Milliyet Sanat-Mart 2007
A.Ömer Türkeş
Çağdaş klasik yazarları yayımlamaya başlayan Everest Yayınları, açılışı bu ay Türk edebiyatının usta yazarı Orhan Kemal ile yapıyor. Gurbet Kuşları ile Müfettişler Müfettişinin gözden geçirilmiş, özenli baskılarının okurla buluşmasını vesile edip Orhan Kemali bir kez daha saygıyla anmak istedik...
Türk romanı Orhan Kemalin yokluğunu çekiyor
İlk romanının yayımlanmasının üzerinden neredeyse altmış yıl geçmiş, ölümündense yaklaşık kırk yıl; ama Türk romanında Orhan Kemal efsanesi varlığını bütün canlılığıyla sürdürüyor. Geçim sıkıntıları nedeniyle iyisiyle kötüsüyle otuza yakın roman, üç yüze yakın hikâye üreten Türk romanının bu büyük ustası; akıcı, basit, sade ama derinlikli anlatımıyla 1950lerden 70e kadar Cumhuriyet toplumunun gerçek hikâyesini yazan Orhan Kemal, anlatımıyla örtüşen dünya görüşüyle, kaderini yoksul kitlelerle bağlayan aydın duruşuyla, hiç yitirmediği inancı ve yaşama sevinciyle edebiyatımızın en dikkate değer, en heyecan ve hayranlık uyandıran isimlerinden birisidir.
15 Eylül 1914te Adananın Ceyhan ilçesinde doğdu. Asıl adı Mehmet Raşit Öğütçüydü. Babası Abdülkadir Kemali Bey, Birinci mecliste milletvekilliği, 3 Mayıs 1920de Vekiller Heyetinde Adliye Bakanlığı yapmış, 26 Eylül 1930da Adanada Ahali Cumhuriyet Fıkrasını kurmuştu. Partisi Muhalif görüşleri nedeniyle kapatılınca ailesini de yanına alıp Suriyeye kaçtı(1931). Hem Orhan Kemalin eğitimi yarım kalmış hem de ailecek yoksulluğa düşmüşlerdi. Suriye ve Lübnanda bir yıl kadar yaşayan Orhan Kemal, Türkiyeye döndü.
Hayattan edebiyata
Adanadaki hayat da kolay değildi; çırçır fabrikalarında işçilik, dokumacılık, kâtiplik, ambar memurluğu yaptı. 1938de askere gittiğinde mahpuslukla tanıştı. Yabancı rejimler lehine propaganda ve isyana muharrik suçundan yargılanarak, 27 Ocak 1939da beş yıl hüküm giydi. Kayseri, Adana ve Bursa cezaevlerinde yattı. 1940 yılı kışında Bursa Cezaevinde Nâzım Hikmetle tanışması kaderini değiştirecekti; şiir ve hikâye yazmaya onun teşvikiyle başladı. Ne var ki geçimini sadece yazdıklarıyla temin edecek durumda değildi. Hamallık da dahil olmak üzere pek çok yıpratıcı işte çalıştı. Üstelik mimlenmişti de... 1951de ailesini de yanına alarak İstanbula göç etti ve bundan böyle yalnızca kalemiyle geçindi. 7 Mart 1966da bir ihbar üzerine hücre çalışması ve komünizm propagandası yaptığı gerekçesiyle yeniden cezaevine düştü Orhan Kemalin yolu. 13 Nisan 1966da serbest bırakıldı. Artık yıpranmıştı Türk edebiyatının büyük ustası. Bulgar Yazarlar Birliğinin davetlisi olarak gittiği Sofyada, tedavi edilmekte olduğu hastanede 2 Haziran 1970te öldü.
Baba Evi(1949), Avare Yıllar(1950), Cemile(1952), Dünya Evi(1960) ve Arkadaş Islıkları(1968) romanlarından oluşan ve otobiyografik özellikler taşıyan Küçük Adam dizisi, 1914-1940 yıllarını kapsar; Baba Evinde yazarın çocukluk dönemi, Suriyeye göç, Lübnanda çekilen yoksulluk ve Adanada sürdürdüğü başıboş gençlik günleri, Avare Yıllarda aile desteğinden mahrum genç adamın bütün yoksulluk ve adaletsizliğe rağmen yaşama sevincini yitirmeden verdiği hayat mücadelesi, Cemilede küçük adamın evleneceği güzel Boşnak kızı üzerinden işçi mahallelerinde ve fabrikalarda sürüp giden acımasız koşullar, Dünya Evinde ise gençlerin toplumsal koşulların tüm olumsuzluklarına karşı direnerek sürdürdükleri evlilikleri anlatılır.
