CELÂLİ İSYANLARI'NIN SONUÇLARI Giriş: XVI. yüzyılın son çeyreğinde içerideki nüfus artışı ve bürokratik değişim, dışarıdan da ateşli silahların kullanımının yaygınlaşması, Amerikan gümüşünün Osmanlı piyasasına girmesi, fiyat artışlarının olması gibi faktörler, askeri mali, siyasi ve sosyal alanda değişimlerin yaşanmasına sebep olmuştur. Bu değişim Osmanlı klasik düzeninin de değişimini kaçınılmaz kılmıştır. Özellikle ekonomik düzende meydana gelen değişim askeri ve siyasi birçok değişimi de beraberinde getirmekle beraber sosyal düzende de birçok hareketi tetiklemiştir. Bu hareketler en başta küçük çaplı hareketler olarak ortaya çıkmışsa da daha sonra kitlesel olarak Celali isyanlarına dönüşmüştür. Celali isyanlarının sebebi XVI. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Avrupa’da ve Osmanlı imparatorluğunda gelişen, ve sonuçta askeri düzenden, vergi toplama şekline ve toprak yönetimine kadar birçok alanda meydana gelen değişimlerdir. Celalilerin amacı ise Osmanlı İmparatorluğu'nu yıkmak ve kendi bağımsız devletlerini kurmak olmamıştır. Celalilerin devlete karşı giriştikleri hareket, merkezle bütünleşmeye ve sisteme dahil olmaya hevesli bir hareketti. İsyanlar öncesi durumu biraz açacak olursak eski düzenin yaşadığı krizin, klasik toprak rejimindeki ve vergi toplama usulündeki değişikliklerden, bürokrasinin ve bu arada özellikle ordunun harcamalarının artışından kaynaklanmış olduğunu görürüz. Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu'nun yaşadığı durumu ağırlaştıran bir başka sebep de ulufeli asker sayısının artırılmasına yol açan, ateşli silahların yaygınlaşması ve sipahilere duyulan ihtiyacın azalmasıydı. Askeri alandaki teknolojilere bağlı olarak da askeri harcamalar ve merkezin nakit paraya olan ihtiyacı giderek artıyordu. Bu ihtiyacı ağlamak için de vergilendirme sisteminde iltizam usulü benimsenmiştir. Bir diğer görüntü 16. yy’da yaygın olarak nüfus artışının gerçekleşmiş olmasıdır. Avrupa artan nüfusu keşfettiği yeni yerlere yerleştirerek ve zenginliğini kullanarak istihdam ederken Osmanlı bunu başaramamıştır. Bir başka nokta da Amerikan gümüşünün Osmanlı piyasalarını istila etmesidir. Bu istila sonucunda akçenin değeri düşmüş ve fiyatlarda belirgin bir artış olmuş, ulufeli askerler isyan etmeye başlamış, halkın alım gücü azalmış, halk kıtlık yaşamaya başlamış ve çareyi ya göç ederek ya da eşkıyalara katılarak bulmuştur. Kısaca bütün bu faktörler hem birbirinin sebebi hem de sonucu olmuştur. Bu faktörlerin yarattığı ortamda da haksızlığa uğradığını iddia eden her kesimden insan başta başıboş dolaşmaya, talan etmeye başlamış daha sonra eşkıyalığa başvurarak kitlesel olarak Celali isyanlarını hem beslemiş hem de yeni katılımlara sebep olmuşlardır. Celali isyanları imparatorlukta meydana getirdiği önemli değişimler dolayısıyla derin izler bırakmıştır. Öyle ki Celali isyanları Anadolu’nun tahribatına sebep olmakla kalmayıp, memleketin sosyal ve ekonomik bünyesinde de yaralar açmıştır. İsyanların sonuçlarına geçmeden önce önemli birkaç Celali isyanından ve bastırılmasından bahsedeceğiz. I. İSYANLARIN BASTIRILMASI İlk büyük Celali olan Karayazıcı, Sivas’a bağlı sancaklardan birinde bir sancakbeyinin kaymakamı idi. Bu sancakbeyi askeri ile seferde bulunuyordu. O sırada İstanbul’da aynı sancak başka birisine verildi. Karayazıcı yeni gelen sancak beyini kabul etmedi ve gönderdiği adamı öldürdü.