BH509 Gerçek Vekâletsiz İşgörme Utku SARUHAN 2018/05 Baskı, 164 Sayfa, 45,00 TL ISBN 978-605-05-0300-5
Roma Hukuku temelli bir hukuki kurum olan Gerçek Vekâletsiz
İşgörme, bir borç kaynağı olarak geçerliliğini korumakla birlikte, uygulama
alanının genişlemesiyle doktrinde ve uygulamada pek çok tartışmaya konu
olmuştur. Bu çalışmanın amacı, gerçek vekâletsiz işgörme kurumunu kapsamlı bir
şekilde incelemek ve söz konusu kurumun borçların kaynakları içindeki konumu,
tarihsel gelişimi, unsurları, hukuki niteliği ile tarafları arasındaki
karşılıklı hak ve borçları ortaya koymaktır. Türk Hukuku’nda Prof. Dr. Halûk Tandoğan’ın
1957 yılında kaleme aldığı monografisinden bu yana üzerinde pek fazla çalışma
bulunmayan gerçek vekâletsiz işgörme konusu modern yaklaşımlarla ortaya
konulmaya çalışılmıştır. (Önsöz'den)
Kitabın Bölüm Başlıkları
Vekaletsiz İş Görmenin Tarihsel Gelişimi ve Vekaletsiz İşgörme Kavramı
Gerçek Vekaletsiz İşgörmenin Hukuki Niteliği, Tanımı ve Unsurları
Gerçek Vekaletsiz İş Görmenin Hükümleri
Gerçek Vekaletsiz İşgörmenin Diğer Hukuki Kurumlar ile Karşılaştırılması ve Uygulama Alanları
İÇİNDEKİLER
İÇİNDEKİLER7
KISALTMALAR CETVELİ13
GİRİŞ15
BİRİNCİ BÖLÜM
VEKÂLETSİZ İŞGÖRMENİN TARİHSEL GELİŞİMİ VE VEKÂLETSİZ İŞGÖRME KAVRAMI
§ 1.VEKÂLETSİZ İŞGÖRMENİN TARİHSEL GELİŞİMİ VE HUKUK SİSTEMLERİNDEKİ YERİ17
I.Roma Hukuku17
II.Alman – İsviçre Hukuku23
III.Osmanlı ve İslam Hukuku27
IV.Türk Hukuku29
V.Anglosakson Hukuku30
VI.Avrupa Birliği Hukuku32
§ 2.GENEL OLARAK VEKÂLETSİZ İŞGÖRME KAVRAMI34
I.Vekâletsiz İşgörme Kavramı34
II.Vekâletsiz İşgörme – Hukuk Alanı İlişkisi37
III.Bir Hukuka Uygunluk Nedeni Olarak Vekâletsiz İşgörme38
IV.Borçların Kaynakları Arasında Vekâletsiz İşgörmeninKonumu39
§ 3. VEKÂLETSİZ İŞGÖRMENİN TÜRLERİ43
I.Gerçek Vekâletsiz İşgörme – Gerçek Olmayan Vekâletsiz İşgörme Ayrımı44
II.Modern Dörtlü Ayrım49
İKİNCİ BÖLÜM
GERÇEK VEKÂLETSİZ İŞGÖRMENİN HUKUKİ NİTELİĞİ, TANIMI VE UNSURLARI
D.Yardımcı Kişilerin ve Uzmanların Faaliyetlerinden Doğan Sorumluluk115
III.İşgörenin Sorumluluğunu Arttıran ve Azaltan Sebepler116
A.İşgörenin Zararı ve Zarar Tehlikesini Önlemek İçin İşgörmeyi Gerçekleştirmesi (TBK m. 527/I)116
B.İşsahibinin İşgörmeyi Yasaklaması Halinde İşgörenin Sorumluluğu (TBK m. 527/II)117
C.İşgörenin Ehliyetli Olmaması Halinde Sorumluluğu (TBK m. 528)119
IV.İşgörenin Sorumluluğunun Miktar Bakımından Belirlenmesi121
§ 10.GERÇEK VEKÂLETSİZ İŞGÖRMEDE İŞSAHİBİNİN HAKLARI VE BORÇLARI123
§ 11.GERÇEK VEKÂLETSİZ İŞGÖRMEDE İŞSAHİBİNİN
İŞİ UYGUN BULMASI124
I.Uygun Bulmanın Hukuki Niteliği124
II.Uygun Bulmanın Sonuçları125
III.Uygun Bulmanın Şekli126
A.İşsahibinin İşi Açıkça Uygun Bulması127
B.İşsahibinin İşi Örtülü Şekilde Uygun Bulması127
§ 12GERÇEK VEKÂLETSİZ İŞGÖRMEDE
ZAMANAŞIMI129
I.İşgörenin Talepleri Açısından129
II.İşsahibinin Talepleri Açısından130
§ 13 GERÇEK VEKÂLETSİZ İŞGÖRMEDE İŞGÖRENLE HUKUKİ İLİŞKİDE BULUNAN ÜÇÜNCÜ KİŞİLERİN DURUMU132
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
GERÇEK VEKÂLETSİZ İŞGÖRMENİN DİĞER HUKUKİ KURUMLAR İLE KARŞILAŞTIRILMASI VE UYGULAMA ALANLARI
§ 14 GERÇEK VEKÂLETSİZ İŞGÖRME İLE DİĞER HUKUKİ KURUMLARIN KARŞILAŞTIRILMASI133
I.Vekâlet Sözleşmesi ile Karşılaştırılması133
II.Yetkisiz Temsil ile Karşılaştırılması135
III.Sebepsiz Zenginleşme ile Karşılaştırılması137
§ 15 KANUNDA VE UYGULAMADA GERÇEK VEKÂLETSİZ İŞGÖRME HÜKÜMLERİNİN UYGULANDIĞI BAZI DURUMLAR140
I.Temsil Hukuku140
II.Deniz Hukukunda Kurtarıcının Masraf ve Ücret Talebi142
III.Ticari İşletme Ortakları Arasında Yetkisi Bulunmayan Ticari İşletme Ortağının İşlemleri144
IV.İntifa Hakkı Sahibinin Yaptığı Giderler144
V.Belirli Mal Vasiyetinde Vasiyeti Yerine Getirme Görevlisinin İşlemleri145
VI.Buluntuyu Bulan Kişinin Yaptığı Giderler146
VII.Birlikte Mülkiyet Hallerinde Paydaşların ve Ortakların Yaptıkları Giderler147
VIII.Gerçek Vekâletsiz İşgörmenin Sözleşme Hukukundaki Tamamlayıcı Rolü148
SONUÇ151
KAYNAKÇA157
GİRİŞ
Hukuk düzeninde bireylerin bir başkasının hukuk alanına girerek iş-lem gerçekleştirebilmeleri ancak kendilerine temsil yetkisi verilmesi, hukuk alanı sahibi ile vekâlet, eser, hizmet sözleşmeleri gibi işgörme temelli sözleşme ilişkisi içinde olmaları ve son olarak kanuni bir yü-kümlülük altında bulunmaları ile mümkün olabilmektedir.
