Aylar önce akran zorbalığına dair bir yazı yayınlamıştım. Yazıyı kaleme alan kişi, kızımın okulu olan Anabilim Eğitim Kurumları‘ndan Uzm. Klinik Psikolog Alev Akal‘dı. İlk yazı daha çok zorbalığa maruz kalan çocuk yönünden kaleme alınmıştı. Tabi işin bir de “zorba çocuk” boyutu var maalesef. Sevgili Alev Hanım’dan olayın bir de bu yönünü yorumlamasını rica ettim. Aşağıdaki yazıda akran zorbalığının nedenlerini, zorbalıkla baş etme stratejilerini, zorba çocuğun davranışlarını kontrol altına almak için neler yapılabileceğini okuyacaksınız.
Dilerim bu bilgilere hiç ihtiyacımız olmaz!
Zorba Davranışın Gelişimi
Daha önceden açıklandığı üzere öğrencilerin okul dönemindeki akademik, duygusal ve sosyal gelişimini olumsuz bir şekilde etkileyen ve yetişkinlik yaşamları boyunca pek çok sorun yaşamalarına neden olabilen okul zorbalığı ya da zorbalık davranışı erken çocukluk dönemlerinde başlamaktadır.
Zorbalığın Nedenleri
Zorbalığın nedenlerine ilişkin görüşler incelendiğinde, Olweus (1993) zorbalık yapmaya neden olan tepki örüntülerinin gelişiminde önemli rol oynayan dört faktör tespit etmiştir:
- Erken çocukluk döneminde çocuğun ilk bakıcısının, çocuğa yönelik duygusal tutumu (duyarsız, içten olmayan, ilgisiz vb.) çok önemlidir. İlgi ve sıcaklıktan yoksun olumsuz tutumlar, çocuğun ileride saldırgan olması ve diğer bireylere karşı nefret duyguları içerisinde olması yönündeki riskleri arttırmaktadır.
- Çocuğun ilk bakıcısının aşırı toleranslı ve hoşgörülü tutumu ikinci önemli faktördür. Çocuğun ilk bakıcısı, çocuğun akranlarına, kardeşlerine ya da yetişkinlere yönelik saldırgan tepkilerine açık sınırlandırmalar koymazsa, çocuğun saldırganlık düzeyinin gitgide artma olasılığı yüksektir. Bir diğer deyişle, çocukluktaki sevgi ve bakımın çok az ve yetersiz oluşu, buna karşılık çocuğa tanınan çok fazla özgürlük, çocukta saldırgan tepki örüntüsünün gelişimine güçlü katkılar sağlar.
- Ebeveynlerin güce dayalı disiplin tekniklerini (fiziksel cezalandırma, şiddet uygulama, duygusal patlamalar vb.) kullanması üçüncü önemli faktördür. Bu bulgu “şiddet, şiddete yol açar” görüşünü desteklemektedir. Bu nedenle, açık ve net kurallar koymak, ancak fiziksel ceza ve benzeri disiplin yöntemlerini kullanmamak çok önemlidir.
- Dördüncü önemli faktör, çocuğun mizacıdır. Çocuğun aktif ve çabuk öfkelenen bir mizaca sahip olması, sakin ve sıradan bir yapıya sahip olan çocuğa göre ileride daha saldırgan olma olasılığını arttırmaktadır. Bu faktörün etkisi, ilk iki faktörden daha azdır.
Akran Zorbalığı ve Baş Etme Stratejileri
Zorbalığı önlemek için bazı müdahale stratejileri mevcuttur. Bazı programlar sadece zorba ya da sadece kurban üzerinde odaklanırken; diğer bazı programlar ise, sistematik bir yaklaşımla zorbalık davranışını çok boyutlu olarak ele almaktadır. Ayrıca genel anlamda gençler arasındaki şiddete müdahale etmek de önemlidir. Bu müdahaleler, aile ve okul gibi pek çok bileşeni dikkate almaktadır. Zorbalığın önlenmesine yönelik programlar geliştirmenin ilk aşaması, etkili bir değerlendirme programı geliştirmektir.
