İkinci Küme Sergüzeşti
Futbol Tarihimize Başka Bir Pencereden Bakış
Çoktan beri yazmak isteyip de bir türlü fırsat bulamadığım konulardan biri de futbol tarihimizde tesis edilen ikinci kümeler (ligler) ile alakalı…
Memleketimizde ikinci lig ilk defa ne zaman tesis edildi, kulüplerimiz tarihlerinde hiç ikinci veya daha alt liglerde mücadele ettiler mi gibi sorular zaman zaman soruluyor.
Bu sorulara cevap verebilmek için evvela Osmanlı Melekleri’ne bir göz atalım. Bakalım orada bu mevzu ile alakalı ne demişim:
“Galatasaray müzesindeki belgeler içinde son derece önemli bir belge var. Mezkûr sezonda lig başlamadan evvel İcrâ Komitesi Sekreteri Bay James La Fontaine kulüplere bir yazı yollamış. Yazının önemli kısımlarını aktarıyorum:
Efendim,
Futbol Birliği’nin genişlemesini cesaretlendirmek için Union Club, birinci ve ikinci küme adını alacak olan iki küme şeklinde değişikliği teklif eder.
Her kümenin sene sonunda kazananına bir gümüş kupa ve kazanan takım oyuncularına on beş adet madalya hediye edilecektir.
… Her senenin kazananın adının evvelce de olduğu gibi şeref levhasının (şildin) bunun için tahsis edilen hanelerine adı hakk edilecektir (kazınacaktır)…”
Bütün kulüplere 1909 senesinin Ağustos ayının başlarında gönderildiği anlaşılan bu yazı 1909 – 10 sezonu için ikinci kümeyi açıkça tarif ediyor. Mamafih İstanbul Ligi’nde ikinci kümenin ilk senesi bu yazıdan bir sezon önce gerçekleşmiş. Yani 1908 – 09 sezonunda…
1908 – 09 sezonunu incelersek ligin ilk defa olmak üzere iki kümeye ayrıldığını görürüz:
İlk planlamada birinci küme HMS Barham, Moda, Kadıköy, Elpis, Galatasaray ve Fenerbahçe kulüplerinden oluşurken; ikinci kümede Strugglers, Tatavla, Mühürdar, Makriköy Ermeni ve Makriköy Rum kulüplerinin olduğunu okuyoruz.
Ancak uygulama böyle değil. Müsabakaları gazetelerden incelediğimizde ilk defa iki ayrı kümede oynanan İstanbul Ligi’nde şu kulüpler aktif olarak bulunmuş:
1908 – 09 Sezonu
İstanbul Ligi I.Küme:
H.M.S Barham (Büyük Britanya), Moda FC, Kadıköy FC, Galatasaray, Elpis FC.
İstanbul Ligi II.Küme
H.M.S Barham II.Takımı (Büyük Britanya), Mühürdar FC, Dork FC, Club Jason, Strugglers FC.
Görülüyor ki; ilk planda birinci kümede oynayacağı açıklanan Fenerbahçe lige katılmamış veya maçlara çıkmamış. Ayrıca ikinci kümede oynayacağı yazılan Tatavla da ortalarda görünmüyor.
Tarihin İlk İkinci Küme Müsabakası
Lig maçlarının aynı tarihlerde icra edildiğini bildiğimiz İzmir, Selanik ile olası diğer kentlerdeki liglerle alakalı elime şimdiye kadar bir bilgi geçmediği ön koşulu ile memleket futbol tarihinin ilk ikinci küme müsabakasının 1 Kasım 1908 Pazar günü öğleden sonra saat ikide Yoğurt Çeşme (Yoğurtçu) Çayırı’nda oynanmıştır diyebiliriz.
Moda’nın Strugglers kulübü ile Mühürdar FC arasında bir nevi “Moda derbisi” diyebileceğimiz bu müsabakayı Strugglers 3-1 kazanmıştır.
Bu tarihten sonra ikinci lig değişik namlar altında aynı sezonda çeşitli kriterler ile sürekli tertip edilmiştir. Kulüplerimiz de çeşitli vesilelerle ikinci kümede maçlar yapmak zorunda kalmıştır. Ama evvela ikinci kümede hiç oynamamış kulüplerin hangileri olduğunu görelim:
- İkinci kümede hiç oynamamış kulüpler:
Bu kategoriye İstanbul Ligi için (diğer ligleri bilemiyorum) İngiliz kulüpleri H.M.S. Imogene, H.M.S. Barham ile bizden Kadıköy FC’yi sayabilirim. Seneler içinde İngiliz mahiyetini kaybederek bir Rum kulübü haline gelen Kadıköy FC’yi hiçbir zaman ikinci kümede oynarken görmedim.
