Gerçeği değerlendirme bir dizi tıbbi ve psikiyatrik hastalıkta bozulur. Gerçeği değerlendirmenin bozulduğu durumlar psikotik bozukluklar olarak tanımlanır. Eğer hastanın psikiyatrik muayene ve öyküsünde aşağıda sıralanan bulgular saptanırsa hastanın gerçeği değerlendirmesinin bozulduğuna karar verilir:
Sanrılar
Sanrılar, belli bir çağda ve toplumda gerçeğe uymayan, mantıklı düşünce ile değiştirilemeyen inançlar olarak tanımlanır. Sanrılar temalarına göre büyüklük sanrıları (Peygamber, cumhurbaşkanı olduğuna ya da sonsuz güçleri olduğuna inanır), kötülük görme sanrıları (Beni izliyorlar, komplo kurmuşlar, beni öldürecekler ), alınma sanrıları (benim hakkımda konuşuyorlar, radyo veya televizyondan bana mesaj yolluyorlar), etkilenme sanrıları (davranışlarıma, düşüncelerime yön veriyorlar), düşünce okunması (düşüncelerimi okuyorlar, ben düşünceleri okuyabiliyorum), kıskançlık sanrıları (eşinin kendisini aldattığına inanma) şeklinde tanımlanabilir.
Halüsinasyonlar
Dış uyaran olmaksızın algılama, halüsinasyon ya da varsanı olarak tanımlanır. Tüm duyusal uyaranlarla ilişkili halüsinasyon olabilir; işitme, görme, koku ve dokunma. En sık işitsel ve görsel varsanılar izlenir.
Dezorganize konuşma ve dezorganize davranışlar
Hasta düşüncelerini sözlü anlatıma döktüğünde düşüncenin biçimini değerlendirebiliriz. Düşüncelerin kendisi değil, düşünceler arasındaki bağlantı değerlendirilir. Düşünceler bir mantık dizgesi içinde sıralanmalı ve amaca yönelik olmalıdır. Eğer bunlar yoksa düşünce biçim bozukluğu (dezorganize konuşma) söz konusudur. Çağrışımlardaki dağınıklık, çözülme, teğetsellik, enkoherans, neolojizm ve sözcük salatası dezorganize konuşmaya örneklerdir.
Dezorganize davranışlar ise her türlü amaca yönelik olmayan davranışı içine alır ve çocuksu davranışlardan, eksitasyona kadar değişen bir aralıkta farklı davranışları içerebilir. Kişinin olağan dışı, tuhaf giyimi (üst üste birden fazla palto giymek ya da sıcak bir yaz gününde palto giymek gibi), tuhaf davranışı (kendi kendine konuşma gibi) ya da öngörülemeyen bir şekilde kişinin bağırıp çağırması ve etrafa yönelik yıkıcı davranışlar sergilemesi (eksitasyon) dezorganize davranışlara örnek oluşturur.
Bu psikotik bulgulara ek olarak psikiyatrik muayenede hastanın iç görü kaybı dikkat çeker. Psikotik bozukluklarda kişinin hastalık ve hastalık belirtilerine karşı iç görüsü yoktur, bu belirtileri hastalık olarak kabul etmez. Bu nedenle doktora çoğu kez başvurmaktan kaçınır.