Transkript
1 T.C. ATILIM ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ FİNANSMAN ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ ÖZEL FİNANS KURUMLARININ KATILIM BANKALARINA DÖNÜŞÜMÜNÜN SEBEPLERİ VE SONUÇLARI AHMET CÜNEYT DARÇIN TEZ DANIŞMANI Prof. Dr. AHMET BATTAL ANKARA, 2007 (Fotokopi ile Çoğaltılabilir)
2
3 ÖZET Özel finans kurumları, ülkemizde faaliyete geçtikleri 1985 senesinden tarihinde 4389 sayılı Bankalar Kanunu nun kapsamına alınana dek Bakanlar Kurulu Kararına dayalı olarak faaliyet göstermekteydi. Bu gelişme birçok yönden yeterli bulunsa da özel finans kurumlarının banka vasfına net bir tanımlama sunmayışı tartışmaları tümüyle sonlandıramamıştır. Öte yandan özel finans kurumu olarak adlandırılan kurumların bu adlandırmayla son derece yetersiz biçimde tanımlanıyor oluşu ve yanlış çağrışımlara neden olunması yeni isim arayışlarına yol açmıştır. Nihayet katılım bankacılığı kavramı ortaya atılmış ve kısa sürede kabul gören bir tanımlama haline gelmiştir sayılı Bankacılık Kanunu ile özel finans kurumları katılım bankası adını almış ve böylece bu bankalar için yeni bir dönem, katılım bankacılığı dönemi başlamıştır. Türk bankacılık sektöründe yer alan üç banka türü; mevduat bankaları, kalkınma ve yatırım bankaları ile katılım bankalarıdır. Bilanço büyüklüğü açısından katılım bankaları 2007 yılının ilk yarısı itibariyle bu üç banka türünden oluşan bankacılık sektörümüzün yüzde 3,2 sini oluşturmaktadır. Bu oranın toplam içinde büyük bir yer tutmamasına rağmen hemen her yıl istikrarlı olarak artış gösterdiği göz önünde bulundurulduğunda katılım bankacılığının ilerleyen yıllarda bankacılık sektöründe ağırlığını artırması muhtemeldir. Bu çalışma ile, özel finans kurumlarının katılım bankalarına dönüşmesini netice veren yasal düzenlemenin doğurduğu hukuki sonuçlar ve bu değişimin kamu oyunun bu kurumları algılayış şekline ne yönde etki ettiğinin ortaya konması amaçlanmıştır. ii
4 ABSTRACT Special Finance Houses (SFHs) continued their activities based on the Decree of Council of Ministers from 1985 to the 16th of December 1999 on which they took part in the scope of the Act of Banks numbered Although this progress was regarded as enough, it didn t manage to end the discussions claiming that it couldn t provide a description of SFHs as bank. On the other hand there has been efforts to find new definitions for SFHs since that title did not fully describe these institutions called SFHs and caused mis-connotations. Finally, Participation Banking concept was introduced and it was adopted in a short period. SFHs were entitled as Participation Banks (PBs) by the Banking Act numbered Thus, a new Participation Banking period started for SFHs. Turkish banking sector consists of deposit banks, development and invesment banks, and participation banks. Participation banks has 3,2 per cent of total assets of banking sector which consists of these three type of banks in the first half of Despite the fact that this ratio doesn t seem much important in total amount, it is estimated participation banking which achieves steadily growth will increase its importance next years on the banking sector. The goal of this study is to show the juristic results which were caused by the legal regulation transforming the SFHs to PBs, and how this transformation affected the perception of public opinion on these institutions. iii
5 İÇİNDEKİLER TABLO ve ŞEKİLLER...vii BİRİNCİ BÖLÜM: GİRİŞ... 1 İKİNCİ BÖLÜM: FAİZSİZ BANKACILIK SİSTEMİ TANIMI VE KLASİK BANKACILIKTAN FARKI TARİHİ GELİŞİM Bankacılığın Doğuşu ve Gelişimi İslami Bankacılığın Doğuşu ve Gelişimi Uluslararası İslami Bankacılık Örgütleri İSLAMİ BANKALARIN KURULUŞ SEBEPLERİ İslam da Faiz Yasağı ve Diğer Dini Sebepler Faizin İktisadi Tanımı İslam Dininde Faizin Tanımı ve Türleri İslam da Faiz Yasağı Diğer Dinlerde Faiz Faiz in Ortaklık ile İkamesinin Sonuçları Sonuç Ekonomik Sebepler İSLAMİ BANKALARIN ÇALIŞMA PRENSİPLERİ FAİZSİZ BANKACILIKTA KULLANILAN YÖNTEMLER VE SUNULAN HİZMETLER İslami Finans Yöntemleri Kâr ve Zarar Ortaklığı Esasına Göre İşleyen Teknikler Satış Yöntemi Olarak Kullanılan Teknikler Diğer Teknikler İslami Bankaların Fon Toplama ve Kullandırma Yöntemleri İslami Bankaların Fon Kaynakları İslami Bankaların Fon Kullandırma Yöntemleri İslami Bankaların Sunduğu Diğer Hizmetler FAİZSİZ BANKACILIĞIN ÖNÜNDEKİ PROBLEMLER Yasal Düzenlemeler Yetişmiş İşgücü Sorunu Sistemin Genç Oluşu Yeterli Sayıda Destekleyici Kurumun Bulunmayışı iv
