Kültür Bakanlığı, Şeyh Bedrettin kitaplarını basmaya başladı. "Devlet" şeyh için daha önce iki şey yapmıştı: Osmanlı'yken astı. Cumhuriyet'ken kemiklerini (35 yıllık bir savsaklamayla da olsa) defnetti. Şimdi kitaplarını basıyor. Bu üçüncüsü, en iyisi.
Ayağı yer mi basar zülfüne berdâr olanın
Zevk ü şevk ile verür cân ü seri döne döne *
Osmanlı 16. Yüzyıl şairlerinden Necati, Şeyh Bedrettin için söylendiği kabul edilegelen ‘döne döne’ redifli gazelinde böyle tasvir eder Şeyh’in darağacındaki halini.
Kapışan politik çevrelerin meşrep, mezhep ve yeteneklerine göre farklı farklı Bedrettinler çıkar ortaya. Kimi için “Türklüğü” önemliyken, kimi için su katılmamış bir Sünni fıkıhçı oluşu temel vasfıdır, kimi için Alevi uluları arasında oluşu asıl karakteriyken, kimi için ezilen sınıfların egemenlere isyanının sembolü ve tarihteki rehberlerinden biri olmuştur.
Cumhuriyet sonrası hakkında ilk bilinen kitap, Şerafettin Yaltkaya’nın 1924’te yayınladığı ünlü etüdüdür: “Simavna Kadısı Oğlu Şeyh Bedrettin.” Nazım Hikmet’in Yaltkaya’dan da yararlanarak yazdığı düşünülen ‘Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı’ndan sonra (1936) Türkiye’deki sol-sosyalist hareket ve kişilerin özel ilgisini çeken sembol değerde bir isim olur. Nazım Hikmet’in destanıyla başlayan şiirsel ilgide önemli duraklardan biri de Hilmi Yavuz’un 1974 tarihli ‘Bedrettin Üzerine Şiirler’idir. Romanda Bedrettin 1974’te Erol Toy’un Azap Ortakları’nda belirir. Fakat şeyh İslamcı ya da Türkçü sağ akımlar ve kişilerin ilgisinden de mahrum kalmaz: Orhan Asena bir tiyatro metni yazar, Mustafa Necati Sepetçioğlu iki romanla Şeyhi Türkçü bir tahayyül içinde işler. İlgi bu yüzyıla da taşınır, Durali Yılmaz’ın romanı 2001 tarihlidir. Yılmaz Karakoyunlu, Serçe Kuşun Sonbaharı’nı 2010’da yayınladı.
Bir efsane kitap: Varidat
Ünlü eseri Varidat ise (kendisine ait olmayabileceğine yönelik kuşkuların da eşliğinde) defalarca basılır, incelenir, şerh edilir. Varidat da Şeyh’in kendisi gibi geniş, zıt ve etkili bir mitolojik haleyle çevrilidir. Hem Osmanlı döneminde, hem bugün yoğun ilgi göre Varidat hakkında, yine bir ilginç karakter olan 17. Yüzyıl Osmanlı ulasından Niyazi Mısri,
Can kuşunun her zaman ezkarıdır Varidat
Akl u hayalin heman efkarıdır Varidat
matlalı Varidat’ı övdüğü gazelini şöyle bitirir:
Muhyiddin ü Bedreddin ettiler ihya-yı din
Derya Niyazi Fusus enharıdır Varidat
(Alıntı, Abdülbaki Gölpınarlı ve İsmet Sungurbey’in yayınladığı Simavna Kadısıoğlu Şeyh Bedrettin ve Manakıbı’nın hayli güzel bir derleme niteliği taşıyan önsözünden.)
Bedrettiniler
Bedrettin’in gördüğü siyasal ve edebi ilgi ve ilhamın üzerine, Balkanlar’da kendilerini Şeyh’in adına atfederek anan bir Alevi nüfusun (Bedrettiniler) bulunduğunu da eklersek, Bedrettin’in belki de Hacı Bektaş’la karşılaştırılması uygun olur. Çorlu’da yoğunlaşan Bedrettinilerin, çok hızlı dönülen semahları (Bazı gözlemciler, 'En hızlı semah budur' da diyor) Şeyh’in isyan döneminin enerjisini taşır gibidir. (Alevi-Sünni dikotomik ifadesinin aslında hayli yeni olduğunu, son şeklini, devlet-siyaset ilişkileri konusunda kendine özgü fikirlerini bilimselleştirmeye hayli çaba harcayan cumhuriyetin siyasal ve dinsel-kültürel elitlerinin eliyle aldığını, önemli ölçüde yanıltıcı olduğunu geçerken belirtelim. Bugün geçmişe dönük kimin Sünni, kimin Alevi olduğuna ilişkin tartışma ve araştırmalar, bu hatalı bakışın sürüklediği bir yoldur.)
Bedrettin’in Fetret Devri’nde kapışan dört şehzadeden Musa Çelebi’nin yanında saf tuttuğu biliniyor. Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal isyanlarındaki rolü sıkı bir tarihsel tartışma konusu. Fakat Börklüce’nin de Torlak Kemal’in isyanlarına girişmeden önce ve öldürülürken kalplerinde ve dillerinde Şeyh’i saygıyla taşıdıkları tartışma konusu değil.
Bedrettin’in hem bir Osmanlı (kazaskerdi) hem de Osmanlı’ya asi (Musa Çelebi’nin yenilmesinden bir müddet sonra, sarayın kaygıları dinmediği için asıldı) oluşu, hem “bir fıkıh alimi” hem onu nakzeden, komünist ütopyaları tahrik eden ünlü bir metnin (Varidat) yazarı oluşu, adının ve şöhretinin etrafındaki halenin güçlenerek devam edeceğini söylemeye izin verir..
