Şimdi, kollektif çiftliklerin Alman işgal yönetimi tarafından tasfiye edilmesine yönelik planlardan biraz daha ciddi bir konu. Donetsk kömür havzası ve işgal koşulları. Genellikle, Donbass'ın işgalinden çok az söz edilir: Ekim 1941'de Almanlar tarafından ele geçirildi, mayınlar sular altında kaldı, kömür alamadılar, yeraltı işçileri, Gestapo ve nihayet, isteyerek ve ayrıntılı olarak anlatılan kurtuluş savaşları.
Bu konuda en çok iki noktaya şaşırdım. İlk nokta: Donbass sadece büyük değil, SSCB'de pik demir ve çeliğin önemli bir kısmının üretildiği ve kömürün önemli bir kısmının çıkarıldığı ana sanayi bölgesiydi. 1940 yılında Donbass, Birlik üretiminin 94,3 milyon tonundan (% 165,9) 56,8 milyon ton kömür üretti. Aynı 1940'ta, Ukrayna SSR'sinde (esas olarak Donbass'ta), 8,9 milyon tonluk tüm-Union ergitme işleminden (% 18,3) 48,6 milyon ton çelik eritildi. Aynı zamanda bölge, SSCB'nin tüm Avrupa kısmına, en büyük sanayi merkezleri olan Moskova, Leningrad ve Gorki de dahil olmak üzere kömür ve metal tedarik etti ve kendisi (Kharkov ile birlikte) güçlü bir büyük sanayi işletmeleri kümesi oluşturdu. "Sovyet Ruhr" - başka ne söyleyebilirim?
Tüm bunların ışığında, böylesine önemli bir endüstriyel bölgenin kaybını çevreleyen koşullara şaşırtıcı derecede az dikkat edildi. Savaşta bir dönüm noktası olmasına rağmen, ülkeyi yenilginin eşiğine getirdi.
İkinci nokta: Almanlar Donbass'ta çok az şey yapabildiler. Bu aynı zamanda kömür madenciliği, çelik eritme ve diğer endüstriyel üretim için de geçerlidir. Ve bu harika. Donbass'a, teknik olarak bu kadar gelişmiş bir ulusun bile bundan yararlanamayacağı ne oldu? İşgalin koşulları ve maden ve işletmelerin çalışmalarının özellikleri literatürde o kadar ölçülü bir şekilde anlatılıyor ki, kişi bu sayfayı tamamen saklamak ve unutmak arzusu hakkında tam bir izlenim ediniyor. hikayeler.
Neden? Düşmanın Donbass'tan yararlanamaması, savaştaki en büyük askeri-ekonomik zaferdir. Değer açısından Kafkasya'nın ve petrolünün savunmasından bile daha önemlidir. Almanların yakın arkasında, kapasitenin bir kısmı için bile çalışan, ancak aynı zamanda yılda 30-40 milyon ton çelik olmak üzere 3-4 milyon ton kömür üreten büyük bir sanayi bölgesinin ortaya çıktığını hayal edin. Almanlar oraya cephane, silah, patlayıcı, sentetik yakıt üretimi için kapasitelerini devrediyor ve çok sayıda esiri işe sürüyor. Wehrmacht cephane alıyor silâh ve neredeyse işletmelerin kapılarından yakıt alıyor ve tüm bunların Almanya'dan getirilmesini beklemiyor. Dağıtım kolu kısa, ön arka derinliğe, 300-400 km. Buna göre, savaşlar sırasında yeni üretimle doldurulan büyük malzemelerle her saldırı daha iyi hazırlanır. Kızıl Ordu daha sonra Alman birliklerinin saldırısına karşı koyabilir mi? Eminim ki yukarıda anlatılan şartlar altında yapamam.
Aslında, Donbass'ı bir yakıt ve sanayi üssü olarak kullanamama, Almanya'yı stratejik anlamda zafer olasılığından mahrum etti. Zaten 1942'de, Kızıl Ordu'nun nihai yenilgisi gittikçe daha yanıltıcı hale geliyordu, çünkü nakliye omuzları amansız bir şekilde geriliyordu ve cepheye malzeme sağlama olanakları bundan azaldı. Wehrmacht sadece Volga'ya ulaştı. Alman ordusu, Urallarda, Kazakistan'da, Sibirya'da savaşma göreviyle karşı karşıya kalsaydı, bu uzak bölgelerde Almanya'dan gelen bir tedarikle savaşabilecekleri çok şüphelidir. Donbass'ın ele geçirilmesi ve sömürülmesi bu sorunu çözdü. Ancak Donbass'ta Almanlar tereyağsız şiş oldu ve buna bağlı olarak stratejik zafer şanslarını kaybettiler.