6 Temerrüt ve Gelir Kaybı Sorunu İslami İnterbank ve Muhasebe Standartlarında Birlik Olmayışı FAİZSİZ BANKACILIĞIN GELECEĞİ ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: TÜRKİYE DE FAİZSİZ BANKACILIK UYGULAMASI TABİ OLUNAN MEVZUATA GÖRE TÜRKİYE DE FAİZSİZ BANKACILIK DÖNEMLERİ : Kuruluş ve Bankalar Kanunu na Tabi Olunmasından Önceki Dönem ile 2006 Arasındaki Dönem ve Sonrası: Katılım Bankacılığı Dönemi KATILIM BANKALARININ FAALİYETLERİ, EKONOMİK İŞLEVLERİ VE BANKALARDAN FARKLARI Katılım Bankalarının Faaliyetleri ve Sunduğu Hizmetler Katılım Bankalarının Fon Toplama Yöntemleri Katılım Bankalarının Fon Kullandırma Yöntemleri Diğer Bankacılık Hizmetleri Katılım Bankalarının Ülke Ekonomisine Katkıları Katılım Bankası ile Klasik Banka Arasındaki Farklar SAYISAL VERİLER VE MALİ ANALİZ DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: KATILIM BANKACILIĞI KATILIM BANKACILIĞI KAVRAMININ DOĞUŞU ÖZEL FİNANS KURUMLARININ KATILIM BANKALARINA DÖNÜŞMESİNİ GEREKTİREN SEBEPLER Hukuki Sebepler Psikolojik Sebepler ÖZEL FİNANS KURUMLARININ KATILIM BANKASINA DÖNÜŞMESİNİN SONUÇLARI Hukuki Sonuçlar Banka Tanımı ve Ticaret Ünvanına İlişkin Düzenleme Türkiye Katılım Bankaları Birliği ÖFK Güvence Fonu nun Yerini TMSF ye Bırakması Psikolojik Sonuçlar: Katılım Bankalarının Algılanışına İlişkin Ampirik Bir Çalışma Anketin Amacı Araştırmanın Kapsamı ve Örnek Hacmi Anket Sorularının Oluşturulması v
7 Anketin Uygulanması Verilerin Analizi Anketi Destekleyici Diğer Yöntemlerin Bulguları Sonuç BEŞİNCİ BÖLÜM: SONUÇ VE ÖNERİLER EKLER KAYNAKÇA vi
8 TABLO ve ŞEKİLLER Tablo 1: Geleneksel Bankacılık Enstrümanları ve Faizsiz Bankacılık Alternatifleri 39 Tablo 2 - Bazı Ülkelerdeki İslami Bankaların Toplam Banka Aktiflerindeki Payı (2006) Tablo 3 Toplam Aktifteki Paya Göre Katılım Bankaları ve Geleneksel Mevduat Bankaları Tablo 4: Özel Cari Hesapların, Katılım Hesaplarıyla Mukayesesi Tablo 5: Katılım Bankalarının Sunduğu Bireysel Bankacılık Hizmetleri Tablo 6: Katılım Bankaları Mali Verileri (Kurum Bazlı) Tablo 7: Katılım Bankaları Mali Verileri (Konsolide) Tablo 8: Deneklerin Yaş Ortalaması Tablo 9: Deneklerin Katılım Bankaları Hakkındaki Bilgileri Şekil 1: İslami Bankaların Faaliyetleri Şekil 2: Kuruluşundan Bu Yana Özel Finans Kurumları (Katılım Bankalarının) Şube ve Personel Sayıları Şekil 3: Deneklerin Eğitim Bilgileri Şekil 4: Deneklerin Faizsiz Finans Kurumlarının Adlandırılmasındaki Tercihleri Şekil 5: Dönüşümün Neleri Değiştirdiği vii
9 KISALTMALAR BAE BDDK BnK BcK KB : Birleşik Arap Emirlikleri : Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu : (4389 Sayılı) Bankalar Kanunu : (5411 Sayılı) Bankacılık Kanunu : Katılım Bankası MevdYön. : Mevduat ve Katılım Fonunun Kabulüne, Çekilmesine ve Zamanaşımına Uğrayan Mevduat, Katılım Fonu, Emanet ve Alacaklara İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik OPEC ÖFK ÖFKB : Petrol İhraç Eden Ülkeler Birliği (Organization of the Petroleum Exporting Countries) : Özel Finans Kurumu : Özel Finans Kurumları Birliği T.F.K.B.A.Ş. : Türkiye Finans Katılım Bankası Anonim Şirketi TKBB TMSF : Türkiye Katılım Bankaları Birliği : Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu viii