Acil ve olağanüstü durumlarda başkasının hukuk alanına müdahale ederek işlem gerçekleştiren kişiler ile kendi menfaatlerini korumak için işlem yapmaya imkânı olmayan küçükler, kısıtlılar ve gaipler adına, onların menfaati için işgörme faaliyetleri gerçekleştirenlerin taleplerinin ileri sürülmesi ve bu işgörmelerden dolayı meydana gelen zararlara ilişkin sorumlulukların düzenlenmesi ihtiyacı, hukuk düzeni içerisinde bu durumları karşılayan bir kurumun oluşmasını gerektirmiştir.
Vekâletsiz işgörme kurumuna ihtiyaç, ilk olarak Roma’da küçükler ve kısıtlıların korunmasına ilişkin gerçekleştirilen işgörme faaliyetleri ile aile reisinin yokluğunda onun adına işlem gerçekleştiren kölenin kur-duğu hukuki ilişkilerin sonuçlarının nasıl düzenleneceği sorunuyla or-taya çıkmıştır. İşgörme faaliyetlerini gerçekleştiren işgören ile işsahibi arasında ortaya çıkan hak ve borçların düzenlenmesi Roma Huku-ku’nda o zamanki ismiyle negotiorum gestio kurumunu doğurmuştur. Negotiorum gestio temelinden hareket ederek Kıta Avrupası Hukuk sistemi üzerinden Türk Hukuku’na sirayet eden gerçek vekâletsiz iş-görme kurumu, Türk Borçlar Kanunu’nun onuncu bölümünde Vekâlet-siz İşgörme başlığı altında, işgörenin kendi menfaatine başkasının hu-kuk alanında işgörmesini ifade eden gerçek olmayan vekâletsiz işgör-me hükümleriyle bir arada düzenlenmiştir.
Çalışmamızın konusu olan gerçek vekâletsiz işgörme, literatürde “vekâleti olmadan başkasının işini görme”, “vekâleti olmadan başkası-nın işini yapma”, “vekâleti olmadan başkası hesabına tasarruf” gibi isimlerle anılsa da doktrindeki modern yaklaşımlara uygun bir anlam taşıdığından gerçek vekâletsiz işgörme ifadesinin kullanılmasının uy-gun olacağı kanısındayız.
Genel bir tanımlamayla gerçek vekâletsiz işgörmeyi bir kimsenin bir başkasının hukuk alanında sözleşmesel, ahlaki veya kanuni bir yüküm-lülük altında bulunmadan ve hukuk alanına müdahale edilen kişi tara-fından kendisine yetki tanınmadan, onun menfaatine her türlü şekilde işgörme faaliyeti gerçekleştirmesiyle karşılıklı hak ve borçlar ortaya çıkaran bir borç kaynağı olarak ifade etmek mümkündür. Gerçek vekâletsiz işgörmenin borçların kaynakları arasındaki konumu ile un-surları konusunda doktrinde ve yargı içtihadında şu ana kadar görüş birliği oluşturulamamıştır.
Çalışmamızda işin kimin menfaatine yapıldığına göre vekâletsiz iş-görmeyi gerçek vekâletsiz işgörme ve gerçek olmayan vekâletsiz iş-görme şeklinde ikiye ayıran klasik ikili ayrım çerçevesinde bir borç kaynağı olarak gerçek vekâletsiz işgörmenin tanımı, unsurlarının ince-lenmesi, hukuk düzenindeki sınırlarının belirlenmesi, işgören ile işsahibi arasındaki ilişkiden doğan karşılıklı hak ve borçların ortaya konması ile gerçek vekâletsiz işgörme kurumunun uygulama alanı ve diğer kurum-larla ilişkisi değerlendirilecektir.
Çalışmamızın birinci bölümünde genel hatlarıyla vekâletsiz işgör-menin bir hukuki kurum olarak doğuşu, tarihsel gelişimi ve diğer hukuk düzenlerindeki konumu ile birlikte vekâletsiz işgörme kavramının açık-lanışı ve sistematiğine yer verilecektir.
Çalışmamızın ikinci bölümünde ise vekâletsiz işgörmenin işsahibi menfaatine olarak gerçekleştirilmesi durumunu ifade eden gerçek vekâletsiz işgörme kavramının hukuki niteliği belirlenmeye çalışılacak, henüz üzerinde görüş birliği oluşmayan unsurlar tüm görüşlerle birlikte incelenecektir.
