Sovyet döneminde ülkenin üretimi Birlik içindeki diğer ülkelerde bulunan fabrikalarda üretilmekte olan parçaların teminine bağlıydı. Bağımsızlığın ardından ülkenin sınai üretimi Sovyet sisteminin parçalanmasından, enerji fiyatlarının pazar ekonomisi koşullarına göre belirlenmesinden ve yatırımlara erişimdeki yetersizlikten şiddetli biçimde etkilenmiştir. SSCB’nin dağılmasından sonra imalat sanayi üretimi sürekli düşüş göstermiştir. İmalat sanayiindeki pek çok sektör verimsiz faaliyet göstermeye devam etmektedir. Ancak başta bağcılık ve şarapçılık olmak üzere gıda işleme ve uçak üretim teknolojileri gibi bazı alanlarda düzelme işaretleri gözlenmektedir.
Gürcistan’ın başlıca sanayi kolları arasında; demir-çelik, demir ihtiva etmeyen metaller, kimyasallar, inşaat malzemeleri, hafif sanayi ve ağaç işleme yer almaktadır. Sanayi sektörü üretiminin %50-60’ı gıda ve diğer hafif sanayi alanlarında gerçekleştirilmektedir. Hükümet bazı önemli tesisleri yatırıma açmış ve özelleştirme, etkisini en fazla küçük ölçekli işletmeler üzerinde göstermiştir.
Sanayi sektörü son yıllardaki reform çalışmaları ve belli başlı önemli işletmelerin özelleştirilmesinden olumlu yönde etkilenmiştir. Gelişmiş ülkelerde büyümenin itici gücünü oluşturan KOBİ’ler, Gürcistan’da zayıf iş ortamı nedeni ile sınırlı düzeyde kalmaktadır.
Sanayi üretimi geçmişte ülke ekonomisinin kalkınma sürecinde çok önemli bir rol üstlenmiştir. Ancak, 1990’lı yılların başındaki bağımsızlık sonrasında eski SSCB sisteminden ayrılarak serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde yaşanan siyasi ve ekonomik olumsuzluklar hem genel olarak ülke ekonomisinin hem de sanayi sektörünün olumsuz şekilde etkilenmesine neden olmuştur.
Ülkedeki üretim potansiyelinin hızlı düşüşü 1993-1994 yılları arasında kritik bir duruma kadar ulaşmış, bu dönemde sanayi üretiminin yaklaşık %80 oranında azaldığı ve nitelikli iş gücünde büyük kayıp olduğu görülmüştür. Bunun üzerine, 1996 yılından itibaren bir dizi yapısal reform hayata geçirilmiştir. Özelleştirme sürecinin başlatılması, maliye ve döviz sistemlerinin güçlendirilmesi, fiyat istikrarının sağlanması ve dış ticaretin liberalleşmesi ön plana çıkan değişimlerdir.
2000’li yılların başında değişim sürecine hız verilerek, özel sektörün güçlenmesi ve üretim/istihdam imkanlarının artırılması amacıyla yeniden yapısal değişikliklere gidilmiştir. Bunun sonucunda, ülkede serbest piyasa ekonomisinin temel öğelerinin kurulması yönünde olumlu gelişmelerin olduğu görülmektedir.
Üretim tesislerinin özelleştirmesi ve yeni makroekonomik sistem için yasal ortamın oluşturulması gayretleri sürmektedir. Bu kapsamda, yolsuzlukların önlenmesi için yasal düzenlemeler yapılmış, özelleştirme sürecine hız verilmiş ve oldukça liberal bir “Vergi Kanunu” yürürlüğe girmiştir. Yapılan bu düzenlemelere rağmen, üretim sektöründe halen önemli sorunlar mevcuttur.
Üretim tesislerinin önemli kısmı özelleştirilmiş olmasına rağmen, büyük çoğunluğu çalışamaz durumundadır. Ayrıca, modernizasyon yatırımlarının çok düşük olması nedeniyle üretim tesislerinin her geçen gün değer kaybetmesi söz konusudur.