[1] Ve gayri memnunlar kitlesini oluşturan Haçova firarileri ile İstanbul’da barınamayan sipahileri etrafında toplayarak hareket etmeye başladı.[2] Karayazıcı’nın üzerine Hüseyin Paşa komutasında bir ordu gönderildi ama Hüseyin Paşa Karayızıcı’ya katıldı. Bunun üzerine, Karayazıcı’nın üzerine Mehmed Paşa gönderildi ve sonuçta Hüseyin Paşa, Mehmet Paşa’ya teslim edildi. Fakat Karayazıcı tehlikesi devam ediyordu. Ona bazı sancakbeylikleri verildi ama durum devam edince bu sefer de üzerine iki ordu gönderildi ve Karayazıcı mağlup edildi. Karayazıcı’nın amacının Anadolu’da bağımsız bir devlet kurmak değil devletin içinde yer almak olduğu biliniyor ama kendisine bazı sancakbeylikleri verildiği takdirde hareketine devam etmesi bu amacına pek uygun görünmüyor. Karayazıcı öldükten sonra kardeşi Deli Hasan onun yerini almıştır. Deli Hasan da bir süre Osmanlıyı uğraştırdıktan sonra Bosna sancakbeyliğine getirilmiş ve Rumeliye geçişi sağlanmıştı. Zaten Deli Hasan da Osmanlı düzeninde meşru bir makam talep ediyordu. Ama yanındakiler onunla birlikte Rumeliye geçmeyip Celali isyanlarına devam ettiler. Bu dönemden sonra Celali isyanları farklı bir karakter kazanmış, Anadolu’da kalan her Celali kendi başına bir Karayazıcı olmuştur. Üçüncü celali lideri olan Tavil Halil üzerine gönderilen ilk Osmanlı birliğini yenmişti. Bunun üzerine I. Ahmet Celalilere karşı sefere çıktı ve Tavil Halil sonunda Bağdat Beylerbeyliğine getirilerek hareketi bir nebze olsun önlenmiş oldu. Kalenderoğlu Mehmet ilk defa 1605 yılında Anadolu Beylerbeyini yenilgiye uğrattığı Saruhan’da isyan etmiştir. Kalenderoğlu’na karşı Kuyucu Murad Paşa mücadele etmiş, önce Ona Ankara sancakbeyliğini vermiş hareketi durmayınca üzerine yürümüş ve Göksün ovasındaki savaşta Kalendoğru’lunu yenmişti. Kalenderoğlu da İran Şahı’na sığındı. Son olarak bahsedeceğimiz isyancı ise hem isyan alanı hem de amacı açısından değerlerinden farklıdır. Diğer Celali liderlerinin devleti yıkmak ve bağımsız yeni bir devlet kurmak gibi bir amaçları olmadığı biliniyor. Ama Canbuladoğlu Ali Kilis ve Halep bölgesinde isyan etmiş ve amacı Osmanlı İmparatorluğu'nu yıkmak değilse de bağımsız yeni bir devlet kurmak olmuştur. Bunu gerçekleştirmek için de Avrupalı bazı devletlerle görüşmeler yapmıştır. Bu nedenle Osmanlı Devleti için tehlikeli bir isyan olmuştur. Canbuladoğluyla yapılan savaşta, birlikleri dağıtılmıştı. Daha sonra Temaşvar beylerbeyliği verildiyse de burada da hareketlenmeye başlayınca öldürüldü. Canbuladoğlu Ali Paşa’nın faaliyeti yalnız, çevresine topladığı asi kuvvetlerin çokluğu bakımından değil, isyan hareketini, bağımsızlığını ilan ve devlet teşkilatı kurmaya teşebbüs edecek derecede ileri götürmesi bakımından diğerlerinden daha önemlidir.[3] İsyanların amaçları hakkında, Uzunçarşılı, Karayazıcı’nın üzerine gönderilen Mehmet Paşa'yı yendikten sonra, Urfa'yı alarak hükümdarlığını ilan ettiğini, etrafa tuğralı fermanlar yolladığını ve kendisine bir de vezir tuttuğunu yazar. [4] Ama isyanların genel karakterine bakıldığında, isyancıların böyle bir siyasi iddialarının olmadığı görülebilir. Kuyucu Murat Paşa isyancıları tamamen ortadan kaldırmadıysa da çoğunu etkisiz hale getirmiş ve bunu askeri, idari birçok tedbir alarak ve birçok yöntem kullanarak yapmıştır. II. İSYANLARIN SOSYO-EKONOMİK SONUÇLARI Celali isyanlarının en büyük ve en etkili sonucu köylü reaya arasında yaşanan “Büyük Kaçgunluk”tur.