This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://tr.scribd.com/doc/85247311/SOYLEM-ANAL%C4%B0Z%C4%B0
11/29/2012
text
original
ile ilgilenen geniş kapsamlı sosyal ve kültürel araştırmalar içinde kullanılan bir araştırma yöntemidir. Bu çalışmada söylem analizinin nitel araştırmalarda nasıl kullanıldığı ve söylem analizinin temel ilkeleri üzerinde durulmuştur. Söylem analizinin teoriksel arka planında sosyal bilimlerdeki sosyoloji, psikoloji, dilbilim, medya, siyasal bilimler gibi pek çok farklı alan yer almaktadır. Bu alanların her biri söylem analizini kendi bakış açılarına ve bilimsel yöntemlerine dayalı olarak kullanır ve söylem analizine ilişkin kendi kurallarını oluşturur. Bu nedenle söylem analizini tek bir başlık altında formülleştirmek ve standardizasyonunu yapmak kolay değildir. Söylem analizine ilişkin yaklaşımların çeşitliliğe rağmen, hepsinin dayandığı ortak kurallar bulunmaktadır. Anahtar sözcükler: Söylem, dil, söylem analizi
ABSTRACT Discourse analysis takes its place within a larger body of social and cultural research that is concerned with the production of meaning through talk and texts. In this study general principles of discourse analysis and how discourse analysis is used in qualitative research are mentioned. Theoretical background of discourse analysis based on different fields in social sciences such as sociology, politic, linguistic, media, psychology, etc... Each of them use discourse analysis according to their own perspective and scientific methodology. Besides this they create their rules related with discourse analysis. Hence, it is not easy to gather up formalization and standardization of discourse analysis in one context. Although approaches to discourse analysis vary, at the same time they share common rules. Key words: Discourse, language, discourse analysis
SÖYLEM Günümüz modern dünyası mücadeleler ve çelişkilerle karakterize edilir. Homojenlik hiçbir yerde mevcut değildir, buna karşın ideolojik ikilemler, parçalılık/bölünmüşlük, çoklu kimlikler mevcuttur (Wodak, ve Meyer, 2002). Kurulan, içinde olunan dünya şeffaf bir dünya değildir, aksine belirsiz ve açımlanması gereken bir dünyadır. Günümüz dünyası
* **
Arş. Gör. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Bölümü Doç. Dr., Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Bölümü
99
1987). çoklu nedenselliklere dayalı olarak açıklanabilir (Wodak. Söylem. dinleyiciyi (kime söylüyor?) ve amacını (söyleyenler söyledikleri ile neyi başarmak istiyor) kapsar. sınıflandırma ve ona tepki verme yollarını da içerir (Punch. Bazı araştırmacılara göre söylem. Sosyal yapılar güç kazanmak ve elde ettiği bu gücü sürdürebilmek için bu sürece ihtiyaç duyar. konuşma ve sohbette dâhil olmak üzere tüm iletişim biçimlerini kuşatır. Söylem. terminoloji ve konuşmalardan oluşan sistematik dilsel düzenleri betimlemek üzerine kullanılan bir kavram olarak kategorize edilir (Tonkiss. 1996). anlatım. 1999). bazı aştırmacılara göre ise sadece konuşma ağı türevlerinden oluşan uygulamalar olarak değerlendirilir Foucault ise. sadece iletinin içeriğini değil. onu dile getireni (kim söylüyor). siyasi. günlük uygulamalar içinde sosyal dünyayı görme. Söylem sosyal. farklı toplumlar arasındaki ilişkiler ve belirli bir toplum içindeki farklı gruplar arasındaki ortak etkileşimler. Söylem. belirsizliğini. Söylem bir iletinin tüm boyutlarını. güç ve gücün mübadelesiyle eyleme dönüşen dil pratiklerine ilişkin süreç/lerdir. tarihi ve gelişmekte olan dil uygulamaları olarak görür (Potter & Wetherell. Söylemin karşısında olduğunu iddia eden düşünceler söyleme göre şekillenir ve söylem içerisinde kendi yerlerini. 1999). Bunun yerine söylemler sosyal düzeyde mevcutturlar. birbirlerinden farklı kendilik maskeleri kullanmışlardır. Bu yolla toplumlar konular. Bununla birlikte sohbet ve konuşma münhasır söze dökülen önermelerle sınırlı değildir. ikilemleri. anlamı inşa eder ve böylelikle toplumlar mevcut semboller ve anlamlar arasında bağ kurar. 100 . Söylem bir meta-eylemdir ve ideoloji. Bireyler söylem yaratamaz. kaotik bir söylem dünyası anlayışına doğru ilerlemiştir (Sözen. Foucault (1969)’a göre her birey farklıdır bu ve bu farklılık bireylerin söylemlerinin de faklı olmasına kaynaklık eder. diyalog. İçinde bulunan dünya söylem’in önemini vurgu yapan dünyadır. 1999). hem tarihsel açıdan. Söylem belirli kurallar. Söylem. 2006). bireylerin sosyal yapı ve anlam arasında bağ kurmasına etki eder. (Potter. 2005). sosyal yapıların dilin kullanımı için çeşitli kurallar oluşturduğunu ileri sürer. hem de içinde bulunulan zaman açısından birbirinden farklıdır (Parker. değerlerini bulur (Sözen. söylemi daha genel. otoritesini (neye dayanarak). Söylem belirli bir zaman dilimi içinde belli insan grupları arasında olan ve diğer insan grupları ile ilişkili olarak geliştirilen fikirleri. ifadeleri ve bilgileri içerir. Ve dolayısıyla her bireyin söylemi. Farklı tarihsel zaman dilimlerinde insanlık. ve Meyer. Faucault. olaylar ve olgular üzerinde nasıl düşünecekleri ya da iletişim kuracakları söylemler üzerinden kazanırlar (Potter. sosyal hayatın tüm yönleri ile ilişkilidir (Sözen. Bu kurallar. müzakere. Nedensel modeller bu karmaşıklıkla örtüşmemektedir. güçlü ve karmaşık bir yapıdır. kültürel. bütün konuşma ve yazma eylemleri olarak değerlendirilirken. Modernizmin savunucusu olduğu nedensellik günümüz dünyasının karmaşıklığını. ekonomik alanlar gibi. 1996). 2002). Zaman ve mekân kavramlarının çökmüş gibi göründüğü hızlı değişen dünyadaki modern toplumların karmaşıklığı. 2002). vb olguları açıklayabilecek güce sahip değildir. İktidarın uygulanması böyle bir bilginin kullanımına içkindir.Newton’un “mutlak zaman ve uzay içinde yaşanan dünya” görüşünden uzaklaşmış. bunun yerine belirsiz. farklı yaklaşımlara dayanarak farklı açıklanmalar getirilmesi mümkün olan bir kavramdır. beyan tarzı. bilgi.
