Ziyaüddin Serdar, “Cenneti Arayan Adam” adlı kitabında entelektüel bir anlayışla İslam dünyasındaki fikir akımlarını, önemli isimleri ve siyasi olayları roman tadında bir üslupla anlatıyor. Kâmil Yeşil kitabı Dünyabizim için değerlendirdi.
Kamil Yeşil
Dünyabizim
Tebliğ Cemaati, İhvan’ul Müslimin, Mevdudi, Seyyid Kutup, Kelim Sıddıki, İsmail Raci el- Faruki, Rabıta, Usame b. Ladin, Afganistan Cihadı, Selman Rüşdi, İbni Rüşd, Gazzali, Muhyiddin Arabi, Farabi, Şehy Nazım Kıbrisi, Ekmeleddin İhsanoğlu, Ali Bulaç, Hasan Sabbah ve Haşhaşiler, Gulbeddin Hikmetyar, Burhaneddin Rabbani, Enver İbrahim, Humeyni ve İran İslam Devrimi, Suudiler ve Vahhabilik, 11 Eylül, Malezya…
Bütün bu isimlerden her biri bir roman kahramanı. Daha doğrusu roman tadında bir anlatının kahramanları. İslam dünyasının sayılı entelektüellerinden biri olanZiyaüddin Serdar, Cenneti Arayan Adam adlı anlatısında bu isimleri bir araya getiriyor. Çünkü bu isimler yazarın düşünce dünyasının bir parçası, tanışığı, fikir alış verişinde bulunduğu ve de mücadele ettiği kişiler.
Entelektüel bir arayış ve sorgulama anlatısı olan kitapta her şey gerçek. Eserin teması İslamcılık, İslam dünyasındaki fikir akımları ve kişiler. Yazar Ziyaüddin Serdar kendi macerasını anlattığı için esere, “ben anlatıcı” üslubu hakim.
Arayış, İslami anlamda inandığımız ve Kitap’ta bize anlatıldığı kadarıyla bildiğimiz cennet ve ona duyulan özlem üzerinde ilerliyor. Acaba cennetteki sonsuz nimetlerden ve gölgeden maksat nedir? Bu kavramlar sadece bildik karşılıklarıyla sınırlı mı? Dünyaya özel olarak İslam âlemine dair bir ima ve ihsas içeriyor mu? İslam’ın ilk dönemlerine Asr-ı Saadet dendiğine, yani İslam bir nevi dünya cenneti kurduğuna göre tekrar aynı başarı, alternatif medeniyet ve hayat yeşertilebilir mi? Yoksa cennet, sadece ahrete ait bir mekan mı ve cennetten maksat da huriler, köşkler, eğlence mi?
Ziyaüddin Serdar’a sorarsanız ve onun şahitliklerine bakarsanız İslam dünyası lügat anlamıyla anlatılan bir cennetin peşinde. Huriler, köşkler, altından ırmaklar akan ağaçlar, gölgelikler ve akla hayale gelmedik nimetleri ile sonsuz hayatın hüküm süreceği ahiret mekanı cennet. Buna kavuşmanın en kestirme yolu ise ölmek ve öldürmek. İslam dünyasındaki cinayetlerin, idamların, radikal akımların, intihar komandolarının altında yatan derin sebep bu. Yaşamak ve yaşatmak değil öldürmek/öldürülmek.
Pekiyi kimler var bu cennetin peşinde? Müslümanları bu cennete götürmeyi kendine vazife edinen cemaatler, tarikatlar ve hatta devletler...
