Ekim 2017 Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN BURSA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ’NİN KÜLTÜR HİZMETİDİR
BÖCEKTEN İPEĞE MEDENİYET YOLCULUĞU >> s22
BURSA’DA ZAMAN Yıl: 6 Sayı: 24 Temmuz 2017 Yerel Süreli Yayın
İMTİYAZ SAHİBİ Bursa Büyükşehir Belediyesi Adına
Recep Altepe
YAYIN YÖNETMENİ Saffet Yılmaz Sorumlu email@example.com
KATKIDA BULUNANLAR Aziz Elbas Ahmet Erdönmez İbrahim Büyükfuran Sefer Göltekin
Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu
FOTOĞRAFLAR İzzet Keribar İsmail Şeker Nilay Şahinkanat İlcebay Yasin İlcebay Mehmet Esen Saffet Yılmaz Yasin Yıldırım Ferhat Sarp
Değerli Bursa’da Zaman okurları, 2017 yılının son sayısı ile karşınızdayız. Bizim için, Bursa ve Türkiye için önemli bir yıldı; tarihi mirasın ihyası noktasında çok önemli başlangıçlara sahne oldu. Bursa’da Zaman’ın da varlık nedeni olan, tarihi mirasımızın bize ve ecdadımıza yakışır şekilde ayağa kaldırılması, şehirlerimizin tarihten gelen özgünlüğünü koruması meselesi, 2017 yılı boyunca çokça kafa yorduğumuz bir mesele idi. Bursa özelinde önemli bir noktaya geldiğimizi düşünüyorum fakat en az bunun kadar önemli olan nokta şudur; son 15 yıl içinde Tarihi Kentler Birliği şemsiyesi altında Anadolu’da çok önemli bir hamle başladı. Restorasyonlardan somut olmayan kültür mirası değerlerin günümüze kazandırılmasına ve müzelere kadar pek çok konuda Anadolu ayakta! Bize göre pek çok konunun da başlangıç noktası Bursa. Mesela müzeler.
YAPIM ve REDAKSİYON FG İletişim (0224) 233 70 43 www.fgiletisim.com
Öncesinde 20’yi aştık, 2017 yılı içinde de 4 müzeyi hayata geçirdik. Derginin de konusu olan son müzemiz bıçakçılık üzerine. Bursa’da bıçak üzerine oluşan birikimi müzeye taşıdık. Gerek ustaların anıları ve gerekse el emeği tarihi bıçaklarla müze doldu taştı ama çok yakında mevcut fiziki koşullarını zorlayacağını hep birlikte göreceğiz.
BASKI SalMat Basım Büyük Sanayi 1. Cadde 95/1 İskitler / Altındağ / Ankara (0312) 341 10 20 - 21 - 24 firstname.lastname@example.org www.salmat.com.tr
Bursa’da Zaman’ın elinizdeki sayısında bıçak müzesinin yanı sıra, sevgili Metin Önal Mengüşoğlu dostumuzun ‘Hür Düşüncenin Erdemi’ üzerine düşüncelerini, önemli mabetlerimizden biri olan 1. Murad Hüdavendigar Camii ve Külliyesi’ndeki hat eserleri zenginli-
KAPAK FOTOĞRAFI İsmail Şeker
ğini, Bursa ve İstanbul’da derin izler ve eserler bırakmış olan Akbıyık Sultan ve eserlerini, İznik’teki Roma tiyatrosunda gelinen son durumu, Gölyazı-Kocadere-Marmara Denizi arasındaki olası antik yerleşimleri ve tarihte pek çok kez karşı karşıya gelmiş olsak da, dostlukları konusunda bir hayli anı biriktirdiğimiz Macarlar üzerine çok değerli yazılar okuyacaksınız. Günümüzde Ortadoğu’da süren savaş nedeniyle milyonlarca insan mülteci durumuna düştü. Avrupa’nın bugün mültecilere bakış açısı ile yüzyıllar önce topraklarına sığınan Macar mültecilere ecdadımızın nasıl baktığını okuyacak ve ecdadımızla bir kez daha gurur duyacaksınız. Yazar dostlarımıza bir kez daha teşekkür ediyorum. Dergimizin ana dosyalarından biri de kamu yayıncılığı ve ipek. Biliyorsunuz, ülkemizde en fazla yayın üreten yerel yönetimlerden biriyiz. Yakın tarihte 8 önemli yayını daha Bursa belgeliğine sunduk. Bunlardan biri de ipek üzerine idi. İpek böceğinin kozadan ipeğe giden hikayesini hem yazdığı hem fotoğrafladığı için sevgili İsmail Şeker’e ve konunun tarihi arka planını, Bursa’nın ipek kimliğini kaleme alıp bizimle paylaştığı için Prof. Dr. Cafer Çiftçi’ye teşekkür ediyorum. Keyifli okumalar diliyorum.
Recep ALTEPE Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı
www.bursadazamandergisi.com B
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
1
BURSA’DA ZAMAN SAYI 24
İÇİNDEKİLER
s4
2
BURSA’DA ZAMAN
s16
s22
s26
s38
s64
s68
s76
s80
s84
s100
S4
Birikim Müzeye Dönüştü: Bursa Bıçak Müzesi / Aziz Elbas
S60
Osmanlı Misafirperverliği ve Macar Sığınmacı: Lajos Kossuth / Doç. Dr. Hasan Basri Öcalan
S8
İznik Roma Tiyatrosu Kazılarında Son Durum / Aygün Ekin Meriç
S62
Tata Kalesi’nde Cenk Türküleri Söylenir / Mehmet Esen
S12
Bursa Belleği Yeni Kitaplarla Zenginleşiyor / Sefer Göltekin
S64
Apollonia Ad Rhyndakos Kentinin Lokalizasyonu Üzerine / Prof. Dr. Mustafa Şahin
S16
Bursa’da İpekçilik / Prof. Dr. Cafer Çiftçi
S68
Hüdavendigar Külliyesi Yazıları / Ömer Kaptan
S22
Böceğin İpeğe Yolculuğu / Dr. İsmail Şeker
S72
Mehmet Akif’in ‘Zümrüt Tahtı’ / Samet Altıntaş
S26
Düşüncenin Erdemi ya da Hakikat Tekelciliği / Metin Önal Mengüşoğlu
S78
Tirilye Günlüğü / Cihan Taşan
S30
Kerbela Kâşifî Âşık Çelebi / Mustafa Kara
S80
Osmanlı Kenti Bursa’nın Yapılı Çevresinin Oluşumunda; Kadın Eli / Engin Yenal
S32
Ata Demirer ve Veledi Harir (Ak Bıyık) Camii / Ömer Kaptan
S84
Bursa’yı Yeniden Anlamak / Prof. İlhan Özkeçeci
S34
Suriçinin Birinci Camiinde Bursa Manzarası! / Samet Altıntaş
S90
Bursa’nın Simgesi Ahmet Vefik Paşa Bursa Devlet Tiyatrosu Nasıl Açıldı? / Uğur Ozan Özen
S38
Bir Bahçeden Bir Bahçeye Geçer Gibi: Macaristan / Mehmet Esen
S96
Bursa’nın ‘Nevi Şahsına Münhasır’ları / Sefer Göltekin
S48
Macar Misafirlerimiz ve II. Ferenc Rakoczi / Yrd. Doç. Dr. Sezai Sevim
S100
At Türk’ün Kanadıdır! / Yüksel Baysal
S52
Tarihte Osmanlı-Macar İttifakı ve Mülteciler / Sadettin Eğri
S102
Bursa’da 2017 ‘Yaz’ı
S58
Bir Macar Yurtsever; Imre Thököly / Prof. Dr. Cafer Çiftçi
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
3
haber / Bursa Bıçak Müzesi / Aziz Elbas
Tarihin derinliklerinden gelen geleneksel Türk demirciliğinin, Selçuklular’dan süzülüp geldiği aklın, Osmanlı döneminde fethedilen farklı coğrafyalardaki görgü, bilgi ve deneyimle bütünleştirilerek neşv ü nema bulduğu yerdir Bursa. O cihetle bir bakış açısıyla, bir nevi zirve, diğer bir başka bakış açısıyla yeniden doğuştur.
Aziz Elbas
Birikim Müzeye Dönüştü:
Bursa Bıçak Müzesi Kadim toplumların en önemli özelliklerinden birisi dinamik ve bir o kadar da zengin kültürel yapılarıdır. Kendilerine özgü kültürel yapı içerisinde giyim kuşamdan geleneksel yaşam ilkelerine, folklorik özelliklerinden geçmişden bu güne seslenen tınılara, müzik kültürlerine kısacası yaşamın her bir noktasına nüksetmiş ayrılmaz parçalardır.
Uluslarası literatürde ‘Somut Olmayan Kültürel Miras’ olarak ifade edilen, bizim ‘Yaşam Kültürü’ olarak kısaca özetlediğimiz bu değerlerin bütünleyicisi niteliğinde tanımlayabileceğimiz diğer bir değerler bütünü de geleneksel üretimlerdir. Geleneksel üretimler kültürel değerlerden alınan akıl ve toplumsal hafıza cevherlerinin emekle yoğrularak ortaya konulan somut değerleridir. Bu somut değerler kimi ahşapta kendine yer bulur, kimi metalin her bir çeşidinde, kimi camda kimi ise taşın her bir çeşidinde. Bazen farklı materyaller kendi aralarında buluşarak başka başka şaheserler oluştururlar ustaların ellerinde. 4
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Metalin ahşapla, metalin kemikle buluşarak bazen envai çeşit zengin taşlarla bezenip görücüsüne çıkan bıçak sanatında bunu en iyi şekilde görmek mümkün. Metalin ateşle buluşup örs ve çekiçle hasbihal edip kemik ve ahşapla tamama erdiği bu sürecin sonunda bütün toplumlarda farklı şekillerde de olsa her daim kendine yer bulan geleneksel üretim değeri genel ifadeyle bıçaktır. Kadim ve zengin bir geçmişe sahip olan Bursa’da geleneksel üretimlerden çokça örnekler verilebilir pekala. Ancak söz dönüp dolaşıp ‘Bursa bıçağına geldiğinde artık sözün değil birbirinden değerli ustaların yüz yıllar boyunca dillerinde dualarla ritme dökülen örslerde yankılanan çekiç seslerine bırakır.
1326 yılında fethedilen Bursa’da surlar içerisine sıkışan kent, surların dışına yamaçlarına yeniden kurulur. Bununla birlikte zaman içerisinde dünya ticaretine yön verecek Bursa çarşılarının nüvesi Orhan Bey Külliyesi de bu bölgede oluşturulur. 1332 yılında Bursa’ya gelen seyyah İbni Batuta Bursa çarşısından söz eder. Örslere vurulan ilk çekiç sesleri oluşturulan bu külliyenin çevresinden gelmiş olması muhtemeldir. Tarihi kayıtlarda Orhan Hamamı’nın Bıçakçılar Hamamı olarak da anılması bunu doğrular niteliktedir. Türk ve İslam coğrafyasın her bir yanında ilim adamları, dervişler ve zanaatkarlar bu yeni İslam beldesine akın akın gelirler. Gelenlerin içerisinde pek tabidir ki farklı meslek dallarında işlerinin erbabı ustaların yanında pazuları güçlü, işinde maharetli demirci ustaları da vardır. Zaman durulacak zaman değildir, zaman gaza zamanıdır, zaman fütuhat zamanıdır. Gözüpek, bileği güçlü yiğitlere keskin kılıçlar, rüzgar uğultusuyla düşmanı ürküten oklar ve her türlü savaş aletine ihtiyaç hasıldır. Orhan Cami’nden yükselen müezzinin yanık sesiyle okuduğu ezan sesine değin çekiç sesleri susmaz olur. Fetihler muştulandıkça çekiç sesleri daha bir aşkla vurulur ‘Hu’ ve ‘Allah’ ritimleriyle…
Çarşı Bölgesi - 1938
nafı dolayısıyla bıçakçı esnafının da gelişmesine etki eder. Osmanlı coğrafyasının farklı bölgeleriyle ve hatta bu sınırları aşan bilgi deneyim ve hatta karşılıklı ticarette bu ürünlerin de kullanıldığı ihtimaller dahilindedir. 15. yüzyıldan itibaren Bursa’yı adeta yolgeçen hanı yapan yabancı gezginler Bursa çarşılarının zenginliğini öve öve bitiremezler. 16. yüzyılda maden işleme ve silah yapımında çalışma yapan atölyeler ve çarşılar ana merkezin belirli yerlerinde kendilerine yer bulmuşlardır. Bıçakçılar Çarşısı: Emir Hanı çevresi ile Tahıl Hanı civarlarında Demirciler Çarşısı: Balık Pazarı ve Saltanat Kapısı civarında Bakırcılar Çarşısı: Çarşı merkezinin batısından kapalı çarşıya doğru olan bölümde. Saraçlar Çarşısı: İvaz Paşa Çarşısı’nın batısı kısmında Nalbantlar: Tahtakale Yoğurt Hanı’nın yakınlarında Nalçacılar: Kavaflar Çarşısı’nda Bursa’da bu deneyim güçlü hafıza ve güçlü
esnaf teşkilatı Balkanlar’ın fethiyle birlikte bu yeni fethedilen beldelere aktarılır. İstanbul’un fethiyle birlikte buraya aktarılır. Özellikle Samakov, Filibe ve Saraybosna önemli merkezler haline gelir. Osmanlı coğrafyasının geliştiği her bir beldede bu güçlü hafızanın etkilerini görmek mümkündür. Bunlardan özellikle Şam kısa zamanda bulunduğu bölgenin en önemli merkezi konumuna gelmiştir. Osmanlı tarihi boyunca ordunun ihtiyaç duyduğu, ok ucu, kılıç, kama, mızrak, kalkan ve balta gibi her nevi silahın en önemli tedarik merkezi hüviyetini Bursa korumuştur. Yeniçeriliğin kaldırılmasıyla Bursa’da bıçakçılığın formatında değişiklikler gözlenir. Ekmek bıçağı, sofra bıçağı, meyve bıçağı ve kebap bıçağı gibi yeni ürünler olarak kendini gösteren bu değişimin merkezi ise Karakadı Cami ile yakınında yer alan Dağıstan Bıçakçılar çarşısı idi. Kafkas harbiyle birlikte bu bölgelerden Bursa’ya yerleşen aileler Bursa bıçağına yeni bir soluk getirmiştir. Bıçakçı esnafı genelde üç ayrı kolda kurumsallaşmış idi. Bunlar; Bıçakçılar, Çakıcılar ve Testerecilerdir. Her usta ürettiği ürünün üzerine imzasını muhakkak atar, bunun yanında özel müşterilere üretilen ürünlerin üzerine sipariş verenin ismini yazmak adetten idi. Bunu birçok koleksiyon bıçak ve kılıçta görmek mümkündür. Nitekim Büyükşehir Belediyesi Bursa Kent Müzesi koleksiyonunda yer alan Saray Bosna Çengiç Ailesi’ne ait 19. Yüzyıl Osmanlı
Osmanlı sınırları genişledikçe Bursa çarşılarında üretilen kılıçların, bıçakların okların namı daha bir duyulur olur. Anadolu’nun en ücra köşesinden Balkanların içlerine değin her bir diyarda bu nam alıp başını gider. Hanlara, Sultanlara bir birinden değerli kılıçlar yapan Bursalı maharetli ustalar, hanım sultanların ibrişim kuşaklarını da birbirinden değerli taşlarla bezenmiş hançerlerle süslerler. Selçuklulardan miras Ahilik teşkilatının Bursa’da gelişip güçlenmesiyle daha bir disiplin ve kalitede yapılan çalışmalar demirci esBURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
5
haber / Bursa Bıçak Müzesi / Aziz Elbas
1924 Verilerine Göre Belirlenebilen Bursa Bıçakçı Esnafı
ve kılıçlardır. 1909 yılındaki sergi sonunda Hayrettin Usta, Remzi Usta ve Kılıçoğlu İstavri Ustaya ödüller ve şehadetnameler takdim edilir. Önce Kafkas Harbi ardından Balkan harpleriyle yaşanan göç dalgalarından en çok nasibini alan şehirlerin başında Bursa gelmekte. Göçün getirdiği daralmışlık ve yük kadar, göçle birlikte gelen zenginliği asla göz ardı etmemek gerek. Rumeli ve Balkanlar’dan gelen birbirinden değerli ustalar ‘Samakov”
çeliği işleme tekniği ile birlikte Bursa’da bıçakçılık yeni bir evreye girer. Günümüze değin süregelmiş birçok teknik aslında Bursa’ya ayrı bir zenginlik getirmiştir. Günümüzde halen bu gelenekleri görmek mümkündür. Teknolojiye direnen Bıçağın ustaları yüzyılların ötesinden gelen maden işleme hafızasının verdiği özgüveni maharetli ellerinde yaşatmaya çaba sarf etmek-
tedirler. Büyükşehir Belediyesi’nce her yıl düzenlenen ‘Bursa Bıçağı Tasarım Yarışması’ ile Bursa bıçağının marka değerinin korunarak tanıtılması, üreticilerin teşvik edilmesi, turizm değeri olarak Bursa bıçağının kullanılması hedeflenmekte. Bunun yanında yakın zamanda kapılarını ziyaretçilerine açan ‘Bursa Bıçak Müzesi’ Bursa bıçağını ve ustalarını taçlandıran oldukça önemli bir imza olarak tarihteki yerini alacaktır.
Dönemin ünlü bıçak ustalarından olan Remzi Sarıçetin ürettiği ve üzerine ismini işlediği Bursa bıçağını 1922’de Mustafa Kemal Atatürk’e, Ankara’ya göndermişti. Bu bıçak aynı zamanda Milli Mücadele’de Bursa olarak sizinleyiz mesajını taşıyordu. kılıcı üzerinde Balçağı pirinçten olan, altın kakma tekniği ile “Allah’a havale ettim anlamında” “Tevekkelt-ü al’Allah”, diğer yüzünde; ustası “Ameli Abdullah”, sahibi “Yusuf ibn-i Ahmet” yazısı yer almakta olduğu görülür. 10 yaşında başlayan Yamaklık süreci ile mesleğe adımlarını atan çocuklara, ardından 1001 gün sürecek çıraklık eğitimleri boyunca iyi ahlak üzere yetişmeleri öncelikli hedefi ile 124 görgü kuralı öncelikle öğretilirdi.
nevi diploma töreni olan ‘Şet Kuşatma/Peştamal Kuşatma’ töreniyle onurlandırılırdı. Bıçakçı esnafının şet kuşatma törenlerinde yapılan “Usta Duası”nda bıçakçıların pirleri Hazreti Davud Aleyhisselâm, Ebül Fethi Abdullah Hazretleri’nin ve gelmiş geçmiş bütün bıçakçı ustalarının ruhlarına Fatiha Sûresi okunması usuldendi. Ustasının, yetiştirdiği mesleğin yeni ustasına açacağı dükkanda kullanması için malzemeler hediye etmesi başka bir incelikti.
Bu düstur üzere yetişip ustalık seviyesine gelen bir usta adayı 740 kuralı bilmesi gerekirdi.
1827 yılı tarihi vesikalarında Bursa şehrinde 117 esnaf grubundan 30’u bıçakçı esnafı grubu olduğu görülür.
3 yıl titiz ve bir o kadar da zorluk derecesinde geçen kalfalık süresini doldurup ustasından geçer not alarak en üst mesleki kıdem olan Ustalık mertebesine gelen kalfa bir
Osmanlı döneminde yayınlanan nizamnamede şu ifadeler yer alır: Demirciler de gözlene. İşledikleri demiri kalp işlemeyeler ve illet (özürlü) etmiyeler. Ve kazancılar
dahi gözlene. Kazanın ve haranın kulpunu demirden değil bakırdan yapalar. Ve kalaycılar kalayladıkları nesneyi gayet iyi kalaylayalar kalp ve illet etmeyeler. Ve bıçakçılar dahi gözlene. Dımaşkî (Şam işi) diye Frengi (Avrupa işi) işlemeyeler ve satmayalar. Cinsi cinsiyle salalar. Ve iğneciler dahi işledikleri iğneyi iyi işleyeler. Demir iğneyi Dımaşkî diye satmayalar. İlki, II. Abdülhamid Han döneminde tahta çıkışının yıl dönümü 1 Eylül 1906 tarihinde Bursa Hamidiye Mekteb-i İdâdî-i Mülkî’sinde (Bursa Erkek Lisesi) diğeri ise Sultan Mehmet Reşat teşrifleriyle 1909 yılında açılan Bursa Sergilerinde Bursa’da üretilen envai çeşit sanayi ve emeği ürünler sergilenir. Bunlarda en ilgi çekenlerden birisi Bursa ipeği ve ürünleriyle Bursa bıçak ustalarının ürettikleri göz kamaştıran bıçaklar, kamalar
Her kelimesiyle, her satırıyla Bursalı bıçakçıların onur nişanesi oldu Atatürk’ün yazdığı bu mektup. Demir denilince, çelik denilince, örs denilince Bursa vatan, Bursalı ustalar sanatkâr oldu. İşte o mektup; Remzi Usta! Eser-i san’atınız olan bıçakları, yalnız Bursalı bir Türk ustanın yadigarı olarak değil, san’ata karşı olan milli kabiliyetinizin delili gibi saklayacağım. Biz Türkler yüz sene evveline kadar her şeyi kendi çekicimizle, kendi örsümüz üzerinde vücuda getirir ve kendi çarşılarımızda kendi elimizle satardık. İşte bunun için büyük bir millettik. Şimdi açılan yeni devir, demir devridir. Sizi bu devirde en büyük ustalarımızın arasında görmek ister ve tebrik ederim. 2.10.1922 Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi Başkumandan Gazi Mustafa Kemal
6
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
7
haber / İznik Roma Tiyatrosu / Doç. Dr. Aygün Ekin Meriç
Doç. Dr. Aygün Ekin Meriç
İznik Roma Tiyatrosu Kazılarında Son Durum İznik’in güneybatısında bulunan İznik (Nicaea) Tiyatrosu, İznik Gölü’nden 13 metre yükseklikte, kıyıdan 400 metre, surlardan 90 metre içeride bulunmaktadır. Anadolu’nun ayakta kalan en görkemli eserlerinden birisidir. Düz bir alana inşa edilmesinden dolayı eşine ender rastlanan bir alt yapıya sahiptir. Tiyatro, MS. 2. yüzyılda Roma İmparatoru Trajan (MS. 97-117) tarafından, Bithynia Valisi olan tarihçi ve yazar Plinius’a yaptırılmıştır.
Plinius, MS. 111 yılında İmparator Traian’a yazdığı mektuplarda, yapının hala tam olarak bitmediğinden bahsetmektedir. İznik Tiyatro’su, gösterişli mimarisi, karmaşık tonozlu/kemerli alt yapısı ve inci gibi işlenmiş süslemeleri ile eşsiz ihtişamda ve güzellikte bir yapıdır. İki katlı oturma sıraları ve üst balkonuyla birlikte yaklaşık 10.000 seyirciye hizmet etmiştir. Özellikle Gladyatör Oyunları’nın oynandığı Tiyatro, bölgenin başkenti olarak çok önemli gösterilere sahne olmuş olmalıdır (ŞEKİL 1). Nicaea Tiyatrosu moloz taş ve harç kullanılarak Roma betonuyla inşa edilmiştir. Sahne yapısında ve dış duvarlarında mermer kaplamalar dikkat çeker. Diğer kısımlarda ise dış yüzey kireçtaşı bloklarıyla kaplanıp demir kenetlerle sağlamlaştırılmıştır. Bazı bloklarda taşı işleyen ustanın işaretleri vardır. İznik çevresindeki arazi çalışmalarıyla Tiyatro yapımında Deliktaş, İnikli, Ömerli ve Sarıkaya taş ocaklarından yararlanıldığı saptanmıştır. İznik Tiyatro’su ilk kez 1743 yılında R. Pococke tarafından belirlenmiş ve krokisi çizilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izniyle İznik Tiyatrosu’ndaki kazı çalışmaları ilk olarak 1980 yılında başlamıştır. O zamanlar Bursa Müzesi’nde uzman olarak görev yapan Bedri Yalman tarafından
ŞEKİL 1
8
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
ettirilmiş, güneyde tonozlar ve batı parodosta çalışmalar yapılmıştır. 2016 yılından itibaren kazılara, Dokuz Eylül Üniversitesi Arkeoloji Bölümü’nün bilimsel başkanlığında bir ekiple devam edilmektedir. Özellikle son yıllarda İznik Roma Tiyatrosu kazıları, Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin cömert katkılarıyla neredeyse kış aylarına kadar aralıksız sürebilmektedir.
başlatılan kazılar 2006 yılına kadar devam etmiş ve bu uzun yıllarda orkhestra, cavea, parodoslar, bazı tonozlu galeriler ve sahne binasının ön cephesi kazılmıştır. Bundan sonra Tiyatro’da kazılara bir süre ara verilmiştir. 2011-2014 yıllarında İznik Müzesi tarafından kazılara tekrar başlanmıştır. Bu dönemde sahne binasının arkasındaki odalar, güneyde tonozlar önündeki dolgu toprağı ve bazı galeriler ortaya çıkartılmıştır. 2015 yılında ise Uludağ Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü’nden Yrd. Doç. Dr. Ayşin Özügül tarafından kazılar devam
2016 yılında başladığımız kazılarda öncelikle Tiyatro’nun özgün haldeki durumunun nasıl olduğunu anlamaya yönelik çalışmalara ağırlık verilmiştir. (ŞEKİL 2) Mimari bloklar tek tek ölçülüp çizilmiş, kataloglanmış ve plandaki yerlerine yerleştirilŞEKİL 2 meye çalışılmıştır. Mimari blokların yıkılma yönlerini ve in-situ durumlarını anlamak adına rölöve çizimleri yapılmıştır. Tiyatro, 84 metre uzunluğunda ve 63 metre genişliğinde bir alanı kaplamaktadır (ŞEKİL 3). Dışta üst üste iki tonozlu mekân ile yükseltilmiş taşıyıcı sistem 12 adet tonozdan oluşmaktadır. Dış tonozların devamında alt caveayı taşıyan 7 adet trapezodial tonoz bulunmaktadır. Diazoma ile alt ve üst cavea olarak ikiye ayrılan oturma sıraları sekiz dilime (kerkides) bölünmüştür. En üst oturma sırasındaki izleyici yerden yaklaşık 20 metre yükseklikten bakarak gösterileri seyretmiştir. Seyirciler Tiyatro’ya gelirken her iki yandan gösterişli, sütunlu galerilerden geçmekte (ŞEKİL 4), sonra seyir-
ŞEKİL 3
ŞEKİL 4
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
9
haber / İznik Roma Tiyatrosu / Doç. Dr. Aygün Ekin Meriç
ŞEKİL5
ci giriş-çıkışlarının yapıldığı parodosa (Lat. additus maximus) ulaşmaktadırlar. Caveanın karşısında, oyunların oynandığı 45 metre doğu-batı uzunluğunda üç katlı bir sahne binası (skene) bulunmaktadır. Sahne binasının cephesinde bu dönemde kullanılan savaş araçlarının, özellikle kalkan, mızrak, pazıbent, zırh ve kamaların kabartma olarak işlendiği bir friz görülmektedir. Bu eserlerde sarmaşık, kenger yapraklarıyla çevrelenmiş Herakles, Perseus, Pegasus ve Eros gibi mitolojik figürler işlenmiştir. Gladyatör dövüşlerinin yapıldığı orkhestra bölümü ile seyircilerin oturduğu bölüm bir duvar yardımıyla birbirinden ayrılmıştır. Yapıda bu tür gösterilerin yapıldığını ispat eden bir kabartma batı duvarına işlenmiştir (ŞEKİL 5). Belki de bu oyunlar Bursa’ya özgü geleneksel kılıç kalkan oyunlarının atalarıdır. 2016 yılında ilk olarak Tiyatro’nun batı kesiminde bulunan parodos ve hemen ona bitişik durumdaki sütunlu yapının ortaya çıkarılması amacıyla kazıya başlanmıştır. Bu alanda sütunlu galeriye ait olduğunu düşündüğümüz çok güzel bir mask bezemeli üst yapı elemanı bulunmuştur (ŞEKİL 6). Batı Parodos açması, Tiyatro caveasının batı giriş merdivenleri ile sütunlu galeri arasında bulunan geniş bir alandır. Bu alanın güney sınırında, bir adet MS. 4.-6. yüzyıla tarihlenen bir Filistin amphorası içerisine koyulmuş yeni doğmuş bir bebek iskeleti de bulunmuştur. Bu dönemlerde gayri meşru çocuklarının bu şekilde gömüldüğü bilinmektedir (ŞEKİL 7). Daha sonra orkhestra bölümünde orijinal zemini bulmak amacıyla kazı çalışmaları yapılmıştır. Burada öncelikle atılı halde bulunan 290 adet mermer blok ve blok parçası, fotoğraf ve arşivleme işlemleri tamamlandıktan sonra vinç yardı10
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
ŞEKİL 6
mı ile tiyatronun güneyindeki taş platformuna taşınmıştır (ŞEKİL 8). Çok zahmetli ve maliyetli bu çalışma sonrasında orkhestra kazıya uygun hale getirilmiştir. 89,25 metre seviyesinde bulduğumuz cavea duvarına ait işlenmemiş taş blok sıraları, zeminin bu seviyede olduğunu anlamamızı sağlamıştır. Ne yazık ki orkhestra zeminde herhangi bir mermer kaplama parçası bulamadık. Belki de bunlar sonraki dönemlerde sökülerek alındı ya da zemin şu andaki gibi sıkıştırılmış topraktandı. Sahne binasının arkasından üç merdivenle inilen, özgün cadde seviyesine ulaşmak amacıyla doğu-batı hattında kazı çalışmaları yapılmıştır. Bu alanda sahne binasından
ŞEKİL 7
yıkılan çok sayıda mimari blok bulunmuştur. Bunlar sahne binasının özgün halinde nasıl olduğuna dair önemli ipuçlarıdır. Daha sonra batı parodosun önünde, doğu sütunlu galeri yapısının benzerinin olup olmadığını anlamak için kazı çalışmalar başlatılmıştır. Hemen açmanın kuzeybatı köşesinde 90,63 metre seviyesinden baş ve boyun kısmı tam, alt kısmı eksik yan yatmış bir adet mermer Herme bulunmuştur. (ŞEKİL 9). Herme’nin gövde kısmında kabartma olarak sadece cinsel organı işlenmiştir. Bu alanda devam eden kazılarda iki adet Herme başı ve üç adet gövde parçası daha bulunmuştur. Doğu Sütünlu Galeri’de bulunan mimari bloklar ve plastik eserler nedeniyle, batıdakinden farklı olarak iki katlı bir galeri olduğu düşünülmektedir. Kazılarda bulunan çok sayıda küçük buluntu, sikke ve seramikler Helenistik, Roma ve Bizans Dönemi’ne tarihlenmiştir. Helenistik seramikler içinde MÖ. Geç 3. yüzyıla ve Erken 2. yüzyıla tarihlenen kaliteli siyah firnisli ve aplike seramikler, unguentarium ve kandiller Tiyatro’dan çok önceki bir dönemde yaşayan insanlara aittir. Özellikle çok sayıdaki Megara Kase kalıpları bu dönemlerde aktif olan bir seramik üretim atölyesinin varlığını düşündürmektedir. Roma seramikleri içinde sigillatalar, kandiller (ŞEKİL 10), firnisli firnissiz kullanım kapları ve amphoralar yoğunluktadır. Bunlar özellikle Tiyatro dönemindeki kullanıma işaret etmektedir. Bizans seramikleri, kandiller (ŞEKİL 11) bu dönemdeki sahne binasında da görülen mimari eklentilerle ilişkili olmalıdır. Osmanlı dönemine tarihlenen malzeme içinde özellikle fırın malzemeleri dikkat çekicidir. Bu alanın güneybatısında Osmanlı seramik fırınlarının da olduğu düşünülürse bu buluntular çok anlamlıdır.
ŞEKİL 8
Tiyatro’da neredeyse hiç oturma basamağı kalmamış sadece bunların temelleri korunabilmiştir. Bizans İmparatorları III. Leon (MS. 717-741) ve V. Konstantin (MS.741-775) dönemlerinde Tiyatro’ya ait birçok parça sökülerek kent surlarının sağlamlaştırılmasında kullanılmıştır. Bu parçalar, bugün İznik Surları’nda da görülebilen özellikle Tiyatro oturma sıraları (ŞEKİL 12) ve sahne binasına ait friz parçalarıdır. Kentin savunması için Tiyatro feda edilmiş görünmektedir. İstanbul’un 1204 yılında Haçlılar tarafından işgal edilmesiyle Nicaea’ya yerleşen Theodor Laskaris (1204-1222), savaşı İznik’ten yönetmiştir. Yapılan çatışmalarda ölen onbinlerce Laskaris askeri kent içindeki boş yerlere gömülmüştür. Tiyatro kazılarında da çok sayıda bu döneme ait toplu mezarlar bulunmuştur. İskeletlerin
ŞEKİL 10
bazılarında beyin ameliyatları belgelenmiştir. Alt caveanın batısında, 13. yüzyıla tarihlenen ve planı tam olarak anlaşılabilen üç nefli bir Bizans Kilisesi kalıntısı bulunmaktadır. Tiyatro’nun bu kısmında yıkılmak üzere olan bu kilisenin nasıl korunacağı ya da başka bir yere taşınıp taşınmayacağı uzmanlarımız tarafından değerlendirilmektedir. Yine alt caveanın güney kısmında diazomayı da içine alan bölümde Osmanlı Dönemi’ne ait bir seramik atölyesi ve Çini Fırını vardır. Bu alanlarda çok sayıda Milet, Şam, Rodos ve Haliç işi çok değerli seramikler ve çiniler bulunmuştur. Osmanlı Dönemi’nde 14. ve 15. yüzyıllarda bazı inşaatlarda Tiyatro blokları kullanılmaya devam etmiştir.
ŞEKİL 9
Öncelikli olarak mevcut Tiyatro’nun korunmaya alınması ve restorasyon çalışmalarına ivedilikle başlanması planlanmıştır. Kazı kurul üyelerimizden restoratör/mimar Doç. Dr. Ali Kazım Öz ve Doç. Dr. Nezihat Köşklük Kaya’nın bilimsel danışmanlığında Kuleli Restorasyon şirketi tarafından restitüsyon çalışmalarına başlanmıştır. En geç iki yıl içinde İznik Tiyatrosu’nun restore edilerek ziyarete açılması planlanmaktadır. Bizans Dönemleri’ne ait eklentiler ve Osmanlı Dönemi’ne tarihlenen Çini Fırınları da gezi programına dâhil edilecektir. Yapılacak gezi güzergâhlarıyla gelen ziyaretçiler sadece Roma Tiyatrosu’nu değil aynı zamanda İznik’in Bizans Dönemi’ndeki yapıları ve Osmanlı Dönemi’ndeki fırınlarını da görebilecek ve anlayabileceklerdir.
ŞEKİL 11
ŞEKİL 12
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
11
haber / Bursa Belleği Yeni Kitaplarla Zenginleşiyor / Sefer Göltekin
Sefer Göltekin
Bursa Belleği Yeni Kitaplarla Zenginleşiyor Kitaplar, özellikle de iyi kitaplar, gerçek hazinelerdir. Uygarlığa yol gösteren ışıklardır; tarihin, kültürün, sanatın, edebiyatın, şehirlerin, kısacası insanın aynasıdır kitaplar.
ULUABAT GÖLÜ ÇEVRESİ MİMARİ VE ARKEOLOJİK YÜZEY ARAŞTIRMASI
Şehirler, haklarında yazılan kitaplarla ölümsüzleşir. Medeniyetlerin beşiği olan Bursa söyleyecek çok sözü olan bir şehirdir. Yüzlerce âlim, tarihin akışını değiştiren şehir olan Bursa’da yetişti. Bu şehir, tarihin önemli bir bölümünde ilim ve kültür merkezi görevi üstlendi ve o tarihlerden beri bu sorumluluğunu devam ettirmektedir. Bugün birçok şair yazar ve araştırmacı Bursa hakkındaki çalışmalarını aralıksız sürdürüyor. Büyükşehir Belediyesi, şehrin bilgi birikimi gün yüzüne çıkmadıkça fiziki yatırımların eksik kalacağı inancıyla, Bursa hakkında yapılan bu çalışmaları yayınlayarak, değerlerinin geleceğe taşınmasına katkıda bulunuyor.
tarafından bir yıllık bir çalışma neticesinde ortaya çıkan “Bir Bursa Masalı”, tarihi ve turistik mekânlarından doğal güzelliklere, geleneksel ve kültürel mirastan sosyal yaşama kadar tüm detaylarıyla Bursa’da yaşamı gözler önüne serdi.
Bugüne kadar 300’ü aşan yayın yelpazesinde, Bursa ilgili her türlü bilgiye ulaşılabilecek bir şehir belleği oluşturuldu. Geçtiğimiz aylarda Bursa âşıklarının ilgisine sunulan 9 farklı kitapla Bursa belleği daha zenginleşti.
Bursa Büyükşehir Belediyesi öncülüğünde gerçekleştirilen proje kapsamında sanatçı, yaklaşık bir yıla yayılan sürede 6 binden fazla kareyle Bursa’yı fotoğrafladı. Bu sayede çok geniş bir Bursa fotoğrafları arşivi de oluşturulmuş oldu.
BİR BURSA MASALI Geçtiğimiz yıl sanat yaşamının 61. yılını dolduran usta sanatçı İzzet Kehribar 12
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Ali Kazım Öz tarafından kaleme alınan bu çalışmada, doğal zenginliğinin yanında kültürel değerleriyle de öne çıkan Uluabat ve çevresi ele alınıyor. Uluabat, herkesin malumu olduğu üzere etkileyici bir güzelliğe sahiptir. Fotoğraf sanatçılarından seyyahlara, doğa bilimcilerinden mimar ve arkeologlara kadar farklı kesimlerin ilgisini çeken bir yapıya sahiptir.
Bir sergi organizasyonu ile Bursalıların beğenisine sunulan fotoğrafların, Bursa’nın doğal, tarihi, kültürel ve sosyal hayatına ışık tutan en özel kareleri, sergi ile aynı adı taşıyan bir kitapla da ölümsüzleştirilmiş oldu.
Kitap, bölgedeki yüzey araştırmalarından göl çevresindeki yerleşim yerlerine, ören yerlerinden su kuşlarına kadar geniş bir yelpazede doyurucu bilgiler içeriyor.
TARİHTE BURSA ESNAFI Ferhat Öztürk tarafından kaleme alınan eser, sermaye, borç ve alacakları açısından 1800 ile 1839 yılları arasından örneklerin yer aldığı ‘Tarihte Bursa Esnafı’ adlı eser, Osmanlı’da esnaf ve tüccar faaliyetlerinin ilk uygulama alanlarından olan Bursa’da, ekonomik hayata katkıları irdeliyor. Bursa çarşısı, esnaf ve tüccarlarıyla ekonomi tarihine ticaret ilkelerini asırlara meydan okurcasına kazımıştır. Bu gerçekBURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
13
haber / Bursa Belleği Yeni Kitaplarla Zenginleşiyor / Sefer Göltekin
ten hareketle, Ahi teşkilatından ticaret kültürüne, usta çırak ilişkisinden borç alacak ilişkisine kadar birçok ayrıntı bu eserin satır aralarından tarihimize ışık tutmaktadır. Aynı zamanda bugün ülke ekonomisinin lokomotif şehirlerinden biri olan Bursa’nın esnaf-tüccar kültürü ve birikimini de gün yüzüne çıkarmaktadır.
tarihi ve yapıların anlaşılmasında önemli ölçüde bilgi kaybına neden olmaktaydı. İşte bu bilgi kaybını gidermek için böyle bir eser meraklıların ilgisine sunuldu. Sondaj kazılarının sonucunda elde edilen verilerin yayınlanması bir gelenek haline gelebilirse ülkemizde yeni bir koruma ve belgeleme anlayışının doğmasına öncü olacaktır.
ABDULVAHAP SANCAKTAR TEPESİ SONDAJ KAZILARI
BURSA KEŞİF DEFTERLERİ
Prof. Dr. Mustafa şahin tarafından kaleme alınan “Abdulvahap Sancaktar Tepesi Sondaj Kazıları” adlı çalışma, İznik’te yer alan Bayraktepe’de diğer adıyla Abdülvahap Sancaktar Tepe’sinde yer alan yerleşim yerine yoğunlaşan bir kitaptır. Eser, toprağın altındaki değerlerimizin, toprağın üstündeki değerlerimizden aşağı kalmadığının da bir belgesi niteliğindedir. Kitap, Prof. Dr. Mustafa Şahin başkanlığında Abdulvahap Tepesi sondaj kazısı çalışmaları esnasında açığa çıkartılan taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarını kayıt altına alarak buluntuları ve bulguları içeren detaylı bir yayındır. Bu bölgede, yapılan sondaj ve kazı çalışmaları, günümüze aydınlatıcı bilgiler sunma adına önemli bir projedir. Sondaj kazıları sonucunda elde edilen veriler ile hazırlanan sondaj raporları genellikle ilgili kurumlara teslim edilir ve gerekli izinler alındıktan sonra arşivlenir. Dolayısıyla elde edilen veriler bugüne kadar bilimin ve kamuoyunun bilgisine sunulmamıştır. Bu durum insanlık 14
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Hakan Başaralı’nın çalışmalarıyla ortaya çıkan bu eser Arşiv belgelerinde yapılan araştırmalar neticesinde ulaşılan keşif defterlerine yoğunlaşıyor. Keşif Defterleri, Osmanlıların yapılarını nasıl onardıklarını ortaya koyan en önemli kaynaklar arasındadır. Tüm çağlar boyunca yapı üretim sürecinin planlamasının temelini yapı maliyetleri oluşturmuştur. Yapının maliyetinin önceden bilinmesi her dönem önemli olmuştur. Tabii ki Osmanlı’da da onarım ve yeni yapı çalışmalarında maliyet tahmin yöntemleri kullanılmıştır. Bu çalışma ile özellikle Osmanlı döneminde 19. ve 20. asırlarda Bursa İpek Fabrikası, Ulucami, Yeşil Cami ve Çevresi, Setbaşı Köprüsü, Orhan Cami ve pek çok caminin, türbenin, mektebin ve devlet yapılarının inşa ve tamir masraflarına değinen keşif defterleri paylaşılıyor. Eser, Bursa’daki bazı yapıların tamir ve inşasına dair bilgiler verirken, hassasiyetlerin ve üzerinde durulması gereken fiillerin de neler olduğunu bizlere sunmaktadır.
BURSA’DA İPEKÇİLİK
BURSA’NIN İPEKLİSİ
Büyükşehir Belediyesi, hem somut hem de somut olmayan kültürel miras çalışmaları kapsamında kent belleğindeki tüm değerleri gelecek nesillere aktarmaya yönelik çalışmalarını sürdürüyor. Bu çalışmalar kapsamında başlatılan “Bursa ipeği yeniden hayat bulacak” projesi ile Bursa İpeği’ni yeniden üretiliyor. İpek Şehri Bursa’da ipek tarihine yönelik araştırmalar gerçekleştiriliyor. Büyükşehir Belediyesi’nin ipek ile ilgili bütün bu çalışmalarını destekleyen eserler de bir bir arşivlere kazandırılıyor.
Prof. Dr. Hülya Tezcan tarafından hazırlanan “Bursa’nın İpeklisi” adlı kitap, İpekçiliğin tarihine ışık tutarken; ipekböceği yetiştiriciliğinden ipekli üretimine, Nakkaşhane ve dokumahanelerden kadifelere, özel koleksiyonlardan Hindistan’a gidişine kadar birçok konuda detaylı bilgiler içeriyor. Kitabın hazırlanma aşamasında dünyanın çeşitli ülkelerindeki müzeler gezilerek bursa ipeğinin yurtdışındaki örnekleri de incelenmiş.
Prof Dr. Cafer Çiftçi tarafından hazırlanan ‘Bursa’da İpekçilik’ kitabı, Bursa ipeğinin dünü bugünü ve yarınlarına ışık tutacak mahiyettedir. Bilindiği gibi, ipeğin doğuşundan ortaya çıkışına ve üretimine kadar hakkında birçok efsanevi rivayetler anlatılmaktadır. Çin’in tarihinin başlangıcını ipeğin dokunmasına bağlayan anekdotlar bile vardır. Bursa da, ipekçilik semtinden Kozahan’a, fabrikasından ulaşım araçlarına kadar ipekten ilham alan örneklerle doludur. Bu eser, İpek Yolu ile Çin ve Tebrizden gelen ipeğin Bursa’da hak etiği tahtına çıkarılması, ipeğin Bursa ile özdeşleşmesinin tarihini anlatıyor. 30 ay süren titiz bir çalışmanın ürünü olan bu eser sözlü tarih ve alan çalışmalarıyla desteklenerek Bursalıların gözündeki kalıcı izlerini ortaya çıkarmaktadır.
Bursa’nın vazgeçilmez değerlerinden biri olarak görülen ipeğin yeniden canlandırıldığı günümüzde, böyle bir eser ipekle ilgilenen hemen herkesin kaynak kitaplarından biri olacaktır.
İPEK BÖCEĞİNİN YAŞAM ÖYKÜSÜ Dr. İsmail Şeker tarafından hazırlanan “İpekböceğinin Yaşam Öyküsü” kitabı, ipeğin nasıl meydana geldiğinden hareketle ipekböceğine yoğunlaşmaktadır. Kitap, minicik bir böceğin yeryüzünün en sağlam ipliğini üretme serüvenini gözler önüne sermektedir. İpekböceğinin yumurtadan kelebeğe uzanan öyküsü harikulade görsellerle desteklenerek anlatılmaktadır. Eser, sadece Bursa için değil, dünyada hatırı sayılır bir yeri olan Türk ipeğinin oluşmasında yegane katkısı olan ipekböceğini bütün yönleriyle ele almaktadır.