iletişim ürünü olan dil birimleri ile ilişkilidir ve okuyucular/dinleyiciler pasif alıcılar değillerdir. 2) illocutionary güç (konuşan söyledikleri ile ne yapmaktadır). Dil/konuşma eylemleri. ne de düşünce sesten. bir şeyleri yaratma sürecidir. gizil imkânlar bütünüdür (Tura. Metinler. Habermas’a göre söze dökülmüş şeyler kısacası söylenenler hiçbir zaman basit birer cümle ya da söz dizini değillerdir. Saussure’e göre dil ile düşünce birbirinden ayırt edilemez. Sadece bireylerin değil bunun yanı sıra kurumların ve sosyal oluşumların özel anlamları ve değerleri vardır ve tüm bunlar dille ve sistematik yollarla ifade edilir. yani onu konuşan tarafından. Ne ses düşünceden ayrılabilir. Konuşmalar sürekli ve aralıksız bir şekilde sosyal dünyayı yaratır. Bu birleşim bir töz değil. ruhbilimsel açıdan biçimlenmemiş. 2000). 3) perlocutionary güç/baskı (söylenenlerin dinleyiciler üzerindeki etkisi) olmak üzere üç temel bileşenden meydana gelmektedir (Wood ve Kroger. yalnızca dille birlikte düşünülebilir ve yalnızca dil olarak mümkündür (Sözen. söze (bireysel kullanıma) olanak tanıyan uzlaşımsal bir kurumdur. Dil toplumsal ve uzlaşımsal bir kurumdur. 1999).2005). bu açıdan dil ne olup bittiğini anlatan basit bir yansıtıcısı değildir (Wood ve Kroger. kavramların anlatımı için özdeksel bir ses aracı yaratmak değil. içinde yapılandığı öznelerarası içerikten türemektedir (Cohen. dil sosyal bir fenomendir. düşünce ile sese aracılık etmektir. Söylemin önemine vurgu yapan Potter ve Wetherell (1987)’e göre. söylenenlerin içerikten ayrı kendilerine has ruhları vardır. Düşüncede dilin ortaya çıkmasından önce hiçbir şey belirgin değildir. Dil değişik fonksiyonları içeriğinde barındıran karmaşık sistemler bütünüdür (Elliot. Dil sadece basit bir temsil ya da yansıtma aracı değildir. Habermans’ın eleştirel teorisi ile de yakından ilişkilidir. Dil sosyal yaşamın merkezindedir ve yaşamı oluşturucu bir özelliğe sahiptir. iletişimin basit bir tanımı ya da aracı değildir aksine sosyal bir pratiktir. bireylerin kendilerini ifade edebilme ve diğer insanları anlayabilmeleri için bireye gerekli olan bakış açısını sunan bir nesnedir ve dilsiz bir dünya anlam bakımındım eksiktir. Bu açıdan dilbilim bu iki düzeyde bağlanan öğelerin birleştiği sınır bölgesinde yer alır.kendi biçimsel koşullarını da kabul ettirmiş olur. biçimlenmemiş iki yığın arasında (işitsel imgeler ve düşünce arasında) oluşurken. üzerinde anlaşılmaya varılmış olmasından başka bir gerçeklik koşulu yoktur. 101 . Dilin düşünceye karşı üstlendiği görev. Anlamın inşası dair vurgu söylemin eylemsel bakış açıcını içerir. Dil sözün tersine gerçek bir nesne değildir. yapısal ve içeriksel tutarlılığı olan ve sosyal bağlamda bireylere anlamı inşa etmeye olanak tanıyan dilsel malzemenin araçları olarak görülmektedir. 1) tabirsel ya da gösterimsel anlam (ne söylendiği). Söylem ve konuşma eylemlerinin anlamı. kendi biçimlerini yaratır. 2000). Dil. Bu bağlamda söylem. Dil. bir biçim yaratır. hem düşünceye hem de sese -aralarındaki bağlantıyı sağlarken. 2005).Söylem ve Dil Söylem. potansiyel. Dil. Sözcüksel anlatımdan soyutlanarak ele alındığında düşünce. Manion ve Morrison. 1996). Dil/konuşma bir eylemdir ve bu eylemler. Potter’a (2004) göre dil. Dil. ayrımsız bir yığındır.
aksine düşünce dilin aracıdır. Dili anlamak demek.Gee (1999)’e göre dil kullanımı nerede ve hangi zaman diliminde olursa olsun daima siyasal bir içeriğe sahiptir. 1999) ve diğer dilbilim açıklamalarından beslenir Post-Yapısalcılık Yapısalcılık zamanla kendi içinden ve dışarıdan eleştirilere maruz kalmıştır. Yapısalcılık bir hümanizm eleştirisi olup. Yapısalcı anlayış dilin ardında her zaman bir yapı olduğu fikrini benimser. Yapısalcıların görevi. Dil sembolik düzeni yaratan bir iletişim aracıdır. 2007). ölmekte olan varoluşçuluğun yerini alan bir fikir modası olarak 1950’li yıllarda Fransa’da doğmuştur. Yapısalcılığın temelleri Saussure tarafından atılmıştır. ondan ayrılamaz bir biçimde duran siyasal bir söylem mevcuttur. Çünkü dil onu kuşatan sosyal dünya ve o sosyal dünyanın ideolojileri tarafından sarmalanmış durumdadır. Günümüzde söylem teorileri Saussurecü dilbilim sistemini kabul eder. Bu ise dili nesne durumuna getirmekle mümkündür. çeşitli kültürlerin organize ettiği algılama ve dünyayı anlama biçimlerine dayalı kavramsal yapıları açıklığa çıkarmaktır. dilin sistemi. post-yapısalcılık. Bu eleştiriler Post-yapısalcılığın doğmasına kaynaklık etmiştir. Dil düşüncenin aracı değil. post-modernizm ve hermeneutik’ten beslendiği görülmektedir. dil belirler. Dil gerçekliği yansıtmaz. Dil kendi içinde kapalı bir sistem 102 . Dili bilimsel olarak incelemek gerekir. Yapısalcılık Yapısalcılık. Söylem araştırmaları dilin bir iletişim formu olduğu düşüncesinden yola çıkar. dilin göstergesi haline gelir. Saussure geleneksel dilbilim yaklaşımını yanlış bulur. Bu haliyle dil. anlamlandıran insanların onu nasıl anlamlandırdıklarını keşfetme amacını taşır. O’na göre dilbilimin nesnesi. Saussure’e göre bir dilin var olması için bir topluluğun/ cemaatin bulunması gerekir bu bağlamda dilin toplusal varoluş dışında varlığından söz edilemez. Yapısalcılık dili tarihsel gelişiminden bağımsız kapalı bir sistem olarak ele alıp inceleyen bir dilbilim temeli yaratmıştır (Orkunoğlu. Dilin ardında. ancak bütün söylemlerin ardında tek ve genel bir sistem fikrini reddeder (Sözen. gerçekliği üretir ve sözcüklerin anlamını nesneler değil. yapısıdır. ideolojik ifadelerden ayrı tutmak ve onsuz düşünmek hemen hemen hiç olası değildir SÖYLEM VE SÖYLEM ANALİZİNİN TEORİK TEMELLERİ Söylemi esas alan söylem analizinin temellerine bakıldığında teorik ve uygulama açısından yapısalcılık. özneyi sıfıra indirger ve özneyi yok sayar. Dilin içinden doğan ve dil aracılığı ile varlık gösteren söylemde her zaman bir yapıdan yola çıkar ve yapı aracılığıyla bir küme kurmaya girişir. Yapısalcılık. Post-yapısalcılığa göre her şey bir yapıdır ve bu yapının merkezi ve sınırı yoktur. dünyanın kendisinin ne olduğunu değil. Bu açıdan bakıldığında dili siyasal. dilin öğeleri arasındaki o andaki bağıntıların oluşturduğu sistemi açıklamak demektir.
