This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
İzzet Eroğlu*
1. Giriş
Osmanlı İmparatorluğu, I. Dünya Savaşı’nı müteakip sona ermiştir. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması sürecinde ve kurulmasından sonra milli egemenlik esas alınmış ve egemenlik ilkesi aklileştirilmiştir. Milli egemenlik anlayışı doğrultusunda Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde vatanının kurtuluşu sağlanmış ve akabinde milli egemenliği esas alan Cumhuriyet kurulmuştur. Bu bağlamda, 1789 Fransız İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirisi tarihimizde ilk defa gerçek anlamını bularak Cumhuriyet’in oluşmasının fikri temellerini atmıştır. Kurtuluş Mücadelesi’nde milli egemenlik esas alınarak vatanın kurtuluşu sağlanmıştır. Atatürk’ün başlatmış olduğu Milli Mücadelede daima milli egemenlik fikri kurtuluş reçetesi olarak yayılarak halkın bilinçlenmesi sağlanmıştır. Bu bağlamda Osmanlı Mebusan Meclisi’nin dağılmasının da etkisiyle, milli egemenliğin tecelligâhı Büyük Millet Meclisi (BMM) 23 Nisan 1920’de açılmıştır. 20 Ocak 1921 tarihinde 1921 Anayasası dediğimiz Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun kabul edilmesi ile Cumhuriyet döneminin ilk anayasası ortaya çıkmıştır. Anayasa’nın 1. maddesinde egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait ol-
*
TBMM, Yasama Uzmanı.
79
80
YASAMA DERG‹S‹ 14
•
duğu ve yönetim şeklinin halkın kaderini kendisinin belirlemesi ilkesine dayandığı belirtilmiştir. BMM, vatanın kurtarılmasına odaklandığından 1921 Anayasası, daha çok karşılaşılan sorunları çözmek amacıyla kabul edilen pratik bir yaklaşımın ürünüdür. Anayasa’da kısa bir şekilde devlet sisteminin ne olduğu ortaya konulurken hak ve hürriyetler konusundan bahsedilmemiştir. Anayasa’da insan hakları açısından önemli olan, milli egemenlik ilkesinin benimsenmesi ve kişiye bağlı idarenin kaldırılmasının örtülü olarak benimsenmesidir. 1 Kasım 1922’de Saltanat ve 3 Mart 1924’te Hilafet kaldırılarak insan haklarının gerçekleşmesini sağlayabilecek yönetim şeklinin aklileşmesi yolunda önemli adımlar atılmıştır. Cumhuriyet’in 29 Ekim 1923’te ilanıyla adı konmamış rejimin adı konularak insan haklarının var olabileceği bir devlet sisteminin kurulması yönünde önemli bir hedef gerçekleştirilmiştir. 1921 Anayasası döneminde temel hak ve hürriyetlerin tanınmasından ziyade insan haklarının felsefi temelleri atılarak sonraki dönemler için elverişli bir ortam oluşturulmuştur. Bu dönemde insan hakları alanındaki en büyük yenilik olarak egemenliğin padişaha değil, millete ait olduğu kabul edilmiş; egemenlik dini hüviyetinden arındırılarak dünyevileştirilmiş ve insan haklarının ön plana çıkmasının önü açılmıştır. Olağanüstü dönemde kabul edilen 1921 Anayasası, özellikle hak ve hürriyetler başta olmak üzere devlet ihtiyaçlarını karşılayamamıştır. Devletin ihtiyaçlarına yer veren ve toplumu yönlendirebilecek bir anayasanın yapılması bir zorunluluk olarak ortaya çıkmıştır.1 Bu doğrultuda 1924 Anayasası olarak bilinen, 20/4/1924 tarihli ve 491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanunu kabul edilmiştir. Çalışmada 1924 Anayasası’nın insan haklarına ilişkin hükümleri, Anayasa’nın yürürlükte olduğu 1924 – 1960 yılları arasında çıkarılan insan haklarına ilişkin kanunlar ve bunların uygulaması ele alınacaktır. Özelikle insan hakları uygulamalarının tespiti noktasında anayasa hukukuna ait kaynakların yanı sıra, gerekli görüldüğü ölçüde, döneme ilişkin tarih ve siyaset bilimine ilişkin kaynaklara başvurulacaktır.
1
A. Şeref Gözübüyük, Anayasa Hukuku, Güncelleştirilmiş 14. Bası, Turhan Kitabevi, Ankara, Mart 2006, s. 129.
1924
ANAYASASI DÖNEM‹NDE
‹NSAN HAKLARI
81
2. 1924 Anayasası’nın Hazırlanması, Siyasî Felsefesi ve Getirdiği Hükümet Sistemi
Kurtuluş Savaşı’nın tamamlanması ile birlikte devlet sisteminin yapılandırılması çalışmalarına hız verilmiştir. Bu bağlamda 1921 Anayasası’nın zamanın şartları yüzünden temel hak ve hürriyetleri içermemesi, Anayasa’da eksiklikler olması ve Kanun-i Esasi’nin de yürürlükte olması sebebiyle 1924 Anayasası hazırlanmıştır. Hazırlanan yeni Anayasa 20 Nisan 1924’te kabul edilmiş olup 23 Nisan 1924 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. 1924 Anayasası hazırlanırken milli egemenlik ilkesi temel ilke olarak kabul edilmiş ve Anayasa’nın hürriyet anlayışında doğal hak anlayışı dikkate alınarak hürriyetler formüle edilmiştir. Hürriyetin tanımı Fransız İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirisi’nden alınmıştır. Anayasa’nın hazırlanmasında 1875 Fransız Anayasası ve bundan esinlenilerek yapılan Polonya Anayasası dikkate alınmıştır.2 Anayasa’da klasik hak ve hürriyetler “Türklerin Kamu Hakları” adlı Beşinci Bölümde düzenlenmiştir. Bu Bölümde ilk olarak hürriyetin tanımı verilmiştir. Akabinde Türklerin kanun karşısında eşit ve istisna gözetilmeksizin kanuna uymak ödevinde olduğu ve her türlü grup, aile ve kişi ayrıcalıklarının kaldırıldığı ve yasak olduğu belirtilerek kanun önünde eşitlik ilkesi düzenlenmiştir. Hak ve hürriyetlerin Anayasa’nın Beşinci Bölümünde düzenlenmesinin hukukî bağlayıcılık açısından önemi olmasa da, verilen önemi göstermesi açısından psikolojik etkisi vardır.3 Anayasa’nın mantığında devlet, vatandaş hak ve hürriyetlerine tercih edilmiştir.4 O yıllarda yapılacak anayasa değişikliği ile hak ve hürriyetlerin Anayasa’nın başlarına alınması gerektiği savunulmuştur.5 Kişi dokunulmazlığı, düşünce ve ifade, basın, seyahat, sözleşme, çalışma,
Şeref Gözübüyük ve Zekaî Sezgin, 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri, Ankara, 1975, s. 33. 3 Ali Fuat Başgil, Esas Teşkilat Hukuku, Baha Matbaası, İstanbul, 1960. S. 486. 4 Ali Fuat Başgil, İlmin Işığında Günün Meseleleri, Derleyenler: Ali Hatipoğlu İsmail Dayı, Yağmur Yayınları, İstanbul, 1960, s. 53. 5 Başgil, a.g.e., s. 72.
2
Bu hak kategorisinin. Zorunlu iskân kanunları ve köylülere zorunlu çalışma yükümlülüğü getiren kanunlar. bu konuda önemli eksiklikler mevcuttur. Ayrıca. Baskı. Ankara. Kanunların yapılmasında genel ilkelerin belirtilmemesi hak ve hürriyetlerin keyfi bir biçimde sınırlandırılması riskini taşımasına sebep olmuştur. 72). 92) düzenlenmiştir. tasarruf. s. 1924 Anayasası’nda klasik hak ve hürriyetler düzenlenmişken o zamanlar yeni yeni anayasalarda yer almaya başlayan sosyal ve ekonomik haklar düzenlenmemiştir. 71). dinî İslâm’dır. Yetkin Yayınları. 1937 yılında laiklik ilkesi Anayasa’ya konularak ilk defa anayasal hale getirilmiştir. 110. 80). müsadere ve angaryanın yasak olduğu (md. eksikliği duyulmadığı ifade edilmiştir. ırz ve konuta dokunulamayacağı (md. işkence. 82). 7. toplanma. Siyasi hak ve hürriyetler bağlamında seçme ve seçilme hakkı. doğal yargıç ilkesi (md. maddesinde BMM’nin görevleri arasında belirtilen “ahkâmı şer’iyenin tenfizi” hükümleri 1928’de yapılan Anayasa değişikliği ile Anayasa metninden çıkarılmıştır. 75).” ile 26. 85) ve ilk öğretimin devlet okullarında parasız olduğu (md. Türk vatandaşlığı (md. kanun çerçevesinde her türlü eğitimin serbest olduğu (md. 70) düzenlenmiş olup bu hak ve hürriyetlerin Türklerin doğal haklarından olduğu belirtilmiştir.82 YASAMA DERG‹S‹ 14 • mülk edinme. 1993. mal. Anayasa’nın 2. din ve vicdan hürriyeti (md. .6 Laiklik ilkesi Anayasa’nın ilk şeklinde yer almamakla birlikte sonradan yapılan değişiklikler ile Anayasa laik bir nitelik kazanmıştır. kanunda yazılı hallerden başka kimsenin yakalanamayacağı ve tutuklanamayacağı (md. dilekçe hakkı (md. Genel olarak hak ve hürriyetlerin sınırının kanunla belirleneceği belirtilerek yasama organına geniş bir serbesti tanınmıştır. 83). Ayrıca can. 73). ortaklık kurma hak ve hürriyetleri toplu olarak bir maddede (md. 74). maddesinde belirtilen “Türkiye Devletinin dini. Kamu Hürriyetleri. 81). Temel hak ve hürriyetlerin hangi hallerde ve şartlarda sınırlanacağı Anayasa’da belirtilmemiştir. 6 Kapani. vergilerin ancak kanunla koyulabileceği (md. Siyasi hak ve hürriyetlere Anayasa’da kısmen yer verilmiş olup. 88) ve devlet memuriyetine girebilme hakkı (md. posta dokunulmazlığı ve haberleşmenin gizliliği (md. eziyet. ülkenin o zamanki şartları bakımından. istimval ve istimlak esaslarının neler olduğu (md. 87) Anayasa’da yer almıştır. dernek kurma.
Baskı. 7 8 Tanör.7 1924 Anayasası liberal anlayışla formüle edilmekle birlikte hak ve hürriyetler için güvence sağlanamamıştır.” denmesine rağmen bunu güvenceye alacak bir sistem öngörülmemiştir. 4 Mart 1925 tarihinde çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ile basın ve siyasal muhalefet tamamıyla susturulmuş ve muhalif gazete ve dergilerin çoğu kapatılmıştır. 4. 235. Ergun Özbudun.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 83 yasama organının hak ve hürriyetleri kısıtlamada anayasal sınırlama ilkeleri olmadığından. Anayasa’nın 103. Türk Anayasa Hukuku. 1995.” ek fıkra önerisi reddedilerek İstiklal Mahkemelerinin kurulabileceğine işaret edilmiştir. BDS Yayınları. Ankara. 1924 Anayasası’nda temel hak ve hürriyetler liberal bir anlayışla düzenlenmekle birlikte bunlar uygulamada liberal nitelik kazanamamıştır.8 Yargının hak ve hürriyetler konusunda çözüm yolu bulamamasının ağır sonuçları çok partili yönetime geçildikten sonra 1950-1960 yılları arasında Demokrat Parti’nin (DP) muhalefeti susturması ve akabinde askeri darbenin yapılması ile açık bir şekilde ortaya çıkmıştır. Baskı. hiçbir sebep ve bahane ile ihmal veya tatil olunamaz. . Yetkin Yayınları. s. keyfi hareket ettiğini göstermektedir. normal kanunlar ile Anayasa’nın değiştirileceği anlamına gelmekte olup. 10. 3. Kanunların Anayasa’ya uygunluğu denetiminin yapılamaması. Bağımsız. 1924 Anayasası’nda doğal yargıç ilkesini de içeren olumlu düzenlemeler yapılmakla birlikte olağanüstü mahkemelerin kurulmasını engelleyen “Fevkalade mahiyeti haiz mahkeme teşkili memnudur. Hiçbir kanun Teşkilâtı Esasiye Kanunu’na münafi olamaz. hac izni verilmemesi ve dini eğitime müsaade edilmemesi din ve vicdan hürriyetini kısıtlamıştır. s. netice itibariyle Anayasa’nın sertliği gerçek müeyyideye kavuşamamıştır. Katı laiklik anlayışı doğrultusunda bazı camilerin ibadete kapatılması. Devrim sürecinde önemli bazı temel hak ve hürriyetler ya sınırlanmış ya da tamamen ortadan kaldırılmıştır. tarafsız ve adil bir yargı sistemi hak ve hürriyetlerin teminatı açısından son derece önemlidir. maddesinde “Teşkilâtı Esasiye Kanunu’nun hiçbir maddesi. Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu.
Anayasa’nın kabulü için normal kanunlardan farklı olarak nitelikli çoğunluk benimsenmiştir. http://www. salt çoğunluğun üçte ikisinin kabul oyu vermesi aranmıştır. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. “1924 Teşkilatı Esasiye Kanunu”. halkın Anayasa çalışmalarına katılmasını beklemek.gen. metinlerde değişiklik yapıldığından iki metnin aynı olmadığı örnekleriyle birlikte Kemal Gözler tarafından belirtilmiştir.tr/tek-1924. C. Anayasa’nın hazırlık ve kabul aşamasında milli egemenlik ilkesi esas alınmıştır.11 10/1/1945 tarihli ve 4695 sayılı Anayasa ile Teşkilâtı Esasiye Kanunu’nun dili Türkçeleştirilmiştir.84 YASAMA DERG‹S‹ 14 • 2. s.htm Erişim Tarihi: 11/11/2009) 9 10 . Kabulü ve Anayasa’da Yapılan Değişiklikler II. Anayasa’nın kabulü için. Bu bağlamda.1 Anayasa’nın Hazırlanması. pek de inandırıcı gözükmemektedir. Teklifin hazırlanmasında cumhuriyetle yönetilen devletlerin anayasaları ve mahiyeti itibariyle anayasa konularını ilgilendiren kanunlar tetkik edilmiştir. iletişim imkânlarının şimdiki kadar gelişmediği 1920’li yıllarda.anayasa. 3.9 Encümen tarafından hazırlanan Teklif re’sen Genel Kurula sunulmuştur. 1. Milletvekili ve Cumhurbaşkanı yeminlerine milli egemenlik esasına göndermenin eklenmesi ve Cumhurbaşkanına verilmek istenen Meclisi fesih yetkisinin verilmemesi milli egemenlik kaygısından kaynaklanmıştır. Anayasa görüşmelerinde halk ve baskı grupları etkili olamamıştır. 24/12/1952 tarihli ve 5997 sayılı 419 TBMM Zabıt Ceridesi. Sezgin Gözübüyük. Anayasa’da yedi kez değişiklik yapılmıştır. 29 Teşrinievvel 1339. 11 1945 ve 1952 yıllarında yapılan değişikliğin genel olarak şekle ilişkin olduğu genel kabul görse de.10 Özellikle Fransa ve Polonya anayasalarından esinlenilmiştir. 109. Bunlardan ikisi şekle ilişkin değişikliklerdir. Kanuni Esasi Encümeni (Anayasa Komisyonu) Meclise sunulmuş bir teklif olmadan kendiliğinden Anayasa Teklifini hazırlamıştır. (Kemal GÖZLER. Konulara bakış açısında milli egemenlikten hareketle çözüme ulaşılmaya çalışılmaktadır. B. Anayasa’nın hazırlanması ve kabulü çok hızlı şekilde gerçekleştiğinden. Büyük Millet Meclisi anayasa için oluşturulmuş bir kurucu meclis niteliğinde olmamasına rağmen milletin tek temsilcisi olması sebebiyle anayasa hazırlanması çalışmalarına başlanmıştır.
Anayasa’nın siyasî felsefesinin dayanağı. 5/2/1937 tarihli ve 3115 sayılı Teşkilâtı Esasiye Kanunu’nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair Kanun’la Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) devletin niteliği ile ilgili altı ilkesi Anayasa’ya girmiştir. milletvekili ve Cumhurbaşkanının yemin metinlerindeki laikliğe aykırı “vallahi” ibaresi ve şer’i hükümlerin uygulanmasını Meclisin görevlerinden sayan Anayasa’nın 16. Menderes hükümetlerinin programında anayasa değişikliği vaatleri yer almasına ve muhalefet partilerinin de bu yönde talepleri olmasına rağmen bu dönemde anayasa değişikliği yapılmamıştır. 2. maddesindeki devletin dininin İslâm olduğunu belirten ibare. maddesindeki “ahkam-ı şer’iyenin infazı” ibaresi Anayasa metninden çıkarılmıştır. 10/12/1931 tarihli ve 1893 sayılı Teşkilâtı Esasiye Kanunu’nun 95inci Maddesinin Tadili Hakkında Kanun’la bütçe tasarısının mali yılbaşından en az üç ay evvel Meclise sunulacağı öngörülmüştür. halkçı. devletçi. 5/7/1934 tarihli ve 2599 sayılı Teşkilâtı Esasiye Kanunu’nun 10 ve 11inci Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun’la ise kadınlara seçme ve seçilme hakları verilmiştir. maddesindeki “tarikat” ibaresi madde metninden çıkarılmış ve siyasî müsteşarlık müessesesi getirilmiştir. Anayasa’nın 75. Böylece laikliğe aykırı hüküm ve ibareler Anayasa’dan çıkarılarak laikleşme yolunda önemli bir adım atılmıştır. Buna göre Türkiye Devleti. İhtilali’nin de istinat ettiği. çiftçiyi toprak sahibi yapmak için yapılan kamulaştırmaların bedellerinin ödenmesinin kanunla düzenleneceği belirtilmiş. Esasa dair beş değişiklikten 1928. 10/4/1928 sayılı 1222 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanunu’nun Bazı Maddelerini Muaddil Kanun’la laiklik ile ilgili önemli değişiklikler yapılmıştır.2 Anayasa’nın Siyasî felsefesi 1924 Anayasası. Fransız. cumhuriyetçi. 1789 Fransız İhtilali’nden gelen bireyci ve liberal hukukî ve siyasî ideolojiyi benimsemiştir. 1934 ve 1937 yıllarındakiler hak ve hürriyetler ile ilgilidir. millet iradesidir. ve II. 1929 Dünya Ekono- . Anayasa’nın 2. Çok partili dönemde I. Ayrıca değişiklikle. lâik ve inkılâpçıdır. milliyetçi.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 85 Sayılı Teşkilâtı Esasiye Kanunu’nun Tekrar Meriyete Konulması HakkındaKanun’la 1945 yılında yapılan değişiklikten önceki Anayasa metni tekrar yürürlüğe konulmuştur.
İşte bunun içindir ki mezkûr vezaifin tadadından sonra gibi edatı konulmuştur. . ülkenin liberal politikalarla ilerleyemeyeceğine kanî olarak devletin de özel teşebbüslerin yapamayacağı yatırımlar konusunda katkı sağlayacağı bir ekonomik sistem uygulanmasına karar vermiştir. s. Buhran’ın etkilerinin yurtta hissedilmesi üzerine yöneticiler. Yasama yetkisi bizzat Meclis tarafından kullanılır. 29. Ancak. İcra yetkisi ise Meclis tarafından seçilmiş Cumhurbaşkanının atadığı Bakanlar Kurulu aracılığı ile yerine getirilir. maddesinde Meclisin yetkilerinden bazıları belirtildikten sonra “gibi” edatı konularak yetkilerin sınırlayıcı olmadığı benimsenmiştir. Meclis. hükümeti her zaman denetleyebilir ve düşürebilir. Anayasa’nın ilk sekiz maddesine bakıldığında. Anayasa Teklifinin görüşmelerinde yaptığı konuşmada sıklıkla Fransız İhtilali’ne değinmekte ve Türk İnkılabı ile Fransız İnkılabı’nı mukayese etmekte ve Anayasa’yı milletin yaptığını ve Encümenin sadece kelimeleri tespit ettiğini ifade etmektedir. s. Milletin egemenlik yetkisi milletin temsilcilerinden müteşekkil Meclis aracılığı ile kullanılır. Meclisin yetkisi konusunda herhangi bir sınırlama bulunmamaktadır.13 Anayasa’nın dayandığı temel dayanak milletin kendisidir.”12 Anayasa’nın hazırlanılmasında esas olarak Fransız İhtilalin’den etkilenilmiştir. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. millet egemenliğinin hedef olarak belirlendiği görülmektedir. Bu doğrultuda. maddede tadat olunan Meclisin salahiyetleri asla tahdidi değildir. 4. Karma Ekonomi Sistemi olarak adlandırılan sistemin dayanağı olan devletçilik ilkesi ilk olarak 1931 yılında CHP programına ve ardından 1937 yılında Anayasa’ya girmiştir. Sezgin Gözübüyük. Çünkü Meclisin hukukuna hudut tasavvur etmek kabil olmaz. tüm yetkilerin kullanılmasında esas olarak millet egemenliğine istinat edilmesi ve bununla meşruiyetin sağlanıldığı inancı hakimdir. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. Bu sebeple egemenliğin kullanılmasında millet ile egemenlik yetkisini kullanan organ arasında bir bağ kurulmasına dikkat edilmiştir. Kanun-i Esasi Encümeninin Meclis Başkanlığına sunduğu raporda konuyla ilgili şöyle denilmektedir: “27. Kanuni Esasi Mazbata Muharriri Celal Nuri Bey.86 YASAMA DERG‹S‹ 14 • mik Buhranına kadar yönetim anlayışı olarak liberal felsefeye bağlı kalınmıştır. Hatta Anayasa’nın 27. Anayasa görüşmelerinde egemenlik yetkisinin millete ait olması gerektiği 12 13 Sezgin Gözübüyük.
341. Siyasal Düşünceler ve Yönetimler. Erik Jan Zurcher. Temelini Rousseau’nun Genel İrade Teorisinden alan anlayışa göre. 252. 11. 179 . tek parti döneminin si- Sezgin Gözübüyük. Bası. 97. Çev. 1969. Beta Basın Yayın Dağıtım. İstanbul. Siyasal Kurumlar ve Anayasa Hukuku. 7. 1999. İstanbul. milli egemenliğe aykırı görülerek uzun müzakereler sonunda reddedilmiştir. Ayferi Göze. 2003. s. maddesinde öngörülen Cumhurbaşkanına seçimlerin yenilenmesi konusunda yetki veren düzenleme. 2001. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. Özellikle 1930’larda halkçılık anlayışı “halk için halka rağmen” şeklinde ifade edilmiştir. “Ne Mutlu Türküm Diyebilene” Türk Ulusal Kimliğinin Etno-Seküler Sınırları (1919 – 1938). Fakülteler Matbaası. İstanbul. 2009. s. Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetiminin Kurulması (1923 – 1931).16 Meclisin itibari mevcudiyeti otoriter yönetime engel olmadığından kaldırılmasına gerek duyulmaması17 da milli egemenliğin bir meşruiyet aracı olarak kullanıldığını göstermektedir. 16 Ahmet Yıldız. s. Modernleşme Kemalizm ve Demokrasi. 138. çoğunluk iradesi daima kamunun iyiliğine yönelir. s. Orhan Aldıkaçtı. çoğunluğun çıkarları ile toplumun genel çıkarları çatışmaz ve bu sebeple çoğunluk iradesi yanılmazdır. 14 15 .19 Ancak. Bu şekilde toplumsal dönüşüm sağlanarak demokrasiye geçildiği ve vesayetçi yönetimin demokratik sistemin hazırlayıcısı olduğu kabul görmektedir.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 87 kıskançlıkla savunulmuştur. Anayasa Hukukumuzun Gelişmesi ve 1961 Anayasası (Ders Notları). Yasemin Saner Gönen. 17 Mete Tunçay. 199 – 200. 19 Tarık Zafer Tunaya.216. İstanbul.18 Anayasa’da vesayetçi yönetimi çağrıştırabilecek herhangi bir ibare söz konusu olmamasına rağmen özellikle devrimlere karşı kalkışmaların bastırılması ve dolayısıyla devlet otoritesinin sağlanmasını müteakip vesayetçi yönetim tarzının benimsendiği belirtilmektedir. 18 Levent Köker. 516.15 Kurtuluş Mücadelesi’nde ve devamında Cumhuriyet iki önemli gayeye ulaşmayı hedeflemiştir: Tam bağımsızlık ve millet egemenliği.14 Anayasa çoğunlukçu demokrasi anlayışını benimsemiştir. 90-91. Kendisini sultan ve halifesiz düşünemeyen halk için millet egemenliği önemli bir hedef olarak belirlenmiştir. Örneğin Kanun-i Esasiye Encümeninin hazırladığı metnin 25. İstanbul. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İletişim Yayınları. İstanbul. 1970. İstanbul. Baskı. s. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları. s. İletişim Yayınları. s. İletişim Yayınları. 1995. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları. Her ne kadar millet egemenliği hedef olarak belirlense de özellikle Kurtuluş Mücadelesi’nden sonra bir araç olarak kullanılmıştır.
Feroz Ahmad. Bu sebeple tek parti dönemi içerisinde “muasır medeniyet seviyesine ulaşma” şeklinde bir hedef belirlenmekle birlikte bu hedefin içkin tabiatında hak ve hürriyetlerin temin edildiği demokratik bir düzen idealinin olduğunu ileri sürmek güçtür. Demokrasi Sürecinde Türkiye (1945 – 1980).20 Demokratik siyasî hayata geçildikten sonra da. s. 114-115. 228.22 Köker. devletin hak ve hürriyetlere müdahale etmediği liberal bir sistem benimsenmiştir. 22 Kapani.e.. bu durumun gerçek manada demokratik sisteme geçişe engel olduğu görülmektedir. Verilen beyanatlarda çoğunluğu elinde bulunduranların her şeyi yapabileceği belirtilmektedir. s. 67. Örneğin Menderes Hükümetinde Başbakan Yardımcısı olan Samet Ağaoğlu şöyle demektedir: “Demokrasi bir sayı rejimidir. 20 21 . Çeviren: Ahmet Fethi.g. ilk bakışta vesayetçi yönetimin demokrasiye geçişi kolaylaştırdığı düşünülse de uzun vadeli analizde. halk yığınlarının belirttiği isteklere uymak zorundayız. Ekim 2007. 235. iktidar mesulleri sıfatıyla bir avuç aydının tenkidine ve gürültüsüne değil.. Biz. demokratik düzende. Milli İrade Teorisi çok partili demokrasiye geçildikten sonra da dile getirilmiştir.”21 Anayasa’da hak ve hürriyetlerin gerçekleştirilmesinde devlete edim yükleyen bir anlayış değil. Kaldı ki demokratik düzen ideali olsa bile buna geçişe karar verecek olanlar vesayet yönetimini elinde bulunduranlar olduğundan. 220. büyük ölçüde askerî vesayete dönüşmüştür. a.g.88 YASAMA DERG‹S‹ 14 • yasî ideolojisini açıklayan görüşler dönem bittikten sonra yapılan açıklamalar olduğundan bunlar “ex post facto” açıklamalardır. a. bu durumun demokratik düzene geçişi kolaylaştırmayacağı aksine zorlaştıracağı ifade edilmiştir. İstanbul. s. Hil Yayın. Bu dönemde çoğunlukçu demokrasi anlayışı doğrultusunda azınlığın hak ve hürriyetleri sağlanmamıştır. Bu rejimde yığınlar ne isterse o olur. Vesayet yönetimi. İktidar sahipleri ülkeyi istedikleri şekilde yönetecekleri şeklinde bir anlayışa kendilerine kaptırmışlar ve sonunda bu durum Türkiye’de askerî müdahalelerden ilki olan 27 Mayıs Askerî Müdahalesi ile sonuçlanmıştır.e.
maddesine göre egemenlik kayıtsız. Ankara. şartsız milletindir.e. s.3 Anayasa’nın Getirdiği Hükümet Sistemi 1924 Anayasası’nın 3. maddede ise Türkiye Büyük Millet Meclisinin. a. yürütme yetkisini ise Meclis tarafından seçilmiş Cumhurbaşkanının atayacağı Bakanlar Kurulu aracılığı ile kullanacağı ifade edilmiştir. yasama organı yürütme organına ve yürütme organı liderlerine bağlı kalmıştır. Ekim 2000. Baskı. Böylece her ne kadar anayasal olarak yasama ve yürütme erkleri Mecliste temerküz etse de bunların işlev olarak ayrı erkler olduğu kabul edilmiştir. Yasama ve yürütme güçleri TBMM’de toplanmış ancak 6 ve 7. Osmanlı – Türk Anayasal Gelişmeleri. İstanbul. Mayıs 2007. Kemal Karpat. maddede Meclisin hükümeti her zaman denetleyebileceği ve düşürebileceği düzenlenmiştir. Ayrıca 7. Türkiye’de Siyasal Sistemin Evrimi (1876 – 1980). (TBMM) milletin yegâne ve hakiki temsilcisi olduğu ve millet adına egemenlik yetkisini kullanacağı düzenlenmiştir.26 Çok partili dönemde temel hak ve hürriyetler alanında kısmi rahatlama görülse de Anayasa’da bunların güvencesi öngörülmediğinden. 23 . s.g. Başbakanın da Bakanlar Kurulu üyelerini seçeceği öngörülmüştür. Anayasa’nın hükümet sistemi olarak meclis hükümeti sistemi ile parlamenter sistem arasında karma bir sistem benimsemesine rağmen yürütme organı yasamaya değil.23 Ancak ilk iki cumhurbaşkanının güçlü konumları Anayasa’dan değil. 4. Çeviren: Esin Soğancılar. 26 Tanör. İmge Kitabevi. Bu sebeple gerçekte sistemin güçlü bir yarı başkanlık sistemi olduğu belirtilmiştir. 1921 Anayasası’nda bakanlar Meclisçe doğrudan atanmaktayken. 25 Özbudun. yapı Kredi Yayınları. s.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 89 2. 24 Bülent Tanör. özellikle tek parti döneminde hukukî olarak çağdaşlaşma hedefi doğrultusunda hukuk alanında toplumu dönüştürücü reformlar yapılmasına elverişli koşullar sağlamıştır.25 Sistemin bu olumlu yönüne rağmen tek partili dönemde insan hak ve hürriyetleri alanında kısıtlayıcı yönetim tarzı egemen olmuştur. s. dönemin siyasî koşullarından kaynaklanmıştır. 181. maddelerde Meclisin yasama yetkisini bizzat. 9. 303. Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu. 37. bu Anayasa’da Cumhurbaşkanının Başbakanı atayacağı.. 13.24 Bu sistem. sistem kolaylıkla otoriter anlayışa bürünebilmiştir. Anayasa’nın belirtilen hükümleri ile 1921 Anayasası ile benimsenen saf meclis hükümeti sistemi terk edilerek parlamenter sistemle ilgili düzenlemelere yer verilmiştir.