Savaş tarihini bu şekilde biliyoruz ve takdir ediyoruz. Özünde, tüm İkinci Dünya Savaşı'nın seyrini belirleyen en önemli an, neredeyse tamamen göz ardı edildi ve pratik olarak çalışılmadı. Teşekkürler yoldaş. Epishev, derin ve kapsamlı bilgimiz için!
Donbass'ın karmaşık yıkımı
Donbass'ın savaş tarihini, ele geçirme ve işgal tarihini susturmaya karar verdikten sonra, ideolojiden sorumlu parti liderleri bir bilmece yarattılar: Almanlar Donbass'ı bir anda ele geçirip oradan çok az şey çıkarıldıysa, o zaman neden işgalde işe yaramadı? Bu, Almanların sözde aptal olmasıyla açıklanabilir. Ancak bu riskliydi ve siyasi bir tartışmaya yol açabilirdi: Almanlar aptalsa, o zaman neden Volga'ya geri çekildik? Bu nedenle, SBKP Merkez Komitesinin ideolojik departmanı ve Sovyet Ordusunun efsanevi ve yıkılmaz Ana Siyasi Yönetimi de dahil olmak üzere alt yapıları, partizanlara, yeraltı işçilerine ve onları kovalayan Gestapo adamlarına tüm güçleriyle baskı yaptı. Bu, Almanlara bir şey bırakılırsa, partizanlar veya yeraltı savaşçıları tarafından havaya uçurulduğunu açıkça ortaya koymalıydı, ancak genel olarak her şeyden sorumlu olan Almanlardı: gördükleri neredeyse her şeyi havaya uçurdular.
Bütün bunlar, Sovyet ve Rus literatüründe sürekli eleştirdiğim işgal tarihinin böylesine garip bir imajının tesadüfen ortaya çıkmadığı ve bazı siyasi sorunları çözdüğü anlamına geliyor.
Aslında, hiçbir gizem yoktu: Donbass yok edildi ve hızlı bir şekilde restorasyonunu dışlayan karmaşık bir şekilde sağlam bir şekilde yok edildi. Siyasi sorun buydu. Donbass'ın Almanlar gelmeden önce kendi kendilerine havaya uçurulduğunun kabulü, işçilerin, özellikle de madenci kitlelerinin şu türden bir soruna neden olabilirdi: "Burada her şeyi havaya uçurmak için hükümlüler gibi çok çalıştık mı?" Savaş sonrası o zor yıllarda, böyle bir soru büyük olaylara neden olabilirdi.
Bu tür zorluklardan kurtulduk ve bu nedenle soruyu kendi yararına göre değerlendirebiliriz. Durum tam da böyle bir kararı dikte etti. Cephe yavaş yavaş geri çekildi, ne kadar dayanacağı bilinmiyordu; Almanlar her yere saldırdı ve her yeri dövdü; Donbass'ı hareket halindeyken Almanlara olduğu gibi bırakmak savaşı kaybetmek anlamına geliyordu. Bu nedenle bu sanayi bölgesinin yok edilmesi gerekiyordu. Stalin, 1941 yılının Ağustos ayının ortalarında, Krivoy Rog'un ve demir cevherinin Almanlar tarafından ele geçirilmesinden hemen sonra, Donbass'ın demir metalurjisinin işe yaramayacağı bir karar verdi. Bu kararın infazı, 18 Ağustos 1941'de Dinyeper Hidroelektrik Santrali'nin patlamasıydı. Bu hidroelektrik santrali esas olarak Donbass'ı besledi.
Tahliye sırasında büyük santrallerin sökülüp kaldırılmasına öncelik verildi. Bu, Donbass'ın kapsamlı yıkımının ilk aşamasıydı. Gerçek şu ki, savaş öncesi beş yıllık planlar sırasında kömür havzası makineleşti ve elektriklendi. Aralık 1940'ta, mekanize kömür madenciliğinin payı,% 93,3'ü kesme makineleri ve% 63,3'si pnömatik veya elektrikli çekiçler dahil olmak üzere% 19,2'e ulaştı (RGAE, f. 5446, op. 25, d. 1802, s. 77) -12). Manuel madencilik - Üretimin% 6,7'si veya yılda 6,3 milyon ton kömür. Elektrik yoksa, Donbass yılda yaklaşık yüz milyon ton kömür çıkaramaz ve tüm bu makine zenginliği maden ekipmanı neredeyse yararsız hale gelir.
Yani Almanlara sadece manuel üretim kaldı. Aralık 1942'de 68 büyük ve 314 küçük maden 392 bin ton kömür üretti, bu da yıllık bazda 4,7 milyon ton. Manuel kömür madenciliği kapasitesinin yaklaşık% 75'i.
