Ulusal ve uluslararası pek çok sergiye imza atmış, The New Yorker, The Forbes, The Atlantic Monthly, The New York Times gibi dergilerde karikatür ve illüstrasyonları yer almış ve bizler için de dergimizin kapağını tasarlama inceliği gösteren Sayın Yard. Doç. Dr. Gürbüz Doğan Ekşioğlu ile bir araya geldik. Dijital ve teknoloji dönüşümününün sanata yansımalarını farklı boyutlarıyla okuyan; sanatı izleyici, sanatçı ve koleksiyonerler bazında ele alan röportajımızı sizlerle paylaşıyoruz.
Öncelikle size çok teşekkür ederek başlamak istiyoruz. Hem değerli vaktinizi ayırdığınız için hem de yayın hayatına yeni başlayacak dergimizin kapaklarına sanatınızı yansıttığınız için. Size sormak istediğimiz pek çok soru var; ama öncelikle dergimizin de odaklandığı, hayatımızın her alanını etkisi altına alan Endüstri 4.0 evresinin sanat üzerindeki yansımalarını nasıl değerlendirdiğinizi öğrenmeyi arzu ederiz.
Ben de çok teşekkür ederim. Dijital veya teknoloji devriminin içinde yaşıyoruz. Beş sene sonra nelerin değişeceğini tahmin etmek çok zor, her şey neredeyse ışık hızında değişiyor, değişim hayatı kolaylaştırırken, değişime uymakta da bir o kadar zorlanıyoruz ve yaşamımızdaki çok şeyi ertelemek zorunda kalıyoruz diye düşünüyorum. İnsan hareket etmek için yaratılmış bir canlıyken gelişen teknolojinin oluşturduğu Twitter, Facebook, Instagram, WhatsApp gibi iletişim kanalları ile oyalanıp daha çok hareketsiz yaşamaktayız ve bu da insan için olumsuz bir etki oluşturmakta.
T İstanbul’da da her yıl düzenlenen Contemporary Art Fuarı’nda yeni teknik veya malzemelerle üretilmiş çok sayıda sanat eseri görmek mümkündür. Aslında çağın her döneminde yeni malzemeler ve teknoloji sanata dâhil olmuştur. İnsan var olduğu sürece teknoloji gelişecek ve sanatçı da ondan ilham alacak, yeni eserler oluşturacaktır.
İnsan var olduğu sürece teknolojiyi geliştirecek, teknolojiden ilham alacak ve sanatçı sanatını geliştirecek. Bu zincirleme bir halka.
Sanatseverler, koleksiyonerler tarafında neler değişti sizce?
Sanat kültürü küçüklükten başlayan bir birikim ve oluşumdur, sanat ortamında ve kültürüyle büyümüş, sanat eğitimi almış kişiler gerçek olan sanatı izler ve tüketirler, gelecek nesillere doğru olarak aktarırlar. Sanat eğitimi veren üniversiteler, galeriler çoğaldıkça, küresel ekonomi ve iletişim araçlarının yaygınlaşmasıyla sanatseverler, sanat tüketicileri de çoğaldı. Büyük binalar, gökdelenler yapıldı, sanat bu alanlara pazarlandı. Sanatsal değerinin niteliğinden çok göze hoş gelen, zanaat (işçilik tarafı) yönü ile etkileyen işler pazarlanarak yeni tüketiciye sunuldu. Günümüzde sanat algısı özellikle çağdaş sanat/contemporary art popülarite üzerinden şekilleniyor, her şeyde olduğu gibi sanatsal yönüne odaklanmaya gerek kalmadan popüler olan sergilenip tüketiliyor.
Bunu hangi etmenler belirliyor?
Para kazanmak amaç olunca pazarlama yöntemleri de önemli oluyor, sanat tarihinin her döneminde avangart (öncü), değişik sanatçılar anlaşılamamıştır, rağbet görmemişlerdir. Bu sonuç normaldir, insan çözebildiğini beğenir ve ona yatırım yapar. Sanatın asıl işlevi beğenilmek, çok satmak, para kazanmak değildir. Bir iddia ortaya konulmalı, bir tarz oluşturmalıdır, sanat görsel ama felsefi bir söylemdir.
1995 yılında yurtdışında yaşayan ressam bir arkadaşımla sanat üzerine sohbet ederken; “Ben sanatçı değilim; sanat işi yapan iş adamıyım,” demişti ve ben de çok şaşırmıştım. Bu ifade bende hâlâ aynı şaşırtıcı etkisi ile kaldı, bana göre böyle bir şey olamaz ya sanatçısındır ya da değilsindir. İş adamı resim yapan kişi olamaz, resmi sanat değil de iş olarak yapıyorsan o duygu ile yapılan resim sanat değildir. “Sanatçı olunmaz, sanatçı doğulur” sözüne inanırım. Sanat sürekli içten gelen duygunun bir şekilde dışa sızmasıdır, durdurmak ve engellemek imkânsızdır, bitmeyen çileli bir âşıktır, bir sanatçı inanıyor ve içinden geliyorsa hayatı boyunca bomboş bir tuvali sergileyebilir.
Rus ressam Malevich (1878-1935) 1915 yılında “Siyah Kare” adını verdiği simsiyah bir resim yapmıştır, yapıldığı tarihte çoğu kişi tarafından anlaşılmaz olan bu resim, sanat tarihinin önemli eserlerinden biridir.
