Ufak iki örnekle başlayalım. Klasik bazı davranışı olan insanlar vardır. Eline cep telefonunu alır. Hemen açıp döviz kuruna bakar. Eğer, bir şey alacaksa da etrafına sorar veya kendi içinde hesap yapar. Acaba der döviz ne kadar yükselecek. Sonra arada duyduğu belirsiz ama kendince önemli bilgilere de sarılır. Çünkü borçlanacak veya döivize bağlanacaktır. Egtrafına da sorar. Bilen bilmeyen de hemen atılır. Nedeolsa konuşulacak konu çıkmıştır. Sıkışılırsa bizim şahane ekonomislerinin de bilgi olmayan bilgileriyle destek ararlar. Fakat, en basit kuralı unuturlar. Kapitalist sistem gerçeği, buranın dövizdeki katgısının sıfır olma iki önemli gerçekle karşılaşmayı hiç istemezler. Ama, durmadan da hesapla döviz borç cenderesinde boğuşulur.
İkinci örnek de şu: epey zaman karşılaşmadığım birisiyle karşılaştım. Oğlu bana para kazanmak için borsadan dövize sorular sorar. Ona gerçeklerle yanıt vermeye çalıştım. Ama, tanıdığım hemen kızar: neymiş, ben zamanında borçlanmada Dolalrın uzun vadede en karlı olasılığını söylediğim için eleştirildim. Halbuki yaptığım belkide hep kaçtığım öneri sunmadaki en doğru tutumdu. Çünkü erek kapitalizmi gerek se ülke gerçeklerini doğru yorumladığıma inanıyordum. Çünkü ABD o dönem Buş ısrarla ihracatı artırıp kar yapıp bütçe açığını azaltmak için doları baskılıyarak dondurtuup deyeri altından piyasada deyerlendirtiyordu. Öyle de oldu. Uzun borç ödemede Dolar hep fayizin altında kaldığı için ödeme faydalıydı. Sadece on yılda iki yıl Dolar yükselip fayiz üstüne çıktıydı. Fakat, önerdiğim kişi bütünü deyil de iki yıldaki ödediği fazlalıkla meğerlim beni çoktan yargılayıp bilmemekle suçladı. Kaldıki ben karar alan deyildim ve Kapitalist sistemin de ekonomik gücü de olmuyordum.
****
Nerden çıktı bu hatırlatmalar derseniz: yine geçen gün birisi elinde makine ile hesap yapıp dolar mı yoksa TL fayizli ödemeyi tartıştırıyordu. Oysa ordan konuşan ben hariç herkes ABD bankalarındaki batıştan hiç haberi yoktu. Üstelik geçen hafta ABD borsalarının da darmadağın dereceye geldiğini de hiç alakadar olmadılar. Ama akıl vermeğe devam ediyorlardı. Hani şuna benzer: hep iki toplum lideri deyip tüm Kıbrıs sorununu onlara yıkıp tatmin oluruz ya, şimdi de sanki piyasa burada dolaşır gibi dövizi ve fayizi K. Kıbbrısla sınırlayıp tahminler yapıyoruzn gibiyiz. Oysa Kapitalist sistemde bulunuyoruz. En merkezi yer de ABD. Biz salt TL Düşüşle oradaki yönetimi suçlarız. Oysa eğer normal koşullar olsa, şu anda TL çoktan tepetaklak giderdi. Demek ki her konu salt K. Kıbrıs veya arada suçlu arayınca veya koruma hedefli TC ile yetinemiyoruz. Sistemdeki ayarlar veya krizler direk cebimizi de yakar.
****
Dünya ekonomik çevreleri Amerikadan gelen ve başta Silikon Vadisindeki bankanın kahum aanmasıyla yeniden endişeye girdiler. Bir noktaya daha parmak basalım. Son genel kapitalist krizlerde piyasa kuralları ve finansman sektörün etkisi oldukça fazladır. Fayizlerle oynama, Kripto para kuraları ve şişen hise senetleri denkleminde oynama adeta yeni krizlerin de ateşleyici haline gelindi. Ünlü ekonomist Mafi Eyilmez, son krizi 3 ayakta açıklıyor: Fayiz oynamalarıyla düşen hise senetleri, kredi balonunun şişmesi ve kripto para alanındaki kayıplarla” özetlemektedir. Aslında özellikle de bankalar fayizlerle, piyasa kurallarıyla epey oynuyorlar. Hat da devlet senetleri alıp kendilerine de kar getirmeğe çalışıyor. Ancak, senet fayizleri ile fayizlerin yükseltme oranları dengesizleşince de iflasa doğru kayarlar. Hele son Amerikan bankalarının kaybedilen itibarın alma adına piyasada miktar artırma hamlesi de sonunu getirme olasılığını artırır. Silikon bankasının da kayum veya iflas etme sonucunun da nedenleri bunlar.
Hemen peşin davranıp, genel panik olmaması için de mevduatlara sigorta garantisi getirildi. Bunlar para çekme olayının veya sermaye kaçışının engelenmesi olduğu da bilinmesi kolay taktiktir. Bu haber dahi ilgisiz kalındı. Beraberinde başka iflasları da getirmesi dahi etki yapmadı. Oysa Türkiyedeki krizlere rağmen neden TL düşmüyor veya dolar fırlamıyorun önemli piyasa yanıtı burada gizlidir. Net olan, son ABD ekonomik banka iflaslarının yeni bir derinleşen krize neden olup olmayacağı tartışmalarıjnın dünyada başladığı. K. Kıbrısta ise alakasızlıkta kalmaya devam denildiğidir.