bir süreç ve insanlığın hayrına bir gelişme, kimilerine göre ise; uluslar arası ser-mayenin yerküreyi derinliğine fethetmeye yönelik süslü bir kamuflajı olan (Uşak 2002: 7-8) küreselleşme, emperyalizmin iç başkalaşım ya da değişimi sonucu varılmış olunan bir üst evre (Töre 2002: 29) ve yaşamın bir gerçeği olarak insanların karşısına çıkmıştır. Bu konu-daki problem, güçlü veya güçsüz tüm ülkeler-deki siyasetçilerin küreselleşmeyle nasıl başa çıktıklarıdır. Tüm faktörler göz önüne alındı-ğında, küreselleşmenin birçok yarar sağladığı aşikârdır. Küreselleşme sayesinde ticaretin ve sermaye akışının çoğalması ülkelerin büyüme hızını yükseltmiş ve gelişmiş endüstri ülkele-rinde gelişmekte olan ekonomilerde ve hatta dünyanın birçok düşük gelirli ülkesinde mil-yonlarca yeni iş olanağı ortaya çıkarmıştır (Rodrik 2000: VII). Bu iş olanakları sayesinde refah seviyesinin yükseldiği ülkelerin yanı sıra, küreselleşmenin baş aktörleri olan güçlü ülke-lerin emperyalist düşünceleri yüzünden, kendi ülke sınarları içinde sıkıntı çeken toplumların bulunduğu da bir gerçektir. Küreselleşmenin savunucusu güçlü ülkelerin kurduğu IMF, Dünya Bankası vb. kuruluşların verdikleri
destekle ayakta kalmaya çalışan birçok ülkede umulan olmamış her şey iyiye gitmesi gerekir-ken daha da kötüye gitmiştir. Çünkü emperya-lizm, liberal kapitalizmin küreselleşmiş halidir. Eşdeyişle, 19. yüzyılda Batı’lı beyaz ve Hıris-tiyan ülkeler kendi çıkarları için dünyanın öteki ülkelerini sömürgeleri yaptıklarında onları küreselleştirdiklerini belirtiyorlardı (İlhan 1997: 134). Çünkü 19. yüzyıl bir nevi sömür-gecilik sistemi ile geçmiştir. Yirminci yüzyılın ortasına kadar olan sürede ise Fransız ve İngi-lizlerin sömürge sistemlerinden dolayı ‘ulusla-rası düzen’ ile sömürge düzeni eşdeğer anlam ifade etmiştir (Davutoğlu 2002: 13). Başka bir ifadeyle küreselleşme sayesinde dünya üzerin-deki güçlü ülkeler kendi refah düzeylerini art-tırmak için güçlerinin yettiği her ülkeyi sömür-geleri haline getirmekte bir sakınca görmemiş-lerdir. Bu emellerini gerçekleştirirken de ge-lişmemiş ülkeleri küreselleşme kisvesi altında kandırmışlardır.
Bu olumsuzlukların yanı sıra günümüzün küre-sel dünyasında, cep telefonları, kablolu televiz-yonlar, sanal oyunlar, LCD ekranlar, cep bilgi-sayarları özelliklede internet vazgeçilmez birer meta haline gelmiştir. Geleneksel olan birçok şey de kabuk değiştirmiş ya da değiştirme sürecine girmiştir. Cep telefonları sayesinde zaman ve mekân sınırlaması olmadan iletişim ihtiyacını gideren günümüz insanı, internet sayesinde de birçok işini kolay bir şekilde evlerinden çıkmadan halledebilir hale gelmiş-tir. Örneğin; banka işlemlerini, fatura ödemele-rini, haber ve eğlence ihtiyacını vb. internet aracılığıyla sıra beklemeden, zaman kaybetme-den, kimseyle tartışmadan halletmektedirler. KÜRESELLEŞMENİN SİYASİ,
EKONOMİK VE KÜLTÜREL ALANLARDAKİ ETKİSİ
Küreselleşmenin en önemli özelliği; insanların düşünce ve eylem boyutlarını olağanüstü bir biçimde genişletmiş olmasıdır (Davutoğlu 2002: 219). Bununla birlikte küreselleşme; siyasal, ekonomik ve kültürel olmak üzere insan hayatını üç farklı alanda etkilemektedir (Ilgaz 2001: 9). Küreselleşmenin siyasal ayağı, Amerika Birleşik Devletleri’nin siyasal ege-menliği, ya da dünya üzerindeki siyasal jan-darmalığı anlamına gelmektedir. Bu durum bir anlamda Sovyetler Birliği’nin dağılmasından
sonra, dünyanın tek kutuplu hale gelmesini de belirtmektedir (Kongar 2002: 18). Sovyetler birliğinin dağılmasıyla tek süper güç haline gelen Amerika bu durumunu devam ettirebil-mek için dünyanın dört bir yanında faaliyetler-de bulunmaktadır. Amerika sahip olduğu siyasi gücü ve askeri varlığıyla dünya üzerindeki birçok ülkede söz sahibidir. Son olarak Irak işgaliyle bu siyasi ve askeri gücünü tüm dün-yaya göstermeye çalışan Amerika, küreselleş-menin ortaya çıkardığı sömürge haline gelmiş ülkelere 21. yüzyılın başında bir yenisini ekle-mek üzeredir.
