" kaç zaman olmuştu? acınanın gerdek sesiyle doğrulup
büzüştüğüm köşeden
bir ayin hazzıyla kuşandım mor öfkemi
gezinirken siyah kalemime tutunup
kuytu bir labirent buldum: mavi göke çıkma oyunu
ve ayrıştırdım o an kendi kendimi
dokundukça devleşen arzu
nesnesi’yok söz, ölüm ve ben bileklerimizi kesip
kapı ağzında
kan akıttık; ilk bulanın olacaktı hayat
böyle yazıldı yoksullar kitabına ol mesel
:bulundu bulunacak artık
bütün renklerin seviştiği yepyeni bir hat"
o.a
"çok da uzun yaşamadım bu hayatta, zaten her ölüm de erken ölümdür demiyorlar mıydı. bazı şarkılar var, bin yıl dinlesem yerine yenilerini koyamayacağım, bazı sesler var duymaktan bıkmadığım, bazı kitaplar var, belli aralıklarla okuduğum, okuyacağım ve bazı şiirler var okuduğumda içimde taşların yerinden oynadığı, başucumdaki konsolda duran bir defter var kitapların arasında okunsada bileninden başkasının anlamayacağı bir dille yazılan, bazı mısralar var burada değil okuduğum andan sonra içsesimden başka hiç bir yerde tekrar etmediğim. bu şiir onlardandır. tıpkı bir geceyarısı bakarken gökyüzüne ve ay henüz batmamışken sana söylediğim gibi; burada yazmadığım milyar tane şey var ve bazı şeylerin zamanı hiç gelmez. yeryüzüyle gökyüzü arasında ölüm ve yaşamı yaşayanlar için dilsizlikten başka çözüm yoktur çoğu zaman. bilmek ne kadar büyük bir lanetse, susmak da zor, çok zor.
yine de bazen, çözüp yürek kilidini konuşmak lazım noktalama işaretlerine takılmayıp."
"camille", mavi bir at, mavi bir su, mavi bir gökyüzü zaman zaman gri, siyah. öldüğünü anlamayan kırmızı peruklu bir kadın.imgeler imgeler, sıradanlık diyeceklere umrumda değil diyorum. büyüdükçe, hala yaşlandıkça diyemiyorum, başkalarının sesleri duyulmaz oluyormuş anladım. günlerin sıradanlığına inat, kahve içerken ve gezinirken kanalların arasında "camille" biraz o, biraz şu, biraz bu, biraz hayat ve herşey işte... gene üç noktanın insafında herşey.
kargaşa.
anılacak günlerim olmadı mı benim? ayaklarımın korkusuzca çiçeklendiği, silahıma yapışıp sabahın serinliğini beklediğim, kuzey gemileriyle sağır olduğum günler, sepet örmeyi unuttuğum günler olmadı mı? ey geceyi ve kahverengi bir düzeni taşıyan ellerim! yüzümün uğultusuyla şaşırtın beni. o karanlık ormanı yangına vurun. çünkü ben de kaçarken ardımda kalanları yakıyorum. ama iyi biliyorum yıldızları, ama yıldızların tanrıların da üstünde parladıklarını, anılacak günlerimin gitgide yokolduğunu biliyorum.
kargaşa...
ve kolayca yıkılan inançlarım benim, benim en sağlam ve dağınık ellerim. sabahı nasıl tetikte bekliyorum.
şafakla damar damara seviştiğini görmek için bilgeliğin. ve onarıyorum nasıl hızla kendi gücümü. nasıl bir soylu boşluğa çılgınca kayıyorum. ey yangınlar artığı! her yangından arta kalan bir şey,
p.s; “dudaklarındaki tuzu dudaklarıma almak için / çok oldu tepelere vurdum kendimi” dizesini okudum sabahın kör vakti, kendimi çıkaramadığım kitap yığınlarını yerleştirirken bunun son olmasını diledim., kahvem çoktan soğumaya yüz tutmuş ve bildiğim bütün şarkıları bambaşka duygularla dinlerken, akan boğazı gördüm. hiçbirdenizde olmayan o büyü, akan nehirler gibi bu deniz, duygularımız gibi... muzurluk edip atlas koydum n.m ile t.ö'nün arasına belki gitmek istedikleri yerleri konuşup gülüşürlerdi kendi aralarında. bir gece yarısı buraya düşsem bütün kitapların yerini gözü kapalı bildiğimi anladım. yepyeni bir hata için iniyorum akdenize diyordu i.ö, ve değişiyordu gölgeler, güneş bulutların arkasında ışığını kaybetmiş bir sarkaç, yağmur ha indi ha iniyorken, rüzgardan mıdır nedir, denizin tuzu dudaklarımda.