Cennet yolcularının ilki: Tebliğ Cemaati
Kitapta bu cennet yolcularından ilki Tebliğ Cemaati olarak karşımıza çıkıyor. Cennet hedefine İslam’ın beş şartının hakkıyla yerine getirilmesi ve altıncı olarak ömrünü bu şartları tebliğ etmeye ayırmakla ulaşılacağına inanıyor Tebliğciler. Namaz, huşu içinde ikame edilirse tasvir edilen cennete daha yakınız inancı. Bir gün Serdar’ın da kapısını bu niyetle çalıyorlar. Birkaç toplantıya katılıyorlar. Serdar görüyor ki Tebliğ Cemaati şekilden ibaret bir dinin salikleri. İslam dünyasının ekonomik, siyasal, kültürel, toplumsal, bilim, teknoloji, açlık, sömürü, adalet, eşitlik gibi diğer sorumluluk alanları ile ne alış verişleri var ne de böyle bir dertleri. Hayat tarzları, iş yapma şekilleri, insanlarla ilişkileri de gayetle sorunlu. Fazla kalamıyor aralarında ve ayrılıyor. Sonra da İhvan’ül Müslimin ile tanışıyor ve onlara karışıyor. İngiltere gibi bir yerde bu ve diğer gruplarla tanışma vesilesi de var. Çünkü Serdar, İngiltere’de Müslümanlar Kulübü (Islamic Society) ve FOSIS (İngiltere ve Kuzey İrlanda'daki Müslüman Öğrenci Dernekleri Federasyonu) içindedir. Üniversite öğrencilerinin bir örgütlenmesi olduğu için birçok cemaatle tanışmak, iş birliği yapmak durumundadır. İngiltere'deki Müslüman öğrenciler etnik ve coğrafi çeşitlilikleriyle, aynı zamanda gelenek, modernite, devrim ve reforma yaklaşımları farklılıklarıyla İslam dünyasının bir mikro örneğidir.
FOSİS Mısır'daki Müslüman Kardeşlerden Seyyid Kutub'un 1966 yılında CemalAbdünnasır rejimi tarafından idamı; 1967 Arap-İsrail Savaşı sonrası Filistin'in işgali; 1969 yılında Mescid-i Aksâ'nın İsrailliler tarafından yakılması; 1969 yılında Hindistan'ın birkaç bölgesinde Hindu-Müslüman ayaklanmalarının başlaması üzerine protestolar düzenler. 1970 yılına gelindiğinde, Federasyon Londra, Kilburn'da daimi bir merkez ofis kurar. Ziya’nın İslam ülkeleri ile bağlarını kurup geliştirecek yer olur burası.
Nijeryalı, Malezyalı. Trinidad, Afrika, Sri Lankalı Pakistanlı, Suudi, İranlı hemen bütün ülkelerden gençler vardır burada. FOSIS üyeleri, Üçüncü Dünya Ülkeleri'nin sorunları sömürgecilik, yoksulluktan kurtulma, kalkınma imkânları, açlık kaygısı, adaletsizlikleri sorgulamak gibi hususlarda kafa yorarlar, çözümler üretirler. Tahsillerini tamamlarlar ve ülkelerine dönüp gerçekten etkin kurumlarda, öncü, değiştirici, bilici, kanaat önderi ve icracı olurlar. Serdar’ın da eser boyunca anlattığı ülkeler, kişiler, kurumlar, çalışmalar hep bu kişiler üzerinden yürür. Yetmişli yıllardan iki binli yıllara uzanan bu macerada dikkatinizi çekerim. Sadece bir milletten gençler yok: Türklerden.
FOSİS'te neden Türk yoktu?
Bunu bir izahı olmalı. Kendimce bunu şöyle izah ettim:
1. Jön Türklerden beri yurt dışında bilgi ve görgülerini artıran Türklerin bundan ağzı yanmıştır.
2. Türkiye’deki İslamcılar gençlerini özel olarak yetiştirmek için yurt dışına eğitime gönderme ihtiyacı duymamışlar.
3. Türkiye’deki oluşumların dünyaya açılmak ve dünya ile yürümek gibi İslami bir derdi yok.
4. Türkiye’deki İslami hareketler kendisine çok güvenmekte ve kendini yeterli görmektedir.
5. Türkiye’den İngiltere’ye tahsile giden gençler özel olarak seçilmiş ve İslami oluşumlardan uzak durmuşlar başka mahfillerle ilgilenmişlerdir.