Kişisel ve yerel tepkileri yok etmek suretiyle etki alanını sürekli genişleten küreselleşme olgusunun (Davutoğlu 2002: 218) ekonomik ayağı, “mallar, sermaye ya da iş gücü yoluyla ekonomik rekabet halindeki mekanların büyü-tülmesi” (Koçdemir 2002: 70) eşdeyişle ulusla-rarası sermayenin egemenliği anlamına gel-mektedir. Bu egemenlik anlayışının birçok ülkeyi, örneğin Amerika’yı da aşan bir biçimde gelişmesi söz konusudur. Küreselleşme, kendi mantığı içinde, sermaye ve onun simgesi olan marka bazında dünyayı, tüketiciyi ve tüm in-sanları yönlendirmektedir. Ekonomik olarak uluslararası sermayenin egemenliği, bir yandan günlük yaşam açısından dünyayı “bir örnekleş-tirirken” öte yandan ekonomik verimliliğin, yani üretim verimliliğinin, dünya ekonomisin-deki en belirleyici ölçüt olarak ortaya çıkması-na yol açmaktadır. Ekonomik alan mal ve hiz-metlerin üretim dağıtım ve tüketimini içermek-tedir. Kültürel alan ise olaylar, etkiler, anlam-lar, inançlar ve değerleri temsil eden sembolle-rin üretimini kapsamaktadır (Kongar 2002: 18). Küreselleşme kavramı Avrupa’da birbirle-rine sınırları olmayan ülkeler arasında görsel ve işitsel ürünlerin alım-satımı ve yayını önündeki tüm sınırların kaldırılması anlamına gelmekte-dir. Tüm sınırların kaldırılmaya çalışıldığı Avrupa’nın görsel işitsel gündeminin önemli bir kültürel boyutu da söz konusudur. Avru-pa’daki yeni medya araçları, Avrupa halkları-nın ortak yaşamları ve birbirleri hakkında kar-şılıklı bilgilenme istekleri ile ilgili önemli gö-revleri üstlenmektedir (Morley ve Robins 1997:20). Eşdeyişle küreselleşme boyutunda kitle iletişim araçları yabancı ülke insanların birbirleri ile kaynaşmalarında ve birbirlerinin kültürlerini daha yakından tanımaları konula-rında önemli görevler yerine getirmektedirler.
Mekân ve mesafe idrakini aşındırmak suretiyle, ulusal toplumların sınırlarını aşan bir “dünya toplumu” düşüncesinin oluşumunu teşvik eden (Erdoğan, 2002: 29) küreselleşme, mal ve ürünlerin devingenliği, haberleşme ve iletişim ürünlerinin, hizmetlerinin devingenliği ve in-sanların ilgilidir. Oturduğumuz caddede yürür-ken McDonald’s ya da Benetton gibi küresel zincirlere rastlayabiliriz. Sony, Procter& Ganb-le ya da Coca-Cola gibi şirketGanb-lerin küresel ürünlerinden satın alabiliriz. Elbisemiz Türki-ye’de, müzik setimiz Japonya’da, arabamız Kore’de üretilmiş olabilir. Küreselleşmeyi tüketimleri birbirine benzeyen tek kültürlü bir dünya tasarımı olarak da algılayabiliriz. Bu dünya da yaşayan insanlar aynı teknolojileri kullanmaktadırlar. Bu nedenle dünyanın her yanında aynı sembolleri aynı örnekleri görmek çok doğaldır. Marlboro içilen, Madonna dinle-nilen, Coca-Cola ve McDonald’s ürünleri tüke-tilen bir dünya! Dünyanın neresine gidilirse gidilsin; Hollywood filmleriyle, aynı giyim markalarıyla, aynı fast-food zincirleriyle karşı-laşmak olasıdır. Bu da insanlara kültürün küre-selleştiğini göstermektedir. “Kültürel Küresel-leşme” dünya kültürünün homojenleşmesi ve birbirine yakınlaşmasını beraberinde getirmek-tedir. Bu bağlamda çok uluslu şirket ürünleri-nin tek tip insan yarattığı, bir küreselleşmeden bahsetmek çok da yanlış olmayacaktır (Ilgaz 2000: 4). Durum böyle olunca da küreselleşme ile birlikte yerel medeniyet ve kültür değerleri yavaş yavaş yok olmaktadır (Davutoğlu 2002: 213). Çünkü McDonald’s ya da Burger King’te hamburger yiyip, Coca-Cola içmek, Levi’s ya da Lee Cooper marka kot giymek, Marlboro içmek günümüzde modernliğin gerekleri ara-sında kabul edilmektedir. Bunun sonucunda da yeni nesiller kendi gelenek ve kültür değerle-rinden bihaber yetişmektedirler.
Ekonomik alanda güçlü ülkeler siyasi ya da askeri güçleriyle giremedikleri ülkelere uluslar arası markalarıyla (McDonald’s, Pepsi-Cola, Coca-Cola vb.) girerek emperyalist düşüncele-rini hayata geçirmektedirler. Bu uluslararası şirketlerin yöneticileri faaliyet gösterdikleri birçok ülkede o ülkenin siyasetçilerinden çok daha fazla söz sahibi olmaktadırlar. Girdikleri ülkelerde yaptıkları sosyal sorumluluk kam-panyaları sayesinde ise (okuma yazma sefer-berliklerine yardım etmek, tarihi kazı çalışma-larına sponsorluk yapmak, gençliğe yönelik
konserler düzenlemek vb.) girdikleri ülkelerin kültürel yapılarında da derin izler bırakmakta-dırlar. Bütün bu olanlar ise küreselleşme adı altında gerçekleştirilmektedir.