aragon’un ünlü sözü “mutlu aşk yoktur”, bütün ünlü sözlerin yazgısını tekrarlar: bu düşünce, daha çok, yanlış anlaşılmıştır.
aragon, hiçbir aşkın mutluluk getirmediğini, getiremiyeceğini mi ifade etmeye çalışmıştı? şairler böyledir, şiirler haydi haydi böyle: ayrıca bir şey söylemezler: bu’durlar, bu kadar’dırlar. onun için de bir tek doğrudan söz etmek boşuna çaba olur; herkesin ufkuna ve derinliğine göre bir yorum, birden fazla yorum olasılığı yaratır bu türden alıntı sözler.
aragon’un yaklaşımını, aşk ve batı başlıklı bir incelemenin de yazarı olan kültür tarihçisi rougemont’un kurduğu kilit cümleye bağlamak istiyorum: “mutlu aşk’ın yazılı tarihi yoktur.”
gerçekten de, batı uygarlığında da, doğu’da da, mutsuz aşkların tarihinin yazıldığı göze çarpıyor. leyla ve mecnun, kerem ile aslı, tahir ile zühre, hüsrev ile şirin, yusuf ve züleyha, romeo ve jülyet, heloise ve abelardus, portekizli rahibe ve sevdiği adam, don juan’ın ya da casanova’nın tekmili birden serüvenleri, bütün tristan ve isolde versiyonları, carmen ve don jose, sonsuz bir listeye yönelmek güç değil mutsuz çiftler konusunda, işlenen aşkın siyah tablosunu çıkarır karşımıza. beatrice’nin dante’sinden “makber"in şairine, nerval’ın “sylvie”sinden halid ziya’ya değişmez bu gerçeklik: klasikler, romantikler, simgeciler, gerçekçiler, gerçeküstücüler, modernler, post-modernler, aşk'ın çehresini değiştirirler de, natura’sına dokunamazlar
II.
aşk’ı tanımlamaya çalışmanın düpe düz gözüpek bir girişim olduğunu bile bile davranıyorum, davranacağım bir kez daha, bu deneme “karpuz çekirdeği”nin karşı sayfalarına kurulduğuna göre: sağlık sınırını aşmış, o çerçeveden taşmış sevgi türüne aşk diyorum ben. karşılıklı duygular dengesi bozulmuş, zihnin ve gövdenin elektirk yükü iyiden iyiye artmış, izan çerçevesi dağılmış, şiddet tırmanmaya koyulmuştur. aşk, kişiye varoluşunun uçlarını anımsatır ve ölüm güdüsünü devreye sokar: çift'in tek'i kendisini (pavese), eşini (carmen), kendisini ve eşini (kleist) yok etme eşiğine dayanmıştır. eşik her zaman aşılmaz belki; eşiğe her zaman dayanılır. aslında: kansız aşk yoktur. akması gerekmez kanın, kaynama noktasına ulaşması gerekir bir tek: orada, o anda gövdenin kimyasal dengesi hepten değişir ve zihin sürçmeye başlar: yoğunlaşmalar, takınaklar, mantığı tersyüz eden bir karar politikası egemendir artık. aşkın (aşığın) gözünün görmediği doğru değildir: doğru olan, onun başka birşey görmediği, başka bir noktaya bakmadığıdır.