TARİHİ VE KÜLTÜRÜYLE NALBANT KÖYÜ Bursa’nın daha yaşanabilir bir kent haline gelmesi için Büyükşehir Belediyesi’nin sürdürdüğü çalışmalar kapsamında, kırsal kalkınma adımları öne çıkmaktadır. Kırsal kalkınma faaliyetleri; kırsaldan kente göçü önleyerek üreticinin daha çok kazanmasını ve kırsaldaki yaşam kalitesinin daha da arttırılması hedefi ile yapılıyor. Bursa’da ‘Bütünşehir’ uygulamasının ardından 17 ilçe 1070 mahalle Büyükşehir Belediyesi’nin sorumluluğuna girmiştir. Artık Bursa’nın her alanda gelişip kalkınması Büyükşehir Belediyesi öncülüğünde gerçekleşmektedir. Bu kapsamda tarımda, ticarette, turizmde, sanayide ve her alanda Büyükşehir Belediyesi öncülük yapıyor. Şehrin daha gelişmesi, ekonomik anlamda daha çok üretmesi ve kalkınması amacıyla öncü adımlar atılıyor. Bursa’yı bir bütün halinde kalkındıracak olan hamleler, tarihi ve kültürel mirasımızın korunması ve geleceğe taşınmasına yönelik çalışmalarla destekleniyor. Şehir merkezinde yapılan ecdad yadigarı eserlerin restorasyonuna gösterilen hassasiyet, büyükşehir sınırlarına dahil olan tüm alanlara yayılarak tarihi ve kültürel mirasımıza sahip çıkılıyor.
han, hamam, medrese, sivil mimari örneği yapılar, türbeler, camiler ve çeşmelerin restorasyonu, bakım ve onarımını yapılarak değerlerimiz gün yüzüne çıkarılıp, yaşayan Bursa’ya katılıyor. Büyükşehir Belediyesi, ilçelerde gerçekleştirdiği fiziki yatırımların yanında, somut olmayan kültürel mirasın korunması noktasında da çalışmalar gerçekleştiriyor. Araştırmacı Yazar Mehmet Pelvan tarafından kaleme alınan “Tarihi ve Kültürüyle Nalbant Köyü” adlı kitap bunun en güzel örneklerinden biridir. Bu çalışma aynı zamanda Büyükşehir Belediyesi’nin, ilçelerimizin ve mahallelerimizin tarihini ve kültürünü gelenek ve göreneklerini geleceğe taşıyacak çalışmalar önem verdiğinin göstergesidir. Nalbant Köyü kitabı, Bursa’nın bir mahallesinin tarihine ve kültürüne değil, civar bölgelerin değerlerine de ışık tutacak mahiyettedir. Bu eser aynı zamanda Bursamız’ın sadece merkezinin değil, merkeze en uzak noktasının bile tarihi kültürel birikiminin ne kadar zengin olduğunun bir kanıtıdır. Eserde bölgenin tarihi geçmişinden civar köylerin oluşumuna, Nalbant Köyü’nün sosyal, kültürel ve ekonomik özelliklerinden halk edebiyatı ve folklor örneklerine kadar zengin bir birikim gözler önüne seriliyor.
Bütün şehre yayılan Büyükşehir uygulamaları kapsamında ilçelerde bulunan, bakımsızlık nedeniyle harabeye dönen, yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalan BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
15
araştırma / Bursa’da İpekçilik / Prof. Dr. Cafer Çiftçi
Prof. Dr. Cafer Çiftçi / Uludağ Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü Başkanı
Bursa’da İpekçilik “Hikmetullah şehrinin bir tanesi, oğlunun karnında yatar annesi”
Orhan Bey zamanında Osmanlı Devleti’nin başkenti olması ile birlikte Bursa; kısa bir süre sonra ipek ticaretinin Anadolu’daki merkezi haline gelmiş, İranlı ipek tâcirleri ile İtalyan ticâret erbâbı arasında ticarî ilişkilerin gerçekleştirildiği önemli bir merkez olmuştur. 15. yüzyılın sonlarında Bursa’da 1000 kadar ipekli dokuma tezgâhı vardır ve Bursa yüksek kalitede ipekli üretimin yapıldığı sanayii merkezidir. 1487 tarihli Hudâvendigâr Sancağı tahrir defterinde, Bursa mîzânı mukataasının yılda 2.587.000 akçalık geliri olduğunun kaydedilmesi, şehirdeki ipek ve kumaş ticâretinin büyüklüğünü ortaya koymaktadır. Ayrıca Türk dokumacılığında Bursa’nın ne kadar ileri olduğu, 1502 tarihli Bursa İhtisâb Kanûnnâmesinde belirtilen kumaşların atkısı ve çözgüsü, boya miktarı, bükümleri ve kumaşlarda kullanılması gereken teller ile ilgili esaslardan anlaşılmaktadır. 19. yüzyılın başlarına kadar Bursa’da ham ipeğin üretimi evlerde ve mahallelerde geleneksel yöntemlerle ve tepme mancınıklar 16
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
vasıtasıyla yapılmış, üretilen kumaşlar ise iyi örgütlenmiş esnaf teşkilatları aracılığıyla imâl edilmiştir. Ancak 19. yüzyıla gelindiğinde birçok alanda görüldüğü gibi, sektörde de değişimi başlatacak yenileşme sürecine girilmiştir. Bu yenileşme süreci Avrupa’da yaşanan gelişmelere paralel bir şekilde ortaya çıkmıştır. Buharla ipek çekimi yapan ilk fabrikalar 1805 yılında Fransa’da ve 1815 yılında İtalya’nın Lombardiya bölgesinde kuruldular. 1824 senesinde ise Fransa’nın Lyon şehrinde buhar gücü ile çalışan ve kozadan ipek tellerini çeken makineler kullanılmaya başlandı. Bu sayede kozaların sıcak suda tutularak içindeki böceklerin öldürülmesi ve buhar sayesinde koza tellerinin yumuşatılması ile ipek tellerinin çekimi işi hızlandırılmış oldu. Buhar gücü ile çalışarak ipek teli çeken ve ipek ipliği üreten filatür fabrikaları, Avrupa finans kapitalinin ülkeye girişi ile kısa süre sonra Osmanlı Devleti’nin ipek üretim merkezi olan Bursa’da da oluşturulmaya başlanmıştır. 19. yüzyılın ortalarında bu fabrikalar, başta Lyon kenti olmak üzere BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
17
araştırma / Bursa’da İpekçilik / Prof. Dr. Cafer Çiftçi
Avrupa’nın çeşitli şehirlerindeki dokuma tezgâhlarında kullanılmak üzere ipek ipliği üretmektedirler. 1837 yılında Bursa’da açılan ilk ipek fabrikasının kurucusu Fransız Glaizal ailesidir. Ancak bu fabrika buharla çekim yapmamaktadır. Glaizal ailesinden sonra bir başka girişimci olarak Falkeisen, 1838 tarihinde Bursa’da bir ipek çekim fabrikası kurdu veya Glaizal ailesinden devraldı. Ortağı olarak Bursa’nın yerlisi Ermeni Taşçıyan Efendi’yi ve bir Fransız ipek çekimciyi aldı. Ancak bu fabrika bir sene sonra yandı. 1845 yılında Avrupa gezisinden dönen Falkeisen, 20 mancınıklı buhar gücü ile ipek çekimi yapan yeni bir fabrika kurdu. Zürih’te İsviçreli MM Henry et Daniel Muralt fils et Cie adlı bir firmayı ortak olarak aldı. Bir Fransız ipek üreticisi olan Goudard’ın yardımıyla yeterli sayıda işçiyi ipek eğirme konusunda eğittiler ve elde edilen ipeği ilk üretim mevsiminin sonunda Fransa’ya gönderdiler. Ertesi yıl 60 mancınıkla ve iki sene sonra da 120 mancınıkla çekim işini büyüttüler. Bu dönemde ipek fabrikalarında ailelerin kızlarının çalışmalarına izin vermeleri aşılması gereken önemli bir sorundu. Para kazanmak için evden ayrılmak ve buharla dolu odalarda günün erken saatlerinden akşam karanlığına kadar saatler geçirmek alışılmış günlük yaşamın dışına çıkmak demekti. Halkla iletişim kurmak konusunda
Bursa Merkezi Timurtaş Karyesi
İpek Fabrikası Adet
Mancınık Adet
44
2364
1
70
Gemlik
1
80
Selöz
2
120
Pazarköy (Orhangazi)
1
60
Çengiler
4
150
Mudanya
6
338
İnegöl
1
60
Yeniceköy
2
60
Cerrah
7
321
Bilecik
11
710
Küplü
10
562
Aşağıköy
2
120
Pelidözü
2
112
Vezirhân
1
60
Lefke
3
152
Söğüd
4
192
Bandırma
1
60
103
5591
Yekûn
1906 yılı itibariyle Hüdâvendigâr Vilâyeti’nde mevcut ipek fabrikalarının ve mancınıkların sayısı 18
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
yenilikçi ancak yerel geleneklere de hassasiyet gösteren bir yaklaşımla meseleye bir çözüm getirildi. M. Falkeisen, bu durumun çözümü için Bursa piskoposunun devreye girerek, yeni çekim faaliyetinin takdis edilmesi ve kız işçilerin ailelerinin ikna edilmesi husûslarında desteğini aldı. 1852’de Muradiye semtinde Çınardibi (Çınarönü) adlı mevkide 78 mancınıklı devlete ait büyük bir fabrika daha kurulmuştur. Fabrikada Paulaki’nin hidrolik sistemi ile buhar enerjisinin kombine edildiği bir sistem kullanılmıştır. Osmanlı sarayının ipek halı ve kumaş ihtiyacını sağlamak amacıyla Hereke’de kurulmuş olan dokuma fabrikasına ipek ipliği temin etmek üzere kurulmuş bu fabrika, Bursa Harîr Fabrika-i Hümâyûnu adıyla anılmaktadır.
İPEKBÖCEĞİ HASTALIKLARININ ORTAYA ÇIKIŞI 1850’li yıllarda Fransa’da, İtalya’da ve diğer Avrupa ülkelerinde ipekböceklerinde görülen Pébrine (Karataban) hastalığı, koza üreticilerini ve ipekçilik sektörünü perişan eden bir süreci başlatmıştır. Hastalık sebebiyle 1853-1856 yılları arasında Fransa’da yapılan koza üretim miktarı 26 milyon kilogramdan 8 milyon kilograma düşmüştür. Sektörde yaşanan bu sıkıntı tohum, koza ve ipek fiyatlarında inanılmaz bir artışa sebep
olmuştur. İpekböceği hastalığının Osmanlı sahasında görülmesine yönelik ilk işaretler 1857 yılında ortaya çıkmıştır. 1858 tarihinde Hudâvendigâr meclisinden Meclis-i Vâlâ’ya havale olunan mazbatada, Bursa’da bulunan ipekböceklerinin geçen sene (1857 yılı) olduğu gibi bu senede bir hastalığa yakalandığı, az koza üretilebildiği, bu sebepten koza üreticileri ve fabrikalarda çalışan halkın mağdur olduğu, özellikle harîr mîzânı ve gümrüğünün gelirlerinin düştüğü belirtilmektedir. Bu durum sonrasında Bursa’da bu konu ilgililer tarafından değerlendirilmeye alınmış ve mevcut tohumların sadece ülke içindeki ihtiyacı karşılayacak miktarda olabileceği tespit edildiğinden tohumların dışarıya satılmaması kararı alınmıştır. Osmanlı Hükümeti sektörü ayakta tutmak için, Hudâvendigâr Vilâyeti’nde üç yıl boyunca yeni kurulan dut bahçelerinin sahiplerini öşür vergisinden muaf tutan ve ipekböceği yetiştirme faaliyetlerinde başarı gösterenlere ödül verilmesi husûslarını içeren 1862 tarihli Muâfiyet Nizâmnâmesi’ni ilan etmiştir. Muâfiyet Nizâmnâmesi’ne göre özetle; dut fidanlarının dikildiklerinin dördüncü senesinden itibaren üç sene müddet her dönüm dutluk için 40 kıyye yaş koza veyahut 4 kıyye ham harîr, öşürden muaf tutulmuştur. Saban girmemiş ve işlenmemiş olan sahipsiz arazide 50 dönüm dutluk yetiştirenlere mezkûr muâfiyetten başka; bakır madalya, yüz dönüm yetişti-
Yeniden dutluk yetiştirenlerin istifâde eyleyecekleri zaman muâfiyete ve hâm arâzîde dutluk ihdâs edeceklere muâfiyetden başka madalyalar i‘tâ kılınacağına dâir ba‘zı mukarrerâtı hâvî evrak (3 Muharrem 1311)
renlere gümüş madalya ve beş yüz dönüm yetiştirenlere altın madalya verilecektir. 1881 sonrası Düyûn-ı Umûmiyye İdâresi’nin rüsûm-ı sitte içerisinde yer alan ipek öşrü gelirlerini toplama hakkını üzerine alması ve bu gelirleri maksimum düzeye çıkarma arzusu, Avrupa’daki gelişmelerle birlikte ipekböcekçiliği ve Bursa için yeni bir dönemin başlamasında etkili olmuştur. Fransa’daki Montpellier Zirâat Okulu’nda tahsilde bulunmuş Bursa Harîr Dâruttalîmi olan ve böcekçilik sanatında dahi ihtisası bulunan Kevork tasdiknâme verilmektedir. İki yıllık eğitimle Torkomyan Efendi, Bursa’da mezun veren her sınıfın en iyi iki öğrenciipekçiliğin modern usullerle yapılması işine sine, mezuniyet töreninde mikroskop ödülü görevlendirilmiştir. 14 Nisan 1888 tariverilmektedir. Torkomyan Efendi 1922 yılına hinde Bursa’da Harîr Dâruttalîmi adlı okul kadar 35 sene bu enstitünün müdürlüğünü açılmıştır. Şehreküsdü Mahallesinde Kazzaz ve muallimliğini yapmış, bu süreçte 2032 Muhtar Ahmed Efendi’nin hânesi kiralanadiplomalı böcekçi yetiştirmiş, ipek mahrak, bu binada hizmet vermeye başlayan sûlü 18 milyon kiloyu bulmuş ve Düyûn-ı Bursa Harîr Dâruttalîmi’nin müdürlüğüne Umûmiyye İdâresi’nin koza öşründen aldığı Kevork Torkomyan Efendi getirilmiştir. Okul gelir 198.000 Osmanlı Lirasını geçmiştir. açıldığında müracaat eden 12 talebe okula Torkomyan Efendi okulun müdürlüğünü kabul edilmiş ve ipekböcekçiliği ve tohumyaparken birkaç defa Fransa’ya giderek culuk fenleri tedrisine başlanmıştır. Bir ipekböcekçiliği alanındaki gelişmeleri takip sene zarfında kiralanan hânenin ihtiyaca etmiştir. yeterli olmayacağı anlaşılıp ertesi sene dâ-
Mudanya-Bursa arasında bir demiryolu ağı oluşturuldu. 1873-1874 yıllarında hükümet tarafından inşa edilen, ancak o zamanki mâlî sıkıntılardan dolayı işletilmeyerek uzun yıllar terk edilen Mudanya-Bursa Demiryolu’nun, 18 Haziran 1892 tarihinde bir törenle tekrar açılması, bu demiryolu için oluşturulmuş yeni bir iskelenin de Mudanya’da kullanılmaya başlanmasını sağlamıştır. Mudanya demiryolu Bursa-Lyon arasında gerçekleşen ipek ipliği ticâreti açısından oldukça önem taşımakta idi. Zira her iki şehir de, bu ticâret için yakınındaki limanlarını yani Mudanya ve Marsilya limanlarını kullanmakta idi. 19. yüzyılın sonlarında bu sayede Mudanya Marsilya arasında tarifeli vapur seferleri başlamıştı.
1909 senesinde Bursa’da altmıştan fazla ipek çekim fabrikası bulunmaktadır. Bu fabrikalarda günde 14 saatten fazla çalışan ve günlük 3 kuruş yevmiye alan kadınlar, sağlıklarının bozulmaya başlaması sebebiyle padişaha bir şikâyette bulunmuşlardır. 3 Eylül 1909 tarihli şikâyet yazısı, Bursa fabrikalarında müstahdem toplam 1200 kız ruttalîm, Bursa’nın Sedbaşı cihetinde Kara nâmına bir grup bayan tarafından yapıl19. yüzyılın ortalarında Bursa’nın ipek Ağaç Mahallesinde Burdurîzâde Osman Fevmıştır. En büyüğünün 25 yaşında olduğuticâretinin ilerletilmesi husûsunda ortaya zi Efendi’nin sahip olduğu geniş bir hâneye nun belirtildiği bu yazıda; günde 16 saat çıkan talepler, yeni ulaşım ağı oluşturma nakledilmiş ve 1894 yılına kadar bu hânede çalıştırıldıkları, sabah karanlığında işe gidip kararlarının alınmasında etkili olmuştur. eğitime devam edilmiştir. akşam karanlığında evlerine döndüklerinBursa’da üretilerek Fransa fabrikalarına den kötü niyetli ve sarhoş kişilerin sataşulaştırılmaya çalışılan harîr balyaları için, malarına maruz kaldıkları, kadın başlarına kış günlerinde karlar içinde BURSA HARÎR DÂRUTTALÎMİ soğuk sokaklarda az bir ücret kazanmak için gidip geldikHarîr Dâruttalîmi veya Séricicoleri, bu konuları dile getiren le Institut adıyla anılan okulun konferanslar ve nutuklar mâlî açıdan desteğini Düyûn-ı verildiği ve makaleler yazıldığı Umûmiyye İdâresi sağlamıştır. halde zengin fabrika sahipOkulun iki türlü eğitim proglerinin kendi menfaatlerini ramı bulunmaktadır. Birincisi, düşünmekten başka bir bir imtihanla seçilerek okula davranış sergilemedikleri dile alınan tam zamanlı öğrengetirilmiştir. Ancak aradan cilere verilen iki yıllık eğitim bir yıl geçmesine rağmen bir programıdır. İkinci program ise mesafe kat edilememiştir. Pasteur usûlüyle ipekböcekçiSonunda 16 Ağustos 1910 liği yapanlara Nisan-Mayıs ve tarihinde ipek fabrikası çalıEylül-Ekim aylarında iki aylık şanları bir dilekçe ile vilâyet programlarla yarım zamanlı yönetimine başvururlar. Bu eğitimle sertifika veren progbaşvuruda, fabrikatörlerin 3 ramdır. İki yıllık tam zamanlı kuruş ilâ en fazla 5 kuruş araeğitim alanlara şehâdetnâme, sında yevmiye vererek günde iki aylık eğitim alanlara ise 16 saat işçi çalıştırdıklarını, Bursa’da bir ipek çekim fabrikasının içi ve çalışan bayanlar. (J. D. S. Papazyan, 1890) BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
19
araştırma / Bursa’da İpekçilik / Prof. Dr. Cafer Çiftçi
fabrika sahiplerinin millileşme süreci hız kazanmış; Türk işveren girişimleriyle filatür ve dokuma fabrikaları sayısında artış meydana gelmiştir. Bu dönemde sektörde ortaya çıkan boşluğun doldurulmasında, milli mücadelede yararlık gösteren emekli subaylar ve yeni rejimin yönetici kadrosuna yakın kimselerin önemli rol oynadığı görülmektedir. Atatürk’ün yakın arkadaşlarından Kolsuz Faik, bu dönemde ipek tekstil sanayine atılmış, Bursa ipekçilik sektörüne damgasını vurmuştur.
İpekçilik Enstitüsü (1894)
bu nedenle çalışanların sağlıklarının bozulduğunu ve bu şartların iyileştirilmesine kadar ta‘tîl-i eşgāle (grev) karar verdiklerini bildirirler. Grev üzerine Bursa Ticâret Odası Yönetim Kurulu 20 Ağustos 1910 tarihinde toplanarak konunun çözümü için çalışmalara başlar. Bu çalışmalar sonucunda fabrikatörler ve greve giden işçilerin önayak olanları bir araya getirilerek, aralarındaki soğukluk ortadan kaldırılır ve tarafların şimdilik uzlaşması sağlanır.
CUMHURİYET DÖNEMİNDE BURSA’DA İPEKÇİLİK Cumhuriyetin ilanı öncesi ve hemen sonrasından itibaren merkezî yönetim, tüm ülke genelinde olduğu gibi, Bursa’da da savaş öncesi ekonomisini canlandırmaya yönelik adımlar atmış; bu süreçte Bursa ekonomisinde önemli yere sahip olan ipek üretimindeki kayıpların en kısa sürede giderilmesi ve tedbirler alınması önem kazanmıştır. İşgalden kurtarılmış bölgelerde, Yunan ordusu ile birlikte çekilen Rum ve Ermenilerin geride bıraktıkları ipekböceği tohumlarının satılmak üzere İktisat Vekâleti’ne devredilmesi, bu tohumların vekâletçe zirâatçılara dağıtılması, Bursa ve Dersaâdet’ten getirilecek ipekböceği tohumlarından gümrük vergisi alınmaması, bu tedbirler arasında yer almıştır.
Cumhuriyetin ilk yıllarında ipekböcekçiliği alanında önemli bir gelişme de, 1926 yılında Düyûn-ı Umûmiyye İdâresi’nin kaldırılmasıyla sağlanmıştır. Böylece, ipekböcekçiliği işlerinin idâresi Zirâat Vekâleti’ne geçmiştir. Zirâat Vekâleti’nin bu alandaki ilk önemli yasal düzenlemesi, 26.05.1926 tarih ve 859 sayılı kanunun çıkarılması olmuştur. 19.06.1926 tarihinde resmî gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren bu kanunla, Türkiye’de ipekböceği ve tohumu yetiştirilmesi, muayenesi ve satılması hakkında temel esaslar belirlenmiş ve ipekböcekçiliği ilk kez devlet tarım politikasında bağımsız olarak yer almıştır. Savaş yılları ve sonrasında azınlık ve yabancı sermaye temsilcilerinin Bursa’dan ayrılması ve ulusal devlet kuruluş sürecinde “milli iktisat” siyâsetinin etkisiyle, Cumhuriyet döneminde Bursa’da filatür
İpekci Nisan Flatur Fabrikası (1898) 20
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Cumhuriyet yönetiminin 1923-1929 dönemi liberal ekonomik politikalarının Bursa ipekçilik sektöründeki en önemli temsilcisi İpekiş olmuştur. Bursa’da koza üretimi ve ipekböcekçiliğinin teşviki amacıyla faaliyete geçirilen İpekiş’in geçmişi, II. Meşrûtiyet yıllarında kurulan “Bursa Dokumacılık ve Trikotaj TAŞ”a dayanmaktadır. Şirketin Cumhuriyet dönemindeki gelişimi, 1927 yılında İş Bankası’nın etkin katılımıyla yeniden düzenlenmesi ve İpekiş adını alması ile sağlanmıştır. İdare merkezi İstanbul olan şirketin kurucuları, İş Bankası Bursa Şube Müdürü Saffet Bey, Monsieur Antoin Pios, Tüccar Hüsnü ve Hafız Halit beylerdir. Merkezi İstanbul olmak üzere 50 sene müddet ve 400.000 Türk Lirası sermaye ile teşkiline başlanan Bursa Dokumacılık ve Trikotaj Türk Anonim Şirketi’nin, kuruluş tarihinde sermayesinin % 10’unun tedarik olunduğu, banka mektubu ile gösterilerek icrâ vekilleri heyetinin 3 Eylül 1930 tarihli toplantısında mukavelenâmesi tasdik edilmiştir. Böylece İpekiş, Bursa’nın ilk düzenli anonim şirketinin uzantısı olarak Bursa ve ülke ekonomisindeki yerini almıştır. Gemlik Sunî İpek Fabrikası’nın kurulması, 1940’lı yıllarda dokuma sanayinde kullanılan iplik hammaddesinde değişim açısından önemli bir aşama teşkil etmiştir. Bu değişim, ipekböceği kozasından çekilen ipek ipliğine bağlı üretim yerine, selülozdan üretilen ve “floş” olarak bilinen sunî ipek ipliği üretimine geçiş şeklinde kendini göstermiştir. İpekçilik sektörü, selülozdan elde edilen ve “floş” adı verilen sunî ipeğin yaygınlaşmasıyla, 1929 Ekonomik Krizi’nden sonra ikinci darbeyi yemiştir. Sunî ipek yapma ihtiyacı, daha ucuza tedarik edilebilmesi itibariyle, doğal ipeğe göre alternatif dokuma maddesi olarak önem kazanmıştır. Gemlik’te açılan sunî ipek fabrikası, bu gelişmelerin ve devletçilik uygulamalarının sonucu olarak faaliyete geçirilmiştir. 28 Kasım 1935 tarihinde dönemin Başbakanı İsmet İnönü tarafından Gemlik’te temeli
atılan fabrika, 1 Şubat 1938 tarihinde Mustafa Kemal Atatürk tarafından işletmeye açılmıştır. Gemlik Sunî İpek Fabrikası bünyesinde, ipekböceği kozasından çekilen ipek ipliğine bağlı üretim yerine, selülozdan üretilen floş olarak bilinen sunî ipek ipliği üretimine geçilmiştir. Sunî ipek üretiminde çoğunlukla viskoz ipeği, daha kolay ve ekonomik olması itibariyle uygulanmıştır. Özellikle Bursa’da küçük dokuma sanayinin önemli hammadde girdisi olan floş, 1970’li yılların sonuna kadar egemenliğini sürdürmüştür. 1940’lı yılların başında, Bursa ipekçilik sektörü açısından önemli bir gelişme de, ipek kozası üreticilerinin, Koza Üreticileri Kooperatifi çatısı altında örgütlendirilmesi olmuştur. Savaş koşullarında tohum ve koza üretimini arttırmak, üretilen kozaların değerlendirilmesi, pazarlanması ve üreticinin korunması için ilk yerel kooperatiflerden biri bu dönemde Bursa’da kurulmuştur. 1 Mayıs 1940’ta Bursa, Bilecik ve Adapazarı’nda kurulan kooperatifler birleşmek suretiyle, Kozabirlik diye anılan Bursa Koza Tarım Satış Kooperatifleri Birliği’ni kurmuşlardır. Küçük üreticiyi korumak ve sektörde devletin vergi kontrolünü sağlamak için İktisat Bakanı Celal Bayar birliğin kurulmasına öncülük etmiştir. İpekböceği tohumu üretici kuruluşu olarak Koza Tarım Satış Kooperatifler Birliği, merkezi Bursa’da bulunan ve yumurta üretiminden ipeğe kadar tüm aşamaları bünyesinde barındıran örgütlü bir kurum olarak sektörde önemli yere sahip olmuştur. Kozabirlik 1963 yılından itibaren yüksek verimli ve kaliteli
polihibrid ipekböceği tohumunun ülkede kullanılmaya başlanılması ve üretilmesini; 1980 yılından itibaren modern teknoloji ile ipek çekimi ve bükümü yapılmasını başlatmıştır. Türkiye’de üretilen kozaların önemli
El Dokuma Bursa İpek Halısı (Çeşn-i Bülbül, %100 Bursa İpeği, 335.807 ilmek)
bir kısmı Kozabirlik tarafından üreticiden satın alınmakta ve yaş kozalar Kozabirlik depolarında kurutulma işlemine tâbi tutularak işlenmeye hazır hale getirilmektedir. Devlet tarafından belirlenen bir destek fiyatı üzerine, Kozabirlik de bir alım fiyatı açıklamakta ve üreticiye bu fiyat üzerinden ödeme yapılmaktadır. Böylece aracı kârı tasfiye edilmiş, hammadde üreticiden doğrudan alınmaya başlanmıştır. 1963 yılında kurulan Tohum Üretim İşletmesinde Japonlarla işbirliğine gidilerek, verimi yüksek ve hastalıklara karşı dayanıklı olan polihibrid ipekböceği tohumunun üretimi sağlanmıştır. 1980 yılında Japon teknolojisi ile kurulan İpek Filatür ve Bükme Fabrikasında dünya standartlarına uygun ham ve bükümlü ipeğin üretimi gerçekleştirilmiş, ancak 1990 sonrası yaşanan ekonomik kriz ve yüksek maliyetler nedeniyle fabrikaları 1995 yılında kapatılmıştır. 1984 yılında; İpeker, Batıca, Yılmaz İpek gibi birkaç fabrika toplu olarak üretimi bırakmıştır. Böylece 1980’lerden sonra ipekçilik fabrikalarda bitmiş ve ipek üretimi halıcılık sektörü için kısmen küçük işletmelerle devam ettirilmiştir. 1984’ten sonra Koza Han’da borsa kurulması 1990’lara kadar devam ettiyse de, bu süreçte koza ve ipek alımı yapanlar daha ziyade kumaşçılar değil, halıcılar olmuştur. Ancak son yıllarda ipek halı sektörü, ihtiyaç duyduğu ham ipeği yurt içindeki üretimden karşılayamadığından, Çin, Brezilya, Özbekistan ve Kırgızistan gibi başka ülkelerden ham ipek ithâlâtına yönelmiştir. BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
21
araştırma / Böceğin İpeğe Yolculuğu / Dr. İsmail Şeker
Dr. İsmail Şeker
Böceğin İpeğe Yolculuğu “İpek Böceğinin Yaşam Öyküsü” konulu kitaba yolculuğum, kentin simgesi olan ipek böceğinin yaşamını görsel bir dil olan fotoğrafla anlatmaya karar vermemle başladı. Öncelikle, son yılların yabancı yayınlarını tarayarak ipek böceği hakkındaki kuramsal bilgi eksikliğimi giderdim. Bu arada Türkçe yayınların azlığına da tanık oldum.
Geçmişte Bursa’da ipekçilik yapan birkaç kişinin yönlendirmesiyle ülkemizde yumurta üretiminde tek yetkili merkez olan KOZABİRLİK emekçisi, Ziraat Mühendisi Caner İlik ile tanıştım. Caner İlik ve sayıları ipekböceğinin yaşam evresine göre değişiklik gösteren ekibinin özverili, sevecen, içtenlikli çalışmaları ve yardım severlikleri beni fotoğraf projemde daha da kamçıladı. Bana olağanüstü düzeyde yardımcı oldular bu çalışmamda. Yetiştirdikleri çeşitli yaşam evrelerindeki ipekböceklerinden örnekler vererek onları eşimle evimizin bir odasında beslememizi sağladılar. Onlarla tül perdelerimize kozalarını örmeye değin varan çok sıcak ilişkilerimiz oldu paylaştığımız ev yaşamında. Böylece 6-8 haftalık yaşam süreçlerinde kısa zaman aralıklı pek çok değişim gösterdikleri için hekimlik işimin 22
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
yoğunluğuna karşın her evrelerini fotoğraflayabildim. Gerektiğinde ipek böceklerimi iş ve ev arasında yanımda taşıdım. Makro fotoğrafların çoğunluğunu bu şekilde çekebildim. Çalışmamın ana iskeletini bana sağladıkları bu olanaklar oluşturdu. Aynı çevrede fotoğraf projesine değişik derecelerde katkıları olan görevliler ile tanıştım. İpek böceğiyle uzaktan yakından ilişkisi olmuş her birinin özgün öyküleri olan çok sayıda insan oluştu çevremde. Çalışmam 2 yıl sürdü. Ana çalışmamı 1. yılda, eksiklerimi de 2. yılda tamamladım. Büyük Şehir Belediyesi destekleriyle ‘İpekböceğinin Yaşam Öyküsü’ isimli bu konudaki ilk sergimi açtım. Bu sergiyi halk eğitiminde ve ipekböcekçiliği konusundaki tanıtım çalışmalarında kullanılmak amacıyla Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü’ne armağan
ettim. Bursa’da ilk kez düzenlenen uluslararası “İpekyolu” ve “Tarihi-Termal Kentler” etkinliklerinde serginin yeniden açılışı yabancı konuklar tarafından çok ilgi gördü. Bu süreçte ipek böceği konulu, bir çok farklı mekanlarda sergiler açmayı sürdürdüm. Dergilere yazılar yazdım. Televizyon ve salon söyleşileri yaptım. Bir çeşit ‘’İpek Böceği Misyoneri’’ gibi çalıştım. Bu konuda bilgi ve deneyim olarak olgunlaşmak beni kalıcı bir iz bırakmaya yönlendirdi. Bu olgu kitabın doğuşunu gündeme getirdi. Sıra bu öykünün kitaplaşmasına geldiğinde Büyükşehir Belediyesi’nin ilgili bölümleri ile birlikte çalışılarak kitap basım aşamasına getirildi. İpekböceğinin uluslararası özelliği nedeniyle aynı kitap içerisindeki metinler Türkçe ve İngilizce olarak düzenlendi. Tüm BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
23
araştırma / Böceğin İpeğe Yolculuğu / Dr. İsmail Şeker
İpek Böceği ve Kadın Bir kadın eliyle ilk kez tanışmam İsa’dan önce 6000 yılları. Çin Ülkesi’nin saray bahçesi. Ilık bir rüzgarla titreşen dut ağacı yaprakları ve ağaçta asılı kozamın bir salıncak gibi sallandığı akşam saatleri. Evcilleşmemi sağlayan, dut ağacının altında konuklarıyla çay içen ve titreşen yaprakların müzikal seslerini dinleyen Çin Prensesi. Kozamı dala asılı tutan birkaç ince ipek telin rüzgarın etkisiyle kopmasıyla, salınarak prensesin sıcak çayının içine düşüyorum. Prenses sıcak suda yumuşamış ve ipek ipliği yumağına benzeyen 5 katmanlı kozamı eliyle çayın içinden çıkarıyor. Parmakları arasında döndürerek inceliyor. Bir süre sonra kozamı oluşturan yaklaşık 1000-1400 metre uzunluğundaki ipek telin serbest ucunu fark ediyor. İpek telin ucunu çektikçe avucunun içinde ipekten bir küme oluşuyor. Bu rastlantı insanla, özellikle bir kadınla tanışmama neden oluyor. Uzun yıllar Çin Ülkesi sınırları dışına çıkmama izin verilmiyor. Yıllar sonra ülke dışına evlenen bir genç kızın saçları arasında sakladığı yumurtalarımla Çin Ülkesi sınırları dışına çıkabiliyorum. Böylece tüm dünyaya yayılıyorum ve insan yaşamına karışıyorum.
bu çabaların sonunda kitap basılarak okuyucusu ile buluştu. İpekböceğinin Yaşam Öyküsü kitabı tarihçe, biyolojik yaşam döngüsü, ipeğin endüstriyel süreci ve dut yaprağından ipeğe giden yolun öyküsü olarak 4 bölümden oluşmaktadır. Tüm bu öyküyü ipekböceği, dut yaprağı ve yazar kendi dillerinden dönüşümlü olarak anlatmaktadırlar. Bu kitabın oluşmasındaki sürecin her aşamasında katkıda bulunan, yardımcı olan ve Bursa kent kültüründe ipekböceğinin yeniden anımsanmasına güç veren herkese sonsuz derecede teşekkürlerimi sunuyorum. Ellerine, gözlerine ve yüreklerine sağlık diliyorum. Yaşamları, ipekböceği kadar üretken ve ipek kadar değerli olsun! Kitabın asıl kahramanı olan ipekböceğinin kendi dilinden yaşam öyküsünün kısa bir özetini, kitabı okumadan önce sizlere sunmak istiyorum…
24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
6-8 hafta gibi kısa ömürlü, pek çok yeteneği olan minik bir canlıyım. Kum tanesi iriliğinde bir yumurtadan boyu 3 milimetreyi geçmeyen kara bebek bir tırtıl olarak doğarım. 26-27 günlük tırtıl yaşamımda sadece dut yaprağıyla beslenirim. Çok iştahlıyım. Bebeklik dönemimde, ağzım küçük olduğu için kıyılmış küçük parçacıklar şeklinde yiyebilirim dut yapraklarını. Büyüyünce bütün bir yaprağı kalın damarları dışında kısa sürede bitiririm. Beslenme ve büyüme dönemlerimde her zaman yanımda annelik içgüdüsü taşıyan bir kadın vardır. Beni besler, altımı temizler ve beni incitmeden ellerinde taşır. Hastalık geçirmeden erişkin tırtıl yaşıma erişince, gözlerinin içi mutlulukla dolar. Aşırı iştahlı oluşum, açlığımı gidermekten çok, kısa sürede ipek bezlerimde sıvı ipeği biriktirmek amaçlıdır. Yaprağı çemberler çizerek hiçbir kalıntı bırakmadan bitiririm. Beslenirken özellikle erişkin tırtıl yaşımızda, yaprakları ısırma seslerimizle kendi yemek müziğimizi de oluştururuz. Bu süreçte yeniden güç bulmak için 1-2 gün süreyle 4 kez uyurum. Her uyanışımda 1 yaş büyümüş olurum. Hastalıklardan korunmak ve ortamın nemini azaltmak için kullanılan kireç tozuyla beyaza boyandığım her uyku dönemimde bana dar gelmeye başlayan derimi yenisiyle değiştiririm. Atıklarımı temizleyen ve beni hastalıklardan koruyan yine kadınlardır. Tırtıl dönemi sonunda 5. yaşıma ulaşırım. Bu dönemdeki ağırlığım, doğum ağırlığımın 10.000 katına ulaşır. Rengim de ipek bezlerimde biriken ve onları şişiren ipek sıvısı nedeniyle kehribar rengine döner. Böylece tükettiğim tüm dut yaprakları bezlerimdeki bir protein olan sıvı ipeğe dönüşmüş olur. Yaşamımın sanat evresi başlar bu dönemde. Her canlı gibi neslimi sürdürmek isterim. Bu amaç için hazırlıklar yaparım. Önce her iki ipek bezimdeki sıvı ipeğin sadece yüzde 3’ünü kullanarak kozamı yerleştirebileceğim bir hamak örerim. Durmaksızın, bu hamak içerisine ipek duvarlı evimi örerek yerleştiririm. İç içe geçmiş 5 katmanlı kozamı, en dış katmandan başlayarak içe doğru örmeye başlarım. Her katman, başımla sekiz rakamı çizerek
oluşturduğum mini ipek teli paketçiklerinin yan yana gelmesinden oluşur. En iç katmanı örmem bitince, son olarak kalan az miktardaki sıvı ipekten ergin evrem olan kelebeğe dönüşümümü içinde geçireceğim çok ince bir ‘ipek gömlek’ örerim kendime. Yaklaşık 1000-1400 metre uzunluğundaki ipek teliyle ördüğüm koza evim en önemli ürünlerimden birisidir. Örme işim bitince, evimin kapısını, kelebek olarak dışarıya çıkıncaya değin dış dünyaya kapatırım. Kozamın içinde dinlenmeksizin çalışmamı sürdürürüm. Bakıcılarım olan kadınlar elleriyle kozama dokunduklarında veya kulaklarını kozama dayadıklarında içeride yoğun bir çalışma olduğunu hissederler. Bu sürede ben onları, onlar da beni özlerler. Kelebek olarak farklı bir biçimde kozamdan dışarı çıkışımı sabırsızlıkla beklerler. Koza içindeki gizemli yaşamım başlar böylece. Sanatçı yeteneğimi kullanarak ördüğüm koza içinde, ilk olarak tırtıl halime çok benzemeyen sert kabuklu krizalite dönüşürüm. Daha sonra ipek duvarlı evimde 2. bir başkalaşım geçirerek krizalitten kelebeğe dönüşürüm. Bu dönemde tek amacım, neslimi sürdürmek için evimden çıkmak, çiftleşmek ve yumurtlamaktır. Özenle ördüğüm kozamın uç duvarına salgıladığım eritici enzimle bir çıkış kapısı açarım. Koza dışına çıkıncaya değin erkek ve dişi ipek böceği olarak aynı işleri yaparız. Kozalarımızdan çıkarak dünyaya kelebek olarak yeniden geliriz. Erkek kelebekle çiftleştikten sonra yumurtalarımı bırakmak için uygun bir yer aramaya başlarım. Her an yanımda olan kadın bakıcılarım, banim için özel nişastalı kağıtlardan uygun ortamlar hazırlarlar. Önceleri sarı, sonra kahverengi ve birkaç gün içinde koyu gri renge dönüşen, sayıları 400-600 arasında değişen yumurtalarımı bir sanatçı titizliğiyle tek tek bu uygun ortamlara yerleştiririm. Tek katlı ve birbirlerine değmeyen yakınlıkta yerleştirdiğim yumurtalarım neslimin başlangıcıdır. Ancak yaşamım her zaman doğal tasarımında gitmez. Kozamın içinde tüm bunları düşlerken, koza duvarını delip çıkmadan, krizalit evresinde yaşamım sonlandırılabilir. Neslimi sürdürme düşüm ve çabam bu noktada biter. Böylece insanın koza duvarımdaki ipeği kesintisiz olarak elde etme amacı, üreme içgüdümün önüne geçer. Bu noktadan sonra sadece bir ipek teliyim ben. İpek telim, çoğunlukla kadın elleri tarafından, kullanılacak amaca göre kat kat yapılır ve boyanır. Artık bu evreden sonra ipeğimle insan yaşamının bir parçası olurum. İnsan bedeninde giysi olurum veya çocukların üzerinde oynadığı halı olurum. Ameliyatlarda insan dokusuna karışan ipek iplik olurum. Kurşun geçirmez gömleğe ve bir çok sanat ürününün yapı taşı amaçlı kullanılan nesnelere dönüşürüm. İnsanla yaşar, insanla hareket eder, insanla solunum yaparım. Ürettiğim ipeğin bedelini, yaşamımın sonlandırılmasıyla öderim. Ancak ipeğimle insan yaşamına karışarak onun enerjisiyle yeniden yaşamaya başlarım. ‘İpek Böceği’ ismimin ‘İpek’ bölümü dilden dile söylenerek sürer. Artık ben ipeğimle insan yaşam sanatında ölümsüzleşmiş olurum. Bu olgu da beni teselli eder ve ölümsüzleştirir.
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
25
araştırma / Düşüncenin Erdemi Ya Da Hakikat Tekelciliği / Metin Önal Mengüşoğlu
Metin Önal Mengüşoğlu
Düşüncenin Erdemi ya da Hakikat Tekelciliği Herkes aynı fikirdeyse, hiç kimse düşünmüyor demektir. Celalettin Rumi
Ünlü psikiyatrist Dr. Alfred Jung’un Güney Amerika Kızılderilileri arasında yaşadığı bir olay, daima son derece dikkat çekici ve öğretici gelmiştir bana. Anlatıldığına göre Dr. Jung, bir Kızılderili bilgeyle konuşuyormuş. Besbelli okul yüzü görmemiş olan bilge, doğuştanlığının ve kirletilmemiş vicdanının sesini dinleyerek düşünen, irfan sahibi birisidir. Doktoru dakikalarca ve dikkatle dinlerken hiç konuşmayan bilge, muhatabının sözleri bitince, büyük bir sükûnet ve özgüven içerisinde Dr. Jung’a şöyle bir soru sormuş: “Siz Batılılar ne tuhaf insanlarsınız?” Dr. Jung şaşkınlıkla: “ne tuhaflığımızı gördün” karşı cevabıyla beklerken, bilge sözü almış: “siz diyorsunuz ki, insan beyniyle düşünür.” Dr. Jung hemen atılmış ve: “elbette insan beyniyle düşünüyor; siz nerenizle düşünüyorsunuz?” Bilgenin cevabı nettir: “insan kalbiyle düşünür.” 26
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Normal şartlar altında asla tekrara gerek yoktur ama yaşadığımız kültürel ortamın kısırlığı sebebiyle, şu hakikate yine de işaret edelim; insanı öteki yaratılmışlardan ayıran temel fark, ayrıcalık ya da özellik, onun düşünen bir varlık olmasıdır. Düşünen, düşündüğünü gelişmiş bir dille ifade edebilen ve sonuçta bu davranışını kendince bir inançla taçlandıran bir varlıktır.
ne getirmekte midir? Kitleler üzerinde sosyolojik çalışmalar yapan düşünür ve felsefecilerin bu soruya verdikleri yanıt, ne yazık çoğunlukla olumsuzdur. Yani insan kalabalıklarının çok büyük bir kısmı düşünmediği, biraz daha hafifleterek söylenecek olursa, yeterince düşünmediği gibi, kendi sonsuz geleceği hakkında bir kaygı da taşımamaktadır.
Yaratıklar arasında öleceğini bilen de yalnızca insandır. Yaradılıştan ona sağlanan ömrün sınırlı olması, onun kendi akıbeti hakkında bir kaygı taşımasını da doğallıkla sağlamaktadır. Olması gereken, insan görünümlü bütün cüsselerden beklenen, düşünmeyi sürdürmesi ve ölümden sonrasına dair bir kaygıyı taşımasıdır.