Değerlendirmeler; gözlem (yapılandırılmış ve yapılandırılmamış), görüşme, sosyometrik ölçümler, anketler, öğretmen görüşleri, zorbaların kendi kendilerini değerlendirmeleri gibi yöntemlerle yapılabilir. İdeal olarak zorbalık değerlendirmeleri, dikkatle planlanmalı ve yöneticiler, psikolojik danışmanlar, öğretmenler, psikologlar gibi profesyonellerden oluşan bir grup tarafından uygulanan sistematik müdahaleler olmalıdır.
Zorbalığın önlenmesine yönelik temel ilkelerden biri; bir yandan sıcak, samimi, pozitif, yetişkinlerin katılımının olduğu, diğer taraftan kabul görmeyen davranışların uygun yöntemlerle sınırlandırıldığı bir okul, hatta ev ve aile ortamı yaratmaktır. Konulan kurallar ve sınırlamalar, düşmanca olmayan bir tarzda olmalı, fiziksel yaptırımlar ya da cezalar uygulanmamalı ve mümkün olduğunca tutarlı olunmalıdır. Öğrencilerin gerek okul içinde, gerekse okul dışındaki faaliyetleri gizlice izlenmeli ve kontrol edilmelidir.
Neler Yapılabilir?
Zorbalıkla ilgili incelenen literatür genel olarak değerlendirildiğinde, öncelikle zorbalığın dünyanın pek çok ülkesinde yaygın bir problem olduğunu belirtmek gerekmektedir. Bu nedenle de mutlaka erken fark edilmesi ve uygun stratejilerle ve önleme programlarıyla etkilerinin azaltılması için gerekli önlemler alınmalıdır.
Yapılan çalışmalar incelendiğinde, zorba ve kurban öğrencilerin olumsuz sosyal davranışlara sahip olduğu görülmüştür. Bu nedenle zorba, zorba/kurban ve kurban öğrencilere sosyal becerileri geliştirmeye yönelik eğitimler verilmesi önerilmektedir.
Özellikle okul psikolojik danışmanları yapacakları bireysel veya grup danışmalarında ya da rehberlik çalışmalarında zorbalığa dahil olan öğrencilere yönelik stresle başa çıkma, arkadaşlık ilişkilerini geliştirme, kendini ifade etme, sağlıklı iletişim yolları vb. becerileri kazandırmayı amaçlayan çalışmalara ağırlık vermelidirler. Ayrıca zorbalığa karışan öğrencilere psikolojik yardım ve sosyal destek sağlanabilir. Okullarda zorbalığı önlemeye yönelik çalışmaların okul kapsamlı programlar olması önerilmektedir. Çünkü zorbalık bazı öğrencilerin kişisel problemi değil, öğrencilerin ortaklaşa sosyal problemidir (Juvonen ve Graham, 2004). Bu nedenle program tüm öğrencileri, personeli ve hatta aileleri içermelidir. Buna örnek olarak Olweus’un zorbalığı önleme programı verilebilir. Olweus (2001; Akt. Juvonen ve Graham, 2004) okul kapsamlı önleme programının sosyal çevreyi yeniden yapılandırmayı amaçladığını ve böylece de zorbalık için daha az olanak ve ödül olacağını belirtmektedir. Böyle bir program okul kültürünün değişmesinde etkili olacaktır. Böylece öğrencilerin yaşadıkları çevreden ve okuldan algıladıkları doyumun artabileceği, sağlıklı arkadaşlık ilişkileri geliştirebilecekleri düşünülmektedir.