Hak ve hürriyetler ile ilgili Beşinci Bölümün görüşmelerine başlamadan önce açıklama yapan Celal Nuri Bey bazı devletlerin anayasalarında hak ve hürriyetlere yer verilmediğini ve Türkiye’nin hürriyet mücadelesinde bulunması sebebi ile hürriyetin mukaddes olduğundan bahisle bunu Anayasa’da düzenlediklerini ifade etmiştir. Bu durumda her maddenin sayfanın onda sekizlik kısmında görüşüldüğü ortaya çıkmaktadır. 106 maddelik Anayasa. Bu sebeple hak ve hürriyetlerin korunması için milli egemenliği kullanan Meclisin yetkilerinin sınırlanması asla düşünülmemiştir. 35. Meclis vatandaşların hak ve hürriyetlerini koruyacak en sağlam güvence olarak görülmüştür.27 Anayasa’nın. Özellikle bireysel hak ve hürriyetlerin gerçekleştirilmesi noktasında Anayasa yapıcıların bir iradesinin olmadığı anlaşılmaktadır. s. 1924 Anayasası’nın İnsan Hakları Anlayışı Fransız İhtilali’nden hareketle. On Birinci Baskı. 1997. Gerçek Yayınevi. Görüşmelerde millet iradesinin hâkim kılınarak milletin esaretten kurtarılacağı fikri hâkim olup hak ve hürriyetlere özel bir vurgu yapılmadığı gibi bu konular. Temel hak ve hürriyetlerin kısa olarak düzenlenmesinde de bu devlet felsefesi yatmaktadır. Görüşmelerin sadece nicel büyüklüğü dikkate alınarak bir oran yapıldığı takdirde bile hak ve hürriyetlere önem verilmediği anlaşılmaktadır. Anayasa’nın geneli üzerindeki görüşmeler hariç olmak üzere.90 YASAMA DERG‹S‹ 14 • 3. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. hak ve hürriyetlerin Cumhuriyetin temel öncelikleri arasında olmadığı göstermektedir. 29 Sezgin Gözübüyük. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. diğer konulardan daha hızlı bir şekilde görüşülmüştür. 96-468. Hak ve hürriyetlerle ilgili maddelerin görüşmelerine bakıldığında madde 68’den madde 89’e kadar toplam 21 madde. üzerinde özellikle durulan husus millet egemenliğidir. s. Bu durum da. bir anlamda. toplam 373 sayfada görüşülmüştür. s. Tartışmaların büyük bir kısmı millet egemenliği ilkesi ile bağlantılı konulardan oluşmaktadır. İstanbul. Şöyle ki.29 Bu Bölümde tabii haklar doktrininden esinMümtaz Soysal. Genel Kuruldaki görüşmelerinde.28 Bu durumda her maddenin görüşülmesi ortalama 3. 425.5 sayfada yapılmıştır. 100 Soruda Anayasanın Anlamı. 17 sayfada görüşülmüştür. 27 . 28 Sezgin Gözübüyük.
30 31 . Elif Küzeci.e. mahkemeler Meclisin verdiği yetki ölçüsünde bağımsızdır. s. İsmail Akgün Matbaası.31 Ancak uygulamada çıkarılan kanunlar temel hak ve hürriyetlerin teminatı olmak bir yana.32 Hak ve hürriyetlerin formüle edilmesinde “Her Türk” tabiri kullanılmış ve yine Anayasa’nın Beşinci Bölümünün başlığı “Türklerin Hukuku Ammesi” olarak belirtilen haklardan yabancıların da yararlanacağı belirtilmiştir. s. daha geniş anlam çıkarma ihtimalinin olmadığı iddia edilmiştir. 1959. 386.35 Bununla birlikte Anayasa’da yasama ve yürütmeden görev olarak bahsedilmişken yargının kuvvet olarak nitelendirilmesinden hareketle milletin yegâne ve hakiki mümessili ve millet adına egemenlik hakkını kullaKapani. Hürriyetin tanımı doğrudan Fransız İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirisi’nden alınmıştır. 35 Ahmet Mumcu. 33 Ali Fuat Başgil.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 91 lenilmiştir. İstanbul Tan Matbaası. Mars Ticaret ve Sanayi A. Savaş Yayınları.30 Anayasa. Anayasa’da egemenliği kullanan bir bağımsız yargı öngörülmediğinden. a. 34 İlhan Arsel. genel olarak tek parti dönemi ve askerî dönemleri içine alan otoriter rejimin egemen olduğu aralıklarda insan haklarına aykırı birçok kanun kabul edilmiştir. Bu madde ile. 1946. s. 2003.1 Anayasa’da İnsan Haklarının Korunması ve Yargı Anayasa’nın 8. 271. 163. Matbaası..g. 234 – 235. Meclis sadece yürütme organının tasarruflarını meşrulaştırma aracı haline dönüşmüştür. bu bağımsızlık güçler birliği ve Meclisin üstünlüğü ilkelerinin geçerli olduğu bir sistemde kanuna bağlı bir bağımsızlıktır. Gözübüyük. Ankara. Fransız İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirisi’nin de etkisi ile temel hak ve hürriyetlerin kanun ile korunacağı bir anlayışı benimsemiştir. 1960. maddesinde yargı yetkisinin millet adına usulü ve kanunu dairesinde bağımsız mahkemeler tarafından kullanılacağı belirtilmiştir. s. her ne kadar yargının bağımsızlığı benimsenmişse de. Hukukun Ana Mesele ve Müesseseleri. s. 32 Hüseyin Nail Kubalı. s. Türk Anayasa Hukuku. İstanbul. İnsan Hakları & Kamu Özgürlükleri. Ankara. Bu sebeple. 131. bunların ihlallerinin kaynağı olmuştur. Baskı. 3.33 Buna rağmen “Türkler” tabirinden. Anayasa Hukuku.Ş. 109 – 110.34 3. Türk Esas Teşkilât Hukuku Dersleri.
Tüzüklerin kanunlara aykırılığını denetleme görevi. Kanun-i Esasi’de38 (23 Aralık 1876) mevcut olduğundan bahisle. kanun tasarıları ve imtiyaz sözleşme ve şartnameleri hakkında görüş bildirmek üzere Şurayı Devlet (Danıştay) kurulmuştur. bu işlerine hiçbir şekilde müdahale edilemeyeceği.” 36 37 .” hükmünün ekTanör. 53. 55. Kanun ile yargı yolu kapatılan bazı haller 1. maddede hâkimlerin kanunen belirli usul ve durumlar dışında azlolunamayacağı ve 56. Şurayı Devlet’in değil. idare uyuşmazlıklarını çözmek. maddede ise hâkimlerin nitelik. Meclisindir.92 YASAMA DERG‹S‹ 14 • nan TBMM’den ayrı bağımsız ve yetkiyi millet adına kullanan bir yargı organının öngörüldüğü iddia edilmiştir. tayin ve azillerinin kanunla belirleneceği belirtilmiştir. maaş ve tahsisatları. 5/7/1954 tarihli ve 6435 sayılı Bağlı Bulundukları Teşkilat Emrine Alınmak Suretiyle vazifeden Uzaklaştırılacaklar Hakkında Kanunda vazifeden uzaklaştırma karar ve işlemlerinden dolayı ilgili kişi ve idare aleyhine idarî ve adlî yargı merciine başvurulamayacağı belirtilmiştir. 2. Böylece Anayasa.36 Yargı. maddede mahkemelerin teşkilatı. 9/7/1953 tarihli ve 6122 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair Kanunda re’sen emekliye ayırma işlemleri aleyhine hiçbir surette yargıya başvurulamayacağı ifade edilmiştir. ancak kanunla bağlı oldukları. Anayasa’nın 52. görev. maddeye “Fevkalade mahiyeti haiz olan mehâkim teşkilatı memnudur. maddede hâkimlerin tüm davaların görülmesinde ve hükmünde bağımsız olduğu. mahkemelerin kararlarını TBMM ve Bakanlar Kurulunun hiçbir şekilde değiştiremeyeceği. 306. s. mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatını düzenlemeyerek bunların kanun ile düzenlenmesini öngörmüştür. Fakat kanunen muayyen olduğu veçhile tayini Mevla ve tahkim caizdir. vazife ve salahiyetlerinin kanunla belirleneceği.Her ne nam ile olur ise olsun bazı mevaddı mahsusayı rüyet ve hükmetmek için mehâkimi muayyene haricinde fevkalade bir mahkeme veyahut hüküm vermek selahiyetini haiz komisyon teşkili katiyen caiz değildir. Osmanlı – Türk Anayasal Gelişmeleri. Anayasa’da adlî/idarî yargı ayrımı benimsenmiştir. hak. 54.37 Anayasa görüşmelerinde Eskişehir Milletvekili Abdullah Azmi Efendi. Anayasa’nın Dördüncü Faslında düzenlenmiştir. Her ne kadar idari işlem ve eylemlere karşı yargısal başvuru mercii olarak Şurayı Devlet ve idare mahkemeleri belirlenmişse de birçok kanunda idari işlemlere karşı yargı yolu kapatılmıştır. dönüştüremeyeceği. geciktiremeyeceği ve hükümlerin tenfizine engel olamayacağı. maddesi ile idari davalara bakmak. İlginçtir ki Şurayı Devlet ile ilgili madde Anayasa’nın Yürütme Görevi başlıklı Üçüncü Bölümünde yer almıştır. 38 “Madde 89.
İstiklal Mahkemelerinin yetişememesi durumunda öngörülen olağanüstü bir mahkeme olup daha çok ayaklanma ve asker kaçağı suçluları ile askeri görevini kötüye kullananları yargılamıştır. Üç üyeden oluşan mahkemenin sayı ve yetki alanı Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine Meclis kararı ile belirlenmektedir. BMM üyelerinden müteşekkil İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur. 26/9/1336 tarihli ve 28 İstiklâl Mahkemeleri Kanunu’nun Birinci Maddese’ne Müzeyyel sayılı Kanun’la vatanın kurtuluş ve istiklali için mücadele eden Meclisin eylem ve amacına aykırı düşmanın amaç ve menfaatine yönelik eylemler ile 29/4/1336 tarihli ve 2 sayılı Hıyaneti Vataniye Kanunu’nda belirtilen suçların yargılanması ve yargı kararlarının yerine getirilmesi de İstiklal Mahkemelerinin yetkisine verilmiştir. Ankara. Abdullah Azmi Efendi’nin madde hakkındaki önerisini müteakip “İcap ederse İstiklal Mahkemesi’ne göndeririz. Bu arada.39 Anayasa görüşmelerinde olağanüstü mahkeme kurulmasını yasaklayan önergenin reddi ile bu tür mahkemelerin kurulabileceği anlaşılmaktadır. mahkemenin yetkisi genişletilmiş ve önceki bazı düzenlemeler değiştirilmiştir. s.40 39 40 Sezgin Gözübüyük. Ocak 2009.” diyerek gözdağı vermiştir. İstiklal Mahkemeleri. Divan-ı Harp. Ergün Aybars. 31/3/1341 tarihli ve 595 sayılı Kanun ile savaş ve silahlı ve toplu isyanlarda sıkıyönetim alanlarında müteşekkil Divan-ı Harp tarafından verilen idam kararlarının ilgili komutanın tasdikini müteakip derhal infaz olunacağı düzenlenmiştir. Mahkemenin kararı kesin olup herhangi bir üst mercii yolu bulunmamaktadır. 31/7/1338 tarihli ve 249 sayılı İstiklal Mehâkimi Kanunu ile İstiklal Mahkemeleri ile ilgili düzenlemeler bir kanunda toplanmış. 11/9/1336 tarihli ve 21 sayılı Firariler Hakkında Kanun ile asker kaçaklarının yargılanması ve cezalarının infazına yetkili. s. 414. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. Bozok (Yozgat) Milletvekili Süleyman Sırrı Bey. . teklif kabul edilmemiştir.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 93 lenmesini teklif etmişse de. 403. idam kararları dışındaki mahkeme kararlarının kesin olduğu. ancak acele ve olağanüstü hallerde idam kararlarının onaylanmadan infaz edilmesi konusunda Meclisin yetki verebileceği düzenlemeleri getirilmiştir. idam kararlarının Mecliste onaylandıktan sonra infaz edileceği. Ayraç Kitap Evi. bu itirazların BMM’de karara bağlanacağı. Kanun’la İstiklal Mahkemelerinde bir savcının görevlendirilmesi. mahkeme kararlarına savcının itiraz hakkının olduğu.
274. İstiklal Mahkemeleri üzerine akademik çalışma yapan Ergün Aybars’ın şu değerlendirmesi mahkemelerin niteliğini açıkça ortaya koymaktadır: “Mahkemeler vicdani kanaatlerine göre karar verme yetkisine sahip olup. Milli Mücadelede önemli katkıları olan Kazım Karabekir’in Mustafa Kemal’in müdahalesi ile kurtulması44 İstiklal Mahkemelerinin muhalifleri susturmak için nasıl kullanıldığının açık bir göstergesidir. a. 450.42 Ayrıca bunlar siyasî iktidarın emirleri ile hareket etmektedir.e. a.. Ancak.g. a. Andrew Mango. s. s. Türk Devrimini gerçekleştirmek için kuruldular. a. 151.. 45 Mango.43 Mustafa Kemal’e suikast vakasında yargılanan. s. s.. İstiklâl Mahkemeleri ve Divan-ı Harp’e ek olarak bu dönemde olağanüstü mahkeme niteliğinde sıkıyönetim mahkemeleri de bulunmaktadır.e. Yargısal şiddetin en kötü örneği. 44 Aybars. Bernard Lewis. 1998. 2004. isyan hareketlerini yargılamadan işlev üstlenmekle birlikte daha çok siyasi muhaliflerin tasfiyesinde kullanılan bir araç olmuştur. Ayrıca bu yargılamada suçüstü hali olmamasına rağmen Anayasa’ya aykırı bir şekilde milletvekillerinin yasama dokunulmazlığını hiçe sayılarak doğrudan yakalanmaları ve mahkemeye çıkarılmaları da mahkemelerin kural tanımazlığının göstergesidir. Ankara.94 YASAMA DERG‹S‹ 14 • İstiklal Mahkemeleri yargılamalarında hak ve hürriyetlere riayet söz konusu olmamıştır. İstiklal Mahkemeleri 4/5/1949 tarihli ve 5384 sayılı İstiklâl Mahakimi Kanunu ile Tadillerinin Yürürlükten Kaldırılması Hakkında Kanun’la ilga edilene kadar kurulabilmesinin önünde herhangi bir engel de bulunmamaktadır. 436.. Türk Tarih Kurumu Basımevi. bunların delil aramasına gerek yoktu.g.g. London. 41 42 . Atatürk.e.g. John Murray (Publishers). İskilipli Atıf Hoca’nın Şapka İktisâsı Hakkında Kanun’dan çok önce yazdığı ve şapkayı Frenk taklidi olarak ayıplayan yazısından dolayı asılmasıdır. Fakat gerçek ve geniş anlamda bütün Türkiye’de karşı devrimci bütün güçleri tasfiye etmek. Ancak Ergün Aybars. 43 Tunçay. Modern Türkiye’nin Doğuşu.”41 İstiklal Mahkemeleri. 405.e. s. … İstiklal Mahkemeleri dar anlamda Şeyh Sait Ayaklanmasına karşı kuruldu. 404 – 405.45 7 Mart 1927’den sonra İstiklal Mahkemesi kurulmamıştır. s.
temyiz mahkemeleri ikinci reislerince seçilecek beş kişi. 766 sayılı Kanun 4/7/1934 tarihli ve 2556 sayılı Hâkimler Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır. Cumhuriyet başsavcısının ve başkanun sözcüsünün yaş hadlerinin birer yıllık sürelerle üç defa uzatılmasına imkân tanınması da yargı bağımsızlığına aykırı bir düzenlemedir. Kanun’da mahkemelerin bağımsızlığı ile bağdaşmayacak birçok hüküm bulunduğu gibi hâkimlik teminatına da yer verilmemiştir. . Bu düzenlemeler. Bakanlığı Teftiş Heyeti Reisi ile Ceza İşleri Genel Müdüründen müteşekkil İnzibat Meclisi tarafından verilmesi öngörülmüştür.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 95 sıkıyönetim mahkemeleri hakkında çalışma yapılmadığından işlevi hakkında derli toplu bilgi bulunmamaktadır.e. 8/6/1949 tarihli ve 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu ile yürütme. Adalet Bakanına yargı üzerinde doğrudan etkide bulunma yetkisi tanıdığından bunları yargı bağımsızlığı ile bağdaştırmak mümkün değildir. No: 65. TBMM Kültür Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları. Bakanın herhangi bir hâkimi kendisine isnat olunan fiiller hakkında cevap vermek üzere nezdine çağırabileceği ve hâkimin tayin edilen müddet içerisinde gelmeye mecbur olduğu. maddelerinde hâkim ve savcılara Adalet Bakanının ihtar ve maaştan kesme cezası vermesi düzenlenmiştir. maddesinde Adalet Bakanının. Sadece ceza- 46 47 Tunçay.. Şeref Ünal.46 3/3/1926 tarihli ve 766 sayılı Hâkimler Kanunu’nda hâkimlerin mesleğe kabulleri. ilerlemeleri ve haklarında yapılacak soruşturma usulü ve benzeri konular düzenlenmiştir. Anayasa Hukuku Açısından Mahkemelerin Bağımsızlığı ve Hakimlik Teminatı. 2556 sayılı Kanun’da da yargı bağımsızlığına aykırı hükümler bulunmakla birlikte hâkimlik teminatı ile ilgili düzenlemelere yer verilmiştir. Bakanlar Kuruluna normal emeklilik yaşını doldurmuş Temyiz ve Devlet Şurası Başkan ve üyelerinin. 2556 sayılı Kanun’un 83. 147. 63. 109 – 110. s.g. Yürütme organı odaklı bir denetim sistemi. derece indirme ve meslekten çıkarma cezalarının Adalet Bakanı. a. s.47 Kanun’un 87 ve 88. Tevbih. maddede ise Bakanın hizmetin gereklerine göre savcılardan gerekli gördüklerini veya talep edenlerden uygun gördüklerini hâkimlik sınıfı içinde derecelerine denk bir göreve nakledebileceği belirtilmiştir. yargının bağımsızlığı ile bağdaşmaz. bütün hâkimler üzerinde nezaret hakkını haiz olduğu.
insan haklarının korunmasına katkı sağlayıcı bir rol üstlenmemiştir. a. s. Türkçe bilmediğinden ancak idam sehpası ile karşılaştıklarında akıbetlerini anlamışlardır. 93.51 Turhan Feyzioğlu. Ancak belirtilen hâkimlik teminatına. s. rızaları olmaksızın terfi sureti ile dahi olsa mevki ve memuriyetlerinin değiştirilemeyeceği. 69 – 73. s.e. maddesinde vali ve kumandanın herhangi bir şahıs hakkındaki soruşturmanın ertelenmesine ve cezaların teciline yetkili olduğuna yer verilerek açık bir şekilde yargı bağımsızlığı ihlal edilmiştir. bir mahkemenin veya kadrosunun azaltılması sebeplerine dayanılarak maaşlarından mahrum edilemeyeceği. Bilgi Yayınevi. üçüncü sınıf hâkimliğin yedinci derecesine geçmiş olanlar hak kazanırlar. 49 Münci Kapani. 1957.g. İstanbul.96 YASAMA DERG‹S‹ 14 • landırma değil. 51 Arsel. s.49 21/6/1954 tarihli ve 6422 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair Kanun hâkimlik teminatına büyük bir darbe vurulmuştur. İstanbul Matbaacılık. 1937’de Dersim İsyanında yakalananların yargılanması özel talep üzerine gece yapılmıştır. 48 . Güzel Sanatlar Matbaası. Üne İtti” Çağlayangil’in Anıları.50 2884 sayılı Tunceli Vilayetinin İdaresi Hakkında Kanun’un 32. Gelişmiş ülkelerde yargı insan haklarının korunması noktasında önemli bir işleve sahipken 1924 Anayasası döneminde yargı. Ölüm cezasına çarptırılanlar.48 Kanun’un 79. bakanlık emrine atanamayacağı ve 8/6/1930 tarihli ve 1683 sayılı Askeri ve Mülki Tekaüt Kanunu hükümleri dışında emekliliğe sevk edilemeyeceği ifade edilmiştir. 152. Örneğin. yürütme organına verilen mükafatlandırma imkânının da yargı bağımsızlığını zedeleyeceği haklı olarak ifade edilmiştir. Kanun’la yirmi beş yıl hizmet etmiş bir hâkimin Adalet Bakanı işlemi ile emekliye sevk edilebilmesi ve bu işlemlere karşı yargı yolunun kapatılması öngörülmüştür. İstanbul. Böylece hâkimlerin bir kısmı statü bakımından memurlardan farksız bir durumdadırlar. Tek parti döneminde özellikle siyasî davalarda yargıya yürütme organı tarafından müdahale edilmiş ve talimat verilmiştir. 1956. 50 “Kader Bizi Una Değil. İcra Organı Karşısında Hakimlerin İstiklali.. Hazırlayan: Tanju Cılızoğlu. Demokrasiye ve Diktatörlüğe Dair. Haziran 2007. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları: 93. 151. Ankara. maddesine göre hâkimlik teminatını kazananların. Bu kısıtlayıcı hüküm doğrultusunda tüm hâkimleri kapsayıcı hâkimlik teminatı öngörülmemiştir.
Savaş ve savaşı gerektirecek bir durum baş gösterince veya ayaklanma olduğunda veyahut vatan ve Cumhuriyete karşı eylemli bir kalkışma olduğunu gösterir kesin belirtiler görülürse Bakanlar Kurulu süresi bir ayı geçmemek üzere sıkıyönetim ilan edebilir. maddesinde olağanüstü dönemlerde hak ve hürriyetlerin nasıl sınırlandırılacağı düzenlenmiştir. maddesinde. Anayasa’nın 86. maddesinde akit. madde ile genel olarak hak ve hürriyetlerin kanunla sınırlanacağı belirtildikten sonra ayrıca ilgili maddelerde sınırlama için kanun kaydına yer verilmesinin hak ve hürriyetleri korumak için fazladan bir koruma getirdiği söylenemez. 74. Bu değişiklik de verilen bir önerge ile Genel Kurul görüşmeleri sırasında gerçekleştirilmiştir. Anayasa’nın 81. İşte onun içindir ki kısmen ahlakî. 425. 83. başkalarının hürriyetlerinin sınırı olduğu. 80. 77. Bunların cümlesi bir kanunla tefsir edilir. mülkiyet. Anayasa’da İnsan Haklarının Sınırlanması Sistemi Anayasa’nın 68. mektup ve her çeşit gönderiler yetkili sorgu hâkimi ve mahkeme kararı olmadıkça açılamaz ve telgraf ve telefon ile yapılan haberleşmenin gizliliği ihlal edilemez. hürriyetin. Sıkıyönetim kararı vakit geçirilmeden Meclise sunulur. çalışma. 76.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 97 3. maddesinde düzenlenen haberleşme hürriyeti konusunda farklı bir koruma sistemi benimsenmiştir. 78. kısmen hukukî bazı ahkamı muhtevidir.2. dernek ve ortaklıkların serbestlik sınırının kanunla gösterileceği belirtilmiştir. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. 85 ve 86. başkasına zararlı olmayacak her türlü tasarrufta bulunmak olduğu. Esasında 68. 82. Bilumum kavaninde münderiçtir. Anayasa’nın 72. Maddeye göre postalara verilen evrak. tabii hak olan hürriyetin herkes için sınırının. 75. Meclis sıkıyönetim süresini 52 Sezgin Gözübüyük. her Türk’ün hür doğacağı ve hür yaşayacağı. bu sınırın ancak kanun aracılığı ile belirleneceği ifade edilmiştir. maddelerinde hak ve hürriyetlerin sınırının belirlenmesi konusunda kanun kaydına yer verilmiştir.”52 Anayasa’nın 79. 79. . Anayasa görüşmelerinde Celal Nuri Bey’in şu sözleri hak ve hürriyetlerin Anayasa’da düzenlenmesinin anlamını açıkça ortaya koymaktadır: “Bunlar (hak ve hürriyetler) keenne (sanki) Mecelle ahkamı adliyenin başındaki doksan dokuz kaide-i fıkhiye gibidir ki bunların sarahatı ile amel olunmaz. toplanma. s. Madde ile diğer hak ve hürriyetlerden farklı olarak haberleşme hürriyetinin korunması için mahkemeden izin alınması sistemi benimsenmiştir.
e. s. Umumi müfettişin temel görevi asayiş ve düzeni sağlamaktı. 25/6/1927 tarihli ve 1164 sayılı Umumi Müfettişlik Teşkiline Dair Kanun’la bölge/eyalet valiliğine benzer bir sistem oluşturulmuştur. a.e. haberleşme. Sıkıyönetim bölgesi ile bu bölgede hangi hükümlerin uygulanacağı ve işlemlerin nasıl yürütüleceği harp halinde de dokunulmazlığın ve diğer hürriyetlerin nasıl sınırlanacağı ve durdurulacağının kanunla düzenleneceği belirtilmiştir.. Meclis toplantı halinde değilse toplantıya çağrılır. 257 – 259. a. Anayasa’ya göre sıkıyönetim kişi ve konut dokunulmazlığının. 265. Bu tür bir örgütlenme ile farklı bir sıkıyönetim şekli belirlenmiş olup bu sistem 1947’ye kadar devam etmiştir. s.98 YASAMA DERG‹S‹ 14 • gerekirse uzatabilir veya kısaltabilir.e. Özel bir sıkıyönetim kanunu olan Takrir-i Sükûn Kanunu 4 Mart 1925’de kabul edilerek Hükümete olağanüstü yetkiler verilmiştir. Kanun’un 1. Diğer umumi müfettişlikler ise oluşturulmamıştır. Tunçay.g. dernek ve ortaklık hürriyetlerinin geçici olarak sınırlandırılması ve ya durdurulması anlamına gelir. 2/3/1927 tarihli ve 979 sayılı Takriri Sükûn Kanunu’nun İkinci Maddesine Muaddil Kanun’la 4 Mart 1929’a kadar uzatılmıştır. maddesinde Tunceli’ye ordu ile ilgisi saklı kalmak ve rütbesinin yetkisini haiz bulunmak üzere korgeneral rütbesinde bir kişinin Lewis. Birinci Umumi Müfettişlik Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki on yedi ilden oluşmaktadır. verilen yetkinin boyutunu ortaya koymaktadır.53 İki yıllığına çıkarılan Kanun’un yürürlük süresi..g. Kanun’la Hükümete ifade ve basın hürriyetinin kısıtlanması bağlamında diktatörlük yetkileri verilmiştir. 5/3/1928 tarihli ve 1211 sayılı Seferberlik Kanunu’nda savaş ihtimali olduğu ve memleketin iç durumunda gerekli görüldüğü takdirde Genelkurmay Başkanlığının mütalaası alındıktan sonra Bakanlar Kurulunun seferberlik icrasına karar verebileceği ifade edilmiştir. Umumi Müfettişliğin ilk kurulma amacı 23/10/1927’de sona eren sıkıyönetimin yerini dolduracak bir yetki sağlamaktır. a.55 Bu dönemle ilgili olağanüstü yönetimi öngören ilginç kanunlarından biri 25/12/1935 tarihli ve 2884 sayılı Tunceli Vilayetinin İdaresi Hakkında Kanun’dur. 53 54 .54 Kanun’la beş adet Umumi Müfettişlik oluşturulması öngörülmüştür.g. 55 Yıldız. maddesiyle fillerin İstiklal Mahkemelerinde yargılanması konusunda hükümete yetki verilmesi.. Takriri Sükûn Kanunu’nun 2. 179. basın. s.
