This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://tr.scribd.com/doc/119777750/105891804-TV-KDE
01/10/2013
text
original
ORTAÖĞRETİM
KÜRT DİLİ VE EDEBİYATI DERS KİTABI
Mehmet Sait Çakar Fehim Işık Mehmet Mehmetoğlu Esra Sadıkoğlu Ronayi Önen Sami Tan
Tarih Vakfı Birinci Basım: İstanbul, Ekim 2010 (750 adet) ISBN 978-975-8813-57-5 Proje Danışma Kurulu: Bekir Ağırdır, Kenan Çayır, Ferdan Ergut, Ayşe Gözen, Galma Jahiç, Nurcan Kaya, Dilek Kurban, Nur Mardin, Şemsa Özar, Hasan Tahsin Özkaya, Mutlu Öztürk, Mithat Sancar, Mine Tan, Gürel Tüzün, Mesut Yeğen Editör: Fadime Polat Proje Koordinasyonu: Gamze Rezan Sarışen Proje Logo Tasarımı Tülay Demircan, Rauf Kösemen, Myra Tasarım Danışmanı Tülay Demircan, Myra Kitap Tasarımı ve Sayfa Düzeni Gülderen Rençber Erbaş, Myra Baskı Mega Basım © Tarih Vakfı Zindankapı Değirmen Sok. No:15 Eminönü, İstanbul Tel: 0 212 522 02 02 Faks: 0 212 513 54 00 email@example.com www.tarihvakfi.org.tr Toplumsal ve Siyasal Çatışmaların Yaşandığı Toplumlarda Uzlaşma Aracı Olarak Eğitimin Rolü Projesi, Tarih Vakfı koordinatörlüğünde Avrupa Birliği Komisyonu ve İstanbul İsveç Başkonsolosluğu’nun mali desteği ile yürütülmüştür. Bu yayında dile getirilen görüş ve düşünceler yazarlarına aittir ve hiçbir şekilde Avrupa Birliği Komisyonu ve İstanbul İsveç Başkonsolosluğu’nun görüşlerini yansıtmamaktadır.
ORTAÖĞRETİM
KÜRT DİLİ VE EDEBİYATI DERS KİTABI
Mehmet Sait Çakar Fehim Işık Mehmet Mehmetoğlu Esra Sadıkoğlu Ronayi Önen Sami Tan
Toplumsal ve Siyasal Çatışmaların Yaşandığı Toplumlarda Uzlaşma Aracı Olarak Eğitimin Rolü (Toplumsal Uzlaşma Aracı Olarak Eğitimin Rolü) Projesi Tarih Vakfı tarafından, Avrupa Birliği Komisyonu ve İstanbul İsveç Başkonsolosluğu’nun mali desteğiyle 2009 yılının Şubat ayında yürütülmeye başlanan 18 aylık bir projedir. Söz konusu proje çalışmasıyla toplumsal, kültürel ve siyasal alanda yaşanan çatışmaların çözümünde uzlaşma kültürünün yerleşmesi ve derinleşmesi için eğitimin oynayabileceği rolün Türkiye’de tartışmaya açılması ve bu çerçevede eğitime yeni yaklaşımların geliştirilmesi hedeflenmiştir.
Sözlü Kültür ve Edebiyat 2. Biwêj (Deyimler) 7. Gotinên Pêşiyan (Atasözleri) 2. Kürt Dilinin Yapısı 3. Dewrêşê Evdî g. Kürt Dilinin Kökeni 2. Çokkültürlülük / Çokdillilik B. Destana Memê Alan b. BÖLÜM: KÜRT DİLİ A. Destanlar a. Çîrvanok (Masallar) 4. Filîtê Quto Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları . Dengbêjlik Kurumunun Kürt Toplumundaki İşlevi II. DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE KÜRTÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ 1. Dil-Kültür İlişkisi 4. Anadili 3. SÖZLÜ KÜLTÜR 1. DİL-ANADİLİ-KÜLTÜR 1. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI TÜRLERİ 1. Qewlerk (Maniler) 3.İÇİNDEKİLER 7 10 12 12 14 18 20 22 22 25 27 32 38 38 38 38 43 44 47 47 48 50 53 55 56 58 60 63 67 70 72 76 79 83 SUNUŞ I. Destana Dimdim e. Mamik (Bilmeceler) 6. Kürtçenin Lehçeleri Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları II. BÖLÜM: KÜRT EDEBİYATI A. Zûgotinok (Tekerlemeler) 5. Evdalê Zeynikê f. Siyabend û Xecê c. Sözlü Kürt Edebiyatının Toplumsal İşlevi 3. Dil Nedir? 2. Kerr û Kulik d. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI I.
1930 Sonrası Kürt Dergi ve Gazeteleri 3. Melayê Batê (1417-1491) 4. YÜZYILDA KÜRT EDEBİYATI 1. KLASİK KÜRT EDEBİYATI a. El Dînewerî 2. YAZILI KÜRT EDEBİYATI I. 1930 Öncesi Kürt Dergi ve Gazeteleri 2. XI-XII. Şiirde Tema ve Konu 2. İslamiyet Öncesi Kürt Edebiyatı ve Kültürü 2. Ehmedê Xanî (1651-1706) Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları II. Yaşam ve Edebi Üretim d. Kürt Medreselerinde Eğitim. Feqiyê Teyran (1590-1660) 3. ŞİİR 1. Modern Kürt Edebiyatının Doğuşu 2. Klasik Kürt Edebiyatında Milli Unsurlar e. İslamiyet Etkisinde Oluşan Kürtçe Edebi Metinler b. YÜZYILLARDA İSLAMİYET VE KÜRT KÜLTÜRÜ 1. XIV-XIX. Edebi Eser-Dönem İlişkisi b. Melayê Cizîrî (1570-1640) 2. Elî Herîrî c. Memê Alan Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları KAYNAKÇA YAZARLARIN ÖZGEÇMİŞLERİ . Şiirde Şekil ve Üslup e.88 90 90 90 98 102 102 103 103 104 104 104 107 110 111 115 117 121 124 125 127 129 133 138 140 140 142 146 146 151 157 159 159 162 175 175 182 195 195 198 202 205 B. KÜRT MEDRESELERİ 1. Baba Tahirê Hemedanî 4. Îbn Xelîkan 3. MODERN KÜRT EDEBİYATI a. YÜZYILLAR ARASINDA YAŞAYAN KLASİK KÜRT EDEBİYATÇILARI 1. Romanda Ana fikir ve Konu 2. XX. Öyküde Ana fikir ve Konu d. KÜRTÇE EDEBİ METİNLERDE İŞLENEN KONULAR 1. Klasik Kürt Edebiyatında Tasavvuf 2. Klasik Kürt Edebiyatında Coşku ve Heyecan 3. ROMAN VE ÖYKÜ 1. KLASİK KÜRT EDEBİYATININ İLKLERİ 1. TİYATRO 1. İslami Dönemde Medreselerde Kürt Edebiyatı 2. GAZETE VE DERGİLER 1. Aşiret Mektepleri c.
eğitimin uzlaşma aracı olarak rolüne ilişkin yeni yaklaşımların geliştirilmesi amaçlandı. farklı bölgelerden seçilmiş toplam 19 ilde 100’den fazla kişiyle derinlemesine görüşmeler yapıldı. farklılıkları görmezden gelen. farklı etnik. Projeyle toplumsal. on sekiz aylık proje süresince birçok çalışma gerçekleştirildi. Bu kapsamda. Tarih Vakfı’nın ilkini 2002–2004. anlayış ve barışçıl değerleri temel alan yeni bir eğitim anlayışı çerçevesinde nasıl dönüştürülebileceği sorusunun ilgili tüm paydaşların katılacağı bir süreçte tartışılması hedeflendi. ikincisini 2007–2009 yılları arasında Türkiye İnsan Hakları Vakfı ortaklığında yürüttüğü Ders Kitaplarında İnsan Hakları Projeleri. Şubat 2009. Kamu kesiminden ve sivil toplumdan ilgili kişi ve kurumların davet edildiği.SUNUŞ Bu kitap Tarih Vakfı tarafından. iki aylık aralıklarla düzenlenen toplam beş Diyalog Toplantısı yapıldı. diğer bir deyişle önyargı ve yanlış anlamaları besleyen algı yapıları ile eğitim hayatında karşılaştıkları sorunlar 7 . toplumsal gerçeklik ve yaşanmışlıklarla bağdaşmayan bir anlayışın. bireylerin ve farklı toplumsal. mevcut eğitim sisteminin toplumsal gerçeklikleri yadsımayan. Proje Avrupa Birliği Komisyonu ve İstanbul İsveç Başkonsolosluğu’nun mali desteğiyle yürütüldü. kültürel ve siyasal alanda yaşanan çatışmaların çözümünde uzlaşma kültürünün yerleşmesi ve toplum geneline yaygınlaştırılmasında eğitimin rolünün Türkiye’de tartışmaya açılması. toplumsal çatışmaları azaltan.Temmuz 2010 tarihleri arasında gerçekleştirilen Toplumsal ve Siyasal Çatışmaların Yaşandığı Toplumlarda Uzlaşma Aracı Olarak Eğitimin Rolü (Toplumsal Uzlaşma Aracı Olarak Eğitimin Rolü) Projesi kapsamında hazırlandı. ulusal kimliğin etnik ve dinsel temelde tanımlandığı monolitik bir toplum anlayışının ders kitaplarındaki izdüşümlerini göstermişti. eğitimden bir araç olarak yararlanılması ve bu çerçevede eğitime yeni yaklaşımların geliştirilmesi hedeflendi. dinsel ve kültürel kimlikleri dışlayan. eğitimde halen egemen olduğuna işaret etmiş. Bu toplantılarda konunun tüm yönleriyle tartışmaya açılması ve yeni bir eğitim modelinin oluşturulmasını hedef alan. Yeni projeyle. karşılıklı saygı. Bu görüşmelerle. etnik/kültürel grupların (Türkler ve Kürtler) karşılıklı olarak birbirlerini nasıl algıladıklarına. Proje kapsamında.
Bu konuda çalışabilecek kişilerden bir ekip kuruldu ve birçok toplantı gerçekleştirildi. farklılıkların çatışmacı olmayan barışçıl bir dille nasıl ele alınabileceğine dair öğretim yöntem ve tekniği ile alternatif ders materyalleri konusunda somut önerilerin geliştirilmesi ihtiyacını daha belirgin hale getirmiştir. Türkiye’de öncesi olmayan ve bir ilk olarak kabul edilecek bu çalışmanın toplumsal barışa katkıda bulunacağı inancı ve sorumluluğu ilk olmaktan kaynaklanan bu kaygıların önüne geçti. Gerek Ders Kitaplarında İnsan Hakları Projeleri gerek yeni proje kapsamında yürütülen çalışmalar hassas ve tartışmalı konuların. Türkiye ve farklı ülke deneyimleri paylaşıldı. yaşatmaya ve geliştirmeye yönelik bu çalışmaların hedef kitlesi ağırlıklı olarak Kürtlerdir 8 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Yine bu proje kapsamında öncelikle Milli Eğitim Bakanlığı’na sunulmak üzere bir Tavsiyeler Raporu hazırlandı. proje ilerlerken acaba Türkiye’de orta öğretimde öğrenim görmekte olan öğrencilere yönelik dili Türkçe olan bir Kürt Dili ve Edebiyatı ders kitabı hazırlanamaz mı? düşüncesini de ortaya çıkardı. Şerif Derince ve Abdullah Kıran’a bu vesileyle teşekkürlerimizi sunmak isteriz. Böyle bir ders kitabı hazırlanmasının karar sürecinde bazı kaygılar duyuldu. uluslararası sempozyumla proje bulguları. Toplantılara katılarak görüş ve önerilerini paylaşan ve taslak ders programın oluşturulmasına katkı sunan M. Kitabın hazırlanması sürecinde Kürt dili ve Kürt edebiyatı ile ilgili Kürt edebiyatçıları ve dilbilimcileri tarafından yapılan birçok araştırmadan ve kaynaktan yararlanıldı. Eğitim sürecinin çatışma ortamına ne tür etkilerde bulunduğunu anlamaya/saptamaya yönelik saha çalışması yürütülürken.saptanmaya çalışıldı. Ayrıca Diyarbakır (29 Mayıs 2010) ve Ankara’da (24 Haziran 2010) olmak üzere “Hassas ve Tartışmalı Konuların Eğitim Süreçlerinde Ele Alınışı” konulu öğretmenlere yönelik iki atölye gerçekleştirildi. proje kapsamında oluşturulan diğer bir araştırma ekibi ise. ‘hassas’ konuların müfredatta ve sınıf ortamında barışçıl bir şekilde nasıl ele alınabileceğini örnekleyen materyallerin geliştirilmesi üzerine çalıştı. Bu toplantılara Kürt dili ve edebiyatı konusunda çalışmalar yapan kişiler davet edildi. Bu ihtiyaç. Ancak bu çalışmaların hiç birinin gerek ders kitabı formatında olmaması gerek hedef kitlelerinin farklı oluşu bakımından hazırlanmakta olan ders kitabının öncülü olabilecek nitelikte değildi. Kürt dilini öğretmeye. Yine proje kapsamında 19–20 Haziran 2010 tarihlerinde İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü ile ortaklaşa düzenlenen.
farkındalık yaratmaya yönelik olarak hazırlanmıştır. anlatmaya. eksik veya hiçbir bilgiye sahip olmayan Kürt olan ve olmayan tüm orta öğretim öğrencileridir. dili ve edebiyatı konusunda yanlış.ve elbette ki son derece değerlidir. Öncelikli hedef kitlesi. Kürt dilini öğretmek gibi bir iddia taşımayan bu kitap. ilk olmasından kaynaklanan birçok eksikleri olabileceğinin farkında olarak bundan sonra yapılacak daha yetkin çalışmalara öncülük etmesi ve toplumsal barışa katkıda bulunması inancı ve umudunu taşıyoruz. Proje kapsamında hazırlanan Kürt Dili ve Edebiyatı kitabı hem ders kitabı hem de hedef kitlesi bakımından tüm bu çalışmalardan ayrı düşünülmelidir. Kürt dili ve edebiyatının tüm özelliklerini yansıtmak. 9 . Bu bağlamda. Kürt kültürü. söz konusu dilin ve edebiyatın belli başlı özelliklerini tanıtmaya.
Uluslarası Fonetik Alfabesine (IPA) Göre Kürtçe Alfabe Tîpên kurdî a b c ç ç d e ê f g h i î j k k l m n o p p q r r s ş t t u û v w x x y z IPA [ɑ] [b] [dʒ] [tʃʰ] [tʃˤ] [d] [ɜ] [ɘ] [f] [g] [h] [] [] [ʒ] [kʰ] [kˤ] [l] [m] [n] [o] [pʰ] [pˤ] [q] [ɾ] [r] [s] [ʃ] [tʰ] [tˤ] [œ] [u] [v] [w] [x] [ɣ] [j] [z] Mînak (kurdî) bav ber cih çar çav dar berhem hêz find gul havîn dil nîv jar kurd kur lêv mar nav nod pir pênc qad kirin kirîn sêv şîr tev tarî du bûn tav wan xanî xar yek zêr Mînak (IPA) [bɑv] [bɜɾ] [d h] [tʃʰɑɾ] [tʃˤav] [daɾ] [bɜɾhɜm] [hɘz] [f nd] [gœl] [hav n] [d l] [n v] [ʒaɾ] [kʰœɾd] [kˤœɾ] [lɘv] [maɾ] [nav] [nod] [p r] [pˤɘndʒ] [qad] [k n] [k r n] [sɘv] [ʃ ɾ] [tʰɜv] [tˤaɾ ] [dœ] [bun] [tˤav] [wan] [xan ] [ɣaɾ] [jɜkˤ] [zɘr] 10 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
Kürt Dilinin Yapısı 3. DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE KÜRTÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ 1. DİL-ANADİLİ-KÜLTÜR 1.Dil-Kültür İlişkisi 4. Bölüm Kürt Dili A.I.Anadili 3.Dil Nedir? 2.Çokkültürlülük/Çokdillilik B.Kürt Dilinin Kökeni 2.Kürtçenin Lehçeleri Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları 11 .
DİL İNCELEME Dilbilimciler. Wittgenstein’in “Dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır” sözünü arkadaşlarınızla tartışınız. bir toplumu oluşturan kişilerin düşünce ve duygularını. 3. Eskimo dilinde “kar” ile ilgili çok sayıda kelime bulunmaktadır. Bunun nedenleri hakkında görüşlerinizi ifade eden bir metin yazınız. DİL NEDİR? HAZIRLIK 1. DİL-ANADİLİ-KÜLTÜR 1. 2. insanların yaşadıkları mağaraların duvarlarına yaptıkları resimlerin ne amaçla yapıldığını sınıfta tartışınız. İnsan dışındaki canlılar arasında iletişimin nasıl sağlandığını söyleyiniz. Dil.A. 4. 12 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Tarih öncesi çağlarda. dil kavramını çok yönlü ve gelişmiş bir sistem aracı olarak tanımlamıştır. o toplumda ses ve anlam bakımından geçerli ortak öğeler ve kurallardan yararlanarak başkalarına aktarmalarını sağlar.
ancak dilin işlevi sadece iletişim değildir. toplum. Bir başka açıdan bakıldığında dil düşünceyi taşıyan bir araç. Hangi anlatımın daha başarılı ve anlaşılır olduğunu tartışınız. insan varlığının toplum içindeki binlerce yıllık yaşayışının zaman süzgecinden geçerek billurlaşmış anlam ve özü bulunabilir. yapı ve işleyişinin ayrıntılarına doğru inildikçe. billurlaşmış anlamı ve özü bulunabilir” cümlesi ile dilin hangi özelliği anlatılmak istenmiştir? 2. Her grup dünya üzerinde konuşulan farklı dillerin nasıl doğmuş olabileceğine dair bir teori oluştursun. bir kaptır. Kendinize göre bir dil tanımı yapınız. Edward Sapir’in “Dil. on binlerce kelime ve şekilden kurulmuş olan dil. “Dilde insan varlığının toplum içindeki binlerce yıllık yaşayışının zaman süzgecinden geçerek. 5 Sınıf içinden gönüllü üç öğrenci aynı konuyu arkadaşlarına sözlü olarak. 3. Bu açıdan bakıldığında dil bir iletişim aracıdır. Aynı şekilde dil kültürün de taşıyıcısıdır. “Ağzımdaki dilim kimliğim” sözleriyle Rojan Barnas dilin hangi özelliğine dikkat çekmek istiyor? ETKİNLİK 1 5 Sınıf içinde dört grup oluşturunuz. NASNAME Nasnameya min di devê min de Derya min a fikr û tesewir Hişê min jê hêzê distîne Bilindî û kûrî pê Teşe didin pêlên fikrê KİMLİK Ağzımdaki dilim kimliğim Düşünce ve hayal denizim Ondan güç alır usum Yükseklik ve derinliği ile Düşüncelerime şekil verir Rojan Barnas. Dilde. millet ve kültür varlığına hükmeden çok yönlü ve derin anlamlı bir sistem olarak karşımıza çıkar. Bulunan bu teorileri sınıfta tartışınız. Yukarıdaki şiirde dilin hangi özelliklerine vurgu yapılmıştır? 2. ETKİNLİK 2 13 . Bu bakımdan. binlerce farklı kuşağın kolektif. yazılı olarak. Milkê Evînê 1. jest ve mimiklerle anlatsın. 1. insan. anonim ve gayriihtiyari çabasının ürünü olan sanatsal bir yaratıdır” sözü ile ilgili düşüncelerinizi arkadaşlarınızla tartışınız.Kürt Dili En genel tanımlama ile dil (lisan): İnsanların düşündüklerini ve hissettiklerini bildirmek için kelimelerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşmadır.
herkesten önce. söyleyiniz. 2. annesinin ses dizgesini. insanın evidir” sözüyle ne anlatılmak istenmiş olabilir. küçümsenmeyecek niteliktedir. insanın bilinçaltına inen ve bireylerin toplumla en güçlü bağlarını oluşturan dildir.” Adından da anlaşılacağı gibi. Bu tanımı Kürt diline uyarlayarak tanımı somutlandırınız. ANADİLİ HAZIRLIK 1. Dil. anadili kavramında annenin temel olarak alınmaması gerektiği 14 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Normal şartlarda çocuk. şekilsel.2. bu dilin anneyle ilgisi. siz bu konuda ne düşünüyorsunuz. “Dil: Temeli bilinmeyen tarihlerde atılmış kendine özgü sessel. 3. annenin konuştuğu dilin ya da lehçenin çeşitli ses özelliklerini kazanır. söyleyiniz. ANADİLİ İNCELEME Doğan Aksan. anadilini şöyle tanımlar: “Anadili. Bununla birlikte kimi bilim insanları. yapısal kuralları olan. bazı dilbilimcilerce “ses bayrağı” olarak simgeleştiriliyor. insanlar arasında anlaşmayı sağlayan gizli anlaşmalar sistemidir” tanım cümlesi üzerine tartışınız. “Dil. başlangıçta anneden ve yakın aile çevresinden. 4. daha sonra da ilişkide bulunulan çevrelerden öğrenilen. Rüyalarınızı anadilinizle görme nedenlerinizi belirtiniz.
Ehmedê Xanî’nin Penceresinden 15 . Kimi dillerde ünlü. kiminde ünsüz boldur. 2. Anadilinizin sizin için anlam ve önemini arkadaşlarınızla paylaşın. dil yeteneği. Anadili. kendi toplumumuza özgü dizge. dilbilim. Yabancı bir dili. belli seslerden. kendi dilimizin kurallarıyla öğrenmeye çalışmak bizi zorlayabilir. anadilimizin penceresinden bakar. evreni anadilimizin anlama ve anlatma yolundan giderek adlandırırız. insan-toplum ilişkisi bakımlarından taşıdığı değerdir. anadilimiz bize.Kürt Dili görüşündedir. Ancak bu bilim insanlarının da anadili tanımlarında yakın çevreye önem verdikleri görülür ki annenin bu çevrenin odak noktası olarak düşünülmesi çok doğaldır. Küçüklüğümüzden başlayarak kazandığımız. kendine özgü bir dizgedir. ayrı bir evrene bakış. Böylece. belli ses eğilimlerinden oluşan. Çevremize. Konunun asıl önemli yanı. Dilin toplumsal değerleri taşıyabilme yeteneği ile ilgili neler söyleyebilirsiniz? Nevin Güngör Reşan. toplumsal sorunlar. Çankaya Üniversitesi Dil Birimi 1. başka dillerle karşılaştığımızda birtakım güçlükler doğurur. evreni anlatış biçimi verir. anadilinin.
16 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . dunyay bedkêş Açıktır ki bu vefasız dünyada Mehzûzen her kes be Herkes kendi anadiliyle ziban wêş konuşunca mutludur Xaney Qubadî 5 18. ETKİNLİK 2 Rastan mewaçan farisî Her ne kadar Farsça şeker şeker en gibi tatlıdır dense de Kurdî ce farisî Benim için yine de Kürtçe bel şîrînter en daha tatlıdır. o dönemde revaçta olan bölge dillerini bilmesine rağmen. Mem û Zîn 5 Yazarın anadili ile kurduğu ilişkiyi anadilin önemi açısından tartışınız.ETKİNLİK 1 17. dünyayı ve evreni anadilinin anlama ve anlatma imkanları ile değerlendirir. yüzyılda yaşamış olan ünlü Kürt şairi ve düşünürü Ehmedê Xanî.yüzyılda yaşamış olan Xaney Qubadî’nin yukarıdaki sözlerini anadilinin kişinin kendisini ifade etmesindeki önemi bakımından tartışınız. vexwarî durdî Manendê durê lîsanê kurdî Înaye nîzam û întîzamê Kêşaye cefa ji bo yê amê Da xelq-i nebêjitin ku Ekrad Bême’rîfet in. bêesl û binyad Saf olanı bir kenara bırakıp tortulu olanı içti İnci gibi olan Kürt lisanını Onu nizam ve intizama soktu Halk için cefa çekti Başkaları Kürtler için Köklü ve asil değil. ANLAMAYORUMLAMA İnsan çevresine anadilinin penceresi ile bakar. demesin diye. Pey çêşne dewranî. Ehmedê Xanî. Kürtçe yazmayı tercih ediş sebebini şu sözlerle ifade ediyordu: Safî şemirand. Kendi dilini öğrenme sürecini tamamlamış bir çocuğun anadili dışında bir başka dil ile dünyayı anlama ve anlatma çabasının doğuracağı sonuçları defterinize yazınız.
..... Görevsel (işlevsel) D.. yalnızca bir iletişim aracıdır... Akustik B... Fizyolojik C. en gelişmiş .. 17 .... • Dil. insanın bilinçaltını yansıtan.. Yeni bir dil oluşturma görevi size verilmiş olsaydı................. Ani gelişen durumlar karşısında insanların.... 4.. 3............... İletimsel 6...... 5... anadilini kullanarak sözlü davranışlar geliştirmesinin sebepleri neler olabilir. yarattığınız dilin özellikleri neler olurdu ve nasıl bir dil oluştururdunuz? Yazınız.... • Dil... ( ) 2....Kürt Dili ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. Aşağıdakilerden hangisi bir dil teorisi değildir? A. aracıdır... yanlış ise (Y) yazınız... Biçimsel (şekilsel) E......... onun kullandığı anadilidir.. ( ) • Dil... ... Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D).... Dilin... yazınız. Aşağıdaki cümlede boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız...... bireyin kültürel kimliğini meydana getirmesindeki önemini anlattığınız bir metin yazınız......
bilgi ve inançlarının saklandığı bir arşivdir. “Dil kültürün taşıyıcısıdır” cümlesini sınıfta tartışınız. Bir halkı ortak paydada toplayan ve o halka kimliğini veren dilidir. geliştirerek tarih boyunca kendi benliğini. doğduğumuz toplumun dilini öğrenerek yetişiriz. hem de kültürünü elde eder. dilimizin dünyaya bakışı. dilini kullanarak.” Fernando Lázaro Carreter’ın sözünü bir paragraf ile değerlendiriniz. kültürüdür. Bir toplumun kültürünü yorumsuz olarak tahlil edebilmek ancak o toplumun dilini bilmekle mümkün olur. kültürel. DİL BİR GÜNEŞTİR İNCELEME Bir halkın yaşayış biçimi. Toplumsal kültürün aktarımında dil kültürü aktarırken kültür. Hepimiz belli bir toplum içine doğar. dilimizi yetkinleştiririz. 2. kültürü ve kavramlarıyla çevremizi algılar. bu algılar yoluyla düşünme eylemimizi gerçekleştirir. varlığını sergileyen bir kültür ortaya koyar. DİL-KÜLTÜR İLİŞKİSİ HAZIRLIK 1. Sizce ‘kültür’ nedir? Sınıfta tartışınız. Yetiştiğimiz toplumun dilini öğrenirken hem o dilin düşünme etkinliğini. Her halk. o halkın diline yön veren en önemli etkenlerdir. 3. dili beslemelidir. Ancak bu şekilde dilde ve kültürde zenginleşme sağlanabilir. 18 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . dilinin sunduğu olanaklardan yaralanarak. Gelişen dilimiz de düşünme becerimizi artırır. sanatsal ve ekonomik ilişkileri. “Dil bir toplumun deneyim.3. İşte öğrenilen bu dile anadili denir.
. bir güzelliği. • Hepimiz belli bir toplum içine doğarız ve doğduğumuz toplumun dilini öğrenerek yetişiriz.. ‘Dil Bir Güneştir’ ETKİNLİK 5 Parçada Yaşar Kemal’den alıntılanan paragraf.......... Dilin...... dil ötesi işlevine kendi kültürünüzde kullanılan sözcüklerden örnekler yazınız.. dil .( ) • Dil. insanlıktan bir rengi......... türküleri.. 4.... Dolayısıyla da bir dili yasaklamak... ( ) 3.. Halkın acıları. • Kültür ve dil...dür.... • • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1....... Dünya. bir kültürü tahrip etmekle aynı anlamı taşımaktadır. birbirini besleyen bin çiçekli bir kültür bahçesi olmuştur. ona kimlik kazandıran öznesi hep “dil” olmuştur... yaşatmamak.... • Bir halkı ortak paydada toplayan ve o halka kimliğini veren ………………. Bilinçli ya da bilinçsiz bu büyük kültür bahçesinden bir çiçeği yok etmek...... ninnileri.... denir.....kültür ilişkisine dair hangi vurguyu yapmaktadır? Açıklayınız..... masalları............ Her kültür.. 2. asimile etmek......Kürt Dili (. yanlış ise (Y) yazınız.... 19 ..... Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D)...) Yaşar Kemal: “Kültürün asıl taşıyıcısı.. toplumun moral ve kültürel değerlerini barındırır... kimliğin en önemli belirleyicisidir.. Kısacası onu halk yapan özellikleri “dil” aracılığı ile yaşamını sürdürür.. manileri. bir yaratıcılığı almakla bir tutulmuştur” diyerek görüşünü bizlerle paylaşıyor..... bir kokuyu. Doğan her çocuğun kendi anadiliyle ağladığı konusunda bir kompozisyon yazınız.......... 5 Aşağıdaki boşluklara dil ve kültürün ortak özelliklerini yazınız.. ne derseniz deyin... İşte öğrenilen bu dile ...... geçmiş kültürlerin gübrelediği birikim topraklarının bir kültür çiçeği olmuştur.... Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun şekilde doldurunuz.... hikayeleri.. Nezan Newzat Çelebi....... ve ……………………………….......
daha barmağ kederdır” dedi ve zaten teki görmeyen gözünü bu tür olaylar karşısında tamamen kapattı. Türkiye’de kaç farklı dil konuşulduğunu biliyor musunuz? 4.4. işi yüzsüzlüğe vurdu. Ebru. Ulaştığınız sonuçları sınıfta tartışınız. Ronahi. çaktırmadan yürüttüğü ufak tefek yiyeceklere. Dilbilimciler yeryüzünde konuşulan 6000 dilin yarısının 50 yıl içerisinde yok olacağını tahmin ediyorlar. Bu isimlerin hangi dil ve kültüre ait olduğunu öğreniniz. Oropa. Putrika. Görmezlikten geldi. söyleyiniz.. ÇOKKÜLTÜRLÜLÜK / ÇOKDİLLİLİK HAZIRLIK 1. Giderek şımardı. Aram. Önce tatlı dille uyardı: 20 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . “Küçüktır. Sizce bunun sebepleri ne olabilir? 6. Yaşadığınız şehirde. yavaş yavaş. Düzgün. PIŞT İNCELEME (.. 3. Mikail. semtte sizin konuştuğunuz dilden farklı bir dilde konuşan komşularınız olup olmadığını araştırınız. Haydar. Anamın sabrı taştı. PIŞT BÊMURAD. Mestan onun bu iyi niyetinin pek farkında olmadı. anam başlangıçta uzun boylu bir tepki göstermedi.) Mestan’ın gizlice. Yok olan her dilin insanlığın kültür mirası için telafisi mümkün olmayan bir kayıp olduğu tespiti üzerine tartışınız. 2. 5. Ailenizde Türkçe dışında bir dil konuşan var mı.
bir parça sucuğu. laf dinleyeceğine vurdumduymazlıkta diretti. Kısaca Mestan yoldan çıkmıştı.. dizdeniyê meke!” Mestan. sabrına biraz daha sabır katıp son bir kez de. Tamamladığınız bu öykünün ana fikri nedir. Sizce bu öykünün çözüm bölümü nasıl olmalıdır? Öyküyü tamamlayınız. tüm didinmelerine karşılık. koğutyun mene!” Anam. Kimi kültürlerin yok sayılmasının veya bir başka kültür tarafından aşağı görülmesinin önüne nasıl geçilebilir? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. Mestan’dan tamamıyla ümit kesince. Anam. onu. Anam onun sağır olmadığını gayet iyi bildiğinden belki kulaklarını daha iyi açar. ğırğızlığ yapma!” Mestan’ın hiç tınmadığını.. 2. yazınız. Çok kültürlü ve çok dilli bir ülke hayatının bireyin zihinsel ve sosyal gelişiminde nasıl bir rol oynayabileceğini tartışınız. kendi dilinin doğrultusunda gidiyordu. dil konusundaki tüm bilgisini. 21 . tuttuğu bu yanlış yoldan vazgeçiremeyeceğini. 4. “Mestan. bu kez. Yukarıdaki öykü Diyarbakır’da geçer. bir parça peyniri. Mıgirdiç Margosyan. harcadığı çabaların boşa gittiğini acı da olsa. işi daha da azıttı. laf dinlemeye hiç niyetli olmadığını görünce aynı cümleyi bir de Kurmanca yineledi: “Mestan. tutturduğu yolu inatla sürdürerek tam anlamıyla sağırlık numarasına yattı. belki bu kez söz dinler düşüncesiyle yine Mestan’ın kulakları dibinde ve daha yüksek sesle. Mestan daha çok küçükken. Kahramanın birkaç dil bilmesi şehir ile ilgili hangi gerçeği dile getirir? 3. Hanım Baco’nun bütün iyi niyetine karşılık Mestan.Kürt Dili “Mestan. pastırmayı tercih etmekte sakınca görmedi. tüm kültürünü Mestan’ın önüne serip döktüğü halde. anamın tüm çabalarına. diziyê neke!” Mestan anlamamazlığa vurarak. istemeyerek kabullendi. “Söyle Margos Nerelisen?” 1. Başka dillere kulak asmıyor. Zazaca tekrarladı: “Mestan. Anam. bir “kırtik”ken kulağına eğilip öğrettiği Ermeniceyle söylemeyi denedi.
Peştuca gibi dillerle akrabadır. ETKİNLİK 2 B. İNCELEME 22 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Belucice. KÜRT DİLİNİN KÖKENİ HAZIRLIK 1. dillerin sınıflandırılması hangi kriterlere göre yapılmıştır? Niçin? 3. Tıpkı Fransızca. Sizce. tekrir ile uslanmayanın hakkı kötektir. Zerdüştlük dininin kutsal kitabı Avesta’nın yazıldığı Medçe ile ilişkilendirilmektedir./Tatlı dil.ETKİNLİK 1 5 Gönüllü olan üç kişiye./Bir musibet. Farsça. Kürtçe eski İran dilleri içinde. Dil ailesi kavramının size ne çağrıştırdığını söyleyiniz. bin nasihatten yeğdir” gibi atasözleri yazan kartlar okutup bu sözleri sessiz sinema oynayarak arkadaşlarınıza anlatınız. İrani alt kolunda yer alır. KÜRTÇENİN DİL AİLESİ Kürt dili. 5 Günümüzde yaşamayan (ölü diller) dilleri araştırarak bu dillerin. aynı dili konuşurlar mı? Düşüncelerinizi söyleyiniz. Bu sözlerin doğruluğu / yanlışlığı üzerinde tartışınız. Kürtçe de diğer Asya dilleri gibi bu ailenin Hint kolu içinde. İtalyanca ve İspanyolca gibi Latin kökenli dillerde olduğu gibi bu dillerde birçok ortak sözcük mevcuttur. 2. Kürtçe. eskiden nerelerde konuşulduğunu dünya haritası üzerinde gösteriniz. Avrupa ve Hint olmak üzere iki kola ayrılır. Bu diller birçok yönden birbirine benzer. Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alır. Aynı coğrafyayı paylaşan insanlar. yılanı deliğinden çıkarır. üzerinde “Nush ile uslanmayanı etmeli tekrir. Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alan “İrani Diller”e örnek verebilir misiniz? 4. Dünya’daki en büyük dil grubu olan bu dil ailesi. İrani diller içinde ise Kürt dili Kuzeybatı İrani diller içinde yer almaktadır. DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE KÜRTÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ 1.
W Bailey. Farsça. 1430 ile 1446 yılları arasında daha eski bir belgeden kopyalandığı söylenen bu metin. Bu dua Yunanca. Günümüz Türkiye Türkçesi: Güçlü ve ecelsiz Tanrı. rahmat qilyil biza 23 . ölüm karşımıza çıktığında bizden rahmetini esirgeme. Kürtçe ile Medcenin aynı dil olduğuna dair en açık kanıttır. Bu belgedeki duanın. Arapça. Shanidze dergisinde yayınlanan “Yeni Keşfedilen Kafkasya Arnavutçası ve Onun Bilim için Önemi” adlı makalesinde bir duadan bahsetmektedir. Gürcüce. Bunlardan Medce dilindeki dua bugün rahatlıkla anlaşılabilecek düzeyde Kürtçenin Kurmanci lehçesi ile yazılmıştır.Kürt Dili KÖKEN BAKIMINDAN DİL AİLELERİ Hint-Avrupa Dil Ailesi Asya Dilleri Hint-İran Dilleri Hint İran Dilleri Dilleri Hami-Sami Çin-Tibet Dil Ailesi Dil Ailesi Arapça İbranice Habeşçe Çince Tibetçe Bantu Ural-Altay Dil Ailesi Dil Ailesi Afrika Dilleri Altay Dilleri Türkçe Moğolca Mançuca Tunguzca Japonca Korece Ural Dilleri Macarca Fince Estonca Avrupa Dilleri Latin Germen Dilleri Dilleri Almanca İngilizce Fransızca Slav Dilleri Hintçe Farsça Urduca Kürtçe Peştuca Belucice Tacikçe İtalyanca İspanyolca Romence Yunanca Arnavutça Rusça Bulgarca Sırpça Hırvatça Çekçe Lehçe KÜRTÇE-MEDCE BENZERLİĞİ Prof. yisa ki xaça çiqtin. A. Süryanice. ari güçlü Ari ecelsiz. Eski Türkçesi: Ari tanri. H. Türkçe ve Medce verilmektedir.
3. ku hatî xaçê. rehmet bike li me. Farsça ve Fransızcada bazı sözcükler hem anlam hem de söyleyiş açısından benzerlik gösterir. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. Kültürel yakınlık C. Aynı inanç değerlerini paylaşmak 24 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). yanlış ise (Y) yazınız. Dilde yapısal ortaklıklar E. Tarihsel yakınlık D. İngilizce. • Kürtçe. pakêj zehm Pakêj vêmerg. paqij zexm. Yaşanılan coğrafya B. ( ) • Kürtçe. Güney Doğu İrani diller içinde yer almaktadır. dünya dilleri sınıflandırılırken köken bakımından göz önünde bulundurulan faktörlerden değildir? A.Medcesi: Pakêj xodê. yanlış ise (Y) yazınız. Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alır. paqij bêmirin. ETKİNLİK 1 Kürtçe stêr nû nav bira ETKİNLİK 2 İngilizce star new name brother Fransızca astre nouveau nom frère Farsça sitare nev nam brader Türkçe yıldız yeni ad erkek kardeş 5 Siz de yukarıdaki tabloya bildiğiniz sözcükleri yazınız. • Aynı dili konuşan milletlerin aynı coğrafyaları paylaştığı görülür. Rehmet ê ma Günümüz Kürtçesi Paqij xwedê. ( ) 2. Aşağıdakilerden hangisi. eş kirme. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). 5 Coğrafi olarak birbirine uzak bölgelerde konuşulan bu dillerde ortak sözcüklerin bulunması neyi gösterir? Tartışınız. koy hatî xaçê. Farsça ile akraba bir dildir. ( ) • Kürtçe. ( ) • Kürt dili.
girtin (tutmak. Türkçe bu dil gruplarından hangisinde yer alır? 3. Bunu “girtin (tutmak. Dünya dilleri yapı bakımından hangi gruplara ayrılır. YAPI BAKIMINDAN YERYÜZÜNDEKİ DİLLER ŞEMASI TEK HECELİ DİLLER EKLEMELİ DİLLER ÇEKİMLİ (BÜKÜMLÜ) DİLLER ETKİNLİK 5 Yukarıdaki şemaya yapı bakımından farklı dillere örnekler yazınız. KÜRT DİLİNİN YAPISI HAZIRLIK 1. iktibas etmek) da-girtin (doldurmak) Kürtçede soneklere birçok örnek verilebilir. guh (kulak) B guhar (küpe) cot (çift) B cotyar (çiftçi) reng (renk) B rengîn (renkli) İNCELEME 25 . almak)” fiili üzerinde gösterebiliriz. germek) ra-girtin (dayanmak) hil-girtin (taşımak) wer-girtin (almak. almak…) ve-girtin (kaplamak. en zengin biçimiyle fiillerde görülür. Bu yapıyla Türkçeden farklıdır. KÜRT DİLİNİN YAPISI Kürt dili hem eklemeli hem de bükümlü (çekimli) bir dildir. Kürtçede sözcükler hem başa hem de sona ek alırlar. Kürtçenin bu şemada yerini belirtiniz. araştırınız. Bükümlü dil grubuna giren dillerden örnekler araştırınız. 2. Kürtçede önek.Kürt Dili 2. Türkçe sadece sondan eklemeli bir dildir.
Hem bükümlü hem de eklemeli bir dildir. kanî (çeşme) Ez diçim bajêr. bajar (şehir). sayısını ve cinsiyetini göstermek için sözcükte meydana gelen ses değişimi ve eklenen ekler bükümü gösterir. (Şehre gidiyorum) Ez ji kaniyê têm.Büküm. hem sondan ek alır. Türkçe 26 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . aBê guhartin (değiştirmek) bijartin (seçmek) şBj kuştin (öldürmek) biraştin (kızartmak) sBz bihîstin (duymak) guhastin (aktarmak) ETKİNLİK ez diguhêrim (değiştiriyorum) dibijêrim (seçiyorum) dikujim (öldürüyorum) dibirêjim (kızartıyorum) dibihîzim (duyuyorum) diguhêzim (aktarıyorum) 5 Tablodaki Türkçe bölümü siz tamamlayınız. Kürtçede fiil çekimi yapılırken özellikle geçmiş zamanlar dışında bazı fiillerde çok belirgin ses değişimleri olur. dilbilimde sözcüklerin yapısında meydana gelen değişim olarak tanımlanır. Bazen sözcüğün kökü de değişir. Sözcüklerde cinsiyet ayrımı vardır. (Çeşmeden geliyorum) Dilbilimde fiil çekimlerinde oluşan değişimler de bir tür büküm olarak görülür. Kürtçede bu büküm hem sözcükteki ses değişimi yoluyla. Hem baştan. Sözcüğün üstlendiği işleve göre pozisyonunu. İki fiil kökü bulunur. Kürtçe Hint-Avrupa dil ailesine mensuptur. hem de büküm ekleri yoluyla meydana gelir.
yapı... ( ) • İngilizce Ural-Altay dil ailesinde yer alır.......... bazı kavramlar ya da nesnelerin adlandırılması veya telaffuzunda fikir ayrılıklarına düştüğünüz olur mu? Bunun nedenleri üzerine neler söyleyebilirsiniz? 27 ... • Ses düzeni. Aşağıda verilen boşlukları uygun şekilde doldurunuz. kelime hazinesi yönünden aralarında ilişki bulunan dillere ……………………. • Kürtçe ve Farsça akraba dillerdir... Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D)..Kürt Dili ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. • Kürtçe Hint-Avrupa dil ailesinin …………... alt kolu içinde yer alır..... Çevrenizdeki insanlarla aynı dili konuştuğunuz halde. ( ) KÜRTÇENİN KONUŞULDUĞU YERLERİN HARİTASI 3. söz dizimi. yanlış ise (Y) yazınız.. KÜRTÇENİN LEHÇELERİ HAZIRLIK 1. ( ) • Kürtçede iki fiil kökü bulunur. şekil.. 2...... ………………………………… denir...
şive. şive. Kirdkî Dewa ma cayêdo weş der a. Tuncer Gülensoy. 3. Tem tenes valsempe Jeri-tavra zavarna. Her dilin faklı lehçelerinin olma nedenleri sizce nelerdir. Goranî: Dega ême neyagey weşe ne. İNCELEME ÇUVAŞ HALK DESTANINDAN ÇUVAŞ LEHÇESİ Püler Ilnı Uksak Timer Pülere Ilnı zıncen (Vattisem Kalanı) Uksak Timer zarpala Püler Patne zitne cuh Zar puzlahne purna te Puztarce.2. ağız kavramları arasındaki farkı araştırınız. 4. TÜRKİYE TÜRKÇESİ Aksak Timur’un Biler’i (nasıl) aldığı hakkında (İhtiyarlık hikayesi) Aksak Timur ordu ile Biler önüne geldiği vakit Ordu beylerinin hepsini Topladı bir yere: Nasıl hile yapmalı Biler’i almak için? Aksak Timur’a bu vakit Söyledi bir bey: Biler şehri pek meşhur Nerelerden nerelere uzanır Çok derin hendeklerle Etrafı çevrilmiştir. Bunun nedenleri üzerine neler söyleyebilirsiniz? 3. Lehçe. 2. Kurmancî Gundê me li cihekî xweş e. tet per zere Menle melpe Pülere Illesine pelterme Uksak Timere zavan cuh Kalere. yazınız. tet. Prof. Türkçesi: Köyümüz güzel bir yerdedir. yazınız. Lehçe. Yukarıda verilen Kürtçenin farklı lehçeleriyle yazılmış cümleyi incelerek farklılıklarını tespit edip yazınız. Başka dillerdeki lehçe farklılıklarını gösteren metin örnekleri bulunuz. ağız sözcüklerinin anlamını sözlükten bulunuz. 1. Dr. Türkçe El Kitabı 28 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . per puzlah: Püler huli ipit capla! Taztan tazta saralna. Konuşurken bazı sesleri çıkarmakta zorlanır mısınız? Bu sesler nelerdir. Soranî Dêyekey ême le şwênêkî xoş e.
Bingöl. 2.Kürt Dili KÜRTÇENİN BAŞLICA LEHÇELERİ KURMANCİ KİRDKİ KÜRTÇENİN LEHÇELERİ SORANİ GORANİ KÜRTÇENİN BAŞLICA LEHÇELERİ 1. Bu lehçenin en çok konuşulan iki şivesi. Kırdki. Diyarbakır. 5. 29 . Kelhuri gibi değişik adlarla anılan kolları vardır ki bunlar İran ve Irak sınırları içinde bulunan Kürtlerin bir bölümünce konuşulur. Kurmanci lehçesi yeryüzündeki Kürtlerin çoğunluğunca konuşulan bir lehçedir. Sorani lehçesi: (Merkezi Kürdistan’da konuşulan Kurmanci lehçesi): Bu lehçeye zaman zaman Güney Kürtçesi (Kırmancî Xwarû) de denir. Gorani lehçesi: Hewrami lehçesi olarak da adlandırılan bu lehçe Kırdki (Zazaki. Erzincan. Lürri. Dımılki) lehçesine yakın bir lehçe olup Irak ve İran Kürdistan’ında az sayıda Kürt tarafından konuşulur. En çok konuşulduğu yerler. Dersim şivesi ile Bingöl-Diyarbakır-Siverek şivesidir. Dersim. 3. Lekki. Irak Kürdistanı’nda konuşulan diğer Kürt lehçeleri grubu: Bu grubun Kermanşahi. Elazığ. 4. Kurmanci lehçesi: Türkiye sınırları içindeki Kürtlerin büyük bir bölümü ile Suriye. Irak ve İran Kürtlerinin ise bir bölümü tarafından bu lehçe konuşulur. Siverek ve Varto’dur. Zazaki veya Dımıli (Dımılki) adlarıyla bilinen lehçe: Bu lehçe Türkiye sınırları içinde kalan Kürtlerin bir bölümünce konuşulur. Lübnan ve Sovyetler Birliği’ndeki Kürtlerin tümü. Bu lehçe Irak ve İran’daki Kürtlerin çoğunluğunca konuşulur. Sencabi.
ETKİNLİK 1 5 Anadiliniz ile sonradan öğrendiğiniz dilin alfabelerini bir arada gösteren bir tablo oluşturunuz ve bu tabloya zor telaffuz ettiğiniz seslerden oluşan sözcükler yazarak doğru telaffuz edinceye kadar tekrarlayınız. Bu coğrafya için Selçuklular ve Osmanlılar döneminde “Kürdistan” adının kullanıldığını biliyoruz. Tarihçi ve dilbilimci Şemseddin Sami (1850-1904) tarafından kaleme alınan ve Osmanlı döneminden günümüze kalan önemli belgelerden biri olan Kamus-ül A’lam adlı ansiklopedik eserin “Kürdistan” maddesinde bu bölgenin sınırları şu şekilde tanımlanmıştır: “Urmiye 30 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ağız ve şivelerin dili zenginleştirdiği/fakirleştirdiği yönündeki farklı görüşleri tartışınız. bugün Türkiye. Suriye. Lübnan gibi değişik devletlerin sınırları içinde yaşamakta olan Kürtlerce konuşulur. ETKİNLİK 2 Kaşgarlı Mahmut’un Dünya Haritası KÜRTÇE KONUŞULAN BÖLGELER Kürtçe. 5 Sınıfta iki grup oluşturarak lehçe. İran. Kaşgarlı Mahmut 1074’te yaptığı haritada farklı devletlerin sınırları içinde kalan bu coğrafyayı Arapça “Erdu’lEkrad (Kürtlerin Memleketi)” olarak adlandırmıştır. Sovyetler Birliği. Irak.
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. • Türkiye Kürtlerince ………………………. • Tarihsel süreçte dilde oluşan en büyük yapısal ve şekilsel farklılık şiveyi oluşturur. dildeki………………………………………. güneybatıda Cezire. kuzeydoğuda Azerbaycan. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D).. • Lehçe. doğuda Irak-ı Acem. oradan kuzeye doğru Aras havzasını. kuzeybatı tarafında ise Anadolu ile komşudur.Kürt Dili ve Van göllerinin sahillerinden Dicle’ye kadar uzayıp kuzeybatıya doğru Dicle mecrasının sınırlarını takip ederek Fırat’ı meydana getiren Karasu mecrasına. 5 Dünya haritası üzerinde Kürtçe konuşulan bölgeleri işaretleyiniz. 2.farklılığından oluşurken şive. 31 . Lehçe farklılıkları bir dili zenginleştirir mi? Yazınız..farkından oluşur. ve ………………………. • Ağız. dildeki …………………………. yanlış ise (Y) yazınız...……………………………………………….ve ……………………… farklılıklarından oluşur. Bunun dışında. İran’da Kürdistan adıyla bilinen eyaletle Azerbaycan eyaletinin yarısı da Kürdistan’dır. ( ) • Tarihsel süreçte dilde oluşan söyleyiş farklılıkları lehçeyi oluşturur.” ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Türkiye’de Kürtçenin yaygın olarak konuşulduğu illeri araştırınız. Aşağıda verilen boşlukları uygun şekilde doldurunuz. Fırat ve Dicle havzasından ayıran sınıra kadar ulaşır. güneyde Loristan ve Irak-ı Arap. Bu cihetle Kürdistan. lehçeleri konuşulur. ( ) 3.