[5] Büyük Kaçgunluk isyanların yıkıcılığına maruz kalan köylünün köylerden ve yaşadığı yerlerden daha güvenli bulduğu yerlere yaptıkları göçlerdir. Topraklarını bırakıp kaçanlar bazen dağ başlarına, daha güvenli buldukları ormanlık alanlara, ketlere ve bazen de başka bir sancağa göç ediyordu. Belirtelim ki köylünün hepsi bu kaçguna katılmamıştı. Göç etmeyenler kaleleri onarıp, yeni surlar yaparak kendilerini Celali isyancılarına karşı korumanın yollarını aramışlardır. İsyanlar daha çok köyleri tahrib etmiş görünüyor. Aslında kasabalar ve şehirler Karayazıcı devrine kadar her türlü sekban saldırısından saklı kalabilmişti. Ama bu durum 1603’te Celaliğin yeni bir döneme girmesiyle değişti. Bu dönemde Celali önderi Deli Hasan Rumeli’ye geçmiş ama diğer Celaliler onunla birlikte gitmeyerek Anadolu’da daha teşkilatlı hareketlere başlamşlardı.[6] Bundan sonra şehir ve kasabalarda isyanlardan etkilenmeye başladı. İsyanların sonunda yaşanan göçü, mevcut kaynaklardan farklı olarak, Hrand D. Andreasyan şöyle ifade ediyor: “Sultan Ahmed zamanında Celaliler Anadolu’yu kar gibi kaplamışlardı. Sultan Murad zamanından başlayan bu hareket, Sultan Mehmed’in günlerinde bütün memlekete yayıldı ve İstanbul’dan ve Rumeli denilen Trakya’dan başka her yerde asayiş namına bir şey kalmadı. Bundan dolayı Türk ve Ermeni halkı burada (İstanbul’da) toplandıktan sonra Belgrad, Buğdan, Got ve İskit (Besarabya’dan Kırım’a kadar olan havali olmalı) memleketlerine kadar dağıldılar".[7] Andreasyan’ın ifade ettiği coğrafyaya bakılırsa göçler hareketleri geniş bir alana yayılmıştır. Bu göçlerin sonucunda kapıkulları, umera, müderris ve köylüden daha güçlü olanlar çiftlik kurmaya başlamışlardı. Çiftlik sahipleri üretimde ekinciliğe değil hayvancılığa önem verdikleri için, kaçan köylülerin evlerinin yerine yeni yapılar yapmışlardı.[8] Stanford Shaw da bu doğrultuda Celali isyanlarının onsekizinci yüzyılda ayanın ortaya çıkmasıyla yeni politik ve ekonomik öğeler yeni orta sınıfı oluşturacak ticari servet ve toprak sahibi insanların ortaya çıkmasına neden olduğunu ifade eder.[9] Celali isyanlarının bir başka önemli sonucu, köyün tarım yapan halkının levendliğe yönelmesi ve bunun sonucunda üretimin azalmasıdır. Köylülerin ziraatı bırakarak göç etmeleri sonucunda özellikle Celalilerin talana çıktığı, köylülerin saklandığı dönem boyunca tarlalar boş kalmaktaydı. Bunun için hükümet bir taraftan köylünün tekrar yerlerine dönmelerini ve ticaret sahiplerine kolaylık gösterilmesini tavsiye yollu eyaletlere fermanlar gönderirken, bir taraftan da 1609 yılında Adaletname ismi altında yayınladığı fermanlarla da köylünün kendisini dışarıdan gelenlere karşı korumasını sağlamaya çalışmıştır.[10] Tarlaların ekilememesi yanında Osmanlıların ve İranlıların birbirine bırakmamak için tarlaları ateşe vermesi, çoğu kez kıtlığa yol açıyordu.[11] Örneğin, 1596’dan 1603 yılına kadar buğday fiyatları ziraatın azalması ölçüsünde yükselmiştir. Örneğin 1603 yılında Balıkesir’de bir kile buğday 50 akçeye satılırken 1604 yılında bulgurun kilesi, 100, buğdayın kilesi 90 akçeye satılmaya başlanmıştı. Buğday fiyatlarında artışın olması, ekiminin isyanlar dolayısıyla azalması, halkın elindeki toprakları paralı kişilere devretmesi, bazı kimselerin köy çevresinde çiftlik kurmalarıyla tarım alanlarını otlak haline çevirmeleri buğday üretimini azaltıyor ve kıtlığı arttırıyordu.