Örfi idarede yetkiler askerî makamlara geçmekte ve hak ve hürriyetler sınırlandırılmaktadır.” “Gazete. Bu bölümlerde iddianamenin sanığa tebliğ edilmeyeceği. telgraf ve sair mersuleleri. Vali ve kumandan son derece olağanüstü yetkilerle donatılmıştır. maddesine göre ise savcılar hazırlık soruşturmasında hâkimlerin sahip oldukları yetkilere sahiptir. şahısların üzerlerini gece ve gündüz aramak ve bunlarda sübut vasıtaları olan veyahud müsadereye tâbi bulunan eşyayı zabt ve radyo. 25/5/1940 tarihli ve 3832 sayılı Örfi İdare Kanunu’nun şu hükümleri sınırlamanın boyutlarını göstermektedir: “Görülecek lüzum üzerine meskenleri ve her türlü cemiyet. totaliter rejimlerdeki gibi yetkiler verilmiştir. 2884 sayılı Kanun’un yürürlük süresi 1 Kanunisani (Ocak) 1940 belirlenmesine rağmen 3706. verilen kararların temyize tabi olmadığı ve kanun hükümlerinin geçmişe yürüyeceği düzenlenmiştir. İlçe ve nahiyelerin mülki idarelerine de askerlerin atanması öngörülmüştür. Görüldüğü gibi düzenlemelerle asker kökenli kumandan valiye. telefon ve telsiz gibi bilcümle muhabere vasıtalarım kontrol ve icabında tatil ve menetmek. hak ve hürriyetlerin büyük ölçüde ortadan kaldırıldığı görülmektedir.56 56 Tanör. Kanun’un 9. 4330 ve 4687 sayılı kanunlarla yürürlük süresi 31 Birincikanun (Aralık) 1945 tarihine kadar uzatılmıştır. ağır ceza suçları ile ilgili tahliye kararlarının vali ve kumandanın tasdiki ile olacağı. kitap ve sair matbuaların tab ve neşrini veya hariçten ithalini menetmek ve matbaaları kapatmak ve matbuat ve telgraf ve mektup üzerine sansür koymak. Osmanlı – Türk Anayasal Gelişmeleri. Gerekli görülürse belediye başkanlığını kaymakam ve nahiye müdürlerine tevdi edebilir. Vali ve kumandan.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 99 vali ve kumandan seçileceği belirtilmiştir. 349. kulüp gibi teşekküllere ait binaları ve bunların müştemilâtını ve iş mahalleri ile sair kapalı yerleri ve mektup. Kanun’un İkinci ve devamı bölümleri özel ceza muhakemesi kanunu niteliğindedir. Mevcut Anayasa ile bağdaşmayan olağanüstü bu yönetim usulünde. ilin iş ve işlemleri ile memurlar hakkında bakanların sahip olduğu yetkiye sahiptir. s. İlçe ve nahiyelerin sınır ve merkezlerini değiştirebilir.” Bu tür sınırlamalara imkân veren ve Örfi İdare Kanunu’na dayanılarak ilan edilen sıkıyönetim yedi yıl sürmüş olup 22 Aralık 1947’de sona ermiştir. . bazı kararlara karşı itiraz yoluna gidilemeyeceği.
4. kadının boşanamaması ve mirastan eşit hak alamaması gibi kadın haklarına aykırı düzenlemeler kaldırılmıştır.1. 2.100 YASAMA DERG‹S‹ 14 • 4. Genel İlke: Eşitlik Anayasa’nın 69. 4/4/1926 tarihli ve 743 sayılı Türk Medeni Kanunu ve 1/3/1926 tarihli ve 765 sayılı Türk Ceza Kanunu ile kadın erkek eşitliği konusunda önemli düzenlemeler yapılmıştır. aile ve fert ayrıcalıkları kaldırılmıştır ve yasaklanmıştır. 31/5/1926 tarihli ve 885 sayılı İskân Kanunu’nda Türk tebaasında olan Çingenelerin uygun yerlere yerleştirileceği ve Türk kültürüne dâhil olmayanlar ve Çingenelerin memlekete kabul olunmayacağı öngörülmüştür. . Siyasî hak ve hürriyetler başlıkları altında incelenecektir. Müslüman kadınların Müslüman olmayanlar erkeklerle evlenebilmesi mümkün kılınmıştır. Bu kanunlarla kadının nesne olmaktan çıkarılması ve hukuk önünde özne olması sağlanmıştır. istisnasız kanuna uymakla yükümlüdür ve her türlü zümre. 1924 Anayasası’nda Düzenlenen İnsan Hakları ve Bunların Uygulaması Anayasa’da yer alan hak ve hürriyetler genel olarak Beşinci Bölümde düzenlenmekle birlikte Anayasa’nın diğer bazı maddelerinde de hak ve hürriyetler ile ilgili düzenlemeler bulunmaktadır. 1924 Anayasası döneminde bazı kanunlarda açık bir şekilde eşitlik ilkesine aykırı düzenlemelere yer verilmiştir. Sosyal ve ekonomik haklar ve 3. 14/6/1934 tarihli ve 2510 sayılı İskân Kanunu’nda yurt dışından yerleşmek maksadıyla gelenler. Anayasa’da tabii hak anlayışı benimsendiğinden hakların sınıflandırılmasına gidilmemiştir. Ayrıca genel ilke olarak Anayasa’da öngörülen tek genel ilke olan eşitlik ele alınacaktır. Anayasa’da 1935 yılında yapılan değişiklikle kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilerek eşitlik ilkesinin gerçekleştirilmesi yönünde önemli bir adım atılmıştır. Kişi hak ve hürriyetleri. maddesine göre Türkler kanun karşısında eşittir. 1. Çok eşli evlilik. Aynı Kanun’da Türk vatandaşları da Türk kültürüne bağlı olup olmamalarına göre farklı düzenlemelere tabi tutulmuştur. Eşitlik ilkesi özellikle evlenme ve miras konularında kendisini göstermiştir. sınıf. Türk soy/ırkından olup olmamalarına göre ayrılmıştır. Çalışmada inceleme kolaylığı ve mukayese imkânı sağlaması bakımından Anayasa’da yer alan hak ve hürriyetler.
58 Rıfat N. 2005.59 Bu kanunlardan bazıları: 1. 1. Bu dönemde çok sayıda özel kanuna rastlanmaktadır. Bu döneme ilişkin eşitlik ilkesi söz konusu olduğunda dine dayalı ayrımcılık örneği olan Varlık Vergisi uygulaması akla gelmektedir. 57 . İstanbul. eşitliğin sağlanması hedeflenmiştir. Kanun’da “gayrimüslim” ibaresi geçmemesine rağmen uygulamada özellikle gayrimüslim azınlıklar hedef alınmıştır. 7/7/1948 tarihli ve 5245 sayılı İdil Biret ve Suna Kan’ın Yabancı Memleketlere Müzik Tahsiline Gönderilmesine Dair Kanun. Yabancı ülke vatandaşlarından etnik olarak Türk olanlara kolaylık sağlayan düzenlemeler bulunmaktadır. maddesinde “Menşe itibariyle Türk ırkından olanlar”a bir yıllık ikamet tezkeresinin harçsız verileceği öngörülmüştür. İstanbul. 228. 2002. 30/3/1931 tarihli ve 1786 sayılı Konya Mebusu Merhum Musa Kâzım Bey ile Eskişehir Mebusu Sait Beyin Çocuklarının Tahsil Ettirilmesi Hakkında Kanun 3. 11/11/1942 tarihli ve 4305 sayılı Varlık Vergisi Hakkında Kanun’da servet ve kazanç sahiplerinin servetleri ve olağanüstü kazançları üzerinden alınmak ve bir defaya mahsus olmak üzere varlık vergisi adı altında yeni bir vergi türü öngörülmüştür. Paşa Gibi Unvanların Kaldırıldığına Dair Kanun ile sınıf ayrılığı oluşturan unvanların yasaklanmasında. Bey. 59 Türk Dış Politikası.57 Bu kanunlar da eşitlik ilkesine riayet edilmediğinin birer açık göstergeleridir. C. Bali. İletişim Yayınları. Maliye Bakanlığı da uygulamayı kişilerin dinlerine ve yabancı olup olmalarına göre sınıflandırarak vergilendirmeyi gerçekleştirmiştir. 392. uygulamada vatandaşlar arasında eşitlik ilkesini ihlal edici neticelerle sonuçlanmıştır.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 101 26/11/1934 tarihli ve 2590 sayılı Efendi.58 Böylece gayrimüslimler aleyhine eşitlik ilkesi ihlal edilmiştir. dönmeler de iki katı kadar vergi ödediler. Editör: Baskın Oran. 29/6/1938 tarihli ve 3529 sayılı Ecnebilerin Türkiye’de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun’un 8. Bu vergiyi ödemeyenlerin çoğu gayrimüslim olup 1400 kişi Erzurum’un Aşkale İlçesine taş kırmaya gönderilmiştir. s. 30/3/1931 tarihli ve 1785 sayılı Esbak Musul ve Kerkük Mebusları Naimzade Nuri ve Nazım Beyler ile Mütevaffa Mehmet Nuri Bey Ailesine Gayrimenkul Emval Verilmesine Dair Kanun 2. s. İktisadî ve sosyal hayatla ilgili düzenlemelerde öngörülen “Türk olmak” kaydı “Müslüman olmak” şeklinde anlaşılmış ve uygulanmıştır. Gayrimüslimler Müslümanların on katı. İletişim Yayınları. Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri Bir Türkleştirme Serüveni (1923 – 1945). Birçok kanunda şartlar belirlenirken “Türk vatandaşı olmak” yerine “Türk olmak” ibaresinin kullanılması.
198. şan. 130. Cumhuriyetin ilk yıllarında olağanüstü mahkemeler tarafından çok sayıda idam kararı verilmiştir. durumun vahametinin gözler önüne serilmesi açısından anlamlıdır. 71. Kişi Dokunulmazlığı Anayasa’nın 70.1.g. İstanbul. Irz.60 27/5/1930 tarihli ve 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu’nda ölüm cezasının kurşuna dizilme suretiyle infaz edileceği öngörülmüştür. maddesinde kişi dokunulmazlığının Türklerin tabii haklarından olduğu. Makedonya’dan kabul edilen göçmenlerin yüzde yirmisinin yeterli tedbir alınmaması sonucu hayatını kaybetmesi. şeref. 1924 – 1930 Devrimler ve Tepkileri. devrimlerin gerekliliğine rağmen kabul edilemez. bireylerin yaşam. Kişi Hak ve Hürriyetleri 5. Türk Ceza Kanunu’nda ölüm cezasına yer verilmiştir. s. a. maddi ve manevi varlıklarını koruyabilme ve geliştirebilme hakkını içerir. Dönem boyunca sık sık yaşam hakkı ihlallerine rastlanılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi – I. namus ve iffet anlamında olup kişilerin manevi yönlerine yapılacak saldırılardan korunmasını sağlar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. İtalyan Ceza Kanunu’nda olduğu gibi ölüm cezasının kaldırılmasını istemişse de.61 25 Ekim 1342 tarihli ve 671 sayılı Şapka İktisâsı Hakkında Kanun ile TBMM üyeleri ile memur ve müstahdemlerin şapka giymek mecburiyetinde Goloğlu. Bu dönemde yaşam hakkının sağlandığı bir ortam oluşturulamamıştır. Kanun Tasarısının görüşmelerinde Dersim Milletvekili Feridun Fikri Bey. s. Devrimlere her karşı çıkma hareketinin ayaklanma olarak değerlendirilip bireylerin yaşam hakkını kaybetmelerini mazur görmek.102 YASAMA DERG‹S‹ 14 • 5. 61 Tunçay. Ayrıca siyasî yönü bulunmayan olaylarda da hükümetlerin yaşam hakkı konusunda hassas olduğu söylenemez. Bu idam kararlarının Meclisin onayına sunulmaması ile ilgili düzenlemeye yer verilerek infazın derhal gerçekleşmesi sağlanmıştır.. bu isteği kabul edilmemiştir. Bu tür yargılamalarda kişi dokunulmazlığı hakkı ihlal edilmiştir. Bu düzenleme. 60 . Mayıs 2007. maddesinde ise cana ve ırza hiçbir şekilde dokunulamayacağı belirtilmiştir. Özellikle olağanüstü mahkemelerin idam kararları hukukî olmaktan uzaktır.e.
a. Bazen Geçici Dilekçe Komisyonunun kararları ile Dilekçe Komisyonu kararları karıştırılabilmektedir. 25.g. Şapka bahanesiyle dini politikaya araç edenlere idam cezası. Fahri Dinçer olayı Bakana izah edeceğini belirtmiştir. 64 1948-1950 yılları arasında Dilekçe Komisyonuna çok sayıda başvuru yapıldığı için sekiz adet Geçici Dilekçe Komisyonu oluşturulmuştur. Kanun’la memurların şapka giymeleri zorunlu olduğu gibi bireylerin de şapkadan başka başlık giymeleri yasaklanmıştır.62 Doğrudan ve yargısız infazın tarihsel örneği63 olan otuz üç kişinin öldürülmesi 1943 yılında gerçekleşmiştir. ardından ise cezası yirmi yıl hapse çevrilmiştir. Yapılan yargılama sonunda Orgeneral Mustafa Muğlalı önce idama mahkûm edilmiş. İçişleri ve Milli Savunma Bakanlıklarına sormuştur. Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu. Sonrasında Milli Savunma Bakanı Komisyona davet edilerek bilgi alınmıştır. s.65 Olay 1943 yılında meydana gelmesine rağmen Dilekçe Komisyonunun girişimleriyle 1948 yılında olaya sebep verenler hakkında soruşturma açılmıştır. 402. Bakan olay mahalline bir askeri adli yargıç gönderilerek hazırlık soruşturmasının açılmış olduğunu ve olaya sebep verenler hakkında kanuni takibatın yapılması gerektiği sonucuna varıldığını ifade etmiştir. Ancak Genelkurmay Mahkemesi tarafından verilen karar Askeri Yargıtay tarafından bozulmuş. Tanör. 32-35. C. 1948-1949. sınır dışından muhafız erlere ateş açılmasından yararlanarak sınır geçmeye çalıştıkları ve bu arada iki ateş arasında kalmaları sonucu kişilerin öldüklerini Dilekçe Komisyonuna bildirmiştir. Geçici Dilekçe Komisyonunu sadece belirtilen yıllarda çalışmış olup üç ciltlik bir karar cetveli bulunmaktadır. Bu sebeple normal Dilekçe Komisyonu karar cetvelinden ayrı Geçici Dilekçe Komisyonu Karar Cetveli adı altında ayrı bir karar cetveli tutulmuştur. Genelkurmay Mahkemesi davayı tekrar ele almadan Orgeneral Mustafa MuğlaAybars. 62 63 .e. Adalet Bakanlığı olay hakkında adalet makamlarınca takibat yapılmadığını. s.. bu suçu cahillikle işleyenlere ise bir ila üç yıl arası hapis cezası verilmiştir. 65 TBMM Geçici Dilekçe Komisyonu Haftalık Karar Cetveli. Milli Savunma Bakanlığı ise iddiaları ciddiye almış ve Komisyona Askerlik Adalet Şubesi temsilcisi Fahri Dinçer’i göndermiştir. Düzenlemeye karşı başkaldırı fiilleri İstiklal Mahkemelerinde yargılanmıştır. Geçici Dilekçe Komisyonu64 olayı Adalet. 1.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 103 olduğu. İçişleri Bakanlığı söz konusu kişilerin soyguncuların gelip geçtikleri yerleri iyi bildiklerinden yer göstermeleri için alıkonulduğunu. Yıl. Türkiye halkının da genel başlığı şapka olduğundan buna aykırı itiyadın devamını hükümetin yasaklayacağı düzenlenmiştir. s. 1943 yılında Van’ın Özalp İlçesinde otuz üç kişinin öldürülmesi olayı 1943 yılında ölenlerin bir yakını tarafından Dilekçe Komisyonuna iletilmiştir.
kişi dokunulmazlığını ihlal etmektedir. İsmail Hakkı Çevik Geçici Dilekçe Komisyonu kararının Genel Kurulda görüşülmesini talep etmiştir. s.66 Dilekçe Komisyonu.e. Türkçe konuşmanın sağlanmasına yönelik idarî ve cezaî tedbirler insan hakları ile bağdaşmamaktadır. 2. otuz üç vatandaşı kurşuna dizenlerin altı yıldan beri haberdar oldukları halde ancak bir milletvekilinin soru sorması üzerine adalete teslim edilmelerinden dolayı Cumhurbaşkanı. a. maddesinde aşiret. 10. s. 383-398.104 YASAMA DERG‹S‹ 14 • lı’nın ölümü üzerine dosyası kapanmıştır. s. 66 . 78. 13/1. Mart 1992.68 21/6/1934 tarihli ve 2525 sayılı Soyadı Kanunu’nun 3. 67 TBMM Zabıt Ceridesi. İçişleri ve Milli Savunma Bakanları hakkında soruşturma açılıp açılmaması ve İsmail Hakkı Çevik’in konunun Genel Kurulda görüşülme talebi kabul edilmiş ve konu 15/08/1956 tarihinde Genel Kurulda görüşülmüştür. Dilekçe Komisyonuna başvuran DP 3 numaralı Bucak Kongresi Başkanı (Eskişehir) Aziz Zeytinoğlu. Eskişehir Mv. Ankara. İçişleri ve Milli Savunma Bakanlıkları ile TBMM Başkanlığının sorumlu tutulmaları ve hesap vermelerini talep etmiştir. Tek parti döneminde uygulanan kişi ve yer adlarının değiştirilmesi ve “Vatandaş Türkçe Konuş” kampanyası. B. C. yabancı ırk ve millet isimlerinin soyadı olarak kullanılamayacağı belirtilmiştir. halkın desteği ile yer yer kamusal alanlarda azınlıklara karşı sosyal linçe dönüşmüştür.. 68 Bali. Yasama Dönemi. sosyalist yazar Sabahattin Ali’nin istihbarat kuruluşu mensuplarınca öldürülmesidir. 137.67 Bir diğer yargısız infaz örneği de. Dilekçe Komisyonu konunun adli mercilere intikal etmesi ve takip konusunda ihmali görülenler için de Geçici Dilekçe Komisyonunca kovuşturma kararı alındığından yeni bir karar alınmasına yer olmadığına karar vermiştir. olaya yargı makamlarınca el konulması üzerine olayda ihmali görülenler hakkında yasal soruşturma başlatılması için TBMM Başkanlığına müzekkere yazılmasına karar vermiştir. Yurt Kitap-Yayın: 64. Bazı belediyeler Türkçe konuşmayan gayrimüslimlere idarî ceza vermiştir. İsmail. 134 – 135. Orgeneral Muğlalı Olayı Otuz Üç Kurşun. 277. Beşikçi.g. Ayrıca başlatılan kampanya.
Her ne kadar bu kanunlar kişilerin geleneksel kalıplardan sıyrılarak hür bir biçimde düşünmelerini ve modern dünyaya uyum sağlamaya yönelik olsa da. 106. a. tutuklama kararını yargılama makamlarının vermesi ve kanuna aykırı olarak hürriyetin kısıtlanması durumunda ilgililer hakkında cezaî düzenlemenin bulunması gerekir. haklı olabileceğine karar vererek kişi hürriyetinin sınırlandırılmasına cevaz vermiştir. Bu dönemde kıyafet sınırlaması ile ilgili olarak 25 Ekim 1342 tarihli ve 671 sayılı Şapka İktisâsı Hakkında Kanun ile 3/12/1934 tarihli ve 2596 sayılı Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun çıkarılmıştır. maddede hâkimin tutuklamada yetkili olduğu belirtilmekle birlikte diğer maddelerde savcılara da yakalama konusunda yetkiler verilmiştir. 106.e.69 Kıyafet seçme kişi hürriyetinin tabii sonucu olduğundan bu dönemde çıkarılan kıyafet sınırlaması ve zorunluluğu ile ilgili kanunları kişi hürriyeti ile bağdaştırmak güçtür.g. teşvik edici değil de. . Türk Ceza Kanunu’nda kişi hürriyetine karşı işlenen suçlar düzenlenmekle birlikte kanuna aykırı yakalama ve tutuklama işlemi yapanların malî sorumluluğu ile ilgili düzenleme bulunmamaktadır. kişi hürriyeti ile bağdaşmamaktadır. Konu ile ilgili düzenlemeler 9/4/1929 tarihli ve 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nda düzenlenmiştir. Kişi Hürriyeti ve Güvenliği Anayasa’nın 72. Yargılama makamı dışındaki makam ve kişilere yakalama ve tutuklama konusunda yetki verilmesi. Temyiz Mahkemesi Tevhidi İçtihat Ceza Umumi Heyeti 11/6/1952 tarihinde verdiği kararda Anayasa’nın ilgili maddelerine rağmen bazı hallerde kişiyi hürriyetinden mahrum etmenin. maddede ise tutuklamaya karar verecek makam düzenlenmiştir.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 105 5. örneğin kadının bazı usulsüz hareketlerini yasaklamak gayesiyle kocası tarafından makul bazı şartlar altında hapsedilmesi gibi. maddesinde kimsenin kanunen belirli olan hal ve şekillerden başka bir suretle yakalanamayacağı ve tutulamayacağı ifade edilmiştir. 92 – 93. zorunlu tedbirlerin getirilmesi ve bunlara uymayanlar için cezaî tedbirler öngörülmesi nedeniyle kişi hürriyeti ile bağdaşmamakta- 69 Arsel. Kişi hürriyetinin sağlanabilmesi için bireylerin ancak kanunda belirtilen hallerde tutuklanabilmesi. maddesinde tutuklama halleri. Kanun’un 104.. s.2.
kız ve kız kardeşler. 71 Aldıkaçtı. Ayrıca uygulamada kanunlardaki sınırlamalarla birlikte düzenleyici işlemlerle de yasaklamalar getirilmiştir.e.tr/eskisite/KARARLAR/IPTALITIRAZ/K1964/K1964-66.gov. maddesi Anayasa Mahkemesince kişi hak ve hürriyetlerine aykırı bulunarak iptal edilmiştir. a.e. Örneğin Ankara Ulus Meydanına çarık. 231.g. 98. maddesinde işkence. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İktidar Oyunu. eş. 2009. s. Müsadere ve Angarya Yasağı Anayasa’nın 73. 17/4/1940 tarihli ve 4487 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kararnameye göre 12 – 45 yaş arasındaki erkekler ile 21 – 30 yaş arasındaki kadınlar haftanın yedi gününde en az dört saatlik beden faaliyeti yapmakla zorunludur. jimnastik ve spor faaliyetlerini sevk ve idare etmekle görevli Başbakanlığa bağlı Beden Terbiyesi Genel Müdürlüğü kurulmuştur.anayasa.htm (Erişim tarihi: 26/1/2010) 73 Bali. 72 http://www.73 Ayrıca “Türkçe Konuş” kampanyasında iki Yahudi’nin levhaları yırtarken suçüstü yakalanması üzerine Cumhuriyet gazetesindeki şu yorum gözaltı mekanlarındaki durumu gözler önüne sermektedir: “Bunlar hakkında ana dilimizi tahkir suçlarından Amerika’da olduğu gibi Avni Özgürel.72 5. evde bulunmayanların yerlerini söylemedikleri gerekçesiyle tutuklanmış ve karakollarda dövülmüşlerdir. Beden terbiyesi zorunluluğunu öngören Kanun’un 4. 70 .3. a.70 29/6/1938 tarihli ve 3530 sayılı Beden Terbiyesi Kanunu ile vatandaşların fizik ve moral kabiliyetlerinin ulusal ve inkilâpçı amaçlara göre gelişimini sağlayan oyun. Kanun’a göre gençlerin kulüplere girmelerinin ve boş zamanlarında beden terbiyesine devam etmelerinin zorunlu olduğu ve hangi yaştaki vatandaşların ne kadar müddetle hangi mevsimlerde spor mükellefiyeti altında bulunacakları Bakanlar Kurulu kararı ile belirlenecektir.g.. şalvar ve merkeple girilmesi belediye tarafından çıkarılan bir yönetmelikle yasaklanmıştır.106 YASAMA DERG‹S‹ 14 • dır. İşkence. Tek parti zihniyetinin göstergesi71 olan bu Kanun’u kişi hak ve hürriyeti ile bağdaştırmak mümkün değildir.. eziyet. Etkileşim Yayınları. s. Varlık Vergisinin uygulanmasında anne. Eziyet. İstanbul. s. 455. müsadere ve angaryanın yasak olduğu öngörülmüştür.
g.”74 Modern devlet anlayışı ile birlikte devletin kırsal kesimdeki denetim faaliyeti artmıştır.e.75 Halk. Çağdaş Demokrasi Kuramlarında Katılma ve Türkiye’de Katılmanın Gelişimi. “devlet baba” olarak görülen yarı kutsal yaratığın elinden geldiğince bir şeyler yapmaya çalıştığına inandığından devleti sevmekte. s. Mükellefiyetin nakden ifası mümkündür.77 Bu hüküm doğrultusunda gayrimüslim vatandaşların Aşkale’de zorunlu çalıştırılması angarya yasağı ile bağdaşmamaktadır. s. Bireylerin zorunlu olarak bedeni çalışmaya tabi tutulmasını düzenleyen bu kanunların ilgili hükümleri angarya yasağına aykırıdır. a. 74 75 . 166. 300.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 107 linç cezası yoktur. 20 Şubat 1928. Jandarma ve vergi tahsildarından eskiye nazaran daha fazla nefret edilmiş ve korkulmuştur. Cumhuriyet. 1982. a.76 Varlık Vergisi Hakkında Kanun’un 12. 136. askerler ve hayatta altı çocuğu olanlar bu yükümlülükten istisna tutulmuştur.. memur ve tahsildarın acımasızlığı sebebiyle devletten korkmaktadır. Türkiye’de meskun on sekiz yaşını bitiren her erkeğin altmış yaşına kadar senede altı ila on iki gün arasında idarece belirlenecek yol yapım çalışmalarında çalışması düzenlenmektedir. ancak jandarma. Maluliyeti sabit olan fakirler. “Vatandaş Türkçe Konuş!”. 77 Bali. Zurcher. s.. Kanun’un 17. a. 76 Maksut Mumcuoğlu. Ankara. yakalandıkları zaman en azından mükemmel bir falaka yiyeceklerinden şüphe etmesinler..e. Aktaran: Bali. 455. fakat levha koparanlara hatırlatalım ki. s. 18/1/1940 tarihli ve 3780 sayılı Milli Korunma Kanunu ile zorunlu çalışma düzenlenmiştir.g. öğrenciler. maddesinde mükellefiyetten imtina edenlerin jandarma nezaretinde istihdam edileceği öngörülmüştür.g. 19/1/1341 tarihli ve 542 sayılı Yol Mükellefiyeti Kanunu ile. maddesinde bir ay içerisinde borçlarını ödemeyen mükelleflerin borçlarının tamamı ödeninceye kadar memleketin herhangi bir yerinde bedenî kabiliyetlerine göre askerî mahiyeti haiz olmayan hizmetlerde veya belediye hizmetlerinde çalıştırılabileceği öngörülmüş ve maddede kadınlar ile elli beş yaşını aşanların çalışma mükellefiyetine tabi tutulmayabileceği belirtilmesine rağmen yetmiş beş ve seksen yaşındaki erkekler de çalışmaya gönderilmiştir.e.