Ünlü 'Teshil' de basılıyor
Bedrettin tartışmasının, Bedrettini ilhamın güçlenmesine yol açacak son önemli gelişmeyse, Kültür Bakanlığı’nın şeyhin eserlerini yayınlamaya başlamasıdır.
Letâifu’l-İşârât (Fıkıh Ekolleri Arasındaki Tartışmalı Konuların İncelikleri) adlı eseri karşılaştırmalı bir hukuk metnidir. Ebu Hanife, Ebu Yusuf, Züfer, İmam Malik, Şafii ve Ahmed b. Hanbel’in görüşlerini karşılaştırmalı olarak incelediğini kaydeder.
Peşinden Camiu’l-Fusuleyn’i kaleme alır. Bu da bir usul kitabıdır; yine kendisine kadar gelen dönemdeki önemli yargı usulü kitaplarını karşılaştırmalı olarak incelemiştir.
Sonra et-Teshil Şerhu Letaifi’l-İşarat adlı eseri kaleme almıştır. Bu ünlü eser (ki Nazım Hikmet’in Destan’ında Varidat’ın yanı sıra anılan kitabı budur), ilk eseri Letaifu’l-İşarat’ın şerhidir. İşte Kültür Bakanlığı, büyük bilgin ve eylem adamının bu üç kitabını da bastı. Latinize metinle yetinilmemiş olması, elyazmasının tıpkıbasımlarının da okura sunulması, hiç kuşkusuz bakanlığın kitap basma serüveninin en parlak işlerinden biri.
Kemiklerinin getirilişi
Denilebilir ki “devlet” eliyle Bedrettin için asılmasından sonra atılan en önemli adım, 1924’te kemiklerinin Serez’den getirilip İstanbul’a defnedilmesiyse, onun kadar önemli adım eserlerinin basılmasıdır.
Kemiklerinin mübadeleyle getirilmesi, “asi” Bedrettin’ ile “devlete layık” Bedrettin arasında bir mübadele için midir? Kim bilir. Şimdiki yayınların da “asi ve Alevi” Bedrettin’i “devlet adamı ve Sünni” Bedrettin’le değişmek ya da örtmek için yapıldığı öne sürülebilir, sürülüyor da.
Fakat yaşadığı tarihsel zamanda da, asılmasıyla başlayan efsanevi zamanda da tek tanıma, tek kalıba sığmayan bu bilgin eylem adamının eserinin herkesin okuyabileceği şekilde yayınını sağlamak, kabına neden sığmadığını daha iyi anlamaktan başka bir işe yaramaz. Devlet denilen şeye fikri ve duygusal ikrahı olan bu satırların yazarı, sadece Şeyh Bedrettin ve emsallerinin kitaplarını basan bir devlete razı bile gelebilir. Şaka bir yana, emeği geçen herkes tebrik ve teşekkürü hak ediyor.
Asi ve mazlum
Bedrettin, Osmanlı tarihinin resmi ağzına göre bir asi, bir sapkındır. Aşıkpaşazade dahil önde gelen Osmanlı tarihçileri, onu ve bedenini darağacından indirip defneden müritlerini kötü sözlerle anarlar.
Ne var ki idamı hakkındaki kararın kolayca verilememesi, Necati bey gibi bir çok şairin şiirine ilham vermesi, asılmasının haksızlığına dair imalar, resmi tarih ağzının katı yüzeyinin hemen altında göze çarpar. Ünlü alimlerden Taşköprülüzade’nin, “Mazlumen şehid edildi” demesi, Osmanlı ‘resmi görüşü’nün pek de muhkem olmadığının bir delili sayılabilir.
Kemiklerin serüveni
Kemikleri getirildikten sonra önce Sultanahmet Camisi, ardından İbrahim Paşa sarayının deposunda muhafaza edildi. Sonra 1961’de 2. Mahmut türbesinde defnedildi. Defin, Bakanlar Kurulu kararıyla yapıldı. Adına bakmayın, türbede Abdülaziz ve 2. Abdülhamit de gömülüdür. Ziya Gökalp, Muallim Naci, Said Halim Paşa, İshak Sükuti Şeyhin “türbedaş”ları arasındadır.
Kemikler neden getirildi sorusuna yeniden dönelim. İlk bakışta cumhuriyetin kuruluş ideolojisine uygun politikalarda işe yarayacağı fikri öne sürülebilir.
Fakat daha derin bir boyutu var aslında işin; Babinger’in anlatımına göre manzara şu: Mübadele sırasında topraklarından sökülen Bedrettini dervişler, ulu babalarının orada kimsesizliğe terk edilmesine razı gelmezler. Resmi işlemlerini de yaparak şeyhin kabrini kazar, kemiklerini bir sanduka koyup İstanbul’a getirirler.
Hakkında bilinen en eski, en yaygın şiirle başladık. En ünlüsüyle bitirelim, Bedrettin’in eserinin yayınlanmasının tartışma ve araştırmaları tahrik etmesini umarak.
Nazım Hikmet’in Simavna Kadısıoğlu Şeyh Bedrettin Destanı’ndan:
(…)
Bedreddin gülümsedi.
Aydınlandı içi gözlerinin,
dedi:
— Mademki bu kerre mağlubuz
netsek, neylesek zaid.
Gayrı uzatman sözü.
Mademki fetva bize aid
verin ki basak bağrına mührümüzü…