Çanakkale Belediye Başkanı Ülgür Gökhan, meclis toplantısında Zafer Meydanı’nda bulunan eski kilise için “Nasıl yıkılır bu? Hiç inandırıcı değil. Bir kez daha ihtarda bulunmuş olayım. Bunu yıkanlarla ilgili gerekli işlemler yapılmalı diye düşünüyorum” dedi.
Çanakkale Belediyesi Meclisi, 2021 yılının ikinci olağan toplantısını gerçekleştirdi. Belediye Başkanı Ülgür Gökhan, tarihi eski kilisenin tahrip edilmesine dikkat çekti. Eski kilisenin arka duvarı klima dış ünitesi takılması için tahrip edilmişti. Gökhan, “Bütün bu alan Çanakkale’nin kültürel merkezi. Korfmann Kütüphanesini yaptıktan sonra ‘Burayı da bize verin, biz yapıyoruz. Bu bölgeyi kültür alanı yapalım’ dedik. Vermediler” diyerek tepki gösterdi.
“ÜNİVERSİTENİN SORUMLUĞUNDA”
“Kurula bildirdik. Bu alan, kilise, kilisenin yanındaki papaz evi, okul bütün alan üniversiteye 23 Şubat 2021’den beri kullanım hakkı üniversiteye geçmiş. Üniversitenin sorumluluğunda” diye belirten Gökhan, “Restore edelim, onaralım, kazandıralım diye 2002 yılında belediye başkanı olduktan sonra Belediye olarak bu yapıyı bize verin diye müracaatta bulundum” ifadelerine yer verdi.
“BU BÖLGEYİ KÜLTÜR ALANI YAPALIM”
“Korfmann Kütüphanesini yaptıktan sonra ‘Burayı da bize verin, biz yapıyoruz. Bu bölgeyi kültür alanı yapalım’ dedik. Vermediler” diye belirten Başkan Gökhan, “Kütüphaneyi de üniversitenin kullanımına verdik. Arkeoloji kütüphanesi olduğu için çok değerli, üniversite daha iyi bakar, daha iyi yararlanır diye düşündük. Maalesef bugüne kadar hiçbir şey yapmadılar” dedi.
“KORUMAK İÇİN MÜCADELE EDİYORUZ”
Başkan Gökhan, “Sedat Laçiner zamanında eski kilise üniversiteye verilmişti. Bu kilise 83 Ermeni’nin Çanakkale’ye gelmesinden sonra ilk kez 1669 yılında yapılmış. Sonra yanmış. Sultan Abdülaziz zamanında yeniden bu haliyle yapılmış” dedi. Eski kiliseyi ve diğer tarihi yapılara dair Gökhan, “Dolayısıyla bu alanlarımızı korumak için mücadele ediyoruz, gayret gösteriyoruz. Maalesef ilgililer koskoca bilim merkezlerine tahsis edilen kurumlar, bunlarla ilgili hiçbir işlem ve eylem yapmıyor” diye belirtti.
“ÇANAKKALE’NİN KÜLTÜREL MERKEZİ”
Zafer Meydanı ve çevresine dair Başkan Gökhan, “Bunlar Çanakkale’nin çok önemli alanları, ilk yerleşim alanları. Bu kilisenin tam karşısında Tifli Cami var. Hemen o kısmı geçin eski havra, Nedime Hanım Kız Meslek Lisesi var. Eski Çanakkale yerleşiminde okul var, Fatih Camii var. Bütün bu alan Çanakkale’nin kültürel merkezi. Geldiğimiz noktada öteki binalar metruk vaziyette. İçinde kimin olduğu belli değil. Bir kilisenin arkasını bile koruyamıyorlar” sözlerine yer verdi.