Firmaların bütçe imkanlarının üzerinde borçlu olmaları, yetersiz organizasyon ve idare politikaları, eskimiş üretim teknolojisi ve gelişmemiş altyapı ülkede üretimin gelişmesindeki en önemli engelleri oluşturmaktadır. Ayrıca, elektrik enerjisi temininde yaşanan problemler üretici firmaların faaliyetlerinde ciddi sorunlar yaratmaktadır. Bununla birlikte, 2005 ve 2006 yılları enerji üretimine yönelik önemli projelerin hayata geçirilmeye başlandığı yıllar olmuştur. 2007 de olduğu gibi 2008 yılında da enerji sektöründeki yatırımlara özellikle barajların inşaatı ve enerji taşıma hatlarının inşaatına devam edilmiştir.
Başlıca sanayi kolları arasında demir-çelik, demirdışı metalurji, kimya, gıda, ağaç işleme, makine-metal, inşaat malzemeleri sayılabilir. İmalat sektörü çok az sayıda tesise bağımlı durumdadır. Bu tesislerden Zestaponi Demir Alaşımları İşletmesi ile Rustavi Demir ve Çelik Tesisi ülkenin en önemli iki sanayi kuruluşudur. Zestaponi Demir Alaşımları İşletmesi silikomangan ve ferromangan üretmekte olup, Rustavi Demir ve Çelik Tesisi demir cevherinden dikişsiz boru üretebilecek vasıflara sahiptir.
Diğer önemli tesislerden Çiaturmangan İşletmesi konsantre mangan cevheri, Magneuli İşletmesi bakır konsantresi, Azot Kimya Tesisi ise amonyum nitrat, amonyum sülfat ve diğer gübre çeşitlerini üretmektedir. Tbilaviamsheni Uçak ve Parçaları Üretim Tesisi sipariş alınması halinde uçak parçaları üretmektedir. Ayrıca, Kutaisi Otomobil Fabrikası “Bolero” marka arazi aracı ile sipariş halinde hafif kamyon üretimi yapmaktadır.
Kaspicementi (960.000 ton/yıl) ve Rustavicementi (864.000 ton/yıl) en büyük iki çimento fabrikasıdır. Silikati, Motsemeta ve Artsisviskheoba toplam 55.000 ton kapasite ile 3 büyük kireç fabrikasıdır. Ayrıca, 70 milyon adet kapasiteli tuğla fabrikası, 134 Milyon m² kapasiteli Gardabani karton fabrikası, 4 Milyon m² kapasiteli Tiflis Muşamba Fabrikası ve 19 milyon adet kapasiteli Lilo duvar kağıdı fabrikası mevcuttur.
30 Ekim 2007 tarihinden itibaren Tiflis’te Gürcü Interplast inşaat malzemeleri üretim tesisi hizmete girmiştir. Kendi kategorisinde Kafkasya’da bulunan en büyük fabrika olarak gösterilen ve 20 milyon USD’lık yatırım ile kurulan tesiste 1000 kişi istihdam edilmekte ve gaz ve suya yönelik çeşitli çaplarda plastik borular, metal-plastik profiller, lamine döşemeler, teller vb. üretim yapılabilmektedir. Tesisin öncelikle iç piyasaya yönelik çalışacağı daha sonra Ermenistan, Ukrayna ve Azerbaycan pazarlarını hedefleyeceği belirtilmektedir.
Ülkede son yıllarda yapılan Türk menşeli yatırımlar da sanayi üretimine önemli katkılarda bulunmaya başlamıştır. Bu konudaki detaylar ilerleyen bölümlerde ele alınacaktır.
İmalat sanayi istatistikleri incelendiğinde özellikle gıda işleme ve başta şarap olmak üzere alkollü içecek üretiminin öne çıktığı gözlemlenmektedir.
Ulaştırma ve Telekomünikasyon
Avrupa ile Asya arasında bir geçiş konumunda olan Gürcistan, Orta Asya ülkeleri için denize çıkış noktası durumunda olması, tarihi ipek yolu üzerinde bulunması ve bölge ülkelerine ulaşımı sağlayan bir demiryolu ağına sahip olması açısından önemlidir. Ancak gerçekte ülkenin taşımacılık ve haberleşme altyapısı, güvenliği ve ülkeden geçen ticaret hacmi yeterli olmadığından bu avantajı ekonomik olarak kullanamamaktadır.