III.
iktidar ilişkisinin en fazla sivrildiği, yıpratıcı yanlarının en belirgin formları aldığı alanların başında gelir aşk. görünüşte, bir efendi/kul kutuplaşmasında yol alınmaktadır, oysa efendinin her an kula, kulun her an efendiye dönüşebileceği bir eksen üzerinde iniş-çıkış eğrisini çizer kahramanlar. partönerlerin rollerine aldanmamak gerekir: hükümran nerde boyun eğer, mazlum nerede dikilir kimse kestiremez. uca çekilen, itilen, orada duran ve bekleyen öylesine güç kazanır ki, istediğinde karşısındakini bükebilir, hatta eritebilir de. büyük, zorlu aşk örneklerinin hepsinde rollerin bir evreden sonra ters döndüğüne, ateşin yön değiştirerek yakanın yandığı, yananın külünden yeniden doğduğu bir durum yaşandığına tanık olunur: karşılıklı aşk, her zaman karşılıklı, bulaşıcı, yayılmacı bir yangın demeye gelmiştir. tek taraflı aşk, zaten aşk değildir: öteki’yle tamamlanma arayışından öte, kendi kendini bulamama güzergahıdır: bir som yanılgı, bir som yanılsama.
IV.
mutsuz aşkın tarihi, kaldı ki, aşk’ın tek taraflılığına değil, karşılıklılığının gerçekleşmesinin egellenmesine dayanır hep. erişememenin, buluşamamanın yanyana gelemeyişin binbir çeşitlemesi çıkar karşımıza: hayat gelir düğümü kurar bütün öykülerde, birbirine doğru yol almaya çıkan aşıkların yörünge tabakalarını kırar, sapmaları örgütler ve bir yana çekilip, calvino’nun deyişiyle çapraz yargılarını izler, efsane her zaman gerilim istemiştir. hikayenin askıda kalması, kavuşma anının ertelenmesi ya da yitmesi için durmadan yeni denklemler öne sürülür. iki trajik odak belirler bireyin yaşam akışını: aşk ve ölüm. ikisinin de ayırması beklenmiştir. çağlar boyu, aşk’a bakışın temel yasası olarak kalmıştır bu: biraraya gelindiğinde aşk ölmeye başlayacaktır.
toplumsal düzenler, hangi evrelerine bakılırsa bakılsın, bu türden bir sonuç-yorum ile kuşatmışlardır bireyleri. mutsuz aşk, aşk olarak yaşayıp gitme şansını taşımış; mutlu aşk, aşk’ın ölümünü hazırlamıştır.
onlar ermiş muradına – o noktada biter her hikaye: mutlu aşkın anlatılmaya değer bir yanı bulunamamıştır.
anlatıldığında, aşk’ın ağır ağır ya da hızla eriyişinin konu edildiğini görüyoruz: çiftler, ama birlikte ama ayrı ayrı, mutlu aşkı çözmüşlerdir. shakespeare’de de böyledir bu, balzac’da da.
V.
mutsuz aşkın destansılığı, özde, trajik çekirdeğiyle bağlantılı biçimde öne çıkar. gene de, ayrıntıları yabana atmamak gerekir: hemen hep ayrılık motifi ağır bastığına göre, araçlar etkili olacaktır: bekleyiş, klasik dönemlerde mektuplaşmayı (hugo ile juliette arasındaki yazışma yaklaşık 20 bin gönderiden oluşur), asri zamanlarda telefonu devreye sokar: mesafe, aşkın en sağlam sigortası olarak görünür.
cinsellik düzleminde de. erkek aramış, kadın bulmayı beklemiştir. gövde(ler) çalışmaz, durdurulur. haz zamanı gelecektir. arada, kızışma süreci yaşanır:kıskanç zihin yanar, tutuşur, an gelir yakar, tutuşturur: imgelem, dönme dolap gibi hızla merkezin etrafında dönmeye koyulur. sonra yorgun düşer. burada da mesafe simgeleri işler, aşık fetişlerden medet umar: saç teli, mendil, el yazısı mıknatıs gibi çeker onu: erotizmin anahtar nesneleri.
VI.
mutsuz aşkın diyalektiği, konuyu kapalı bir alana sürüklemiştir. gövdenin keşfi ve fethi bağlamında farklı değildir yorum türleri. cinsellik çoğalmayla özdeşleştirilmiş, din’lerin ve aile’nin çoğalma arzularının sonuç-edimine indirgenmiştir. aşk, erotizmi gösterir: bir öteki’ni istemekle yetinme, kendini de iste. gövdelerarası ilişkide temas teğet’e ayarlanır böylece: istek, istek olarak kalabilmek için doyum’dan olabildiğince uzak tutulur.