Okul rehberlik hizmetlerinin planlamasında, gelişimsel rehberlik yaklaşımı ile aşamalı olarak zorbalık ile ilgili önleyici çalışmalara yer verilmesi, önleyici çalışmalarda sadece fiziksel zorbalık ve şiddet değil aynı zamanda sözel zorbalık üzerinde durulması önerilebilir. Ayrıca, okullarda yaşanan akran zorbalığı davranışlarının önlenebilmesi için okul rehberlik servisi tarafından, okuldaki tüm personel (yöneticiler, öğretmenler, psikolojik danışmanlar ve hizmetliler), veliler ve öğrencilerin de içinde bulunduğu bir ekip çalışmasıyla, tüm ilgililere zorbalık konusunda bilinçlenme eğitimleri verilmelidir.
Yine zorbalık ile ilgili önleyici çalışmalarda doğrudan saldırganlık, şiddet konuları yerine dolaylı olarak duygu ve düşüncelerini ifade etme, empatik davranışlar geliştirme, iletişim becerilerini artırma gibi kişisel rehberlik etkinliklerine yer verilebilir.
Anne baba ilişkilerinin olumlu psikolojik sağlık ve zorbalık üzerinde etkileri dikkate alınarak ergen-aile ilişkilerinin geliştirilmesine yönelik aile eğitim programları düzenlenebilir.
Öğrencilerin akranları ile yapıcı-olumlu ilişkiler kurma becerilerini geliştirmek amacıyla birlikte sosyal ve kültürel etkinlikler planlama, grup dayanışması, işbirliği geliştirme gibi becerilerini artırmaya yönelik çalışmalar yapılması önerilebilir. Yine bu konuda yapılacak kapsamlı araştırmalar ile zorbalık statülerinde yer alan öğrencilerin kişisel ve sosyal özelliklerini belirlemek yararlı olabilir.
Son olarak, zorbalığı önleme ve müdahalede öğrenci-okul-aile katılımının olduğu kültüre özgü deneysel programlar hazırlanıp, bunların kısa ve uzun süreli etkililiğinin test edilmesine yönelik araştırmalar yapılması önerilebilir.
Uzm. Klinik Psikolog Alev AKAL
Anabilim Eğitim Kurumları
KAYNAKÇA
Akgün, S. (2005). Akran zorbalığının anne-baba tutumları ve anne-baba ergen ilişkisi açısından değerlendirilmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler E
Güvenir, T. (2004). Okulda akran istismarı. Ankara: Kök yayıncılıknstitüsü, Ankara.
Gökler, R. Okullarda Akran Zorbalığı. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi. [Bağlantıda]. 6:2. Erişim: http://www.insanbilimleri.com Cilt:6 Sayı:2 Yıl:2009
Olweus, D. (1995). Bullying or peer abuse at school: Facts and intervention. Current Directions in Psychological Science, 4, 196-200.
Olweus, D. (1999). Sweden. In P. K. Smith, Y. Morita, J. Junger-Tas, D. Olweus, R. Catalano & P. Slee (Eds.), The nature of school bullying: A cross national perspective (pp. 7-27). London and New York: Routledge.
Pişkin, M. (2002). Okul zorbalığı: Tanımı, türleri, ilişkili olduğu faktörler ve alınabilecek önlemler. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 2 (2), 531-562.
Pişkin, M. (2005). Okulda Akran Zorbalığı. Ankara Valiliği İl Milli Eğitim Müdürlüğü Özel Eğitim Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Bölümü “Okullarda Şiddet” Paneli. Ankara: 12 ocak 2005.
Pişkin, M. ve Ayas, T. (2005). Zorba ve kurban lise öğrencilerinin utangaçlık, içedönüklük, dışadönüklük ve özsaygı değişkenleri bakımından incelenmesi. III. Ulusal Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kongresi’nde Sunulmuş Bildiri (21-23 Eylül). Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi, İstanbul.
Totan, T. ve Z.Yöndem (2007).Ergenlerde Zorbalığın Anne, Baba ve Akran İlişkileri Açısından İncelenmesi Ege Eğitim Dergisi, (8) 2: 53–68.