Forum Yayınları. 106. 141. maddelerde değişiklik yapılmıştır.4. maddede hükümetin müsaadesi olmadan uluslararası mahiyette dernek kurmak ve kökü dışarıda bulunan bir derneğin uzantısı şeklinde dernek kurmak. maddede Türklüğü. maddelerde sosyal bir sınıfın diğer sosyal sınıflar üzerinde tahakküm kurmak ve memleketin siyasî ve hukukî düzenini değiştirmek. 25/2/1341 tarihli ve 556 sayılı Hıyaneti Vataniye Kanunu’nun Birinci Maddesinin Tadili Hakkındaki 15 Nisan 1339 Tarihli Kanuna Müzeyyel Kanun ile Hıyaneti Vataniye Kanunu’na yapılan ek düzenleme ile dini ve dini değerleri alet ederek devlet şeklini değiştirmek ve dönüştürmek. 143. Sonradan yapılan değişikliklerde de cebir unsuruna yer verilmemiştir.108 YASAMA DERG‹S‹ 14 • 5. İfade Hürriyeti Anayasa’nın 70. söz (kelam) ve yayım (neşir) hak ve hürriyetinin Türklerin tabii haklarından olduğu belirtilmiştir. 142. . maddesinde düşünme (tefekkür). vatan haini olarak kabul edileceği belirtilmiştir.C. Mart 1979. Madde Düşünce Özgürlüğü ve Uygulama. maddede ise din veya dinî hissiyatı veya dinen mukaddes tanınan şeyleri alet ederek devletin emniyetini ilhak edebilecek harekete halkı teşvik suçları düzenlenmiştir. s. 159. İfade hürriyetini sınırlayan Türk Ceza Kanunu hükümlerinin uygulanmasında yargı organları hürriyetin sınırlarını genişletici şekilde uygulamaya gitmekten ziyade bunları sınırlayıcı şekilde yorumlayarak uygulamıştır. 78 Bülent Tanör. 159 ve 163. Cumhuriyeti ve Hükümetin manevi kişiliğini tahkir ve tezyif etmek ve 163. 142. halk arasına fesat ve nifak sokmak için gerek bireysel olarak gerekse topluca sözlü ve yazılı eylemde bulunanlar veya nutuk irat edenler veyahut yayın suretiyle eylemde bulunanların. İstanbul. 1/3/1926 tarihli ve 765 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun özellikle 140. 11/6/1936 tarihli ve 3038 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun Bazı Maddelerini Değiştiren Kanun’la 141. 142. 143. 141 ve 142. 143 ve 159. maddelerinde ifade hürriyeti ile ilgili sınırlayıcı hükümler bulunmaktadır.K. maddede yurt dışında devletin itibar ve nüfusuna zarar verecek eylemde bulunmak. Bu düzenlemede suçun oluşabilmesi için cebir unsuru aranmaktayken 29/6/1938 tarihli ve 3531 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun Bazı Maddelerini Değiştiren Kanun’la cebir unsuru kaldırılmış ve cebir telkini ağırlaştırıcı sebep olarak öngörülmüştür.78 140. T. Meclisi.
79 80 . 83 Ahmad. emniyet ve asayişini ihlale yönelik teşkilat kurmayı. s.115. İstanbul. Madde Düşünce Özgürlüğü ve Uygulama. s. Özgürlükler Hukuku. 52. s. Hazırlayan: Hayrettin Ökçesiz. Uygulamada özerk bir kamu yayınTanör. gelişmeci bir çizgiden ziyade inişli ve çıkışlı evreler geçirmiş81 olup bu hürriyetin alanı zaman zaman daraltılmıştır. Kanun’un 15. 114 . Afa Yayınları. “Düşünce Özgürlüğü ya da Düşünsel Özgürlük”. 141. 239. 1998. s. s.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 109 madde bağlamında Yargıtay dağıtılmamış broşürleri evde bulundurmayı propaganda suçu saymıştır. 82 Yılmaz Aliefendioğlu. Hazırlayan: Hayrettin Ökçesiz.82 Özellikle 1945’ten sonra sol akımların güçlenmeye başlaması sonucu hükümet solcu etkiyi temizlemek için cadı avı başlatmıştır. Afa Yayınları. Düşünce Özgürlüğü. Türkiye Barışseverler Cemiyeti yöneticileri.K. 6. 351. a. 1998. maddesine göre irtica ve isyana ve memleketin sosyal dengesini bozan ve memleketin Sükûn. İmge Kitabevi.79 4 Mart 1341 tarihli ve 578 sayılı Takrir-i Sükûn Kanunu’nda ifade hürriyetini ortadan kaldıran hükümler bulunmaktadır. Kanun’un 1. Yürütme organından oluşan temsilcilerden oluşan Kuruldan objektif yayın esaslarını beklemek güçtür. İstanbul. Ankara.80 Gerek tek partili gerekse çok partili dönemde ifade hürriyeti. maddeden yargılanmışlar ve haklarında mahkûmiyet kararı verilmiştir.e.83 24/5/1949 sayılı ve 5392 sayılı Basın – Yayın ve Turizm Genel Müdürlüğü Kanunu’nda mezkûr Genel Müdürlüğün Başbakanlığa bağlı olduğu belirtilmiştir. 64. Benzer şekilde bir babanın oğluna yazdığı mektupta propaganda suçunun oluştuğuna yönelik İstanbul 3. 2002. İstanbul Yüksek Tahsil Gençlik Derneği. 81 İbrahim Kaboğlu.g. 1946 yılında Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi. İbrahim Kaboğlu. “sanıkların komünist ideolojiyi benimsemiş olmaları” nedeniyle Yargıtay. 228. Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu. Ağır Ceza Mahkemesinin kararını onamıştır.C. s. maddesinde radyolarda yapılacak yayın esasları ve programları hakkında görüş bildirmek üzere Radyo Yayınları Danışma Kurulu oluşturulmuştur. 142. Tanör. Ağır Ceza Mahkemesinin kararını Yargıtay. İstanbul 3.. 1950’lerde İleri Gençler Birliği. “Pozitif Anayasa Hukukunda Düşünce Özgürlüğünün Sınırları”. T. Baskı. hükümetin Cumhurbaşkanının onayıyla re’sen ve idareten mene yetkili olduğu ve hükümetin fiilleri İstiklal Mahkemesine tevdi edebileceği öngörülmüştür. teşvik etmeyi ve teşebbüste bulunmayı. Türkiye Gençler Birliği.
Hükümet. İstiklal. a.110 YASAMA DERG‹S‹ 14 • cılığı benimsenmediğinden. Sada-yı Hak. Kanun’da sonradan değişiklik yapılarak basın hürriyeti sınırlandırılmıştır. sç 251. Goloğlu. maddesinde ise basının kanunî sınırlar içerisinde serbest olduğu ve yayınların yayımlanmadan denetleme ve yoklamaya tabi olmadığı belirtilmiştir. . Mezkûr Kanun 1931 yılına kadar yürürlükte kalmıştır. Orak – Çekiç. 348 – 349. Basın Hürriyeti Anayasa’nın 70.85 84 85 Zurcher. 136. Takriri Sükûn Kanunu’na dayanarak Tevhid-i Efkâr. 5. Cumhurbaşkanının onayıyla re’sen ve idareten mene yetkili olduğu ve hükümetin fiilleri İstiklal Mahkemesine tevdi edebileceği öngörülmüştür.e.g. Özellikle DP’nin son yıllarında kurulan Vatan Cephesine katılanların isimlerinin devlet radyosundan okunması bireyleri o kadar rahatsız etmiştir ki Radyoyu Dinlemeyenler Cemiyeti kurulmuştur. Aydınlık. kamu yayın araçları hükümetin ve iktidar partisinin propagandasını yapmıştır. Yukarıda ifade hürriyeti bağlamında belirtildiği gibi Takrir-i Sükûn Kanunu ile irtica ve isyana ve memleketin sosyal dengesini bozan ve memleketin Sükûn. maddesinde yayım hak ve hürriyetinin Türklerin tabii haklarından olduğu. Cumhuriyetin ilk yıllarında basın hürriyeti Takrir-i Sükûn Kanunu ile büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştır.. Düzenleme ile öğretim üyelerinin siyasî düşüncelerinden dolayı meslekten çıkarılmalarının yolu açılmıştır. Sayha ve Kahkaha adlı gazete ve dergileri kapatmış ve böylece ulusal yayın yapan gazetelerden hükümetin yayın organı olan Hâkimiyet-i Milliye ve Cumhuriyet kalmıştır. Son Telgraf. Sebil-ür Reşat.5. 1909’da Kanun-i Esasi’de yapılan değişiklik doğrultusunda çıkarılan Matbuat Kanunu ile basın hürriyeti düzenlenmiştir.84 21/7/1953 tarihli ve 6185 sayılı Kanun’da siyasi teşekküllerde fiilî vazife alanlar.. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi – I 1924 – 1930 Devrimler ve Tepkileri. Zurcher. 77. Presse du Soir. emniyet ve asayişini ihlale yönelik yayınları hükümetin.e. a. Böylece sansür rejiminin uygulanamayacağı öngörülmüştür. s. s.g. siyasi yayınlarda veya beyanlara bulunan öğretim üyelerinin meslekten çıkarılacağı öngörülmüştür.
İstenmeyen yayınlar yapıldığında ilgili yere İstiklal Mahkemesi gönderilmiştir. 403.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 111 Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TpCF)’nda yapılan aramayı “baskın” olarak nitelendirilen Tanin gazetesi Bakanlar Kurulu kararı ile kapatılmış ve yazı sahibi Hüseyin Cahit Yalçın Ankara İstiklal Mahkemesince Çorum’a sürgün edilmiştir. s.. a. Basın hürriyeti ile matbu eserlerin yayını ile ilgili hususlar 25/7/1931 tarihli ve 1881 sayılı Matbuat Kanunu’nda düzenlenmiştir.147. s.87 Ergün Aybars’ın şu sözleri mahkemelerin gayesini açık bir şekilde göstermektedir: “Basın suçlarından bazı kimseler pişmanlık ve devrime bağlılık gösterdikleri için Atatürk’ün Cumhurbaşkanı olarak yaptığı ricalar üzerine mahkemelerde beraat ettirildiler. s.g. Kanun’un 3. Mahkemenin amacı muhalif basına gözdağı vererek tutumlarını değiştirmeye zorlamaya yönelik olup tutumlarında ısrar edenlere ise hapis ve sürgün cezası verilmiştir. 146 ..”88 Devletin basın hürriyetine saygılı olduğunu ve olacağını beyan eden Basın ve İstihbarat Genel Müdürü Zekeriya Sertel’in görevinden azledilmesi89 de söylem düzeyinde bile olsa basın hürriyetine müsaade edilmediğini göstermektedir.86 İstiklal Mahkemeleri basının susturulması ve güdümlü hale getirilmesi amacıyla kullanılmıştır. a. a. (Md. 103 – 104. 50.. Belirtilenlere ek olarak aşağıdaki iki madde Kanun’un mantığını açıkça göstermektedir: Goloğlu. 88 Aybars. hatta ortadan kaldırıcı birçok hüküm bulunmaktadır.e. Aybars. maddede ise basılan her şeyin savcı ve mülki amire verilmesi zorunluluğu getirilmiştir. 17) 8.g. s. Beyannameyi alan mülki memur beyanname sahibine bir alındı belgesi verir ve beyannamenin içeriğini tahkik eder. 402. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi – I 1924 – 1930 Devrimler ve Tepkileri. maddeye göre ise memleketin umumî siyasetine dokunacak neşriyat Bakanlar Kurulu kararı ile geçici olarak tatil olunabilir.e. Kanun’da basın hürriyetini sınırlayıcı.g.e. 86 87 . 89 Tunçay. maddesine göre matbaa açılmadan önce mahallin mülki memuruna beyanname verilmesi zorunludur. 18. maddeye göre kanuna muhalif hareket eden gazete ve dergiler mahallin en büyük mülki amirinin emri ile derhal kapatılır.
6732 ve 6733 sayılı kanun90 91 Turhan Feyzioğlu. 15/7/1950 tarihli ve 5680 sayılı Basın Kanunu ile hürriyetçi düzenlemeler getirilerek basın hürriyeti büyük ölçüde öngörülmüştür. 1946 yılında çok partili hayata geçişle birlikte basın hürriyetinde kısmi rahatlama görülmüştür. s. 239.” 28/6/1938 tarihli ve 3518 sayılı Matbuat Kanununun Bazı Maddelerini Değiştiren Kanun’la Matbuat Kanunu’nda değişiklik yapılmış ve basın hürriyetine Cumhuriyet döneminde en ağır darbe90 vurularak yeni sınırlamalar getirilmiştir. Orada bulunmakta olan emniyet güçleri de nedense olaya müdahale etmemiştir. Hilâfına hareket edenlere altı aydan üç seneye kadar ağır hapis cezası verilir. 15/7/1950 tarihli ve 5681 sayılı Matbaalar Kanunu’nda matbaa kurmanın izne tabi olmadığı. Aliefendioğlu. 6337.e. 1945 yılında Tan’ın büroları CHP lehtarı basının kışkırtması sonucu yağmalanmış ve baskı makineleri tahrip edilmiştir. Hilâfına hareket edenlere bir aydan bir seneye kadar dar hapis cezası verilir. Ancak ilerleyen yıllarda basın hürriyeti sınırlandırılmıştır. a.91 13/6/1946 tarihli ve 4935 sayılı Matbuat Kanununun 50inci Maddesini Değiştirilmesi Hakkında Kanun’la hükümetin gazete ve dergi kapatma yetkisi kaldırılmış ve basın suçlarında azaltmaya gidilmiştir. 6334.. Değişiklik ile gazete ve dergiler için teminat akçesi ve basın mensuplarına “sui şöhret eshabından olmamak” gibi nesnellikten uzak bir şart getirilmiştir. KIRK BİRİNCİ MADDE — Aile mevcudiyetini ve aile kurmak esasını sarsacak ve kadınlığı ana olmak hususundaki fikrî temayülünü zayıflatacak mahiyette her türlü neşriyat yasaktır. Demokrasiye ve Diktatörlüğe Dair. . ancak beyanname verilmesinin gerektiği.g. basılan eserlerin aynı gün çalışma saatleri içerisinde savcı ve mülki amire verilmesinin zorunlu olduğu ve Basın Kanunu uyarınca süreli yayınların çıkarılması için beyanname verildiği anlaşılmadıkça bunların matbaalarda basılmasının yasak olduğu öngörülmüştür.112 YASAMA DERG‹S‹ 14 • “KIRKINCI MADDE — Padişahlık ve hilafetçilik yolunda ve komünistlik ve anarşistliğe tahrik eden neşriyatta bulunulamaz. 20/9/1946 tarihli ve 4955 sayılı Matbuat Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun’la da yayın çıkarmak için izin ve para yatırma şartları kaldırılmıştır. s. 108.
s. Çekoslovakya. Demokrasiye ve Diktatörlüğe Dair. Polonya. maddede. 21-22). Doğu Almanya ve Kuzey Kore ülkelerinde çıkan ve bu devletlerin hariçteki resmi veya gayriresmi organı veya ajansları tarafından neşredilen bilumum matbuatın Türkiye’ye sokulması veya dağıtılması men edilmiştir. 82. seferberlik. Hükümet. Tanör. Macaristan. 94 Aktaran: Feyzioğlu. 354 – 355. cevap ve düzeltme hakkı idareye bırakılmış. Bulgaristan. iddiasını ispat edemediğinden cezaya mahkûm edilmiştir. s. 92 93 .”94 Basın Kanunu gereğince haklarında dava açılmış gazetecilerin yazdıklarının doğruluğunu ispat etmelerine müsaade edilmemiştir. Seyahat Hürriyeti Anayasa’nın 70.Seferberlikte ve idarei örfiye halinde veyahut müstevli emrazdan dolayı müttehaz tedabir icabatından olarak seyahat takyidata tabi tutulabilir.” (Gözübüyük. Tanör. gazetecilerin ispat hakkı ellerinden alınmış ve iktidar aleyhine yapılan yayınlar otomatik cezaya bağlanmıştır. Romanya. Konu Birleşmiş Milletler Sosyal ve Ekonomik Konsey tarafından hazırlanan rapora da girmiştir: “Mesela Türkiye’de. maddesinde tabii haklar sayılırken diğer hak ve hürriyetlerle birlikte seyahat hak ve hürriyeti de düzenlenmiştir.6. Kanun-i Esasi Encümeninin kabul ettiği metin sınırlayıcı95 tarzda formüle edildiğinden Genel Kurulda verilen önerge ile mevcut metin kabul edilmiştir. s. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 113 larla yeni basın suçları ihdas edilmiş.”93 Basın ilanları. Çin Halk Cumhuriyeti.92 Bakanlar Kurulu 1953 tarihli kararı ile “SSCB. peyk bir basın yaratmaya çalışmıştır. iktidar partisi tarafından keyfi bir şekilde tarafgir gazetelerde yayınlatılmıştır. s. 95 “Madde 80. Buna ilaveten 78. 1952 yılı esnasında. yayın yasakları ve yayıncının sorumluluğu genişletilmiş. Sezgin. sıkıyönetimde veya salgın hastalıktan dolayı kanunen alınacak tedbirlerin gereği olarak öngörülecek sınırlama müstesna olmak üzere seyahatin hiçbir suretle sınırlanamayacağı düzenlenmiştir. Osmanlı – Türk Anayasal Gelişmeleri. Dolayısıyla herhangi bir siyasetçi hakkında bir iddiada bulunan gazeteci. 5. büyük bir miktara baliğ olan ilanlarını keyfi surette bazı gazetelere inhisar ettirmek suretiyle. 113 – 114. Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu.
. maddesinde de Hükümetin savaş tehlikesi veya memleket emniyetine dokunan diğer fevkalade haller dolayısıyla ecnebi memleketler için vatandaşlara pasaport verilmesini kısmen veya tamamen sınırlayabileceği ya da men edebileceği öngörülmüştür. Kanun’un 16. maddesinde yabancıların yirmi dört saatten fazla süren ve aynı şehir içindeki kazalar müstesna olmak üzere bir ilçe mıntıkasını aşan seyahatlerinde hareket ettikleri ve vardıkları yerin polis veya jandarma karakoluna bizzat veya bilvasıta haber vermek ve tezkerelerine işaret verdirmekle mükellef olduklarını öngören hüküm seyahat hürriyetine rahatsız edici bir sınırlama getirmiştir. a. gitmelerine bir mâni bulunmadığını askerlik şubesinden verilmiş resmî vesika ile ispat etmeleri gerekmektedir. Verilen süre içerisinde Türkiye’yi terk etmeyenler sınır dışı edilirler. 96 Bali. . maddesine göre Türkiye’den ecnebi memleketlere gidecek olan fiilî veya ihtiyatî askerlik hizmeti çağında bulunan Türk vatandaşlarının. maddesine göre ecnebi tabiiyetinde bulunan Türk ırkına mensup kimselerin sınır dışı edilmeleri Bakanlar Kurulu kararına bağlı kılınmıştır. 96 28/6/1938 tarihli ve 3519 sayılı Pasaport Kanunu’nun 15. Düzenleme ile vatandaştan seyahat hürriyetinden yararlanma için resmî vesika getirmesinin istenmesi hürriyetin değil.114 YASAMA DERG‹S‹ 14 • Cumhuriyetin ilk yıllarında gayrimüslim azınlıklara uygulanan serbest dolaşım yasağı ve Türkiye içerisinde seyahat etmek isteyen bazı azınlıkların bir dâhili seyahat belgesine sahip olmaları şartını seyahat hürriyeti ile bağdaştırmak mümkün değildir. Aynı şekilde bir yabancıyı konuk eden kişinin de yabancı ile ilgili bilgileri en yakın polis veya jandarma karakoluna bildirmesi gerekmektedir.e.g. İçişleri Bakanlığı memlekette kalmasını umumî emniyete ve siyasî ve idarî icaplara muzır saydığı ecnebileri vereceği muayyen müddet zarfında Türkiye’den çıkmaya davet edebilir. Yahudilere seyahat belgesi de nadiren verilmiştir. 29/6/1938 tarihli ve 3529 sayılı Ecnebilerin Türkiye’de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun’un 15. Kanun’un 23. s. 125 – 126. sınırlamanın esas olduğu intibaını uyandırmaktadır.
8. 5. . 2884 sayılı Tunceli Vilayetinin İdaresi Hakkında Kanun’un 31. Sözleşme Hürriyeti Anayasa’nın 70.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 115 5.” 11/6/1937 tarihli ve 3236 sayılı Kan Gütme Sebebi ile İşlenen Adam Öldürme ve Buna Teşebbüs Cürümleri Failleri Hısımları Hakkında Tatbik Olunacak Muameleye Dair Kanun’la adı geçen suçu işleyenin yakınlarının ikametgahlarının nakledileceği öngörülerek suç ve cezaların şahsiliği ilkesinin yanı sıra yerleşme hürriyeti de ihlal edilmiştir. maddesinde yer alan aşağıdaki hüküm de yerleşme hürriyetini son derece sınırlamaktadır: “Vali ve kumandan emniyet ve asayiş noktasından lüzumlu görürse vilâyet halkından olan fertleri ve aileleri vilâyet içinde bir yerden diğer yere nakletmeğe ve bu gibilerin vilâyet içinde oturmalarını menetmeğe salahiyetlidir. maddesinde sözleşme hürriyetinin Türklerin tabii haklarından olduğu düzenlenmiştir. 1934’de özellikle Trakya’da Yahudilere karşı başlatılan politika neticesinde birçok vatandaş yerleşim yerlerini terk etmek zorunda bırakılmıştır. Sözleşme hürriyeti ile ilgili genel düzenlemeler 2/4/1926 tarihli ve 818 sayılı Borçlar Kanunu’nda yer almıştır. askerî ve sosyal sebeplere dayalı olarak Doğu’daki sıkıyönetim mıntıkası ile Beyazıt vilayetinden bin dört yüze kadar şahsın ve bu şahısların aileleri ile seksen asi ailesinin ve bölgedeki ağır ceza mahkûmlarının Batı illerine nakledilmesi konusunda hükümete yetki verilmiştir. 19/6/1927 tarihli ve 1097 sayılı Bazı Eşhasın Şark Menatıkından Garp Vilayetlerine Nakillerine Dair Kanun ile idarî. Ayrıca 1937 – 1938 yıllarında meydana gelen Dersim İsyanının bastırılması sonucunda bazı vatandaşlar zorunlu iskâna tabi tutularak ülkenin batı illerine yerleştirilmiştir. Yerleşme Hürriyeti Yerleşme hürriyeti Anayasa’da düzenlenmemiştir.7. Hak ve hürriyetlerin sınırı kanuna bırakıldığından ve kanunların Anayasa’ya uygunluğunun denetimini sağlayan bir mekanizma öngörülmediğinden Anayasa’da düzenlenen ve düzenlenmeyen hak ve hürriyetler arasında koruma sağlanması açısından esaslı bir fark bulunmamaktadır.
meslek ve sanatların vatandaşlar arasında dengeli şekilde olmasına yönelik tedbirler almıştır. Bu düzenlemeyi çalışma hürriyeti ile bağdaştırmak mümkün değildir. maddesinde çalışma hak ve hürriyetine yer verilmiştir. 74. 1924 Anayasası döneminde kanunların Anayasa’ya uygunluğunun mahkemelerce denetlenmesi konusu Yargıtay’ın içtihadı ile mahkemelerin görev 97 Bali.9. . azınlıklara ait birçok eczane kapanmıştır. Bu hükmün uygulanması ile..116 YASAMA DERG‹S‹ 14 • 5.g. s. hasta bakıcı ve hemşirelerin “Türk bulunmaları” şartı aranmıştır. Uzmanlık gerektiren meslek ve sanatların önemli bir kısmı gayrimüslim azınlıkların elinde olduğundan devlet. Çalışma hürriyeti bağlamında işçi ve işveren ilişkileri ile işçi haklarıyla ilgili konular ilk defa 8/6/1936 tarihli ve 3008 sayılı İş Kanunu’nda düzenlenmiştir. diğer bir deyişle zorunlu olarak belli bir mesleği yapmaya zorlanmakta ve yirmi yıl süre ile Devlet kurumlarında çalıştırılmaktadır.e.97 11/4/1928 tarihli ve 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun’la doktorların. Çalışma Hürriyeti Anayasa’nın 70. dişçilik yapanların ve ebe. 11/6/1932 tarihli ve 2007 sayılı Türkiye’de Türk Vatandaşlarına Tahsis Edilen Sanat ve Hizmetler Hakkında Kanun’la bazı mesleklerin icrası Türk vatandaşı olma şartına bağlanmış ve bu sebeple birçok yabancı Türkiye’yi terk etmiştir. 24/1/1927 tarihli ve 964 sayılı Eczacılar ve Eczahaneler Hakkında Kanun’la nüfusu on binin üzerinde olan yerlerde eczane sayısı on bin kişiye bir eczane düşecek şekilde belirlenmiştir. a. maddede ise olağanüstü hallerde kanuna göre yükletilecek çalışma yükümlülüğünün getirilebilmesine imkân tanınmıştır. teknik çiftçi ve teknik bahçıvan diplomasını alanların yirmi yıl süre ile Devlet teşkilat ve müesseselerinde çalışacağı ve özel teşekküllerde iş tutamayacakları belirtilmiştir. 19/7/1943 tarihli ve 4486 sayılı Teknik Ziraat ve Teknik Bahçıvanlık Okulları Kanunu’nda adı geçen okullara en az beş sınıflı köy ilkokulunu bitirmiş ve on altı yaşını geçmemiş olup da tahsiline devam etmeyen köylü çiftçi çocukları arasından Bakanlığın kız ve erkek talebe almaya yetkili olduğu. Görüldüğü üzere belirli şartları haiz köylü çocukları Bakanlığın iradesi ile. 218.