önce keşif gelir. keşif, uzun bir hazırlık, özenli bir bakış, ağır ağır gelişen bir yayılma harekatı demeye gelir. cinselliğin hedefi soyuttur, yetkin gövdeyi biçimlendirir imgelem haritasında. erotizmin beslediği aşk, arızaları sever, hata yüceltir: hedefi nesnellikten büsbütün uzaklaştırmıştır.
xx. seminer’in “jakobson’a” başlıklı seansını bitirirken, bir yıl öncesine de gönderme yaparak, bir kadına yazdığı mektuptaki yazımsal sürçme nedeniyle, bıyıkaltından kendisine eşcinsel olduğunu ima edenlere “geçen yıl dedik ya” der lacan: “insan sevdi mi, seks sözkonusu değildir.”
VII.
lacan’ın sözü, aşkın cinsellikle kaynaştırıldığı perspektiflere iskender kılıcı gibi iner. şaşırtıcı bir yan yoktur oysa, bu önermede: bütün klasik ölçütler gelir sözkonusu ayrımı doğrular. yalnızca kavuşamamanın, buluşamamanın yol açtığı bir kopuş değildir üstelik bu; ters kutupta, kavuşmanın ve buluşmanın durmadan tekrarlandığı, keşfe vakit bırakmayan fethin esas olduğu örneklerle de kopuş geçerlidir: ne casonova aşkı yaşama hakkına sahip olabilmiştir, ne de don juan ya da acquitaine dükü guillaume: öteki’ni bulamamanın temel gerekçesi kendini gözden kaybetmektir.
erotizm vakit, sabırı emek isteyen tutku kültürü. musil’in “niteliksiz adam”ın merkezinde, ulrich-agatha çiftinin sırdaşı ilişkilerinde sınırlarına ışık tuttuğu teğet mantığı. orada egemen fiiller değişir: dokumak, değmek, bakmak ince ayar ister. bir başka denememde değinmiştim: musil’in kediler konusundaki gözlemine: çiftleşme mevsimi gelip geçtiğinde, birbirlerinden hepten uzaklaşmazlar, göz mesafesinden uzaklaşmaksızın yeni konumlar seçerler. sonra, gene, yakınlaşacaklardır.
klasik ölçüler böyle de, çağdaşların ki farklı mı? batı avrupa’da yapılan bir araştırma, günümüz insanının aşk’ı hayvan ve spor tutkusunun, meslek ve serüven tutkusunun hizasına koyduğunu gösteriyor. melalden yorgun modernler tutku’yu “coşku” ve “neşe”yle özdeş sayıyorlar. aşk, artık kan ve gözyaşı ile yoğrulan bir imge olmaktan çıkıyor. insanlar onu yaşamak istiyorlar. onunla yaşamak. hayatın bir olanaksızı saymaktan yana değiller aşk’ı.
onun olabilirlik payı ne ki?
bu olabilirliğin ifade edilme payı var mı?
VIII
çağın aşk’a yüklediği çehre büsbütün değişmiş değil elbette. aşk, onu doğuran nedensiz heyecana (sartre bile “büyü” saymıştır heyecanı), onu doğuran tutku gizilgücüne bağlı bir değişmezlik içerir bir yandan. koşulların, toplumsal bağlamın, ideolojik örgünün değişmesiyle değişmeyen bir mayası olduğu bellidir. “mutsuz aşkın tarihi”nin yazılmasında kesintiye uğramaması bundandır.