Düşüncenin ve kaygının, merakın hatta kuşkunun beslendiği, yaşama alanı bulduğu yer, bireysel özgürlüktür. Kişinin iradesini hiçbir baskı ve dayatma olmaksızın bizzat kullanabilmesidir. Özgürlüğü kısıtlanmış insanların düşünmesi, en azından sağlıklı düşünmesi beklenemez. İşte kitleleri bekleyen böyle bir tehlike söz konusudur. Birey, düşünme ve davranma hak ve lüksünü, kimsenin baskısı olmaksızın, kendi başına kullanmak durumun-
Yeryüzünde soluk alan her birey, acaba sözü edilen bu entelektüel eylemi yeri-
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
27
araştırma / Düşüncenin Erdemi Ya Da Hakikat Tekelciliği / Metin Önal Mengüşoğlu
dadır. Bunu yapmadığı ve yapamadığı zaman, düşünen birisi olarak ortaya çıkamaz. Belki bir uydu yaratığa ya da robota dönüşür. O halde öncelik özgürlük kavramındadır. İnsan başka bir canlıya yapışarak yaşayan amip gibi değildir; öyle yaşayamaz, daha doğrusu yaşamamalıdır. Özgürlüğünü kendisi gibi bir insana kaptırmamalıdır. Ayrıca başkalarının özgürlüğünü de en az kendi özgürlüğü kadar savunmak durumundadır. Çünkü eğer başkası özgür değilse, kişinin kendi özgürlüğü, anlamını önemli ölçüde yitirecektir. Her insan doğuştan bir toplumun üyesidir. O toplumun inanışları, düşünce yapısı, alışkanlıkları ister istemez onu da sarıp sarmalayacaktır. Ne var ki yaradılışı gereği, insan sürüsünden söz edilemeyeceği için, kendisini ortasında bulduğu bütün kültürel ve folklorik birikime körü körüne kapılanmak, sorgulamadan benimsemek, onu sürüden biri olmasa da sıradan biri haline getirebilir. Bu durumda ortada kişilik sahibi özgür bir bireyden söz edilemez. Bir örgütün üyesi, mensubu olmak, o örgütün bütün buyruklarına kayıtsız şartsız itaate dönüşmemelidir. Şurası asla unutulmamalıdır ki Kur’an-ı Kerim’de Allah bile, pekâlâ zorunlu tutabilecek gücü olmasına rağmen, kendisine ve Elçisine itaati, dogmatik biçimde değil bir göz açıklığı, feraset ve basiret üzere istemektedir. Gerçek insani hayat, bireyin düşünmeyi işlevsel kılmasıyla start verecektir. Öyleyse öncelikle düşünmeyi öğrenmek gerekmektedir. Düşünce olgunluğu yaşına gelen her birey, kendisine doğuştan yüklenmiş bulunan ve onu bütün öteki yaratılmışlardan daha önemli ve değerli kılacak bu üretici ve yaratıcı gücünü, tüm kapasitesiyle ortaya koymaya başlamalıdır. Ancak insanların kafasında, her biri somut birer organla işlevsel kılınan duyular vardır. Ayrıca onun kalbinde de duygular ve düşünme yetileri bulunmaktadır. Yani insanda sanılandan çok daha yüksek bir cevher vardır. Ve o cevheri, insan kalmayı sürdürebilmek için mutlaka aktif kılmak durumundadır. Öyleyse düşünsün demek, 28
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
aynı zamanda duyularını açık tutsun, duygularını vicdanıyla kontrol ederek iyilik, olgunluk yönünde kullansın ve bunların tamamını kalbinde harmanlayarak yürüsün demektir. Yürüsün ama kalp, değişebilen, dönüşebilen bir karakter taşır. İyi korunmazsa bozulabilir, hastalık bulaşır, giderek mühürlenip daima nifak, küfür, kin, garez, zulüm gibi duyguların esiri olabilir. Bu sebeple kalbi, selim tutmak, ancak düşünmeyi sürekli kılmalı ve yangında kurtarılacak ilk eşya gibi, onu kollamak, birinci ödevidir insanların. Düşünmek aynı zamanda yolda olmaktır. Yoldaki insan, inceleyen, araştıran, ulaşmaya çalışan kimsedir. Bu anlamda düşünme yalnız başına asla olumsuz ve kötü bir eylem sayılamaz. Düşünce yanlış da olmaz. Düşünen insana yanlış iş yaptığı söylenemez. Düşünmeyi sürdürmek, sürekli kılmak, hiçbir kayıt ve şart aranmaksızın başlı başına bir erdemdir. Ama düşünen kişi insan olması bakımından yanılabilir. Yanılgı ile yanlışı karıştırmamalıdır. Burada açıklık getirilmesi gereken husus şudur, birilerinin düşündüğü sanılırken, aslında onlar başka bir eylemin, örneğin bir duygunun etkisindedirler. Bazen hayal, düş, bazen arzu ve heves, düşünce maskını takarak karşımıza çıkabilir. Kitlelere dikkatle bakıldığında, bunu rahatlıkla gözlemek mümkündür. Kimileri kişisel hazlarını, heveslerini, isteklerini, hayal ve de düşlerini düşünce gibi sunabilirler. Oysa sözü edilen hiçbir duygu, hatta duyguların bütünü bakımından da söylenebilir, düşüncenin onuruyla yarışamaz. Düşünce insanda duyguların lokomotifi olmak durumundadır. Duygular düşünceye bağlıdırlar. İsterse iyi ve ulvi duygular olsun, onlar da düşüncenin önüne geçtikleri, onu tıkadıkları zaman, zararlı olmaya başlarlar. Söz gelimi cömertlik iyi bir duygudur. Varlığını yoksullarla paylaşmak erdemdir. Ama bütün varlığını o uğurda harcayarak kendini ve ailesini yoksulluğa düşüren duygu, artık cömertlik değil savurganlık, hatta ahmaklıktır. Evet, elbette
paylaşım güzeldir ama bunu iyi düşünerek yapmak en güzelidir. Düşünce ile birbirine karıştırılan ve aralarında yaşadığımız toplumda sıklıkla rastladığımız bir başka duygu da üzüntüdür. Üzülen insana, ne düşünüyorsun, diye soranlar çoğunluktadır. Bu noktada da dikkatli olunmalıdır. Düşünce yolda olmaktır denilmişti. Bu yolun ulaşılmak istenen bir menzili vardır mutlaka. Varılan yer, aranılan yer olmayabilir. Umulan sonuca ulaşılamamak, düşünceyi bırakmayı gerektirmediği gibi önemini ve değerini de azaltmaz. Yine ve hala düşüncede ısrar, en doğrusudur. Diyelim sonuç olumsuzdur. Olsun, hayatta yanılmak insanın şanındandır. Bu durumda önemli olan eğer düşünmeyi sürdürüyorsa kişi, bizzat kendi yanılgısını görüp kabullenmesidir ki, bu da ayrı ve yepyeni bir erdem olarak onun hanesine yazılacaktır. İşte tam da bu bakımdan insan, asla düşünmekten korkmamalıdır. Yanılmaktan da korkmamalıdır. Yanıldığını gördüğü halde onu kabullenmemekten korkmalıdır. Bu nedenle diyoruz ki düşüncenin olumsuzu yoktur, yanlışı yoktur; yanılgısı olabilir. Herkesin düşündüğünü ve düşüncenin sonucunda bir karara, yargıya vardığını düşünelim. Yargılar arasında illa ki farklar bulunacaktır. Bulunmalıdır da. Celalettin Rumi şöyle söylemekteydi: “Herkes aynı fikirdeyse, hiç kimse düşünmüyor demektir.” Bu noktada, eğer yanıldığına dair bir kanaati gelişmemişse, herkesin, ötekinin kararına saygı duyması ve hakikati tekeline alan fanatikler gibi davranmaması gerekir. Çünkü hak ve hakikat kimsenin tekelinde değildir. Mutlak hak, ancak Allah’a aittir. Ayrıca şurası unutulmamalıdır ki birilerinin anladığı ve yaptığı her ne varsa, bütün insanlar en azından potansiyel olarak aynısını yapmaya ve anlamaya güç yetirebilir. Öğrenebilen, bilinçli yaratık insana yakışmayan, düşünmek değil, kopyalamak, taklit tuzağına düşmektir. İnsan dışındaki yaratıklar bu yolla kimi yetenekler geliştirebilirler. Oysa insan taklit değil tahkik ile öğrenendir. Taklit, bilinci devre dışı bırakan bir eylemken tahkik, azami derecede entelektüel ve duygusal dinamizm gerektirir.
Son derece kalabalık bir caddede, yöreye ve kalabalıklara yabancı birisini, ellerinden tutarak bir menzile götüren rehberi düşünelim. Onu dikkatle izlemesi gereken kişi, bunu gözü kapalı mı, yoksa gözü açık ve olabildiğince özenle mi yapar? Kendisine boyunduruk takılmış bir köpek, sahibinin adımlarını, boynundaki yular aracılığıyla taklit etmektedir. Nitekim taklit kelimesinin Arapça yular, boyunduruk anlamı da hatırlanınca meramımız yerine oturacaktır. Düşünmek tek başına erdemliliktir ancak yanılabilirlik özelliği münasebetiyle insanı kesin inanca, hakikatin tekelciliği gibi bir yanlışa sürüklememelidir. Düşünen, gerçeğe ulaşmış olabilir. Varılan sonucun, yargının, kanaatin yine de bir sağlaması yapılmalıdır. Çünkü insan teki, düşünerek gerçeğe ulaşmış olsa bile, hakikatin ölçüsü kendi elinde değildir. Bu bakımdan benim vardığım sonuç doğrudur, yanlış olma ihtimaliyle; aynı konuda düşünen öteki insanın vardığı aksi sonuç yanlıştır, doğru olmak ihtimaliyle gibi, bir formüle daima açık kapı bırakmalıdır. Bu tutum insanlar arası saygı ve sevgiyi sağlayacaktır. Ötekileştirmeyi önleyecektir. Kesin inançlılık dediğimiz fanatizmden onları koruyacaktır. Fanatizmin her türlüsü insanlık için nasıl bir tehlike ve bela taşıyor, bunu dünyanın mevcut haline bakarak anlamak zor olmasa gerektir. Söz gelimi, binlerce kilometre ötedeki bir ülkenin, Irak, Suriye, Myanmar, Afganistan üzerinde tasarrufta bulması, hangi gerekçeye sığınırsa sığınsın, onların çok düşünceli bir toplum olduğu yönünde bir kanaat uyandırıyor mu? Biraz daha basitleştirerek örneklenirse, yan yana iki tarla sahibinden birisinin, komşusunun bulunmadığı bir gece, kendi tarlasını sürerken, komşu tarlanın bir iki metresini de kendi tarlasına katmayı düşünmesi(!), bu bir düşünme midir? Gündelik dilde bu tavra düşünme denilmektedir. Oysa açıktır ki bu, düşünmenin onurunu taşıyan erdemli bir davranış değil, düpedüz hilekârlık, kurnazlık, hırsızlık, tecavüz ve son kertede şeytanlıktır. Hiçbir şeytanlık düşünmenin onurunu taşımaz. Bozulmuş kalbin, üzeri örtülmüş vicdanın sonucu doğmuş, kötü duygulardan başkası değildir. Örnekte kötü
duygular düşünmeyi baskılamış ve onun önüne geçmiştir.
değerini bir kez daha hatırlatacak ve de yüceltecektir.
Myanmar’da Müslüman halka reva görülen zulmün altında din savaşları yatıyor gibi görünmektedir. Evet, yerliler Budist, azınlık ise Müslümandır. Ancak yerlileri bir kışkırtan vardır. Emperyalistlerin geleneksel sömürü klasiği şöyle gelişir. Bir ülkeye çoğunlukla diktatör kılıklı birisini yönetici olarak seçtirirler. Diktatör halkına büyük zulümler yapmaya başlar. Ülkenin insan unsuru yeterince zayıfladığında o ülkeye, kurtarıcı -iyi düşünen, olumlu düşünen(!)- rolüyle girer, kendi tayin ettikleri diktatörü devirirler. Halkın gözünde kahramanlaşır, bu arada da girdikleri ülkenin bütün değerlerini çalıp götürürler.
Hakikati tekellerinde sananların vardıkları sonuçlar, daima peşin yargı düzeyinde kalmaya mahkûmdur. Peşin yargılar ise isabetli görünseler bile ahlaki bir değer taşımazlar. Çünkü şu inkârı mümkün olmayan bir gerçektir ki, bir iş ve eylemin, insani ve ahlaki karakter taşıması ancak arka planında derin bir düşünce bulunmasıyla doğru orantılıdır. İnsan Tanrı değildir. Elbette hata yapma hakkı vardır. Ancak hata, kusur, kabahat ve yanılgı ile suç ve cürüm arasında büyük bir fark vardır. Birileri amaç dışı gerçekleşmiştir ötekiler kötü niyetlidir.
Myanmar’da da öyle olacağa benzemektedir. Zulmü iyice kışkırtarak dünya kamuoyunu yeni acılara hazırladıktan sonra, ülkeye kurtarıcı olarak girebilir, küçük birtakım göstermelik yardımlar yaparak oraya yerleşirler. Amaç nedir, insanlara iyilik yapmak, iyi düşüncelerle onurlu bir işe kalkışmak mıdır? Hayır! Çin ve Hindistan’ın hatta Kuzey Kore ve Japonya’nın egemenlik alanlarına, en yakın mıntıkada bir karakol bulundurarak, bütün dünya kaynaklarının sahipliğine soyunmaktır. Böylesi bir sonucu var kılan entelektüel dürtü, düşünce, saf düşünce olabilir mi? Yoksa dünyanın egemenleri bir hinlik, şeytanlık peşinde midirler? Şeytanlığın ise saf düşünme ile ilgisi yoktur denilmişti. Hem bireysel hem toplumsal hem de siyasal anlamda, hakikatin tekelciliğine soyunma alışkanlığı, dünya kuruldu kurulalı sürüp gitmektedir. Düşünme yerine heva, heves, arzu ve hazza düşkün birileri, kendi mülkleri ve mallarıyla yetinmeye rıza göstermezler. Aç gözlülükleri onları başkalarının varlığına göz dikmeye sürüklemiştir. Böylesine kirli duygular taşıyanların asla düşünen kimseler olmadıklarını, yaptıkları çirkin işlerin, düşünceye yüklenecek bir cürüm sayılamayacağını görmelidir. Bu bize düşünmenin
Düşüncenin olup biten kötülüklerde bir suçu yoktur. Suç, düşünme yerine arzuları, hevesleri, hazları, kötü duyguları kullanmanın sonucunda doğar. Hatalar, kusurlar, yanılgılar sözlü ya da küçük müdahalelerle tashih edilebilir. Çoğu kez cezası da yoktur. Ama suç mutlaka yargılanması gerekli bir kötülüktür. Başa dönecek olursak, Kızılderili bilgenin öğrettiğinde nasıl bir ders vardı? Kimi insanlar, ben görmediğime inanmam, işitmediğime kulak asmam deyip dururlar. Burada sıraya koydukları görme eylemi, kafadaki gözün işlemidir. Peki, rüya gördüm diyen insan, bize yalın mı söylemektedir? Uykuda gözleri kapalı değil miydi? Rüyayı gören aslında kalbin gözüdür. İnsan kalbinde görme, işitme gibi duygular olduğu gibi, düşünmenin de ana kumanda merkezi kalptir. Yeter ki kalbi, vücuda kan taşıyan yürek sanma yanlışına düşmesin kişi. Buradaki kalp, bir organ değil, bütün insanlara, yaratılış esnasında, bizzat Allah’ın ruhundan üflenmesi sonucu, potansiyel olarak yüklenen soyutlama, konuşma ve düşünme yeteneğidir. Bence Kızılderili bilge yerden göğe kadar haklıdır.
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
29
araştırma / Kerbela Kâşifî Âşık Çelebi / Prof. Dr. Mustafa Kara
Prof. Dr. Mustafa Kara
Kerbela Kâşifî Âşık Çelebi
Emir Sultan’ın Bursa’da vefat ettiği günlerde İran’ın Sebzevâr şehrinde doğan Hüseyin Vâiz Kâşifî’nin (ö.1504) gençlik yıllarında giyâben âşık olduğu şahış Sadeddin Kaşgarî idi. Nakşibendiyenin mühim simalarından biri olan bu zatla yüz yüze görüşmek mümkün olmadıysa da onun yakın dostlarından Nefehâtü’l-Üns’ün yazarı Molla Cami’nin(ö.1492) Herat sohbetlerinden nasibini almıştır.
Hüseyin Baykara Ali Şir Nevâî gibi XV. yüzyılın yıldız şahsiyetlerinden istifade eden Kâşifî’nin, büyük kitleleri etkileyen vaizlik yönünden sonra en meşhur faaliyeti Farsça olarak kaleme aldığı eserlerdir. Tefsir, hadis, tasavvuf ve edebiyat dalları başta olmak üzere pek çok konuda kalem oynatmış ancak en çok Ravzatü’ş-Şühedâ isimli eseriyle tanınmıştır. Ehl-i Beyt, Hz. Hüseyin ve Kerbelâ konusunu nazım ve nesir olarak on bölüm halinde ele alan bu eser konu ile ilgilenenleri derinden etkilemiştir. Bunun en büyük delili, edebiyatımızın zirve şahsiyetlerinden Kerbelâ’lı Fuzûlî’nin konu ile ilgili olarak kaleme aldığı Hadikatü’s-Süedâ adlı eserinin büyük oranda bu eserin etkisinde kalmış olmasıdır. Hatta bazı araştırmacılara göre onun tercümesi olmasıdır. İslâm dünyasının en hassas konularından biri olan Ehl-i Beyt ve Kerbela meselesini gönül diliyle anlatan Hüseyin Vâiz Kâşifî, aşırı uçlarda olanları tatmin etmemiş olacak ki Sebzevar’da Sünnîlik, Herat’ta Şiîlikle itham edilmiştir. Fikir ve yorum farkını “rahmet”e dönüştürememenin getirdiği bu taassub, ne yazık ki bütün büyüklerin karşılaştığı bir engeldir. Kâşifî’nin oğlu Fahreddin Ali Sâfî de(ö.1533) Nakşibendî meşâyıhını genişçe tanıtan Reşehât Aynü’l-Hayat isimli tasavvuf klasiğimizin yazarıdır. Ravzatü’ş-Şühedâ’yı bazı tasarruflarla Türkçe’ye aktaran ikinci şahıs ise 1541 yılında Emirsultan Vakıfları Mütevellisi olan Âşık Çelebi’dir.(ö.Üsküp 1572) İşte o eserin on bölümü: 1.
Bazı peygamberlerin uğradıkları belâlar
2. Kureyş’in Hz. Peygamber’e ettiği cefalar ve Hz. Hamza ile Ca’fer-i Tayyar’ın şehâdeti 30
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
3. Hz.Peygamber’in vefatı 4. Doğumundan ölümüne kadar Hz. Fatma’nın ahvâli 5. Doğumundan şehadetine kadar Hz. Ali ile ilgili haberler 6. İmam Hasan’ın faziletleri ve doğumundan şehadetine kadar ki kimi halleri 7. İmam Hüseyin’in menâkıbı, doğumu ve kardeşi Hasan’ın vefatından sonraki durumu 8. Müslim b. Âkıl’in şehit edilişi ve çocuklarından bir kısmının öldürülmesi 9. İmam Hüseyin’in Kerbelâ’ya varması, düşmanla savaşması, çocukları, akrabası ve diğer kimselerle birlikte şehit olması 10. Kerbela savaşından sonra Ehl-i Beyt’in başına gelenler ve savaşı başlatan muhaliflerin uğradığı cezalar Hâtime: Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’in çocukları ve nesepleri hakkındadır.
KİM BU ÂŞIK ÇELEBİ? Buhara’dan Bursa’ya gelen Allah dostlarının en meşhuru olan Emir Buharî’nin ara durağı Bağdat’tır. Evinde misafir olarak kaldığı zat da Seyyid Natta’dır. Daha sonra birlikte Osmanlı başkentine gelecek ortak “sevda”larını bu coğrafyanın insanlarına aktaracaklardır. Sultan Yıldırım Beyazıt, kendi kızı ile Emir Sultanı, vezir İshak Paşa’nın kızıyla Seyyid Natta’ı evlendirerek hizmetlerinin önünü açmıştır. Emir Sultan kurduğu dergâh ile Necmeddin Kübra’nın Kübreviyye nefesini Türkistan’dan bu topraklara aktarırken Seyyid Natta da hem Kâzerûniyye/İshâkiyye dervişlerine tahsis edilen mekânın yöneticisi hem de Seyyidlere Nâzır olmuştur.
Seyyid Natta’nın torunu Seyyid Ali, Âşık Çelebi’nin babasıdır ve kadıdır. Üsküp kadısı iken 1520’de Âşık Çelebi bu şehirde doğar. Fakat o kendisini hep Bursalı olarak hisseder. 21 yaşında iken Bursa dilberleri için bir Şehrengiz yazar. Birçok yerde kadılık yaptı demek birçok defa azledildi demektir. Bu aziller sebebiyle onun şair ruhunun çok zedelendiği, eserlerindeki ifadelerden çok açık bir şekilde anlaşılmaktadır. Hem alim hem şâir hem de idareci olan Âşık Çelebi’nin Türk Edebiyatı açısından en mühim eseri ise Meşâiru’ş-Şuara adlı şairler tezkiresidir. 400 kadar Rumeli’li ve Anadolulu şairi tanıtan bu eser Filiz Kılıç tarafından yayınlanmıştır. Arapça’dan Mi’râcü’l-Ayâle adıyla İbn Teymiye’den tercüme ettiği Siyâsetü’ş-şeriyye’yi Sultan II. Selim’e sunmuştur. Kendini Bursalı olarak göstermekten zevk alan Âşık Çelebi ile ilgili son güzel tecelli şudur: Vefatından yaklaşık 440 sene sonra, Bursa Büyükşehir Belediyesi, yıkılmış olan türbesini yeniden yaptırmıştır. O gün bu satırların yazarı da Üsküp’teydi. Âşık Çelebi’nin bir şiirini sunmadan Ravzatü’ş-Şühedâ Tercümes’ini genç meslekdaşımız Kenan Özçelik’in neşrettiğini de haber vereyim. İstanbul 2016 Doğu Kütübhanesi.512 s. Al eline gönlin mûrun Süleymânluk budur Hoş geçe sâyende ‘âlem zıll-ı Yezdânluk budur Bir kulun dîvâne olsa gayret-i akrân ile Bende çek zencîr-i ihsânunla Lokmânluk budur Kıl cihânı ehl ile ma’mûr u ehli lutf ile Ey cihân-gîr ü cihân-ârâ cihân-bânluk budur Şâne ilüp çekme de bir yana bir yana nesîm Var ise zülf-i semen-sâda perîşânluk budur Dîdi bir dânâ-yı kâmil bend idüp ‘Âşık bana Şâhı koyup bendeden lutf umma nâ-dânluk budur BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
31
araştırma / Ata Demirer ve Veledi Harir (Akbıyık) Camii / Ömer Kaptan
Ömer Kaptan
zenginleşmek istemiştir. Kendisini irşat eden zat ona sabırlı, fukaradan olmasını tavsiye etmiş, fukaralığın derecelerinden bahsetmiştir. Fakat Akbıyık Sultan fakir olup da muavenete ve yardıma muhtaç olmaktansa zengin olarak fukaraya yardım etmenin daha hoş olacağına dair münakaşaya girişmiş, Hacı Bayramı Veli de “Bizim mesleğimiz zahiren fakrı kabuldendir, bize yakın olma” deyince Akbıyık Sultan hiddetle çıkmış, çıkarken başındaki külahı kapıya ilişerek düşmüş ve ölümüne kadar başı açık gezmiştir.2 Ama daha ilginç olan kısım Akbıyık Sultan’ın padişahlarla olan münasebeti ve bıraktığı eserlerdir. Gerçek ismi Ahmet Şemsettin olan Akbıyık Sultan Varna Seferi’ne (1444) katılmış, Akşemsettin hazretleriyle beraber İstanbul’un fethinde de bulunmuştur. Fetihten sonra Ayasofya civarında adına bir cami yapılmış ve bu semte onun adı verilmiştir. Meczup tavrına rağmen Çandarlı Halil Paşa gibi devlet adamları ve Molla Yegân gibi âlimlerle sohbetlerde bulunmuştur.3
Ata Demirer ve
Veledi Harir (Akbıyık) Camii Bursa’mızın sanat dünyasına kazandırdığı ünlülerden olan oyuncu/komedyen Ata Demirer, geçtiğimiz günlerde bir fotoğraf paylaştı. Fotoğrafta Ata Demirer üç sıra tuğla, bir sıra kesme taştan almaşık sistemli bir duvara dayanmış arkada gülümserken önde yaşlı bir amca asfalt işiyle uğraşıyor ve 80’lerin sokak hayatından bir manzara kadraja yansıyordu. Bursa doğumlu olan sanatçının muhtemelen erkek lisesinde okuduğu ortaokul yıllarına ait bir fotoğraftı bu.1 Peki, Ata Demirer’in sırtını dayadığı cami hangi tarihi camiydi ve bu mahalle hangi tarihi mahallemizdi? Merhum mimarlık tarihçimiz Ekrem Hakkı Ayverdi’nin “zarif ve nefis bir ufak mescit”
olarak tarif ettiği camiyi tanımadan önce muhite ismini veren zatı tanıyalım. BURSA VE İSTANBUL’A İSMİNİ KAZIMIŞ BİR HAYIRSEVER… Ata Demirer bu fotoğrafı 80’lerin Akbıyık Mahallesi olarak paylaşmıştı. Akbıyık Mahallesi ismini, döneminin büyük sûfîsi Hacı
Bayramı Veli’nin müntesiplerinden Akbıyık Sultan’dan almaktadır. Bu zat yalnızca Bursa’da bulunduğu yere değil İstanbul’a da ismini kazımış çok önemli bir zattır. Hem de İstanbul’un en önemli bölgesi olan Sultanahmet civarına... Nasıl mı? Akbıyık Sultan, Kepecioğlu’nun verdiği bilgilere göre zengin bir adamdır. Daha da
Bugün Sultanahmet Cami’nin cankurtaran tarafında Akbıyık Sultan’ın ismiyle anılan önemli bir mescit vardır. İstanbul’un fetihten sonraki ilk mescidi olarak halk arasında anılan yapı “İmam’ül-mesâcid” mescitlerin imamı olarak anılmıştır. İstanbul’un en eski mescitlerinden olduğu anlaşılan bu yapıya, sur içindeki İstanbul’un en güneydeki mescidi olduğu için “Evvel-i Kıble” veya “İmâmü’l-mesâcid” denilmiştir. Dâr’üs-saâde ağalarından Mustafa Ağa’nın minber ilâvesiyle camiye çevirdiği mescid, zaman içinde bazı tamirler geçirmiştir.
2. Murat 1437 tarihli temlikname ile Yenişehir’in bir köyünü Akbıyık’a vermiş, Fatih Sultan Mehmed de 1452 tarihli bir fermanla bunu tasdik etmiş. Bursa Yenişehir ilçesinde de Akbıyık isimli yerleşimin olmasının sebebi buraları Akbıyık Sultan’ın kendi zaviyesine vakfetmiş olmasıdır. Bursa’da Ulucami civarında zaviye mescit ve türbe bina etmiştir. Daha fazla bilgi için Kepecioğlu’na kulak verelim; “Burada gayet büyük ve güzel de bir bahçesi bulunmaktaymış, O kadar zenginmiş ki kendi servetini kendisi dahi bilmezmiş, 1455 yılında vefat etmiş. “Şemsi hüda” veya “Hüdayi Şemsettin” mahlasıyla şiirler yazdığı bazı eserlerden anlaşılan Akbıyık Ahmet Şemsettin efendinin mezarı bugün Ak Bıyık Camiinin hemen alt tarafındadır.”
NİÇİN AKBIYIK VEYA VELEDİ HARİR DENİYOR? Mahalleye” Hariri” denmesinin, camiye de Akbıyık Camisi yerine “Veledi Harir” camisi denmesinin sebebi de İpekoğlu Hacı Dursun isminde bir zattır. İpek oğlu kelimelerinin Arapçası ‘veled-i harir’dir. Ak Bıyık Sultan namına İpekoğlu / Veledi Harir Hacı Dursun efendi bu camiyi yaptırdığı için cami hem banisinin adıyla hem de mahalleye ismini veren Akbıyık Sultan adıyla da anılmıştır. Bursa’nın en eski mahallelerinden olan Akbıyık Mahallesi’nde 1573 yılında yalnızca 27
hane yaşamaktaydı. Cumhuriyet döneminde ise bu bölgenin nüfusu azalınca Nalbantoğlu ve Şekerhoca Mahallesi ile birleşip tek mahalle olmuştur.5
MESCİD Gelelim Ata Demirer’in sırtını dayadığı mescide. Üç sıra tuğla bir sıra kesme taşla işlenmiş zarif ve ufak mescit Ayverdi’ye göre çok özel bir mescittir.6 Her derzinde bir başka şekil bulunmuş, süslerinden tenevvu (çeşitlilik) temin edilmiştir. Altı ve üç köşeler terkibi, kuş gagaları, su dalgaları, zencirekler, baklavalar, destere dişleri bunlar arasındadır. Kubbe ince ve sivri, nazik baklavalardan müteşekkil bir kuşağa oturmuştur. Bir 15. yüzyıl yapısı olan bu mescit onarımlardan geçmiş olsa da Kazım Baykal gibi gayretkeş üstatlar sayesinde günümüze çok önemli bazı özelliklerini taşımıştır. Mihrabı boyalıdır fakat şeklinden bir şey kaybetmemiştir. Caminin kapısı bozulmadan cilalanmıştır. Kapı Fatih devrinin pek güzel bir örneğidir. Bütün takımları tam olarak kalmıştır. Kapı XV. yüzyıl ahşap işçiliğini yansıtmaktadır. Giriş nişi de Bursa kemerlidir. Bursa’daki 1854 depreminde harap olan camiyi Bursa Eski Eserleri Sevenler Derneği 1964’te onarmıştır.
Minaresi İstanbul’un fethedildiği dönemin izlerini taşıyan çok önemli bir yapıdır. Mescit binasının ise XIX. yüzyılın son çeyreği içinde eski ebadı muhafaza edilerek yeniden inşa edildiği mimari üslûbundan belli olmaktadır.4 (1793-94) Mehmed Yazıcı adlı bir zat minaresinin yanına bir çeşme yaptırmış ve daha sonra bu çeşme kızı Hâce Hanım tarafından 1283’te (1866-67) yenilenmiştir. Böylece bu yapılar topluluğu küçük bir külliye niteliği kazanmıştır.
2 Kepecioğlu, Kamil (2010) Bursa Kütüğü Cilt 1, (Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi) 3 Yılmaz, Hasan Kamil, ‘Akbıyık Sultan’ maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi «http://www.islamansiklopedisi.info/dia/ayrmetin.php?idno=020223&idno2=c020204#1» erişim: 26/09/2017 4 Tanman, M. Baha, ‘Akbıyık Mescit ve Tekkesi’ maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, «http://www.islamansiklopedisi.info/dia/ayrmetin.php?idno=020223&idno2=c020204#1», erişim: 26/09/2017 5 Kaplanoğlu, Raif (2001), Bursa Ansiklopedisi 1 (Yer Adları), (İstanbul: Avrasya Etnografya Vakfı Yayınları)
1 Ortaokul ve liseyi Bursa erkek lisesinde okuyan Ata Demirer son sınıfta Çelebi Mehmet lisesine geçmiş ve buradan mezun olmuş.
32
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
6 Ayverdi, Ekrem Hakkı (1989) Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri 855-886 (1451-1481) 3, (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları) BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
33
araştırma / Suriçinin Birinci Camiinde Bursa Manzarası! / Samet Altıntaş
Samet Altıntaş
Suriçinin Birinci Camiinde Bursa Manzarası!
Tarihî yarımadanın tam ortasındayız… Sultanahmet’le Ayasofya’nın arasında bir sağa bir sola bakıyoruz. Etraf her zamanki gibi kalabalık… İstanbul, yerli ve yabancı turistlerin kadrajında… Sultanahmet Camii, mezkûr mahallin kaptanı gibi dursa da civarında öyle latif ve kendi halinde camiler var ki hikâyeleri masum bir halde asılı duruyor minarelerinde
Yönümüzü Cankurtaran istikametine çevirelim o halde… Yavaş yavaş salınalım ara sokaklardan… Evet, eski zamanların evleri butik otel olmuşsa da ve her yerde mazi ruhundan bir kopuş yaşanıyor, kapitalist koğuşlar olsa da aldırmayın. Siz ısrarla sürdürün tarihin evindeki yürüyüşünüzü… Peki, Bursa bu manzaranın neresine düşüyor? Hadi beraber bakalım…
BİR KUTLU ASKER! İkindi vaktinin uzun gölgeleri arasında Akbıyık Camii’ne misafir oluyoruz. Burası, ‘İmam-ül Mesacid’ yani ‘Mescidlerin İmamı’ olarak adlandırılıyor. Neden? Çünkü Sur içi İstanbul’unun en güneyindeki mescit olduğu için. Bir diğer ismi ise ‘Evvel-i kıble’ olan Akbıyık Mescidi, Baha Tanman’ın verdiği bilgilere göre tekke-mescit formundaki yapılardan. Akbıyık Sultan, Hacı Bayram-ı Veli’nin müritlerinden… Haliyle tekkenin ilk zamanlar Bayramiyye’ye ait olduğu söylenebilir. Yapının ikinci ihyasından sonra Halvetiyye’ye, 1775’ten itibaren tarik-i mezkûrun Cerrahiyye koluna ve 20. yüzyılın başlarında da Kadiriyye’ye intikal eder. Kay34
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
yani nimelceyşten addediliyor. Bu arada İstanbul kuşatmasının başladığı tarih 6 Nisan 1453’tür. Bursa ise 6 Nisan 1453 tarihinde Orhan Bey tarafından alınır. 29 Mayıs günü surlara sancağı diken kişi Ulubatlı Hasan’dır. Bursa’nın zaptı sonrası Pınarbaşı burçlarından ezanı okuyan ilk kişi ise Ahi Hasan’dır. Tarih, bazen şehirlerin dilinden böyle konuşur ve İmparatorluğun arkasında görünen her daim taht-ı kadimdir, tıpkı Uludağ gibi… naklardaki diğer adı Halveti şeyhlerinden Çarhacı Ahmet Efendi’nin tekkesi olarak da geçen mahut yerin, Kasım 1464 tarihinde; İstanbul’un fethinden on bir sene sonra inşa edildiği tahmin ediliyor. Bugün söz konusu eserin sadece minaresi orijinalliğini koruyor. Mescide adını veren Akbıyık Sultan kimdir peki? Asıl adının Ahmed Şemseddin yahut Abdullah olduğu rivayet olunuyor. Bizim hatırımızda Abdullah olarak yer etsin, Allah’ın kulu, herkes gibi… Keşf ve keramet ehli bir veli olan Hazret, Hacı Bayram-ı Veli’nin talebelerinden. II. Murad Han zamanında irşatta bulunan Akbıyık Sultan, 1444 Varna Seferi ve 1453 İstanbul’un Fethine katılmış mübareklerden. Dolayısıyla hadis-i şerife mazhar olmuş kutlu askerlerden,
‘MADEM DÜNYAYI TERK EDEMİYORSUN, ÖYLE İSE BİZİ TERK ET!’ Feth-i mübinden sonra Ayasofya civarında adına bir cami yapılır ve burası aynı zamanda onun tekkesi olur. Meczup tavrına rağmen Çandarlı Halil Paşa gibi devlet adamları, yine Molla Yegân gibi âlimler bulunur halkasında. Aynı zamanda şiir sanatıyla uğraşan Hazret, Şems-i Hüda mahlasını kullanır. Kaynaklar, malının hesabını bilmeyecek kadar zengin ve varlığını Allah yoluna sarf eden biri olduğunu yazıyor. Böylesi servetin arkasındaysa katıldığı gaBURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
35
araştırma / Suriçinin Birinci Camiinde Bursa Manzarası! / Samet Altıntaş
zalar sonrasında Sultan Murad’ın Yenişehir yakınlarındaki Austos köyünü kendisine bağışlaması vardır. Hatta onun epey mal mülke sahip olması mürşidiyle arasında şöyle bir hikâyeciğe konu(k) olur.
yacak ölçüde artar. Ancak gönlünü hiç bir zaman para ve pula kaptırmaz. Eline geçen para da hiç bir zaman kendisinde kalmıyordur zaten. Fakir, fukara, kimsesiz, öksüz, yetim, dul, borçlu ve gariplerin sığınağı olur. Bursa’da büyük bir imaret yaptırarak gelen geçen yoksullara ikramlarda bulunur. O, dağıttıkça parası artıyor, parası arttıkça dağıtmaya devam ediyordur. Ve bir gün…
Rivayet olur ki: Hacı Bayram, dünyaya ve onun geçici lezzetlerine bağlanmanın mahzurlarından bahsederek Akbıyık Sultan’a hitaben: “Evladım bu dünya fanidir. Malı mülkü elde kalmaz. Ne kadar malın olsa murad alamazsın. Ahiretten gâfil olma. Zira gidişin dönüşü yoktur. Allahü Teâlâ’dan gayri işlere tutulmaktan kurtul. Devamlı bâki kalan işlerle meşgul ol.” diye konuşur. Hocasının bu sözleri üzerine Akbıyık Sultan da şöyle bir sual tevcih eder: “Hocam! Peygamber Efendimiz; ‘Dünya, ahiretin tarlasıdır.’ buyuruyor. Bu sebeple dünya malı ile de meşgul olmak gerekmez mi?” Hacı Bayram uzunca bir süre sükût ettikten sonra: “Evladım! Bursa’daki Akbıyık Camii Mademki dünyayı terk edemiyorsun, öyle ise bizi terk et. Bu dergâhta dünya ile meşgul olanların işi yoktur.” der. Akbıyık Sultan, Hocasının kerameti ortaya çıkar. Sarığının bu sözler üzerine kapıdan dışarı çıkarken; eşik üzerinde düşmesinin esrarı aydınlanır. eşik üzerinde başından sarığını düşürür. Sır nedir bilinmez… O, yine şeyhi ve üstadı Bunu hocasının bir kerameti bilip ‘günü Hacı Bayram-ı Velî hazretlerinin eşiğine gelince sebebi meydana çıkar’ düşüncesiyle yüz sürer. Tasavvuf yolunda ilerler, hocaalıp başına giymez. Akbıyık, bundan sonra sının sekiz halifesinden biri olma şerefine topladığı altın ve gümüş para sayılamakavuşur. 36
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
TÜRBESİ BURSA’DA MAKAMI İSTANBUL’DA Onun asıl türbesi Bursa’da… Nerede mi? Merkez PTT binasının arkasında Şeker Hoca Cami vardır. Hani pirimiz Niyazî-i Mısrî’nin tekke olarak kullandığı ve sesli zikirlerini yaptığı ‘sessiz ev’. İşte, tam oranın yukarısında, yolun kenarcığında, yönünüzü şehrin doğusuna doğru çevirdiğinizde sağınızda kalıyor. Şehrin folklorunda ilginç bir hatıra yer alıyor: Eski Bursalılar, yaramaz çocuklarını Hazret’in türbesine götürürlermiş. O haylaz veletler uslanır ve bir daha ana-babasını üzmezlermiş. Akbıyık Sultan’ın İstanbul’daki caminin yanındaki hazirede Hazret’in makam-kabri bulunuyor. Ve mezar taşında “Fatih’in şehitlerinden büyük kumandan Akbıyık Hazretlerinin ruhuna Fatiha” yazıyor. Bu arada şadırvanda bulunan kitabeye, suyu iftar vakti içen zemzem tadı alsın duası kondurulmuş ki bu temenninin yüzü suyu hürmetine çeşmeden bir iki yudum içiverin. Şimdi, avludaki banklara oturun, ikindi ezanlarının suriçine yayıldığı bu demde, Akbıyık Sultan’ın sofrasında halleşin ruhunuzla. Sonra havada uçuşan mısralardan bahtınıza düşene el açın, “Evine dön, şarkıya dön, kalbine dön…” BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
37
dosya / Bir Bahçeden Bir Bahçeye Geçer Gibi: Macaristan / Mehmet Esen
Mehmet Esen
Bir Bahçeden Bir Bahçeye Geçer Gibi:
Macaristan Merhaba Macar toprağı, sen bu yaz vakitleri fırından yeni çıkmış ekmek gibisin kabarık, yaldızlı, esmer ve ekmek gibi sırlarınla dolu ekmek gibi mübareksin. Merhaba Macar toprağı, altındaki tohumlara köklere, temellere, madenlere, altındaki kemiklere merhaba. Merhaba Macar toprağı, üstündeki gündüzlere, gecelere üstündeki yapraklara sevdalara, türkülere pencerelere kanatlara, ellere, ayaklara merhaba. Nazım Hikmet
38
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
39
dosya / Bir Bahçeden Bir Bahçeye Geçer Gibi: Macaristan / Mehmet Esen
Tuna Nehri, Parlamento Binası ve Chain Bridge / Budapeşte
lar ile kullanılmış fakat şu anda Budapeşte için Tarih Sanatlar Müzesi, Ulusal Kütüphane ve Çağdaş Sanatlar Binası olarak ziyaret görmekte. Tuna Nehrinden 60 metre yükseklikte inşa edilen bu saray Budapeşte’nin görülmesi gereken yerlerinden biridir. Saray 1255 yılında inşa edilmiş olup en büyük yıkımını 1686 yılında yaşamıştır. Günümüze gelene kadar defalarca restorasyon çalışmasından geçen Kraliyet Sarayı son restorasyonunu 2. Dünya Savaşı’ndan sonra görmüştür. İlk inşa edildiğinden sonra Kral Matyas tarafından saray haline getirilmiştir. Sarayın diğer tarafında ise Osmanlılara karşı kazanılan zaferin sembolü olarak adına Avusturya – Macaristan İmparatoru Savoy Prensi Eugene’in heykeli dikilmiştir.
Bir milletin kaderi ve tarihinden Tuna Nehri akıyorsa o milleti ziyadesiyle ciddiye almamız gerekir. Yüzyıllar önce Orta Avrupadaki bu topraklara yerleşen Macarlar ne kültürlerinden ne de dillerinden taviz vermeden Avrupa’nın tarihini yazan milletler arasında kabul edilir. Biz de şaire nazire yaparak, merhaba dedik şanlı Macar toprağına. Kapu kelimesi ilk dikkatimizi çekse de o kapıdan kolay kolay giremeyeceğimizi biliyorduk. Türklerin ve Macarların bazen rakip bazen de dost olduklarının kokusunu ala ala ziyaret ettik Macaristan’ı ve bizim deyişimizle Nazlı Budin’i.
KEMAL ATATÜRK STAUT Attila Caddesi’nden Buda Kalesi’ne tırmanırken ikinci dönemeçteki direk üzerinde “Kemal Atatürk Staut” yazısı okunur. Kale civarında ikamet edenlerin itibar ettikleri bu gezi yolunun sonunda, ulu bir çınar ağacının altında Osmanlı döneminden kalma 12 adet mezar taşı bulunmaktadır. Buda Kalesi’nin kenarında yer alan bu mezar taşları 1999 yılında demir parmaklıklarla çevrilerek koruma altına alınmıştır. Kraliyet Sarayı ve bahçesi bütün ihtişamıyla gezen40
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Tuğrul Kuşu
leri etkisi altına alıyor. Burada Macarların en önemli sembollerinden biri olan “Tuğrul” kuşunun heykeli dikkat çekiyor. Harikulade Tuna ve Peşte manzarası eşliğinde zaman yolculuğuna çıkmak da mümkün. Kale hakkında biraz bilgi vermek gerekirse, tarihinde kale, karargah, saray gibi amaç-
ŞEHRİN DELİSİ VE VELİSİ Budapeşte’de bana defalarca mihmandarlık etmiş biri olan ve aynı zamanda Türk Macar Kültür Merekezi’nin de başkanlığını yürüten Ahmet Barışçıl; “Bir şehrin delisini ve velisini ziyaret etmeden o şehri gezmiş sayılmazsın” dediğinde Budapeşte’ye yıllar önce yaptığım seyahatimin neden öksüz kaldığını anladım. Buda Kalesi’nde Osmanlı
döneminden kalan en önemli anıt, Arnavut Abdurrahman Abdi Paşa’nın mezarıdır. Kaleye “Becsi Kapu – Viyana Kapısı”ndan girildiğinde hemen sağ taraftaki Macaristan Ulusal Arşiv binasının arkasında yeralan bu mezarın sahibi Abdurrahman Abdi Paşa kimdir?
Son Budin Valisi Arnavut Abdurrahman Abdi Paşa
KAHRAMAN DÜŞMAN! Budin Eyaletinin son beylerbeyi. Askeriyeden yetişti. 1668 yılında Yeniçeri Ağası oldu. Osmanlı Devleti’nin pek çok askerî seferine katılarak önemli hizmetlerde bulunduktan sonra, 1674 yılında Bağdat, 1676’da Mısır ve 1681 yılında Bosna valiliğine getirildi. Daha sonra kendisine sırasıyla Kamaniçe Muhafızlığı, Budin Valiliği ve Macaristan Serdarlığı vazifeleri verildi. 1685’te ikinci defa Budin Beylerbeyiliği’ne tayin edildi. 1686 yılında seksen yaşlarında iken emrindeki 16.000 kişilik kuvvetle 90.000 kişilik Haçlı kuvvetleri-
Fisherman Bastion / Balıkçılar Tabyası
ne karşı Budin’i iki buçuk ay savundu. Ancak yardım alınamayınca hem şehir düştü ve hem de kendisi şehit oldu. Şehit olduğu yere daha sonra Macarlar tarafından Türkçe ve Macarca bir kitabe konulmuştur. Kitabede şu ifadeler yer almaktadır: “145 yıllık Türk
egemenliğinin son Buda Valisi Abdurrahman Abdi Arnavut Paşa. Bu yerin yakınında 1686 Eylül ayının 2. günü öğleden sonra yaşamının 70. yılında maktül düştü. Kahraman düşmandı. Rahat uyusun.” (Abdülkadir Özcan, DİA, C. 1, s. 156) BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
41
dosya / Bir Bahçeden Bir Bahçeye Geçer Gibi: Macaristan / Mehmet Esen
Türklerden geri alınmasının yıldönümü olan 2 Eylül günü düzenlenen törenlerde Arnavut Abdurrahman Abdi Paşa da unutulmaz. Abdurrahman Abdi Paşa’nın mezarının biraz ilerisinde, Macar Ulusal Arşiv binasının hizasında Askeri Tarih Müzesi vardır. Müzenin bahçesinde Osmanlı topları sıralıdır. En büyük topun adı “Uzun Hasan”dır. Bu askeri müzede zengin bir Osmanlı silahları kolleksiyonu, haritalar ve bakır kap-kacak bulunmaktadır.
GÜLÜN ASLA SOLMAYACAĞI YER: GÜL BABA TÜRBESİ Gül Baba, Macarlar tarafından da sevilen bir Bektaşi dervişidir. 1663’de Budin’i ziyaret eden Evliya Çelebi, Seyahatnamesi’nde asıl adının Cefer olduğunu, Amasya’nın Merzifon ilçesinde doğduğunu, Kanuni Sultan Süleyman’ın birçok seferine katıldığını, başının üstünde bir gül taşıdığı için Gül Baba diye anıldığını, yeniçerilerin kendisine derin saygı gösterdiğini anlatır. Evliya Çelebi, Gül Baba’nın 1526 yılında Budin Seferi’ne katıldığını bildirmektedir. 1 Eylül 1541 yılında vefat ettiği ve cenaze törenine Kanuni Sultan Süleyman’ın da katıldığı, namazanı Ebussud Efendi’nin kıldırdığını, yüksek bir tepeye gömülerek tepeye “Gültepe” adının verildiğini nakleder. Herhalde Budapeşte tarihinde onbinlerce insanın katıldığı bu denli kalabalık bir cenaze töreni başka kimseye nasip olmamıştır. Günümüzde türbenin restorasyonunu TİKA üstlendi. Kanuni’nin Budin Vezirine verdiği ferman bugün hala geçerliliğini korumaktadır: Gül Baba Budin gözcüsü olup, himmetleri hazır ve nazır ola. Buda Kalesi
CHAİN BRİDGE YA DA ZİNCİRLİ KÖPRÜ
Rivayete göre, Abdurrahman Abdi Paşa’nın cansız bedenine, şehit düştüğü o yerin maliki olan ve oğlunu Türklerle savaşta kaybeden bir Macar asilzadesi sahip çıkmış. Macar asilzade, oğlunun anısına, Osmanlı Paşasını bahçesine defnetmiş ve uzun süre muhafaza etmiş. Yıllar sonra Budapeşte Belediyesi mezarı anıt haline getirmiştir. Mezar taşının üzerindeki ifade, Macar Türkologlar tarafından kaleme alınmıştır. Belediye her sene mezarın bakımını yapar ve çiçeklendirir. Buda Kalesi’nin 42
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Ortaçağ’dan 1849’a kadar Tuna Nehri’nde Buda ve Peşte’yi birbirine bağlayan ve sadece ilkbahar ve sonbahar arasında kurulan dubadan bir köprü varmış. Kışın da nehir donduğundan köprüye gerek kalmazmış. Fakat havanın aniden değiştiği ve nehirdeki buzların eridiği zamanlar olurmuş. Böyle durumlarda da insanlar kendi yakalarında mahsur kalırmış.