10 1 BİRİNCİ BÖLÜM: GİRİŞ Ülkemizde faizsiz bankacılık uygulaması 1985 yılında faaliyete geçen Özel Finans Kurumları (ÖFK) aracılığıyla başlamış ve bu kurumlar günümüze kadar sınırlı sayıda ciddi dönemeçten geçmişlerdir senesi sona ererken ÖFK ların 15 yıllık geçmişleri boyunca sektöre ilişkin düzenlemelerin kanun düzeyinde olmayışına bağlı eksiklik, bu kurumların 4389 sayılı Bankalar Kanunu na tabi kılınmalarıyla sona ermiştir. Kuruldukları yıldan itibaren uzunca bir süre stabil olarak devam eden faizsiz bankacılık sektörümüzde ilk ciddi sarsıntı İhlas Finans Kurumu A.Ş. nin 2001 yılında faaliyet izninin iptaliyle yaşanmış, bu olayla ÖFK lar ciddi bir güven sınavı vermiş ancak çabuk toparlanmayı başarmışlardır ya gelindiğinde ise sektör bir kilometre taşına daha ulaşmış, kurumların ticari ünvanlarının değiştiği yeni bir döneme, katılım bankacılığı dönemine girilmiştir. Bu dönemde çalışma prensiplerinde herhangi bir değişim yaşanmayan sektörde yeni ünvanda yer alan Katılım ve Banka ifadeleriyle bir yandan kâr ve zarara ortaklık vurgusu yapılırken diğer yandan banka kimliği ön plana çıkarılmış, Kanun daki kurumlara ilişkin tanımın belirsizliği rötuşlanmış ve bu kurumlar imaj yenilemiştir. Katılım bankacılığına geçiş süreciyle eşzamanlı olarak sektör yine bir ilk yaşayarak tarihinin ilk şirket evliliğine şahit olmuştur. Çalışmamız, sözü edilen dönemlerden sonuncusunun etkilerini sebep ve sonuçlarıyla ortaya koymak üzere oluşturulmuştur. Özellikle kamu oyu nazarında, ele alınan kurumların algılanış biçimini ve katılım bankacılığının bu algılayış üzerinde ne tür etkileri olduğu ortaya konmaya çalışılacak, bu amaçla anket gibi çeşitli ampirik yöntemlere başvurulacaktır. Citibank ve HSBC gibi çokuluslu faizli bankaların da faizsiz bankacılık hizmeti sunmaya başlaması, sektörün uluslararası sahada ne denli ciddi bir büyüme potansiyeli taşıdığını ve uluslararası alandaki yaygın isimlendirmesiyle ifade edecek
11 2 olursak İslami bankacılığın, gelecek vadeden bir model olduğunu göstermektedir. Gelişmekte olan ülkeler kategorisinde yer alan ülkemiz ise 2001 krizinden bu yana daha istikrarlı bir ekonomiye doğru atılan adımlar ve gerçekleştirilen yapısal değişimlerle bu potansiyelde hissedilir bir ağırlığa sahiptir. Türk bankacılık sektöründe faizsiz bankaların ağırlığı yıldan yıla artış göstermektedir yılında aktif büyüklüğü açısından bankacılık sektörü içerisindeki pay %1,85 1 ; 2002 ve 2003 yıllarında %2,4; 2004 te %2,6; 2005 te %2,7; 2006 da %3,1 ve 2007 yılının ilk yarısında %3,2 2 olarak gerçekleşmiştir. Mevduat bankalarının bankacılık sektörü aktif toplamı içerisindeki ağırlığı ise bu artışa paralel olarak azalmaktadır. Ülkemiz faizsiz finans sektörünün gidişatına bir nebze de olsa ışık tutabilecek bir çalışma gerçekleştirmek ümidiyle özel finans kurumlarının katılım bankalarına dönüşüm sürecinin sebepleri ve sonuçlarını ele aldığımız çalışmamız şu bölümlerden oluşmaktadır: İkinci bölümde İslami bankacılığın klasik bankacılıkla mukayesesine imkan verebilmek amacıyla her iki tür bankacılığın tarihi gelişimine değinilmiş; İslami bankaların sundukları hizmetler, faaliyetlerinde bağlı kaldıkları temel prensipler, uyguladıkları yöntemler ve sundukları hizmetlere yer verilmiş; bu kurumların ortaya çıkışında temel unsur olan faiz konusu, dini ve iktisadi çerçevede ele alınmış ve faiz karşıtlığının sebepleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölümde, faizsiz bankaların Türkiye deki uygulaması olan özel finans kurumlarının kuruluşu, gelişimi, faaliyetleri, hukuki temelleri, kendilerine has yöntemlerle sundukları hizmetler, yürüttükleri diğer bankacılık hizmetleri ve sair konular aktarılmıştır. Kuruluşlarından itibaren geçirdikleri aşamalara ilişkin şube sayıları gibi çeşitli verilere de bu bölümde yer verilmiştir. Dördüncü bölümde öncelikle ÖFK ların katılım bankalarına dönüşümünün gerekçeleri ele alınmış ve ardından bu kurumlara ilişkin gerçekleştirilen son yasal düzenlemelerin doğurduğu hukuki sonuçlar incelenmiş ve nihayet bu kurumların son 1 (Erişim: 3 Eylül 2007) 2 (Erişim: 3 Eylül 2007)
12 3 olarak girdiği süreçte halkın katılım bankalarını algılayışında meydana gelen değişimleri tespite yönelik uygulanan anket sonuçlarına yer verilmiş, böylece sürecin hukuki ve psikolojik sonuçları tespit edilmeye çalışılmıştır.
