Hamidoğulları Beyliği
1- Beyliğin Kuruluşu:
Hamidoğulları Beyliği, Eğridir, Bolu, Yalvaç ve daha sonra Antalya taraflarında Hamid Bey’in torunu Dündar Bey tarafından kurulmuştur. Hamid Bey, Selçuklularla birlikte Türkistan’dan gelen Türkmen kabilelerinden birinin başbuğu olup, Anadolu Selçuklu Devleti’nin kumandanlarından idi. Hamid Bey ve oğlu İlyas Bey zamanında bölge Selçuklu idaresinde bulunuyordu ve uç beyliği statüsü Denizli’den daha ileriye kaymıştı. Selçukluların XIII. asrin sonlarında tamamen zayıflaması ve İlhamilerin nüfuzu altına girmesinden sonra diğer bölgelerde olduğu gibi, Isparta, Eğridir ve civarında yasayan Hamid aşireti de Dündar Bey’in başkanlığı altında Hamitoğulları Beyliğini kurdular.
Dündar Bey
Feleküddin unvanıyla da anılan Dündar Bey, beyliğin sınırlarını genişleterek Gölhisar, Korkuteli ve daha sonra Antalya’yı aldı. Anadolu’da Selçuklu hâkimiyetini ele geçiren İlhanlılara bağlılığını sunan Dündar Bey, İlhanlı hazinesine her yıl dört bin dinar vergi veriyordu. Sihabeddin Ömer’inin kaydettiği bilgiye göre Dündar Bey’in on beş bin atlı, on beş bin yaya askeri bulunuyordu ve önemli şehirlerden başka on beş kadar kalesi vardı. Dündar Bey birçok eserlerle imar ettiği Eğridir’e kendi künyesine nispetle Felekabad adını verdi. Birliği sağlamak üzere Anadolu’ya gelen İlhanlı Beylerbeyi Emir Çoban’a bağlılıklarını sunan Anadolu Beyleri arasında Dündar Bey de bulunuyordu (1314). Ayrıca Dündar Bey, ayni senede İlhanlı hükümdarı Olcaytu (Muhammed Hüdabende) adına Felakabad’da para bastırdı. İlhanlı hükümdarı Olcaytu’nun ölümü üzerine Anadolu’da çıkan karışıklıklar sırasında bunu fırsat bilen Dündar Bey, bağımsızlığını ilân ederek sultan unvanını aldı. Muhtemelen bu sırada Antalya zapt edildi ve idaresi Dündar Bey’in oğlu Yunus Bey’e verildi. Anadolu Beyliklerinin bağımsız hareket etmeye başlamaları üzerine İlhanlıların Anadolu valisi Demirtaş harekete geçerek Konya’yı işgal ettikten sonra Beyşehir’i zapt etti ve oradan Dündar Bey’in üzerine yürüdü. Dündar Bey Eğridir’den Antalya’ya kaçmışsa da yakalanarak öldürüldü. Böylece Hamidogullari Beyliği’nin Isparta ve Eğridir kısmı Demirtaş’ın eline geçti (1324). Demirtaş’ın Memlûk sultanına sığınarak Mısır’a kaçması üzerine Dündar Bey’in üç oğlundan en büyüğü olan Hızır Bey Hamideli bölgesinde idareyi ele aldı. Onun zamanında Eşrefoğlularına ait Beyşehir, Akşehir ve Seydişehir, Hamidogullari Beyliği’nin topraklarına katildi. Hızır Bey 1330’da vefat etmiştir. Necmeddin İshak ve Hüsameddin İshak Beyler Dündar Bey’in oğludur. İlhanlıların Anadolu valisi Demirtaş’ın Mısır’a kaçması üzerine ortaya çıkıp ülkesine sahip olmuş (1327), Antalya’yı da topraklarına katmıştı. Karamanoğlu’nun