- Kadim İstanbul kulüplerin durumu:
Galatasaray (1905)
Memleketin ilk Müslüman futbol kulübü olan Galatasaray tarihinde hiç ikinci kümeye düşmedi. Sadece bir defa katılmadığı veya alınmadığı 1911 – 12 sezonunda daha ziyade Ermeni kulüplerinin mücadele ettiği ikinci kümede görüldü. Fikstürü elimde olan bu sezondan oynanmış hiçbir maça rastlamadım. Ancak ben rastlamadım diye bu maçlar oynanmamış diyemem. Tespitlerle tarih yapmıyorum. Ayrıca belirtmekte fayda var ki; Galatasaray’ın fikstür tarih aralığı olan 25 Ekim 1911 ile 14 Nisan 1912 tarihleri arasında kayıtlı başka hiçbir maçı yok.
Hülasa Galatasaray lig maçlarına 1906 – 07 sezonunda birinci küme ile başlamıştır. 1911 – 12 sezonunda İstanbul Futbol Birliği bünyesindeki ikinci küme fikstüründe adı görünmektedir Bu sezon ikinci kümede birinci veya ikinci takımı ile oynamış olabilir. Bu tarihten sonra gerek mahalli gerekse ulusal liglerde sürekli birinci kümede oynamıştır.
Muhtemel ikinci küme deneyimi:
1911 -12 İstanbul Ligi II.Küme (İspatlanmadı)
Galatasaray’ın fikstüründe yer aldığı lig hiçbir tartışmaya yer bırakmaksızın İstanbul ikinci ligidir.
Fenerbahçe (1907)
Fenerbahçe ise daha kurulduğu senenin devrisinde İstanbul Makriköy (Bakırköy) Ligi’nde mücadele etmiş gözüküyor. Fenerbahçe’nin, 1907 – 08 sezonuna denk gelen 1 Mart 1908 tarihinde kayıtlı ilk maçı bir ikinci lig mücadelesi olabilir. Ancak bu maçın bir lig maçı olup olmadığı belli değil. Kaldı ki; bu bir lig bile olsa İstanbul Futbol Birliği’ne bağlı değil. Bu yüzden 1907 – 08 sezonu için Fenerbahçe ikinci kümede oynamış diyemeyiz.
1907 – 08 sezonu için ikinci küme diyemeyiz. Peki, 1914 – 15 sezonu için Fenerbahçe ikinci kümede oynadı diyebilir miyiz?
İstanbul Futbol Birliği 1914 – 15 sezonunda takım sayısının fazla olmasından mütevellit ligi iki kümeye ayırdı. Fenerbahçe lig maçlarından önce bir iki oyuncusunun kulüpten ayrılması üzerine (yapılan bir hususi maçta Galatasaray’dan altı gol yemelerinin de bunda payı olabilir) zayıfladığını düşünerek lige katılmama kararı aldı.
Aralık ayında ligler başladı. İkinci kümede sadece Darüşşafaka ile Turan kulüplerini tespit edebildim. Tek bir maçını bulabildiğim ikinci kümenin akıbetini bilemiyorum. Ancak Fenerbahçe bu kümede oynamadı.
Bu kümede oynamadı ama tuttu kendisi bir küme kurup orada oynadı. Oynadığı kulüpler İstanbul Futbol Birliği tarafından zayıf oldukları gerekçesi ile birinci kümeye alınmayan Hilâl, Darülmuallimin, Türk İdman Ocağı ile yukarıda ikinci kümede oynadığını belirttiği Darüşşafaka idi.
Fenerbahçe ayrıca 1919 -20 sesonunda İstanbul Pazar Ligi’nde ecnebi kulüplerle mücadele etti. Ancak o sezon yarıda kalan birinci kümede de oynamıştır.
Hülasa Fenerbahçe, bir tahminime göre 1907 – 08 ve diğer kesin bilgiye göre ise 1909 senesinde lig maçları oynamaya başladı. Mezkûr kulüp İstanbul Futbol Birliği bünyesinde tesis edilmiş bir ikinci kümede mücadele etmedi. Bununla beraber 1914 – 15 sezonunda kendi kurduğu “ikinci ligde” mücadele etti.
Fenerbahçe 1915 – 16 sezonundan bu yana ise sürekli birinci kümede mücadele etti.
İkinci küme deneyimi:
1907 – 08 İstanbul Makriköy Ligi (İspatlanmadı)
1914 – 15 İstanbul Şampiyonluğu Ligi (İstanbul Futbol Birliği’ne bağlı değil )
İstanbul Şampiyonluğu Ligi ikinci derece kulüpleri ihtiva ediyordu. Bu sebeple bir nevi ikinci lig de denilebilir.