Toplumlar arasındaki farklılığı derinleştirir. 33 E. Yukarıdaki bilgilerden hangi ikisi kültürün özelliklerindendir? A. E. III. 32 B. Hem çekimli hem bükümlü bir dildir. Farsça B. Zeytin dalı C. Peştuca D.ÜNİTE SONU ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME SORULARI 1. Kurmanci II. Çince E. Fiilleri şahıslara göre çekimlenebilir. E. Kömür D. Bülbül E. 31 C. Aşağıdakilerden hangisi bir gösterge (simge) değildir? A. I-III C.Küreselleşmeyi sağlar. 32 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Bayrak B. Aşağıdaki yargılardan hangisi dilin özelliklerinden biri değildir? A. Bütün dillerde ağız farklılıkları mevcuttur. Sözcüklerde erillik/dişilik özelliği vardır. I-II B. B. 30 D. ses ve anlam bakımından bir toplumda geçerli ortak öğeler ve kurallardan faydalanır. II-III D. Cümleler kurallı yapıya sahiptir. IV. Dil. Afganca 4. 34 7. C. I-IV 3. D. Aşağıdakilerden hangi ikisi Türkiye Kürtlerince kullanılan Kürtçenin lehçelerindendir? I. Dil. C. Gül 6. B.Sosyal hayata yön verir. Kürtçe aşağıdaki dillerden hangisi ile akraba bir dil değildir? A.Kültürün yeni nesillere aktarılmasında dilin önemi büyüktür. değişmez bir sistemdir. D. Dimilkî IV. II-III 5. Kürtçenin alfabesinde kaç harf bulunur? A. I. Aşağıdakilerden hangisi Kürtçenin dil özelliklerinden değildir? A. II-III D. 2. I-II B. Dil. Belucice C. Soranî A. II-IV E. I-III C. Dil. Hem baştan hem de sondan eklemeli bir dildir. II-IV E. Goranî III. II. bir toplumu oluşturan kişilerin düşünce ve duygularını aktarmakta kullandıkları araçtır. kültürün bir taşıyıcısıdır.
Dil ile düşünme arasında doğru bir bağlantı vardır. D. 11. “Dil. C. Dil bilincini yitiren bir ulus. Yukarıdaki paragraftan hareketle aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz? A. Başkalarının okuyacağı bir yazıyı yazarken o yazının bize ne tür bir sorumluluk yüklediğini hiçbir vakit hatırdan çıkarmamalıyız. karşı karşıya bulunduğumuz durumun vahametini görmek için yeterlidir. Dimilkî D. D. sevinçte tasada birlik olmak. Soranî E. başarmak için birleşmek. B. D. İstek ve özlemlerimizi dil birliğimizle anlatırız. Bireyin özgürlüğü birlikte yaşamaya bağlıdır. E. Düşünce yeteneği dil bilincine bağlıdır. Başkalarının okuyacağı yazının dili yazarın sorumluluğundadır. Kentin mimari özelliği trafik sorununu daha karmaşık yapıyor. dili iyi kullanamayışımızdandır. C. Kürtçenin en çok konuşulan lehçesi aşağıdakilerden hangisidir? A. tasayı paylaşabilmeliyiz. Birlik içinde yaşamak. 10. 33 . düşünce ve duyguları ileten araçları kendisi üretir.Kürt Dili 8. Goranî C. Büyük kentlerin ana caddelerinde biraz çevreye bakınarak yapılan bir yürüyüş. düşünce üretme yeteneğini de yitirir. halkla kurulan bir kurumdur. Yukarıdaki paragrafta aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir? A. Bu istek ve özlemin gerçekleşmesi dil birliği ile mümkündür. B. Birlikte yaşıyorsak sevinci. Zazaki 9. Kurmanci B. Onu gerçi halk yapar. E. Halkın iletişiminde en etkili araç dildir. B. Dili kullanma şekli yazarların tercihine bağlıdır. Birlik ve beraberlik içinde yaşamak ise toplumların vazgeçemeyeceği istek ve özlemdir. Halk. C. birlikte yaşamanın amaçlarındandır. ama yayılma sahası geniş olan vasıtaların da halk üzerinde büyük etkileri vardır. Birlik ve dayanışma içinde yaşamalıyız. Yazılarımızı yazarken okuyucuya karşı olan sorumluluklarımızı unutmamalıyız.” (Orhan Veli) Orhan Veli’den alıntılanan yukarıdaki açıklamaya göre dil anlayışıyla bağdaşmayan düşünce aşağıdakilerden hangisidir? A. E. Üretemeyişimiz. Kentlerin caddeleri dilin geleceği ile ilgili kaygı veriyor. Birlik içinde yaşamanın vazgeçilmez koşulu dil birliğidir.
Dilin kusurlu oluşu halkın şaşkınlığa düşmesine neden olur. E. E. Dilin yapısal özelliği dil mantığı ile ilgili değildir. “Dil kusurlu olursa. Bütün ulusların. Değer yargıları sözcüğün anlam özelliğini etkiler. Dil ile kültür birbirini besleyen iki önemli ulusal değerdir. işin nereye varacağını bilemez. Adalet yoldan çıkarsa şaşkınlık içine düşen halk ne yapacağını.12. düşünce iyi anlatılamazsa yapılması gereken şeyler doğru yapılamaz. İşte bunun içindir ki hiçbir şey dil kadar önemli değildir. Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A. B. adalet yanlış yola sapar. Bağlam 14. Dilde toplumun sosyoekonomik yapısı görünür. Ödevler gereği gibi yapılmazsa. D. önce sözlü sonra yazılı edebiyatı gelişmiştir. Tarihte alfabesi olan toplumlar günümüze kadar gelmeyi başarmışlardır. Aşağıdakilerden hangisi iletişimin öğelerinden biri değildir? A. Dildeki her sözcük sosyolojik bir değerdir. İletişimin aracı dildir. Kültürün taşıyıcısı dildir. töre. 13. Töre ve kültür bozulursa. Aşağıdakilerden hangisi dilin sosyolojik yönü ile ilgili değildir? A. Adaletin yanlış yola sapması törelerin bozulmasına bağlıdır. 15. Kaynak D. Mesaj B. Kanal E. C. B. C. D. B. toplumun sosyokültürel ölçülerini gösterir. kültür bozulur. Dil kusurlu olunca anlatım bozuk olur. İleti C. Dil. dilin demokratik ve sosyal yaşamımız üzerindeki etkilerinden biri olamaz? A. 34 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . D. E. Kültürel bozulmanın en önemli nedeni dilin bozulmasıdır. kelimeler düşünceyi iyi anlatamaz. C. Dil ve kültür bozulunca adalet bozulur.”(Konfüçyüs) Yukarıdaki paragrafa göre aşağıdakilerden hangisi.
..Kürt Dili ÖZ DEĞERLENDİRME ŞEMASI BU BÖLÜMDE ÖĞRENEMEDİKLERİMİ NASIL KAVRAYABİLİRİM? BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? √ ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... √ ........................................................................................ √ ....... BU BÖLÜMDE ÖĞRENDİKLERİM BENDE ŞU DEĞİŞİMLERİ YARATTI: √ .............................. √ ..................................... √ ...................... √ .......................................................................................................................................................................................................................................... 35 ................................................................................. √ ...................................................................................................................................................................... BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? √ ........ √ .................................................................................................................................................. √ ...................................
36 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
Destana Dimdim e. Destanlar a. Biwêj (Deyimler) 7. SÖZLÜ KÜLTÜR 1. Evdalê Zeynikê f. Sözlü Kürt Edebiyatının Toplumsal İşlevi 3. Zûgotinok (Tekerlemeler) 5. Çîrvanok (Masallar) 4. Gotinên Pêşiyan (Atasözleri) 2. Qewlerk (Maniler) 3. Dewrêşê Evdî g. Kerr û Kulik d. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI TÜRLERİ 1.II. Sözlü Kürt Edebiyatı I. Filîtê Quto Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları 37 . Dengbêjlik Kurumunun Kürt Toplumundaki İşlevi II. Bölüm Kürt Edebiyatı A. Siyabend û Xecê c. Mamik (Bilmeceler) 6. Sözlü Kültür ve Edebiyat 2. Destana Memê Alan b.
Kırsal alanlarda. SÖZLÜ KÜLTÜR 1. Dilini okuyup yazmayan topluluklarda sizce atasözü. 3. Farsça ve Türkçe ile geçiş yapmak durumunda kalmışlardır. o toplumda yazılı kültürün serpilmesine zemin hazırlar.Ö. üç bin yıla kadar gider. En eski edebi ürünlerden sayılan destanlar sizce dilden dile nasıl aktarılıyordu? 5. genellikle “halk edebiyatı” adını alır ve içinde çeşitli anlatı türlerini barındırır. Yazının olmadığı dönemlerde sizce edebiyat var mıydı? 4. Sözlü kültür. sözlü kültürün egemenliği. İnsanlar arasındaki ilişkilere farklı açılardan bakan dil ile kültürün kesiştikleri en verimli kavşak. Bu sözlü edebiyat. sözlü kültür ürünlerinin ortaya çıktığı alanlardır. 2. Göçebe topluluklarda. bilmece. örgün eğitimin yazıyı yaygınlaştırmadığı bölgelerde. tekerleme. halk şarkıları gibi sözlü edebiyat ürünleri var mıdır? Niçin? SÖZLÜ KÜLTÜR-SÖZLÜ EDEBİYAT Bir toplumun yerleşik hayata geçmesi. ninni. Edebiyatı olmayan bir halk var mıdır? Niçin? 7. kentleşme ile birlikte önemini yitirerek yerini yazılı kültüre bırakır. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI I. Bazı toplumlarda sözlü edebiyat geleneği daha güçlüdür. İNCELEME 38 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Bu çerçevede. İnsanın dünya üzerindeki varlığı on binlerce yıl öncesine dayanır. yaşadıkları coğrafyanın izlerini taşıyan Kürtler. sözlü edebiyat ve halk edebiyatı kavramlarını araştırınız. Buna karşılık tespit edilen ilk yazı örnekleri M.A. Sözlü Kültür ve Edebiyat HAZIRLIK 1. Sözlü kültürleri. Dil. insanlık tarihinin binlerce yıllık bilgi. kültür ve edebiyat arasındaki ilişki hakkında bir paragraf yazı yazınız. sözlü kültür egemendir. Sizce bu durumun nedenleri neler olabilir? 6. Kürt dili ile eğitimin önündeki siyasal kısıtlamalar nedeniyle yazılı kültüre Arapça.
büyük bir kısmı ise hiç yazılamamıştır. Walter Ong.) 39 . Metis Yay. Şeref Xan deneyim ve tecrübesinin sözlü gelenek vasıtasıyla kuşaktan kuşağa aktarıldığını söyleyebiliriz. Sözlü ve Yazılı Kültür.Sözlü Kürt Edebiyatı Şerefname Kitabından. bugün konuşulan üç bin kadar dilden yalnızca yetmiş sekiz tanesinin edebiyat üretebildiği ve yüzlerce dilin kendisini ifade edebilecek bir alfabe ile karşılaşmadığı iddiasındadır. (Walter Ong. Tarih boyunca konuşulan on binlerce dilden yüz kadarı edebiyat üretebilecek derecede yazıya bağlanabilmiş.
Her milletin sözlü edebiyatı zengin malzemeler içerir ve bunların başlangıcı. derlenip yazıya geçirilinceye değin varlığını ezbere borçludur. örf ve âdeti meydana getirir. irdeleme yoktur. yazının bulunmasından önce var olan. Somut duruma bağlıdır. Anlatılan destanlar gerçek olay ve durumlardan kaynağını alır. gibi amaçlarla anlatının başına geri dönmek mümkün değildir. hafızalara kayıt düşülen her türlü sosyal. göçebe yaşam ve feodal ilişkiler Kürt edebiyatının sözlü alanda daha yaygın bir biçimde serpilmesine zemin hazırlamıştır. Kişileri daha az içine kapalı. Dinleyicinin duygusal olarak olayla ve kahramanla özdeşleşmesi (mimesis) esastır. Sese dayalıdır. Sözlü edebiyat. Kürtçenin 40 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . türlerin içeriği anlatıcıdan anlatıcıya değişiklikler gösterir. İki eyleyeni vardır: İcracı ve dinleyici. hazzı yaratan budur. Kürt edebiyatının. insanlığın toplumsal hafızasının henüz şekillenmediği tarih öncesi çağlara dayanır. kulaktan kulağa aktarılması ve akılda kalması bakımından şiirselliği gerektiren bir edebiyattır. ortaya çıktığı bağlam içerisinde sözlü anlatıma dayanan birçok inanışı. sürekli akış halindedir. Dağlık coğrafya. çeşitlenebilir. Her kültür ve uygarlık. siyasi.) Ağızdan ağıza aktarılır (Toplumsal belleğe dayalıdır.) Değişebilir. Kalıplıdır. İcracı ve dinleyici arasında canlı iletişim vardır. Kısacası sözlü edebiyat. dış dünyaya ve topluma açık kılar. Öte yandan Kürt dilinin gördüğü baskılar. Sözlü Kürt edebiyatının özelliklerini şöyle belirleyebiliriz: Doğaçlamadır. Eleştirme. Çözümleme. yeniden okuma vs. ekonomik ve insani hadiseler sözlü kültür ortamında yaşanmaktadır. Beden dili devreye girer. ağırlıklı olarak sözlü edebiyat geleneğine yaslanmasının önemli bir nedeni sosyolojik ve tarihi realitelerdir.) Yazarı yoktur (Anonimdir.İnsanların günlük hayatlarındaki en sıradan olaylardan en olağanüstü olaylara kadar. Sözlü edebiyatla aktarılan bilgiler bir belgeye dayanmadığından. Sözlüdür (Metinsizdir. Tekrar ve ritim esastır.
Bu bağlamda anlatıların kahramanları. günlük hayat. tekerleme ve manileri küçük kartlara yazarak sınıftaki öğrencilere kapalı zarflar içerisinde çektirip okuyup anlamalarını ve anlamları üzerinde fikir bildirmelerini sağlayınız. devlerle savaşan yiğit ve yakışıklı gençler. ETKİNLİK 2 41 .Sözlü Kürt Edebiyatı eğitim dili olarak kullanılmayışı gibi harici etkenler yazılı edebiyatın gelişimini olumsuz etkilemiştir. yüzyılda gittiği Kürdistan için “Kürt toplumu ozan ve mizahçılara büyük bir önem veriyor” demiştir. İki yüzyıla yakın bir süre sonra Kürdolog. 5 Albert Socin ve Eugen Prym Botan ve Torê (Mardin-Midyat) bölgelerindeki Sözlü Kürt edebiyatının eserlerini toplamıştır (1887-1890). kahramanlık. yabani hayvanlar. 5 Peter Lerch. ama şu da bir gerçektir ki gelişen yazılı basın. savaş. 5 Sınıftaki arkadaşlarınızın her birine kişisel özelliklerini belirtecek maniler ya da bilmeceler yazınız. Sözlü Kürt edebiyatının temel kaynakları. âşıklar. 5 Hugo Makas Mardinli bir tüccarın ağzından sözlü edebiyat eserlerini kaleme alıp yayımlamıştır (1892). masal. doğal yaşam betimlemeleri ve Mezopotamya mitolojisinin zenginlikleridir. ETKİNLİK 1 5 Bildiğiniz Kürtçe atasözü. aşiretler arasındaki ilişkiler. göç. ve XX. Fransız seyyah Amédée Jaubert XIX. güzel kızlar. yüzyılın başlarında toplanmıştır. bilmece. bilmece. kurnazlar. aşk. çirkin ve korkaklar. av meraklısı iyi (ya da kötü) yürekli mirler (beyler). Sözlü Kürt edebiyatı. dostluklar ve ihanetlerdir. anı. efsane ve destan gibi birçok türü içinde barındırır. Christine Allison. TV ve radyolar bu etkiyi gittikçe azaltmaktadır. Bu da gösteriyor ki modern çağda da Kürtlerin en önemli iletişim aracı sözlü edebiyattır. dil araştırmaları için XIX. savaşta esir düşen Kürtlerden sözlü edebiyat eserlerini toplamıştır (1853-1856). atasözü. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI İLE İLGİLİ BİLİMSEL ÇALIŞMA VE DERLEMELER Sözlü Kürt edebiyatı eserleri. hikâye. Güney Kürdistan’a gider ve aynı izlenimi edinir.
Aşağıda noktalarla boş bırakılmış yerlere anlamca uygun kelimeler yazınız. ( ) • Göçebe toplumlarda sözlü. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. sonra bir derleyici tarafından kayda geçirilmiştir..5 Le Coq da başta Mukriyan bölgesi olmak üzere. ( ) • Sözlü edebiyat. • Sözlü edebiyat. yerleşik toplumlarda ise yazılı edebiyat gelişmiştir. • İnsanlık tarihinde bazı halkların sözlü edebiyatları yoktur. 2. çağlara dayanır. Aşağıdaki cümlelerin sonuna bilgiler doğruysa (D). Kreyenbroek ve Christine Allison gibi Kürdologlar da sözlü Kürt edebiyatına ilişkin önemli çalışmalara imza atmışlardır. Kürdistan’ın birçok bölgesinde Kürtlere ait sözlü edebiyat eserlerini bir araya getirmiştir (1903). Seydayê Goran gibi isimlerin sözlü Kürt edebiyat eserlerini ortaya çıkarma çabaları olmuştur. yazılı kültür üretmektedir. Homeros tarafından yazılarak kayda geçirilmiştir. • Yazının bulunmasıyla birlikte …………………………………………. ……………. ( ) • Bugün dünyada konuşulan yaklaşık üç bin dilden çok azı bir alfabeye sahip olup. ( ) 42 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ( ) • İlyada destanı anonim Yunan destanı olup. ( ) • Sözlü edebiyat türünden olan destanlar yüzyıllar boyu dilden dile aktarılmış. 5 Zeynelabidin Zinar’ın kayda değer çalışmalarının yanı sıra son dönemde Şerefxan Cizîrî.. • Sözlü edebiyatın başlangıcı.gerektiren bir edebiyattır. henüz toplumsal hafızanın şekillenmediği ………………………………………………………………. yanlışsa (Y) işareti koyunuz. edebiyat başlar. yazının bulunmasından sonra başlamıştır. Philip G. ……………bulunmasından önce var olan. 5 Öte yandan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’ndeki Kürdoloji bölümünden Ordixan ve Celîlê Celîl’in bu konuda yapmış oldukları birçok çalışma vardır. kulaktan kulağa aktarılması ve akılda kalması bakımından ……………… ….
Sözlü edebiyat türlerinin toplum üzerinde ne gibi etkileri olabilir? Düşündüklerinizi sınıf arkadaşlarınızla paylaşınız. Yazılı kültürden önce doğmuştur. 5. Sözlü Kürt edebiyatının kaynakları nelerdir? 7. Sözlü edebiyat kavramını kendi cümlelerinizle tanımlayınız. Sözlü Kürt Edebiyatının Toplumsal İşlevi HAZIRLIK 1. D. göç. C. aşiretler arasındaki ilişkiler. Sözlü edebiyat icra eden. aşk. Toplumsal yaşamın.Sözlü Kürt Edebiyatı • Sözlü Kürt edebiyatının temel kaynakları. Çiviyazısı ile yazılmıştır. köklü bir kültür birikimi yansıtan şiirlerini nasıl yazdığını düşündünüz mü? 5. Aşağıdakilerden hangisi sözlü kültürün özelliklerinden değildir? A. 2. gözleri görmeyen Âşık Veysel’in. Anonimdir. Dinleyici ve anlatıcı (icracı) olmak üzere iki eyleyeni vardır. Okuma yazması olmayan. kahramanlık. doğal yaşam betimlemeleri ve Mezopotamya mitolojisinin zenginlikleridir. 2. Sözlü edebiyatı icra eden gezgin kişilere Türk ve Kürt halk edebiyatlarında hangi isimlerin verildiğini söyleyiniz. Sözlü edebiyatın geçmişi ne zamana dayanır? 4. 6. ( ) 3. hiçbir yazılı eğitim almaksızın. bir metne bağlı kalmadan doğaçlama anlatan biriyle karşılaştınız mı? 4. 43 . Anlatımda tekrarlar ve ritim belirgindir. Sözlü edebiyat ürünlerinin her aktarıcının dilinde birtakım değişimlere uğramasının sebebini açıklayınız. savaş. Sözlü Kürt edebiyatı anlatılarında kahramanlar kimlerdir? 8. günlük hayat. o toplumda üretilen edebiyata etkisi var mıdır? 3. E. B.
bu özelliklerini kimden almış olabilirler? 2. fıkra anlatan kişiler var mı. Değişik yörelerde kullanılan şive ve ağızların birbirine yakınlaşması. Sözlü edebiyat ürünlerinin aktarılması yoluyla. Tek kişilik bir tiyatro oyunu izlediniz mi? Geniş bir oyuncu kadrosuyla oynanan tiyatro oyunundan ne farkı /farkları var. öte yandan toplumu besler. sohbet için yapılmış köy odaları ve divanhanelerde dillendirilen yaşanmış olaylara kadar hayatın her alanındaki durumları içinde barındırır. Bu türlerin aktarımcısı. aşiretler arası savaşların anlatıldığı sözlü tarih aktarımı. icra edicisi olan gezgin anlatıcılar. söyleyiniz. harman yerinde ya da tandır başında çalışanların söyledikleri ezgilerden. Kürt toplumunu oluşturan aşiretlerin durumu hakkında bilgiler vererek bir bölgenin diğer bölgeler hakkında bilgi edinmesini sağlarlar. 3. Bu anlatımlar içeriklerine göre atasözü. İnsanların günlük hayatlarındaki en sıradan olaylardan en olağanüstü olaylara kadar hafızalarda kalan her türlü sosyal. çağların imbiğinden geçen bilgi. ortak acılar ve sevinçler dile getirilir. ninni. Sözlü Kürt edebiyatı ürünlerinde hayat tecrübeleri aktarılır. Ailenizde ya da çevrenizde çok güzel masal. o anlatının milli bir aşamaya yükselmesine ön ayak olurlar. sözlü edebiyat ürünlerinde ete kemiğe bürünürler. geleneklerin yaşatılması gibi birçok alanda sözlü Kürt edebiyatı toplumsal bir işleve sahiptir. deneyim ve tecrübelerin sözlü gelenek vasıtasıyla kuşaktan kuşağa aktarıldığını söyleyebiliriz. Gençlere verilen nasihatlerden beddualara. 44 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . bilmece. ekonomik ve insani durumlar. masal gibi isimlendirmelerle türlere ayrılırlar. mani. DENGBÊJLİK KURUMUNUN KÜRT TOPLUMUNDAKİ İŞLEVİ HAZIRLIK 1.İNCELEME SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI VE TOPLUM Sözlü edebiyatın hem kaynağı hem de muhatabı toplumdur. siyasi. uzun kış gecelerinde dinlenen anlatılara. Öte yandan bir bölgedeki sözlü edebiyat ürününü yaygınlaştırarak bölgesel olmaktan kurtarır. Yüzyılların birikimi ile oluşan insanlık kültürünün doğal bir şekilde ortaya çıkan iletişim ve paylaşım alanı olduğu için sözlü edebiyat bir yandan toplumdan beslenirken.
45 .Sözlü Kürt Edebiyatı Arif Sevinç. Derwêş İNCELEME DENGBÊJLER (ANLATICILAR): Yazıyla yeterince tanışmamış olan toplumların merkezlerden uzak kesimlerinde ortak kültürel miras ve birikimler. milletin hafızasını aktaran bellek konumundaydılar ve toplumsal hayatta gerekli olan bilgiyi dağıtan ve aktaran konumunda olup. sözlü kültür ortamı içerisinde üretilirdi. olaylar karşısında alınan tavırlar. Geleneksel Kürt toplumunun ortak hafızası ve vicdanı dengbêjlerdi. sosyal ve siyasi ihtiyaca göre tiplere ayrılarak kültürün. Sözlü kültürün icracısı olan dengbêjler. yayılımı ve sürekliliğini sağlama noktasında işlevler üstlenmişlerdi. “sözün bir ahenkle (ses değeri ile) icra edilmesini sağlayan kişi” anlamında kullanılmıştır. Kürtçede deng (ses) ile bêj (söz) kelimelerinden oluşmuş bir kelimedir. Dengbêj kelimesi. Bu kelime.
dengbêjlerin çoğu herhangi bir çalgı aleti kullanmadan. Kahramanlıkların anlatıldığı ve “şer” denilen stranlardan1 avcılığa. Anonim olan kilam metinlerinde aşkın yanısıra savaşlarda gösterilen kahramanlıklar. stran türüne göre daha uzun olan anlatı içerikli müziklerdir. üstlendikleri misyon değişmez. başarıların. Stran metinlerinde aşk teması yoğundur. Anonim olan halk şarkıları varsa da çoğunlukla stran sözleri sanatçılara aittir. Kürt dengbêjlik geleneğinde her yörenin kendine özgü motifleri vardır. Bazıları erbane (def). baharın güzelliğinin anlatıldığı “kilam2”lardan güz mevsimindeki buruk duygulara. halk hikâyelerinin. Bugün giderek yok olan bu gelenekte dengbêjler. mitrib. genellikle köyden köye dolaşarak. ilahilerin. Dengbêjler destanların. Dengbêjler. Araştırarak bir çizelge oluşturup tahtaya yazınız. örneğin bir yiğidin bir kan davasında yaptığı kahramanlıklar dengbêjlerin dilinde yöreden yöreye anlatılarak meşhur olurdu. Kilam: Dengbêjlerin genellikle bir çalgı aleti olmaksızın icra ettikleri. değişik şekillerde sanatsal olarak sözlü Kürt edebiyatında yerini almıştır. ilahiler. dengbêjliğin gücü ve sanatsal yönü ile ayakta kalmıştır. hayatlarını söyledikleri destanlar. Mehmet Uzun. begzade ya da gewende denir. mesneviler sayesinde kazanan insanlardı. Kürtlerde sözlü edebiyat. aynı zamanda sözlü tarihin aktarımcısıdırlar. mirtib. Dengbêjlerim ETKİNLİK 1 5 Dedekorkut/ Homeros /Meddahlar /Standupçılar hangi yönleriyle birbirine benzemekte hangi yönleriyle birbirinden ayrılmaktadır. büyük ölçüde dengbêjlerin dilinde bugüne taşımıştır. zaferlerin heyecanına kadar. kilamlar. Kilamlar geleneksel yaşamı yansıtan. âşık. elemlerden. haksızlık ve ihanetlere kadar birçok konu. töreler. görece daha eski. içerik bakımından daha zengin konulu epik müzik metinleridir. Dengbêjlerin bir bakıma medya işlevi de üstlendikleri söylenebilir. ETKİNLİK 2 1 2 Stran: Şarkı. Kürt aşiretleri arasında çıkan bir kavga. Bazı yörelerde dengbêjlere mitirb. örf ve adetler uzunca yer tutabilir. düğün ve eğlencelerdeki mutluluktan. hastalıktan kaynaklı acılardan. 46 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . 5 Olağanüstü bulduğunuz bir film sahnesini beş dakikalık bir serbest konuşma yaparak anlatınız. gırtlak gücüne dayanarak sanatlarını icra ederlerdi. bilûr (kaval) gibi çalgılarla söyleseler de.Sözlü Kürt kültürü varlığını. mesnevilerin icracılarıdır. Genellikle bir çalgı eşliğinde icra edilir. ama özü itibariyle yaptıkları iş. iki yüzlülük.
güzel sözle karayılanı deliğinden çıkarır. barê giran e. 2. uzak kültürleri tanımakta atasözlerinin işlevi konusunda neler düşünüyorsunuz? Açıklayınız. Atasözlerini günlük konuşmalarda ya da bir yazıda kullanmanın önemini arkadaşlarınızla tartışınız. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI TÜRLERİ 1.Sözlü Kürt Edebiyatı II. (Aklı hafif olanın yükü ağır olur. deng jê nayê. (Tek elden ses çıkmaz. Ulaştığınız sonuçları maddeler halinde tahtaya yazınız.) Aqilê sivik. para hirçê. Bu anlamda. (İyi elma.) Destê bi tenê. meriv ji qulê derdixe marê reş. ) Sêvên çê. Atasözü kavramının sözlükteki karşılığını sınıfta okuyunuz.) 47 . Birçok konuda Çin ya da Kızılderili atasözlerinden örnekler verilir. 3. (İnsan. GOTİNÊN PÊŞİYAN (ATASÖZLERİ) İNCELEME Bi xebera xweş. ayının payına düşer. GOTİNÊN PÊŞİYAN (ATASÖZLERİ) HAZIRLIK 1.
(Çerçi kendi helvasını yemez. konê bêpez. her zaman “ben. Gotinên Pêşiyan ên Kurdî ETKİNLİK 1 5 Değişik halkların kimi atasözleri anlamca ortaktır. Mani söylemenin kolay olmasını nasıl açıklarsınız? 48 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . orakların şakırtısıdır.) Jin û mêran şer kiriye.Etar. bê aqilan bawer kiriye. (Karı-koca kavgasına akılsızlar inanırmış. üçü de bir işe yaramaz.) Gulan e. ETKİNLİK 2 2.) Gundê bêrez. hemî jî ne tu tişt in! (Bağsız köy. Balî. hepsi armut üstüne. koyunsuz yayla çadırı. merivê ku bibêje ez û ez.) A. (Mayıs. sözlü edebiyatın icrası en kolay türlerindendir. (Zorbalık sopası tez kırılır. varsa nedenini açıklayınız? 2.) Heft kilamê hirçê ne. hemî li ser hirmê ne. 5 Atasözlerinin toplumsal işlevlerini tartışarak sonucu maddeler halinde defterinize yazınız. (Ayının yedi şarkısı var. ben” diyen adam. Sizce “mani” ile “mana” kelimeleri arasında bir anlam ilişkisi var mıdır. QEWLERK (MANİLER) HAZIRLIK 1. şingîna dasan e. Maniler.) Darê zorbetiyê zû dişkê. helawa xwe naxwe. Kafiyeli kelimeler bularak siz de kolayca mani söyleyebilirsiniz. Kürtçe atasözlerinin bazılarıyla anlamca aynı Türkçe atasözleri bularak tahtaya yazınız.
köyümüzde hayal gibi Küskünmüş gibi gitmiyor suya Anam-babam nice bir genç bulmuşlar Ki alıp damat yapmışlar kendilerine Kırlangıç komşumuzdur Gelir hep evimize Ne yapalım yapalım Ona yuva yapalım O dadansın bahçeye Dadansın çerezlere Bir şey kalmasın bize Ji Zargotina Kurdî.Sözlü Kürt Edebiyatı İNCELEME QEWLERK (MANİ) QEWLERK I Berxvano berxan bîne Tu ciyê xweş biçêrîne Dayka te qurbana te To bide ser nanê te II Virde diçim Leter e Ji wir de têm Leter e Çi gundekî bêter e Kûsî xistine defter e III Hîva gundê me hîva sawa Hîv xeyîdî ye naçe ava Dê û bavê min çi xort dîtin Hildan ji xwe re kirne zava IV Dûvmeqesk cînara me Wê her gav bê mala me Em çi bikin çi nekin Jê re hêlînê çêkin Wê bikeve baxçê me Wê bixwe çerezê me Û nahêle para me MANİ Ey çoban kuzularını getir Güzel yerden otlat onları Anan sana kurban olsun Ekmeğine kaymak sürsün Burdan gitsem Leter’dir Ordan gelsem Leter’dir Bir köy ki beterden beterdir Tosbağayı koydukları defterdir Ay. Stockholm Kürt Kültür Vakfı 49 .
ev herdu kerê wan hatin dizîn. olumlu ya da olumsuz hangi anlamlarda kullanılır? 2. li gundekî sê bira hebûn. Yukarıdaki Kürtçe manilerin kafiye şemasını metin üzerinde gösteriniz. 4. İNCELEME KA EM BAVÊJİN BER AQİLAN Hebû tunebû. Berê xwe dan malên gundiyan. 5 En çok tükettiğiniz beş ürün için maniler yazarak en çok beğenilenleri sınıf panosuna asınız. 2. 3. ê ku kerên me biriye yekî kinik e. rehmet li gora dê û bavên min û we bû. söyleyiniz. Masal türü söz konusu olduğunda. sınıfta sözlü olarak ifade ediniz. Her dört manide işlenen konuyu bularak defterinize yazınız. Bi van keran ji çiyê êzing dibirin bajêr difirotin û jiyana xwe pê dom dikirin. “Masal gibi”. ji Xirbebelik e. Yukarıdaki manilerin dize sayılarını yazınız. dünya edebiyatında hangi yazarlar akla gelir. Ji malê dinê tenê du kerê wan hebûn. dîsa nedîtin. “Bana masal anlatma” gibi sıkça duyulan söz gruplarında masal kelimesi. Çol û çiya gişt geriyan nedîtin. “Masal diyarı”. Her halkın kendine ait masal kahramanları vardır. Yukarıdaki Kürtçe manilerin her birinin hece ölçüsünü gösteriniz.1. ÇÎRVANOK (MASALLAR) HAZIRLIK 1. Rojek ji rojan. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Sınıf içerisinde gönüllü kişiler seçerek belirlediğiniz bir konuda mani söyleme yarışması düzenleyiniz. 3. Yê ortê got: — Ger kinik e. Türk ve Kürt halk edebiyatlarında ünlenmiş masal kahramanları biliyor musunuz? Birkaç örnek bulup. Yê biçûk got: 50 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . 3. Her sê bira li ser kevirekî rûniştin û ji hev re gotin: — Ka em bavên ber aqila? Yê mezin got: — Heger ez bim.
ker li cem te derket. Üç kardeş bir taşa oturup birbirleriyle söyleşmişler: — Hadi aklın mihengine vuralım.” HADİ AKLIN MİHENGİNE VURALIM3 Bir varmış. Böylece kalkıp Xirbebelik köyüne varmışlar. çi di bin lihêfa min de ye? Yê mezin got: — Ger ez ez bim. destê wî di ber de ket û got: “Kerê we va ne di êxur de ne. En küçükleri demiş ki: — Eğer kısa boyluysa ve Xirbebelik’tense kesin Elik’tir. İçlerinden yaşça en büyüğü demiş ki: — Bana kalırsa eşeklerimizi götüren kısa boylu biri. Elik got: — Ger hûn bi aqilê xwe bawer in. dünya malı adına sadece iki tanecik eşeği varmış. ama nafile! Köydekilerin evlerine bile bakmışlar.Sözlü Kürt Edebiyatı — Ger kinik e û Xirbebelik e. Yê ortê got: — Ger girover e. Yê biçûk jî got: — Ger girover e. Çûn ser mala Elik. Rabûn berê xwe dan gundê Xirbebelik. sed ji sedî ew Elik e. bir yokmuş. Jê re gotin: — Zû kanîn kerên me? Elik got: — Kerên we ne li cem min in. Allah’ın kulu çokmuş. ama bulamamışlar. orte sor e û sed ji sedî hunar e Elik zer û şîn bû. Bu üç kardeşin. 51 . geçimlerini bu yoldan sağlarlarmış. Günlerden bir gün bu iki eşek çalınmış. tiştê di bin lihêfa te de ye tiştekî girover e. ez bibêm orte sor e. demişler. evvel zaman içinde bir köyde üç kardeş varmış. Dağdan kestikleri odunu bu eşeklerle kente götürüp satarlar. Wan got: — Me avêt ber aqilan. Ortanca olanları demiş ki: — Eğer kısa boyluysa bence Xirbebelik köyündendir. Dağ bayır bırakmamış aramışlar. Elik’in evine dadanıp ona sormuşlar: — Söyle bakalım nerede eşeklerimiz? 3 “Ka Em Bavêjin Ber Aqilan” metninin Türkçe çevirisidir.
Elik onlara demiş ki: — Eşekleriniz bende değil. Masalda anlatılan olaylar zincirinde en temel sorun nedir? Bu sorun. Bunun üzerine üç kardeş demiş ki: — Biz aklın mihengine vurduk da. 3. Masaldaki olayları. Bunlardan bildiklerinizi söyleyerek maddeler halinde tahtaya yazınız. 5 Tahtaya ismini sadece sizin bildiğiniz bir masalı çağrıştıracak motifler çizerek ve sözcükler yazarak sınıftakilerin bu masalı bilmelerini ve tamamını anlatmalarını isteyiniz. demiş. bilin bakalım yorganımın altında ne var? Üç kardeşin en büyüğü. En küçükleri de demiş ki: — Eğer toparlaksa ve içi kırmızıysa yüzde yüz nardır. 5 Dünya edebiyatından çizgi filme ya da sinemaya aktarılan birçok ünlü masal vardır. masalın sonunda nasıl çözülmektedir? Üç kardeşin bulduğu çözüm yolu. eşeklerin sende olduğu sonucuna vardık. 1. Elik renkten renge girmiş. Masalda komik bulduğunuz yönler var mı. oluş sırasına göre anlatınız. neden? ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Kendi yörenizde anlatılan bir masalın farklı yorumları olup olmadığını arkadaşlarınızla tartışarak bir değerlendirme yapınız. sizce masalın başlığında öne sürüldüğü gibi akıllıca mıdır. Elik demiş: — Madem aklınıza güveniyorsunuz. — Bence toparlak bir şeydir. ETKİNLİK 3 52 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Ortanca eklemiş: — İçi de kırmızıdır. Masaldaki olağandışı unsurları bulunuz. 2. 4. açıklayınız. iki eli çaresizce iki yana düşmüş ve pes edip demiş ki: — Eşekleriniz bu ahırdadır.
rê li rûvî zivirî. ZÛGOTİNOK (TEKERLEMELER) HAZIRLIK 1.) Rûvî li rê zivirî. Tekerlemelerde aynı ünsüzlerin ya da benzer ünsüzlerin sürekli tekrar edilmesinin sebebi ne olabilir? 3. fare kaldı yerinde. Zorlandınız değil mi? Aslında tek tek okuduğunuzda rahatça telaffuz ettiğiniz bu üç kelimeyi bir arada okurken yaşadığınız zorluğun sebebini açıklayınız. Ben eti yedim. (Bir parça et ve fare bir delikte. (Tilki yola. Tekerlemelerdeki kelimelerin karıştırılması ya da yanlış söylenmesi durumunda neden gülünür? Komik olan unsurlar nelerdir? İNCELEME ZÛGOTİNOK (TEKERLEMELER) Kurm qurm qul kir.) Heft teşt mist nîsk. 2. bir avuç mercimek. yol tilkiye döndü.Sözlü Kürt Edebiyatı 4.) 53 . (Yedi leğen. Min pişk xwar û mişk ma tê de.) Pişk û mişkê di kolê de. “Şemsi Paşa Pasajı” tamlamasını bir çırpıda söyleyiniz. (Ağaç kurdu kökü deldi.
benzer ünlü seslerin tekrarında çıkan ahengi fark ettiniz mi? 2. Ünsüz seslerin tekrarında yaşanan zorluğa karşılık. 54 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Bana yöneldiğinde ben de ona “gak” dedim. “Pişk û mişkê di kolê de / Min pişk xwar û mişk ma tê de” tekerlemesinde ahenk unsuru olarak kaç hecelik ölçü kullanılmıştır.) Beran borî di malê de.) Çêçik û kûçik di malê de. Yukarıdaki tekerlemelerin hangilerini daha kolay ezberlersiniz. (Civciv ve köpek bir evdedir. Kûçik firiya.Min tiliya xwe da qijikê. min çêçik xwar. Qijikê berê xwe da min. Kimi tekerlemeler halk hikâyelerinin (çîrok) başlarında söylenir. Bunlara Kürt halk edebiyatında qinik adı verilir.) Ji Zargotina Kurdî. ben civcivi yedim. 4. domuz kaldı evde. Stockholm Kürt Kültür Vakfı 1. neden? 3. (Parmağımı kargaya uzattım. 5 Bildiğiniz ve söylemesi en zor olan tekerlemeleri tahtaya yazarak arkadaşlarınızın söylemesini sağlayınız. Yukarıdaki tekerlemelerin her birinde tekrar edilen sesleri simgeleyen harflerin altını çiziniz. Dünya edebiyatında başka dillerde tekerlemeler bularak yazınız. got “qij”. min beran xwar. min çêçik xwar. Civciv uçtu. Ben koçu yedim. “gak” dedi. Dengbêjlerin karşılıklı atıştıkları tekerlemeler ise bend diye adlandırılmıştır. beraz ma di malê de. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Sınıftaki arkadaşlarınızla tekerleme söyleme yarışması düzenleyiniz. Çêçik firiya. (Koç evde böğürüyor. ben civcivi yedim. Köpek uçtu. Tekerlemeler arasında anlam bakımından benzerlik var mı? 5. bulunuz. min got “qij”.
Stockholm Kürt Kültür Vakfı Cevaplar: (1. 2. Amcamdır ovadan gelen. Bildiğiniz bilmecelerden bir tanesini sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız. Hêk-Yumurta. kapısız. 3. hatta matematik bilgisi gerektiren bilmeceler vardır. 4. ezan okur. Bunun sebebini düşündünüz mü? 3. Hoca değildir. Sırtında bir yük diken. Deneme-yanılma yöntemi gerektiren. bilmece metinlerinde ahenk unsurlarının yoğun bir biçimde 55 . Bunlardan bildiğiniz örnekler varsa tahtaya yazarak sınıf arkadaşlarınıza sorunuz. Başında sarık durur. Bang dide ne mela ye. Tê de rûniştî ye bûkeke zerî. Li ser dîwarê hembero. 2Şaşik li ser sera ye. Bu kolaylığın sebebi. simbêlbelo. Barek strî li piştê. MAMİK (BİLMECELER) HAZIRLIK 1. ölçülü ve kafiyeli olarak söylenir. İçinde oturmuş sarı bir gelin kız. Jûjî-Kirpi.Sözlü Kürt Edebiyatı 5. Kund-Baykuş) 1. Beyaz saray. 2. Dikildiği yerse. Bilmecelerin ezberlenmesi kolaydır. Ela gözü. 3Apê min tê ji deştê. 5. Ji Zargotina Kurdî. Sözlü edebiyat ürünleri ağırlıklı olarak manzum. 4. Yukarıdaki bilmecelerin hece ölçüsünü çıkarınız. dik bıyığı var. Bazı bilmecelerin çözümü uzun zaman alır. penceresiz. 2. Dîk-Horoz. İNCELEME MAMİK (BİLMECE) 1Qesra spî. bê pencere û bê derî. Yukarıdaki bilmecelerin kafiye şemasını gösteriniz. 4Çavzero. karşıki duvar. Dizeler arasındaki ahengin nasıl sağlandığını söyleyiniz.
ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 İçinde en ilginç bilmecelerin olduğu küçük bir bilmece kitapçığı oluşturun. Bu kitapçıkları okul kütüphanesine hediye edin. Asonans: Bir manzum metinde ahenk yaratmak amacıyla aynı ya da benzer ünlü harflerin tekrar edilmesidir. 2. BİWEJ (DEYİMLER) İNCELEME Biwêj (Deyimler) Devjêberdan (Ağzını birinden çekmek-Vazgeçmek) 4 Aliterasyon: Bir manzum metinde ahenk yaratmak amacıyla aynı ya da benzer ünsüz harflerin tekrar edilmesidir. 3. 5 Okul çapında en iyi bilmece sorma yarışması düzenleyin. açıklayınız. 6. Yukarıdaki bilmecelerde ahenk unsurlarından olan aliterasyonları ve asonansları4 gösteriniz.kullanılmasıdır. “Diş bilemek” deyiminde gerçek anlam var mıdır. 56 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . araştırınız. Deyim kelimesinin anlamını sözlükten öğreniniz. gerçek anlamları dışında yeni anlamlar kazanırlar. BİWÊJ (DEYİMLER) HAZIRLIK 1. Deyimlerde kullanılan kelimeler. Deyimsel ifade ne demektir. bu deyim hangi anlamdadır.
tu dibêjî “wê baran bê. gene de ev işleri bana kaldı! ) Him ji dêrê. tê da ga û pezo. (Hem camiden hem kiliseden mahrum olmak) Ne sar lê tê. Yukarıdaki deyimlerden manzum ve mensur olanlarını gruplandırınız. sen diyorsun yağmur geliyor. (Allah Kâzım’ı kör etmiş. 57 . dîsa sivika malê ezo! (Başlık parası olarak büyükbaş ve küçükbaş hayvanlar verip Hazro’dan bir gelin getirdim. kendi kendine kör!) Xwedê Kazo kor kiriye.” (Ben diyorum bulut yok. “işte bağ” der. 5 Deyimlerin ve atasözlerinin bir başka dile çevrilememe nedenlerini arkadaşlarınızla tartışınız. va rez. hırsız gelse. “işte koyun” der. ji xwe re kor e! (Başkalarına uzman. ne germ lê tê! (Ne soğuğa dayanıyor. atasözlerini karşılaştırınız. 2. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Merak ettiğiniz bazı deyimlerin ortaya çıkış öykülerini bularak bu bilgileri sınıftaki arkadaşlarınızla paylaşın. Yukarıdaki deyimlerle. 4. 3. gerekçesiyle birlikte söyleyiniz. Ferhenga Biwêjan 1. Türkçeden ya da bildiğiniz başka dillerden benzer örnekler bulunuz. ne de sıcağa!) Pişta xwe pê girê dan. him ji mizgeftê bûn. (Ayı gelse. daha önce işlediğiniz. (Bir insanın düştüğü perişan durumu anlatmak için kullanılır. Bu deyimlere karşılık. Aralarındaki farkları söyleyiniz.) Wekî benîştê pê ve zeliqîn (Birine sakız gibi yapışmak) Bûkek anî ji Hezro.Sözlü Kürt Edebiyatı Kusî jî digel xezalê ket bezê! (Kaplumbağa da ceylanla yarışa girdi!) Ji xelkê re pispor e. onunla cehennemi alevlendirmiş. pê li agirê sor kiriye. Yukarıdaki deyimlerden hangisi/hangileri arkasında bir hikâyeyi barındırmaktadır.) Mustafa Borak. va pez. (Birine bel bağlamak) Hirç hat. diz hat.) Ez dibêjim “ewr tune”.
tarihte yeri olan kişilerdir. divanhane denilen geniş köy odalarında anlatılan destanlarda çoğu kez olaylar ve kişiler olağanüstülüklerle donatılmıştır. Abbas dönemine ışık tutan “Tarih-i Alamaray-i Abbasî” adlı tarih kitabında anlatılmıştır.7. kimi zamansa bir ordunun kahramanlıkları dinleyicilere aktarılır. İranlı tarihçi İskender Beg Turkman’ın Şah I. aile. Sözgelimi. Burada Kürt halk edebiyatında destanların kahramanlık içerikli masal şeklinde olanlarının. milli renkler taşıyan anonim anlatılardır. Bir kök olay halk arasında anlatıla anlatıla yaygınlık kazanır. İNCELEME 58 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ilgili destana ad veren Dimdim kalesini yaptırması. Genellikle kış gecelerinde. feodal ilişkilerin belirleyici olduğu toplumlarda destanlar büyük ilgi görürler. Daha sonra bir derleyicinin toparlamasıyla yazıya geçirilmiş olur. aşiret ve millet söz konusu olduğunda haksızlıklara karşı duyarlı olma konusunda dinleyicileri yüreklendirirler. Bu bakımdan destanlar için kahramanlık içeren anonim halk öyküleri diyebiliriz. Köroğlu Destanı’nda geçen olayların olağanüstü yönlerini biliyor musunuz? DESTANLARIN KÜRT TOPLUMUNDAKİ YERİ VE ÖNEMİ Destanlar. Destanlarda kimi zaman bir kişinin. Böylesi destanlarda kahramanlar. DESTANLAR HAZIRLIK 1. Kimi destanlarda ise biçimsel olarak hem manzum. Sevgili. Kahramanlığın kutsandığı. Manzum biçimde yazılan destanların yanı sıra mensur biçimde yazılan destanlar da vardır. Şimdiye kadar. Kürt destanlarının bir kısmı. yani tarihî olmayanlarının. Destan ile ilgili neler biliyorsunuz? 2. Destanlarda gerçek yaşam şartlarına uymayan birçok yön vardır. tarihî esaslara dayanır. Bir milletin hayatında kulaktan kulağa aktarılarak yer tutmuş. daha yaygın olduğunu eklemek gerekir. Abbas’a karşı savaşması gibi bir dizi olay. ama anlatı metinleri. bir destandan uyarlanmış olan sinema filmi izlediniz mi? 3. kimi zaman birbirine bağlı birkaç arkadaşın. Destanları halk hikâyesi icracıları olan dengbêjler aktarırlar. kahramanlık içeren uzun halk hikâyeleridir. Dimdim Destanı’nın başkahramanı altın kollu Emîr Xan’ın (Xano). hem de mensur özellikler görülür. Kürt halkını toparlayarak İran Safevi Şahı I. ağızdan ağıza yayıldıkça tarihsel birer metin olmaktan çıkarak destan sayılırlar.
) DIMDIM DESTANI (.. DESTANA DIMDIM (. Metinde destan özelliği taşıyan ifadeleri tespit ediniz..) “-Bînin topê Berzanê Derê topê wek qezxanê” Têk hijandin bircên Xanê “-Bînin topê Enzalê Derê topê wek mencalê” Têk hijandin bircên kelê Leşkeran top hazir kirin Sed topan nik yek rast kirin Kela Dimdim xirab kirin (.) “-Getirin Barzan topunu Ağzı kazana benzer” Hanın burçlarını salladılar “-Getirin Enzal topunu Ağzı kazan ağzına benzer” Kalenin burçlarını salladılar (onunla) Askerler topları (tekrar) hazırladılar Yüz topu dizdiler yan yana Dımdım Kalesi’ni yıktılar (. Ristemê Zal.. tartışarak tezler ortaya çıkarınız. Yukarıda başlıca Kürt destanlarından biri olan Dımdım Destanı’ndan bir kesit verilmiştir. Binefşa Narîn. savaşlara konu olan olayları ve anlatılan kişilerin özelliklerini tespit ediniz. yorumlayınız. Stî û Ferxî gibi Kürt destanları anlatıldıkları bölgeden bölgeye. anlatıcıları olan dengbêjden dengbêje farklılıklar gösterirler.) Ordixanê Celîl. 2. ETKİNLİK 1 5 Troya ve Cesur Yürek filmlerini izleyiniz.. Destanların oluşum aşamaları olan kök olay. 5 Dünya destanlarını araştırınız. Kürt Kahramanlık Destanı Dimdim 1. 5 Günümüzde kullanılan “dillere destan”. İki filmde geçen kahramanlık öğelerini. Zembîlfiroş.Sözlü Kürt Edebiyatı Siyabend û Xecê. Dimdim.. 5 Günümüzde destan türünde eserler yazılabilir mi? Neden? 5 Bildiğiniz bütün dünya destanları ile Kürt destanlarındaki ortak motifleri bir arada bulunduran bir çizelge oluşturunuz.. Bu benzerlikler niçin vardır. Kerr û Kulik. yayılma ve derleme aşamalarını tespit ediniz. 3. Uzun anlatıların manzum metinlerinde genellikle kısa dizeler tercih edilir.. Bunun sebebi ne olabilir. orijinal metin bölümünün kafiye şemasını çıkarınız. Destanın. ETKİNLİK 2 ETKİNLİK 3 ETKİNLİK 4 ETKİNLİK 5 59 .. “destan yazmak” gibi deyimsel ifadelerin anlamlarını açıklayınız.