98 Kanunların Anayasa’ya uygunluğunun mahkemelerin görev alanında olup olmadığı ile ilgili konuya esas teşkil eden mesele. 4486 sayılı Kanun’daki çalışma hürriyetine ilişkin bazı maddeleri değiştirmiş ve bazılarını da yürürlükten kaldırmıştır. 2. maddede kamu faydasına gerekli olduğu usulüne göre anlaşılmadıkça ve özel kanunları gereğince değer parası peşin verilmedikçe hiç kimsenin malının istimval edilemeyeceği ve mülkünün istimlak olunamayacağı belirtilmiş ve maddede olağanüstü hallerde kanuna göre yükletilecek para ve mal yükümlülüğünün getirilebilmesine imkân tanınmıştır. 3 ve 4üncü Maddelerinin Değiştirilmesine ve 15 ve 16 ıncı Maddelerinin Yürürlükten Kalırılmasına Dair Kanun’la. Anayasa Yargısı İncelemeleri. . Kanun’un Anayasa’ya aykırı olduğundan ve düzenlemenin meslek seçimi gibi bir hürriyet esasına müteallik seçim hakkı ve akit ve irade serbestisi ile bağdaşmadığından bahisle Yargıtay’ın bozma kararına direnmiştir. Ankara. maddesinde mala hiçbir şekilde dokunulamayacağı belirtilmiştir. 74. Ağustos 2006. 15/7/1953 tarihli ve 6151 sayılı Teknik Ziraat ve Teknik Bahçıvanlık Okulları Kanununun 1. 5. Mülkiyet Hakkı Anayasa’nın 70.10.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 117 alanında görülmemesine rağmen Akşehir Hâkimi Refik Gür. Mahkemenin akim kalan gayretine rağmen Meclis. s. çalışma hürriyeti ile ilgilidir. Ancak Yargıtay önceki içtihatlarında olduğu gibi kanunların Anayasa’ya uygunluğunun mahkemelerin görev alanında olmadığını belirterek direnme kararını bozmuştur. “Türkiye’de Kanunların Anayasaya Uygunluğunun Yargısal Denetimi Alanında Öncüler”. Anayasa Mahkemesi Yayınları. görüldüğü üzere. Buna göre çiftçiyi toprak sahibi yapmak ve ormanları Devlet tarafından idare etmek için istimlak olunacak arazi ve ormanların istimlak bedelleri ve bu bedellerin ödeme usulünün özel kanunlarla düzenleneceği öngörülmüştür. önüne gelen. 5/2/1937 tarihli ve 3115 sayılı Teşkilâtı Esasiye Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair Kanun’la toprak reformunu gerçekleştirme amacıyla maddeye yeni bir hüküm eklenmiştir. maddesinde mülk edinme ve tasarrufta bulunmanın tabii hak ve hürriyetlerden olduğu ve 71. 98 Erdal Onar. 14 – 16. çocuğun okuldan ayrılması sebebi ile tazminat ödenmesi ile ilgili davada.
sadece 48 saat önce idareye bildirimde bulunulması gerekmektedir.11. 1912 yılında çıkarılan İçtimaatı Umumiye Kanununa Müzeyyel Kanun kaldırılarak izin sisteminden bildirim sistemine geçilmiştir. idareye yasaklama yetkisi verildiğinden büyük ölçüde izin sistemine yaklaşılmıştır. 6 – 7 Eylül 1955 tarihlerinde meydana gelen olaylarda. Milli Korunma Kanunu’nda mülkiyet hakkına müdahale konusunda hükümete geniş yetkiler verilmiştir.118 YASAMA DERG‹S‹ 14 • Türk Medeni Kanunu’nun 618. Osmanlı – Türk Anayasal Gelişmeleri. DP yöneticileri halkın Kıbrıs konusundaki hassasiyetini göstermek için öğrencilerin sınırlı bir gösteri yapmalarını hedeflemişlerse de. İskân Kanunu.100 Komisyon raporuna göre 1912 yılında çıkarılan Kanun’un asıl Kanun’daki serbesti sistemine aykırılık oluşturduğundan bahisle 99 100 Tanör. Toplanma hürriyeti tek partili dönemde fiilen askıya alınmıştır. Ancak 1912’de Kanun’da yapılan değişiklikle idareye açık yerlerde yapılacak toplantıları yasaklama yetkisi verilmiştir. Toplanma Hürriyeti Anayasa’nın 70. İçtimaatı Umumiye Kanunu’na göre toplantı için izin şartı aranmamakta. maddesinde toplanma hak ve hürriyetinin Türklerin tabii haklarından olduğu. Cumhuriyetin kurulmasından sonra toplanma hürriyeti ile ilgili düzenleme yapılmadığından 1909’da çıkarılan İçtimaatı Umumiye Kanunu ve 1912’de çıkarılan Tecemmuat Hakkında Kanun yürürlükten kaldırılmıştır. Çay Kanunu. 320. 348. 79.99 10/6/1946 tarihli ve 4921 sayılı Kanun’la. s. s. . Toplantı yapma izne tabi kılınmamakla birlikte. Adı geçen düzenlemeler dönemine göre liberal bir anlayışa sahiptir. İmar Kanunu. Belediyeler Kanunu ve Orman Kanunu’nda mülkiyet hakkının sınırlandırılması ile ilgili çeşitli düzenlemeler mevcuttur. Tanör. maddesinde bir şeye malik olan kimsenin o şeyden kanun dairesinde dilediği gibi tasarrufta bulunma hakkı olduğu belirtilmiştir. 5. Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanunu. gösteri kontrolden çıkmış ve Rumların işyerleri yağmalanmıştır. Ayrıca Askerî Memnu Mıntıkalar Kanunu. maddesinde ise toplantı hürriyetinin sınırlarının kanunla belirleneceği belirtilmiştir. Osmanlı – Türk Anayasal Gelişmeleri.
maddesinde ilginç bir yasaklama bulunmaktadır. Kanun’un 5. Sıra Sayısı: 145. umumi konuşma ve propaganda yapılamaz. 24. takip edeceği yol ve istikamet. . maddesine göre açık ve kapalı yer toplantıları ile gösteri yürüyüşlerinden en az kırk sekiz saat önce mahallin en yüksek mülki amirine. medeni ve siyasi hakları haiz ve yirmi iki yaşını tamamlamış üç kişilik tertip heyetince bir beyanname verilmesi gerekmektedir. yer. Yasama Yılı: 3. 4. balo gibi toplantılarla okullar veya resmî teşekküller tarafından tertip edilecek toplantılar ve ilmî konferanslarla pazar veya panayır gibi yerlerde ticari ve iktisadi ve sair maksatlarla vâki halk topluluklarının Kanun hükümlerine tâbi olmadığı. gün ve saat. Ancak dönemine göre hürriyetçi düzenlemeleri muhtevi yukarıda belirtilen kanunlardan geriye gidilerek Milletvekili Seçim Kanunu uyarınca yapılacak seçim toplantıları dışındaki toplantı ve gösteri yürüyüşleri için izin sistemi benimsenmiştir. toplanma ve dağılma yerleri. 58. 3/6/1946. eğlence. Ayrıca genel yol ve parklarda toplantı yapılması yasaklanmıştır. 2. Yasama Dönemi: 7. bunları idare edeceklerle toplantıda konuşacakların kimlik ve ikametgâhlarının açıkça gösterilmesi mecburi kılınmıştır. s. B. düğün. ancak. maddeye göre ise mülki amir.101 27/6/1956 tarihli ve 6761 sayılı Toplantılar ve Gösteri Yürüyüşleri Hakkında Kanun’la Cumhuriyet Döneminde ilk defa toplanma hürriyeti düzenlenmiş ve İçtimaatı Umumiye Kanunu ve Tecemmuat Hakkında Kanun yürürlükten kaldırılmıştır. C. 101 TBMM Tutanak Dergisi. Kanun o kadar yasaklayıcı bir zihniyete sahip ki mahallî örf ve âdetlere göre yapılacak merasim. bu toplantılarda toplantının mevzu. maksat ve gayesi haricinde hakiki veya hükmi şahısların bizzat veya teknik vasıtalardan faydalanmak suretiyle topluluğa hitap etmeleri veya bu mahiyette her nevi fiil ve harekette bulunmalarının yasak olduğu belirtilmiştir. Toplantı veya gösteri yürüyüşünde hükümet komiseri hazır bulunacağı gibi Cumhuriyet savcısı veya yardımcısı da hazır bulunabilir. toplantı veya gösteri yürüyüşüne müsaade edip etmediğini beyannamede yazılı saatten önce tertip heyetine tebliğ edecektir. Kanun’un 3. ancak yürüyüşün mevzuu ve maksadı dövizlerle ifade edilebilir. Buna göre.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 119 Tasarı ile yürürlükten kaldırılması oybirliği ile kabul edilmiş ve Meşrutiyet döneminden kalma kanunun yerine yeni bir düzenleme getirilmesi temenni edilmiştir. gösteri yürüyüşünde nutuk atılamaz. Beyannamede toplantı ve gösteri yürüyüşünün konu ve amacı.
. Dernek kurma hürriyeti ile ilgili ilk düzenleme Osmanlı Devleti döneminde 3 Ağustos 1325 (1909) tarihli Cemiyetler Kanunu’nda düzenlenmiştir. maddesinde dernek ve şirket hak ve hürriyetinin Türklerin tabii haklarından olduğu. Gayesi kanuna ve ahlaka aykırı derneklerin savcılık ve ilgililerin talebi üzerine hâkim kararı ile kapatılacağı Kanun’un 71. Mezkûr Kanun’da dini ve dini değerleri siyasî gayelere esas ve alet eden dernek teşkilinin yasak olduğu ve bu tür dernekleri kuran veya bunlara üye olanların vatan haini addolunacağı ifade edilmiştir.12. 176. maddede de derneklerin kuruluş arzusunu tüzüklerinde ihzar etmekle kişilik kazanacağı belirtilmiştir. Şirket kurma hak ve hürriyeti ile ilgili düzenlemeler. Ticaret Kanunu ve Borçlar Kanunu’nda yer almıştır. 45.g. 79. 25/2/1341 tarihli ve 556 sayılı Hıyaneti Vataniye Kanununun Birinci Maddesinin Tadili Hakkındaki 15 Nisan 1339 Tarihli Kanuna Müzeyyel Kanun ile Hıyaneti Vataniye Kanunu’na ek düzenleme yapılmıştır. . maddede kanuna ve ahlaka aykırı derneklerin kişilik kazanamayacağı.e. 3 Ağustos 1325 tarihli Cemiyetler Kanunu’nda 15/10/1923 tarihli ve 353 sayılı ve 20/12/1923 tarihli ve 387 sayılı kanunlarla değişiklik yapılmıştır. maddesinde ise dernek ve şirket hürriyetlerinin sınırlarının kanunla belirleneceği belirtilmiştir. Türk Medeni Kanunu. s. 53. Türk Medeni Kanunu’nun İkinci Babında hükmî şahıslar bağlamında derneklere de yer verilmiştir. 22/4/1926 tarihli ve 818 sayılı Borçlar Kanunu ile 29/5/1926 tarihli ve 865 sayılı Ticaret Kanunu’nda ortaklıklar ile ilgili düzenlemelere yer verilmiştir.102 5. Bilindiği üzere Hıyaneti Vataniye Kanunu kapsamındaki suçlar İstiklal Mahkemelerinde yargılanmaktadır.120 YASAMA DERG‹S‹ 14 • Toplumsal örgütlenmenin sınırlandırılması demokrasinin yaygınlık ve derinlik kazanmasını engellemiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında da yeni bir kanun kabul edilmeyerek önceki kanun uygulanmaya devam edilmiştir. 15/5/1928 tarihli ve 1246 sayılı Türkiye’de Gençlik Teşkilatının Türk Va102 Mumcuoğlu. a. Dernek ve Şirket Hürriyeti Anayasa’nın 70. 387 sayılı Kanun’la hükümetin her çeşit cemiyetin idari işlemleri ile hesaplarını denetleme ve incelemeye yetkili olduğu düzenlenmiştir. maddesinde ifade edilmiştir.
Türkiye Cumhuriyetinin Tarihi II 1931 – 1938 Tek Partili Cumhuriyet. Muhalif örgütlenmelere müsaade edilmemektedir. 2. Ayrıca Türk vatandaşlarının da bu tür teşkilatı kurabilmeleri için Eğitim Bakanlığının iznini almaları ve mezkûr Bakanlığın emir ve murakabesine tabi olmaları gerekmektedir. cins ve sınıf esasına veya adına dayanan derneklerin kurulması yasaklanmıştır. Osmanlı – Türk Modernleşmesi (1900 – 1930). mahkemeler tarafından kapatılması esas kabul edilmiştir. İstanbul. 1938 yılına kadar dernek kurmak hukuken serbest. Ocak 2009 s. Yapı Kredi Yayınları. Siyasi partiler önemi nedeniyle aşağıda ayrı bir başlık altında incelenecektir. Ayrıca öğrenci cemiyetlerinin siyasetle uğraşamayacakları. Öncelikle izin sisteminden vazgeçilerek bildirim sistemi benimsenmiştir. ancak fiilen izne bağlı olmuştur. 2009. Mahmut Goloğlu. Cemiyetler Kanunu ile yerel maksat taşıyan veya unvan taşıyan. 8. cemaat. 103 . s. Ancak derneğin faaliyete geçebilmesi için ilgili makamdan bir vesika alınması şart koşulduğundan dernek kurma izne bağlanmıştır. Kanun’da dernek olarak kabul edilen siyasi partilere de yer verilmiştir. a.105 Aynı şekilde Mason Derneği de baskılar sonucunda kapanmıştır. Çeviren: Ali Berktay. Dernekler.. Sınıf esasına dayalı dernek kurma yasağı kaldırılmıştır. Derneklerin hükümetçe değil. mahallin en büyük mülki amirine verilecek beyanname ile kurulmaktadır.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 121 tandaşlarına Hasrı Hakkında Kanun’la izcilik teşkilatı kurma ve bu örgütlere üye olma Türk vatandaşlarına hasredilmiştir. 5/6/1946 tarihli ve 4919 sayılı Cemiyetler Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair Kanun’la Cemiyetler Kanunu’ndaki bazı sınırlamalar kaldırılarak Kanun demokratik hale getirilmeye çalışılmıştır. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. 28/6/1938 tarihli ve 3512 sayılı Cemiyetler Kanunu kabul edilerek örgütlenme hürriyeti ilk defa Cumhuriyet döneminde kod kanunla düzenlenmiştir.e.103 Kemalist devrimin ilkelerine tamamen katılmasına104 rağmen. siyasî partilerden başka derneklerin birden fazla konu ile ilgilenemeyecekleri gibi Kanun’da çeşitli demokratik ilkelere aykırı yasaklar mevcuttur.g. Baskı. ırk. 105 Yıldız. aile. s. 64. Çok örgütlü düzen yerine tek partiye dayalı bir düzen anlayışı benimsendiğinden bir şekilde kısmen güç elde eden cemiyetler siyasî baskı veya hükümet kararı ile kapatılmaktadır. İstanbul. 104 François Georgeon. 1931 yılında hükümetin baskısı ile Türk Ocakları feshettirilmiş ve bütün malvarlığı ve hakları CHP’ye devredilmiş ve yerine Halk Evleri ve Halk Odaları açılmıştır. 114.
96. suçun izlerinin takibi veya belirli bazı eşyanın zaptı maksadıyla yapılabileceği belirtilmiştir. maddesinde meskene hiçbir şekilde dokunulamayacağı.122 YASAMA DERG‹S‹ 14 • 4919 sayılı Kanun’dan sonra sendikalar kurulmuşsa da çok geçmeden solcuların nüfuzu altına girdikleri gerekçesiyle kapatılmıştır.g.13. Milliyetçiliğe ve millî menfaatlere aykırı hareket edemezler.” 5. 97. Sendikalar millî teşekküllerdir. Temyiz Mahkemesi Tevhidi İçtihat Heyeti 18/2/942 tarihli ve 4 sayılı kararında “…kocanın zımnî olan ademi rızasına karşı karının daveti ile gayrimeşru münasebetlerde bulunmak kasdi ile meskene” girmeyi konut dokunulmazlığının ihlali olarak kabul etmiştir. 20/11/1947 tarihli ve 5018 sayılı İşçi ve İşveren Sendikaları ve Sendika Birlikleri Hakkında Kanun’la sendikaların kurulması düzenlenmiştir. madde ile yumuşatılarak diğer hak ve hürriyetlerde olduğu gibi kanun kaydı öngörülmüştür. Konut dokunulmazlığı bağlamında arama müessesine değinmek gerekir. 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 95. Sendikalara grev hakkı tanınmamıştır. siyasetle. maddesinde kanun ile belirlenen usul ve haller haricinde kimsenin konutuna girilemeyeceği ve üstünün aranamayacağı öngörülmüştür. Kanun’un 5. maddesi bunu açıkça göstermektedir: “BEŞİNCİ MADDE . Ayrıca Kanun’da sendikal faaliyetleri son derece sınırlayıcı düzenlemeler bulunmaktadır. ancak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısı emri ile arama yapılabileceği öngörülmüştür. maddede kesin bir ifade kullanılmışsa da.e. Her ne kadar 71. Bakanlar Kurulu kararıyla her türlü Milletlerarası teşekküllere iştirak edebilirler. . ertelenmesinde sakınca görülen haller veya firar eden tutuklu veya mahkûmun yakalanması hali dışında gece vakti arama yapılamayacağı.İşçi ve işveren sendikaları.106 Eşlerden kocanın zımnî iradesine 106 Arsel. sanığın yakalanması. sendika olarak. maddesinde ev ve sair mahalde aramanın. siyasi propaganda ve siyasî yayın faaliyetleriyle iştigal edemezler ve her hangi bir siyasî teşekkülün faaliyetlerine vasıta olamazlar. bu ifade 76. a. maddede suçüstü hali. s. 76. 93.. Konut Dokunulmazlığı Anayasa’nın 71. maddede arama kararını verme yetkisinin hâkimde olduğu.
5. s. s. 6. maddesine dercedilen laiklik ilkesi doğrultusunda. iktidar gücüne yönelik saldırı hareketlerinin tarikat veya dinî gruplardan kaynaklanmasının etkisi de vardır.14. genel ahlak kuralları ve kanuna aykırı olmamak üzere her türlü ayinin serbest olduğu belirtilmiştir.. Bunda özellikle. hükümet sıkı tedbirler almıştır. özellikle ilk yıllarda. yöneticilerin İslâm dini ile ilgili konularda son derece kısıtlayıcı bir politika belirledikleri söylenebilir. Laiklik anlayışı ile birlikte dinin vicdani bir konu olduğu kabul edilerek dinin özel hayata özgülenmesi veya kamuya yansımaması konusuna dikkat edilmiştir. “tarikat” ibaresi metinden çıkarılarak tarikata mensubiyet. 75. 70. Din ve Vicdan Hürriyeti Anayasa’nın 71. Siyasî rakipler tarafından dinin kullanılabileceği düşünülerek benimsenen laiklik anlayışı doğrultusunda din. güvenlik. a. Yeni Türkiye Yayınları.e.g. Ankara.107 Türk Medeni Kanunu ve Türk Ceza Kanunu’nun kabulü ile birlikte bireyler arası ilişkilerin büyük ölçüde laik çerçevesi belirlenmiş ve reşitlere din değiştirme hakkı verilmiştir. 2000. Sami Selçuk.108 Cumhuriyet yöneticileri. Bu dönemde laiklik kavramı laikçiliğe dönüşmüştür. Zorba Devletten Hukukun Üstünlüğüne. hiçbir kimsenin mensup olduğu din. maddede 5/2/1937 tarihli ve 3115 sayılı Teşkilâtı Esasiye Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair Kanun’la yapılan değişiklikle. 108 Tunçay. hedef olarak Batı Medeniyeti seviyesine ulaşmayı belirlediklerinden ve mevcut geri kalmışlığı İslâm dinine bağladıklarından. 107 . Ancak 1927’de Bursa’daki Amerikan Okulunda dört Türk kızının Hıristiyan olması üzerine.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 123 göre mahkeme kararının şekillenmesi karının iradesinin dikkate alınmaması konuya yaklaşımın görülmesi açısından son derece dikkat çekici olup yargının ataerkil zihniyeti meşrulaştırdığını ve karıya özne olarak bakmadığını göstermektedir. Anayasa’nın 2. mezhep. maddesinde ise.73. maddesinde vicdan hürriyetinin tabii haklardan olduğu. Baskı. 75. 239. Anayasa korumasından çıkarılmıştır. tarikat ve felsefî içtihadından dolayı ayıplanamayacağı. Diyanet İşleri Başkanlığı aracılığı ile devletin kontrolünde tutulmuştur.
a. DP’nin iktidara gelmesini müteakip din ve vicdan hürriyetinde yaşanan serbestlik. Dünya Savaşı sonrası din ve vicdan hürriyetinde sağlanan gelişme doğrultusunda dine siyasî bir işlev verilerek sol akımlara karşı din kullanılmıştır.124 YASAMA DERG‹S‹ 14 • Özellikle tek parti döneminde din kurumunun yerine pozitivizme dayalı ulusçuluğun konulması politikası takip edilmiştir. 2/6/1941 tarihli ve 4055 sayılı Türk Ceza Kanununun Bazı Zurcher. s. Zurcher. 280. 264 – 265. Kişilerin ibadetlerini serbestçe yapamamaları veya kendilerini soruşturma tehdidi altında hissetmeleri. 113 Bülent Tanör.110 Uygulamaya bakıldığında din ve vicdan hürriyetinin tesis edildiğini söylemek mümkün değildir. İmge Kitabevi. s. s. dini siyasallaştırdı ve böylece din bir muhalefet aracına dönüştü.g. 404.e. din dersi verenlerin hapse atılması111 ve benzeri din ve vicdan hürriyetini kısıtlayıcı uygulamalar 1940’lı yılların ortalarına kadar hakim olmuştur. Ancak çok partili hayata geçişle birlikte din ve vicdan hürriyeti ihlal edilen kesimin oylarının alınması kaygısı veya bunların sorunlarının çözüleceğinin vaat edilmesi 1950’den sonra dinin siyasete alet edilmesi sorununu ortaya çıkarmıştır.e. 259. s. Hükümetin. devlet politikalarının dinî saiklerle belirlenmesi. Afa Yayınları. 112 Kemal Karpat. 102. 393. Bu maddeye müsteniden alt mahkeme ve Yargıtay’ın birçok mahkûmiyet kararı bulunmaktadır. İstanbul. İlmin Işığında Günün Meseleleri. s.113 1931 yılında yapılan düzenleme ile ezanın Türkçe okutulması zorunluluğu getirilmiştir. 109 110 . maddesinde dinle ilgili propaganda yasaklanmıştır.112 Türk Ceza Kanunu’nun 163. ibadet diline müdahale edilmesi. Baskı. Bazen Kemalizm “Türk Dini” olarak da tanımlanmıştır. II. Hatta kişinin din ya da kutsal dogmalarını tekrarlaması bile propaganda sayılıp kişi cezalandırılmıştır. “Türkiye’de Düşünce Özgürlüğüne İlişkin Hukuk Politikaları”. a. Hazırlayan: Hayrettin Ökçesiz. korku ve soruna sebebiyet vermiştir.109 Devletin dini ikame edecek şekilde adeta yeni bir din gibi bireyleri yeni bir yaşam tarzına zorlaması ve bu bağlamda geleneksel inanç değerlerinin zayıflatılması veya bunların tatbikine mani olunmasını din ve vicdan hürriyeti ile bağdaştırmak mümkün değildir.. Ankara. 111 Ali Fuat Başgil. Ekim 2008. halkın büyük çoğunluğunun dini olan İslam’ı bastırması.g. Devrimler doğrultusunda oluşan yeni yaşam tarzı Kemalizm olarak bilinmektedir. 1998. Türk Demokrasi Tarihi.. 3.
Dinin kendi içişlerine haksız ve yersiz bir müdahale olan ve aynı zamanda da laiklikle bağdaşmayan114 bu durum 16/6/1950 tarihli ve 5665 sayılı Türk Ceza Kanununun 526 ıncı Maddesinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun ile kaldırılmıştır. ve 1996/5 K. s.e. sayılı kararıyla din ve vicdan hürriyetini ihlâl ettiği gerekçesi ile 2/2/1996 tarihinde iptal edilmiştir. s. almaması için velisinin dilekçe vermesi usulü ile din derslerinin fiili zorunluluğunu sağlamıştır. Fakültenin toplam dokuz yıllık hayatında öğrenci sayısı 284’ten 20’ye düşmüştür.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 125 Maddelerini Değiştiren Kanun’la Türk Ceza Kanunu’nda değişiklik yapılarak Arapça ezan ve kamet okunması fiili için ceza öngörülmüştür.115 19481949 eğitim ve öğretim yılında ilkokulların 4 ve 5. s. Böylece dinin gereklerine aile eğitiminin yeteceği düşünülerek dinî eğitim de yasaklanmıştır.116 Tanör. öğrencinin din dersi alması için değil. Din ve vicdan hürriyeti bireylerin inançlarını açıklamaya zorlanmamalarını da içerir. Kanun’da 1951 yılında yapılan değişiklikle “Türk büyüklerine ait olan veya yüksek bir sanat değeri” taşıyanlar 1950 yılında tekrar ziyarete açılmıştır. Selçuk. a.g. Tahsin Banguoğlu’nun “bir hile”si ile fiilen zorunlu hale getirilmiştir. Süleymaniye Medresesinin yerine kurulan İstanbul Üniversitesine bağlı İlahiyat Fakültesi 1932 yılında kaldırılmıştır. Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu. Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile ikili eğitim anlayışı kaldırılarak bütün eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığına bağlanmıştır.117 din ve vicdan hürriyeti ile bağdaşmaz. Aynı şekilde sayısı azalan imam hatip okullarından son ikiTanör.. sınıf müfredatına din dersleri konulmuştur. maddesindeki şahidin dininin sorulacağını da öngören hüküm. 48. 49. 30/11/1341 tarihli ve 677 sayılı Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin seddine ve Türbedarlıklar ile Bir Takım unvanların Men ve İlgasına Dair Kanun’la türbeler kapatılmış ve türbe ziyaretleri yasaklanmıştır. Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu.116 Şöyle ki. 114 115 . maddesindeki “dini” ibaresi Anayasa Mahkemesinin 1995/25 E. 70. İlk başta ihtiyari olarak nitelendirilen din dersleri Milli Eğitim Bakanı Prof. Tek parti döneminde din adamı yetiştirmeye yönelik kurumlar ilk yıllarda öngörülse de ilerleyen yıllarda kapatılmıştır. 117 1412 sayılı Kanunun 63. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 63.
İstanbul.g. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. maddesinde postalara verilen evrak. Yasak 1948’de kaldırılmış ve toplu olarak hacca gitmek mümkün olmuştur. Bu bağlamda tarihî değeri olan camilerden de bazıları önce kapatılmış ve ardından depo olarak kullanılmıştır.e. Dinî eğitim yasaklandığından zaman zaman dinî eğitim verildiği düşünülen ibadet yerlerine baskınlar yapılmıştır. a. s. “Yitik Mirasın Peşinde Beyazıt Yahnikapan Camii”. s. “Yaşasın İstiklaliyet”. “Hilal-i Ahmeri Unutma”. 426.119 1948 yılına kadar toplu olarak hacca gitmeye müsaade edilmemiştir.15.e. 414. Türk Edebiyatı. 120 Sevgi Atak Turan.. 1938 yılında bir sinagoga yapılan baskında yetişkinlerin yanı sıra çocuklar da gözaltına alınmıştır.g.126 YASAMA DERG‹S‹ 14 • si 1932’de kapatılmıştır. Maddedeki telgraf ve telefon ile vaki olan haberleşmenin Lewis. Haberleşme Hürriyeti Anayasa’nın 81. 2004. Dergah Yayınları. Süleyman Faruk Göncüoğlu. telgraf ve telefon ile vaki olan haberleşmenin gizliliğinin ihlal edilemeyeceği belirtilmiştir. “Para biriktir” “Atatürk” “Varol İnönü” ve Türk Yılmaz”120 gibi siyasî ve toplumsal mesaj yüklü mahyaların varlığını din hürriyeti ile bağdaştırmak mümkün değildir. “Yaşasın Misakı Milli”. 118 119 . 43. 410 – 411. 312. 75. 82 – 83. İstanbul. Sabancı Üniversitesi. s. 121 Bali.121 5. s. “Muhacirini Unutma”.. Ayrıca bu dönemde camilerin mahyaları siyasî mesaj vermek gayesi ile de kullanılmıştır. İsmail KARA. Formation of Authoritarian Secularism in Turkey: Ramadans in the Early Republican Era (1923-1938). Din ve vicdan hürriyeti ile ilgili kanunî ve idarî sınırlamalara Müslümanların yanı sıra diğer semavi din mensupları da maruz kalmışlardır.118 15/6/1935 tarihli ve 2845 sayılı Cami ve Mescitlerin Tasnifine ve Tasnif Harici Kalacak Cami ve Mescit Hademesine verilecek Muhassat Hakkında Kanun’da tasnif dışı kalan cami ve mescitlerin başka işlerde kullanılmak üzere kapatılacağı öngörülmüştür. İlahiyat fakültesinin yeniden açılması 1949 yılında gerçekleşmiştir. Nisan 2009. Haziran 2008. “Teyyareyi Unutma” Yaşasın Gazilerimiz”. Cumhuriyet Türkiyesi’nde Bir Mesele Olarak İslâm. S. mektup ve her çeşit emanetlerin yetkili sorgu hâkimi veya mahkeme kararı olmadan açılamayacağı. a.