Ülkenin havayolu ulaşımı, başkent Tiflis hariç çok yetersiz bir durumdadır. Karayolları ulaşımı ise ciddi onarımlara dolayısıyla yatırımlara ihtiyaç duymaktadır. Deniz taşımacılığında Karadenizin doğu kıyılarında bulunan Poti ve Batum limanları önem taşımaktadır. Ülke, 1.612 km uzunluğunda iyi bir demiryolu ağına sahiptir; ancak karayolunda olduğu gibi demiryollarında da ciddi bir onarım ihtiyacı söz konusudur. Ülkenin Azerbaycan ve Ermenistan ile faal demiryolu bağlantısı mevcuttur. Türkiye ile Gürcistan arasında demiryolu bağlantısı kurmak üzere hazırlanan Kars-Tiflis demiryolu projesi sürmektedir.
Avrupa Kalkınma ve Yatırım Bankası-EBRD; Tiflis Havaalanı, karayolları, demiryolları ve sivil havayollarının iyileştirilmesine yönelik altyapı yatırımlarını finanse etmektedir. Karayolları, demiryolları ve limanların iyileştirilmesi için Dünya Bankası da kredi sağlamıştır. Türk firması TAV, Tiflis havaalanında yeni bir terminal inşaatı gerçekleştirmiş ve söz konusu terminal Şubat 2007’de açılmıştır. TAV aynı zamanda Karadeniz’deki tatil beldesi Batum’da da bir havaalanı inşaatı üstlenmiştir. TAV her iki havalanının sırası ile 15 ve 20 yıllık işletmesini de üstlenmiş bulunmaktadır.
Gürcistan, petrol ve gaz boru hatlarının Hazar Denizinden batıya uzandığı yol üzerinde önemli rol oynamaktadır. Nisan 1999’da Azerbaycan’ın başkenti Bakü, Gürcü limanı Supsa arasında bir petrol boru hattı açılmıştır. Sözkonusu boru hattının kapasitesi 145.000 varil/gün olup, Azerbaijan International Operating Company-AIOC tarafından çıkarılan petrolün taşınmasını sağlamaktadır. 2003 yılı Mart ayında ise Azerbaycan Şah Deniz gazının geliştirilmesi ve Şah Deniz gazının Gürcistan üzerinden Erzurum’a ulaştırılmasını sağlayacak ortak bir boru hattının inşaası için alınan izin onaylanmıştır. Güney Kafkasya Boru Hattı projesi olarak bilinen söz konusu projenin maliyeti, 3,2 milyar ABD Doları tutarında olup, gazın Türkiye’ye ulaştırılması 2007 Mart ayında gerçekleştirilmiştir. Mayıs 2005’te Gürcistan, Azerbaycan ve Türkiye devlet başkanları Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) boru hattının resmi açılışını yapmıştır. Bu kapsamda Gürcistan’ın transit bedellerinden yılda yaklaşık 50 milyon $ kazanması beklenmektedir. Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattı aynı zamanda Gürcistan’ın Rusya’dan enerji ithalatına bağımlılığını da azaltacaktır.
Gürcistan, Sovyetler Birliği’nden zayıf bir telekomünikasyon sistemi devralmıştır. Sabit telefon hattı sayısı 2004’te 532.800 iken, 2007’de 544.000’e yükselmiştir. Çoğu hat iyi çalışmasa da, yapılan acil yatırımlar sonucu uluslararası telefon bağlantılarında iyi sonuçlar elde edilmiştir. Ancak Gürcistan ile uzun mesafe görüşmeleri yapmak hala güçtür.
Sabit hatlardaki sorunlar ülkede mobil telefon altyapısının gelişmesi sonucunu doğurmuştur. Mobil telefon abonelerinin sayısı 2004 yılında 600.000 iken 2007 yılında 2,4 milyona ulaşmıştır.
Ülkede halihazırda 3 mobil telefon operatörü bulunmaktadır: TeliaSonera adlı İsveç-Fin ortaklığındaki bir operatör tarafından kontrol edilen Geocell, bir grup Amerikan şirketinin mülkiyetindeki MagtiCom ve Rus VimpelCom mülkiyetindeki Mobitel.