Karmaşık yıkımın ikinci aşaması, madenlerin su basmasıdır. Elektrik yoksa, drenaj sisteminin pompaları çalışmaz ve madenler kademeli olarak su ile dolar. Donbass'ın 1943'ün sonunda kurtarıldığı zaman, 882 Donetsk mayını sular altında kaldı, 585 milyon metreküp suya sahipti. Özel olarak hazırlanmış bir plana göre 1947'ye kadar pompalandı. Su baskını tersine çevrilebilir, ancak derhal kömür madenciliğini önlemede çok etkilidir. Bir süredir, sellerin Almanların Donetsk kömür madenciliğindeki başarısızlıklarının ana nedeni olduğunu düşündüm. Bununla birlikte, Matthias Riedel, ele geçirilen madenlerin restorasyonu ve işletilmesinde yer alan madencilik ve ergitme şirketi BHO'nun (Berg- und Hüttenwerksgesellschaft Ost mbH) 1942 raporuna atıfta bulunarak verileri yayınladı ve 1942'nin sonunda 100 büyük ve 146 küçük madeni restore etti. , 697 mayın işe yaramadı ve 334'ü sular altında kaldı (Riedel M. Bergbau und Eisenhüttenindustrie in der Ukraine unter Deutscher Besatzung (1941-1944). // Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte. 3. Heft, Juli, 1973, S. 267) ... Yani, madenlerin% 47,6'sı sular altında kaldı, ancak hepsi değil. Tam veya neredeyse tamamen su basmaları, görünüşe göre geri çekilme sırasında Almanlar tarafından gerçekleştirilen yıkımın bir sonucuydu; tabii ki, Sovyet yayınlarındaki veriler doğruysa.
Donbass'ın karmaşık yıkımının üçüncü aşaması hala havaya uçtu. Donetskli tarih meraklıları, Voroshilovgradugol derneğinin başkanı olan ve Doğu Donbass'ın Voroshilovgrad bölgesinin tröstlerini içeren, savaşın başında Kondrat Pochenkov'un günlüklerini buldu ve yayınladı. Günlükleri, birkaç ilginç şeyi tanımladıkları için ilginç bir kaynaktır. İlk olarak, 1941'de Donbass tamamen Almanlar tarafından ele geçirilmedi, sadece batı ve güneybatı kısımları tarafından ele geçirildi. İkincisi, mayınlar 1941'de havaya uçuruldu. Üçüncüsü, mayınlar havaya uçurulduğundan ve cephe sabitlendiğinden, 1941/42 kışında havaya uçurulan şeyin restorasyonuyla uğraşmak zorunda kaldı.
Notlarına göre, mayın patlamalarının 10 Ekim - 17 Kasım 1941 tarihleri arasında bir takım tröstler tarafından gerçekleştirildiği açıktır. Kesitlerin, yamaçların, bremsberglerin ve sürüklenmelerin geçişlerinin yanı sıra üzerlerindeki maden şaftları ve kopralar da baltalandı. Bu tür patlamalardan sonra, madenin kömür madenciliğine devam edebilmesi için uzun bir geri kazanıma ihtiyacı vardı.
Pochenkov'un notlarına dayanarak, Ekim-Kasım 1941'de Donbass'taki yıkımın yaklaşık bir haritasını çıkardım: Pochenkov'un patlama hakkında yazdığı güvenler; mavi - 1941 Kasım ayının sonunda yaklaşık ön cephe.
Harita, Pochenkov'un günlüklerine yazdıklarını gösteriyor; bu verilerin eksik ve yanlış olması mümkündür (eğer Ekim-Kasım 1941'deki mayın patlamalarıyla ilgili bu tür verileri toplamak mümkünse). Ancak genel resim oldukça net. Metalürji tesislerinin etrafındaki merkezi kömür tröstleri grubu, Almanlar gelmeden önce tahrip edildi ve ağır hasar görmüş halde onlara gitti. Kasım 1941'de Kızıl Ordu'nun elinde kalan tröstlerle ilgili olarak acele ettiler. Ve bu anlaşılabilir bir durumdur: Voroshilovgrad'da (Lugansk) bir Alman atılımı bekliyorlardı. Ancak, daha sonra cephe uzandı ve Almanlar darbelerini güneydoğuya, Rostov'a çevirdi.
İkinci kez patlama
Madenlerin patlamaları durduktan sonra Pochenkov, halihazırda tahrip olmuş olanlar da dahil olmak üzere kalan madenlerde biriken kömürü taşımaya başladı. 12 Aralık 1941'de SSCB Kömür Endüstrisi Halk Komiseri Vasily Vakhrushev, madenlerin restorasyonu hakkında fikir istedi.
Pochenkov'un restorasyon çalışması tanımına göre, Almanlarla aynı zorluklarla karşılaştılar. İlk olarak, onlara 4000 kW elektrik verilirken, küçük madenler için yalnızca 11500 kW'a ihtiyaçları vardı; Her biri 1941 bin kW'lık iki türbini Severodonetsk eyalet bölge elektrik santraline iade etmeyi teklif etti (kısmen çalışıyordu, Aralık 22'de bunun için kömür sevk edildi). Söz verildi, ancak yerine getirilmedi. Şubat 1942'de tröstler büyük kesintilerle beslenen maksimum 1000 kW gücüne sahipti. Drenaj için yeterli enerji yoktu ve madenler her geçen gün daha fazla sular altında kalıyordu. İkincisi, madencilik elle yapıldı ve kömür nakliyesi at arabaları ile gerçekleştirildi. Pochenkov, yem eksikliğinden ve atların ölümünden şikayet etti. 21 Şubat 1942'de üretim günde 5 bin ton (ayda 150 bin ton) idi. Şubat 1942'nin tamamı için Almanlar, Donbass'ın ele geçirilen kısmında 6 bin ton kömür çıkardı.
Bununla birlikte, 1942 Nisan ayı sonunda, kalan Donbass'ta günlük üretimi 31 bin tona çıkarmak mümkün oldu ve Haziran 1942'nin ortalarında, mayınları patlatma emrinin tekrar alınmasının ardından Voroshilovugol'da ve Rostovugol'da üretim 24 bin tona ulaştı. - Günde 16 bin ton.
10 Temmuz 1942'de bir dizi tröstün madenleri yeniden havaya uçuruldu. 16 Temmuz'da Pochenkov ve yoldaşları Voroshilovgrad'dan ayrıldılar ve etrafında kömür işletmelerinin patlamaya hazır olduğu Şahti'ye vardılar. 18 Temmuz 1942'de Antrasit Madenleri havaya uçuruldu. Bu zamana kadar, neredeyse tüm Donbass, bazı yerlerde, hatta Almanlar gelmeden önce iki kez havaya uçurulmuştu.
Genel olarak, bunun ışığında, Almanların Donbass kömür madenlerinin işletilmesindeki zorlukları basit ve mantıklı bir açıklama alır. Madenler havaya uçurulmuşsa (hem yer altı çalışmaları hem de maden şaftları havaya uçurulmuşsa), su basmış, ekipman çıkarılmış, gizlenmiş, hasar görmüşse, neredeyse hiç elektrik kalmamışsa veya her halükarda herhangi bir büyük ölçekli madencilik için son derece yetersiz (Aralık 1942'de 700 bin kW'dan kapasite sadece 36 bin kW idi, bunun 3-4 bin kW'ı madenler için sağlandı, yani Pochenkov'un 1942'nin ilk yarısında sahip olduğundan bile daha azdı), o zaman kömür çıkarmak imkansızdı.
Gorlovka'daki Kochegarka madenindeki yer üstü yapılarının tahrip edilmesi.
İlginç bir şekilde, 1942'de Gorlovka'daki tramvay restore edildi ve elektrik sağlandı.
Almanlar, küçük olanlar da dahil olmak üzere hayatta kalan veya hafif tahrip olmuş mayınları aramak zorunda kaldı. Ancak madencilik kapasiteleri, Donbass'taki demiryollarının, birliklerin ve restorasyon çalışmalarının ihtiyaçlarını karşılayamayacak kadar küçüktü. Silezya'dan kömür ithal etmek zorunda kaldılar. 15 Temmuz 1944 tarihli Wirtschaftsstab Ost raporuna göre, savaşın başlangıcından 31 Ağustos 1943 tarihine kadar, SSCB'nin işgal altındaki bölgelerine 17,6 milyon ton demiryolları, 13,3 milyon tonu da dahil olmak üzere 2,9 milyon ton kömür ithal edildi. endüstri ve Wehrmacht için 2 milyon ton (RGVA, f. 1458k, op. 3, d. 77, l. 97). Ve Donbass'ta, 1942'nin sonunda 1,4 milyon ton kömür çıkarıldı.
Bu durum - SSCB'nin işgal altındaki topraklarında akut bir kömür kıtlığı - daha önce de belirtildiği gibi Almanya için geniş kapsamlı sonuçlar doğurdu ve stratejik yenilginin nedenlerinden biriydi.
Sadece tüm bunların neden gizlenmesi gerektiğini merak ediyorum. Yoldaş kendisi değil mi? Stalin "düşman için sürekli bir çöl bırakmaya" mı ısrar etti? Donbass'ta emri çok iyi yerine getirildi.