428. Sezgin. mahkemelerin doğrudan ve dolaylı olarak telgraf haberleşmesi hakkında bilgi talep edebileceği ifade edilmiştir. . Anayasa’da öngörülen güvenceli sistem dar yorumlanarak telgraf muhabere memurlarının suç delilini muhtevi telgrafları savcılığa bildirmesi gerektiği. işaret ve sesleri almaya ve vermeye yarayan telsiz tesisatı ve işletmesinin hükümetin inhisarında olduğu belirtilmiştir. (İcra ve İflas Kanunu) 4/2/1340 tarihli ve 406 sayılı Telgraf ve Telefon Kanunu’nda telgraf ve telefon işleme ve tesisinin hükümetin inhisarında olduğu. maddesinde belirtilen vakıf olduğu suçu ilgili makama bildirmekte ihmal edenlerin ve gecikenlerin cezalandırılacağını muhtevi suça vücut vereceği ifade edilmiştir. s. cihazın özelliklerinin bir beyanname ile PTT İdaresine bildirilmesi şartına bağlanmıştır.122 Anayasa’da öngörülen hak ve hürriyetler arasında. sınırlanmasında yargı makamlarının kararının öngörülmesi sebebi ile anayasal anlamda tek teminatlı hürriyetin haberleşme hürriyeti olduğu söylenebilir. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. maddesinde sanığa gönderilen mektup ve sair evrakın zaptının mümkün olduğu. maddesinde mahremiyeti ihlal olunamayacağı zikredilen muhaberat. Ancak bazı kanunlarda mektupların açılıp okunmasına müsaade edilmiştir. Mahkeme kararında şu ifadelerle haberleşme hürriyeti sınırlandırılmaktadır: “Teşkilatı Esasiye Kanunu’nun 81. fakat savcının mektup ve sair evrakı açmaksızın hâkime tevdie mecbur olduğu belirtilmiştir. Ayrıca. maddesinde de zapt işleminin ancak hâkim kararı ile yapılabileceği. Devlet Şurasınca verilen bir kararda. 91.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 127 gizliliğinin ihlal edilemeyeceği hükmü Genel Kurulda kabul edilen önerge ile maddeye girmiştir. telgrafların asıl ve suretlerinin gönderen ve gönderilene veya bunların vekil ve temsilcileri ile mahkemelerden başka bir kimseye verilemeyeceği. Kanun’da radyonun kullanılabilmesi. 9/6/1937 tarihli ve 3222 sayılı Telsiz Kanunu ile de elektromanyetik dalgalar vasıtasıyla her nevi resim. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 90. Görüldüğü üzere belirtilen kanunlar ile haberleşme araçları devlet tekeline alınmış ve haberleşme hürriyetine aykırı düzenlemelere yer verilmiştir. aksi takdirde suçu bildirmemenin Türk Ceza Kanunu’nun 235. PTT İdaresinin ilgiliye bir ruhsatname vereceği öngörülmüştür. gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yetkili olduğu. fertlerin hukukuna ve muamelatına taalluk eden 122 Gözübüyük.
Suç ve Cezalara İlişkin Esaslar Anayasa’da suç ve cezalara ilişkin esaslara yer verilmemiştir. s.g. 61.e.17. 5. İstanbul. yoksa asayiş ve inzibata müteallik ve hükümetin müdahalesini müstelzim fevkalade ahvalde daireî aidiyesini keyfiyetten haberdar edilmesi icap edeceği … kabul edildi. 125 Arsel.16.”123 Okullarda öğrencilere gelen mektuplar. Resmi Gazete. 60) ve hiç kimsenin kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir mahkemeye verilemeyeceği ve yollanamayacağı düzenlenmiştir.128 YASAMA DERG‹S‹ 14 • mevadda şuna buna ihsası caiz olmayan şahsî huhusata müteallik olmak lazım gelir. a. Aktaran: Arsel. 59). 28 Ocak 1938.125 Türk Ceza Kanunu’nun 1. maddesinde belirtilen kişi dokunulmazlığının suç ve cezalara ilişkin esaslara teşmil edilebileceği belirtilmiştir. maddesinde suç ve cezaların kanunîliği ilkesi düzenlenmiştir. 123 124 . Nebioğlu Yayınları. Bununla birlikte Anayasa’nın 70. 408.g.. 388.. 9/5/1928 tarihli ve 1239 sayılı Şark Mıntıkasında Muayyen Vilayet ve Kazalarda Creaim Takibatı ile Cezalarının Tecili Hakkında Kanun’la Şeyh Sait vakası ve müteakip eşkıyalık olayları dolayısıyla bütün isyan bölgesinde askerî kuvvetler ile devlet memurları tarafından isyanın bastırılması emrinde yapılmış bütün fillerin suç ve kabahat addolunamayacağı öngörülmüştür. okul idarecileri tarafından açılıp okunmuştur. Kölelik ve Hürriyet. Tunceli Vilayetinin İdaresi Hakkında Kanun ile yargısal güvence haklarının birçoğu askıya alınmıştır. s.e. Yargısal Güvence Hakları Anayasa’da yargısal güvence hakları bağlamında mahkemelerde yargılamanın aleni olduğu (md. herkesin mahkemeler önünde meşru yollardan yararlanarak hakkını savunabilme imkânının olduğu (md. hiçbir mahkemenin görev ve yetkisinde olan davaları görmekten kaçınamayacağı (md. s.124 5. 58). No: 3820. Ancak suç ve cezalara ilişkin genel prensiplere aykırı kanunlar çıkarılmıştır. a. Bülent Nuri Esen.
Ayrıca disiplin tecavüzlerinde disiplin amirinin ceza verip vermeme konusunda takdir yetkisi bulunmaktadır. Askeri Ceza Kanunu’nun geçici maddesinde bu ilkeye aykırı şu hüküm öngörülmüştür: “Bu kanun ile konulan cezalar bundan evvelki kanunlarda yazılı olan cezalardan daha hafif olduğu surette bu kanunun meriyete konulduğu tarihte hükmedilmemiş olan suçlarla eski kanuna göre hükmedilip henüz infaz edilmemiş veya infaz edilmekte bulunmuş olan hükümler hakkında da tatbik olunur. askerî terbiyeyi. Bu düzenleme ile suç ve cezaların kanunîliği ilkesi ihlal edilmiştir.” Madde ile lehe olan kanun uygulanmadığı gibi eski kanuna göre hükmedilen infaz edilmeyen veya edilmekte olan cezalar hakkında da eski kanunun uygulanacağı belirtilmektedir. 2884 sayılı Tunceli Vilayetinin İdaresi Hakkında Kanun’un 35. Askerî Ceza Kanunu’nun 162. Bununla suç işleyenin yakınları da cezalandırılarak suç ve cezaların şahsiliği ilkesi ihlal edilmiştir. Suç ve cezaların şahsiliği ilkesine aykırı olarak 11/6/1937 tarihli ve 3236 Sayılı Kan Güdme Sebebi ile İşlenen Adam Öldürme ve Buna Teşebbüs Cürümleri Failleri Hısımları Hakkında Tatbik Olunacak Muameleye Dair Kanun’la kan gütme saiki ile adam öldürme ve buna teşebbüs suçunu işleyenle aynı dam altında oturan usul ve füruları ve kardeşleri ve karı veya kocasının ikametgâhlarının bulunduğu yerden başka bir yere nakledileceği düzenlenmiştir. Bu ilke ile önceki kanun ile sonraki kanundan hangisi sanığın lehine ise o kanun uygulanır. maddesinde disiplin cezaları. disiplini bozan ve hiçbir ceza kanununun maddelerine uymayan fiiller ve tekasüller şeklinde tanımlanmıştır.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 129 Lehe olan kanunun uygulanması ceza hukuku prensiplerindedir. maddesinde kanun hükümlerinin geçmişe yürüyeceği belirtilerek ceza hukukunun ana prensipleri ihlal edilmiştir. .
o zamanlarda yavaş yavaş belirmeye başlayan sosyal ve ekonomik haklara istisnalar haricinde yer verilmemiştir. Maddede. ilköğretimin bütün Türkler için mecburi ve devlet okullarında ücretsiz olduğu ifade edilmiştir. Maddede sadece devletin gözetim ve denetim görevi bulunmaktadır. Türklerin birbirlerine kardeşlik bağı ile bağlı olduğu ve buna dair sosyal yardımlaşmanın zorunlu kısmının kanunla belirleneceği belirtilmektedir.. defter ve benzeri ihtiyaçları sağlanmamıştır. Birinci Baskı. maddesinde hükümetin gözetim ve denetimi altında ve kanunî sınırlar çerçevesinde her türlü eğitimin serbest olduğu belirtilmektedir. DüBülent Algan. “hürriyet” olarak kabul edilmektedir. s. Ancak parasızlık kıstası yeteri kadar ileri götürülememiş olup öğrencilerin kitap. Ayrıca sosyal ve ekonomik hakların temelini teşkil eden sosyal devlet ilkesi de benimsenmemiştir. diğer bir deyişle devletin kişilere müdahale etmemesine dayanan bir insan hakları anlayışı benimsendiğinden. fevkalade hallerde yapılacak harcamaların karşılanması amacıyla bu şekilde düzenleme yapıldığını ifade etmiştir. 82. Ekonomik. sosyal ve ekonomik haklara yer verilmemesi şaşırtıcı değildir. Anayasa’nın 80.g. Ekonomik ve sosyal haklar kategorisinde değerlendirilmesi ve hak olarak belirlenmesi gereken bazı haklar 1924 Anayasası’nda “hürriyet” olarak benimsenerek devletin bir edimde bulunması benimsenmemiştir. maddesinde. Anayasa’da negatif hürriyet anlayışı. Kanun-i Esasi Mazbata Muharriri Celal Nuri Bey madde hakkında yaptığı açıklamada. Bu hükümle. 126 . Sosyal ve Ekonomik Hak ve Hürriyetler 1924 Anayasası’nda. gerçek anlamda devlete olumlu bir edimde bulunma yükümlülüğü getirilmiştir. 248.127 Kanun-i Esasi Encümeninin hazırladığı metinde “İçtimaî tesanüt” başlıklı bir madde mevcuttur.130 YASAMA DERG‹S‹ 14 • 6. Seçkin Yayıncılık. s. insan hakları bağlamında kişinin lehine bir düzenleme olmayıp devletin eğitim faaliyetlerini kontrol etmek ve bu şekilde kendisini korumak gayesiyle yürüttüğü bir işlem olarak yorumlanacağı belirtilmiştir. Ankara. ekonomik ve sosyal haklar bağlamında.126 Anayasa’nın 87. Sosyal ve Kültürel Hakların Korunması. Ancak bu durum. Çalışma ve mülkiyet hakları. a.e. 127 Esen. Ekonomik ve sosyal haklar bağlamında istisnai olduğu belirtilen eğitim hakkı ile ilgili iki düzenleme bulunmaktadır. Haziran 2007.
128 129 . 29. Anayasa’nın yürürlükte olduğu dönemde bu hakların kanun ile düzenlenmediği anlamına gelmemektedir. Sezgin. a. liberal politikalardan dönülerek sosyal bir sistemin uygulanması bakımından sosyal ve ekonomik hakların genişlemesini ve ferdi hak ve hürriyetlerin içtimaîleşmesini130 sağlamıştır. Toprak reformundan maksat. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri..128 Anayasa’da ekonomik ve sosyal hakların düzenlenmemesi.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 131 zenleme. bireylerin imkânları çerçevesinde girişemedikleri. Celal Nuri Bey’in açıklamasını müteakip maddenin metinden çıkarılması kabul edilmiştir. ancak sosyal açıdan önemli olan yatırımları kendi vasıtasıyla gerçekleştirme sürecini başlatmıştır. geniş toprak mülkiyetine azami bir had konularak sınırlandırılması ve azami haddi aşan kısmın kamulaştırılması ve kamulaştırılan arazinin topraksız ya Gözübüyük. Ankara. 2. Cumhuriyet idaresinin ekonomik ve sosyal haklar bağlamında iddialı olduğu alanlardan biri toprak reformu meselesidir. 130 Ali Faut Başgil.g. Algan. 27/6/1945 tarihli ve 4772 sayılı İş Kazaları ile Meslek Hastalıkları ve Analık Sigortaları Hakkında Kanun 3. Bu dönemde ekonomik ve sosyal haklar bağlamında bazı kanunlar kabul edilmiştir:129 1. s. 1937. geçen süre içerisinde sermaye yatırımları için yeterli birikimin oluşamaması sebebi ile devlet. böyle bir durumda. 5/2/1937 tarihli ve 3115 sayılı Kanun’la devletçilik devletin temel nitelikleri arasında sayılmıştır. her ne kadar “Türklerin Genel Hakları” başlıklı bölüm altında yapılsa da madde. Ankara Hapishane Matbaası. 11/4/1960 tarihli ve 7467 sayılı Yıllık Ücretli İzin Kanunu. devlete karşı olağanüstü hallerde bir talepte bulunma hakkı vermemekte.e. 9/8/1951 tarihli ve 5837 sayılı İşçilere Hafta Tatili ve Genel Tatil Günlerinde Ücret Ödenmesi Hakkında Kanun 4. s. 249. s. 8/6/1936 tarihli ve 3008 sayılı İş Kanunu: Sosyal güvenlik haklarına yer verilmiştir. liberal sistemden karma ekonomi modeline geçmiştir. 426. Böylece devlet. Bu durum. Klasik Ferdi Hak ve Hürriyetler Nazariyesi ve Muasır Devletçilik Sistemi. sosyal yardımlaşmanın gereği olarak bireylerin maddi katkıda bulunmasını isteme yetkisini devlete vermektedir. İlk halinde 1924 Anayasası klasik bir liberal anlayışı benimsemekle birlikte.
e. 132 Akad. Ancak büyük arazilerin tasfiyesi ve çiftçilerin topraklandırılması gerçekleştirilememiştir. 30/5/1938 tarihli ve 3410 sayılı Askerlerin Zat İşlerine Taallûk Eden Davalarının Tetkik ve Muhakeme Usulü Hakkında Kanun. başvuru hakkında başvuru sahibine yazılı olarak cevap verileceği belirtilmiştir.. İstanbul.132 İş Kanunu. 226. 227.132 YASAMA DERG‹S‹ 14 • da az topraklı köylülere dağıtılmasıdır. 1947’deki Sendikalar Kanunu da grevi yasaklamıştır. 133 Arsel.e. Anayasa’ya aykırı olarak askerin dilekçe vermesini yasaklamıştır. a. s. Ancak mümkün olduğunca daha fazla aileye toprak dağıtılması amaçlanınca rasyonel şekilde işletilemeyecek küçük işletmeler ortaya çıkmış ve bunlar da nihai olarak toprak ağalarının eline geçmiştir. Genel Kamu Hukuku. a.133 Meclise gelen talep ve şikayeti muhtevi dilekçeler Dilekçe Komisyonu tarafından kanunî mercilere gönderilmekte ve ardından bu mercilerden gelen Mehmet Akad. Bihterin Vural Dinçkol. maddesinde Türklerin gerek kendileri gerekse kamu ile ilgili olarak kanunlara ve düzenlemelere aykırı gördükleri hususlarda ilgili mercilere ve Meclise bireysel olarak veya topluca ihbar ve şikayette bulunabileceği.1. maddesinde yapılan değişiklikle. Anayasa’nın ilk şeklinde toprak reformunun yapılabilmesine yönelik olarak bir hüküm bulunmamaktadır. Kanun’un 17. çiftçileri toprak sahibi yapmak gayesi ile kamulaştırma bedellerinin ödeme şeklinin özel kanun ile düzenleneceği öngörülmüştür. 427. 131 . yarıcı ve tarım işçilerine dağıtılmak üzere kamulaştırılabilecektir. Siyasi Hak ve Hürriyetler 7. 5/2/1937 tarihli ve 3115 sayılı Anayasa değişikliği ile 1924 Anayasası’nın 74. s..g. Dilekçe Hakkı Anayasa’nın 82. 2006. Der Yayınları: 287. sendikaların kurulmasını ve grevi. maddesine göre büyük toprak sahiplerinin arazileri. 7.131 Bunun yerine hazine arazileri çiftçilere dağıtılmıştır. Dinçkol. ortakçı. s. 1945 yılında Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu çıkarılmıştır.g.
Ayrıca Komisyonun mercilerin verdiği cevabı değiştirmeye de yetkisi bulunmamaktadır. Vatandaşlık Hakkı Anayasa’nın 88. 136 Kanun-i Esasi Encümeninin Meclis Başkanlığına hitaben yazdığı yazıda bu hususa açık bir şekilde şöyle değinilmektedir: “Devletimiz bir devleti milliyedir.2. s.” (Gözübüyük. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri.134 İnsan haklarının korunması için dilekçe hakkının kullanılması. Bununla birlikte rica ve atıfet amaçlı müracaatlar hakkında Komisyon. s. mağdur yakınlarından birinin Dilekçe Komisyonuna cezaevinden gönderdiği başvuru üzerine gerçekleşmiştir.277.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 133 cevaplar başvuru sahibine iletilmektedir. Hukukun Ana Mesele ve Müesseseleri. Sezgin. Türk’ten başka bir millet tanımaz. maddesine göre Türkiye ahalisi din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle Türk addedilir. 7. s.yasa koyucuya toplumsal meseleler hakkında bilgi vererek bu meselelerin çözülmesi noktasında yasa koyucuyu harekete geçirici rolü de bulunmaktadır. Hukukun Ana Mesele ve Müesseseleri. Van’ın Özalp İlçesinde meydana gelen otuz üç kişinin öldürülmesi olayı ile ilgili sorumluların ortaya çıkarılması. Belirtilenlere ilaveten dilekçe hakkının kullanılmasının . 276 . Beynelmilel veyahut fevkalmilel bir devlet değildir.135 Ancak yapılan müracaatlar diğer denetim yollarını harekete geçirerek başvuru konusu ile ilgili olarak siyasî sorumluların denetlenmesini sağlayabilir. Asrî usuller de bu hakikatı teyid etmektedir. gerekli görürse af ve atıfet kararı verebilmekteydi. Bu durumda Dilekçe Komisyonunun başvuru sahibi ile kanunî merci arasında bir araç rolü dışında bir işlevi bulunmamaktadır. Devlet.278. Her yeni millet gibi Türk Milleti de aynı ırktan gelmiyen efradı muhtevi olabilir. Memleket dâhilinde hukuku mütesaviyeyi haiz başka ırktan gelme kimseler bulunduğundan bunların ırkî mübayenetlerini manii milliyet tanımak caiz olamaz. ilgili kurum ve kuruluşları harekete geçirmek ve basının dikkatini çekmek bakımından önemli olmakla birlikte hak ve hürriyetlerin korunmasında etkili bir yol değildir. Maddedeki Türk tanımı dini ve ırkî bir içerik taşımamaktadır. Ancak Türklük camiasıdır ki bütün uruku cem etmek kabiliyetini haizdir. Kezalik hürriyeti vicdan musaddak olduğundan ihtilafı din de manii milliyet addedilmemiştir. 277 . Yapılan müracaatların hukukî neticesi ve pratik faydası bulunmamaktadır. 7. Başgil.) 134 135 .136 Türklük “Türkiye ahalisi” olarak nitelendirilerek Başgil.
Ermeni’yi çıkarmaya çalışıyor. 386. 1998. 137 Arus Yumul.e. 141 Yıldız. Bir taraftan da hükümet mücadele ediyor. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. İstanbul Milletvekili Hamdullah Suphi Beyin değişiklik önergesi kabul edilerek eklenmiştir.137 Maddenin Genel Kurul görüşmelerinde Yozgat Milletvekili Ahmet Hamdi Bey maddede Türkiye ahalisinden olup Türk harsını kabul edenlere Türk denileceği şeklinde bir değişiklik teklifinde bulunmuşsa da.138 İstanbul Milletvekili Hamdullah Suphi Bey de hükümet uygulamalarından örnek vererek konuya dikkati şu şekilde çekmiştir: “Diyoruz ki. a. 441.e.141 Arsel de vatandaşlık tanımının yetersizliğinden hareketle Türkiye’de yaşayıp da milliyet itibariyle Türk olmayanları da kapsayıcı yeniden düzenlenmesinin gerekli olduğunu ifade etmiştir. Meclisinizden çıkan kanun mucibince bunlar Türk’tür.g. Tarih Eğitimi ve Tarihte Öteki Sorunu. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. Biz bunları Rum’dur. Geçmişin Yadigarları mı?”.134 YASAMA DERG‹S‹ 14 • coğrafî vatandaşlık anlayışı benimsenmiştir. Beşinci Kom mu. 138 Sezgin Gözübüyük. “Türk” her zaman “Müslüman” olarak algılanmış ve gayrimüslimlerin “Türk olmayanlar” sınıfına dâhil edildiği iddia edilmiştir. Vatandaşlığın kazanılması. 142 Arsel.g. tarih Vakfı Yurt Yayınları. 140 Sezgin Gözübüyük. s. Türkiye Cumhuriyetinin tebaası Türk’tür. “Ermeniler: Millet-i Sadıka mı. s. 151. . Resmi söylem ve Kemalist basında da gayrimüslimler. s. Ermeni’dir diye çıkarmak istediğimiz vakit bize ‘Hayır. evlenmenin vatandaşlığa tesir ve vatandaşlığın kaybı ile ilgili konular 28/5/1928 tarihli ve 1312 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nda düzenlenmiştir. 138. maddesi uyarınca bunun mümkün olmadığını ifade etmiştir. 139 Sezgin Gözübüyük. “Kanun-i Esasi Türkleri” ya da “Kanun-u Medeni Türkleri” olarak nitelendirilmiştir. vatandaşlıktan çıkma ve çıkarılma. s. Devletin. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. 436 . s. Ancak bu vatandaşlık anlayışına rağmen. metne. ecnebiler tarafından tesis edilmiş olan müessesatta çalışan Rum’u. a. 91. Celal Nuri Bey.142 Lozan da reddedilen Müslüman azınlık toplulukları sorun alanı olarak görülmemiştir. s. 437.’ derlerse ne cevap vereceksiniz?”139 Genel Kuruldaki görüşmeler sonunda sadece “Türk ıtlak olunur” ibaresinden önce “vatandaşlık itibariyle” ibaresi.140 Böylece özellikle Müslüman olmayanların vatandaşlık itibariyle Türk olduğu kabul edilerek hakiki ve itibari Türklük ayrımına gidilmiştir. Lozan Andlaşması’nın 39. İstanbul.437...
Türkiye’de Siyasal Kültürün Resmi Kaynakları. 1931 ve 1935 CHP programlarında millet şu şekilde tanımlanmıştır: “Millet. Türk Tarih Kurumu Yayınları. 22. s. Kemal Atatürk’ün El Yazıları. 143 . Ankara. Türk ırkından olmayanların askeri okullara girmelerini ve yabancı ırktan gelenlerin önemli mevkilere alınmalarını engellemeye yönelik uygulamalar Anayasa’nın vatandaşlık tanımının tam manası ile uygulama imkânı bulmadığını göstermektedir. s. 1995. 144 A. aynı zamanda dinî değerlere uzak veya mesafeli bir anlayışı ifade etmektedir. 28.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 135 Cumhuriyetin ilk yıllarında dinin toplumsal hayattaki etkileri devam ettiğinden millet tanımında önemli unsurlardan biri olarak din birliğine yer verilmiştir.”143 Mustafa Kemal’e göre de millet tanımı şöyledir: “Türk milletinin tecessüsünde müessir olduğu görülen tabiî ve tarihî vakıalar şunlardır: a) Siyasî varlıkta birlik b) Dil birliği c) Irk ve menşe birliği d) Tarihî karabet e) Ahlâkî karabet”144 Görüldüğü üzere Mustafa Kemal’in millet anlayışı da sadece siyasî birlik anlamında vatandaşlığı ifade etmemekte. Afetinan Medeni Bilgiler ve M. Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt’un şu sözleri bireylere bakış açısının ortaya konulması açısından önemlidir: “Benim fikrim. dost da düşman da dinlesin ki bu memle- Taha Parla. İletişim Yayınları. dil. Kemalist Tek Parti İdeolojisi ve CHP’nin Altı Ok’u. kanaatim şudur ki. bunun ötesinde ırk ve kültür birliğine dayalı. Ancak 1930’lardan sonra devletin laikleşmesi için atılan adımlar neticesinde din. kültür ve mefkure birliği ile birbirine bağlı vatandaşların teşkil ettiği bir siyasi ve içtimai heyettir. Cilt: 3. Hukukî olarak Türkiye ülkesinde yaşayanların Türk olarak kabulüne rağmen söylem ve uygulamalarda “Türk”ten “Türk ırkından gelenler” anlaşılmış olup vatandaşlık temelli ve kapsayıcı bir kavram benimsenmemiştir. 1969. İstanbul. milletin unsuru olmaktan çıkmıştır.
devlet politikası açısından dikkat çekicidir. gayrimüslimlerin. s.g. Tek Partili Dönemde Azınlık Politikaları. devlet ve toplum tarafından ötekileştirildiğini ve devlet ve toplumun bunları kendinden görmediğini göstermektedir. Bu durum. s. 238.e.136 YASAMA DERG‹S‹ 14 • ketin efendisi Türk’tür. Aktaran: Bali. Ağustos 2009. Çağatay Okutan. Arnavut ve Bulgar Pomakları’nın Türkiye’ye göç etmesine Müslüman olmaları sebebiyle müsaade edilmiştir. 146 M. Ayrıca mübadele anlaşmaları yoluyla gayrimüslimlerin sayısının azaltılması. Politika olarak ülke içerisinde milliyetçi bir politika benimsenmesine rağmen vatandaşlığa kabulde Türk olmanın yanı sıra Müslüman olma da kriter olarak aranmıştır. Bükreş Elçiliği görevindeyken Hamdullah Suphi Tanrıöver’in ısrarlarına rağmen Romanya’da yaşayan Gagavuz Türkleri göçmen kabul edilmemiştir. köle olmaktır. İstanbul. Bilgi Üniversitesi Yayınları. s. 130-131.e. devlet katında azınlıkların ne kadar vatandaş olarak kabul edildiklerinin göstergesi olması bakımından önemlidir.147 Bununla birlikte Türkçe bilmeyen farklı etnik kökenlere sahip Boşnak.” 148 Yıldız. o da hizmetçi olmaktır. a.148 “Adliye Vekili Mahmut Esat Bozkurt’un Ödemiş Nutku”. diğer hakların kullanılmasına hukuken ve çoğunlukla fiilen engel olunarak kişilerin yıpratılmasına neden olunmuştur. Ancak burada bir durum dikkati çekmektedir. Hakimiyet-i Milliyei 19 Eylül 1930.”145 Azınlık mensuplarının askere alınmasında her zaman istekli olunmamıştır. Vatandaşlığa kabulde Türk soyundan olanlara öncelik verilmiştir.. Müslüman. 147 25/1/1937 tarihli ve 3102 sayılı Türkiye ile Romanya Arasında Münakit “Dobruca’daki Türk Ahalinin Muhaceretini Tanzim Eden Mukavelename”nin Tasdiki Hakkında Kanuna ekli mezkûr Anlaşmanın şu maddesi bakış açısını açıkça göstermektedir: “Madde 2Yukarıda tasrih edilen eyaletlerde oturan ve Türkiye’ye hicret etmek arzusunda bulunan aslen Türk. Öz Türk olmayanların Türk vatanında bir hakkı vardır. Uygulamada doğrudan vatandaşlığın kaybettirilmesi yoluyla vatandaşlık hakkından mahrum bırakma uygulanmasa da. Rumen tebaalarının işbu Mukavelenamede derpiş edilen şartlar dâhilinde Romanya’yı beş senelik bir mühlet zarfında terk etmelerine müsaade olunacaktır.g. a.146 Varlık Vergisi uygulaması ve 6-7 Eylül olayları da.. Haklarından mahrum edilen bu kesimin fırsatını bulduklarında diğer ülkelere gitmeleri de vatandaşlık hakkının dolaylı olarak ihlaline sebebiyet vermiştir. 145 . 135.