[12] Artan kıtlık dolayısıyla da iç göçler başlıyor ve halk reayadan alınan öşürlerin başka yerlere naklettirilmesini engellemeye çalışıyordu. Genel görünüm olarak ülkede kıtlık hakimdi ama halkın bu tutumu kıtlığın bölgeselleşmesine sebep oluyordu. Bu nokta da şöyle bir örnek verebiliriz: 1600’de Vezir-i Azam İbrahim Paşa’nın bir şikayetinden bahsedilir. Buna göre, Karaman vilayetinde olan kadılarından, Voyvodasının toplayıp ambarlara doldurduğu hububatı başka kadılıklardan gelenlere satmak istemiş, fakat mani olmuşlardı. Eskişehir ve İnönü taraflarında da sarayın ihtiyacı için satın alınmak istenen buğdayları yerli kimseler verdirmek istemiyorlardı.[13] Bu örnekten de anlaşılabileceği gibi kıtlık ciddi boyuta ulaşmıştır. Bunun bir başka göstergesi de halkın eşkıyalık hareketlerine katılmasının sebepleri arasında açlığın da olmasıdır. Halk bir taraftan kendilerine de bir gün saldırı olabileceği korkusunu taşırken, bir taraftan da yağmalardan nasibini almak hevesine kapılıyor ve bu nedenle de köylerini terk ediyorlardı. Kıtlık göçe yol açıyordu, göçte kıtlığı arttırıyordu. Kıtlık içinde yaşayan halk da eşkıya hareketlerini besliyordu. Ancak diğer toplumsal huzursuzluklar sonucunda olsun Celali isyanlarının sonucunda olsun Osmanlı köylüsünün teşkilatlanıp da bir ayaklanma çıkardığı görülmüyor. Köylülerden de eşkıyalık yapan vardı hatta büyük kaçgun sırasında köylülerin çoğu levend olmuşlardı ama organize olmuş bir köylü ayaklanmasına rastlanmıyor. Karen Barkey bunun sebeplerini şöyle açıklıyor: Köylülerin bir isyandan birlikte hareket etmelerini engelleyen yalnız Osmanlı toplumunda hakim olan yapısal düzenlemeler değil, aynı zamanda devletin bu düzenlemeleri kullanma biçimleri ile krizlere nasıl tepki gösterdiğiydi.[14] Bunun yanında, devletin görevlilerini dönüşümlü olarak atamasının güçlü himaye ilişkilerine engel olduğunu, devletin çıkarlarına uygun olarak elit grubunun bazı mensuplarını kayırarak kazanan ve kaybedenler yarattığını ve böylece elit/köylü işbirliğinin engellendiğini ifade eder. Ayrıca üretenle üretici olmayan arasında kadının varlığı ilişkinin gücünü aşındırmıştı.[15]
III. İSYANLARIN ASKERİ YAPIYA ETKİLERİ Celali isyanları sosyo-ekonomik hayatta, idari yapıda meydana getirdiği değişiklikler yanında askeri yapıda yarattığı dönüşüm açısından da önemlidir ki bu değişiklikler birbirinin nedeni de olmuşlardır. Avrupa ile yapılan savaşlarda, teknolojik gelişmelerle donanmış asker karşısında tımarlı sipahiler yetersiz kalmaya başlamıştı. Bu savaşlar karşısında devlet hem nakit paraya ihtiyaç duyuyordu hem de tımarlı sipahilerden daha iyi askerlere. Devlet her iki ihtiyacını da karşılamak için, beylerbeylerine, Sekban birliklerine asker almak için vergi toplama yetkisi verdi. Bu durum küçük rütbeli komutanları, sekban ve sarıca birimlerinin komutanlarını halkı kendi hesaplarına soymaya götürdü. [16] Uzunçarşılı da tımarlı sipahilerin durumunu şöyle ifade eder:"XVII yüzyılın ortalarından itibaren hizmet bölüklerinin kaldırılması üzerine tımarlı süvariler, adeta, yaya,müsellem ve yörükler gibi, top, cephane nakletmek, kalelere zahire götürmek, tamir işlerinde hizmet eylemek ve buna mümasil geri hizmetleri görmekte vazifelendirilmişlerdir."