Üçüncü bölümde gerçek vekâletsiz işgörmenin yarattığı karşılıklı hak ve borçlar ayrıntılarıyla ortaya konacak, işgörenin işgörmeden do-ğan sorumluluğu ve işsahibinin işgörmeyi uygun bulması gibi durumlar özel olarak ele alınacaktır.
Son olarak dördüncü bölümde gerçek vekâletsiz işgörmenin benzer kurumlarla karşılaştırılması ile kanunda ve uygulamada başvurulduğu bazı yerlere ilişkin değerlendirmelere yer verilecektir.
Çalışmamızın başlıca amacı gerçek vekâletsiz işgörmenin borçların kaynakları ve vekâletsiz işgörme türleri arasındaki yerini belirleyerek kurumun ana unsurlarını ortaya koymak, yarattığı karşılıklı hak ve borçların kapsamı hakkında doktrindeki farklı görüşleri bir araya geti-rerek sistematik bütün içine oturtmaktır.
İlk dönemler için vekâletsiz
işgörmeyi işsahibinin yokluğunda işsahibi için zorunlu işlemlerin yerine
getirilmesi ve işsahibinin zarardan korunması gayesiyle yardımlaşma ve
dayanışma prensibine dayanan bir olağanüstü hal durumu olarak tanımlamak
mümkündür. Roma Hukuku’ndan Kıta Avrupası hukuk sistemine sirayet eden vekâletsiz
işgörme kurumuna Anglosakson hukukunda açıkça yer verilmemiş olup vekâletsiz
işgörmeyi karşılayan durumlar yargı içtihatları ile oluşturulmuştur.
İlerleyen
dönemlerde işgörenin işgörme faaliyetini kendi menfaatine görmesi durumlarının
da vekâletsiz işgörme olarak değerlendirilmesi ile birlikte, gerçekleştirilen
işgörme faaliyetinin işsahibi menfaatine ya da işgörenin kendi menfaatine
gerçekleştirilmesi durumları iki ayrı tür şeklinde ele alınarak farklı
hükümlere ve yaptırımlara tabi kılınmıştır. Bir bütün olarak vekâletsiz
işgörmeyi bir kimsenin bir başkasının hukuk alanında sözleşmesel, ahlaki ya da
kanuni herhangi bir yükümlülük altında olmadan ve kendisine temsil yetkisi
tanınmadan bir başkası veya kendi menfaatine her türlü şekilde işgörme
faaliyeti gerçekleştirilmesiyle karşılıklı borçlar ortaya çıkaran bir borç
kaynağı şeklinde tanımlanmak mümkündür.
Klasik ikili
ayrımda işgörme faaliyetinin işsahibi menfaatine gerçekleştirilmesini ifade
eden gerçek vekâletsiz işgörme çalışmamızın konusunu teşkil etmektedir. İşgörme
faaliyetinin işgörenin kendi menfaatine gerçekleştirmesi hali ise gerçek
olmayan vekâletsiz işgörme olarak isimlendirilerek ayrı bir hukuki kurum
statüsünde kabul edilmektedir. Bu iki kurum unsurları itibariyle büyük
benzerlikler bulundursalar da sonuçları itibariyle birbirlerinden bağımsız
birer borç kaynağı niteliği taşımaktadırlar.
Hukuk düzeninde
bireyler arasındaki yardımlaşma ve dayanışmayı teşvik etmek, zor durumda olanı
korumak adına gerçek vekâletsiz işgörme, hukuka uygun bir işlem olarak kabul edilmiştir.
Buna karşın bencil bir müdahale olarak görülen gerçek olmayan vekâletsiz
işgörme, hukuka aykırı bir işlem niteliğinde değerlendirilip menfaat devri yaptırımına
tabi kılınmıştır. Gerçek olmayan vekâletsiz işgörmenin uygulama alanının
sebepsiz zenginleşmeyle iç içe girmiş olması ile gerçek vekâletsiz işgörmeden
tamamen farklı hükümlere ve yaptırımlara tabi kılınması, vekâletsiz işgörme
türlerinin birbirlerinden ayrı değerlendirilmesi gerekliliğine işaret
etmektedir.
Genel bir tanımlama
ile gerçek vekâletsiz işgörme; vekâleti, temsil yetkisi ve herhangi bir kanuni,
ahlaki ve sözleşmesel yükümlülüğü olmayan işgörenin, işsahibinin menfaatine ve
varsayılan iradesine uygun olarak onun hukuk alanında, onun için yapılması
zorunlu olan işgörme faaliyetini yerine getirmesidir.
Gerçek vekâletsiz
işgörmenin hukuki niteliği konusunda çeşitli yaklaşımlar bulunmakla beraber
modern görüş gerçek vekâletsiz işgörmenin genel anlamda bir hukuki işlem
benzeri fiil, özel olarak da sözleşme benzeri olduğunu kabul etmektedir.
Bir hukuki kurum
olarak gerçek vekâletsiz işgörmenin unsurlarını işgörme faaliyetinin varlığı, işin
başkasına ait olması, işgörenin kanuni, ahlaki, sözleşmesel bir yükümlülük altında
olmaması ile işsahibinin temsil yetkisine sahip bulunmaması, işgörenin işi
başkasının menfaatine görme iradesi altında gerçekleştirmesi ve işin görülmesinin
işsahibi için zorunlu olması gereklilikleri oluşturur.