Beşiktaş (1903)
Beşiktaş uzun seneler birinci kümeye alınmadı. Futbol vadisinde ilk defa görüldüğü 1913 senesinden 1919 senesine kadar da federe olmadı. Yani 1919’a kadar İstanbul Futbol Birliği’ne bağlı bir kulüp değil Beşiktaş…
Beşiktaş ilk defa kurucuları arasında bulunduğu İstanbul Türk İdman Birliği bünyesinde Yeni Küme veya Türk idman Birliği olarak namlanan ligde daha mütevazı kulüpler ile oynadı. Yani futbol hayatına Galatasaray ve Fenerbahçe gibi birinci mevkiden değil, daha aşağıdan başladı.
1919 – 20 sezonu Türk İdman Birliği’nde şampiyon olmasına rağmen, İstanbul Futbol Birliği bünyesinde olmadığından devrisi sene birinci kümeye alınmadı. Beşiktaş da 1920 – 21 sezonunda Türk İdman Birliği ile daha çok gayr-i müslim kulüplerin çarpıştığı İstanbul Pazar Ligi’nde boy gösterdi.
Ertesi sene İttihad Spor Kulübü ile oluşturdukları birlik ile Pazar Ligi’ni devam ettirdiler. Beşiktaş bu sezon belki de memleketin bir daha misline rast gelinmeyecek en renkli ve muazzam liginde oynadı. Bu ligde dört Rum, üç Ermeni, iki Türk, bir Musevi bir de İtalyan kulübü vardı. Çor dinli, çok milletli bu ligi Maccabi kazandı.
İstanbul Futbol Birliği ile Beşiktaş arasındaki buzlar Cumhuriyet’e kadar erimedi. Osmanlı döneminde kurulan Beşiktaş, birinci kümede ilk maçını 1 Ağustos 1924 tarihinde oynayabildi.
Hülasa Beşiktaş ilk defa 1919 – 20 sezonunda boy gösterdiği liglerde ancak 1924 senesinde birinci kümede oynayabildi. 1919’a kadar federe olmayan Beşiktaş da Fenerbahçe gibi kendi tesis ettiği ikinci kümede oynadı. Beşiktaş 1923 – 24 sezonundan bu yana gerek mahalli gerekse milli liglerde daima birinci kümede mücadele etti.
İkinci küme deneyimi:
1919 – 20 Türk İdman Birliği Ligi
1920 – 21 Türk İdman Birliği Ligi
Bütün bu ligler İstanbul Futbol Birliği’ne bağlı değildir. Türk İdman Birliği Ligi nispeten zayıf kulüpleri içerir. Türk İdman Birliği Ligi ikinci küme kriterini zayıf ekiplerden müteşekkil olduğu için alır. İstanbul Pazar Ligi’ne ikinci lig demek doğru olmaz.
Altınordu İdman Yurdu (1908)
Eski namı ile Progres, daha da eski namı ile yani Galatasaray’ın ikinci takımı sıfatı ile 1909 – 10 sezonunda İstanbul ikinci kümede mücadele etti. 1910 – 11 sezonunda Progres namı ile birinci kümede oynamaya başladı. 1914 senesinde adını Altınordu’ya tahvil eden kulüp uzun seneler birinci kümede boy gösterdi.
Bir zamanların şampiyon takımı Altınordu’nun ikinci kümeye düşüşü çok hazin oldu. 1926 – 27 sezonunda kulüp sayısının fazlalığı nedeni ile İstanbul Futbol Birliği ligi iki gruba ayırdı. Artık iyice zayıflamış ve gözden düşmüş Altınordu’ya da ikinci grubun yolu gözüktü.
Altınordu, 1936 – 37 sezonuna kadar bir daha birinci kümenin yüzünü göremedi. O sezon ikinci kümede şampiyon oldu ve birinci kümeyi sonuncu sırada tamamlayan Hilâl ile terfi / tenzil maçı yapmaya hak kazandı. Mamafih müsabakanın tarihine itiraz ederek maça çıkmadı ve ikinci kümede kalmaya devam etti. Bir süre sonra da çıkan bir kanun mucibince kulüp Fenerbahçe’ye iltihak etmek zorunda kaldı.
Hülasa Altınordu, münhasıran 1910 – 11 sezonundan 1925 – 26 sezonuna kadar birinci kümede sonra da 1938’lere kadar ikinci kümede mücadele etti. Günümüzde İstanbul ikinci amatör liginde mücadele etmektedir.
