İstihdam Nedir? Türleri Nelerdir?
İstihdam kelimesi hem haber programlarında hem de günlük hayatımızda sıkça duyduğumuz sözcüklerden biri. Özellikle istihdam seferberliği ve kadın istihdamı kullanımına aşinayız. İstihdam nedir? Ne demek? Hangi anlamlarda kullanılır? Türleri nelerdir? Yazının devamında soruların cevaplarıyla birlikte istihdam kelimesi hakkında bilgi sahibi olalım.
İstihdam Ne Demek?
İstihdam kelimesinin ne anlama geldiğini öğrenmeden önce kökenine değinelim. Dilimize Arapçadan geçen kelimelerden. Türk Dil Kurumu’ndaki (TDK) karşılığı; “bir görevde, bir işte kullanma.” Geniş anlamda tanımlamak gerekirse; ülkedeki iş gücünün ekonomiye katkı sunmak amacıyla sürekli ya da belirli zamanlarda çalıştırılmasına istihdam denir. Üretim içinde bulunan işgücüdür. Katma değer yaratmak için insan emeğinin kullanılmasıdır.
İstihdam kelimesi; işçi ve işveren ya da işletme arasındaki yapılan; çalışma şartlarının, maaşın, ödeme koşullarının, işçinin ve işverenin sorumluluklarının yazıldığı; yetkili merciler tarafından tanınan sözleşme anlamında da kullanılır. İstihdam üretimin olmazsa olmazlarındandır. Sermaye, emek ve yer gibi üretimin kavramlarıyla iç içedir.
Kuruluşların istihdam amacı; yaptıkları işi büyütmek, üretimi artırmak ve işletmelerini büyütmektir. Herhangi bir kurumda istihdam edilebilmek için bireylerin taşıması gereken bazı koşullar bulunur. Bulunduğu ülkenin vatandaşı olması ya da çalışma izninin bulunması bu zorunluluklardandır. İstihdamdaki yasal çerçeve devlet tarafından belirlenir. Bu yasalar hem ilgili makama hem işverene hem de istihdam edilen işçiye bazı sorumluluklar yükler.
Ülkedeki istihdam, gelişmişlik ölçüleri arasında da sayılır. Şöyle ki, ülkede istihdam edilen işgücü ne kadar fazla ise, işsizlik oranı da o kadar azdır. İşsiz nüfusla ilgili veriler de ülkelerin gelişmişlik oranlarını etkiler. Gelişmiş ülkelerde işsizlik oranları; az gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelere göre oldukça azdır.
İstihdam Türleri Nelerdir?
Tam süreli çalışma, yarı zamanlı çalışma, taşeron işçi, stajyer ve işsiz gibi kavramlar istihdam türlerinin belirlenmesindeki etkenlerdir. Ülkedeki potansiyel işgücünün üretime dahil edilme oranı türleri belirlemede önemlidir. Bu bilgiler ışığında istihdam türlerini tam istihdam, eksik istihdam ve kayıt dışı istihdam olarak saymak mümkündür. Bu türlere dair bilgilere de kulak verelim.
Tam İstihdam
Tam istihdam; şartların tam olarak yerine getirildiği istihdam türüdür. İşveren sözleşmedeki yasal yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirir. İşçi de üstüne düşen sorumlulukları hakkıyla yapar. Kayıt dışı istihdamın önüne de geçer. Özellikle gelişmiş ülkelerde hayatın olağan bir parçası gibidir. Genellikle ülkede iş arayan, çalışma yaşında olan hemen herkes üretimin içindedir. Üretimin tam kapasite ile yapılması için tam istihdamın da sağlanması gerekir. Tam istihdamın uygulandığı ülkelerde işsizlikle ilgili istatistikler de nettir. Ülkedeki çalışan sayısı da işsiz sayısı da bilinir.
Kayıt Dışı İstihdam
Kayıt dışı istihdam belirlenen yasal çerçevenin dışına çıkılan istihdam türüdür. İşveren sigorta pirimi ve vergi gibi bazı yükümlülüklerinden kaçınır. İşçi de bu şartları kabul eder. Kayıt dışı istihdam özellikle az gelişmiş ülkelerde ve gelişmekte olan ülkelerde sıklıkla karşılaşılan durumdur. Ülkelerin içinde bulunduğu ekonomik durum, işsizlik rakamları, enflasyon, yasalardaki eksiklik gibi etkenler kayıt dışı istihdamın sebepleri arasındadır. Denetim mekanizmasının iyi çalışmaması; devletin gerekli denetimleri yeterince yapmaması da kayıt dışı istihdamın artmasının sebepleri arasındadır.