Postmodernizm. metni oluşturan yazar değildir. 1998). hareketler ve istekler üzerinde uygulanan güç iktidar ilişkisinin bir ürünüdür (Arslan. yazarı öldürmüştür. Foucault’ya göre kimliği ve karakteriyle birey bedenler. Birden çok okuyucu olduğu için. dil ya da güç (iktidar) tarafından inşa edilmektedir. Böylesi bir çağda dilin gerçekliği yansıtması artık mümkün değildir. gerçeklik ve hayli birbirinden ayırt etme yeteneğini yitirmekten başka bir şey değildir. modernitede olduğu gibi otorite kaynağı değildir. elit kültür anlayışına karşı olan postmodern dünya. ve öznelerarasılık. Pos-yapısalcılık ise. Dilin gerçekliği savunamayacağını ileri sürenler. Metni dönüştürmüş ve okuru yeniden yönlendirmiştir (Hesapçıoğlu. Hiper-gerçeklik. çoğalma.değil açık ve esnek bir sistemdir (Orkunoğlu. “belirlenen” konumuna taşır. Postmodernizm. yazarı öldürerek metni ve okuyucuyu ön plana çıkarmıştır. 1999). bir konuşma. konsensüs. 2007). Dildeki metinlerin dışında hiçbir şey yoktur. Gerçekliğe bağlı olmayan imgeler ve göstergeler çağında yaşanılmaktadır. Post-yapısalcı yaklaşım metin merkezli bir yaklaşımdır. her metinin arkasında bir yapının bulunduğunu iddia ederek okuyucunun önemini hiçe sayan yapısalcı görüşün aksine. Bu görüş. mitosun rehabilitasyonu. 1998). gerçekliği yansıtma yeteneğinde olmadığını ileri sürer ve dil ile gerçeklik arasındaki ilişkiyi savunan tüm dilbilimsel teorileri reddederler. Özne. Postmodern görüşe göre felsefenin merkezinde bilinç değil. Yapısalcılık. kitle kültürlerini azizleştiren bir yaklaşımdır (Bolay. dil ile gerçeklik arasında ilişki olmadığından dil. metnin de birden çok anlamı vardır. Gerçeklik yerini hiper-gerçekliğe bırakmıştır. okuyucu belirler. Post-yapısalcılığa göre her okuma. 2008) ve geçmişi. özneyi “belirleyici” statüden indirerek. Yazar artık. Dilin gerçekliği artık yansıtamayacağı görüşünü ileri sürenler. dil vardır. Hermeneutik Hermeneutik. Post-yapısalcı anlayışta. bilginin hakimiyeti. uyumsuzluk ve kitle kültürü ile karakterize edilir (Hesapçıoğlu. çift değerlilik. dilin gerçeği yansıtmayacağını ileri sürer. metni oluşturan okuyucudur. dil 103 . çünkü gerçeklik kaybolmuştur (Orkunoğlu. dilin yapısı içinde bulunan öğeler arasındaki bir ilişkinin öğesidir. b) dil gerçekliği artık yansıtamaz şeklinde ana iki eğilim vardır. aynı zamanda yazmadır (Sözen. Metnin anlamını yazar değil. bölünen kitlelerin kültürünü daha doğrusu “aşağı” kültürlere yönelmiş. Post-modernistler arasında dil konusunda. yazılı kelimeler ya da resimlerden oluşan metnin ayrıntılı okunması ya da incelenmesine vurgu yapar (Neuman. Postmodernizm yazarı yıkmıştır. a) dil gerçekliği yansıtmaz. Postmodernizme göre dil. bu öldürme faaliyetini genişletmiş. 1998). Modernist dünyanın konvergenez. 2001). Postmodernizm Postmodernizm farklılaşan. 2007). okuyucu merkeze alır. içinde yaşanılan çağın simülasyon çağı olduğuna vurgu yapar ve simülasyonun gerçeklikle ilişkili olmayacağını ifade ederler.
parçanın ise tümden yola çıkılarak ve aralarında bir uyum sağlanarak anlaşılabileceğini savunur. Herkesin söylem olarak kabul ettiği bir metnin veya insanın demek istedikleriyle kastedilen ifadeler. Bu süreç yorumlayan ile yorumlanan arasında bir köprü kurarak boşluğu ortadan kaldırır (Sözen. O’na göre. Dilthey. 1999). 2004). Gadamer anlama. Yorumlama bir gelenekte yaratılan söylemin açıkça ifade edilmesidir. anlama ve yorumlamayı tek bir süreç olarak görür (Kasapoğlu. söylem üzerine düşünme (teorik ve meta-teorik öğeler) ve söylemi datalaştırma yolu olarak karakterize edilir. yorumlama ile açık bir hale gelir. yani kimin ne söylediği önemlidir. Söylem analizi metodolojide genel. aynı zamanda bu metodolojilerin içine sokulmuş bakış açılarına karşı bir alternatiftir. özne-nesne ayrımı yapan bu tür bir tarihselci yoruma karşı çıkarak. Bu analiz yöntemi sadece geleneksel metodolojilere bir alternatif olmayıp. SÖYLEM ANALİZİ Söylem analizi metedolojik ve kavramsal unsurlardan meydana gelen sosyal hayata dair bir perspektiftir olup. bütün bir anlamanın karakterinin ve koşullarının felsefi araştırması olarak tanımlar ve hermeneutik etkinliğin daima bir başka dünyaya ait bir anlam bağlamını o anda içinde yaşanılan dünyaya aktarma ya da çevirme etkinliği olduğunu vurgular (Becermen. Diğer bir ifade ile yorum için söyleme/lere ihtiyaç duyulmaktadır. batılı hümanist söylemin altını çizen “öteki” fikrine bağlıdır (Sözen. fakat metni daha ön plana çıkarır. Öte yandan Ricœur sözlü ve yazılı dil arasındaki ayrımı gerekçelendirmek için bir ön kavram olarak söylemi kullanır ve gündelik konuşma olaylarının söylemine önem verir.ürünlerinin yazılı eserlerin dilini yorumlayarak anlamak. gizlenen ya da başka bir biçimde aktarılan anlamın üzerindeki örtüyü kaldırmaktır. Söylem tasvir etmek. Buna karşın. Çünkü dil anlam taşıyıcısıdır. 1999). Ricœur söylem tanımını cümleden yola çıkarak dilbilim çerçevesinde yapar. Gadamer. Söylem dilin konuşulduğu ve yazıldığı biçimdir. Gadamer hermeneutiği. metin ile okurun ‘birliğini’ savunur. Dil sistemi ise zaman dışındadır. Dilin öznesi yoktur ama söylem sırasında konuşana göndermeler mevcuttur. genel tarihsel yasalara varma yöntemine olarak açıklar ve Dilthey’e göre yorumlamada dil önemli bir rol oynar. Böylece dilin sembolik işlevi söylem içinde gerçekleşir. kuramsal ve 104 . Dilin zamanı ve subjektifliği yokken. yapay anlamın maskesini düşürmek. 1999). hemeneutiğin ana kurallarından biri uyuşumun sağlanmasıdır ve bu uyum olmaksızın doğru anlama gerçekleşemez. söylem hemen her zaman bir şey hakkındadır. aksine metnin önünde durmaktadır. Söylem metnin arkasında duran bir şey değildir. 1992). Ricœurcu Hermeneutik. hermeneutiği bireysel yazın yapıtlarından. yorumlama işlevini üstlenir (Sözen. yorumlama. Schleiermacher. Gadamer’e göre yorum. tümün parçadan yola çıkılarak. Söylem şimdi içinde gerçekleşir. diyolog ve söylem kavramları bir arada kullanır ve bunları tek tek açıklayan aslında her tür yorum tekniğini mümkün kılan fakat aynı zamanda ona sınırlamalar getiren ön anlama peşine düşer. anlatmak veya temsil etmek zorunda olduğu dünyaya göndermeler yapar.
niceliksel yaklaşımlardan. Söylem analizindeki temel vurgu dille ne yapıldığını ve ne başarıldığıdır (Wood ve Kroger. Söylem analizinin temel varsayımına göre dil. Ancak bu inceleme ifade edilen dilsel öğelerin basit bir incelenmesi olmayıp ifadelerin/söze dökülenlerin sözdizimsel ve semantik sınırlarının ötesine gitmeyi ve bu ötede yatan almam ve içeriği incelemeyi gerektirmektedir. a) sosyaldir. 2007). bireylerin başkaları ile sohbet ederken meydana gelen öznelerarası zihin bileşenleri üzerine odaklanan gerçek bir sosyal metottur (Elliot. odağını anlamın değişkenliğine çeviren bir girişim olarak kabul edilmektedir. Bu açıdan bakıldığında söylem analizi bir anlamda “anlam”ın çeşitliliğini ve değişkenliğini araştıran ileri düzey hermeneutik ve sosyal göstergebilim olarak görülebilir (Elliott. semantik. Sonuç olarak kelimelerin anlamları sosyal ve kurumsal ortamlara göre değişir bu nedenle evrensel söylem diye bir 105 . söylem ya da dil kullanımının sadece biçimsel (fonolojik ya da sözdizimsel) yönü ile ilgilenmez. 1996). yani kelimler ve kelimelerin anlamları nerede. edebiyat çalışmaları. 1996) ve ona göre söylem. 2000). ayrı ayrı nitelendirilen. Söylem analizi en basit anlatımı ile dilin incelenmesidir. Bunun yerine farklı disiplinler. heterojen özelliğe sahip nitel bir araştırma yöntemidir (Tonkiss. Söylem araştırmaları. metot ve uygulama değildir. eylem ve fonksiyona yönelik çevre yönelimidir ve birey sosyal dünya değerini ya da adaptasyonunu oluşturmak için dili isteyerek kullanır. bu aktif inşa süreçleri dil değişkenliği içinde ortaya konur. 2001). Tonkiss. Söylem analizi. kimin için kullanıldığına bağlı olarak açıklanır. Faucault söylemi dil ve sosyal yapılar arasındaki ilişkiye atıfta bulunarak açıklar (Potter. Bundan ziyade ilgi odağını sosyal ve kültürel bağlam içinde iletişim kuran dil kullanıcılarının oluşturduğu sosyal olaylara çevirir (Barker ve Galasinski. detaylı ve nitel yaklaşımlara geçiş için gerekli bir çabadır (Wood ve Kroger. dilbilim. Söylem analizi farklı disiplinlerden (psikoloji. medya ve iletişim çalışmaları) beslenerek gelişen ve bu farklı disiplinlerin teorik bakış açılarına dayanan zırhlarla kuşatılmış bir analiz tekniğidir (Potter ve Wetherell. Bu yaklaşım dilin sosyal eylem yönünü vurgulamak için dil felsefesinde yer alan konuşma-eylem teorisini ve insanların kendi algı dünyalarını yaratmak için günlük olaylarda dili nasıl kullandıkları üzerine odaklanan ethnometadolojiyi kullanır. Tam tersine. farklı araştırma gelenekleri içinde yürütülen. Söylem analizi bu açıdan bütünleşmiş tek bir teori. 2000). sentaks. 1987. fonoloji. 1996). antropoloji. Söylem analizi son yıllarda sosyal psikolojideki gelişimlere bağlı olarak nitel araştırmalarda öne çıkan bir araştırma yöntemi olup. 2006). dil kullanımının daha büyük bölümlerini sosyokültürel bağlam çerçevesinde ele alıp inceleyen bir yaklaşımdır (Atay. morfoloji ve pragmatik yaklaşımlarda görüldüğü gibi cümleyi temel alan dar kapsamlı dil analizi değildir. 1996). Dijk (1997)’inde işaret ettiği gibi söylem analizi. felsefe. 2006). Söylem kullanıldığı fonksiyona bağlı olarak değişkenlik gösterir ve bu bakımdan değişkenlik kavramı söylem analizinin temel taşını oluşturur (Elliott. sosyoloji. kim tarafından.