6. Türkiye, yurt dışına gönderdiği gençleri orada bile sıkı takip altında tutmuştur. Vs.
Mevdudi’nin düşüncelerini ütopik bulur
Said Ramazan, Malcolm X, Malik b. Nebi bu gençlerle bir araya gelen öncü düşünür ve eylem adamlarıdır. Özellikle İslami hareketler FOSİS’i etkilemeye çalışır. Müslüman Kardeşler ve Pakistan'daki Cemaat-i İslami gibi. Mevdudi 1969 kışında tedavi İçin Londra'ya geldiğinde FOSIS, tarafından karşılanmıştır.
"Gerçekten, silahlı devrim yoluyla bir İslam devletinin kurulabileceğine inanıyor musunuz?" dendiğinde, Mevdudi hiç tereddüt etmeden: “Bunun bizim için doğru yol olduğunu düşünmüyorum. Böyle bir politikanın, olumlu sonuçlarından çok, ağır zararları olabilir" diyerek karşı çıkar. “Çünkü bir silahlı devrim yoluyla İslam devleti kurulsa bile, bu devleti yönetmek ve işlerini İslam hukukuna göre yürütmek mümkün olmayacaktır. Toplumun geneli ve çeşitli kesimleri, İslam'ın istediği ahlaki dönüşüme tam olarak hazır değildir. Silahlı devrim, güç kullanma yolunun başkalarına da açılması demektir. Bu yüzden, Müslüman ülkelerin kötü bir devrimler ve karşı devrimler, komplolar ve karşı komplolar döngüsüne tutsak olma tehlikesi vardır. Hareketin gizli cemiyet olarak örgütlenmesi gerekir. Bunların da kendilerine özgü bir havası vardır. Eleştirilerin sesi kısılır; serbest, adil ve dürüst tartışmalar yapılamaz. Gizli örgütlerin iç mantığının bir diğer gereği de çalışanların aldatma, yalan, sahtecilik, hile, kan dökme ve diğer birçok şeye başvurmasına izin verilir ki, bunlar İslam'da haramdır.”
Mevdudi'nin toplumu, ekonomiyi, politikayı ve uluslararası ilişkileri kapsayan bütüncül bir sistem olarak İslam'ı betimlemesi, yazara ütopik görünür. Bir de Mevdudi'nin kadınların toplumdaki görev ve yetkileri konusundaki görüşlerinden çok rahatsız olur. Ve Serdar bu oluşumdan yollarını ayırır.
Seyyid Kutup
İhvan’ı Seyyid Kutub üzerinden değerlendirir
Serdar, Tebliğ Cemaatinden sonra İhvan’ı tanır. İhvan’ın tarihi gelişimini de özetleyen Serdar, okuyucuya İhvan’ı Seyyid Kutub üzerinden değerlendirir. 1949 yılı Şubat ayında Kahire'de Hasan el-Benna şehit edilir. Amerika, Benna'nın suikasta uğramasını coşkuyla karşılaşmıştır. Amerika’nın bu tavrı Kutub’u Müslüman Kardeşler’e yaklaştırır. Yoldaki İşaretleri yazar. Serdar şöyle diyor: “Birkaç yıl içinde Kutub, Mısır'daki tüm İslami hareleri radikalleştirdi ve etkisi Arap dünyasının ötesine, Hint alt kıtasına ve Güneydoğu Asya'ya yayıldı.” Kutub'a hapishanede düzenli olarak işkence yapılır. Üç yargıcın önündeki ünlü göstermelik yargılamada, Kutub işkence izlerini göstermek için gömleğini yırtar, ölüme mahkûm edilir ve 29 Ağustos 1966 tarihinde asılarak idam edilir. 6 Ekim 1981 tarihinde, Müslüman Kardeşler onun intikamını Devlet Başkanı Enver Sedat'a suikast düzenleyerek alır.