teşviki ile babasının kanını dava etmek için Mısır’a gitmiş, Memlûk sultani Melik Nasir Muhammed’in huzurunda mahkeme olmuşlardır. Ibn-i Battuta, İshak Bey’in babası hayatta iken Mısır’da bulunduğunu ve hacca gittiğini yazmaktadır. Ibn-i Battuta Eğridir sultani olarak ziyaret ettiği İshak Bey hakkında şunları söyler: “Mûmâ-ileyh evsâf-i hasene ile mütehallîdir. Cümle-i âdâtindan olarak her gün ikindi namazında câmie gelür, ba’de edâi’s-salât cidâr-i kibleye istinad eyler. Huzûrunda huffâz, ahsabdan ma’mûl yüksek bir mastabaya (sedir) oturarak Sûre-i feth ve sûre-i mülk ve sûre-i Amme’yi öyle güzel ses ile tilavet ederler ki ervâh müteessir olarak kulûb tevazu ve istikâmet bulur ve ebdân lerzedâr ve uyûn eskbâr olur. Ba’dehû Sultan ikametgâhına avdet eyler”, Ibn-i Battuta Ramazan ayini Eğridir’de sultanin yanında geçirmiş ve fakih Muslihiddin ile görüşmüştür. İshak Bey’in Eğridir’de sultan olduğu sırada kardeşi Mehmet Çelebi de Gölhisar’ında sultan idi. İshak Bey’in 1344’den önce vuku bulan ölümünden sonra yerine kardeşi ve Gölhisar beyi Mehmet Çelebi’nin oğlu Muzafferüddin Mustafa Bey geçti. Onun ölümünden sonra da yerine Hüsameddin İlyas, Bey oldu(1357). Hüsameddin Ilyas Bey komsu Karamanoğulları ile pek geçinememiş Karamanoğlu Alâeddin Bey’e yenilerek topraklarını kaybetmiştir. Bunun üzerine Germiyanoğlu Süleyman Şah’a sığınan İlyas Bey onun yardımıyla topraklarını geri aldıysa da Karamanoğulları topraklarına saldırmaktan vazgeçmediği için hayatinin geri kalan kısmını da üzüntü ve endişe içinde geçirdi. İlyas Bey kesin olmamakla beraber 1374’ten önce ölmüş ve yerine oğlu Kemaleddin Hüseyin Bey geçmiştir
Kemaleddin Hüseyin Bey ve Sonrası
Hüseyin Bey’in beyliği sırasında babasının zamanında Karamanoğulları ile olan anlaşmazlıklar devam ettiğinden Osmanlı padişahı I. Murad’dan yardım istedi. I. Murad Karamanoğulları’nın topraklarına sinir olan bazı kale ve kasabaların kendisine satılmasını teklif etti. Hüseyin Bey bu teklifi uygun karşıladı. Bir müddet sonra I. Murad’ın Kütahya’yı ziyareti sırasında bir elçi göndererek kaleleri kendisine satacağını bildirdi ve Beyşehir, Seydişehir, Akşehir, Yalvaç, Karaağaç kalelerini seksen bin altın karşılığında Osmanlılara sattı. Isparta, Eğridir ve diğer bazı şehirler kendisinde kaldı (1374). Kemaleddin Hüseyin Bey, oğlu Mustafa Bey kumandasındaki yardımcı bir kuvveti Osmanlı Devleti’nin I. Kosova Savaşı’na katılmak üzere yollamıştır. Kemaleddin Hüseyin Bey 1391’de ölümüne kadar topraklarının idaresini elinde tuttu. Ondan sonra Hamitoğulları Beyliği’ne ait yerlerin bir kısmı Osmanlılar, diğer kısmı Karamanlılar tarafından istilâ olundu. Böylece bölgedeki Hamitoğulları Beyliği son bulmuş oldu.
