Türkiye’de; Yap-İşlet-Devret, Yap-İşlet, Yap-Kirala-Devret ve İşletme Hakkı Devri olmak üzere; dört şekilde Kamu Özel İş Birliği (KÖİ) modeli uygulanıyor.
Yap-İşlet-Devret Modeli Türkiye’de 1980’li yıllardan sonra Başbakan Turgut Özal ile görkemli bir giriş yapmış ve literatürde “Ozal Formula” olarak ta isim yapmış, daha sonraları yasal bir alt yapıya kavuşturulmuş ve kamusal yatırım alanında işlerlik kazanmış bir finansman modelidir .
“Yap”, “İşlet” ve “Devret” kelimeleri birer anahtar kelime niteliğinde olup güçlü ve sihirli bir imaj etkinliğine sahip olmuşlardır. Esasında bu modelin sihirli olan tarafı kamunun yapması gereken yatırımların ve yerine getirilmesi gereken hizmetlerin bu model vasıtasıyla bir sözleşme çerçevesinde özel sektör tarafından yapılması ve karşılığında belli bir süre, projeyi gerçekleştiren özel sektör tarafından kar amaçlı işletilmesi ve en nihayetinde ilgili kamu idaresine devredilmesi oluşturmaktadır.
YİD modeli, kamunun yapması gereken altyapı yatırımlarının finansmanında da dış proje kullanımına büyük ölçüde alternatif oluşturduğunu söylemek mümkündür. YİD modelinin altyapı yatırımlarının gerçekleştirilmesinde sağladığı bu finansman kolaylığı, onun, üçüncü dünya ülkelerinde kolayca benimsenmesine neden olmuştur.
Nitekim DPT’nin yatırım politikalarında en son VII. Beş Yıllık Kalkınma Planında da bu planın ruhuna uygun olarak YİD modelinin kullanılmaya devam edileceği bildirilmektedir . Türkiye’de YİD modeli ilk olarak 3096 sayılı “Türkiye Elektrik Kurumu Dışındaki Kuruluşların Elektrik Üretimi, İletimi, Dağıtımı ve Ticareti ile Görevlendirilmesi Flakkında Kanun” ile 4 Aralık 1984’te uygulama alanı bulmuştur .
Daha sonra 28 Mayıs 1988 tarihinde çıkarılan 3465 sayılı “Karayolları Genel Müdürlüğü Dışındaki Kuruluşların Erişme Kontrollü Karayolu (Otoyol) Yapımı, Bakımı ve İşletilmesi ile Görevlendirilmesi Hakkında Kanun”u ile ilgili alanlarda denenmeye çalışılmış ve bu kanunlar çerçevesinde bazı işler verilmiş ancak bunlar daha sonra 1994 yılında çıkarılan 3996 sayılı “Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun”un kapsamına alınmıştır.
Yine bu dönemde 3996 sayılı Kanunun uygulama usul ve esaslarını düzenleyen 94/5907 sayılı Bakanlar Kurulu Karan da çıkarılmış bulunmaktadır.
YİD modeli 3996 sayılı Kanun’un 3/a ve 94/5907 sayılı BKK’nın 3/b maddelerinde şöyle tanımlanmaktadır:
“İleri teknoloji ve yüksek maddi kaynak ihtiyacı duyulan projelerin gerçekleştirilmesinde kullanılmak üzere geliştirilen özel bir finansman modeli olup, yatırım bedelinin (elde edilecek kar dahil) şirkete, şirketin işletme süresi içerisinde ürettiği mal veya hizmetin idare veya hizmetten yararlananlarca satın alınması suretiyle ödenmesidir!”
3996 sayılı Kanun’un 2. maddesi modelin uygulama alanlarını ve kapsamını belirlemektedir. Buna göre modeli; köprü, tünel, baraj, sulama, içme ve kullanma suyu (Yine tuzlu sulardan temiz içme suyu projelerinde de kullanılabilmektedir), arıtma tesisi, kanalizasyon, haberleşme, elektrik üretim, iletim, dağıtım ve ticareti16 , maden ve işletmeleri, fabrika ve benzeri tesisler, çevre kirliliğini önleyici yatırımlar, otoyol, demiryolu, yer altı ve yerüstü otoparkı ve sivil kullanıma yönelik deniz ve hava limanları ve benzeri yatırını ve hizmetlerin yaptırılması, işletilmesi ve devredilmesi konularında kullanmak mümkündür.
Esasında bu hizmet alanları KİT’ler dahil kamu kurum ve kuruluşlarınca ifa edilmektedir . Ancak kamu finansmanının yetersiz kalması, bu hizmetlerin, 3996 sayılı Kanunun belirlediği usul ve esaslar dahilinde YİD modeli çerçevesinde sermaye şirketlerinin ve yabancı şirketlerin görevlendirilmesini öngörmektedir .
Yani model asıl olarak yatırım tutarı büyük miktarlara ulaşan alt yapı projelerinin gerçekleştirilmesini sağlamak istemektedir . YİD modeli çerçevesinde verilecek kamu hizmeti için Yüksek Planlama Kurulunca belirlenen idare ile sermaye şirketi veya yabancı şirket arasında özel hukuk hükümlerine tabi bir sözleşme yapılmakta20 ve bu sözleşmenin süresi en fazla 49 yıl olabilmektedir.
Kaynakça; Türkiye’de Yap-İşlet-Devret Modeli ve Kamu Borçlanması – Yrd. Doç. Dr. Köksal Yerlikaya / KamuSempozyumu.org