Gerçek vekâletsiz
işgörmede işgörme, işsahibinin hukuk alanında onun menfaatine yönelik olarak olumlu
her türlü davranışla gerçekleştirilebilen faaliyettir. İşgörme faaliyeti maddi fiillerle,
hukuki fiillerle ve üçüncü kişilerle kurulan hukuki işlemlerle
gerçekleştirilebilir. İşgörme faaliyetinin konusunu hukuk düzenince yasak
edilmiş eylemler, geçerli şekilde yapılması bir yetkinin varlığına bağlı olan
fiiller ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakların kullanımına ilişkin işlemler
oluşturamaz.
İşin başkasına ait
olması, işgörenin, işsahibinin hakları ve borçları üzerinde işlem yapması ve
onun hukuk alanına müdahale gerçekleştirmesidir. Bu müdahale sonucunda ortaya
çıkan masraflar ve faydalar işsahibine ait olur. İşin başkasına aidiyetinin
belirlenmesi için öncelikle objektif bakımdan başkasına aidiyet, yani, işgörenin
başkasının hakları ve borçlarına doğrudan etki edip etmediği dikkate alınır. Bu
ölçütten sonuç alınamaması halinde, ikinci bir ölçüt olarak işgörenin işgörme
iradesi dikkate alınarak, işgören işsahibinin menfaatine yönelik işgörme
gerçekleştirdiği takdirde, işin başkasına ait olduğu kabul edilir.
Gerçek vekâletsiz
işgörmenin temelini teşkil eden vekâleti olmama unsuru taraflar arasında bir
vekâlet sözleşmesi bulunmamasının yanı sıra; taraflar arasında bir sözleşme
ilişkisi, kanuni veya ahlaki bir yükümlülüğün ve de temsil ilişkisinin
bulunmamasını içine alan genel bir unsurdur.
Gerçek vekâletsiz işgörmede işgörenin başkası
adına işgörme iradesinin oluşması için öncelikle ayırt etme gücünün varlığı
temeli aranmaktadır. Bu yaklaşım işgören kavramını sadece gerçek kişilere
özgüleme yönelimine itmektedir. Tüzel kişilerin ayırt etme gücü söz konusu
olmasa bile TMK m. 49’da düzenlendiği üzere fiil ehliyetini haiz olmakla,
vekâleti ve herhangi bir yükümlülüğü bulunmadan başka bir gerçek ya da tüzel
kişinin hukuk alanına müdahale ederek gerçek vekâletsiz işgörme faaliyeti
gerçekleştirebilirler. Tüzel kişiler pek çok durumda gerçek vekâletsiz işgörme
ilişkisinde işgören pozisyonunda yer almakta olup işgörme iradesinin varlığı
için ayırt etme gücünün varlığını arayan yaklaşımın bu konuda eksiklik
taşıdığını kabul etmek gerekir.
Gerçek vekâletsiz işgörme
hükümlerinin uygulandığı her durumda bu unsurların kümülatif şekilde bir arada
bulunması gerekliliği zaman içinde esnetilmiştir. Özellikle işin işsahibi için
zorunlu ve gerekli olması unsurunun dikkate alınmaması ile gerçek vekâletsiz
işgörme olağanüstü durumlara ilişkin bir dayanışma kurumu olmaktan uzaklaşarak
başkasının hukuk alanına yapılan tüm müdahalelerde kendine uygulama alanı bulan
bir kurum haline gelmiştir.
Güncel yaklaşım,
klasik gerçek – gerçek olmayan vekâletsiz işgörme ayrımını derinleştirerek
vekâletsiz işgörme türlerini dörtlü ayrım halinde ele almaktadır. Vekâletsiz
işgörmeye konu teşkil eden durumlara uygulanacak hükümlerin belirlenmesinde
daha etkin olan bu ayrımda vekâletsiz işgörme; caiz gerçek vekâletsiz işgörme,
caiz olmayan gerçek vekâletsiz işgörme, iyiniyetli gerçek olmayan vekâletsiz
işgörme, kötüniyetli gerçek olmayan vekâletsiz işgörme olarak dört parçada ele alınmaktadır.
Modern dörtlü
ayrımda bilinen anlamıyla gerçek vekâletsiz işgörmeyi caiz gerçek vekâletsiz
işgörme karşılamakta olup işin işsahibi menfaatine yapılmasına karşın, işgörmenin
işsahibi için gerekli veya zorunlu olmaması ile işsahibi tarafından görülmesi
yasaklanmış bir işin görülmesi durumları caiz olmayan gerçek vekâletsiz işgörme
başlığı altında ayrı konumda değerlendirilmektedir.
Modern dörtlü ayrım
ile işgörme faaliyetinin sonuçlarına uygulanacak hükümler konusunda
farklılıklar yaratılmış olmakla birlikte; bazı yazarlarca caiz olmayan gerçek
vekâletsiz işgörme, gerçek olmayan vekâletsiz işgörme türleri ile bir arada
değerlendirilerek gerçek olmayan vekâletsiz işgörme hükümlerinin caiz gerçek
vekâletsiz işgörme durumlarına da uygulanması gerektiği ileri sürülmektedir.
Gerçek vekâletsiz işgörme
bir borç kaynağı olarak işsahibi ve işgören arasında karşılıklı hak ve borçlar
oluşturmaktadır. İşgörenin gerçek vekâletsiz işgörmeden doğan borçlarını; işi
işsahibinin varsayılan iradesine uygun görme borcu, işi özenle görme borcu, işi
bir bütün olarak görme borcu, işsahibine işgörmeyle ilgili haber ve hesap verme
borcu ile işgörmeden elde ettiği eşyaları ve faydaları iade borcu oluşturur.