Enerji
Gürcistan enerji kaynaklarının çoğunu ithalat yoluyla sağlamaktadır. Enerji alanındaki dışa bağımlılığı ülkenin ekonomik sorunlarının temel nedenidir. Yaz aylarında elektrik üretiminin artmasına bağlı olarak başta Türkiye olmak üzere çeşitli ülkelere elektrik ihracatı gerçekleştirilmektedir. Buna rağmen, ülkenin enerji üretimi kendi ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kalmaktadır. Ülke, hidroelektrik enerjisi üretiminde önemli potansiyele sahip olmasına rağmen, 100-160 milyar kw saatlik kapasitesinin yalnızca %10’unu kullanmaktadır. Bu nedenle başta doğal gaz olmak üzere enerji ihtiyaçlarının çoğunluğunu Rusya, Türkmenistan ve Azerbaycan’dan ithalat yolu ile karşılamaktadır. Gürcistan, diğer eski Sovyet Cumhuriyetlerine benzer biçimde enerjinin verimsiz ve savurgan tüketimi nedeni ile sorunlar yaşamaktadır. Ekonomideki en önemli sorunlardan biri, enerji ithalatına bağlı borç problemidir.
Ekonomi önemli oranda Rusya ve Türkmenistan’dan ithal edilen doğal gaza bağımlıdır. Bu bağımlılık, ekonomik yük oluşturmakla beraber enerji güvenliğini de tehdit eden bir konumdadır. 23 Ocak 2006 tarihinde Rusya’dan Gürcistan’a doğal gaz taşıyan boru hattında meydana gelen patlama sonucu Gürcistan bir süre enerji krizi yaşamıştır. Bu nedenle doğal gaz kaynaklarını çeşitlendirmeyi hedeflemektedir.
Şah Deniz gazını ve Azerbaycan’daki gaz sahalarını Erzurum’a ulaştıran Güney Kafkasya Boru Hattı 2007 yılı Mart ayında çalışmaya başlamıştır.
Enerji sektöründe kamu kesiminin varlığının devam etmesi, enerji tüketiminin devlet tarafından sübvanse edilmeye devam edeceği anlamına gelmektedir. Ülkede uygulanmakta olan düşük enerji fiyatları ve borçların geciktirilmesi enerji kaynaklarının düzgün yönetimini engellemektedir.
Enerji sektöründe yapılması gereken reformların gecikmesi, yatırımcıların sektöre olan ilgisizliği, özelleştirmede yaşanan sıkıntılar, enerji tüketimini bedellerinin ödenmesinde yaşanan sorunlar, elektrik hatlarına yapılan sabotajlar Gürcistan enerji sektörünün karşı karşıya olduğu başlıca problemlerdir.
Ülkenin petrol ve doğalgaz rezervleri oldukça sınırlıdır. Gürcistan’da çıkarılan başlıca madenler magnezyum ve perlittir. Dünyadaki en zengin manganez yatakları Gürcistan’ın Chiatura bölgesindedir. Öte yandan, tespiti yapılmış 450 civarında maden rezervi olduğu ifade edilmektedir. Ülkenin taşkömürü rezervi 350 milyon ton, demir rezervi 16 bin ton, bakır rezervi ise 670 bin ton’dur. Çinko, kurşun ve altın çıkartılan diğer madenlerdir.
Gürcistan’ın diğer bir önemli doğal kaynağı ormanlarıdır. Özellikle Kafkas Dağları eteklerinde yoğunlaşan ve çok çeşitli ağaçları bünyesinde barındıran ormanların toplam alanı 3 milyon hektar civarındadır. Ülkenin ihracat potansiyelinde özellikle kereste önemli bir konuma sahiptir.
Ülkenin doğal gaz tedarikçisi Rusya Federasyonu iken, iki ülke arasında 2006 yılında yaşanan gerginliğin sonuçları bu alanda da kendini göstermiş ve Rusya’nın doğalgaz fiyatını 110 $/bin m³’ten 235 $/bin m³’e yükseltmesi sonucu alternatif kaynak arayışı başlamıştır. Bu çerçevede, Azerbaycan’dan Şah Denizi doğal gazının ithal edilmesi kararlaştırılmıştır. Gürcistan’da, Azerbaycan’dan 120 $/1.000 m³ fiyat seviyesinden alınan gazın dağıtımı 12 Ocak 2007 tarihinde başlamıştır.