Berê xwe bide welatê xwe.” Were destê xwe bavêje destê min û min çek ke ser pişta Bozê Rewane. Memê Alan destanı yaratıldığı Kürt toplumu hakkında. Memo. Madem ku tu guh nadî gotinên merivane Ji berê da. Emê xilas bin û bifilitin ji şor û gotinane. Destan. Memê Alan’la şimdiye kadar pek çok araştırmacı ilgilenmiş. Mağripliler (Mixribiyan) kentinin padişahı olan Memê Alan ile Cizre prensesi Zînê Zêdan’ın trajik bir sonla biten aşklarını anlatan eser manzum olup. Kürt halkının eski yaşayışını sergiler ve geçmişin anlaşılması konusunda da tarihe ışık tutar. Bir sevda öyküsü olan Memê Alan destanı. Gava em bigehin bajarê we Mixribiyane. bajarê Mixribiyane. Nema li ser me dimîne tirsa mêrane. Kürdolog Roger Lescot tarafından. Wê li nava xelkê welatê we bibe şor û gotin û dengiyane. bigihîne xwediyane. Bila heywan me her duyan bibe. mitolojik özellikler gösterir ve tüm Doğu edebiyatlarının aşk içerikli anlatılarında olduğu gibi acıklı bir şekilde sonuca bağlanır.Destan Türü Metin Örnekleri İNCELEME MEMÊ ALAN DESTANI HAKKINDA Sözlü Kürt edebiyatının en eski örneği olan Memê Alan Destanı. DESTANA MEMÊ ALAN (…) Zînê got: “Lolo. diğer Mezopotamya toplumları hakkında araştırmacılara zengin birçok folklor malzemesi sunar. onun çeşitli derlemeleri yayımlanmıştır. özenle yapılan derlemelerinden biri. 60 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Celadet Bedirhan’ın yardımıyla Fransızcaya çevrilmiş ve Kürtçesiyle birlikte 1942 yılında Beyrut’ta yayımlanmıştır. Ne jî me wê birêje xwîna tu kesane. Kürt halkı arasında yüzyıllardan beri dengbêjler tarafından söylenegelen. a. Kürt halk edebiyatında dengbêjler tarafından icra edilen en uzun metinlerden biridir. xelkê kêmanî xistine derê me jinane. dilê min bi kul û bi jan e. kuşaktan kuşağa aktarılan ünlü bir destandır. Dibêjin: “Jin parsiya kêm in û rûreşiya dê û bavane.
Gişkî bêjin: “Wa zewaca van bide!” û ji me re bikin pir duane. Nitekim derler “kadın yüzkarasıdır ana babasının” Hadi ver elini elime ve kaçır beni. nizanim ku min bicerbînî bi derewane. 61 . kuçe hêzar û carîkê hilde ji ser eniya gewr û her du çavane.” Wê were Bengîn. Ulaşalım güvenebileceğimiz o yerlere. bırakarak arkamızda. Wê bêjin: “Dibêne. 5 Destana Memê Alan’ın Türkçe çevirisidir. Wê bên: “Ku qeder bû. Weşanxana Orfeus. li van çol û çiyan û meslewane! Ku meriv bû hevalê jinan. Min ji te re digot: “Hele. Eksik bir kaburga kemiği gibi bakmıştır dünya âlem. belkî pê vemire arê di kezeba min û hinavane Gava Xwedê kire qeder.” Stig Wikander. Al beni atın olan Bozê Rewan’ın terkisine. Gidelim senin ülken olan Mağribiler kentine. emê herin. tuyê bibî bûk û ez zavane. bila wa be. Hem de bizim zarar verme ihtimalimiz başkalarına. Böylece hem birilerinden zarar görme korkumuz.Sözlü Kürt Edebiyatı Xeber bigerin di devê mezin û piçûkane. bûk û zava pîroz bin ji xwediyane!” Memî got: “Zalim. Dedikodulardan kurtulalım. Li van kaş û nevalên di dorê de. birayê te yê canecane. Erkeklerin sözüne kulak vermiyorsun sen ki madem. Were tasek av bi dest bin de. her gav westê were ber dest û çavan e. Min ji te tiştekî piçûk xwest. Antolojiya Tekstên Kurdî MEMÊ ALAN DESTANI5 (…) Zîn dedi: “Yaralı gönlüm sızlayıp durmakta ah ah ey Mem. Li dora min kom bike temamê qîz û bûkên bajarê Mixribiyane. hatiye Memê Alane. Bilir misin öteden beri biz kadınlara. Bi xwe re aniye diyariyeke layiqî padişane Keçek aniye ji welatê Cizîra Botane Dibên navê vê keçê Zîna Zêdane. li çêkirina bajarê we yê şewitî û li van zikakan û ewcane. te ji nihu de berê min da dawiya îş. Söz konusu bile olmaz varırsak senin diyarına.
Silîva köyünün muhtarının yeğenidir. yanasıca şehriniz Cizre’nin yapısı. Süphan Dağı ile özdeşleşmiş bir destandır. o saat. damat da kutlu olsun sahiplerine!” Mem dedi: “Zalim.Varırsak senin diyarına ne hoş bir dalgalanma olur! Bir söz dolaşacak büyük-küçük herkeste dilden dile. Ovaları. Çarşaf giy. Babası ve annesi kendisi henüz iki yaşında iken ölen 62 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . belki içimdeki yangınların yetişir imdadına. Tanınmadan gel bir tas su ver bana. bilmem ki… Benim dediğim şuydu: “Yanına bir nedime al. Kişi yorgun düşer her zaman el altında. Kim bilir. Sokakları. Birlikte gideriz. öyle diyorlar. dik bayırları. Cizîra Botan ülkesinden bir kız getirmiş ki. Destanın başkahramanı Siyabend. dediğin gibi. Diyecekler. dağları bir tuhaf! Ki bir kadınla karşılıklı sevgili olunca burada. Xecê isminin ise Hatice isminin Kürtçede kısaltılmış biçimi olduğu ileri sürülmüştür. Destanda. önemli bir ahenk unsuru olarak aynı kafiye kullanılmıştır. Gelenekte kadına biçilen rol Zîn’in dilinden nasıl aktarılmıştır? 3. Zînê Zêdan’mış adı. gözaltında. 2.” Canından çok sevdiğin kardeşin Bengîn gelecek. Destanın orijinal metnindeki tüm dizelerin sonunda. Hepsi dua edecekler evliliğimizin tamamlanması için. tartışınız. beyaz alnın ve her iki güzel gözün görünmesin. Diyecekler o zaman: “Memê Alan gelmiş gördünüz mü? Tam da padişahlara layık bir armağanla dönmüş. Ve Mağripliler kentinin bütün kızları-gelinleri saracak etrafımı. sağda-solda karşılaşılan dereleri. Gelin de. çık sokağa. “kader açılırsa böyle güzel açılmalı işte. Kimi yörelerde Siyabend için Sîh Ehmedê Silivî ismi kullanılır. Yoksa yalanlarla beni mi deniyorsun. Memê Alan’ın ve Zînê Zêdan’ın toplumsal konumlarını söyleyiniz. sen gelin olursun. İNCELEME SIYABEND Û XECÊ DESTANI HAKKINDA 1991 yılında sinemaya da çekilmiş olan Siyabend û Xecê. Sense şimdiden olacakların en sonundan dem vuruyorsun. kadınların ezilmişliğine ilişkin kısımları bulunuz. bense damat…” 1. Allah yazmışsa zaten olacak olan odur. Ben sana küçük bir dileğimi aktardım. Bu durumun dinleyiciler ve destanı icra eden dengbêjler üzerinde ne gibi olumlu etkileri olmuştur.
eynî mîna Siyabendê min ê Silivî. 63 . ayrıntılar bakımından çok zengin bir destandır. Yekî kinik î girover di nav wan de bû. qiloçên wî duwazdeh şaxî ne. vedigerîne. Ji bilî muhbeta te. nedîne. Sevgilisi ile geldiği Süphan dağında. yanzdeh heb nêrî ne. Kimi Kürt folklor araştırmacıları. min got. b. Tu nêriyê pezkoviyan dikî weke min. tu bi çavên xwe bibîne. tu tiştek di dilê min de tunîne. Min kesî fêris û pehlewan. fakat sonra gider çocuklarını besler. weke xwe. Bu sırada Xecê’nin yedi kardeşi ile savaşır. yaraladığı bir koç onu uçuruma atar. Kenê min hat. Yek bizin bû. Bes. Siyabend got: — Xecê ez ewqasî li dinyayê geriyame. ji ser bizinê. ezê serê wî jê bikim. onun da kötülük yapmasıdır. xwediyê tîr û kevanê zivîn e. Ew nêrî îşev li ku be. Yarılan ağaca yaklaştığında yıldırımın halen ağaçta saplanmış bir biçimde durduğunu görür ve onu söküp demircilere götürür. bir kadının malını çalar. Muhtar olan amcası onu evinden kovunca köyün çıkışındaki çöplükte kendisine derme çatma bir baraka yapan Siyabend. min diwazdeh heb pezkovî îro bi çavên xwe dîtine. Örneğin. Tüm aşk efsanelerinde olduğu gibi Siyabend ve Xecê’nin de kavuşmalarına engel olan birileri vardır. goştê wî ji me re bikim şîv e. Siyabend yaptığı kötülükler kadar iyilik de yapıp günahlarla sevapları başa baş getirmeye çalışır. Onu ailesinden kaçırır. ama on üç yaşına geldiğinde köyün çocuklarını kümeslerden tavuk ve yumurta çalmaya zorlayarak köylüleri tedirgin eder. Daha sonra Xecê adlı güzeller güzeli kızı görür görmez âşık olur. amcasının yanında büyür. ezê ji te re bibêjim. Mem û Zîn mesnevisinden sonra ikinci olarak bu destanın ünlendiğini söylerler. SIYABEND Û XECÊ (…) Xecê dibêje: — Siyabend. Li deh nêriyan xistin. bila ez bibim qurbana te. kendisine iki silah yaptırır. bir gün bir ağaca yıldırım çarptığını görür. Tu Siyabendê xwe bi çavên xwe bibîne. Siyabend û Xecê destanı. Sevgilisinin uçuruma düştüğünü gören Xecê de kendisini aynı yerden aşağıya atar.Sözlü Kürt Edebiyatı Siyabend. Bu destanda en farklı olan ise ana kahramanın kusursuz bir insan olmaması.
Siyabend bala xwe dayê. Serdar Roşan. bugün on iki yaban koyunu gördüm gözlerimle. çiqasî îro li min bû xayîn e! (…) Reşo Zîlan. bana olan aşkından. Pezkovî diçêrin. laşê wî li wir dimîne. radihêje tîr û kevanê zivîn e. xwîna vî heywanî. qiloçên wî diwazdeh şaxî ne. Hevalên wî reviyan. ku ew nêriyê kinik û girover. Pezkovî pê re pê re kir orîn e. weha li wir. Qiloçê pezkovî dikeve ranê Siyabend. Dibêje. karwanî bila bi rê de bibuhirin. vurup kovdu onları. haya wan ji nêçîrvanê wan tunîne. iri yarı. 64 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . bi çavên xwe bibîne. Çil metroyan bilindahî dixîne. bi lingê wî girt û dikişîne. Siyabend pêyê xwe danî ser qiloçê wî. senin birçok yiğidi karşına almanı andırdı. Siyabend got: — Wey felekê. Bi ser kema belalûkê ve dixîne. Destanên Kurdî SIYABEND İLE XECÊ6 (…) Xecê dedi: — Kurbanın olayım Siyabend. Ha li vir. Siyabend tîr û kevan hazir kir. Kocaman boynuzlarında tam on iki boğum sıralı. Wî. Bak ne anlatacağım. pê re pê re xwe vediweşîne. diğer on bir tanesi koçtular. seni sevmekten başka şey yok içimde. Di kêleka çepê de tîra xwe dertîne.Siyabend şekala xwe dike pêyên xwe. Bu durum. wî li ser serî bi Sîpanê Xelatê. Bir koyun yüzünden on koçu karşısına aldı. Biri koyun. berda nêrî. ku stuyê wî biqurifîne. di singê wî de dertîne. kısa ama capcanlı. bi serê Sîpanê Xelatê. Berê xwe dide rêça pezkoviyan û dilezîne. Kema belalûkê li pişta wî dikeve. Siyabend çû ser sekinî. 6 Siyabend û Xecê’nin Türkçe çevirisidir. Laşê wî germ e. zinarekî bilind ve dirijîne. li kêleka rastê da. xwe bi her diwazdeh pezkoviyan digihîne. Ew û bizin ji xwe re tenê sekinîne. İçlerinde bir koç vardı.
arada bir çırpınıyordu da Derken birden bire boynuzlarıyla Siyabend’in uyluğuna vurunca Süphan’ın tepesindeki o kayadan kırk metre aşağı düşürdü onu Bir kızılcık ağacına çakılı kaldı Siyabend’in gövdesi Siyabend dedi: — Ah felek. 2. şimdi gözlerinle göreceksin Her nerede olursa olsun yakalayıp akşam yemeği yapacağım ikimize Sevgilini kendi gözlerinle gör. canlı. Siyabend dedi: — Xecê ben nice yerler gezdim gördüm de Görmedim benim gibi yiğit ve pehlivan olanını yeryüzünde O koçu bana benzettin ya. haritadan bulup gösteriniz. gümüş renkli yayını ve ak takımını aldı Hızlı hızlı yaban koyunlarının peşine düştü Şurada mı yoksa burada mı diye bu on iki hayvanlık sürüyü aradı Yaban koyunlarıysa avcılarından habersiz otlanıyorlardı Siyabend baktı ki kısa boylu. Siyabend ayakkabılarını giyip. Destandaki koç ile destanın başkahramanı Siyabend arasında Xecê’nin gözünden nasıl bir benzerlik kurulmuştur? 65 .Sözlü Kürt Edebiyatı Gülesim geldi ve dedim ki kendi kendime: Aynen sevgilim Siyabend gibi gümüş renginde okları ve yayı var. Süphan Dağı nerededir. iri yarı Ve boynuzları on iki boğumlu olan koç Sürünün tek koyunuyla birlikte bir kenardaydılar Siyabend okunu yaya yerleştirdi ve gerip koçun üstüne fırlattı Hayvanın sağ yanından giren ok çıktı sol tarafından Sağa sola yalpalayarak böğürmeye başladı koç Kaçıştı dört bir yana diğer hayvanlar onu öylece bırakarak Siyabend gelip koçun başında durdu Sonra onu bacağından tutup sürüklemeye koyuldu Yol kenarında yüksek bir kayaya kadar çekti Bu yüksek kayanın üstüne boşaltacaktı hayvanın kanını Ki gelip geçen kervancılar kendi gözleriyle görsünler diye Nitekim hayvanın boynunu bükmek için ayaklarıyla boynuzuna bastırdı Yaralı bedeni henüz sıcaktı koçun. bugün bana ne kadar hain davrandın! (…) 1.
Kızı Gulçîn’in elinden kahve fincanını alacak kişinin Bilêcan’ı alıp getirmesi gerektiğini. yiğitlik ispatı sınırsız bir hırsa bürünür. onu iyi karşılar. durumu sezmekte gecikmez. Yine dinleyici. Kulik’in dayıları olan bu yedi kardeşin aşiret savaşlarında ne denli kahraman olduklarını destansı betimlemelerle anlatır. savaş aletlerinin ve atlara bağlılığın örnek bir destanı olan Kerr û Kulik. insanları çağırıp ağırlar. Kulik’in kararlı olduğunu görünce ona öğütler verir. Bilêcan’a göz koymuştur. onun yerine kendisi gitmek ister ama Kulik. yapılan savaşların mantıklı bir sebebi yoktur. büyük çadırını köyün girişine kurdurur. köyde kendine bir ev yapması için ona yer gösterir. Bu iki çocuk büyüdükçe aşiretin diğer çocuklarını rahatsız etmeye başlarlar. iki kardeşin yaptığı kahramanlıkları anlatır. Birinin adını Kerr. Bir Kürt köyünde yaşayan Silêman. Destanda kahramanlık aşkı. bu durumda kızını ona vereceğini söyler. Hesê Dûdê’nin kızı Werdê ile evlenir. Bir süre orada kalan Silêman. Amer ağa. diğerinin adını Kulik koyarlar. köyün sahibi olan akrabası Amer ağaya küserek tavır alır ve bir Arap aşiret reisi olan Hesê Dûdê’ye gider. Silêman. Werdê. çareyi tekrar kendi köyüne dönmekte bulur. onlara kahve ikram eder. Birkaç yıl sonra ikiz erkek çocukları olur. Giriş kısmı. kahramanla özdeşleşerek metinden haz alır. Kulik annesi Werdê’den kararını gizlemeye çalışır. Arap aşireti reisi olan Hesê Dûdê’nin o yörede nam salmış olan Bilêcan adında bir atı vardır. sonraki kısımları manzumdur. Köy ağası Amer. Kerr Kürtçe’de sağır. ama o. bir Kürt atasözü ile kararının kesin olduğunu bildirir: “Berxê çê timî para ber kêrê ye. babası Hesenê Dûdê’nin yedi oğlu olduğunu. esas sebep yiğitliğin ortaya konmasından ibarettir. Silêman köye yerleştikten iki yıl sonra ölür. Kulik (Kulek) ise aksak. Tüm klasik destanlarda olduğu gibi Kerr û Kulik destanında da anlatıcının coşması için epik bir anlatım.İNCELEME KERR Û KULIK DESTANI HAKKINDA Kürtlerde yiğitliğin yüceltilmesinin. fincanı Gulçîn’in elinden alarak Bilêcan’ı Arap aşiret reisi olan dedesinden zorla getirmeye aday olur. Kulik’i vazgeçirmeye çabalar. mübalağalı betimlemeler bolca bulunur. Onu elde edebilmek için çevresine haber salar. Kulik. Destanın giriş kısmı düz. sürekli bu çocukları dedeleri olan aşiret reisi Hesê Dûdê’ye şikâyet etmeye başlar. Kulik yola 66 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . topal anlamlarına gelir. Kardeşi Kerr. klasik destan formuna uygun olarak özetleyici bir aktarım diline sahiptir.” (İyi bir erkek kuzunun payına bıçak düşer) diyerek reddeder onu. Öyle ki aşiret.
Sözlü Kürt Edebiyatı
düşer, uzun maceralardan sonra Bilêcan’ı kaçırır, şan ve şeref adına ısrarla karşılaşmak istediği yedi kardeşten birini Habur Irmağı kenarında öldürür; ama diğer altı kardeş onu bacağından yaralarlar. (Belki de destanda Kulik adı, bundan dolayı ona yakıştırılmıştır.) Bu sırada kardeşi Kerr imdada yetişerek altı dayısını öldürür ve Kulik’i alıp köye döner. Kulik kısa bir süre sonra ölür, Kerr, Gulçîn Hanım ile evlenir. c. DESTANA KERR Û KULIK (…) Bavo, serê sibê buye, Kulik li çemê Xabûrê li ser kaniyê peya buye, Bala xwe daye bûkek ji wê de tê ye Got: —Xwîşkê, tu xwîşk û birayê axiretê! Bûkê got: — Tu çi pirsan ji me dikî? Got: — Bilêcana erebê Gêsî çi nîşanî ye? Got: — Çil kihêl in, kefena Bilêcanê cuda ye Lingê wî kilîtkirî ye, Kilîta wî di bin doşeka qîza mîr de ye Rojê carekê vedike, dide destê cariyê ye, Tasa zîv li desta ye. Gava çil kehêl hatin ser kanî, av vexwarin, çûn, Kulik bala xwe da destê cariyeyê ye, Tasa zîvîn di dest de ye. Got: — Tasek bi wê tasê ji me re av bide. Cariye got: — Heramo, de wê de here, Ji xwe tasa hanê layiqî devê te ye! Tasa hanê ancax Bilêcan tê de av vexwe, Lawê mîr sîwar dibe ji xwe re kêf û seyrangehê ye. Wê gavê Kulik ji kerb û hêrsa çok li pişta cariye xistiye, Sê saet li cariyê temam buye, Bilêcan ji destê wê standiye.
67
Liko got: — Kulo, de were, em herin, te Bilêcan standiye. Kulik got: — Liko, lawo, tu dîn î, min Bilêcan standiye, çi şeref kiriye? Sibêroj apê Emer Axa dê bibêje: — Gur ku gur e, xwe diavê kendalan, Yek bi yek gîskan ji keriyan digire (…)
Reşo Zîlan, Serdar Roşan, Destanên Kurdî
KERR İLE KULIK DESTANI7 (…) Efendime söyleyeyim, sabahın seher vakti olmuş Kulik, Habur ırmağı kenarında çeşme başında inmiş atından Bir de bakmış ki ne görsün, Bir gelin gelmiyor mu öteden beri? Hemen ona seslenmiş: —Dünya ahiret bacımsın… Gelin kısa kesmiş: —Ne istiyorsun? — Gêsî Araplarında bulunan Bilêcan adlı atı nasıl ayırt ederiz? Gelin dedi: — Kırk küheylan arasında onun durumu özeldir. Ayakları kilitlidir. Anahtarı, bey kızının döşeği altında saklanır. Günde bir kez kilidi açarlar ve Bilêcan’ı cariyenin birine teslim ederler. Cariyenin elinde gümüş tas vardır. Kırk küheylan çeşme başına gelip de su içip gittiğinde Kulik cariyenin elindeki gümüş tasa dikkat kesildi. — O tastan bize su versene, dedi. Cariye onu aşağılayarak konuştu: — Hadi oradan pis herif, yürü git, Bu gümüş tasa layık mısın sen? Bu güzelim tastan ancak Bilêcan su içebilir. Sonra beyin oğlu onu çayırda zevkle koşturur. Gururu kırılıp çok sinirlenen Kulik, o öfkeyle sırtına bir tekme indirince cariye üç saat baygın yattı. Kulik, Bilêcan’ı onun elinden aldı. Hizmetkârı olan Liko, ona dedi:
7 Destana Kerr û Kulik’in Türkçe çevirisidir.
68
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Sözlü Kürt Edebiyatı
— Haydi Kulik gidelim, nasılsa Bilêcan’ı aldın. — Dur bakalım, dedi Kulik, deli misin sen Liko? Bilêcan’ı aldın da şerefle, kahramanca mı aldın sanki? Yarın bir gün atı kendisine götüreceğimiz amcam Emer Ağa demez mi? Kurt bir hayvan olduğu halde kayalıktan saldırıp teker teker bütün sürüyü telef eder… (…) 1. Habur ırmağı nerededir, haritada bulunuz. 2. Kerr ve Kulik adlı kahramanların davranışlarında erdem var mıdır? 3. Destanlarda zaman akışı hızlıdır. Kerr û Kulik destanında zaman akışındaki hıza bir örnek veriniz. 4. Kulik, Bilêcan’ı cariyeden aldığı halde neden geri dönmüyor? 5. Destanda Bilêcan adlı at nasıl anlatılmıştır, diğer atlardan farkı nedir? 6. Siyabend û Xecê destanı ile Kerr û Kulik destanı arasındaki benzerlikleri bulunuz. İNCELEME DIMDIM DESTANI HAKKINDA Dımdım destanı, 17. yüzyılın başlarında (1608–1610) İran Kürdistan’ında gerçekleşmiş olan uzun bir kuşatma savaşını anlatır. İran tarihinde geçen bilgiye göre de Bradost Kürtlerinin hanı olan Emîr Xan (Xano), İran Safevi şahı I. Abbas’tan izin alarak İran Kürdistan’ında Mergever bölgesinde, Urmiye Gölü’nün yakınında bir dağ zirvesine Dımdım adlı bir kale yaptırır. Ancak İran şahı, Kürt hanının nüfuzunu artırmasından sakınarak kaleyi tahrip etmesini ister. Buna karşı çıkan hanın kalesi (Dımdım), şahın beyleri tarafından yönetilen kalabalık ordularca kuşatılır. Yıllarca süren kuşatmadan sonra kale düşer. Xanê Çengzêrîn (Altın Kollu Han) da denen Dımdım destanının değişik bölgelerde birçok farklı anlatımı vardır; ama genel çizgileri birbiriyle örtüşmekte, tarihsel olaylarla da desteklenmektedir. Bu yüzden destanın giriş bölümü şöyledir: Destan, güzel destan Altın Kollu Han’ın destanı Gerçektir Uydurma değil Bundan dört yüz yıl önce Kürt halkının sömürüye karşı verdiği mücadeleyi anlatan Dımdım destanı, halkın hafızasında özenle korunmuş, kulaktan kulağa aktarılarak zenginleşmiştir.
69
d. DESTANA DIMDIM (…) Vako xan cêma bûne Bîst û duwazde temam bûne Ber Dimdimê wetrax bûne “Erê Xano tu Kurmanc î Tu qebûl ke vî tacî Heke na, tu ber topê min armanc î” “Ez tacê te qebûl nakim Ez heft nehlet li babê te dikim Kirmanciyê bênav nakim” “Vê carê gerê topan e Topa bavên kelê xana Kelê xana bikin wêrane” Dimdim berekî kop e Wê têne bi tifing û top e Wakû baranê dilop e Dimdim berekî midauwir Wê têne bi kuling û tawir Toz li ber ezmana bûwe ewir Dimdim berekî di avê de Pênsed topa bi carek lêda Berî ji berek nekir zêde (…)
Ordixanê Celîl, Kürt Kahramanlık Destanı Dimdim
DIMDIM DESTANI8 (…) Bütün hanlar bir araya gelince, Otuz iki oldular, Dımdım’ın etrafını çevirdiler. (Dedi Şah:) “Ey Han! Sen ki Kurmanc’sın, Kabul et bu tacı, Kabul etmezsen toplarıma nişan tahtası olacaksın.” (Cevap verdi han:) “Tacını kabul etmem senin. Yedi kere lanetlerim babanı senin! Ben Kurmancları şerefsiz yapmam.”
8 Destana Dimdim’ın Türkçe çevirisidir.
70
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Kalenin kuşatılması nasıl anlatılıyor? 3.Sözlü Kürt Edebiyatı (Şah dedi:) “Şimdi iş toplara kaldı. Ateş edin toplarla hanların kalesine! Viran eyleyin kalesini hanların!” Dımdım. Kuşatmada savaş başlamadan önce İran şahı. Evdalê Zeynikê 71 . suda bir taştır: Beş yüz top aynı anda isabet ediyor Hiçbir taş kımıldamadı yerinden. Kürt hanına nasıl bir teklif getiriyor? İNCELEME EVDALÊ ZEYNIKÊ DESTANI HAKKINDA Arif Sevinç. Dımdım kalesi. Dımdım. yuvarlak bir kayadır: Külünklerle ve kazmalarla yürüyorlar üstüne Bir bulut kaplıyor gökyüzünü. destana göre nasıl bir kaledir? 2. (…) 1.
pişta bavê xwe bide dara tiyê ne Bavê te nola dem û dewranê berê belkî dîsa bavê te yê binuhrîne Belkî Mehmed Surmelî Paşa min bibe li ser hekîm û dixtora bigerîne 72 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . oğlu Temo ile köy köy dolaşarak dilencilik yapmıştır. Serhat bölgesinin (Kuzeydoğu Anadolu’nun Kürtçe ifadesi) birçok yerini gezer. 1913 yılında Erzurum’un Karayazı ilçesine bağlı Qanciyan Köyü’nde yaşamını yitirmiştir. bavê xwe li ser bide rûniştinê. topluluk) atışıp onu mağlup eder ve sonra onunla evlenir. Yoksul düşüp. dengbêjê oda Surmelî Memed Paşa. yek bi qotik e. Sonra görme yeteneğini yitirip civatlara katılamaz duruma gelir. Sürmeli Mehmed Paşa’nın divanının dengbêjliğini yapmıştır. sîwarê gogerçîn e Bibe pêsîrtengî temamî malê xwe di ber min de bide. Ağrı’nın Tutak ilçesine bağlı Cemalverdi Köyü’nde doğdu. çavê min nabîne Mêrê begler ji berê de bext û îtibara wan tunîne Min digo. Teyrê ser milê ser qîz û bûka. Onun söylediği ya da onun üzerine söylenen birçok dengbêj anlatısı vardır. qey gava li Evdalê Zeynê. yek bi keder e. li nawa hewşê deyne. EVDALÊ ZEYNIKÊ Evdal digo. Atışıp mağlup ettiği ünlü dengbêjlerden biri de Şêx Silê’dir. Ancak 1800’lü yılların başında doğduğu tahmin ediliyor. sözlü Kürt edebiyatının en önemli temsilcilerinden olan bir dengbêjdir. qey di çava de tiştek nîn e Roja ku ji meriv re xirab were ji xeynî Xwedayê meriv pê ve kesekî meriv tunîne Evdal digo. bavê Temo. Doğum yılı tam olarak bilinmemektedir. Ancak günümüzde çoğu unutulmuştur. Ömrünün son yıllarında İranlı bir doktor gözlerini tedavi eder ve yeniden görmeye başlar.Evdalê Zeynikê. serê dilê min tev birîn e Mala felekê xira be çavê bavê te kor e. tu sendeliyê ji bawê xwe re bîne. Dengbêj Gulê ile bir civat’ta (aşıkların atışma yaptıkları meclis. Temo lawo tu lezke bilezîne. min digo. Temo lawo dilê min ê hînehîn e Lewma ku alîkî dilê min bi kul e. (Antolojiya Dengbêjan. Evdal. Kendisinin yaptığı birçok stran olduğu belirtilmektedir. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü) e.
Ah feleğin evi yıkılsın Temo. şairê ruyê dinyayê. dengê qulinga dibire. ya çi nîn e Evdal dibê quling tu halê min dibînî çavê min kor bûye. mirad û meqsedê min û Gula Ecem biqedîne Temo lez dike dilezîne. sendelyê ji bavê xwe re datîne. dibê vê sewta xerîb sewta kê ye Paşîvangê qulinga dibê qey tu nas nakî eviya sewta Evdalê Zeynê. gönlümün başı hep beladadır. min dî qedera te û Gula Ecem tê de nivisî ye (…) Antolojiya Dengbêjan. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü EVDALÊ ZEYNIKÊ9 (Aşağıdaki kesitte Evdal’ın oğluna seslenişi ve bu sese karşılık veren turnalarla konuşması verilmiştir. bir yanı kederlidir. bir gün dara düşecek olsa. görmüyorum ki! Eskiden beri bey olanlara güven olmaz. 9 Evdalê Zeynikê’nin Türkçe çevirisidir. bavê wî nola dem û dewranê berê gêncîtiya xwe bi bîra xwe tîne. Anladım ki insanın başı dara düştüğünde Allah’tan başka kimse sahip çıkmaz ona. oğul gönlüm söylenmektedir. teyrê ser milê qîz û bûka. Gogerçin adlı atın süvarisi. ez ketim şûna sûretê qedera. bey onun uğruna bütün malını verir. genç kızların ve gelinlerin omuzlarındaki kartal. dengbêjê oda Surmelî Mehmed Paşa. çavê min nabîne Quling dibê Evdal xema mexwe emrê Xaliqê alemê rebil alemîn e Quling dibê Evdal min xewnkî di xewa xwe de diye. siwarê Gogerçîn e Wê gavê quling bi sê dengan li Evdal dikin qîrîne Dibê Evdal halê te çiye. quling rabûne ji binê beriyê. bavê Temo. Ben zannederdim ki Evdalê Zeynikê. babanın gözleri kör. Çünkü bir yanı yaralıdır. 73 . qulinga li hev û dinê difetilîne Bang dike paşîvangê qulinga. dengê xwe berdide. min dî ez di xewê de pir bilind rabûm. ez di nava lewhê mehfûz re derbas bûm. bir yanı elemlidir.Sözlü Kürt Edebiyatı Xwedê çavê bavê te rehet bike. Sürmeli Mehmed Paşa’nın divanının dengbêji.) Evdal der ki Temo. berê dane welatê Serhedê dikin qîrîn û wîrîne Pêşîvangê qulinga pêşiyê li qulinga digre.
Evdal der ki Temo. yüzyılda Urfa Viranşehir’de geçtiği sanılmaktadır. Arkadaki turna “tanımadın mı. Tahir û Zahrê. Burada da Evdal ile turna başının söyleştiğini görüyoruz. Evdal ne var ne yok. bağrışa çağrışa sıra sıra uçuyorlar. Öndeki turna öteki turnaları susturup en arkadaki turnaya sorar. birçok değişik biçimi olan bir kahramanlık destanıdır. Sürmeli Mehmed Paşa’nın divanının dengbêji. âlemleri yaratan Allah’ın kaderi. Destanın kök olayının 18. Evdalê Zeynê. sıkma canını. Bu destanların çoğunda olduğu gibi burada da Dewrêş ve Edûl arasında kuvvetli bir aşk vardır. ne durumdasın? Evdal der. Mala Nêsir. (…) 1. Çetelê Axê. Belki Sürmeli Mehmed Paşa duyar da beni doktorlara götürüp baktırır. Zembîlfiroş. bu Evdalê Zeynikê. Anlatıdaki davranışlarına bakılırsa Temo nasıl biridir? 4. Siyabend û Xecê. Dengbêj Marûf’un Evdalê Zeynîkê adlı şarkısını sınıfta dinleyiniz. göremiyorum. Temo. beni avluya oturt ve sırtımı dut ağacına ver. Temo aceleyle koşup babasına sandalye getiriyor ve avlunun ortasına oturan Evdal başlıyor gençliğinde olduğu gibi sesini yükseltip söylemeye… Bu arada turna katarları Serhad ülkesine doğru kanatlanmış. gördüm ki senle sevgilin Acem kızı Gulê’nin kaderi birlikte yazılmışlar. 74 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Turna der ki. Gogerçin adlı atın süvarisi… Bunun üzerine turnalar üç ayrı perdeden Evdal’a ses verirler Öndeki turna der ki. yeryüzünün şairi. işte halimi görüyorsun. sonuçta bu durum. Allah inşallah babanın gözlerini iyi eder ve inşallah Acem kızı Gulê’ye kavuşurum. oğul bir sandalye kap da getiriver babana. Temo’nun babası. Emê Gozê. Evdal’in yaşadığı hayal kırıklığı hangi durumdan kaynaklanıyor? 3. Ve devam etti turna. Yine eski zamanlarda olduğu gibi stran söyleyeceğim. ermişlerin hayvanlarla konuşup anlaşabildiğine inanılırdı. bu ses kimin sesi diye. Bu durumu nasıl yorumluyorsunuz? İNCELEME DEWRÊŞÊ EVDÎ DESTANI HAKKINDA Dewrêşê Evdî destanı da. Eski kültürlerde yüce insanların. Filîtê Quto. o kadar yükseğe uçuyordum ki kaderin yazılı olduğu “levh-i mahfuz”un ortasından geçiyordum. Evdal. genç kızların ve gelinlerin omuzlarındaki kartal. gözlerim kör oldu. tıpkı Mem û Zîn. Evdal bir rüya gördüm uykumda. neylersin. 2. Şex Seîdê Kal destanları gibi.
Milan aşireti üyeleri.Sözlü Kürt Edebiyatı Arif Sevinç. Yetmiş beş yaşında olan Evdî. Bu sırada yiğit Dewrêş’in babası Evdî de oradadır. Milan aşiretine saldırır. Aşağıdaki kesitte anlatılan kısma göre İbrahim Paşa. Müslüman olan Temir Paşa’nın kızı Edûl ile birbirlerini severler. Derwêşê Evdî û Edûla Viranşehir’de Milan aşireti reisi Temir Paşa hüküm sürmektedir. İbrahim Paşa’yı küçümseyerek 75 . aşiretin ağası olan Temir Paşa’nın yirmi yedi sütunlu çadırında bu saldırıya karşı nasıl bir savunma yapılması gerektiğini görüşürler. Milan aşiretine yapılan saldırıda öne çıkan bir kahramandır. Derwêş ise Şengal bölgesinden gelmiş Êzidî (Yezidi) dinine mensup bir Kürt’tür. Dewrêş.
Konê reş ê Erebî didan ber şûran e. Bala xwe didane. Digirtin Edûlxanê gula nava qîzan û bûkan e. Dewrêşê Evdî radibû ji hêşê konan e. f. pirê Şeytan e. (…) Tu nikarî bi qîz û bûkên Milan re bikî henek û kêf û laqirdiyan e. Herçî xorta. Dewrêş radibû ji binê konan e. Bu sırada İbrahim Paşa’nın süvarileri Milan aşiretinin çadırları arasına dalarlar. Eger tu pûşt î here devê xwe bide ber devê qîzan û bûkan e. Diketin pey siwarê wan e. Bunun üzerine Dewrêş çadıra gelir. Eger tu mêr î rabe here. Vana çepkê xwe li hev xistin bi Evdo keniyan e. Emrê te çuye heftê û pêncan e. Büyük bir savunma savaşı başlar. Berê xwe dida bin konê axayê Milan e. Davêtin payê çitan û perdan e. Digo: Evdo lawo eslê te Êzidî ye.konuşunca gülüp ayıplarlar onu. DEWRÊŞÊ EVDÎ (…) Wêl egîto dilê min liyan e. Were sew sekolê kuçan îro bi extiyarê kalê bavê te kenyan e. Herçî kala riyê xwe mizdan e. Ji wiya re dibên şerê Îbrahîmê Çil Tirkan e. Evdî evine dönüp oğlu Dewrêş’e kendisiyle dalga geçtiklerini anlatır. (…) Antolojiya Dengbêjan. berê xwe bide bin konê axayê Milan e. Yar yar… egîto yar… Wêl egîto dilê min liyan e. simbêl di devê wan de şikyane. Yaşlılığıyla alay edip Yezidi dinine mensup olmasını alay konusu ederler. Çil siwaran dikuştin ji wan e. Îbrahîmê Çil Tirkan diketin nava konan e. (…) Vana diketin şêwr û mişêwrê giran e. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü 76 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . wêl liyan e. Ne şerê sawî û sakûlan e… Evdo rabû ji nava çikalan berê xwe da alî kêşê konan e. Herkes korkuyla bekleşirken Dewrêş dışarı çıkıp kırk süvariyi öldürür. Digo: Dewro lawo tu roviyê bikeve qulan e.
Düşüyordu düşman süvarilerin ardına. Orda ayak takımı çoluk çocuk bu yaşlı babana güldüler. Yok. İbrahim Paşa ile savaştır. Çoluk çocuk kavgası değil ki… Evdî kalktı yürüdü kendi çadırına doğru. ah acılıdır. 77 . Gül gibi güzel Edûl’u kızlar. sen tilki gibi deliklere saklanmışsın. Dewrêşê Evdî kalkıyordu çadırlar tarafından. Sen bizim aşiretin kızlarıyla. Söz konusu olan. (…) Gelmiş bize anlatıyorsun. O simsiyah kalın bıyıklarıyla. Kırk süvariyi öldürüyordu onlardan… (…) 1. Dediler: Ulan Evdo senin aslın Şeytana uyan Yezidilik değil mi? Yaşın yetmiş beş olmuş daha konuşuyorsun. Dost… Ah yiğit dost… Ah yiğidim gönlüm acılıdır. Duydular ki İbrahim Paşa askerleri saldırıp çadırlar arasına giriyorlardı. Dewrêş. gelinler arasından alıyorlardı. Ne kadar delikanlı varsa korkudan suspus oluyordu. Destandaki seslenme ifadelerini çıkarınız. Ve tüm aşiret yaşlıları yetiniyordu sakallarını sıvazlamakla. O kara Arap çadırlarını parçalıyorlardı kılıçlarla. Onlar ellerini birbirine vurarak güldüler yaşlı Evdî’ye. gelinleriyle bile konuşamazsın.Sözlü Kürt Edebiyatı DEWRÊŞÊ EVDÎ10 (…) Ah yiğidim yüreğim acılıdır. Oğluna dedi. Gidiyordu Milan ağasının çadırına. boş bir adamsan git kızlarla. 10 Dewrêşê Evdî’nin Türkçe çevirisidir. Çitlerin ve perdelerin olduğu hareme atıyorlardı. bir yiğitsen git Milan ağasının çadırına. (…) Bunlar çadırda ağır bir tartışmaya tutuşurken. asıl metnin konusuyla ilgisinin olup olmadığını söyleyiniz. Eğer korkak. Bu ifadelerin kimler tarafından eklendiğini. Dewrêş şimdi kalkıyordu kendi çadırından. gelinlerle söyleş.
İnançsal. 78 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . kervanı soymayı kafasına koymuştur. Bunu duyan yaşlı Emê. onların yolunu kesme” dese de onu durduramaz. Bazinbelek ile ateş edip Filît’i öldürür. cinsiyet farklılığı insanlar arasında ayrıma yol açıyor mu? Yüzlerce yıl önce yazılmış yukarıdaki destanda bunun örneği var mıdır? Sizce günümüzden de ilgili duruma örnekler verilebilir mi? İNCELEME FILÎTÊ QUTO DESTANI HAKKINDA Arif Sevinç. Kürtlerin feodal dönem ilişkilerinden ilginç bir kesit sunmaktadır: Emê’nin kervanının geçeceği bölgede ünlenmiş bir kahraman olan Filît. farklılıklar. Yol haracı olarak Filît’e bazı armağanlar vermek istese de onu fikrinden caydıramaz.2. etnik. Filîtê Quto Filîtê Quto Destanı. ekonomik vb. Filît’in annesi Şemê “Kervancılara yazık. kültürel. Filît’in cesedi başında annesi Şemê’nin yaktığı ağıtla destan biter. Emê kervanın önünün kesildiğini duyunca öfkelenip yeğeni Elî Etmanekî’yi aracı olarak yollar. Filît’in gözü Emê’nin omzundaki ünlü tüfek Bazinbelek’tedir.
hêstira navî her du dehşikê wî kerêwo. Bira hedya ji xwe re biqetîne bibe xerc û xeraca serê rêwo.Sözlü Kürt Edebiyatı g. Bibê: Apê min î Emê gotiye “Filîto lawo te mêr kuştibe em bidine te xwîna mêrêwo. Mûyê canê apê Emê dibin weka şûjin di kulp û qapûta ra dertêwo. FILÎTÊ QUTO (…) Apê Emê digo. 79 . me berde çavê sawî û sakûlên me li rêwo. (…) Lê belê wextê Elî ji Filîtê Quto ra dibê vê xeberêwo. Bi sê denga dike gazî dibê: — Filîto lawo. Ez qet nayêm li mala wî rûnanêm bi erf û edetê dinêwo. Elî lawo tu rabe here cem Filîtê Quto berxê Şemê. Ha malxerabo… Ax heylor heylor heylor… Heylor heylor heylor heylor… Elî derhal çuye cem Filîtê Quto. Le derdê min ne hêstira pêşî. Bê apê min î Emê li te kiriye silav û kilavê Xwedêwo. qelenê dayka te ya Şemêwo ha Malxirabo… (…) Antolojiya Dengbêjan. Heta devê te bigere ez ê bidime te mal ji xiznêwo. Eger tu Bazinbeleka milê min dixwazî. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Md. Neha bi wê yekê qayil nabî were mala me rûne bi erf û edetê dinêwo. Min mêr nekuştiye ku bide min xwîna mêrêwo. Filît gotiye bira Bazinbeleka milê xwe. Filît dibê: Elî lawo here cem apê xwe yê Emêwo bê wele Filît gotiye. Le ji apê xwe yê Emê re bibê. Ji min re deyne xerc û xeraca serê rêwo ha Şem rebeno… (…) Le dibên Elî derhal fetilî hatiye cem apê xwe yê Emêwo Digo: Apo bi sê qesema Filîtê Quto li me dike dewa Bazinbelekêwo Lê belê wextê ji apê Emê ra dibê vê xeberêwo. Min jin nerewandiye ku bide min qelenê jinêwo. Hêstira navîn navê wê Xeco ye. Ew her du hêstirê ku mi dan te ew herêkirina xwîşka te bûn. Em ê karwanî ne bira pêşiya karwanê. Eger te jin rewandibe em bidine te qelenê jinêwo. Derhal diqelêbe barkî lokkî devêwo. Dike kozik û qeretûn xwe davêje berêwo. Neha tu bi wê yekê qayil nabe hêstira pêşî navê wê Hedo ye.
Bizler kervancılarız. Anlat amcanın ona şöyle dediğini: Bak Filît. 80 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . oğlum. Bunları hediye olarak alsın. oğlum Ali (Elî). Ah zavallı Şemê! (…) Derler ki Ali hemen amcası Emê’nin yanına döndü. Hiç de örf âdete uyup onun evine varmam. Canının istediği kadar mal mülk vereyim sana hazinemden. (…) Bunları Filît’e anlattığında. O dedi ki. Amcana de ki omzundaki Bazinbelek tüfeği bana bırakıp geçsin. Vallahi Filit dedi ki. Bununla da yetinmiyorsan öndeki katırın adı Hedo Ortadaki katırın adı Xeco. kız kaçırdıysan başlık parasını biz karşılayalım. Bunlarla yetinmiyorsan örf ve âdete uyarak buyur gel evimizde otur. 11 Filîtê Quto’nun Türkçe çevirisidir. Dedi. Oğlum Ali. vallahi amca. eğer adam öldürdüysen sana diyet parasını biz verelim. yol versin geçelim.FILÎTÊ QUTO11 (Aşağıdaki kesitte kervanın yolunu kesen Filîtê Quto ile kervan sahibi Apê Emê arasında aracılık yapan Elî Etmanekî’nin boşa giden çabasını görüyoruz. Evi yıkılası… Ah aman aman aman Aman aman aman aman Ali hemen kalkıp Filît’in yanına gitti. Fakat bunu amcasına söyler söylemez. amcan Emê ye git de ki. Filît bizim şu Bazinbelek tüfeğine göz dikmiş. yol haracına saysın. sana Allah’ın selamını yolladı. çoluk-çocuğumuz bizleri bekler. Ancak onu yol haracına sayabilirim. Ona de ki amcam Emê. kalk Şemê’nin yavrusu Filîtê Quto’nun yanına git. Benim derdim birer eşek sıpası olan katırlar da değil. ben adam öldürmedim ki diyet parası versin. Ben kız kaçırmadım ki başlık paramı karşılasın.) (…) Emê amca diyordu. Yok.
Ardına mevzilenip seslendi: — Bak oğlum Filît. İnsanları nelere bağlı olarak yargılayıp sınıflandırdığınızı tartışınız. Ve adeta bir çuvaldız gibi çıktı kaputundan. Filît yanlışta ısrar etmeden önce kimler onu uyarıyor? Filît’in söz dinlememesinin sebebi nedir? 2.Sözlü Kürt Edebiyatı Amcası Emê’nın tüyleri diken diken oldu. Silahlar konuşmadan önce Emê Amca. Filît’in acıklı sonu sizi üzdü mü? Siz olsaydınız Filît’e nasıl bir nasihat verirdiniz. 81 . Eğer elimdeki Bazinbelek tüfeğini istiyorsan bil ki. kervanın yolunu kesen Filît’i çatışmadan vazgeçirmek için ona neler öneriyor? 3. Anlatıdaki kişileri çıkarıp iyiler ve kötüler olarak ikiye ayırınız. arkadaşlarınıza anlatınız. Sana önerdiğim o iki katır senin kız kardeşinin gelinlik yüklerini taşıdılar. Evi yıkılası… (…) 1. O hızla bir devenin yükünü deviriverdi yere. Annen Şemê’nin başlık parasıdır o. anlatının müzikalitesine nasıl bir etkide bulunmuştur? 4. Bölümler arasında “Ax heylor heylor heylor… / Heylor heylor heylor heylor…” gibi tekrarların bulunması. 5.
( ) • Destanlarda kahramanlar.. klamlar. 4. ( ) 3. diye adlandırılır. Aşağıda noktalarla boş bırakılmış yerlere anlamca uygun kelimeler yazınız. dengbêjlerin karşılıklı atıştıkları tekerlemelere ise ……………………………………………………………………. • Destan Batı medeniyetlerinde ……………………………… şeklinde adlandırılırken. adı verilir. • Kürt destanlarının anlatıldıkları bölgeden bölgeye. • Halk hikâyelerinin başlarında söylenen tekerlemelere Kürt halk edebiyatında bazen …………………………………. farklılaştıkları için tarihsel birer metin olmaktan çıkarak destan sayılırlar.Türk edebiyatındaki uzun havalara benzer. ilahiler. halk hikâyelerinin. mesnevilerin icracılarıdır.. genellikle köyden köye dolaşarak. • Kürt edebiyatındaki…………………. hem de mensur özellikler görülür.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. tarihte yeri olan kişilerdir. Sözlü edebiyat türlerinin şiirsel oluş nedenlerini yazınız. ( ) • Dengbêjler de Türk halk edebiyatındaki saz aşıkları gibi destanların. Bu süreçler günümüzde de gerçekleşebilir mi? Niçin? 82 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . anlatıcıları olan dengbêjden dengbêje farklılıklar göstermesinin nedeni yazılı olmayışıdır.…. hayatlarını söyledikleri destanlar. yanlışsa (Y) işareti koyunuz. 2. mesneviler sayesinde kazanan insanlardır. ( ) • Dünya destanlarında olduğu gibi Kürt destanlarında da biçimsel olarak hem manzum. ağızdan ağza yayıldıkça. ama anlatı metinleri. Destanların oluşum süreçleri hakkında bilgi veriniz. ilahilerin.. Aşağıdaki cümlelerin sonuna bilgiler doğruysa (D). Bugün giderek yok olan bu gelenekte. Doğu medeniyetlerinde …………………………………………….
doğduğu günden itibaren tanrısal bir kuvvete sahip olduğuna.Atlas D. Çılgın Orlando-Odysseia-Ramayana B. jest ve mimiklere nadiren başvurduğu gözlenir.Oğuz Kağan-Kalevela 2. Bu kahramanın. Aşağıdakilerin hangisinde verilenlerin tümü doğal destandır? A. Aşağıdakilerden hangisi sözlü Kürt edebiyatının özelliklerinden değildir? A. Yunan mitolojisindeki en güçlü kahramandır. canavarlarla savaşıp onları alt ettiğine inanılır. Mahabharata-Oğuz Kağan-İlyada C.Kaybolmuş Cennet 4. E. B. icracı ve dinleyici arasında canlı iletişim vardır.İlyada E. Üreten yalnız değildir. Anlatıcının ses. İlyada-Şehnâme-İlahi Komedya E. Dinleyicinin duygusal olarak olayla ve kahramanla özdeşleşmesi (mimesis) esastır. Kaybolmuş Cennet. D. Eleştirme.Hektor C.Henriade C.Sözlü Kürt Edebiyatı ÜNİTE SONU ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME SORULARI 1. Zeus 3.Şehnâme.Mahabharata. Nibelungen-Odysseia. İlahi Komedya. Herakles B. Odysseia. hazzı yaratan budur.Çılgın Orlando D. Çılgın Orlando. gibi amaçlarla anlatının başına geri dönmek mümkün değildir.Ramayana-Henriade D.Akhilleus E. İki eyleyeni vardır: icracı ve dinleyici. daha bebekken yılanları öldürdüğüne. Yukarıdaki parçada tanıtılan mitolojik karakter kimdir? A. yeniden okuma vs. C.Henriade-Kurtarılmış Kudüs B. Oğuz Kağan. Aşağıdakilerin hangisinde verilenlerin tümü yapma destanlardır? A. 83 . Kaybolmuş Cennet-Henriade.