Yani. çok fonksiyonlu. dili bir eylem. söylem (şiir. Bu analiz. 1999). Öte yandan Coulthard. Çatışma ve hiyerarşi iktidar kullanımı ile yakından bağlantılıdır. 1999). 1) dilbiliminin çözümleme araçlarını kullanarak. uygulamaların. benzer şekilde insanların düşünme biçimlerinin ve sosyal bir varlık olarak eylemlerin nasıl sınırlandırdığına. hatta başlı başına bireyin. hitabet vb…) yapısının araştırılması Ör: Öykü yapılarının oluşumunda dilbilimsel meteforlar nasıl kullanılır? 2) söylemin diğer sosyal. Potter ve Wetherell bir taraftan söylem analizi etiketinin kullanıldığı en az dört araştırma türünden bahseder. bir sosyolinguistik çalışma. dili kullanan insanların dille ne yaptıkları sorusuna cevaben bir söylemdeki linguistik özellikler onların ne yaptıklarını anlamak amacıyla inceler (Sözen. Üçüncüsü özellikle bilim adamlarının kendi çalışma ve eylemlerini takdim etmek ve geçerli kılmak için konuşma ve metinlerini nasıl inşa ettiklerinin araştırıldığı bilgi sosyolojisi perspektifinden hareketle geliştirilmiştir. Özetle söylem analizi çok boyutlu. Micheals ve O’Conner. söylem yapısının hatırlama ve anlama üzerindeki etkisi gibi söylem süreçlerine odaklanır. siyasal veya kültürel süreçler ve bunların sonuçlar ile ilişkilendirilerek incelenmesi (Potter. Söylem analizi refleksiviteye bağlı olarak eleştiriye ve özeleştiriye açık bir analizdir. 1996). iletişim formu. sosyal analiz ve bütün bu analiz türlerini içine alan refleksif ya da eleştirel analizdir. tarihsel ve eleştirel bir analiz modelidir (Sözen. 2005). b) birbiri ile çatışan farklı söylemler olabilir. bir sosyal analiz ya da eleştirel analizden hangisi olduğu sorusunu akıllara getirir. Konuya farklı açılımlar getirilse de söylem analizi. Söz konusu dört araştırma türünden birincisi konuşma eylemi kuramından etkilenmiştir ve karşılıklı konuşmanın nasıl örgütlendiğinin açıklanmasına yönelir. 2005). öykü. sosyal pratik olarak görme ve yorumlama özelliği taşır. Dördüncü tür ise Avrupa kökenli sosyal felsefe ve kültürel çözümleme alanlarından kaynaklanmıştır ve kurumların. Söylemlerin üretilmesi ve iktidar kullanımı arasındaki bağ nedeniyle söylem analizi için iktidar kavramı büyük önem taşır (Punch. nasıl söylem bütünlerinin işleyişlerinin ürünleri olarak anlaşılabileceğini göstermeye çalışmaktadır (Punch. Gee ve meslektaşları (1992) ise söylem yapısını çözümlerken dilbilimcilerin kullandıkları araçlardan bazılarını sıralayarak ve metinlerin sosyal konumlarını araştırırken faydalı buldukları kategorileri göstererek yapı ve kanıt olarak söylem araştırmalarında analizin ilerleyebileceği bazı yolara işaret ederler. bu analizin bir sosyolinguistik çalışma. söylem analizinin tarihsel gelişimine ilişkin genel bir değerlendirme yapar ve bu alana katkı yapan farklı disiplinleri örnekler. bir metin analizi. söylem analizi iki boyutta değerlendirir. bilişsel. 106 . geleneksel düşünme ve yazma pratiklerinin kültürel yapı içinde politik ve ideolojik amaçlara nasıl hizmet ettiğini. Söylem analizi hakkındaki farklı yaklaşımlar. Foucault’nun söylem üzerindeki görüşlerini temel alan söylem analizi. 2005). metin analizi.şey yoktur. Ayrıntılara odaklanan söylem analizini pragmatiktir. Gee. c) söylemler birbirleri ile çatışma halinde olabilecekleri gibi bir hiyerarşi içinde düzenlenmiş olarak ta görülebilir. kısıtlandığına yönelik açıklamalar getirmeyi amaç edinir (Wooffitt. Kim nasıl ve niçin konuşuyor? Kim nasıl dinliyor ya da susuyor? Kim nasıl yazıyor veya nasıl okuyor gibi sorularla başlayan söylem analizi varsayımlardan değil belirsizliklerden hareket eder. Daha psikolojik olan ikinci tür.