13 4 İKİNCİ BÖLÜM: FAİZSİZ BANKACILIK SİSTEMİ 2.1. TANIMI VE KLASİK BANKACILIKTAN FARKI Faizsiz bankacılık, uluslararası literatürde çoğunlukla İslami Bankacılık (Islamic Banking) olarak adlandırılan ve faize yer vermemesiyle klasik bankacılıktan ayrılan finansal modeldir. Faizsiz finans kurumları ülkemizde Özel Finans Kurumu adıyla faaliyete başlamış ve 2006 yılından itibaren faaliyet prensiplerinden olan kâr ve zarara katılma ilkesine atfen Katılım Bankası olarak adlandırılmıştır. Biz de çalışmamızda aynı kavram ve aynı kurumları kastetmek üzere yerine göre; İslami bankacılık, faizsiz bankacılık, özel finans kurumu ve katılım bankası kavramlarını kullanacağız. Gerek doğduğu ülkeler gerekse bağlı olduğu prensipler açısından bu kurumları en iyi biçimde ifade ettiğini düşündüğümüz kavram İslami Bankacılık tır. Faizsiz bankacılık modelinin önemi, İslami toplumlardaki dini hassasiyet taşıyan halk kesiminin, faizli çalışmaları nedeniyle finansal kurumlardan uzak durması ya da bu kesimin inançlarına rağmen dinin getirdiği faiz yasağına uymaması sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde yeni bir alternatif finansal model sunmasında yatmaktadır. Bu kurumlar, İslami kesimin dini kurallara uygun bankacılık hizmetine olan ihtiyaçlarından doğmuş ve hızla gelişmiştir. Kurumların ortaya çıkması yeni olmakla beraber kullandıkları araçlar İslam ın ilk zamanlarından beri varolagelen yöntemlerdir (murabaha, müdarebe vs. gibi). Bu yöntemlerin neler olduğu ayrı başlık altında kapsamlıca açıklanacaktır. Bilindiği üzere bankalar mudilerine faiz ödemek suretiyle topladıkları fonu, kredi ihtiyacı olan müşterilere yine belli oranda faiz almak şartıyla kullandıran kuruluşlardır. Burada bankaların kazancı kullandırdıkları fona uygulanan faiz ile topladıkları fona ödedikleri faiz arasındaki farktan ibarettir. Günümüzde bankalar birçok modern bankacılık hizmeti sunuyor olsa da faaliyetlerinin temelini fon ihtiyacı duyanlarla fon fazlası olanlara aracılık etmeleri oluşturmaktadır. Bunu yaparken kullandıkları enstrümanlar faize dayalıdır. Örneğin bir banka müşterisine
14 5 finansman sağlarken verdiği borcu vade sonunda belirli bir faiz ilave ederek tahsil etmektedir. Müşterisine nakdî olarak ödeme yapan banka verdiği nakde karşılık bir fazlalık talep etmektedir. Nakdî borcun karşılığında fazlalık alınmasıyla dinen izin verilmeyen faizli bir işlem yapılmış olmaktadır. Buna karşılık faizsiz bankacılık hizmeti sunan bir kurum müşterisinin talep ettiği malı, peşin olarak alıp müşterisine vadeli olarak satmakla ticari bir faaliyet gerçekleştirmiş ve sonuçta da kâr elde etmiş olacağından dinen meşru bir kazanç sağlamış olmaktadır. Faizsiz finans kurumları ile faiz temelli bankalar arasındaki farkları, esas ve kullanılan enstrümanlar açısından ayrıntılı olarak ileride inceleyeceğimizden ötürü konuyu burada kısaca aktarmakla yetiniyoruz TARİHİ GELİŞİM Faizsiz bankacılık uygulamasının doğuşu ve gelişimini, insanların buna olan ihtiyaçları açısından ele aldığımızda konuyu bankacılığın doğuşuna kadar götürmemiz ve bankacılık faaliyetlerine olan ihtiyaca kısaca değinmemizde fayda vardır. Tüm sektörler, insanların ihtiyaçlarından doğmuş ve zamanla gelişmiş ve halen