Yazının başında özetlediğim zorluklarla dolu hayatın Orhan Kemalin zihninde derin izler bıraktığı, Küçük Adam dizisindeki romanlarda izlediğimiz dramatik kesitlerden anlaşılıyor. Ancak diğer hikâye ve romanlarında da görüleceği gibi, sefaletin kıyısındaki insanları yaşadıkları mekânlar ve sahip oldukları eşyalarla birlikte olanca çıplaklığıyla sergilerken iyimser bakışını hiç yitirmez yazar. Okuduğumuz art arda sıralanan felaketler antolojisi değildir; acılarla birlikte sevinçler, yoksul insanlara soluk aldıran küçük mutluluklar, aşklar, ilk cinsel deneyimler, eğlenceler, kötülere karşı dostluk ve dayanışma duyguları da vardır. Üstelik bütün bunlar Adananın meyhaneleriyle, genelevleriyle, o yıllardaki toplumsal hayatıyla birlikte canlandırılmıştır.
Çukurova romanları
Orhan Kemal, yoksulluğun sınıfsallığını vurgulamaya Çukurova gerçeğini işlediği romanların ilki olan Bereketli Topraklar Üzerinde(1954) ile başlar. Memleketimizin insanlarının kalkınmasını, refahını, yükselmesini istedim. Bu işin de köyden başlaması kanısına vardım düşüncesiyle yazılan Bereketli Topraklar Üzerindede yoksulluk, emeğin üzerindeki sömürünün zorunlu bir sonucudur. Yoksul köylerinden kalkıp çalışmak için Çukurovaya inen üç garip köylünün hikâyesini anlatan bu romanında, girdikleri her işte acımasızca sömürülen, kente geldiklerinde horlanan, alay edilen, kendileri gibi sefalet içerisinde yaşayan insanlara sığınan, ama biri dışında ayakta kalmayı beceremeyen köylüler kadar toplumsal ve ekonomik hayat da çok iyi gözlemlenmiş, tarımsal alandaki değişmeler özellikle makineleşme- eksiksiz kaydedilmiştir.
Pek çok edebiyat incelemesinde yazarın en iyi romanı olarak kaydedilen Bereketli Topraklar Üzerinde, acımasız koşullarda insanın geçirdiği değişimi, giderek sadece ilkel güdülerini doyurmaktan başka bir şey düşünmeyen bencil yaratıklar haline gelişlerini çarpıcı sahnelerle yansıtır. Gözler önüne serilen tablo Hugonun Sefilleri ya da Zolanın Germinali kadar dehşet vericidir. İyi-kötü ayrımı kalmamıştır; an gelir, erkekler cinsel açlıklarını köreltmek için hastalıktan kırılan bir kadına uçkur çözer, an gelir ölüm döşeğindeki arkadaşlarını sırtlarında taşırlar. Erkeklerin karşılaştıkları sömürü ve eziyet, kadınlar söz konusu olduğunda daha da dayanılmaz bir hal
alır. Etraflarını kuşatan erkekler arasında hiçbir güvenceleri yoktur, fiziksel güçleri yoktur, barınacak evleri ve umutları yoktur; ... gövdeleri, bir anlık dostluk, bir lokma ekmek, bir kaç kuruş para vaadi karşılığında herkese açık olan, üzerinde herkesin hak yürüttüğü ve istediği sürece hakimiyet kurduğu alanlara dönüşmüştür.
Orhan Kemal, Vukuat Var(1958), Hanımın Çiftliği(1961), Eskici ve Oğulları (1962) ve Kanlı Topraklar(1963) romanlarında da aynı temayı işlemeyi sürdürür. Adana çevresindeki toprak ve fabrika işçilerinin hayatları Çukurovadaki siyasal, ekonomik ve toplumsal değişimlerle, tarım ve sanayideki gelişmelerle paralellik içerisinde, ama romanın merkezine daima insani dramlar konularak canlandırılmıştır.
