Borsa, aynı türden menkul kıymetlerin belli bir düzen içinde alınıp satıldığı teşkilatlanmış organize piyasalardır. Ülkemizde, Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) tarafından işlem görmesi kabul edilen menkul kıymetlerin ve diğer sermaye piyasası araçlarının belli bir düzen ve güven içinde alım-satımının sağlanması ve ortaya çıkan fiyatların tespit ve ilanına yetkili kurumlardır. Buna göre, İMKB menkul kıymetlerin yatırımcılar hesabına alım satımını yapan aracıları belli bir mekanda bir araya getirerek işlemlerin organize bir piyasada gerçekleştirilmesini sağlamak üzere örgütlenmiş ikinci el piyasadır.
Bu arada, borsalar sadece menkul kıymetlerin değil emtia ticaretinin yapıldığı yerlerdir. Örneğin, pamuk borsası bunlardan biridir. Ancak, bizim üzerinde duracağımız borsa, menkul kıymetlerden biri olan hisse senedi alım-satımın yapıldığı İMKB’dir. 1866’daki Galata’da faaliyet gösteren “Dersaadet Tahvilat Borsası”ndan bugünkü modern İMKB’ye ulaşıncaya kadar büyük dalgalanma ve fırtınalar yaşayan Borsa tarihinin son dönemine ait önemli birkaç küçük not;
• İlk kez 1854’de Kırım Savaşı ile Osmanlı Devleti borçlanmaya başlamış ve piyasalara tahvil çıkmaya başlamıştır. Bu gelişme, İstanbul’da menkul kıymet piyasasının oluşmasının başlangıcı olmuştur.
• 1866’da özellikle Osmanlı’dan alacağı olan ülkelerin de desteğiyle İstanbul’da Dersaadet Tahvilat Borsası kurulmuş, ancak borsanın adı 1906’da Esham ve Tahvilat Borsası’na dönüşmüştür.
• 1922’de, Cumhuriyet döneminde yeni bir düzenlemeyle bugünkü sistemin esası oluşturulmuş, 1929’da ise Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsası’na dönüşmüştür.
• 1938’de bir kanunla borsa kapatılarak Ankara’ya taşınmıştır. Ancak, 1940’de yeniden İstanbul’a nakledilmiştir.
• 1981 yılındaki ‘banker krizi’nin patlamasından sonra, sermaye piyasasının hukuki altyapısını kurmak, menkul kıymet ticaretinin düzenlenmesi ve takibi amacıyla 28.07.1981 tarihinde Sermaye Piyasası Kanunu çıkarıldı ve 1982’de S.P. Kurulu faaliyete geçti. 06.10.1983’de, Menkul Kıymetler Borsaları hakkında KHK’ne yayınlandı 1985’de ise, İMKB kuruldu ve 26 Aralık 1985 günü Cağaloğlu’nda eski Emniyet Sandığı binasında faaliyete geçmiştir.
• İki yıl dolmadan bu küçücük yerden 16 Kasım 1987 günü Tophane’deki Eren Han’a taşındı.
• Tophane’de yedi yıldan fazla kalan borsa uzun süredir hayalini kurduğu İstinye’deki kendi binasına 15 Mayıs 1995 günü yerleşti.
İMKB’nin görevlerini şöyle sıralayabiliriz.
1- Menkul kıymetlerin Borsa listesine alınması(kotasyonu) ile ilgili başvuruları, Kotasyon Yönetmeliği’nde belirtilen esaslar dahilinde incelemek, ek bilgi ve belgeler istemek, başvuruları değerlendirmek ve karara bağlamak.
2- Kanuni gerekler yerine getirilerek para, kambiyo ve kıymetli maden ve taşlar ile vadeli işlemlerle ilgili piyasalar açmak. Altın piyasası, buna örnektir.