Anlambilim. sözcükleri gerek cümle içinde gerekse ifadenin tamamında aldıkları yere göre anlamlandırmayı hedeflemektedir. Söz dizinsel (Sentaks): Söz dizinsellik. 2008). 2004) betimlemek. metnin anlam evrenine. sözlü ve görüntülü mesaj üzerinden çözümlenmesi gereksinimi doğmuştur. yüzeysel ve derin düzeylerdeki yapısına açıklık getirmeye yönelik bir sistematik izlemekte. Anlambilimde bu inceleme yapılırken metin ile kullanıcısı arasındaki ilişkiler de göz önünde tutulmaktadır. sözcük ve cümlelerin dilbilimsel anlamlarıyla ilişkilendirmek suretiyle açıklamayı içermektedir. Verilen mesajların anlamının ne olduğu ortaya konulması için anlambilimsel (semantik). anlamların eklemlenerek oluşma biçimlerini bulmak. metnin veya söylemin içinde ve dışında yer alan bütün anlam ilişkilerini inceleyen bir bilim dalıdır. Göstergebilim bir metni ya da söylemi çözümlerken. 1998). dilin biçimsel seviyedeki farklılığından ziyade.Söylem Analizinin Temel Kavramları Söylem farklılıklar şebekesidir. Dilbilimdeki gelişmelere paralel olarak bu alanın disiplinler arası çözümlemelere açık olarak gelişmesi yaygınlık kazanmıştır. metinlerin veya dilin semantik ya da sentaktik yapısını inceler ve söylemlerin hem dilbilimsel hem de sosyo-kültürel boyutlarını ele alır. birbirleri ile kurdukları bağlantıları saptamak. söylemin doğasında var olan ideolojik göndermeler üzerinde durur. sözdizimsel (sentaks) ve göstergebilimsel (semiyoloji) yazılı. 107 . Göstergebilim (Semiyoloji): Göstergebilim toplumsal yaşam içinde farklı bildirişim ya da gösterge dizgelerini (Aktulum.27). Göstergebilim. Söylemler. Anlambilimsel (Semantik): Anlambilimsellik söylemleri. Söylem Analizinin İlkeleri Potter and Wetherell. göstergeleri ve gösterge dizgelerinin sınıflandırmak ya da insanla insan.vPotter ve Wetherell. İdeolojiler güç ve üstünlükteki asimetriyi destekleyen düşünme biçimidir. 1999). farklılıkları keşfeder ve bir söylem içinde dönüşen. s. 2005). bakış açısını dilin anlam seviyesindeki farklılığına çevirir. bu amaçla da epistomolojik. kullandığı çözümleme araçlarıyla belirlediklerini hep denetlemektedir (Baş ve Akturan. Söylem analizi. mübadele edilen bilgi yapılarını incelemeye alır (Sözen. değişime uğrayan. Bir sözcüğün cümlenin başında veya sonunda yer alması veya bir cümlenin ifadenin ortasında veya sonunda bulunması o ifadenin anlamlandırılmasında farklılıklar ortaya çıkarmaktadır. tutarlı. Söylem analizi. günlük yaşam döngüsü içindeki söylem uygulamalarının ideolojileri nasıl şekillendiğini ve yeniden ürettiğine dair bir açıklama getirmesi gerektiği üzerine vurgu yapar (Wooffitt. söylemin analiz edilmesinde simgelerden yararlanmayı amaçlar. yöntembilimsel ve betimsel açıdan tümü kapsayıcı. söylem analizinin. Bu kapsamda söylem analizinin temel kavramları aşağıdaki başlıklar altında toplamak mümkündür: (Baş ve Akturan. insanla doğa arasındaki etkileşimi açıklamak. yalın bir çerçeve oluşturma olarak tanımlanır (Rıfat. 2008. kendi içersinde tutarlı.
görmezden geldikleri ve muallâkta kaldıkları üzerinde de durur Çeşitliliğine ve çeşitli disiplinlerdeki farklı bakış açılarına rağmen yazarlar söylem analizinin bazı temel ilkelerine ve ortak özelliklerine işaret etmektedir. sözdizimsel biçimler) farklı türlerini betimlemekle beraber söylemin farklı boyutlarını da (dilsel eylemler. kurumsal ve örgütsel yapılar olarak sıralanabilir. buna ek olarak söylem içinde bireylerin neleri ihlal ettikleri. (2005. • Söylemin başarısı linear ve ardıldır. Bu yazılı ve sözlü halde bulunan söylemler herhangi bir ekleme ya da sterilizasyondan geçmeyen. normlar ve değerler. kurumların ya da kültürlerin bir üyesi olarak iletişim faaliyetlerinde birbirleriyle ilişkilidirler.215). Söylem kurallıdır. • Söylem. s. s. kurallarla yönetilir ve içsel olarak yapılandırılmışlardır. Bunları şu şekilde açıklar: 1. 108 . sosyo-kültürel bağlam içinde sosyal uygulamanın doğal bir biçimi olarak meydana gelir. hem de esnek tartışılabilir etkileşim ilkelerinden oluşmaktadır. • Söylem analizi. doğallığından ve olduğu şekilden mümkün olduğunca kayıp vermeyen gerçek datalardır. • Söylem analizi doğal olarak metin (yazılı) ve konuşma (sözel) halinde bulunan söylemler üzerinde odaklanır. • Söylem analizi sadece katı kurallar ya da ilkeler üzerinde odaklanmaz. Dil kullanıcıları bireylerden soyutlanmaz.63-64). hem katı/kuralcı “her şey ya da hiçbir şey” dilbilgisi kurallarından. söylem ve iletişim kurallı. Ayrıca söylem dizininde daha sonra yer alan unsurlar kendinden önce gelen unsurlara nazaran daha özel işlevlere sahip olabilme özelliğini de (ör: cevaplar soruları takip eder) taşıyabilirler. Söylem düzeyleri söylem bileşenlerinin (sesler.Dijk (1997). hüküm verici etkinliklerdir. taraflar ve bu tarafların iletişimleri ve sosyal roller. “neden bunu söyledi ya da bu durumda aslında kastettiği şey ne?” • Genelde dil. söylem birimleri birbiri ardına gelen birimlere (her birim bir önceki ya da sonraki birimle ilişkili olarak) bağlı olarak açıklanır. Bu bağlamı meydana getiren parçalar: söylemin geçtiği yer ve zaman. genel anlamda üç ilkenin tüm söylem çalışmaları için geçerli olduğu üzerinde durur. söylem analizinin gözden geçirilmiş ilkeleri şöyle sıralar: (Akt: Barker ve Galasinski. kelimeler. • Söylem. Bunlar. söylemin düzeyi ve katmanlarıyla ilgilenmenin yanı sıra bunlar arasındaki karşılıklı ilişki ile de ilgilenir. • Dil kullanıcıları ve analistler “anlam” la ilgilenir ve özel iki soru türü üzerinde odaklanır: “bu durumda bunun anlamı ne”. konuyla ilişkili sosyal bilgiler. grupların. 2001. Punch. etkileşim biçimleri) gözler önüne serer. söylemin yerel ve genel bağlamı içinde incelenir. Yani. gerçekliğinden.
2. 1999). insan deneyimlerini yansıtır ve aynı zamanda da bu deneyimlerin önemli kısımlarını yapılandırır. Söylem çözümlemesinde ana amaç. Bu nedenle söylem analizi. 216). Böyle olduğu için de geleneksel halinde. Söylem analizinde. Diğer bir ifade ile söylem. dilsel kaynakların ve retorik araçların ötesinde söylemlerini inşa ederek tamamlarlar. problemin hem ne olduğu ile hem de probleme ilişkin olası çözüm yollarının neler olabileceği üzerine fikirler geliştirir. anlamlandırma ya da yorumlamadır.ve gramer ve uyum gibi dilsel biçim olarak sınıflandırılacak özelliklere özel bir dikkat sarf edilir. inşa ve değişebilirlikle üç yönlü bir ilişkisi vardır. 3. Söylem analizi sadece çok özel problemlerin cevaplarını aramaz. “analize” ve “analiz sonuçlarına” dayanır (Sözen. dilsel içerik –anlamlar ve temalar. 1. Araştırma Konusu Söylem analizinin nesnesi yazılı. düşünceyi ve duyguyu 109 . 2005. siyasal. İnsanlar konuştukları ve yazdıkları aracılığıyla farklı türde eylemlerde bulunurlar ve bu eylemlerinin niteliklerini kısmen de olsa üslupların. bir versiyonun varsayılan gerçeklikle nasıl ilişkili olduğunu sormak yerine bu versiyonun bir seçenekle rekabete girmek üzere başarılı bir şekilde nasıl tasarlandığını sorgulamayı yerleştirir. 1999). nasıl analize edilir? Araştırma raporu nasıl sunulur? şeklinde özetlenebilir (Tonkiss. sosyal ve kişisel gerçeklerin söylemi belirlediği konuşmacılar tarafından üretilir. Belirli bir soruyla ilgili kesin yanıtlar verme yerine var olan bilgiyi. 2006). araştırmacılar araştırma sürecinin başlangıcında ve sürecin devamında farklı bir takım sorularla karşı karşıyadır. Her sosyal araştırma gibi bu analiz türü de “verilere”. Söylem analizinin eylem. söylemsel versiyonların gerçek veya olası seçeneklere karşı tasarlanma biçimine dikkat çekmek açısından özellikle yararlıdır. Retorik çözümleme. Söylem analizi konuşma ve metinlerin retorik olarak veya tartışmalı bir tarzda örgütlenmesi ile ilgilidir. 3. Söylem Analizinde Araştırma Süreci Söylem analizleri. söylemin etkilediği veya söylem tarafından yapılandırılan insan deneyimlerinin herhangi bir parçasıyla ilgili olabilir Potter ve Wetherell (1994) daha özgül bir biçimde. Sosyal pratikler olarak konuşma ve metinler ile ilgilidir. Söylem kaçınılmaz olarak sosyal ve tarihsel bir matris içinde konumlanmış. Söylemin kendisi bu sosyal ve tarihsel matrisin önemli yerlerini kurar veya biçimlendirir. açıkça söylem üretme yolları olarak düşünülmektedir. ekonomik. Diğer bir ifade ile analizin odağına. sözlü ve sözsüz içerikte olan metinlerdir (Sözen. söylem analizini özellikle nitel araştırmaya uygun hale getiren üç özelliğine işaret eder (Akt: Punch. 2. kültürel. Bu sorular: araştırmanın konu alanı nedir? Araştırma ne hakkındadır? Elde edilen veriler nelerdir? Bu veriler nasıl seçilir ve nasıl toplanır? Bu veriler nasıl organize edilip.