Ramayana C. Mitrib E. maddi-manevi varlığıyla muhatabın karşısındadır. Muhatap bellidir. Âşık C. Yar sana Çağlar sular yarsana Çünkü Ferhat’ım dersin Bulunmaz mı yar sana? Bu dizelerde hangi söz sanatları vardır? A. Mecaz-ı mürsel–kinaye C. Konuşmacı. B. Begzade D. Aşağıdakilerden hangisi bir Kürt destanı değildir? A. 6. jest ve mimik gibi unsurlar vardır. Telmih–teşhis D. Aşağıdakilerden hangisi dengbejlere verilen isimlerden biri değildir? A.5. Cinas–telmih E. Binefşa Narîn E. Ristemê Zal D. E. Gewende 84 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Govent B. C. D. Sözcükleri seçerken düşünme fırsatı söz konusudur. Stî û Ferxî 8. Zembîlfiroş B. Hüsn-i talil–tecahül-i arif B. Ses tonu. Aşağıdakilerden hangisi sözlü ifadenin yazılı ifadeye göre avantajlarından biri sayılmaz? A. İstifham–teşbih 7. Muhatabın durumuna göre konuşmada değişiklikler yapılabilir.
kara gözler Kararmış kara gözler Gemim deryada kaldı Yelkenim kara gözler Yukarıdaki mani. Cinaslı mani C. Dewreş u Edule B. Redif E. Asonans D. Ezberlenmesi ve nesilden nesile aktarımı daha kolaydı. Aliterasyon C. Yedekli mani D. Kahramanlıklar E. Aşağıdakilerden hangisi Kürt destanlarının ortaya çıkış nedeni değildir? A. Nakarat 11. Saz ve sözün uyumu daha estetik karşılanıyordu. Siyabend û Xecê D. D. Kara gözler. Destana Dimdim 12. Şiirde ve nesirde aynı veya benzer ünsüzlerin tekrarıyla elde edilen ahenge ne ad verilir? A. O dönemde henüz metin türü keşfedilmemişti. İnanç farklılıkları C. Destana Memê Alan E. daha çok şiir türünü benimsiyordu. Kafiye B. Düz mani E. Filîtê Quto C. Halk. Artık mani 10. Aşiretler arası husumetler 13. Ayaklı mani B. Aşağıdaki destanlardan hangisinin olay örgüsü Süphan Dağı’nda sonlanır? A. 85 . Kadın kurnazlıkları D. E.Sözlü Kürt Edebiyatı 9. Savaşlar B. C. Şiir okumak daha fazla itibar kazandırıyordu. Sözlü edebiyat türlerinin şiirsel ve pek çoğunun ezgisel olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A. B. aşağıdaki hangi mani türüdür? A.
yüzyıl ile 20. “Kendisini dostça konuklayana kötülük edemesin Bundan böyle doğacak insanlar arasında hiç kimse. milletin hafızasını aktaran bellek konumundaydılar. sosyal ve siyasi ihtiyaca göre tiplere ayrılarak kültürün yayılımı ve sürekliliğini sağlama noktasında işlevler üstlenmişlerdir. Menelaos. Manilerin ilk iki dizesi doldurma dizedir. B. E. D. Menelaos. iki ordu arasında bazen teke tek vuruşma yapılır. ölçülü. Toplumsal hayatta da gerekli olan bilgiyi dağıtan ve aktaran konumunda olup. C. Manzum olan. Akhalılarla savaşmak için söylemişledir. 15. Tekerlemelerin söyleniş amacı. Aşağıdaki sözlü edebiyat için verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A. düz olanlardan daha yeni olduğu kabul edilir. Hektor ile vuruşmak için söylemiştir. yüzyıl’ın başlarında toplanmıştır. niçin söylenmiştir? A. Menelaos’a konuk olduğu için söylenmiştir. İlyada adlı destanda Paris. Kürt sözlü edebiyat eserleri daha çok dil araştırmaları için 19.14. Paris kaçtığı için söylenmiştir. Aşağıdaki dizeler bir vuruşma sırasında söylenmiştir. Paris. E. B. C. D. karısı Helena’yı kaçıran Paris’ten öcünü almak için söylemiştir. uyaklı atasözlerinin. 86 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . asıl söylenilmek istenilen son iki dizeye hazırlık için söylenir. Troyalılar. Sözlü kültürün icracısı olan dengbêjler. Menelaos’un karısı Helena’yı Troya’ya kaçırır. bir anlamı olmasından ziyade dile ifade kıvraklığı ve çabukluğu kazandırmasıdır.” (Homeros. İlyada) Bu sözler kim tarafından.
........................................................ √ ..........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Sözlü Kürt Edebiyatı ÖZ DEĞERLENDİRME ŞEMASI BU BÖLÜMDE ÖĞRENEMEDİKLERİMİ NASIL KAVRAYABİLİRİM? BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? √ ... √ ................................ √ ......... √ ........................................................................................................................................................................................................................................................... √ ....... √ ................................................................................................................................................................ 87 ... √ ................. BU BÖLÜMDE ÖĞRENDİKLERİM BENDE ŞU DEĞİŞİMLERİ YARATTI: √ ........... √ ................................. BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? √ ...............................................................................................
88 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
XIV-XIX. Îbn Xelîkan 3. KÜRT MEDRESELERİ 1. XI-XII. İslami Dönemde Medreselerde Kürt Edebiyatı 2. Melayê Batê (1417-1491) 4. Melayê Cizîrî (1570-1640) 2. Feqiyê Teyran (1590-1660) 3. Yazılı Kürt Edebiyatı I. Baba Tahirê Hemedanî 4. Ehmedê Xanî (1651-1706) Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları 89 . Kürt Medreselerinde Eğitim. İslamiyet Etkisinde Oluşan Kürtçe Edebi Metinler b.II. KÜRTÇE EDEBİ METİNLERDE İŞLENEN KONULAR 1. Klasik Kürt Edebiyatında Milli Unsurlar e. İslamiyet Öncesi Kürt Edebiyatı ve Kültürü 2. Klasik Kürt Edebiyatında Coşku ve Heyecan 3. YÜZYILLAR ARASINDA YAŞAYAN KLASİK KÜRT EDEBİYATÇILAR 1. El Dînewerî 2. Yaşam ve Edebi Üretim d. YÜZYILLARDA İSLAMİYET VE KÜRT KÜLTÜRÜ 1. Klasik Kürt Edebiyatında Tasavvuf 2. Klasik Kürt Edebiyatı a. Bölüm Kürt Edebiyatı B. KLASİK KÜRT EDEBİYATININ İLKLERİ 1. Elî Herîrî c.
A. Bir ulusun değerlerinin oluşmasında kültürün rolü nedir? Sizce kültür dışında hangi olgular ulusların değerlerinin oluşmasında etkilidir. candan. dolaşırdık Bang dîn bi hevre narînê Birlikte söylerdik türkülerimizi Dwînî kotra hêra bûm Awaz ji cîr dixwînê Ben o dağların ruhundan öğrenmiştim Ta yürekten. İNCELEME İSLAMİYET VE EDEBİYAT İSLAMİYET ÖNCESİ KÜRT ŞİİRİ BI HEVRE BİRLİKTE Xwazdî ez tu hevre bin Bi hevre herin xorînê Birlikte geçen günleri özlüyorum Hele sabah çıkıp gidişimizi Wer dî bihêrin kotra bin Seninle dağlara çıkar. YÜZYILLARDA İSLAMİYET VE KÜRT KÜLTÜRÜ 1. XI-XII. 2. Bir ulusun. edebiyatının oluşmasında dini inanışlar ne derecede önemlidir? Dünya edebiyatlarını da kapsayacak bir araştırma yapınız. araştırınız. İSLAMİYET ÖNCESİ KÜRT EDEBİYATI VE KÜLTÜRÜ HAZIRLIK 1. içli söylemeyi 90 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
medet aşkın elinden yani İkimiz tam da tek bir gönül olmuşken Sonbahar gelip böyle. hem kırlarda. gerden şemalê. 91 . zühre renkli Aldı aklımı benden aldı aklımı Heybetli kaplan bakışları Aldı aklımı benden aldı aklımı O narin ve yorgun kaküllü Cevher dudaklı. Bunun nedeni sizce nedir? Görüşlerinizi birkaç cümle ile yazınız. Dêm nedirê bo ebîrê. Şiir: Borazboz Türkçeye çeviren: Selim Temo İSLAMİYET SONRASI KÜRT ŞİİRİ DİL Jİ MİN BİR ALDI AKLIMI BENDEN Şox û şengê zuhre rengê. dil ji min. göz ile ebru Onlar aldı aklımı benden Ayın on dördü gibi parlayan Aldı aklımı benden aldı aklımı O neşeli emsalsiz bakışlı Giysileri narin ipekli Göğsümü oklara siper eden Aldı aklımı benden aldı aklımı Şiir: Melayê Cizîrî Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar 1. Güzel ve neşeli. Dêm durê. 2. Xemrî yû gîs û herîrê. ayırdı bizi Ancak birlikte olunca küflenmez aşk Ya bağır bir ses ver. ya da uyu hadi.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı Fîrabîl û beyaban Hawar ji dest evînê Ez tu watu yek dil wîn Hêzan cwadî wînê Vêra pêkra hifne wîn Bircînê ya binvînê Hem dağlarda. Cebheta biskan sema lê. Yukarıda verilen her iki şiiri inceleyerek şiirlerdeki benzer ve farklı imgelerin neler olduğunu söyleyiniz. dil ji min. Dil ji min bir. Wê şepalê miskî xalê. Dil ji min bir. Dil ji min bir. Birçok edebiyat araştırmacısı ve Kürt dilbilimci okuduğunuz metinlerin Kürtçesi ile günümüzde konuşulan Kürtçe arasında benzer sözcükler olduğunu belirtiyor. Dil ji min bir. dil ji min. dil ji min. yukarıdaki iki şiir arasında dönemlerin kültürel ve edebi özelliklerinden kaynaklanan ne gibi farklar vardır? 3. Sîne kir amancê tîrê. Awirên heybet pilingê. hem sahralarda El aman. nûn û dalan Wan ji min dil bir bi talan Goşeyê qewsê hîlalan Dil ji min bir. Sizce. gerdan parlak Zülüfleri alnında oynak Aldı aklımı benden aldı aklımı Zülüf ile kakül. Zulf û xalan. dil ji min.
İslamiyet öncesi dönemde. İslamiyet öncesi Kürt şiirini. 5 Eski Kürt ve Türk inanışlarından günümüze kadar gelen ve bugün batıl inanış dediğimiz öğeleri bularak sınıftaki arkadaşlarınızla paylaşınız. “Kadın ve Erkek Yaresan / Alevi Şair ve Âşıklar” metninden bir bölüm verilmiştir. Bu metinden hareketle. 5 Geçmişten günümüze kadar bütün ulusların inanışlarına göre kutsal saydıkları hayvanları gösteren bir şema oluşturunuz ve bu şemayı sınıfta herkesin görebileceği bir yere asınız.ETKİNLİK 1 5 Dini inanışlarını değiştiren başka ulusların da edebiyatlarında değişiklikler olmuş mudur. bugünkü Aleviliğin kökeni olarak ifade eden. önemli gördüğünüz cümleleri tahtaya yazınız. farklı kaynaklardan araştırarak derlediğiniz bilgileri sınıfta okuyunuz. 5 Çok beğendiğiniz bir portre ya da resme bakarak betimleme ağırlıklı bir kompozisyon ya da şiir yazınız ve bu çalışmanızı sınıf panosuna asınız. ETKİNLİK 2 ETKİNLİK 3 ETKİNLİK 4 ANLAMA VE YORUMLAMA 1. Kürt kültür ve edebiyatında. Yaresaniliğin etkileri hakkında neler öğrendiğinizi söyleyiniz? 92 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Aşağıda. Yaresanilik’ten yola çıkarak yorumlayan.
bu inancın ve kültürün kutsal kişilikleri arasındadırlar. Zaten. Kürtçenin yanı sıra Fars. Aslında. günümüzde Razbar adıyla bir Ehl-i Hak Müzik Topluluğu bulunmaktadır. Bunlardan XIII. Sözgelimi. X-XI. Kürt kökenli olup. Osmanlıca. “Kürtler’in Ömer Hayyam’ı” olarak da nitelendirilmektedir. Türk tasavvuf edebiyatında adı bile anılmamaktadır. İslamiyet’ten önceki Kürt toplumu ile İslamiyet’ten sonraki Kürt toplumunu karşılaştırdığımızda da rahatlıkla görmekteyiz. yüzyılın ortalarından XIV. Haydarilik. bu büyük filozofşairin. Yaresan/Alevi edebiyatında yer alan kadın şairler de. Baba İshak gibi şahsiyetler olduğu ve bunların önayak olduğu XIII. Türk şairleri Yunus Emre ile Mevlana bu dönemin düşünce babası ve şiir öncüsü konumundadırlar. Rus ve Romen dillerine de yansıyan ve dinsel bir makam olan “Babe/ Baba” unvanıyla anılmaktadırlar. Baba Tahir Uryan. Bunu. Türk. Alevilik. Bilindiği gibi “Bab” Alevilikte de “Kapı” anlamında bir kutsallık ifade etmekte ve Kalenderilik. İslami öğretilere bağlı Kürt topluluklarıyla. Bilindiği gibi. Kürt şiirinde. ünlü İranlı şair Ömer Hayyam. yüzyıllarda yaşamış olan Baba Tahir Uryan. Anadolu’daki ilk Alevi önderlerinin Baba İlyas. Balulî Dana’yı izleyerek sonraki yüzyıllara sarkan onlarca erkek ve kadın Yaresan şairi ve âşığı bilinmektedir. Onlara önderlik yapmasına ve adına Balkanlar’da bile dergâhlar bulunmasına rağmen. Farsça ve Arapça gibi üç dilde önemli divanları bulunan Alevi edebiyatının en büyük temsilcilerinden büyük divan şairi Fuzulî gibi önemli temsilciler. yüzyıl isyanının da Babaî Hareketi olarak adlandırıldığı unutulmamalıdır. Kürtlerin geçmişte bağlı bulunduğu Zerdüştlük düşüncesi ile onun güçlü ve yenilikçi devamı niteliğindeki Mazdekçilik 93 . yüzyılın başlarına kadar yaşamış olan Xatun Dayrakî Razbar’ın.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı KADIN VE ERKEK YARESAN / ALEVİ ŞAİRLER VE ÂŞIKLAR … Bugün. eserlerinde yazı dili olarak Kürtçeyi kullanmadıkları için burada anılmamaktadır. Ehl-i Hak dininde Hakk’ın tecellilerinden biri kabul edilen ve bazı yönleriyle Hacı Bektaş-ı Veli ile benzeştirilen Sultan İshak’ın (Sultan Sohak) annesi olduğu söylenmektedir. Bektaşilikte dini unvan olarak kullanılmaktadır. Bu erkek şair ve âşıklar. Ehl-i Hak ve Yezidîlik gibi öğretilere bağlı Kürt toplulukları arasında kadının konumu açısından belirgin farklar bulunmaktadır.
eserlerini dergâh ve cemhanelerde saz eşliğinde icra ettikleri bilinmektedir. Kızılbaş/Alevi. Alevi ve Ehl-i Hak gibi “melek kültü”12ne bağlı topluluklarda. onun yerine geçerek düşüncelerini yaymaya devam etmiş. yüzyıl âşık şairlerinden Lıza Xanım’ dan. Heyder nazkêş Ne hizur şapame ne niyer we pêş Qebaley sirên bikere endêş Ba neza nopêş bêgane û xwêş Ey halden anlayan Haydar. bu kutsal kişiliklerin melek olduğu ifade edilir. Alevilik gibi inançlarda 12 İmam’ın kutsal kişiliklerinin anlatılmasında ya da Hristiyanlıkta 12 Havari’ye dönük olarak yapılan tanımlamalarda. ne fer Öğretiyi düşün. Yaresan Aleviliği’nin kadın dini önderleri ve âşıkları olarak nitelendirdiğimiz yukarıdaki kadın sanatçılardan Celale Xanıma Lorıstanî. ey Haydar Ne huzurum kaldı. ne takat. İran-KürdistanMezopotamya bölgelerinde geniş alanlara dağılarak bu öğretiyi yaymıştır. Ehl-i Haklık ve Yezidilik’e damgasını vuran birçok düşünce. Heyder nazkêş. kadın-erkek eşitliğini esas alan bir anlayış vardır. Hurremdinliler. Örneğin Ehli-Haq. Bu öğretilerde. Xatun Dayrakî Razbar. Xatûn Zerbanûya Derzyanî gibilerinin. yüzyıl başlarında faaliyet gösteren dini lider Nimetullah Ceyhunabadî’ nin beraberindeki 1145 sûfînin yaklaşık 500’ü kadın olduğu gibi. XX. Rıhan Xanıma Lorıstanî. peşine takılanlara Hurremdin adı verilmiştir. 94 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Ehl-i Hak ve Yezidî Kürt topluluklarında. toplumu yönettiğine inanılan Kırklar Meclisi’nin (Çihiltan) 40 üyesinden 17’si kadındır. Elimizde. dini töre ve törenler kadın ve erkeklerle birlikte yapılır. Alevilik-Kürdoloji-Türkoloji Yazıları 12 Melek Kültü: Yaşayan kutsal kişiliklere melek sıfatının verildiği inançlar için kullanılan genel bir kavramdır. kaynağını.öğretilerinde. hatta Mazdek öldürüldükten sonra karısı Hurreme. onun kuramcısı ve isim anası olduğu Hurremilik’ten almıştır. kadının önemli bir rolü vardır. tümünden örnekler bulunmakla birlikte. Öte yandan. Yarsanizm’den Aleviliğe geçişi gösteren ve iki öğretide de gizliliği esas alan bir dörtlükle sözlerimi sonlandırayım. Lıza Xanım. o en gizli sır Asla anlamamalı kayıtsız cahiller Mehmet Bayrak. Bugünkü Alevilik. yalnızca XI. Ehl-i Hak (Yarsanizm) dininin kutsal metinlerinden bazıları da Mama Nergiz Şahrazurî gibi kadınlar tarafından yazılmıştır.
yy). Fatime Loreya Goranî (XI. yy). Elî Herîrî (1010-1078). Yay Hebîbeya Arezurî (1282-1348). yy). Pîr Şalyar (1006. yy). Dayê Xezana Serketî (XI. Baba Yadîgar (1359-1480). Xatûn Dayrakî Razbar (XIII. Xatû Mey Zerd (XI.. yy).Şaweys Qûlî (1407-1514).Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı Ahuramazda BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? DİĞER KADIN VE ERKEK YARESAN/ALEVİ ŞAİRLER VE ÂŞIKLAR: Babe/Baba unvanlı olup elimizde eserleri bulunan erkek şair ve âşıklarla yaşadıkları dönemler: VIII. Babe Raxê Hemzanî. yy). yy. 95 . Babe Sirincê Kelatî (X. yy).IX. yy. Baba Tahirê Uryan (938? –1010/1020?).1098). Semen Xanima Devdanî (XVII. yüzyılda. Liza Xanim (XI. Seyîd Ekabîrî Xamoşî (1440-1493). Evdilsemedê Babek (972-1019). Qirmizî. Babe Lorey Loristanî. Babe Celîlî Dewdanî (1578-1560). Babe Nicumê Loristanî. Dayê Tewrêza Hewramî (X-XI.1363). Babe Gerçekê Hewramî (X.Loristanî. Baba Serhengî Dewdanî (935-1007). Abidînî Caf (13201394). yy). Alî Qelender (1434-1484). Rihan Xanima Loristanî (XI.XIV. Xatun Zerbanûya Derzyanî (XIV. Aynı dönemde yaşamış ve eserlerini sazla terennüm etmiş kadın şair ve âşıkları ise şöyle sıralayabiliriz: Celale Xanima Loristanî (985.XI. yy). yy. Nergîz Xanima Şarezûrî (1301. Şa Xweşinê Loristanî (10161077). Nazdar Xatûna Şîrazî (XIII.1345). Babe Nawsî Caf (1084-1161). Babe Recebê Loristanî.1440). Babe Hatemê. yy). yy). Şêx Adî (1073-1162).
İSLAMİYET ÖNCESİ KÜRT KÜLTÜRÜ İslamiyet’in doğuşundan bir müddet sonra İslam orduları İran egemenliğindeki topraklardan başlayarak Irak üzerinden Harran’a kadar yayılmaya başladılar. İslamiyet öncesi dönemde. ya da Avesta. Dört kutsal kitap ile Zerdüşt inancının kutsal kitabı Avesta arasında büyük benzerlikler vardır. Borazboz. Hewreman Kürtlerindendir. kimdir. İslamiyet’in benimsenmesi. insan kaynaklıdır. İranlıların bu yenilgisi sonrasında Arap orduları Dicle boyundan kuzeye doğru yürüyerek Harran’a kadar girdiler. içlere yayılarak neredeyse tüm Kürt kentlerini. kiminle evlidir bilinmiyor. Zerdüşt inancının zayıflamasıyla Yezidiliği. Zerdüşt Peygamber’in felsefesi. Kürtlerin büyük bölümü Zerdüştlük inancına bağlıydı. ancak bilinen bir 96 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . İran’ın Hewreman kentinde arkeologlar tarafından bulunan ve bugün Londra’da muhafaza edilen lahitte Borazboz adlı bir Kürt’ün “Bi Hevre” adlı bir şiiri vardır. İslamiyet’in Kürtler arasında yayılmasından önce. Hakkında çok şey bilinmemektedir. Nerede yaşamış. Bazı kaynaklarda milattan 600 yıl önce Ari halkların yaşadığı bölgede gelişen Zerdüşt inancının kutsal kitabı Avesta’nın Zerdüşt Peygamber tarafından yazıldığı belirtilir. Kötülüğe karşı iyiliği. Ari halk kavramı Hint-Avrupa dillerini kullanan kavimler için kullanılır. Zerdüşt inancının kutsal kitabı olarak bilinir. bazen savaşla bazen de İslamiyet’i gönüllü benimseyen kentlilerin rızasıyla ele geçirdiler. Zerdüştlük bölgesel bir dindir ve kurucusu da Zerdüşt Peygamber’dir. 1950 yılında İngiliz arkeologlar tarafından yapılan bir kazıda rastlanılır. Milattan Önce 600’lü yıllarda Zerdüşt’ün öğretisi altında kendine özgü bir kültür oluşturan Kürtler. günümüze ulaşmış yazılı Kürtçe metinlere sahip değiliz. Zerdüşt’ün insan temelli vasiyeti ile kendi kültürünün temellerini atan Kürtler. Zend-Avesta. aynı zamanda Kürt edebiyatının sözlü gelenekten yazılı metinlere geçişinin de başlangıcıdır. İslamiyet öncesi dönemden kalan yazılı ilk ve tek metne. tüm inananlarına da fakirliğin ortadan kalkması için çaba göstermelerini vasiyet eder. Ari ırk teorisine göre tek bir ırk olarak kabul edilir. Hindistan’dan Batı Avrupa’ya kadar uzanan bu bölgedeki halklar. ardından da Müslümanlığı benimserler. edebi üretimlerinde de bu kültürün izlerini sergilediler. karanlığa karşı aydınlığı. şiddete karşı barışı savunan Zerdüşt. İslam orduları 637 yılında Dicle yakınındaki Qadisiye kentini Sasaniler’den alarak Cizre’den Harran’a geçtiler. oradan da Diyarbakır’a kadar uzanan Medya ülkesine giden yollardaki kapıları İslamiyet’e araladılar.
Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı şey vardır ki Borazboz. İslamiyet’in Hz. yüzyılda birçok eser kaleme alan bir Kürt bilim insanıdır. El Dineweri’nin ve Ebu Muslîm Horasanî’nin üretimlerinde Kürtlerle ilgili bölümler olsa da elimizde mevcut olanların dilinin Kürtçe olmadığı. Kürtçe. El Dînewerî’nin Kürtçe eseri var mıdır? Varsa bu eserler niçin günümüze ulaşmamıştır. akademik ve dini eğitimlerini medreselerde sürdürürler. bölge halkları arasında olduğu gibi Kürtler arasında da giderek etkin olmaya ve halkın ekonomik. 97 . Eski Kürt ve Türk inanışlarını araştırarak bunların insanların yaşayışlarını değiştirip değiştirmediğini söyleyiniz. Kürt medreseleri açısından ise X. araştırınız. en önemli etkisi olarak değerlendirilir. 1. sosyal ve siyasal yaşamına nüfuz etmeye başlar. Kürtler. İSLAMİYETİN KÜRT KÜLTÜRÜNE VE EDEBİYATINA ETKİLERİ İslamiyet. Arapça aslına uygun olarak sınıf ya da dershane anlamındadır. Kürt medreselerinin kurulması ve giderek yaygınlaşması İslamiyet’in Kürtler arasında yaygınlaşmasının. Arapça. dönemine. Her edebiyatçı. Sizce. Arapça kökenli bir sözcük olup Kürtçede de. Medreselerin ilk döneminde. El Dînewerî’nin eserleri arasında kendisinin Kürt olduğunu ifade eden ve Kürtlerle ilgili olan eserler var iken Kürtçe eserlerine rastlayamıyoruz. Medrese. Ebu Henîfe El Dînewerî VI. İslam dininin öğrenilmesi amacıyla. Kürtçe eserlerinin günümüze ulaşmamış olması da ihtimal dâhilindedir. İslamiyet’i neden ve nasıl kabul etmişlerdir? 2. 3. 2. medrese eğitiminin ayrılmaz bir parçasına dönüşür. Selahaddînî Eyubî döneminden sonra. yüzyıllara kadar Ebu Henîfe El Dînewerî ile Ebu Muslîm Horasanî dışında neredeyse farklı bir isme rastlanılmaz. eşine olan sevgisini Kürtçe ifade eden ve bunu da mezar taşına yazdıran ilk şairdir. Kürtlerin ilk medreseyi ne zaman kurdukları ile ilgili kesin bilgiler olmamakla birlikte. ilk dönem Kürt medreselerinin edebi ve bilimsel üretimlerinde de ağırlıklı dildir. Kürtlerin kendi medreselerinde eğitim gördükleri bilinir. edebiyat ve bilim alanında yapılan çalışmalar vardır. Kürtler de diğer Müslüman Ortadoğu halkları gibi. kendi diliyle eser vermeli midir? Bunun yazara. Ömer döneminden sonra Kürtler tarafından kabul edilmesine paralel olarak. eğer Kürtçe eserleri varsa da bunların günümüze ulaşmadığı bazı araştırmalarda belirtilir. ve XI. 1. Ölen eşinin ardından şiir yazan başka şairler var mıdır? Bu şairlerin şiirlerini araştırınız ve sınıfta paylaşınız. okurlarına ne gibi faydaları olabilir. söyleyiniz.
Baba Tahir Hemedani İNCELEME Me ger şîr û piling î. çun nê nalem? Be mû waçen kî çun û çend nalî? Çu mergem der kemîn e. ey deli gönül Yiğit düşmüş tuzağa. Kaynaklarda gerçek hayatıyla ilgili bilgilerden çok söylencelere rastlanır. araştırınız. ey dil Bir aslan gibisin. ey dil Eger destem resed xûnet birîcem Biwînem ta çi reng î. ey dil Dilem zar û hezîn e. nedir acının nedeni? Eğer yeterse gücüm keserim damarını Baba Tahirê Hemedanî. Rubailer 98 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Dörtlük (Çarîn/Rubai) ustaları olarak bilinen Ömer Hayyam ve Mevlana Celadettin Rumi’den önce yaşayan Hemedanî. ey deli gönül Savaşta bir cengaversin. çun nê nalem? Wicûdem ateşîn e. İslamiyet’i sonradan kabul eden uluslar hangileridir. 3. birçoğu Peygamber’e methiye biçiminde yazılmış çok sayıda dörtlüğün de sahibidir. Nevin Güngör Reşan. Yazılı şiirin öncülerinden biri olarak da kabul edilir. çun nê nalem? Be mu dayim be ceng î. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? BABA TAHÎRÊ HEMEDANÎ (938-1010): İran’ın Hemedan kentindendir. nasıl acı çekmem? Ateş gibi yanarım. ey dil. ey dil. İnanışlarını değiştiren ulusların edebiyat ve dillerinde de değişiklikler olur mu. İslamiyet’in doğuşu ve yayılışı hakkında neler biliyorsunuz? 2. kederliyim. ey deli gönül Gönlü yaralı. araştırınız. ey dil. İSLAMİYET ETKİSİNDE OLUŞAN KÜRTÇE EDEBİ METİNLER HAZIRLIK 1.2. Kürtçe’nin Lurî lehçesiyle şiirler yazmıştır. nasıl acı çekmem? Bakarım kanın ne renk. nasıl acı çekmem? Sorarlar benden.
O sebepten altmış üçte girdim yere. Arapça ve Farsça’yı Ahmet Yesevi çok iyi bilmesine rağmen. Rahmet denizi dolup taş. yazınız. Buhara ve Semerkant’ta Şeyh Yusuf Hemedani’nin yanında eğitimini tamamlamıştır. kulak verin dediğime! Ne sebepten altmış üçte girdim yere? Mustafa Mirac’a yükseldi hakkı görmek üzere. İslam inancını. Türk gelenek. (…) Oğlum deyip Hak Mustafa söze başladı.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? AHMET YESEVİ (1093-1166): Yeseviliğin esaslarını belirleyen Ahmet Yesevi. O sebepten altmış üçte girdim yere. Ondan sonra bütün ruhlar selam verdi. 3. ESKİ TÜRKÇE Eyâ dostlar kulak salıng aydugumga Ol sebebdin altmış üçte kirdim yirge Mi’rac üzre hak Mustafa ruhum kördi Ol sebebdin altmış üçte kirdim yirge (…) Ferzendim dip hak Mustafâ kıldı kelâm Andın songra barca ervah birdi selâm Rahmet-derya tolup taş dip yitti peyâm Ne sebebdih altmış üçde kirdim yirge GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİ Ey dostlar. diye haber ulaştı. 2. Ahmet Yesevi. Baba Tahîrê Hemedanî ile Ahmet Yesevi eserlerinde hangi temalara daha çok yer vermişlerdir. her iki şiir farklı dilde yazılmış olmasına rağmen aralarında benzerlikler var mıdır? Varsa nedenlerini söyleyiniz. Yesevi. eserlerini hep Türkçe yazmıştır. Divan-ı Hikmet adıyla yüzyıllar sonra derlenen hikmetleri aracılığıyla Türklere İslam’ı kolaylaştırarak benimsetmiştir. Baba Tahîrê Hemedanî ile Ahmet Yesevi’nin yaşam öykülerinde birbirine benzer ve farklı yönler nelerdir. 99 . yazınız. Divan-ı Hikmet 1. Ahmet Yesevi. inanç ve yaşam tarzı ile uygun biçimde sentezleme yolunu seçmiştir. Sizce.
İslamiyet’in Kürtler tarafından kabul edilmesinden sonra yazılmıştır. istekte bulun. Kurmanci lehçesinin bilinen ilk şairidir. 100 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . dil ve edebiyatına yönelik araştırmaların. Elî Herîrî’yi ilk Kürt şairi olarak kabul eder. 2.ETKİNLİK 1 5 Kürtçe yazılan klasik eserlerin önemli bir çoğunluğu. bazılarında Hakkari’nin Herîr köyünde yaşadığı belirtiliyor. Herîrî. le ser cavê me mîhman e / Çünkü misafir cani canandır. bu gece yeni misafir gelir Şiir: Elî Herîrî Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar Elî Herîrî 1. Elî Herîrî’nin dürüstlük ve uzlaşıya önem vermesinin nedenlerini araştırarak ulaştığınız sonuçları arkadaşlarınızla tartışınız. ağırlıkla XVIII. yüzyıllarda yabancı araştırmacılar tarafından incelenmesinin nedeni sizce ne olabilir. ağırlıkla dürüstlük ve uzlaşı üzerinedir. sultan gelir Be mizgînî beşaret bit ke mîhman canê canan têt / Müjdeli haber ile gönlü rahat çünkü misafiri cani canan gelir Ke mîhman canê canan e. 3. Bu bilgi farklılığına yol açan nedenleri araştırarak bulduğunuz sonuçları defterinize yazınız. gelen o mülklerin şahıdır ETKİNLİK 2 Nevin Güngör Reşan. Elî Herîrî’nin doğduğu ve yaşadığı yer ile ilgili farklı bilgiler verilmektedir. Bunun nedeni sizce ne olabilir? Tartışınız. Eli Hariri Were ey şahidê şêrîn ji eşqa te dil êxsîr in / Gel ey mükemmel şahit. Elî Herîrî’nin Têt şiirinde kullandığı temalar. Bazı kaynaklarda Elî Herîrî’nin Irak’ın Herîr bölgesinde yaşadığı ifade edilirken. yeri baş göz üstünedir Be mala cumleê xan e ke şahê cumleê xan têt / O ki tüm mülklerin sahibidir. araştırınız. ve XIX. aşkından gönüller esirdir Dilê mehzûn kefaret bêt ke êm şeb taze mihman têt / Üzgün gönüllerin kefareti olsun. Rus araştırmacı Aleksander Jaba. Kürt kültür. 5 İslamiyet’in kabulünden sonra medreselerin Kürtler arasında da yaygınlaşmasının yazılı Kürt edebiyatının gelişmesine katkısı olmuş mudur? Tartışınız. Têt / Gelir Be can menzilgehê mîr in telebkarî ke sultan têt / Can ile mirin konağıdır.
Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. Bektaşilikte dini unvan olmaktadır. • Kürt kökenli olup. Farsça ve Arapça gibi üç dilde önemli divanları bulunan Alevi edebiyatının en büyük temsilcilerinden büyük divan şairi…………………………………… ……………. birçoğu Peygamber’e methiye biçiminde yazılmış çok sayıda……………………………. ( ) 3. 2. 101 . Haydarilik. kadın-erkek eşitliğini esas alan bir anlayış vardır. Aşağıda noktalarla boş bırakılmış yerlere anlamca uygun kelimeler yazınız. Aşağıdaki cümlelerin sonuna bilgiler doğruysa (D). • Baba Tahîrê Hemedanî Kürtçe’nin…………………. ( ) • Farsça.. • Ömer Hayyam. ( ) • Baba Tahîrê Hemedanî ile Ahmet Yesevi’nin yaşam öykülerinde birbirine benzer tarafların olmasının nedeni aynı devirde yaşamış olmalarıdır. Mevlana Celadettin Rumi ve Hemedanî. Osmanlıca. sahibidir.’dir.. ……… lehçesiyle şiirler yazdı. karşılaştırarak bu konudaki görüşlerinizi yazınız. • “Bab” Alevilikte de “Kapı” anlamında bir kutsallık ifade etmekte ve Kalenderilik. ( ) • Zerdüşt düşüncesi ile onun güçlü ve yenilikçi devamı niteliğindeki Mazdekçilik öğretilerinde. ilk dönem Kürt medreselerinin edebi ve bilimsel üretimlerinde de ağırlıklı dildir.’yi ilk Kürt şairi olarak kabul eder. İslamiyet öncesi ve sonrası Kürt şiirinde konu ve tema benzerliklerini liste şeklinde yazınız. ( ) • Dört kutsal kitap ile Zerdüşt inancının kutsal kitabı Avesta arasında benzerlikler vardır. Kürt medreselerinde verilen derslerle günümüz üniversitelerinde verilen dersler benzerlik gösteriyor mu.... 4. • Rus araştırmacı Aleksander Jaba……………………………………… …………. yanlışsa (Y) işareti koyunuz.
cebir kitabıdır. bölgedeki bitki örtüsü üzerine kaleme alınmıştır. Elî Herîrî. Bölgede çalışmalar yapan Erzurum Konsolosu Alexander Jaba’ya göre klasik Kürt edebiyatının ilk yazarı ve şairi. Muhammed’i metheden Gorî lehçesi ile yazılmış şiirlerinden bir kısmı günümüze kadar ulaşmayı başarabilmiştir. 1010 ile 1078 yılları arasında yaşayan ve eserlerinin bir kısmı günümüze kadar ulaşmış bir Kürt şairidir. Minorsky’nin hesaplamalarına göre Baba Tahîr. her iki Kürt klasik yazarından daha sonraki yıllarda. 1. El Dineweri’nin günümüze ulaşmış çok sayıda eseri vardır. 2. Günümüze ulaşmış Kürtçe eserleri olmamasına rağmen Ebu Henîfe El Dîrewerî ile Ebu Muslîm Horasanî’yi ilk Kürt yazarı olarak görenler de vardır. En önemli eserlerinden biri “İslam Tarihi”dir. El Dineweri 820-895 yılları arasında yaşamış. EL DÎNEWERÎ Abbasiler döneminde öne çıkan ve Kürt olduğu konusunda hiçbir şüphe olmayan alim. KLASİK KÜRT EDEBİYATININ İLKLERİ HAZIRLIK 1. Îbn Xelîkan ise doğum tarihi bilinmemekle birlikte 1020 yılına kadar yaşamıştır. “Kitêb el-Nebat”. Jaba’nın dediklerinden farklı olarak Baba Tahîrê Hemedanî’yi ilk klasik yazar olarak kabul edenler de vardır. El Dîneweri’nin diğer eserleri ise şunlardır: “Kitêb elCebr we’l-Muqabele”. İlk okuduğunuz kitabı. insanlık tarihinde ilkler neden önemlidir.“Exbar 102 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ilkleriniz sizin için ne kadar önemlidir. aynı dönemde yaşamış Kürt edebiyatçılardır. İNCELEME İLKLER Klasik Kürt edebiyatının kökeni olarak kabul edilen ilk Kürtçe eser ve yazarına dair. Kürt araştırmacı Enver Mayî’ye göre de Îbn Xelîkan ilk klasik Kürt yazarıdır. Öte yandan Îbn Xelîkan ile Baba Tahîrê Hemedanî. 938 ile 1010 yılları arasında. Îbn Xelîkan’a ait yazılı Kürtçe bir eser yoktur. ilk ezberlediğiniz şiiri hatırlıyor musunuz. Sizce. Elî Herîrî’dir. Araştırmacıların elinde.B. daha çok yıldızların konumunu açıklayan bir kitaptır. “Kitêb el-Qıble we’l-Zeval”. El Dineweri adı ile bilinen Ebu Hanife Dineweri’dir. araştırmacılar arasında farklı görüşler vardır. Baba Tahîr’in de Hz. söyleyiniz. söyleyiniz. birçok esere imza atmış bir bilim insanıdır.
103 . Enver Mayî’nin ilk Kürt edebiyatçısı olarak tanımladığı Îbn Xelîkan. Bilindiği gibi “uryan” Arapça bir sözcük olup “çıplak” anlamında kullanılır. 3. bir kısım eserini. “Veli” mertebesine ulaşmak için soğuk bir günün gecesinde çıplak olarak suya giren Baba Tahîr. Bazı kaynaklarda El-Hekarî lakabı ile de tanınır. “uryan” lakabını bu kentteki Hemedan medresesinde alır. Baba Tahîr. Bu sürede birçok edebiyatçı ve tarihçi ile tanışmıştır. Erbil’in Herîr kasabasına bağlı bir köydür. Bu kitabında birçok yöre kabilesinin soyları ile ilgili bilgiler verir.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı el-Tîwal”. Erbil (Hewlêr) doğumludur. “ure ur” biçiminde sesler çıkardığını ve Baba Tahîr’in sürekli Allah’a yakardığı. Bilinen en önemli eseri “Vefiyatü’lAyan ve Ebnau’z-Zaman” adlı tarih kitabıdır. Dineweri’nin “Ensab el-Eqrad” adıyla bilinen bir kitabı daha vardır ki Dineweri bu kitabında Kürtlerin kökenini araştırmıştır. sabah kalktığında “akşam yatarken yarım Kürt’tüm. özellikle de Peygamber’e methiyelerini. İslam Ansiklopedisi’nde yer alan anlatıma göre Baba Tahîr. Şam’da kadılık yapmıştır. Günümüze ulaşmış Kürtçe eseri yoktur. ÎBN XELÎKAN Kürt araştırmacı. Dineweri’nin eserleri arasında bildiğimiz kadarıyla Kürtçe yazılmış bir kitap yoktur. Mısır’da devam etmiştir. Prokürtçe denilen Gorî lehçesi ile kaleme almıştır. Öte yandan gırtlak ağırlıklı konuşan halkların böğürürken”. yakarışlarını “böğürerek” yaptığı için de “uryan” lakabını aldığını belirten araştırmacılar da vardır. Eğitimine Erbil’de başlamış. BABA TAHİRÊ HEMEDANÎ Baba Tahîrê Uryan olarak da bilinen Baba Tahirê Hemedanî. Îbn Xelîkan’ın bir dönem yaşadığı Hekarî. genel tarih üzerine yazılmış bir eserdir.” anlamına gelen dizeleri ile ancak dönemin egemen dili ile “veli” olunabileceğini de anlatır. Eserleri daha çok Arapçadır. adından da anlaşıldığı gibi İran’ın Hemedan kentindendir. Mısır’dan sonra on yıla yakın bir süre Şam’da yaşamıştır. Îbn Xelîkan’ın ailesinin Horasan kentinden gelip Erbil’e yerleştikleri söylenir. 2. / Sabah uyandım Arap’ım.
Farklı kültürlerdeki farklı eğitim yerlerini araştırarak hangi tür eğitimler verdiklerini yazınız. İSLAMİ DÖNEMDE MEDRESELERDE KÜRT EDEBİYATI HAZIRLIK 1. Petersburg’ta) bulunan Şaltikov-Şçedrin Kütüphanesi’ndedir. Herîrî’nin bir şiirine eserinde yer vermiştir. KÜRT MEDRESELERİ 1. bazıları ilk Kürt medresesinin Baba Tahîrê Hemedanî tarafından Hemedan kentinde kurulduğunu savunmaktadırlar. Şemdinli ilçesine bağlı Herîr köyünde dünyaya gelir. Ancak bu divanın tümü araştırmacıların elinde mevcut değildir. ETKİNLİK 5 “Dünya-Türk-Kürt Edebiyatında İlk Eserler”.4. Sadiq Bahadîn ise 1980 yılında yayınladığı “Hozanêt Kurd / Kürt Şairleri” adlı eserinde Herîrî’ye ait bir divandan söz ederek bu divandaki birkaç şiire kitabında yer vermiştir. Kürtçe eğitim verilen medreselerin Selahaddîn Eyubî döneminde kurulduğunu savunurken. Ayrıca Margarita Borisavna Rudenko’dan da biliyoruz ki Elî Herîrî’nin el yazmalarından bir kısmı eski Leningrad’da (bugünkü adıyla St. başlığı altında bir tablo yaparak sınıftaki arkadaşlarınızla bu bilgileri paylaşınız. Bazı kaynaklarda Erbil kentine bağlı Herîr kasabasında doğduğu da yazılır. İlk kez 1887 yılında Albert Socin. Şiirlerinde Eliyo ve Şêx Elî mahlaslarını da kullanır. Medreselerin kuruluşunun eğitim diline veya medreseyi kuranın milliyetine bağlı olarak değerlendirilmesinin nedenlerini araştırarak ulaştığınız sonuçları sınıfça tartışınız. ELÎ HERÎRÎ Elî Herîri. İlk Kürt medresesinin kuruluşu üzerine farklı görüşler vardır. Kürtçe kaleme alınan bir Divan’ının olduğu biliniyor. 104 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Bazı araştırmacılar medresenin eğitim dilini esas alarak. 2. Elî Herîrî ilk şiirlerini Kürtçenin Kurmanci lehçesi ile yazmıştır. C.
fizik ve kimyayı. Bunları tamamladıktan sonra “müntehi” olarak bir başka yerde cemaate namaz kıldırmaya başlayabilirlerdi. bu medreseler aracılığıyla ilim ve irfanı öğrenmişlerdi. yüzyıldan başlayarak eğitimin giderek modernleştiği son yıllara kadar. medreselerde yürütülen çalışmalar.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı İNCELEME KÜRT MEDRESELERİNDE BİLİM VE EDEBİYAT Medreseler. Kürtlerin yaşadığı bölgeler medreseler açısından oldukça zengindi. Tarihi çok eskilere dayanan bu medreseler arasında çokça tanınanların yanı sıra her bölgede etkinliğini daha çok yerel olarak sürdüren irili ufaklı birçok medrese de vardı. ağırlıkla XI. eğitimlerini daha çok medreselerde sürdürmüş. Bu yönüyle. medrese açamazdı. Kürtler de diğer kavimler gibi dini bilgilerini geliştirmenin yanı sıra matematiği. Bilinmesi gereken önemli bir şey vardır ki her medrese bitiren alim olamaz. Medresa Sor . eğitim dallarının tümü ile ilgili sınavları. astronomiyi. bilimin yaygınlaşmasına ve eğitimin gelişmesine önemli katkılar sunmuştu. yalnız toplumun değişim ve dönüşümünü sağlamakla kalmamış. Medrese öğrencileri. Medreseler. tıbbı. başarıyla tamamlamadan. Cizre 105 . Kürtlerin yaşadıkları bölgelerde yöre halkı. coğrafyayı medreselerde öğrenmişler.Kızıl Medrese. medreseden mezun olamazdı. aynı zamanda bilimin gelişmesini de ciddi şekilde etkilemişti. medreselerin bu etkisi neredeyse bin yıl devam etmişti. toplumun sosyal dokusunun değişmesinde de etkili olmuştu. Din eğitiminin yanı sıra özellikle bilim ve sanat alanında.
İslamiyet öncesi dönemde Hıristiyanlık dünyasında medresenin işlevine benzer bir işlevi kiliseler gerçekleştirmektedir. tefsîr (tefsir-Kuran yorumu). medresede müderris olmak için gidilecek epeyce uzun bir yol vardı. Medresenin terminolojisi. Her medresenin kendine has bir terminolojisi vardı. 106 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Sizce medreselerin Kürt edebiyatının gelişmesine katkıları olmuş mudur? Bu katkıları nasıl açıklarsınız? 2. 1. Kürt edebiyatının tarihi incelendiğinde edebi eser sahiplerinden hemen hemen hepsinin medreselerden yetiştiğini görmekteyiz. bilim ve eğitim dünyasına katkıları ile toplumun sosyal değişimine yönelik etkileri irdelenmiştir. qîraet û tecwîh (Kuran’ı güzel ve doğru okuma). yaşanılan yöreye. riyaziyat (matematik). Gelişmiş medreselerin en önde gelen kişisine “Seyda” denilirdi. yörenin sosyal ve ekonomik özelliklerine göre değişiklikler gösterirdi. Bu ilim dalları medreselerin eğitim müfredatından kaynaklanırdı. İcazet alıncaya kadar coğrafya bilgilerini de geliştirir. Medreseler ile kiliselerde verilen eğitim arasında ne gibi farklar vardır? Araştırarak ulaştığınız sonuçları defterinize yazınız. Eğitim süresi boyunca öğrenciler birçok medrese gezerlerdi. farklı kültürlerle tanışırlardı ki bu da eğitimin bir parçası olarak kabul edilirdi.Medrese mezunu olunduktan sonra da alim olmak. Muhammed’in yaşamı ve tarih bilimi). serf û nehw (kelime ve cümle yapısı). mentiq û felsefe (felsefe ve mantık). Yukarıda verilen metinde medreseler ile Kürt edebiyatı arasındaki ilişkiden çok medreselerin. Bu farklılıklara rağmen birçok medresede kullanılan ve kaynaklarda yerini almış ortak kavramlar da vardı. Medrese İslamiyet döneminde eğitim kurumlarını karşılayan bir kavramdır. usulê fiqih (fıkıh usulleri) ve usulê hedîs (hadis usulleri). Kürt medreselerinde okutulan 12 bilim dalının esasları şunlara dayanırdı: xet (imla). Kürtler arasında alim insanlar için “12 ilimden müntehi” denirdi. eqaîd û kelam (iman ve inanç). hedîs (hadis). siyer û tarîx (Hz. Sizce bunun nedeni nedir. ETKİNLİK 5 Medrese kavramı ile İslamiyet birlikte değerlendirilmektedir. fesahet û belaxet (edebi cümle kurma). söyleyiniz. fiqih (fıkıh).
Kürt medreselerinde okutulan ders kitaplarından anlaşılıyor ki. KÜRT MEDRESELERİNDE EĞİTİM. en az dini bilgilerin öğrenilmesi kadar önemlidir. Her Kürt feqî medreselerde. astronomi ve dilbilgisi de medreselerdeki eğitim programlarının içinde yer almıştır. Kürt medreselerinde merkezileşme zayıftır. Kürt medreselerinde eğitim programlarının içeriği birbirinden farklıdır. Eğitim aldığınız okulun donanımı ve eğitim kalitesi nasıl olmalıdır? Tartışınız. YAŞAM VE EDEBİ ÜRETİM HAZIRLIK 1. Kürt medreselerindeki en ciddi eksiklik eğitim içeriğinin ve derslerin yöreden yöreye farklılıklar göstermesidir. şeyhler veya meleler belirler. Diğer halkların medreseleriyle kıyaslandığında. İNCELEME MEDRESELER Medreselerin asıl kuruluş amacı İslamiyet’i yaymaktır.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı 2. Eğitim programlarındaki farklılığa rağmen. ancak gün geçtikçe medreselerin eğitim programları ile eğitim dillerinde önemli değişiklikler olmuş. ilk olarak Medine’de açılan medresede öğrenmişler ve oradan İslamiyet’i dünyaya yaymışlardır. dini bilgilerin yanı sıra Kürt kültür ve edebiyatı ile Kürtçenin esaslarını da öğrenir. Kürt medreselerinin hemen hemen hepsinde Kürtçe dilbilgisi derslerinin yanı sıra Kürtlük ve yurtseverlik duygularını geliştiren derslere veya ders arası sohbetlere yer verilir. Bu özellikleri Kürt medreselerinde de görmek mümkündür. yurtseverlik ile dilin korunması ve geliştirilmesi. Her Kürt Beyliği (mirlik) egemen olduğu alanlarda kendi medresesini kurar ya da Kürt mollaları (mele) daha yerel medreselerde veya medreselerin bir alt birimi olan ve hücre adı verilen merkezlerde öğrenci (feqî) eğitir. 107 . felsefe. fen ve matematik bilimlerinin yanı sıra mantık. 2. ancak diğer halkların. En iyi eğitim veren üniversiteleri araştırarak. Oluşturulan eğitim programlarını da mirler. bu üniversitelerin eğitim politikalarını ve onları diğerlerinden ayıran en önemli özellikleri anlatınız. Bu nedenle. özellikle de Arapların medreseleri ile kıyaslandığında. Müslümanlar dini esasları.
Melayê Cizîrî’nin divanları ile diğer Kürtçe yazılmış kitaplar okutulur. Ehmedê Xanî’nin Nûbihara Biçûkan (Çocukların Baharı) ile Eqida İmanê (İnanç Yolu) adlı kitapları. Eğitim derecesi ne olursa olsun. Kur’an okumayı öğrenmekle başlar. ancak olanaklar elverdiğince Kürtçe kitaplar okutulmasına da özen gösterilir. tüm feqîlerin eğitiminden sorumlu olmakla 108 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .Tüm medreselerde olduğu gibi Kürt medreselerinde de eğitim. Medreseyi kuran mir tarafından görevlendirilen mele. Eli Herîrî’nin. Melayê Batê’nin Mevlüd’ü. Kur’an öğrenmede istenen ilerleme sağlandıktan sonra. Feqiyê Teyran’ın. Arapça grameri ile diğer tanınmış Arap melelerin yazdıkları dini içerikli kitaplar da medreselerde ağırlıklı olarak okutulur. istisnalar dışında her medresenin genellikle bir melesi vardır.