Buna karşın işgörenin işsahibine karşı haklarını; işgörmeden dolayı sarf ettiği
masrafları talep etme hakkı, işgörmeden dolayı uğradığı zararın karşılanmasını
talep etme hakkı, işgörme sırasında altına girdiği borçlardan kurtarılmayı
işsahibinden isteme hakkı, işsahibinden ücret talep etme hakkı ve sebepsiz
zenginleşmeden doğan söküp alma hakkı ile buna bağlı olarak hapis hakkı
oluşturur.
Gerçek vekâletsiz
işgörmenin tarihsel gelişimi içerisinde işgörenin ücret talebi, işgörme
sırasında uğradığı bedensel zarardan dolayı işgörenin manevi tazminat talebi ve
işgörenin hapis hakkı gibi haklar zamanla doktrinde oluşarak gerçek vekâletsiz
işgörme kurumuna entegre olmuşlardır.
Gerçek vekâletsiz
işgörmede işgörenin sorumluluğu tipik bir kusur sorumluluğudur. Kanun koyucu işgörenin,
işsahibinin karşı karşıya olduğu zarar ya da zarar tehlikesini önlemek için
işgörmeyi gerçekleştirmesi ve işgörenin ehliyetli olmaması durumlarında
işgörenin sorumluluğunu azaltırken, işsahibinin işgörmeyi yasaklaması halinde
işgörmeyi gerçekleştiren işgörenin sorumluluğunu arttırmıştır.
Yeni Türk Borçlar Kanunu’nda
uygun bulma olarak isim değişikliğine uğrayan uygun bulma beyanı, işsahibinin
işgören tarafından görülen işi onaylayıp kabul ettiğini bildiren ve varması
gerekli bir irade beyanı ile kullanılan tek taraflı bir hukuki işlemdir. İşgörmeyi
uygun bulma hakkı değiştirici yenilik doğuran bir hak olup bu hak
kullanıldıktan sonra işlem herhangi bir irade sakatlığı mevcut olmadıkça geri
alınamaz.
Kanun koyucunun
özel olarak bir zamanaşımı hükmü ihdas etmemiş olması gerçek vekâletsiz işgörmeden
doğan karşılıklı taleplerin zamanaşımına ilişkin olarak doktrinde çeşitli görüşleri
ortaya çıkarmıştır. Gerçek vekâletsiz işgörmeyi hukuki işlem benzeri kabul eden
yaklaşımdan hareket edilerek gerçek vekâletsiz işgörmenin sözleşmelere
uygulanan on yıllık genel zamanaşımına tabi olması gerektiği görüşü doktrinde
ve yargı içtihadında yer bulmaktadır. Bu durumun istisnası olarak işgörme
faaliyetinin konusunu kanunda beş yıllık zamanaşımına tabi tutulan alacakların
oluşturması halinde gerçek vekâletsiz işgörmeden doğan taleplere beş yıllık
zamanaşımı uygulanacaktır.
Gerçek vekâletsiz
işgörme; vekâlet sözleşmesi, yetkisiz temsil ve sebepsiz zenginleşme gibi
başkasının hukuk alanına müdahale üzerine kurulan hukuki kurumlarla
benzerlikler içermekte olup bu kurumlardan tamamen ayrı, bağımsız bir borç
kaynağıdır.
Gerçek vekâletsiz
işgörme; vekâlet sözleşmesi ile işgörenin işsahibinin vekâletine sahip olup
olmaması unsuruyla ayrışmakta olup vekâlet sözleşmesi hükümleri kıyasen gerçek
vekâletsiz işgörmeye uygulanır. İşsahibinin işgörmeye uygun bulma beyanını
vermesiyle gerçekleştirilen işgörmeye vekâlet sözleşmesi hükümleri uygulanır.
Gerçek vekâletsiz
işgörme ile yetkisiz temsil uygulama alanı açısından farklılıklar arz eder.
Yetkisiz temsilin var olduğu durumlarda gerçek vekâletsiz işgörme hükümleri de
uygulama alanı bulur. Bir yetkisiz temsil durumunda temsil eden ile hukuki işlem
gerçekleştirilen üçüncü kişi arasındaki dış ilişkiye yetkisiz temsil hükümleri
uygulanırken, temsil eden ile temsil olunan arasındaki iç ilişkiye vekâletsiz
işgörme hükümleri uygulanır. İki kurum kapsamları açısından
değerlendirildiğinde temsil yetkisinin konusunu sadece hukuki işlemler
oluşturabilirken, vekâletsiz işgörme işgörmenin konusu hukuki işlemlere ek
olarak hukuki fiiller ve maddi fiiller de teşkil edebilir.
Gerçek vekâletsiz
işgörmede taraflar arasında kanundan doğan bir borç ilişkisi meydana
gelmektedir, bu nedenle gerçek vekâletsiz işgörme hükümleriyle sebepsiz
zenginleşme hükümleri bir arada bulunamaz ve iki kurum birbiri ile yarışamaz. Kanunun
tamamlayıcı hüküm olarak hak tanıdığı alanlarda gerçek vekâletsiz işgörmeyi
tamamlayıcı bir kurum olarak sebepsiz zenginleşme hükümlerine başvurulabilir.
Sonuç
olarak, bu çalışmada Haluk Tandoğan’ın 1957 yılında kaleme aldığı
monografisinden bu yana Türk Hukuku’nda üzerinde pek fazla çalışma bulunmayan
gerçek vekâletsiz işgörme konusu modern yaklaşımlarla ortaya konmaya
çalışılmıştır. Gerçek vekâletsiz işgörmenin bağımsız bir borç kaynağı
karakteri, tarihsel gelişimi ile yabancı hukuk sistemlerindeki konumu ve OR
2020 tasarısı gibi gelecekteki pozisyonuna yönelik eğilimler
değerlendirilmiştir.
