Kader Risalesi'nde geçen; "Usul-ü kelâmiyenin en mühim bir esasını hedmeder." cümlesini izah eder misiniz?
Çar, 3-Tem-2013 - 09:28 tarihinde gönderildi
Değerli Kardeşimiz;
"Eğer desen: Tercih bilâ müreccih muhaldir. Halbuki, o emr-i itibarî dediğimiz kisb-i insanî, bazan yapmak ve bazan yapmamak, eğer mûcip bir müreccih bulunmazsa, tercih bilâ müreccih lâzım gelir. Şu ise, usul-ü kelâmiyenin en mühim bir esasını hedmeder."(1)
Sabit emirlerde “Tercih bilâ müreccih muhaldir.” Yani tercih yapan bir şahıs olmadan tercih ve seçimin kendiliğinden olması mümkün değildir. Ortada bir tercih ve seçim varsa, mutlaka o tercih ve seçimi yapan birde müreccih (tercih yapan kimse) var demektir.
Kainat ve onun içindeki eşya sayısız tercih ve seçimleri içinde barındırıyor. Öyle ise bu tercih ve seçimleri tercih eden ve seçen bir seçmen vardır ki bu Allah’tan başkası değildir. Fiil nasıl faile işaret edip ispat ediyor ise, tercihte müreccihi (tercih eden kimse) gösterip ispat ediyor. Bu kural ilm-i kelamın en sağlam bir kural ve esasıdır ve tevhidi kati bir şekilde ispat ediyor.
Şayet insanın cüzi iradesi nispi ve itibari olduğu için ilahi kudrete taalluk etmiyor denilirse, yukarıda tarif etmiş olduğumuz illiyet fikrine, yani tercih ile müreccih arasındaki zaruri bağa uygun düşmez ve kelam ilminin önemli bir esasını zedelemiş olur. Yani insan iradesi de ilahi kudret ile teşekkül eden bir tercihtir ve bir tercih olması ciheti ile de özgür ve bağımsız olamaz ki, cebirden kurtulmuş olsun, diyor Cebriye mezhebi.
Ehl-i sünnet ise, bu kuralın itibari ve nispi emirlerde cari olmadığını ileri sürerek, cebir fikrini önemsiz ve gereksiz görüyor.
“Tercih bila müreccih” prensibi, itibari ve nisbi emirlerde -buna insandaki cüzi irade de dahil- caizdir denilebilir. Nisbi emirler için kullanılan bu kaidedeki "müreccih" kelimesi tercihe sebep olan üstün vasıf, üstün özellik anlamında kullanılmıştır. Yani bir şeyi başka bir şeye tercih etmenin veya seçmenin olabilmesi için, üstün bir yönü ya da vasfı olması gerekmez.Tercih ya da seçme işi müreccihe bağlı ve mebni bir şey değildir. Buna şöyle şöyle bir örnek verebiliriz:
Aynı vasıfta ve kalitede iki kalemden birini diğerine -hiçbir üstün vasfı olmaksızın- tercih edebiliriz. Tercihin illeti rüchaniyet, yani üstün sıfat değil, iradedir. Onun için eşit olan şeylerde de tercih yapabiliyoruz. Şayet üstünlük, tercihin asıl sebebi, yani illeti olsa idi, eşitliği bozup tercih yapmamız imkansız olacaktı. Ama vaka böyle değil. O zaman “Tercih bila müreccih muhaldir.” sözü itibari ve nisbi emirlerde batıldır ve bir hezeyandır.
“Tercih bila müreccih muhaldir.” mülahazasına göre tercih, ancak iki farklı (mesela) kitap arasında olabilir. Zira iki farklı kitab arasında mutlaka tercihe sebeb olacak bir rüchaniyet ve üstünlük yönü vardır. Bu üstün yön veya vasıf, tercihe bir illet ve sebep teşkil edecek, böylece tercih vuku bulacaktır. Bu manada ve fikirde cebir ve illiyet illeti hastalığı kokuyor. Bu, vakaya da münafi bir hezeyandır.
Doğrusu, itibari emirlerde "Tercih bila müreccih." caizdir. Üstün vasıf olmaksızın, insan tercih yapabilir. Bu da mesuliyetin muktazisi olan irade-i cüziyenin varlığına delildir. Bunun misallerini herkes hayatında çoklukla görebilir ve buna şahitlik edebilir.
(1) bk. Sözler, Yirmi Altıncı Söz.
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editör