Kelebek Etkisi Nedir?
“Tek bir şey değişir, her şey değişir” sözünü değişik kaynaklardan duymuşsunuz. Kelebek Tesiri’ni en iyi anlatan laflardan biridir bu… Özetlemek gerekirse; hayatta her şey birbiri ile bağlantılıdır. En ufak bir metamorfoz, ilgisiz görünen başka bir şeyde büyük farklılıklara neden olabilmektedir. İşte bu kelebek tesiridir!
Bir sistemin başlangıç verilerindeki minik farklılıkların öngörülemez ve büyük sonuçlar doğrulabilmesi vaziyetina “kelebek tesiri” denir. Hatta bu tesir devamlı artarak sanki bir çığ gibi gelişebilir. Kelebek tesiri, Edward N. Lorenz ‘in çalışmalarından biri olan kargaşa kuramınin bir çıkarımıdır. Lorenz, 1972 seneyinda yaptığı bir sunumda: “Amazon Ormanları’nda bir kelebeğin kanat çırpması, Amerika Birleşik Devletlerinde fırtına kopmasına neden olabilir. Değişik bir örnekle bu, bir kelebeğin kanat çırpması, dünyanın yarısını gezebilecek bir kasırganın oluşmasına neden olabilir” demiş ve verdiği bu örnek ile ünlenmiştir. Bu örnek vakayın kelebek tesiri olarak adlandırılmasına neden olmuştur. Elbette ki bu vakayın gerçek olup olmadığı bugüne kadar ispatlanmamıştır. Dolayısıyla bu örneğin yalnızca kuramda kaldığını söylemek mümkündür. Kelebek tesiri terimi genellikle minik bir tesirnin büyük kargaşalara neden olabileceği gidişatlarda örnek olarak kullanılmaktadır.
Lorenz, Kelebek tesirini 1963 seneyinda hava vaziyetiyle ilgili bir hesaplama yaparken bulmuştur. Lorenz bu hesaplamada ilk olarak 0,506127 rakamını vakayın başlangıç rakamı olarak ele almıştır. Sonraki hesaplamada ise 0,506 rakamını başlangıç olarak zannetmiştir. İki sayı arasındaki binde bir oranındaki fark, bir kelebeğin kanat çırpmasının oluşturduğu rüzgarla aynı ihtimali ifade etmektedir. Bu farka rağmen, süreç esnasında ikinci hesaplamada kullanılan değer, sonuca ulaşıldığında çok değişik bir vaziyete neden olmaktadır. Özetle; rakamlar birbirine yakın olsa bile sonuçlar çok değişik olabilmektedir. Lorenz, bu vaziyete kargaşa kuramı demiştir. Kargaşa kuramı, oluşan bir kargaşayın gelişerek artmasını anlatmak için kullanılmaktadır.
Doğrusal sistemlerde, girdilerdeki minicik bir fark dahi çıktılarda büyük farklılıklar oluşmasına neden olabilmektedir. Lorenz, ortaya koymaya çalıştığı hava tahmininde bu tesiri fark etmiş ve tahminlerin çok değişik değişkenlere bağlı olduğunu gözlemlemiştir. Yani çok minik ihtimaller dahi çok değişik tahminlere götürebilmektedir. Lorenz, bu gidişattan yola çıkarak kısa vadeli hava vaziyeti tahmini yapılması gerektiği kuramıne erişmiştir.
Kelebek Tesiri Filmi Konusu
2004 seneyi Amerika Birleşik Devletleri imali bir film olan Kelebek Tesiri’nin başrolünü Ashton Kutcher, Amy Smart ve Eric Stoltz paylaşmıştır. Film; dram, bilim kurgu ve gerilim türündedir. Orijinal ismi “Butterfly Effect”tir.