İkinci küme deneyimi:
Altınordu İdman Yurdu 1926 – 27 sezonundan itibaren İstanbul II.Liginde mücadele etti.
- Diğer İstanbul kulüplerin durumu:
1913 -1 4 mevsiminde Anadolu Futbol Kulübü, Darülfünun, Şehr-i emini, Sanayi Kulübü, Üsküdar Kulübü ve Anadolu II.Takımı ikinci küme sayılan Cuma Ligi^’nde mücadele etti.
1914 – 15 sezonundan itibaren Anadolu, Süleymaniye ve Anadoluhisarı İdman Yurdu birinci ligde mücadele ettiler. Süleymaniye tarihini anlatan kaynaklar 1914 – 15 sezonunda Darüşşafaka ile bir terfi / tenzil müsabakası oynadıklarını yazar. Bu müsabaka memleketin ilk terfi / tenzil müsabakasıdır.
Mezkûr kulüplerden Anadoluhisarı İdman Yurdu 1925 -26 sezonunda ilk defa ikinci kümede oynadı. Topkapı, Ortaköy, İstanbulspor, Yeni Şafak, Kuleli, Darüşşafaka, Nişantaşı, Kumkapı, Ümit, Askeri Sanayi, Haliç Yıldızı, Kasımpaşa, Halıcıoğlu ve Bakırköy gibi askeri ve sivil kulüpler de ikinci kümede mücadele etti.
1915 – 16 sezonunda Turan Sanatkaran Gücü, Gürbüzler, Erenköy ve Türk İdman Ocağı ikinci kümenin azalarıydı. Bir sene sonra Vefa ve Nişantaşı’nı da ikinci ligde arz-ı endam eden kulüpler arasına girdi. Ankaragücü’nün nüvesini oluşturan kulüplerden biri olan Altınörs de kardeşi Turan gibi ikinci kümede oynuyordu.
Beykoz ise Şark ve Zindeler uzuvlarının birleşmesi ile ilk defa 1923 – 24 sezonunda birinci ligde boy gösterdi. 1924’de turnuva şeklinde tertip edilen şampiyona ligde de yine birinci kümeye seçildi. Beykoz profesyonel dönemin başına kadar yani 1952 senesine kadar hiç küme düşmedi ve daimi şekilde birinci kümede oynadı.
Profesyonel kümeyi de kazasız atlatan Beykoz, Milli Lig’de 1965 – 66 sezonuna kadar küme düşmedi. Mezkûr sene ligi sonuncu sırada bitirerek 1966 – 67 sezonunda ikinci ligde mücadele etti. Beykoz’un bu muazzam muvaffakiyetini diğer bir kadim kulüp Vefa da göstermiştir. Onlar da 1923 – 24 sezonunda başladıkları birinci küme sergüzeştlerini hiç bırakmamışlar, 1963 – 64 sezonunda ikinci kümeye düşmüşlerdir.
- İzmir Kulüpleri
İzmir’de Cumhuriyet öncesi ikinci küme uygulaması var mı yok mu doğrusu bilemiyorum. Bildiğim 1915 senesinde Altay ve Karşıyaka’nın Türklere arasında düzenlenen lige katılmış oldukları. Cumhuriyet sonrasında İzmir Ligi ilk defa 1927 – 28 sezonunda iki kümede oynandı.
İzmir ikinci kümenin ilk misafirleri Güzel İzmir, Karşıyaka İdman Ocağı, Menemen İdman Ocağı, Bergama, Yıldız, Anadolu Spor Kulübü, Salihli ve Bayraklı gibi kulüplerdi.
İzmir’in en kadim ve köklü kulüplerinden Altay, Karşıyaka, Göztepe ve Altınordu (İzmir Altınordu) daimi surette birinci kümede oynadı. Bu kulüplerden en başarılısı kuşkusuz 1982 – 83 mevsimine kadar daima birinci kümede oynayan ve ancak o sene ikinci kümeye düşen Altay’dır.
İzmir’in en eski kulübü olan Karşıyaka ise kuruluşundan itibaren birinci liglerde sürdürdüğü mücadelesinde ancak 1963 – 64 sezonunda ikinci kümenin yolunu tutmuştur.
Göztepe ise ilk defa ikinci ligi 1977 senesinde görmüştür. Diğer bir başarılı kulüp Altınordu ise 1964 – 65 sezonunda ikinci kümeye düşmüştür. Bu dört kulüp de İzmir mahalli liglerinde hep en üst ligde oynamıştır.
Memleketin diğer şehirlerinde de özellikle Ankara, Bursa, Adana ve Trabzon’da da ikinci küme tecrübeleri olmuştur. Bunları da bir başka yazıda kaleme almayı düşünüyorum.