gelişimini sürdürmektedir. Finans sektörünü de bundan istisna tutamayız. Ayrıca faizsiz bankacılık ile arasındaki farkların daha iyi görülebilmesi için de faiz esaslı bankaların tarihsel gelişiminin aktarılması yararlı olacaktır. Önce faiz esasına dayanan bankacılığın doğuşu ve Avrupa daki gelişimine değinecek ve ardından Osmanlı İmparatorluğu bazında İslam toplumlarının bankacılık uygulamalarını kısaca aktararak asıl inceleme konumuz olan modern faizsiz bankacılığın tarihsel gelişimini açıklayacağız Bankacılığın Doğuşu ve Gelişimi Bankacılık, eski çağlara kadar uzanan ve ilk örneklerini Sümerler de (M.Ö. 3500), Babil İmparatorluğu nda ve Eski Mısır da gördüğümüz 3 ; insanların mallarını emniyete almak için tapınakların dokunulmazlığı ve din adamlarının 3 İlker Parasız, Modern Bankacılık Teori ve Uygulama, Banksis Yay., İstanbul, 2000, s. 5.
15 6 güvenilirliğinden yararlanmaları suretiyle tapınak bankacılığı şeklinde ortaya çıkan bir olgudur. Zamanla tapınaklara emanet edilen malların rahiplerce başkalarına emanet olarak verilmesiyle aracılık işlevi de kazanılarak bankacılık faaliyetleri şekillenmeye başlamıştır. Mezopotamya daki Kızıl Tapınak kendilerine emanet edilen servetlerin hesabını tutmuş ve rahipleri iki bin yıl boyunca kredi ve mevduat faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Bu faaliyetlere ilişkin, ikraz usulleri, borcun tahsili, faiz oranları vs. gibi konular Hammurabi Kanunları nda kapsamlı biçimde yer almaktadır. Sümer şehir devletlerinde de aynı şekilde transfer, borç-alacak işlemleri rahip-bankacılar tarafından muhasebe düzeniyle sürdürülürken, bankacılığı Babil ve Fenike den öğrenen Eski Yunan da tapınak-bankaların yanısıra Trapezites olarak adlandırılan bankerler de bu faaliyetleri ayrıca yürütmekteydi. Roma İmparatorluğu nda da Argentari adı verilen özel bankalar ile para değiştiricilerin parasal alandaki hakimiyetlerine rastlamaktayız. 4 Ortaçağ da kredi ve faizin, kilise tarafından yasaklanması ve bu dönemde görülen sürekli savaşlar ve siyasi çalkantılar sebebiyle Avrupa da ekonomik faaliyetler ve bankacılığın gelişmesi sınırlanmıştır. Faizin serbest bırakılması ancak reform hareketlerinden sonra sağlanabilmiştir. 5 İstanbul un fethinin neden olduğu rönesans hareketiyle başlayan süreç, Kilise Hukuku nun yerini Roma Hukuku na bırakması ve Kilise Hukuku nda da değişimlere neden olması ile Avrupa da faize bakış değişmiş ve o zamana kadar yasak olan faizin kabul edilmeye başlanması bankacılığın gelişmesine katkıda bulunmuştur. 6 Vatikan ın her türlü tarım, ticaret ve zanaat faaliyetlerinden Yahudileri menetmesine karşılık para ve faize ilişkin işlemlerde Yahudiler in Kilise Hukuku kapsamı dışında tutulmaları, bu zümrenin XI. yy. başlarından itibaren özellikle tefecilik yoluyla büyük servetler edinmelerine zemin oluşturmuştur. 7 Banka kelimesinin kökeni de, ilk bankerler sayılan Lombardiyalı Yahudiler in bankacılık işlemlerini pazarlara koydukları masalar (banco) üzerinde yapmalarına 4 Selim Tarlan, Tarihte Bankacılık, Maliye ve Gümrük Bak. Araş.-Plan-Koord. Kur. Yay., Ankara, 1986, s Hikmet Urgancı, Para ve Banka, Önder Mat. Yay., Adana, 1982, s Parasız, Modern Bankacılık, s Tarlan, Tarihte Bankacılık, s. 11.