KİTLE İLETİŞİM ARAÇLARININ KÜRESELLEŞMEDEKİ ROLÜ VE KÜRESEL HABERCİLİK KAVRAMI Dünyanın giderek küreselleşmesi günümüzün inkâr edilemez bir gerçeğidir. Şaylan’ın dediği gibi: “Dünyanın bütünleşmiş tek pazar olma hali olan küreselleşmeyle” (aktaran Özonur 2005: 22) birlikte ülkeler ve insanlar arasında toplumsal, kültürel, ticari, ekonomik ve siyasal değişimler yaşanmaktadır. Bilgi ve iletişim teknolojisindeki gelişmeler hızla artmakta, piyasa ekonomileri evrensel bir nitelik kazan-maktadır. Ulusal sınırların ortadan, kalktığı sermaye ve üretimin serbest bir şekilde dolaştı-ğı (Sayılgan 2005: 115) küreselleşme (globali-zation), çağımızın itici bir gücü olarak kabul edilmektedir. Küreselleşme; hangi alanda olur-sa olsun ekonomiden-olur-sanata, bilimden-iletişime herhangi bir çalışmada, üretimde, yapımda, dünya çapında geçerliliği, ağırlığı öncülüğü olan normların, ölçütlerin dikkate alınması ya da etkili hale gelmesi, benimsenmesi, dünyaya açılarak yerelliğin, ulusallığın reddedilmeksizin dışına çıkılması ve evrensellikle bağdaştırılma-sı, birleştirilmesidir. Küreselleşme sürecinde dünya bir yandan küçülmekte bir yandan da parçalanmaktadır. Kavram, bize dünyadaki tüm insanların toplumsal, kültürel ve ekonomik alanlarda birbirleriyle yoğun bir iletişim ve etkileşim sürecine girmelerinin kaçınılmaz olduğunu anlatmakla birlikte, ekonomik, siya-sal ve kültürel alanlarda toplumsiya-sal değişmeye ilişkin tartışmaların da odak noktasını işaret etmektedir (Ilgaz 2001: 3). Bu odak noktaları ise küreselleşmenin olumlu ve olumsuz yönle-rinin göstergeleri durumundadır. Eşdeyişle küreselleşme her ne kadar dünya üzerindeki insanları birbirlerine yaklaştırıyor gibi görünse de temelde bir ayrım da yaratmaktadır. Çünkü G8 ülkelerinin yoksul dünya ülkelerini kalkın-dırmak üzere yaptıkları toplantılarda çıkan sonuç; yeryüzündeki yardıma muhtaç insanla-rın sayısının gün geçtikçe arttığını göstermek-tedir. Küreselleşmeyle birlikte dünya üzerinde-ki ekonomik dengeler hızla değişmektedir. Bununla beraber insanların birbirleriyle ileti-şimlerindeki mekân kavramı ortadan
kalkmak-ta, hız kavramı ise önem kazanmaktadır. Bu aşamada insanoğlunun karşısına kitle iletişim araçlarının küreselleşmedeki önemi çıkmakta-dır. Çünkü kitlesel medya, günün hâkim moda-sını ve en son gelişmeleri büyük bir hızla, dün-yanın en ücra köşelerine kadar ulaştırmaktadır (Bauman 1999: 43). Öyle ki Giddens’ın mo-dernleşmenin bir sonucu olarak algıladığı küre-selleşme (Ilgaz 2001: 5) ile birlikte, özellikle iletişim alanında tüm sınırlar ortadan kalkmış (Sayılgan 2005: 115) modern teknolojik araçlar sayesinde dünya ülkeleri birbirine daha da yaklaşmıştır. 1980’li yıllardan önce dünya üzerinde kamu hizmetinin hakim olduğu med-ya anlayışı, bu yıllardan sonra hukuki, ekono-mik ve teknolojik değişimlerin karmaşık etkile-şimi sonucu büyük bir karmaşa içine girmiştir. Medyadaki bu değişikliğin en önemli nedeni ise kamu yararı gözeten yayıncılığın yerine, küreselleşmenin etkisiyle insanların istediği yönde bir yayıncılık anlayışının yerleşmeye başlamasıdır. Küreselleşmenin etkisiyle yeni medya düzenine hakim olan düşünce, herhangi bir kamu felsefesi taşımadığı için sadece tüke-tici isteklerine cevap vermek ve onların seçme isteklerini yerine getirmek şeklinde kendini göstermektedir. Bu yeni düşünceyle hareket eden medya şirketleri ve dev holdinglerin en önemli amacı ise ürünlerini en geniş kitleye ulaştırmak ve bu sayede karlarını arttırdıkları gibi rakipleriyle de rekabet edebilmektir. Yeni medya düzenin en önemli oyuncuları ise Ru-pert Murdoch’ın News Corporation’ı, Time Warner, Sony, Matsushita ve Walt Disney Company vb. küresel şirketlerdir (Morley ve Robins 1997: 30-31).
Dünya ülkelerinin birbirine yaklaşması sonucu gün geçtikçe gelişen küresel sistemlerin büyü-yüp gelişmesini sağlayan olgu ise giderek kar-maşıklaşan bilgisayarların gelişmesi ve bunla-rın yalnızca ulusal değil aynı zamanda uluslara-rası noktaları da birbirine bağlamasıdır (Strat-ton 2002: 84). Bu bilgisayar ağları sayesinde bilgiye her yerden ve ucuza ulaşabilme imkanı da ‘Enformasyon Çağı’nın en önemli özelliğini oluşturmaktadır (Murphy 2000:13). Uydular, cep telefonları, kablolu televizyonlar, fiber optik kablolar vb. ve nihayet internet, Marshal McLuhan’ın 1964 yılında kaleme aldığı “Med-yayı Anlamak” (Understanding Media, Dout-ledge, London) eserinde (Aydın 2002: 11), öngördüğü küresel köy haline dönüşen
dünya-nın (Morley ve Robins 1997: 31) vazgeçilmez unsurları haline gelmiştir. Sınır tanımaz bir şekilde gelişen (Sayılgan 2005: 115) küresel-leşme kavramı, hiçbir dönemde olmadığı ka-dar, bilgiye erişimin artmasını ve iletişimin kolaylaşmasını sağlamıştır. Bilgi ve teknoloji değiş-tokuşu yapabilme fırsatı yine bu geliş-menin bir sonucu (Kurucan 2002: 7) olarak ortaya çıkmıştır. Küreselleşme olgusunda in-sanların birbirlerini çekirgeler gibi istismar ettiği bir düzen söz konusudur. Bu nedenle küreselleşmeye başkalarını istismar etmek için ortaya çıkartılmış bir sistemdir denilebilir. Ünsal Oskay, “McLuhan’ın elektronik teknolo-jisiyle dünyanın tek bir köye dönüşebileceğini söylemekten kastettiği şeyin, toplumsal deği-şimin, ileri sanayi ülkelerinin dünyayı kendile-rince biçimlendirmelerinin yansımalarıyla sınırlı bir değişim olduğunu belirttiğini” vur-gulamaktadır (aktaran Olgacay 2002: 8). Oskay bu söylemiyle, McLuhan’ın dünya köyü ifade-sinin; güçlü ülkelerin dünyayı kendi çıkarları doğrultusunda değiştirmek istemelerinin bir dile getiriliş biçimi olduğunu belirtmektedir. Dünyanın küçük bir köy olarak algılanmasını sağlayan küreselleşme olgusunun siyasi, askeri, ekonomik yönleri tamamlandıkça iletişimde de yeni bir boyut ortaya çıkmıştır. Bu yeni boyuta ise küresel habercilik adı verilmiştir. “Küresel habercilik” tanımı iletişim literatürüne yerleş-tikten sonra ise dünyaya ilişkin bir takım ha-berler, dünyayı ilgilendiren olaylar küresel haberler çerçevesinde verilmeye başlanmıştır (Sözen 2005: 51). Küresel habercilik boyutun-da ve gelişmiş kitle iletişim araçları yardımıyla dünyanın herhangi bir yerinde gerçekleşen bir olay artık, aynı anda bütün dünya tarafından duyulmaktadır. “Günümüzde dünyaya küresel haberleri yayan en önemli kuruluşlardan biri ise CNN’dir” (Morley ve Robins 1997: 35). Haberleşmedeki bu etkileşimin artması içe dayalı yapıların kırılmasını da beraberinde getirmiştir (Zencirkıran 2002:15). İçine kapa-nık birçok ülke insanı gelişen enformasyon araçları sayesinde dünya üzerinde olup biten-den haberdar olmuş ve kabuklarını kırarak modern hayata adım atmışlardır.
İNTERNETİN KÜRESELLEŞME SÜRECİNDEKİ FONKSİYONLARI
Çağın gereği olan küreselleşmenin kaynağını iletişim devrimi oluşturmaktadır (Davutoğlu 2002: 212). Küreselleşme ve teknoloji arasın-daki ilişki incelendiğinde ise, günümüzde özel-likle bilişim teknolojisi ve telekomünikasyon-daki ilerlemelerin küreselleşmeyi önemli ölçü-de etkilediği görülecektir. Bilişim teknolojileri ve telekomünikasyon rekabet ortamını yeniden şekillendirmekte, dünya üzerindeki bireyler ve kurumların çalışma tarzlarını kökten değiştir-mektedir. Gelişmiş enformasyon teknolojisinin ürünleri; internet, cep telefonları, cep bilgisa-yarları gibi iletişim araçları işletmelerin farklı ülkelerde farklı örgütlenme ve kontrol yönte-miyle iş görmelerini mümkün kılmaktadır (Akın 2001: 273). Bununla beraber iletişim teknolojilerindeki bu gelişmeler, sömürgecilik düşüncesini de sistemleştirmiş ve geleneksel-leştirmiştir. Batının gücüne güç katmış, ülkeler arasındaki dengesizliği ve eşitsizliği arttırmıştır (Doğan 1993: 9). Gelişmemiş ve gelişmekte olan ülke insanları bu teknolojik araçlara sahip olduklarında “kendilerini aşarken” (Kesim 2005) gelişmiş ülkeler bu teknolojik gelişmele-ri, gelişmemiş ve gelişmekte olan ülkeleri kont-rol altına alabilmek için kullanmaktadırlar. Bill Gates’in de belirttiği gibi; 1980’li yıllar kalite, 1990’lı yıllar da yapılanma olarak ad-landırılırsa, 2000’li yıllar iletişim alanında hız yılları olacaktır. İş niteliklerinin, değişme hızı-nın ve bilgiye erişimin, tüketicilerin yaşam tarzını, beklentilerini değiştirme hızının konu olacağı yıllar olacaktır. İşin hızındaki artış yeterince büyük olduğunda, işin doğası da değişecektir. Satışlardaki değişiklere haftalar sonra değil de birkaç saat içinde tepki verebilen üretici ve tüketiciler söz konusu olacaktır. Coğrafik sınırların ortadan kalktığı günümüz dünyasında, kitle iletişim araçları sayesinde ülkeler birbirlerine o kadar yaklaşmışlardır ki dünyanın bir ucuyla diğer ucu arasındaki ha-berleşme saniyelerle hatta saliselerle ifade edilen süreler içinde gerçekleştirilebilmektedir. Bütün bu değişiklikler son derecede basit bir nedenden, dijital bilgi akışından kaynaklan-maktadır. Çünkü dünya 30 yıldan fazla bir süredir “Bilgi Çağı”nda yaşamaktadır (1999: 13). Bu hızlı bilgi akışı sayesinde dünya üze-rinde yaşayan birçok toplumun eski sınırları ve engellerinin yıkılması da çok doğaldır. Çünkü bu sınırlar hızla küreselleşen dünyanın, ticari stratejisinin yeniden örgütlenmesinin önündeki
keyfi ve irrasyonel engeller olarak algılanmak-tadır. Bu stratejinin gereği olarak görsel-işitsel coğrafyalar ulusal kültürlerin sembolik mekân-larından uzaklaşmakta ve uluslar arası tüketici kültürünün daha evrensel ilkeleri çerçevesinde yeniden düzenlenmektedir. Bunun yapılmasın-daki amaç ise sınırları olmayan televizyon programları sayesinde küresel piyasalar oluş-turmaktır. Bu amacı gerçekleştirmek isteyenler ise küresel medya şirketleri olarak kendini göstermektedir. Bunun sonucunda ise 1980 sonrasındaki medya düzeni küresel olarak adlandırmaktadır (Morley ve Robins 1997: 30). Bu şekilde de adlandırılması normaldir. Çünkü bugün her evde en az iki adet olan televizyon aracılığıyla evlere giren davetsiz misafirler (televizyon programları ve reklamlar) ister istemez insanları bu düzenin üyesi haline ge-tirmektedir.
