Çocuklar İçin Kitap Seçiminin Püf Noktaları
Şubat Ayından Sevgiler Herkese;
Uzun zamandır yazdığım annerehberi sayfasında yazılarımın konularını belirlerken belli bir sıralamada yazmaya çalışıyorum. Birbirinin devamı niteliğinde olan yazılarımda sizlere ilk önce “neden yetişkinlerin de çocuk kitapları okumalı?” sorusuna yanıt ararken sonra “zihnimizin gıdasının ne olduğuna?” değindim. En son yazımda da “küçük bibliyofilleri nasıl yetiştireceğimizden” bahsettim. Bu ayki yazımda ise sizlere sürekli üzerinde durduğumuz kitap konusunda nasıl seçim yapmamız gerektiği ile ilgili deneyimlerimi ve araştırmalarımı paylaşmak istiyorum.
Kitap seçiminde dikkat edilecek ilk husus;
- Yaşa göre doğru tercih yapmak
Erken çocukluk dönemi literatürde 0-8 yaş aralığını, ülkemizde ise 0-6 yaş aralığını kapsamaktadır.
(Türkiye’de erken çocukluk eğitiminin 0-6 yaş olarak geçme sebebi: bu dönemin okul öncesi eğitimi olarak kabul edilmesi ve Türk Milli Eğitim sisteminin yapısı ve işleyişinde okul öncesi dönemin 0-6 yaş aralığında gösterilmiş olmasıdır.)
Erken çocukluk döneminde kitap seçiminde dikkat etmemiz gerekenleri gelişim süreçlerinin yaş gruplarına göre farklılık arz etmesinden dolayı 0-2, 2-4, 4-6 ve 6-8 olarak adlandırdığım gruplarda ele alacağım:
0-2 yaş grubunda seçim:
Bu dönem de çocuğun ince motor gelişiminin geliştiği dönem olmasından dolayı çocuğa kitap okumaya çalışmaktan çok çocuğun kitapla etkileşim ve paylaşım içinde olmasını sağlamak önemlidir. Çocuk görsel okuma çerçevesinde yapılandığından bu dönemde kavram tanıtımı ve resimlere bakabileceğimiz kitaplar tercih etmeliyiz.
Boyut ve Dış yapısal özellikler bakımından: Çocuğun kitabı elinde kavrayabilmesi için seçilen kitap boyutlarının çocukların el boyutlarına göre olması, sayfalarını çevirebilmesi için kalın sayfalı, ağıza alınma durumlarına karşı yırtılmayacak özellikte kumaştan yapılmış ya da dayanıklı sert kapaklı kitapları seçmek doğru tercih olacaktır.
İçerik bakımından: Az kelimeli cümlelerin olduğu bol resimli kitaplar tercih edilmeli. Resimler belirgin, anlaşılır çizimli ve tanıdık nesnelere ait olmalıdır. İlgilerini çekmek amacıyla sesli, hareketli ve parlak renkli kitaplar tercih edilebilir.
2-4 yaş grubunda seçim:
Bu dönemde çocuklar kısa cümleler kurabilirler. Bu yüzden kitaplarda tekerleme, bilmece ve az metinlerin yer alanlarını tercih edebiliriz. Yine bilişsel gelişimlerine fayda sağlaması açısından renk, büyüklük, şekil kavramlarını verebileceğimiz kitaplar seçebiliriz.
Dış yapısal özellikler bakımından: 2 yaş sendromu olarak bilinen ve çocukların taklit, ön plana çıkma, kendini kabul ettirme gibi durumlarının olması ve uyum sorunları oluşması dolayısıyla seçilen kitapların yere atılma vs. durumlarında zarar görmemesi açısından sert kapaklı olarak tercih edilmesi gerekir.
İçerik bakımından: Aile, akrabalık, komşuluk ve ülke temalı kitaplar tercih edilebilir. Kendilerini tanımaya çalıştıkları dönem olması sebebi ile kitapların kendilerini anlamaya yönelik özelliklerde olması ve çocuklara konuşma ortamları yaratılmalıdır.