[17] Uzunçarşılı, tımarlı sipahilere bu tarz işlerin verilmesinin, onların diğer birlikler karşısında önemlerinin azalmasından sonra ikinci bir darbe olduğunu ve tımarlı sipahiler yerine vezir ve eyalet valilerinin maiyetlerinde besledikleri derme çatma levend, sarıca ve sekban gibi nizamsız kuvvetlerin getirilmiş olduğunu ifade eder. Tımarlı sipahilerin bu şekilde işlevinin azaltılmasıyla ön plana çıkan birimlerden birisi de yeniçerilerdi. Yeniçeriler celali isyanları sonucunda eyaletlere kentlere ve kasabalara güvenliği sağlamak için yerleştirilmişlerdi. Yeniçerilerin zamanla buralarda sayılarının artmasıyla birlikte, etkinlikleri de artmış ve onlar da konumlarını güçlendirmek için ulema, lonca başları ve tüccarlarla ilişkiler kurmaya başlamışlardı. Yeniçerilerin eyaletlere yerleştirilmeye başlanmasının sebebi sadece Celali isyanlarının yarattığı kargaşa değil,aynı zamanda sancakların da önem kaybetmesidir. Çünkü sancakların mali temelini oluşturan tımar sisteminde değişmiş ve tımar sisteminin çözülmesiyle sancak beylerinin de önemi azalmıştı . Bunda devletin, giderek artan nakit ihtiyacı da etkili oldu. [18] Yeniçerilerin alt sınıflarla ittifakı, yönetimi elinde tutmak isteyen ve gelirini sağlamak için sivil, ekonomik işlere girişen Klasik Osmanlı bürokrasisinin mesleksizleşme, mesleki özelliklerini yitirme sürecinin tipik bir örneğidir.[19] Karpat'ın bahsettiği bu süreç de, kapıkulu ordusunun büyümesi ve yeniçeriliğe artık Türklerin de alınması önemlidir. Özellikle bu olayın devşirme sistemini bozan bir uygulama olduğu düşünülürse önemi daha da iyi anlaşılacaktır. Klasik dönem Osmanlı imparatorluğunun iki temel kurumu tımar ve kul sistemiydi. Bunlar, devletin askeri ve politik düzenini vergi sistemini ve toprak kullanma biçimlerini tanımlayarak devletin bütün toplumsal ve politik yapısını belirliyordu.[20] Dolayısıyla tımar ve kul sistemindeki herhangi bir değişiklik askeri, ekonomik, sosyal v.b. alanlarda da değişme neden oluyordu. Tımarlı sipahilerin, paralı askerlerin kullanılmaya başlanması ve celali isyanları sonucunda köylünün toprağını bırakarak göç etmesiyle işlevi azaldı. Tımarlı Sipahilerin arka planda kaldığı bu dönemde ise kapıkulu sayısında artış olmaya başlamıştır. Bunda devşirme uygulamasının bozularak, yeniçeriliğe Türk olanların alınmasının da etkisi vardır. Kapıkullarının sayısının artmasıyla, bunlar ile sekban ve sarıcalar arasında düşmanlık olmaya başlamıştır. Sekban ve sarıcalar devletin duyduğu asker ihtiyacına kısa süreli de olsa cevap verebiliyorlardı. Metin Kunt’da devletin bu politikasının sonuçlarını şöyle ifade ediyor: "Padişahın kapıkulu sayısını arttırması, devletin seferler de levendden sekbandan ücretli asker tutması, Osmanlı mali düzeninde de önemli değişikliklere yol açtı. Ücretleri nakit olarak ödenen kapıkulu ve sekban için padişah haslarının geliri yetişmemeye başlamıştı. Bu durumda yapılacak iş, dirlik olarak, ayrılan toplam devlet geliri içinde küçük dirliklerin, yani tımarların payını kısmak, bu şekilde elde edilebilecek miktarları ise büyük dirliklere yani padişah havsasına ve paşa haslarına aktarmaktı.[21] Hazineden payları azaltılan ve sayıları giderek azalan tımarlar bu dönemde tam anlamıyla tasfiye edilmemiştir. Sadece sipahilerin pratik olarak işlevi azalmıştır. Eski tarz tımarların ve sipahilerin çöküşü ise klasik dönemin sonunda gerçekleşecektir. Tımar sistemindeki değişim, bir bozulma olarak ele alınacaksa da, bunun yeni şartların bir zorlamasıyla olduğu dikkate alınmalıdır.