Seyyid Kutub'un yargılandığı zaman FOSIS üyeleri de tutuklanmıştır. Fizüali'l-Kur'anen çok okunan tefsirdir. "Allah gayemiz, Resul önderimiz, Kur'an anayasamız, cihat yolumuz, Allah yolunda can vermek en yüce emelimiz!" diyen bu gençlere karşılık Serdar şöyle diyor: “Düşünüyorum da; ben ölmek isteyenler arasına katılmak istemiyorum, kesinlikle Allah için yaşama seçeneğini tercih ediyor ve Allah'ı "gayem' olarak değil, yaratıcım olarak anlıyorum. ‘Kur'an'ı anayasamız’ olarak görmek için hayalimi çok fazla zorlamam gerekiyor. Çünkü hukuk dinamik ve değişken bir kurumdur, Kur'an'da oldukça az sayıda hukuki kural yer almaktadır. Kendisini ebedi rehberlik kitabı olarak tanıtan Kur'an, sabit kurallar setine indirgenemez. Ayrıca problemleri çözmenin silahlı mücadele dışında da başka yollarının olduğuna inancım sürüyordu.”
Bu ve benzeri sebeplerle İhvan ile yollarını ayırır.
Cennet meselesine bir cevap bulmak için Kur'an'a yönelir.
İslami ilimlere üzerine yoğun bir okuma süreci
Bu konuda onun zihnini açan annesi, babası ve Pickthall’in mealidir. Muhammed Pickthall'in mealinde "cennet" "paradise" "firdevs' birçok yerde mecazdır. Bu kişilerden şunu öğrenir: “Gölge korunak, güvende olmak,' yemişlerin sürekliliği de iç benliğimiz için ihtiyaç duyduğumuz rızık, bilgidir. "Eğer bu kötü dünyayı dönüştürmek istiyorsan, 'gölge' seni koruyacak sen ahiret ağaçlarının tohumlarını, hayırlı amellere götüren bilgi rızkını arayacaksın. Bunun için birinin koruması altında klasik ilimleri öğreneceğin ulu bir meyve ağacı gibi güçlü bir öğretmeni ihtiyaç vardır.”
Önce Kur'an’ın ünlü klasik tefsirlerini sonra hadisleri, siyeri, klasik fıkıhçıları, felsefeyi kelamcıları ve düşünürleri okur. “FOSIS ve İslami hareketlere yabancılaşmam, mutlak kesinlik sorunundan kaynaklanıyordu” diyen Serdar, aynı zamanda bize entelektüel merakı, anlayışı, zihniyeti tanıtıyor. Çünkü entelektüel sürekli bir şüphe, tecessüs, arayış içindedir. Ona göre insan, toplum, dünya kısaca olaylar ve olgular hakkında son söz söylenmemiştir. Bu hususlar itikadi olmadığı için dinimiz de bu konuda entelektüel zihniyetin yanındadır.
Âlemlerin Rabbini ideolojik bir terimle tanımlamak ne kadar doğru?
Mesela Pakistanlı ulemanın "sosyalizmin 'küfür' olduğu ve 'bir sosyaliste yardım edenin de 'haram işlemiş olacağı"na dair ittifakla verdiği fetva, Serdar’ı fevkalade rahatsız eder. “Ben birçok sosyalistin Allah'a inanmadığı gerçeğini yadsımıyorum; ama bu, nasıl olur da onların bir düşman olduğu veya onlarla çalışmanın açıkça "haram" olduğu anlamına gelebilirdi?Gerçekten de yirmili yaşların ortalarında kuşku dolu bir yaşam sürüyordum. Hafta boyunca FOSIS'in çeşitli faaliyetlerine katılan ve Müslüman toplumun işlerini yapan kişi anlamında bir "İslami eylemci" idim. Sosyalist dostlarımın yoksullukla, yapısal adaletsizliklerle, sınıf ve ırkçılıkla mücadele etme hedeflerini paylaştım. Allah'ın bir kapitalist değil, sosyalist olduğunu düşünüyordum. Hem ilahi sıfatların hem de bize gönderdiği rehberliğin mantıksal sonucu kesinlikle bunu gösteriyordu.”