Eksik İstihdam
İşgücünün tam anlamıyla kullanılmadığı istihdam türüdür. İş gücünün bir kısmı üretimin içinde değildir, işsizdir. Ülkedeki işsiz nüfusun artması kayıt dışı istihdamı artırır. Eksik istihdam tarım sektörü ağırlıklı görülmektedir. Yarı zamanlı işler de eksik istihdamın nedenleri arasındadır.
İstihdamla İlgili Bazı Kavramlar
İstihdam Oranı: Ülkedeki mevcut işgücünün; çalışma yaşındaki bireylerin üretimde hangi ölçüde kullanıldığı verileri istihdam oranıdır. İstihdam oranı hesaplamalarında bazı sınırlamalar bulunur. Örnek vermek gerekirse; askerlik görevini yerine getiren bireyler ve hükümlüler bu orana dahil edilmez.
İşsizlik: İstihdam oranı sonucu ülkedeki işsizlik rakamları da ortaya çıkar. İşsizlik nedir? Çalışma çağında olmasına rağmen üretime katılamamasına işsizlik denir. Ülke ekonomilerindeki işsizlik oranları; o ülkenin zenginlik kıstasları arasındadır. Dünyanın en zengin ülkesinde ve ülkelerinde işsizlik oranı da çok azdır.
İşgücü: İstihdam edilen işçilerin toplamı işgücünü oluşturur. Ülkedeki çalışan ve çalışabilecek bireylerin tamamıdır.
Kadın İstihdamı
Kadın istihdamı konusundan önce Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) kadınlarla ilgili bazı verilerine değinmek gerekiyor. TÜİK’in İstatistiklerle Kadın 2020 raporuna göre;
Kadınların istihdamdaki oranı %28,7; erkeklerin ise %63,1.
En az Üniversite mezunu olan kadınların oranı %18,5.
Ülkemizin kadın büyükelçilerinin oranı yüzde 25, kadın milletvekillerinin oranı ise 17,3.
Kadınların çalışma hayatında kalma süresi erkeklerin neredeyse yarısı kadar. Kadınlarda bu rakam 19,1 yıl; erkeklerde ise 39 yıl.
Ülkelerin gelişmişlik oranları, eğitim seviyesinin artması kadınların istihdama katılmasıyla doğru orantılı. Gelişmekte olan ülkemizdeki kadın istihdamının gelişmiş ülkelere oranla az olması da bu durumun bir göstergesi. Erkeklerle kıyaslandığında kadın nüfustaki işsizlik oranı daha fazladır. Ülkenin eğitim seviyesiyle kadınların eğitim seviyesi arttıkça üretime katılma oranları da artıyor. Aile yaşamında kadına yüklenen sorumluluklar, cinsiyet eşitsizliği ve eğitimdeki sorunlar kadın istihdamının önündeki engellerden bazıları.
Peki, kadın istihdamını artırmak için neler yapılabilir:
Kadın istihdamını arttırmak için en büyük sorumluluk devlete ve kanun koyuculara aittir. Cinsiyet ayrımcılığını azaltacak yasal düzenlemelerin yapılması gerekir.
Kadın istihdamını artırmak için kadın girişimcilerin önü açılmalıdır.
İşsiz nüfusa eğitimler verilerek işgücüne katılmalarının önü açılmalıdır.
Vergi ile ilgili düzenlemeler de istihdamın önün açacaktır.
Devlet tarafından yapılan teşviklerde kadın istihdamı da öncelikler arasında olmalıdır.
Kadın emeğine ayrı önem verilmeli ve bu emek değerlendirilmelidir.
Kadın girişimcilere yapılan destekler artırılmalıdır.
Çalışan kadınların işlerinde yükselmelerinin önü açılmalıdır.
Erkek çalışanlarla ve kadın çalışanlar arasındaki maaş eşitsizliğinin giderilmesi önemlidir.
Bu şartların sağlanması için kadın derneklerine ve sivil tolum örgütlerine de görevler düşmektedir.
Pozitif ayrımcılık yaparak kadın istihdamına ayrı bir başlık açmış olsam da ülkemizin gelişebilmesi için nitelikli insan gücüne, tam istihdama, kayıt dışı istihdamla ilgili denetimleri artırmaya ve kayıt altına almaya ihtiyacı olduğu aşikardır. Varsa ilgili yasal boşlukları düzenlemek, adaletli teşviklerle üretimin önünü açmak istihdamı da artıracaktır.
Bayburt'ta doğdu. Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo-Televizyon ve Sinema bölümünden mezun oldu. Medya sektöründe çalıştı. Yayınevlerinde editörlük yaptı.