16 7 dayanmaktadır. İtalyanca daki banco kelimesi masa, tezgah anlamına gelmektedir. 8 Bir kısım Lombardiyalı sarrafın özellikle 1290 yılından sonra güçlenerek İngiliz ve Fransız hükümetlerine kredi açtıkları, XV. yüzyılda ise çek benzeri ödeme sistemini kullandıkları görülmektedir. Goldsmith adı verilen bu kuyumcular kıymetli madenleri emanet almışlar ve karşılığında goldsmith s notes denilen hamiline yazılı makbuzlar vermişlerdir. Goldsmith lerin önemi çekle ödemeyi yaygınlaştırarak kayıtsal para dolaşım mekanizmasını kurmalarıdır. 9 Modern bankacılık alanındaki bir diğer gelişme 1852 de Fransa da kurulan Credit Mobilier dir. Bu banka, sanayileşme için gereksinim duyulan sermayeyi sağlayan bir iş bankası özelliği taşıması yönüyle yeni bir bankacılık türüne örnek teşkil etmektedir. XIX. yüzyılda büyük mevduat bankaları ortaya çıkmış ve bu dönem nakit para kullanmadan ödemelerin yaygınlaştığı kısaca Avrupa da bankacılığın modern anlamda geliştiği bir dönem olmuştur. 10 Avrupa da bu gelişmeler yaşanırken İslami bankacılığın doğduğu ülke olan Mısır da dahil olmak üzere Kuzey Afrika ve Arap Yarımadası nda yer alan pek çok ülkeyi denetiminde tutan ve İslam coğrafyasında dominant güç olan Osmanlı İmparatorluğu nda finans ve bankacılık çok büyük gelişme göstermemiştir. Zira devlet, Siyasi ve ictimai sebeplerle aşırı servet terakümünü kaygıyla karşılıyordu. Birlik için tehlike oluşturacak zenginleşmelere ve siyasi güce dönüşebilecek iktisadi güçlenmelere imkan tanımıyordu 11. Kapitalizmde sanayileşmenin bir aracı sayılan servet birikiminin, Osmanlı da sözü edilen kaygılar neticesinde engellenmeye çalışılması, Batı daki çapta büyük iktisadi oluşumların ve dolayısıyla büyük finansal kurumların ortaya çıkmasını önlemiştir. Yine de kısmi olarak servet birikimlerine rastlanmaktadır. XV. ve XVI. yüzyıllarda köylü, esnaf ve tüccara faizle borç para veren, sarraf veya tefeci olarak adlandırılan kişilerde servet birikimi görülmektedir. Osmanlı da ilk bankerlik faaliyetlerine Levantenlerce başlanmış ve sarraflık mesleği 8 Parasız, Modern Bankacılık, s Urgancı, Para ve Banka, s Urgancı, Para ve Banka, s Ahmed Akgündüz ve Said Öztürk, Bilinmeyen Osmanlı, OSAV Yay., İstanbul, 1999, s. 479.
17 8 uzun süre bu kesimin denetiminde kalmıştır. Galata bankerlerinin çoğunluğunu oluşturan Levantenler in yanısıra Rumlar, Ermeniler ve Museviler de sarraflık mesleğini yürütmüşlerdir. 12 Sarraflar, İslam toplumlarında havale, çek ve kredi gibi para ve finans işlemlerini yoğun biçimde ifa etmişlerdir. 13 İslami toplumlarda Batı daki kadar köklü olmayan bankacılık faaliyetlerinin temelini de işte bu sarrafların teşkil ettiğini söyleyebiliriz İslami Bankacılığın Doğuşu ve Gelişimi XX. yüzyılın bilim, sanayi ve teknoloji alanlarında getirdiği ilerleme ve iktisat biliminde meydana gelen gelişmelerin de etkisiyle günümüz bankacılığı doğmuştur. Bankalar, kredi ve finansman fonksiyonlarıyla Batılı ülkelerde kalkınmaya katkı sağlamış ve Batı toplumlarının ayrılmaz birer unsuru olmuşlardır. Bankaların Batı da gösterdikleri fonksiyonları İslam ülkelerinde sergileyemeyişlerinin temelinde, Müslüman halkların faiz esasına göre işleyen bu müesseselere, inançları gereği mesafeli yaklaşmaları yatmaktadır. Faizin İslam dinince yasak oluşu, Müslümanların bu olgudan uzak durmalarına sebep olmuş, öte yandan faizli bankalara alternatif kuruluşların mevcut olmayışı da bu halkların tasarruflarının banka dışı yollara; altın veya dövize yahut gayrimenkule kaymasına yani üretime neden olmayan alanlara yönelerek bir anlamda atıl kalmasına neden olmuştur. Bu suretle, halkın elinde ülkelerinin kalkınmasına yardımcı olacak sermayenin mevcut olmasına rağmen devletlerin sermaye ihtiyacını dış borç yoluyla karşılaması ve ülkenin siyasal ve ekonomik yönden dışa bağımlı kalması sonucu doğmuştur. İşte bu noktada İslami prensiplere özellikle de faizsizlik esasına bağlı olarak işleyen İslami bankalar, halkın elindeki tasarrufları, ekonomi içerisine çekmeyi başarmış ve ülkelerin kalkınmaları için ihtiyaç duyulan sermayeyi dışarıdan karşılama zorunluluğunu azaltmışlardır. Türkiye ve diğer İslam ülkelerinde 12 Akgündüz, Bilinmeyen Osmanlı, s İsmail Özsoy, Özel Finans Kurumları, Asya Finans, İstanbul, 1997, s. 93.
