En Son Keşfedilen Element Tennesin Nedir?
Tennesin, en son keşfedilen elementtir. Periyodik tabloya son ilave edilen 4 elementten biridir. Rus ve Amerikalı bilim adamlarının ortak sentezidir.
Tennesin veya tennessine, en son keşfedilen süper ağır elementtir. Tabiatta bulunmaz. Özelliklerinin büyük bir kısmı deneysel bilgilerle ispatlanmış değil. Tanımlanan özellikleri ise varsayımı olarak kayıtlara geçmiştir. Az öğrenilen, radyoaktif ve suni olarak üretilen bir elementtir. Tennesin, günümüze kadar elle yakalanır ve gözle görülür ölçüde birleşimlenemedi. Bu nedenle laboratuvar araştırmaları dışında rastgele bir kullanımı, uygulaması ve yararı bulunmuyor. Natürel olarak hasarı da yok! Tennesin, 2010 senesinde birleşimlendi, 2015 senesinde bulguyu onaylandı, 2016 senesinde adlandırıldı. Amerikan ve Rus bilim adamlarının ortak çalışması ile birleşimlenen tennesin, Amerika Birleşik Devletleri’nin Tennessee eyaletine atfen adlandırılmıştır. Periyodik tablodaki sıralamasına göre sondan bir evvelki elementtir. Yalnızca iki izotopu birleşimlenen sırlı tennesinle alakalı “öğrenilen reelleri” derlemeye çalıştık.
Tarihçesi
Tennesin, 2010 senesinde Amerikalı ve Rus bilim adamlarının ortak çalışması neticeyi Rusya’nın Dubna kentinde keşfedilmiştir. Rusya Dubna’daki Flerov Nükleer Tepkin Laboratuvarı, Amerika Kaliforniya’daki Lawrence Livermore Milli Laboratuvarı, Amerika Birleşik Devletleri Tennessee’deki Oak Ridge Milli Laboatuvarı ORNL, Vanderbilt Üniversitesi ve Tennessee Üniversitesi’nden bir grup bilim adamının ortaklaşa yaptıkları deneyler neticeyi birleşimlenen tennesinin keşif raporu, Nisan 2010 tarihinde yayınladı.
117 numaralı elementin birleşim çalışmaları 2009 senesinde başladı. Berkelyum-249 atomlarının, süratlendirilmiş Kalsiyum-48 iyonlarıyla bombardımanı neticeyi oluşan nükleer füzyon tepkini ile birleşimlenmiştir. Tennesinin ilk birleşiminde siklotran ismi verilen parçacık süratlendiricide hızladırılan kalsiyum iyonları, bir titanyum folyo üzerine 300 nanometre kalınlıkta yerleştirilen berkelyum atomları gayesine çarptırıldı. İlk deney 70 gün süresince sürdü. Bu müddet içinde ışık süratinin yüzde 10’u kadar bir süratte süratlendirilen saniyede takribî 30 bin km kalsiyum iyonları, berkelyum atomlarına boğuldu. 70 günlük bombardıman sırasında 5 atom çekirdeği oluştu. Bu çekirdekleri ortaya çıkaran yüksek enerjinin bir neticeyi olarak çekirdekler, Tennesin-293 izotopu ve 4 hür nötron oluşturarak anlık olarak ısıl enerjisini kaybetti. Tennesi-293 izotopu ise, takribî 14 milisaniye içinde alfa emisyonuyla moskovyum izotopuna dönüştü. İkinci deney ise, 50 gün sürdü. Bu deneyde kalsiyum iyonlarının sürati eksiltildi. Daha düşük tesirli enerji ortaya çıktı ve oluşan tek bir atom çekirdeği 3 nötron yayarak daha ağır Tennesin-294 izotopunu oluşturdu. Tennesin-294 izotopu da, 78 milisaniye içinde moskovyum izotoplarına bozundu.