“Bilgi Çağı” denilen bu çağda insanlığın ulaş-tığı en son nokta sınırsız bilgidir. Sınırsız olan bu bilgi ise küreselleşen dünya üzerindeki tüm insanlar tarafından, gelişmiş iletişim araçları sayesinde kolayca paylaşılmakta ve paylaşıl-dıkça çoğalmaktadır (Kırcova 2002: 1). Bilgi-nin paylaşıldığı iletişim teknolojiBilgi-nin en son aracı ise internet’tir. Bilgi otobanı olarak da adlandırılan internet, tüm dünya üzerinde ya-yılmış bilgisayar ağlarının birleşiminden oluşan devasa bir bilgisayar ağıdır. Telefon hatlarıyla birbirine bağlı bu ağda, kişi ve kuruluşların kullandığı farklı yapıda bilgisayarlar ve bu bilgisayarlarda kullanılan farklı işletim sistem-leri bulunmaktadır. Bazı bilgisayar ağları ve dolayısıyla bu ağ içinde bağlı bilgisayarlar, aynı zamanda kesintisiz olarak internet ortamı-na da bağlıdırlar. Bunların bir kısmı, internet ortamında başka kullanıcılara yararlanabileceği çeşitli bilgiler sunarken; bir kısmı da, kendi bilgisayarıyla internet'e geçici olarak bağlan-mak isteyen kullanıcıların erişim isteklerine cevap vermektedirler. İnternet’e erişim ise internet sağlayıcı kuruluşlar aracılığıyla, nor-mal telefon hatları üzerinden, genelde şehir içi telefon haberleşme fiyatıyla sağlanmaktadır. İnternet’in en temel işlevi, haberleşme ve ileti-şimdir. İnternet üzerinden dünyanın dört bir tarafıyla faks kadar hızlı, posta kadar ucuz bir şekilde iletişim kurulurken, bu süreç içinde gerekli görülen bilgi ve dökümanlar da kişisel bilgisayarlara yüklenebilmektedir. İnsanlar internet sayesinde bulundukları yerden
ayrıl-madan alışveriş yapmakta, müze ve sergileri gezmekte, müzik arşivlerini dinlemekte hatta vücut ölçülerine göre blujean siparişi bile vere-bilmektedirler (Milliyet 2001: 9). Bunlara ila-veten internet insanlara daha iyi seçim yapmak için gereken bilgiye ulaşabilme ve başkaları tarafından alınan kararları etkileyebilme imkânı da sunmaktadır. Bu teknoloji sayesinde insan-lar sağlık ile ilgili soruinsan-larının açık yanıtinsan-larına ulaşabilirken, tuttukları takımın en son aldığı sonuçlarını da öğrenebilmektedirler. Çocuklar internette oyunlar oynayabilmekte, yetişkinler ise borsa yorumcularının tahminleri ile hangi hisse senetlerine yatırım yapacakları konusun-da karar verebilmektedirler (Murphy 2000: 13). Anlaşılacağı üzere internet büyüklerin deyi-miyle “Her derde deva olmaktadır.”
İnsanlar, internet üzerindeki herhangi bir arama motoru yardımıyla yaklaşık bir buçuk milyon belgeyle yüz yüze gelmektedir. Aynı şekilde arama motorunun bir buçuk milyar belgeyi aradığı düşünüldüğünde web üzerinde yer alan her altı yüz yetmiş belgeden bir tanesinde bu kavramın geçtiği görülmektedir (Soyak 2002: 7). İnternetin, interaktiflik özelliği sayesinde ise sanal âlemde herhangi bir ürün arayan kişi ya da kuruluş istedikleri ürünü bulduklarında, anında satın alarak kargoya verilmesini sağla-yabilmektedirler. Aynı şekilde bilgi otobanı internet’te sörf yapan bir üretici firma yetkilisi, ürettikleri malı dünyanın diğer ucundaki başka bir firmaya anında satabilmektedir. Bu da gele-neksel ticaret anlayışının değişmesine, mal alışverişleri sonunda tokalaşma alışkanlığının da fare tıklamasına dönüşmesine sebep olmuş-tur. Çağımızda firmalar yapılarını internet’e uyumlu hale getirmedikleri sürece rekabet güçlerini gün geçtikçe kaybedeceklerdir. İnternet, demokratik bir ortamdır. Öyle ki sanal âlemde, yedi yaşındaki çocuklardan, Nobel ödüllülere kadar herkesin görüşü eşit ağırlık taşımaktadır (Healy 1999: 277). İnternet tekno-lojisi, savaş halinde dahi çalışmak üzere tasar-landığından, dinamik yönlendirme (dynemic routing) kullanmaktadır. Bu yüzden ağın bir kısmı çökse bile bilgi paketleri sorunlu bölge-den geçmeyecek şekilde tekrar yönlendirile-bilmektedir (Alfa 2000: 2). Bu da internet eri-şiminin sürekliliğini sağlamaktadır. Yaşanan dönem, bilginin paylaşılma dönemidir. Tek ya da birkaç kişinin tüm bilgilere ulaşması
müm-kün değildir. Bilgi paylaşıldıkça önem ve değer kazanmaktadır. Çünkü modern teknolojinin yardımıyla küreselleşen dünyada, bilgiye en çabuk ulaşan ve değerlendiren kazanç sağla-maktadır.
ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER’İN KÜRE-SELLEŞMEDEKİ ROLÜ VE İLETİŞİM TEKNOLOJİLERİNDEKİ
GELİŞMELE-RİN (ÖZELLİKLE İNTERNETİN)
YAPILARINDA MEYDANA GETİRDİĞİ DEĞİŞİKLİKLER
Dünyanın tek bir mekanmış gibi küçülmesi ve toplumlar arası temasların sıklaşması ve sıkı-laşması anlamına gelen (Sarıbay 2002: 48) küreselleşme ile birlikte; fonksiyonel üretim yapısına bağlı ekonomik boyutu genel olarak milli sınırlarla sınırlı yerel şirketleşme yapısı yerini, üretim sürecinin öne çıktığı ve karşılaş-tırmalı ekonomik avantajların belirlendiği ço-kuluslu şirket yapılanmasına bırakmıştır (Da-vutoğlu 2002: 213). Çok uluslu şirketler, ulus-lar arası bir yönetim anlayışı olan, dünya da en güvenli ya da en yüksek kazancın olduğu yerle-re yerleşmeyi veya taşınmayı en azından potan-siyel olarak umut eden özel bir ulusal kimliğe sahip olmayan gerçekten serbest olan sermaye-lerdir (Hirst ve ark. 1996: 37). “Ekonomik, siyasi, sosyal ve kültürel anlamda bazı ortak değerlerin yerel ve ulusal sınırları aşarak dünya çapında yayılmasını ifade eden” (Altan 2002: 75) küreselleşmenin, gelişim sürecinde çok uluslu şirketlerin önemli bir yeri vardır. Dün-yanın dört bir Dün-yanına dağılmış olan bu şirketler uluslararası ekonominin şekillendiricisi konu-mundadırlar. Konunun ünlü kuramcısı Michael Porter’a göre, çok uluslu veya yeni gelişmeler karşısında kullanmayı tercih ettiği çok ülkeli şirket, birçok yabancı pazarda üreten ve satan ama dünya ekonomisine çok ülkeli bir bakışı olan şirkettir. Michael Porter’a göre çok uluslu ya da çok ülkeli şirkette, aynı ana şirketin bir-çok ülkede bulunan yan kuruluşları o ülkenin pazarları için çalışmaktadır. Çok uluslu şirket-ler, genel merkezi belirli bir ülkede olduğu halde etkinliklerini bir veya birden fazla ülkede kendisi tarafından koordine edilen şubeler, yavru şirketler veya bağlı şirketler aracılığıyla genel merkez tarafından kararlaştırılan bir işletme politikasına uygun olarak yürüten bü-yük şirketlerdir. Buradan da anlaşılacağı gibi çok uluslu şirketler birden fazla ülkede etkinlik
göstermekte ancak merkezi bir denetime sahip bulunmaktadır. Çok uluslu şirketler özünde etkinlik gösterdikleri ülkelerde istihdam ve kâr konusunda bağımsız ama yönetim bazında tek merkezden yönetilirler. Örneğin; Coca-Cola etkinlik gösterdiği bir ülkede göstereceği tüm performanstan (satış, büyüme, kâr vb.) şirket olarak kendisi sorumludur. Bu açıdan bağımsız bir şirket özelliği taşır ancak üst yönetimin tek merkezden denetimi söz konusudur. Çok uluslu şirketlerin büyüme ve genişleme kapasiteleri 1960’lı yıllarda başlamış ve 21.yüzyıla girer-ken daha da artmıştır (Ilgaz 2000: 5).
Günümüzde yeni iletişim teknolojileri de, Dünya üzerinde birçok noktaya dağılmış ve binlerce çalışanı olan bu çok uluslu şirketler için bir kurtarıcı fonksiyonu üstlenmektedirler. Çünkü yeni iletişim teknolojileri; işleyiş, yöne-tim ve organizasyonla ilgili sorunlarının çözü-münde bu dev şirketler için büyük kolaylıklar ve zaman tasarrufu sağlamaktadır. Özellikle, işyerleri arasında elektronik belge alış-verişi yapmaya dayanan “bilgisayarlaştırılmış veri alış-verişi”, giderek daha yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Bu anlayış içindeki iş yerleri, sıfır kağıt’a yönelmektedir. Örneğin günümüz-de bazı sigorta şirketleri, müşteri dosyalarının tümünü tam otomatik olarak işlemektedir. İlgili dosyayı görmek isteyen bir sigorta görevlisi, dosyayı çalıştığı birimdeki bilgisayara getire-bilmekte ve ekranında sözleşmeleri, (daha önceden taranarak dosyaya eklenmiş olan) tüm yazışmaları, müşteri mektuplarını, çek vb. belgeleri görebilmektedir. Böylece büyük bir zaman ve yer tasarrufunun yanında, çalışma kolaylığı da sağlanmaktadır. Bu şekildeki elektronik dosyalama uygulamaları giderek yaygınlık kazanmaktadır (Özçağlayan 1998: 168). Günden güne çalışma ortamlarını sanal âleme taşıyan iş yerleri, kârlarını arttırırken diğer yandan daha az elaman çalıştırmaları nedeniyle de işsizliği körüklemektedirler.