Veri Toplama Söylem analizinde genellikle veri toplamada görüşme tekniği kullanılarak yürütülmektedir (Mil. Söylem analizi kişilere ve kişi sayısına odaklı değildir. romanlar. analizin yapılmasını olanaksız kıldığı gibi. tutum ve eylemleri belirleyen söylemlerin varlığı ve iletisini tarihi ve sosyal bir bağlam içinde değerlendirmektir Söylem analizi her türlü konuya ilişkin olarak yürütülebilir. 2008). hikayeler. televizyon programları. ideolojiden. reklamlar. Bazı durumlarda veri toplama aracı olarak her ne kadar not tutma kullanılır olsa da genelde görüşme esnasında olan biteni 110 . firma-siyasal parti. dil kullanım biçimleri ve amaçlarına yönelik yürütülen bir nitel araştırma yöntemidir. inanç. Çok sayıdaki bireylerden oluşan örneklem. Söylem analizinde farklı görüşte olmak. akademik makaleler ile sosyal etkileşim niteliği taşıyan her türlü belge örneğin sohbet. 1996). Bu bağlamda söylem analizi politikadan. 1999). Veri toplama süreçlerine araştırmacıların aktif katılımı olduğu durumlarda. 2007). araştırmacı görüşme süreçlerine aktif katılım gösterebileceği gibi. bunun yerine dil. 1996). çünkü analizde önemli olan az sayıda bireylerden elde edilen geniş kapsamlı dilsel malzeme ürünleridir. Söylem analizinde araştırma amaçları/soruları. dergiler. vb…) araştırma konusu olabilir (Elliot. odak grup tartışması. Tutarlılığın söylem analizindeki anlamı ve önemi geleneksel araştırmalardan farklıdır. Görüşme ve grup görüşmelerinden elde edilen verilerin söylem analizi ve geleneksel araştırma yöntemleri içindeki kullanımı birbirinden farklıdır. stratejik yönetime pazarlamaya kadar uzanan geniş bir konu yelpazesine sahiptir. geleneksel görüşme yöntemlerinde ise veri tutarlılığı elde etmektir. Tutarlılık demek söylemdeki doğal olguları bulmaktır. ideolojik ya da politik bir çözümleme yapılması amaçlanıyorsa eleştirel söylem analizi kullanılmaktadır. Özetle söylem analizinde biçimsel olarak yazılı hale getirilmiş her türlü kayıtsal malzeme ya da metin (haber bildirileri. Bu nedenle görüşme sırasında verilen cevaplarla birlikte görüşmenin bütünü (araştırmacının sorduğu bütün sorular ve görüşülen kişi/lerin bu sorulara verdikleri bütün cevaplar) deşifre edilmelidir. (Baş ve Akturan. 1999). Söylem analizinin başarısı örneklem ölçüsü ile eşdeğer değildir. örneklem büyüklüğünü ve temsiliyetini belirleyen anahtar kriterdir (Elliot.örgüt vb… kuruluşların demeç ve bildirileri. odak grup görüşmeleri de düzenleyerek elde edilecek verileri çeşitliği arttırma çabası içine girilmelidir. Söylem analizinde temel amaç verilerin çeşitliliğini teşviki iken. bireysel görüşme ya da medya. araştırma sonuçlarına herhangi bir katkı sağlamaz.genişletmek. Örneklem büyüklüğünden ziyade spesifik araştırma soruları ile ilgilenir (Sözen. uyuşmazlık görüşmeden elde edilecek verilerin çeşitliğini arttırmada kolaylaştırıcı bir unsur olduğundan. Örnekleme Süreci Söylem analizi. örneklem sorularını kapsayan geleneksel araştırma yöntemlerinden köklü bir şekilde ayrılır (Sözen. Söylem analizinde tutarlılık öncelikle araştırmacının dil kullanımındaki düzenli kalıpları tanıyabilme arzusu genişletmek bakımından önemlilik arz eder. Örneklem büyüklüğü söylem analizinde önemli bir konu değildir. Eğer toplumsal sorunlara yönelik. görüşmede kullanılan sorular söylem analizi için elde edilecek olan metnin bir parçası olacağı için araştırmacılar sorulara verilecek yanıtlar için bir takım işlevsel bağlamlar oluşturur.
Sözlü iletişimden elde edilen verilerin yazıya dökümü yazıya dökenin söylem yapısına yakın olmasını sağlayacağından oldukça önlemli bir süreçtir.33). yapılandırılması ve makro yapılandırılmasını içermektedir. cinsiyet ve grup üyeliği gibi diğer işlevsel yorumları da yapılır. vurgu. Bu yazılı metinlerden her biri analiz edilmeye olanak sağlayacak şekilde oluşturulmalıdır. 1999). farklı görüşler bulunmakladır. Yorumlama: Söylemdeki sözcük anlamlarını.tam anlamı (tonlama. Başka bir deyişle. Bu aşamada sözcük gruplarının toplumsal ilişkiler. söylemdeki sözcüklerin sıraları ve söz dizinleri gruplandırılarak. yapılandırıcı ve geleneksel bir faaliyettir. sözcük içerisinde parçalara ayrılması ve bunların anlamlandırılmasını içerir. 1999). cümlelerin ve bunlar arasındaki ilişkilerin yorumlanması. Yazıya döken araştırmacı neyin tam olarak söylendiğine dair net bir karar verebilmek ve kelimeleri geleneksel ortografik (imla kurallarına uygun) sistemde temsil etmek için mücadele eder (Sözen. bir söylemden bir takım makro düzeyde çıkarımlar yapmak istediği takdirde 111 . görüşmelerden elde edilen verilerin dışında dilin yapısı gereği yazılı metinlerde kullanılır. s. Eğer veri toplama süreci araştırmacı tarafından yürütüldüyse analiz aşamasında sadece cevaplar değil tüm görüşme sorular dahil yorumlanmalıdır. 1. 2007). uyumu ortaya konmaktadır. Veri Analizi Söylem analizinde toplanan verilerin analizi okuma/sınıflandırma. Yazıya dökme söylenenleri sayfalara dökmeden öte. aynı zamanda sözcüklerin. Bu bağlamda cümle veya cümleciklerin birbiriyle olan ilişkileri tanımlanmakta. Genel olarak veri analizi sözcüklerin. Makro yapılandırma: Bu aşamada araştırma konusu ve amacı doğrultusunda. 2008. Yorum yalnızca sözcüklerin anlamının ortaya konması değil. Bu amaçla metinlerin kendi içinde bir bütünlüğü ve tutarlılığı olmalıdır (Mil. tereddüt vb durumlar) ile ortaya çıkaracak olan ses kayıtlarının yapılması daha uygun bir yöntem olarak göze çarpar (Elliot. sözcük gruplarının işlevlerinin ortaya konmasıdır. Bu aşamalar ve içerikleri şöyle açıklanır: (Baş ve Akturan. metinde yer alan iletinin anlamı bulunmaya çalışılmaktadır. stratejik bir yaklaşımla yorumlanma sonucu ortaya çıkan önerinin önceki cümle veya cümlelerle olan ilişkileri. 1996. Yapılandırma: Bu aşamada parçalara ayrılan sözcüklerin anlamları cümleler içerisinde önerilenler doğrultusunda yeniden düzenlenir. bu aşama sözcüklerin bellekte ilk bakışta var olan anlamının yeniden yapılandırılması ve yorumlanmasıdır. duraksama. Söylem çözümlemesine ilişkin olarak veri analizinin yürütülmesinde. Sözen. yorumlama ve yapılandırma aşamalarını kapsamaktadır. Söylem analizinde. Burada. Bu noktada bir iletide yorumlama sonucu ortaya çıkan öneriler iletinin en başındaki bir cümle ya da bir sözcük ile ilişkilendirilerek söylemdeki anlam yeniden oluşturulur 3. Bunlardan biri metin içersinde kullanılan dilin özelliklerine bakmak diğeri ise metindeki baskın-dominant temaya bakmaktır. 2.