Güçlüyü daha güçlü kılan tek parti yılları, umudu temsil eden DP iktidarı, DPyi köylü yanlısı belleyen ve ağanın el koyduğu toprakları geri almayı hayal eden köylünün DPnin gerçek sınıfsal yapısını fark etmesiyle başlayan düş kırıklığı, toprak zenginlerinin komik modernleşme girişimleri, zenginlere yaranmaya çalışan ve o yılların yükselen değerlerine sarılan taşra politikacıları, çevrenin merkeze karşı refleksleri, lümpenlerin hırsı, köylülerin boyun eğmişliği ve geleneksel ilişkilerin kapitalizme doğru evrilmesi gibi birçok meseleye değinir.
Kent ve yoksulluk
1960lı yıllara kadar Türk romanında zenginlik-yoksulluk karşıtlığı, en çok köy romanı olarak adlandırılan akım içerisinde işlenmiş ve söz konusu karşıtlık, bir önceki dönemin kötülük-iyilik çiftinin yerine geçen ezen-ezilen ilişkisinin simgesine dönüşmüştür. Yoksul halk ve onun yanındaki aydının bir tarafta, zengin kesim ve siyasal iktidarın öte tarafta olduğu bir mücadelenin dile getirildiği özel bir alandır toplumcu romanlar. Ve Türk romanında toplumsal gerçekliklerle yoksul insan hayatlarından söz ediyorsak eğer, Orhan Kemale ayrı bir sayfa açmak gerekiyor. Çünkü o, gerek ilk romanlarında sözünü ettiği çocukluk ve gençlik anılarını, gerek Çukuovayı anlattığı ikinci dönem romanlarını ve gerekse de İstanbulun kenar mahallelerinde geçen son romanlarını hep aynı kesimden insanlara, maddi hayatın ezdiği dar gelirli ve yoksul insanların ayakta kalma savaşlarına, umutlarına, sessiz bir öfkeyle katlandıkları kaderlerine ayırmış, işçilerden, köylülerden, küçük esnaf ve zanaatçılardan, dar gelirli memurlardan, işsiz güçsüz serserilerden, sokak çocuklarından, hayat kadınlarından derlenmiş şahıslar kadrosunu zaman zaman zengin kesimden insan tipleriyle zenginleştirmiştir.
Orhan Kemal, sosyalist sözcüğünü kullanmanın sakıncalı olduğu yıllarda kendilerine toplumcu gerçekçiliği yakıştıran kuşağın en etkili isimlerindendi. 1950li yılların Türkiyesinde yoksulluk ve zenginliğin ifade ettiği anlam ve karşıtlıkları kimi zaman mekânda, kimi zaman tarlalarda, bazen fabrikalarda, hapishanelerde, Yeşilçam kapılarında ve yüksek tahsil etrafında, bireysel dramların ardındaki ekonomik, siyasal ve toplumsal dönüşümleri ihmal etmeden ve fukaralık edebiyatına kaçmadan kolaylıkla özetleyiverir. Maddi sorunlardan söz edilmesi doğrudan açlıktan, sefaletten dem vurulması demek değildir, sosyal dengesizlik ve onun yarattığı acılar roman kişilerinin bireysel kaderlerinde ve tutkularında çıkar ortaya.
1950li yılların sonlarından başlayarak, İstanbulun kenar mahallelerindeki işçilerin, aşağı tabaka insanlarının yaşama savaşını yansıttığı romanları arasında en önemlileri Devlet Kuşu(1958) ve Gurbet Kuşlarıdır(1962). İlkinde, fakir mahallelerdeki değişimi, apartman sahibi olmanın temsil ettiği anlamı, lümpen proleterin oluşumunu anlatan Orhan Kemal, Gurbet Kuşlarında, kente göçü, gecekondulaşmayı, köylünün şehirde tutunma çabalarını, zenginlerin karşısındaki ezikliğini, giderek yozlaşmasını ve sömürü çarklarının işleyişini sergiler.