Genç nesille ilgili gözlemleriniz nedir? Bizim dönüşümü takip etme şansımız oldu; geçiş dönemini yaşayan bir jenerasyonuz. Şimdi bu şartlar içine doğmuş ve bunun alternatifini bilmeyen bir genç nesil var.
Gençler de satılan şeyi yapmak ve para kazanmak istiyorlar. Kendi gelişim çizgisini sürdürenler elbette var. Onlar kalacaktır. Ancak genel görünüm gençlerin de modayı takip ettiği yönünde. Bir dönem varlar; fakat bir sonraki dönem olacakları soru işareti. Çünkü sürekli bir değişim var, sürekli arkadan gelenler var.
Kültürel olarak bir karşılaştırma yaparsak hızla yaşanan teknoloji değişimine sanatçıların tepkisi nedir?
İnsanlar gördüklerini yapıyor. Geleneksel sanat dediğimiz şey ortadan kalkmaya başladı. Artık küreselleşme var. Sanat duygusunda da global bir düşünce hâkim. Bir eseri hangi ülkenin yapmış olduğu belli olmuyor. Ancak şöyle bir 107 şey var; kavramsal sanatta durum daha değişik. Örneğin bir dönem ihtilalin getirmiş olduğu baskılardan dolayı ya da din olgusunun baskın olduğu ülkemizde bunun getirmiş olduğu kadın erkek farklılığından bahseden kavramsal sanat eserleri var. Bu alanda yerelleşebiliyoruz. Ama çağdaş sanat yapıyorsanız yerelleşemiyorsunuz, bu alan daha evrensel. Diğeri de evrensel ama yerelden çıkan bir evrensel. Benim de yapmış olduğum grafik tasarımda Türkiye’ye ait bir şey yok. Ama konularım hep yerli, duygu çok vardır, aşk vardır. Karadenizli olduğum için deniz vardır. Biraz hüzünlüdür çalışmalarım; çünkü biz hüzün toplumundan geliyoruz. Ama tekniğim biraz farklıdır. Konular yerli olsa da uluslararası bir teknikle aktarıyorsunuz sanatınıza.
“Sanatçı olarak doğulur,” dediniz. Tabii sonrasında kişi kendini entelektüel olarak besleyecektir. Bir sanatçı özgün tarafını koruyarak teknolojiye, dijitale, değişen insan ilişkilerine nasıl ayak uydurabilir, kendini besleyebilir?
Değişim, karşısında duramayacağınız bir sel. Son teknoloji diye aldığımız bir aletin en çok bir yıl içinde değiştiğini ve geri kaldığını görüyoruz, cep telefonlarının ilk çıktığı yılları ve şimdiyi kıyaslayalım. 5 yıl sonrası hangi boyutta telefon kullanacağımızı tahmin etmek çok zor, kâğıt üzerine resim yapmak asıl kimliğim olsa da çizim yapabilen iPad pro, cintiq tablet ya da cep telefonundaki çizim programları ile yaptığım dijital çalışmalarım var. Plastik olarak olması gereken yetkinlikte değilse de oluşturduğu hız nedeniyle bunları tercih ediyorum. Kâğıt üzerine 2 saatte yaptığım bir görseli 15 dakika içinde yapabilmek dijital çizimi tercih edilir kılıyor. Ama önemli olan kendini tamamen teknolojinin kolaylığına ve cazibesine kaptırmamak. Teknoloji ile hızlıca ürettiklerim ve sosyal medyada bunları anında paylaşıyor olmam insanlara ulaşılabilirliğimi artırdı. İnsanlardan olumlu tepkiler almam bende motivasyon yarattı ve belki yüzlerce iş üretmiş oldum, en ücra yerde yaşayan biri bile Facebook, Instagram, Twitter ile sanatı izliyor ve bilgilenebiliyor.
Peki, sizce bu duygular nasıl kanalize edilmeli, nasıl yönlendirilmeli? Sanata ilgisi olan bir birey kendini entelektüel olarak nasıl geliştirebilir, nasıl bir yol önerebilirsiniz?
Müzelerin olması çok önemli, orijinal bir eseri yakından görmenin etkisi tarif edilemez. Kitaplar bilgilendiriciler, internet de bilgiye ulaşmanın en kolay yolu olsa da sanal olduğu için bıraktığı etkinin az olduğunu kendimden de biliyorum. Öğrencilere diyorum ki “Şu sanatçının işlerinden dosya yapın; çünkü internetten gösterildiği zaman unutuluyor.” Her şeyde olduğu gibi anaokulundan, ilkokuldan itibaren sanat eğitimi verilmelidir.
İstanbul kültür açısından çok zengin bir şehir, pek çok galeri var. Fakat tek başına bunlar da yetmiyor. Bireyin edebiyatla, müzikle, sinemayla, ekonomiyle, politikayla ilgilenmesi de gerekiyor; çünkü onların birleşiminden sanat oluşuyor.
İnsanın hayatın içinde olması gerekiyor. Önemli etkenlerden biri de devlet dışında büyük şirketlerin, vakıf ve derneklerin sanata ekonomik desteği. Bu oldukça gerekli çünkü sanat para kazanmanın bir yolu değildir, sanatçı para kazanmayı hedeflerse gelişimi gerektiği gibi olamaz.