cümlelerle nasıl ifade edilmektedir? Ne tür söylem davranışları bulunmaktadır?) 3. Geçerlik Söylem analizinin geçerliği belirleyen pek çok safha vardır. kelimelerin sözlük anlamları veya soyut anlama nosyonları ile değil. insanların sosyal hayattaki fiili sonuçlarına bağlı olmalıdır. ilgisi ve amacı nedir? 2. Bu aşamada söylemdeki bireye ilişkin anlatıların makro boyuta taşınması söz konusudur. tamamlayıcılığı. 2008. 34-35). 2. analizden elde edilen veriler bir bütünlük içinde verilmelidir. açıklama. bütünlüğü. Söylemin yapısının etki ve fonksiyonlarının nasıl üretildiği gösterilmelidir. kızgınlık vb…. yakınlık vb özellikler nasıldır? Hitabete ilişkin diğer özellikler nelerdir -gülme. Söylem çözümlemesinde söylemin özellikleri göz önünde bulundurulmalıdır. İçerik özellikleri (Söylem hangi kültüre aittir. Potter ve Wetherell’e göre söylem analizinin geçerliğini belirleyen bütünlük. katılımcıların deneyimlerinde önemli etkenlere 112 . karşılaştırma vb…. vurgu vb. nelerdir? Söylemin teması. sıcaklık vb…-H i t a p eden ve edileni karakterize eden yüz biçimi. bağlaçlar vb. Bir başka deyişle.bu tür bir analize gidilebilir. katılımcıların yönelimi ve verimlilik olmak üzere 3 temel koşul vardır. araştırmacının ilgisini çeken olguların türü. Bütünlük. Araştırmacı. başın pozisyonu. söylemin tarihi periyodu nedir. konuşmacının niyeti.4. söylemde yer alan sözcük veya cümlelerin küresel düzeyde nasıl önermeler içerdiği ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır. mimikler. Gramatik Özellikleri (Söylem standart bir dile mi sahiptir yoksa konuşmacı bazı bölgesel ya da sosyal diyalektler kullanmakta mıdır? Telaffuz ve kullanım dilin kurallarına uygun mudur? Eğer varsa. söylem hangi sosyal durumda kullanılmaktadır.Bu yapı söylemde nasıl organize edilmekte ve sinyalleşmektedir? Söylemin stil özellikleri nelerdir? -Cümlelerin uzunluğu. bu aşama verilen mesajın makro düzeyde algılanmasının anlamlandırılmasını kapsamaktadır. telaffuz. Zira bir söylem farklı boyutlara ve çeşitli özelliklere sahiptir. Makro yapılandırma sürecinde. 1. amacı ve fikirleri nelerdir? Ve bunlar kelimelerle. 1. karmaşıklığı. Katılımcıların Yönelimi. ne tür gramatik eksiklikler vardır? Cümleler arasında ne tür anlam ilişkileri bulunmaktadır? Kullanılan sıfatlar. Sunum Özellikleri: (Yazım ya da ses özellikleri nelerdir? -Ses yüksekliği. Diğer Yapısal Özellikler: (Söylemin ne tür bir yapısı vardır? -tartışma.). Bunlar aşağıdaki başlıklar altında toplanmıştır (Akt: Baş & Akturan. samimiyet. zarflar. kime hitap etmektedir? Konuşmacı amacına ulaşmak için ne tür bir strateji izlemektedir? Ne tür bir rol ve statü farkı vardır? 5. tutarlılığı. Etkileşimsel Özellikler: (Söylemde kim.
2002. güç ilişkilerinin yeniden üretilmesi ve bunların ideolojik etkilerini inşa eden ifade sistemi olarak tanımlanabilir. Kress (1989)’a göre eleştirel söylem analizi bazı varsayımlar üzerine oturtulmuştur. Baş ve Akturan. olduğu gibi verilmeli ve çözümlemenin nasıl yürütüldüğü net olarak ifade edilmelidir. hegomanya. Bu bilimsel açıklama ve teoriler için gelen bir geçerlik unsurudur. birer yorum olarak değerlendirilir. Söylem analizinin merkezinde eleştiri vardır ve söylem analizi bu eleştirisini gelende sosyal grupların veya bireylerin gücü elde etmek ve ideolojik görüşlerini yaymak için dili nasıl kullandığı üzerine çevirir (Elliott. güç. Kress bu varsayımları şöyle sıralar (Wodak. hâkimiyet. ELEŞTİREL SÖYLEM ANALİZİ Foucault (1972). Eleştirel söylem analizi. kimlik tanımlamaları gibi çeşitli toplumsal olguların dilsel kurgulamalar yoluyla bireylere ve toplumsal düzene nasıl yansıdığı ve nasıl işlendiği ile ilgilenir (Van Dijk.sahip olan etkileşimleriyle ilgilenir. Söylem. 1999. Bu bağlamda birbiri İle ilişkilendirilen cümleler. çıkar. • Dil sosyal bir fenomendir • Sadece bireyler değil bunun yanı sıra kurumlar ve sosyal grupların özel anlamaları ve değerleri vardır ve tüm bunlar dil ve sistematik yöntemler aracılığı ile ifadelendirilir. yapılan araştırmanın geçerliği konusunda mutabık olunur (Sözen. dönüştürme. Söylem analizinin yürütüldüğü çalışmalarda çözümlenen söylemin ayrıca ek olarak çalışmanın sonunda verildiği görülmektedir (Sözen. 2003). ideoloji. 1996). Eğer yapılan araştırmalar yeni çözümler üretmede kullanılabilirse. sosyal yapı ya da sosyal düzen gibi temaları ön plana çıkaran ve araştırma alanı olarak bu konuları işleyen söylem analizi yöntemidir. 3. yeniden oluşturma. cinsiyet.’e göre insanlar sadece söylem sınırlamaları içinde düşünebilirler. s. 2008). okuma. analitik şemanın genişleme kapasitesine. ırk. ideolojiler. Analizdeki çıkarımlar veri olarak kullanılmaz. ve Meyer. yani yeni söylem çeşitlerinin araştırmaya yol açan yeni açıklamalara ve anlamalara imkân hazırlamasına atıfta bulunur. 113 . sınıf farkı. Araştırma raporu veri analizinin tüm aşamalarını. kazanç. paragraflar açıkça. 1999). Söylem analizinde araştırma raporu söylem çözümlemesinin detaylı olarak sunulmasını gerektirmektedir. ayrımcılık. Araştırma Raporu Söylem analizinde rapor bulguların sunumundan daha fazla bir şeydir. 6 ). Eleştirel söylem analizi güç ilişkileri. içermelidir. değerler. amaç. geleneksel destekler. gelenek. yorumlama ve makro yapılandırmayı. Verimlilik.