Edebi açıdan başarılı bulunamayack romanlarında bile alt sınıfların temsili eksiksizdir. Kadın erkek,çoluk çocuk emeğiyle geçinmeye çalışan yoksul insanları, köyden kente göçü, ırgatlıktan işçiliğe geçişi, gecekondulaşmayı, köylünün şehirde tutunma çabalarını, yozlaşmasını, sömürü çarklarının işleyişini anlatırken karşılaştığımız kesif yoksulluğa ve vahşi sömürüye rağmen, insanlara daima umutla ve iyimserlikle bakmıştır.
Fethi Nacinin sözleriyle; Türk romanında bir Orhan Kemal bakışı vardır. O, her insanda, her şeye rağmen aydınlık bir yan, temiz, insani bir yan bulunabileceğine inanır. Bunu eserlerinde gösterirken, anlattığı toplumsal, ekonomik şartlara kimi zaman boş verdiği bile olur(...) Severek, kahrolarak baktığı belli olan insanları, hoşgörüyle ama olduğu gibi gösterir. Onların birbirlerine güvensizliklerini, yalancılıklarını, birbirlerini gammazlamalarını, gösterişçiliklerini, palavra atışlarını, ilkel egoizmlerini bütün çıplaklığıyla gösterir. En kara anlarda bile gülünecek durumlar yaratması, hem anlatısının ironikliğinden hem de toplumsal çelişkilerin trajikomik yanlarını göstermek istediğindendir.
Hem karakter hem tip
Orhan Kemalin çok inandırıcı insan tipleri yaratabilmesinin nedeni, anlattığı insanları hem gerçekten tanımasında hem de onlara hareket özgürlüğü tanıyan, kendi kendilerini ifade etme imkanı veren karşılıklı konuşma ağırlıklı anlatı tekniğinde aranmalıdır. Çok kolay okunur, ilk bakışta çok basitmiş gibi görünür Orhan Kemal romanları. Yukarıda sıklıkla vurguladığım toplumsal gerçekler hikâyeye bir anlatıcı aracılığıyla sokulmaz, kişilerin ruh tahlilleri ya da sayfalar süren mekân tasvirleri de yoktur. Sanki yazar aradan çekilmekte, roman kişilerinin yaşadıklarını gözlemlemektedir. Bu durumda olup bitenlerin aktarılması kişilerin yalın ve gerçekçi iç konuşmalarına ve diyaloglarına bırakılmıştır. Karşılıklı konuşmalarla bir durumu, bir davranışı, bir çelişkiyi sergilerken roman kişilerinin ruhsal durumunu iç konuşmalarla dışa vurur. Siyasal, toplumsal ve ekonomik derinliği sağlayan da yine büyük bir anlatım gücü taşıyan bu konuşmalardır. Böylelikle hem karakter hem tip özelliğine sahip roman kişileri yaratmıştır.
Atmosfer yaratma, eşyalar, mekânlar ve yoksulların yaşam koşullarını canlandırmadaki ustalığı da dikkat çekicidir. Orhan Kemal, roman kişilerinin hayatlarını kendine özgü kısa ve özlü anlatımla verir: Eğri büğrü evler; çürümüş, akan damlar; yetersiz beslenme; uykusuzluk ve insanı yıpratan uzun çalışma saatleri. İşte işçiler fabrikaya gidiyorlar; evlerinin çürük kapıları şak diye kapanıyor ve yağmurlu gecenin soğuk karanlığına erkekler, kadınlar, çocuklar, uykularını doğru dürüst alamamış, iyice dinlenmemiş insanlar soğukta titreşerek arka arkaya sokağa dökülüyorlar. Birçok kişinin birarada kaldığı evlerin daracık avlularında toplanıyor, sonra sokağa akıyorlar; başka avlularda oturanlar da gelip onlara karışıyor; kalabalık çığ gibi büyüyerek fabrikaya yollanırken onların çalışma koşulları hakkındaki bilgiler metinde, şuraya buraya serpiştirilmiş ayrıntılar ve kısa tasvirlerle çarpıyor gözümüze.
Bu dünyanın günümüz romanlarında tasvir edilmemesi yanıltmasın. Orhan Kemalin insanları şimdilerde çok daha kötü mekanlarda, çok daha ağır koşullarda yaşıyorlar. Çok daha yoksullaşmış durumdalar. Türk toplumu ve romanı Orhan Kemalin yokluğunu çekiyor...