Gerçek vekâletsiz
işgörmenin uygulandığı alanların genişlemesi ile birlikte kurum, yardımlaşma
temelli bir olağanüstü durum yönetiminden başkasının alanında başkasının
menfaatine gerçekleştirilen her türlü faaliyeti içine alan genel bir borç
kaynağı halini almıştır. Bu değişim gerçek vekâletsiz işgörmenin unsurlarına nüfuz
ederek özellikle işgörenin yardım ihtiyacı ve işgörmenin zorunlu olması
unsurlarını esnetmiştir. Çalışmamızda gerçek vekâletsiz işgörmeyi oluşturan tüm
unsurlar detaylıca incelenmiştir.
Klasik ikili ayrım
temel alınarak gerçek vekâletsiz işgörme – gerçek olmayan vekâletsiz işgörme
ayrımı üzerinden ilerlemekle birlikte, modern dörtlü ayrım çerçevesinde caiz
gerçek vekâletsiz işgörme ve caiz olmayan gerçek vekâletsiz işgörme türleri ve bu
durumlara uygulanacak hükümlerin farklılık gösterdikleri noktalara dikkat
çekilmiştir.
Gerçek vekâletsiz işgörmenin
hukuki niteliği doktrinde genel anlamda bir hukuki işlem benzeri fiil, özel
olarak da vekâlet sözleşmesi benzeri kabul edilmiş olsa da, taraflara
karşılıklı hak, borç ve sorumluluk doğuran kendine özgü bir düzenleme olması
göz önüne alınarak Borçlar Kanunu sistematiğinde genel hükümler içerisinde bağımsız
bir borç kaynağı olarak değerlendirilmesinin daha yerinde olacağı kanısındayız.
Akagündüz, Ahmet; Karşılaştırmalı Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye, 1. Bası, Osmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul 2013.
Akyol, Şener; Türk Medeni Hukukunda Temsil, 1. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2009.
Altaş, Hakan; Belirli Mal Bırakma Vasiyetinin Teslim Borcu (MK m. 518), Journal of Yaşar Üniversitesi, Aydın Zevkliler’e Armağan, Özel Sayı Vol. 8, s. 131 – 150.
Aral, Fahrettin / Ayrancı, Hasan; Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri, 10. Bası, Yetkin Yayınları, Ankara 2014.
Arkan Akbıyık, Azra; Gerçek Olmayan Vekâletsiz İşgörme, 1. Bası, Alfa Basım Dağıtım, İstanbul 1999.
Başıbüyük, Özgür; Roma Hukuku'nda ve Türk Hukuku'nda Vekâletsiz İşgörme, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara 2008.
Başpınar, Veysel; Vekilin Özen Borcundan Doğan Sorumluluğu, 2. Bası, Yetkin Yayınları, Ankara 2004.
Baygın, Cem; Edim Dışı Sebepsiz Zenginleşmeden Doğan İade Talebinin Haksız Fiil ve Vekâletsiz İşgörmeden Doğan Talepler Karşısındaki Durumu, s. 571 – 602, Prof. Dr. Fahiman Tekil'in Anısına Armağan, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, İstanbul 2003.
Bilge, Necip; Borçlar Hukuku Özel Borç Münasebetleri, 3. Bası, Bankacılık ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, Ankara 1971.
Bilgen, Mahmut; Özel Hukukta Zamanaşımı, 2. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara 2010.
Blommaert, A. K.; Negotiorum Gestio and The Life – Rescuer, Journal for South African Law (2) 1981, s. 123 – 135.
Buz, Vedat; Medeni Hukukta Yenilik Doğuran Haklar, 1. Bası, Yetkin Yayınları, Ankara 2005.
Demir Yüce, Özlem; Vekâlet Sözleşmesinde Tarafların Borçları, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara 2009.
Dural, Mustafa / Öz, Turgut; Türk Özel Hukuku Cilt: 4 Miras Hukuku, 6. Bası, Filiz Kitapevi, İstanbul 2012.
Dural, Mustafa; Roma Hukukunda Akit Benzerleri (Quasi Contractus), s. 257 – 272, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt: 33, Sayı 3 – 4.
Ekşi, Ahmet; İslam Tıp Hukuku Çağdaş Tıp Problemlerine İslam’ın Getirdiği Hukukî Çözümler, 1. Bası, Ensar Yayınları, İstanbul 2011.
Eren, Fikret; Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 21. Bası, Yetkin Yayınları, Ankara 2017 (Genel Hükümler).
Eren, Fikret; Borçlar Hukuku Özel Hükümler, 4. Bası, Yetkin Yayınları, Ankara 2017 (Özel Hükümler).
Erkan, Vehbi Umut; 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu’na Göre Vekâlet Sözleşmesinde Vekâlet Verenin Ücret Ödeme Borcu Dışındaki Diğer Borçları, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Cilt: 62 Sayı: 2 Yayın Tarihi: 2013, Sayfa: 441 – 472.
Gautschi, Georg; Berner Kommentar, Schweizerisches Zivilgesetzbuch, Das Obligationenrecht, 2. Abteilung, Die einzelnen Vertragverhaltnisse, 5. Teilband, Kreditbrief und Kreditauftrag, Mäklervertrag, Agenturvertrag, Geschäftsführung ohne Auftrag, Artikel 407 – 424 OR, Bern 1967.
Gümüş, Mustafa Alper; 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanununa Göre Hazırlanmış Borçlar Hukuku Özel Hükümler Cilt: II Eser, Vekâlet, Simsarlık, Vekâletsiz İşgörme Havale, Saklama, Kefalet ve Garanti, 3. Bası, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2014.
