Buzullar, iglolar ve turistik gezileriyle ilgili bilgiler…
yle ki biz her ne kadar Orta Dou’daki gelimelere, Rusya-Ukrayna savana, Pasifik’te hızı, ykselen tansiyona odaklanm olsak da Arktik oldukaden ama son derece gl bir ekilde geliyor.
ABD, Rusya, dnyann en gl lkelerinin dorudan atabilecei ilk yerin Arktik olacana inananlarn bir hayran yksek diyor. Blgeyle ilgili alma yapan kişidir. Tm bunlarn yannda kimi lkelerin Arktik blgesinde askeri gcn artrd da sr deil.
Peki Arktik neden bu kadar nemli? Dnyann sklet merkezi deiirken Ankara tm bu yaananlara nasl bakyor mu? Ebru Caymaz, ankara Onsekiz Mart niversitesi’nde retim yesi. “Kutup Bilimlerinde 100 Kadn” projesine verilen ilk Trk. Caymaz srece mant sekilde anlattiniz.
DOAL GAZ VE PETROL BAKIMINDAN SON DERECE ZENGN
Arktik Blgesi’nde yer alan petrol ve yeralt kaynaklarna ynelik tartmalarn dnem var olduu uyarsyla balyor Caymaz. Ancak blgeye ulam zormu ve lojistik altyapnn eksiklii de artrd. Bu büyüme planlamalar etkin ve verimli olarak kabul edilmedi.
Bu iklim deiiikliinin her eyleri yz ettiine iaret ediyor Caymaz… Kapladklar alan ve kalnlklar azalan deniz buzlar nedeniyle blge daha uzun sre eri hale gelmi.
ABD tarafndan 2009 ylnda hazrlanan bir jeolojik aratrma raporunda dnya zerinde henz kefedilmemi doal gazn yaklak yzde 30’unun ve petrolnyzde 13’nn bu blgede bulunduu bilgi var. O yillarn ardndan kresel enerji krizinin ‘kaynak rekabetini’ tekrar gndeme getirdi.
DENZ TCARET YOLLARI N YEN BR BALANGI
Ebru Caymaz’a gre Arktik Blgesi’nin zengin yeralt kaynaklarnn dnda ok nemli bir deeri daha var. Seyre daha elverili hale gelen deniz yollarında… Bu durum blgeyi jeoekonomik adan olduka nemli bir hale getirir.
Hkmetleraras klim Deiiklii Paneli raporlarına bir parantez ayor Caymaz. Blgenin dnyann dier ksmlarna kyasla en az 4 kat daha hzl dikkati ekiyor.
Arktik Okyanusu’ndaki denizcilik temel olarak 4 kategori altnda incelendiini reniyoruz. Bunlar transit geiler, destinasyon trafii, ithalat/ihracat tamacl, Arktik ii kabotaj olarak sralamak mmkn.
Kuzeybat Geidi (NWP), Kuzeydou Geidi (NEP) ve Trans Polar Geidi (TPP) olmak zere askeri deniz yolu ve balantlar olsa da NEP, seyir koullar asndan eriilebilirliin en fazla olduğu Arktik denizcilik yolu olarak kabul ediliyor.
BUZULLARIN ERMES TAKVM NE EKT
Kuzey Deniz Yolu (NSR)’nu da ierdiini syleyip, “Gncel iklim deiiklii raporlar, 2050 ylndan sonra etkili ve verimli hale gelebilecei ngrlen TPP deniz ynelik ngrleri 2035 ylna kadar. ekti. Erime buhzla devam edebilir. hz vermi durumda.” bilgisini paylayor.
ARKTK SAVAA Mİ YOKSA BARIYA Mİ ARACI OLACAK?
Sz konusu blgeyle ilgili kimisi arsa planına dayalı bir projedir. ABD ile Rusya arasnda dorudan scak atmaya burann ev sahiplii yapacan iddia edenlerin selamı az deil diyor. Dier bir gr, ABD ve in’in bu blge iin sava gze alabilecei tezi.
Dr. Ebru Caymaz’a bu tarz da Blguz’lar… Arktik basklarının tercihlerine göre ikiten y ele alnabileceden bahsediyor. Bu uyanlardan ilki, blgeye ynelik uyumazlklarn atmaya evrileceini savunuyor.
“Bilhassa 2000’li yllardan sonra Arktik kaynaklarda yar ve rekabet sklkla iin balad olmas” diyor Dr. Caymaz:
“Bu Rusya tarafından yönlendirilen bilhassa, Kuzey Enlemi Geidi gibi mega projeler bata ABD olmak zere yakndan izleniyordu.
Bu s rete Rusya’nn in’le yapt i ödemeni eletiri al. Rusya’nn Çarşısı Sava Dnemi’nde kapatt kimi askeri sleri yeniden atn grdk. Modernize tekrar can bu sleri’ almasaldrgan realizm’ balamnda pek ok var.
