2023 yılında başlayan Vezüv Yarışması’nın (Vesuvius Challenge) organizatörleri, taşlaşmış parşömenler üzerinde gizli kadim sırları muvaffakiyetle ortaya çıkaran ve büyük mükafatı kazanan isimleri geçtiğimiz günlerde açıkladı. Kazanan çalışma, yalnızca ödül için kâfi olacak kadar tesirli olmakla kalmıyor, birebir vakitte araştırma alanında heyecan verici yeni bir çağın habercisi de olabilir.
Vezüv Yarışı, Mart 2023’te çok da savlı olmayan “tarih yazma” gayesiyle başlatıldı. Organizatörler, farklı akademik geçmişlere sahip bireyleri, İtalya’nın Herculaneum kentindeki pirik kalıntılardan elde edilen antik parşömenleri okumak için yeni usuller geliştirmeye teşvik etti.
Artık büsbütün taşlaşmış olan parşömenler, MS 79’da Vezüv Yanardağı patladığında volkanik kül ve enkaz altında kalan güçlü bir mülk olan Villa Papyri’de bulunuyordu. Mülk ve kütüphanesi 1700’lerde tekrar keşfedildi, fakat âlâ korunmasına karşın parşömenler okunamaz durumdaydı. Lakin artık, 10 ay süren sıkı çalışmanın akabinde, Vezüv Yarışması’nın kazananları, bu değer biçilmez yapıtları, kırılgan yapılarına ziyan vermeden içeriklerini tarayan yapay zeka (AI) tekniklerini kullanarak ortaya çıkarmanın yollarını buldular.
Eski GitHub CEO’su Nat Friedman ve bir bilim insanı grubu, bu metinleri okumak için yeni yaklaşımlar bulmak maksadıyla Vezüv Yarışması’nı başlattı. Bunların okunabilmesine yardımcı olabilecek herkese 700.000 dolarlık büyük ödül de dahil olmak üzere çeşitli mali mükafatlar sunuldu.
21 yaşındaki bilgisayar bilimi öğrencisi Luke Farritor, bir parşömen üzerindeki “mor boya” yahut “mor kumaş” manasına gelen “πορφυρας” sözünü çözmeyi başararak Ekim 2023’te birinci Harfler (Letters) mükafatını aldı. Kısa bir müddet sonra, birebir çalışmayı daha net bir formda tanımlayan Youssef Nader’e verilen bir ödül daha bunu takip etti. Bu sonuçların her ikisi de, Birinci Mürekkep (Ink) mükafatını kazanan Casey Handmer’ın, açılmamış parşömen içindeki mürekkebin varlığını belirlemenin bir yolunu bulan çalışması olmasaydı mümkün olmayacaktı.
Büyük mükafatın sahibi açıklandı
Şimdi ise Friedman, parşömendeki 2.000’den fazla Yunanca harfi ortaya çıkarmak için yaptıkları çığır açıcı eforlarıyla büyük mükafatın kazananlarını açıkladı.
Friedman ve meslektaşları, müsabakalarının web sitesinde “Vezüv Yarışı Büyük Mükafatı için çok sayıda harika müracaat aldık, bunlardan birkaçı, son müracaat tarihi olan 1 Ocak’taki gece yarısından evvelki son dakikalardaydı” diye yazdı ve devam etti: “Bu müracaatları inceleme grubuna sunduk ve büyük bir şaşkınlıkla karşılandılar. Ocak ayını tüm müracaatları dikkatle inceleyerek geçirdik. Seçkin papirologlardan oluşan grubumuz, anonimleştirilmiş gönderimlerdeki 15 sütunluk metni incelemek için gece gündüz çalıştı; teknik takım ise gönderilen kodu ve sistemleri denetledi ve tekrar üretti.”
Vezüv Müsabakası organizatörlerinin açıkladığına nazaran, bu müracaatların ortasında biri çok daha fazla metni kurtarmasıyla dikkat çekiyordu: “Katılımcının, Mart ayında Vezüv Yarışması’nı duyururken belirlediğimiz kriterleri dikkate paha bir formda karşıladı: Her biri 140 karakterden oluşan 4 pasajda karakterlerin en az [yüzde] 85’inin kurtarılabilmesi. Bu kesin bir şey değildi: Tertip takımındaki çoğumuz, bu kriterleri açıkladığımızda muvaffakiyet mümkünlüğünü yüzde 30’dan daha az olduğunu düşünüyordu! Ayrıyeten, müracaatta 11 (!) metin sütunu, yani toplamda 2.000’den fazla karakter daha yer alıyor.”
Bu büyük muvaffakiyetin sorumlusu olan grup, daha evvelki mükafatların kazananları Farritor ve Nader ile Volume Cartographer’daki çalışmasıyla üç Segmentation Tooling mükafatını kazanan Julian Schilliger’dan oluşuyordu. Schilliger’in çalışması, kazanan müracaatta kullanılan papirüs alanlarının 3 boyutlu haritalanmasına imkan tanıdı.
İlk parşömeni inceleyen araştırmacılar, şu ana kadar bunun yaklaşık yüzde 5’ini okumayı başardılar. Birinci çeviriler, bunun büsbütün orjinal bir metin olduğunu ve diğer bir çalışmanın kopyası olmadığını gösteriyor. Görünüşe nazaran bu felsefi metin, Epikürcü ideolojiye nazaran iyiliğin en yüksek biçimi olan “zevk” konusunu ele alıyor.
Papirologların açıkladığına nazaran “Parşömenin birbirini takip eden iki sütunundan alınan bu iki kesimde müellif, yiyecek üzere malların bulunabilirliğinin, bunların sağladıkları zevki etkileyip etkilemeyeceği ve nasıl etkileyeceğiyle ilgileniyor.”