Altını çizdiğim cümle eğer kitapta bu şekilde geçiyorsa, bu söylemin fevkalade sorunlu, imanı tehlikeye atan bir söylem olduğunu belirtmem gerekir. “İslam’ın vaz ettiği ilkelerin, emir ve yasakların birçoğu, Peygamberin uygulamaları sosyalistlerin savundukları düşüncenin uygulanmış halidir ve bu durumda sosyalizm, İslam’a, Kur’an’a yaklaşmaktadır” demek varken âlemlerin Rabbini bir ideolojik terimle tanımlamak tam bir zihin karışıklığı ve dil bilmezlik. Keşke Ziyaüddin Serdar’a bunu iletebilseydim!
Kusurlardan arınmışlık iddiası onu rahatsız eder
Serdar, bundan sonraki sayfalarda tasavvuf ve tarikatlarla tanışmasını anlatıyor. Tanıdığı sufiler Şeyh Nazım Kıbrisi, Mevlevilerden bir grup ve Abdülkadır Es-Sufi’dir. Kitabın diğer sayfalarında olduğu gibi Serdar bu konuya girişte sufiliğin ortaya çıkışı, önemli kişiler ve anlayışlarını özetledikten sonra sadede geliyor. Sufiliği reddetmemesine rağmen tarikatin “sufi Allah'ı karşısında hayal eder, O'nu görür; canlı bir şekilde O'nunla birliktedir; ancak O'nu mekânın ötesine yerleştirir ve kendinden geçinceye kadar O'na yoğunlaşır. İşte fena burada başlar; nereye götüreceğini kimse bilemez” gibi söylemler ve şeyhin olağanüstü sıfatlarla vasfedilmesi, sadece iç âleme odaklanması ve dünya Müslümanlarının durumuna ait bir dert taşımaması gibi sebeplerle onlardan ayrılır. Konya’daki dervişan ise İslam’ı "sakal bırakmak, cübbe giymek ve sarık sarmaktır" olarak sınırlandırmıştır.
1972’de Abdülkadir Es-Sufi ile karşılaşır. Es-Sufi, "Allah beni, yalnızca Hz. Muhammed'in (sas) sahip olduğu benzersiz ilimler ve sırlarla donattı" iddiasındadır. Bristol Garden Cemaati'nin mutlak sahibidir, müritlerinin tamamının hayatlarını belirlemektedir. Kardeşi, Şeyh Nazım'a mürit olmuştur. “Ben aklımı boşaltmayı değil, mümkün olduğu kadar doldurmayı amaçlıyorum. İlim arayışı içinde, gözlemledim ve okudum.” diyen Serdar aradığını sufilerde de bulamaz. Çünkü birinin "kusurlardan arınmış" olduğuna emin olmak tehlikelidir.
Abdülkadir Es-Sufi ve Norwich'teki köyü
Bir zaman Şeyh Abdülkadir es-Sufi el-Maliki olur 'Müslüman köyü’ kurmak için Norwich'e taşınır. Bu köy askerî garnizona dönüşmüştür ve Abdülkadir Cihad: BirTemel Tasarım'ı yayınlar. Granada'ya taşındıktan sonra da Şeyh Abdülkadir es-Sufi el-Maliki “el-Murabıt” olarak değiştir.
Neden Gariplerin Kitabı değil de Yabancılar Kitabı?
Burada eseri dilimize çeviren İbrahim Kapaklıkaya’ya bir hatırlatmamız olacak. Kapaklıkaya Es-Sufi’nin The Book of Strangers eserini (Yabancılar Kitabı) olarak tercüme ediyor. Oysa bu eser İsmet Özel tarafındanGariplerin Kitabı olarak çevrilmişti ki eserin içeriğine en uygun başlık budur çünkü “garip” tasavvufi bir terimdir. Kapaklıkaya’nın bu inceliği fark etmemesine ve İsmet Özel’in bu çevirisini hatırlamamasına şaştım kaldım doğrusu. Diğer yanlış 102. sayfada hicretin tarihi ile ilgili. Bir dizim yanlışı olsa gerek.