Filmin konusu şöyle özetlenmektedir: doğuştan zihinsel problemleri olan Evan Treborn, yaşadığı makûs hadiseleri gidip gelen belleği nedeniyle bütün olarak anımsayamaz. Evan, yetişkin olduğunda hafıza sorunu geride kalır ve çok normal bir hayat sürmeye başlar. Ancak bir gün küçükken yakaladığı günlüklerden birini rastlayan bulur ve okur. Bu vakayın ardından zamanda yolculuk yaparak bütün olarak anımsayamadığı anılarına döner. Zaman yolculuğu sırasında değiştirdiği olaylar şimdiki yaşantısını etkileyecek ve geri döndüğünde hiç kimsenin hasar görmediği, sıradan bir hayat için gayret verecektir.
Kelebek Tesiri filminin oyuncuları:
Ashton Kutcher – Evan Treborn
Amy Smart – Kayleigh Miller
Melora Walters – Andrea Treborn
Elden Henson – Lenny Kagan
William Lee Scott -Tommy Miller
John Patrick Amedori -Evan Treborn – 13 yaşındaki hali
Irene Gorovaia – Kayleigh Miller – 13 yaşındaki hali
Kevin G. Schmidt -Lenny Kagan – 13 yaşındaki hali
Jesse James – Tommy Miller – 13 yaşındaki hali
Logan Lerman -Evan Treborn – 7 yaşındaki hali
Sarah Widdows – Kayleigh Miller – 7 yaşındaki hali
Jake Kaese – Lenny Kagan – 7 yaşındaki hali
Cameron Bright – Tommy Miller – 7 yaşındaki hali
Eric Stoltz – George Miller
Kevin Durand – Carlos
Callum Keith Rennie – Jason Treborn
Lorena Gale -Bayan Boswell
Ethan Suplee – Thumper
Tara Wilson – Heidi
Jesse Hutch – Spencer
Kargaşa Kuramı Nedir?
Kargaşa Teoriyi ya da Kargaşa Teoriyi olarak da bilinmektedir. Evrendeki düzensizliklerin aslında düzenli olduğunu öngören bir kuramdır. Yapısal açıdan bir fizik kuramı ya da matematiksel bir tümevarım değildir. Fiziksel gerçeklik parçalarının bir bütün olarak eğilimini açıklamaya yarayan bir yöntemdir.
Örnek vermemiz gerekirse: bir sigara dumanının havada yaptığı biçimler düzensizdir. Tamamen rastlantısal olarak hareket eder. Bir teorik fizikçi, dumanın bu dinamiğinin aslında civardaki bir hayli parametre ve etken ile belirlendiğini savunur. Ancak girdiler ve parametreler o kadar çoktur ki bu konuda net bir kanıya varmak neredeyse imkansızdır. Girdilerin bu denli değişken olmasının temel nedeni o girdilerin aynı zamanda çıktı olmasıdır. Duman örneğine geri dönecek olursa; dumanın hareketine hafif bir hava akımı neden olur. Ancak hava akımı aslında odanın başka yerindeki bir sıcaklık farklılığı ve basınç farkının neden olduğu bir harekettir. Çok rakamda girdinin devamlı değişerek fiziksel metamorfozlar ve farklı düzenler yaratması, bu yeni düzenlerinin yine kendisini etkilemesi kargaşa kuramı olarak adlandırılır. Buradaki önemli nokta; tüm bu süreçlerin gözlem ve bilimsel tahminlerle öngörülememesidir. Dolayısıyla bu vaziyet kargaşa olarak nitelendirilmektedir. Oysa bilim adamları tüm bu başkalaşımlara neden olan fiziksel kanunlara ve matematiksel açıklamalara dominanttır. Yani düzen ve kargaşayın birbiri ile ilgili olduğunu söylemek mümkündür. Fakat fiziksel yasalar ne kadar kolay olursa olsun sonuç çok fazla karışık veya rastlantısal olabilmektedir.