Sanal alemde çalışmalarını yürüten şirketlere bir örnek vermek gerekirse; bugün neredeyse
tüm insanların kullandığı ve tüm alış-verişlerini onlarla yaptığı kredi kartları gruplarından biri olan Visa’nın örgütsel yapısı sanal’dır. Her ne kadar Visa, Saygon’dan Santiago’ya en az 600 milyon kartın üzerinde görünen adıyla dünya-nın kredi kartı çıkaran en büyük şirketlerinden biri olarak düşünülse de, San Francisco
mer-kezli kuruluş, gerçekte kartları ya da finansal hizmetleri doğrudan kendisi sunmamaktadır. Visa’nın faaliyetleri onun üyeleri tarafından, gerçekten Visa kartlarını çıkaran, dünya çapın-daki 21.000 finansal kuruluş tarafından yürü-tülmektedir. Visa’nın kendisi, San Francisco ofisine ek olarak, dünyanın dört bir yanında kurulmuş, her birinin görece küçük bir perso-neli ve az sayıda taşınmaz malı bulunan beş bölgesel ofisten oluşmaktadır. Visa şirketi kendisinin damgalı kart sistemi için iletişim bağlantılarını sağlamakta ve ödemelerin işlen-mesini yönetmektedir. En önemlisi, adını taşı-yan hizmetlerin uyumunu ve kalitesini sağlama alacak çalışma standartları belirlemektedir. Bu yöntem Visa’nın en değerli niteliği olan marka-sını koruyabildiği bir konuma yerleştirmekte-dir. Visa içine oturtulmuş bir elektronik çipi olan “smart card”ı, geliştirmesi ve internet işlemleri için güvenlik standartlarını belirleme-deki liderliği sayesinde üyelerinin gelecek yüzyıla taşıyarak, onlara bir tür ar-ge işlevi de sağlamaktadır. Visa en tanınmış internet “por-tal”larından olan Yahoo ile sıkı bir ittifak kur-muş ve bu girişimiyle internet’in önemini kabul ettiğini tüm dünyaya göstermiştir. Bu davranı-şıyla e-ticaret düşüncesinin bütününe büyük bir cesaret vermiş (Baldock 2002: 115-116) diğer uluslar arası kurumlara bir anlamda öncülük etmiştir.
Medya sektöründe ise; geleneksel gazetelerin
hemen hepsi, belirli süreler sonunda internet ortamında da haber vermeye başlamışlardır. Ancak bunun tersi bir uygulamayla bugün dünyada ve Türkiye’de, yayın hayatına inter-netle başlamış bazı gazetelerin internet yayınla-rının yanı sıra basılı gazete olarak da okuyucu-ya ulaşmaokuyucu-ya çalıştıkları gözlenmektedir. Örne-ğin; Türkiye dışında, elektronik gazetecilik alanında söz sahibi Slate ve Salon gazeteleri, Türkiye’de ise Habertürk haber portalı internet-teki başarılı yayınlarının yanı sıra yazılı basın hayatına da Haziran 2005 itibariyle başlamıştır (Hürriyet 2005: 7). Bu da göstermektedir ki internet hem kendisinden önce hem de kendi-sinden sonra kurulmuş şirketleri etkilemekte-dir. Kendisinden önce kurulmuş (yerel, ulusal ve uluslar arası medya kuruluşları dâhil) şirket-ler işşirket-lerini zamanla sanal âleme kaydırırken, günümüzde direkt olarak çalışmalarına internet ortamında başlamış şirketler de mevcuttur.
SONUÇ
Küreselleşme süreci ile birlikte ülkeler arasın-daki sınırlar ortadan kakmakta gelişen iletişim araçları sayesinde de tüm dünyaya kolayca ulaşılabilmektedir. İletişim teknolojisinin sağ-ladığı olanaklarla birlikte birçok işletme büyük bir hızla dünya pazarlarına girmektedir. Med-yadan, yiyecek-içecek sektörlerine kadar birçok işletme kendi ülkesi dışında yatırım yapma olanağına sahip olabilmekte ya da diğer şirket-lerle, işletmelerle ortaklıklar kurabilmektedir. Adı ne olursa olsun, içinde yaşadığımız ve temelini yeni iletişim-enformasyon teknolojile-rinin oluşturduğu bu hızlı değişim sürecine ayak uydurmak gerekmektedir. Küresel dünya-nın kullandığı en önemli kitle iletişim aracı ise şuan için internet olarak gözükmektedir. Günümüzde insanların inkâr edemeyeceği gerçeklerden birisi internetin küreselleşen dün-ya da ne insanların, ne devletlerin, ne de küre-sel şirketlerin vazgeçemeyeceği bir araç olduğu gerçeğidir. Dünya üzerinde hegomanyalarını hissettiren ve emperyalizm olgusunun yeni silahı olarak görülen çok uluslu şirketler, örgüt yapılarında aktif olarak internetten yararlan-makta ve faaliyetlerini sanal âlemi kullanarak daha hızlı bir şekilde gerçekleştirmektedirler. Bu nedenledir ki dünya üzerindeki birçok dev firma yönetim ve satış departmanlarında kulla-nılmak üzere internet alanına büyük yatırımlar yapmaktadırlar. Unutulmamalıdır ki her ne iş yapılırsa yapılsın iletişim teknolojilerinden faydalanılmayan her iş alanı (medya, hizmet, üretim vb.) zamanla yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalacaktır. Bu nedenle de iletişim çağı olarak adlandırılan bu çağda büyük küçük her işletme iletişim alt yapısına önem vermeli ve çağın gelişmelerine ayak uydurmaya çalışmalı-dır. Bu çalışmada da küreselleşme süreci içinde kendilerine yeni pazarlar bulan çok uluslu şirketlerin yapılarını güçlendirmelerinde kitle iletişim araçlarından özellikle de internetten faydalanmalarının ne kadar önem arzettiği ortaya konulmaya çalışılmıştır. 2006’nın orta-larında bulunulan bu günlerde de sözü edilen ve küreselleşmenin en büyük aktörlerinden olan çok uluslu şirketlerin yanı sıra küçük ve orta ölçekli tüm işletmelerin de internetten azami ölçüde yararlanmalarının yararlı olacağı öngörülmektedir.
KAYNAKLAR
Alfa Yazarlar Grubu (2000) Internet Kullanma Klavuzu, Alfa Basım Yayım Dağıtım, Ltd.Şti., İstanbul.
Altan M (2002) Ekonomik Yönüyle Küresel-leşme, Cemal Uşak (der), KüreselKüresel-leşme, Ufuk Kitapevi, İstanbul.