Abdurrahman Abdi Paşa’nın Mezarı
1820’de Kont István Széchenyi, kendi babasının cenazesine gitmek için bir hafta
Chain Bridge
Sonra küçük bir çocuk, köprünün sonlarındaki dev aslan heykellerinin dillerinin olmadığını söylemiş. Bunun üzerine mühendis o kadar utanmış ki bu köprüden atlayarak intihar etmiş. Tabii bu hadise, yapıları turistlere daha da çekici kılmak için anlatılan şehir efsanelerindendir.
beklemek zorunda kalınca Buda ve Peşte’yi kalıcı olarak birleştirecek bir köprü yapma fikri ortaya çıkmış. Kont István Széchenyi, köprünün en hevesli savunucusu olmuş ve köprüyü finanse edecek bir dernek kurmuş. En büyük destek, şehirde hatırı sayılır bir arazi hissesi olan Yunan asıllı tüccar Georgios Sinas‘dan geldiğinden köprünün Buda yakasındaki ayağının güneybatı tarafına ismi yazdırılmış. Sonunda Buda yakasında Clark Ádám Meydanı‘ndan, Peşte yakasında da István Meydanı‘ndan geçen Chain Bridge (Zincirli Köprü) yani Macarların deyimiyle Lánchid hatta fikir babası konta atfen diğer adıyla Széchenyi Köprüsü‘nün yapımına başlanmış. Köprü, İngiliz mühendis William Tierney Clark tarafından tasarlanmış. Mühendis Clark, daha önce İngiltere’de yaptığı bir köprünün ölçeğini büyüterek bu köprüyü yapmış. Köprünün parçaları İngiltere’de üretilmiş ve son montaj için İngiltere’den parçalar halinde deniz yoluyla buraya getirilmiş.
Küçük Prenses Anıtı
Sonunda, 1849’da açıldığında Chain Bridge ile nihayet Buda ve Peşte yakaları ilk defa kalıcı olarak birbirine bağlanmış. Zamanında, 202 metrelik merkez ölçüleri ile dünyanın en büyük köprülerinden biriymiş. Süspansiyonlu yapısıyla o zamanlar için tam bir mühendislik dehasıymış.. Enteresan bir detay da, köprünün inşaatını yapan İskoçyalı mühendisin soyadının da imarınınki gibi Clark olması. Ancak ikisinin arasında kan bağı yokmuş. Ünlü bir şehir efsanesine göre, mühendis Clark eseriyle o kadar gurur duyuyormuş ki köprüde tek bir hatanın bile bulunamayacağını iddia etmiş.
Chain Bridge’in demir döküm yapısı 1914’de elden geçirilerek sağlamlaştırılmış. Ancak, İkinci Dünya Savaşı sırasında 18 Ocak 1945’de köprü Almanlar tarafından bombalanınca yerle bir olmuş. Geriye sadece kuleleri kalmış. Köprü, 1949’da yani ilk açılışından 100 yıl sonra yeniden inşa edilmiştir.
KAHRAMANLAR MEYDANI Macar tarihinin önemli şahsiyetlerinin heykellerinin bulunduğu bu meydanın ortasındaki 7 atlı, Orta Asya’dan gelen Macar boylarını simgeler. Bunlardan birisinin adı “Arpad”, diğerininki “Taş”, üçüncüsününki ise “Hun”dur. Geri planda yarım ay şeklindeki Millenium Anıtı’nda, sütunlar arasında 14 Macar kahramanını heykelleri vardır. Bu kahramanların son üçü, Macaristan’ın bağımsızlığı için mücadeleye girişen, ancak BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
43
dosya / Bir Bahçeden Bir Bahçeye Geçer Gibi: Macaristan / Mehmet Esen
Kahramanlar Meydanı
başarılı olamayınca hayatlarını kurtarmak ve mücadelelerine devam etmek için Osmanlı İmparatorluğu’na sığınan İmre Thököly, Ferenc Rakozci ve Kossuth Lajos’a aittir. Erzsebet Köprüsü’nden geçince, Andrassy Bulvarı’na paralel caddelerin adı da, sırasıyla Kossuth, Rakozci ve Thököly Caddesi diye birbirini takip eder. Kahramanlar Meydanı’nın hemen arkasında yer alan Vajdahunyad Kalesi şehrin merkezinde yer alan en önemli yapılardan biri. Herkese açık olan kalenin etrafında yer alan hendeklerde su kışın buz tutturularak halkın buz pateni yapacağı bir yer
Ciğerdelen’de Jan Sobienski Anıtı 44
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
haline gelmektedir. Köprüden kalenin içine girdiğinizde geleneksel macar yemeklerinden tadabileceğiniz yerler dikkatinizi çeker. Yapılarda gotik koku sizi zamanın derinliklerine itmektedir. Karşısında yer alan Szechenyi Kaplıcası ise Budapeşte’nin en önemli hamamları arasında ilk sırayı almaktadır. 3 açık ve 14 kapalı havuzun yer aldığı bu hamam dışarıdan bakıldığında adeta bir sarayı andırmaktadır.
MACARİSTAN PARLAMENTO BİNASI Peşte tarafında yer alan Parlamento Binası
Parlamento Binası
Vajdahunyad Kalesi
Estergon Kalesi ve Bazilikası
Avrupa’nın 3. büyük parlamento binası ünvanını elinde tutuyor. Parlamento binasının yapımı Başbakan Kalman Tisza ve Franz Joseph tarafından başlatılan bir yarışma sonucunda Londra’daki Parlamento Binası’ndan esinlenerek tasarlanmış ve Neo-Gotik mimarı ile yapımına karar verilmiştir. 1884 yılında binanın yapımına başlanılmış ve bitimi 1902 yılına kadar sürmüştür. Parlamento Binasının uzunluğu 268 metre ve genişliği 123 metredir. 40 milyon tuğla kullanılarak inşa edilen yapıya 500 binden fazla işlemeli taşlar kullanılmıştır.
sinde 10 avlu, 13 yolcu ve yük asansörü bulunmakta. Binaya 27 kapıdan giriş yapılabiliyor, binanın içerisinde 29 merdiven kullanımı bulunmaktadır. Bina yapılırken 40 kilogram altın kullanılmıştır ve 691 adet odası mevcuttur. Odaların 200 tanesi ofis olarak kullanılmakta. Binadaki medivenlerin uzunluğu 20 kilometreden daha fazla ve 50 adet apartman sığabilecek bir alanı kapsıyor. Binada 242 adet heykel bulunmaktadır. Ancak yumuşak taştan yapıldığından bina cephesinde onarım için kurulan iskeleler eksik olmaz. Parlamento binasının ana fuayesinde Macar Kraliyet
Budapeşte Parlamento Binası’nın içeri-
Yasin İlcebay
tacı teşhir edilir. Bu salonun duvarında Buda Kalesi’nin Osmanlılardan geri alınışını yansıtan, vurulup yerde yatan Budin Valisi Abdurrahman Abdi Paşa’nın görüldüğü devasa bir duvar tablosu yer alır.
ESTERGON KALESİ SU BAŞI DURAK AMAN Budapeşte’nin 60 kilometre kuzeyinde Tuna nehir kıyısında yer alan Estergon Kalesi görülmeye değer yerlendendir. Eşsiz Tuna manzarası karşısında Estergon Türküsü bütün benliğinizi sarar ve akıncı cedlerin
ihtirasıyla sizi baş başa bırakır. 1543 yılında fethedilen Kale, birkaç kez el değiştirse de 1683’de elimizden çıkarak geriye türküsünü bırakmıştır. Estergon’un karşı yakasında Ciğerdelen şehri bugün Slovakya toprağının bir parçasıdır. Şehrin merkezinde II. Viyana bozgunu hatırlatırcasına Sobienski’nin heykeli bulunur. Ciğerimizin daha fazla pare pare olmasına dayanamayacağımız için Budapeşte yolu üzerindeki ikinci durağımı olan Vişegrad’a gittik. Muhkem bir yerde inşa edilmiş kalesinden Tuna’nın çizdiği kavisi dakikalarca seyreyleyip kalede geleneksel yaylarla ok
Visegrad Kalesi’nden Tuna BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
45
dosya / Bir Bahçeden Bir Bahçeye Geçer Gibi: Macaristan / Mehmet Esen
olan Peç’e atfen verilmiştir. 1367 yılında Kral Lajos’un ilk Macar üniversitesini kurmasıyla bilim ve eğitim merkezine dönüşmüştür. Mohaç Savaşı’ndan sonra Peç’i fetheden Osmanlılar çok sayıda cami, hamam, medrese, çarşı, türbe ve anıtlarla burayı tam bir Osmanlı şehri haline getirmişlerdir. Burada günümüze kadar ulaşan camiler arasında Gazi Kasım Paşa Camii, katedral olarak kullanılmaktadır. Ancak içeri girildiğinde sağ taraftaki duvarda Fatiha suresinin hala korunduğu görebilirsiniz.
ZİGETVAR/ADAKALE
Türk ve Macar Atlıları / Eger
Peç’ten yola çıkıp Hırvatistan sınırına doğru 40 kilometre gidildiğinde Zigetvar’a varılır. Kanuni’nin 73 yaşında son seferi olarak bilinen Zigetvar, buraya her gelenin hep genç anıldığı bir yerdir. Zigetvar Kale Komutanı Zirinyi Miklos ile Kanuni’nin kabartmalarının olduğu anıt bir zamanlar savaşan toplumların ortak paydalarını düşündüklerinde bu ilişkilerini dostluğa dönüştürebileceklerinin nişanesidir.
Eger Şehri ve Eğri Minaresi
atışı yapıp tahta hedeflere baltalar fırlatarak kendinizi bir savaçı gibi hissetmeniz gayet mümkündür.
EGER’DE SONSUZ MİNARE Yağmurlu havalarda ettiğimiz dualar birleştiriyor bizi. Ecdadın atlarıyla çiğnediği topraklarda kolkola yürümek birleştiriyor bizi. Kısık ve öksüz bir minarenin önünde
çağıldayan ezanlar birleştiriyor bizi. Şehzade Cem’in gözünden akan bir damla yaş birleştiriyor bizi Mohaç’ın, Estergon’un, Budin’in, Tuna’nın, akıncıların türküleri birleştiriyor bizi. Budapeşte’nin 135 kilometre kuzeydoğusunda, Eger Çayı kıyısında ve Bük Dağı eteklerindeki Eger’in Osmanlı dönemindeki adı Eğri’dir. Osmanlı orduları tarafından 12 Ekim 1592’de fethedilen Eğri, 14 Aralık 1687’de Habsburglar tarafından geri alın-
mıştır. Osmanlılar döneminde kalenin karşısına inşa edilen Kethüda Camii zamanla yıkılmış, ancak minaresi günümüze kadar muhafaza edilmiş ve şehrin sembolü haline gelmiştir. Bütün Macaristan’da da “Eger Minaresi” olarak isim yapmıştır. Bu minare Avrupa’nın en kuzeyindeki Osmanlı eseri olarak tanınır ve Macar hoşgörüsünün tipik bir örneğini teşkil eder. Şehrin merkezinde ise Osmanlılara karşı savaşan Macarların ünlü komutanı Dobo Istvan’ın anıtını görmek mümkün.
Tapolca
Hoşça kal, götürüp koydum Gellert Tepesi’ne senin kır çiçeklerini Macar toprağı kendi halkım adına.
Eger Kalesini Osmanlı ordularına karşı koruyan Egerliler, Macar edebiyatında ilkokul döneminde okutulmaya başlayan Geza Gardonyi’nin “Eğri Yıldızları” (Egri Csillagok) gibi, birçok esere konu olmuştur. Kaledeki müzede savaş sahneleri, top sesleri ve yeniçerilerin Allah Allah nidalarıyla canlandırılmaktadır. Eger belediye binasının önünde ise Osmanlı Macar çatışmasını simgeleyen, kılıçlarını çekmiş Türk ve Macar atlılarının heykeli yeralır.
Hoşça Kal, başaklarına tane, hayvanlarına besi, çeliğine kuvvet, insanlarına bahtiyarlık dilerim. Hoşça kal. Belki yine gelirim. Belki ömür vefa etmez. Ama bilirim, gün olacak, bilirim, senden bize, bizden sana misafir gidilip gelinecek,
BİLİM ŞEHRİ PEÇ
Eger Kalesi ve Dobo Istvan Anıtı 46
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Peç, Osmanlı döneminden birçok eser ve kalıntının kaldığı bir şehirdir. Ünlü Osmanlı tarihçisi İbrahim Peçevi’ye adı, doğum yeri
Macar Tarihçisi Dictus Anısına Anonymous Anıtı / Vajdahunyad Kalesi
Söze başladığımız şair Nazım Hikmet’in dizeleri tekrar Macaristan’a gitmek üzere bizim elvedamız olsun.
BİR BAHÇEDEN BİR BAHÇEYE GEÇER GİBİ. Peç BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
47
dosya / Macar Misafirlerimiz ve II. Ferenc Rakoczi / Yrd. Doç. Dr. Sezai Sevim
Yrd. Doç. Dr. Sezai Sevim
Macar Misafirlerimiz ve
II. Ferenc Rakoczi Ferenc, 27 Mart 1676 yılında doğdu ve 8 Nisan 1735 yılında vefat ettiğinde 59 yıllık bir ömür yaşamıştı. Bu yıl O’nun 341. doğum yıldönümü ve de 282. vefat yıldönümüdür. II. Ferenc Rakoczi, Erdel’in soylu Macar ailelerinden birinin mensubu olan ve 16521659 yılları arasında Erdel Prensliği görevini üslenmiş I. Ferenc Rakoczi ile İona Zrinyi’nin(Annesi köklü Macar kahraman ailelerinden birine mensuptur) oğludur.
Bilindiği gibi Macaristan topraklarının önemli bir kısmında uzun yıllar boyunca Osmanlı idaresi yetkili iken, Avusturyalıların bölgeye hâkim olma mücadelesi tesirli olmaya başlamış ve Osmanlı bölgeden yavaş yavaş çekilmek zorunda kalmıştır. Çekilmenin ardından Avusturya’nın hâkimiyeti başlamış ve buna karşı da Macarların bağımsızlığa özlemi kahramanlıklarla dolu bir mücâdelenin başlamasına yol açmıştır. O’nun Osmanlı topraklarında yaşadığı 17,5 yıllık ömrü, hep bağımsızlık için çözüm arayışlarıyla geçmiş gibidir. Padişah’a sık sık bu yönde fikirler verdiği gibi Osmanlı menfaatine olacak gelişmeler hakkında da fikir teklifinde bulunduğu anlaşılıyor. Mücadele için yanındakileri daima diri tutmaya yönelik bir disiplin politikası da izlemiş görünmektedir. 48
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
anlaşmalarından bahseder ve onlardan da ümit kalmadığını anlatır kaynaklar. Daha sonraki yıllarda Fransa’dan bazı olumlu işaretler aldıklarında da Osmanlı pek gönülsüz davranmış gibidir. Mikes bu gönülsüz davranışın ardında, yine Nemçe elçisinin olduğunu belirtiyorsa da aslında Padişahın göndermemesinin kendileri için daha hayırlı sonuçlar getireceğini düşünmektedir.
yaptığı sık sık müdahale girişimlerinin mülteciler aleyhine olumsuz yansımalarını da dikkatten uzak tutmamak gerekir.
OSMANLI’YA MÜLTECİ OLMALARI Babasının Erdel Prensliği görevinin daha sonrasında II. Ferenc Rakoczi, 1704’te başlayıp 1711 yılına kadar süren Macar bağımsızlık mücadelesinin önderliğini yapmış ve bu dönemde Macar Prensi olmuştur. Bağımsızlık mücadelesi, Avusturya ordusuna yenilgi ile neticelenince, barış görüşmeleri başladı. Görüşmeler sonunda Macar bağımsızlık savaşçıları ile Avusturya arasında 1711 yılında Szatmár barışı imzalandı ve Ferenc’in başlattığı bağımsızlık mücadelesi bitmiş oldu. Savaşın yenilgi ve anlaşma ile bitmesi, bir taraftan da Ferenc’in sürgün yıllarını başlatmış oldu. Önce Polonya’ya ardından da İngiltere’ye geçerek bir müddet orada yaşamak durumunda kalmıştır. Daha sonra ise Fransa’ya sığınarak hayatının 1711 ile 1717 yılları arasındaki günlerini sürgünde geçirdi. Diyet Meclisi’nin aldığı karar ile bir-
likte Fransa’dan da destek göremeyeceği anlaşılmıştı artık II. Ferenc Rakoczi’nin. Bu durum karşısında 1717’de Osmanlı Devleti’nin Sultanı III. Ahmed’in davetini kabul ederek Fransa’dan ayrılıp Osmanlı topraklarına yerleşti. 1718’de Osmanlı ve Avusturya arasında imzalanan Pasarofça Anlaşması ile birlikte, daha önce Osmanlı Devleti’ne iltica eden Macar mültecilerinin hayatları güvence altına alınmış oldu. Ferenc’in grubunda olmayan ama onun mücadele arkadaşları olan iki general ve yanındaki askerleri de Osmanlı topraklarındaki Bender’de yerleştirilmişlerdi. 1717 yılından itibaren Osmanlı topraklarında mülteci olarak yaşamaya başlayan Ferenc ve yanındakilerin hayatı, çok büyük problemlerle karşılaşmadan sürmeye başlamıştır. Tabi ki bu duruma, Avusturya/Nemçe elçisinin İstanbul’da Osmanlı yönetimine
15 Eylül 1717 tarihinde Fransa’dan yola çıkıp 10 Ekim’de Gelibolu’ya ekibiyle beraber ayakbastılar. Yaklaşık 25 günlük yorucu bir deniz yolculuğunun sonunda karaya inmiş oldular. 10 Ekim 1717’den 24 Nisan 1720 tarihine kadar geçen yaklaşık 2,5 yıllık süreyi, Gelibolu, Edirne ve İstanbul çevresinde (Yeniköy) yer değiştirerek geçirdiler. 24 Nisan’da artık devamlı kalacakları Rodosto’ya, diğer bir deyişle Tekirdağ’a yerleşmiş oldular. Tekirdağ’da onların işlerinde kolaylık sağlaması için birisi, kendisi Macar kökenli olan İbrahim Müteferrika ve diğeri de tercüman Mustafa Ağa olmak üzere iki çavuş tayin edilmiştir. Ömrünün geri kalan 15 yıllık kısmını da Tekirdağ’da geçirdi. Yanındakilerin çoğunun Tekirdağ’daki hayatları, ömürlerinin sonuna kadar burada devam etmiş görünmektedir. Ferenc’in Osmanlı topraklarında 17,5 yıllık(1717-1735 arasında) ve yanındakilerin de 44 yıllık(1717-1761 arasında) misafirliğinin nasıl geçtiği meselesi, bu yazıda bizim konumuz olacaktır. Daha çok ta Ferenc’in yaşadığı dönem tabiî ki…
MÜLTECİLERİN NÜFUS DURUMU Ferenc’in Osmanlıya sığınma süreci içinde, iki generali ve yanlarındaki 300 civarındaki askerleri de Osmanlı topraklarında kabul edilerek önce Boğdan’da ve sonra da Bender’de ve daha sonra da daha iç bölgelere yerleştirilmişlerdir ki onlar için de tahsisat yapılmış ve ödemeleri takdim edilmekte idi. Onunla birlikte yola çıkan mültecilerin nüfusunun kaş kişi olduğu hakkında farklı sayılar öne çıkmaktadır. Ferenc’in grubunda bulunan mültecilerin sayısının, bazen değişse de 50 civarında olduğu var sayılabilir. Ancak zaman ilerledikçe göç, ölümler vb. sebeplerle meydana gelen eksilmeler yoluyla sayının gittikçe azaldığı da dikkate alınmalıdır. Ferenc’in vefatının ardından Osmanlı Devleti’nin “isteyen ayrılabilir” şeklindeki teklifi üzerine meydana gelen eksilmeler sonunda kalanların 30-40 kişi olduğunu zaten Mikes de belirtmektedir. 1800 başlarına kadar, gittikçe azalan miktarda da olsa Macar mültecileri Osmanlı topraklarında hayatlarını devam ettirmişlerdir.
GÜNDELİK YAŞAMA ORTAMI İDEALLERİ, BEKLENTİLERİ VE GELİŞMELER Osmanlı Devleti yetkililerinin II. Ferenc Rakoczi’yi 17,5 yıl ve yanındaki mültecileri de 44 yıllık sürede, başta can güvenliklerini güvence altında tutabilmeye çalıştığı ilk bakışta anlaşılabilmektedir. Can güvenliği yanında, iyi bir yaşam ortamı, refah seviyesi yüksek bir hayat, şeref ve siyasi konumlarına yakışır bir itibar ve saygı, ülkelerinden haber alma ve iletişim imkânları açısından da ihtiyaç duyacakları ilgiyi Osmanlı yöneticilerinden ümit etmek onların beklentileri olmuştur. Ancak bu ilgiyi görebilmiş ve bulabilmişler midir? İşte biz bu soruya burada cevap bulmaya çalışacağız. Mültecilerin Osmanlı’ya sığındıkları ilk zamanlarda, Avusturya’ya karşı Osmanlı’nın olası savaşından bazı olumlu beklentilerinin öne çıktığı görülüyorsa da, iki taraf arasında yapılan barış dolayısıyla ümitlerinin solmaya başladığı anlaşılıyor. Hatta savaş için çok da istekli bir duruşları vardır ilk zamanda, bu barış dolayısıyla Fransa’ya geriye dönüşü de düşünmeye başladılarsa da oradan çok ümit verici tavır görmedikleri anlaşılıyor. Avrupa’daki devletlerin de hemen hemen her birinin diğerleri arasında yaptıkları bazı
Nemçe elçisinin İstanbul’da Osmanlı yönetimine yaptığı sık sık müdahale girişimlerinin mülteciler aleyhine olumsuz yansımalarını da dikkatten uzak tutmamak gerekir. Hatta bazı yer değişikliklerinde olduğu gibi bir defasında da, Yeniköy’den Tekirdağ’a nakledilmeleri yönünde baskı yapmış ve göç için karar aldırmıştı. Tekirdağ’a geldiklerinde Ermeni mahallesindeki boş evlere yerleştirilmişler. Buradaki Ermenilerden bazıları tedirginlik yaşamışlar ve de kadıya Macarları istemediklerini talep ederek şikâyette bulunmuşlardır. İlk zamanlarda yaşanan tedirginlik zamanla aşılmış görünmektedir. Nemçe elçisinin baskıları ile daha kötü bir yere gönderileceklerini tahmin ederken, Türk, Yahudi ve Ermenilerin yaşadığı Tekirdağ’a geldiklerinde burayı çok beğendikleri, sevdikleri ve memnun olduklarını beyan eder kaynaklar. Mültecilerin günlük yaşama biçimi için Mikes şu programı verir bize; “Şehirden ve topraktan artık epeyce bahsettim, biraz da kendi evimizdeki âdetleri ve ne türlü vakit geçirdiğimizi anlatayım. Her halde bir manastırda bile bizim beyin evindekinden fazla intizam yoktur. İşte buranın programı: Sabah saat beş buçukta trampet çaldığı zaman hizmetçiler kalkar ve altıya kadar hazırlanırlar, saat altıda yeniden trampet çalar o zaman bey giyinir ve küçük kiliseye giderek duada hazır bulunur, oradan yemekhaneye gider, kahve, tütün içeriz. Saat sekize çeyrek kala birinci, sekizde ikinci ve biraz sonra üçüncü trampet ibadete çağırır, o vakit Bey tekrar kiliseye gider, sonra evine çekilir, o zaman herkes istediği yere gider. On bir buçukta yemek trampeti çalar, on ikide sofraya oturur ve tavukları haklarız. İki buçukta Bey yalnız olarak ibadethaneye gider ve üçe kadar BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
49
dosya / Macar Misafirlerimiz ve II. Ferenc Rakoczi / Yrd. Doç. Dr. Sezai Sevim
orada kalır. Akşam ibadeti için saat beşe çeyrek kala birinci, beşte ikinci ve biraz sonra üçüncü trampet çalar, kiliseye gidilir ve sonra herkes dağılır. Saat altı buçukta akşam yemeğine çağırılırız, yemek çok sürmediğinden sekizde Bey soyunur, ama çok zaman o saatte yatmaz ve sabahleyin altıda giyinse de gece yarısından sonra saat ikide kalkar. Ve zannetmeyin ki, bütün bunlarda en küçük bir değişiklik olsun, Bey hasta da olsa program böylece tatbik olunur.” “İşte bizim manastırın nizamı bu…” cümlesi ile günlük uygulanması gerekenleri ortaya koymuş oluyor. Nasıl vakit geçirdiklerine ve nasıl eğlendiklerine dair de bilgiler de verir. “Nasıl eğlendiğimize ve ne ile vakit geçirdiğimize gelince; bu çok çeşitlidir ve herkes kendi zevkini gütmektedir.” Ferenc’in vaktini nasıl geçirdiği konusunda da, “Bey haftada iki defa atına binerek akşama kadar avlanmaya çıkar, çünkü keklik ve tavşan burada pek çoktur, kırmızı keklik boz keklikten fazladır. Ava çıkmadığı zaman ise vaktini uzun yazıları ile geçirir.” Komşuluk ilişkileri hakkında ise bir hayli şikâyetçidir; “…buranın adamlarıyla da görüşmek mümkün değil. Yabancı birisi burada kimsenin evine gidemez hele Ermeniler karılarını Türklerden ziyade kıskanıyorlar. Komşumuz olan kadını daha görebilmiş değilim. Günde on kere kapısının önünden geçerdim o da, kapıda ise, benden şeytan görmüş gibi kaçar ve kapısının sürgüler.”
EKONOMİK İMKÂNLARI Osmanlı Padişahı, II. Ferenc Rakoczi’nin konumuna uyan ve mültecilerin ihtiyaçlarını karşılayabileceğini düşündüğü bir miktardaki günlük ödemenin taraflarına ödenmesini maliyeye emir etmiştir. Bunun günlük olarak 60 kuruş olduğu ve Ferenc’e belli aralıklarla ödendiği bazı dağınık ve parça bilgilerden anlaşılıyor. Bazen 70 kuruş ödendiği de olurmuş. Padişahın tahsis ettiği bu kadar parayı aldığı halde mirasında çok zengin bir şeyler çıkmadı diyor Mikes. “Yazı çekmecesinde altı yedi altınını buldum, öldüğü zaman bütün serveti beş yüz kuruş idi.” Bu verilen miktarın, Ferenc’in beyliğine uygun düşecek zati harcamaları ile birlikte mültecilere yeme-içmenin ve giyimin ötesinde bile bol bol yetip arttığı anlaşılıyor. “Siz belki günde bazen yetmiş 50
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
bazen de altmış kuruş aldığı halde parasını ne yaptı diyeceksiniz. Size iki kelime ile cevap vereyim: çok adam besliyor ve bunlara çok para veriyordu. Sonra yapı işlerine çok para harcanıyordu. Üçüncü ve en faydalı masrafı da ibadet ve kilise içindi.” Mültecilerin her biri yüksek miktarlarda para da biriktirebilmişlerdir. Mikes bu konuda şu bilgileri aktarır; “Efendimize günde 60 kuruş verirlerdi, onun için o da adamlarına iyi para verebilirdi ve verdi de. Çünkü kiminin altı yüz, kiminin dört yüz, birçoğunun da iki yüz kuruşu olmuştu.” Ferenc’in vefatı sonrasında diğer mültecilere serbest oldukları ve gitmek istedikleri yere gidebilecekleri belirtildiği halde, çoğunun kaldığı ve prensi beklediği anlaşılıyor. Bu kalanlara da Osmanlı Padişahının yine günlük olarak ödemeyi sürdürdüğü, ancak bu sefer miktarı hayli düşürerek günlük 10 kuruş tayin ettiği anlaşılıyor. Yeni miktarın düşmüş olması sebebiyle, artık mültecilere maaş verilemeyeceği ve de elbise alınamayacağını belirtiyor Mikes. Bu miktar paranın, 30-40 kişilik grubun sadece yemek masraflarını karşılayabileceğini anlatıyor.
SAYGI VE İTİBAR… Osmanlı Padişahı’nın misafiri olan II. Ferenc Rakoczi’nin, bizzat padişah tarafından da sarayda kabul edildiği ile ilgili bir bilgi vermez Mikes. Ancak kabul edilmiş olsa idi muhakkak bahsetmesi lazım gelirdi diye düşünüyorum. Ancak onun ölümünden sonra büyük oğlu Jozef’in geldiğini biliyoruz. Prens Jozef Rakoczi, 1737 senesinde sultan I. Mahmut tarafından sarayda kabul edilmiş ve hatta kendisine Erdel Hâkimi(Kralı) ve Engurus Dukası unvanı verilmiştir. Bu unvanla Erdel’i kurtarmak için cepheye giden Jozef, Erdel’i kurtaramadığı gibi canını da cephede feda etti. Osmanlı topraklarına Gelibolu’da ayak bastıktan sonra, Edirne’deki karşılanışı onlara verilen değeri yansıtmak bakımından dikkat çekicidir; “Edirne’ye bir buçuk fersah mesafeye vardığımızda kaymakamın kâhyası, yani konak memuru padişah ve efendisi namına, takriben iki yüz kadar maiyeti ile Efendimize karşı geldi. Şehre yarım fersah kala, efendisi adına bizi ağırladı. Türkün o kadar güzel yemekleri olacağı kimin aklına gelirdi ki? Hepimizin acıktığımız muhakkaktı, ama sevgili
ablacığım şurası da muhakkak ki en aşağı seksen kab yemek yendiği halde sofradan aç kalktım….” Değişik defalarda kendisine gösterilen konumuna mütenasip ağırlama törenlerinde, çok üst derecelerdeki misafirlerine gösterebileceği ağırlama biçimlerini aynen ona uygulamıştır. Mesela Yeniköy’den Tekirdağ’a yer değiştirme sırasında ve içinde sadece Bey’in yanında bizden 3-5 kişinin bulunduğu grubu taşımak üzere tahsis ettiği 400 kişilik kalyon, “beyi son derecede mahzuz etmiştir”. Kalyona bey binerken top atışıyla selamlanmıştır. Padişah “beyin yanına 1 kapıcıbaşı ve bir de çorbacı vermiştir”. Kalyondaki yolculukları Tekirdağ limanına ulaştıklarında tamamlanmış ve burada da Ferenc’e ihtişamlı bir tören düzenlenmiştir. “Tekirdağ’a geldik. Bey hemen kalyondan indi, atlar da kıyıda hazır bulunduğundan şehrin ileri gelen memurları tarafından debdebe ile konağına götürüldü.”
Kasımın 7. günün Lizbon şehri korkunç bir zelzele neticesi batmış, harab olmuş, fışkıran lavlar büyük kısmının yakalayıp yutmuş. Günlerden bayram olduğundan kiliseler insan dolu imiş ve bunlar yıkılınca altında kalmışlar. Bir saat içinde bütün şehir ölüler evine dönmüş, tekmil ahali enkaz altında kalmış. Tanrı bu şehre ne müthiş bir bela indirdi. Zira şehri yalnız zelzele harab etmemiş, yerin altından fışkıran lavlar sokakları kaplamış. O zengin şehrin tükenmez serveti ebediyen mahvoldu. Topraktan olan yine toprağa döner.” Bu kadar detay bilgi, dışarısı ile haberleşmeleri hakkında pek engelin olmadığını açıklamaya yeter.
YİYECEK İÇECEK DURUMU İLETİŞİM İMKÂNLARI Ferenc’in dış ülkelerdeki gelişmeleri an be an takip ettiği anlaşılıyor. Zaten günlük vaktinin önemli bir kısmını gelen mektupları okumak ve yeni mektuplar yazmakla geçirdiğini Mikes belirtiyor. Mültecilerin de bu tür gelişmelerden haberdar olduğu görülüyor. Mikes çoğu mektubunda, Avrupa ülkeleri arasında meydana gelen savaşları, anlaşmazlıkları, dostlukları ve evlilikleri detaylı bilgiler vererek aktarmaktadır. “Prusyalı bu ay içinde Kraliçeye karşı savaş açmış…” şeklindeki bilgiye bakılırsa, Avrupalılar arasında başlayan bir savaş aynı ay içinde mültecilerin kulağına gelmektedir. Bu manada, “Fransızlarla İngilizler birbirine savaş açmışlar”, “yeni sadrazam Ragıp Paşa geçen ay içinde Halep’ten gelmiş”, “… bu ay kan akıtmak adettir. Ayın altısında Prag’ın yanında epeyce kan alınmış, zira kraliçenin ordusu ile Prusya kralı arasında büyük savaşlar olmuş” şeklindeki bilgilere bakılırsa, Mayıs’ın 28 inde yazdığı mektupta aynı ayın 6’sındaki olayları anlatabiliyor olmak için bilgilerin de çok hızlı ulaştığı söylenebilir. Mikes, 1755 Ocak’ının 15. gününde Lizbon’da meydana gelen depremi anlatır. Gelen haberler çok detaylı bilgiler taşımaktadır; “…ne dehşetli haberler işitiyoruz,
Misafirliğe davetli olduklarında çeşitli ve bol yemeklerin olmasından çok memnun olan Mikes, çok sayıdaki yemeklerden bol bol yiyememekten dert yanmaktadır. Seksen yemek çeşitli bir davetten bile aç kalktıklarını da anlatır. Çok bol olan yemeklerin hepsinden tattırmak isteyen ev sahibi, misafirin önüne koyduğu yemeği, misafir beğenmedi ise önünden bekletmeden hemen aldırdığı anlaşılıyor ki beğenmediğini yemek zorunda kalmasın diye. Misafir beğendiği yemeği çabuk ve bol bol yer anlayışıyla hareket ederek, yavaş yeniyorsa da yemek yine bazı yemekler pek beğenilmemiştir kanaatiyle kaldırtmış olmalıdır. Ancak uygulanan gelenek ve anlayıştan haberi olmayan Macarlar ise bu durumda, bol yemekli sofradan aç bile kalkmış olabilirlerdi. Osmanlı yönetici ve ileri gelenlerin davetlerinde içki ikram edilmemesine Mikes’in canının sıkıldığı anlaşılıyor. “İçkinin ise ortada adı bile yok, zaten susayacak kadar yemek de yememiştik ya…” Davetlerde içkinin verilmediğinden bahseden Mikes, kendi evlerinde içki içemediklerinden hiç bahsetmez. İçkinin çok güzel bir şey olduğundan sık sık bahseden yazar, eğer evde içemeseydi bunu şikâyet olarak mutlaka dile getirirdi.
SONUÇ
Ferenc ve yanındakiler Yeniköy’de otururlar iken, ihtiyaç duydukları şarabın adalardan temin edildiği bilinmektedir. Divan-ı Hümayun’un izni olmaksızın yabancılara şarap verilmediği için, yeniçeri ağası ve hassa bostancı başına emir gönderilmiş ve Ferenc’in ihtiyacı için Akdeniz adalarından 200 mudra şarap satın alınıp oturduğu yere getirileceği ve buna mani olunmaması gerektiği belirtilmiştir. Bunun yanında konağa getirilecek olan domuzlar için de gümrük vergisi almak suretiyle mani olunmaması istenmiştir. Mikes mektuplarında, evde yedikleri yemekler konusunda hiçbir şikâyet cümlesi kullanmamıştır. Demek ki yemede-içmede damak zevkine ve keyfine uymayan bir yemek problem yaşamamıştır denilebilir.
VEFATI 1735 yılında vefat eden Ferenc’in bedeni yine Osmanlı topraklarının bağrına teslim edilmişti. Bedeni İstanbul’daki Saint Benoit Lisesi şapeline defin edildi. Yıllar sonra 1906 yılında, kendi vatanına ve topraklarında hazırlanan ebedi istirahatgâhına tevdi edilmiş oldu. Tekirdağ’da yaklaşık 15 yılını geçirdiği konutu aynı adla müzeye çevrilmiş ve içine onu hatırlatacak pek çok eşya ve resim yerleştirilmiştir. Tekirdağ sahilinde günümüzde hala bakımlı bir şekilde ziyarete açık tutulmaktadır. Ayrıca Tekirdağ’da adına yapılmış bir çeşme de bulunmaktadır.
Tahlillerini yapmaya çalıştığımız bu kadar bilgiden sonra, netice olarak ne söylenebilir ki, belki Ferec’den ve Mikes’ten aktaracağımız şu cümleler her şeyi söylemeye karşılık gelebilir; Ferec, vefatının hemen öncesinde hazırladığı vasiyetnamesinde şu cümlelerle sesleniyor Osmanlı vezirine ve Padişah’ına: “… insanlığın fani yaradılışı ölümü sakınılmaz bir merhale kıldığından Tanrı’ya olan sevgim beni bunu hazırlamaya çağırmakta ve yenilmez Padişah’a karşı olan şükran borcum, kendisine veda etmeden bu dünyadan ayrılmaklığımı icab ettirmektedir. Bunu göz önünde tutarak daha sağlığımda vasiyetimi yapıp, öldüğümde vezire malumat verirlerken bu mektubumu aziz dostuma yollamalarını arkadaşlarıma emr eyledim. Hakiki dostunun son sözleri kalbine işlesin ve şükranla dolu kalbimin son ifadesini inayetlü efendim Padişah’a arz eylesin. Devlet-i Aliyye’ye gelişimi daima Tanrı’nın bizce anlaşılmaz bir hikmetine atfettim. Bilhassa şu bakımdan ki, savaşın talihsiz gidişiyle devletin işleri çok büyük değişiklikler geçirdiği bir zamanda buraya gelmiş bulundum. Tanrı’ya olan inancım ve Padişah’ın kapısına bağlılığım, umudumun boşa çıkmayacağı, ruhumu tatmin ediyordu. İşte ömrümün son deminde söyleyebilirim ki, aldanmadım, çünkü şahsıma gösterildiği gibi benimle beraber bulunan az sayıda bendelerimi besledi ve düşmanın kötü niyetlerinden korudu. Ben de sağlığımda gözümün önüne getirerek yüzümün akıyla dünyadan göçüyorum…” Şimdi de Mikes’in Osmanlı’nın İran ile yaptığı bir savaşla ilgili cümlelerini okuyalım; “Biz, Türklerin kazanmasını dileriz, çünkü onun ekmeğini yiyoruz. Başka hiçbir memlekette sığıntıya bu kadar yardım edilmez. Bu millet öyle söylendiği gibi, korkunç değil, bilakis bunun kadar barışçı millet görmedim ve hiçbir yerde buradaki kadar sakin ve rahat olamayız. Tanrı’ya şükür şimdiye kadar aramızda en küçük bir kırgınlık olmadı. Türklere nerede rastlasak, bizi hep iyilikle karşıladılar, çünkü Türkler en çok Macarları severler.” BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
51
dosya / Tarihte Osmanlı-Macar İttifakı ve Mülteciler / Sadettin Eğri
Sadettin Eğri / Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi
Tarihte Osmanlı-Macar İttifakı ve Mülteciler
“Ecdâdımın 600 seneden beri bunca fedakârlıklarla muhafaza ettiği ‘himâye hakkı’nı Avrupa benden almak mı istiyor? Bir Macar’ı elli bin Osmanlı kanı döker yine muhafaza ederim! Tacımı veririm, tahtımı veririm fakat, devletime sığınanları asla vermem” Sultan Abdülmecid
Tarihimizde Türk ve Macar milletleri arasında uzun süren mücadeler olduğu gibi bu iki millet birbirlerini çeşitli vesilelerle tanıdıktan sonra sarsılmaz bir dostluk oluşturmaya başlamışlardır. XIV. yüzyıldan itibaren Balkanlar ve Avrupa’da hakimiyet kurma amacına yönelen Osmanlı Devleti ile Macar Milleti arasında önce mücadele ve muhasame görülmektedir. Osmanlı Devleti; Tuna’ya kadar olan coğrafyayı kuvvetlendirme gayreti neticesinde o devrin disiplinli ve kudretli Macar Krallığı ile mücadele ve savaşa girme zorunda kalmıştır. Kanuni Sultan Süleyman dönemindeki Mohaç Muharebesi ile birlikte siyasi şekillenme yerini dostluk ve kardeşliğe bırakmıştır. Türk-Macar dostluğunun yakın dönemde yeniden canlandırılmasını sağlayan bilim adamlarından Gökbilgin’in isabetli tespitleriyle Türk ve Macar milletlerinin ortak pek çok özellikleri ve geçmişleri vardır: “Bu iki milletin moral yapısı, ahlâk ve karakterleri arasında bazen şayan-ı hayret neticeler veren derin müşâbehet(benzerlik), o zamanlar şüphesiz ki dikkati çekmemişti. Fakat zamanla türlü şartların ve âmillerin tesiri ile bu keyfiyet yavaş yavaş anlaşılır ve kabul edilir bir hale gelmiş, bazı hadiseler de bunu tamamen açığa vurmuştu.”
Bu yazı; Mayıs 2017 tarihinde Budapeşte’de gerçekleştirilen “Yeni Belgeler Işığında Osmanlı Topraklarında Macar Mülteciler ve Kahramanlar” konulu konferansta sunulan bilgilerin özetlenmiş halidir. Yasin İlcebay
52
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
53
dosya / Tarihte Osmanlı-Macar İttifakı ve Mülteciler / Sadettin Eğri
III. Ahmed devrinde Rakoczi Ferenc’in Osmanlı Devleti’ne ilticası ile “Macar Mültecileri” özel önem taşıyan dostluğun temelini atar. Macar tarihinin 1670 yılında başlayan ve on yıl kadar süren bu döneminde Habsburglar’ın zulüm ve eziyetinden usanan, din ve vicdan hürriyetleri baskı altında bulunan Macarlar kısmen Osmanlı toprakları içerisinde sayılan Budin ve Eğri gibi topraklara sığınmışlardır. Yine bazıları Erdel’de huzur bulmuşlardır. Osmanlı Devleti bu sıralarda Girit harbi ile uğraşmaktaydı. Avusturya ile “Vaşvar Andlaşması” imzalanmış, Fazıl Ahmed Paşa ile bazı yöneticiler Macarsitan’daki olaylara doğrudan müdahalenin doğru olmayacağı ve devletin pek çok savaş ve andlaşmalarla bu konularda kendini bağladığını düşünmektedir. Çaresizlik içerisindeki Macar ileri gelenleri buna rağmen Avusturya’ya karşı isyan bayrağını çekmişlerdi. Frangepan, Zrinyi ve Rakoczi (mülteci Rakoczi’nin babası) Kassa civarında silahlarını teslim ettiler. Bazı önde gelen özgürlük taraftarlarının mallarına Avusturya mahkemesi el koydu (300 kişi) ve iki kişinin de idamına karar verdi. Bu gelişmeler o ülkenin her sınıfında; asilzâdeleri, şehirlileri ve köylüleri üzüntüye sevk etti. Çünki Macarların özgürlük ve geleceği üzerinde düşünce paylaşan herkes, Türklerin himayesinde olan Erdel’in ittifakı ile bu özgürlüğün mümkün olabileceğine inanmaktaydı. Kara Mustafa Paşa, vezir-i azam olduktan sonra Budin Beylerbeyi Vezir Arnavud İbrahim Paşa’nın desteğiyle arzusuna erişti ve IV. Mehmed’in Şubat 1682 tarihinde verdiği ahidname ile “Orta Macar memleketinin Honod, Kaşav, Filek kaleleri ile köy kasabalarının hüsn-i ihtiyarlarıyla…” korunması ve özgürlükleri sağlanmıştır. Böylece XVIII. yüzyılda Kral Rakoczi ve maiyetindekiler ile Orta Macar Kralı veya Kurs kralı denilen Tökhöly Imre ile arkadaşlarına Osmanlı toprakları sığınma yeri olmuştur. 1848-1849 Macar Bağımsızlık Savaşı’nın sonrasında Macar mültecilerin Macaristan’ı terk etmelerinden sonra Osmanlı topraklarındaki hayatları başlar. “Her ulus gibi özgürlük ve bağımsızlıklarına bağlı olan Macarlar 1848’de Avusturya’ya karşı mücadele verdiler. Fakat Macar Özgürlük Savaşı’nın Rus ve Avusturya orduları tarafından bastırılması üzerine, çaresizlik
MÜLTECİLER VE OSMANLI XVIII. ve XIX. Yüzyılda Macar kahramanlarının verdikleri mücadele esnasında tarihî bir gerçek vardır: Her ne kadar da dünya siyasetini belirleyen önemli devletlerden sayılsa da Osmanlı İmparatorluğu artık askerî, siyasî, iktisadî ve sosyal bakımdan eski güçlü dönemini yaşamıyordu. Savaşlarda alınan yenilgiler, toprak kayıpları, batılı ülkelerin Osmanlı coğrafyasında ısrarla yaydıkları milliyetçilik hareketleri, bazı milletlerin bağımsızlık arzularının isyanlarla yaygınlaştırılması bu güçlü yapıyı sarsmıştır.
içinde kalan Macar ve Polonyalı binlerce vatansever, Ağustos 1849’da Osmanlı Devleti’ne sığındılar. Sığınanlar arasında başta Macar Devlet Başkanı (Vali?) Lajos Kossuth olmak üzere bir çok bakan, üst düzey askeri ve sivil Macar ve Polonyalı devlet erkanı vardı. Orta Avrupa’dan kopup Osmanlı’ya sığınan bu insanları Türkler, Lajos Kossuth’un deyimiyle “dostluk güvencesi veren bir yığın sözlerle” karşıladılar. Başta Sultan Abdülmecid olmak üzere Sadrazam Mustafa Reşid Paşa ve diğer devlet adamlarının Macar ve Polonyalıları himaye altına almaları bir insanlık destanı olarak tarihe geçti. Sultan Abdülmecid, Rusya ve Avusturya’nın mültecilerin iade edilmeleri için Babıali üzerinde yoğun baskı kurdukları bir dönemde “tacımızı veririm, tahtımı veririm fakat, devletime sığınanları asla vermem…” deklarasyonunu yayınladı. Bu deklarasyon, mültecilerin Sultan’a büyük sevgi duymalarına neden olduğu gibi, Avrupa başkentlerinde büyük takdir topladı. İleri görüşlülüğü, zekası ve aldığı eğitimle dönemin önde gelen simalarından biri olan Mustafa Reşid Paşa ise; mültecileri iade etmenin, onları cellada teslim etmekle eş değer olacağını, bu durumun ise asırlar boyu hoşgörüsü ve misafırperverligi ile tanınan Osmanlı Devleti’ne asla yakışmayacağını söyleyerek Macar ve Polonyalıların Rusya ve Avusturya’ya iadesine şiddetle karşı çıktı.”1
1 Bayram Nazır, Osmanlı Misafirperverliği ve Avrupa’daki Yankıları, İstanbul Ticaret Odası Yayınları, İstanbul, 2008, s. 15.