109 . her feqîyi teker teker eğitmez. Kürt medreselerinde. feqîlere çoğunlukla etli yemekler verilir. Ayrıca feqîler harman zamanı civar köyleri dolaşarak topladıkları zekatlarla da. en iyi eğitim veren üniversitelerin fotoğraflarını bularak sınıftaki arkadaşlarınızın da bunları görmesini sağlayınız. Feqîlerin yemeği. Tüm bunlardan da anlaşılıyor ki. söyleyiniz. büyük çoğunlukla. bulgurun yanında verilen etsiz ve yağsız yemeklerdir. çoğu zaman feqîlerin ihtiyacını karşılamaktan uzaktır. ETKİNLİK 5 Dünyada. Özellikle öğrenci sayısı fazla olan medreselerde feqîler yarı aç. yarı tok yaşamışlardır. bizzat medreseyi kuran mir veya şeyh karşılar. medreselerin gelir kaynağı yalnızca köylülerin gönüllü katkılarıdır. sonradan gelenleri eğitmekle de sorumludurlar. Eğitim kalitesi ve öğrenci kabul etme kriterleri hakkında arkadaşlarınızla bilgi alışverişinde bulununuz. “Ratıb” adı verilen feqîlerin yemeğini. Medreselerin bir diğer önemli sorunu da beslenmedir. Feqîlerin yemekleri genellikle köylüler tarafından sırayla karşılanır. Medresenin kıdemli feqîleri. ancak cuma günlerinin “hayırlı gün” olması nedeniyle. Feqîlerin yemek ihtiyaçlarının köylüler tarafından karşılanmasını nasıl değerlendiriyorsunuz.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı birlikte. Eskiden din görevlilerinin verdikleri hizmet karşılığında maddi destek alıp almadıklarını büyüklerinizden öğreniniz. 1. derslerin yöreden yöreye farklılık göstermesi sizce ne gibi olumsuzluklar doğurmuştur. bazı medreselerde. Bu. medresenin diğer giderlerinin yanı sıra iaşe giderlerini de karşılamaya çalışırlar. 2.
İşin zulüm değil ise. Uşbu benim zarılığım. Yunus Emre 1. Arzum yok uçmak için. bunların. 110 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Dâd eylegil istedi çün. 3.D. Yarın ivazım veresin. Arz eyleme uçmağını hiç. 2. Bugün canım yola koyam. İslamiyet sonrası Türk edebiyatına ait edebi metinlerde coşku ve heyecanı işleyen klasik şiirleri araştırarak. Sonuçları arkadaşlarınızla tartışınız. 2. Degüldürür bir bağ için. İNCELEME İLAHİ Gözüm seni görmek için. Hergiz gözüm ona bakmaz. Hasretini göster ona. Kürt medreselerinin tasavvufi halk edebiyatına etkilerini araştırarak ulaştığınız sonuçları arkadaşlarınızla tartışınız. ilahinin okunuşuna ve ahengine katkısını belirtiniz. Yunus hasretdürür sana. Elim sana ermek için. Yarın seni bulmak için. Bugün canım yolda kodum. KÜRTÇE EDEBİ METİNLERDE İŞLENEN KONULAR HAZIRLIK 1. İlahi’nin ölçü ve kalıplarını bularak defterinize yazınız. bulduğunuz şiirleri Kürt edebiyatçı Feqiyê Teyran’ın şiirleri ile karşılaştırınız. Benim uçmak neme gerek. Şiirin temasını ve konusunu bulup yazınız. Yukarıdaki ilahinin kafiye ve rediflerini bularak.
ANLAMA VE YORUMLAMA 1. Medreseleri. Evliya Çelebi dillerin yanı sıra gezdiği coğrafyadaki halkların inançlarını da inceler. gezdiği coğrafyalardaki halkların kültürlerini. Kürt edebiyatında Melayê Cizîrî’de rastlıyoruz. kiliseleri. özellikle İslamiyet’in etkisiyle ortaya çıkmıştır. 3. Melayê Cizîrî’yi takip eden Feqiyê Teyran. camileri. söyleyiniz. Anadolu ve Mezopotamya coğrafyasındaki farklı dil. Evliya Çelebi. bir din 111 . karşılaştırdığı halkların hangi değerlerini esas almıştır? Bu değerleri siz de kendi açınızdan kısaca yorumlayınız. 5 Milli unsurların edebi metinlere yansımasının nedenlerini araştırarak arkadaşlarınızla tartışınız. 1. Farsça gibi birçok dili inceler. araştırınız. 4. Anadolu ve Mezopotamya coğrafyasında Türkçe’nin yanı sıra Arapça. Evliya Çelebi’nin incelediği dinlerden herhangi ikisini karşılaştırarak bu dinlerin etkisiyle ortaya çıkmış edebi ürünlerin içeriğini karşılaştırınız. coşku ve hüzünlerini. KLASİK KÜRT EDEBİYATINDA TASAVVUF Kürt edebiyatında dini-tasavvufi etkiler.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Kürt dengbêjlerine ait klasik edebiyat eserlerinin yorumlandığı örnekleri sınıfta dinleyerek. Evliya Çelebi. İslamiyet dışındaki dinlere mensup edebiyatçıların ürettiği dini içerikli eserleri tasavvuf edebiyatı içinde değerlendirmek mümkün müdür. kültür ve dinler arasındaki ahenge de değinir. ulaştığınız sonuçları tahtaya yazınız. seyahatleri sırasında tanıştığı otuza yakın dile. Evliya Çelebi. yüzyılda Ahmet Yesevi’nin Divan-i Hikmet eserinde görülmeye başlayan tasavvufi halk edebiyatına. 2. Kürtçe. milli yönlerini incelerken yer yer karşılaştırmalar da yapmıştır. havraları gezen Evliya Çelebi. İnsanlığı ve evreni fizik ötesi gerçeklerle yorumlayıp yeni bir düşünce düzeninin oluşmasını amaçlayan tasavvuf. Seyahatname’sinde yer verir. Evliya Çelebi’nin karşılaştırmaları arasında Kürt edebiyatçıları var mıdır. Türk edebiyatında 12. şiirleri ses ve söyleyiş bakımından karşılaştırınız. Melayê Batê ile Ehmedê Xanî de tasavvufi halk edebiyatının öncüllerindendir.
üretimlerde bulunan şeyhler tarafından da geliştirilerek kullanıldı. Örneğin. Divan’ında bir taraftan Allah’a ulaşmanın yollarını tasavvufi bir etkiyle oluşturmaya çalışırken. ne haddime. sarhoş ve pejmürdeyim ben Cana tuyî min can. tüm edebi üretimlerde Allah’a ulaşılmaya çalışılır.felsefesidir. neredeyse bu kavramın kullanıldığı tüm edebi ürünlerde Allah’ın hikmetlerine. dünya ve ahiretin öğretildiği medresedir. at nalına benzerim ben (…) Saqî ji ezel yek du qedeh bade bi min da / Saki. Tasavvuf edebiyatında ayrıca. Meyhane de çoğu kez içinde ilim-irfanın olduğu. Melayê Batê ile Ehmedê Xanî’nin eserlerinde sıkça kullanılan tasavvufi imgeler daha sonraları Kürt medreselerinde eğitim veren. ermiş bir kılavuzdur. mey. Saki. gulê bêxari kerem bî / Ey can. ilahi kudretine karşılık gelir. Bununla beraber. sıradan bir şarap dağıtıcı değil. Muhammed-i hakikate karşılık olarak da kullanılır. Melayê Cizîrî’nin öncülüğünü yaptığı tasavvufun etkilerini görmek mümkündür. şubhetê ne’lê feresim ez / Dedi bana. şarap ya da mey kavramı. Bu felsefede her şeyin kaynağı Allah olarak görülür. Klasik Kürt edebiyatında tasavvufun öncülleri olarak görülen Melayê Cizîrî. dikkat çeken imgeleri arasında saki. diğer taraftan kullandığı sembollerle insanları da bu yola ulaşmaya çağırır. Cizîrî. Min go mahê new çaşitiyê ebrûyê yarê / Dedim ki kaşların ayın ondördü gibi yarim Go min çi hed e. meyhane gibi sözcüklere de sıkça rastlanır. Medrese üretimi edebi ürünlerin neredeyse tümünde. evrenin sırlarını ortaya çıkarmaya dönük sorulara da yer verilir. Feqiyê Teyran. ezelde bir iki kadeh bade verdi bana Hetta bi ebed mest û xumar û teles im ez / Ebediyete kadar mestim. Medreselerdeki eğitim ortamının sağladığı olanaklarla yorum yeteneği gelişen Kürt şeyh ve melelerinin tasavvuf edebiyatında kullandığı kavramlar. Kürt tasavvuf edebiyatının. sensin benim cananım. Melayê Cizîrî’nin Divan adlı eserinde bu sembollere çokça rastlanır. aslında gerçek anlamı yansıtmaz. yol gösterendir. ne olur dikensiz gül olsan Minnet ku ne wek bulbulê mihnet ‘ebesim ez /Şükür ki boşa eza çeken bülbül gibi değilim ben 112 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . kadeh.
Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı (…) Sed cewr û cefa dî bi me naçin ji derê te / Yüzlerce zulüm ve cefa gördüm. Bu eserin “Der Talebê Îman Ez Saqî û Mûxennî” adlı VI. yine de gitmem kapından Yekser tu nabatî û li tab’ê megesim ez / Sen en güzel çiçekler gibisin. bölümünde. Şêx Evdirehmanê. Sêx Evdirehman Axtepî 113 . Peygamberin Miraç’a çıkışını anlatır. Axtepî Rewdnaîm adlı eserinde. Şêx Evdirehman şöyle yazar: Nevin Güngör Reşan. ben ise arıların huyundan (…) Ger ne teşbîhê du birhên te bitin / Senin iki kaşına benzemiyorsa eğer Me di ‘îdan bi hîlalê çi xerez / Bayramlarda hilali görmeye var mı gerek? Şiir: Melayê Cizîrî Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar Bu sembollere Melayê Cizîrî’den sonra edebi ürünler yazmış şeyh ve melelerin eserlerinde de çokça rastlarız.
Melayê Cizîrî ekolünün sürdürücüsü olarak tasavvuf edebiyatının zenginliğine. söyleyiniz. 3. Bu edebiyat türü giderek daha önce sözlü edebiyat geleneğinin üstlendiği Kürt tarih hafızasının oluşmasına yazılı katkılar sunar ve sonraki nesillere aktarılmasına aracılık eder. kalma dışarıda İşte cem burada. Kürt edebiyatının uzun bir süre medreselerden beslenmesi nedeniyle. Tasavvufta aşkın ve insan olmanın basamakları ile ilgili neler biliyorsunuz. eserlerinin tümünde yer verir. feleğin zulmünden Sessizim. ji cewra felek Melûl û perîşan û zar im gelek Bide min şerabê ku pur alî bî Bi rengê xwe yaqûtê seyyalî bî Gel ey cemin sakisi.Were saqiyê camê cem bê wuqûf Li min cem’î bûne ji xem sed ulûf Şerabek ‘eqîq erxewanî bi cam Du-sekan bide min ku birjît kelam Kerem ke meya nabî der camê cem Cemî’ bûne ser min hezar kûhê xem Ji hicra hebîbê. tasavvuf edebiyatı etkisini neredeyse günümüze kadar yitirmeden sürdürür. 2. eserinin adı nedir. araştırınız. yığılmış üzerime gamı kederiyle Yarin uzak olmasından. kadehi aralıksız getir Çünkü cemimde herkes biriktirmiştir kederleri O güzelim bal gibi şarabı koy cam dolsun İki kase de ver ki bana ağızdan kelam dökülsün Buyur nebinin mey cemine. Tasavvufta aşk konusunu en iyi işleyen Kürt şair kimdir. hazin ve pejmürdeyim ben Ver bana şarabı dört bir yanım yansın Rengi de yakutlara benzesin. 1. keder versin Şiir: Şêx Evdirehmanê Axtepî Türkçeye çeviren: Zeynel Abîdîn Zinar Cîzre’nin irfanından beslenen Aktepe Medresesi’nin müderrisi olan Şêx Evdirehman. Tasavvufta dört makam kırk kapı felsefesini araştırınız. 114 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
He ve D” Feqiyê Teyran’ın şiirlerinde kullandığı mahlaslarından biridir. bu geleneği yüzyıllar boyu sürdürür. Bu yönüyle en fazla öne çıkan klasik Kürt edebiyatçılarının başında Feqiyê Teyran gelir. Elî Herîrî’den Feqî’ye ulaşan coşku ve heyecan dolu dizelerin ilhamını kendi eserlerinde de giderek artan oranda kullanan Kürt edebiyatçılar. yüzyıl Kürt edebiyatçısı Elî Herîrî’de görüyoruz. ey av û av Ma tu bi ‘işq û muhbetê Mewc û pêlan tavêy belav Bê sekne û bê rahetê (…) Bê dev û qîl û pal bibêj Hêdî bi lefzê hal bibêj Ber ‘Mîm û Hê û Dal” bibêj Şerh û beyana kaxetê (…) Ew reng divêt ava zelal Buhrîn li min çend mah û sal Qet kes nekir ev reng sual Heta gêham vê sa’etî (…) Keç bûn di kenza qidemî Ba xwoy ji eşqa Ademî Anîne karê alemî Zahir kirin l’vê sûretê Ey su. Kürt dilini geliştirmeyi ve bunun için sade bir anlatımı tercih eden Feqî.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı 2. ancak günümüze ulaşan eserlerinin yetersizliği nedeniyle bir ekol olarak değerlendirilmese bile. KLASİK KÜRT EDEBİYATINDA COŞKU VE HEYECAN Coşku ve heyecan klasik Kürt edebiyatının belirgin öğelerindendir. 115 . mutsuz musun? Bunca sözü ağzın yokken söylersin Artık yeter halimizden mi söz edersin “Mim. şiirlerinde coşku ve heyecanı daha çok doğa ile bütünleştirerek verir. ey su Sen de mi aşıksın. “Ey av û av” şiirinde şu dizelerle coşkusunu dile getirir: Ey av û av. bazen gerçek aşkın insan duygularında yarattığı histir. Bu coşku ve heyecan bazen “Ey av û av” şiirinde olduğu gibi gür akan suyun insanla bütünleştirilen coşku ve heyecanıdır. Feqî. He ve D”nin13 yerine mi söylersin Şu kağıdın yorum ve izahlarını Böyle diyor şu berrak su Geçti ömründen şunca ay ve yıl Hiç kimse sormadı bana bu soruları Geldiğim şu ana kadar Bakire idiler eski hazinelerinde Adem’in aşkı ile tutuşup Dünyanın işine yöneldiler Bir de bu adama bellettiler Şiir: Feqiyê Teyran Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar 13 “Mim. coşku ve heyecanı ilk olarak XI. dertlisin? Dalgaları etrafa savurur Durmaksızın akar.
Feqiyê Teyran’ın coşkusunu dile getirdiği önemli eserlerinden biri de Şêxê Sen’an’dır. Şêxê Sen’an’da bir yandan efsanevi bir kişilik olarak birçok edebiyatçının ürünlerine konu ettiği Şêxê Sen’an’ın yanı sıra Hêşetîli kıza olan aşkını da yazan Feqî, yine doğanın güzelliğinin, coşkusunun anlatımında esas unsur olarak kullanır. Elî Herîrî’den Feqiyê Teyran’a, oradan da Siyahpûş’a ulaşan coşku ve heyecan dolu edebi metinler, klasik Kürt edebiyatında neredeyse tasavvufi metinler kadar yer tutar. Bu coşku ve heyecan çoğu kez tasavvufun bir alt unsuru olarak da kullanılır. Siyahpûş, ünlü divanı Seyfûlmulk’te, yaşama, dürüstlüğe dönük coşku ve heyecanı, bedeli ağır bile olsa yerine getireceğini belirtir ve şu dizelerle görüşlerini aktarır:
Siyahpûş, Seyfülmulk’ün el yazması
Min qebûl e xemr û saqî dêr û zennar û senem / Ben kabul ederim saki ile badeyi, kilise ile kaya ve heykeli Min nebit seccade û ewrad dîgel seddaneyê / Bana seccade ile tespih gerekmez, hele de akılsızlar Ger hebîba min cehennem dafit û tu dane bî / Eğer sevdiğim cehennemde yem olsa, sen de gülle Sed qesem dê biçime nêv de ez bi qesda daneyê / Yemin olsun ki bilsem gülleyle vurulurum giderim yanına
Şiir: Siyapûş Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar
116
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı
3. KLASİK KÜRT EDEBİYATINDA MİLLİ UNSURLAR
Arif Sevinç
Kürt edebiyatında milli unsurları belirgin biçimde kullanan edebiyatçıların başında Ehmedê Xanî gelir. Ehmedê Xanî, özellikle Mem û Zîn adlı eserinde, dönemin Kürtlerinin toplumsal, sosyal, ekonomik koşullarını dizeleriyle dile getirirken milli birliğin olmayışından, Kürtlerin sahipsizliğinden sıkça söz eder. Xanî, Mem û Zîn adlı ünlü eserinde Kürtlerin milli birliği, Kürt kimliği, coğrafyanın parçalanmışlığının halklara getirdiği zorluk ve acılara şu dizelerle yer veriyor: Ger dê hebûya me padîşahek Bizim de bir padişahımız olsaydı eğer Laîq bidîya Xwedê kulahek Allah ona bir taç layık görseydi eğer Tayîn bibûya jibo wî textek Zahir vedibû jibo me bextek Hasil bibûya jibo wî tacek Tînane derê ji dest leînan Belirlenmiş olsaydı onun için bir taht Açıkça açılırdı bizim için de baht Elde edilseydi onun için bir taç Elbet olurdu bizim için de revaç
Ehmede Xanî, Mem û Zîn, Şiirleri Türkçeleştiren: Mehmet Emin Bozarslan
Xanî, eserinde milli unsurlara yalnızca şikayet bazında yer vermez. O, aynı zamanda Kürt dili ve kültürünün zenginliğine de yer vererek sözünü ettiği sahipsizliğin dil ve kültür ile ortadan kalkacağını, halkın yararına önemli işlerin bu olgularla daha nitelikli yapılabileceğini belirtir:
117
Safî şemirand, vexwarî durdî / Tortuyu içti, çekerek durudan elini Manendê durê lîsanê kurdî / Ve aynen inci gibi olan Kürt dilini Înaye nîzam û întîzamê / Derleyip topladı ve düzene getirdi Kêşaye cefa jiboyê amê / Ve böylece kamu için cefalar çekti Da xelq-i nebêjitin ku “Ekrad / Ki eller demesin “Kürtler Bême’rîfet in, bêesl û binyad / Bilgisiz, asılsız ve temelsizdirler Enwaê milel xwedankitêb in / Çeşitli milletler kitap sahibidirler Kurmanc-î tenê di bêheseb in” / Yalnızca Kürtler nasipsizdirler”
Ehmede Xanî, Mem û Zîn, Şiirleri Türkçeleştiren: Mehmet Emin Bozarslan
Ehmedê Xanî’nin etkin bir biçimde ön plana çıkardığı milli unsurlar, kendinden sonra gelen Kürt edebiyatçılar tarafından da devam ettirildi. Kürtlerin ortak bir coğrafya üzerinde yaşamalarına rağmen, etkin bir yönetim birliği oluşturamamaları, giderek Osmanlı İmparatorluğu ile Safevilerin yönetsel erk, dil ve kültür üzerinde asimilasyoncu politikalar kullanmaları, medreselerde sürdürülen edebi çalışmalara da yansıdı. Kürtler edebi ürünlerinde milli unsurlara daha fazla yer vermeye başladılar. İlk Kürtçe gramer kitabını hazırlayan XVI. yüzyıl Kürt edebiyatçılarından Alî Teremoxî’nin yanı sıra milli unsurları şiirlerinde ağırlıkla işleyen klasik Kürt edebiyatçılarından biri de Pertew Begê Hekarî’dir. Pertew Begê Hekarî, şiirlerinden birinde hislerini şöyle dile getirir: Ser wê azad û qed eşnayî te yeksan e li min / Bunun içindir ki özgürlüğün ve esirliğin aynıdır bana Sibhî halê me serê zilfê perîşan e li min / Bak halime, zülfünün perişanlığı vurmuş bana Ew qeder cewr û cefa û stem dîtin e min / O kadar zulüm ve eziyet görmüşüm ki ben Dize yek lûtfê te qîmet bi dused can e li min / Yine de bir iyiliğin bana iki yüz cana bedel Derheqî min te wekî nîne serî rehma kerem / Öyle ki yoktur Allahın merhameti, bana senin kadar? Ji lebê le’lê dur û yek te ehsan e li min / Yalan dudaklardan uzak kalmak evladır benim için Sebir û seman û sekûn pir li me dijwar e gelek / Sabır ile durmak benim için daha gaddardır
118
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı
Ecel û merg û mirin haleteke asan e li min / Ecel ile ölüm bana kolay bir hal gelir Ger çi min nîne li nik te qedrê mû di qedir / Gerçi yanında benim kıymetim bir kıl kadar değil Bendeyê xakî, diret mislî Sileman e bi min / Toprağı bekleyen Süleyman’dan beterim ben Ji xetê hizretê min dîdey can rewşen bû / Hasretim dışa vurdu gözlerim aydınlık doldu Çi hedê Pertewê yara wê bende bibet / Pertew´in ne haddine ki sevdiği esir olunca? Nakim û malikê rûxan sekî cananê bi min / Kıyamam yıkılmış tuğla gibi duran yanakların sahibine.
Şiir: Pertew Begê Hekarî Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar
1. Kahramanlık ve coşku daha çok hangi tür metinlerde işlenir, nedenleriyle söyleyiniz. 2. Edebi metinlerde milli unsurlara yer veren sanatçılar sizce okurda hangi düşüncelerin oluşmasına yardımcı olmaktadır, söyleyiniz. 3. Yukarıdaki örnek metinde hangi milli değerler işlenmiştir, söyleyiniz.
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
1. Aşağıda noktalarla boş bırakılmış yerlere anlamca uygun kelimeler yazınız. • XVI. yüzyılda yaşamış ilk Kürtçe gramer kitabını hazırlayan edebiyatçı……………………………………………………………………… ….’dir. • Milli unsurları şiirlerinde ağırlıkla işleyen klasik Kürt edebiyatçı……………………………………………………………………… ….’dir. • Şêx Evdirehmanê, Axtepî Rewdnaîm adlı eserinde………………… ………………………………………….’a çıkışını anlatır. • Kürtler arasında alim insanlara…………………………………………………denir.
119
Kürt kimliği. tasavvuf edebiyatı etkisini günümüze kadar sürdürememiştir. Günümüzde tasavvuf ehli olmak ya da mutasavvıflar gibi sufiane yaşamak mümkün müdür. 120 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Mem û Zîn adlı ünlü eserinde Kürtlerin milli birliği. yanlışsa (Y) işareti koyunuz. Aşağıdaki cümlelerin sonuna bilgiler doğruysa (D). ( ) 3. ( ) • Kürt edebiyatının uzun bir süre medreselerden beslenmesi nedeniyle. coğrafyanın parçalanmışlığının halklara getirdiği zorluk ve acılara yer vermiştir. Melayê Cizîrî ekolünün sürdürücüsü olarak tasavvuf edebiyatının zenginliğine. Kahramanlık ve coşku teması işlenen metinlerde anlatım türlerinden hangisine başvurulur? 5. eserlerinin tümünde yer verir.2. • Feqiyê Teyran’ın coşkusunu dile getirdiği önemli eserlerinden biri de Şêxê Sen’an’dır. • mirlik • mele • hücre • feqî • ratıb • seyda 4. ( ) • Xanî. ( ) • Cîzre’nin irfanından beslenen Aktepe Medresesi’nin müderrisi olan Şêx Evdirehman. ( ) • Kürt medreselerinden mezun olup on iki dersi başarılı bir şekilde bitiren herkes alim olabilirdi. yazınız. Aşağıdaki kavramların karşısına anlamlarını yazınız.
çağdaş edebiyat kavramlarının tarih ve edebi dönemlerle ilgisini araştırarak. sözlü edebiyat. Xani Nabi İNCELEME GAZEL Yılanlardan sakınır akıllı insanlar Aymazlardır onlara dost ve ahbap olanlar Onların yanında ne denli nazlı ve kadirli olsan da Onlarla ne denli oynasan ve lâubali de olsan GAZEL Bezm-i sefâya sâgar-ı sahba gelur gider Gûya ki cezr û medd ile derya gelur gider Açıldugın baher virur ağyara gül gibi Dâim bize nesîm-i sebuk-pa gelur gider 121 .-XIX. XIV. Klasik edebiyat. yazılı edebiyat. YÜZYILLAR ARASINDA YAŞAYAN KLASİK KÜRT EDEBİYATÇILAR HAZIRLIK 1. pek çok bilim dalını dönemlere ayırarak incelemişlerdir. ulaştığınız sonuçları defterinize yazınız. 2. Edebiyatın dönemlere ayrılarak incelenmesinin nedenleri nelerdir? Araştırınız. Bilim insanları. Edebiyat da dönemlere ayrılarak incelenenler arasındadır.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı E.
3. 122 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . 4. Nabi’nin gazelini şekil açısından inceleyiniz. Yukarıda aynı dönemlerde yaşamış iki edebiyatçının şiirleri verilmiştir. uzak tut onların gider Sultanlarından Ehmedê Xanî Olmaz yine marîz-i mahabbet şife-pezîr Rûy-ı zemine bir dahı Îsa gelur gider Sultan-ı gam nişîmen idelden derûnumu Sahra-yı kalbe leşker-i sevdâ gelur gider Bir gün dimez o şûh ki âyâ murâdı ne Çokdan bu kûya Nâbî-i şeyda gelur Nabî 1. 2. kuşku yok ki daha kötüdür şeytanlardan Allah’ım. Melayê Batê ve Ehmedê Xanî’nin yaşadığı dönemler ve eserleriyle ilgili bilgileri araştırarak ulaştığınız sonuçları birkaç cümleyle tahtaya yazarak arkadaşlarınızla tartışınız. söyleyiniz.Azıcık değişiklik göründü mü senden Tümüyle yüzlerini çevirirler senden Özellikle yanlarında habis ve şeytanlar varsa Onlar da kötü niyetli ve açgözlü insanlarsa Böyleleri. yakın kılma. İkinci şiir ise Türkçe yazılmış olup orijinal biçimiyle verilmiştir. Ehmedê Xanî’nin de aynı ya da benzer mazmunlara şiirinde yer verip vermediğini nedenleriyle yazınız. Yukarıdaki iki şiiri inceleyerek aralarında içerik olarak ne gibi benzerlikler ve farklılıklar vardır. Nabi’nin gazelindeki mazmunları (Divan edebiyatında bazı kavramları dolaylı anlatmak için kullanılan nükteli ve sanatlı söz) bulunuz. İki edebiyatçının yaşamlarını. Feqiyê Teyran. İlk şiirin orijinalli Kürtçe yazılmış olup Mehmet Emin Bozarslan tarafından yapılan çevirisi verilmiştir. ETKİNLİK 5 Kürt edebiyatının iz bırakan ilkleri olarak kabul edilen Melayê Cizîrî. yaşadıkları coğrafyaların sosyal ve ekonomik koşullarını karşılaştırarak ulaştığınız sonuçları defterinize yazınız. farklı kültürel dokulara sahip kentlerde yaşamışlardır. aynı dönemlerde. Nabî ile Ehmedê Xanî.
Leipzig. Braunschweig-1863] 4. Gravür: XV. yüzyıldaki sosyal ve toplumsal yaşamı hakkında neler söyleyebilirsiniz? 2. edebi eserlerine nasıl yansımıştır? 1 2 3 4 1.C. Aşağıdaki gravürlerden hareketle. 1877/88] 123 . Paris-1862 Globus. Paris-1887] 3. yüzyılda ve sonrasındaki sosyal. toplumsal ve ekonomik yaşamları. Beck: Die heutige Türkei. Gravür: Kürt Amazonu Kara Fatma-Amand Freiherr von SchweigerLerchenfeld: Das Frauenleben der Erde. Sizce. Gravür: Kürt Beyleri [L. Gravür: Doğanla avlanan Kürt avcı [Le Tour Du Monde.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı ANLAMA VE YORUMLAMA 1. Kürtlerin XV. Viyana-Leipzig/1881] 2. Kürtlerin XV. yüzyılda Kürt kıyafetleri [Henry Binder: Au Kurdistan en Mesopotamie et en Perse.
Cizîr bölgesi. Tarih karmaşasının birçoğunun da bundan kaynaklandığı varsayılır. Bunun yanı sıra dünyevi aşkı irdelediği şiirler de epeyce vardır. Alexander Jaba. Bölgenin özelliğinden dolayı bu bölgede yaşayan birçok edebiyatçı. İngiliz Kürdolog David Neil MacKenzie. Melayê Cizîrî’nin farklı yıllarda yaşadığını belirten yazarların. Margarita Borisavna Rudenko ile Minorsky gibi yazarlar ise Kürtler üzerine incelemelerin yer aldığı eserlerinde. en gerçekçi yıllar olarak tanımlarlar. Qanatê Kurdo. Melayê Cizîrî’nin 1570 ile 1640 yılları arasında yaşadığını yazar. “ada” anlamına gelen Arapça bir kelimedir. Melayê Cizîrî’nin şiirlerinin çoğunluğunda tasavvuf önemli bir yer tutar. yer yer de Melayê Cizîrî mahlasını kullanmıştır. Melayê Cizîrî’nin 1407 ile 1481 yılları arasında yaşadığını açıklar. Melayê Cizîrî’nin XI. yüzyıldan sonraki dönemlerde bu bölgede adı Şêx Ahmed olan veya Melayê Cizîrî. Mala-e Ciziri and Feqiye Teyran adlı eserinde. ve XII. Şimdiye kadar bilinen divanından başka eserine rastlanmamıştır. MELAYÊ CİZÎRÎ (1570-1640) Kendisinden sonra gelen edebiyatçıların birçoğunun üzerinde ciddi etkiler bırakan. ama en önemli nedenlerden birinin Melayê Cizîrî’nin asıl adından ve yaşadığı yöreden kaynaklandığı belirtilir. yüzyıllarda yaşadığını belirtir. Bazıları ise Cizîrî’nin şiirlerindeki tarihsel tanıklıklardan yola çıkarak doğum ve ölüm tarihini belirtirler. Melaye Ciziri Prof. Şêx Ahmedê Cizîrî gibi mahlasları kullanan birçok edebiyatçı olduğu sanılmaktadır. araştırmacıların her birinin dayandığı farklı nedenler vardır. klasik Kürt edebiyatının yeri sarsılmaz ekollerinden biri olan Melayê Cizîrî. Melayê Cizîrî’nin şiirlerinde atıfta bulunduğu diğer edebiyatçılardan yola çıkarak Melayê Cizîrî’nin yaşadığı yılları yorumlar. 11.1. Melayê Cizîrî’nin Divan adlı eserini ilk olarak 124 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Cizre ilçesinde doğmuştur. Cizîr. Doğum ve ölüm tarihi ile ilgili farklı görüşler vardır. Nevin Güngör Reşan. oradan da Diyarbakır’a uzanan bir bölgeyi karşılar. yüzyılda yaşadığını yazmayı tercih ederler. Kürt coğrafyasında bugünkü Cizre’den Harran’a. ama Melayê Cizîrî’nin yaşadığı yıllar açısından günümüz araştırmacılarının büyük çoğunluğu 1570-1640 tarihlerini. Birçoğu. Recueil de Noticeset Recits Kourds adı ile 1860 yılında Rusya’da yayınladığı kitabında. Alaaddîn Seccadî ise Mêjuy Edebî Kurdî (Kürt Edebiyat Tarihi) adlı kitabında. Asıl adı Şêx Ahmed el-Cizîrî olan Melayê Cizîrî de şiirlerinde yer yer Mela. şair mahlas olarak “Cizîrî” lakabını kullanmıştır. Melayê Cizîrî’nin yaşadığı yıllar yerine dönem olarak XII. Kürt edebiyatçı.
Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı Martin Von Hartman 1904 yılında Berlin’de bastırmıştır. Asıl adı Mihemed’dir. Bunun yanı sıra dengbêjlerin anlatımıyla Kürt folklorunun bir parçasına dönüşerek farklı şekillerle de olsa günümüze ulaşmış eserleri vardır. II. güzelliği Allah ile bütünleştirir. Medresa Sor. bu camiyle birlikte inşa edilerek Melayê Cizîrî’nin hizmetine sunulur. Şiirlerinin bazılarında Feqiyê Teyran adının yanı sıra ‘Mîr Mihê. medreselerde korunarak günümüze ulaşan divanları aracılığıyla. Bu ilk baskıdan günümüze Qamışlı müftüsü Ahmedê Zivîngî’den. Şiirlerinde sufist bir anlayışı öne çıkaran Cizîrî. Diğer klasik edebiyatçılardan farklı olarak şiirlerinin yanı sıra manzum eserler de yazmıştır. Birçok araştırmacı bu yönüyle Cizîrî’yi Mevlana ve Hafız gibi tasavvuf edebiyatının önemli şairlerine benzetir. Şiirlerinde güzellik ve aşkı birlikte yorumlayan Cizîrî. “Kuşların öğrencisi” anlamına gelen Feqiyê Teyran mahlasındaki kuşlara karşılık gelen “Teyran” sözcüğü de. Melayê Cizîrî’nin çağdaşı. Feqê Hêşetê. Feqiyê Gerok. Feqiyê Teyran XVI. Cizre’de Medresa Sor’da öğrencilerini eğiterek geçirmiştir. son yıllarda restore edilmiştir. Mîr Şeref. Medresa Sor temasını da işleyen Cizîrî ile bu medrese arasında özel bir ilişki olduğu görülür. bugün de bilinir. FEQİYÊ TEYRAN (1590-1660) Klasik Kürt edebiyatının önde gelen şairlerinden olan Feqiyê Teyran. Birçok şiiri. Melayê Cizîrî yaşamının neredeyse tümünü. başat temalarından biri olan Selma’ya duyduğu aşkı içindeki öz ile bütünleştirmiştir. Feqiyê Teyran. yüzyıllar arasında yaşamıştır. Hakkâri’ye bağlı Mûks (günümüzde Van’a bağlı Bahçesaray) kasabasında doğmuştur. Mîr Şeref tarafından inşa edilen bu medrese. Şiirlerinde. Feqiyê Teyran adının kuşlarla olan yakınlığından. Feqê Têra. şehri ele geçirdikten sonra şehre ilk giriş yaptığı noktada bu zaferin anısına bir cami inşa eder. İstanbul Kürt Enstitüsü’ne ve Nubihar yayınlarına kadar birçok kurum ve kişi tarafından Melayê Cizîrî’nin divanının baskısı yapılmıştır. evrenin Allah’ın güzelliğini yansıtan bir ayna olduğunu ifade eder. İddiaya göre uzun yıllar Cizre dışında sürgün hayatı yaşadıktan sonra Cizre’yi ele geçirmek üzere yola çıkan II. 2. Büyük dedesinin Osmanlı Devletinden Mirlik (Beylik) Fermanı aldığı anlatılır. Sitar Elî. Feqiye Teyran 125 . hatta kuşlarla konuştuğundan dolayı kendisine verildiğine inanılır. Meksî’ ve ‘Xoce’ adlarını da kullanır. onun bu özelliğini ifade eder. ve XVII. yörenin önde gelen ailelerindendir.
Her iki dilin etkisini Feqiyê Teyran’da da görmek mümkündür. özellikle de bir kul olarak kendisini karşılaştırır. Şiirlerinin birçoğunda Allah’a ve Peygamber’e övgü vardır. şiirlerinde ısrarla Kürtçenin Kurmanci lehçesinin en sade biçimini kullanır. onların çaresizliğini dizelerine dökmüştür. Aynı zamanda Allah ile kulları. dil ve kültür üzerindeki etkisidir. Feqî’nin uzun şiirinde anlattıklarının bir bölümü şöyledir: “Suala min heqirî Sedefek divê têkin Îro li Cizîrê Heqe li Mele kin Hilak in ji derba tîrê Çi derman heye lê kin” “Sualime hakirdir Bir inci koymak gerekir Bugün Cizre´de Mollaya cübbe giydirmek gerekir Okun darbesinden helak olmuş Tüm ilaçları verip tedavi etmek gerekir” Şiir: Feqiyê Teyran Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar Feqiyê Teyran’ın halkın bugün bile rahatlıkla anlayabildiği sade bir dili vardır. şiirlerinde bu dilden sözcükleri özenle kullanmıştır. şiirlerinde halkın acılarını kendi acısı bilmiş. onların acılarını da şiirleştirmiş olmasıdır. Feqiyê Teyran’ın şiirlerinin bir bölümünde de sevgi ve aşk vardır. Kuran’ın dili olması nedeniyle kutsal olarak görülen Arapça. Elbette. Bu karşılaştırmaların önemli bir çoğunluğunda Allah’a ulaşmak isteği vardır. tüm klasik yazarlar gibi Feqiyê Teyran da Arapça ve Farsçadan etkilenmiş ve yer yer şiirlerinde bu dillerden sözcüklere yer vermiştir. Feqiyê Teyran. medreselerin birçoğunda Allah’ın dili olarak da benimsenmiş ve bu dilde de eserler verilmiştir. tüm eserlerini Kürtçe’nin Kurmanci lehçesi ile yazmış. ancak Feqî. Feqiyê Teyran’ın şiirlerinde Allah ve din temaları da önemli bir yer tutar. Farsça ise neredeyse bölge halklarının tamamının kültür ve bilim dilidir. Medreselerde köklü bir eğitim almasına ve Arapça ile Farsçayı çok iyi bilmesine karşın. Allah’a olan inancını aşkla dile getirdiği gibi gerçek sevgiliye olan aşk da şiirlerinde kendini gösterir.Feqiyê Teyran ile Melayê Cizîrî’nin aynı dönemde yaşadığı ve Feqiyê Teyran’ın yaşamının bir döneminde Cizre’de bulunan Medresa Sor’da (Kızıl Medrese) Melayê Cizîrî’den ders aldığı belirtilir. Zengin ve tanınmış bir ailenin ferdi olmasına karşın. “Feqî û Mele” adlı şiirinde Melayê Cizîrî ile yaşadıklarını anlatır. Feqiyê Teyran’ın Kürt klasik edebiyatçılarından bir diğer önemli farkı da sürekli halkla iç içe yaşaması. Bunun temel nedenlerinden biri İslamiyet’in eğitim. Sevgililerin hiçbirinin adı 126 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
Onları da şu şekilde sıralayabiliriz: Ay dilê min (Ey Gönlüm). Ey Av û Av (Ey Su). Feqiyê Teyran û Dîlber (Feqiyê Teyran ile Dilber). Petersburg kentinde. Mewluda Kurdî (Mewluda Pêxember.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı şiirlerinde geçmez. Jaba’dan sonra yazan Margarita Borisavna Rudenko ise Kürt edebiyatı üzerine yaptığı incelemeleri kaleme aldığı eserinde Melayê Batê’nin Zembilfroş adlı bir manzum eserinin de olduğunu söyler. Feqiyê Teyran’ın günümüze ulaşmış eserleri şunlardır: Qewlê Hepsê Reş. Feqiyê Teyran û Quling (Feqiyê Teyran ile Turna). Feqiyê Teyran û Roj (Feqiyê Teyran ile Güneş). Onları da şu şekilde sıralayabiliriz: Qewlê Hespê Reş (Kara Atın Sözü). Ellah Çi Zatek Ehsen e (Allah Ne Kutlu Biridir). Qewî Îro Zeîfhal im (Bugün Güçlüye Halsizim). Feqe û Bilbil (Feqiyê Teyran ile Bülbül). ancak Jaba’nın sözünü ettiği divanı henüz bulunmamıştır. Dewran (Devran). Melayê Batê’nin divanında yer aldığını belirttiği bazı şiirlere çalışmasında yer vermiştir. ancak bu şiirleri okuyanlar onun kime aşk ile bağlandığını anlayabilir. MELAYÊ BATÊ (1417-1491) Çarlık Rusya’sı Erzurum Başkonsolosu Alexander Jaba.Yar Tu yî (Yar Sensin). Ez Çi Bêjim (Ne Diyeyim). Nevin Güngör Reşan. 3. Bunların yanı sıra her biri kendi başına birer eser olan şiir ve destanları da vardır. Bi Çar Kerîman (Dört Kutsal Adına). Saltikov-Sçedrin Kütüphanesi’nde mevcuttur. Çiya Anî Li Deştê Kir (Dağları Getirip Ovaya Vurdu). Kela Dimdim (Dımdım Kalesi). Melayê Bate’nin Hakkâri’ye bağlı Beytüşşebap ilçesinin Batê köyünde dünyaya geldiğini belirten Jaba. Jaba. Feqe û Mela (Feqiyê Teyran ile Melayê Cizîrî). Melaye Bate 127 . Bersîsê Abîd (Mutlu İnançlı). Kela Dimdim (Dimdim). Mihacir (Göçmen). Petersburg Bilimler Akademisi’nin talebi üzerine Erzurum ve çevresinde Kürt dili ve edebiyatı üzerine yaptığı araştırmalarda edindiği bilgilerden ve el yazması ürünlerden sonra kaleme aldığı kitabında asıl adı Ahmed olan Melayê Batê’nin 1417 ile 1491 yılları arasında yaşadığını yazar. Melayê Batê’nin her iki eseri de Rusya’nın St. Dilber (Dilber). Mewluda Şerîf) eserinin yanı sıra büyük bir Divan’ının olduğunu da söyler. Bunların yanı sıra her biri kendi başına birer eser olan şiir ve destanları da vardır. Dilo Rabe (Kalk Ey Gönül). Bersîsê Abîd. Şêxê Sen’an. Şêxê Sen’an (Sen’an Şeyhi). Ê Bên (Gelenler). Feqiyê Teyran û Evîna Dila (Feqiyê Teyran ile Gönüllerin Aşkı). Melayê Batê Kanê (Hani Melayê Batê). Dengbêjê Jaran î (Mazlumların Ozanısın). Îro Ji Dest Husna Hebîb (Bugün Kutlu Dostun Elinden).
Melayê Batê’nin. halk arasında dilden dile anlatılan bir söylenceye de yer verilir. Melayê Batê’nin günümüzde en çok bilinen eseri Mewlud adlı Peygamber’e methiyesidir. okuturum. Bu söylenceye göre. Borçları silerseniz. Melayê Batê. Bilindiği gibi Zembîlfiroş destanının Kürtler arasında anlatılagelen birçok farklı yorumu vardır. Zembîlfiroş’ta. 150 öğrenciyi daha alır. Yazdığı şiirlerden birinde Mîr Hesen Welî’ye vedası ana temadır. Batê’nin eserlerinden yola çıkılarak yapılan değerlendirmelerde eğitime verdiği önem göze çarpmaktadır. Ferhad ile Şirin. yeniden basılmıştır. Mûks’den dönerken yolda kara ve tipiye yakalanarak sığındığı mağarada yaşamını yitirir. Halk arasındaki söylencelere göre Melayê Batê’nin cesedi Berçelan Yaylası’ndaki bir mağarada bulunduğunda. Kürtler. Eserin günümüze eksiksiz taşınmasında bu geleneğin ciddi bir etkisi vardır. düğün ve sünnetlerinde Melayê Batê’nin Mewlud’ünü okurlar. yöre beyinin eşinin (Xatûn) zembil (el örmesi hasır sepet) satıcısına aşık olması anlatılır. Hewlêr ve Musul medreselerinde dini eğitimin yanı sıra tıp ve edebiyat eğitimi aldığı. Feqiyê Teyran’ın doğum yeri olan Mûks’de. 1907 yılında İstanbul’da Mela Huseynî Ertoşî adıyla. sonraki yıllarda ise kendi adıyla basılmıştır. aradan yüzyıllar geçmesine rağmen dini törenlerinde. dönemin sosyal ve toplumsal örgüsü ile Xatûn’un aşkı irdelenirken. Leyla ile Mecnun gibi bir aşk öyküsü olan Zembîlfiroş’ta. Mem û Zîn.” der. Melayê Batê’nin Mûks’ün yanı sıra Duhok. Mîr. Yöre halkının sözlü anlatılarının günümüze ulaşmış farklı örneklerinden yola çıkılarak Batê’nin bu şiirini Mûks’den dönerken yazdığı belirtilir. halkın vergi borçlarını sileceğini. elindeki kağıtta Mîr Hesen Welî’ye yazdığı şiir varmış. Son yıllarda Zembîlfiroş ile birlikte Latin alfabesine de çevrilerek. Melayê Batê’nin el yazması Mewlud’ü birçok medresede feqîler tarafından el ile çoğaltılarak dağıtılmıştır. onca zenginliğe rağmen emeğiyle geçinir. Bu konuyla ilgili. Daha sonra. O ise: “Mîr’im. gücüm 150 öğrenciyi daha okutmaya yeter. Zembîlfiroş’un uhrevi dünyasından 128 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . daha sonra Hakkâri Meydan Medresesi’nde hocalık yaptığı bilinir. ancak dünyevi zevkleri bırakıp uhrevi dünyaya yönelen Zembîlfiroş. ancak Batê’nin karşılığında kendisine ne vereceğini sorar. Mîr Hesen Welî’nin medresesinde okuduğu bilinir. ağır vergi borçlarından bunalan halk Melayê Batê’yi Mîr’in huzuruna gönderir. Kendisi de Ertoşî aşiretinden olan Melayê Batê’nin bu eseri ilk olarak 1905 yılında Mısır’da basılmıştır. Kendisi de bir prens olan.
Da em bikin misilhetê. bilime ve halklar arasındaki kardeşlik ve birliğe verdiği öneme de bu destanında yer verir. Law dibe zilfê herîrê. toplumsal olgularını da irdeleyen bir esere dönüştüren Ehmedê Xanî. Tev bide vê misilhetê. Pîroz be lawê mîrê. Mem û Zîn’i klasik bir aşk öyküsü olmaktan çıkarıp dönemin sosyal. Memê Alan’ı yeniden yorumlayan Ehmedê Xanî’nin Mem û Zîn’e yüklediği en büyük anlam. ona kattığı bakış açısıdır. Law dibêm da tu bizanî. 129 . Ehmedê Xanî 4. Min tu ji bo dilê xwe anî. Law bi Xatûnê re dibête. Bîhn ke zulf û xalan. Melayê Batê’nin “Ey dil werin dîsan biçoş / Carek ji caran mey bînûş / Bikin qiseta Zembîlfiroş / Da seh bikin hîkayetê” (“Ey gönüller gelin yine coşkuyla / Bazen de mey verilsin sevgiyle / Söylensin Zembilfiroş’un hikayesi / Ki bilelim biz de hikayeyi”) dizeleri ile başlayan Zembîlfiroş’ta. bu eserini Memê Alan adlı sözlü halk destanından esinlenerek yazmıştır. Rû sipiyîn di axretê. İran ve Osmanlı devletleri arasında coğrafyaları bölünmüş Kürtlerin yaşadığı dramları da işler.” Hanım der ki sen beylerin oğlusun! Bunu söylerim ki sen bilesin Seni kendi gönlüm için getirdim Ki birlikte hoş vakit geçirelim Erkek bu kez hatuna der ki Sen gönlünü cezbetmek istersin Keşke hep doğrudan yana olasın Ahrette yüzü kara çıkmayasın Hanım diyor ki başla hayallere Gel şu döşek ile yastıklara Kokla zülüf ile yanakları O zaman olur ipekten zülüfleri Kutlu olsun ey mir oğlu Haddine mi fakirin oğlu Karıştırma sen bu durumu? Hanım der ki cesurun oğlu Şiir: Melayê Batê Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar Sitar Elî. eğitime. Xanî eserinde. Dayim ji heq nekin vehête. Xatûn’ın Zembîlfiroş’a aşkı şu dizelerle yer alıyor: “Xatûn dibê tu lawê began î. Büyük aşk öyküsü Mem û Zîn’i kaleme alan Ehmedê Xanî. Tu mixaziya dil divête. Xatûn dibêje bavê xeyalan. Çi hede lawê feqîrê. Were ser doşek û palan.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı yansımalarla da dünyevi ve uhrevi olanlar arasında etkin bir felsefi bağ kurulur. Xatûn dibê lawê verêvan. EHMEDÊ XANÎ (1651–1706) Klasik Kürt edebiyatının günümüzde en çok bilinen yazarlarından biri de Ehmedê Xanî’dir.
Kürt yazar Alaaddîn Seccadî’ye göre Xanî’nin babasının adı Rüstem. dedesinin adı ise İlyas’tır.Yüzyıllar önce Kürtler arasında birliğin olmayışından söz eden. Diğer birçok klasik Kürt yazarı gibi Ehmedê Xanî’nin de yaşadığı yılları tam olarak belirlemede sıkıntılar vardır. eserinin birçok yerinde Kürt dilinin güzelliklerinden de söz eder. Yine Mehmet Emin Bozarslan adı geçen eserinde. Bazı yazar ve araştırmacılar onun 1706 yılında vefat etmiş olduğunu bildiriyorlar. Xanî’nin dedesinin önceleri Botan bölgesinde yaşadığını ve buradan Ağrı’nın Bayezîd bölgesine göç ettiğini yazar. o sözdeki harfler Hicri 1118 tarihini gösterir ve o tarih de Miladi tarihe göre 1706–1707 eder. Mêjuy Edebî Kurdî (Kürt Edebiyat Tarihi) adlı kitabında bir Kürt hocasından aktardığı bir bilgidir. Xanî’nin aşireti ile ilgili ise Farhad Shakelî’nin Uppsala Üniversitesi’ne sunduğu bir araştırmasında geçen ibareler vardır. yüzyılın başlarında Kürt coğrafyasını dolaşarak araştırmalar yapan Mark Tykes’in “The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire” (Osmanlı İmparatorluğu’nun Kürt Aşiretleri) adlı çalışmasındaki değerlendirmelerden yola çıkarak Hakkâri’nin kuzeyinde Xweşav (Hoşaf) yakınlarında Xanîyan (Xanîler) aşiretinin varlığından söz eder. Kürt şair ve yazarı Hejar’ın Mem û Zîn çevirisine Hasan Kızılcı’nın yazdığı önsöze atıfta bulunarak Xanî’nin Bayezîd ve Botan’da bulunan Xanîyan aşiretinden olduğunu ve Xanî doğmadan birkaç yıl önce babasının Bayezîd’e yerleştiğini. ancak aşireti ile ilişkilerini de koparmadığını yazar. 20. Mem û Zîn’in Türkçe baskısına yazdığı önsözde. Eskiden kullanılan ve Ebcet Hesabı denilen bir hesaba göre. Sadıq Bahaddîn Amedî ise yerel melelere dayanarak Xanî’nin Hakkâri’nin Çukurca (Çelê) ilçesine bağlı Sêgundan köyünde doğduğunu ve Bayezid’te vefat ettiğini söyler. tare Xanî ila Rabbihi (Xanî rabbine doğru uçtu)” sözü yazılıymış. Seccadî. ölüm tarihi ile ilgili net bilgiler yoktur.” Ehmedê Xanî’nin ailesi ile ilgili bilgiler ve doğum yeri üzerine de araştırmacıların farklı söylem ve değerlendirmeleri vardır. Ehmedê Xanî ve Mem û Zîn üzerine yaptığı araştırmalarıyla bilinen Mehmet Emin Bozarslan. Samedaniyye adlı bir elyazması kitap görmüş. Shakelî. yani 1651 yılında dünyaya geldiğini belirten Xanî’nin. medrese öğrenimi zamanında. bu nedenle Kürtlerin geri kaldığını ve devlet olamadığını belirten Ehmedê Xanî. Xanî’nin ölüm tarihi ile ilgili şöyle yazar: “Xanî’nin yaşamı gibi ölüm tarihi de belirsizdir. kitabın üzerinde Arapça. Doğum tarihini Mem û Zîn adlı eserinde kendisi yazar. “Çünkü görünmezlikten koptuğu zaman / tarih bin altmış bir idi o zaman” diyerek Hicri 1061’de. O görüşün kaynağı ise Kürt yazarı Aladdin Seccadî’nin. Alaaddîn Seccadî’nin yazdığına göre o hoca. 130 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
131 . Xanî aşireti olarak yorumlayıp Ehmedê Xanî’nin bu aşiretten olduğunu belirtir. Mem û Zîn. halen Rusya’da Petersburg Kütüphanesi’nde korunmaktadır. Örneğin eğitimi ile ilgili ipuçlarını şu dizelerinden anlayabiliyoruz: Ez pîlewer im ne gewherî me Xudreste me ez ne perwerî me Gezgin satıcıyım ben. günümüze ulaşan Nûbara Biçûkan (Çocukların Baharı) ile Eqîda Îmanê (İnanç Yolu) eserlerinin ilkinde çocuklara dil öğretmeyi amaçlar. kimliği ile ilgili tanımlamalarda bulunurken bile bu tevazuyu elden bırakmıyor: Kurmanc im kûhî û kenarî Van çend xeberêd kurdewarî Îmza bikirin bi husnê eltaf Îsxa bikin ew bi semê însaf Kürdüm ben. Xanî. 14 yaşından itibaren yazmaya başlayan Xanî’nin günümüze ulaşan eserlerinin dışında çokça eserinin olduğu bilinir. Xanî’nin Kürt çocuklarının eğitimine verdiği önemi göstermesi bakımından da önemlidir. Eqîda Îmanê adlı kitapçığında ise İslam dininin koşullarını. Xanî’nin Mem û Zîn dışında iki önemli eseri daha günümüze ulaşabilmiştir. insan sevgisinin yanı sıra. ancak bu eserlerden. cevher satıcısı değilim Kendi kendime yetişmişim. Tasavvuf edebiyatının önemli bir eseri olarak görülen Xanî’nin Memû Zîn’inin yanı sıra diğer eserlerinde de Allah sevgisinin ve imanın önemli bir yeri vardır. adını andığımız kitapları dışında sadece birkaç şiir bugüne kadar elde edilebilmiştir. Eserinde sürekli tevazu gösteren Xanî. Bu kitabın yazımı.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı Bozarslan ise bu aşireti. yetiştirilmiş değilim. Bazıları Mela Mahmûdê Beyazîdî tarafından elde edilen bu şiirlerden bir kısmı. dağlıyım ve kenardanım Kürtçe olan şu birkaç sözümü benim İyilik ve lütuflarından imza etsinler Ve insaf kulağıyla da dinlesinler Ehmedê Xanî. kurallarını şiirsel bir dille kaleme alır. iyilik ve kötülüğe de eserinde önemli bir yer verir. kendisiyle ilgili bilgilerin birçoğuna Mem û Zîn adlı eserinde yer verir. Bunun içindir ki Nûbara Biçûkan birbiriyle uyumlu dizeler halinde olan bir Arapça ve Kürtçe sözlük biçiminde kaleme alınmıştır. Xanî. şiirleri Türkçeleştiren: Mehmet Emin Bozarslan Ehmedê Xanî’nin eserinde önemli yer tutan olgulardan biri de insan sevgisi ve bu sevginin dayandığı felsefedir. Bir diğer tema ise Allah sevgisidir. Adeta bir filozof gibi dizeleri işleyen Xanî. Xanî.