IV. İSYANLARIN İDARİ VE SİYASİ SONUÇLARI Osmanlı Devletinde idari bakımdan en üst birim eyaletler idi. Eyaletler ise sancaklardan oluşuyordu. Sancaklar Osmanlı idari sisteminin yanı sıra mali ve askeri sistemin de temel birimi durumundaydılar. Bu durumda Osmanlı Devleti açısından sancak, iktisadi potansiyelin tespiti ve dağıtımı konusunda temel ünitelerden birisi konumundadır[22]. Savaş ya da sefer zamanında sancak beyinin, kendi sancağındaki askerler ile bağlı bulunduğu beylerbeyinin emrine girmesi de sancağın askeri yönünü vurgulamaktadır. Sancak, Osmanlı klasik düzeninin değişimi esnasında diğer yapıları gibi değişime uğramış, eyaletlerin sayısı artmaya başlamıştı. Tabi sancaklar ortadan kalkmış değildi sadece bunları tasarruf edenlerin gelirleri elde ediş biçimleri değişmişti. Bunda şartların değişmesi ve özellikle hazinenin nakit paraya olan ihtiyacının artması önemli rol oynamıştır. Genel olarak sancakbeylerinin, devletin kırsal kesimi manipule etmesinden zarar gördüğü söylenebilir. Bu süreç, kendine ait gelir kaynakları, maiyetlerinden oluşan ordular, bir başka deyişle, ileride özerklik kazanmak için gerekli her şeyi olan girişimci diye nitelendirilebilecek güçlü bir sınıfın doğmasına yol açtı.[23] Gelirlerin has suretiyle tasarruf edildiği eyaletlerin ve sancakların iktisadi ve mali çatısını tımar sistemi oluşturuyordu[24]. Tımar sistemi gerek ateşli silahların kullanılmaya başlanmasıyla tımarlı sipahilere duyulan ihtiyacın azalması, gerek nakit paraya ihtiyaç duyulması ve gerekse Anadolu’da Celali isyanları sonucunda halkın, toprağı işleyemez duruma gelmesiyle sarsılmaya başladı. XVI. Yüzyılın sonlarında halkın boşalan tımarların bir kısmı devlet hazinesi tarafından zapt edilmiş ve miri mukataa haline çevrilerek, saray ağalarına, sadrazam ve devlet ileri gelenlerinin hizmetçilerine, bir kısmı da valiler ve alaybeyleri tarafından kim fazla ücret verirse ona verilmeye başlanmıştır[25]. Tımar sistemi, devlet, sipahi, köylünün toprak üzerinde eşzamanlı haklarının bulunduğu parçalı bir iyelik türüydü. Tımarı elinde tutan sipahinin toprak üzerinde kanunlarla tespit edilmiş bazı denetim hakları vardı, gerçekte ise sipahinin devletten aldığı toprağın kendisi değil, belli ölçüde bir toprak üzerinde yaşayan halktan sabit miktarda bir devlet geliri toplama yetkisiydi[26]. Fakat bu yetkinin yerine getirilmesi birçok faktöründe yanında Celali isyanlarının sonucunda aksamaya başlamıştır. Bu isyanlar sonucunda köylü topraklarını bırakarak güvenli yerlere göç etmişti. Bu durumda topraklar boş kalmış ve ateşli silah kullanan Avrupalı askerlerin karşısında ulufeli askerlerin sayısının artması da tımarlı sipahilerini işlevsiz hale getirmiştir. Buna başka bir sebep de devletin nakit para ihtiyacını karşılamak için vergilendirme sisteminde yaptığı değişiklikti. İltizam sistemi ile devlet bu ihtiyacını karşılamayı umuyordu. Çünkü mültezim devlete, toplayacağı vergi miktarını önceden verip, köylüden daha sonra alıyordu, ve de çoğu zaman köylüden, devlete verdiğinden daha fazlasını almaya çalışarak onu zor durumda bırakıyordu. İltizam, devlet için nispeten istikrarlı ve hemen erişilebilen bir gelir kaynağı olarak 16. yüzyıl boyunca giderek önem kazandı ve hazine ona bağımlı hale geldi[27]. Devlet, toprak üzerindeki hukuki sahiplik hakkını elde tutmuş, Ancak üretimi gözetmek ve vergileri toplamak için sipahileri kullanmak yerine çoğu yerel ileri gelenlerden, kimi de bu sınıfa karışmış eski sipahilerden olan kendi adamlarını kullanmıştır[28]. Buradan hareketle devletin giderek görevlilerinin taşra üzerindeki denetimini artırmaya çalıştığını söyleyebiliriz. Metin Kunt da “ merkezi görevlilerin taşra yönetimindeki yüksek mevkileri devralmaya başladığını temel idari birim olan sancağın yerini eyaletin aldığını, siyasette himaye ve akrabalık ilişkilerinin en belirleyici unsur haline geldiğini” söylüyor[29].