54
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Macar ihtilâli sonrasında siyasî ve diplomatik görüş ve kabul anlayışı; Tanzimat döneminin önemli devlet adamlarından Mustafa Reşit Paşa’nın katkıları ile Osmanlının askerî, malî ve siyasî zaafına rağmen maharetle sürdürülmüştür. Macar halkının hürriyet mücadelesinin Osmanlı Devleti tarafından desteklenmesi İngiltere, Fransa, ve Amerika’da yankı bulmuş ve sevinçle karşılanmıştır. Rusya ve Avusturya devletleri mültecilerin teslim edilmesi hususunda Sultan Abdülmecid’e siyasî baskı uygulamış: “Ecdâdımın 600 seneden beri bunca fedakârlıklarla muhafaza ettiği ‘himâye hakkı’nı Avrupa benden almak mı istiyor? Bir Macar’ı elli bin Osmanlı kanı döker yine muhafaza ederim!” cevabı neticesinde bu iki devlet Osmanlı ile diplomatik ilişkileri kesmiştir. Başbakanlık Osmanlı Arşiv’inden bazı örneklerini vereceğimiz Fransızca yazılan belgelerde Rusya ve Avusturya devletlerinin Macar mültecileri konusundan ve o insanların Osmanlı Devleti tarafından korunmasından çok rahatsız oldukları görülmektedir. Arşivde bu konu ile ilgili pek çok belge bulunmaktadır. Bunlardan sadece birkaç örneği vermek gerekmektedir:
MÜLTECİLERİN HER TÜRLÜ İHTİYACI KARŞILANMIŞTIR Macar generallerinden Şaroş ve Perci ile sair tebeasından toplam otuz bir nefer hayvan ve arabalarıyla Osmanlı Devleti’ne iltica ettiklerinden muhafazalarına dair Vidin valisine… (Resim1) Macar mülteci Mühendis Binbaşı Şarlo Miler’in, çeşitli kişilerdeki alacaklarının tahsili
Resim 1
Resim 2
Resim 3
talebi. (Resim2) Bin yüz dokuz ve bin yüz on ve bin yüz on bir seneleri için masarif-i seferiyedeki fazla ihtiyaca binaen Hazine-i Amire’ye yardım olmak üzere vüzera ve ashab-ı menasıbdan alınan imdad-ı seferiye mebaliği müfredatını ve selatin vakıflarıyla sairleri evkafının gılle ziyadesinden yüz bin guruşun tevzian tahsilini ve defterinin kadılarla Haremeyn-i Şerifeyn Evkafı memuru tarafından tasdikini Dersaadet’te muhterik yeniçeri odalarının erbab-ı iktidar ianesiyle yeniden inşasını ve bunlar için sadır olan hatt-ı hümayun suretlerini Erdel ve Macar mülteci korucularının Paşa sancağında Çetrofça karyelerinde iskanlarını ve bunların adlarını ve Bender kalesinin tamiriyle tahliye olunan Kamaniçe kalesi yerli neferatının Akkirman ve sair kalelere tevzii ve bu babda kadılara yazılan hükümleri ihtiva eden imdad-ı seferiye defteri… (Resim3)
MACAR MÜLTECİLERİNDEN DOLAYI RUSYA, AVUSTURYA, İNGİLTERE OSMANLI DEVLETİN’E YOĞUN BASKI YAPMIŞLARDIR Şumnu’daki Avusturya konsolosunun Osmanlılara iltica eden Macar mültecileri hakkında Devlet-i Aliye’den bazı gayr-i
Resim 4
insani taleplerde bulunduğu ile ilgili… (Resim4) *BOA-HR.SYS.2934.19 Mehmed Emin Âlî Paşa Viyana, 7 Ağustos 1849 Sefaret’den: Rus birliklerinin Theiss Nehri’ni geçmeyeceklerine dair verdikleri sözlerinde
durmadıklarına, Macar asilerinin Osmanlı topraklarına iltica etmelerine ilişkin Prens de Scwarzenberg ile yapılan görüşmeye, Macar muhacirleri hakkında Belgrad paşası ile ilgili iddialara, General Clam’ın Belgrad paşası aleyhindeki şikayetlerine ve Avusturya birliklerinin Eflak’a tecavüz etmedikBURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
55
dosya / Tarihte Osmanlı-Macar İttifakı ve Mülteciler / Sadettin Eğri
Resim 5
Resim 6
lerine dair General Clam’ın açıklamasına, Belgrad paşasının Macar mültecilerine gösterdiği ilgi hakkında General Mayerhofer’in ifadesine dair Viyana Sefareti’nin raporları. (Resim5) Ruslar bugün General Görgey’in Theiss Nehri’ni geçemediğini belirtiyorlar. İsyancıların başının nerede olduğu bilinmiyor. Mareşal Pastiewitsh karargâhını Dobrezin’e taşıdı ve Grassmordien’e doğru ilerledi. Rus ordusunun harekâtı yavaş olsa da amaç operasyonların başarısını sağlamaktır denilmektedir. General Haynou’nun Szegedin şehrini sorunsuz ele geçirmiştir. General Dombiski’nin emri altında bulunan asiler geri çekildiler. Böylelikle Szegedin ve Theresrophe ve Baya Bölgesi’ni işgal etmiş gözüküyorlar. Komurn Garzinonu’nun en önemli noktası Tuna Nehri’nin sağ yakasını 3 Ağustos’ta ele geçirmiştir. Avusturyalıların gözlem noktasını ele geçirdikten sonra ordunun ihtiyaçlarının bir kısmını da ele geçirmiştir.
MÜLTECİLER VE MODERNLEŞME Siyasî gelişmelere paralel olarak modernleşme sürecine giren Osmanlı Devleti’ne gelen veya mülteci durumunda bulunan Macarlar’ın bazıları İslâm dinini benimsemiş, bir kısmı ise bu dönemde misafir oldukları topraklar ve Türk halkı içen çok önemli gelişmelere katkıda bulunmuştur. “1848 ihtilalleri süreci ve sonrasında Osmanlı Devleti’ne sığınanların sayısı on binleri bulmuştu ve bunların çok önemli kısmı, subay, doktor, kimyager, mühendis ve yazardı. Zira bunların önemli bir kısmı Avrupa’nın önemli okullarında eğitim alarak yetişmişlerdi. Aldıkları bu eğitim, onları ülkelerinde üst noktalara taşımıştı ve buralarda mesleklerini icra ediyorlardı. 19. asırda hızlanan ıslahat çalışmalarında bu mülteciler; Osmanlı Devleti’nin ihtiyaç duyduğu kalifiye eleman grubunu teşkil ediyordu. Bu yüzden devlet mültecileri devletin çeşitli birimlerinde istihdam etmekte istekli davrandı. Bu sayede de mülteciler Osmanlı modernleşmesi sürecinde faal rol oynamışlardır.”
Özellikle askerî alana dair yazılacak modernleşme hareketlerinde Leh ve Macar mültecilerinin katkılarına bir şekilde değinmek durumunda kalacaktır. Zira ordunun en önemli kademelerinde ortaya koydukları çalışmalarla Osmanlı ordusunun modernleşmesine önemli katkıları olmuştur. Mehmed Sadık paşa, General Józef Zachariasz Bem, Sefer Paşa ve Muzaffer Paşa önemli simalar bu modernleşme hareketlerinde başlıca rol oynayanlar arasında yer alır. Mülteciler tarafından gerçekleştirilen modernleşme atılımı sadece ordu ile sınırlı kalmamış tıp, bayındırlık, hukuk ve fikir hareketleri bağlamında da önemli değişimlere zemin hazırlamışlardır. Macarlı Abdullah, Polonyalı Hayreddin ve Kont Ostrorog gibi simalar bu konularda önemli örneklerdir.2 Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu, 9. Baskı, Ankara 2000, s. 47. Mehmed Tevfik(Çaylak Tevfik)’in Macaristan Seyahatnamesi/Yâdigâr-ı Macaristan’nda da belirttiği gibi; Macarlar Tuna üzerinden Osmanlı’ya el uzattıkları gün Pan-slavizm fikrini yayanlar, dünyanın dört bir yanında Osmanlılık aleyhine etmedik hezeyan bırakmazlardı. Avrupa’da bu
2 Musa Gümüş, “Leh Ve Macar Mültecilerinin Osmanlı Devleti’ne Sığınması Beyin Göçü Olarak Değerlendirilebilir mi?” Tarih Okulu Dergisi (TOD) Journal of History School (JOHS) Eylül 2015 September 2015 Yıl 8, Sayı XXIII, ss. 363-387.s.365.
56
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Yasin İlcebay
dostluk ve kardeşliğin canlı tutulması için tarihin derinliklerinden aldıkları ilhamla faaliyetlerine devam etmiş ve önemli sayıda eserin ortaya çıkmasına katkıda bulunmuşlardır. Şüphesiz ilişkilerin en zayıf olduğu dönemlerde bu konuyu canlı tutan Prof. Dr. M. Tayyip Gökbilgin ve Macaristan’daki dostlarını da anmadan geçmeyeceğiz. Bu panelde Osmanlı Arşivi belgeleri esas alınarak; Macar Mültecileri ve bu iki milletin tesis edilen dostlukları özet olarak anlatılmıştır.
yalanları reddedip, Osmanlılara yardım elini ilk uzatanlar o mert oğlu mert Macarlar olmuştur. Şüphesiz Türk ve Macar milletleri arasında aynı medeniyette yaşamanın hatıraları derin bir iz bırakmış, karakter ve ahlakî özellikler bakımından uyumlu bu iki millet arasında zamanla müşterek noktalar derin dostluklara vesile olmuştur. (Resim6) Mülteci meselesi; var olan Türk-Macar dostluğuna tarihî ve unutulmaz dostlukların gösterilmesine de vesile olmuştur. Osmanlı-Sırp ve Osmanlı-Rus savaşları esnasında Macar halkı Türklere olan sevgi ve sempatilerini açıkça gösterdiler. 1876 Sırp isyanında Aleksinaç’ın başarısı üzerine Osmanlı ülkesine olan sevgilerini farklı yollarla ifade etmişlerdir: Budapeşte Üniversitesi öğrencileri ile ülkenin ileri gelenleri Serdarıekrem Abdulkerim Nadir Paşa’ya murassa bir kılıç sunup, tebriklerini iletmişlerdir. Gelen heyet İstanbul’da ağırlanmış ve bir kısmı Mecidî ve Osmanlı nişanlarıyla taltif edilmişlerdir. (Resim7) Cumhuriyet sonrasında Türk-Macar Dostluk Dernekleri kurulmuş, bilim insanları bu
Resim 7 BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
57
dosya / Bir Macar Yurtsever; Imre Thököly / Prof. Dr. Cafer Çiftçi
Prof. Dr. Cafer Çiftçi / Uludağ Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü Başkanı
Bir Macar Yurtsever;
Imre Thököly 25 Eylül 1657 tarihinde Késmárk’ta1 dünyaya gelen Imre Thököly, Macar Protestanlarının Avusturya Habsburg yönetimine karşı verdikleri bağımsızlık mücadelesinin bir dönem liderliğini üstlenmiş bir Macar vatanseverdir. Thököly’nin Macar Protestanlarının lideri olması ve akabinde Osmanlılarca Orta Macar Kralı olarak tanınması, Avusturya’da yaşanan bir dizi gelişmelerle olmuştur. 1660 senesinden itibaren Viyana’daki Habsburg yönetiminin Protestan Macarlar üzerindeki baskısı giderek artmaya başlamıştır. 1664 tarihli Vasvar Barışı sonrası Macar soyluları, Osmanlılardan destek almaya çalışarak ayaklanma başlattılar. Avusturya ordularının Kuzey Macaristan’a ilerlemesi üzerine baskıya dayanamayan Macar muhaliflerin büyük bir çoğunluğu bölgeyi terk ederek Erdel’e ya da Osmanlı topraklarına iltica ettiler ve “Mülteciler devri” olarak ifade edilecek bu dönemde Avusturya’nın başında bulunan koyu Katolik I. Leopold’a (Lipót) karşı mücadelelerini buradan sürdürdüler. Başlangıçta Osmanlı ve Erdel’den destek bekleyen Macar mültecileri bekledikleri desteği göremeyince 1672 yılında imparatorluğa ilk saldırıyı yaptılar. Böylece bu mücadelenin adı “Kuruc Hareketi” olarak isimlendirilip görece Osmanlılarca da desteklendi. Vatanın kurtuluşu için silaha
aynı yılda düzenlenen seferde elde edilen başarı neticesinde İmparator I. Leopold ile yapılan ateşkes karşılığında Kuruz askerlerinin kışı geçirmeleri amacıyla Kuzeydoğu Macaristan’a bağlı üç nahiyenin kendisine devredilmesini sağladı.
Thököly’nin Késmárk’ta Evengelik Kilisesi’ndeki Kabri
sarılan Macarlara Fransa Kralı XIV. Louis de destek verdi. Imre Thököly 1677’de Habsburg karşıtı ayaklanmaya katılıp, Erdel ordularıyla beraber Macar Krallığı topraklarına girdi ve Yukarı Macaristan’ın zengin maden şehirlerini ele geçirdi. Bu yıllarda Macaristan’daki faaliyetlerini askerî ve politik yönden Erdel’den bağımsız bir hale kavuşturmaya gayret etti. Haziran 1679’da Erdel Prensi Mihály Apafi, onu Mihály Teleki’nin vekili olarak Kuruz2 ordusunun başına geçirdi. 8 Ocak 1680’de generalliğe yükselen Thököly,3
Thököly’nin başarıları sonrasında İmparator I. Leopold 28 Nisan 1681’de Sopron’da Kuruzlar’ın katılmadıkları mecliste din konusunda tolerans tanıyarak belli bir ölçüde yerel yönetime izin verdi ve af ilan ederek kendisine bağlılığını bildiren herkese, el konulan mülklerini geri vereceğini bildirdi. Bu gelişme sonrasında Macar soylularının bir kısmı imparatorun yanına geçince ve 1681 tarihli Macaristan seferinde Erdel Hükümdarı Mihály Apafi başarısız olunca; Thököly Osmanlılara yakınlaşarak Ocak 1682’de İstanbul’a elçilerini gönderdi. 9 Şubatta Budin Valisi İbrahim Paşa Thököly’yi tüm Macaristan ordularının başkumandanlığına getirerek kendisine serdarlık rütbesi verdi ve Mayıs ayı başlarında Budin’e gelen Thököly, burada Uzun İbrahim Paşa’yla müttefiklik antlaşmasının şartlarını gö-
1 Bugün Slovakya’ya bağlı Kežmarok şehridir. 2 Kurucok, Macarca’da “âsi” anlamına gelen kelime Osmanlı kaynaklarında Kurs olarak geçer. Bakınız. Sandor Papp, “Tököli, İmre”, TDV. İslâm Ansiklopedisi, Cilt 41, İstanbul: TDV. Yayınları, 2012, s.277. Bu tarihte Kuruz Ordusunun asker sayısı on iki bine yakındır. Kuruz hareketinin mücadelesi sadece Avusturya birliklerine karşı değil aynı zamanda Labanc’a (Labanz) da karşıda sürmüştür. Labanc (Labancok) ifadesi; özellikle Thököly ve Rákóczi dönemlerinde bağımsızlık ve özgürlük mücadelesi veren Kuruc birliklerine karşı Hasburglar’dan ücret alarak onlarla savaşan Macar askerlerini ifade eder. 3 Hüseyin Şevket Çağatay Çapraz, “XVII. Yüzyıl Macar Millet Anlayışının İdeolojik İçeriği Açısından Bir Örnek: Kuruz Hareketi ve Askeri Potansiyeli”, Karadeniz Araştırmaları, Sayı 28, 2011, s.73.
58
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
rüştü. Ardından 15 Haziran 1682 tarihinde kendisinden on dört yaş büyük I. Rákóczi’nin dul eşi İlona Zrínyi ile evlendi. Onun bu evlilik ile önemli malvarlığına ulaşması, Kuruz bağımsızlık hareketinin finansmanını sağlamada önemli bir adım oldu. Uzun İbrahim Paşa’nın yönetiminde Osmanlıların Kuruz Ordusuna bu zamana kadar gönderdikleri en büyük askeri birlik de sefere destek verdi. Fransa kralından da aldığı yardımla Temmuz 1682’de Habsburglar’a karşı savaşa başlayan Thököly, Ağustos 1682’de Kuzey Macaristan’ın başkenti Kassa’yı ve ardından Eperjes, Lőcse, Tokaj, Ónod ve Putnok gibi bazı önemli mevkileri ele geçirdi4. Fülek Kalesi önünde Budin Beylerbeyi İbrâhim Paşa 16 Eylül’de Thököly’ye prenslik alâmetlerini vererek padişah IV. Mehmed’in onayladığı ahidnâmeyi teslim etti. Böylece padişahın onayladığı beratla Orta Macar adlı bir devlet kuruldu ve başına da Thököly Imre, kral olarak getirildi. 1683 yılında Osmanlıların II. Viyana Kuşatmasına onların müttefiki olarak katılan Thököly’ye, Leh Kralı Jan Sobieski’nin ordusunun Viyana’ya yardıma gitmesini önleme görevi verildi5. Ancak bunu başaramadı ve 26 Ağustos 1683’te Moravya’da yenilgiye uğradı. Erdel Prensi Mihály Apafi bu gelişme sonrasında Thököly’nin Erdel’deki topraklarına el koyarken, Fransızlar ve Lehliler de Hristiyanlığa ihanet eden kişi olarak ona verdikleri desteği geri çektiler. Kuruz birliklerinin dağıldığı bu dönemde Osmanlılar da Thököly’yi savaşa ve yenilgiye yol açanlar arasında gördü. 15 Ekim 1685’te Varad Beylerbeyi Ahmed Paşa kendisine yardım için gelen Imre Thököly’yi yakalattı ve hapsetti. 2 Ocak 1686’da Beldrad’da serbest bırakıldı ancak Orta Macar Krallığı artık ortadan kalkmıştı6. Thököly’nin Sancağı Kendisine sâdık kalan Kuruz askerleriyle Osmanlı ordusunun Macaristan’da giriştiği bazı askerî harekâtlarda bulundu ve Haziran 1690’da Osmanlı Sultanı II. Süleyman, Thököly’yi Mihály Apafi yerine Erdel Prensi olarak tayin etti7. Ancak yaklaşık 5500 kişilik ordusuyla Habsburg orduları karşısında bir başarı sağlayamayan Thököly, Eflak’a kadar gerilemek zorunda kaldı ve politik kariyeri sona yaklaştı. 1694’te yanında yaklaşık 1000
izin almadığı gerekçesiyle şehre sokulmadan derhal bir fermanla İstanbul’a geri çağrılarak birkaç gün sonra yanındakilerle birlikte bir hükümle İzmit’e gönderildi. Sadrazam; Thököly’nin İzmit’te bir ev alması için kendisine beş kese altın 1699 yılına gelindiğinde vermiştir. Thököly ve ailesi Osmanlılar Avusturya İzmit’te Kartepe etekleyönetimi ile Karlofça rinde Karatepe Köyü’nde Antlaşmasını imzalaÇiçekli Çayır denilen mahale dılar. Bu antlaşma ile yerleştirildi ve burada kısMacar halkı hiç geçinemen mutlu yaşam sürdü. medikleri Avusturya’nın Buradaki sürgün yıllarında yönetimi altına girmişbaşkentteki yabancı elçilertir. Osmanlı safında yer le ilişkileri tamamen kopan alan Macar soyluları ve Thököly’nin mültecilerle 9 Ekim 1693 tarihli Sultan II. Ahmed yandaşları Osmanlı satuğralı Eflak Voyvodasına gönderilen ve yurt dışı ile olan teması hasına iltica ettiler. Karfermanda; Tökeli Kral’ın yanında olan bitme noktasına geldi. Bu 2500 nefer piyade levendlerin altı aylık et lofça Antlaşmasından süreçte Thököly, İlona’nın tayinatları için öküz satın alınması emri sonra Türkiye’de kalan mücevherlerini satarak ge(Başbakanlık Osmanlı Arşivi) Orta Macarlı halk (yedi çinmeye çalıştı ve her ikisi yüz on iki nefer piyade de hep topraklarına dönme ve beş yüz yirmi altı nefer süvari) Berkofhayali ile yaşadı. İlona’nın bu dönemde ça’ya yerleştirilmiştir8. Avusturya yönetimi belki de tek tesellisi Macaristan’da yeni bir Karlofça sonrası süreçte Thököly’nin uzak lider olarak oğlu II. Ferenc Rákóczi’nin öne bir bölgeye sürülmesini beklese de Osmanlı çıkması oldu ve 18 Şubat 1703 tarihinde 60 yönetimi onu daha önce İstanbul’a kabul etyaşında iken İzmit’te vefat ederek, Katolik miştir. Thököly İstanbul’da bir ara Erdel Kapı olduğundan İstanbul Galata’da Saint Benoit Kethüdaları hanesinde konaklamış ancak Kilisesine defnedildi. eşi İlona 1700 yılında Osmanlı yönetimine 1704’ten itibaren kuru bir hastalık veya tüarzuhalde bulunarak; buranın harap, dar ve berkülozdan gittikçe ağırlaşan Thököly artık sıkıntılı olması nedeniyle içinde oturmanın evinden çıkamaz hale gelmiş ve 13 Eylül mümkün olmayacağını belirtmiş ve Fener 1705 tarihinde hayata gözlerini kapamıştır. veya Balat’ta bir münasip Protestan olduğu için karısının yanına defkonak tayin olunmasını nedilemediğinden kâtibi János Komáromi istemiştir9. Thököly bu tarafından önce İzmit’te Ermeni mezarlığıyıllarda maddi sıkıntılar na defnedilmiş, 1906 yılına gelindiğinde ise çekerek siyaseten de yalnız Macar Meclisi’nin kararıyla giderleri ülke takalmıştır. Artık o iki büyük rafından karşılanmak suretiyle İzmit Büyük hanedanlık arasında kalmış Ermeni Mezarlığından kemikleri alınarak ve onun için tüm mücadele büyük törenler eşliğinde ülkesine taşındı ve yolları kapanmıştır. ardından Késmárk’ta Evengelik Kilisesi’ne Viyana yönetimi Thögömüldü. köly’nin İstanbul’da tutulmasından raNetice olarak Macaristan sınırları Osmanlı hatsızdır ve bir ara Bursa’ya taşınması egemenliği yerine Habsburg idaresinde de düşünülmüştür. Tüm davranışları dikkatle birleştirilebilir gözükse de Imre Thököly’nin takip edilirken, 1701 yılı Eylül’ünde Thököly Osmanlı himayesinde, Protestanlık mezbazı işlerini düzene koymak ve Osmanhebinin serbestçe yaşandığı bir ülke olarak lı topraklarındaki Macarların durumunu bağımsız Macaristan’ı kurma hayali için Sultan II. Mustafa ile görüşmek maksadıyla yaptığı mücadeleler takdirle karşılanmasadrazamdan izin almaksızın Edirne’ye lıdır. gitti. Ancak saraydan daha önceden bir askeri kaldı ve bu yıllarda Belgrad ve Temeşvar sahasında yaşadı. 1696 yılı sonlarında İstanbul’a geldi ve 11 Eylül 1697 tarihli Zenta muharebesinde Osmanlı ordusunda görev aldı.
4 M. Tayyib Gökbilgin, “Thököly İmre ve Osmanlı-Avusturya İlişkilerindeki Rolü, Birinci Bölüm (1670-1682)”, Türk-Macar Kültür Münasebetleri Işığı Altında II. Rakoczi Ferenc ve Macar Mültecileri, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1976, s.206. 5 Viyana Kuşatması öncesinde Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın topladığı divana katılan Thököly; burada kuşatmayı uygun bulmadığını aksine Macar Krallığı’nın tamamının fethedilmesi gerekliliğini vurguladı ve Macar halkının sevgisini kazanarak onları tatlılıkla itaat altına almayı tavsiye ederek krallığına gidecek zemini oluşturma gayretinde oldu. 6 Sandor Papp, “Tököli, İmre”, s.278. 7 Ahmet Refik, Türk Hizmetinde Kıral Tököli İmre (1683-1705), İstanbul: Muallim Ahmet Halit Kitaphanesi, 1932, s.15-17. 8 Ahmet Refik, Türk Hizmetinde Kıral Tököli İmre (1683-1705), s.43. Kuzeybatı Bulgaristan’da bugün Berkòvitsa adını taşıyan bir kasabadır. 9 Ahmet Refik, Türk Hizmetinde Kıral Tököli İmre (1683-1705), s.52. BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
59
dosya / Osmanlı Misafirperverliği ve Macar Sığınmacı: Lajos Kossuth / Doç. Dr. Hasan Basri Öcalan
Doç. Dr. Hasan Basri Öcalan / Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
Osmanlı Misafirperverliği ve Macar Sığınmacı:
Lajos Kossuth
Macar milli şair Sandar Petofi’nin 15 Mart 1848 günü Macar Ulusal Marşı’nı okumasından ardından başlayan Macaristan bağımsızlık hareketinin önemli liderlerinden olan Kossuth, ilk kurulan hükümette Maliye Bakanı olarak göreve başlamış, Eylül 1848 tarihinde ise geçici hükümet başkanı olmuştur. 14 Mayıs 1849’da Macaristan’ın bağımsızlığının ilanından sonra Macaristan Devlet Başkanı olmuş ve 11 Ağustos 1849 tarihinde de görevini Arthur Görgei’ye devretmiştir. Ancak, Görgei’nin 13 Ağustos’ta Ruslara teslim olmasından sonra Macar özgürlük hareketi akamete uğramıştır. Kossuth ve binlerce Macar ve Leh kendi topraklarından ayrılmak zorunda kalmışlardır. Macar Devlet Başkanı Kossuth ve o dönemin bağımsızlık hareketinde görev alan binlerce Macar ve Polonyalı, aralarında birçok bakan ve üste düzey devlet erkanı ile birlikte Osmanlı Devleti’ne sığınmışlardır. Osmanlı’ya sığınan bu kimseler Kossuth’un deyimiyle “dostluk güvencesi veren bir yığın sözlerle” karşılanırlar. Sultan Abdülmecid’in saltanat yıllarına denk gelen bu hadise bu günkü Suriye mültecilerinde Türkiye Cumhuriyeti’nin yaptığı gibi, bir insanlık destanı olarak tarihe geçer. Sultan Abdülmecid; gerek Avusturya gerekse Rusya’dan gelen tüm baskılara rağmen boyun eğmeden devletine sığınan emanetleri gözü gibi korur ve; “tacımı, tahtımı veririm fakat, devletime sığınanları asla vermem” diyerek meydan okur. Macar lider Kossuth ve beraberindekiler, 19 Ağustos 1849 günü Osmanlı devletine iltica etmiş ve oradan Vidin’deki kampta toplanan diğer mültecilerle bir araya gelir. Buradan diğer mültecilerle Şumnu’ya nakledilen Kossuth için Şumnu’da en güzel ev tahsis edilir. Şumnu kampı dağıtılınca Kossuth istemediği halde beraberinde bir kısım mülteci ile Kütahya’ya gönderilir. Bu mültecilerin Kütahya’ya gidişi, orada ikametleri ve serbest bırakılınca tekrar dönüşleri ile ilgili olarak her türlü belge kayıt altına alınmıştır. Osmanlı topraklarında yaklaşık iki sene kalan bu güzide misafir, hem geliş 60
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Macar ihtilali ve mülteciler hakkında birçok çalışma yapılmıştır. Özellikle onların Osmanlı topraklarına sığınmalarından itibaren Osmanlı arşivlerinde bir hayli arşiv belgesi mevcuttur. Bu çalışmada Kossuth ile beraber Osmanlı’ya sığınan mültecilere Osmanlı topraklarında nasıl davranıldığı, onlara yapılan yardımlar özellikle yol güzergahı boyunca dikkat edilmesi gereken hususlar hakkında bilgiler verilmiştir. Lajos Kossuth ve beraberindekilerin Kütahya’da kaldıkları ev. Kütahya Kossuth Müzesi.
İlk kafilede yer alan Macar ve Leh mültecilerin listesi. BOA, İ.DUİT, 148/49.
ve gidişte yol boyunca, hem de burada kaldığı sürece en iyi şekilde ağırlanır. 1851 Eylül ayında Kütahya’da kalan 55 kişi ile birlikte serbest bırakılan Kossuth, Londra’ya gider ve burada da coşku ile karşılanır; “Ben Türklerden gördüğüm lütuf ve saygının hatıralarıyla yaşayacağım” diyerek Sultan Abdülmecid’e ve hükümetine şükranlarını sunduğu bir konuşma yapar. Oradan ABD’ye gider ve 1894 senesinde vefat eder. Cenazesi Budapeşte’ye getirilerek ulusal bir törenle defnedilir.
Lajos Kossuth soylu bir ailenin çocuğu olarak 19 Eylül 1802 tarihinde Monok’ta dünyaya gelmiştir. İlk ve orta tahsilinden sonra hukuk öğrenimi görmüş ve bir müddet avukatlık yapmıştır. 1832 tarihinde Pozsony (Bratislava) ulusal meclisine seçilen Pal Vecsey’in yerine söz hakkı olmamasına rağmen göreve gitmiştir. Bu görev onun siyasi ve toplumsal görüşlerinin temellenmesinde büyük rol oynamıştır. Mecliste görev yaparken, yayınlanmayan tutanaklarla ilgili mektuplar yazıp sesini duyurmaya çalışan Kossuth’un, meclis dağıldığında görevi sona ermiş ve görüşlerinden dolayı 5 Mayıs 1837 günü tutuklanmıştır. 4 yıl hapis cezasına çarptırılan Kossuth 1840 senesinde tahliye edildiğinde bir kahraman gibi karşılanmıştır. Macar milli şairi Sandar Petofi’nin 15 Mart 1848 günü Macar Ulusal Marşı’nı okumasının ardından başlayan Macaristan bağımsızlık hareketinin önemli liderlerinden olan Kossuth, ilk kurulan hükümette Maliye Bakanı olarak göreve başlamış, Eylül 1848 tarihinde ise geçici hükümet başkanı olmuştur. 11 Temmuz 1848 tarihinde 200.000 kişilik Macar ordusunun kurulmasında büyük rol oynamıştır. Bir müddet sonra ordunun başkomutanlığını Görgei’ye vermiştir. 14 Nisan 1849’da Macaristan’ın bağımsızlığının ilanından sonra da Macaristan’ın geçici cumhurbaşkanı olmuştur. Kossuth önce Anadolu’ya oradan Marsilya ve Londra’ya gitmiş, burada coşku ile karşılanmış; “Ben Türklerden gördüğüm lütuf ve saygının hatıralarıyla yaşayacağım” diyerek Sultan Abdülmecid’e ve hükümetine şük-
bir şekilde Osmanlı Devleti sınırlarından dışarı çıkarılması sağlanacaktır. Zira bu adamlar Kütahya’da mahbus kaldıkları müddetçe Fransa ve İngiltere halklarının bunlara karşı muhabbeti daha da artacaktır. Mülteciler Kütahya’dan Gemlik’e oradan hazırlanacak bir vapur ile Avrupa’ya gönderilmesi kararı alınmıştır. Bu durumun Avusturya devleti sefaretine bildirilmesi kararlaştırılmıştır.
ranlarını sunduğu bir konuşma yapmıştır. İngiltere’den Amerika’ya geçen Kossuth daha sonra İtalya’ya giderek oradan Macaristan’ın bağımsızlığını gerçekleştirmek üzere çalışmalarına devam etmiştir. 1867’de Macaristan’ın yeni millet meclisine seçildiği halde bu görevi kabul etmemiştir. Fakat 1879’da, Millet Meclisi’nin, Macaristan’dan kendi dilekleri ile on yıl uzakta kalmış Macarlar’ı vatandaşlıktan çıkarmak üzere aldığı karar Lajos Kossuth için büyük bir darbe oldu. Bundan sonraki hayatını İtalya’da geçirdi ve 20 Mart 1894 tarihinde Torino’da öldü. Cenazesi Budapeşte’ye getirilerek ulusal bir törenle defnedilmiştir. Macar lider Kossuth ve beraberindekiler ilk kafile olarak, 19 Ağustos 1849 günü Osmanlı Devleti’ne iltica etmiş ve Vidin’deki kampta toplanan diğer mültecilerle bir araya gelmişlerdir. Buradan diğer mültecilerle Şumnu’ya gönderilirken yolda dikkat edilmesi gereken hususlara dikkat çekilmiştir. Bunların orman yollarından değil daha düz yollardan sevk edilmesi, günde en fazla dört beş ya da altı saat yürütülmeleri, ertesi gün gidilecek konağın generallerle istişare edilmesi, bir buçuk, bazen iki saat mola verilmesi, mola yerlerinde dağılmamaları, konak yerlerinde her gece köyün etrafına karakol çıkarılması, karakollarda görev yapanların azami dikkat etmesi ve uyumamaları, her saat nöbet değişikliği yapılması, konak yerlerinden ayrıldıktan sonra bir zabıt memurun tekrar o köye gönderilip geride kalan olup olmadığının araştırılması, yoklama yapılması ve müdür ve kocabaşıları sıkıştırarak bunların firar etmelerinden muhafaza eylemeleri görevliye tembih edilmiştir. İlk kafilede yer alanlar şunlardır. MACARLAR; Kossuth Cenabları: Eşi Theresa, Danile İhazs, Binbaşı Ede Biro, Yüzbaşı Frater, Klapka, Grehanek, Huzman, Berzenczcy, Veigli, Kosat, Szerenyi, Török, Laslo, Lori, Kiniszi, Kappner, Acs, Cseh, üç hizmetçisi Wagner, Timari, Iszpacsik. Bunların dışında, 10 kişi de Lehlilerden (Polonyalı) olmak üzere toplam 57 kişi bu ilk kafilede yer almıştır. Macar ve Polonyalılardan oluşan 57 kişilik mülteci kafilesi 15 Şubat 1850’de Kütahya’ya gitmek üzere Şumnu’dan ayrılmıştır. Üç gün sonra (5 Rebilüevvel 1266/18 Şubat 1850) Varna’ya ulaşan kafileye Miralay Süleyman Refik Bey refakat etmiştir. Kafile bir gün sonra kendilerine tahsis edilen Tâir-i Bahrî vapuruyla Varna’dan ayrılmıştır. Gemlik iskelesine inen kafile Bursa’ya gelmiş ve Bursa’da altı gün kalması tasarlanıyordu, ancak kötü hava şartları nedeniyle kafilenin 12 gün Bursa’da kalmasını teklif etmiştir. Mülteci kafilesi Bursa’ya vardığında onların atları ve at bakıcıları
Mülteciler Nisan ayının 26. günü Kütahya’dan hareket ederek, Gemlik iskelesine getirilmişlerdir.
Budapeşte Kahramanlar Meydanı’nda Lajos Kossuth heykeli.
da Bursa’ya gelmiştir. Yedisi Kossuth’un olmak üzere toplam 11 at Bursa’da kendilerine teslim edilmiştir. Kış mevsiminin sert geçmesinden dolayı kafile ancak bir ay sonra, 25 Mart 1850 tarihinde Bursa’dan ayrılmış ve 31 Mart 1850 günü Kütahya’ya varmıştır. Mültecilerin Kütahya’da sıkıntı yaşamaması ve diğer devletlerin gözünün Osmanlı Devleti üzerinde olduğunu bilen Bâb-ı Âli, mülteciler gelmeden önce Kütahya’da hazırlıklara başlamış ve mülteciler için kalabilecekleri uygun yer arayışına girmiştir. Onlar için temiz ve bakımlı evler hazırlanmıştır. Kossuth’un beraberinde 25 kişilik kalabalık bir grup olduğundan onlar en büyük daireye yerleştirilmişlerdir. Miralay Süleyman Bey’e, Seraskerlik tarafından 12.500 kuruşluk atiyye-i seniyye verildiği gibi, yapacağı tüm harcamaların da Kütahya emvalinden karşılanacağı kendisine bildirilmiştir. Kossuth, Şumnu’dan ayrıldıktan kısa bir müddet sonra eşi Theresa’ya kavuşmuş, ancak en büyüğü sekiz yaşında olan üç çocuğu (Ferenc, Lajos ve Julia) ile kız kardeşi Lujza Ruttkay mülteci kafilesinden ayrı olarak daha sonra, önce Dersaadet’e gelmişlerdir. Onların Kütahya’ya ulaştırılması ve yol boyunca her türlü masraflarının karşılanması ilgililere emir buyrulmuştur. Macar mülteciler, Kütahya’da misafir edildikleri 20 aylık müddet zarfında her türlü ihtiyaçları en iyi şekilde karşılanmıştır. Resim 2. Lajos Kossuth ve beraberindekilerin Kütahya’da kaldıkları ev. Kütahya Kossuth Müzesi. 16 Nisan 1851’de toplanan Meclis-i Mahsus’da tekrar gündeme gelmiş ve mültecilerin Eylül 1851’de serbest bırakılmaları, ancak kontrollü
Amerika Birleşik Devletleri, Osmanlı topraklarında bulunan bazı mültecileri kabul edeceğini, bunlardan halen Bursa’da bulunan Kossuth ve arkadaşlarını Akdeniz’de bulunan bir savaş gemisine intikal ettirilmesi ABD sefiri vasıtasıyla bildirilmiştir. Söz konusu istek ABD başkanının isteği olarak iletilmektedir. Mülteciler söz konusu savaş gemisine kadar da Dersaadet’te bulunan Missisipi firkateyni ile ulaştırılacaklardır. Bu mültecilerin kabulü Avusturya ile Macaristan arasındaki savaşın nihayet bulması ve ABD gibi uzak bir devlete sığınacak mültecilerin buraya gitmesine itiraz edilmeyeceği ABD başkanı tarafından umulmaktadır. (18 Mart 1855) Ancak Kossuth ABD’ye gitmeden önce İngiltere’ye gidecek, daha sonra Amerika’ya gidecektir. Türk milleti Osmanlı Devleti’nin mülteci misafirlerine karşı olan misafirperverliğini devam ettirmiştir. Kossuth’un Kütahya’da iken misafir kaldığı Börekçiler Mahallesi Macar Sokak’ta bulunan 18. yüzyıldan kalan ve Macar Evi olarak da bilinen, Türk evini onun hatırası olarak müze haline getirmiştir. Macar özgürlük savaşının önderlerinden Lajos Kossuth (1802-1894), ailesi ve 56 mülteci ile birlikte 1850-1851 yılları arasında bu evde misafir edilmiş ve Macaristan Anayasası tasarısını bu evde hazırlamıştır.
Kaynakça Başbakanlık Osmanlı Arşivi, A. MKT. UM. 58-77/5. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, A. MKT. NZD. 33-101/2. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, DUİT, 148-49/10.1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, HR. MKT, 34-65. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İ. DUİT, 148-49/12.1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İ.DUİT. 148-17/11.1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İ.DUİT. 148-34/1.1. Göyünç, Nejat, “1849 Macar Mültecileri ve Bunların Kütahya ve Halep’e Yerleştirilmeleri ve İlgili Talimatlar”, Türk Macar Kültür Münasebetleri Işığı Altında II. Rakoczi Ferenç ve Macar Mültecileri Sempozyumu (31 Mayıs 3 Haziran 1976), İstanbul 1976. Karadoğan, Umut C. “XIX. YÜZYILDA AVRUPASI’NDA YAŞANAN İHTİLAL HAREKETLERİ VE BU İHTİLALLERİN OSMANLI DEVLETİ İLE TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NE ETKİLERİ”, Akademik Bakış Dergisi, Sayı:35, (Mart-Nisan 2013). Nazır, Bayram, Macar ve Polonyalı Mülteciler Osmanlı’ya Sığınanlar, Yeditepe Yayınları, İstanbul, 2016, 4. Baskı. Nazır, Bayram, Osmanlı Misafirperverliği ve Avrupa’daki Yankıları, İstanbul Ticaret Odası Yayını, İstanbul 2007.
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
61
dosya / Tata Kalesi’nde Cenk Türküleri Söylenir / Mehmet Esen
Mehmet Esen
Tata Kalesi’nde Cenk Türküleri Söylenir Tata, Macaristan’ın kuzey doğusunda yer alan güzel ve şirin bir kent. Bu şehri önemli kılan özelliklerinden biri de her yıl düzenledikleri tarihi festivalidir. Tata Kalesi’nde bu yıl onuncusunun düzenlendiği festivalde, giderek sayıları artan ziyaretçilere unutulmayacak anlar yaşatıldı. 1597 yılında gerçekleşen Osmanlılar ile Macarlar arasındaki savaşın canlandırıldığı festivalde iki ordunun temsili mücadelesi sahneleniyor. Avrupa’nın çeşitli ülkelerinden gelenler; dönemin savaşçıları gibi giyiniyor ve üç gün boyunca Tata Savaşını adeta yaşıyorlar.
Savaş alanına bir taraftan Osmanlılar, diğer taraftan da Macar askerleri giriyor. İki ordu savaş düzeni alınca Ortaçağ müziği ve mehter marşlarının eksik olmadığı cenk kaçınılmaz oluyor. Karşılıklı hücumların sonunda meydan muharebesini Osmanlılar kazanıyor. Düzenlenen kortejde Osmanlı askerlerini temsil eden Macarların “Allahü Ekber” nidaları eşliğinde yürüyüş yapmaları ise hayret verici ve takdire şayan. İki buçuk gün boyunca Osmanlıların kazandığı savaşların sonunda Macarlar, Tata Kalesi’ni alıyor ve festival sona eriyor.
mindeki ismi “Gölbaşı” imiş. Göl kenarındaki kale içinde müze ve sergiler mutlaka gezilmeli.
dediğinde ben de Türk usulü selam vererek bu inceliklerine teşekkür ettim. Merak duygusu sadece dedikoduya meyyal bir toplum olmamak için böyle etkinliklere damga vurmamız gerektiğini düşünüyorum.
Gölbaşı Askerleri Derneğinde rastladığım bir Macar ile eski usul kan kardeşliği ahdi gerçekleştirdim. Bana Fatiha suresini ezberden okudu. Çok etkilendim ve yaşadığım duygusal anlar karşısında ben de kendisine zihgirimi hediye ettim.
Bir sonraki programda Bursa’yı ve bizi özellikle aralarında görmek istediklerini ve ok uçuruşumun farklı ve güzel olduğunu söylemeleri harikaydı. Tekrar görüşmeyi arzu ettiğimizi belirterek vedalaştık.
Kalede karşılaştığım ve isminin Levent olduğunu öğrendiğim bu küçük Macar ile kılıç talimi yaptım. Türk kılıçları ile Avrupa kılıçlarının hamle farklılıklarını gösterirken etrafıma toplanan kalabalığın alkışları beni 16. yüzyıla götürdü. Türk kılıcının inceliklerine dair bazı tavsiyeler verdim. İlgililerin tekrar gelecek misiniz sorusuna ise “seve seve” dedim. Festivaldeki en büyük eksikliğin ise Türkiye olması şahsımı ziyadesiyle üzdü. Her yer Türk bayraklarıyla donanmışken ilgililer yoktu. Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin önümüzdeki yıl festivalde yer alacağını söylediğimde çok sevindiler. Çünkü mehter marşlarının canlı icra edilmesini yürekten istediklerini dile getirdiler. Ayrıca Festival
koordinatörü, Osmanlıları sadece Macarların temsil ettiğini, Macar ordusunda ise Avrupa’nın pek çok yerinden gelen kişilerin olduğunu söylediğinde gayri ihtiyari “Neden?” diye sordum. O da: “Çünkü Avrupa’da bir Türk’ün dengi ancak Macar olmalıdır. Bizim aramızdaki bağ çok eskilere dayanır”
Tata i Var festivali Macaristan’da diğer şehirlerde de benzerlerinin başlamasına öncülük ettiği için de takdir edilmeli. Eger’de, Zigetvar’da benzeri festivaller yapılmakta. Ayrıca Bugas’ta “”büyük çaplı bir Turan” buluşması gerçekleştiriyorlar. İki yılda bir gerçekleşen bu buluşmaya dünyanın her yerinden özellikle Türk toplulukları katılıyor. “Attila’nın Torunları” olarak gerçekleşen bu etkinlik sayısı her yıl katlanan ziyaretçi akınına da uğruyor. Tata Festivali’nden geriye ne kaldı diye sorsam. Hiçbir şey cevabını verip “kalbim Tata’da kaldı” diyebilirim. Macar misafirperverliği ve iyi niyetleri hakkında da çok şey öğrendik. Ez cümle; muhteşemdi.