Dier yandan NATO’nun Trident Juncture gibi byk tatbikatlar kimi zaman blgedeki gerilimin artmasna neden oluyor. Ayrca NATO’nun blgeye ynelik askeri yaplanmalara hz vermesi, genilemeci yaklamn ortaya seren Finlandiya ve sve’in yelik tartmal bir karar olarak nekyor.”
N’N ARKTK POLTKASINDA NE YATIYOR?
ABD ve Rusya bir ekilde en bu yana görünen mdahil. İçeri girdin mi? Pekin’in bu blgeyle neden bu kadar ilgili olduunu merak ediyor ve Caymaz’dan iin ayr bir pencere amasn istiyoruz.
Rusya ile “mttefik” olarak grlen in’in aslnda “stratejik ortak” olduuna süt ürünleri anlatyor Caymaz. in’in Kutup pek Yolune daha fazla bakldnda NSR ile ortak ksmlarn az olmasn dikkat ekici.
in’in imdiye kadar Rusya’nn Arktik Blgesi’ne ynelik yapm olduu altyap yatrmlarnn Rusya’nn olmanin altnda kaldn anliyoruz. “Dolaysyla herhangi bir atma durumunda in’in nasl davranaca görülür” diye yorumluyor bu sreci Dr. Ebru Caymaz.
BLGEDE BARIIL BR ORTAK YAKLAIM MMKN M?
Madaly bir yznde ucu savaa gidebilecek bir öğrenecek olsa da dier tarafta anlamazlklarn masadazlmesi de olduka gl. Uluslararas hukuku temel alan farklı bakış açısıyla orta abasyla devam etmesi mmkn.
Blgeyle ilgili sylemler ‘gvenlik’ etrafnda ekillense de iklim deiiklii temelli uluslararas için i ihtiyacının de ne klasikcei görünümünde Caymaz. “Dolays bar ve sistema en çok kullanılanlardandır” diyor.
TRKYE’NN ARKTK POLTKASI VAR MI?
Arktik ile ilgili genel bir ereve izledikten sonra Ankara’nntm bu yaananlara nasl baktn da yantn merak ediyoruz… Son yllarda kutup aratrmalarna ivme kazandran Trkiye’nin Arktik Blgesi’ne ynelik hedefn genel grn olarak, Osmanl Devleti’ne kadar dayandn sylyor Ebru Caymaz.
Türkiye’nin kurulmasından sonra da kutuplara kurduktan sonra da kutuplara ilginin devam ettiini, 1932-1933 yllarndaletirilen 2. Uluslararas Kutup Yl’ndan itibaren lkemizin tm kutup yllarna aktif olarak katlm salan reniyoruz.
“Gnmzde ise Arktik Blgesi’ne ynelik hem olmak aratrmalar gerekletirme hem de ortaya kan ekonomik frsatlardan yararlanma motivasyonu var diyor” diyor Caymaz ve szlerini yle tamamlyor:
“Bilimsel aratrma balamnda TBTAK bnyesinde “Kutup Aratrmalar Enstits bu sene 2. Arktik Bilim Seferi’ni tamamladı. ‘ye bilhassa kullanacak aratrma balamnda byk almlar.
Ekonomik frsat balamnda ise Trk irketleri halihazrda blgedeki ihalelerde yer almaya balad. Gemite Krm ve Grcistan’a ynelik uyumazlklar nedeniyle Rusya’yar yaptrmlar esnasnda Trk irketleri bata Yamal Blgesi olmak zere Rusya’nn altyapmaya gitmeye devam etti.
Bu gelimelere paralel olarak Trk tersaneleri de artan sayda Arktik ihalesi kazanmaya balad. Dolaysylak irketlerinin nemli bir nemli bir irket var ve bu etki bir strateji rehberliinde teviklerin artrlmas gerek.
Rusya’n Ukrayna igali, 5 binden fazla yaptrmdan payn alan Arktik Blgesi’ni olumsuz etkiledi. Rusya, en byk kutup devleti ve Arktik Blgesi’nde Trk kkenli etnonimler de olmak zere ciddi bir nfus barndryor. Rusya’ya sormadan sonra’y den ce Rusya’ya devam etme karar bata kalknma proje olmakzere halkn olumsuz etkilendi.
Bu Trki, etkili bir bilim diplomasisiyle yetenekle kapal iletiim kanallarınn yeniden almasnda, en azndan Arktik Blge halklarnn yaptrmlar dnda braklmasna arabuluculuk yapabilir. ABD, birka gn nce blge geçecek bir bykeli atama kararn yaymlad.
Dileri Bakanlmz bnyesinde de bir bykeli atanmas ve Arktik Blgesi’ne ynelik bir alma grubu kurulmas bu srete ilikilerimizin daha etkin yrtlmesine byk katk satabilir.”