Yönetim daha sonra da tımarlarının yönetimini ve vergi toplama görevini yerel sivillere havale etmiş yukarıda da değinildiği gibi en iyi teklifi getirene iltizam olarak verilmiştir. Toprağı idare etmenin temel taşı olan tımar sistemindeki bu değişim beraberinde siyasi sonuçlar da doğurmuştur. Devlet ekonomik sıkıntısına çare bulmak için yeni önlemler almaya başlıyordu. Askere duyulan ihtiyaç arttığından devlet Beylerbeylerine, sekban birliklerine asker almak için vergi toplama yetkisi verdi. Bu durum küçük rütbeli komutanları, sekban ve sarıca birimlerinin komutanlarını halkı kendi hesaplarına soymaya götürmüştür[30]. Ayrıca sultanlar taşrayı etkili bir biçimde yönetebilmek için merkezden beylerbeyi tayin etmişlerdir. XVI. yüzyılın sonlarına doğru taşra yönetiminde, giderek merkezde yetiştirilen kişilerin sayısı artmıştır. Taşra idaresinde sancak biriminin yerine eyaletin ağırlık kazanmasına sebep sadece tımar sisteminin eski önemini kaybetmesi değil, sultanların taşrayı kendilerine yakın kişiler eliyle yönetme arzusu da rol oynamıştır[31]. Celali isyanları sonucunda yeniçeriler eyaletlere yerleştirilmiş ve zamanla bir üst sınıf biçiminde şehirlerde örgütlenmişlerdir. Celali isyanları sonucunda kentler ve büyük kasabaların yanısıra küçüklerine de Celalilere karşı başlıca düzenli güçler, yeniçeri garnizonları ile padişahın merkez sipahileri yerleştirilmiştir. Bunların sayıları artınca taşra toplumunun en etkili sınıfı olarak, ulema, lonca başları ve tüccarlara katılmış, mültezim olarak güçlerini arttırmışlardır. Bu, topraklardaki köylüleri ortakçı konumuna düşürmüştü[32]. Celali isyanlarının idari ve siyasi sonuçlarına genel olarak bakacak olursak, bu isyanlar sonucunda bazı müesseselerin çöküntüye uğrayıp bazı yeni müesseselerin ortaya çıktığını söyleyebiliriz. Çöken müesseselerin başında topraklı sipahilik, onun yerine yeni bir varlık ve vakıa olarak ortaya çıkan ise gerek kapılı levend-kapılı sekban ve gerekse miri levend - miri sekbanlardır[33]. Ayrıca Celali isyanlarının sonucunda, zarar gören sadece tımarlı sipahiler değil, eşkıyalık arttıkça, köyler, kasabalar, halk ülkenin idari, askeri ve ekonomik yapısı da zedeleniyordu. Anadolu’nun Celali isyanlarından sonraki bu görünümü 1610 yılından sonra yavaş yavaş iyileşmeye başlamıştır.1610 yılında Son Büyük Anadolu Celalisi’nin de idamı ticaret koşullarını gözle görülür biçimde iyileştirdi. Kentlerde etkinlikler canlandı, kervanların korunması sağlandı ve kentler arası ticaret yoluna girmeye başladı[34]. SONUÇ Celali isyanları gerek oluşum safhasında ve gerekse sonuçları itibariyle Osmanlı Devletinde büyük izler bırakmış ve devleti çok uğraştırmış olaylar silsilesidir. Öyle ki devlet, içerideki bu sorunla uğraşmaktan doğudaki ve batıdaki savaşlara askeri olarak büyük bir güçle karşı koyamamıştır. Kuyucu Murad Paşa’nın son büyük Celali isyancısını öldürmesine kadar Anadolu’daki bu karmaşa devam etmiştir .Kuyucu Murad Paşa Celalileri tamamen ortadan kaldıramamıştır. Ama askeri ve idari tedbirlerle çoğunu etkisiz hale getirmeyi başarmıştır. Celali isyanları, nüfus artışının olduğu, dolayısıyla işsizliğin arttığı, vergi toplayanların köylüğü sömürdüğü, kıtlıkların yaşandığı, göçlerin meydana geldiği bir ortamda memnuniyetsizler tarafından beslenmiştir. Memnuniyetsizlerin beslediği Celali isyanları da yeni eşkıyalar, yeni celaliler yaratmakta gecikmemiştir. Celali isyanlarına zemin hazırlayan bu faktörleri, sonuçların da da görebiliriz. Örneğin, nüfusun artması işsizleri de arttırmış, bunlar istihdam edilemeyince eşkıyalık hareketlerine başlamışlar, bu hareketlerden dolayı köylü toprağını bırakıp göç etmiş bu da kıtlığa yol açmıştır. Kıtlık tekrar göçlere sebep olmuş ve eşkıyalık hareketleri de artmıştır. Bu durum Celali isyanlarının hissedildiği her yerde, ekonomi de, sosyal hayatta, siyasal yapıda ve her şeyden önce insanın kendisinde iyileşmesi uzun yıllar alacak yaralar açmıştır. BİBLİYOGRAFYA [1] İbrahim Peçevi,Peçevi Tarihi,c.2 ,Haz. Bekir Sıtkı Baykal,Ankara ,1992,s.237.