Ayrıca kurulan pazarda hediyelik eşyaların yanında döneme ait mesleki inceliklerin de sergilendiği bölümler mevcut. Tata şehrinin Osmanlı döne62
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
63
araştırma / Apollonıa Ad Rhyndakos Kentinin Lokalizasyonu Üzerine / Prof. Dr. Mustafa Şahin
Prof. Dr. Mustafa Şahin / Uludağ Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü
Apollonia Ad Rhyndakos Kentinin Lokalizasyonu Üzerine Altyapı çalışmaları esnasında bulunan mermer kaplı zemin ve göle doğru inen mermer basamaklar.
Apollonia, Antik Çağ’da Bithynia Bölgesi’nin önemli kentlerinden birisidir. Plinius’a göre (NH. 5, 142), Rhyndakos Çayı Asia ve Bithynia Eyaletlerinin sınırında yer almaktadır; eğer Odrysses-Rhyndakos sınır çizgisi olarak kabul edilirse; Apollonia ile birlikte Odrysses’in(Nilüfer Çayı) güneyinde kalan topraklar Asia Eyaleti, Daskyleion ile birlikte ırmağın kuzeyi ise Bithynia ve Pontus Eyaletleri sınırları içerisinde kalmaktadır.
Fransız gezginler M.P. Le Bas – S. Reinach tarafından 1888 yılında çizilen gravürde Gölyazı
Bursa İli, Nilüfer İlçesi, Gölyazı Mahallesi’nde yer alan Apollonia antik kenti, Bursa-İzmir karayolunun 35. kilometresinde, yolun 7 kilometre güneyinde uzanmaktadır. Modern yol, “Gavur Mezarlığı” olarak adlandırılan nekropolün ortasından geçerek antik kente ulaşır. Apolyont Gölüne (antik Apolloniatis–modern Ulubat) adını veren Apollonia, gölün kuzeydoğu kıyısından gölün içine doğru ilerleyen yarımada ve onu izleyen ada üzerine kuruludur.
Apollonia isminin Bergama Kralı II. Attalos tarafından annesi Apollonis’in anısına verildiği düşünülmektedir. Kentin mitolojik tarihinde ise adının kaynağı Tanrı Apollon’a dayandırılmaktadır. Ada bölümünde devam eden modern yerleşimde birbirini belli bir düzen içerisinde paralel kEsen sokaklar dikkat çekmektedir. 2015 yılında Gölyazı’da yaptığımız yüzey araştırmalarında, yapı kalıntılarına göre sokak organizasyonunun Antik Çağ kentini devam ettirdiği gözlemlenmiştir. Buna göre ada bölümünde hippodamos/ızgara kent planının uygulandığını ileri sürmek yanlış olmayacaktır.
Kazı çalışmalarından sonra “Nişli Alan”.
Antik kente ait kült alanı, stadion, tiyatro gibi kamu yapıları ise yarımadada Zambak Tepe’nin yamaçlarına inşa edilmiştir: güneybatı yamacında tiyatro, kuzey yamacında stadion, doğu yamacında ise nişli bir kült alanı. Nekropol ise kente ulaşımı sağlayan yolun her iki tarafında uzanmaktadır. Kentin koruyucu tanrısı Apollon’a ait temenosun, ana karanın yaklaşık 1 kilometre güneyinde yer alan Kız Ada üzerinde olduğu düşünülmektedir.
Gölyazı’da yer alan antik kentin adı “Apollonia ad Rhyndakos” olarak bilinmektedir ve literatüre bu şekilde geçmiştir. Bilindiği gibi, Apollonia antik dönemin moda kent isimlerden birisidir. Karia, Thrakia, Pisidia, Illyria ve Mysia bölgeleri de dahil olmak üzere antik coğrafyada Apollonia ismiyle anılan otuzun üzerinde kent bulunmaktadır. Bundan dolayı da Apollonia’ların birbirine karışmaması için bir takım sıfatlar kullanılmıştır.
Yarımada bölümünde ise yerleşimin güney yamaç boyunca uzandığı tahmin edilmektedir. 2016 yılında yapılan alt yapı çalışmaları esnasında ortaya çıkan ve tekrar kapatılan mermer zemin kaplaması ve göle doğru inen basamaklı yol bu gözlemimizin haklı olduğunu göstermektedir. Gölyazı planı üzerinde antik kente ait bilinen kalıntılar
64
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izni ile Bursa Müzeleri Müdürlüğü Başkanlığında, Uludağ Üniversitesi adına danışmanlığımızda sürdürülen kurtarma kazı ve araştırmalarına Nilüfer Belediyesi’nin sponsorluğunda 2016 yılında başlanmış ve devam etmektedir. Geçtiğimiz süre içerisinde nekropol adı verilen Antik Dönem mezarlığının bir bölümünde, kutsal alan olduğunu düşündüğümüz Nişli Alan’da ve Kız Ada üzerinde kazı çalışmalarına devam edilmiştir.
Gölyazı’da bulunan Apollonia bugüne kadar “Apollonia ad Rhyndakos” olarak kabul edilmiştir. Bu sıfat ile kentin ismi tercüme edildiğinde Rhyndakos (Kocasu/Orhaneli Çayı/Mustafakemalpaşa Çayı) Irmağı kenarındaki Apollonia anlamı ortaya çıkmaktadır. Rhyndakos/Mustafakemalpaşa Çayı, Apolyont/Ulubat Gölü’nü beseleyen en önemli ırmaktır ve yöre için hayati önem taşır. Ancak Rhyndakos, Apollonia kentinin BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
65
araştırma / Apollonıa Ad Rhyndakos Kentinin Lokalizasyonu Üzerine / Prof. Dr. Mustafa Şahin
Kız Ada 2016 yılında ot temizliğinden sonraki görünümü.
yaklaşık 15 kilometre güneybatısında, diğer bir ifade ile kente göre karşı kıyıdan göle karışmaktadır. Yani Apollonia kenti ile doğrudan herhangi bir ilişkisi bulunmamaktadır. Bu durumda Rhyndakos Irmağı kenarındaki Apollonia ismi kafa karıştırmakta ve kenti tam olarak nitelememektedir.
yakınlarında bulunan Caesarea Germanica/ Kapanca’ya, oradan da Apollonia geldikten sonra, Rhyndakos Nehri üzerinden Miletoupolis’e ulaşmışlardır. Bu tanımda da günümüzde Gölyazı’ya lokalize edilmek istenen Apollonia a.R. kenti yol güzergahı dışında kalmaktadır.
Kafa karışıklığını Apollonia a.R. kentinin yerini tanımlayan bazı antik yazarların ifadeleri de artırmaktadır. Örneğin Amasyalı Strabon, Apollonia a.R. kentinin yerini tarif ederken, Daskylitis/Manyas Gölü’nün yakınlarında bulunan Rhyndakos Çayı’nın üzerinde yer aldığını ve Kyzikoslulara ait olduğunu söylemektedir (Strabon, 60, C575, 10). Strabon açıkça Apollonia a.R. kentinin Rhyndakos Çayı’nın kenarında bulunduğunu ifade etmektedir. Bununla da yetinmeyip Apollonia a.R. kentinin göl kenarında bir kıyı yerleşimi olmadığının altını da çizmektedir. Bu arada Ulubat Gölü’nden de hiç bahsedilmemektedir.
Bütün bu ipuçları alt alta sıralanırsa Apollonia a.R. kentinin Gölyazı’ya lokalize edilmesinde oldukça erken davranıldığı anlaşılacaktır. İlk olarak Alman bilim insanı E. Schwertheim, henüz yayınlanmamış olan “Apollonia a.R. Testimonien und Inschriften
Bu konuda bilgisine başvurabileceğimiz bir diğer kaynak W.M. Ramsay’dir. Ramsay, Aziz Quadratus’un Miletoupolis’e ulaşmak için izlediği yolu tanımlarken; “Aziz Quadratus’un Nikomedia’dan alınarak Nikaia’ya, oradan Apameia’ya, oradan Caesarea’ya, oradan Apollonia’ya ve oradan da Rhyndakos Nehri üzerinden Miletoupolis’e ulaştırıldığından” bahsetmektedir. Diğer bir ifade ile Mudanya üzerinden Zeytinbağı/Trilye 66
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
bis in byzantinische Zeit” isimli kitabında bu konuyu gündeme taşımış, Apollonia a.R. kentinin yerini Gölyazı’da değil de, Ulubat Gölün’nün çıkışı ile Rhyndakos’un Marmara Denizi’ne döküldüğü güzergah arasında bir yerlerde aranması gerektiğini savunmuştur. Schwertheim’ın hipotezini bugüne kadar Gölyazı’da yapılan araştırma ve kazılarda antik kentin Apollonia a.R. olduğunu dair herhangi bir yazılı belgenin bulunamamış olması da güçlendirmektedir.
belli bir ücret/vergi alındığı, yol boyunca teknelerin karaya oturmaması için işaret levhalarının yerleştirildiği, bazı noktalarda suyun güçlü akması nedeniyle teknelerin karadan çekildiği, bir ara yanlışlıkla Susurluk Çayı yoluna devam etseler de sonunda geri dönerek Ulubat Gölü’ne ulaştıklarını öğreniyoruz. Demek ki, 19. yüzyıla kadar Rhyndakos su yolu aktif olarak kullanılmış, ancak günümüzde herhangi bir nedenle unutulmuştur.
Çavdarhisar/Kütahya’dan başlayıp, Ulubat Gölü üzerinden Marmara Denizi’ne ulaşan ırmağın tamamı Antik Çağlarda Rhyndakos olarak adlandırılmıştır. Aynı ırmak günümüzde kat ettiği yol boyunca değişik isimlerle anılmaktadır: Keles’te “Kocasu”, Orhaneli’de “Orhaneli Çayı”, ovaya indiğinde “Mustafakemalpaşa Çayı”, Ulubat Gölü’nden çıkıp Marmara Denizi’ne dökülene kadar “Çapraz Çay”.
Ulubat Gölü’nden Marmara Denizi’ne uzanan su yolunda yolculuk edilip edilemeyeceğini test etmek amacıyla Bursa Büyükşehir Belediyesi’nden Saffet Yılmaz Bey ile iki defa ırmak boyunca yolculuk ettik. Yaklaşık 35 kilometre uzunluğundaki ırmak, Ulubat Gölü’ne yaklaşık 5 kilometre mesafede Susurluk Çayı ile, Marmara Denizi’ne dökülmeden önce ise Nilüfer Çayı ile birleşmektedir. Getirdiği sanayi pisliği nedeniyle Nilüfer Deresi’nin ırmağa karıştığı yer göz ardı edilirse, yol boyunca birbirinden güzel doğa manzaraları ile karşılaşmak mümkün.
Rhyndakos, Ulubat Gölü ve günümüzde kurumuş olan Kirmasti Gölü’nü Marmara Denizi’ne bağlayan en önemli bağlantılardan birisidir. Bu su yolundan dolayı, Uluabat Gölü kıyısında bulunan Apollonia ve Kirmasti Gölü kıyısında bulunan Miletoupolis kentleri Efes Liman Kayıtları’nda gümrüğü bulunan liman kentleri arasında gösterilmektedirler. Günümüzde “Çapraz Çay” olarak bilinen Rhyndakos üzerinden denize ulaşan bir su yolu olduğunu gösteren en güzel belgelerden birisi Chr. Texier’in 1835 yılında Marmara Denizi’nden Ulubat Gölü’ne Rhyndakos üzerinden yaptığı yolculuktur: “1835 Nisan’ında, hükümetin “la Mesange” adındaki bir Fransız
Ulubat Gölü’nden Marmara Denizi’ne ulaşan Rhyndakos’un yatağını gösterir uydu fotoğrafı.
Rhyndakos Irmağı
kotrası ile su araştırmaları için komşu küçük adadaki Calolimno Limanı’na geldik. Buradan kumandanın getirttiği büyük bir filikaya binerek birkaç subayla beraber o zamana kadar yatağı bilinmeyen nehrin yukarılarına doğru çıktık. Nehir, Misya (Mysie) Dağlarının devam eden silsilesine son veren güzel bir vadi ile denize dökülür. Vadinin genişliği yaklaşık beş yüz metredir; oldukça büyük gemiler, nehrin içine doğru 10 km kadar çıkabilirler ve “İskele” denilen bir köyün önünde dururlar. Burada geçiş̧ parası alan bir büro vardır. Çeşitli mesafelere konulmuş işaretler, gemilerin karaya oturmaksızın geçebilecekleri istikameti gösterir. 6 km çıkıldıktan sonra Nilüfer suyunun genişliği 40 metre kadar olan ağzı, sağ̆ tarafında (doğu taraf) bırakılır. Nehir burada iki dağ̆ silsilesi arasına sıkışır ve akışı hızlanır. Gemicilerimiz karaya çıkarak filikayı sürüklemek suretiyle yürüttüler. Akşam vakti iskeleye ulaştık. İskele, buz renkli mermerden bir yüzey üzerine yapılmıştı. Bu mermer damarının, nehrin ağzından Kyzikos’a kadar olan dağ̆ silsilesini oluşturduğu zannedilir. Bizim niyetimiz Orhaneli Çayı (Rhyndacus) aracılığıyla Ulubat (Apollonias) gölüne girmekti; sertçe bir kuzey havasıyla sürekli olarak itilerek yürüyorduk ve suların hiçbir birleşme noktasını bulamayarak nehir bize sürekli olarak genişliyor gibi görünüyordu. En sonunda Mihaliç (Miletoupolis/ Mustafakemalpaşa) şehrini uzaktan bir tepe üzerinde gördük. Hangi sularda olduğumuzu bilemeyerek yaklaşık 30 km kadar yol almıştık. Göle karışan nehrin akışı çoğunlukla sarmaşıklı ağaç, kök ve kütükleriyle engellere rastlıyordu; hiçbir insan izi görmüyorduk. En
sonunda karaya ulaşarak gözümüze ilişen orada oturan birkaç kişinin arkasından adam gönderdik. Bunlardan Orhaneli çayı (Rhyndacus) yatağını çoktan geçmiş olduğumuzu ve Simaul’den gelen Su Sığırlı/Susurluk üzerinde gezdiğimizi öğrendik. Mihalıç’ta kısa bir süre kaldıktan sonra, orada oturanlardan birinin işaretiyle nehri inerek, Ulubat’ın önünde demirledik”. Texier’in notlarından İskele isimli bir köy olduğu, bu köyde bulunan iskele üzerindeki büroda ırmak yolunu kullananlardan
Tekrar konumuza dönersek, Rhyndakos, hem yatağının geniş olması, hem de denize doğru fazla eğimli olmaması nedeniyle Marmara Denizi’ni iç bölgelere bağlayan önemli bir yol bağlantısıdır. Su üzerinden yapılan ulaşımın kontrollü bir şekilde düzenlenmesi ve yapılan ticaretin vergilenmesi gereklidir. Bundan dolayı da güzergah üzerinde “İskele Köyü” gibi antik bir yerleşimin olmalıdır. Diğer bir ifade ile günümüzde Gölyazı’ya lokalize edilmek istenen Apollonia ad Rhyndakos kentinin Rhyndakos kenarında aranması gerekmektedir. Gölyazı’da bulunan antik kentin ise Apollonia olduğu konusunda herhangi bir şüphe bulunmamaktadır. Muhtemelen birbirine çok yakın iki Apollonia kentini birbirinden ayırt etmek için Rhyndakos kenarında bulunanına Apollonia ad Rhyndakos ismi verilmiştir.
Kaynakça M.P. lé Bas – S. Reinach, Voyage Archéologique en Gréce et en Asie Mineure (Paris 1888). A. K. Öz, Uluabat Gölü Çevresi Mimari ve Arkeolojik Yüzey Araştırması (Bursa 2017). W.M. Ramsay, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, çev. M. Pektaş (İstanbul 1960). M. Şahin – Y. Polat – T. Zimmermann, “Der Hafen von Kapanca. Ein neuer Vorschlag zur Lokalisation der Stadt Caesarea Germanica”, OLBA 19, 2011, 203 – 232. M. Şahin, Bursa ve İlçeleri Arkeolojik Kültür Envanteri II, Nilüfer İlçesi I (Bursa 2016). Chr. Texier, Küçük Asya, Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi, çev. A. Suat (Ankara 2002), özellikle 241 vd.
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
67
araştırma / Hüdavendigar Külliyesi Yazıları / Ömer Kaptan
Ömer Kaptan
Hüdavendigar Külliyesi’nde Görsel Şölen
Hatlar
UNESCO dünya mirası listesindeki Sultan Külliyelerimizden biri olan Hüdavendigar Külliyesi, Bursa’nın en batısındaki sultan külliyesidir.
Hat sanatı ve kitabe çeşitliliği açısından en zengin külliyelerimizden biri olan Hüdavendigar Külliyesi’nde birbirinden güzel mezar taşı kitabelerinin yanı sıra inşa ve onarım kitabeleri, kalem işi süsleme kitabeleri ve duvarlara asılı levhalar külliye yapılarını süslemektedir. Külliyenin günümüzde ayakta olan yapıları cami/medrese, türbe, imarethane ve hamam/ tuvalet kısımlarıdır.1
Bu giriş kitabesiyle birlikte girdiğimiz caminin iç kısmında sade, beyaz renk ağırlıklı bir görüntüyle karşılaşırız. Cami içinde yazılar ağırlıklı olarak mihrap önü eyvanında bulunmaktadır.
CAMİDEKİ KİTABELER Caminin giriş kapısının üzerinde çok zarif bir talik hatla yazılmış olan kitabe, Bursa’da günümüze ulaşmış en güzel Osmanlı kitabelerinden biridir. Altı Cami, üstü Medrese olarak planlanmış tek yapı olan Hüdavendigâr Camii’nin Sultan Abdülhamit Han zamanındaki onarımının kitâbesidir. Sultan 1. Murat tarafından yaptırılan Caminin orijinal kitabesi günümüze ulaşmamıştır. 1.
Ziynet-bahş-ı makâm-ı akdes-i hilâfet-i seniyye es-sultan ibnü’s- sultan es-sultan
İzzet Keribar
2. El-Gâzi Abdü’l-Hamîd Han halleda’llâhü saltanatehû ilâ âhir’id-deverân efendimiz hazretleri meâsir-i 3. Celile-i hilâfet-penahilerine zamîme olmak üzere ecdâd-ı izâm-ı Hümâyunlarından cennetmekân Hüdavendigâr 4. Gâzi hazretlerinin işbu Câmi-i şeriflerini tecdîden ihyâ ve inşâ buyurmuşlardır. Sene 1322 Cemâziyü’l-âhir 18 (30 ağustos 1904)2
Mihraba yaklaştığımızda zengin bir tezyinat göze çarpar. Mihrap bu görünümüne 1904 yılında Sultan Abdulhamit döneminde kavuşmuştur. Mihrabın tam ortasında imamın namaz kıldığı alanda göğüs hizasında müsenna bir istifle İsra suresinin 84. Ayeti yer alır:
“Kul küllün ya’melu alâ şâkiletihî, fe rabbukum a’lemu bi men huve ehdâ sebîlâ” (De ki: “Herkes kendi yapısına uygun işler görür. Rabbiniz, en doğru yolda olanı daha iyi bilir.) Mihrabın mukarnaslı kavsarasının üzerindeki alınlıkta çengelli kufi ile Aliimran suresinin 37. Ayeti yazılmıştır: “Kullemâ dehale aleyhâ zekeriyyal mihrâb” (Zekeriya, ne vakit mihraba girse…) mihrap kelimesinin cümle sonunda vurgulu kalma-
1 Yazımıza Mezar taşı kitabeleri dahil edilmemiştir. 2 Üstad Ekrem Hakkı Ayverdi’nin verdiği “30 Ağustos 1905” tarihi, “1322 Cemaziye’l-Ahir 18” tarihiyle uyuşmamaktadır. Nilay Şahinkanat İlcebay
68
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
69
araştırma / Hüdavendigar Külliyesi Yazıları / Ömer Kaptan
dehû” yazısıdır. Bu levhaların üzerinde, tüm camilerimizde bulunması bir gelenek haline gelmiş olan Ciharyâr-ı Güzîn yani dört büyük halife isimleri ile peygamber efendimizin torunları “Hasan” ve “Hüseyin” isimleri siyah zemin üzerine dairevi levhalarla yazılıp asılmıştır. Bu eyvandan tam karşıya cami kapısının girişi üzerindeki mahfilde “Ya hazreti Bilal-i Habeşi” ismini görürüz. Bu Celi Sülüs yazı bu mahfelin bir müezzin mahfeli olduğunu İslam’ın ilk müezzini olan mübarek sahabenin ismiyle bize hatırlatır. Bu mahfil nişinin üzerinde kemerin alınlık kısmına denk düşen yerde ise yine siyah zemin üzerine “Lailahe illallah Muhammedün rasulallah” kelime-i tevhidi yazılmıştır. İzzet Keribar
sı için ayetin devamı geleneğe uygun olarak yazılmamıştır. Mihrabı kuşatan dış bordürdeki kufi yazıda ise yine kufi yazıyla “Ya malikel mülk zül celali vel ikram” (Ey mülkün maliki celal ve ikram sahibi olan) ifadelerinin defalarca yazılarak mihrabı dolaştığını görürüz. Mihrabın bulunduğu hücreden biraz dışarı doğru uzaklaştığımızda nişin iki yanındaki büyük beyaz şamdanların üzerinde ‘Maşallah’ yazıları görünür. Üstteki dairevi yazılarda ise siyah zemin üzerinde “Allah” ve “Muhammed” yazılı tablolar bulunurken mihrap penceresinin hemen üzerinde ise yine Al-i İmran suresinin 37. Ayeti yazılıdır.
SULTAN ABDÜLHAMİT HEDİYESİ ŞAHANE HATLAR Hüdavendigar külliyesinin Sultan Abdülhamit zamanındaki onarımı yalnızca Mihrap vb. yerlerin tezyinatıyla münhasır kalmamıştı. Aynı zamanda cedlerinin bu kadim camisine çok hürmet gösteren padişah3 döneminin önemli hattatlarının elinden çıkmış çok kıymetli levhaları da buraya hediye etti. Bugün camiyi süsleyen bu hat levhaları kısa bir süre öncesine kadar duvarlarda asılı değildi. 2013 yılında yeniden asılan ve camiyi güzelleştiren bu levhalar döneminin meşhur hattatları Mustafa İzzet, Sami, Mehmet Şefik, Suud ve Sırrı Ali efendi gibi önemli hattatlara aittir.4 Mihraba arkamızı döndüğümüzde eyvanın sağ tarafındaki duvara asılı levhalarda
sırasıyla şu yazılar yazılmıştır:
gönderdiği) peygamberiyim)”
Kırmızı zemin üzerine sarı renkte talik yazıyla “Bismillahirrahmanirrahim” yazısı,
Araya giren pencereden sonraki levhada ise “El hakimu hüvellah”, (gerçek hükmedici Allah’tır) yazılıdır. Bu cephenin son levhası ise bir Hilye-i şerif tablosudur.
Yanındaki mavi zemin üzerine sarı renkte sülüs yazıyla yazılmış olan levhada ehli beyt isimleri: Allah, Muhammed, Ali, Fatıma, Hasan, Hüseyin. [Hattat Kazasker Mustafa İzzet efendi tevbe suresi 40. Ayeti mucibince (kelimetullahi hiyel ulya) en üstte “Allah” kelimesi olacak şekilde ehli beytin isimlerini yazmış, istifte Ali ismini de tam ortaya almıştır] Bir sonraki levha Kasas suresinin 83. Ayetidir: “Vel âkıbetu lil muttakîn” Akıbet (güzel sonuç) muttekîlerindir (takva sahiplerinindir). Bir yandaki levhada ise mihrapta okuduğumuz İsra suresinin 84. ayetini aynı istifle görürüz: “Kul küllün ya’melu alâ şâkiletihî, fe rabbukum a’lemu bi men huve ehdâ sebîlâ” (De ki: “Herkes kendi yapısına uygun işler görür. Rabbiniz, en doğru yolda olanı daha iyi bilir). Sonraki levhada ise Hz. İsa’nın Kur’anda geçen bir sözü yer almaktadır (Saf-6): “Ve mubeşşiran bi resûlin ye’tî min ba’dîsmuhû ahmed” (Ben, Allah’ın benden sonra gelecek, Ahmed adında bir peygamberi müjdeleyici (olarak
3 Bknz: giriş kitabesi 4 Bu levhaların serencamının ayrıntıları için bakınız: Safiyyüddin Erhan – Bir zamanlar Bursaydı, s.271
70
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Nilay Şahinkanat İlcebay
Mihraba arkamızı döndüğümüzde sol tarafta yer alan cephede ise sırasıyla “Nime-l’mevlâ ve nime’r-refîk” (o ne güzel bir efendi ve ne güzel bir dosttur). Bir sonraki levhada yine Kazasker Mustafa İzzet efendiden “Hayrul mâli mâ unfika fî sebîlillahi” (Malın hayırlısı Allah yoluna harcanandır). Pencereden sonraki büyük dikdörtgen levha yazısı ise Kurandaki en önemli müjdelerden biridir:
Camiye girdikten sonra sağ ve sol tarafta yer alan büyük eyvanların avluya bakan cephelerinde ise yine ikişer levha asılmıştır. Bunların mihraba doğru döndüğümüzde sağ tarafta bulunanında “İn tensurullahe yensurküm“ Eğer siz Allah´a (Allah adına İslam’a ve Müslümanlara) yardım ederseniz, O da size yardım eder. (Muhammed-7) ayeti, Sol taraftakinde ise “Tevekkeltu Alallah” (Allaha tevekkül ettim) yazıları yer almaktadır.
İMARETHANE Hüdavendigâr imareti, caminin batısında yer alır. Kitabesi, imaretin şu an kullanılan
ve bahçeden girilen kapısında değil, yapının camiye bakan (doğu) cephesindedir. Pek sık görülmeyen harekeli kitabelerden biridir. Osmanlıca olmasına rağmen harfler harekelenmiştir. Şu anda restorasyondan geçmekte olan imarethane camiyle yaşıt değildir. Yıllar içinde yıkılan yapı Sultan II. Abdülhamit tarafından 1906 yılında temelinden yeniden yapılmıştır. Onarımda orijinalinden büyük ölçüde uzaklaşan yapı uzun bir süre Birlik Vakfı Bursa şubesi olarak hizmet vermiştir. Doğu cephesindeki kitabe şöyledir: 1.
Emîrü’l-Mü’minîn İmâmü’l-Müslimîn Halîfe-i Resûl’ül-âlemin Şevketlû
2. Kudretlû Gazi Sultan Abd’ül-Hamid Han-ı Sâni halledallahü Hilâfetehu 3. Ve saltanatahû Efendimiz Hazretleri acdâd-ı me’âlî-nijad-ı5 Hümâyunlardan 4. Cennetmekân Hüdavendigâr-ı Gâzi Hazretlerinin cümle-i müberrât-ı 5. Senniyelerinden olan işbu imareti tecdîden inşâ buyurmuşlardır Fi 12 Recep 1324, 19 Ağustos 1322 (1 Eylül 1906)
TÜRBE Türbenin içinde zaman zaman değişen sanduka örtülerinin üzerindeki yazılar haricinde yalnızca duvarda asılı olan Tuğra yazısı vardır. Hattat Mahmut Şahin hocamız tarafından hazırlanan bu tuğrada Türbede bulunan Osmanlı Padişahı Sultan
1. Murat’ın ismi, babasının ismiyle birlikte yazılmıştır: “Murat bin Orhan”. Türbenin dışında camiye bakan cephede ise bizi ilginç bir kitabe karşılar: Bu Zahmete Değer mi? 1.
Hıdîv-i gazâ pîşe Sultan Murad Şeh-i dâd-güster-i Hüdâvendigâr
2. Şehîd-i mübeşşer bilâ-irtiyab Veliyy-i menkabet zıll-i perverdigâr 3. Bu şâh-ı melek-haslet ve âdilin OIunca der-türbesi üstüvar 4. Dedim gördüğüm birle tarihini Zihî sakf-ı bâb-ı Hüdavendigâr6 (1154/1741) 18. yüzyıla ait olan tâlik yazılı bu tamir kitabesi, Türbenin ihata duvarı kapısının üstünde bir demir çerçeveye yerleştirilmiştir. Hüdavendigar türbesi ilk yapıldığı haliyle günümüze ulaşamamış, tarih boyunca restorasyonlardan geçmiştir. Bu yüzden bir inşa kitabesi yoktur. Bu tamir kitabesi ise oldukça ilginçtir. Ecdadımızın basit bir ameliyeyi bile şiirle sanatla nasıl güzel ifade etmeyi tercih ettiklerini ve bir yönüyle hayata bakış açılarını ortaya koyan çok güzel bir ayrıntıdır. Ekrem Hakkı Ayverdi böylesine güzel bir kitabenin basit bir tamir neticesinde yazılmasını ilginç karşılamıştır: “Ta’miye mucîbince bir ilavesiyle 1154 gösteren bu tarih kıtası bir çatı veya saçağın inşasını bildiriyor. Bir saçak için fazla bir zahmet”
“Kalellahu Teâlâ innallâhe yagfiruz zunûbe cemîan, innehu huvel gafûrur rahîm” (Şüphesiz Allah, bütün günahları affeder. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.) Zümer-53 Bir yanda mavi zemin üzerine sarı renkle bir sülüsle yazılmış olan yazıda ise İzzet efendinin Bursa Ulu camiden hatırlayacağımız bir istifi yer almakta. Bu yazının ilk kısmı bir ayettir. “Fa’lem ennehu lâ ilâhe illâllâh” Bil ki Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur. (Muhammed 19). Ayette geçmemesine rağmen sonuna “ Muhammedün rasulullah” ilave edilmesi ise gelenek olmuştur. Nilay Şahinkanat İlcebay
Bu cephenin son levhası ise “Allahu vah5 Baykal’da “maâli-i nejad” (‘yüce soy’ anlamında) olarak geçiyor. Ancak kitabe harekeli olduğundan nun harfinin altında esre harekesi görülebiliyor.
6 18.yy Osmanlıcası biraz daha ağır olduğu için okuyucularımıza bazı kelimelerin anlamlarını paylaşıyorum: Hıdiv - vezir, mısır emiri. Pişe-huy edinmiş, dad-adalet, güster-yapan eden, irtiyab-şüphe, rayb, menkabet-menkıbe, perverde-terbiye görmüş, der-kapı, üstüvar-sağlam, zihi-ne hoş, sakf-dam, çatı. BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
71
araştırma / Mehmet Akif’in ‘Zümrüt Tahtı’ / Samet Altıntaş
Samet Altıntaş
“Geçmiş zamanları hatırlatan, canlandıran bir işaret...” Mesela Osmanlı subayı, aynı zamanda sıkı bir entelektüel Ömer Subhi Bey, 15 Aralık 1890’da kaleme aldığı kitabında, “Bir zamanlar bütün dünyaya ululuklar bahşeden Türklerin birçok şanlı hatıralarını barındıran, yüce ve temiz Osmanlı sülalesinin ilk hükümdarlarının mübarek mezarlarının toplandığı bu şehir, bütün Türkler için gerçekten ziyaretgâh olmaya değer.”5 ifadelerini kullanır. Yani Bursa, Osmanlı’nın kara kutusu... O haşmeti muhafaza eden bir taraf var şehrin yüzünde.
Mehmet Akif’in ‘Zümrüt Tahtı’ Bize koskoca bir devlet veren Osman Bey ve Oğulları, türbelerinde değil evlerinde yatarlar. Emir Sultan, bu maneviyat hükümranı; Süleyman Çelebi, bu Türkçeyi Allah evine sokan insan, ne kadar aramızda, ne kadar bizimle beraberdirler... Bursa, bir tarih sergisidir. Hiçbir kitap onun kadar 1299’la 1923 arasındaki olayları bize doğru haber veremez. Osmanlı Şahini, Uludağ’a kurduğu yuvadan havalandı. Kanadının tüyleri, hâlâ Hint hudutlarından Hicaz ülkesine, Marmara kıyılarından İskenderiye koylarına, Volga boylarından Tuna membalarına kadar uçmaktadır. Hadiselerin rüzgârları, hatta fırtınaları onu yere düşüremedi. Hasan Âli Yücel, Bursa Bir “Dış” Değil Bir “İç”tir1
“Birinci makarrimiz olan Bursa’nın sefil Yunanlılar tarafından işgali ve bu işgal neticesi ile orada din ve vatan kardeşlerimizin düçar olduğu mezalim teessüratına iştirak ettiğimizin bir nişanesi olmak üzere celsenin 20 dakika tatil ile riyaset kürsüsünün puşidei siyah ile örtülmesini teklif eyleriz.”2 Bu cümleler, Millî Mücadele’nin en zor dönemlerinde Trabzon Mebusu Hamdi Bey ve arkadaşları tarafından kurulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında örtülen ‘siyah örtü’nün anlamı neye işaret ediyor-
du? Bursa toprağının düşman askerleri tarafından çiğnenmesi neden ‘şok’ etkisi meydana getirdi? Ve en önemli sual... İstiklal Şairi Mehmet Akif Ersoy’a, Ankara’da Taceddin Dergâhı’nda ‘Bülbül’ünü -Eşin var, âşiyanın var, baharın var ki beklerdin/Kıyâmetler koparmak neydi, ey bülbül, nedir derdin?/O zümrüd tahta kondun, bir semâvî saltanat kurdun/Cihânın yurdu hep çiğnense, çiğnenmez senin yurdun”3 diye söylettiren duygu neydi? Yazımda bu soruların izini sürmeye gayret edeceğim:
GEÇMİŞ ZAMANLARI HATIRLATAN, CANLANDIRAN BİR İŞARET Osmanlı’nın kurulduğu topraklar, 1326’dan beri üzerine titrenilen, saygı ve sevgi ile hatırlanan ata yadigârı... Bu mülahaza, ağır aksak bugün devam ediyor olsa da eski insanların zihin ve gönül dünyalarında daha farklı halleri imliyordu. Mesela Ekrem Reşit Rey’in Ebedî Bursa’sında4 kaleme aldığı yazının duygu tonunda bunu rahatlıkla görebiliriz. Bu zamana uç veren bir tespiti var:
‘KALK EY OSMAN, BAK BÜTÜN TARİH NASIL DEVRİLİYOR?’ 8 Temmuz günü Yunan General Venize-
Bu sözlerden sonra kendi kişisel tarihi için de önemli olan son vuruşu yapar. Ayağını sandukaya dayar, herkesten fazla önemsediği fotoğrafçıya bakarak; “Çek bakalım bir Bursa hatırası” der. Sofokles, fotoğrafı Atina’ya gazetelere gönderir. Resmin arkasına ise şu notu düşer: “Ordularımız Bursa’ya hâkimdir. Şu anda Osmanlı Devleti’nin kurucusu Osman ayaklarımın altındadır.” Malta’da sürgün hayatı yaşayan Süleyman Nazif,9 söz konusu kartpostalı gördüğünde büyük üzüntü duyar. Ve ‘Çal Çoban Çal’ şiirini bu acı üzerine kaleme alır. Yine Münif Fehim’in Yunan gazetelerindeki mezkûr fotoğraftan yola çıkarak çizdiği karikatürde bizim trajedimiz saklı desem mübalağa
etmiş olur muyum? Peki, ya işgal sonrası kurtuluş anısına düzenlenen kartpostalda, Osmangazi’nin ellerini öpen Türk askerinin ve arkada Akif’in ‘Yurdumu alçaklara uğratma sakın/Siper et gövdeni dursun bu hayâsızca akın/Doğacaktır sana vaat ettiği günler Hakk’ın/ Kim bilir belki yarın, belki yarından da yakın’ dizeleri?
“HUSUSÎYLE BURSA’YA DAİR ELİM HABERLER..” Bursa’nın işgali hem sembolik hem de reel olarak gerçekleşir. Ve talihsiz hadise hızla Anadolu’ya yayılır. 12 Temmuz’da Hâkimiyet-i Millîye gazetesinde şöyle bir yazı yayımlanır: “Bahtsız Bursa, artık altı yüz senedir gönül verdiği Türkün sesinden uzak yabancı bayrakların gölgesinde sıtmalı bir halde kurtuluş yolunu bekliyor. Kara Osman’ın, Keşiş’in yamaçlarına yüksekten bakan türbesi artık bu, Yeşil Türk beldesine başını uzatamaz. Başının üstünde parlayan bir Yunan satırı asılı... Günde beş defa bu fani, toprak adamlarına ilk ümit sesini veren vakur minareler, minarelerinde cihat hutbeleri okunan camiler, belki de bir keyif için, bir eğlence için atılan bomba ve silah seslerinin aksiyle inliyor. Nilüfer Sultan’ın asırlardır sönmeyen aşk fısıldayan türbesi, şimdi harap bir mezarlıktan başka bir şey değil, belki de bir penceresi bir Ayasofya eder denen Türk mabetleri yıkılıyor.”10 Mehmet Akif ise bir yandan Sebilürreşad’da Millî Mücadele yanlısı yazılar tefrika ediyor, diğer yandan da Burdur Mebusu sıfatıyla bizzat Meclis’te çalışmalara katılıyordur. Bursa’nın işgali günden güne duyuluyordur. Bu, kabul edilemez bir haldir. Akif, hislerini şiire döker ve ‘Bülbül’ şiirini yazmaya başlar. Bu aziz şiiri dostu Balıkesir mebusu Hasan Basri Çantay’a ithaf eder. 23 beyitlik bu
5 Ömer Subhi Bey’in Bursa Seyahati, Günümüz Diline Çeviren: Nezaket Özdemir, 2007, Sentez Yayıncılık- sayfa 14 6 Yakup Kadri Karaosmanoğlu, ‘Vatan Yolunda’ adlı Millî Mücadele’nin safahatını anlattığı anı eserinin satır aralarında, Nemrut Mustafa Paşa’nın ceberutluğunu anlatır. İkdam’da tefrika halinde kaleme aldığı yazılar, romanlar sakıncalı bulunur. Ve iki sivil polis nezaretinde, sorguya çekilmek üzere huzura yollanır. Gerisini yazar, bize kendi anlatsın: “... Böyle düşünerek iki sivil polis memurunun arasında Beyazıt Meydanı’na geldiğim zaman bütün muhakemelerimin altüst olduğunu hissettim. Bu meydanda vaktiyle birçok siyasî mücrimlerin asılıp sallandırıldığını görmüştüm. Akşam karartısı içinde o darağaçları bana yeniden kuruluyor gibi geldi. Kendi kendime ‘sebep aramaya ne hacet?’ dedim, eğer beni asmaya karar verdilerse iki üç ay evveline kadar Milli Mücadele yolunda yazdığım yazılar, katıldığım toplantılar ve halk gösterileri ve Ankara’daki dostlarımla yapmakta devam ettiğim gizli muhabereler nice masumların canına kıymış olan bir Nemrut Mustafa için kâfi birer idam sebebi teşkil etmez miydi?” 7 Yrd. Doç. Dr. Orhan Hülagü, Millî Mücadelede Bursa, 1. Baskı: Haziran 2001, Emre Yayınları-sayfa 42 8 Eleftreios Venizelos (1864-1936): Modern Yunanistan’ın kurucusu. Megali İdea’nın (Büyük Fikir) da fikir babası. Yunanlıların bugün bile özlemle andığı liderleri. Enver Paşa’nın onun için “İngiliz diplomatlarının vaatlerine kanmış serseri Giritli.” dediği rivayet edilir. Türkiye’ye iki kere gelen ve Genç Cumhuriyet’e karşı barışçı bir tutum izleyen Venizelos, Gazi Paşa’yı Nobel’e aday göstertir.
3 Mehmet Akif Ersoy, “Bülbül”, Safahat, İstanbul 200, Beyan Yayınları- sayfa 916
9 Süleyman Nazif (1870-1927): Abdülhamid Han’a karşı geldiği için Bursa’ya sürülür. Burada vilayet mektupçuluğu görevini ifa eder. Saraya muhalefetinden ötürü daha sonra Malta’ya gönderilir. Bursa’nın işgalini bu sırada öğrenir ve ‘Çal Çoban Çal’ şiirini kaleme alır. Nazmın göndermesi, Yıldırım Bayezid’in oğlu Ertuğrul’un vefatı sonrası rast geldiği çobana söylediği sözdür. Nazif’e göre Yunanlıların Bursa’yı işgaliyle Timur’unki arasında bir fark yoktur. Yakup Kadri’nin deyişiyle ‘saz kalemini çelik kılıç gibi kullanarak savaşan son Osmanlı’ Süleyman Nazif, Bursa toprağının düşman askerlerince çiğnenmesini içine sindirememiştir. Ve 24 Kasım 1922 tarihinde “Vahdettin’e Mektup” başlığı altında oldukça ağır ve hakaretamiz bir metin kaleme alır. Bakın, Nazif, neler söylemiş Osmanlı’nın son padişahına, işte küçük bir iktibas: “... İkinci manzumem daha çok hoşunuza gider: “ESKİ ŞEHİR YANIYOR!” başlıklıdır. Emrediniz, kurtarıcınız mızıka kumandanı bu şiiri, ferahnâk makamında bestelesin. ORHAN’IN TÜRBESİNDE VENİZELOS’UN OĞLU adlı şiirimi de pek beğeneceğinizi ümit ediyorum. Venizelos biraderinizin asker kılığında, şımarık, terbiyesiz bir oğlu, Bursa Fatihinin beş yüz bu kadar seneden beri Müslüman düşmanlarınız tarafından hürmetle ziyaret olunan türbesindeki sandukanın, Kur’an ayetleriyle süslü örtüsüne çizmesinin mahmuzlarını dayarken bir resim çıkartmış. Gazeteler de bu resmi olduğu gibi neşrettiler. Belki siz de görmüş ve belki yine beğenerek, yağlı boya bir resme çevirterek saltanat tahtınızın karşısına asmıştınız. Ben o ulu ve boynu bükük sandukanın utancının derinliğinden çıkan sesleri o zaman taa Malta Adası’nda işitmiş ve bu ahlardan tesirli bir şiir meydana getirmiştim. Musiki bildiğinizi söylüyorlar; hatta eserleriniz de varmış. ORHAN’IN TÜRBESİNDE VENİZELOS’UN OĞLU şiirini siz kendiniz bestelEseniz, hayırlı eserinizi tamamlamış olursunuz. Ve padişahlık şanınıza yakışan da budur!” Daha ayrıntılı bilgi için bakınız: Batarya ile Ateş, Hazırlayan: Sabahaddin Arıç, İstanbul 1978, Tercüman Yayınları- sayfa 96/97
4 Ekrem Reşit Rey, Ebedî Bursa, Nâşiri: Zeki Mumcu, Ankara Kitabevi, Bursa 1948
10 Mümtaz Şükrü Eğilmez, Millî Mücadele’de Bursa, Yayına Hazırlayan: İhsan Ilgar, Birinci Basım: Ağustos 1980 İstanbul, Tercüman Tarih Yayınları-sayfa 25
1 Hasan Âli Yücel, “Bursa Bir ‘Dış’ Değil, Bir ‘İç’tir”, 20. Asır’dan Edebiyatımızda Bursa/Fazıl Yenisey, Tabi ve Naşiri: Berksoy Basımevi, İstanbul 1956-sayfa 17 2 Yılmaz Akkılıç, Kurtuluş Savaşı’nda Bursa, İkinci Kitap İşgalden Kurtuluşa 8 Temmuz 1920-11 Eylül 1922, Bursa 2008, Nilüfer Akkılıç Kütüphanesi Yayınları-sayfa 398
72
Bir öz olan Bursa, ne acıdır ki 8 Temmuz 1920 tarihinde Yunanlılarca işgal edilir. Şehrin ‘masun’ olduğuna o kadar inanılmıştır ki, gerekli güvenlik tedbirleri dahi alınmamıştır. Hatta TBMM’de yapılan görüşmelerde, Bursa halkının ilk anda kolayca teslim olmasının yanı sıra, başta Mustafa Kemal olmak üzere pek çok kişi de işgal sırasındaki tedbirsizlik dolayısıyla suçlanır. Önsözün üzerine atılan kirli çentikler acıtmıştır ruhları. Çünkü zaten yurdun dört bir yanı çiğneniyordur düşman postalları tarafından. Ve bu halet-i ruhiyenin içinde Bursa’nın işgali romantik bir telmih olur. (Bu arada şehrin kahir ekseriyeti Millî Mücadele’yi destekliyordur. Lakin Bursa’yı sadece on gün idare edebilen ve halkın ‘Nemrut’ dediği Mustafa Paşa,6 Kurtuluş Savaşı’nın aleyhinedir. İlginçtir, Damad Ferid Paşa da Bursa’yı yeni saltanat merkezi yapmanın düşüncesi içindedir. Hareketi destekleyen Albay Bekir Sami Bey, Ağustos 1919’da Hüdavendigar Valiliğine 10.000 kuruş maaşla tayin edilir. Nemrut Mustafa Paşa’nın görevine ise Sivas Kongresi’nin hemen arkasından, 2 Ekim 1919 günü son verilir.)7
los’un8 oğlu Sofokles, 20 bin askeri ile Osmanlı’nın ilk başkentini işgal eder. Çünkü Bursa’yı ele geçirmek koskoca bir tarihi yakalayıp, kendi zindanına hapsetmek demektir. Bu tarihî an, çokça mühimdir. Durumun farkında olan Sofokles’in âdeta bir orduyla girdiği şehirde beklediği bir misafiri vardır. Yunan teğmen, bir fotoğrafçının yolunu gözlüyordur. Günlerdir beklediği bu kişi de şehre geldikten sonra asırlardan beri kulaklarına çalınan Türk’ten ‘intikam’ alma vakti gelir. Yunan çizmeleri ağır ağır Tophane’ye çıkar. Osmangazi’nin kapalı olan türbe kapısı, emir gereği omuzlanarak yıkılır. Askerler, içeri girdiklerinde sanki Osman Bey etiyle kemiğiyle oradaymışçasına korkup geri çekilirler. Sofokles, askerlerinin mütereddit tavrından dolayı çok sinirlenir. Ve sandukaya vurup burada yatan kişinin ölü olduğunu bağırır. Genç teğmen, kılıcını kınından çıkarır ve türbenin içinde yavaş yavaş dönmeye başlar. Kaynaklar, Sofokles’in ‘zafer kazanmış bir kumandan tavrı ile mağrurane’ bir şekilde dolaştığını anlatıyor ve şöyle dediğini: “Kalk ey sarıklı, koca Osman! Kalk bütün tarih nasıl devriliyor? Kalk da torunlarının halini gör! Kurduğun devleti yıktık! Seni öldürmeye geldim!”