şükufe nihal, domaniç dağlarında, sevdiği adamı genç yaşta yitirmiş olağanüstü güzellikte, bütün erkeklerin etrafında pervane gibi döndüğü bir kadının öyküsünü derlemiştir. hiçbir talibine dönüp bakmayacaktır o kadın: “arslan yatan yere ben köpek bağlamam”, demiştir.
bir kere daha aragon’u çağıracağım: “aşk, bize güç veren tek özgürlük yitimidir”.
binbir örnekten başkası: valyum dönence’sinde (1991) trajik tutkusunu kaleme alan patricia finaly. 1964’te sinema yönetmeni labarthe’la karşılaşır, yedi yıl süren aşklı ilişkileri bittiğinde, o gün bugün süren karabasanı başlar: uyku tedavileri, psikanaliz seansları, sakinleştiriciler, hipnoz tedavisi işe yaramaz. “xx. yüzyılda, hekimler hala aşk acısını dindirebilecek bir hap yaratamadılar”, sözü yirmi yıldır hayalet gibi yaşayan ve durmadan labarthe’ı takip eden, herkesi ona telefon etmeye zorlayan, olup bitenlerden hiçbir pişmanlık duymayan finaly’ye ait.
IX.
bir yandan da kendisini kuşatan bütün engellerin içinden geçip sürekliliğini, daha doğrusu sessiz sürekliliğini kazanmanın yolunu arar aşk.
yeryüzünde, başlamış, sonunu getirmiş pek çok aşk hikayesi yaşanmış olsa gerektir.
başlamış ve bitmiş aşklar düpedüz sıradan hikayelerdir aslında. kimi çözülerek, bozgunla; kimi özensizlikten, yorularak; kimi de törpülenip ehlileştirilerek, kurumsal fanuslar içinde silinip geçmiştir.
zorlu olan: kişi’nin kendi içindeki aşk’ı yaşatmayı bilmesidir şüphesiz.
daha da zorlu olanı: iki kişinin, karşılıklı, günden güne aynı aşk’ı beslemeleri, tutku’ya yaşama hakkı vermeleridir.
toplum bilimci jean dovignaud, “kişisel hayatta olsun, toplumsal hayatta olsun, tutku, bir kopuştur” diyor: “kültürel, dinsel, siyasal ve toplumsal kodlara diklenen bir kırılma, genel yapıların uyumunu bozan bir korku kaynağıdır tutku – sistemler için”.
insan, tutkularına gösterdiği özen ve bağlılık oranında kendi kendisini gerçekleştirme sınırına yaklaşabilir, onu genişletebilir.
daha, diyebilmek çok önemlidir.
el yazımın uzadığı defterler, sayfalar, dağılan mürekkebin kokusuzluğu, kalabalığa rağmen zaman zaman gelen, ben burdayım diyen ıssızlık...
akşam üzeri evlerin gölgelerine bakıyorum, kuşlar havalanıyor çatıların arasından, mavi bir bulut şekil değiştiriyor kaçarken akşama ve birden pina bausch söylemeye başlıyor some day he'll come along, the man i love... gözlerimi kapatıyorum, hemen arkasından ella, he'll look at me and smile; i'll understand, and in a little while, diyor, ardından billie holliday... üç farklı kadın üç farklı kalp, söyledikleri aynı... vurgular nasılda değiştiriyor imgelemelerimizi. ağzımda kırmızı şarabın tadı, oysa kahve ve likörün kokusu siniyor üzerimize. şarkılar ve kokular... hemen arkasından tea for two başlıyor anita'yla, gülüyorum... sonra coltrane çalıyor, frank sinatra söylüyor farklı zamanlarda,
it doesn't matter where you are
i can see how fair you are
i close my eyes and there you are
always...
devriliyor gölgeler, uzuyor, kısalıyor, akşam sefaları açıyor, kapanıyor, kokusu değişiyor mevsimlerin, kalbimiz hep aynı yerde çakılı, hep aynı şeyin esiri...
yüreğini asıl sızlatanın ne olduğunu fark etti. onu ve onunla birlikte, diye düşündü. bütün bu acılarım yaşayamadıklarımdan ve yaşatamadıklarımdan ileri geliyor
hattat görüyorsun artık gerçekle düşün arasında bir yerde, denizle gökyüzü arasında bir yerde, ölmekle var olmanın arasında bir yerde, hala sayıklıyorum. hattat bil beni. kan ve ter ve gözyaşı içinde; alevler, hummalar ve sancılar arasındayım. ne aşkı, ne ölümü ve ne hayatı tanıyorum. benden razı ol hattat, seni terk etmeyeyim.
zamanı çoktan yitirdim..