Günümüzde tüm Dünyayı etkisi altına alan Covid-19 enfeksiyonu erken dönemde solunum sisteminin etkilenimi ile kendini göstermektedir. Bu etkilenime ilerleyen dönemde kalp, dolaşım, musküler, nörolojik sistemlerin etkilenimi ve metabolik özelliklerdeki disfonksiyon eşlik eder. Enfeksiyonun seyri, genç yaşlarda daha hafif iken ilerleyen yaşlardaki hastalarda kardiyovasküler ve metabolik komorbiditelerinin de bulunmasıyla birlikte daha ağır gerçekleşmektedir. Ancak enfeksiyon Dünyada ve ülkemizde çok yeni olduğundan dolayı yeterli litaratür birikimi ve klinik deneyim sağlanamamıştır. Elimizde bulunan bilgiler ışığında fizyoterapi ve rehabilitasyonun, hastalığın akut döneminde ve atlatıldıktan sonraki post-akut dönemde etkisinin büyük olduğu görülmüştür. Bu durumu hastane servisinde yatarak takip edilen bir hastada meydana gelen sorunlar ve sonuçlarını açıklayarak daha iyi anlamlandırmamız mümkündür.
Hastanede serviste yatarak takip edilen hastalar;
- İzolasyonda bulunma hali hastanın hareket alanını kısıtlamaktadır.
- Ateş,yorgunluk ve kas ağrısı gibi semptomlara oldukça sık rastlanılmaktadır.
- Yatakta kalma süresi çok artmıştır.
Sonuçlar;
- Kas kuvvettinde azalma
- Derin Ven Trombozu riski
- Anksiyete, depresyon ve motivasyon eksikliği görülme yatkınlığı
- Egzersiz intoleransı
Bu sonuçlar bize fizyoterapi ve rehabilitasyonun covid-19 enfeksiyonuna yakalanan hastalar için iyi bir tercih olduğunu göstermektedir.
Covid-19 Enfeksiyonu Akut Döneminde Fizyoterapi Ve Rehabilitasyon
Covid-19 hastası multidisipliner bir yaklaşım ile değerlendirildikten sonra varılan kanı ışığında hastalığın seyrinde fizyoterapinin rolünün, klinik olarak gerektiğinde ve yararlar riskleri dengelediğinde, bireysel temelli olarak gerçekleştirilmesi gerektiği bilgisine ulaşılmaktadır. Bu bilginin bize gösterdiği ise akut dönemde fizyoterapi ve rehabilitasyonun pozisyonlama ve mobilizasyon ile sınırlandırıldığıdır. Ancak gün geçtikçe yeni araştırmalar ile litaratür gelişmekte ve değişmektedir. Bununla birlikte günümüzde uygulanan protokoller kapsamında egzersiz eğitimi ve solunum kas eğitimi için akut dönem hava yolu temizleme teknikleri, solunum egzersizleri ve yardımcı cihaz kullanılarak yapılan uygulamalara başvurulmaktadır.
Covid-19 enfeksiyonu damlacık ve temas yolu ile bulaşan bir enfeksiyon türü olduğundan dolayı hasta ile yakın temasta bulunan sağlık çalışanları da bu durumdan oldukça etkilenmektedirler. Bu grup çalışanların içerisinde yer alan fizyoterapistler, hastalarının solunum damlacıklarına direk maruz kalmamak için fizyoterapi ve rehabilitasyon uygulamaları sırasında standart temas ve damlacık enfeksiyonu koruma yöntemlerinin ve yüksek koruyuculuğu bulunan kişisel koruyucu ekipman (KKE) kullanılması yolunu tercih etmeleri gerekmektedir.
Kişisel Koruyucu Ekipman (KKE) Ve Hasta Odası İle İlgili Dikkat Edilmesi Gerekenler;
- KKE’yi doğru sıra ile giyip çıkarmak ö
- Maske hasta odasından çıktıktan sonra çıkarılmalı ve sonrasında da el hijyen protokolü uygulanmalıdır.
- Aerosolizasyona neden olabilecek durumlar esnasında hasta eğer varsa; negatif basınçlı bir oda veya kapısı kapalı bir odada bulundurulmalıdır.
- Hastaya temasın en aza indirilmesi adına odaya giriş ve çıkışlar düşürü
- Fizyoterapist odada 10dk’dan fazla kalmamalı ve hastaya 2m’den fazla yaklaşmamalıdır.