Günay, Cevdet İlhan; Türk Borçlar Kanunu Şerhi, 1. Bası, Yetkin Yayınları, Ankara 2012.
Güverçin, Sezgin; Roma ve Türk Hukuku'nda Vekâletsiz İşgörme, (Yayınlamamış Yüksek Lisans Tezi) Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2007.
Halilov, Ramil; Türk ve Azerbaycan Hukukunda Vekâletsiz İş Görme, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 2013.
Hatemi, Hüseyin / Serozan, Rona / Arpacı, Abdülkadir; Borçlar Hukuku Özel Bölüm, Filiz Kitapevi, İstanbul 1992 (Özel Bölüm).
Hatemi, Hüseyin; Türk Hukukunda Gerçek Olmayan Vekâletsiz İşgörme Kurumuna İlişkin Düşünceler, Prof. Dr. Kemal Oğuzman'ın Anısına Armağan, İstanbul 2000, s. 383 – 390.
Hofstetter, Josef; Der Auftrag und die Geschäftsführung ohne Auftrag: Schweizerisches Privatrecht VII/6, hrsg. von Wolfgang Wiegand, Helbing und Lichtenhahn Verlag, Basel / Genf / München 2000.
İnan, Ali Naim / Yücel, Özge; Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 4. Bası, Seçkin Yayınevi, Ankara 2014.
İslâm Ansiklopedisi, Türk Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi 2014.
Karahasan, Mustafa Reşit; Türk Borçlar Hukuku Özel Hükümler 6. Cilt, Beta Basım Dağıtım, İstanbul 1992.
Kılıçoğlu, Ahmet Mithat; Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Genişletilmiş 18. Bası, Turhan Kitabevi, Ankara 2014.
Kırca, İsmail; Vekâletsiz İşgörmenin Temsil Hukukunda Uygulama Alanı Bulduğu Haller, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi C. 44, sayı: 1 – 4, s. 443 – 450, Ankara 1995.
Kinsella, N. Stephan;A Civil Law to Common Law Dictionary, 54 La. L. Rev. (1994), Erişim Linki : http://digitalcommons.law.lsu. edu/lalrev/vol54/iss5/5 , s. 1282.
Kiygı, Osman Nazım; Wörterbuch der Rechts-und Wirtschaftssprache Teil I – II, C. H. Beck Verlagsbuchhandlung, Münih 1999.
Kocayusufpaşaoğlu, Necip / Hatemi, Hüseyin / Serozan, Rona / Arpacı, Abdülkadir; Borçlar Hukuku Genel Bölüm, Birinci Cilt, 5. Bası, Filiz Kitapevi, İstanbul 2010 (Cilt I).
Kocayusufpaşaoğlu, Necip / Hatemi, Hüseyin / Serozan, Rona / Arpacı, Abdülkadir; Borçlar Hukuku Genel Bölüm, Üçüncü Cilt, 5. Bası, Filiz Kitapevi, İstanbul 2009 (Cilt III).
Koschaker, Paul / (Göz. Geç.) Ayiter, Kudret; Modern Özel Hukuka Giriş Olarak Roma Özel Hukukunun Ana Hatları, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları No: 414, Sevinç Matbaası, Ankara 1977.
Kramer, Xandra E. ; The Rome II Regulation on the Law Applicable to Non –Contractual Obligations: The European private international law tradition continued, Nederlands Internationaal Privaatrecht (NIPR) 2008, No. 4, s. 414 – 424.
Lischer, Urs; Die Geschäftführung ohne Auftrag im schweizerischen Recht, Reihe A: Privatrecht Band 20, Helbing & Lichtenhahn Verlag, Basel, Frankfurt am Main 1990.
Marasinghe, M.L.; The Place of Negotiorum Gestio in English Law, Ottowa Law Review, Vol. 8, 1976 s. 573– 587.
Official Journal of the European Union L 199/1 31.07.2007 EN (Erişim Linki: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/).
Oğuzman, Kemal / Öz, Turgut; Borçlar Hukuku Genel Hükümler Cilt I, TBK’ya Göre Gözden Geçirilmiş 14. Bası, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2016.
Oğuzman, Kemal / Öz, Turgut; Borçlar Hukuku Genel Hükümler Cilt II, TBK’ya Göre Gözden Geçirilmiş 12. Bası, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2016.
Olgaç, Senai; Kazai ve İlmi İçtihatlarla Türk Borçlar Kanunu ve İlgili Özel KanunlarMuhtelif Nevileri, C. III, Ankara 1969.
Öz, Turgut; Sebepsiz Zenginleşmeden Doğan Borç İlişkileri Prof. Dr. İsmet Sungurbey’e Armağan Borçlar Kanunu Genel Hükümler Konferansları III, İstanbul Barosu Yayınları, 26 – 27 Mayıs 2012.
Özdemir, Halide Gökçe; Roma ve Türk Hukuklarında Vekâletsiz İşgörme (Negotiorum Gestio) Ankara, 1. Bası, Seçkin Yayınevi, Ankara 2001.
Öztan, Bilge; Medeni Hukukun Temel Kavramları, Güncelleştirilmiş 41. Bası, Turhan Kitapevi, Ankara 2016.
Reisoğlu, Safa; Türk Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 23. Bası, Beta Yayınevi, İstanbul 2012.
Schmid, Jörg; Die Geschäftsführung ohne Auftrag, Arbeiten aus dem Iuristichen Seminar Der Universität Freiburg 116 Schweiz, Herausgegeben von Peter Gauch, Universitätsverlag Freiburg, Freiburg 1992 (Geschäftsführung ohne Auftrag).