18 9 izah edilen bu sebeplere dayalı olarak aynı amaçlarla İslami esaslara bağlı bankalar kurulmuştur. 14 Şimdi bu bankaların doğuşu ve gelişimlerini tarihsel olarak ele alalım. II. Dünya Savaşı sonrası dönemde çok sayıda Orta Doğulu ve Asyalı İslam toplumları nihayet siyasi özgürlüklerine tekrar kavuşmuşlardır. Bu ülkeler ekonomik kalkınma ve refah arayışları kapsamında Üçüncü Ekonomi kurmayı denemiştir. Ne kapitalizme ne de sosyalizme dayanmayan bu yeni ekonomik kavram, zamanın güçlü iki ekonomik sistemine karşı bir meydan okuyuş olarak ve İslami sisteme olan özleme dayalı biçimde meydana gelmiştir. 15 İslami ekonomi sistemi dünya Müslümanlarına kapitalist ve sosyalist sistemlere alternatif sunmakta; İslami kavramlar, servetin ölçüsüz biçimde yığılmasına karşı oluşuyla kapitalizmden, üretim araçlarının sahipliği de dahil olmak üzere mülkiyet hakkını savunması yönüyle de sosyalizmden ayrılmaktadır. 16 İlk İslami bankacılık çabalarına ilişkin çok az detay biliniyor olmakla beraber bu tecrübelerin nerede ve ne zaman meydana geldiğini tespit etmek mümkündür. İlk faizsiz banka kurma teşebbüsü 1940 ların ortasında Malezya da görülmüştür. Başarısız olan bu girişimin ardından 1962 de Malezya hükümeti hacı adaylarının tasarruflarını gayrimenkul ve tarım faaliyetlerinde değerlendiren bir Hac Yönetim Fonu kurmuştur. 50 li yıllarda Pakistan da görülen İslami bankacılık teşebbüsü de başarısız olmuştur. Hint İslam Cemiyeti 1969 da faizsiz borç veren bir sistem kurmuş ve 1981 e kadar bu oluşum yarım milyon $ lık meblağa ulaşmış ve den fazla insan bu servisleri kullanmıştır te Kahire nin 40 mil kadar kuzeyinde yer alan Mısır kırsalı Mit Ghamr ve Dondait teki faizsiz bankacılık konusunda en yenilikçi ve başarılı deneyim hakkında öncekilere nazaran elimizde daha fazla bilgi mevcuttur. Bu oluşumun temel motifi kendi öz kaynaklarını kullanmada köylüleri eğitmek üzere kırsal bankaların kurulması idi. Bu kırsal bankalarda başlıca üç tip hesap bulunmaktaydı. İlki, minimum 10 cent ile açılabilen tasarruf hesapları idi. Bu hesaplara faiz ödenmiyordu 14 Özsoy, Özel Finans Kurumları, s Shigeru Endo, Non-Interest Financing and the Islamic Economies, Islam and Development in Asia, Institute of Islamic Understanding Malaysia, Kuala Lumpur, 1998, p Traute Wohlers-Scharf, Arab and Islamic Banks New Business Partners for Developing Countries, Development Center of OECD yayını, 1983, s. 74.
