

Webmaster
Tarih: 02.24.2005
Nereden: antalya
Gönderiler: 1338


Enderun’un Kuruluş Gayesi ve İşleyişi
Mektebin kuruluş gayesi, askerî temele dayanan Osmanlı Devleti’ne yetenekli kumandan yetiştirmek ve devamlı büyüyen ülkenin farklı din, dil ve kültürlere mensup kitlelerini idare edecek sağlam yönetici kadroları teşkil etmekti. Osmanlı Devleti çeşitli milletleri bünyesinde barındırdığından böyle bir eğitim kurumu için ırk veya kan bağı yerine İslâmiyet’e bağlılık, güzel ahlak, kültür ve disiplin temel prensipler olarak benimsenmiş, kadrolar bu anlayış içerisinde yetiştirilmişti.
Enderun mektebine alınacak çocuklar devşirme sistemi içerisinde toplanan ve belli elemelerden geçirilen namzetler içerisinden seçiliyordu. Hıristiyan ailelerden sağlanan bu çocuklar öncelikle belli bir alt eğitimden geçirilirdi. Özellikle de Müslüman-Türk ailelerin yanına verilerek Türkçeyi, İslamî esasları ve âdâbı öğrenmeleri sağlanırdı. Daha sonra Edirne, Galata ve İbrahim Paşa saraylarında yetiştirilmek üzere dağılırlardı. Bu saraylarda iç oğlanlarının aldıkları ilmî tahsil yanında bedenî kabiliyetlerinin eğitimine de önem verilirdi. Neticede içoğlanları denilen bu gençlerden üstün yetenekli olanlarından bir kısmı daha yüksek seviyede bir eğitime tabi tutulmak üzere Enderun’a alınırken, diğerleri çeşitli askerî birlikler içerisine dağıtılırdı.
Enderun’daki eğitim ve terbiye Küçük Oda, Büyük Oda, Doğancı Koğuşu, Seferli Koğuşu, Kiler Odası, Hazine Odası ve Has Oda olmak üzere yedi kademe üzerine kurulmuştu. Buradaki eğitimi sonuna kadar götüremeyen iç oğlanlar, ara sınıflardan aynı şekilde çıkma adıyla ayrılarak çeşitli askerî birliklere katılırlardı.
Enderun mektebinin ilk kademesi olan Büyük ve Küçük Odalarda gençler çeşitli hocalardan İslâm dini ve kültürü, Türkçe, Arapça ve Farsça dersleri görürler, güreş, atlama, koşu, ok çekme gibi bedeni faaliyetler yaparlardı. Bu odaya alınanların yaşları nispeten küçük olurdu ki en büyükleri 16. asır itibarıyla on beş yaşındaydı.
Enderun’un ikinci kademesi olan Seferli Koğuşu’na geçen gençler daha yüksek bir eğitim almanın yanı sıra, padişahın ve Enderun halkının çamaşırlarının yıkanması ve katlanması ile de meşgul olurlardı. 17. asırdan sonra bu koğuş gençleri daha ziyade meslekî alana ve sanata kaydırılarak hânende, kemankeş, pehlivan, berber, hamamcı yetiştirilmişti.
Enderun gençlerinin üçüncü kademe eğitimleri Kilerli Koğuşu’nda devam ederdi. Burada bulunan iç oğlanları ilim ve fen öğrenmelerinin yanında, padişaha yemek hazırlamak, çeşitli şurup ve reçeller yapmak ve sofra kurarak servis hizmetini görmekle vazifeliydiler. Ayrıca haremin ekmek, et, yemiş, tatlı, şerbet gibi her türlü yiyecek ve içecek ihtiyacını hazırlar ve muhafaza ederlerdi. İç oğlanlarının yaptıkları bütün bu işlere odada bulunan lalalar ve oda eskileri titizlikle nezaret ederler ve gerekli bilgileri öğretirlerdi. Saray odaları ve mescitlerinin mumları da bu koğuş tarafından temin edilirdi.
Hazine Koğuşu mensupları ise eğitimleri yanında Enderun Hazinesi ve saraya ait mücevherat ve kıymetli eşyanın korunmasından sorumluydu.
Enderun’daki eğitim kademesinin son halkası Has Oda’ydı. Has Oda’nın kuruluşunda hizmetli mevcudu otuz iki kişi idi. Yavuz Sultan Selim Han devrinde Hırka-i Şerif Dairesi’nin inşaatından sonra, mevcudu kırk kişiye çıkarıldı. Has Oda, 16. ve 17. asır sonuna kadar meşhur dört zabiti has odabaşı, silahdâr, çuhadâr, rikabdâr olup bunlardan sadece Has odabaşının padişah huzuruna çıkma yetkisi olduğu Fatih Kanunnâmesi’nde belirtilmiştir.
Has odalıların asıl vazifeleri, Hırka-i Şerîf Dairesi’nin temizliğini yapmak, oradaki Kur’ân-ı Kerim ve diğer kitapların tozlarını almak, muayyen ve mübarek gecelerde öd ağacı yakmak, gül suyu serpmek, buradaki madeni eşyaları parlatmak gibi işlerdi. Has Oda’da bulunan mukaddes emanetlerin bulunduğu bölümün muhafazası için nöbet tutulması işini de birinci koğuş ağaları yerine getirirdi. Nöbet yirmi dört saatte değişirdi. Bu ağaların odaları Hırka-i Şerif Dairesi’nin çevresinde bulunurdu.
Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil