Adem Kuyumcu, yıllardır engelli bireylerin hayata katılımı ile ilgili mücadele veren ve kamuoyunun da yakından tanıdığın bir isim. İzmir’de Dokuz Eylül Üniversitesi’nde vereceği bir konferansı haber alınca kendisini dinlemeye gittim. Konferans sonrasında Kendisiyle İzmir’in engelliler açısında erişilebilirlik durumunu ve engellilerin durumunu konuştuk. Engelsiz Erişilebilir Kent Mimarisi ve Engelsiz Turizm Danışmanı Eğitmen Adem Kuyumcu, “İzmir bir çok açıdan güzel bir kent; ama erişilebilirlik konusunda alması gereken çok yol var” dedi.
İzmir’i engelli bireylerin erişimi açısından değerlendirecek olursanız neler söylersiniz?
İzmir birçok açıdan güzel; ama erişilebilirlik açısından sıkıntılı. Biz bir şehre geldiğimiz zaman neye bakıyoruz? Toplu taşıma araçları uygun değil. Biz İzmir’e geldiğimizde gerek dernek gerek sendikacı arkadaşların kendileri söylüyorlar. Burada yaşadığı için eleştiri yapamıyor. Çünkü yöneticiler eleştiriye açık değil. Bir diğer konu, engelliler için park alanı ayrılmış mı, engelliler için uygun mu? TSE standartlarına uygun otopark alanları var mı? Üçüncü konu, yaya yolları 2 buçuk metre genişliğinde mi? Yaya yolları üzerinde insanların akışını önleyici direk, masa, market tezgahı, lokanta masası, mağaza tezgahı, ağaç gibi bir engel var mı? Biz bunlara bakarız. Sonra, gerekli yerlerde engellilerin kullanabileceği tuvaletler var mı? Zihinsel engelliler için de geçerli bu. Bütün bunlara baktıktan sonra deriz ki, “bu kent erişilebilir; ama bu şu oranda da bunları yapması gerekiyor. Maalesef bu açıdan baktığımızda İzmir bu açıdan son derecede kötü. Çok basit bir örnek, Alsancak’ta yani Kordon’da bir sürü bahçe kafe yaptılar. Peki, bahçe kafe yaptın peki neden engelli olanlar için yani tekerlekli sandalye, akülü sandalye kullananlar için geçiş yeri yapmadın. İkincisi neden Arnavut kaldırımı kullanıyorsun? Arnavut kaldırımı kullanmayın diyoruz ısrarla. Niye? Çünkü Arnavut kaldırımların içindeki boşluklar ön tekerleklerin düşmesi sonucu insanlarda ölümcül yaralanmalara sebep oluyor. Çocuk arabasıyla gezenler için tehlikeli. Topuklu ayakkabı giyenler için de öyle. Bunun için bitişik parke kullanacaksınız ki, arada boşluk olmaması lazım.
Arnavut kaldırımı tümden unutmamız mı lazım?
Eğer orada bir insan hareketi yoksa bırakabilirsiniz. Tarihi bir eserse kalabilir ama; Arnavut kaldırımını yan yana döşenmiş parkelerle yapmamız gerekiyor. Arnavut kaldırımı genel olarak engel. İzmir’deki kafe ve restoranlara bakıyorum ki ben neredeyse ayda iki üç defa geliyorum, bir engelli arkadaşımla girebileceğim bir kafe yok. Mutlaka birkaç basamak var girişinde. E girdin, tuvalet yok. Kullanılabilir tuvalet yok. Eğer bir yerde çok fazla kafe varsa o civara kullanılabilir tuvalet koymak gerekiyor. Bunu belediye yapmalı. Toplu taşıma kullanacağız; toplu taşımanın rampası yok. Otobüsler yeni değil diyorlar. İyi de kanun çıkalı 15 yıl oluyor. 15 yıl önce kanun dedi ki, bundan sonra alacağın bütün toplu taşıma araçları erişilebilir olmak zorundadır. Aynı kanun, bunu yaya yolları ve kamu binaları için de söyledi. Yaya yolları maalesef çok dar. Araç sahipleri yayalardan daha değerli görülüyor. Araçlar her yere park edebiliyor. Buna da fazla sesinizi çıkaramıyorsunuz. Bu standartlar üzerinden baktığımızda İzmir ve İzmir’in ilçeleri erişilebilir veya engelsiz bir kent değildir.
Diyelim ki şimdi düğmeye bastık. İzmir’in çok mu işi var?
İstanbul örneğini hep anlatıyorum. İstanbul’u 2 yıl içinde toparladık. İyi örnekler veriyoruz ki daha iyisini yapalım diye. Beylikdüzü Belediyesi’nde geçen seçimlerde yeni bir belediye başkanı geldi göreve. Belediye başkanıyla gittik konuştuk. Dedik ki burayı engelsiz bir kent yapacağız. Hem mimari olarak engelsiz olacak hem de engelli ve yaşlılarla ilgili ürettiği hizmetlerden dolayı çok iyi bir belediye olacak. Tamam, dedi. Yaklaşık bir buçuk yıl boyunca eğitimler, saha çalışmaları sürdü. Daha ilk eğitim programında yaya yollarını yapan fen işleri bu hizmeti ihaleye mi verdi? Müteahhide diyor ki, erişilebilirlik uzmanı bulundurmak zorundasın. Yoksa, gel bizim danışmandan destek al. Bakın, şimdi Beylikdüzü’ndeki bütün kamu binaları ve az önce sözünü ettiğim alanlar erişilebilir. Üretilen sosyal hizmetlerde de her kesim gözetilir. Engelliler, çocuklar, yaşlılar ve çocuklu aileler. Özetle bir yerden başlamak lazım. İzmir’in de bir yerden başlaması lazım. Başlarken de şunu söylüyoruz. İzmir’de bizim çok yakın dostlarımız var. Hem engellilik alanında gönüllü çalışma yapan hem STK’lerle işbirliği yapan bu insanların göreve getirilmesi gerekiyor. Belediye başkanı olarak veya daire başkanı olarak. Yani icracı bir yerde olması lazım. Bazıları başka şeyler söylüyor; ama Türkiye’de ilk “Engelliler Daire Başkanlığı” Mersin’de kuruldu. 2014 yılında kuruldu. Bu arada saydığım belediyelerin hepsinin partisi farklı. Çünkü ben konuya siyasi bakmıyorum. Ben konuya hak temelli ve engellilerin hayata katılımı açısından baktığım için siyasi parti ayrımı da yapmıyorum. Bir yerden başlamak lazım. Bu da İzmir Büyükşehir Belediyesi’nde “Engelliler ve Yaşlılar Daire Başkanlığı” kurmakla olabilir. Bu dair başkanlığı diğer illerde olduğu gibi bütün çalışmaları koordine etmeli. Başladığımız yerde önem verdiğimiz konu eğitim. Yani biz belediyedeki bütün birimleri erişilebilirlik ve engellilik konusunda eğitiyoruz. En önemlisi vicdanen bunu neden yapıyoruz sorusuna cevap vermeye çalışıyoruz.
Peki, sizin belirlediğiniz hizmetlerin sınırı nedir? Bir kıstas var mı?
Tabii ki. Hatta bu konuda yaşadığımız en büyük sıkıntılardan birisi belediyelerin abartılı hizmet üretmesi. Yani engelliler için bir hizmet yapıyor; ama gereksiz bir hizmettir bu. Sonrasında müfettişler de buna ceza kesiyor. “Engelli istedi” diye savunma yapmak da yeterli olmuyor. Engelli de ne istediğini bilecek ve hizmet veren de ne hizmet vereceğini bilecek. Ama bunun için öğrenmen gerekiyor.
İzmir’de başarılı bulduğunuz bir ilçe var mı?
Yani başarılı diyebileceğimiz bir ilçe yok. Çünkü ilçeler hep sarı taş döşemiş o kadar. Görme engelliler için sarı taşı döşüyor. Şimdi bu biz yaptık, demek oluyor. Hayır, yapmadın. Çünkü gereksiz yere sarı taş döşenmez. Sarı taşın da oluşturduğu engeller var. Akülü ve tekerlekli sandalyeliler için engel oluşturuyor. Sarı taş gerekli yere döşenir. Çok fazla ağaç koyuyorlar mesela. Tam yolun ortasına ağaç konuluyor. Yaya yolunun ortasında ağaç olmaz. Kenarında olur. Biz bunlarla ilgili birçok konferans veriyoruz. Ama maalesef İzmir Büyükşehir Belediyesi bunlarla ilgili herhangi bir çağrı yapmış değil. Hatta katılmışlar da değil. Çünkü önce niyet olmalı. Biz bunun için doğru eğitimleri alalım diye bir niyet olacak. Doğru eğitimden kastımız şu: saha çalışması ve akademik çalışmayı birleştirmiş insanlardan eğitim almak lazım. Biz öyle yapıyoruz.
Engelsizmir’i takip edebildiniz mi?
Tabii ki. Ona da değinecektim. Bu yıl beşincisi yapıldı. Engelsizmir’in organizasyonlarından çalışan değerli akademisyen arkadaşlarım veya benim öğrencilerim beni davet ettiler. Ama nedense sonra kabul edilmedi benin davet edilmem. Sanırım eleştiriye açık olmamakla ilgili bir şey. Engelsizmir, yeni yapılan fuar alanında kentten uzakta bir yerde yapıldı. Buraya engellilerin ulaşması bile o kadar zordu ki. Bütün ulaşım noktalarına baktım. Tekerlekli sandalyeliler ulaşmakta güçlük çekti. Kaldı ki, biz engellilerin kente dahil olmasıyla ilgili bir çalışma içindeyiz. Hiç kimsenin olmadığı bir alanda bu etkinliği yapmanın ne anlamı vardır? Engelliler kendileri gelemediği gibi seslerini duyurmaları da mümkün olmadı.
Siz 15 yıl önce çıkan düzenlemelerden söz ettiniz. Peki, bunlar uygulanmadığında hukuken yapılacak bir şey yok mu?
Bizler bu konularda belediyelere çok kere dava açtık. İçişleri Bakanlığı içindeki birim üzerinde durmadı ama savcılar ısrar etti. Bu durumu basına ve cumhurbaşkanlığına da bildirdim. Cumhurbaşkanlığı vasıtasıyla tekrar incelemeye alındı. Şu anda Türkiye’de 5 bin 370 erişilebilirlik suç duyurusu. Resmi kurumlara da özel kurumlara da kesilen ceza miktarları var bu konuda. Cezalar kesilmeye başlandı.
Peki, bu kadar eleştiriden sonra sizin derneklerin durumunu konuşalım.
Evet, Türkiye’de engelliler adına hareket ettiğini söyleyen bin 900 tane dernek var. İstanbul’da 258, İzmir’de 166 tane dernek var. Çok ciddi rakamlar bunlar. Maalesef STK örgütlenmesini biz parçalanma olarak yapmışız. Böl, parçala, yönet politikası bizim üzerimizde de başarılı olmuş. Şu an biz o durumdayız. Resmi kayıtlara göre 10 milyonun üzerinde engelli var. Türkiye’de 6 tane engelli konfederasyonu var. Almanya’da bir tane var. Bütün gelişmiş ülkelerde bir tane var. Çükü herkes orada güç birliği içinde. Bu da yönetimler üzerinde etkili olmalarını sağlıyor. Biz de durum maalesef pek parlak değil. Bunu gidermek için meclis çalışmaları var. Daha iyi bir yere gelmek için mücadelemiz sürüyor.
Röportaj: Mazlum Vesek