“HİÇ İNANDIRICI DEĞİL”
Gökhan cihaz takmak için tahrip edilen eski kilise duvarına dair, “Bu cihazları yerleştirmek için yıkıyorlar. Sonra yıkıldı diye söylüyorlar. Nasıl yıkılır bu? Hiç inandırıcı değil. Bir kez daha ihtarda bulunmuş olayım. Bunu yıkanlarla ilgili gerekli işlemler yapılmalı diye düşünüyorum” diyerek tepki gösterdi.
SURP KEVORK KİLİSESİ
Vital Cuinet, Ermeni manastır arşivlerinde yaptığı araştırmalarına göre, Safevi hükümdarı Şah Tahmasb’ın idaresinden kaçan 83 Ermeni, 1529 yılında yani Kanunî Sultan Süleyman döneminde Çanakkale’de göç etti. 83 aile Camii-i Kebir Mahallesi’nin doğusunda, Sarıçay tarafında Ermeni mahallesinde ikametgahta bulunduğu bilinir. Vital Cuinet’e göre, Çanakkale de Ermenilerini 1669’da küçük kilise inşa ettiklerini, fakat 1691’de yıktırıldığını, III. Ahmed döneminde Sultanın iradesiyle 1718 yılında yeniden inşa edildiğini belirtmektedir.
- MAHMUD DÖNEMİ TAMİR EDİLDİ
Çanakkale’deki Ermeni kilisesinin varlığına dair tespit edilen ilk Osmanlı belgesi, 1831 yılında yıkılmaya yüz tutan kilisenin tamirine ile ilgili belgedir. Sultan II. Mahmud’un, Çanakkale gezisinin ardından Biga Sancağı Mutasarrıfı ve Boğaz Muhafızı Salih Paşa’ya kilisenin tamiri emrini vermiştir. Kale-i Sultaniye’de bulunan mimarlar tarafından Ermeni kilisesinde yapılan keşfin ardından 1831-1832’de tamir edildikten sonra 1888 yılına kadar Ermeni Kilisesi tamir, tadilat gerektirmeden kullanılmıştır. Ermeni kilisesinin 1873’te inşa edildiği şeklinde literatürde 1887 yılında Ermeni kilisesinin yanına, geçici olarak bir çan kulesi yapılmasına izin verilmiştir.
GÜNÜMÜZDEKİ ŞEKLİNİ 1903’TE ALDI
Çanakkale Ermeni cemaati, 1888 yılında tamiri için girişimlerde bulunarak, gerekli izinleri 2 Mayıs 1888’de altıktan sonra sokak zemini ile eşit hale getirilmesi, dört duvarının yükseltilmesi, kadınlar için bir kat daha inşası gibi tamir konuları uygun görülmesinin ardından tadilat edildi. Çan kulesi kilisenin kuzeye bakan ön cephesi üzerine inşa edilmiştir. Surp Kevork Kilisesi, 1888-1890 yıllarındaki tamirat ve rekonstrüksiyondan sonra günümüzdeki şekline kavuştu. Kilise yanına 1903 yılından sonra bir de mektep inşa edilmiş ve her iki yapıda günümüze kadar ulaşmıştır. Ancak kilisenin çatısındaki çan kulesi yıkılmıştır.
GÜNÜMÜZDE KULLANILMAYA DEVAM EDİYOR
Eski Ermeni Kilisesi, cemaati kalmadıktan sonra yıllar içinde silah deposu, etnografya müzesi, kültür merkezi ve güzel sanatlar bölümü dersliği olarak kullanıldı. 1934 yılında Çanakkale Arkeoloji Müzesi, 1984 yılında Kültür Bakanlığı tarafından restore edilerek Namık Kemal Tiyatro salonu, 2000 yılına Çanakkale Etnografya Müzesi olarak kullanıldı. 2005 yılında Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi’ne tahsis edildi. Günümüzde Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) sergi ve gösterilerine ev sahipliği yapan eski kilise Tasavvuf Topluluğuna, ‘Kültür ve Sanat Evi’ olarak tahsis edildi.
Damla YELTEKİN