İZMİR LEVANTENLERİ
Osman Özeker
25 Aralık 2011
Osmanlıların özellikle Tanzimat Fermanı'ndan sonra Anadolu topraklarına gelip yerleşmesine ve ticaret yapmalarına imkân sağladığı Avrupalılara Levanten denir. Batılılar tarafından doğulu, doğulular tarafından batılı kabul edilerek çoğu zaman dışlanıp izole edilmişlerdir. Levantenler özellikle büyük şehirlerde ve liman kentlerinde yoğunlaşarak Osmanlı devletinin tanıdığı kapitülasyonlar sayesinde ticaretle uğraşan Müslüman olmayan azınlıklar olarak varlıklarını devam ettirmişlerdir.
Genelde İngiliz, İtalyan, Fransız ve Hollandalı olan bu azınlıklar Osmanlı döneminde önemli bir ticaret merkezi olan İzmir’e gelerek yerleşmişler ve ticari faaliyetlerini de buradan yürütmüşlerdir.
İzmir’e gelen Levantenler İzmir’in özellikle Bornova ve Buca semtlerini tercih etmişler, yaşantılarını ve ticari hayatlarını bu iki merkezden yürütmeye başlamışlardır.
Değişik ülke, ırk ve mezheplere sahip olmalarına rağmen Levantenler, kendilerine yabancı olan ortamlarda ortak bir kültür, ortak bir yaşam biçimi oluşturarak, özellikle İzmir Levantenleri bu bölgenin azınlığı durumunda olan Rum, Ermeni ve Yahudilerle kaynaşarak hayatlarını sürdürmüşlerdir.
Buca’ya yerleşen Levanten aileler Buca’yı bir sayfiye beldesi olarak görmüşler, yeni mimari tarzları ile Buca’da önemli tarihi yapılar ortaya koymuşlardır. Bugün Buca’nın tarihten gelen büyülü köşkleri, kiliseleri ve kendine has Rum evleri ile “gizemli kent” özelliği mevcuttur.
İzmir’e gelip yerleşen ve kendilerine Levanten denilen bu aileler Osmanlıya göre batılı, Avrupalılara göre ise doğuluydular. Batı Avrupa’dan çıkıp levant'a yani doğuya yerleşmiş insanlardı. Bu yüzden bu ailelere doğulu anlamına gelen Levanten denmiştir.
İzmir’e yerleşen Levantenler genelde halı, incir, üzüm ve pamuk ticaretiyle uğraşmışlar, daha sonraları sanayi ile de uğraşmaya başlamışlardır.
İzmir’e gelerek ticaretle uğraşan Levantenler, İzmir’deki yabancılarla birlikte yaşama yollarını bulmuşlar, özellikle Rumlarla, az da olsa Ermeni ve Gürcülerle evlilik yaparak yaşamlarını devam ettirmişlerdir. İzmirli Levantenlerin bir önemli özelliği, kendi dilleri dışında genelde ortak lisan olarak Rumcayı kullanmalarıydı.
Levantenler kendi ana dilleri dışında birçok dil de biliyorlardı. Günlük hayatta Rumca kullanılıyor, Levanten ailelerinin çocuklarının gittiği okullarda ise İtalyanca ve Fransızca dersleri veriliyor, ayrıca özel derslerle de İngilizce öğretiliyordu. Bütün bu dillere bir de yaşadıkları ülkenin dili olan Türkçe de eklenince Levantenler dil bakımından zengin bir yapıya sahip oluyorlardı.
Kurtuluş Savaşı ve işgal döneminde İzmirli Levanten ailelerinin çoğu bu mücadeleye destek verdikleri, Türk ordusunun ihtiyacı olan birçok sanayi malzemesini temin ettikleri söylenmektedir. Levanten ailelerinden olan Fransız Giraud ailesi ordunun kaput bezi ihtiyacını İzmir’deki kendilerine ait olan basma fabrikasından sağlayarak Türk ordusuna destek vermiştir.
Levantenlerin Anadolu topraklarındaki yaşam ve ticaret hayatları Lozan Anlaşması'na kadar devam etmiş, anlaşma sonrası ise Osmanlı döneminde kendilerine sağlanan ayrıcalıkları kaybettikleri için birçoğu ülkesine geri dönmüştür. Ama özellikle İzmir’de yaşayan Levantenlerin epey bir kısmı cumhuriyet döneminde de İzmir’de kalarak ticari hayatına devam etmiştir. Bugün İzmir ticaretinde azımsanmayacak derecede etki ve katkıları vardır.
İzmirli Levantenlerin İzmir'e eski katkılarına bakıldığı zaman;
İzmir’de ilk belediyeyi Levantenler kurmuştur. Evliyazadelerle birlikte belediyeyi kurup, ilk meclis üyeleri de bu ailelerin mensuplarından oluşmuştur.
Yine İzmirli Levantenler ilk havagazı ve elektrik şirketlerini kurmuşlardır. İzmir’de ilk demiryolu sistemini de Levantenler kurmuştur.
On yedinci yüzyıldan bu yana Anadolu topraklarında, özellikle İzmir’de yaşayan ve ticari, siyasi, sosyal, kültürel hayata birçok katkı ve etkileri olan Levantenlerle ilgili yazılacak, söylenecek çok şeyler olduğu bir gerçektir.
Tavsiye Linkler
Levantine Heritage
İzmir Levantenleri 1
İzmir Levantenleri 2
İzmir Levanten Malikaneleri