8. Söylem. Söylem ideolojiktir bir iştir 5. yorumlamacı ve açıklayıcıdır. Fairclough ve Wodak (1997:271-280) eleştirel söylem analizinin ana ilkelerini aşağıdaki gibi özetler (Akt: Van Dijk. (2003) tarafından şöyle sıralanır: • Eleştirel söylem analizi diğer bütün marjinal araştırma yöntemleri tarafından kabul görmek için vaka analizlerinde diğer marjinal araştırmalardan daha iyi olmalıdır • Eleştirel söylem analizi var olan paradigmalar ve üsluplar yerine genellikle sosyal problemler ve politik sorunlara odaklanır • Sosyal problemlerin deneysel yeterliğinin eleştirel analizi. Güç ilişkileri tutarsız ilişkilerdir 3. • Eleştirel söylem analizi daha çok toplumdaki güç ve hakimiyet ilişkilerinin yasallaştırılması. Bu açıdan bakıldığında eleştirel söylem analizinin amaçları Van Dijk. sosyal eylemlerin bir formudur Söylem üzerinde araştırma yapan eleştirel araştırmalar söylemin etkililiğinin farkına varmak için bir dizi tatmin edici amaca ihtiyaç duymaktadır.• Metinler. • Eleştirel söylem analizi sadece söylem yapılarını tanımlamak ve ona açıklık getirmek yerine. Söylem. 7. ) 1. iletişim etkinliğindeki dil birimleri ile ilişkilidir • Okuyucular/dinleyiciler metinlerle olan ilişkilerinde pasif birer alıcı değillerdir • Dil bil • imi ve dil uygulamaları arasında özel bir takım benzerlikler vardır. Söylem tarihidir 6. yeniden yapılandırılması 114 . Söylem analizi. genellikle çokdisiplinlidir. onaylanması. Söylem toplum ve kültürü meydana getirir 4. meşrulaştırılması. Söylem sosyal problemlere işaret eder 2. metin ile toplum arasındaki aracıdır. dönüştürülmesi. söylem yapılarını özellikle sosyal yapıya ve sosyal etkileşimdeki başarıya dayalı olarak açıklamaya çalışır.
DEĞERLENDİRME Kişilerin ve kurumların (siyasal parti. Ülkemizde özellikle siyasal bilimler ve medya araştırmalarında kullanılan söylem analizinin eğitim (öğrenci. yönetim arasındaki karşılıklı ilişkiler ve bu ilişkilerin anlamı. toplum içinde yerleşik konumda olan alt ve üst kimlikler. içinde yaşanılan dünyanın açıklanmasına yönelik sayısal verilerden elde edilen bilgilerden ziyade. sınıf ortamı. okul. tercihler ve beklentilerle olan ilişkisi araştıran söylem analizindeki temel vurgu söz konusu konuşmaların ve/veya yazılı iletişimin yapıldığı sosyal çevrenin. sosyal gruplar. dile nasıl anlam yüklediklerini ve bu anlam doğrultusunda kendi gerçekliklerini nasıl yarattıklarını ele alan ve tercih edilen iletişim yapılarının sosyokültürel normlar. sadece söylenenler bazında cümleyi temel alan dar kapsamlı dil analizi değildir. birbirlerini yapılandırma biçimleri vb…) ve psikolojik danışma çalışmalarında ele alınması bu alanlarda yapılan çalışmalara daha derin ve farklı bir bakış açısı getireceği düşünülebilir. öğretmen. benzer şekilde sosyal çevreninde/dil kullanıcılarında dili nasıl yapılandırdığı üzerinde duran ve tüm bunlara dayalı olarak oluşturulan anlam inşasının nasıl gerçekleştiğine dair üst düzey bir yorumlama imkânı sağlayan ve sosyal bilimler alanına geniş kapsamlı bir bakış açısı sunan bir nitel araştırma yöntemi olarak değerlendirilebilir. Pozitivist yaklaşım içinde yaşanılan sosyal dünyanın karmaşık ilişkilerini açıklayabilecek güçte olmadığı iddia edildiği için. Söylem analizi pozitivist düşüncenin egemenliği altında kalan bilim anlayışına ve dünya görüşüne alternatif bir bakış açısı olarak görülebilir. derinlemesine yorumlamalara ihtiyaç duyulmaktadır. normların. Söylem analizi bu noktada sosyal bilimler araştırmalarında özellikle eğitim ve psikoloji çalışmalarında çok önemli bir yer tutabilir. Dilin sosyal çevreyi. güç ilişkilerinin özelliklerinin tanıtılması ve değerlendirilmesidir. vb…) belirli sosyal ve kültürel çevrelerde dili nasıl kullandıklarını. Söylem araştırmaları.ya da bunlara meydan okunması üzerine odaklanır. 115 .
Marketing Intelligence & Planning. W. 813-820. (2. Y. Kasapoğlu. 19. (2004). Y. Ankara: Siyasal Kitabevi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakülte Dergisi. D. Özel Sayı. Yeni Türkiye. P. Cultural studies and discourse analysis: a dialogue on lnaguage and identity. postmodernizm. (2007).& Galasinski. 1-12. Research methods in education. (2006). Mil. Dılthey.. Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. H.. Manion. Özel Sayı. 1-22. Gee. (2007). Göstergebilim. 14. Sosyal bilimlerde içerik analizi teknikler ve örnek çalışmalar. (1992). Morrison. Ankara: Detay Yayıncılık. B. Uludağ. R. (2001). Nitel araştırma: neden. (2005). Bolay. 21. H. (1999).KAYNAKLAR Aktulum.157-167).. Nitel araştırma: neden. Nitel araştırmalarda söylem analizi ve ilkeleri. A. 59-71. niçin içinde (s. 56 (1).). Cohen.Ankara: Detay Yayıncılık. Baskı). Postmodern söylem ve insan hakları. Postmodernite. London: Routledge. nasıl. K. Toplumsal araştırma yöntemleri: nitel ve nicel yaklaşımlar. (1998). 519-524. N. 5. M.). Discourse analysis: exploring action. B.Yüksel. (1st ed. Bilim. London: Sage Becermen. Süleyman Demirel Üniversitesi Burdur Eğitim Fakültesi Dergisi. Sosyolojide hermeneutik uygulamaları.. 6. L. 35-66. A. (Çev: S. Atay. (Ed. (5th ed. 21. Felsefe Dünyası Dergisi. Orkunoğlu. 5 (7). L. 6 (6). Hesapçıoğlu. Heıdegger ve Gadamer’de anlama sorunu.y. (1996). (1998). Neitzsce ve postmodernizmin gerçek yüzü. 116 .. K.. İstanbul: Ceylan Yayınları. y..). Neuman. B.). Özge) İstanbul: Yayın Odası. 19. (2008). Söylem analizi kavramının yapıları ve işlem akışı. Mil.y. L. A. (2001). Bilim.Yüksel. (2004). An introduction to discourse analysis: theory and method. Barker. Bilgin. J. y. niçin içinde (169-180). Y. Modernizmden postmodernizme eğitim anlayışları ve okulun geleceği. 65. London: Routledge Falmer Elliott. M. Yeni Türkiye. function and conflict in social texts. (Ed.. (2007). Mil. nasıl.S. Z. Arslan. C.
Real thing: discourse. (1999). Seale. E. Baskı. (2005). Discourse and social psychology: Beyond attitudes and behaviour.Bayrak. Punch. London: Sage.).. M. M. D. Potter. (2003). Lodan:Sage Tura. I.Y. Critical discourse analysis. Sözen. Banister. C.). 3 (2). E. Ankara: Siyasal Kitabevi. R. Burman. S. K..Arslan. J. (352-372). Parker. (367-383).Parker. P. H. Z. & Meyer. Buckingham: Open University Press Potter.Taylor. ( Çev: D. İstanbul: Paradigma Yayınları. Philosophical Psychology. Methods of critical discourse analysis. Söylem: belirsizlik. M. Wodak. Hamilton (Ed. Oxford: Blakwell Publishing. J. Doing discourse analysis: methods for studying action in talk and text. Tonkiss. Lodan: Sage 117 . Conversation analysis and discourse analysis: a comparative and critical introduction. (2006). D. & Kroger.). Akyüz ). Analysis text and speech: content and discourse analysis.. Parker. (Orijinal çalışma basım tarihi 1998) Rıfat.K. (1996). Wood. T. context and practice.. (1990). An analysis of thinking and research about qualitative methods. mübadele. Freud’dan Lacan’a psikanaliz. R.(pp. (2005). A. & E. (2002). (1987). I.92-108). Qualitative Methods in Psychology: A Research Guide. L.. C. (2000). K. O. Van Dijk. Researching Society and Culture.. İstanbul: Kanat Kitap.Schiffrin. XX. bilgi. İstanbul: Y. M. yüzyılda dilbilim ve göstergebilim kuramları 1. In The Handbook of Discourse Analysis. W.. & Wetherell. In.. Lodan: Sage Wooffitt. Discourse analysis. (2002). Lawrence Erlbaum Associates. London: Sage Publications. (1998). H. F. In. Tindal.. R. (2005). I. Tannen. (2nd ed. güç ve refleksivite.B.. Sosyal araştırmalara giriş: nicel ve nitel yaklaşımlar. 189-204..(3.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?