Selîm Silêman (XVI. Şêx Evdirehmanê Axtepî’nin ikisi Kürtçe. Îsmaîlê Bazîdî (1654-1709). Hecî Qadirê Koyî. Şêx Mistefayê Beseranî (1641-1702). Ehmedê Textî. Melayê Cizîrî (1570-1640). XX. Şêx Evdirehmanê Axtepî. Şêx Evdirehmanê Taxê. Jaba’nın sözünü ettiği şairler Elî Herîrî (1010-1078). Şêx Nureddînê Birîfkî. yüzyıl). Jaba’nın yanı sıra Kürt dilinin mîri Celadet Bedirxan da. Şeref Xanê Hekarî (1682-1748) ve Murad Xanê Bazîdî (17361778)’dir. Feqiyê Teyran (1590-1660). Celadet Bedirxan. Mela Unisê Erqetînî ve Melayê Erwasê vardır. Sêrtî Nehcel Enam adlı eserin yazarıdır. Şêx Evdirehmanê Axtepî Dîwana Rûhî ve Rewdneîm adlı Kürtçe eserlerin yanı sıra “Kîtabû Keşfîz’zelam” ve “Kîtab-ûl Ebrîz” adlı kitapları kaleme alırken. Klasik Kürt yazarları arasında Gorani lehçesiyle eserler yazanlar da vardır. Şêx Mihemedê Hedî. Ehmedê Xanî (1651-1706). Xanay Qubadî (1700-1759). Melayê Batê (1417-1491). Celadet Bedirxan’ın makalesinde adları verilen Kürt klasik yazarları arasında eserlerini Soranca lehçesinde kaleme alan Nalî. Leyl û Mecnûn adlı manzum eseri kaleme alan klasik Kürt edebiyatçısıdır. Xaris Bêdlîsî (1758). Şêx Riza Telebanî ile eserlerini Hezroyî. İstanbul’da da dönemin aydın ve yazarları tarafından basılmıştır. sayısında. Melayê Erwasê ise bir Kürtçe tıp kitabı yazmıştır. Mewlana Xalid (1777-1826) ile Mahzûnî Kürtçe’nin Goranî lehçesinde kitap yazan klasik edebiyatçılardır. bu yazarların yaşam öykülerine ve eserlerine de bu yazısında kısaca yer veriyor. Xanay Qubadî’nin Şîrîn û Xusrew kitabı ile Mewlana Xalid’in Kürtçe divanı. yüzyılın başlarında. Pertew Begê Hekari (1777-1841) ve Alî Teremoxî de Kürtçe kaleme aldıkları eserlerle Kürt kütüphanesini zenginleştiren klasik yazarlar arasında saygın yerlerini almışlar. Feqî Qadirî Hemewend. Mele Xelîlê. Herekol Azîzan mahlası ile kaleme aldığı yazısında Soranca ve Kurmanca yazan Kürt klasik yazarlarından söz ediyor. 1930’lı yıllarda Latin alfabesi ile yayınlanan ilk Kürt dergisi Hawar’ın 33. ikisi Arapça dört divanı vardır.BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? DİĞER KLASİK KÜRT EDEBİYATÇILAR: Alexander Jaba kitabında sekiz Kürt şairinden söz ediyor.-XVII. 132 Kürt Dili ve Edebiyatı . Celadet Bedirxan’ın belirttiğine göre Mele Unisê Erqetinî Kürtçe gramer kitabı.
Çocukların Baharı adlı eserde ünlü Kürt edebiyatçı ……………………………………………. ( ) 3. onların çaresizliğini dizelerine dökmemiştir. Nevin Güngör Reşan.. Mahseref Hanim ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1.çocuklara dil öğretmeyi amaçlar. yanlışsa (Y) işareti koyunuz. ( ) • Kürt edebiyatında Gorani ve Sorani lehçelerinde edebi eser vermek pek makbul sayılmamıştır. Aşağıda noktalarla boş bırakılmış yerlere anlamca uygun kelimeler yazınız. • Nûbara Biçûkan. • Melayê Batê’nin günümüzde en çok bilinen eseri …………………………………………………………adlı Peygamber’e methiyesidir. Daha 47 yaşında iken yaşamını yitiren ve Mestûre Xanim adı ile bilinen Mah Şeref Erdelanî (1800-1847) ile Sirre Xanima Amedî (1814-1865) ve Mîhrîbana Berwarî (1814-1865) de Kürtçe eserleri günümüze ulaşan ilk Kürt kadın yazarlarıdır.. ( ) • Kürt edebiyatında kadın yazarların eserleri günümüze kadar ulaşmıştır. 4. Aşağıdaki cümlelerin sonuna bilgiler doğruysa (D). ve ……………………………………………temaları önemli bir yer tutar. Cizîrî’de bulunan Medresa Sor’da (Kızıl Medrese) Melayê Cizîrî’den hangi ünlü edebiyatçıların ders aldığını yazınız. Kürt edebiyatında gazellerde özellikle hangi mazmunların sıklıkla kullanıldığını ve bunların neleri simgelediklerini yazınız. 133 . • Feqiyê Teyran’ın şiirlerinde ………………………………………. • Feqiyê Teyran zengin ve tanınmış bir ailenin ferdi olduğu için şiirlerinde halkın acılarını kendi acısı bilmemiş.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? KLASİK KÜRT KADIN EDEBİYATÇILAR: Klasik Kürt yazarları arasında sadece erkekler yer almaz. 2.
Gülşehri 134 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Edebiyat B. Hıristiyanlık-Yezidilik-İslamiyet C. Aşağıdakilerden hangisi Yaresan Aleviliği’nin kadın dini önderleri ve âşıkları olarak nitelendirilen kadın sanatçılardan biri değildir? A. edebi topluluklarına veya kronolojiye göre inceleyen. türüne. Xatun Dayrakî Razbar 2. Edebi Eser 5. Savaşların C. İslamiyet’in E. tasnif eden bilim dalına ne ad verilir? A. Musevilik-Yezidilik-Zerdüştlük D. Ahmet Yesevi E. Özenmenin 4. Zilan Xanım E. Zerdüştlük-Yezidilik-İslamiyet B. Lıza Xanım C. Edip Ahmet B. Biyografi E. Tezkire C. Anlaşmaların D. Edebi eserleri ve şahsiyetleri. Yezidilik-İslamiyet-Musevilik 3. Edebiyat Tarihi D. Aşağıdakilerden hangisinde Kürt ulusunun benimsediği dinler doğru olarak verilmiştir? A. İslamiyet-Hıristiyanlık-Musevilik E.ÜNİTE SONU ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME SORULARI 1. Aşağıdaki şairlerden hangisi tasavvuf konusunda şiir yazmamıştır? A. Xatûn Zerbanûya Derzyanî D. Aşağıdakilerden hangisinin etkisiyle Kürt edebiyatında yazılı edebiyat dönemine geçilmiştir? A. Celale Xanıma Lorıstanî B. Yunus Emre D. Baskıların B. Kaygusuz Abdal C.
Kadı Burhaneddin C. Miskin Yunus biçareyim Baştan ayağa yareyim Dost elinden avareyim Gel gör beni aşk neyledi Yukarıdaki dörtlüğün en doğru anlamı aşağıdakilerden hangisidir? A. Sevgilinin gülden güzel olması E. Yunus’un zavallılığı aşk yüzündendir. Melayê Batê-Mewlud 135 . Mesnevi 10. B. Yanağın laleye benzemesi D. E. zavallı Yunus Tanrı’dan uzak olduğu için acılar içindedir. C. Hacı Bektaş-ı Veli E. Gül ve laleye benzeme 9. Çaresiz. 8. Aşağıdaki şairlerden hangisi şiirlerini Farsça yazmıştır? A. Yunus yurdundan ayrı kaldığı için çaresizdir. Mevlana D. Aşağıdaki eser-yazar eşlemesinden hangisi yanlıştır? A. Ahmet Yesevi-Divan D. Zavallılık. Rubai C. Ahmedi 7. Fuzuli-Divan B. D. Îbn Xelîkan-Vefiyatü’l-Ayan E. Murabba D. Gül mü zibadır letafette ya ruhsarın senin Lale mi hoştur taravette ya didarın senin (Ahmedi) Bu beyitte aşağıdakilerden hangisinden bahsedilmemektedir? A. Klasik şiirde aşağıdakilerden hangi nazım şekli dörtlüklerle yazılmaz? A. Yunus. Şarkı E. Ehmedê Xanî-Mem û Zîn C. Sevgilinin yüzünün güzelliği C. Ahmet Yesevi B. ilinden uzak olduğu için zavallı ve çaresizdir. Tuyuğ B.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı 6. Gülün güzelliği B. çaresizlik Yunus’u deliye döndürmüştür.
Ali Şir Nevai D. Harname C. Aşağıdaki eserlerden hangisi nesirdir? A. Türk-Kürt 136 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Menakıbname E. Çin-Kürt D. Ali Şir Nevai’nin Gazel’i E. bu dönemin düşünce babası ve şiir öncüsü konumunda olan ünlü İranlı ve Türk şairlerden biri değildir? A. Tek gözünü kaybeden Tepegöz acı çekiyor. Gözüm. Baba Tahir Uryan B. Budalaname 12. Türk-Yunan B. Mevlana C. Basat’a beddua ediyor.11. Hacı Bektaş-ı Veli’nin Menakıbname’si B. ve XI. Aşağıdakilerden hangisi X. Şeyhi’nin Harname’si C. Tepegöz. yalnız gözüm Sen yalnız göz ile ben Oğuzu sındırmışıdım Ala gözden ayırdın. Rus-Kürt C. B. Basat. 14. yüzyıllarda yaşamış. Ömer Hayyam 15. Aşağıdakilerden hangisi mesnevi nazım biçiminde yazılmıştır? A. C. Fütüvvetname D. Süleyman Çelebi’nin Mevlid’i D. Mevlana’nın Divan-ı Kebir’i 13. Gözün önemi dile getiriliyor. yiğit beni Tatlı candan ayırsın Kadir seni Yukarıdaki dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğru değildir? A. Aprun-çu Tigin ve Borazboz hangi ulusların ilk şairleridir? A. Fars-Arap E. D. E. gözü gibi sevdiğinden ayrılışı karşısında yakınıyor. Battalname B. Yunus Emre E. gözüm. Tepegöz Oğuz’u bile sindirdiğinden söz ediyor.
........................................ √ .............................................................................................................................................................................................................................. √ .................. √ ............................ √ .. √ ...................................................... √ .......................................... BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? √ ............................................................................................................................................................................................................ 137 .......................................... √ ....................................................................................................................................................................................................................... √ ....................................................................... BU BÖLÜMDE ÖĞRENDİKLERİM BENDE ŞU DEĞİŞİMLERİ YARATTI: √ ..................Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı ÖZ DEĞERLENDİRME ŞEMASI BU BÖLÜMDE ÖĞRENEMEDİKLERİMİ NASIL KAVRAYABİLİRİM? BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? √ ...................................................................................................................................................................................................................
138 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
Modern Kürt Edebiyatı a. YÜZYILDA KÜRT EDEBİYATI 1. ROMAN VE ÖYKÜ 1. XX. Şiirde Tema ve Konu 2. Romanda Ana fikir ve Konu 2. Edebi Eser-Dönem İlişkisi b. Yazılı Kürt Edebiyatı II.II. Memê Alan Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları 139 . Öyküde Ana fikir ve Konu d. ŞİİR 1. TİYATRO 1. GAZETE VE DERGİLER 1. Bölüm Kürt Edebiyatı B. Aşiret Mektepleri c. 1930 Öncesi Kürt Dergi ve Gazeteleri 2. Modern Kürt Edebiyatının Doğuşu 2. 1930 Sonrası Kürt Dergi ve Gazeteleri 3. Şiirde Şekil ve Üslup e.
Bunu destekleyecek tarihi deliller bulunuz. Osmanlının dünyaya açılan penceresi olduğu için dünyadaki gelişmelerin de en 140 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .A. İstanbul. kültürlerin. araştırınız. medeniyetlerin ve dillerin harmanlandığı bir kentti. ayrılıkların. pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış bir kenttir. aynı zamanda dünya coğrafyasında da önemli bir kavşak ve geçiş noktasıydı. 3. YÜZYILDA KÜRT EDEBİYATI 1. Kürtler… İstanbul. bazen hüzünlerin. Osmanlı İmparatorluğu’nun bünyesindeki bütün azınlıklar için İstanbul niçin bu kadar önemlidir. 2. sevinçlerin ve aşkların mekanı bazen de hepsinin kahramanıydı. Türkler. İstanbul. başkentlik yapmış İstanbul. aynı coğrafyayı paylaşması konusundaki düşüncelerinizi içeren kısa bir konuşma metni hazırlayınız. Ermeniler. İstanbul bu özelliğiyle adeta zamanın. isyanların. birçok halkın edebiyatında da ilklerin yaşandığı bir şehirdi. KÜRT AYDINLANMASI VE İSTANBUL İNCELEME Bizans ve Osmanlı imparatorluklarına yüzyıllarca. Bu kentte kimler yoktu ki: Yahudiler. Farklı milletlerin. XX. MODERN KÜRT EDEBİYATININ DOĞUŞU HAZIRLIK 1.
İstanbul’un çoksesliliğine bir de Kürtçe şarkılar. 2. XX. Derken. isyanların. İstanbul’un önemini hemen fark edip uyum sağladılar. Aşiret Mektepleri’nde okumaya gelen gençler. ilk kadın cemiyetini kurdular. Modern Kürt edebiyatının ortaya çıkışı ve gelişmesi de bu yıllarda başlayan çalışmalar üzerinden yükselmiş oldu. XIX. şiirler. gazeteler. Metne göre Kürt aydınlanması için İstanbul nasıl bir anlam taşımaktadır? ETKİNLİK 5 Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşayan milletlerin kültürel faklılıklarını konu alan bir sunum hazırlayarak sınıfta sununuz. ilk Kürtçe gazete ve dergileri yayınlayıp. “İstanbul. yüzyılın başında Osmanlı İmparatorluğu’nun çehresini değiştirmesine neden olan gelişmeler neler olabilir? 3. Daha önce yolu İstanbul’a ticaret için düşen Kürtler de vardı. Bu dönemde söylenen her söz. sevinçlerin ve aşkların mekanı bazen de hepsinin kahramanıydı” sözleri ile anlatılmak istenilen durum nedir? 5. Bundan sonra sürgünde yetişen Kürt aydınları. bazen hüzünlerin. Yıllar sonra İstanbul’da büyüyüp okuyan bir kuşak oluştuğunda artık Kürt aydınları da Osmanlının heyecanla atan yaşlı kalbinde her gün daha da büyüyen siyasi ve düşünsel gelişmelere renk kattılar. ayrılıkların. Avrupa’da başlayan aydınlanma sürecinin doğurduğu yıkımların. nedenleriyle söyleyiniz. yazılan her kelime ve basılan her sayfa Kürt aydınlanmasında ve modern düşünce sisteminin oluşmasında önemli bir yere sahip oldu. eskiden beri çalışmaya gelenler ve her isyandan sonra İstanbul’a sürülen beyliklere mensup şahıslar da vardı. ilk öğrenci cemiyetini. dergiler karıştı. Sizce yukarıdaki parçanın yazarı Osmanlı İmparatorluğu’nu bu dönemde olumlu mu değerlendirmiştir. 141 . yüzyılın sonu XX. yeniliklerin. 1. yüzyılın başları. XX. Kürt aydınlanmasında bu yılların ve İstanbul’un önemi oldukça büyüktü. yüzyıla girerken İstanbul’da yaşayan Kürtlerin sayısı da arttı. fikirlerin ve siyasetin baş döndürücü bir hızla yaşandığı yıllardı. açıklayınız? 4. Kürt aydınları için İstanbul vazgeçilmez bir duraktı.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı yakın takipçisiydi. Bir kentte farklı kültürlerin bir arada yaşaması o kentin kültürel zenginliğine nasıl bir katkıda bulunur. İstanbul’a yerleşen Kürtler.
edebi eserler gerçek hayatı ne kadar yansıtır? 3. Rönesans. toplumun yaşayışı mı edebi eserleri şekillendirir. sadece işledikleri tema bakımından dönemden izler taşımazlar. coğrafi keşifler modern düşünceyi oluşturan olaylardan bazılarıdır. Meşrutiyet adlı bir de okulu vardı. EDEBİ ESER-DÖNEM İLİŞKİSİ HAZIRLIK 1. kültürel ve tarihsel koşullarından yararlanılarak inşa edilir. Şiirde özgürlük. Reform Hareketi. roman. içinde yaşadıkları toplumun birer parçası olduklarından o toplumun acılarına ve sevinçlerine de ortak olup onları 142 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . eşitlik. Sanatçılar. şiirler yayınlanmış. 2. siyasal. ticaret ve zanaatı teşvik etmeyi hedefleyen cemiyete. edebiyatta birçok yeniliğin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Sanayi Devrimi. romanlar tefrika edilmiştir. Fransız Devrimi. Kürt aşiretleri arasındaki sorunları çözmek için eğitim. öykü. millet ve bağımsızlık gibi duygular işlenmiştir. makale ve deneme gibi bazı yeni düzyazı türlerinin de ortaya çıkmasına vesile olmuştur. tartışınız. Anlattıkları dönemin duygularına tercüman olup o dönemlerden izler taşır. şiirde birçok yenilik doğururken. Her geçen gün sayıları artan gazetelerde makaleler yazılmış.BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? KÜRT TEAVÜN VE TERAKKİ CEMİYETİ: Kürt aydınları tarafından 1908’de kurulan Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti (Kürt Dayanışma ve Gelişme Cemiyeti) Kürtlüğe. Sizce. Edebi eserler mi toplum yaşayışına yön verir. Kürtçe bilmek ise zorunlu değil. İNCELEME YANSIMALAR Edebi eserler. Modern düşünce. İslam’a. Bunların edebiyat üzerindeki etkilerini araştırınız? 2. Edebi eserler. sadece arzulanan bir özellikti. Cemiyetin aynı adı taşıyan bir gazetesi. Osmanlılığa ve anayasaya bağlılığın esas olduğu bir dayanışma cemiyetiydi. Mesela. yazıldıkları ve anlattıkları dönemlerin sosyal. aynı zamanda biçim ve tür olarak da dönemlerindeki gelişmelerden etkilenirler. sadece İstanbul’da oturan ve Türkçe okuyup yazabilen Kürtler üye olabiliyordu.
1934 yılında Erivan’da Kürdoloji konferansında önemli bir misyon üstlenmiştir. Ereb Şemo’nun Şivanê Kurd (Kürt Çoban) adlı romanı 1935’de Erivan’da yayınlanmış. ve XX. Almanca. sanatçının siyasetle. Moskova’ya giderek Lazaryan Enstitüsü’nde yüksek öğrenimini tamamladı. hissederek. siyasi ve toplumsal hayata 143 . yürüttü. yüzyıllardaki sanatçılar aynı zamanda siyasi ve toplumsal gelişmelerle de yakından ilgilenip bu konudaki düşüncelerini de eserlerinde zaman zaman dile getirmişlerdir. Ereb Şemo’nun Dimdim. duygularla ilgilenirler. yüzyılın başında Osmanlı İmparatorluğu’nda hararetle tartışılan. XX. Hopo ve Berbang adlı romanları da bulunmaktadır. 1897’de Kars’ın Susuz köyünde doğdu. ancak bu. 1930 yılında yayına başlayan ve Erebê Şemo kuruluşunda önemli bir rol oynadığı Riya Teze (Yeni Yol) gazetesinde üç kitabı tefrika edildi: Emrê Lenîn (Lenin’in Buyruğu). Rusça. Sanatçı. Kürt aydın ve sanatçılar için birer temel sorun haline gelmiş ve bunları dönemin eserlerinde sık sık işlemişlerdir. bu duyguları gelecek kuşaklara aktarmaya çalışırlar. Ancak bunu yaparken. Jiyana Bextewar (Mesut Hayat). Kürtlerin yaşadığı ekonomik ve sosyal olumsuzluklar. Ayrıca Avrupa’da ortaya çıkan ve XX. Kürt aydınları da birer parçası oldukları Kürt toplumunun durumuna yabancı kalmayıp bunları eserlerinde dile getirmişlerdir. Onun yarattığı manzarayla.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? EREBÊ ŞEMO: Kürt romanının öncülerinden olan Erebê Şemo (Ereb Şemo). Fransızca ve Türkçe olmak üzere. şimdiye dek onlarca baskı yapmış. toplumun gidişatıyla. Terîqa Rêvolûsîya Oktyabrê (Ekim Devrimi Tarihi). Arapça. birçok dile çevrilmiştir. Özellikle. her zaman farklı kimliklerle toplumun değişiminde önemli bir rol alır. Kolxoz û Kara Wê Ji Gundîyan re (Kolhozun Köylüler İçin Faydaları). Gürcüce. Özellikle XIX. bir siyasi düşünceyi en soğuk çıplaklığıyla anlatmazlar. Ermenistan Komünist Partisi’nin bir görevlisi olarak Kürt köylerinde ve Kürtler arasında Bolşeviklerin yürüttüğü ekonomik programın başarıya ulaşması amacıyla propaganda ve parti çalışmaları Nevin Güngör Reşan. dönemin sancılarıyla ilgilenmeyeceği anlamına da gelemez. 1924 yılında Ermenistan’a dönen Şemo. yüzyılın başında.
Bu açıdan bakıldığında Sovyetler Birliği’nde gelişip serpilen modern Kürt edebiyatı. ETKİNLİK 2 144 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . bu sınırlar içinde rahata kavuşan ve kendi ulusal değerleriyle yaşamaya başlayan Kürt toplumunun özelliklerini bize en iyi şekilde göstermektedir. 2. Edebi eserin. 1920’lerden sonra eserlerde bir yandan geçmişin acıları. İlk Kürt gazetesi Kürdistan’ın yayımlanmasından cumhuriyetin ilanına kadar geçen süre içinde çıkan gazete ve dergiler Kürt aydın ve sanatçıları için önemli birer araç olmuştur. modern Kürt edebiyatında önemli birer örnek olarak günümüze kadar gelmiştir. bir yandan da günün güçlü edebi akımı olan toplumcu gerçekçiliğe uygun olarak geleceğe dair umutlar işlenmiştir. ETKİNLİK 1 5 Farklı dönemlerde yazılmış edebi eserlerden birkaçını sınıftaki arkadaşlarınızla inceleyerek eserleri yazıldıkları dönemin siyasi. açıklayınız? 3. Sizce modern düşüncenin edebiyata getirmiş olduğu yenilikler nelerdir. Suriye ve Irak’ta da bu faaliyetler zaman zaman kesintiye uğramıştır. söyleyiniz. Metne göre modern Kürt edebiyatının gelişmesinde gazete ve dergilerin rolleri nelerdir. gazete ve dergilerin modern edebiyatın gelişiminde üstlenmiş oldukları role önemli birer örnektir.yön veren ulusalcı fikirler de Kürt aydın ve sanatçıların eserlerinde önemli bir yere sahip olmuştur. eser-yazar-dönem üçgeninde ele alarak sınıftaki arkadaşlarınıza tanıtınız. 1. sosyal ve kültürel yapısıyla ilişkilendiriniz. 5 Beğenerek okuduğunuz bir edebi eseri. yazıldığı dönemle arasında bir bağ ya da etkileşim var mıdır. Rahat bir ortamda oluşturulan eserler. söyleyiniz. başta Sovyetler Birliği olmak üzere. Türkiye sınırları içerisinde cumhuriyetin ilanıyla beraber Kürt dili ve edebiyatına dair faaliyetler sona ererken. Bazı edebiyat otoriteleri tarafından ilk modern Kürtçe öykü kabul edilen ve Roji Kurd dergisinde Fuat Temo tarafından Çirok başlığıyla yazılan öykü ile Jin dergisinde yayınlanan Ebdurehman Hakkâri’nin Memê Alan adlı tiyatro oyunu.
Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). 2. • ………………. tarafından ………………………………. İstanbul’da okuyan Kürt öğrenciler arasındaki dayanışmayı sağlamaktı. kendi ekonomik sorunlarına odaklanmışlardır. • İstanbul’a yönelik Kürt göçü ………………………………………………. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız. yüzyılda. başlığıyla yayımlanmıştır. dergisinde yayınlanan ………………………………………. ( ) • Kürt aydınları. Roja Kurd hükümetçe kapatıldıktan sonra yerine. Savaş dolayısıyla 1914’te ara verdiği faaliyetlerine 1919’da tekrar başlayan ve hükümetçe kapatıldığı 1922’ye kadar devam eden cemiyetin amacı.. yanlış ise (Y) yazınız. Yekbûn Dergisi. Kürtlerin eğitimsizliğine ve yoksulluğuna çare bulmaktı. • İlk Kürt gazetesi…………………………………………………………… ……’dır.. adlı tiyatro Ebdurehman Hakkâri’nin eseridir.…………………….’ten itibaren günümüze kadar dalgalar halinde devam etmiştir. 145 . dünyada değişen siyasi tabloyla pek ilgilenmemişler. ( ) 3. Osmanlıca ve Kurmanci dilinde yayınlanıyordu. XX.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? KÜRT TALEBE HÊVİ (UMUT) CEMİYETİ: İlk legal Kürt öğrenci derneği. ( ) • Edebi eserleri inceleyerek eserin yazıldığı devirde nasıl bir dil kullanıldığını öğrenebiliriz. • Yazar yaşadığı dönemin bütün özelliklerini eserine yansıtmak zorundadır. Hevi’nin yayın organı Kürtçe ve Kürt Edebiyatı ile ilgili yazıların yayımlandığı Rojî Kurd. Türkiye sınırları içerisinde cumhuriyetin ilanıyla beraber Kürt dili ve edebiyatına dair faaliyetler neden sona ermiştir. 1912’de çok sayıda Kürt öğrencinin okuduğu Halkalı Ziraat Mekteb-i Âlisi’nde kuruldu. yazınız. Hevi’nin amacı.. • Modern Kürt edebiyatının ilk öyküsü ………………………………. onun yerine de Hetawe Kurd yayınlanmaya başladı. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1.
Bu yüzden de gazetenin birçok eksiği olacaktır. 1930 ÖNCESİ KÜRT DERGİ VE GAZETELERİ HAZIRLIK 1. Gazetenin eksikliklerini bana yazacağınızı umuyorum. Her işin başında küçük sorunlar yaşanabilir. GAZETE VE DERGİLER 1. ben bu gazeteyi yayınlayacağım. Bu gazetede. Fikir ve düşüncelerin yayılmasında gazete ve dergilerin rolünü sınıfta tartışınız? Kürdistan Şark ve Kürdistan Gazetesi İNCELEME BAŞLARKEN… Allah’ın izniyle her on beş günde bir. söyleyiniz. İnsanlar. şunlardan bahsedeceğim: insan nerede ilim öğrenebilir. Bu gazetem bir ilktir. Şimdiye kadar kimse böyle bir gazete yayınlamadı. Adını Kürdistan koydum. nasıl savaşıyor. Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı 146 . ama zaman geçtikçe işler yoluna girecektir. modern zamanlarda gazete ve dergilere niçin ihtiyaç duymuşlardır. 4. Gazetelerin edebiyat ile ilişkisi hakkındaki düşüncelerinizi söyleyiniz? 3. büyük devletler neler yapıyor. nerede iyi medreseler ve okullar bulunur? Nerede hangi savaşlar oluyor. ticaret nasıl yapılıyor? Hepsini bir bir anlatacağım.B. söyleyiniz. 2. Gazete ve dergilerin edebiyatın gelişmesinde olumlu ve olumsuz ne gibi etkileri olabilir.
2. Yazar. Bütün mirler ve ağalar. Sizce. gazeteyi hangi amaçlarla yayınladığını belirtmiştir. Kürdistan gazetesi her gün değil de neden on beş günde bir yayınlanmaktadır? BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? KÜRDİSTAN GAZETESİ: İlk Kürt gazetesi Kürdistan. Kürdistan gazetesinin çıkış günü olan 22 Nisan. söyleyiniz. 20-23 arası sayıları Londra’da. Folkston. Şam’dan. 6-19 arası sayıları Cenevre’de. fakat onun ölümünden sonra bu görevi Abdullah Bedirhan üstlendi. Mikdad Mithad Bedirhan. altı yedi yılda alim oluyorlar. insanlardan ne istemektedir? Yazarın bu isteğindeki amacı nedir? 3. … İstanbul’da bir okul açılmış. Kürt halkının alimleri. Devlet her ay onlara maaş veriyor. Şemmer’den ve Enze’den bu okula gönderiyorlar. Eğer bunu yapmazsanız. İnsanlar çocuklarını. Zengin olanlarınız köylerde okullar yaptırsın. 24-29 arası sayıları Folkston’da. hepsinin günahı boynunuzadır. mutasarrıf ve yavaş yavaş vali oluyorlar.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Alimler. Gazetenin sahibi ve yazı işleri sorumlusu. Yukarıda bir kısmı verilen Kürdistan gazetesinin ilk makalesinde yazar. yayımlanmaya başlandığı ilk dönemde politik olmaktan çok dil ve eğitimin önemini vurguluyordu. Ey mirler ve ağalar! Çocuklarınızın günahı boynunuza olsun. Gazete. dönemde ise gazetenin basımı. sayılarıysa Cenevre’de yayımlandı. Burada okuyan çocuklar her yıl iki aylığına evlerine gidip geri dönüyorlar. Toplam 31 sayı çıkan gazete. 22 Nisan 1898’de Kahire’de yayın hayatına başladı. Aşiret Mektebi’dir. Bu okulun adı. Allah tarafından memur olarak tayin edilmiş kişilerdir. Kürdistan Gazetesi 1. Siz de çocuklarınızı okumaya gönderin. halkı bilime sanata teşvik edip onlara doğru yolu göstermelisiniz. 147 . Yemen’den. 30. 1902 yılında yayınını durdurmuştur. insanlara nasihat verip doğru yolu göstermekle görevlidirler. ilk beş sayısında Mikdad Mithad Bedirhan’dı. Bağdat’tan. Mikdat Mithad Bedirhan tarafından çıkartılan gazetenin ilk 5 sayısı Mısır’ın başkenti Kahire’de. Gazetenin Cenevre’ye taşındığı dönemde ise daha çok Sultan Abdülhamit aleyhtarı liberal-demokrat düşünceler savunuluyordu. Londra. Süreyya Bedirhan’ın yönettiği 3. Cenevre ve Kahire’de yapılmak zorunda kalınmış ve yayın aksamıştır. sonra köylerine ve şehirlerine geri dönüyorlar. aşiret çocuklarının dışında kimseyi bu okula almıyorlar. Kürt Gazetecilik Günü olarak kutlanmaktadır. ve 31. Memur.
(…) Anadolu. Yukarıdaki metinde yazar gazetenin çıkarılmasına hangi sebeplerden dolayı karşı çıkmaktadır? 2. yapmak izlemelidir. Kürtlere. Abdullah Cevdet Malmîsanij. uygarlık nimeti ile beslemek. Bilmek.ancak o zaman. “Orda bir köy var uzakta O köy bizim köyümüzdür Gitmesek de görmesek de O köy bizim köyümüzdür. Burada. söyleyiniz. Ey Kürt gençleri! Bir Kürt köyünde bir ilkokul kurucusu ve öğretmeni olmayı rastgele bir yerde kaymakam ve müdür olmaya tercih edeceğiniz zaman.” Dr. Kürtlerde okuryazar ne yazık ki parmakla gösterilecek kadar azdır. İstanbul’da çene ve kalem çalmaktan asla bir şey çıkmayacaktır. Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı 148 . Köylere! Köylere! Darı ekmeği yemek. keçi sütü içmek ve köyleri nurla. Bilmek. Abdullah Cevdet HETAWİ GAZETESİ YAZARLARINA Kuşkusuz.Nevin Güngör Reşan. “Kavmi için yüreğinde kuvvetli bir şefkat ve şefkatli bir kuvvet hisseden gencin hamiyet faaliyetinin besmelesi Anadolu’ya koşmak olmalıdır” sözünden ne anlıyorsunuz. mensup olduğu unsurun ortaya çıkma.” Yukarıdaki dörtlüğün temasıyla okuduğunuz bu metnin ana fikri nedir. eksiksiz bir yiğitlik ve azim ile istenilmelidir. Kavmi için yüreğinde kuvvetli bir şefkat ve şefkatli bir kuvvet hisseden gencin hamiyet faaliyetinin besmelesi Anadolu’ya koşmak olmalıdır. fakat gazeteyi okuryazar milletler için çıkarırlar. aydınlanmış ve değişmiş bir kavim olarak görmek istersiniz. söyleyiniz. Kürtleri uygarlaşmış. yaşama nedenlerinin en önemlisinden yoksundur. Hiç kuşku yoktur ki Osmanlı İmparatorluğu’nun kuvvet ve kıvamını arzu eden her birey. mürekkep akıtıyorsunuz. itibar kazanma ve aydınlanmasını istemelidir. Her şeyden önce hava götürelim. Kürt Talebe-Hêvî Cemiyeti 1.düşülmesi gereken yola düşmüş olacaksınız. ETKİNLİK 5 Abdullah Cevdet hakkında araştırma yapıp topladığınız bilgileri sınıftaki arkadaşlarınızla paylaştıktan sonra ürün dosyanızda saklayınız. 3. fakat bu istemekten ne çıkar? İstemeyi. Kürtlüğe hizmet etmek için ter döküyor. uygar yaşam için hava demektir.
boş olur. hayat haklarını tanıtmak. Hepsi bir ulusal daire çizmişler. 2. maksada hizmet edici kılmak da kurallarına uygun biçimde yazmakla olur. Kürt dilini yazmak ve kolayca bellemek. insanlık içinde sönmesini. Bugün kullandığımız harflerle dilimizi yazıya geçiremeyiz. Bir kavmin ruhsuz kalmasını tasavvur ediniz. Bu tavsiye pek erkendir. geliştirmek. … Evvela. ırkının ölmesini. sözden daha kuvvetlidir. onlara varlıklarını. ölmeye ve yutulmaya mahkum olmak ne büyük bir elemdir. yaşam haklarını tanıtmak. gereksiz. Dili iyileştirmek.” Sizce. belletmek için de eski harflerimizin (Urdu harfleri) diriltilmesi ve yeniden düzenlenmesi gereklidir. ırkdaşı olmayanlar tarafından yutulmasını istemez. Bundan dolayı bu. Abdullah Cevdet. İş. … Şimdi biz Kürtlere düşen görev. Uygar toplum içinde. İlerlemeye ve yükselmeye koyulmuşlar. insan kitlesi içinde pek geride kalarak ruhsuzlaşmışlar. Elbette hiçbir Kürt. düzeltebilirsek ve bu harfler ile geri kalmış kavmimize yeni yönteme uygun okuma ve dilbilgisi kitapları ve bir sözlük armağan edebilirsek gayemize varma yolu açılmış olur.düşülmesi gereken yola düşmüş olacaksınız. Belirleyelim de sonra Kürdistan’a gidelim. onlara varlıklarını.” Mevlanzade Rıfat. erdemli kişi ve dil bilenimiz var. ulusal ideal arkasında koşmayan uluslar. söyleyiniz. verimsiz. Bunlar bir araya gelip bir bilim kurulu oluşturmalıdır. bu paragrafta yazarın anlatmak istediği düşünce nedir. ne kadar acı vericidir. amaçlarımız nelerdir. Bu esaslar sanıldığı kadar güç olmasa gerek. onları ilerleme yoluna koymak neye bağlıdır? Ben Sayın Doktor Abdullah Cevdet Bey’le aynı düşüncede değilim.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı SAYIN HETAWİ KÜRD GAZETESİ KURUCULARINA “Bütün kavimleri görüyoruz. Ortada belli başlı bir gaye olmadan Kürt gençlerini Anadolu’ya yaymak. Kürtleri uyandırmak. başımızın çaresine bizzat bakmaktır. Kürtlerin gelişimi için nasıl bir yol önermektedir. “Başımızın çaresine bizzat bakalım!” cümlesine her Kürdün katılması gerekir. Ulusunu bilmeyen. “Ey Kürt gençleri! Bir Kürt köyünde bir ilkokul kurucusu ve öğretmeni olmayı rasgele bir yerde kaymakam ve müdür olmaya tercih edeceğiniz zaman -ancak o zaman. Bugün Kürtler arasında. bunları sağlam bir şekilde belirleyelim. Kürt Talebe-Hêvî Cemiyeti 1. Kürtleri uyandırmak. onları ilerleme yoluna koymak için evvela dil gereklidir. Bu yüzden gayemizin izlenmesi güçtür. açıklayınız? 149 . birçok bilgin. Eski harflerimizi diriltebilir. Malmîsanij.
ancak Sovyetler Birliği dağılmadan önce 4000 tane basılan gazete. ETKİNLİK 2 BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? RİYA TEZE: 29. Mevlanzade Rıfat. Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada’daki Kürtlere kadar ulaşırdı. ETKİNLİK 1 5 XX. 5 Jin dergisi hakkında bir araştırma yapıp ulaştığınız bilgileri sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? JİN (HAYAT) DERGİSİ: 1918’de İstanbul’da yayınlanmaya başlanmıştır. Günümüzde tirajı 500’e kadar düşen gazete kırk yıllık emektarı Emerikê Serdar yönetiminde çalışmalarına devam etmektedir. Fransız İhtilali sonucu ortaya çıkan ve yayılan milliyetçilik akımının etkileri hangi metinde daha açık bir şekilde ortaya çıkmıştır. söyleyiniz.1930’da Ermenistan’ın başkenti Erivan’da yayın hayatına başlar. söyleyiniz. 5. Dergi 2 Ekim 1919’da kapatılıncaya kadar toplam 25 sayı yayınlanır. Sovyetler Birliği sınırları içerisinde bulunan tüm Kürt köylerinin yanında Avrupa.03. söyleyiniz. 4. Defalarca yayın hayatına ara veren gazete halen yayınlanmaktadır. edebiyat ve kültür ve dillerine sahip çıkmaya çağıran dergi yayımladığı siyasi yazıların yayında Kürt Edebiyatının gelişimine de büyük katkılar sağlamıştır. Riya Teze Kafkasya’da yaşayan Kürtlerin 1930’lardan beri yürüttükleri edebi ve kültürel çalışmaların adeta bir aynası olmuştur. 150 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Yukarıdaki her iki metni dikkate alarak Kürt toplumunun o dönemde içinde bulunduğu koşullar hakkında neler söylenebilir? Bu koşulları göz önünde bulundurduğunuzda sizce hangi yöntem daha uygundur.3. Abdullah Cevdet’in hangi görüşlerine karşı çıkmaktadır. yüzyılın başında ulusalcı fikirlerin yoğun bir şekilde tartışılmasının nedenleri nelerdir? Bu fikirler sonucunda insanlık tarihi nasıl etkilenmiştir? Tartışınız. Kürtleri kendi tarihlerine.
Kürt kültürüne ve folkloruna ait ürünleri toplayıp yayınlanması. Sizce bu dergilerin tamamının Türkiye’nin sınırları dışında yayın yapmalarının nedenleri nelerdir? 3. Irak’ta yayınlanan başka Kürtçe edebiyat dergisi var mıdır? Araştırınız. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? HAWAR DERGİSİ: Cumhuriyetin ilanından sonra yurtdışına gitmek zorunda kalan Celadet ve Kamuran Bedirhan kardeşler tarafından Suriye’nin başkenti Şam şehrinde 15 Mayıs 1932’den 15 Ağustos 1943’e kadar düzenli olmayan aralıklarla çıkarılan dergi. 4 sayfası ise Fransızca olarak yazılmıştır.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 2. toplam 57 sayı yayınlanmıştır. Hawar dergisi. Osman Sebri. sayısından sonra tamamıyla Latin alfabesi ile yazılmıştır. Dergide ilk önceleri Kürtçe yazılar hem Arap hem de Latin alfabesi ile yazılıyordu. 1930 SONRASI KÜRT DERGİ VE GAZETELERİ HAZIRLIK 1. Nuredin Zaza. Kamuran Bedirhan. Cigerxwin. Qedrican. 20 sayfalık olan derginin 16 sayfası Kürtçe. Hawar dergisini önemli kılan şeyler. Dergide kullanılan dil son derece anlaşılır ve duru bir dildir. 23. Mıstefa Ehmed Boti ve Celadet Bedirhan gibi şahıslar Hawar dergisiyle isimlerini ölümsüzleştirmişlerdir. 4. Daha önce Hawar. klasik dönemde yazılmış eserleri yayınlanmasıdır. Türkiye’de şu an yayınlanmakta olan Kürtçe edebiyat dergileri varsa bunları sınıfınıza getirip inceleyiniz. Kürt yazı dilini ve yapılan yenilikleri halka benimsetmek ve Kürt edebiyatını sevdirmek ve bilinç kazandırmak için sistemli bir çaba harcamıştır. Ayrıca modern Kürt edebiyatında önemli bir yer tutacak olan. Kürtçeye ait bir Latin alfabesi hazırlanması. Kürtçe dil grameri üzerine çalışmalar yapıp bunları yayınlanması. Riya Teze ve Gelawêj dergilerini duydunuz mu? 2. Ronahi. 151 .
Kürdistan’daki gelenek. kurallarını belirledim. çünkü dil var olmanın ilk koşuludur. bilinçte iyiliğin ve kurtuluşun yolunu açar. olguya yeni sözcükler bulabilen. Biz de çalışmamızı aşağıdaki tüzüğe göre yürüteceğiz. Kendini bilmek. Kürt tarihi ve coğrafyası üzerine çalışmalar yapmak. Her türlü Kürtçe öykü. Kürt folklorunun ve danslarının üzerine çalışmak. meslek ve sanatlar üzerine araştırmalar yapmak. ayrıntılarını iyice inceledim. yedi sekiz dille karşılaştırdım. Ben. fabl. Bilim ve bilgi. Kendini bilen ve bilinçlenen herkes. kendi lehçeleriyle zenginleşip standart bir dil olabilmesi için neler yapabiliriz? … 152 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . bir Kürt ve Kürtçe bilen olarak dilimi çok iyi biliyorum. Bunların bir kısmı doğru bir kısmı da yanlıştır. Aynı zamanda dilimiz. anlatabilir. Kürtçenin gramerini hazırlayıp kitap şeklinde yayımlamak. • • • • • • • • • Kürtçenin alfabesini yaygınlaştırıp öğretmek. Kürt lehçeleri üzerine çalışmalar yapmak. deyim ve şarkıları derleyip yayımlamak. Dilimiz geniş bir dildir. her yeni objeye. yalnız siyasetten uzak olacaktır.İNCELEME HAWAR’IN YAZILMA AMACI VE ÇALIŞMA TARZI “Hawar. Kürtlerle ve Kürtlerin her türlü beklentisiyle ilgilenecek. Bizim Hawar’ımız her şeyden önce dilimizin varlığını tanıtacaktır. kendini bilmektir. Bu durumun tam tersi de tabii ki söz konusudur. Her türden Kürtçe yazılı metin üzerine çalışmalar yapmak. çünkü Kürtlerin ilgilendiği her konu sözcük bazında dile yansımıştır.” Hawar. Dilimiz hakkında. Kürtçe divanları tasnif edip yayımlamak. bu yüzden dilimi yabancılardan daha iyi tanıtabilirim. geçmişte ve günümüzde yazılanları tasnif etmek. bilginin sesidir. geliştirilebilen bir dildir. kendini tanıtabilir. bu güne dek birçok şey söylendi. … Bugün dilimizde iki türlü eksiklik mevcuttur: Kürtçe kelimelerin yok olması ve dilimize yabancı kelimelerin girmesi. Dilimi. … Bir çalışmanın başarıya ulaşabilmesi için tüzüğe ihtiyacı vardır. Dilimizin kendi zenginliğine dönebilmesi.
Yazara göre Kürtçenin önündeki zorluklar nelerdir? 4. Hawar. bazıları bir lehçemizde yaşatılırken diğer bir lehçemizde ölmektedir. arasında yer alıyordu. Hawar dergisi önüne koyduğu hedefleri gerçekleştirebilmiş midir? Derginin yapmış olduğu çalışmaların Kürt dili ve edebiyatı açısından önemini araştırınız? ETKİNLİK 5 Okulunuzda bir edebiyat ve dil dergisi oluştursaydınız ilk sayınızda hangi konuları işlerdiniz? Yayınlayacağınız derginin yayın politikasının ilkelerini arkadaşlarınızla belirleyiniz. 15 Mayıs 1932.) 1. “Dil var olmanın ilk koşuludur” cümlesinden neler anlıyorsunuz? 2. Hesen Hişyar. tamamen kaybolmaktadır. Biz. Yazar Hawar’ın amaçlarını nasıl dile getirmiştir? 3. Nisan 1942 yılında. Okuduğunuz metne göre Kürtçenin geniş ya da dar bir dil oluşu hangi özelliklerinden kaynaklanmaktadır? 5. Hawar dergisinin resimli eki olarak çıktı. magazinden. yazılarımızı bu kelimelerle yazmalı ve her sayının sonunda bir sözlük yayınlayarak az bilinen ve yeni türetilmiş kelimelerin anlamlarını okurlarımıza bildirmeliyiz. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? RONAHİ DERGİSİ (AYDINLIK DERGİSİ): Aylık olarak yayımlanan Ronahi dergisinin ilk sayısı. zaman zaman onları bulup. Osman Sebri. savaş haberlerine. Celadet Bedirxan 153 . Sayı: 1. Toplam 28 sayı çıkan derginin yayın hayatına. Şam. tasnif edip ihtiyaca göre Kürtçe kelime yapısına uyarlıyoruz. 1945 yılının Mart ayında son verildi. Kültür ve sanattan. … (Celadet Bedirhan. bilmece ve öykülerde yaşatılmaktadır. bazıları da konuşma dilinde çok az kullanılırken tekerleme. Qedrican ve Cigerxwin derginin belli başlı yazarları Nevin Güngör Reşan. onların peşindeyiz. öykü ve masallara kadar birçok dalda yazıların yayımlandığı derginin genel yayın yönetmeni Celadet Ali Bedirhan’dı. Dilin ilerlemesi için.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Bazı kelimelerimiz.
İmam. İmam ona sordu: — Yine ne var.bizim eve gelip güzel sesinle bir mevlit okur musun? İmam: — Cemşid değerli bir delikanlıdır. İmam nikahlarını kıyıp onları tebrik etti. Bunun sebebi ne acaba? Hurşid: — Mutluyum da ondan imam efendi. eğitimini tamamladı ve arkadaşlarının arasında birinci oldu. biraz düşündükten sonra başını kaldırıp şöyle dedi: — İsmi Cemşid olsun. Hurşid yine birkaç kişiyle imamın önünde durdu.HURŞİD Hurşid köyün en zenginiydi. oğlum Cemşid. Kızın babası çok zengin. Neden yaşlanayım ki? İmam: — İnşallah her zaman böyle olursun. imama teşekkür ettikten sonra huzur içinde evine gitti. Allahın izniyle oğlun sana ve halkımıza hayırlı bir evlat olsun. Sizden ricam nikahlarını kıymanız. İmam yüzüne bakıp sordu: — Sen her geçen gün daha da gençleşiyorsun.bir zahmet. Hurşit ve Cemşid küçük bir sala binip gölü geçerek gelin ve damat için alışveriş yapmaya şehre gideceklerdi. eskiden olduğu gibi güçlü ve yakışıklıydı. kendini dünyanın en mutlu insanıymış gibi hissediyordu. Yüzünde gençliğin ve yaşamın izleri görünüyor. Git. gölün dört bir tarafı rengârenk çiçeklerle çevrilmişti. yakışıklı ve ağırbaşlı bir delikanlıydı. *** On altı yıl sonra Hurşid bir gün tekrar imamın yanına gitti. Bir gün köyün imamının önünde diz çöktü ve şöyle dedi: — Bir oğlum oldu. 154 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Boylu poslu. yalnız bir oğlum var ve benim için çok değerli. *** Birkaç hafta geçti. *** Sekiz yıl daha geçti. Hurşid Efendi? — Bu yıl. oğluma güzel bir isim bulmanı istiyorum. Hurşid. aylardan mayıstı. bu gece. Söyle yine nedir isteğin? Hurşid: — Oğluma bir kız istedim. Cemşid bir rüyada gibiydi. bu gün onun için bir mevlit okutmam lazım. Göl durgundu. Senden ricam. Hurşid oğluna bakıyor. ben onun için Kürtçe bir mevlit okuyacağım. Benim. Benim ismim ve köyde başka kimsede yok. Çok da başlık istedi. dedi.