Amerikalı ve Rus bilim adamlarının işbirliği ile birleşimlenen tennesinin keşif raporu 9 Nisan 2010 tarihinde Physical Review Letters isimli bilim mecmuasında yayınlandı. Aynı takım, 2012 senesinde yaptıkları ikinci bir deneyle keşif ispatlarını doğruladı. 2014 senesinde de Almanya’daki Ağır İyon Araştırma Merkezi’nden GSI aralarında Amerikalı bilim adamlarının da bulunduğu bir grup bilim adamı, 117 numaralı elementle alakalı bir keşif iddiasında daha bulundu. Beynelmilel Temel ve Uygulamaları Kimya Birliği IUPAC, yaptığı değerlendirmeler neticeyi Amerikalı ve Rus bilim adamlarının ispatlarını kabul etti. Her iki ülkenin bilim adamlarına adlandırma hakkı verildi. Çalışmalara Tennessee eyaletinden katılan bilim adamlarının 117 numaralı elementin bulgusundaki katkılarından dolayı bu eyaletin adı yeni element için önerildi. IUPAC, 117 numaralı elementin bulgusunu Aralık 2015 tarihinde, “tennessine” adını ise Kasım 2016 tarihinde onayladı.
“Tennesin” sözcüğü, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Oak Ridge Milli Laboratuvarı’nın bulunduğu Tennessee eyaletine atfen türetilen bir kelimedir. Element için düşünülen “Tn” simgeyi eyaletin kısaltması olduğu için “Ts” simgeyi seçildi. Adı onaylanmadan evvel IUPAC tarafından periyodik tablodaki yerinin tanımlanması için “Ununseptium” ismi ve “Uus” simgeyi verilmiştir. Keşfedilmeden evvel periyodik element tablosundaki terminolojiye uygun olarak üstünde bulunan daha hafif homologu astatine eşliği göz önüne alınarak “eka-astatin” olarak adlandırılmıştır.
Tennesin birleşimi için yapılan deneyde kullanılan çözelti haldeki berkelyum gayeyi…
Fiziksel ve Kimyevi Özellikleri
Tennesinin kimyevi simgeyi “Ts”dir. Atom numarası 117, atom ağırlığı 294’tür. Yoğunluğu 7,1 veya 7,3 gr/cm3 olarak öngörülüyor. Erime noktası 350-550 derece, kaynama noktası 610 derece olarak varsayım ediliyor. Tennesin kabuğunun her birindeki elektronların rakamı “2, 8, 18, 32, 32, 18, 7” biçimindedir. Oksidasyon vaziyetleri “1, +1, +3, +5” olarak öngörülüyor. 117 proton ve 117 nötron kapsar.
Periyodik element cetvelinin 7-A grubu, P-Blok, 7. Periyot’ta yer alan süper ağır veya transaktinit bir elementtir. Tennesinin sınıflandırması bütün olarak öğrenilmiyor. Halojen ailesinin bir abonesidir. Tepkimeye meyilli ametallerden oluşan halojen elementler; flor, klor, brom, iyot, astatin ve tennesindir. 17. gruptaki konumu gereği halojenlere özgü kimyevi özelliklere sahip olması bekleniyor. Oda şartlarında flor ve klor gaz, brom akışkan, iyot da katı haldedir. Tennesinin ise, 20 derece oda sıcaklığında homologu astatin gibi katı bir ametal olacağı öngörülüyor. Bununla beraber göreceli elektronların tesirlerinin kısmi metaloid özelliklere neden olabileceği varsayım ediliyor. Başka Bir Deyişle, metallerle tepkininde ametal, ametallerle tepkininde metal gibi davranabileceği düşünülüyor. Başka bir sınıflandırma da, uçucu bir metal olabileceği istikametinde…
Öbür halojenler gibi elektronegatifliği yüksek olması zannediliyor. Ayrıca, elektrik geçirgenliği bulunduğu düşünülen tennesinin ısı geçirgenliğinin düşük seviyede olması bekleniyor. Başka bir ifadeyle yarı geçirgen özellikleri olabileceği bekleniyor. Nispi bazı tesirler nedeniyle özelliklerinden kimilerinin halojenlerden parçalayabileceği değerlendiriliyor. Kıymetleri henüz deneysel bilgilerle ispatlanamayan bazı özellikleri şunlardır; yoğunluğu, erime noktası, kaynama noktası, kristal yapısı, atomik yarıçapı, kovalent yarıçapı, özgül ısı kapasitesi, buğu tazyiki, elektronegatifliği, modülleri, sertlik kıymetleri…
İzotopları
Tennesin, tabiatta bulunmaz. Laboratuvar civarında suni olarak elde edilebilen elementlerden biridir. Berkelyum elementi atomlarının süratlendirilmiş kalsiyum iyonları ile bombardımana yakalanması harekâtı ile birleşimlenebilir. Atom kütleleri ve yarılanma ömürleri öğrenilen 2 adet izotopu bulunur. Oldukça tereddüt olan bu izotoplardan Ts-293 izotopunun yarılanma ömrü 20 milisaniyedir. En kararlı izotopu Ts-294 ise, 50 milisaniye yarılanma ömrüne sahiptir. Alfa emisyonu ile bozunurlar. Henüz doğrulanamayan öbür izotoplarının hem alfa çürümesi yoluyla hem de spontan başka bir deyişle kendiliğinden fisyon yoluyla bozunduğu düşünülmektedir.