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
73
araştırma / Mehmet Akif’in ‘Zümrüt Tahtı’ / Samet Altıntaş
güzide şiir için Çantay, “Hususîyle Bursa’ya dair elim haberler geliyordu. Tetkikine de imkân yoktu.” der. Bir rivayete göre İstiklal Şairi, bu şiiri çok sever ve her okuduğunda sesi çatallaşır, rengi değişirmiş.11 (Bir bilgi: Bülbül, Ali Rıfat Bey tarafından bestelenmiştir.) Ne mutlu ki Bülbül, İstiklal Marşı ile akrabadır. Çünkü o da Taceddin Dergâhı’nda o manevî hava içinde kaleme alınır.
Efendiler, Yunanlılar Bursa’ya giriyorlar, eşrafı Ulu Cami caddesine diziyorlar. Siz Bursa’yı bizden zapt ettiğiniz zaman bizden şu kadar kız aldınızdı, onları bize vereceksiniz diyorlar. O kadar kız alıyorlar ve bunları palikaryaların kollarına vererek eşrafın önünden geçiyorlar. Sonra bizim en nefis, en mukaddes, mabedimizi bütün cihanın hayran olduğu ve bir hücresinin Ayasofya’yı yaptıracağını söyledikleri Mabedi telvis ediyorlar. Bombalarla tahrip ediliyor. Nilüfer Sultan’ın kabrini “Sen bu Türk’e vardın” diye yedi asır evvelki vak’ayı affetmeyerek, bombalıyorlar. Bu, cephe gerisinde kalacaklar için ibret olmalıdır. Bursa dört gün evvel uyanıklık göstermiş olsaydı dört tabur asker teçhiz edilebilirdi. Bursa nasıl da gaflet gösterdi. Binaenaleyh her tarafa bağıralım, Sivaslılara, Kastamonululara, Ankaralılara, Konyalılara, işte düşman budur, düşman ne yapıyor görünüz ve ona hazırlanınız.”13
dan özür dilemeyi yeğlerler.16 Ama bilhassa merkez köylerde yaşanan vahşet, hafızalardaki tazeliğini koruyor. Keza camiler de zulme uğrayan duraklardan. Muradiye Cami ve Türbelerinin 2012-2013 restorasyonu sırasında bu acı gerçek bir kez daha gün yüzüne çıktı. Son cemaat mahallinin güney duvarındaki sıva altında, koyu kırmızı renkte, kalın bordür şeklinde alınmış birinci dönem mihrabiye süslemeleri bulundu. İkinci dönemde ise ki Yunan işgali dönemine tesadüf ediyor bu zaman, sülyen boya ile aynı motiflerin üzerinden geçildiği tespit edildi. Yine aynı yüzeyde, yani sıva üzerinde Yunan bayrağı ve ordu flaması ile taçtan oluşan ‘üçlü kompoziyon’un varlığı ortaya çıktı.
Yunanlılar, Bursa’ya yaklaşık 20 bin asker ile taarruz eder. Bu arada İngilizlerin Mudanya ve Gemlik dolaylarına yaptıkları çıkarmalarİşgalden iki gün sonra Burdur dan da dolaylı olarak faydalanırlar. Mebusu İsmail Subhi Bey, öyle bir Bir film sahnesini andıran bu işgal, konuşma yapar ki okuyunca insaşuuraltında devam eden Türk kornın tüyleri hâlâ diken diken oluyor. kusunun dışa vurumudur aslında. Bu, uzun bir takrirdir. Ama ihtimal Osmanlı’nın ilk altı padişahı14 Pruo anlarda her mebus nefesini kessa’da hâlâ bir şeyleri işaret ediyor meden kürsüde hakikati anlatan çünkü. Bir halkı tarihte yaptıkları bu yürekli adamı dinliyordur: hatalardan dolayı aynı kafa ile “Şu siyah örtünün altında söz yargılamak ilkel bir tutum şüphealırken son derece bedbaht bir siz. Fakat Yunanlıların uyguladığı Türk ve Müslüman evladı olduğumezalim politikaları, unutulur mu hissediyorum. Hiçbir millet gibi değil.15 Yine tarih, bir öç alma Yunanlılar Bursa’yı terk ederken arkalarında bombalarla yıkılmış eserler bıraktılar. Dünyada sadece üç örneği bulunan tarihi Irgandı Köprüsü de bunlardan biri. hiçbir zaman bu derecelerde ağır savaşçısı da değil. Ama geçmişte darbelere maruz kalmamıştır. Size yaşananlar da sadece mazi olmusöyleyeceğim sözler için kalbinizden metanet yor ne yazık ki... Zulme geçmeden önce sa böyle Millî Kâbe’si yıkıldıkça, ecdadına bekliyorum. Dinî Kabemiz geçen sene İngilizbir şeyi hatırlatmakta fayda var: Yunan hakaret edildikçe, kızlarının hûn-i masumu lerin payimal-i olurken, şimdi milî Kabemiz askerleri direniş olmadığı müddetçe pek ismeti akıtıldıkça sonuna kadar mücadele olan Bursa dünyada en müthiş düşmanımız silahlı çatışmalara girmez. Kendi ifadeleriiçin kendisinde kuvvet bulur. Bizim hiçbir olan İngilizlerle Yunanlıların paymal-i ihtirası ne göre, halkın kurtarıcıları olduklarını ileri şeyimiz kalmamıştır. Bizi hayata bağlayan oluyor. Şu dakika teneffüs ettiğimiz hava belsüren Yunan ordularının kumandanları, fevancak, kuru bir candır. Binaenaleyh bu derski mesmumdur. Çünkü orada bulunan yüzlerkalade barışçı bir tutum içinde görünmeye ten kemal-i şiddetle istifade edeceğiz. Bütün ce hemşehrimizin, kızlarımızın, ablalarımızın çalışırlar. Hatta bazı direnme vakalarında obalarımıza kadar, dağ bağlarına kadar onu hûn-ı ismeti dökülmüş bulunuyor, feryadları öldürülen Türk askerleri için, Bursa halkınneşredeceğiz. havayı ihtizaza getiriyor ve benim lisanım
Yunan işgalinin yüreklerde bıraktığı iz, yaşanan travmalar çokça hüzün kokar. Öyle ki sadece Bursa değil, Anadolu’da neresi Yunanlılarca ele geçirilmişse, oraları ıstırap levhalarının olduğu yerler olarak kayıtlara geçmiştir. 1921 yılında, söz konusu halin tespitine teşebbüs edilir ve Halide Edib’in başkanlığında; Yakup Kadri, Yusuf Akçura ve bir fotoğrafçıdan ibaret küçük bir grup ile felaket bölgeleri saptanır. Daha sonra “İzmir’den Bursa’ya” adıyla basılacak olan kitapta, Halide Edip ve Yakup Kadri’nin yanı sıra Falih Rıfkı ve Mehmet Asım’ın da acı hikâyeleri/ izlenimleri yer alır. Halide Edib; ‘Vurma Fatma’ ve ‘Bayrağımızın Altında’ başlıklı hikâyelerini Bursa’da kaleme alır. Usta romancı Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun raporunun sonuna yazdığı cümleler, çıplak gerçeğin kulaklarda her daim uğuldayan hisleridir, bir dua gibi: “Ey yanan tarlası üstünde beyaz sakalını yolan ihtiyar, ey evladının mezar taşından başına yastık yapan ana, ey geceleri köpeklerle beraber uluyan aç çocuk, ey bekâreti iğrenç bir yara halinde kanayan genç kız, Allah cümlenizi bizim uğramış olduğumuz dertten korusun.”
“MİLLÎ KÂBE’MİZ YEŞİL BURSA...” Az önce, yazının girişinde mezkûr hadiseden bahsetmiştik. Teklifin kabul edilmesi üzerine celseye yirmi dakika ara verilir ve Makam-ı Riyaset siyah bir örtü ile örtülür. Öyle ki Bursa’nın işgali hakkında İmparatorluğun son Genelkurmay Başkanı Ziya Kutnak Paşa Meclis’te izahat verir. Fakat hatipler bu açıklamayı yeterli görmezler. Öyle ki devreye Millet Meclisi Reisi sıfatıyla Mustafa Kemal girer, uzun ve müdellel (kanıtlı) açıklama yapar.12
bunu size tebliğe tavassut ettiğinden dolayı pek bedbahtım. Efendiler, bugün Bursa’da akan hûn-ı masum, hûn-ı ismet, yalnız bizim Kâbe-i Millimiz’de dökülmekle kalmıyor. Bizim her şeyimizden mukaddes olan atalarımızı, kız kardeşlerimizi muhafaza etmek için hayatımızda çalıştığımız mukaddes şeyler pâmâl-i ihtiras oluyor. Bunun için biz Bolşevik olacağız, icap ederse Çinli olacağız ve illa yaşayacağız. Bursa fecayiini bütün kuvvetimizle bağırmalıyız. Köylerimizi, şehirlerimizi, obalarımıza kadar bağırmalıyız. Bizim Millî Kabemiz olan Bursa, ecdadımızın makberlerini havi olan Bursa, beyaz mabedlerimizi havi olan Bursa, yeşil Bursa, bugün mülevves ayaklarla ezilmiştir. Yunan ayakları altında ezilmiştir. Bu ağır fecayi intikam ve mücadele hislerimizi takviye edecektir. Bir millet sonuna kadar mücadele ettikçe ve bilhas-
11 Safa Salmangazlı, “Taceddin Dergâhı ve Bursa”, Bülbülün Şarkısı Mehmet Akif Kitabı, Editörler: Mustafa Kara-Bilal Kemikli – 1. Basım: Haziran 2007, Osmangazi Belediyesi Yerel Gündem 21- sayfa 46 12 Nâzım Yücelt, “Bursa nasıl işgal edildi ve nasıl kurtuldu?” Tarihte Bursa, Naşiri: Zeki Mumcu, Ankara Kitabevi 1948-sayfa 54 13 Yılmaz Akkılıç, age. sayfa 400 14 Tarihçilerimizden Ziya Şakir (1883-1959), Bursa’nın en uzun süreli gazetesi olan Ertuğrul’un başyazarıdır. 1914’ten 1920 yılına kadar mezkûr gazeteyi yönetir. Ziya Şakir, İzmir’in işgâlini takip eden aylarda 17 Mayıs 1920’de “Hoş Geldiniz Büyük Kahramanlar” adıyla bir makale kaleme alır. Ve der ki: “... İzmir’de ilk Yunan silah şenaati patladığı, ilk masum İslam kızının ırz ve namusu heng edildiği zaman, makberlerinden titreyen Osman ile Orhan ve bu iki kahraman hakanın ruhu pervaz ederek İzmir ufuklarına uçmuş, ve orada kahramanların ruhlarına temesssül etmişti. Tam bir seneden beri o melun ve muhteris haydut hükümetinin bir seyli huruşan gibi Olimpos sahillerinden döktüğü şenaat ve şekavet dağlarına yalnız sıtkı bütün imanlarıyla, yalnız Allah ve imandan aldığı kudretle, yalnız emdiği sütün damarlarındaki kanın saffet ve asaletinden aldığı kuvvetle karşı koyan bu kahramanlar, bugün Osman ile Orhan’ın bu iki hakanın cennetmekânın evlatlığına hak kazanmaktan doğan bir gurur ile onların türbe-i celadeti önünde bulunuyorlar...” Ziya Şakir, Bursa’yı İki Gün İdare Eden Eşkıya Püskülsüz İsmail, Ekim 2012, Akıl Fikir Yayınları-sayfa 180
74
‘ALLAH CÜMLENİZİ UĞRAMIŞ OLDUĞUMUZ DERTTEN KORUSUN’
Mehmet Asım da şöyle der: “Keza, Yunanlılar Bursa’yı tahliye ettikleri sırada Demirtaş istasyonu civarındaki hapishaneyi ve buradaki
yüzlerce esiri diri diri yakmışlardır. Faciadan sonra Bursa’da bulunan ecnebiler tarafından yanık insan iskeletlerinden müteşekkil enkazın fotoğrafı alınmıştır.” Resmî vesikalara göre şehirde 15 bin 977 ev ve bina yakılıp yıkılır. Yazarın dikkat çektiği bir başka husus tek taraflı bir bilgi sunmamak olduğundan işgal sırasındaki yazılı kaynakları da gözler önüne serer. İşte, Bursa Askerî Kumandanı A. Çalakopolos tarafından dönemin Hakikat Gazetesi’nde 19 Ağustos 1922 tarihinde yayımlanan emir bildiri: “Şimendifer hatları o civarda bulunan köyler ahalisi tarafından mahvolduğu görülüyor. Bu sebepten dolayı yolları mahvedenler veyahut bu namlarda bulunanlar yakalanılarak hemen mahallelerinde öldürülmesini emrediyorum. Bu hususta memurların yalnız telakkisi kâfidir. Muhakeme edilmeksizin mahvolan yollara yakın olan köyler mahvedilecektir.”17
‘YEŞİL BURSA AL SANCAĞINA KAVUŞTU’ Bursa, nihayet 11 Eylül 1922 tarihinde, 2 sene 2 ay 2 gün sonra düşman işgalinden kurtulur. Aynı gün Ankara’ya şu telgraf çekilir: “Yeşil Bursa al sancağına kavuştu.”18 Beyaz güvercinlerini gökyüzüne hediye eden Bursalılar, sabahlara kadar kurtuluş bayramı yapar. (Bu arada şehri kurtaran III. Kolordu Komutanı Şükrü Naili Paşa’yı, kahraman Mehmetçikleri ve Uludağ Milis Kuvvetleri Derneği’ni rahmetle yâd edelim.) Hemen ertesi gün ‘Millî Hatip’imiz Hamdullah Suphi Tanrıöver, Bursa’nın istirdadı münasebetiyle TBMM eski binası önünde nutuk atar: “Ben Bursa’yı bilirim. Kaç defa camilerinde, türbelerinde uzun uzadıya dalgın saatler geçirdim.
18 Derleyip yazan: Selim Kemal Keydul, “Kurtuluş Anıları”, Yeşil Bursa’nın Kara Günleri, 1. Baskı: Ocak 1998, Özsan Ofset Matbaacılık-sayfa 262
16 Yrd. Doç. Dr. Orhan Hülagü, age., sayfa 201
20 Arif Hikmet Bursa Seyahati, Günümüz Diline Çeviren: Nezaket Özdemir, Birinci Basım: Eylül 2008, Sentez Yayıncılık-sayfa 54/55
| Ekim 2017 | Sayı 24
Kurtuluştan bir ay sonra da yani 11 Ekim 1922’de Mudanya’da ateşkes antlaşması imza edilir. Bu mütareke, Osmanlı İmparatorluğu’nun hukuken bittiğinin resmidir. (Şehrin tevafuku: Osmanlı, bu topraklarda kuruldu ve yine burada nihayete erdi.) Bursa’nın yeniden Türklerin eline geçmesi memlekette sevinçle karşılanır. İstanbul’dan bir grup öğretmen ilk başkente gelerek; bir nevi şükran ziyaretinde bulunurlar. Yer Tophane’deki Osmangazi Türbesi’dir. Büyük Reşid Paşa Müdürü Fevzi Bey ile Mahmud Şevket Paşa Okulu Müdürü İmamüddin Bey’in elinde, Fetih suresine göndermede bulunan ‘İnna Fetehna’ yazılı bir levha vardır. Cemiyet yönetim kurulu üyelerinden Hacı Tahir Efendi, bu büyük Sultanın türbesinde dindar ve görkemli bir konuşma yapar. (Bu, aynı zamanda Sofokles’in konuşmasının rövanşıdır. SA) Binlerce kişinin derin sessizliği içinde, Sultan Osman’ın ruhunu bulmuş gibi korku ve heyecanla karışmış bir ruh hali içinde “Ulu Hakan” diye söze başlar: “Senin şu dakikada dirilmiş, sandukandan çıkmış, iri siyah şahane gözlerinle bize baktığını hissediyorum. Sana İstanbul’dan, temiz ruhuna selam, ruhuna Fatihalar getirdiğimiz için yiğit çehrende bir tebessüm görüyorum. Çehrende sakin, yumuşak, sevecen, nurlu bir mana var. Anlıyorum ki, bugünkü evlatlarını affetmişsin. Onlar senin evlatların olmaya hak kazanmışlar, onlardan rızanı esirgememişsin. Büyük hakanım, milletin çok acı çekti, çok acı günler geçirdi. Senin mübarek türben, dini bir yapıya hürmeti bile bilmeyecek kadar alçak olan düşman tarafından çiğnendiği zaman emin ol ki, itimat et ki, senin birer mezarın olan kalplerimizde çiğnenmiş gibi acı duydular. Burada gezinen sefil çizme adımlarını bizim kalplerimizden de geçirmiş gibi, orayı kapanmayan bir yara gibi kanattı. Bu hareket Allah’a dokundu Aziz Sultan, bu hareket Allah’a dokundu. Çünkü sen nurdan bir adamdın.20
17 Halide Edib, Yakup Kadri, Falih Rıfkı, Mehmet Asım, İzmir’den Bursa’ya, Atlas Kitabevi 1974- sayfa 132
15 Dönemin ne kadar dehşetengiz olduğunu, birincil kişilerin ağızlarından duymak isteyenler bakınız: Doç. Dr. Saime Yüceer, Tanıkların Anlatılarıyla Bursa Tarihi (Sözlü Tarih Arşivi 1919-1938), Bursa 2005, Uludağ Üniversitesi Yayınları
BURSA’DA ZAMAN
İçinde atalarımızın uyuduğu topraklarından yeşil dumanlar gibi tüten servilikleriyle üstüne daima bir ay ışığı vurmuş gibi bembeyaz duran minareleriyle, Bursa da şimdi bayram yapıyor. Sabahlara kadar su sesleri içinde uyuyan Bursa, çamlarının, dede çınarlarının dallarında deniz hışırtıları eksik olmayan Bursa... İlkbahar olunca, ovalarına şafaklar devrilmiş gibi, gelincik bulutlarıyla taraf taraf kızaran, tuştan Bursa... Şimdi gözyaşları içinde kurtuluş bayramını yapıyor.”19
19 Hamdullah Suphi Tanrıöver, Dağ Yolu I, “Bursa’nın İstirdadı Münasebetiyle”, Hazırlayan: Fethi Tevetoğlu, Ankara 2000, T.C. Kültür Bakanlığı 1000 Temel Eser-sayfa 157
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
75
araştırma / Tirilye Günlüğü / Cihan Taşan
Cihan Taşan
Tirilye Günlüğü
Tirilye, bugüne kadar birçok yerde yazıldı, çizildi, anlatıldı. Özellikle şu son on yılda ulusal basının ilgisine mazhar oldu. Ben bu yazımda Tirilye’de gidilecek mekânlar ya da gezilecek yerleri değil, bir Tirilyeli olarak kendi tarihimi anlatacağım sizlere.
Babam, 1951 Tirilye doğumludur. Fatih (Hagios Stephanos Kilisesi) Camisi’nin güneyinde kalan, Yavuz Sultan Selim tarafından yaptırıldığı rivayet edilen Avlulu Hamam’ın hemen karşısındaki evde dünyaya gelmiş. Babası Nuri Efendi, 1924 tarihinde yine aynı evde dünyaya gelenlerden ve nahiyenin postane müdürü olması nedeniyle Postacı Nuri Efendi olarak anılmıştır. Tirilye ’de meşhurdur, kimse adıyla çağırılmaz, illa ki herkesin bir lakabı vardır. Laf aramızda babamın lakabı da yaramazlığı ve hareketliliği nedeniyle “cin” olmuştur.
görkemli yapılarından. Mübadeleden sonra 1924 yılında Kazım Karabekir tarafından öksüz ve yetim çocukların okuması amacıyla Darü’l-Eytam Okulu olarak hizmete açılmıştır. 1928’den sonra bina önce beş sınıflı yataklı bölge okulu, sonraları yatılı kısmı kaldırılarak gündüzlü ilkokul olarak işlev görmüştür. Üst katta ilkokul, alt katta ise ortaokul eğitimi verilmiştir.
Babam Taş Mektep’e 1958 yılında başlamış. Haşarılıktan 2 yıl ikmale kalarak 1968’de okulu bitirmiş. Hocalarından bahseder hep bize, Bir asrı geçkin sürebugünkü hocaları dir Tirilyeliyiz. Babayererek -çok kalimın babaannesi de teliydi onlar- der. 1887 tarihinde yine Ortaokulda gördüğü aynı evde doğanlarFransızca derslerini dan lokman hekim bugün dahi hatırlar, Emine Hanım. Babam bizlere sık sık anlatır. evde her zaman Geceleri hocaları küçük cam şişelerde evleri gezer, öğrenilaçların olduğunu, cileri evde mi değil rahatsızlık yaşayanmi, gezmeye mi gitti ların sabah akşam diye kontrol ederlerkapılarını çaldığını miş. Yani anlayacasöylerdi. Şifacı olarak ğız 7/24 öğrencilik 1959 Taş Mektep Yılları- Kızılay Kolu Başkanı anılırmış. Dönelim varmış o zamanlar. babamın hikâyesine. Yaz ayları gelince her okul çıkışı eve gitmeden önce deniz. Tabii o zamanlar kız denizi, erkek denizi TAŞ MEKTEP YILLARI ayrı. Bugün, tarihi Çamlık Kahvesi’nin alt tarafında kalan kısım erkek denizi, Trilyalı 4 katlı Taş Mektep, Tirilye’de doğan ve Otel’in ön kısmı da kız denizi. Ayrıca Kıbrıs Yunanistan’da eğitim gördükten sonra Eski Cumhurbaşkanı Başpiskopos Makarimetropolit olarak geri dönen Chrisostomos os’un da eğitim aldığı papaz okulu bu Taş tarafından Neo Klasik tarzda 1904-1909’da Mekteptir. yılları arasında inşa ettirilmiş, Tirilye’nin en İzzet Keribar
76
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
77
araştırma / Tirilye Günlüğü / Cihan Taşan
HEY GİDİ TİRİLYESPOR Lise yıllarının vazgeçilmezi, yüzmenin yanında elbette futbol. Babam, henüz ortaokuldayken 1965’te Tirilyespor’da futbolculuk hayatına başlar. Bursa Amatör 1. Ligi’nde mücadele ediyor o sıra Tirilyespor. O yıllarda futbol anlamında yıldızlaşmış isim babamın takımdaşı İsmail Emil. Babam ile aynı yıllarda Tirilyespor’da futbola başlayan İsmail Emil çok geçmeden Bursaspor’un pilot takımı olan Merinosspor’un dikkatini çekmiş ve 1970-71 sezonunda burada başarılı bir sezon geçirerek, kendisine şöhretin kapılarını aralayan adımı atmıştır. Sonraki sene Bursaspor’a transfer olup, bu kulübün efsane kadrosunda yer bulmuş ve takımına 70’li yılların altın dönemini yaşatan en önemli oyunculardan biri olmuştur. Bu takım, ligde ve kupada başarılı sonuçlar alan ve Avrupa kupalarında Bursaspor’u temsil eden takım olarak da hatırlanır bugün.
arı Yıl 1968, Trilye sokakl
sini gösteren Akbay, 1975 yılından itibaren NASA’nın Apollo, Skylab ve Apollo-Soyuz projelerinde üst düzey görevlere getirilir. NASA’da çalışan ilk Türk mühendistir. Ölümüne kadar yaşamını Amerika’da sürdüren Akbay, Tirilye’yi ve ülkesini unutmamıştır. 1996 yılında Ege Serbest Bölgesi ‘de uzay kampı kurma fikrinden bahsederek “Uzay Kampı Türkiye” projesinin temellerini atar. 2000 yılında açılış törenine bizzat katılır ve ilerleyen dönemlerde kampın gelişim ve ilerlemelerini sürekli takip eder. 2003 yılında Amerika’da yaşadığı evinde çıkan bir yangın sonucu köpeğini kurtarmaya
Emil soyadının da aşk dolu ilginç bir hikâyesi vardır. Amcası Ragıp Efendi Milli Mücadele yıllarında yaralı olarak Fransızlarca esir alınmış. Hastanede bir Fransız hemşirenin bakımı ile ölümden kurtulmuş. İsminin “Emilyano” olduğunu öğrendiği bu Fransız hemşireye öyle bir aşk ile vurulmuş ki, Soyadı Kanunu ile aileye soyadı seçerken “Emil”de karar kılmışlar.
Mütareke Binası 197 1
at simi için net mera n ü S . 0 Yıl 196 ı gezinti kakların Trilye so
78
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
üstünde
1923 yılında yapılan Lozan Antlaşması ek protokolü ile Türkiye ile Yunanistan kendi ülkelerinin yurttaşlarını din esası üzerine zorunlu göçe tabi tutunca Girit’te yaşayan Müslümanlar Türkiye’ye mübadil olarak göç etmişlerdir. Kısaca bu mübadelenin Tirilye ile alakadar kısmı hakkında bilgiler sunayım sizlere. Mudanya’ya 1332 aileden oluşan 6463 mübadil göçmen yerleştirilmiş. Bunların bir bölümü Tirilye’de iskan edilmiş olup gelen göçmenlere nüfus sayılarına göre zeytinlik ve dut ağaçları dağıtılmış. Girit’te edindikleri deneyimle kozacılık yapmaya başlamışlar. Hatta sözlü tarih çalışmalarında kendilerinin adadan gelirken dokuma tezgâhlarını da bu topraklara getirdikleri ve yerleştirildikleri alanlarda ipek böcekçiliği yaptıkları öğrenilmiş. Ayrıca yapılan araştırmalarda mübadele öncesi Tirilye’de yaşayan yerli Rumların da burada kozacılık yaptığı belirlenmiş.
İNSANIN HİKÂYESİ Yazımın ana başlığını Tirilye Günlüğü koydum biraz da İvo Andriç’in Travnik Günlüğü’nden mülhem. Belki de ilerleyen yıllarda Birinci Dünya Savaşı’ndan Cumhuriyet’e, tek parti devrinden darbelere uzanan ve kasaba ahalisinin olaylara bakış açısını anlatan bir roman yazılabilir.
ESKİ BİR RUM KASABASINDAN NASA’YA YOLCULUK Bu yazıda amacım çoğunlukla kendi hikâyem üzerinden Tirilye’nin değerlerinden ve isimlerinden söz etmek. Bu isimlerin en başında İsmail Akbay gelir. Kendisi, 1930 yılında Taş Mektep’in karşısındaki çeşmenin yanındaki evde dünyaya gelmiştir. İlk ve orta öğrenimini Taş Mektep’de, lise öğrenimini Bursa Erkek Lisesi ve İstanbul Haydarpaşa Lisesi’nde görür. 1953 yılında ABD’ye gider ve Tennessee Üniversitesi’nde fizik öğrenimine başlar. Dört yıl sonra üstün başarı ile mezun olur. Ünlü roket bilimcisi Dr. Wernher Von Braun, İsmail Akbay’daki cevheri görür ve kendisini Marshall Uzay Merkezi’nde işe aldırır. Burada da yaratıcı zekâsını ve üstün bilgi-
MÜBADELE YILLARI
çalışırken zehirlenerek hayatını kaybeder. Bu hikâyenin en acı fotoğrafı, böyle önemli bir bilim insanın bizim eğitim sistemimizde adı dahi geçmemiş olmasıdır. On beş yıllık öğrenim hayatımda adını bir kere bile duymadım, ta ki 25 yaşında bir Tirilye ziyaretim sırasında evinin önünden geçerken babam hikâyesini anlatana kadar.
Kentlerin, şehirlerin, köylerin tarihi veya hikâyesi değildir asıl olan. Asıl hikâye, insandır; her mekânda, her yörede anlatılan insanın hikâyesidir. Tirilye, yani kelime manası ile “Üç Papaz” ya da “Üç Aziz”. Daha derine insek kim bilir ne hikâyeler, ne yaşamlar çıkar bu zeytini ile İzzet Keribar meşhur, kilisesi, Taş Mektep’i ile görkemli bu kasabadan. Ben ucundan kıyısından duyduğum, gördüğüm kendi hikâyemi anlattım. Tirilye günlüğüne düştüğüm notları aktardım. Tirilye durduğu yerde duruyor ama insanın hikâyesi devam ediyor hâlâ.
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
79
araştırma / Bursa’nın Yapılı Çevresinin oluşumunda; Kadın Eli / Engin Yenal
Engin Yenal
Osmanlı Kenti Bursa’nın Oluşumunda;
Kadın Eli Tüm Osmanlı kentlerinde olduğu gibi Bursa’da da devlet, -bazı altyapısal etkinlikler dışındaKentsel Yapılı Çevre’nin oluşturulmasını kişilere bırakmıştır. Bu kişiler, çoğunluğu oluşturan “Reaya” ve seçkin azınlık “Askeri” gibi iki ayrı sosyal grubun üyeleridir. Askeriler, Sultan ve Hanedan üyelerinin yanısıra; üst düzey yöneticileri: “Ehl-i örf”, “Ehl-i İlim”, “Sadat” ve “Tarikat erbabı” olan kişilerden oluşmaktadır. Kentlerde üretim ve ticaretin de gerçekleşeceği Yapılı Çevre’nin oluşumu da askeri çevrenin tekelci sayılabilecek girişimlerine bırakılmıştır. Şeriat kavramlarına göre bu etkinlikler genellikle “Hayrat” deyimi ile tanımlanmaktadır. “Hayır” kavramı Kur’an ve diğer hadislerde Selçuk Hatun mescidi - Bursa kişilerin maddi fedakarlıklarda bulunmasını, servetlerini toplum yarar ve çıkarlarına kullanarak toplumsal dayanışmanın sağlanmasını ön görmektedir. Bunun da vakıf kurumunun ortaya çıkarak kentsel yapısal etkinliklerin düzenlenmesine yol açtığı söylenebilir.
Devlet Hatun türbesi-Bursa 80
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Toplumun değişik katmanlarında servet sahibi olabilen kişiler(çoğunlukla Hanedan üyeleri ve yakınları ile Ehl-i örf) birikimlerini dinsel kural ve kavramlar içinde, gene toplum yararına kullanma amaçlarını vakıf kurumunun aracılığı ile gerçekleştirebilmektedirler.
Bursa’da XV. ve XVI. yüzyıllarda “Selatin” külliyeleri ve yapıları dışında gerçekleşen tüm yapısal etkinliklerin büyük bir bölümünü; Sultanların eşleri ve kızlarının (veya Hanedan’a yakın kişilerin) yüklendikleri görülmektedir. (Hanedan üyelerinin Yıldırım Bayezid’in oğlu Ertuğrul Çelebi dışında; buyük çoğunluğu kadındır.) Bu olgu vakıf kurucuları ile, gerçekleşmesi istenen vakıf işlevleri boyutlarında da görülmektedir. Vakıf kurucusu Hanedan üyesi bir kadının servet edinmesinin ilk aşamasında birtakım tarımsal nitelikli taşınmazlar kendisine Sultan tarafından(babası, kardeşi veya yeğenleri) “Temlik” edilmektedir. Kırsal gelirlerle edinilen servete “Mukataa”lardan sağlanan gelir de katılarak; kurulan vakıflarda belirlenen koşullarla kamu yararına olan yapılaşma gercekleştirilmektedir. Bursa’nın XV. yüzyıl ilk çeyreğinde ekonomik açıdan hayli geliştiği, ticaretle uğraşan kişilerin servetlerinin de o oranda arttığı katıldıkları yapısal etkinliklerle belirginleşmektedir. Bu dönemde ortaya çıkan önemli olgu servet birikiminin sadece üst sınıfların tekelinde olmadığı, bazı özel girişimcilere olanaklar ve görece özgürlükler tanındığıdır. “Hoca” denilen, İran üzerinden gelip ipek ticaBURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
81
araştırma / Bursa’nın Yapılı Çevresinin oluşumunda; Kadın Eli / Engin Yenal
Gülruh Hatun türbesi - Muradiye - Bursa
Duhter i Şeref mescidi - Bursa
retini yapan zengin tüccarlardan otuz kadarının anılan dönemde Bursa’da kapsamlı yapısal etkinliklere katıldıkları bilinmektedir. Veled i Harir (İpekoğlu) ismi ile tanınan Hoca Dursun, Acem Reis de denilen Hoca Bedreddin Mahmut gibi. Kent ölçeğinde yerel üretim ve ticaretle uğraşan bazı esnafın da görece varlıklı oldukları görülmektedir. (1467’de Hacılar Cami’ni yaptıran Bakkal Sinan, 1496’da Tahtakale’de kendi adını taşıyan bir mescid yaptıran Başcı Hacı Sevinç gibi.) Ancak bu kişilerin vakfiyelerinde servet birikimine kişisel katkıda bulunan eş veya kız evlat isimleri yer almamaktadır. Oysa ki Bursa’da kadınların ötedenberi ipek üretiminin tüm aşamalarına katılıp görece servet edindikleri bilinmektedir. (1678 belgelerinde Bursa’da ipek kumaş dokuyan 387 tezgahın 157’sinin kadınlara ait olduğu görülmektedir.)
SULTAN EŞLERİNİN YAPISAL ETKİNLİKLERİ İznik’in 1331’deki fethinden, 1383’deki ölümüne kadar burada yaşamış olan Orhan Bey’in eşi Nilüfer Hatun adına, oğlu I. Murad’ın 1388’de yaptırttığı “İmaret” Osmanlı tarihinde bir sultanın bir kadına adadığı ilk yapı sayılabilir. Nilüfer Hatun’un Bursa’da Hisar’ın Kaplıca kapısı yanında bir tekke, Saltanat Kapısı yanında Darphane mescidini yaptırmasının yanısıra; Bursa ovasından geçen (daha sonraları kendi adıyla anılacak) “Odrys” çayı üstüne bir de köprü 82
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
yaptırdığı bilinmektedir. I. Murad’ın eşi Gülbahar Hatun için 1399’da Bursa’da (daha sonraları Yahşi Bey Mahallesi denilen yerde) yaptırttığı küçük bir külliyeden günümüze erişebilen tek yapı olan türbe; Osmanlı tarihinde Sultan anaları içinde kendi adına adanmış ilk türbe sayılmaktadır. Yıldırım Bayezid’in eşi Devlet Hatun için (günümüzde Meydancık denilen yerde) 1414’de yaptırılan açık türbe Osmanlı mimarlığının erken Bursa döneminin işlevsel biçim arayaşının ilginç bir örneğidir. II. Murad’ın dördüncü eşi ve Fatih Sultan Mehmed’in annesi olan Hüma Hatun(veya Mübarek Hatun) için, 1453’de yapımı tamamlanan Muradiye Külliyesi’nin ilk yapılarından olan türbenin (Hatuniye)1449’da bitirildiği sanılıyor. 1480’lerde yaptırılan, Fatih Sultan Mehmed’in eşlerinden biri olan Gülşah Hatun’un Türbesi ise; külliyenin güney-batı ucunda yer almaktadır. Sekiz eşi olan II. Bayezid’in üç eşinin türbeleri Bursa’da Muradiye Külliyesi’ndedir. Bunlardan birini Bülbül Hatun oğlu Mehmed için1507’de yaptırtmış; kendi de 1515’de buraya gömülmüştür. 527’de yaptırılan II. Bayezid’in eşlerinden Gülruh Hatun’un türbesinin yanındaki diğer bir eşin; Şirin Hatun’un türbesi, külliyenin güney-batısında bulunmaktadır. II. Bayezid’in oğullarından Şehzade Şehinşah’ın eşi Mükrime Hatun için 1515’de yap-
Hafsa Hatun mescidi - Bursa
Nilüfer Hatun İmareti - İznik
Sitti Hatun mescidi - Bursa
tırılan türbe ise gene külliyenin Güney-batısındadır.
başında Hanedan üyeleri(Sultan kızları) gelmektedir.
1553’de idam edilen Kanuni Sultan Süleyman’ın oğlu Şehzade Mustafa için annesi Mah i Devran’ın 1556’da yaptırttığı türbeye kendisi de 1581’de gömülmüştür.
I. Murad’ın kızlarından biri olan (Annesiyle ayni adı taşıyan) Nilüfer Hatun Hisar’ın dışında günümüzde “Pınarbaşı “olarak tanınan kırsal alanın Batı yamacında; 1360’larda “Hıdırlık” olarak adlandırılan küçük bir mescit yaptırmıştır. Eski Türk inançlarına göre: ölümsüzlük sırrına eren iki peygamber: Hızır ve İlyas’ın yılda bir kez Mayıs başında bir araya gelişleri şenliklerle kutlanmaktadır.
Çelebi Sultan Mehmed’in Yeşil Türbe’de gömülü olan beş kızından biri olan Hafsa Hatun, Gökdere üzerindeki Hacı Seyfeddin köprüsüne yakın bir konumda Bursa tipi olarak tanınan (Tek birimli-tek kubbeli ve Revaklı) mescidi ve çeşmeyi 1443’de yaptırmıştır.
Hanedan üyesi olmayan, ama Muradiye Külliyesi’ne gömülen saraylı kadınlardan Gülbahar Hatun (Ebe Hatun)un açık türbesinin 1420’lerden sonra yaptırıldığı sanılıyor. Hatuniye türbesinin arkasındaki açık türbede ise, kimlikleri belirlenemeyen -olasılıkla iki cariyenin- sandukaları bulunmaktadır. Kimlikleri bilinmeyen dört sandukanın bulunduğu, 1390’larda yapıldığı sanılan “3 Hanım kızlar” Türbesi de Muradiye’de Koca Naip Cami haziresinde yer almaktadır. Muradiye Külliyesi’nin yakın çevresinde 1477’de yaptırılan Vezir Hamza Bey külliyesindeki türbelerden biri olan Hamza Bey Eşleri Türbesi; ters T planlı olan zaviyenin son cemaat mahallinin ucuna eklenmiştir. Külliyedeki diğer bir türbe ise II. Bayezid’in kızı Hatice Sultan’ın 1483’de idam edilen eşi Vezir Kara Mustafa Paşa’nındır. Oğlu Bursa Subaşısı Mehmet Bey’in yaptırdığı Hatice Sultan’ın Türbesi ise; Külliyenin içinde olmayıp; güneyde Kükürtlü kaplıca yanında, hayli uzakta ayrı bir konumdadır.
SULTAN KIZLARININ YAPISAL ETKİNLİKLERİ Osmanlı kenti Bursa’nın yapılı çevresinin oluşumuna katkıda bulunan kadınların
Bursa’da türlü kutlamaların yapıldığı bu alan Nilüfer Hatun vakfına bağlıdır ve burada mescidin yanısıra günümüze erişemeyen Zaviye ve Kervansaray da yeralmaktadır. Girişi Doğu’dan olan, minaresi bulunmayan mescit ise günümüze özgünlüğünü yitirerek gelebilmiştir. Yıldırım Bayezid’in kızlarından Hundi Hatun’un, Bursa’nın Yapılı Çevresine olan katkısı ise Buhara’dan göç ederek Bursa’ya yerleşen ve Emir Sultan olarak tanınan ünlü mutasavvıf Şeyh Şemseddin Mehmet ile olan evliliği sonucu ortaya çıkmıştır. Hundi Hatun önceleri bir tevhidhane çevresinde yer alan tekkeye; zamanla cami, medrese, türbe, hamam gibi yapıların eklenmesi ile gerçek bir külliyeye dönüşmesini sağlamıştır. Külliyenin çevresi ise kısa bir süre sonra XV. yüzyıl Bursa’sının en hızlı gelişen, en kalabalık mahallesi olmuştur. Bu olgu Bursa’da uygulanan Osmanlı Kent modelinin, Külliye odaklı gelişmesinin gerçekleşen amacı olarak görülmektedir.
Çelebi Sultan Mehmed’in diğer bir kızı olan Selçuk Hatun(1407-1495)’un ikinci eşi olan Çandaroğlu İbrahim Bey’in 1443’deki ölümünden sonra yerleştiği Bursa’da kurduğu vakıflar aracılığı ile Bursa, Edirne (1451) ve İstanbul(1480’ler)’da hayli kapsamlı yapısal etkinliklere giriştiği görülür. Bu özelliği ile Selçuk Hatun’un tüm Osmanlı Sultan kızları içinde örnek olabileceği söylenebilir. Selçuk Hatun 1450’de Bursa’da Irgandı köprüsü yakınlarında bir konumda bulunan Mescidin yanısıra, günümüze erişemiyen Tabhane ve Sibyan mektebi ile Çatal çeşmeden oluşan küçük bir külliye yaptırır. (Çelebi Mehmed’in iki kızının mescidleri için yakın konumları yeğlemelerini; mescid odaklı mahallelerin oluşumu ile Kentsel Gelişimin sağlanması ön görüsü olduğu söylenebilir.) Selçuk Hatun’un Bursa’da vakfettiği diğer bir yapı ise Nilüfer çayı üzerindeki “Mihraplı Köprü”dür.(1465 ) Selçuk Hatun’un Çandaroğlu İbrahim Bey’den olma tek kızı Hatice Hatun’a (ö: 1502) adanan, Bursa’ya özgü (Tek birimli, tek kubbeli, revaklı) bir mescid; günümüzde Kamberler olarak tanınan alanda yer almaktadır. Muradiye’de annesi Bülbül Hatun’un 1507’de
yaptırdığı türbede yatan II. Bayezid’in oğlu Şehzade Mahmut’un Bursa’ya yerleşmiş olan ailesinden kızı Fatma(veya Hanzade) Sultan Bursa’da bir kaç yapı vakfetmiştir. Bunlar: Hamam(Piremir), yakınlarda restore edilen Medrese(Musa Baba mahallesi), Mescit (Çekirge)dir. (Hançerli Fatma Sultan’n kabri İstanbul’da Eyüp’tedir.) Hanedan üyesi olmayan askeri sınıf/üst düzey yöneticilerinden Kara Timurtaş’ın oğlu Oruç Bey’in kızı Sitti Hatun’un 1456’da gene Kamberler’de yaptırdığı küçük külliyenin bütün yapılarının günümüze erişebildiği görülüyor: Bursa’ya özgü mescid’in yakınlarında bulunan Sibyan Mektebi ve çeşme. Yazlık ve kışlık Dershaneli (İki birimli-İki kubbeli) Sibyan Mektebi XV. yüzyıl Sibyan Mekteplerinden günümüze erişen nadir örneklerden biridir.. Sitti Hatun Külliyesi’nin önemli diğer bir özelliği de bir Su Vakfı uygulaması olarak, çeşmesine toplumsal yarar gözetilerek mahalle halkının kullanımı için üç su yolunun bağlanması; üç kuyunun açılmasıdır. Mescid girişindeki kitabede sağlanan suyun vakıf kuralları gereği; özel kullanımının istenmediği belirtilmiştir. Gene Hanedan üyesi olmayan, ancak Fatih Sultan Mehmed’in yakın çevresinde “Musahib” olarak yer alan İlmiye Sınıfı’ndan(alim ve şair) Mevlana Şeref üd din bin Kemal el Kırımi’nin kız kardeşi Şah-i Hatun tarafından 1460’larda yaptırılan mescid zamanla “Şeref’in Kızkardeşi” (veya Duhter i Şeref ) olarak anılır olmuş.. BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
83
araştırma / Bursa’yı Yeniden Anlamak / Prof. İlhan Özkeçeci
Prof. İlhan Özkeçeci / Yıldız Teknik Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakültesi Sanat Bölüm Başkanı
Bursa’yı Yeniden Anlamak “Bursa Cami-i Kebiri’nin (Ulu Cami) dünyada bir misli muhakkak olarak yoktur. Hem müferreh, hem cesimdir. Orta yerindeki kubbenin üstü açık camekandır. Camiin derunu ziyade aydınlıktır. Duvarlarını hattatin-i meşhure-i Osmaniye’nin cesim ve nadide levayihi tezyin eylemiştir. Hutut-ı Osmaniye kaybolsa, insan gidip Cami-i Kebir’de bulabilir.”1 Hüseyin Vassaf
Ebedî payitaht Bursa, Anadolu toprağındaki ilk tescilli başkentimizdir. Bir beylikten devlete doğru giden Osmanlının ilk payitahtıdır Bursa. Türkistan’da kopan fırtınanın büyük değişime tahvil olduğu mübarek mekândır Bursa. Osman bey’in hayali, Orhan Bey’in hediyesi, Sultan Murad-ı Evvel’in, Yıldırım Han’ın, Çelebi Mehmed Bey’in, Sultan Murad-ı Sâni’nin hatırasıdır Bursa. Bu beldeyi bir rüya âlemi yapan Müslüman-Osmanlı ruhu hala ufuklarında saltanatını sürdürür. Selâtin(Sultanlar) silsilesini kalben destekleyen Emir Sultan, Üftâde, Somuncu Baba (Şeyh Hâmid-i Velî) gibi nice mana erlerinin nefesini de kendi vücudunda cem etmiştir Bursa. Neresinden baksak, neresine uzansak kuşatamayacağımız bir yığın kıymeti haznesinde saklayan bu güzel şehir, geçmişte olduğu gibi bugün de güzeldir. Ancak bizler onun geçmişte sahip olduğu güzelliğin bizatihi şahidi olamadığımızdan, sadece kayıtlardan, menkıbelerden ve satırlardan yansıyan medhine kulak veririz. Bizler, bugünün nesli; pek çok dünya gâilesi ile meşgul, aklımızı, fikrimizi günlük haya-
İzzet Keribar
84
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
tın meseleleri ile ilgili ve neredeyse önünü göremeyecek derecede kendini unutan bir nesil. Hâlihazırdaki durumumuzu tavsif edebilecek başka ifade görünmüyor. Yüzyılların Osmanlısını, huzurla, hüzünle, coşkuyla, tefekkürle idrak etmiş olan bu tarihi şehir, Cumhuriyet devrinde de oldukça fırtınalar yaşamış bir memleket köşesi olmalıdır. Sürekli yaşanan göçlere, yanlış şehirleşme politikalarına, sanayileşmenin ezici etkilerine rağmen bu şehir hala tarihi ruhaniyeti taşımağa devam etmektedir. Bir yandan ticaret ve sanayi şehri olurken diğer yandan bir eğitim beldesi olmaya namzet, ziyaretçileriyle kervan yollarının da mühim uğrak yeri olmayı hala sürdürmekte. Buna rağmen kendi kültürel değerlerini koruma konusunda pek de şanslı olamamış, giderek geçen her gün bir kıymetini kaybetmiş de denilebilir. Her şeye rağmen Bursa, ziyaretçilerini günbegün etkilemeğe, tesir altına almağa, hayran bırakmağa devam ediyor. Maruz kaldığı göçlerle sürekli nüfus dengesinin sarsılması, beraberinde artan konut ihtiyacı, ulaşım problemleri, trafik sıkıntıları da günümüz şehrinin önde
gelen meselelerindendir. Bursa’nın manasını kavramak hakikaten ülkemiz insanına düşen mühim bir vazifedir. Sığ turizm tekerlemelerinin ötesinde bu toprağın sahip olduğu maddi ve manevi kültür toplum fertlerince muhakkak tanınmak, bilinmek mecburiyetindedir. Bursa’nın sakinleri olarak duruşumuz neresidir? Bu kutlu şehrin bereketli hatıraları ve kudsi mirasları hepimizin önceliği olmak durumundadır. Tarihin eski sayfalarında yaşanmış pek çok olay ve bugüne intikal edebilmiş nice eser, kültür değeri ortadadır. Bugün her ne kadar kalabalık nüfus ve gündelik hayatın keşmekeşi ile meşgul olsa da asalet mirasına sahip olan bizler vazifemizin idrakinde olmak makamındayız. Fethin ilk günlerinin Osman ve Orhan Gazi Bursa’sından günümüze kadar gelen panoramada; Üftâde’yi, Emir Sultan’ı, Yıldırım Bayezid Han’ı, Somuncu Baba’yı, Süleyman Çelebi’yi, Karagözle Hacivat’ı, Şeyh Küşterî’yi, Sultan Murad-ı Evvel ve Sultan Murad-ı Sâni’yi, Çelebi Sultan Mehmed’i ve daha nice isimsiz kahramanı burada yâd etsek yetmez.