Hamitoğulları’nın Antalya Kolu (Tekeoğulları)
Hamitoğulları Beyliği’nin kurucusu Dündar Bey, Antalya’yı zapt ettiği zaman idaresini kardeşi Yunus Bey’e bırakmıştı. Yunus Bey’den sonra oğlu Mehmet Bey, Antalya’da idareyi ele aldı. Mahmut Bey zamanında Anadolu’daki karışıklıkları bastırmaya gelen İlhanlı valisi Demirtaş Dündar Bey’i Antalya’ya kadar kovalamıştı. Mahmut Bey’in amcası Dündar Bey’i Demirtaş’a teslim etmesi üzerine Dündar Bey öldürüldü. Demirtaş’ın Memlûk Devleti’ne sığınmasından sonra Mehmet Bey de Mısır’a gitti. Mahmut Bey’in yerine Korkuteli emiri olan kardeşi Sinaneddin Hızır Bey Antalya emiri oldu (1327). Ibn Battuta Antalya’yı ziyaret ettiğinde Hızır Bey’le görüşmüştür. Hızır Bey’den sonra oğlu Dadı Bey, ondan sonra da Mısır’a giden Mahmut Bey’in oğlu Mehmet Bey emir oldular. “Sultânü’s-Sevâhil emîrü’l-kebîr” unvanı taşıyan Mübarizüddin Mehmet Bey, 1361’de Kıbrıs kralının işgaline uğrayan Antalya’yı 1373’de geri almayı başardı. Teke Bey olarak da bilinen Mehmet Bey döneminde bu beyliğe Tekeogullari adi verildi. Ondan sonra yerine oğlu Osman Bey, bey oldu. Antalya, Yıldırım Bayezid zamanında Osmanlı topraklarına katildi (1389-1393). Ankara Savaşından sonra Hadimoğlu Osman Bey, Antalya hariç beyliğin diğer topraklarına sahip oldu. II. Murad’ın ilk saltanat yıllarında Karamanoğlu Mehmet Bey ile birlikte Antalya’yı zapt etmek istedilerse de Osmanlı devletinin Antalya sancakbeyi Hamza Bey önce davranarak birleşmelerini önlemiş ve Korkuteli üzerine yaptığı baskın sonunda Osman Bey ölmüştür. Karamanoğlu Mehmet Bey de Antalya kalesinden atılan gülle ile yaralanmıştır. Böylece Hamitoğulları Beyliği’nin Antalya kolu olarak bilinen Tekeoğulları da son bulmuştur. Antalya’da hükmeden Hamitoğulları beyleri “emirü’s-sevâhil ve sultânü’s-sevahil” gibi devirde söz sahibi olduklarını gösteren ünvanlar kullanmışlar ve bunları kitabelerine de kazdırmışlardır.
2- Kültürel ve Sosyal Hayat
Hamitoğulları zamanında yazılmış eserlere pek rastlanmamıştır. Müellifi meçhul bir Sûre-i Mülk tefsirinin adına kaleme alındığı Hızır b. Göl Beyi’nin Dündar Bey’in oğlu olması muhtemeldir. Hamitoğulları Beyliği Eğridir gölü civarında kurulduğu için Dündar Bey’in Göl Beyi olarak anılmış olması mümkündür. Hamitoğulları Beyliği döneminde yapılmış ilim müesseseleri arasında Selçuklu hükümdarı II. Gıyasettin Keyhüsrev’in Eğridir’de han olarak yaptırdığı ve Dündar Bey’in medreseye çevirdiği yapı, yine Burdur’daki Muzafferiye medresesi (1344), Korkuteli’nde Sinanüddin Bey medresesi ve hankahi bulunmaktadır. Eğridir’deki Hızır Bey Camii, Suhud kasabasındaki İbrahim b. Hızır’a ait Kubbeli Mescit (1358), Dündar Bey’in Eğridir’de yaptırdığı hamam, devrin özelliklerini taşıyan mimarî eserlerdir. Hamitoğulları adına basıldığı bilinen tek para Hüsameddin İlyas Bey’e ait Felekabâd (Eğridir)’de basılan gümüş sikkedir.