Bunları Öğreniyor Musunuz?Tennesin, 2017 seneyi itibariyle periyodik element cetvelinde en son keşfedilen elementtir.
Tennesinin 117 proton ve 117 nötronu bulunur. Ağır elementlerin proton ve nötron rakamları denk veya yakın oranlarda olduğunda birleşimlenmeleri güçleşmektedir. Tennesinin en son nedeni de proton ve nötron rakamının denk olması gösterilir.
2017 seneyi itibariyle yalnızca 15 tennesin atomu sentezlenebilmiştir.
Tennessee, Kaliforniya’dan sonra bir elemente ismi verilen ikinci Amerika Birleşik Devletleri eyaletidir.
“Tennesin” elementinin keşfedilmeden evvel periyodik tablodaki ismi “ununseptium” sözcüğü, Latince “bir, bir, yedi”, başka bir deyişle yan yana getirildiğinde “117” rakamının karşılığıdır.
Tennesinin bulgusunda Amerika ve Rusya’daki değişik laboratuvar ve üniversitelerden bilim adamları katıldığı için adlandırma mevzusunda mesele yaşanacağı düşünüldü. Ancak aynı yarıyılda 4 değişik element keşfedildiği için adlar üzerinde basitlikle uyuşma sağlandı. Bu bilim adamlarının işbirliği ile tennesinden başka nihonyum, moskovyum ve oganesson elementleri de keşfedilmiştir.
117 numaralı tennesin elementinin adı ile beraber 113 numaralı nihonyum, 115 numaralı moskovyum ve 118 numaralı oganesson adları da IUPAC tarafından aynı tarihte onaylanmıştır.
“Tenessin” sözcüğü, İngilizce “tennessine” kelimesinin “muhtemel” Türkçe karşılığıdır. 2016 senesinin son aylarında adı onaylanan 117 numaralı elementin adının Türkçe karşılığı, Türk Dil Müesseseyi Türk Dil Kurumu gibi yetkili müesseselerce henüz tanımlanmadı.
Laboratuvar civarında birleşimlenebilen transuranyum, başka bir deyişle uranyum ötesi suni elementlerin atom ağırlıkları en uzun yarılanma ömrü olan izotopu baz alınarak tanımlanır. Gelecekte daha uzun yarılanma ömrü olan izotop üretilebileceğinden, tennesin gibi süper ağır veya transaktinit elementlerin atom ağırlıkları geçici olarak kabul edilir.
Tennesin, günümüze kadar gözle görünür, araştırılabilir veya gözlemlenebilir ölçüde üretilemedi. Bu nedenle bir hayli özelliği ispatlanamadı. Belki de hiçbir zaman tespit edilemeyecek.
İnsanlar, hayvanlar ve nebatlar üzerinde öğrenilen bir biyolojik rolü bulunmayan tennesinin radyoaktif özelliği nedeniyle toksik veya kanserojen olabileceği zannediliyor. Riskli ve zehirli elementlerin bulunduğu halojen grubunda yer alan tennesinin etraf için de tehdit unsurları kapsadığı öngörülüyor.