[2]Fatma Acun, “Celali İsyanları” , Türkler Ansiklopedisi,c.9,s.700.
[3] Hüsrev Hatemi, “I Ahmed” Osmanlı Ansiklopedisi c.3, İstanbul ,1999,s. 247.
[4]İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi,c.3,Ankara,1983,s.101.
[5] Mustafa Akdağ ,Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası Celali İsyanları, Ankara, 1999, s.446.
[6] Akdağ, a.g.e , s.500-501.
[7] Hrand D. Andreasyan , “Bir Ermeni Kaynağına Göre Celali İsyanları” , İÜEF Tarih Dergisi, XVIII ,İstanbul, 1963, s. 28.
[8] Akdağ, a.g.e . ,s. 499
[9]Stanford Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, Çev. M. Harmancı ,c.2,İstanbul,1982,s.150.
[10] Uzunçarşılı a.g.e. ,s. 113.
[11] William J. Griswold, Anadolu’da Büyük İsyan (1591-1611) Çev. Ülkün Tansel, İstanbul, 2002,s. 39.
[12] Akdağ, a.g.e. ,s. 458.
[13] Akdağ, a.g.e. , s. 453.
[14] Karen Barkey, Eşkiyalar ve Devlet Osmanlı Tarzı Devlet Merkezileşmesi , Çev. Zeynep Altıok , İstanbul , 1999, s. 12.
[15] Barkey, a.g.e., s. 93.
[16] Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600) İstanbul, 2003,s. 55.
[17] Uzunçarşılı, a.g.e. , s.284.
[18] Barkey , a.g.e. ,s. 85.
[19] Kemal Karpat , Osmanlı Modernleşmesi Toplum,Kuramsal Değişim ve Nüfus, Çev. Akile Zorlu Durukan , Kaan Durukan, Ankara ,2002, s. 61.
[20] İnalcık , a.g.e. ,s. 52.
[21] Metin Kunt,Suraiya Faroqhi… , Türkiye Tarihi Osmanlı Devleti 1300-1600 ,c. 2, İstanbul,2000,s. 140.
[22] Orhan Kılıç, 18. yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti’nin idari Taksimatı- Eyalet ve Sancak Tevcihatı, Elazığ, 1997, s. 9.
[23] Barkey, a.g.e, s.86.
[24] Kılıç, a.g.e,s.30.
[25] Kılıç, a.g.e, s.31.
[26] İnalcık, a.g.e, s.114.
[27] Barkey, a.g.e, s.105.
[28] Karpat, a.g.e, s.59.
[29] Kunt’tan aktaran Barkey, a.g.e, s.83.
[30] İnalcık, a.g.e, s.55.
[31] Mehmet Öz, Osmanlı’da “ Çözülme” ve Gelenekçi Yorumcuları, İstanbul ,1997, s.42-43.
[32] İnalcık, a.g.e, s.56.
[33] Mustafa Cezar, Osmanlı Tarihinde Levendler, İstanbul, 1965, s.214.
[34] Griswold, a.g.e, s. 172.
Hazırlayan: Ayla Kırmızı Hacettepe Üniversitesi/ Tarih Bölümü, 4.sınıf
Tarihbilinci.com
ismi verilen dosyaların kendilerini barındırmamaktadır Hak sahibinin talebi
durumunda ilgili konu derhal sitemizden kaldırılacaktır. Bu sitede
telif hakkına sahip olduğunuz bir çalışmanız varsa lütfen ilgili konunun linkini
de belirterek bize
yazınız.
Sitede verilen linklerin yasalara aykırı kullanımı karşısında
oluşabilecek her türlü zarar, sorumluluk ve sorundan Tarihbilinci.com sorumlu
değildir. Sitemiz ticari kaygılardan uzak, ücretsiz bir sitedir ve fedakar öğretmenler tarafından hazırlanmakta ve yönetilmektedir.