3- Borsada işlem görebilecek menkul kıymetler için türlerine göre menkul kıymetler pazarları oluşturmak, bu pazarlarda işlem görecek menkul kıymetleri belirlemek ve borsa bülteninde yayınlamak, pazarlara Borsa binasında yer tahsis etmek
4- Borsada pazarların çalışma gün ve saatlerini belirlemek ve bülteninde ilan etmek
5- Borsa pazarlarında yapılan işlemler sonucunda oluşan fiyatları ve bu fiyatlardan yapılan toplam işlem miktarlarını seans bitiminde ilan etmek
6- Borsada yapılan alım, satım işlemlerini güven ve istikrar içinde serbest rekabet şartları altında kolayca ve düzenli bir şekilde yürütülmesini sağlamak, bu kuralların dışına çıkan Borsa üyelerine “İMKB Yönetmeliğinde belirtilen müeyyideleri uygulamak
7- Borsada olağan dışı menfi gelişmelerin meydana gelmesi halinde, mevzuatın gereği yetkiler içinde gerekli önlemleri almaktır.
Ayrıca Menkul Kıymetler Borsalarının çeşitli ekonomik işlevleri bu borsaların önemini bir kez daha ortaya koymaktadır. Ekonomik işlevleri şu şekildedir.
1- Likidite Sağlama İşlevi: Her an alınıp satılması mümkün olan menkul kıymetin pazarlanabilirliği yani likiditesi sağlanmış olur.
2- Ekonomiye kaynak aktarma işlevi: Borsalar, menkul değer ihraç eden şirketler ve kuruluşlar için bu değerleri en iyi şekilde pazarlayabilecekleri bir piyasadır.
3- Sermaye Mülkiyetini Geniş Bir Topluma Yayma İşlevi: Borsalar, halka açılmayı ve bu yolla sermayenin tabana yayılmasını teşvik eder. Örneğin, çok kişiye küçük miktarlarda satış yapılarak sermayenin tabana yayılması sağlanabilir.
4- Ekonominin Göstergesi Olma İşlevi: Borsada işlem gören hisse senetlerinin fiyat endeksleri şüphesiz, ekonomik gidişat ile paralellik gösterir. Yatırımların, gelişme ve kalkınmanın, enflasyonun ve bunların dışında başka ekonomi dışı etkenlerin, örneğin politik istikrarsızlık, savaş riski gibi durumların ülke ekonomisinde yarattığı etkiyi borsalar açık seçik haber verir. Borsalar, ekonominin barometresidir.
5- Uzun Vadeli (Reel) Yatırımların Kısa Vadeli Tasarruflarla Finansmanını Sağlama İşlevi: Bu işlev, şirketlerin uzun vadeli borçlanmanın etkisinden, borsadaki kısa vadeli tasarruflarla finansman sağlayarak kurtulmasını ifade etmektedir.
6- Menkul Kıymetlerle İlgili Bilgilere Kolay Ulaşma İşlevi: Yukarıda menkul kıymetler borsasının görevlerini sayarken, bir görevinin de işlemler sonucu ortaya çıkan fiyatların ve diğer bilgilerin olduğu istatistiksel verilerin ilan edilmesi olduğunu belirtilmişti. Bu görev doğrultusunda yatırımcılar bu değerli bilgilere kolayca ulaşabilmektedirler.
7- Güvence İşlevi: Güvence işlevi, borsaların şirketlere (kotasyon olmuş şirketler) bazı yatırımlar yaparak yatırımcıyı koruması işlevidir. Kısaca ifade etmek gerekirse, şirketler sürekli gözetim ve denetim altındadırlar.
8- Sanayide Yapısal Değişikliği Kolaylaştırma İşlevi: Bu işlevi ise bir örnekle açıklamaya çalışalım; Örneğin mali çöküntü içine giren bir şirket düşünelim. Şirketin birçok tasarruf sahibi (ortağı) var. Bu şirket ile aynı alanda çalışan sermaye gruplarının bu şirketin hisselerini toplaması ile hisse senetlerinin değerinde fazla bir düşüş olmayacaktır. Böylece hem tasarruf sahipleri zor durumdan kurtulacak hem de şirkete taze kan aşılayacaktır. Buna göre, borsalar birleşme ve füzyonun en kolay yapılabildiği yer olarak karşımıza çıkmaktadır.
İşte tüm bu işlevleri yerine getiren borsaların kurulma teklifini veren ve bu borsaların gözetim ve denetimini yapan kurum SPK(Sermaye Piyasası Kurulu) dur. SPK, ayrıca menkul kıymetlerin belli kriterleri sağlaması koşuluyla kotasyonunda yani borsa listesine alınmasında (halka arz) başvurulan yerdir.