Türkiye'deki dijital kütüphaneler
Kim Somurtkan Bir Kütüphaneciyle Konuşmak İster?
Nilay Cevher
Türkiye’deki okuryazarlığın, okuma kültürünün ve kütüphanelerin günümüzdeki durumu Osmanlı dönemlerine dayanmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu’nda, halkın kitaplara erişimi sınırlıyken, eğitimli grup olan soylular ve ulema sınıfı kitaplara erişebiliyorlardı. Çeşitli nedenden dolayı matbaa, icat edilmesinden yüzlerce yıl sonra Osmanlı’ya geldi. Bu durum, Osmanlı İmparatorluğu’nun okuryazarlık, okuma, eğitim ve modernlik bağlamında gelişmiş batı ülkelerinin gerisinde kalmasına neden oldu. Bu tarihi gerçek, çağdaş Türkiye’de hala izlerini barındırmaktadır. Ne yazık ki Türkiye okuma, okuryazarlık, okullaşma, yayıncılık ve kişi başına düşen kütüphane sayısı gibi konularda OECD ve UNESCO listelerinde sonlarda yer almaktadır.
Okuma ve eğitim, bir toplumun temel taşlarıdır. Bir ülkenin siyaset, ekonomi, üretim, refah düzeyi, mutluluk düzeyi gibi diğer tüm alanları bu temel taşlara dayanmaktadır.
Modern Türkiye’de üniversite kütüphaneleri, halk kütüphaneleri, okul kütüphaneleri ve araştırma kütüphaneleri gibi farklı çeşitlerde kütüphaneler mevcuttur. Fakat hiçbiri istenen düzeyde değildir. Kırsal bölgelerdeki bazı halk kütüphanelerinde genel olarak çalışanlar Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü mezun olmadıkları için mesleki yetersizlikleri olabilmektedir. Genel olarak kütüphanelerde bütçe sıkıntısı bulunmaktadır. Devlet okullarında, kütüphane müfredatın bir parçası olmadığı için eğitimde etkin bir rol oynayamamaktadır. Okul kütüphanelerinin çoğunda bir kütüphaneci çalışmamaktadır ve kaynak sıkıntısı yaşanmaktadır. Özel okullarda ise durum farklı olabilmektedir. Müfredatın bir parçası haline getirilmiş etkinliklerle ve hizmetlerle başarılı kütüphane hizmetleri mevcuttur. Makerspace adlı yaratım alanları olan yeni, yenilikçi, modern, halk için ilgi çekici pek çok hizmeti barındıran ve çevre dostu yeşil kütüphanelere acilen gereksinim duyulmaktadır.
Elbette, Türkiye’de modern ve çevre dostu binalara sahip kütüphaneler, sosyal medyayı etkili bir biçimde kullanan; eşek sırtında köylere kitap taşıyan; mültecilere ana dillerinde hizmet sağlayan fedakar ve emektar kütüphaneciler de vardır. Kütüphanecilikle ilgili başarılı dernekler ve kütüphanecilik alanına yıllarını vermiş, bu konuda pek çok çalışmaya imza atmış akademisyenler bulunmaktadır. Hepsinin amacı kütüphaneleri ve kütüphane hizmetlerini daha iyi bir hale getirmektir. Fakat, hala daha kütüphanelerin hem nicelik hem de nitelik açısından iyileştirilmesi gerekmektedir ki toplumdaki her birey bilgiye eşit şekilde erişme hakkına sahip olabilsin, sansür ortadan kalksın ve demokrasi gerçek anlamda işleyebilsin. Kütüphanelerin yaratabileceği farkı görebilmemiz için bir an evvel kütüphane ve bilgi temelli yenilikler yakından takip edilmeli ve benimsenmelidir.