Şekil 1: COVID-19 Enfeksiyonunda Akut Dönemde Fizyoterapi ve Rehabilitasyon
Covid-19 enfeksiyonu akut dönemde, solunum yolu etkilenimini üst solunum yollarında kuru nonproduktif öksürük ve alt solunum yollarında ise pnömonit şeklinde göstermektedir. Ancak hastalarda görülen hava yolu sekresyon yükü oldukça az olduğundan dolayı hava yolu temizleme tekniklerinin kullanımı akut dönemde gerekmemektedir.
Hasta Eğitimi
Günümüzde adını yeni yeni duyduğumuz telerehabilitasyon bu basamakta etkin rol alır. Videolar veya dijital materyal ya da teknikler aracılığıyla hastanın bulunduğu süreci anlamlandırmasına yardımcı olunması gereklidir. Hastanın yeterli uyku ve dinlenmesi, dengeli beslenmesi ve sigarayı bırakması gibi faktörler hastalığın ilerleyişi açısından önem arz eder.
Takip Ve Değerlendirme
Covid19 enfeksiyonunu atlatmayı başarı ile gerçekleştirmiş bir hastada bu basamak oldukça önemlidir çünkü hastanın takibi yeterli olmaz ise hastalık reaktive olabilir.
Egzersiz Önerileri
Hastalara, solunum egzersizleri, gevşeme egzersizleri, solunum kontrolü ve normal solunum paterninin kullanımı ile hafif düzeyde egzersiz uygulamaları önerilebilir.
Psikolojik Destek
Bu rahatsızlığı atlatan veya henüz hala içerisinde bulunan hastalarda korku ve anksiyete durumları oldukça sık rastlandığından dolayı psikolojik destek yönlendirmesi tercih edilebilir.
Covid-19 Enfeksiyonu Post-Akut Döneminde Fizyoterapi Ve Rehabilitasyon
Covid-19 pnömonisi olgularının post-akut döneminde nasıl bir yol izlememiz gerektiği henüz net olmamakla birlikte daha öncesinde rastladığımız viral enfeksiyonlar arasında yer alan H1N1 VE SARS’ın bize göstermiş olduğu etkilenim bulguları arasında; solunum ve fiziksel fonksiyon kayıpları, kognitif ve emosyonel fonksiyon bozuklukları ve ayrıca katılım ve yaşam kalitesi etkileniminin yoğun bakım süreçleri sonrasında gerçekleşebileceği yönündedir.
Covid-19 enfeksiyonunu atlatan bir hastada görülen solunum ve fiziksel fonksiyon kayıpları, kognitif bozukluklar ve emosyonel sorunlar nedeni ile fizyoterapi ve rehabilitasyon uygulamalarının gerekli olduğu kanısına varabiliriz. Fizyoterapi ve rehabilitasyon, bu tip hastalarda çok yönlü olarak ilerlemelidir.Enfeksiyonu atlatmayı başarıyla gerçekleştirebilen ancak fonksiyonel yeterlilikleri eskisi gibi olmayan, kırılganlığı yüksek bir hastada mekanik ventilasyondan ayrılmaya yönelik yaklaşımlar ve fonksiyonelliği kazandırmaya yönelik egzersizler uygulanabilir. Ayrıca Covid-19 enfeksiyonun eşlik ettiği sistemler arasında yer alan solunum, kalp-dolaşım, kas iskelet ve sinir sistemi üzerindeki etkileri ve beraberinde getirdiği komorbite varlığı dikkatle incelenmesi gereken noktalardır. Uygulamaya başlamadan önce kırmızı bayrağımız niteliğinde olan kardiyak problemlerin hastanede yatış süresince geçtiğinden emin olmamız gerekir.
Post-akut dönem covid-19 hastalarında fizyoterapi ve rehabilitasyonun rolü ve etkinliği zamanla şekillendikçe güncel önerilerde değişiklikler olması muhtemeldir.
İnal İnce D, Vardar Yağlı N, Sağlam M, Çalık Kütükcü E. COVID-19 Enfeksiyonunda Akut ve Post-Akut Fizyoterapi ve Rehabilitasyon. Turk J Physiother Rehabil. 2020; 31(1):81-93. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1048873