19 10 ancak para yatıranlar, verimli girişimler için, bankanın teknik desteğini de alabilecekleri küçük meblağlı ve kısa vadeli ancak faizsiz borç veren bir fon kaynağına sahip oluyordu. İkinci tür olan yatırım hesapları ise ilkinde olduğundan farklı biçimde yatırılan tasarrufların geri çekilmesine kısıtlama getiriyor, bu hesaplarda biriken fonlar kâr ve zarara katılma prensibine bağlı olarak gerek banka tarafından kırsal projelerde doğrudan kullanılıyor gerekse de fon ihtiyacı duyan yerel girişimcileri finanse etmede kullanılıyordu. Üçüncü hesap türü, sosyal servisler fonu, topluluktaki hayırseverlerden zekat toplayıp ihtiyaç sahiplerine bunu dağıtıyordu. 17 Mit Ghamr Tasarruf Bankası, 1967 ve 1971 arası dönemde geriledi ve Mısır hükümeti ve politik atmosferindeki farklı cereyanların etkisi sonucu tüm şubeleriyle birlikte eyalet yönetiminin doğrudan kontrolü altına alınarak operasyonel özerkliğini yitirdi yılının ikinci yarısında bankanın faaliyetleri faiz esaslı çalışan Mısır Ulusal Bankası ve Mısır Merkez Bankası nın kontrolüne geçerek faizsiz bankacılık misyonu terkedildi. Daha sonra yönetimin değişmesinin ardından Mit Ghamr Tasarruf Bankası tecrübesi Nasser Sosyal Bank ın kurulmasıyla yeniden canlandırılmıştır. 18 Başarılı bir İslami bankacılık teşebbüsünün, Mısır da Mit. Ghamr Tasarruf Bankası ile 1963 yılında başlamasını müteakip İslami bankacılık hareketi istikrarlı bir ilerleme sağlayarak 1972 de Nasser Social Bank, 1975 te Dubai Islamic Bank, 1977 de Mısır da ve Sudan da Faisal Islamic Bank in kurulmasıyla önemli bir boyut kazanmış ve mühim bir rol üstlenmiştir. Sudan da bankacılık sistemi İslam hukuku prensiplerine göre tümüyle yeniden modellenirken İran ve Pakistan da sistem İslami kurallara uydurulmuştur. 19 İslami bankalar ve yatırım şirketlerinin büyük çoğunluğu özel girişim şeklinde kurulurken Pakistan, Ziya ül-hak döneminde farklı bir strateji izlemiştir senesinde hükümet, bankacılık sisteminin bütünüyle İslami kurallara 17 Shahrukh Rafi Khan, Profit and Loss Sharing, Oxford Univ. Press, Karachi, 1987, s Ahmet Al-Ashker, Egypt: An Evaluation of the Major Islamic Banks Islamic Financial Markets, Routledge, London, 1990, s Muhammad Loqman, Islamic Banking and Business Laws Vis-à-vis Economic Development, Islam and Development in Asia, Institute of Islamic Understanding Malaysia, Kuala Lumpur, 1998, s. 15.
20 11 uydurulması yönünde karar almış ve faizli sistemin faizsiz sisteme dönüşüm süreci başlatılmıştır. Süreç sonunda klasik bankaların tamamen kaybolması planlanmıştır. Bu dönüşüm sürecinin üç yılda gerçekleştilmesi planlandığı halde bankacılık sisteminin dönüşümü çok daha kısa sürede tamamlanmıştır. 20 Pakistan da ve Ortadoğu da bu gelişmeler yaşanırken, 1983 yılında Bank Islam Malaysia Berhad ın (BIMB) kuruluşu Malezya finans sisteminde yeni bir alanın başlangıcı olarak kayda geçti. Banka, Malezya hükümetince yasalaştırılan İslami Bankacılık Kanunu (1983) ile Malezya Merkez Bankası (Bank Negara Malaysia - BNM) denetimine tabi kılınarak kurulmuştur. Bu arada Müslüman ülkelerin en kalabalıklarından olan Bangladeş te 21 İslami kurallara son derece bağlı olan halkın, ekonomik yaşantılarını da İslami kurallara göre şekillendirme yönündeki arzusunu yerine getirmeye yönelik olarak Bangladeş hükümeti, Ağustos 1974 te ekonomisini İslami kurallara göre tekrar organize etmek üzere İslam Kalkınma Bankası yla (Islamic Development Bank IDB) bir protokol imzalamıştır. Güney Asya da türünün ilki olan Bangladeş İslam Bankası (Islamic Bank Bangladesh Ltd.) halkın yoğun talebi üzerine 30 Mart 1983 tarihinde kurulmuş ve tüm bankacılık ve yatırım faaliyetlerini faizsiz kâr/zarar paylaşımı esasına bağlı olarak yürütmüştür. Daha sonra ülkedeki ikinci faizsiz İslami banka olarak Al- Baraka Bank Bangladesh Ltd yılında kurulmuştur te Social Investment Bank Ltd. ve Al-Arafa Islamic Bank Ltd. faaliyete başlamıştır yılına kadar 40 a yakın ülkede kurulan İslami banka ve finansal kurum sayısı 150 den fazladır. 22 Batılı banka grupları da 80 li yıllardan itibaren İslami bankacılık hizmeti sunan birimler açmaya başlamışlardır yılında ilk olarak Citibank tarafından Londra da kurulan bu birimlere örnek olarak Citi İslami Yatırım Bankası (Citi Islamic Investment Bank CIIB), Alman sermayeli yatırım bankası Dresdner Kleinwort Benson, Avustralya ve Yeni Zelanda Bankacılık Grubu (ANZ The Australia and New Zeland Banking Group Ltd.), büyük Alman bankası ABN Amro 20 Wohlers-Scharf, Arab and Islamic Banks, s Bangladeş in 2006 yılı için tahmini nüfusu dir. Bu rakamla Bangladeş dünyanın en kalabalık 10 ülkesi arasında yer almaktadır. Erişim: 07 Mart Loqman, Islamic Banking..., s