Schmid, Jörg; ZürcherKommentar zum Schweizerischen Zivilgesetzbuch: V. Band: Obligationenrecht: Teilband V3a: Die Geschäftsführung ohne Auftrag Art. 419 – 424 OR / Hrsg. von. Peter Gauch, Zürih 1993 (ZK).
Sungurbey, Ayfer Kutlu; Yetkisiz Temsil Özellikle Culpa in Contrahendo ve Olumsuz Zarar, 1. Bası, Yasa Yayınları, Haziran 1988.
Süzel, Ece Baş; Gerçek Olmayan Vekâletsiz İşgörme ve Menfaat Devri Yaptırımı, 1. Bası, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2015.
Şenol, Pınar Uzun; Vekâletsiz İşgörmede İş Görenin Hukuki Durumu, s. 293 – 308, Fatih Sultan Mehmet İlmi Araştırmalar Dergisi Bahar 2014.
Tahiroğlu, Bülent; Roma Borçlar Hukuku, 2. Bası, Der Yayınları, İstanbul 2012.
Tandoğan, Haluk; Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri Cilt II, 1989’da Dördüncü Baskıdan Tıpkıbasımdan Beşinci Basım, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2010 (Özel Borç İlişkileri C. II).
Tandoğan, Haluk; Mukayeseli Hukuk Ve Hususiyle Türk İsviçre Hukuku Bakımından Vekâletsiz İşgörme, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara 1957 (Vekâletsiz İşgörme).
Tandoğan, Haluk; Vekâletsiz İş Görenin Ücret Talebi, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi C. XXII S. 1 – 2, s. 384 – 391, Ankara 1955 (Makale).
Tarman, Zeynep Derya; Akit Dışı Borç İlişkilerine Uygulanacak Hukuk Hakkındaki Avrupa Topluluğu Tüzüğü (Roma II), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Yıl: 2008 Cilt: 57 Sayı: 2, s. 189 – 222.
Tekin, Kemal Doruk; Banka Sırrı Kavramı Yönünden Bankalarda Sır Saklama Yükümlülüğü, Adalet Yayınları, Ankara 2010.
Umur, Ziya; Roma Hukuku Ders Notları, 3. Baskı, Beta Yayınevi, İstanbul 1999.
Uygur, Turgut; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Şerhi Cilt II, 2. Baskı, Seçkin Yayınevi, Ankara 2012 (Türk Borçlar Kanunu Şerhi).
Uygur, Turgut; Açıklamalı – İçtihatlı Borçlar Kanunu Özel Borç İlişkileri Altıncı Cilt, Seçkin Yayınevi, Ankara 1992 (Özel Borç İlişkileri).
Weber, Rolf H. ; Basler Kommentar zum schweizerischen Privatrecht, Obligationenrecht I Art. 1 – 529 OR, 3. Auflage (Herausgeber: Heinreich Honsell / Nedim Peter Vogt, Wolfgang Wiegand) Basel und Frankfurt am Main 2003.
Yavuz, Cevdet; Türk Borçlar Kanunu Özel Hükümler (Yayına Hazırlayanlar: Cevdet Yavuz – Faruk Acar – Burak Özen), 8. Bası, Beta Yayınevi, İstanbul 2009 (8. Bası).
Yavuz, Cevdet; Türk Borçlar Kanunu Özel Hükümler (Yayına Hazırlayanlar: Cevdet Yavuz – Faruk Acar – Burak Özen), 11. Bası, Beta Yayınevi, İstanbul 2012.
Yavuz, Nihat; Eski ve Yeni Borçlar Kanunu’na Göre Uygulamada Sebepsiz İktisap, 2. Bası, Adalet Yayınevi, İstanbul 2011 (Sebepsiz İktisap).
Yavuz, Nihat; Kira Hukukunun Nedensiz Zenginleşme ve Vekâletsiz İşgörme Davaları ile İlgili Kimi Sorunları, Yargıtay Dergisi C: 22, Ocak – Nisan 1996, Sayı: 1 – 2, s. 52 – 67.
Yelmen, Adem; Yetkisiz Temsil, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Özel Sayı Cilt: 1, Yıl 2015, s. 429 – 448.
Zevkliler, Aydın / Gökyayla, Emre; Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri, 16. Bası, Turhan Kitapevi, Ankara 2016.
Zyl, Van D.H.; Negotiorum Gestio and Wrongs, Acta Juridica, 2000, s. 329 – 336.
Elektronik Kaynaklar
Hukuk Türk İçtihat Arama Motoru
https://www.hukukturk.com/
Kazancı İçtihat Arama Motoru
http://www.kazanci.com/
Corpus İçtihat Arama Motoru
https://www.corpus.com.tr/
Sinerji İçtihat Arama Motoru
http://www.sinerjimevzuat.com.tr/
Yargıtay İçtihat Arama Motoru
https://emsal.yargitay.gov.tr/
Yargıtay Kararlar Dergisi
http://www.yargitay.gov.tr/dergi.php
Hein Online
http://home.heinonline.org/
Swisslex
https://www.swisslex.ch
Jstor
http://www.jstor.org
OR 2020 Çalışma Sitesi
www.or2020.ch
AB Mevzuatı
http://eur-lex.europa.eu/
Alman BGB’si Metinleri
https://www.gesetze-im-internet.de/
http://www.recht-im-rettungsdienst.de/
https://dejure.org
https://www.juracademy.de/
[1] Birden çok eserinden yararlanılan yazarlara yapılan atıflarda kullanılan kısaltmalar parantez içerisinde kalın italik harflerle gösterilmiştir. Başka bir kaynaktan elde edilen yargı içtihatlarının alındığı kaynaklar dipnotlarda parantez içerisinde italik harflerle gösterilmiştir.