Kargaşa kuramınin getirdiği en önemli farklılıklardan biri kestirilemez determinizmdir. Determinizm evrenin kurulmuş bir saat gibi çalıştığını, hadiselerin önceden görülebileceğini, bütün her şeyin hesaplanabilir olduğunu öngören bir bakış açısıdır. Kargaşa kuramı, düzensizlerin öngörülebilir nedenleri olduğunu düşünerek determinizme hizmet etmektedir. Sistemin yapısı çok iyi modellenmiş olsa bile, yapılan en ufak bir kusur tamamen değişik sonuçlara yol açabilmektedir. Bu vaziyete “başlangıç koşullarına duyarlılık” denir. Bu özellik nedeniyle sistem nedensel olarak çalışsa da, uzun vadeli doğru tahminler yapılamamaktadır.
Düzensizlik çok karışık bir kavramdır. Herhangi bir şablona uymayan, matematiksel harekâtlarla çözülemeyen hadiselerin tamamı düzensizdir. Ancak olaylar, öbür bir dokunuşla hadiseler grafiklere dökülebilir. Evrendeki düzensiz hadiseleri grafiğe döktüğümüzde ortaya anlamsız ancak bir şeyler anlatıyormuş gibi görünen biçimler çıkmaktadır. Kargaşa kuramı “garip sürüklerler” ismi bilgilen ve grafikleri bu biçimde etkileyen gidişatları, determinizme bir ispat olarak göstermektedir. Kargaşa kuramı, bir şarta alıngan bağlılık ve meçhullük teoriyinı bir arada kullanarak bu tip düzensiz hadiselerin matematiksel fonksiyonlara sahip olduğunu iddia etmektedir.
Kargaşa kuramınin temel önermeleri şunlardır:
Düzen, düzensizliğe neden olur.
Kargaşa haline düzensizlik denilemez. Düzenin dışına çıkmak imkansızdır.
Düzensizliğin içinde de bir düzen vardır.
Düzen, düzensizlikten oluşur.
Yeni düzende, başkalaşımın ardından çok kısa müddette uzlaşma bağlılık görülür.
Yeni düzen kendiliğinden örgütlenen bir süreç aracılığıyla kestirilemez bir yöne doğru gelişir.
Edward Norton Lorenz Kimdir?
Amerika doğumlu olan Edward Norton Lorenz, ünü dünya çapına dağılmış bir matematikçi ve meterologdur. Kelebek tesiri ve kargaşa kuramı ile tanınan Lorenz’in doğum tarihi 23 Mayıs 1917’dir. Lorenz, bundan 9 sene önce, 22 Nisan 2008 tarihinde kanser hastalığı nedeniyle hayata veda etmiştir.
Darmouth Koleji’nde ortaöğretimini bitiren Lorenz, Harvard Üniversitesi’nde matematik dersleri almıştır. 2. Dünya Savaşı esnasında Amerika Birleşik Devletleri hava kaptanları için hava çalışanı görevi alan Lorenz, savaştan döndükten sonra meteoroloji dersleri almıştır. MIT’te meteorolog olarak çalışmıştır. 1963 seneyinda, bir sistemin başlangıç verilerindeki minicik farklılıkların dahi, büyük ve öngörülemez sonuçlar doğurabileceğini fark etmiştir. 1972 seneyinda sunduğu bir çalışmada bu vaziyeti örneklendirmek için bir kelebeğin Amazon ormanlarında kanat çırpmasının Avrupa’da fırtına kopmasına neden olabileceğini söylemiştir.
Yalnızca 3 değişken ile kargaşa etrafı doğabileceğini keşfeden Lorenz, oldukça kolay bir sistemde çok karışık bir dinamiğin ortaya çıkabileceğini kanıtlamıştır. Lorenz’in buluşu başta matematik olmak üzere biyoloji, fizik ve sosyal bilimler alanında da yeni bir araştırma alanının doğmasına vasıtayı olmuştur.