150 11.) 150 Tanör. Anayasa’nın belirtilen iki maddesinde yapılan değişiklikle kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanınmış ve aynı zamanda seçme yaşı on sekizden yirmi ikiye yükseltilmiştir. maddelerinde “her Türk” ibaresi kullanılarak kadınları da içine alan bir ifade tarzı tercih edilmişken maddelerin Genel Kuruldaki görüşmelerinde mezkûr ibare “her erkek Türk” şeklinde değiştirilmiştir. Sezgin. Kanun-i Esasi Encümeninin Genel Kurula sunduğu metnin 10 ve 11. ancak ifadenin kadınların da seçme ve seçilme hakkı olduğu şeklinde anlaşılabilecek şekilde iltibas varsa bunun “her erkek Türk” şeklinde değiştirilmesini teklif etmiştir. Seçme yaşının on sekizden yirmi ikiye yükseltilmesi kadınların siyasî rüşte erkeklerden geç ulaştıklarını gösterir bir anlayışın ürünüdür. Anayasa’nın 10 ve 11. 149 . 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. Değişiklik kabul edilmiş ve Genel Kuruldaki görüşmeler esnasında kadınların seçme ve seçilme hakları ortadan kaldırılmıştır.3. maddelerinin ilk şeklinde milletvekili seçme ve seçilme ile ilgili cinsiyete dair kayda yer verildiğinden diğer seçimlerde kadınların seçme ve seçilme hakkının tanınmasında herhangi bir engel bulunmamaktadır. milletvekili seçimine katılmak hakkına sahiptir. seçim kanununda erkeklerin seçme ve seçilme hakları olduğundan bahisle Kanun-i Esasi’de buna muvafık düzenleme yaptıklarını. uygulamada kadınların bu haklardan yararlanmasında sorun yaşanmış olmalı ki Kanun’da 26/10/1933 tarihli ve 2329 sayılı 442 Sayılı Köy Kanununun 20 inci ve 30 uncu maddelerinin Değiştirilmesine Dair Kanun’la değişiklik yapılarak kadın erkek her köylünün muhtar ve ihtiyar meclisine seçilebileceği öngörülmüştür.149 Bu maddede 5/12/1934 tarihli ve 2599 sayılı Teşkilâtı Esasiye Kanununun 10 ve 11 inci Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun Kanun’la yapılan değişiklikle yirmi iki yaşını tamamlayan kadın. maddenin de ilk şeklinde otuz yaşının tamamlayan her erkek Türk’ün milletvekili seçilme hakkı olduğu hükmü. maddesinin ilk şekline göre on sekiz yaşını tamamlayan her erkek Türk. Osmanlı – Türk Anayasal Gelişmeleri. 11. erkek her Türkün milletvekili seçme hakkı olduğu öngörülmüştür. Kanun-i Esasi Encümeni Mazbata Muharriri Celal Nuri Bey. mezkûr kanunla değiştirilerek otuz yaşını bitiren kadın. 18/3/1340 tarihli ve 442 sayılı Köy Kanunu’nun köy muhtarı ve ihtiyar meclisine seçilmek ve bunları seçmek ile ilgili cinsiyet kaydı bulunmamaktadır. s. 323.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 137 7. 109-114. s. Her ne kadar Kanun’da cinsiyet kaydına yer verilmemişse de. (Gözübüyük. Seçme ve Seçilme Hakkı Anayasa’nın 10. erkek her Türk’ün milletvekili seçilebileceği ifade edilmiştir.
a. şartlar ve vasıtalarla mücehhez kılmak lazımdır. Bu kişilerden tarafsızlık ve dürüstlük beklemek. Ancak vatandaşı.. Milletvekili seçimi ile ilgili düzenlemeler 3/4/1339 tarihli ve 320 sayılı İntihabı Mebusan Kanunu Muvakkatinin Bazı Metvaddını Muadil Kanun’da yer almıştır. 1961. 151 152 . intihap edeceğini tanıyabilecek vasıflar. Ankara. yakından tanıdığı ve emniyet ettiği insanları intihap etmekte serbest bırakmayı demokrasinin hakiki icaplarına daha uygun buluruz. bunlar da milletvekillerini seçmektedir.g. Uygulamada da 1930 yılında yapılan seçimlere kadınlar katılmıştır. Bu durum. Yağmur Yayınevi. Demokrasi Yolunda. 153 Ali Fuat Başgil. Kanun’da seçmen ve milletvekili olabilmek için vergi yükümlüsü olmanın şart olmadığı belirtilmiştir.154.152 14/12/1942 tarihli ve 4320 sayılı Mebus Seçimi Kanunu ile önceki kanunlar yürürlükten kaldırılmış ve milletvekili seçimi ile ilgili hükümler sistematik bir şekilde düzenlenmiştir. Bu sistemde seçmenler milletvekillerini seçecek kişileri (müntehibisani). bunlardan “birer peygamber feragat ve fazileti istemek gibi safderunluktur. 1982.”151 Görüldüğü üzere halk temsilcilerini doğrudan doğruya seçme konusunda ehliyetli görülmemektedir.”153 Tunçay. Maksut Mumcuoğlu. Çağdaş Demokrasi Kuramlarında Katılma ve Türkiye’de Katılmanın Gelişimi. maddelerde cinsiyet kaydına yer verilmemiştir. 1946 yılındaki seçimlere kadar seçimler çift dereceli olarak yapılmıştır. s. s. CHP’nin 14/5/1931 tarihli Programında seçim sistemi hakkında şöyle denilmektedir: “Bir dereceli intihabı tatbik etmek yüksek emellerimizdendir. Bunun temini hususundaki mesainin matlub neticeyi vereceği güne kadar vatandaşı. 217.138 YASAMA DERG‹S‹ 14 • 10/4/1930 tarihli ve 1580 sayılı Belediye Kanunu’nda seçme ve seçilme haklarının düzenlendiği 23 ve 24. 153 . Hükümet temsilcilerinden oluşan seçim kurullarının gözetlediği seçimlerin tarafsızlık ve dürüstlük ilkeleri çerçevesinde gerçekleşmesi sağlanamaz. 475. s. Ancak Kanun’da oyların gizli kullanımı ve açık sayımı öngörülmediği gibi seçimlerin idarenin denetiminde yapılması öngörülmüştür. milli egemenlik ilkesi ile bağdaşmamakta olup vesayetçi bir yönetim tarzının tezahürüdür.e. Siyasî katılımın sınırlı tutulması seçimlerin sadece meşruiyet aracı olarak görülmesinden kaynaklanmaktadır. İstanbul.
23.154 Muhalif milletvekilleri. 31/5/1946. Seçim sonuçları açıklanır açıklanmaz oy pusulaları imha edildiğinden seçimlerin denetlenmesi de imkânsız olmuştur. s. Sandık başında hazırlanmış duran ve içinde kimlerin isimleri yazılı olduğu belli olan bir listeyi alıp sandığa atması veya bunu almak istememesi yurttaşın reyini kimlerin lehine kullandığını açıkça meydana koyan bir usuldür. s.e.g. 57. Oy kullanımının gizli şekilde yapılmasının öngörülmemesi 3. Nisbi temsil sisteminin öngörülmemesi 2. s. 23. 1946 yılı Milletvekili Seçimlerinde “açık oy. Seçimlerin denetiminin idarî makamlara bırakılması Aydın Milletvekili Adnan Menderes gizli oy ile ilgili düşüncelerini şu şekilde açıklamıştır: “Reylerin gizliliğine ehemmiyet verilmiş olması tasarının dikkati çeken diğer bir hususiyetidir. 31/5/1946. asıl olarak milletvekilleri seçimlerinin bir günde ve tek dereceli olarak yapılması hedeflenmiştir. Ayrıca seçimlerin gözetim ve denetimi de idarî makamlar tarafından yapıldığından seçimlerin özgür bir biçimde gerçekleşmesi sağlanamamıştır. C. Bu gizlilik prensibinin de kâfi teminat altına alındığını göremiyoruz. Yasama Yılı: 3.157 TBMM Tutanak Dergisi. Reyini kullanırken yurttaşın her türlü tesirden azade olarak vicdaniyle başbaşa kalabilmesi. 156 TBMM Tutanak Dergisi.. 57.156 Kanun’da ayrıca oyların açık sayımının yapılacağı öngörülmemiştir. Yasama Yılı: 3.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 139 5/6/1946 tarihli ve 4918 sayılı Milletvekilleri Seçim Kanunu ile milletvekili seçimine ilişkin hükümler yeniden düzenlenmiştir. Yasama Dönemi: 7. 31/5/1946. a. 155 TBMM Tutanak Dergisi. Yasama Dönemi: 7. B. 275.”155 Tasarının Genel Kurul görüşmelerinde oyun gizli kullanımını öngören değişiklik önergesi kabul edilmemiştir. Yasama Dönemi: 7. Kanun Tasarısı ile. B. 57. Bilhassa bizim gibi tek parti sisteminden yeni ayrılmakta olan memleketler için bunun ehemmiyeti çok büyüktür. 154 . C. Gizlilik bunun neresinde kalır. reylerin serbestliği bakımından en mühim bir esastır. C. 308. 246. gizli sayım/tasnif” ilkeleri uygulanmıştır. 157 Zurcher. s. 247. Tasarıyı demokrasi açısından bir ilerleme olarak görmelerine rağmen Tasarıda üç önemli eksikliğe değinmişlerdir: 1. Bunlara ilaveten seçimlerde hileli oy kullanılmıştır. Yasama Yılı: 3. B. 23.
s. bu Kanun’a tabi olmuşlardır. 7. s. Geleneksel değerleri savunan parti. 79. maddesinde dernek kurma hak ve hürriyeti. seçimlerin yargı gözetimi ve denetimi altında yapılmasını düzenlemesidir. eşit. Seçimleri müteakip İkinci Meclis döneminde ilk muhalefet partisi olarak. Dünya Savaşı’na kadar siyasi partiler özel hukuk konusu kabul edildiğinden. maddesinde aşağıdaki şekilde seçimlere ilişkin temel esaslar belirtilmiştir: “Milletvekili seçimi tek derecelidir ve ekseriyet usulüne göre genel. . eğer bunlara aykırı olursa hâkim kararı ile feshedileceği düzenlenmiştir.4. maddesinde. dolayısıyla özel hukuk konusu kabul edilen siyasi partiler. bireysel hürriyetleri korumayı ve meşru bir muhalefet çalışması sergilemeyi hedeflemektedir. Siyasî Parti Kurma ve Siyasî Faaliyette Bulunma Hakkı Anayasa’da siyasi partiler ile ilgili bir düzenleme bulunmamaktadır.”158 Kanun’un en önemli yeniliği. bir cemiyetin gayesinin. Kanun’un 1. maddesinde derneklerin sınırının kanunla çizileceği ifade edilmiştir. C. 9 Eylül 1923’te Türkiye Cumhuriyeti’nin siyasî tarihinin temeli olan Halk Fırkası kurulmuştur. Oyların sayılması ve ayrılması açıktır. Medeni Kanun’da cemiyetlerin kurulması açısından serbest kuruluş sistemi benimsenmiştir. Türkiye’de İnsan Hakları Birinci Kitap Siyasal parti Programları. Anayasa’nın 70. 17. Adil ŞAHİN. Oy serbest ve şahsidir.159 Ancak Cumhuriyetin ilk muhalefet partisi Şeyh Sait İsyanı üzerine çıkarılan Tak158 159 Kavanin Mecmuası. gizli oyla yapılır. 21/2/1950 tarihli ve 5545 sayılı Milletvekilleri Seçimi Kanunu seçime dair işleri detaylı bir şekilde düzenlemiştir. Mayıs 2005. 511. II. bunlar dernek kurma hürriyeti bağlamında ele alınmıştır. TpCF 17 Kasım 1924’te kurulmuştur. Türk Medeni Kanunu’nun 71. 28/6/1938 tarihli ve 3512 sayılı Cemiyetler Kanunu ile dernekler. Hükümet Programları ve Uygulama (1920-1930). Beta Basım. kanuna ve genel ahlak kurallarına aykırı olamayacağı. X.140 YASAMA DERG‹S‹ 14 • 9/7/1948 tarihli ve 5258 sayılı Milletvekilleri Seçimi Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine ve Bu Kanuna Bazı Maddeler Eklenmesine Dair Kanun’la 4918 sayılı Kanun’da yapılan değişiklikle gizli oy ve açık sayım sistemi öngörülmüştür. İstanbul. oligarşik gayelere karşı koymayı.
2001. 502 belediyeden 22’sinde başarılı olmuştur. hükümet tarafından kapatılmıştır. Her ne kadar halkın CHP’ye karşı tutumunun belirlenmesi amacıyla kurulmuş olsa da SCF. 2. s. 66.161 Çok partili siyasi hayata geçene kadar belirtilen örnekler dışında 1930 ve 1931 yıllarında birkaç parti kurulmuşsa da bunlar. Mustafa Kemal bir konuşmasında şunu söylemiştir: “…cumhurbaşkanlığında bulunduğum halde Partimizin genel başkanlığını da övünerek muhafaza ediyorum. ciddi bir alternatif haline gelmesi ve aynı zamanda CHP’ye karşı kesimlerin birleşme merkezi olması sebebiyle yapılan baskılar üzerine 17 Kasım 1930’da kendini feshetmiştir. 730.” şeklinde bir yargıya varmışsa da İsmet İnönü TpCF ile Şeyh Sait İsyanı arasında bağlantı olmadığını şu şekilde ifade etmiştir: “TpCF’yi bizim arkadaşlarımız kurdular. s.”163 Faik Ahmet Barutçu.”160 1929 Dünya Ekonomik Buhranı’nın etkisiyle ekonomik ve sosyal şartların fevkalade zorlaşması üzerine Mustafa Kemal Atatürk’ün talimatı ile. 163 Aktaran: Mahmut Goloğlu. 6. 160 . gericilerin kalesi. Ama iyi bir şey olmamıştır. 285-293. Belediye seçimlerindeki tüm engelleme ve baskılara rağmen SCF. 161 Goloğlu. Ankara. İstanbul. büyük kitlelerin SCF’ye yönelmesine sebep olmuştur.e. Şeyh Sait İsyanı bizi korkuttuğu için. Yüzyıl Yayınları.. yeni olan devrimi koruma kaygısıyla bu partiyi kapattık. 162 Tunçay. Fethi Okyar 12 Ağustos 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkasını (SCF) kurmuştur. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi I 1924 – 1930 Devrimler ve Tepkiler. Partinin feshini müteakip Şurayı Devlet kararı ile SCF’nin kazandığı belediye seçimleri bozdurulmuş ve SCF mensubu memurlar görevlerinden alınmıştır. Mayıs 2007. 21. Onu korumalıydık. s. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. a. Devrimlerin henüz tam olarak benimsenmemesi ve CHP’nin politikalarının bazı kesimler üzerindeki olumsuz etkisi. Atatürk 1927 yılında her ne kadar “Bu fırka ülkede suikastçıların. Hata ettik.g. ümit kaynağı oldu.162 Tek parti döneminde Cumhurbaşkanından kaymakamlara kadar kamu görevlileri aynı zamanda CHP’nin de üyesiydiler.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 141 rir-i Sükûn Kanunu’nun verdiği yetkiye dayanılarak 5 Haziran 1925 tarihli hükümet kararı ile kapatılmıştır. Cilt. Siyasi Anılar Milli Mücadeleden Demokrasiye. s. Türkiye Cumhuriyetinin Tarihi II 1931 – 1938 Tek Partili Cumhuriyet. Korusaydık şimdi demokrasi geleneği yerleşmiş olacaktı.
Genel Başkan Vekili Başbakan. Siyasal Kurumlar ve Anayasa Hukuku. 392.. 167 Tunçay. İstanbul. II. CHP’nin 1935 Kurultayından sonra fiili parti ve devlet birliği resmileştirilmiştir. Türkiye Cumhuriyetinin Tarihi II 1931 – 1938 Tek Partili Cumhuriyet. 5545 sayılı Kanun’un 45 ila 48. 399. Bası. 16 Aralık 1946’da Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi ile Türkiye Sosyalist Partisi kapatılmıştır. Parti Genel Sekreteri İçişleri Bakanı ve il başkanı vali olarak 1936 yılında yayınlanan bildiride belirtilmiştir. Sevinç Matbaası.parti özdeşliği sağlanmıştır. 180. Demokratik sistemin hazırlayıcısı olarak görülen CHP vesayetçi bir partidir. s. İlk olarak 18 Temmuz 1945’de Milli Kalkınma Partisi.166 Partiye üye olmak için TpCF ve SCF tüzüklerinde sırası ile “Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı” ve “her Türk vatandaşı” kıstas olarak belirlenmişken CHP Tüzüğünde (1927 ve 1931) “her Türk vatandaş” kıstas olarak belirlenmiştir. maddelerinde siyasî partilerin radyoda propaganda yapmaları düzenlenmiştir. DP iktidara geldikten sonra 5545 sayılı Kanun’da değişiklik yapılarak muhalefet partilerinin hakları alınmış ve radyo sadece iktidar partisinin propagandasının yapılmasına hasredilmiştir. 166 Goloğlu. 210. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları No: 271.164 1930’lu yıllarda Avrupa’daki faşist rejimlerin etkisi altında herkesi parti üyesi olarak gören bir anlayış hakim olmuştur. 417. Ankara. Dönemin Başbakanı Adnan Menderes bunu şu şekilde savunmuştur: Tarık Zafer Tunaya. s. 1969. 452. 1950 yılında yapılan milletvekili genel seçimlerinden önce DP temsilcileri ısrarla siyasî partilerin radyodan propaganda yapma haklarını savunurken. ardından 7 Ocak 1946’da DP kurulmuştur. 164 165 .142 YASAMA DERG‹S‹ 14 • Çok partili hayata geçme denemelerinde başarılı olunamaması üzerine tek parti yönetimi çeyrek asırlık süre devam etmiştir. Mümtaz Soysal. Çok partili hayata geçilse de parti kapatmaları devam etmektedir. a. s. Dünya Savaşı sonrası yeni bir dünya sisteminin kuruluyor olması ve o zamanın yöneticilerinin ülkeyi Batı’nın yanında görmek istemeleri üzerine çok partili siyasi hayata geçilme kararı alınmıştır.165 Tek parti döneminde büyük ölçüde devlet . Anayasaya Giriş. Parti Genel Başkanı Cumhurbaşkanı. 314.g. 4. s. 1980.e.167 “her Türk vatandaşı” ibaresi “her Türk vatandaş” ibaresine nazaran hukuki bir ibare olup ikinci ibareden bir etnik gruba ait olan vatandaşlar anlaşılmaktadır.
1924
ANAYASASI DÖNEM‹NDE
‹NSAN HAKLARI
143
“Radyoda konuşmanın, meydanlarda konuşmanın adabını öğrenelim. Ondan sonra hak isteyelim. Bugün muhalefet partileri işte bu sebepten Devlet radyosunu kullanmaktan mahrumdurlar.”168
DP döneminde muhalefet partilerinin faaliyetleri engellenmiştir. İsmet İnönü’nün 1952 yılının Eylül ayındaki ülke gezisi esnasında Balıkesir’de konuşma yapmasına Balıkesir Valisi tarafından izin verilmemiştir. Özellikle ellili yılların sonunda İnönü çeşitli yerlerde saldırıya uğramış ve Kayseri’de toplantı yapması asker kullanılarak engellenmeye çalışılmıştır.169 21/7/1953 tarihli ve 6185 sayılı Üniversiteler Kanununun 46 ıncı Maddesinin (a) Fıkrasının Değiştirilmesi Hakkında Kanun’la üniversite öğretim üyelerinin siyasî kuruluşlarda görev almaları ve siyasî beyan ve yayında bulunmaları yasaklanmıştır. Çok partili hayatta, seçim çevrelerinde uygulanan listeli adî çoğunluk sistemi adil olmayan sonuçlar ortaya çıkarmıştır. 1950 seçimlerinde DP yüzde 53,35 oy almasına rağmen 408 milletvekili çıkararak Mecliste yüzde 83,57 oranında temsil edilme imkânı bulmuşken CHP yüzde 39,78 oy almasına rağmen 69 milletvekili çıkararak Mecliste yüzde 14,4 oranında temsil edilmiştir. 1954 ve 1957 seçimleri de benzer şekilde olup adil olmaktan uzaktır. Ayrıca bu dönemde DP başarılı olamadığı seçim çevrelerini cezalandırmıştır. Bu bağlamda Adıyaman İlçesi, CHP’ye oy veren Malatya’dan ayrılarak il yapılmış, Cumhuriyetçi Millet Partisine oy veren Kırşehir ilçe yapılmıştır. Aynı şekilde Kastamonu’ya bağlı Abana İlçesi de köy haline getirilmiştir.170 11/9/1957 tarihli ve 7053 sayılı Milletvekilleri Seçimi Kanununun 35 ve 109 uncu Maddelerininin Tadiline ve Bu Kanuna Muvakkat Bir Madde İlâvesine Dair Kanun’la muhalefet partilerinin güç birliği yapmaları engellenmiştir. CHP’nin yıkıcı, gayrimeşru ve kanun dışı faaliyetlerini araştırmakla yükümlü Tahkikat Komisyonu kurulmuştur. On beş üyeden oluşan Komisyonun gayesi muhalefet partisinin faaliyetlerine engel olarak partiyi sindirmektir. 27/4/1960 tarihli ve 7468 sayılı TBMM Tahkikat Encümenlerinin Vazife ve Salâhiyetleri Hakkında Kanun ile Tahkikat Komisyonuna yargı ve yürütTBMM Tutanak Dergisi, Yasama Dönemi: 10, Fevkalade İçtima, C. 1, B. X, 30/6/1954, s. 321. 169 Zurcher, a.g.e., s. 324, 349. 170 Abana 1968’te tekrar ilçe yapılmıştır.
168
144
YASAMA DERG‹S‹ 14
•
me yetkisini de muhtevi birçok yetki verilmiştir. Mezkûr Kanun, çoğunluk iktidarının kendi diktatörlüklerini ilan ettiklerinin bariz bir örneğidir. Kanun’un ilk iki maddesi Komisyonun gerçek gayesini açık bir şekilde ortaya koymaktadır:
“MADDE 1. — Türkiye Büyük Millet Meclisi Tahkikat encümenleri ve naib olarak vazifelendirecekleri tali encümenler; Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu, Askerî Muhakeme Usulü Kanunu, Basın Kanunu ile diğer kanunlarda Cumhuriyet Müddeiumumisine, sorgu hâkimine, sulh hâkimine ve askerî adlî âmirlere tanınmış olan bilcümle hak ve salâhiyetleri haizdir. MADDE 2. — Türkiye Büyük Millet Meclisi Tahkikat encümenleri: a) Tahkikatın selâmetle cereyanım temin maksadıyla her türlü neşriyatın yasak edilmesine, b) Neşir yasağına riayet edilmemesi halinde mevkute veya gayrimevkutenin tabı veya tevziinin men’ine, c) Mevkute veya gayrimevkutenin toplatılmasına, mevkutenin neşriyatının tatiline veya matbaanın kapatılmasına, ç) Tahkikat için lüzumlu görülen veya sübut vasıtalarından olan her türlü evrak, vesika veya eşyanın zaptına, d) Siyasi mahiyet arz eden toplantı, hareket, gösteri ve emsali faaliyetler hakkında tedbir ve karar almaya, e) Tahkikatın selâmetle intacı içi lüzumlu göreceği bilcümle tedbir ve kararları ittihaz etmeye ve Hükümetin bütün vasıtalarından istifade eylemeye, dahi salahiyetlidir.”
Kanun’un diğer maddelerinde Komisyon kararlarına muhalefet edenlerin bir seneden üç seneye kadar ağır hapis cezası ile cezalandırılacağı, Komisyon kararlarının yerine getirilmesinde ihmali olanlar ile suistimali görülenlerin cezalandırılacağı, Komisyon çalışmaları gizli olduğundan bunları ifşa edenlerin cezalandırılacağı ve yalan şahitlik yapan ve yalan yere yemin edenlerin Türk Ceza Kanunu’nda belirtilen cezanın iki misli ile cezalandırılacağı öngörülmüştür. Kanun’un çıkması üzerine tepkiler artmış ve büyük şehirlerden gösteriler tertip edilmiştir. Bu Kanun, “bardağı taşıran son damla”171 olmuş ve 27 Mayıs 1960’ta askerî yönetimin iktidara el koyması ile sonuçlanmıştır.
171
Tanör, Osmanlı – Türk Anayasal Gelişmeleri, s. 354.
1924
ANAYASASI DÖNEM‹NDE
‹NSAN HAKLARI
145
7.5. Kamu Hizmetine Girme Hakkı Anayasa’da kamu hizmetine girme hakkında temel hak ve hürriyetlerin düzenlendiği bölümde değil, Çeşitli Maddeler başlıklı Altıncı Bölümde düzenlenmiştir. Anayasa’nın 92. maddesine göre, siyasî hakları kullanmayı haiz her Türkün ehliyet ve hak edişine göre Devlet memuriyetinde istihdam edilmek hakkı olduğu belirtilmiştir. 93. maddede göre memurların niteliği, hakları, görev, maaş, atama, görevden alınma, terfi ve ilerlemelerinin kanunla düzenleneceği; 94. maddede kanuna aykırı amirin emrine itaat eden memurun mesuliyetten kurtulamayacağı ifade edilmiştir. Anayasa’da Türk vatandaşlarının ehliyet ve hak edişine göre kamu hizmetine girme haklarının olduğu belirtilmişse de uygulamada çeşitli sorunlar bulunmaktadır. Öncelikle kanunlarda vatandaşlığın esas alınmasından ziyade soy bağına ait ibareler kullanılmıştır. Örneğin 18/3/1926 tarihli ve 788 sayılı Memurin Kanunu’nun 4. maddesinde memur olmanın şartları arasında “Türk olma”ya yer verilmiştir. Anayasa her ne kadar Türk kelimesinden ne anlaşılması gerektiğini vatandaşlık anlamında belirtmişse de uygulama, farklı şekilde olmuştur. Ayrıca 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 48. maddesinde düzenlendiği gibi “Türk vatandaşı olmak” demek varken “Türk olmak” şeklinde ifade etmek insan haklarına uygun bir düzenleme tarzı değildir. Uygulama da özellikle sınav ilanlarında kamuda istihdam edilme, etnik olarak Türk olma şartına bağlanmıştır. Örneğin Ankara Askerî Baytar Mektebine Talebe Kayıt ve Kabulü, Harp Akademisi Komutanlığı ve Askerî Veteriner Okuluna Talebe Kayıt ve Kabulü ile ilgili gazete ilanlarında şartlar arasında “Türkiye Cumhuriyeti tebaasından ve Türk ırkından olmak” ibaresine yer verilmiştir.172 Memurin Kanunu’nun 4. maddesinde belirtilen ecnebi kız ve kadınları ile evli olmamak şartı da kamu hizmetine girmede insan haklarına aykırı bir düzenlemedir. Ayrıca Kanun’un 6. maddesinde kadınların memur ve müstahdem olmaları caiz görülürken kadınların ne gibi hizmetlerde istihdam edileceklerinin her bakanlığın kanununda düzenleneceğinin öngörülmesi eşitlik ilkesi ile bağdaşmamaktadır. Kanun’un 10. maddesinde memurun sicil dosyasında ismi, mahlası, lakabı, mezhebi ve milliyetine yer verileceği belirtilmiştir.
172
Yıldız, a.g.e., s. 327-333.