Hurşid: — Evet. İmam kapıyı açınca. Cemşid suya düştü. Tekrar çıkıp bir imdat çığlığı attı. aklı başka yerlere gidiyordu. Birden küreklerden biri suya düştü. Gözlerinde güçlü bir ışık parlıyordu. Hurşid. sonra başını kaldırıp imama baktı. beli bükülmüş. dedi. ben bu gün tarlalarımın yarısını sattım. karşısında uzun boylu. O anda diğer eli de çözüldü. ancak bazen dalıyordu. Hurşid gözlerine inanamayıp oğlunun çıkmasını bekledi. Hurşid yüreğini köyün çocuklarına açmıştı. Hawar. imamın söyledikleri üzerine biraz düşündü. yüzme bilmiyordu. Böyle bir şey benim de başıma geldi. Hurşid üç gün üç gece orda bekledi. ancak Allah izin vermedi. Önce karşısındakini tanıyamadı.Şam. Hurşid kalkıp masaya bir kese dolusu para bıraktı.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Güçlü bilekleriyle kürekleri hızla çekerken sal gölün üzerinde adeta kayıyordu. (Nureddin Usıf (Nureddin Zaza). Gel sevgimizi köyün çocuklarına verelim ve onları okumuş. Köyün yoksul çocuklarının okuyabilmesi için. Buraya oğlum Cemşid adına sana bir şey vermeye geldim. Cemşid çabucak dönüp elini düşen küreğe uzattı. 1932) 155 . Diğer gün onu toprağa verdiler. Sayı: 27. *** Hurşid malını. On altı yıl sonra köyde kırk tane değerli. sonra: — Sen Hurşid değil misin. ancak suyun üzerinde birkaç baloncuktan başka hiçbir şey görünmüyordu. dedi. Hurşid: — Evet. bu gece yarısı hayırdır. saçları ağarmış bir adam gördü. benim. Şimdi ben onun borcunu ödüyorum. güçlü ve değerli gençler olarak yetiştirilelim. sonra babasının gözlerinin önünde suyun dibine gömülüp bir daha çıkamadı. *** Bir yıl sonra kapı çalındı. İmam. Allah rahmet eylesin. Birden suda kayboldu. Hurşid’in ellerini tutup yumuşak bir sesle: — Cemşid iyi bir çocuktu. Görüyorum ki sen onun için çok üzülüyorsun. yaşlı. okumuş ve yurtsever gencin düğünü oldu ve Hurşid halayın başını çekiyordu. dedi. Üçüncü gün oğlunun şişmiş bedenini sırtlayıp eve götürdü. imamsa bildiklerini halka vermişti. Cemşid kendi elleriyle halkına büyük iyilikler yapmak istiyordu. İmam: — Bu paralar çok.
ETKİNLİK 3 156 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Bu dönemde. Avrupa’da büyük yankı uyandırdı. Fransa Kürt Enstitüsü’nün kurucuları arasında yer aldı ve ölümünden bir yıl önce Ehmedê Xanê’nin Mem û Zîn adlı eserini Fransızcaya çevirdi. NUREDDİN ZAZA: Asıl adı Yusuf Ziya olan Dr. Çocukluğu Türkiye sınırları içerisinde geçen Zaza. 1919’da Elazığ. Merak öğesi öykünün hangi bölümündedir. Dünya Savaşı ertesi İsviçre’ye yerleşti ve Lozan Üniversitesi’nde yüksek öğrenime başladı. verilen eserlerin pek çoğunda niçin okumanın önemi üzerinde durulmuştur.1. Irak. edebiyat ve eğitim konusunda önemli çalışmalar yapmalarını sağlayan etmenler nelerdir araştırınız? 5 Özgür ve baskısız bir ortamın dil ve edebiyatın gelişmesi için sağladığı faydalar nelerdir? Sınıfta tartışınız. 1969 yılında Lozan’a döndü ve daha çok Kürt dilini geliştirmeye yönelik çalışmalarda bulundu. II. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? DR. 4. Yukarıdaki öykünün serim-düğüm-çözüm bölümlerini belirleyiniz. Maden’de doğdu. ağabeyi Dr. söyleyiniz. 1960’lı yıllarda birçok kez tutuklandı ve Suriye. 5 Eski Sovyetler Birliği sınırları içerisinde yaşayan Kürtlerin dil. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Celadet Bedirhan’ın Kürt dili ve edebiyatı ile ilgili çalışmalarını araştırıp ürün dosyanızda saklayınız. niçin. Genç yaşına rağmen Kürt örgütleri içerisinde önemli görevler yürüten Zaza’nın birçok yazısı Hawar ve Ronahî dergilerinde yayınlandı. 2. Öğrenciliği sırasında Avrupa Kürt Öğrenci Derneği’ni kurdu. söyleyiniz. 7 Ocak 1988’de Lozan’da kanser hastalığına yenik düştü. İmam ve Hurşid karakterini tasvir ediniz. Nureddin Zaza. Ürdün ve Lübnan gibi ülkelerin cezaevlerinde yattı. Ehmed Nafîz ile birlikte Şeyh Said isyanının başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Suriye’ye geçti. 1981 yılında Fransızca olarak yayımladığı Mavie de Kurde (Bir Kürt Olarak Hayatım) kitabı. Sizce gençler neden okulda değil de köyün imamının yanında okumaktalar? 3.
Bağdat. söyleyiniz. başlangıçta sadece Arap aşiret liderlerinin çocukları alınırken. edebiyat ve askerî dersleri okutulmuştur. İstanbul’da Akaretler’deki bir binada bir yıl faaliyet gösterip buradan Kabataş’taki Esma Sultan Konağı’na taşınmış. bütün aşiretlere hitap eder duruma 157 . AŞİRET MEKTEPLERİ HAZIRLIK 1. tarih. sonraki yıllarda. zamanın fen bilgisi. Fransızca. özenle yetiştirilmiş ve sonraki yıllarda çocukların sayıları arttırılmıştır. 21 Eylül 1892’de açılan okul. beş yıla çıkarılan okulda Kur’an-ı Kerim. ilmihal gibi dinsel içerikli derslerin yanında. Bu çocuklar. buralardaki ağaların ve aşiret liderlerinin çocuklarını Osmanlı kültürüyle yetiştirip devlete. aşiretlerin yoğun ve hakim olduğu bölgeleri muhafaza etmek. Fransız Devrimi’yle ortaya çıkan yeni fikirler imparatorlukların varlıkları için bir tehlike oluşturmuş mudur. Okula Halep.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 3. İki yıllık öğretim programı. Böylece mektep. Türkçe. Bu okul. Bu okula. İNCELEME AYDINLAR YETİŞİYOR Sultan II. saltanata bağlamak amacıyla açılmıştır. Diyarbakır ve Trablusgarp vilayetlerinden 12-16 yaş arasındaki çocuklar alınmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun toplumsal yapısı hakkında neler biliyorsunuz? 2. coğrafya. Abdülhamit tarafından. kapanana kadar da burada eğitime devam etmiştir. fıkıh. okulun saygınlığının artması üzerine Kürt ve Arnavut aşiret liderlerinin çocukları da kabul edilmeye başlanmıştır. Musul.
İstanbul 3. 1992. Şam 14. 1930. 1992. 5 Hamidiye Alayları hakkında bilgi toplayıp arkadaşlarınızla paylaşınız. 1992. Dicle Kaynağı. Welat. Aşiret Mektepleri’nde sadece aşiret liderlerinin çocuklarının okutulmasının nedenleri nelerdir. İstanbul 9. Ronahi. Agri. söyleyiniz. Süleymaniye 13. 1913. Cenevre. İstanbul 6. Kürt Teavûn ve Teraki Gazetesi. İstanbul 17. 1909. 2. 1939-1949. 1898-1902. bu okulda yetiştirilen Kürt çocuklardan bazıları daha sonra Hamidiye Alayları’na komutan olarak atanmışlardır. 1987-2007. Gelawêj. Peyman. 1932-1943. 1. Diyarbakır 7. Şark ve Kürdistan. ancak dönemin siyasi görüşleri. İstanbul 158 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Jîn. Aşiret Mektepleri’nin kuruluş amaçları nelerdir. Kürdistan Gazetesi. 1908-1909. Nûdem. Sizce Aşiret Mektepleri’yle amaçlanan sonuçlara ulaşılmış mıdır? Nedenleriyle birlikte söyleyiniz. Erivan 11. Nûbihar. 3. İstanbul 19. söyleyiniz. 1908. Şam 12. Aşiret mektebinden mezun olan çocuklar. özellikle ulusalcı fikirler okulun öğrencileri arasında da rağbet görmüş ve bu okullardan mezun olanlar daha sonra ulusal düşünceler ışığında gelişen hareketlere katılmışlardır. Rewşen. İstanbul 15. İstanbul 4.1918. Stockholm 18. Riya Teze. Kürdistan. İstanbul 5. İstanbul 8.gelmiştir. 1992. 1942-1943. Bu okulun açılmasıyla asıl hedeflenen Osmanlı İmparatorluğu’nun birliğini sağlamak ve aşiretlerin Osmanlı Devleti’ne olan bağlarını güçlendirmektir. Amid-Sevda. Hawar. Paris 16. okulun 1906’da yemeklerle ilgili çıkan bir ayaklanmada kapatıldığını yazsa da politik bir ayaklanma sonucu kapatıldığı sanılmaktadır. Daha sonra bunları ürün dosyanızda saklayınız. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? BUGÜNE KADAR ÇIKAN BAZI KÜRTÇE GAZETE VE DERGİLER: 1. Sizce. 1909. Kahire. Arşivler. Harbiye ve Mülkiye mekteplerine gönderilmişler. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Aşiret Mektepleri’nin Kürt aydınlanmasındaki rolünü sınıfça tartışınız. Ağrı 10. Kurmanci. 1908. 1948. Roji Kürd. Londra 2. 1929-1930.
bir sayısı da Fransızca yayınlanmıştır. Kürt aydınları gazete ve dergiler çıkararak halkı hangi konularda aydınlatmayı görev edinmişlerdir. Zerê. okuduğunuz diğer ulusların roman ve öyküleriyle karşılaştırınız. Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti İstanbul’da Kürtlerin yürütmüş oldukları kültürel ve edebi faaliyetler cumhuriyetin ilan edilmesiyle neden son bulmuştur? 2. ( ) 3. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). Bunun nedenlerini tartışınız? 4. • İlk Kürt filmi. ( ) • Roja Nû gazetesinin bazı sayıları Kürtçe-Fransızca. • 71 tane telif eseri bulunan yazar. Batı edebiyatındaki roman ve öykünün yerine. demokrasiye ve hoşgörüye etkileri nelerdir? 3. değişen dünya dengelerinden insanları haberdar etmekle görevli basın yayın organlarındandır. ( ) • Gazete ve dergiler. ROMANDA ANAFİKİR VE KONU HAZIRLIK 1. C. 159 . klasik Kürt edebiyatında hangi edebi türler üretilmiştir. Sizce. “Gazete. • 1943-1946 yıllarında Beyrut’ta yayınlanan haftalık siyasi gazete… ……………….’dir. 5. 2. batı toplumlarına göre daha sonra gelişen edebi bir türdür. yazınız. 1K kuralına uygun bir gazete haberi tasarlayarak yazınız.. dergi. 1926 yılında Ermenistan’da çekilmiştir. 5. Doğu toplumlarında öykü ve roman. şair ve çevirmen olan …………………. toplumsal barışa. ROMAN VE ÖYKÜ 1. 5N. Kürt roman ve öykü yazarlarının eserlerini okudunuz mu. yanlış ise (Y) yazınız. yasakların. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız. mecmua.. 4. Sizce. ajans” sözcüklerinin anlamlarını ve kökenlerini araştırarak yazınız. bülten.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. araştırınız. Türkiye’de çağdaşlaşmanın önemli öncülerindendir. düşünür. jurnal.
Gitmek gerek. ancak ne yazık ki Van Gölü’nün kenarına değil. umutsuz olmak kötüdür. Eller sıkılıyor.” Düüüüttt… Düütt… Vakti gelmiş. gemiye doğru yürüyor. “Güzel kardeşim. Memduh Selim Bey’in ayakkabılarına… O. Bu kara ve musibetli günler çabuk geçecek. ancak sizler. kısa bir süre sonra ben tekrar buradayım. eşyaları. yolcudur. üzülmeyin… Bu yolculuk kısa sürecek. kazananlar kaybedenleri sürüyor. Gözyaşları yanaklardan süzülüyor. Bizim her zaman umudumuz olmalı. Kız kardeşi ağlıyor. Hava karanlık. yüzünde yarım bir tebessüm ile etrafına bakınmakta. O. Rousseau. Kurtulanlar kaçıyor. Gemi ağır ağır uzaklaşıyor. La Fayette.” Memduh Selim Bey. babası ağlamaklı. Uzak yerlere doğru… Bin yılların töresi tekrarlanıyor. zayıflıktır. o zamana kadar burada beni beklemelisiniz. Kalplerin sıcaklığı birbirine geçiyor. Onlar şimdi ıslak. yaban ellerine doğru gitmektedir. Memduh Selim Bey’in elinde iki çanta. Kucaklar açılıyor. Descartes. Siya Evinê 160 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . “Evime ve kitaplarıma iyi bakın. diğerinde ise Ahmedê Hani. ayakkabılarına bakıyor. İnceden inceye bir yağmur yağmakta… Damlalar kıyıdaki siyah taşlardan sıçrıyor. Ömer Hayyam. beni karşılamaya gelmelisiniz. Damlalar sıçrıyor. Döneceğim… Döneceğim…” Eller sallanıyor. Firdevsi. (*Siya Evînê) Mehmed Uzun. Dudaklar tebessümle oynuyor. Shakespeare. Montaigne. Yerüstü ve yeraltı şeytanları kin kusuyorlar. Su yarılıyor. Bir elinde çantası. İnsanlar yakalanıp öldürülüyor. Ona yol görünmüş. Ülkenin dört bir yanında idam sehpaları kurulmuş. Galata… Gemi… Yağmur… İnsanlar… Gözyaşları… Mendiller… Dağlanmış yürekler… Göçün ve sürgünlüğün hükmü geçmekte. ufuk kapalı… İleride sis ve dumandan gayrı bir şey görünmüyor. Sonra da babası ve kız kardeşine. “Siz hiç merak etmeyin. Voltaire yani doğu ve batı bir arada.İNCELEME YİTİK BİR AŞKIN GÖLDESİNDE* 1923 sonbaharının başlangıcı. Yağmur yağıyor. Hareketlerine karşı olan güçlerin ve kişilerin izini sürüyorlar. ıslak mendiller sallanıyor. elbiseleri. Yeni ayakkabılar o rüyadan sonra alınmıştı. Memduh Selim Bey.
yirmi yedi yılım. Bîra Qederê. Onları kucağında büyüten. konaklar. hayatlarının şehrinisonsuz anılarla dolu şehri. Bulgar gemisi Serivia İstanbul limanından demir alıp ağır ağır Karadeniz’e doğru yol alıyor. belki de bir daha görmeyiz onu. beyaz geceleriyle umutlarını ve düşlerini işleyen İstanbul.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı KADER KUYUSU* Öğleden sonra. İstanbul. bütün şehirlerin padişahı olan şehriarkalarında bırakıp gidiyorlar. her iki tarafta dans edercesine bir bir görünüp kayboluyor. her şeye rağmen tekrar döndüğümüz bu şehri bir daha göremeyiz? (*Bîra Qederê) (Mehmet Uzun. hafifçe geminin ön tarafında dikilip Boğazın her iki yakasını dikkatle ve çok özel duygularla izleyen Celadet ve Kamuran’ın saçlarını okşuyor. bu şehirde geçti. tanıdık ağaçlar ve ormanlar. Celadet ve Kamuran gidiyorlar. zenginlikleriyle aşklarını süsleyen. surlar. sırlarını saklayan. saraylar. Avesta Yayınları. Minareler. 1999. Yel. hayata ve yaşamlarına anlam katan. Hafif bir yel. kaleler. Nasıl olur da.) 161 . şimdi karşılarında ayrılık valsi yapmakta. Celadet: — Onu nasıl bir daha görmeyiz? Hayatım. Boğazın suları geminin önünde açılıyor. Gemi birkaç defa tiz bir sesle İstanbul’a veda ediyor. zaman birazcık öğleni geçmiş. besleyip eğiten. Kamuran: — İyi bak nazlı İstanbul’a. geminin ardında köpüren suları okşuyor.
bazen halasına uğrayıp onun gönlünü azıcık ferahlatırdı. Her iki metinde kahramanlar geleceğe olan umutlarını nasıl dile getirmektedirler? ETKİNLİK 5 Kürt edebiyatının ünlü roman ustası Mehmet Uzun’un edebi yönünü ve eserlerini tanıtan bir sunum hazırlayıp sınıftaki arkadaşlarınızla bu bilgileri paylaşınız. Şewêş. Sizce edebiyat. babası da zavallı. Arkadaşlarıyla iyi geçinir. Akşama kadar köyün içinde sessizce dolaşır. Sako gibi köyde hadise çıkarmazdı. on yaşındaydı. Hep kendi halindeydi. 162 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Anasını hiç görmemişti. oynar. Şewêş’in bir tek halası vardı. bir çobanın oğluydu. Başkalarını çekiştirmezdi. açıklayınız. o da yaşlı bir kadıncağızdı. ÖYKÜDE ANAFİKİR VE KONU ŞEWÊŞ Şewêş. onların kalbini kıracak söz söylemezdi. farklı kültürlerin karşılıklı gelişmesinde nasıl bir role sahip olabilir? 4. her iki metnin ortak teması nedir. Şewêş. gününü geçirirdi. Cumhuriyetin ilanından sonra Kürt aydınlarının yurt dışına gitme nedenlerini tartışınız? 3. fukaranın biriydi. Sizce. 2.1. 2.
Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı
Şewêş’in bu hali, köylülerin çok hoşuna giderdi. Hepsi de Şewêş’i çok severdi. Köyün aksakallıları, onu her gün evlerine götürür, karnını doyururlardı. Ona sahip çıkarlardı. Herkes, bu çocuk iyidir, zekidir, derdi. Şewêş, akşam vakti yola çıkıp babasının yolunu gözler, gelmesini beklerdi. Babası gelir gelmez, ona doğru koşar, onun kucağına atlardı. Babasının ellerini tutup öperdi. Babası da oğlunun iki gözünden öperken sanki yüreğine su serpilirdi. Bir gün, Şewêş yola çıkıp babasını beklemeye koyuldu. Bir süre geçti, güneş battı, karanlık çöktü, babası bir türlü gelmedi. Şewêş, o karanlıkta bir başına kaldı, bazen karanlığa kulak kabarttı; ama hiçbir yerden ses gelmedi. Şewêş, bir yere oturup babası için ağladı, sonra içi geçti, öylece uyuyakaldı. Koyunların sesi ovayı kaplamıştı. Şewêş’in babası, vadi tarafından yavaş yavaş geliyordu. Şewêş, sesi duydu, kalkıp babasına seslendi: — Baba! Baba! Babası: — Şewêş? Sen misin? Şewêş: — Evet, baba, benim! Babası: — Gel buraya kurban olduğum! Şewêş, babasına doğru koştu, gidip elini tutup öptü, sonra: — Baba, bugün niye öyle geciktin? Niye erken gelmedin, dedi. Babası: — Kurban olduğum, oğlum, koyunlar yeterince otlamamışlardı, ben de biraz yorulmuştum, o yüzden geciktim. Şewêş: — Baba, kurban olduğum, bir daha bu kadar gecikme. Evde kimsenin olmadığını biliyorsun. Ben kimin yanında kalırım, dedi ve ağladı. Babası, oğlunun ağladığını görünce, yüreğindeki yara tazelendi. O da gözyaşlarını bıraktı. Sonra çoban, sakinleşti, Şewêş’in başını ellerinin arasına alıp gözlerini sildi, onu öptü. — Oğlum, Allah büyüktür, biz de muradımıza ereriz elbet, dedi. Sonra oğlunun ellerinden tuttu, yavaş yavaş köye geldiler. Çoban, koyunları avluya koydu, sonra oğluyla kalkıp gittiler. Evlerinde yorgan, yastık yoktu, sadece bir örtü vardı. Baba, oğlunu koynuna aldı, kolunu Şewêş’in başının altına yastık yaptı. Şewêş, başını babasının göğsünün üstüne koydu, kolunu da babasının boynuna doladı, öylece uyudular.
163
Sabahyıldızı çıkmıştı, horozlar ötüyor, rüzgâr usulca ağaç tepelerine vuruyordu. Sallanan yapraklar, hoş bir ses çıkarıyordu. Her taraftan sesler geliyordu. Tüm köylüler uyanmıştı; ama oğulla babası hâlâ uyuyordu. Bir süre geçti, çoban uyandı. Koyunları kaldırmanın vaktiydi, gün yükselmişti; fakat yaşlı çoban hastaydı. Yattığı yerde inliyordu. Ara sıra oğlunun yüzüne bakıyordu. Bu sırada, köyden bir aksakallı, çobanın kapısını çaldı, sonra seslendi: — Çoban, çoban! Çoban, içeriden: — Efendim, ne var, dedi. Çoban, kalkıp kapıyı açmak istediyse de yapamadı. Kapı sesi, Şewêş’i uyandırdı. Şeweş kalkıp kapıyı açtı. Aksakallı, içeri geçip çobana: — Çoban, bugün niye bu kadar geciktin? Öğlen oldu, koyunlar hâlâ avluda, aç ve tuzsuz. Köylüler, konuşup durmaktalar, dedi. Çoban: — Aksakallı, ben ne diyeyim, halimi görüyorsun. Bugün çok hastayım. Hastalığım ağır, o yüzden koyun kaldırmaya gelemedim. Sen, bugün benim yerime bir adam gönder, bakalım Allah ne verir, bana hangi kapıyı açar, dedi. Çoban, bunu deyip yattığı yere düştü, inlemeye başladı. Şewêş, babasının inleyişini gördü, yüreği ezildi, babasının üzerine kapanıp ağladı. Çocuğun ağlama sesi, aksakallının içini burktu. Ona baktı, o da kendini tutamayıp gözyaşlarını bıraktı. Sonra sakinleşip çobana: — Çoban, içini ferah tut. Allah büyüktür. Hastalığın ağır değil. İki üç güne kadar geçer. Gidip koyunları gütmek için birini göndereyim, sen bugün yatıp dinlen ki tez zamanda ayağa kalkabilesin. Şimdi sizin karnınız da açtır. Şewêş, benimle gelsin, bakalım evde ne pişirmişler, bir şeyler alıp getirsin de yiyin. Ben de akşama yine gelirim, dedi. Babası, Şewêş’i yolladı, çocukla aksakallı gittiler. Şewêş, yolda aksakallıya babasının hastalığını sordu. Aksakallı, elini Şewêş’in boynuna atıp: — Oğlum, üzülme, gönlün ferah olsun. Babanın bir şeyciği yok, birkaç güne kadar ayağa kalkar, dedi. Aksakallının böyle demesi, Şewêş’i azıcık da olsa rahatlattı. Bir süre sonra aksakallının evine geldiler. İçeriye geçip oturdular. Aksakallı, uşağına seslenip:
164
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı
— Rizqo, oğlum, çoban hastalanmış, bugün koyunları sen güt, koyunlar, avluda açlıktan kırıldılar, dedi. Rizqo da büyüğünün dediğini yaptı. Eline bir sopa alıp gitti. Aksakallıyla Şewêş, oturup karınlarını doyurdular. Sonra bir kaba yemek doldurup Şewêş’in eline tutuşturdu. — Oğlum, endişelenme, bu yemeği babana götür, şimdi seni bekler… Babanın yanından ayrılma, onun bir dediğini iki etme, ne derse öyle yap, kalbini kırma. Ben de sonra gelirim, dedi.
(Fûad Temo, Şewêş, Rojî Kurd, sayı 1, Haziran 1913,Sayı 2, Temmuz 1913)
1. Bu öyküden köy yaşantısı hakkında neler öğrendiniz? 2. Öykünün türü nedir? 3. Bu öyküde üç birlik kuralı var mıdır, gerekçeleriyle söyleyiniz. 4. Sizce, baba ve oğul birbirine neden bu kadar düşkünler, söyleyiniz. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ?
KOÇ KATIMI: Hayvan yavrularının, kışın soğuğa ve açlığa dayanıksız oluşlarından dolayı, yavrulama zamanlarının denetim altına alınması amacıyla sürülerden ayrılan erkek hayvanların sürüye geri salındığı zamandır. Bu zaman hayvancılığın önemli olduğu toplumlarda bir tür mevsimlik bayram niteliğindedir.
BERAN BERDAN Göçer Kürtlerin koyun sahibi olmaları sebepsiz değildi. Baharda kar, vadilerde erken, dağlarda ise geç erirdi. Eteklerden başlayan erime yavaş yavaş doruklara çekilirdi. Böylelikle karın eridiği yer, güneş ışığıyla yemyeşil bir alana dönüşürdü. Karın doruklara doğru erimesiyle göçer Kürtler, karı takip ederek sürüleriyle doruklara doğru çıkmaya başlarlardı. Sonbaharın ilk yarısından sonra da doruklardan aşağılara doğru hareket başlardı. Vadilerde yağmur, doruklarda kar yağmaya başlayınca, yaylacılar da kardan uzaklaşıp eski mekanlarına geri dönerlerdi. Yazın sıcağında vadilerde kuruyan otlar, yağmurun yağmasıyla yeniden filizlenirdi. Doruklara kar yağdıkça sürüler de vadilere doğru yol alırdı, vadilere kar yağsa bile çabucak erirdi.
165
Yayladan dönüşü, Kürtler, hayırlı bir olay olarak nitelendirirlerdi; çünkü kazaya belaya bulaşmadan bir mevsim geride bırakılmış olurdu. Mevsim, güzellikler içinde sona erip, sürüler sağlıklı bir şekilde yerlerine ulaşınca, çobanlar da ücretlerini ağalardan alırlardı. Tüm bunlara rağmen yayladan dönüş, yaylaya gidiş kadar heyecanlı ve eğlenceli değildi. Mevsimin değişmesi Kürtlerin yaşamı üzerinde etkisini hemen gösterir, sonbaharın sisli ve yağışlı havasıyla bu değişim doruğa çıkardı. Sanki hayvanlar da bu değişimden haberdar olur, yayla dönüşü özgürce otlayıp gezindikleri dağlardan, gözle görülür bir hüzünle ayrılırlardı. Hayat ihtiyaç ve zorunluluklarıyla her zaman bizi esir alırdı. Yayla dönüşü sürü sahibi hanımlar, birbiriyle ne kadar, lor, yağ, peynir, dil peyniri ürettiklerini konuşurlardı. Tabi ki kışın yiyeceğini temin etmek o kadar da kolay değildi. Göçer Kürtler, sürüleri için gerekli yemi satın almazdı, bu nedenle sürülerini kışın da otlatmaya çıkarırlardı. … Dağlarda yaşadıkları gözlerinde yeniden canlanan genç kızlar ve erkekler, sevgililerinden aldıkları hediyeleri birbirlerine gösterirlerdi. Sararmış otlar, kurumuş çiçekler, solmuş yapraklar, karanlık gökyüzü, sert rüzgar, kışın kapısını aralayıp onları beklerdi. Bu şekilde yaylacı Kürtler, çoluk çocuklarıyla, sürüleriyle, çamurlu yollardan kışa doğru yürüyüp giderlerdi. Evlerine döner dönmez,
166
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Kırsal kesimlerde doğanın döngüsünü önemli kılan etmenler nelerdir? 3. Şivanê Kurmanca 1. Beran Berdan günü geldiğinde tüm yaz boyunca ayrı ayrı otlatılan koyun ve koçlar bir ahıra konurdu. kısa bir paltoya sarınmış bir kadın içeri girdi. evin içinde hızlıca gidip gelerek misafirine hizmet etmeye başladı. Sonra kendine geldi. Kızlar. Yavrusuna süt 167 . Beran Berdan başladığı anda Kürtler av tüfekleriyle havaya ateş açar. onu götürüp bir kenara oturttu. Ardından “beran berdan” kutlaması gelirdi. koyunlarını sayıp günlük işlerine devam ederlerdi. Karê şaşırıp kalmıştı. Bu kutlamaya da herkesten çok baş çoban ve yardımcısı sevinirdi. Erebê Şemo. araştırınız. erkekler de sevdikleri kızların mendillerini kaçırıp böylece aşklarını herkese duyururlardı. evlerini düzene sokup. mendillerini güçlü ve güzel koçların boyunlarına sararlar.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı dağdan getirdiklerini yerleştirip. böylelikle Beran Berdan kutlanırdı. Böyle yapılmasının nedeni ise ilkbaharda tüm koyunların aynı zamanda doğurmasını sağlamaktı. Karê kapıyı açtı. bu karda soğukta nereye gidiyorsun? — Yolcuyum ben. … Şiddetle çalınan kapının sesiyle yatağından kalktı. O gün çeşit çeşit yemekler yapılıp fakir fukaraya dağıtılırdı. — Kim o? Rusça konuşan bir kadının incecik sesi kapıyı açması için yalvardı. sabırsızca cevabını bekledi. çünkü yayladan dönünce anlaşmaları sona erer ve hak ettikleri parayı mal sahiplerinden alırlardı. — Kimsin sen ey Allah’ın kulu? Bu gece vakti. kadının yüzüne baktı. Sabaha kadar beni ve yavrumu kabul etmen için yalvarıyorum! Soğuktan titreyen kadın korkulu gözlerle ona bakıp. Anne ve babalar razı ise gençler kısa bir süre içinde nişanlanıp evlenirlerdi. Okuduğunuz metinde size ilginç gelen kültürel öğeler nelerdir? 2. DÊ Û DÊMARÎ 1942 kışıydı. Karê işten yeni dönmüştü. Anne ve babalar ise kızlarının gönlünü hangi erkeğe kaptırdığını öğrenmek için onları pür dikkat izlerlerdi. Sizin yaşadığınız yörede de buna benzer tören ve şenlikler var mı.
168 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . oradan trenle gidecektim. Misafirin vakitsiz gelişi onu şaşırtmadı. Karê’nin yerinde siz olsaydınız aynı insani davranışı sergiler miydiniz. Annem ve babam öldürüldü… Ben… Ben artık başka biri gibiydim. ama bu savaş yüzünden her şey alt üst oldu. diyen anne. Neredeyse ona şefkatle bakan Karê’nin boynuna sarılacaktı. topraklarımızı işgal ettiklerinde… Ne söyleyeyim kardeşim.. Sizin kışlarınız da bizim Rusya’nın kışları gibi sertmiş. Karê’nin gözlerine bakamadı. Okuduğunuz bu öykünün türü nedir.. Ben aslen Krasnodar’lıyım. 2. Bebeğinin altını değiştiren kadına: — Erkek mi. 4. Her iki kadının yaşadıkları gerçekten de birçok yönüyle aynıydı. kimsin. gerekçeleriyle söyleyiniz.vermeye hazırlanan kadın. Bu yavrucak boynumu büktü. söyleyiniz. İki genç kadın konuşmadan da birbirini anladı. Bir sene oldu Nikolay’la evleneli. diye sordu. — Haydi. Çektiklerinin haddi hesabı yoktu. söyle artık. peşinden bir ah çekti. kaynaması için çaydanlığı sobanın üstüne koydu. iki genç kadın uzun uzun sohbet ettiler. — Erkek. ne düşündüğünü anlamaya çalışır gibiydi. Öykünün konusunu ve ana fikrini bulunuz. Bu gece komşu köydeki istasyona ulaşmam gerekirdi. dedi. bizim çektiklerimizi Allah kimselere yaşatmasın. bu gece vakti. ona döktü. Karê de kendi hayatını anlattı. 3. Egîdê Xudo. üşümüşsünüz. Öyküdeki iki kadının ruh halini ve karakter özelliklerini tasvir ediniz. Öyle günlerdi ki. ancak kendimi bu köye zor attım. Vakitsiz misafir. her şeyi bekliyorlardı. mahcup gözlerle Karê’ye baktı. karda soğukta bebeğin kucağında yollara düşmüş nereye gidersin? —Yolum uzaktır kardeşim. Kocam da gitti. sevgili kardeşim! Biz kadınların kaderi birbirine benzer. Dê û Dêmarî 1. İnsan kasabı Hitler bırakmadı huzur içinde yaşayalım. — Karê. Karê’nîn şefkatiyle yumuşamış içini. Kadının yüzünden ne dediğini anlayan Karê hemen: — Lütfen çekinme! Ben hemen odayı ısıtırım. Çocuğum olmasaydı… Bir şeyler söylemek istiyordu. Hemen sobayı tutuşturup. O soğuk kış gecesinde. Savaş yılları çok zordu.
çok az ailenin çocuğu kurtulabilmişti. Mencole. Onu bıraktıklarında elbiselerini dişleriyle parçalayıp yırtardı. Biricik oğlunun imdadına koştu. diye isyan ederdi. — Amude’yi yakacağım. İnsanlar ölülerini Şermolad’a gömdüler. Git. — Eve git yavrum. kendi kendine konuşurdu. şimdi annen seni bekler. Mencole. Otuz yıldan sonra hapishane yandı. Bazen kendini kaybedip dağda çığlıklar atardı. duvarlara benzin dökerken yakaladılar. derdi. Allah’ım neden evimi başımıza yıktın. Mencole de küçük bir tabuta bu yanmış kemiği koyup Şermolad’a gömdü. derdi. evlerinizi tek tek yakıp hiçbirinizin çocuğunu sağ bırakmayacağım. Onlarca çocuk alevler içinde çırpınıyordu. Hala sinemanın ateşi 169 . derdi. — Benim yüreğim yandı. Çoğu zaman onu.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı MENCOLE Bin dokuz yüz altmış bir… Saçları Amude Sineması yangınında tutuştu. Yanıp tutuşmadan. O olaydan sonra Mencole kendini kaybetti. ben de sizin yüreklerinizi yakacağım. tutuklu eşlerinden önce. Yirmi yıl sonra bile ne zaman bir delikanlı görse: — Delikanlı. Sokakta ne zaman küçük bir çocuk görse sarılıp öperdi. yanın belki ateş paklar sizleri. Sürekli ateş yakardı. Onun yaşadığını Allah kimselere yaşatmasın. yavrum. derdi. Kentte. O gün üç yüz çocuğun yanmış etlerinin kokusu içinden kararmış bir kemik alıp geri döndü. — Dün sinema… Bu gün de hapishane… Allah bilir sırada ne var? Yanın. İnsanlar yaktığı ateşten korkardı. benim oğlum da yaşasaydı senin kadar olacaktı. yanmış altmış mahkûmun cesedinin başına dikilmişti.
“Delisi olmayan evin yanması gerek” denilerek ne kastedilmek istenmiştir. Otuz yıl oldu. korku ve heyecan sardı içini. diyeceksin. ancak artık göz göze gelmişlerdi ve dönmek için çok geçti. Mirî Ranazin 1. diyeceksin. O günden sonra ülkede deliler ve yanmış evler çoğaldı. Öyküde size en ilginç gelen durum ya da olay nedir. MURDAR Ana-oğul bir ay önce görüştürülmüştü.söndürülmedi. Celadet’i görünce: Nasılsın oğlum. Bu yüzden her evin en az bir delisi olmalı. söyleyiniz. Tek bir sesle: — Biz hazırız anne. dedi. dediler. Öyküde. birkaç Türkçe cümleyle şöyle öğretti: Kimin yanına gelmişsin. Mecid. yıldızlar gibi dağıldılar. sen nasılsın anê. diye sorarlarsa: Celadet Göçmen’in yanına. sizi çağırınca gelin. Newafo gülümsedi. Karşılıklı 170 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Mencole: — Şimdi gidin… Ben. bir deli yaratacağız. Celadet’in annesi… Parmaklıkların arkasında annesini görür görmez Celadet’in kalbi hızla atmaya başladı. 3. ışıktan askerlerini toplayıp emir verdi: — Yiğitlerim! Bu ülkeyi adım adım gezmeniz lazım. diyeceksin. Mencole’nin askerleri sizce neyi temsil etmektedirler. açıklayınız. diye sorarsa: Biz de iyiyiz. O çocukların kanı yerdedir. yumrukları kendiliğinden sıkıldı. Helim Yusiv. söyleyiniz. Mencole. ne zaman oğlunu parmaklıkların ardında ziyaret etse bunları söyleyecekti. Bundan sonra. ışıktan bir sütuna dönüşüp göğe doğru yükseldi. Üç yüz asker. ben yanarım. Newafo’ya şöyle dedi: — Biz her bir evde. Üç yüz silahlı asker önünde sıraya dizildi. dedi. Mencole’nin askerleri. Ordusunu büyütmenin yollarını düşünüyordu. arkadaşının annesine gerekli olan sözcükleri bir ay içerisinde. Onlar yaşıyor. 2. eğer inanmıyorsanız bakın… Mencole her iki parmağını ağzına götürüp ıslık çaldı. Mencole. içinde geri gitme isteği uyandı aniden. derinden bir ah çekti. Delilik Tanrısal bir gerekliliktir. O da sana. Sonunda… Delisi olmayan evin yanması gerek.
Jandarma Celadet’e: —Unutma sadece Türkçe konuşabilirsiniz! Anladın mı?. 171 . bu sefer Kürtçe: —Anne görüyorsun bu vicdansızlar bizimle dalga geçiyorlar. Bu öykünün ana fikrini söyleyiniz. söyleyiniz. ancak annesinin hatırına sustu ve öfke dolu bir sesle: — Anê nasılsın? Anne gülümsedi. Celadet nasılsın? Celadet kendini zor bela tutup tekrar: — İyiyim anê. çünkü unuttuğu sözleri hatırlamaya başlamıştı. Miriyê Heram 1. Bavê Nazê. Jandarmalar yanına varıncaya kadar.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı durduklarında annenin gözleri yuvalarında donup kaldı. sen iyi olursan ben de iyi olurum. ama etrafına toplanan askerler onu döverek koğuşuna attılar. dedi. dedi. Anne ile oğlun diyalogunu kesintiye uğratan nedir? 2. 3. İletişimde sözcükler önemli midir. Celadet jandarmanın yüzüne bağırmak istedi. Celadet. Birkaç şey daha söylemek istedi. dedi. — Oğlım nasılsın? Annenin bu sözleri üzerine. Bir ay boyunca ezberlediği sözler birden uçup gitti aklından. Bundan sonra görüşüme gelme! Ben iyiyim. — Nasılsın oğlım? — İyiyim sen nasılsın anê? — Oğlım. parmaklığın her iki tarafındaki askerler gülüşmeye başladılar. İkisi sessizce kalakaldılar. Celadet sözlerini hızlıca söyledi.
Et. Ali Ağa hala masaya oturmamıştı. dedi. evin kedisi düşen lokmayı kapıp uzaklaştı. — Aaa! Ama biz de öyle bir şey yok. Onların bu halini gören mezardan yeni geldiklerini sanırdı. tereyağı ve tatlı ekmekten tut da renkli tatlılara kadar ne istersen. Masa doluydu.. gel gör ki kimse oturmuyordu yemeğe. Anna. Qanat. bizim adetlerimize göre kadınlar erkeklerle birlikte masaya oturmaz. Anna’nın sözlerini Ali Ağa’ya tercüme etti. Bunu gören Cındi irkilip hayretle olanları seyretti. ne söyleyeceğini bilemeden donakaldı. deyip masadan yavaşça uzaklaştı. uykudan uyanır gibi irkildi: — Demek benim gelinim. dedi. kadınlar masada olmadan nasıl yemek yiyebiliyorsunuz? Öyle bir şey mümkün mü? Bağışlayın. Şaşıran kadının elindeki lokma düştü. Qanat’a dönüp: —Masaya buyurun. Hey yalan dünya! Bakın ne günlere kaldık! Egit. Siz. kusura bakma. Qanat.SİBİRYA’DA Anna akşam yemeği için sofrayı donattı. Her ne istersen vardı masada. … Anna. bir sandalye çekip sofraya oturdu. İçecekler de koymuştu. peynir.. 172 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . artık dayanamayıp: — Anna Kartaşova. benim olduğum yerde konuşuyor da. votkadan şaraba kadar. Ali Ağa. ağzına bir lokma götürdü.
biz bu ete alışık değiliz. masadan eti alırken. yetmezmiş gibi şimdi de bizi mi döndürmek istiyorsun? — Ne oldu abi? Kurbanın olayım. durup kardeşinin gözlerine baktı. dedi. lütfen kaldırır mısın? — Masada kalsın siz buyurun yemeğinizi yiyin. nedenleriyle söyleyiniz. 2. buyurun yiyin. — Kaldır! dedi Egit. O. dedi. İnanış ve kültürlerin farklı oluşu öyküde olduğu gibi insanlarda büyük sarsıntılara sebep olur mu. ne istiyorsun? — Senin hiç aklına gelmiyor mu. Hewarî 1. Uyumak için yatağına giden abisi. Anna’ın gönlünü almak için: — Anna Kartaşova. benim yatağıma bunu neden serdiniz? Bizi dinden çıkardın! Heciyê Cindî. oldukça lezzetlidir. … Yemekten sonra Anna uyumaları için yataklarını yaptı. Elleri titredi: — Amcaoğlu bu nasıl bir et. — Allah cezanı versin. Öykünün konusunu ve ana fikrini söyleyiniz. yarı kızgın bir sesle. Cındi hemen ellerini yıkamak için lavaboya koştu. Bizde yemezler. yeşil yorganda yatmadığı. 5 Olay ve durum öykülerinin yazılış aşamalarını bir çizelge üzerinde göstererek her iki türden öyküye örnek olabilecek öyküleri sınıfta okuyunuz.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Bundan hoşlanan Cındi tekrar masaya yaklaşıp önündeki ete uzanmak istedi. Dereceye giren ilk üç öyküyü okul dergi ya da gazetesinde yayınlayınız. … Söze karışan Anna. içkileri kaldırmasını da rica etti. ocağını söndürsün! Kendin dönmüşsün. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Sınıf çapında kısa öykü yazma yarışması düzenleyiniz. Qanat. safça: — Ne eti olacak? Tabii ki domuz eti. biz Yezidi erkeklerin yeşil giymediği. varsa çay getirmesini söyledi. 173 . Bu sözleri duyan. yatağının üstünde yeşil bir yorgan görünce. Qanat.
Diyarbekir. 1926 yılında Ermenistan’da çekilmiştir. Gogol’un Ölü Canlar isimli romanının büyük bir etkisi olmuştur. denir. türlerine ayrılır. Roman türlerinin neye göre sınıflandırıldığını yazınız. Konularına ve etkilendikleri edebi akımlara göre ………………………. zaman ve kişi(ler) bağlamında ele alan kısa düzyazılara ………………………………………. • İlk Kürt filmi. bakış açısını tercih etmiştir. 5. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? • Rusya’da köleliğin kaldırılmasında. • Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olay ya da durumlar yer. ( ) 3.. • İlk Kürtçe pul. • Günümüzde kullanılan Kürtçe alfabe ve gramer kurallarını Celadet Bedirhan hazırlamıştır. • Ziya Gökalp’ in Türkçe ve Kürtçe kaleme aldığı birçok yazı ve makale Diyarbakır’da yayınlanan. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız. ( ) • Durum öykülerinin serim-düğüm-çözüm sırasına göre bir planı yoktur. Nehir roman türü hakkında bildiklerinizi yazınız. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). 2. ( ) • Olay öykülerinde merak öğesi düğüm bölümünde en üst safhada tutulurken durum öykülerinde merak öğesi yoktur. yanlış ise (Y) yazınız. idari işlerde kullanılacak damga pulu olarak bastırıldı. Zerê. Türkiye’de çağdaşlaşmanın önemli öncülerindendir. mesneviler. • Öyküde anlatıcı. Öykü ve roman yazı türlerinin benzer ve farklı yönlerini yazınız. şair ve çevirmen olan Abdullah Cevdet. • Halk edebiyatında. Yazar. düşünür. karakterin hem davranışını hem de iç dünyasını naklediyorsa ………………………………………. • Abdullah Cevdet’in 71 tane telif eseri bulunmaktadır. modern edebiyatta roman birbirine benzer edebi türlerdir. klasik edebiyatta.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. Peyman ve Dicle isimli dergilerde yayımlanmıştır. 174 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . halk hikayeleri. 4. 1923 yılının Ekim ayında Mahmudê Berzenci yönetimindeki Güney Kürdistan Krallığı tarafından.
İnsanlar yaşamlarının bir döneminde bir iki tane de olsa şiir yazarlar ya da ezberlerler. ŞİİRDE TEMA VE KONU HAZIRLIK 1. Sizce. Sizce bunun sebebi ne olabilir. Önceki bilgilerinizden yararlanarak modern şiirin özelliklerini söyleyiniz.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı D. EĞER Eğer Gülü çıkarırlarsa Şiirlerimden Ölür dört mevsimimden biri 175 . kerem sahibi Dudak benzer gür aleve Gecenin kandili odur Gülistanın gülü odur Yazın esintisi odur Heriri’nin sevinci de… Arif Sevinç. 2. 4. birçok şiirde niçin aynı tema işlenmektedir? Bu durum diğer sanat dalları için de geçerli midir? 3. tartışınız. Siz. şiir yazıyor musunuz. ŞİİR 1. İNCELEME AŞKLA YİNE ESKİSİ GİBİ … Gülü zülüften derleyin Menekşe dalı eyleyin Uzun boyluyu seyredin Kara yılan derisinde Yine gelip de geçmeli Ahları vatan bilmeli Nur saçar. Bekoyê Ewan Elî Heriri EGER Eger ji nav şiîrên min gul bavêjin derve ji çar werzan werzeke min dimire. yazıyorsanız birkaçını sınıftaki arkadaşlarınıza okuyunuz.
5 Beğendiğiniz şairlerin. açıklayınız? 2. Eğer ekmeği çıkarırlarsa Ölür üç mevsimim. Dewra felekê li ser me kîn e Bextê me reş e kezeb birîn e Mesken ji me re niho nivîn e Binve kezeba min binve lo lo ÇOCUĞA GÜZELLEME Uyu her iki gözümün nurusun Annen her gün sana gözcü Çabuk büyü diye sen Bedirhan Uyu cananım yüreğim uyu ey ey Feleğin çarkı şimdi düşmandır Bahtımız kara. ETKİNLİK 2 ETKİNLİK 3 DELALİYA ZAROVAN Binve xweşiya dil û du çavan Dadê ji te re her ro nigehban Da zû tu mezin bibî Bedir-Xan Binve kezeba min binve lo lo …. Modern şiir örneklerinde özgürlük temasının sıkça işlenmesinin nedenleri neler olabilir? 3. ETKİNLİK 1 5 Amatör olarak şiir yazan arkadaşlarınızın şiirlerinden oluşan bir şiir dinletisi düzenleyiniz ve okuldaki bütün arkadaşlarınızı bu dinletiye davet ediniz. Yukarıdaki iki şiir örneğini şekil ve içerik bakımından karşılaştırıp aradaki farkların nedenlerini söyleyiniz? 4. Yukarıda verilen modern ve klasik şiiri karşılaştırarak farklılıklarını ve benzerliklerini tahtaya yazınız.Eger yar bavêjin derve duduwê min dimirin. Şêrko Bêkes 1. Eğer. sevdiğiniz şiirlerini bir defterde toplayarak kendinize bir şiir defteri oluşturunuz. yüreğimiz yaradır Meskenimiz şimdi yatak döşektir Uyu cananım yüreğim uyu ey ey 176 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Eğer yarimi çıkarırlarsa Ölür mevsimlerimden ikisi. şiirini göz önünde bulundurarak modern şiirde önem kazanan konular nelerdir. Eğer çıkarırlarsa özgürlüğü Bir yılım ölür ve Ben kendim ölürüm. Eger nan bavêjin derve sisiyên min dimirin. şiir sohbeti yapmak için okulunuza davet ediniz. Eger azadî bînin der sala min min dimire û ez bi xwe jî dimirim. 5 Tanınmış bir şairi ya da halk ozanını.
hangi duygular egemendir. Cızira Botanlı Bedirhaniler 1. Şairin geleceğe dair umudunun olduğunu hangi dizeden çıkarabiliriz. Yukarıdaki şiire. söyleyiniz. 177 .Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Ne mal û ne saxî û ne rihet Talan kırıne hemî ji mihnet. XX. Binve kezeba min binve lo lo! Ne mal ne sıhhat ve ne de rahat Talan etmişler hepsini mihnet (sıkıntı) Zordur belası başımızda gurbet Uyu cananım yüreğim uyu ey ey Emin Ali Bedirhan. yüzyılın ilk çeyreği boyunca Kürt ulusal hareketi içinde aktif olarak çalışan. 2. Malmîsanij. Şairin yaşamını da göz önünde bulundurarak feleğin çarkını kendisine neden düşman olarak gördüğünü söyleyiniz. Sonraki yıllarda Kürt ulusal hareketi içinde önemli bir rol oynamış olan Süreyya. söyleyiniz. radikal eğilimleriyle tanınan kişilerden biridir. Dİjwar e gelek belayê xurbet. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? EMİN ALİ BEDİRHAN: Edirne adliye müfettişliğinden emekli olan Emin Ali Bey. Celadet ve Kamuran Ali Bedirhanların babasıdır. 3.