4-6 yaş grubunda seçim: Bu dönem çocukları artık kitapla tanışmış ve kitapla bağ kurmuş şekildedir. Artık kitap sevgisinin yerleşmesi adına çocuklara dilsel ve görsel açıdan doyuracak sanat içerikli kitap tercihleri yapılmalıdır. Bu dönemde sevgi ve güven temalı kitaplar seçmek çocuğun bu dönemi anlamlandırmasında kolaylık sağlar. Arkadaşlık, hayal gücünü geliştiren, hayata dair konuların ele alındığı, iyi şekilde resimlenmiş kitaplar tercih edilmelidir. Tekerleme, bilmece ve az metinli anı ve gezi yazıları, bilimsel olayları anlatan ilginç kitaplar tercih edilebilir.
6-8 yaş grubunda seçim:
Bu dönemde çocuklar okuma-yazma becerisi kazanmaya çalışmasından dolayı dilsel metinleri görsel metinlerden baskın olmaya başlayan kitaplar yer almalıdır. Okuması kolay nitelikte olan büyük puntolu yazı karakterlerin yer aldığı, kolayca bitirebilecekleri kitaplar tercih edilmelidir. Ayrıntılı resimler içeren, sadece iyi-doğru değil, kötü-yanlış karakterleri de içeren kitaplar tercih edilmelidir.
- İlgi Alanına göre doğru tercih: Her çocuğun ilgi alanı farklıdır. Bu yüzden çocuğun ilgi alanına göre kitap seçimi yapılmalıdır. Örneğin atları çok seven bir çocuğa at temalı ya da at resimlerinin yoğun olduğu kitaplar tercih etmek çocuğun kitaba olan ilgisini artıracak severek zaman geçirmesini sağlayacaktır.
- Yazım, noktalama ve dil bilgisi kurallarının uygunluğuna göre tercih: Tercih edilen kitapta Türk dili iyi kullanılmış olmalı ve anlatılan hikâye akmalıdır. Çocuğa görelik ve özellikle 6-8 yaş grubunda yazım, noktalama ve dil bilgisi kurallarının doğru kullanımı çocukların dilimizi iyi kullanmaları açısından önem arz etmektedir.
- Çocukların kendi kitaplarını kendilerinin seçim yapmalarına da olanak sağlanmalıdır.
- Sadece kapak ve resimlere bakılarak seçilen kitaplar yanıltıcı olabilir. Bu noktada arka özet kısımlarının okunmasına, içerik olarak didaktik ve öğretici olmayan kitapları almaya gayret gösterilmelidir.
- Seçilen kitabın karakterleri çocuk ruhuna uygun özellikler sergilemelidir. Çocuğu olumsuz bir davranışa yönlendirecek eylemlerin yer aldığı karakterlerin olduğu kitaplar tercih edilmemelidir.
Kitapları analiz eden kitap sayfalarının yorumları ya da kitap satış sitelerindeki okuyucu yorumları takip edilerek alınmak istenen kitaba karar verme açısından kolaylık sağlayabilir.
- Çocukların yaratıcılıklarını ve hayal güçlerini güçlendirmek adına sessiz kitaplar tercih edilip çocuğun hikâyeyi sadece resimlere bakarak kendisinin anlatması sağlanabilir. Özellikle 2-4, 4-6 ve 6-8 yaş gruplarında bu etkinlik çocukların dil gelişimi açısından da önemlidir.
- Tercih edilen kitapta resim ve anlatılan hikâye uyumlu olmalıdır. Erken çocukluk döneminde çocuklar ilk önce görsel okuma yaptıklarından resimlerin hikâyeye göre yorumlanması önemlidir.
- Aldığımız her kitap bilgi verici olmak zorunda değildir. Eğlendirici, komik kitaplar da tercih edilerek keyifli zaman geçirilebilir.
- Yabancı yazarların çeviri kitapları alınırken çevirmenlerin çocuk gelişimi, erken çocukluk dönemi v.b. eğitimlerinin olup olmadığına bakılmalıdır. Doğru çeviri sadece dili iyi bilen değil aynı zamanda konuya teknik açıdan yetkin biri tarafından yapılan çeviridir.
Descartes’in dediği gibi “İyi kitaplar okumak, geçmiş yüzyılların en iyi insanlarıyla sohbet etmek gibidir.”