“Ya İmam Humeyni yeni bir Sabbah'a dönüşürse?”
Serdar, tasavvufu hemen reddedemeyeceğini özünde derin ve oldukça cezbedici bir şey olduğunu itirafını elde var bir saysak da benzeri bir hayal kırıklığını İran devrimi ile yaşayacaktır.
Çünkü tasavvufi bir dil ve amaçla olmasa da Şiilik’te masum imam vardır. İran İslam devriminden sonra hem devrimi yapanları hem devrimin öngörü ile sonuçlarını görmek için İran’a gider. İranlı arkadaşı onu Hasan Sabbah’ın cennetine kadar götürür. Arabadaki sohbet tabii ki İran devrimi, Humeyni, ilk cumhurbaşkanı ve Serdar’ın arkadaşı Hasan el-Beni Sadr üzerinde yoğunlaşır. Kitabın bu sayfalarında İran’ın Rıza Şah dönemi ve İslami devrime gidişle ilgili bilgilerle donatılan okuyucu, zihinsel ve duygusal olarak devrime hazırlanır. Bu sayfalarda zihnimiz Ali Şeriati’yi aradı ise de bulamadı. Tıpkı ileriki sayfalarda Gannuşi’yi, Ahmed b. Bella’yı bulamayışımız gibi.
Memurlar, esnaf, profesörler, yazarlar ve düşünürler devrimin mutlak adalet ve eşitlik getireceğine ve yeryüzünde bir cennet kuracağı inanmaktadır. Kelim Sıddıki de bunlardandır. Haşhaşiler de bu topraklarda zamanında cenneti arıyorlardı. Cenneti ellerindeki kan damlayan hançerleriyle arama eğilimleri, asırlar boyu nakledilen etkili bir öyküye dönüşmüştür. Batı’da suikast, Haşhaşilerin keşfi olarak bilinmektedir. Bahçeye gelirler ve fakat Serdar uçurumdan vadiye yürüme cesareti göstermez. Onun aklında Humeyni ve masumiyet vardır ve ağzından baklayı çıkarır. "Bir insan nasıl tamamen masum olabilir. Eğer o kadar masumsa, o insan, insan değil melektir. Peki ya İmam Humeyni yeni bir Sabbah'a dönüşürse?" Arkadaşı bu söz üzerine onu arabadan indirir. "Senin iki problemin var: Bir korku. Bir tepeden aşağı inmekten korktun, ama en azından deneyebilirdin. İki, ağzını kapalı tutamıyorsun."
Bundan sonra rota Bağdat, Şam, Ürdün doğrultusundadır. Bağdatlı sayfalar okuyucuyu Nizamiye Medreselerine, İmam Gazzali’ye ve bir zamanların ilim ve kültür merkezi olan kurumlara yolculuğa çıkarır. Fakat elde Saddam Hüseyin, Baasçılık, Mişel Eflak ve otoriter bir yönetim vardır. Sosyalizm, Arap milliyetçiliği, Arapların birliği amacı güden Baasçı ideoloji bırakın yeryüzü cennetini, kendine bile şifa olamamıştır. Hafız Esad Şam’da, Hama’da İhvan üyelerini öldürmekle meşguldür. Yol, yazarımızı Ürdün'e, başkent Amman'a götürür. Filistin mülteci kampına gider. Karşılaştığı küçük bir erkek çocuğunun en önemli amacı vatanı için savaşmaktır ki bu aslında ölmek, öldürmek, öldürülmek ve cenneti ahirete bırakmaktır. Dubai'de tüketim fetişleştirilmektedir ve inşa edilen ülkede ruh eksiktir. “Bu eksikliği metafizik bir ölüm olarak gördüm ve yaşadım.” diyor Serdar.
İmam Humeyni
Suudiler teknolojiye teoloji gibi yaklaşmaktadır”
1975’te Mekke’nin hac için uygun bir mimari yapıya kavuşturulması için Suudi Arabistan’dan teklif alır. Medine, modern b