Hintliymiş. gayret ediniz Faîk Bêkes 178 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Nema zemanê cehil û nezanî İro firset e. … Di vê esra dirîxda. İstanbul’da vefat eden şair. xîret bikin. Gawur e hinde yahût cihû ye. 1850’den sonra İstanbul’da yaşamıştır. sana ne ondan. Îş kin bi merdî. roja hêmet e. Heci Qadirê Koyi LAWANÊ WETEN Lawên weten. Karaca Ahmet Mezarlığı’na defnedilmiştir. Lawanê weten. Vatanın çocukları. De rabin ji xewê bi ser çû şev. Dünya daima uğraştadır. Gavurmuş. çi te li wî ye. Nevin Güngör Reşan. himmet gününde Bilim ve sanatla yücelir millet. Şûrê min qelem teraş e U kalanê min qelemdan e Hesinê sar bi fû nerm nabe Eger karekî nekin li navê bi zû. yahut Yahudi … Bu yasaklanmış asırda Kılıcım kalemtıraştır Ve kınım kalemliktir Soğuk demir üflemekle yumuşamaz Eğer çalışmazsak biz tez elden An gelecek vatan uçar gider elden Heci Qadirê Koyi BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? HECİ QADİRÊ KOYİ (1817-1897): XIX. bilek ve yürekle Tek yürek.TU WERE HÎNÊ FEN BE Tu were hînî fen be. yüzyılın en büyük şairlerinden biri ve Sorani lehçesinin Ehmedê Hani’si olarak kabul edilen şair. bilin Mertçe çalışın. Tu yê wextekî bibînî welat ji dest çû SEN GEL İLİM ÖĞREN Sen gel ilim öğren. ölene dek. bilgisizlik çağı Fırsat bu fırsat. tek ağız olun. Bi ilm û sene’t berz dibe Milet. xîret bikin VATANIN ÇOCUKLARI Vatanın çocukları gayret edin Uyanın uykudan. Yek dil û dev bin. Burada öğretmenlik yapmış edebi ve siyasi görüşünü burada zenginleştirmiştir. bi dest û birdî. A’lem hemîşe xerêqî îşe. gece geçiyor Geçti cehalet. heta roja mirdin.
içinde yaşadığı çağda bilimin hakimiyetini nasıl dile getirmiştir? 3. Şair. Hercar qulbê dinyaê. Yan bibûma dareke çinar ez. Hem başka insanlar içinde. Ba dengê mi bela kira. 2. KİLAMA QÎZA KURDA Bin vê tava geşda ez. Barış türkülerinden birini. bağırsam. Yan bibûma pelê kaxêz. Ah barış yolunun üstünde. Ya bir çınar olsaydım. ilim ve edebiyat için emek veren insanların karşılaştıkları zorlukları hangi dizelerle dile getirmiştir? 4. 5. Kılamêd edlayê.. Görseydim. Bir köprü ayağı mı olsaydım. Bir keklik olaydım keşke. Arif Sevinç. Rüzgar sesimi dağıtsa tam Doldurup dünyanın her yerini. Kürt Şiiri Antolojisi 2. Bûk KÜRT KIZININ ŞARKISI Bu parlak güneş altında ben. Tu Were Hînê Fen Be ve Lawanê Weten şiirlerinde görüldüğü gibi dönemin eserlerinde okumaya vurgu yapılmasının nedenleri neler olabilir? Tartışınız. Yan bibûma mixekî pirê. Şiiri yüksek sesle okuyarak. Bigeriyama dinyalıkê… Bikira qîrîn û bistira. “edlayî” ser min bihata nivîsar. Şiiri bir kez daha hem Kürtçe hem de Türkçe okuyarak ahenk açısından karşılaştırınız? 3. Boy temamiya merivayê. “Barış” yazılsaydı üzerime. Köprüyü öyle sağlam kılsaydım. Li ser rîya edlayê. Ya bir sayfa kağıt olsaydım. Cilt 1. hem barışı.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 1. şiirdeki ölçü ve kafiyenin dinleyeni nasıl etkileyebileceği konusundaki görüşlerinizi söyleyiniz.. Şair. baharı hem de… Tim bidîta edlayî û bihar… Selim Temo. Hecî Qadirê Koyî bilimin evrenselliğini hangi sözlerle dile getirmiştir? 2. Qewîn kira pira edlayê. Xwezil bibûma kewekê… Min bida baska bi lez. Yüklenip kanatlarıma hemen Dünyayı dolaşsam keşke… Çığlık çığlığa kalsam. Şiirin size çağrıştırdığı duygu ve düşünceleri yazınız? 179 . Toplumların gelişmesinde bilim ve sanatın rolünü tartışınız.
ovalara Yaprağı sararmış ağaca. sesiz ve sakin Sonbahara ağla. ağla. hıçkıra hıçkıra. gülün son yalnız yaprağına ağla Hıçkıra hıçkıra ağla.SONBAHAR BULUTU Denizden bir katar yağmur bulutu düşmüş ardına rehberin Dağın eteğinde diz çökmüş. balmumu misali Hüznün gözyaşından sonbahar mateminin nişanesi Ebdullah Goran 180 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . bulanık suların dalgaları Soğuk ve serin damlalar ağaçlara çalılara yağsın Altuni sarı kelebek uçsun yapraklardan. kederle ağla Son yaprağa. kurak yerlere. köyümün ırmağının çakıllarına Sıcak yazdan kalan tüm kuruluklara Evet. kurumuş otlara. asla Durmasın ağlayışın hıçkırığı ve sonbaharın bulutu da Doğa solgun ve pejmürde. kederle ağla. dallara Yarı kurumuş pınarlara. dağılsın Gürle. kederle ağla. sisli yağmur yağdır. gözyaşların kuruyana kadar ağla Sonbahar yağmurunun ağlayışıyla gömülsün göğsün suya Kaplasın kar yüksek ufku billur çerçeveyle Son bulsun ırmaklarda selle. sağanak halinde.
Sonbahara dair şiirler bulup sınıftaki arkadaşlarınızla paylaşınız? 4. Teşrinlerin bu hüznü geçer tâ iliklere. Artık bu dağdağayla uğuldar deniz ve dağ. Teslim olunca va’desi gelmiş zevâline. Her gün sürüklenip yaşamak rûha bâr olur. Dünyanın ufku gözlere gittikçe târ olur. Her iki şiirden yola çıkarak sanatın evrenselliği hakkında neler söyleyebilirsiniz? BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? EBDULLAH GORAN: (1904-1962) Kürtçenin ilk modern şairlerinden olan Goran. İnsan duyar yerin dile gelmiş sükûtunu. bir uzun sonbahâr olur. 181 .Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı SONBAHAR Fânî ömür biter. çiçek ve kuş dağılır.toprak ölüm mâcerâmızı. Günler hazinleşir. Yazdan kalan ne varsa olurken haşır neşir. eğitim görmek için Kerkük’e gitti. Faşizme karşı Kürtçe bildiri ve haberler yayınladı. 1904 yılında Irak’ın kuzeyindeki Halepçe şehrinde dünyaya geldi. Yahya Kemal Beyatlı 1. Rûh öyle yollanır uyanılmaz bir uykuya. 1935-1937 yılları arasında Halepçe’de öğretmenlik yaptı. Sizce sonbaharın şiirde işlenen önemli bir imge olmasının nedenleri nelerdir? 3. Dünya Savaşı yıllarında (1940-1945) Filistin’de Yefa Radyosu’nun Kürtçe Bölümü’nde çalıştı. Yaprak. Benzer cihâna gelmeden evvelki hâline. Jîn (Hayat) dergisinin başyazarlığını üstlendi. Yaprak nasıl düşerse akıp kaybolan suya. Hapishaneden çıktıktan sonra. Anlar ki yolcu yol görünür selviliklere. Mevsim boyunca kendini hissettirir vedâ. Duymaz bu anda taş gibi kalbinde bir sızı. geceler uhrevileşir. Yukarıda verilen şiirleri karşılaştırıp her ikisinin ortak temasını bulunuz? 2. Bir başka mûsikîye geçiş farz eder bunu. Babasının ölümünden sonra. târumâr olur. 1951-1952 yılları arasında Irak rejimi tarafından hapse atıldı. Fark etmez anne . II.
xurtî. bê mejî û dil kalpsiz Tu jî wekî min. kedere dönerdi Cegerxwîn 1. Habur… Arzum gibi uzun. lew Nayên bîra te ne razan. tasasız Dijî bi şadî. ger bibûna kurd Ev xurtiya te dibû kul û derd Eğer sen bir Kürt olsaydın benim gibi Ah.2. bu gücün derde. gazî Lê kes nizanî. pir dirêj û kûr Kêferata te. söyleyiniz. Yukarıdaki şiiri şekil ve üslup açısından inceleyiniz. uyku Boyuna inlersin çığlık ve sitemle Neler istediğini bilmez ki kimse Kabarmak. bê daxwaz û vîn Dikevî sînga derya bê evîn EY HABUR Ey Habur Habur. 182 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ka çi dixwazî? Armanca te ye. û lew. Yukarıdaki şiirde en çok hangi söz sanatları kullanılmıştır. ey Habur Habur. yakarış. pêşveçûn Cihê te tenge. bi qîrîn. dalgayla yekinerek Sana da benim gibi özgürlük gerek Toprağın bağrını zorla yarıp geçtin Bilmem neden yukarı doğru gitmezsin Güçlüyken arzusuz ve iradesizsin Sığınırsın göğsüne aşksız denizin Xwezka min bi te. xum xum. Xabûr. Mutlu mesut yaşarsın şuursuz. 2. divê firehbûn Pêlan didî xwe. qîr û firyadî Te jî wekî min divê azadî Sînga vê erdê te çirand bi zor Nizanim çira tu naçî berjor Ev çende xurtî. derin akan Habur Akar didinirsin. ŞİİRDE ŞEKİL VE ÜSLUP XABÛRÊ Ey Xabûr. yol almaktır senin muradın Geniş olmalı çünkü şu dar yatağın Feryat figanla. Xabûr… Wek daxwaza min. uğultu Aklına gelmez mi hiç dinlenme. bê derd û bê kul Ne mutlu sana böyle dertsiz. ey Xabûr. ne xew Her dem dinalî.
Yukarıdaki dörtlükler ışığında şairin şiir anlayışını değerlendiriniz? 2. Döndü tekerlek. Öyle hem seçik olsun hem kapalı … Paul Verlaine Tut belagati boğazından. Bile bile bir nebze aldanmalı. Bırakırsan neler yapmaz kim bilir? … Paul Verlaine 1. sustur El değmişken bir zahmete daha gir.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı ŞİİR SANATI Musiki. BEYRUT’UN OTOBÜSLERİ Döndü çark. Kıvrak olur erir havada sanki. Yığıldılar üst üste. her şeyden önce musiki. Gözleri fal taşı. Kollarından asılı. Kafiyenin ağzına da bir gem vur. Kimi oturmuş kimi ayakta. Ağır aksak söyleyişe yanaşma Kelime seçerken de meydan senin. lan! Kaç kişi? — Yirmi dokuz… — Eh! Sür yeter! 183 . Dumanlısı güzeldir türkülerin. Yürüdü otobüs… Kuzu sürüsü gibi Yolcular. Zirzop. Ardı sıra sarsıldılar. Şiiri şekil ve içerik açısından inceleyiniz. Savurdu küfrü Türkçe: — Say bakalım. Şaire göre şiire ne tür yenilikler getirilmelidir? 3. Yokuştan indi. Onun için tekli mısradan şaşma. Birbirine dolandılar… — Dur otobüs! Yürü otobüs! Şoför. Otobüs titredi.
Morgan’dan. Karesor: Usta Vartan. Bir ileri. Ardı sıra sarsıldılar… Birbirine dolandılar… —Yürüdü otobüs! Yokuş aşağı. Ardı sıra sarsılıyorlar. Sallandı yirmi dokuz can… Reşîdê Kurd 184 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Motor. Oturmuş… Kalanlar. Sallandı yirmi dokuz can. İki geri. Toplam on yolcu. Top gibi. Dedi: —Nerrr… rit… İşte. Hepsi ayakta.Yürüdü otobüs. İki geri. Xirrr… rit… Bastı frene… Usta Xorên… İndiler yolcular… Yaban keçisi gövdesi gibi… Kollarından asılı. Dört ayak üzerine… Keresteyle çakmış. dört çift. Kollarından asılı. Yokuş aşağı. Birbirine dolanıyorlar… — Dur otobüs! Yürü otobüs! Şoför. Bir ileri. Gözleri fal taşı… — Hop! Muavin.
Gül suyundan akıtılır… Son moda kimyasal bombaların makyajıyla. Beyrut’un Otobüsleri şiirini Verlaine’nin Şiir Sanatı şiirinde dile getirdiği yaklaşıma göre değerlendiriniz? GORİSTANÊN TENG … Berê rokê li kîjan gorê ye? Û bareş xwe li ba dike. Beş bin yağmur damlasını. Dağ uykusundan uyandırır… Ve Bavê Tujo. 185 . söyleyiniz. Kaçar şehitlerin göğünden! Ve Halepçe. Beş bin gülü. Öpücüğümden fırlayıp uçar. Beyrut’un Otobüsleri şiirinin şekil özelliklerini sözlü olarak ifade ediniz? 3. Toprağı teper dünya.. Kırılırım! Diktatörlerin adı. Dağlar ekber evladı. Ve deyyusça sızılarıyla Esnerim! Ve kalbimin acısı. Taşın karnından. 2. Bîna wê ji çermê me ji Maça min difûre cîhan pê li axê dike dişikim! Bi navê dîktatoran bi azara deyûz dibawişkim! Û jena dilê min bi ser pêşenîka Helepçeyê de têt reşandin… Rût… li ber tîna agirê me serê rima ji xwînê dişon DAR MEZARLAR … Günün yüzü hangi mezara dönüktür? Ve doğu rüzgarını savurur.. Pênc hezar gul. Yukarıda verilen şiiri yüksek sesle okuyarak şiirdeki ahenk hakkında görüşlerinizi dile getiriniz? Şair bu ahengi nasıl sağlamıştır. Halepçe’nin alnından Savrulur… Çıplak… Yangınımızın yaydığı ısı önünde. derimizden. Süslenir… Kokusu. Yıkarlar mızrak uçlarındaki kanı… Her tiştê xweşik talan dikin Güzel olan her şeyi yağmalıyorlar. Pênc hezar peşkên baranê ji xewna çiyan şiyar dike… Û Bavê Tûjo ji esmanê şehîdan direve! Û Helepçeyê nexurya çiyan ji zikê kevir ji ava gulan têt herikandin… bi mekyaja kîmya nûjen têt xemilandin. hemî sibehên nazik bêcan dikin Öldürüyorlar bütün narin sabahları.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 1.
kapıları birer birer. 186 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . KIZ ÇOCUĞU Kapıları çalan benim. Şiir sizde nasıl duygular uyandırdı. Ki kaçmaz ayazın halayından… Ölümün gürleyişinden. Gözünüze görünemem. külüm havaya savruldu. Halepçe Katliamı ve Hiroşima hakkında bilgi ve fotoğraf toplayıp sınıfınızda bir pano oluşturunuz? 3. büyümez ölü çocuklar. Derdi günü öpücüktür. sêdar û xaç e Kılıçların ve topların adını öğreniyorlar. Ayırmıyor dudaklarını nergisten. kıpırtısız. darağacı ve çarmıhtır. göze görünmez ölüler. Zindanından dağın. Onun ev sahibi. oluyor bir on yıl kadar. “Sanat insanlığın ortak vicdanıdır” cümlesini yorumlayınız? 2. Yedi yaşında bir kızım.xwe fêrî navê şûr û topan dikin û Helepçeyê lêvên xwe ji nêrgizê ji tava rokê bernade… ko ne li ser memikên berbangê be tiliyên xewnê ranade… Ceng bo wan e Maç oksejêna Helepçe ye! Û ji govanda seqemê nareve… ji guregura mirinê ji zindana çiyan ji ser piyê ewran nalive doza wê maç e an mazûbanê wê xerdel e. Bir avuç kül oluverdim. Gün ışığında… Şafağın memelerinde dolaşıyorsa. Ya da hardal gazı. Hiroşima’da öleli. öylece. Ehmed Huseynî 1. Ve Halepçecik. Çözmüyor rüyanın parmaklarını… Savaş bunlar içindir! Öpücüktür Halepçe’nin oksijeni. gözlerim yandı kavruldu. Bulutların ayakları dibinde. söyleyiniz. Saçlarım tutuştu önce.
Nazım Hikmet KIZIL MÜREKKEP Yeşil bir ağaç öldüğünde Ardından binlerce damar ağlar Ve yapışkan bir kaygı kaplar onları Ama ben öldüğümde Ne annem var… Saçlarımı okşayıp Yatıştırsın beni… Ne de resmim kalır güzel bir kızın çantasında… Tüm o hoşlandığım kızlar… Neşesiz yüzü solmuş sevgilimi Ve cılız bedenimi… Unutup Şiirlerimi okurlar Adımı bile bilmeden… Tüm şairler Kokulu mürekkeple yazarlar Ve sevgililerinden söz ederler 187 . amca. bir imza ver. Çalıyorum kapınızı. teyze.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Benim sizden kendim için. Çocuklar öldürülmesin. Şeker bile yiyemez ki kâat gibi yanan çocuk. şeker de yiyebilsinler. hiçbir şey istediğim yok.
Şam şehrinin orta yerinde. 188 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Küçük boyacı Hemo. Yorgun başını eğmiş öne.Gözlerinin şimşeğinden Saçlarının harmanından… Tüm sevgililer de Aynı mürekkeple yazarlar Birbirine… Ama ben kalbimden damlayan kanla O kızların gözleri için şiir yazıyorum Hoşlandığım Ve hoşlanmadığım kim varsa… Tüm sözlükler Mürekkep kokar… Ama benim dizelerim Kendi kanım! Sözcüğün çiçeklerini Kendi kanıyla sular gibi! Letif Helmet PİSTE PİSTEK Êvar bû Hemoyê biçûk î boyaxçî li quncikê Meydana Mezin li nav dilê bajarê Şamê serê westiyayî tewandibû wek firça nav destê xwe laşê xweyê zirav bilez bilez dihejand. Hemoyî biçûk î eware FISILTI Akşamdı. Avucundaki fırça gibi Zayıf bedenini hızlıca sallar. Büyük meydanın köşesinde. Küçük avare Hemo.
Allahtan başka. Kürdü çağıracak. Kalmadı kimse. Kim der ki “O Kürt ben olmayacağım” Ah anneciğim! Sence Allah’ın ayakkabıları ne kadar büyüktür? Ayakları kaç numaradır? Ya ücreti! Anne. İnanıyorum ki Öbür dünyada da Allah boyatmak için ayakkabısını.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı di ber xwe de bi piste pist ev digot: Tu mamoste piyê xwe deyne! Tu bazirgan piyê xwe deyne! Zabit… casûs… leşker… celad mirovê baş… û mirovê pîç… Hûn hemû! yek li pey yekî piyê xwe deynin kes nema tenê Xudê ma Ez bawer im li wê dinyayê jî Xudê ji bo boyaxkirina pêlavên xwe wê gazî Kurdekî bike kî dibê “ew Kurd ne ez im” Ax dayê! Tu dibê pêlavên Xudê çi qas mezin bin çend numre ne lingên wî? Lê ji bo pere! dayê tu dibê wê Xudê çiqa sî bide Kendi kendine. Hepiniz! Sırayla uzatın ayaklarınızı. sence Allah kaç para verir? Şêrko Bêkes 189 . Fısıltıyla söylenir: Sen öğretmen uzat ayağını! Sen tüccar efendi uzat ayağını! Komutan… Casus… Asker… Cellat… İyi insanlar… Ve kötüler.
çarpıyor Evdila Peşêw ÊVARA ZÛ HATÎ êvara hêrsok zû hat vê carê delingên bajêr şewitand qûntarên çiya xemiland bi firçeya xemrî reşêleyan xwe spart dara spîndarê şewişîn kolanên belengaz ken û lîstokên zarokan kevokan civand û li ser sivingê hewirîn. amcalar darıldılar kahvelere Elleri akılları çatlamış işçiler Kavruk yüzlü sığırtmaçlar döndü Kepenklerini indirdi berberler. yalnız değilim Gidiyorum Taşan cadde dolanıyor ayaklarıma Gidiyorum Cebimde Kırmızı zarftaki mektup İkinci kalbimdir benim. fırıncılar Şehir mundar bir cesettir bundan böyle 190 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ERKEN İNEN AKŞAM Öfkeli akşam erken indi bu kez Yaktı şehrin paçalarını Dağın eteğini boyadı eflatun fırçayla Akçakavağa sığındı sığırcıklar Ezgin sokaklar sendeledi Çocuk gülüşleriyle toplandı güvercinler Ve üşüştüler saçaklara Palabıyıklı ağabeyler. yalnız değilim Bütün Moskova benimle yürüyor Yalnızlık bir ceylandı Bir avcı nişan aldı ona Yetişemiyor adımlarım Akşamdır Yağmur çiseliyor Yalnız mıyım? Hayır.NAME Êvar e Baran hûr hûr dibare Tenê me Na ne tenê me Hemû Moskov li gel min gav davêje Tenêtî karxezalek bû Nêçîrvanekî hat nîşan lê girt Gavên min nagihîjinê Êvar e Baran hûr hûr dibare Tenê me Na ne tenê me Diçim Cada tije xwe pi piyê min girê dide Diçim Di bêrîka min de Nameyek di nav zerfeke sor de Dilê min ê duwemîn e lê dide MEKTUP Akşamdır Yağmur çiseliyor Yalnızım Hayır. kek û apên simbêlboq xeyidîn ji çayxaneyan karkerên dest û hiş şeqitî gavanên rû kizirî vegeriyan berber û nanpêj derabê xwe girtin bajêr êdî cendekî mirar e.
evîndar eraqvexur tolazên bajêr jî li bendê bûn mixabin êvara zû hatî aramî neanî bi xwe re.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı ax! Di van deman de hûn nizanin xwîna min çiqas dikele çiqas neçar û tengezar im taya evîniyê dibe bizotek agir ez û tenêtî têne cem hev rû bi rû her ba kovaniyê vedireşe her sî melkemotê min bibîrtîne. ayyaş Ve aylakları da bekliyorlardı onu Yazık ki erken inen akşam Huzur getirmedi kendisiyle Berken Bereh 191 . êvara gewez û bêbext pelgek din daweşand ji darhinara temenê me me hay ji xwe nîne. bilmezsiniz Nasıl çaresiz ve sıkkın olurum Aşk nöbetleri dönüşür bir parça köze Yalnız ben ve yalnızlık bir aradayız yüz yüze Rüzgar keder kusar Azrailimi hatırlatır her gölge Eflatun ve iftiracı gece Bir yaprak daha döktü Ömrümün nar ağacından Kendimizin farkında bile değiliz Şehrin aşık. Ah! Böyle anlarda Kanım nasıl kaynar.
bilyelerini sevgiyle atıldılar annelerinin göğsüne sokakta çocuk izleri kaldı bir kedi oynadı yerlerinde baktı ki tadı yok. gok li wir hişt berê xwe da deriyê malekê. Örnek Öfkeli akşam 2. şiirlerinin şekil ve üslup özelliklerini bulup tahtaya yazınız? 192 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . spartî ba nihêrî li min û li darekê… ji qevdên min re ma tenga êvarî sikak xewle. d. bıraktı bilyeleri bir fare sesi duymuş gibi topu bırakarak yüzünü başka bir eve çevirdi kayısı sarısı bir yalnız yaprak güzün sert ve kuru saçları gibi rüzgara sığınmış dönüyor kendi kendine bir bana bir ağaca baktı bileklerime kaldı akşamüstü sıkıntısı sokak ıssız. mîna ku bike pêşna mişkekî. şiirlerinde kullanılan söz sanatlarından örnekler bularak aşağıdaki tabloya yazınız ve bu söz sanatlarının şiirlerdeki işlevlerini sözlü olarak ifade ediniz? Şiirler Erken İnen Akşam Söz sanatları a. Kişileştirme b c. xwe bi hij avêtin hembêza diyên xwe. Erken İnen Akşam ve Akşamüstü Resmi ve Sokak. ışıklar kendi evinde ayaklarımın peşinden gidiyorum bir sürgün kokusu var bu şehirde Arjen Arî 1. mişmişî wek porê payizê hişk û ziwa xwe xwe doş dibû. li şûn xwe hîştin gok û xarên xwe. pelek bi tenê zerik. nihêrî bê tahm e. Erken İnen Akşam ve Akşamüstü Resmi ve Sokak.WÊNAYA BERÊVARÊ Û SİKAK dev ji leystikê berdan. dev ji xaran berda. ronahî li malên xwe min daye dû herdu lingên xwe bîhna nefiyekê tê ji vî bajarî AKŞAMÜSTÜ RESMİ VE SOKAK oyunlarına son verdiler artlarında bıraktılar toplarını. şopên zarokan man li sikakê… kitikekê bi dû wan re leyist.
Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı DÎNMÊN NÎVÊ ŞEVÊ 1 Şev mareke li valahiya ezman daliqiyaye 2 Bêxewî çivîkeke bi nikilên xwe dara bîranînên min vedikole 3 Pelên umir diweşin Payîz e GECE YARISI MANZARALARI 1 gece göğün boşluğuna asılmış bir yılandır 2 bir kuştur uykusuzluk gagasıyla anılarımın ağacını didikler 3 ömrün yaprakları dökülüyor sonbahardır artık Jana Seyda ETAR Gund bi gund li zarokatiya xwe digerim Her etar bi aliyekî dibe Min ji hev belav nekin ez benî Tenê me Qet nebe destên xwe nedin dilê min Benda roja xwe ye Şa nebe Wê mirar here ÇERÇİ Köy köy çocukluğumu arıyorum Başka yöne götürüyor her çerçi Beni paramparça etmeyin efendim Yalnızım Yüreğime dokunmayın hiç değilse Kendi günümü bekliyorum Mutlu olmazsa Murdar gidecek Şêxmûs Sefer 193 .
üslup ve şekil açısından klasik şiirden hangi özellikleriyle farklılık arz eder. • Modern ve klasik şiirlerde temaların ve konuların paralellik arz etmeyişinin nedeni şiir dönemlerinin farklılaşmış olmasıdır. yanlış ise (Y) yazınız. yazınız. • Şiirlerdeki ünlü tekrarlarına ………………… ünsüz tekrarlarına …………………denir. Gece Yarısı Manzaraları ve Çerçi şiirlerinin ortak imgelerini tespit ediniz? 2. • Nesirlerdeki ses tekrarlarına ………………………………………… denir. Gece Yarısı Manzaraları ve Çerçi şiirlerini şekil ve üslup özellikleri açısından inceleyiniz. yapıda ve görevde olan ses ve sözcük benzerliklerine …………………………………… denir. • Şiirlerde dize sonlarındaki ses benzerliklerine …………………… aynı anlamda. ( ) 3. 194 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . 2. Gece Yarısı Manzaraları ve Çerçi şiirlerinin sizde oluşturduğu izlenimleri sözlü olarak ifade ediniz? 3. Modern şiir. ( ) • Akrostiş şiir modern şiirin bir türüdür.1. Artık bu dağdağayla uğuldar deniz ve dağ. 5. yazınız. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). Yukarıdaki beyiti açıklayarak söz sanatlarını gösteriniz. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız. 4. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. Mevsim boyunca kendini hissettirir vedâ. ( ) • Şiirlerde devrik cümle yapısına sıkça rastlanır. Sözlü edebiyattan modern edebiyata kadar şiirin önemini ve varlığını yitirmeyişini neye bağlayabiliriz.
( Lewend oturur.Selamün aleyküm! (Çavreş’e doğru yürür.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı E. PERDE (Kapı çalınır) Memo. Arif Sevinç. 2. kapı çalınıyor. Tiyatro ile sinemayı karşılaştırarak hangisinin edebiyata katkısının daha çok olduğunu tartışınız. Tiyatronun tarihi ile ilgili bir araştırma yapınız.) Hoş sefa geldin. iyi misin çoluk çocuk iyi mi? Lewwend.) Lewend. Lewend kardeş buyur.Hoş sefa geldin.Aleyküm selam buyur şöyle otur. Bir tiyatro oyununda görev almak ister miydiniz. (Hemen seslenir.) Çavreş.Anne kapı. Mem û Zin İNCELEME MEMÊ ALAN II. 195 . TİYATRO 1.) Kim o? Oooo.Allah razı olsun çoluk çocuk ellerinden öper. Memo. MEMÊ ALAN HAZIRLIK 1. tiyatro oyunculuğu size göre zor bir meslek midir? 3. Buyur… (Lewend kapıdan içeri girer.
İznimi rica edeyim gidip toparlanayım. ya öldürt ya da öldür öyle git.Sen gitmiyor musun? Memo. Memo elinden tutup yanına oturur. sonra annem burada yalnızdır.Annene gece gündüz hizmet etsem gocunmam.(Kendi kendine konuşur. (Memo’ya bakarak) Evladım.Memo bugün asker oldun.) Seni nasıl feleğin eline teslim ederim. Memo.(Kendi kendine konuşur.) Yüce Allah’ım. Memo.Lewend. Memo. olur. Onu koru ve işini rast getir.Yeter artık ağlama. hayırdır neden ağlıyorsun? Hazal.Sen gittikten sonra ben ne yaparım! Benim yaşamam mümkün mü? Sen gidince benim ruhum da seninle gelir. senden nasıl ayrı kalabilirim! Memo.) Memo. bana ne büyük bir lütufta bulunmuş.Biz de onu konuşuyorduk. Anneciğim sütünü helal etti. Hazal. düşman bize kin kusuyor.Böyle savaşlarda kadınların olması ayıptır. Allah izin verirse ne zaman gidiyoruz? Lewend. aşkımız keder doldu. böyle bıraksam doğru olur mu? Evet. (Çavreş gider. savaş ayırdı beni senden. Memo. rahatsızlık duymam (Gözlerinden yaşlar akar. Onu bu şekilde bırakamayız.) Allah’ım evladımı sana emanet ediyorum.Gidişimden dolayı senin ağlaman mı gerekiyor? Hazal. gidip senin yolluğunu hazırlayayım. durmam doğru değil. Çavreş.Bugün toparlan.Bugün Başkale’den biri geldi. çünkü ülke sevgisi bütün sevgilerin üzerindedir. Hazal. Hakkâri’ye gitmiş. Mir.Hoş bulduk hazır mısın? Annen izin verdi mi? Memo. Allah yardımcın olsun.) Memo. İşim bitti.) Ebdürrehman Rahmi Zapsu 196 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Şimdi eşim Hazal’ın yanına gideceğim.Başım gözüm üzerine. (İçinde bulunduğu durmu biraz ölçüp biçer. ceylanım sevdiğim yeter ağlama. yarın sabah yola çıkıyoruz. (Hazal bayılır. sorumluluk sahibi bir anne vermişsin! Vicdanımın emrettiği her şeye razı. beni de yanında götür. Lewend. O sırada Hazal da içeri girer. Ceylanım sevdiğim yeter ağlama. Bu hafta Hakkâri’de toplanmamız gerekiyor. elinde mendil gözyaşlarını siler. Beni de yanında götür. ben düşmanla savaşa gidiyorum. bir haftalık gelin.(Ahenkle) Bugün düğünümün yedisidir.Hazal. umarım o da bu farkı biliyordur. Hiçbir zaman yapmak istediklerime engel olmadı.
( ) • Dram türü. ( ) • Tiyatronun doğduğu yer Yunanistan’dır. yazınız. • Karagöz oyunları. • Tiyatro ses. mimik ve taklitlere dayanan edebi bir türdür. bale. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız. Orta Oyunu. 197 . Yukarıda bir bölümü verilen oyunun karakterlerini ve tiplerini tahlil ediniz. ( ) • Revü. söyleyiniz.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 1. aksesuar. Sizce bu tiyatro oyununun sonu nasıl bitmelidir. durum ya da olguların bir kesitinin sahnede seyirciler karşısında canlandırılmasına …………………………………………… denir. 5 Kısa bir skeç yazarak tiyatroya yeteneği olan arkadaşlarınızdan oynamalarını isteyiniz. 2. ramazan ayında toplam ………………………………. Kürt tiyatrosunda da Karagöz. • Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olay. Meddah ve Köy Seyirlik Oyunları gibi geleneksel tiyatro türleri var mıdır. trajedi ve komedi türlerinden önce vardı. ( ) • Klasik trajedi ve komedilerde üç birlik kuralına uyulur. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). Sizce Memo gitme kararını vererek doğru mu yapmıştır? Niçin? ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Yukarıda bir bölümü verilen Memê Alan oyununu sınıfınızda canlandırınız. suflör ve tuluat. Sahne. yanlış ise (Y) yazınız. opera ve pandomim modern tiyatro türleri arasında yer alır. gün oynanır. ( ) 3. perde. jest. 3. tiyatro terimlerini birer cümle ile kısaca tanımlayınız. 4. 2.
Nazım biçimi D. Konu C. Ölçü E. E. bir kuştur uykusuzluk gagasıyla anılarımın ağacını didikler Yukarıdaki dizelerde aşağıdaki söz sanatlarından hangisi vardır? A. D. Aşağıdakilerden hangisi şiirde ölçü ile ilgili bilgi yanlışlığı içermektedir? A. Ezgi E. Mübalağa 198 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Telmih C. 3. İntak E.ÜNİTE SONU ÖLÇME DEĞERLENDİRME SORULARI 1. Aşağıdakilerden hangisi şiirin şekil özelliklerinden biri değildir? A. Nazım birimi 4. Halk edebiyatının geleneksel ölçüsü hece ölçüsüdür. Aruz ölçüsü Arap milli ölçüsüdür. C. B. Tema D. Uyak B. Ölçü B. Hece ölçüsü Kürt milli ölçüsüdür. Teşbih B. Nazım birimi C. Aruz ölçüsü açık ve kapalı hecelerin uyumundan ibarettir. Tema 2. Kinaye D. Aruz ölçüsü Kürt milli ölçüsüdür. Aşağıdakilerden hangisi şiirin türünün belirlenmesinde ön bilgi değildir? A.
Kürdistan Gazetesi B.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 5. 4 C. yüzyılda İstanbul’da yaşayan etnik topluluklardan biri değildir? A. Riya Teze C. D. Aşağıda tiyatro ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A. Mehmet Uzun B.Ebdurehman Hakkari E. Yahudiler C. Ehmed Huseynî 10. 6. Okunmak için değil sahnelenmek için yazılır. 2 E. Kürt Teavûn ve Teraki Gazetesi 9. SelimTemo D.Mehmet Uzun 199 . Aşağıdakilerden hangisi XIX. 5 B.Ereb Şemo C. Arjen Arî E. Çerkezler D. Klasik trajedi ve komediler kaç perdedir? A. Jin D. Tuluata dayalı oyunların yazılı metni yoktur. E. Tiyatro metnini yazan kişiye senarist denir.Mavie de Kurde . 6 7. Roja Nû Gazetesi E. Aşağıdakilerden hangisi Kürt roman yazarıdır? A. Nureddin Zaza B. Çirok .Dr. Türkler E. Ermeniler B.Fuat Temo D. Aşağıdakilerden hangisi Kürt gazetelerinden biri değildir? A. Aşağıdaki eser-yazar eşleşmelerinden hangisi doğrudur? A. Şivanê Kurd . Modern tiyatro oyunlarında dekor ve kostüm zamanla önemini yitirmiştir. Jin . C.Memê Alan . 3 D. Ruslar 8. Şêxmûs Sefer C. B. Eğlendirirken öğretmeyi amaçlar.
Yılanı Öldürseler E. Tarih Muhasebeleri 200 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . D. Modern şiirde günlük olaylar ve sıradan insanların duygu dünyaları işlenir. Aşiret Mektebi ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A. Devlet tarafından burada okuyan çocuklara maaş verilirdi.11. Aşağıdakilerden hangisi Yahya Kemal Beyatlı’ya ait değildir? A. dize bütünlüğünün dışına taşmıştır. D. Türkçülüğün Esasları E. Türk Töresi C. deyim ve şarkıları derleyip yayımlamak B. Aşağıda. Kızıl Elma B. 14. Buradan mezun olanlar hemen vali olarak atanırlardı. Siyasi Hikayeler D. Aşağıdakilerden hangisi Hawar’n çalışma tüzüğü içinde yer almaz? A. Türkleşmek. Her türden Kürtçe yazılı metin üzerine çalışmalar yapmak. C. C. meslek ve sanatlar üzerine araştırmalar yapmak. Her türlü Kürtçe öykü. Kürt dilinin üstünlüğünü ve zenginliğini bütün dünyaya ispatlamak. Aşağıdaki eserlerden hangisinin yazarı farklıdır? A. Burada okuyanlar altı yedi yıl içinde alim olabiliyorlardı. Modern şiirde konu ve temalarda çeşitlilik vardır. C. Ey Türk Uyan D. modern şiirle ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A. B. Şam’dan. Aşağıda. Yemen’den. Eğil Dağlar C. fabl. Aziz İstanbul B. Şemmer’den ve Enze’den bu okula öğrenciler gönderilirdi. geçmişte ve günümüzde yazılanları tasnif etmek. 13. Modern şiirde ölçü ve uyaklar değişmez kalıplar halindedir. Bağdat’tan. Kürt tarihi ve coğrafyası üzerine çalışmalar yapmak. D. İslamlaşmak. Modern şiirde kalıplaşmış söz sanatları kullanılmaz. Aşiret çocukları dışında kimse bu okula alınmazdı. E. E. E. Kürdistan’daki gelenek. 12. Modern şiirde anlam. Muasırlaşmak 15. B.
.................................................................................................... √ .. BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? √ .................................................................................................................. √ ............................................................................ √ ......... √ ......................................................................................................................................... 201 ..................................................................................................................................................................... √ ............ √ ........................................................................................................................................................................................ √ .....................................................................................................................................................Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı ÖZ DEĞERLENDİRME ŞEMASI BU BÖLÜMDE ÖĞRENEMEDİKLERİMİ NASIL KAVRAYABİLİRİM? BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? √ ............................................................................................................................................................................. √ .. BU BÖLÜMDE ÖĞRENDİKLERİM BENDE ŞU DEĞİŞİMLERİ YARATTI: √ ............................................
2003. İstanbul. Mustafa. Rohat. Alişan. İstanbul. Şi’r -1-. Eski İstanbul Kürtleri. Bedirhan. A. Avesta Yayınlar. Bayrak. Barnas.). Jarfalla. 2008. İstanbul. Sayı 1. Cindî. Heciyê. Dünya Savaşında Kürdistan. Ankara. Alakom. Pelê Sor Yay. Diyarbakır. 2001. Aras. 1984. Celîlê.KAYNAKÇA Ahmad. Avesta Yayınları. Bedirhan. Celîl. Bayrak. Nûdem Yayınları. Sayı 1. 2005. Öz-Ge Yayınları. Avesta Yayınları. Doz Yayınları İstanbul. 1993. İstanbul. Hayat Hikayem. Avesta Yayınları. Nûbihar Yayınları. İstanbul. 2008. Pelê Sor Yayınları. Lis Yayınları. Efsanevi Kürt Şairi Evdalê Zeynikê. Heciyê Cindî Jiyan û Kar. Deng Yayınları. İstanbul. Evrensel Yayınları. 2001. Were Dotmam. Cegerxwîn. Borazboz. İstanbul. Öz-Ge Yayınları. 15 Mayıs 1932. Aram Yayınları. Axtepî. Şêx Evdirehmanê. Mikdad Mithad. Ankara. Balî. Şam. Bedirhan. 1998. Kemal Mazhar. 2004. Firîda Hecî. Alevilik-Kürdoloji-Türkoloji Yazıları. Borak. 1898. Gotinên Pêşiyan û Biwêjên Botan. 2003. Diyarbakır. Gravürlerle Kürtler-Bi Gravuran Kurd. Geçmişten Bugüne Kürtler ve Kürdistan. Esmer Dergisi. ÖzGe Yayınları. A. (Der. Bi Hevre. Çeviren: Fehim Işık. Lis Yayınları. Celadet. Celîl. Kürt Aydınlanması. 2007. Ankara. Wien. Evrensel Yayınları. Akpınar. 2001. Hewarî. Celadet. İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları. Cewarî. 2009. Burkay. 202 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Şêrko. Bingöl. İstanbul. Celîlê. Bêkes. Institut Für Kurdologie.Gayrıresmi Kürdoloji Belgeleri. Antolojiya Helbestvanên Kurd. Antolojiya Dengbêjan. Abdulkadir. Mehmet. Kemal. 1992. Aşiret Mektep Devlet. Yayına Hazırlayan: Zeynel Abidîn Zinar. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları. Şêxê Sen’anîya Feqîyê Teyran. Kürdistan Gazetesi. 2002. Açık . 1992.Gizli/Resmi . 1998. Çeviren: Selim Temo. Bayrak. İstanbul. 2002. Ahmet. Hawar. Diyarbakır. İstanbul. Kahire. Rojen. İstanbul. 2005. 2001. I. Stockholm. Ji Nav Şiîrên Min. Mehmet. İstanbul. Mehmet. Gotinên Pêşiyan ên Kurdî. Balî. 1991. Ferhenga Biwêjan. Rewdneim. Sayı: 8/2005. İstanbul.
Kaynakça
Cizîrî, Melayê, Çeviren: Osman Tunç, Weşanên Nûbihar, İstanbul, 2003. Çelebi, N. Newzat, “Dil Bir Güneştir”, Kültürel Çoğulcu Gündem, 24 Temmuz 2007. Dilçin, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000. Dilgeş, Felat, Rojnameya Kurdî ya Pêşîn Kurdistan, Kürt Enstitüsü Yayınları, 1998. Ehmedê Xani, Günümüz Kürtçesine Çeviren: M. Emîn Bozarslan, Mem û Zîn, Deng Yayınları, İstanbul, 2005. Ehmedê Xani, Türkçeye Çeviren: M. Emîn Bozarslan, Mem û Zîn, Deng Yayınları, İstanbul, 1996. Farqînî, Zana, Ferhenga Kurdî-Tirkî, İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 2004. Farqînî, Zana, Kürtçe Sözlük, İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 2000. Göldaş, İsmail, Kürdistan Teali Cemiyeti, Doz Yayınları, İstanbul, 1991. Gülensoy, Tuncer, Türkçe El Kitabı, Erciyes Üniversitesi Yayınları, Kayseri 1993. Gündüz, Müslüm, Kürt Basın Tarihi Tekzip, Aram Yayınları, İstanbul,1998. Halid, Cemil Muhammed, Çeviren: Ümit Demirhan, Melayê Cizîrî-Sevgi ve Güzelliğin Şairi, Hivda Yayınları, İstanbul, Ocak 2008. Han, Şeref, Çeviren: Mehmet Emin Bozarslan, Şerefname–Kürd Tarihi, Deng Yayınları, Şubat 1998. Hawar, Sayı 1-52, Şam 1932-1943. Huseynî, Ehmed, Dîwan, Avesta Yaınları, İstanbul, 2002, İstanbul, 1998. J. Ong, Walter, Sözlü ve Yazılı Kültür, Metis Yay, İstanbul, 2010. Jîn Dergisi, Sayı 1-25, 1918-1919. Kara, Sabah, Çağdaş İran Şiiri Antolojisi, Nubihar Yayınları, İstanbul, 1998. Kara, Sabah, Çarin, Nubihar Yayınları, İstanbul, 1998. Kevirbirî, Salihê, Karapetê Xaco, Elma Yayınları, İstanbul, 2005. Kömür, Mehmet, Gulê Wara Tûyan, Akçadağ-Elbistan Ağzıyla Kürt Masallarından Seçmeler, Fırat Yayınları, İstanbul, 2005. Kreyenbroek, Philip-Christine Allison, Kürt Kimliği ve Kültürü, Avesta Yayınları, İstanbul, 2003. Kurdî, Hînkerê, Zimanê Kurdî, bgst Yayınları, İstanbul, 2008. Kurdo, Prof. Qanatê, Tarîxa Edebiyeta Kurdî, Öz-Ge Yayınları, Ankara, 1992. Kutlay, Naci, İttihat Teraki ve Kürtler, Beybûn Yayınları, Ankara, 1992. Kürdistan Gazetesi, Bütün Sayıları, 1898-1902. Levent, Agâh Sırrı, Divan Edebiyatı, Kelimeler ve Remizler, Mazmunlar ve Mefhumlar, Enderun Kitapevi, İstanbul, 1984. Malmîsanij, Cızira Botanlı Bedirhaniler, Avesta Yayınları, İstanbul, 2000. Malmîsanij, Nazê, Bavê, Miriyê Heram, Lis Yayınları, Diyarbakır, 2009. Malmîsanij, Kürt Talebe- Hêvî Cemiyeti, Avesta Yayınları, İstanbul, 2002.
203
Margosyan, Mıgirdiç, Söyle Margos Nerelisen, Aras Yayıncılık, İstanbul, 1995. Nikitin, Bazil, Kürtler, Deng Yayınları, 4. Baskı, İstanbul, 1994. Nikitin, Bazil, Kürtler, Deng Yayınları, 5. Baskı, İstanbul, 2002. Ordixanê, Celîl, Çev. İbrahim Kale, Kürt Kahramanlık Destanı Dimdim, Avesta, İstanbul, 2001. Rojî Kurd, Sayı 1, Haziran 1913. Sayı 2, İstanbul, Temmuz 1913. Ronahi, Sayı,1-28, Şam,1942-1945. Sadînî, M. Xalid, Feqiyê Teyran, Nubihar Yayınları, İstanbul, 2003. Sami, Şemseddin, Kamus-ül A’lam, İstanbul 1896, Aktaran: Abdurrahman Nursi, Bediüzzaman’ın Hayatı, Nûbihar Yayınları, İstanbul 1997. Shakely, Ferhad, Modern Kürt Öykü Sanatı, Avesta Yayınları,1998. Şemo, Erebê, Şivanê Kurmanca, Lis Yayınları, Diyarbakır, 2009. Şîrazî, Şêx Sadî, Garsî Farqînî, çev: M. Mihemed, Nubihar Yayınları, İstanbul, 2003. Temo, Selim, Kürt Şiiri Antolojisi, 2 Cilt, Agora Kitaplığı, İstanbul, 2007. Tepe, İshak, Guldeste-Ji Pêşiyên me Baqek Zargotin, Pêrî Yayınları, İstanbul 2004. Teyran, Feqiyê, Dîwan-Ey Avê Av, İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 1998. Usıf, Nureddin (Nureddin Zaza), Hawar, Sayı: 27, Şam, 1932. Uzun, Mehmed, Destpêka Edebiyata Kurdî, Beybûn Yayınları, Ankara, 1998. Uzun, Mehmed, Siya Evinê, Avesta Yaınları, İstanbul, 2001. Uzun, Mehmet, Bîra Qederê, Avesta Yayınları, İstanbul, 1999. Uzun, Mehmet, Kürt Edebiyatı Antolojisi, İthaki Yayınları, İstanbul, 2007. Uzun, Mehmet, Kürt Edebiyatına Giriş, Belge Yayınları, İstanbul, Mart 1999. Uzun, Mehmed, Dengbejlerim, İthaki Yayınları, İstanbul, 2006. Wikander, Stig, Antolojiya Tekstên Kurdî, Orfeus Yayınları, İstanbul, 1996. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Şiirleri Türkçeleştiren: Mehmet Emin Bozarslan. Xudo, Egîdê, Dê û Dêmarî, Nûdem Yayınları, Stockholm, 1995. Yesevi, Ahmet, Hzl. Kemal Eraslan, Divan-ı Hikmet’ten Seçmeler, Ankara 1983. Yöyler, Celalettin, Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî, İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 1998. Yusiv, Helim, Mirî Ranazin, Avesta Yayınları, İstanbul, 1996. Zîlan, Reşo, Aslan, Hüsamettin, Tigris, Amed, Destanên Kurdî, Kürt Kültür Vakfı Yayınları, Stockholm. Zîlan, Reşo, Aslan, Hüsamettin-Tigris, Amed, Ji Zargotina Kurdî, Kürt Kültür Vakfı Yayınları, Stockholm. Internet Siteleri http://www.kurdishacademy.org/sites/default/files/The_language_of%20_ medians_1959.pdf
204
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Yazarların Özgeçmişi
YAZARLARIN ÖZGEÇMİŞLERİ
Mehmet Sait Çakar:
1977 yılında Maraş’ta doğdu. Maraş İmam Hatip Lisesi ve Samsun 19 Mayıs Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. 2000 yılından bu yana İstanbul’da edebiyat öğretmenliği yapmaktadır. Nûbihar ve Pêngav dergilerinde Kürtçe şiirleri yayımlandı. Halen Yordam adlı edebiyat dergisinin editörlüğünü yürütmekte ve www.dunyabizim.com sitesinde gezilerini yayımlamaktadır.
Fehim Işık:
1961 yılında Diyarbakır’da doğdu. İlk ve ortaöğrenimini Diyarbakır’da tamamladı. 1988 yılında Dicle Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü’nü bitirdikten sonra kısa bir dönem Batman’da öğretmenlik yaptı. 1989 yılında gazeteciliğe başladı. Aynı yıl yayınlanan bir yazısı nedeniyle 2 yıl cezaevinde kalan Işık, gazeteciliği 2000 yılına kadar sürdürdü. Işık en son, Kürtçe-Türkçe yayınlanan haftalık Ronahi ve Hêvi adlı gazetelerin genel yayın yönetmenliğini üstlendi. 1992 yılında kurulan Kürt Kültür ve Araştırma Vakfı’nın (KÜRTKAV) üyesi olan Işık, 2002 yılından sonra aralıklarla bu kurumun yöneticiliğini de yaptı. Işık’ın Kürt kültürü, tarihi ve edebiyatı alanında kaleme alınmış inceleme ve araştırmaları bulunmaktadır. Türkçe ve Kürtçe kaleme aldığı araştırma ve makaleleri, inceleme ve araştırma dergileri ile gazetelerin yanı sıra çeşitli internet sitelerinde de yayınlanan Işık’ın hem Kürtçeden Türkçeye hem de Türkçeden Kürtçeye çevirdiği kitapları da bulunmaktadır. 2000 yılında yeniden öğretmenliğe dönen Işık, halen İstanbul’da biyoloji öğretmeni olarak görev yapmaktadır. Evli olan Işık’ın dört çocuğu vardır.
205
Mehmet Mehmetoğlu:
1977 yılında Hazro’ da doğdu. İstanbul Üniversitesi Coğrafya Bölümü’nden mezun oldu. Asus ve Nara adlı iki öykü kitabı yayınlanmıştır. İstanbul’da yaşıyor ve coğrafya öğretmenliği yapıyor.
Ronayi Önen:
Mardin/ Derik doğumludur. İlk, orta ve lise eğitimini Derik’te tamamladı. Marmara Üniversitesi Eğitim Fakültesi mezunudur. Çeşitli özel okullarda, kurslarda ve devlet okullarında İngilizce öğretmenliği yapmış olup halen ilgili mesleği sürdürmektedir. Dörtrenk Yayınlarının çıkardığı “English SBS 8”, “English SBS 6” isimli İngilizce ders kitaplarının yazarlarından biridir. 2005 yılında İstanbul Kürt Enstitüsü’nün vermiş olduğu Kürtçe öğretmenliği yetiştirme programını bitirdikten sonra Kürtçe ders vermeye başladı. 2009/2010 yılları arasında Kürtçe derslerinde kullanılmak üzere ders materyalleri hazırlama çalışmaları yürüttü. Bu çalışmanın sonucunda ortaya çıkan üç kitaplık “Hînker” isimli Kürtçe ders kitapları serisinin yazarlarından biridir. 2009 yılından beri İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde Kürtçe/ Kurmanci dersleri vermektedir.
Esra Sadıkoğlu:
1981 yılında Mazıdağ’da doğdu. İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. Şiir ve öykü çalışmaları bulunuyor. İstanbul’da yaşıyor ve edebiyat öğretmenliği yapıyor.
206
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Tîroj. 1993-2005 yılına kadar Kürt basınında. 207 .Yazarların Özgeçmişi Sami Tan: 1965 yılında Adıyaman’ın Kahta ilçesinde dünyaya geldi. Waneyên Rêzimanê Kurdmancî adlı gramer kitabını 2000 yılında yayınladı. ne karê henekan e (Savaş ciddi iş şakaya gelmez)” adlı mizahi kitabı yayınlandı. 2003 yılında “Şer giran e. ortaokul ve liseyi Mersin’de okudu. Azadiya Welat gibi gazetelerde çalıştı. Welatê Me. 1997 yılından bu yana Azadiya Welat Gazetesi’nde köşe yazarlığı yapıyor. Kürt Dili ve Eğitimi Hareketi’nin (TZPKurdi) koordinasyon kurulu ve Demokratik Toplum Kongresi Daimi Meclis üyesidir. Dicle Haber Ajansı Kürtçe Haber Şefi ve Sorumlu Yazı işleri Müdürlüğü görevlerini sürdürdü. 1997 yılından 2005 yılına kadar Azadiya Welat gazetesi Genel Yayın Yönetmeni. Ayrıca “Hînker I-II-III” adlı Kürtçe öğrenim setinin yazarlarından biridir. İlkokul. Günlük Gazetesi gibi yayın organlarında yazıları yayınlanmaktadır. Welat. Özgür Ülke. 2005 yılında “Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî (Kurmancî Lehçesinin Gramer ve İmlası) adlı kitabı yayınlandı. 1986 yılında başladığı Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü’nü 1993 yılında yarıda bırakarak Kürtçe gazeteciliğe başladı. Zend. 2007 yılından bu yana İstanbul Kürt Enstitüsü’nün başkanlığını yürütmektedir.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?