Akın H B (2001)Yeni Ekonomi, Çizgi Kitape-vi, Konya.
Aydın M S (2002) Küreselleşmeye Genel Bir Bakış, Cemal Uşak (der), Küreselleşme, Ufuk Kitapevi, İstanbul.
Baldock R (2002) Büyük Şirketler Yok Oluyor, Berat Çelik (çev), Mediacat Kitapları, İstanbul. Bauman Z (1999) Sosyolojik Düşünmek, Ay-rıntı Yayınları, İstanbul.
Davutoğlu A (2002) Küresel Bunalım, Küre Yayınları, İstanbul.
Doğan M (1993) İletişim Dehşet Çağı, Timaş Yayınları, İstanbul.
Erdoğan M (2002) Siyaset Ve Hukuk Perspek-tifinden Küreselleşme, Cemal Uşak (der), Kü-reselleşme, Ufuk Kitapları, İstanbul.
Gates B (1999) Dijital Sinir Sistemiyle Düşün-ce Hızında Çalışmak, A. Cevat Akkoyunlu (çev), Doğan Kitapçılık A.Ş., İstanbul.
Gürcan H İ (1999) Sanal Gazetecilik, A.Ü. İletişim Bilimleri Fakültesi Yayınları No.31, Eskişehir.
Healy M J (1999) Bağlantı Doğru Mu?, Ahmet Gürsel (çev), Boyner Holding Yayınları, İstan-bul.
Hırst P ve Thompson G (1996) Küreselleşme Sorgulanıyor, Dost Kitapevi, Ankara.
Hürriyet Gazetesi (19 Haziran 2005) “İnternet-ten Gazeteye” (Renkler-Serdar Turgut). Kesim M (15 Aralık 2005) “İletişim Teknoloji-lerindeki Yeni Gelişmeler”, Selçuk Üniversite-si İletişim FakülteÜniversite-si Tarafından Düzenlenmiş Söyleşi, Konya.
Kayıhan İ (1988) Kitle Haberleşme Hukuku, Beta Yayınları, İstanbul.
Kırcova İ (2002) İnternet’te Pazarlama, Beta Yayınları, İstanbul.
Kurucan H İ (2002) Şu Küreselleşme Dedikle-ri, Lonca Derg, (Sanayi Odası Yayın Organı), S.8, Konya.
Koçdemir K (2002) Küreselleşme, Ötüken Yayınevi, İstanbul.
Kongar E (2002) Tek Kutuplu Dünya, Lonca Derg, (Sanayi Odası Yayın Organı), S.8, Kon-ya.
Milliyet Gazetesi (2 Temmuz 2001) İnternet Terzisi Hizmete Girdi, S.9.
Morley D ve Robins K (1997) Kimlik Mekânları, Emrehan Zeybekoğlu (çev), Ayrın-tı Yayınları, İstanbul.
Murpy T (2000) Web Kuralları, İnci Berna Kalınyazgan (çev), Mediacat Yayınları, İstan-bul.
Rodrik D (2000) Yeni Küresel ve Gelişmekte Olan Ülkeler, Sultan Gül (çev), Sabah Kitapla-rı, İstanbul.
Rowan G (1997) Geleceği Yeniden Düşünmek, Sinem Gül (çev), Sabah Kitapları, İstanbul. Ilgaz C (2000) Küreselleşme ve 1980 Sonrası Türk Toplumuna ve Basınına Yansıması, İ.Ü. İletişim Fakültesi Yayınları, İstanbul.
Işık U (2001) Sanal Gazetecilik ve Özgürlüğe Kaçış Aracı Olarak İnternet, Yüksek Lisans Tezi, SÜ Sos. Bil. Enst., Konya
Işıklı H (2001) İnternet Alan İsimleri, DPT Yayınları, Ankara.
İlhan A (1997) Hangi Küreselleşme “Küresel-leşme, Külfetsiz Avanta...(7 Mart 1996)”, Bilgi Yayınevi, Ankara.
Olgaçay İ B (2002) Bilinen Bir Roman, Lonca Derg, (Sanayi Odası Yayın Organı), S.8, Kon-ya.
Ong J W (1999) Sözlü ve Yazılı Kültür, Semra Postacıoğlu Banon (çev), Metis Yayınları, İstanbul.
Özçağlayan M (1998) Yeni İletişim Teknoloji-leri ve Değişim, Alfa Yayınları, İstanbul. Özonur D (Temmuz 2005) “Değişen Kültür Politikaları Değişen Film Denetleme Sistemle-ri, S.Ü.Selçuk İletişim Derg, Konya.
Sarıbay A Y (2002) Kültürel Bir Olgu Olarak Globalleşme, Cemal Uşak(der), Küreselleşme, Ufuk Kitapları, İstanbul.
Saydam A (29 Aralık 2002) Marka Olmak, Sabah Gazetesi, S.8.
Soyak A (2002) Küreselleşme, Om Yayınları, İstanbul.
Sözen E (Bahar 2005) Asıl Güç, Gerçekliğin Boyutlarını Değiştirebilmektir, Akademi İletişim Derg, Mega Basım, İstanbul.
Stratton J (2002) Siberalan Ve Kültürün Küre-selleşmesi, (Cogito Dergisi-İnternet:Üçüncü Devrim?), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul. Şenses F (2001) Küreselleşmenin Öteki Yüzü Yoksulluk, İletişim Yayınları, İstanbul.
Töre T (2002) Birey, Toplum, Sistem ve Glo-balizm, Alan Yayıncılık, İstanbul.
Ufuk C (2002) Küreselleşme, Ufuk Kitapları, İstanbul.
Zincirkıran M (2002) Değişen Zamanlarda Yaşayın, Lonca Derg, (Sanayi Odası Yayın Organı), S.8, Konya.