7.6. Meclis olduğu belirtilmiştir. maddesine göre vergi..e. Bu sistemde Anayasa’ya aykırılık yargısal olarak ileri sürülemediğinden. Anayasa’ya aykırılığı önleyecek bir mekanizma öngörülmemesi sebebiyle bu dönemde Anayasa’ya aykırı birçok kanun çıkarılmıştır. maddede de vergilerin ancak bir kanun ile konulacağı ve toplanacağı. Esas Teşkilat Hukuku. il özel idareleri ve belediyeler tarafından teamülen alınmakta olan vergi ve yükümlülüklerin yeni düzenleme yapılana kadar alınmaya devam edeceği belirtilmiştir. 85. devletin genel gider masraflarına halkın katılması demektir ve buna aykırı olarak gerçek veya tüzel kişiler tarafından veya onlar adına vergi. Hak ve Hürriyetlerin Sınırlanmasının Kanuna Bırakılması Anayasa’da bazı hak ve hürriyetler düzenlenmekle birlikte bunların sınırlandırılması kanuna bırakılmıştır. 8. 10.173 Liberal demokrasilerde yasama organının hak ve hürriyetleri kanunla düzenlemesinin hak ve hürriyet ortamının oluşmasında yeterli olduğu görüşü zamanla değerini kaybetmiştir. Bu sebeple insan hakları bakımından en tehlikeli organın hükümet değil.1. a. s.174 Ünlü hukukçu Hauriou da şöyle demiştir: 173 174 Özbudun.146 YASAMA DERG‹S‹ 14 • Müslüman olmayanlar “Kanun-i Esasi vatandaşı” olarak kabul edildiğinden istisnai durumlar haricinde kamuda istihdam edilmemiştir. s. 265. Başgil. İki dünya savaşı arasında hak ve hürriyetlerin güvence altına alınamaması acı bir şekilde tecrübe edilmiştir. devlet. Vergi Ödevi Anayasa’nın 84.g. 1924 Anayasası’na İnsan Hakları Bağlamında Yöneltilen Eleştiriler 8. Bu sebeple dolaylı olarak Anayasa’yı değiştirmenin mümkün olduğu ifade edilmiştir. aşar ve başka yükümlülük getirilmesi yasaktır. kanun ile Anayasa’nın hak ve hürriyetlere dair hükümleri askıya alınmıştır. .
hukukî teminata bağlanmadığından Anayasa. İlmin Işığında Günün Meseleleri. Esas Teşkilat Hukuku. 177 Lewis. s. a. İlmin Işığında Günün Meseleleri. Örneğin Varlık Vergisi ile ilgili işlemlere kanun ile yargı yolu kapatılmış ve böylece ihlallerin mahkeme önünde takibi bile sağlanamamıştır. 62. s. 181 Başgil. s. 175 176 .179 8. kanunların Anayasa’ya uygunluğu ve aykırılığı konusunda kaide ve ölçü belirlememiştir. o da mutlak bir hâkimiyete sahip olduğuna inanan parlamentolardır. Esas Teşkilat Hukuku. vatandaşların hak ve hürriyetlerine aykırı düzenleme yapmaktan ve uygulamaları benimsemekten önleyecek tek engelin dört senede bir yapılan seçim endişesi olduğu dile getirilmiştir.. hiçbir sebep ve bahane ile ihmal veya tatil olunamaz. ölü doğmuştur. 237.”175 Anayasa. maddesinde belirtilen “Teşkilatı Esasiye Kanunu’nun hiçbir maddesi.177 Hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasının tamamen kanuna bırakılması. Türk Demokrasi Tarihi. 266. Anayasa’nın 103. 495.” hükmü.e. Anayasa’da öngörülen hak ve hürriyetleri anlamsız bırakmıştır. Her ne kadar dilekçe hakkı kullanılabilirse de bu yol. Maliye Bakanlığına 1943 yılı Ocak ayına kadar on bini aşkın başvuru yapılmışsa da sadece vefat veya iflas edenlere ilişkin bazı tahakkuklar iptal edilmiştir.181 Maddenin görüşmeleri sırasında.g. 242.g. s. 179 Mumcu. 298. s. etkin bir çözüm üretmekten uzaktır.2. s.176 Özellikle yargı yolunun kapatıldığı durumlarda hak ve hürriyetlerin ihlalini ileri sürebilmek bile mümkün olmamıştır.. Anayasa maddeleri aleyhine uygulama Başgil. s. a. Küzeci. 180 Başgil.180 Haklı olarak iktidarı. 178 Karpat. Başgil.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 147 “Zamanımızda yıkılması gereken son bir Bastil kalmıştır. 57.e. Hiçbir kanun Teşkilatı Esasiye Kanunu’na münafi olamaz.178 Bu bakımdan Meclis iradesine hiçbir sınırlama getirilmemesi büyük bir aksaklıktır. Hak ve Hürriyetlerin Korunmasını Sağlayacak Bir Mekanizmanın Öngörülmemesi Anayasa vatandaşların hak ve hürriyetlerini koruyacak ve iktidar partisinin insan haklarına aykırı kanun çıkarmasına engel olabilecek bir mekanizma öngörmemiştir.
2 Mayıs 1927 TBMM Dâhili Nizamnamesi’nin 37.”183 Anayasa’nın 35.. s. Anayasa’ya aykırılığı iddia edilen hususlar da siyasi sebeplerle reddedilmiştir. komisyonlar. s. dönemin Adalet Bakanı Mahmut Esat Bey şu şekilde cevap vermiştir: Memleketin menfaatini gerektiren şeyler hiçbir vakit Anayasa’ya aykırı olamaz. kendilerine havale edilen teklif ve tasarıları ilk önce Teşkilatı Esasiye Kanunu’nun metin ve ruhuna aykırı olup olmadığını tetkik etmekle görevli olup teklif veya tasarı Teşkilatı Esasiye Kanunu’na aykırı görülürse gerekçesi belirtilerek maddelerin görüşülmesine geçilmesi reddedilecektir. 184 Kubalı. 465 . 182 183 . Anayasa’ya aykırılık incelemesinin etkin bir şekilde yapılmasını temin edememiştir. Bu durumun gerçekleşmesinde Meclis.e. maddesi doğrultusunda kanunların Mecliste yapılması ve görüşülmeleri esnasında Anayasa hükümlerinin üstünlüğünü öngören bir düzenleme. 1924 Anayasası döneminde bu yetki cumhurbaşkanları tarafından kullanılmamıştır.148 YASAMA DERG‹S‹ 14 • olursa ne olacağı belirtilmediği dile getirilmişse de. Sezgin. Şapka İktisâsı Hakkında Kanun Teklifinin Anayasa’ya aykırı olduğunu iddia eden Nurettin Paşa’ya. s. konunun üzerinde pek durulmadan madde kabul edilmiştir. Bu yetki kullanılabilseydi kısmen Anayasa’ya aykırı düzenlemelerin kanunlaşmasına engel olunabilinirdi. maddesinin ikinci fıkrasında Teşkilatı Esasiye Kanunu ve bütçe kanunları hariç olmak üzere Cumhurbaşkanının uygun görmediği kanunları bir daha görüşülmek üzere gerekçesi ile birlikte Meclise tekrar görüşülmek üzere on gün içerisinde iade edeceği öngörülmesine rağmen.g. olmamakla sınırlıdır.182 Anayasa’nın 103. a.184 Gözübüyük. maddesinde düzenlenmiştir. 164. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri.466. Goloğlu. cumhurbaşkanlarının kendilerini Mecliste çoğunluğa sahip siyasî partinin resmi veya manevi lideri olarak görmeleri ve bir parti ve hükümet organı gibi hareket etmeleri etkili olmuştur. Bu maddeye göre. siyasî bir denetim mekanizması şeklinde olup. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi – I 1924 – 1930 Devrimler ve Tepkileri. Ancak bu hükmün uygulanmamasında. hükümet ve cumhurbaşkanlarının seçim dönemlerine göre görev yapmaları ve genellikle aynı siyasî eğilimde olmaları da etkili olmuştur. 170. Her ne kadar İçtüzükte bu şekilde düzenleme mevcut olsa da düzenleme.
333 – 335. a. s.188 Meclis çoğunluğunun hükümeti oluşturması sebebiyle parlamenter denetim yolları. Demokrasiye ve Diktatörlüğe Dair. GenelBaşgil. dönem içerisinde de pek çok kişi kanunların Anayasa’ya uygunluğunu denetleyecek bir Anayasa Mahkemesi kurulması gerektiğini belirtmişlerdir. tüzüklerin kanunlara uygunluğunun tespiti görevi Meclise verildiğinden.185 Anayasa’nın 103. 188 Feyzioğlu. hak ve hürriyetler bakımından en tehlikeli kuvvetin kanun koyucu olduğu belirtilmiştir. Kanunların Anayasa’ya uygunluğunun denetimi yolu içtihat ile sağlanamayınca.187 Böylece zaten birkaç denemeden başka örneği bulunmayan girişim engellenmiştir.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 149 Uygulamadan kaynaklanan ihlalleri önlemek veya bunların cezaî takibinin yapılması için adlî ve idarî yollara başvurulması mümkünken kanundan kaynaklanan bir hak ihlali için başvuru mercii Anayasa’da öngörülmemiştir. 164. 2003. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 4 Şubat 1931 tarihli kararıyla kanunların Anayasa’ya aykırılığı sebebi ile bunları uygulamamanın hâkimlerin görev ve yetkilerine girmediği belirlenmiştir. Anayasa’ya aykırı kanunların mahkemeler tarafından def’i yoluyla denetiminin yapılmasının mümkün olduğu bazı hukukçular tarafından belirtilmiştir. Kanunların Anayasaya Uygunluğunun Siyasal ve Yargısal Denetimi ve Yargısal Denetim Alanında Ülkemizde Öncüler. 320 – 321.e. Osmanlı – Türk Anayasal Gelişmeleri. maddesi hükmünün mahkemelerin kanunların Anayasa’ya uygunluğunu denetleyeceği şeklinde anlaşılmasına yönelik birkaç başarısız deneme haricinde yargısal bir içtihat oluşturulabilmesi sağlanamamıştır. No: 19-1. kanunların Anayasa’ya uygunluğu değil. Hukukun Ana Mesele ve Müesseseleri. s. s. 185 186 . 67. maddesine göre. s. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları. Uygulamada da Anayasa’nın 103.186 Ancak millet egemenliği ve meclisin üstünlüğü benimsendiğinden ve Anayasa’nın 52.g. insan haklarının korunması gayesi ile pek kullanılmamıştır. İlmin Işığında Günün Meseleleri. Başgil. Kanunların Anayasa’ya aykırılığını tespit ederek yasama organını frenleyecek bir mekanizma öngörülmemiş olması sebebi ile. Kubalı. 187 Tanör. kanunların Anayasa’ya uygunluğunu içtihat yoluyla sağlamak hukuken çok zordu. maddesinde belirtilen kanunların Anayasa’ya aykırı olamayacağı hükmüne göre. Kanunların Anayasaya Uygunluğunun Kazaî Murakabesi. Erdal Onar. 165 – 166. Ankara. 1951. Danıştay da benzer yönde tutum almıştır. s. s. Turhan Feyzioğlu. 78. s. Ankara. 121..
150 YASAMA DERG‹S‹ 14 • de muhalefet partilerine mensup milletvekillerince kullanılan denetim yolları Anayasa’nın 22. 1924 Anayasası döneminde kurulan Meclis soruşturması komisyonlarından sadece Van’ın Özalp İlçesinde otuz üç kişinin yargılanmadan öldürülmesi hadisesi insan hakları ile doğrudan ilgilidir. Görüldüğü üzere iktidara gelmelerinin üzerinden uzun bir süre geçmesinden sonra komisyonun kurulması da olayın siyasî amaçlı olduğunu göstermektedir. Ancak uygulamada insan haklarının korunmasına veya insan hakları ihlallerinin önlenmesine katkı sağlamak bir yana meclis soruştur189 Kubalı.189 İçtüzük’te 28/12/1957 tarihinde yapılan değişiklikle. maddesine göre Meclis bir konu hakkında re’sen bilgi edinmek isterse de soruşturma komisyonu kurabilir. İçtüzük’ün 149 ila 156. İçtüzük’ün 177. Bu denetim yoluna. 1943 yılındaki otuz üç kişinin öldürülmesi olayı hakkında 15/8/1956 tarihinde Meclis Soruşturması Komisyonu kurmuştur. 6 . 167. s. Soru. a. hükümet üzerinde etki yapmaktan ziyade kamuoyunda etkisi olması sebebi ile başvurulmaktadır. maddelerinde düzenlenen yazılı ve sözlü soru.g.e. Meclis soruşturması ile başbakan ve bakanların cezaî ve malî sorumluluklarını gerektiren bir iddiadan hareket ederek soruşturma yapılması talep edilmektedir.7 Eylül 1955 tarihlerinde İstanbul ve İzmir’de gayrimüslimlerin mallarının yağmalanması hadisesinin etkilerini siyaseten azaltmak isteyen DP. karşı cevap süresinin on beş dakikadan beş dakikaya indirilmesi. Esasında bu yol her ne kadar Meclis soruşturması olarak İçtüzük’te adlandırılsa da gerçekte Meclis araştırması mahiyetindedir. soruların sadece cuma günleri bir saat süre ile sorulması. maddesinde öngörülmüştür. aynı milletvekilince ikiden fazla soru sorulmaması. . Gensorunun görüşülebilmesi için müzakeresiz işaret oyuna başvurulmakta olduğundan iktidar partisinin Mecliste çoğunluğu elinde bulundurması sebebi ile bu denetim yolu işletilememiştir. Bu yol kullanılarak insan haklarının korunmasına katkı sağlanabilir. cevap verme sürelerinin uzatılması ve “memleketin emniyet ve selameti mülahazası ile cevap vermekten imtina” edilebilmesine imkân tanınması öngörülmüştür. gensoru ve meclis soruşturmasının Meclisin yetkilerinden olduğu ve bunların İçtüzük’te düzenleneceği belirtilmiştir.. belirli konular hakkında bilgi talebini sağlamayı hedeflemektedir.
Tunçay. şahsi hükümet midir. İklim Yayıncılık. s. a. Hatta bazıları bu dönemi değişik bir tür diktatörlük olarak nitelendirmişlerdir. belli değildir.g. 314.” 192 Tanör. Cemal Kutay.Tercüman Yayınları. Bunun için de bir muhalif fırka tesis ediyorum.e.g. 9.190 Atatürk de 1930’da genel durum hakkında şöyle demektedir: “Bugünkü manzara aşağı yukarı bir dictature manzarasıdır (…) [ve] Ben öldükten sonra arkamda kalacak müessese. Mustafa Kemal’in Önlenen Demokrasi Girişimi Serbest Cumhuriyet Fırkası. Ölmeden evvel isterim ki millet hürriyete alışsın. solu. Fakat bugün idare şekli Cumhuriyet midir. Üç Devir’de Bir Adam.e. uluslararası kuralların benimsenmesi ve önemli hukuk devrimlerinin yapıldığı Atatürklü yıllarda otoriter yönetim sonucu hak ve hürriyet Lewis. s.. Rejimin yerleşmesinin sağlandığı 1925 ile 1929 yılları arası. Hak ve hürriyetler sınırlandırılmış. Fethi Okyar. 443) Atatürk’ün başka bir vesileyle şunu söylediği aktarılmaktadır: “Ben Cumhuriyet’i tesis ettim. DP Meclis Grubunun talebi üzerine CHP ve bir kısım basının faaliyetleri hakkında Meclis Tahkikatı açılması 18/4/1960’da kabul edilmiştir. İstanbul. 289. Ben fani bir insanım. 1980. hak ihlallerinin yoğun yaşandığı “şiddet politikası”193nın uygulandığı bir dönem olmuştur...g. 289. s. Sonrasında ise yaşam hakkı ve kişi hürriyeti açısından az tehlikeli olmasına rağmen rejime karşı siyasi faaliyet yasaklanmış ve gazeteler sıkı denetim altında tutulmuştur. baskı ve şiddet politikası tatbik edilmiştir. Osmanlı – Türk Anayasal Gelişmeleri. Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu.”191 Bu sebeple hak ve hürriyetlerin korunması noktasında hem kanunî hem de uygulamada ihlaller ile karşılaşılmıştır. seçkinci ve vesayetçi nitelikte olduğu genel olarak kabul görmektedir. 190 191 . Mayıs 2004.194 Laikleşme. dinî ve etnik hareketleri hedef aldığı ifade edilmiştir. bir istibdat müessesidir.e. a. 193 Tanör. diktatörlük müdür. 194 Lewis. Kemalist dönemin otoriter.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 151 ması DP’nin son döneminde muhalefeti susturma gayesi ile kullanılmıştır. s. s. Sonuç Siyasal bir rejim olarak. s. 392 – 393. 306. a. 58 – 59.192 Anayasa’nın kabulünden Şeyh Sait İsyanı’na kadar görece rahat olan durum isyanla birlikte ortadan kalkmıştır. 16. Baskıların özellikle işçi sınıfını. İstanbul. s. (Eserin ilerleyen sayfalarında (s.
333. 1946 yılında yapılan ilk çok partili seçimlerle birlikte demokratikleşme süreci hızlanmıştır. Atatürk’ün ölümünü müteakip hak ve hürriyetlerin genel görünümünde gerileme yaşanmıştır. a. a. II. 336. . Geçmişe ait değerlerin ortadan kaldırılarak yerine Batılı devletlerce benimsenen değerlerin konması.195 Türk dil ve kültürüne dayalı ulusçuluk anlayışı doğrultusunda etnik ve gayrimüslim gruplar Türkleştirilmeye çalışılmıştır. Cum195 196 Tunçay. 1950’de iktidar.. Hukuk devrimleri ile insan hak ve hürriyetlerinin alt yapısı belirlenmişse de uygulamada fevkalade hak ve hürriyet ihlalleri ile karşılaşılmıştır.g. Tek parti döneminde (1923 – 1945 ) Devletin bireylerin hak ve hürriyetlerini teminat altına alması bir hedef olarak belirlenmemiştir. Savaş yıllarının sıkıntı ve gerginliği. Milli Mücadeleden sonra temel hedef ülkenin çağdaş uygarlık seviyesine ulaştırılması olup bunun için de devrimlerin gerçekleştirilmesi gerekmektedir.196 Bu dönemde basın ve yayın organları sıkı bir şekilde denetlenmiş. Dünya Savaşı sonrasında.. seferberlik yükü. Her ne kadar çağdaş uygarlık seviyesine ulaşmak için bireylerin hak ve hürriyetlerinin sağlanması gerekse de. ifade ve basın hürriyetinin alanı belirgin bir şekilde genişlemiştir.152 YASAMA DERG‹S‹ 14 • ortamı sağlanamamıştır. Cemiyetler Kanunu’nda değişiklik yapılarak muhalif grupların kendilerini ifade etmeleri sağlanmıştır. Özellikle sıkıyönetimin kaldırılmasıyla düşünce.e.g. s. şiddet içermeyen fikirler cezalandırılmış ve polis yetki ve eylemleri genişlemiştir. 303. uluslararası konjonktürün de katkısıyla Türkiye tercihini açık bir şekilde liberal ve parlamenter demokrasi yönünde yapmıştır.e. Tek parti döneminde eskiye ait değerlerin yerine bir inanç boyutunda ulusçuluk konulmuştur. yabancı casusluk ve sızma tehlikesinin de etkisi ile bu dönemde diktatörlüğe biraz daha yaklaşılmıştır. özellikle dindar kesim ile büyük ölçüde Güneydoğu ve Doğu Anadolu bölgelerinde yaşayan Kürtlerde tepkiye yol açmıştır. Temel hak ve hürriyetlerin kullandırılmasında Türk kültürünü benimseyenler diğerlerine göre daha avantajlı olmuştur. s. Çok partili siyasî hayata geçilmiştir. Bu iki kesimin hak ve hürriyetlerini kullanmasında önemli sorunlar ile karşılaşılmıştır. hak ve hürriyetlerin sağlanması bir politika olarak benimsenmemiş ve bunun gerçekleşmesine yönelik bir çalışma yapılmamıştır. Lewis.
ilk yıllarında önemli kanunî düzenlemelerle gerçekten hak ve hürriyetlerin önünü açmıştır. 1954’den itibaren ülkenin ekonomik durumunun da kötüye gitmesinin etkisi ile hak ve hürriyetler sınırlandırılmaya başlanmıştır. s. 113.g. 177. karşılıkta bulunmaya ve hatta kanunî düzenleme yapmaya girişmesi 27 Mayıs 1960’ta askerî müdahale ile neticelenmiştir. Özellikle ifade ve basın hürriyeti ile siyasî faaliyette bulunma hürriyeti sınırlandırılmıştır. s. .198 197 198 Kapani. muhalefetin her hareketine karşı fevri bir şekilde cevap vermeye.e. İktidarın el değişiminde önemli bir sorun yaşanmaması dikkat çekici olup tek partili dönemin demokrasiye hazırlık dönemi olduğunu göstermektedir. 1957 seçimleri sonrası hak ve hürriyetlerin son derece keyfi bir biçimde sınırlandırılması ve iktidarı frenleyecek bir denetim mekanizmasının olmaması ülkeyi adeta kaosa sürüklemiştir. a.e.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 153 huriyetin kurucusu CHP’den DP’ye geçmiştir.. Ancak bu süreçte iktidarın gücünü keyfi bir biçimde kullanması ve askerî müdahale yapılması. a.. Mumcuoğlu. büyük ölçüde toplumda demokratik ve siyasî kültürün bulunmamasından kaynaklanmıştır.g. Hak ve hürriyet alanının genişletilmesi vaadi ile iktidara gelen DP. Kaos ortamında iktidarın. 15/7/1950 tarihli ve 5680 sayılı Basın Kanunu’ndaki düzenlemeler demokratik sistemlerle karşılaştırılabilecek düzeydedir.197 Ancak bu hak ve hürriyetlerin genişletilmesi havası uzun sürmemiş olup yeniden Anayasa’nın benimsediği çoğunlukçu demokrasinin de etkisiyle otoriter yönetim hakim olmaya başlamıştır.
Türkiye’nin Düzeni (Dün-Bugün-Yarın). İstanbul Matbaacılık. Türk Tarih Kurumu Yayınları. İstanbul. A. 1998. Fakülteler Matbaası. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları. Turhan. Mustafa Kemal. Ankara. Ankara. 1970. Esas Teşkilat Hukuku. Mehmet ve DİNÇKOL. 1957. Ali Fuat. 1951. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi – I 1924 – 1930 Devrimler ve 154 . Ocak 2009. GOLOĞLU. 1960. Derleyenler: Ali Hatipoğlu İsmail Dayı. İstanbul. Bülent. BAŞGİL. Kemal Atatürk’ün El Yazıları.KAYNAKÇA AFETİNAN. AVCIOĞLU. Temmuz 1969. İstanbul. İlhan. Seçkin Yayıncılık. Ankara. Yağmur Yayınları. Baha Matbaası. Baskı. ATATÜRK. Ankara. Ekim 2007. Der Yayınları: 287. 1959. Feroz. Bilgi Yayınevi.Ş.. Mahmut. Düşünce Özgürlüğü. Demokrasiye ve Diktatörlüğe Dair. Doğan.. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Ankara. AKAD. İstanbul. İstanbul. İletişim Yayınları. Turhan. İstanbul. 1960. Rıfat N. BALİ. BAŞGİL. Çeviren: Ahmet Fethi. 2005. Bihterin Vural. Ankara Hapishane Matbaası. Ayraç Kitapevi. ALDIKAÇTI. 1961. Yağmur Yayınevi. AYBARS. FEYZİOĞLU. Klasik Ferdi Hak ve Hürriyetler Nazariyesi ve Muasır Devletçilik Sistemi. Afa Yayınları. 1999. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları. Haziran 2007. Ekonomik. Demokrasi Yolunda. Nutuk Sövlev. BAŞGİL. Demokrasi Sürecinde Türkiye (1945 – 1980). AHMAD. Hil Yayın. Anayasa Hukukumuzun Gelişmesi ve 1961 Anayasası (Ders Notları). İlmin Işığında Günün Meseleleri. ALGAN. 1969. İstanbul. Ankara. Ergün. İstanbul. 3. Türk Anayasa Hukuku. Ali Fuat. Matbaası. Genel Kamu Hukuku. ARSEL. Birinci Baskı. Sosyal ve Kültürel Hakların Korunması. Orhan. Medeni Bilgiler ve M. No: 19-1. FEYZİOĞLU. İstiklal Mahkemeleri. Mars Ticaret ve Sanayi A. 2006. Ankara. Ankara. Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri Bir Türkleştirme Serüveni (1923 – 1945). 1937. Kanunların Anayasaya Uygunluğunun Kazaî Murakabesi. Ali Faut. İstanbul. Hazırlayan: Hayrettin Ökçesiz. Üçüncü Basım. Ali Fuat. BAŞGİL.
Siyasal Düşünceler ve Yönetimler. Yetkin Yayınları. Şubat 2009. İstanbul. KUTAY. Ankara. 1960. İmge Kitabevi. Ankara. Ekin Kitabevi Yayınları. İstanbul Tan Matbaası. 14. Çeviren: Esin Soğancılar. GÖZE. Ankara. İklim Yayıncılık. 2009. Beta Basın Yayın Dağıtım. 1998. Suna ve GÖZÜBÜYÜK. A. KUBALI. İnsan Hakları & Kamu Özgürlükleri. Modern Türkiye’nin Doğuşu. Dergah Yayınları. İstanbul. London. Cumhuriyet Türkiyesi’nde Bir Mesele Olarak İslâm. KÖKER. Elif. Baskı. Mayıs 2004. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. . Hazırlayan: Tanju Cılızoğlu. Ekim 2008. KABOĞLU. 2003. İsmail. Baskı. Anayasa Hukuku. Bası. İcra Organı Karşısında Hâkimlerin İstiklali. 1956. Türk Demokrasi Tarihi. Şeref ve SEZGİN. 2004. Atatürk. KARPAT. Andrew. Bernard. MUMCU. Mahmut. İstanbul. Üne İtti” Çağlayangil’in Anıları. Kemal. 1995. Kasım 2002. Güzel Sanatlar Matbaası. Ankara. Bursa. Levent. 1993. Türk Tarih Kurumu Basımevi. KARPAT. Mart 2006. GOLOĞLU. LEWIS. İstanbul. Türk Anayasa Metinleri “Senedi İttifaktan Günümüze”. Ahmet. GÖZÜBÜYÜK. Münci. KÜZECİ. Şeref. Bilgi Yayınevi. John Murray. Mayıs 2007. Kamu Hürriyetleri. Ankara. Kemal. Ayferi. Mustafa Kemal’in Önlenen Demokrasi Girişimi Serbest Cumhuriyet Fırkası. Savaş Yayınları. Haziran 2007. Türk Anayasa Hukuku. 1975. Münci. İletişim Yayınları. Baskı. Kemal. “Kader Bizi Una Değil. 1985. Cemal. Şeref. İstanbul. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. MANGO.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 155 Tepkiler. Ankara. Özgürlükler Hukuku. KİLİ. Hüseyin Nail. İmge Kitabevi. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları: 93. Ankara. 3. 11. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. Modernleşme Kemalizm ve Demokrasi. Türk esas Teşkilât Hukuku Dersleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Ankara. 7. GÖZÜBÜYÜK. KAPANİ. İstanbul. 2000. Haziran 2008. Ankara. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi – II 1931 – 1938 Tek Partili Cumhuriyet. Mayıs 2007. Bası. Zekaî. İmge Kitabevi. KARA. GÖZLER. Türkiye’de Siyasal Sistemin Evrimi (1876 – 1980). Ankara. İstanbul. KAPANİ. 6. Yedinci Baskı.
SOYSAL. Bülent. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları No: 271. Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri. İstanbul. Gerçek Yayınevi. TUNAYA.156 YASAMA DERG‹S‹ 14 • MUMCUOĞLU. Ekim 2000. TUNÇAY. OKUTAN. Bülent. Tek Partili Dönemde Azınlık Politikaları. 1980. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları. Tarık Zafer. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Baskı. İstanbul. İstanbul. Formation of Authoritarian Secularism in Turkey: Ramadans in the Early Republican Era (1923-1938). TANÖR. Türkiye Büyük Millet Meclisi Kavanin Mecmuası . Ağustos 2004. Sevinç Matbaası. Eylül 2002. Avni. Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük. Tarık Zafer. Ağustos 2009. Tarık Zafer. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Anayasaya Giriş. Sabancı Üniversitesi. 1990. Üç Devir’de Bir Adam. ÖZGÜREL. İstanbul. Erdoğan. Tarık Zafer. 1997. Türk Anayasa Hukuku. Mümtaz. İstanbul. İstanbul. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. 2009. Mete. Türkiye’de Siyasal Gelişmeler (1876 – 1938) Mütareke. ŞAHİN. İstanbul. M. Çağatay. İstanbul. Adil. TUNAYA. BDS Yayınları. Ankara. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İktidar Oyunu. Beta Basım. Tercüman Yayınları. Siyasal Kurumlar ve Anayasa Hukuku. Mümtaz. 1969. 1995. Mayıs 2005. Yapı Kredi Yayınları 9. 2004. TBMM Zabıt Ceridesi TEZİÇ. Türkiye’de İnsan Hakları Birinci Kitap Siyasal parti Programları. İstanbul. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Anayasa Hukuku. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Türkiye’nin Siyasî Hayatında Batılılaşma Hareketleri. Çağdaş Demokrasi Kuramlarında Katılma ve Türkiye’de Katılmanın Gelişimi. Bilgi Üniversitesi Yayınları. 1982. İstanbul 2005. Temmuz 2003. 100 Soruda Anayasanın Anlamı. Cumhuriyet ve Atatürk. TURAN. On Birinci Baskı. Fethi. Beta Yayınları. SOSYAL. Dördüncü Bası. 1969. ÖZBUDUN. İstanbul. İstanbul. Sevgi Atak. Ergun. TUNAYA. İstanbul. Baskı. TUNAYA. İstanbul. Maksut. Ankara. 1997. TANÖR. Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu. OKYAR. Hükümet Programları ve Uygulama (1920-1930). Yetkin Yayınları. Etkileşim Yayınları. Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması 1923 – 1931. Ankara. 4.
“Ne Mutlu Türküm Diyebilene” Türk Ulusal Kimliğinin EtnoSeküler Sınırları (1919 – 1938). Ahmet. Baskı. . İletişim Yayınları. İstanbul. ZÜRCHER. 2003. 14. 2001.1924 ANAYASASI DÖNEM‹NDE ‹NSAN HAKLARI 157 Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi YILDIZ. İletişim Yayınları. Erik Jan. İstanbul. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.