1 Hüseyin Vassaf, Bursa Hatırası, Haz. Mustafa Kara-Bilal Kemikli, Bursa Kitaplığı Seyahatname-Proje koordinatörü Aziz Elbas-Ahmet Erdönmez, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayını, Baskı: Akmat, Bursa 2010, s. 18. BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
85
araştırma / Bursa’nın Yapılı Çevresinin oluşumunda; Kadın Eli / Engin Yenal
ve İstanbul’un payitaht olmasından sonra da önemini hiç kaybetmemiş şanslı beldelerdendir. İlmi, irfanı, ticareti, mahareti ve sanatıyla hakikaten başı çeken merkezlerden birisi olan Bursa, Cumhuriyet döneminde de bu vazgeçilmezliği sürdürmüştür. İkliminin cazibesi, sağlık bahşeden sularıyla, kadim kültürüyle Bursa günümüzün de önde gelen tarih ve kültür mekanlarından birisidir. Bursa’nın Osmanlı tarafından fethi ile birlikte gerçekleşen yerleşimleri bir tarafa bırakacak olursak, Osmanlının son devirleri ve Cumhuriyet devrinde dikkat çekici yerleşimler olmuştur. Ruslara karşı yaşanan 1876 Plevne mağlubiyetinden sonra büyük göçler başlamıştır. Bu bahiste binlerce kişi Rusçuk’tan Bursa’ya gelmiş, yeni yeni mahalleler kurulmuştur buna Kazan’dan, Kırım’dan, Kafkasya’dan gelenleri de ilave ettiğinizde bir hayli yekun ortaya çıkar.2 Lozan antlaşması gereği Trakya ile yaşanılan nüfus mübadeleleri, 1950 sonrasında Rusların Bulgaristan ve Romanya’dan gönderdikleri ırkdaşlarımız da Bursa nüfusuna dahil olmuşlardır. Ayrıca Bursa’daki sanayi bölgelerinin teşekkülü ile orta ve Doğu Anadolu’dan gelen vatandaşlarla Bursa ovası adeta bir gecekondu baskınına uğramıştır.3
Bursa Osman Gazi Türbesi
O halde bizlere düşen, bu nezih beldenin havasını teneffüs edip, suyunu içerken Türkiye’ye ve tüm dünyaya Bursa’nın yaşadığı muhteşem sahneleri, kudsi mesajları, sahip olduğu harikulade tabloları iyi tanıyıp ona sahip çıkmaktır. Aynı zamanda bu soylu mirasın varisleri olarak tam bir ağırbaşlılık içinde insanlık âlemine misal olmak, örnek olmaktır. Bütün bu pencerelerden bakıldığında Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin, beldenin kültür dünyasını mirasını korumak konusundaki yükü oldukça ağır olduğunu söylemek gerekiyor. Buna, bir belediyenin yapması gereken rutin şehircilik işlerini de ilave ettiğinizde bu yük daha da ağırlaşacaktır. Büyükşehir Belediyesi’nin yakın zamanlarda gerçekleştirdiği kültürel reformasyon çalışmaları buna birer misaldir. Bunlardan birisi olan Muradiye türbeleri projesi, planlanıp uzman ekipler kurduktan sonra hayata geçirilen, -belki yıllarca müdahalede gecikilmiş, ihmale uğramış olan- ecdat yâdigârı bu mekanların yeniden
İzzet Keribar
vatanın evlatlarıyla buluşmasına vesile olan önemli bir harekettir. Bunlar gibi hizmet bekleyen daha çok eserimiz olmakla birlikte, Muradiye türbelerinin titiz çalışmaların bir sonucu olarak hayata döndürülmesi bizleri ziyadesiyle memnun etmektedir. Bu babda; tarihe not düşen türbeleri, mezar taşları ile ayrı bir yerde duran Osmanlı mezar kültürü, tüm dünyayı kıskandıracak belgeler marifetiyle insanlığa seslenmektedir. Ve manalı bir beytin ifadesiyle: “Er oldur ki koya dünyada bir eser, Esersiz kişinin yerinde yeller eser.”
ŞEHRE MANA YÜKLEMEK Şimdilerde “Kent”, “Kentli olmak”, “Kentin Kültürü” gibi tabirlerle “Şehir” kelimesinin yerine ikame edildiği görülen “Kent” sözü gerçek anlamda bir şehri ne kadar ifade eder? Avrupalı anlamda bir kentin ifadesi; sanayisiyle, teknolojisiyle ve sosyolojisi
ile açıklanabilir. Yüzyıllardır, aydınlanma, reform ve iktidar mücadelesi sürdüren Avrupa’nın bu bahisteki çabaları ayrı bir formatta değerlendirilmelidir. Bize gelindiğinde sosyolojik hiç bir olgunun batı ile mukayese edilemeyeceği, tamamen farklı dinamiklerle gelişen bir yapıda olduğu kendiliğinden ortaya çıkar. Zaten yüzyıllardır ülkemizin batılılaşma çabaları da bunu göstermiyor mu? Aynı zamanda inanç farklılıklarının dünya görüşlerini tamamen etkilediği bir noktada benzerlikten, aynılıktan söz edilemez. Bu sebeple bizim sosyal hayatımız, şehirleşmemiz, kültür değerlerine yaklaşımımız da batıdan tamamen farklı yönde seyreder. Bu farklılık aynı zamanda batının ve bizim sanat anlayışlarımızda açıkça görülür. Bursa, İslam dünyasının önemli şehirlerinden birisi olmak hasebiyle, geçmiş dönemlerde bir cazibe merkezi olmuş, pek çok nüfusu nefsinde toplamıştır. Edirne’nin fethine kadar bizzat başkent olan, Edirne
Cumhuriyet döneminde Türkiye’nin birçok yerinde olduğu gibi Bursa’da da vakıf malları üzerinde birtakım resmi tasarruflar olmuş ve bu sayede, büyük ölçüde vakıf mekanlar şahıslar satılmış veya yeni yeni tesis edilen bazı kurumlara verilmiştir.4 Bunlar arasında, Cumhuriyetin ilk yıllarında Bursa genelinde yapılan; dini mekânların spor kulüplerine verilmesi hususu da dikkat çekicidir. 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunundan sonra 30 Kasım 1925 tarihinde kabul edilen 677 sayılı “Tekke ve zaviyeler ile türbelerin seddine ve türbedarlar ile bazı unvanların men ve ilgasına dair kanun”la birlikte Bursa’da çeşitli dini mekânlar bazı spor kulüplerine verilmiştir. Sadece sosyal kaygılarla faaliyet gösterdiği farz edilen tekke, türbe ve zaviyelerin manevi şahsiyetlerine bakılmaksızın kapatılması ve adeta bunlara eşdeğer görülen spor faaliyetlerinin bu manevi alanlara alternatif olarak kabul edilmesi düşüncesini anlayamıyoruz. Sportif faaliyetler, fertlerin sağlıklı ve aktif olmasını temin edecek faaliyetleri içine alır.
İzzet Keribar
Ancak temelinde inancın, İslam’ın manevi dinamikleri ve temel kaidelerinin yer aldığı tekke, zaviye gibi mekânların durumu çok daha farklıdır ve eşdeğer görülemez. Her ne kadar toplumsal ve kurumsal işleyiş olarak bazı eksiklikleri ve zafiyetleri olsa bile bu gibi kurumlar yüzyıllardır Türk milletinin ruh dünyasının ana omurgalarını teşkil etmekte idiler. Buradan nice değerli insan yetişerek Türk dünyasının bereketli fetihlerini gerçekleştirmiştir. Burada da o dönemlerde bilinçsizce yapılan batılılaşma endişesi taşıyan, Avrupalı gibi görünme kaygısını sergileyen davranışları görebiliyoruz. Benzer uygulamalar Avrupa toplumunda yapılabilir mi? Herhangi dini motif veya kutsal konusunda birtakım keyfi uygulamalarda bulunabilir mi? Tabii ki hayır. Hal böyle iken Türk kültür ve inanç dünyası hakkında bu kabil uygulamalar kabul edilebilir mi?
eden değerleriyle Bursa, yine ayrı bir dünya, nev-i şahsına münhasır bir başka âlemdir. Mimari eserleriyle, tabii güzellikleriyle, kültür dünyasıyla Bursa bizden ihtimam ve hürmet bekliyor. O yüzden bu bereketli beldeye gereken itibarı kazandırmak içim çalışalım. Şehre estetik dokunuşlarla fark oluşturalım. Bu elbette heyecan verici ve güzel bir gelişmedir. Fakat bunu gerçekleştirirken çok hassas ve titiz bir çalışma yürütmenin kesinlikle elzem olduğunu da belirtelim. Gerçekten bu tarihi beldenin ele alınacak, hizmet verilecek birçok köşesi, bucağı mevcut. Hem kültürel mirasın iyi bir şekilde korunması, hem dünyanın yeni şartları çerçevesinde gerçekleştirilecek hizmetler ve hem de bunlar arasında estetik ve sanatın gerçek anlamda bu şehre kazandırılması bir gerekliliktir.
BURSA’YA KAZANDIRMAK İSTEDİKLERİMİZ
TÜRBELER VE MURADİYE
Bursa’yı düşünüp, ona yeni kıyafetler tasarlarken bir soru soralım: “Osmanlı’yı bütün eserleriyle çıkartırsanız Bursa’dan geriye ne kalır?”. Bu sorunun cevabı nasıl verilir bilemiyoruz. Her ne kadar birçok değerini kaybetmiş dahi olsa bugün bize intikal
Muradiye türbelerine has denilebilecek, bazılarının içi toprak dolu mermer sandukaların ilk uygulandığı türbelerden birisinin II. Murad türbesi olması gerekiyor. Tabiilikleri, sadelikleri ve şirin görünüşleri ile üzerlerinde çimlerin yeşerdiği bu sandukalar türbelere sakin ve ruhani bir hava kazandı-
2 Kâzım Baykal, Bursa ve Anıtları, 3. Baskı, Türkiye Anıt-Çevre-Turizm Değerlerini Koruma Vakfı Yayını, Basım Yeri: Hakimiyet Tesisleri, 1993, s. 23. 3 Kâzım Baykal, Bursa ve Anıtları, 3. Baskı, Türkiye Anıt-Çevre-Turizm Değerlerini Koruma Vakfı Yayını, Basım Yeri: Hakimiyet Tesisleri, 1993, s. 23. 4 İsmail Kemal Kemankaş, “Mabetler Spor Kulüplerine Nasıl Verildi?” Bursa’da Zaman, Bursa Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, Baskı: Salmat Basım, Ankara, Nisan 2017, sayı: 22, s. 53.
86
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
87
araştırma / Bursa’nın Yapılı Çevresinin oluşumunda; Kadın Eli / Engin Yenal
rır ve içlerinde sakladıkları, bütün ömürleri mücadele içinde geçmiş insanların fırtınalı hayatlarını unutturup huzur bahşederler.5 Osmanlı erken devri eserleri türbelerle birlikte göz önünde tutulunca taş, tuğla, çini ve sırlı tuğla, keramik, malakâri, alçı ve stuko, kalemişi ve ahşap gibi süslemenin bütün nevilerinin uygulandığı ve bazı kollarda klasik devrin olgunluğuna erişildiği görülür. Sultanlara ve hanedan mensuplarına ait olmak bakımından, zamanın diğer şahsiyetlerinden daha zengin ve daha gösterişli olmaları beklenen hanedan türbeleri sade ve mütevazidirler. Bugün, ilk yapılarında yer aldığına kesin gözü ile baktığımız kalemişi süslemeleri saymazsak, tezyinatın Gülçiçek Hatun Türbesi’nde taş-tuğla duvar rozetlerine ve alınlık süslemelerine, Yıldırım Türbesi’nde, plastik bir görünüm kazanan baklavalı kuşağa, Devlet Hatun Türbesi’nde yivli kubbeye, sütun başlıklarına ve temiz mermer işçiliğine, Hatuniye Türbesi’nde kubbe göbeğinde günümüze kadar ulaşabilmiş kalemişine, II. Murad Türbesinde
muhteşem ahşap saçağa, Alaeddin Türbesi’nde mukarnaslı tromplara ve Saraylılar Türbesi’nde kemerleri çevreleyen testere dişlerine inhisar ettiği söylenebilir. Yeşil Türbe, büyüklüğü ve cesametiyle de diğerlerinden ayrılır ve bir istisna teşkil eder.6 2014 ve 2016 yıllarında Bursa’ya yapmış olduğum ziyaretlerde Muradiye Külliyesi’ndeki faaliyetleri çok daha yakından tanımak fırsatını buldum. Her iki seyahatte de Büyükşehir Belediyesi yetkililerinden Sayın Saffet Yılmaz ve Sayın Aziz Elbas’ın değerli destek ve yardımlarını gördüm. 2014 ziyaretimizde ayrıca Yeşil Türbe ve camii, Yıldırım Camii ve diğer merkezleri de ziyaret etmek, incelemelerde bulunmak imkânım oldu. O zamanda türbelerin restorasyonu henüz tamamlanmamıştı. 2016 yılında ise tamamlanan külliyeyi son haliyle görmek mümkün oldu. Bu incelemelerimizde asistan Rabia hanımın bize refakati çok yararlı oldu. Büyükşehir Belediyesi sadece bu türbeleri başarılı bir şekilde restore etmekle kalmayıp külliyenin girişini de bir
nizam içerisine alıp ziyaretçilere kolaylık sağlamıştır. Görevliler saygılı bir şekilde ziyaretçileri aydınlatma, yönlendirmekte ve bu mübarek mekân tam bir huzur ve güven içerisinde ziyaret edilmektedir. Şehzade Mustafa ve Cem Sultan Türbesi, kuzeyinde mermer bir revak bulunan taş ve tuğla sıraları ile örülmüş altıgen gövdenin yine altıgen kenarlı bir kasnağa oturan, kurşun kaplı kubbeyle örtülü bir yapıdır. Muradiye türbeleri içinde en zengin süslemeye sahip ve bunu koruyabilmiş yegâne türbedir. Mekânın duvarları zeminden itibaren 2.35 m. yüksekliğe kadar firuze ve lacivert renkli altıgen formlu çinilerle kaplıdır. Duvarlar, üstte ve pencerelerin etrafında rumi ve helezonlu dallardan müteşekkil bordür çinileriyle sınırlandırılmıştır. Duvarların çini kaplamalardan arta kalan yerleri, kemerler, alınlıklar, köşelikler, kasnak ve kubbe çok zengin bir şekilde ve parlak renklerle süslenmiştir. Üst sıra pencereleri ihtiva eden kemer dolgularının iki yanında farklı biçimdeki vazolardan çıkan stilize
çizgisinde yorumlar içerir. Bursa’yı estetikle buluşturmak adına yapılacak bu tür uygulamalardan nasıl yararlanılır bilemiyorum. Eğer heykel yapılacaksa, bunun iyi etüt edilmiş güçlü projeler sonucu ortaya çıkarılması, temel estetik değerlerden beslenmesi ve her birinin de bulunduğu mekânda adeta bir abide gibi yıllarca topluma mesaj vermesi beklenir.
serviler yükselir. Kemer üzengileri hizasında müsenna hatla sülüs kelime-i tevhid ve ayetler yazılıdır. Bunun dışında türbe iç mekânında çok sayıda ve değişik kompozisyonlarda sülüs ile küçük boyutlarda kufi yazılar mevcuttur. Muradiye külliyesinde bulunan başta Sultan II. Murad türbesi olmak üzere sayıdaki türbenin son birkaç yılda büyük gayretlerle gerçekleştirilen restorasyon faaliyetleri takdire şayandır. Bu eserleri yeniden kültür hayatımıza kazandıran Bursa Büyükşehir Belediyesinin son dönemlerde müzeciliğe ciddi biçimde ağırlık verdiğini söyleyebiliriz. Bu husus ilgili çevrelerce yakından takip edilmektedir. Bu çerçevede; Merinos Tekstil Sanayi, Merinos Enerji, Bursa Göç Tarihi, Bursa Vakıf Kültürü, Bursa İpek ve Kılıç Kalkan Evi müzeleri sayılabilir. Bursa Sağlık Tarihi, Bursa Bıçakları, Bursa’da Yaşam Kültürü, Bursa Tarım Tarihi, Hüsnü Züber Evi Ahşap Sanatları Elyazmaları, Kur’an müzeleri de yapımına devam edilen müzelerdendir. Bundan başka köylere de müze kurma çalışmaları sürdürülmektedir.7
Yine kentin sanatla bağlantısını kurmak adına Büyükşehir Belediyesi sanat ekiplerinin ortaya koydukları (muhtelif tekniklerde yapılmış) sanat panolarının ise daha cazip ve etkileyici olabileceğini düşünüyoruz. Tarihten, sağlam kültür birikiminden gelen milli çizgilerin estetik yorumlarla şehrin değişik mekânlarına tatbik edilmesi etkili olacaktır. Aslında yaşadığımız çevreyi kendi karakteristik ve özgün hatlarıyla tanzim etmek daha anlamlı bir yaklaşımdır. Bizim de bu anlayıştan hareketle Yıldız Teknik Üniversitesi’nin bazı birimlerinde uyguladığımız projeler bulunmaktadır. Burada amaç; genç sanatçı neslin kendi kültürel çizgilerini zamanın ruhuna göre yorumlayarak yeni tasarımlar yapması ve bunlarla evrensel dünyaya güçlü, olgun mesajlar vermesi de çok değerli bir harekettir.
Yıldız Teknik Üniversitesi Yıldız Oditoryum’da yer alan seramik projenin renkli tasarımı (Prof. İlhan Özkeçeci-2012)
KENTE ESTETİK DOKUNUŞ Tarihi bir şehir olarak Bursa’nın bugününe katkı yapmayı düşünen bazı çalışmaları izlemekteyiz. Kamusal sanat olarak vasıflandırılabilecek bazı uygulamalarla insanların sanat kavramını yeniden hayatlarına dâhil edebilecekleri düşünülmektedir. Bu düşünce ile şehrin muhtelif merkezlerine “kent heykelleri” adıyla bir kısım heykeller yerleştirilmiştir. Gündelik hayatı estetik kılmak maksaSosyal mekanlara uygulanabilecek bir pano tasarımı dıyla; “kitap okuyan”, keman ça(Prof. İlhan Özkeçeci-2017) lan”, “kuş besleyen” gibi temalarla Türk toplumuna farklı mesajlar verilmek istenmektedir.8 Ancak (heykel figürünün ve bu tarz te(turistik amaçlı olarak değerlendirilebimaların bizim kültürümüzden gelmediğini lecek) anlık performans şeklinde sunulan ve zaten pek çok orijinal örneklerinin de canlı heykelleri de bu çerçevede sayabiliriz. Avrupa’da bulunduğunu kaydetmek gerekiyor. Ayrıca bugün yine aynı coğrafyalardaki Heykel üç boyutlu bir sanattır ve kendi Şehzade Mustafa ve Cem Sultan Türbesi’nin iç mekan görünümü (restorasyon sonrası)
Kaynakça Hüseyin Vassaf, Bursa Hatırası, Haz. Mustafa Kara-Bilal Kemikli, Bursa Kitaplığı Seyahatname-Proje koordinatörü Aziz Elbas-Ahmet Erdönmez, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayını, Baskı: Akmat, Bursa 2010. Baykal, Kâzım Bursa ve Anıtları, 3. Baskı, Türkiye Anıt-Çevre-Turizm Değerlerini Koruma Vakfı Yayını, Basım Yeri: Hakimiyet Tesisleri, 1993. Kemankaş, İsmail Kemal, “Mabetler Spor Kulüplerine Nasıl Verildi?” Bursa’da Zaman, Bursa Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, Baskı: Salmat Basım, Ankara, Nisan 2017, sayı: 22. Önkal, Hakkı Osmanlı Hanedan Türbeleri, Kültür Bakanlığı Yayını, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1992. Erdönmez, Ahmet Ö., “Bursa’da Müzeciliğe Yeni Bakış Açısı”, Bursa’da Zaman, Bursa Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, Baskı: Salmat Basım, Ankara, Nisan 2017, sayı: 22. Ünlü, Hatice, “Şehre Estetik Bakış”, Bursa’da Zaman, Bursa Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, Baskı: Salmat Basım, Ankara, Nisan 2017, sayı: 22.
İzzet Keribar
7 Ahmet Ö. Erdönmez, “Bursa’da Müzeciliğe Yeni Bakış Açısı”, Bursa’da Zaman, Bursa Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, Baskı: Salmat Basım, Ankara, Nisan 2017, sayı: 22, s. 75. 6 Hakkı Önkal, Osmanlı Hanedan Türbeleri, Kültür Bakanlığı Yayını, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1992, s. 1.
88
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
8 Hatice Ünlü, “Şehre Estetik Bakış”, Bursa’da Zaman, Bursa Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, Baskı: Salmat Basım, Ankara, Nisan 2017, sayı: 22, s. 90-95.BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
89
araştırma / Bursa’nın Simgesi Ahmet Vefik Paşa Bursa Devlet Tiyatrosu Nasıl Açıldı? / Uğur Ozan Özen
Uğur Ozan Özen / Tiyatro Tarihi Araştırmacısı
Bursa’nın Simgesi
Ahmet Vefik Paşa Bursa Devlet Tiyatrosu Nasıl Açıldı? Herhangi bir tiyatro tarihi kitabını açtığınız zaman Bursa’da batı tarzı tiyatronun 1879 yılında açıldığı, bânisinin Ahmet Vefik Paşa olduğu yazılıdır. Sonra sahnelenen oyunlardan ve 1882 yılında tiyatronun kapandığından bahsedilir. Buraya kadar sorun yok.
yaptırdığı tiyatroda sahnelenmez. Çünkü o yıllarda Bursa’da oyun sahneleyecek kumpanya yoktur. Tiyatro, İstanbul’dan Bursa’ya turne yapan Aleksanyan Efendi Kumpanyası, Mardiros Minakyan Kumpanyası, Komik Hasan Efendi’nin Hayalhâne-i Osmanî gibi kumpanyalar için birkaç günlüğüne açılır.
Tiyatroyla hemhal olanlar Ahmet Vefik Paşa Bursa Devlet Tiyatrosu’nun 28 Eylül 1957’de dönemin Bursa Valisi İhsan Sabri Çağlayangil’in desteği, Muhsin Ertuğrul’un önderliğinde turne sahnesi olarak açıldığını ve 1971 yılından sonra yerleşik kadroyla faaliyete başladığını bilir. İyi güzel.
Tiyatro 1916 yılında “bakımsızlıktan” çöker. Şaşırmayın; tâ 1879 yılından beri elden geçirilmemiştir. Çok değil birkaç yıl sonra imparatorluk yıkılacak, yeni devlet kurulacaktır. 1920’li, 1930’lu yıllar toz duman arasında geçer. Ahmet Vefik Paşa ve bânisi olduğu tiyatro unutulur. 1940’lı yıllardan itibaren yeniden hatırlanmaya başlanır. Üç kişi hatırlanması için çaba sarf eder; Namdar Karatay, Edip Rüştü Akyürek ve Reşat Nuri Güntekin.
AHMET VEFİK PAŞA Bursa’nın dışındaki hiçbir devlet tiyatrosunun önünde bir kişinin adı yazmaz; İstanbul, Ankara, İzmir, Adana... Ahmet Vefik Paşa 1882 yılında soruşturma açılarak Bursa Valiliği görevinden uzaklaştırıldıktan sonra tiyatro kapatılır. Bir süre Islahhane olarak kullanılır. Kapandıktan 8 sene sonra yeniden açılır ve tiyatro olarak kullanılmaya başlanır. Ahmet Vefik Paşa’dan sonra Ferâizcizâde Mehmet Şâkir tiyatroya kıymet ve her şeyden önemlisi emek verir. Elinden geldiğince oyunlar yazar. Ancak bu oyunların hiçbiri Ahmet Vefik Paşa’nın 90
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
HATIRLANMAK Namdar Karatay 1941 yılının sonunda Halkevi’nin yayın organı Uludağ dergisinde önemli bir makale kaleme alır. Makalenin başlığı Eski Bursa’nın Kayboluşu’dur. Kamuoyuna şu soruyu yönetir: “Vefik Paşa’nın açtığı tiyatro nerde idi ve nasıl bir bina idi?” Tiyatronun kapatılmasının üzerinden 59, yıkılmasının üzerinden 25 yıl geçmiştir. Tiyatronun yeri Atatürk heykelinin karşısındaki Ziraat Bankası’nın olduğu alandaydı. Bursa Halkevi ise Ziraat Bankası’nın çok değil sadece 20 adım
ilerisindedir. Hafıza öyle bir silinmiştir ki, tiyatronun yeri unutulup gitmiştir. Tiyatronun açıldığı gün olan 28 Eylül 1957’de Edip Rüştü Akyürek Yeni Ant gazetesinde önemli bir makale yayımlar. Makalesinde Bursa Belediye Başkanı olduğu yıllarda Bursa Şehir Tiyatrosu’nun açılması için Muhsin Ertuğrul’a 16 İlkteşrin 1943’te mektup yazdığını belirtir. Tarih önemlidir: 1943. Makaleden anladığım kadarıyla Edip Rüştü Akyürek Muhsin Ertuğrul’a iki mektup gönderir, Muhsin Ertuğrul da bir mektupla cevap verir. Bu üç mektup büyük ölçüde belediyenin arşivindedir. Mektuplar bir gün ortaya çıkartılıp yayımlanırsa birçok yeni bilginin ortaya çıkacağına inanıyorum. Neyse. Konuya dönelim. Makale de tiyatronun oyun sahneleyeceği yerin adı belirtilmez. Sadece sinema kelimesi geçer. 1940’lı yıllarda oyun sahnelendiğini bildiğim iki sinema var: Zevk Sineması (sonraki adı İstanbul) ve Tayyare Sineması. Makale de sinema olarak bahsedilen yerin Tayyare Sineması olma ihtimali yüksektir. Çünkü tiyatroya elverişli tek sinema salonudur. Devam edelim. Muhsin Ertuğrul mektubu cevapsız bırakmaz. Bazı sorular yöneltir. Edip Rüştü Akyürek Muhsin Ertuğrul’a şu cevabı verdiğini yazar: “Eğer kurulursa Bursa şehri tiyatrosuna bu hakikati en evvel en iyi anlayan büyük adamın Ahmet Vefik Paşa’nın
ismini vermek düşüncesindeyiz demiştim.” Edip Rüştü Akyürek bütçe hazırlayıp Belediye Meclisi’ne sunar. Makalede “teklif ettiğim bütçeyi Belediye Meclisi’nden de geçirmek nasip olmadı” der. Eğer meclis bütçeyi kabul etseydi Bursa’nın tiyatro tarihi değişecekti. Olmadı. Reşat Nuri Güntekin ise Cumhuriyet Gazetesi’nde 27 Aralık 1950’de yayımladığı makalesinde Edip Rüştü Akyürek’ten sonra tiyatronun adının Ahmet Vefik Paşa’nın adını verilmesini dile getiren ikinci kişidir: “Ben bu şehirde meselâ Türk tiyatrosunun atası Ahmet Vefik Paşa adına kurulacak bir tiyatronun, nüfusunun verebileceği şüpheye rağmen, muvaffak olmasını asla ümidsiz görmemekteyim.” (Güntekin, 1976: 457)
ÖNCE HAYAL EDİLDİ Muhsin Ertuğrul İnsan ve Tiyatro Üzerine “Gördüklerim” adlı kitabında belirttiğine göre Devlet Tiyatrosu Genel Müdürlüğü’ne verilen bütçeyi Ankara’nın nüfusuna oranla “çoğumsadığı” için Bursa, İzmir, Adana ve Konya’da sürekli oyun sahnelenecek tiyatrolar açmayı plânladığını yazar. Kitabında herhangi bir tarih belirtmez. Devlet Tiyatroları’na 1954 yılında ikinci kere genel müdür olduktan sonra bu düşüncenin ortaya çıktığını düşünüyorum. Bu fikrini Bursa’da “sözüne inandığı birkaç kişiye” açar. Kendisine şu cevap verilir: “Burası çok mütaassıp bir muhittir, burada tiyatroya rağbet gösteren, iltifat eden bulunmaz, emeğinize zahmetinize yazık olacak. O kadar ki İstanbul’dan buraya en sevilen sanatçı geldiği zaman bile bir oyunu ancak bir gece doldurur, ikinci gece yarı salon önünde oynar!” Tiyatro açıldıktan sonra “Bir oyun iki ay arka arkaya oynanıyor ve tıklım tıklım seyirciyle doluyor” der. Daha sonra “aynı sözüne inanılır insan” Muhsin Ertuğrul’a şunu söyler: “Gözlerime inanamıyorum, akşamlara kadar Ulu Cami’de ibadet eden nice eşraf gördüm ki geceleri eşleriyle beraber tiyatroda temsil
seyrediyorlardı. Âdeta tiyatronun tiryakisi olmuşlardı.” Muhsin Ertuğrul Bursa’da tiyatronun açılmasını bu kadar kısa şekilde özetler. O günden bu günde Bursa’da tiyatronun olmamasının veya çevre şehirlere oranla gelişmemesinin nedeni şehrin “mutaassıp” özelliği olarak açıklanır. Yukarıda Reşat Nuri Güntekin’den alıntıladığım sözde şu cümleye dikkat çekmek istiyorum: “nüfusunun verebileceği şüpheye rağmen”. Aslında şehrin “mutaassıp” olması tiyatronun olmasını veya gelişmesini engelleyen bir unsur değildir. 1957 yılından önce Bursa’da şehir veya devlet tiyatrosunun olmamasının nedenini iki alıntıyla açıklamak istiyorum. İlk tarih 30 Mart 1953’tür. Hâkimiyet Milletindir gazetesinde Nâzım Yücelt tarafından Bursa ve Tiyatro başlıklı makale yayımlanır: “Belediyenin buna yanaşmamasının sebepleri aşikârdır. Bir defa; Tayyare sineması tiyatro olarak işletilirse sinema binasından aldığı kirayı kaybedecek. Sonra da sinemadan aldığı yüzde 25 ilâ 70 geliri elinden kaçıracak. Tiyatro olunca bu vergi yüzde on olarak tahsil edilecek. Tiyatro kurmak için bir sermaye tahsis edecek. İşte bu külfetlerden dolayı biz Bursalılar tiyatrodan mahrum kalıyoruz.” Yani ilk sebep paradır. İkinci tarih 11 Ekim 1953’tür. Hâkimiyet Milletindir gazetesinde Çalakalem takma adıyla yazı kaleme alan Fahir Komman’ın “Şehir Tiyatrosu” başlıklı yazısını okuyalım: “Bursa gibi tarih boyunca sanatın her şubesinde eşsiz kıymetler yetiştirmiş bir şehirde bugüne kadar bir tiyatro kurulamayışı sadece hazindir. Bu kuraklığa bakarak ben bir gün toplanıp, bir gün dağılan Halkevlerinin o eski amatör temsil kollarını bile arıyorum. Bu vazife herkesten evvel belediyeye düşen bir hizmettir, belediye meclisinin yeni sene bütçesini yaparken bu noksanı düşünmesi ve “Bursa Şehir Tiyatrosu” için bir tahsisat kabul etmesini temenni ederim. Eğer bana, vaktiyle Bursa Konservatuarının bir çekirdeği
olarak kurulan eski Müzik Evi için bazı “ukalayı zamane” efendilerimizin dedikleri gibi “lağım yapılmadan konservatuar ve şehir tiyatrosu yapılamaz” diyecekler bulunuyorsa, işte o zaman bu memleketin münevverlerine meydanlarda toplanıp hüngür hüngür ağlamak düşer.” İkinci sebep ise yerel yöneticilerin tiyatroyu öncelikli görmemesidir. Peki parasızlığa ve yerel yöneticilere rağmen tiyatro nasıl açıldı?
NASIL AÇILDI? Güzel soru. Yıl yıl anlatayım. Yıl 1955. Hâkimiyet Milletindir gazetesinin 25 Ocak 1955 tarihli sayısında Bursa’ya müjdeli bir haber verilir: “Bursa nihayet tiyatroya kavuşuyor”. Yeni Ant gazetesinin 22 Haziran 1955 tarihli sayısında Devlet Tiyatroları’nın Milli Eğitim Bakanlığı’na rapor verdiği belirtilir. Raporda Bursa, İzmir, Adana ve Erzurum’da tiyatro kurulması için 1955 yılında rapor hazırlattığı ve adı geçen şehirlerde tiyatro kurulması için elverişli binaların tespit edildiği bildirilir. Genel Müdür Muhsin Ertuğrul 1955 yılında Bursa’ya gelir. İncelemenin sonucu olarak “tespit edilen bazı binaları, kanuni mecburiyet karşısında tahliye edilemediği için” der ve bir sonraki yıla işaret ederek devam eder: “bina tedariki ehemmiyetle ele alınacak ve tiyatro derhal kurulacaktır”. Bu haber üzerine Yeni Ant gazetesinin 11 Ağustos 1955 tarihli sayısında “elde mevcut büyük imkânlara rağmen tiyatro kurulamaması Bursalılar arasında haklı bir memnuniyetsizlik yaratmıştır. Bir ihtiyaç haline gelen tiyatronun önümüzdeki sene için de faaliyete geçmesi alâka ile beklenmektedir” denilerek sitem edilir. Herkesin aklında “sadece tiyatroya tahsis edilmiş bir salon” vardır. İşin en zor kısmı da budur. Sadrettin Çanga Bursa’da Tiyatro başlıklı yazısında salon yokluğuna çözüm yolu bulmaya çalışır: “Dün bizim gazete, Bursa’da şehir tiyatrosunun bu yıl açılamayacağı yazıyordu. Münasip bir binanın bulunamayışı tiyatro isteğimizi BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
91
araştırma / Bursa’nın Simgesi Ahmet Vefik Paşa Bursa Devlet Tiyatrosu Nasıl Açıldı? / Uğur Ozan Özen
muayyen olmayan bir zamana tehir etmiştir. Hâlbuki artan nüfusu ve turizm diyarı olan şehrimizde, bir tiyatronun bulunamayışı en mühim sayılan noksanlıklardan biridir. İçimiz burkularak bunu tarif ediyoruz. Bana kalırsa, şehir tiyatrosunu böyle geniş tutmaktansa, İstanbul’da Küçük Sahne tipinde bir teşekkül ile işe başlamak daha hayırlıdır. Şehrimizde küçük salonlar vardır. Meselâ, bazı okulların salonlarından ve bunlar olmadığı takdirde küçük bir tiyatro haline getirilmesi mümkün olabilecek depolardan istifade edilebilir. İlerde mükemmel bir binaya sahip olduğumuz zaman hiç olmazsa sahnemiz olgunlaşır. Tiyatroda asıl büyük kazanç budur.
Sadrettin Çanga yazısının devamında okulların sahneleyeceği oyunlardan bahseder. Bu öneri kabul görmez ise bir başka yol önerir: “Bir başka yolda, belediyenin vilâyetle işbirliği yaparak kadrosu az, küçük bir şehir tiyatrosu kurmasıdır. Türkiye’nin dördüncü derece bir şehrinde tiyatronun kurulması gayreti zannederim, pek imkânsız değildir. Tiyatro ihtiyacımızı valimize buradan istida ediyoruz” Tiyatronun açılması için İstanbul Şehir Tiyatrosu oyuncusu İ. Galip Arcan 19 Nisan 1956’da Bursa’ya gelir. Yeni Ant gazete-
Meğer Halkevleri temsil kollarının bu şehirde uzun yıllar tiyatro ihtiyacımızı nisbeten gidermiş olduklarını şimdi daha iyi idrak ediyor ve öyle teşekkülleri arıyoruz.” (Yeni Ant, 12 Ağustos 1955)
“Elbette isterim”.
İki gün sonra yani 6 Ekim 1956’da Yeni Ant gazetesinde tiyatronun kurulması için gazeteye mektupların gönderildiği haberi yer alır. Bu durum Vali İhsan Sabri Çağlayangil’i harekete geçirir.
“Siz tiyatro binasını yaparsanız, biz de sürekli temsiller veririz. Bursa’da tiyatro açarız”. Kendilerine söz verdim. Muhsin Ertuğrul ve Gökçer’in bana coşku veren bu teklifini hemen benimsedim. (Cılızoğlu, 2007, s. 78) 1956 yılı gelir. Şubat ayının 19’unda Yeni Ant gazetesinde Sadrettin Çanga kaleme aldığı Tiyatro İhtiyacımız başlıklı yazısında valiye bu işten vazgeçilmeyeceğini açıkça dile getirir:
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
“Tayyare sineması salonun ideal bir tiyatro binası olarak kabul eden M. Ertuğrul’un burası üzerinde ısrarla durmuş olduğunu işitmekteyiz. Bu arada Marmara sineması elverişsiz görülmüş ve Saray sinemasının salonundan istifade düşünülmüştür. Hattâ biz birini daha ilave edelim. Yeni sinema binası da göz önünde tutulmalıdır.”
“Binaaleyh, Tayyare Sineması salonu sevdasından vazgeçerek şöyle daha küçük bir salon teminini düşünelim. Hem, küçükten büyüğe doğru gitmekte fayda vardır… Tiyatroya tahsisi düşünülen binaların mukavele müddetlerinin hitamını beklemek mecburiyetinde kalınması Tiyatromuzu geciktiren sebeplerdendir.” (Yeni Ant, 4 Ekim 1956)
“Bursa Valisiyim. Muhsin Ertuğrul ve Cüneyt Gökçer geldiler. Muhsin Ertuğrul, Devlet Tiyatrosu Genel Müdürü. Dedi ki: ‘Burası, Padişahlık döneminde Molière’in tiyatro adaptasyonlarını aslından güzel yaptığı, Ahmet Vefik Paşa’nın eserlerini oynattığı bir il. Sizin vali olduğunuz dönemde bir tiyatro yapılmasını sanırım siz de istersiniz.’
92
1956 yılının Ekim ayında mevzu hangi sinemanın tiyatroya dönüştürüleceğidir: Tayyare, Saray, Marmara, Yeni Sineması mı? Sadrettin Çanga Tiyatromuza Salon başlıklı yazısında Muhsin Ertuğrul’un Tayyare Sineması’nı istediğini belirtir. Marmara Sineması ise tiyatro için elverişsiz görülür:
Yazısının sonunda önce küçük salonda oyun sahnelenmesini daha sonra büyük salona geçilmesini önerir:
Dönemin Bursa Valisi İhsan Sabri Çağlayangil 1955 yılında yapılan bu görüşmeyi anılarında anlatır:
“Gene Sayın Çağlayangil’in gayretine bakıyoruz. Hatta kendileri ile buradan bir taahhüde girişmeğe taraftarız. Onu, Bursa’da bir tiyatro kurmadıkça, bu mevzuda rahat bırakmayacağız. Biliyoruz ki, kendileri de ayni arzu ve duygu içerisindeler. Tiyatronun maddi ve manevi birçok külfetleri olacaktır. Bursa’da bu külfetleri karşılayabilecek bir muhitin mevcudiyeti biraz düşündürücüdür. Ama, bu düşüncelerin ilk adımı atmamıza engel olmaması kanaatindeyiz.”
adı altındaki bu topluluklar, vatandaşlar tarafından büyük rağbet görmüşlerdi. Bu arada Bursalıların senelerden beri beklediği tiyatro mevzuu da bir hayal olmaktan çıkacak ve hizmete girecektir.”
sinin 19 Nisan 1956 tarihli sayısında yer alan haberde Bursalılara sadece tiyatronun açılacağı umudu verilir. Umut tiyatroseverin ekmeğidir. “Bursa’da tiyatro kurulması için Milli Eğitim Bakanlığından istenilen tahsisât ayrılmış fakat geçen sene bina tamirinde güçlük çekildiği için iş tahakkuk safhasına intikal etmemiştir… İstanbul ve Ankara’dan sonra İzmir’de daha sonra kurulan şehir tiyatrosu
Hâkimiyet Milletindir gazetesinin 2 Kasım 1956 tarihli sayısında kamuoyuna tiyatro çevrilecek sinemanın bulunduğu haberi verilir. Daha önce tiyatro için elverişsiz görülen, Halkevi binasının giriş katında inşa edilen ancak temsil kolunun oyun sahneleyemediği, 1951 yılından beri sinema olarak faaliyet gösteren ve hazineye ait olan “müştemilâtı ve eşyası ile birlikte tiyatroya dönüştürülmesi için” Marmara Sineması Devlet Tiyatroları’na devredilir. Yeni Ant Gazetesi’nin 10 Kasım tarihli sayısında Marmara Sineması’nın kiracılarının sinemanın tiyatroya dönüştürülme kararına karşı valiliğe itiraz ettiği haberi yer alır. Valilikten “haftanın muayyen günlerinde tiyatro oynatılmasını, diğer günlerde film göstermeleri için” izin isterler ancak bu istekleri reddedilir. Hâkimiyet Milletindir gazetesinin 11 Kasım tarihli sayısında ise “Bursa’nın bir tiyatroya kavuşacağı haberi
halk arasında alâka ve memnunlukla karşılanmıştır” denir. Düşe kalka 1957 yılına geldik. Salona karar verildi. Ancak daha önemli bir problem vardır: Para. Dikkatli okurlarımız birkaç sayfa önce makalede Muhsin Ertuğrul Devlet Tiyatrosu’na ayrılan bütçeyi çok gördüğünü ve Ankara’nın dışında birçok tiyatro açmayı plânladığını hatırlayacaktır. 1957 yılına kadar bu para buhar olup gitti. 1957 yılında yeniden para bulmak gerekiyor.
PARA PARA PARA Para herkes için ihtiyaçtır, ancak tiyatrocular daha bir ihtiyaçtır. Milli Eğitim Bakanlığı sinemanın tadilât ve onarımı için 200 bin liraya ihtiyaç olduğunu valiliğe bildirir. Bursa Belediyesi elli bin lira, Bursa Valiliği ise yirmi bin lira ayırır. (Hâkimiyet Milletindir, 26-27 Aralık 1956, 4 Ocak 1957) Geriye yüz otuz bin kalır. Ancak dönemin Bursa Valisi İhsan Sabri Çağlayangil anılarında tiyatro için gereken paranın dört yüz elli bin lira olduğunu ve Bursa Belediye bütçesinden elli bin değil yüz bin lira ayrıldığını, ayrıca İl Özel İdaresi’nin yetmiş beş bin lirayı “zar zor” ayırabildiğini söyler. İhsan Sabri Çağlayangil’in paranın kalan kısmını bulmak için tek umudu Adnan Menderes’dir. Demokrat Parti İl Başkanı Hayri Terzioğlu tiyatroya karşı çıkarak, İhsan Sabri Çağlayangil’i Başbakan Adnan Menderes’e şikâyet eder. Bunun üzerine Adnan Menderes, İhsan Sabri Çağlayangil’i telefonla arar. Aralarında şu konuşma geçer:
Yapı Kredi Bankası, o tarihte Celâl Bayar’ın Umurbey’deki evini onartıyordu. Bu işle de ben meşgul oluyordum. Bankanın Genel Müdürü Kâzım Taşkent’le sık sık biraraya geliyorduk. Bir gün ona tiyatrodan söz ettim. Bana, gereken her türlü yardımı yapacağını vaat etti. Sözünde durdu. Tiyatroyu bitirdik.” Aynı günlerde Celal Bayar’ın Umurbey Köyü’ndeki evinin onarımını Yapı Kredi Bankası yapar. Bu nedenle Kâzım Taşkent ile İhsan Sabri Çağlayangil sık sık görüşürler. Bu görüşmelerin sonunda İhsan Sabri Çağlayangil Kâzım Taşkent’ten tiyatronun bitmesi için önce söz ardından da para alır. (Cılızoğlu, 2007: 79-80 ve Hâkimiyet, 17 Ekim 1989) Ancak dönemin Bursa gazetelerinde bu görüşmeyle ilgili olarak bilgiye rastlamadığımı belirtmek istiyorum. İl Genel Meclisi’nin kararıyla yardım derneklerine 40 bin lira verilmesine, bu paranın 25 bin lirası Arel Konservatuarı aracılığıyla tiyatronun açılması için harcanmasına karar verilir. (Yeni Ant, 10-11-17 Ocak 1957) 19 Haziran 1957 tarihli Yeni Ant gazetesinde sinemanın tiyatroya dönüştürülmesi için toplamda 500 bin lira harcanacağı açıklanır. Burada bir konuya değinmek istiyorum. 2009 yılında Genel Müdürlük arşivinde yaptığım araştırmada sinemadan tiyatroya dönüştürülmeye ne kadar para harcandığıyla ilgili herhangi bir belge bulamadım. Bir gün bu belge çıkarsa gazeteler ve İhsan Sabri Çağlayangil’in anılarında yer alan bilgilerle karşılaştırılıp doğru bilgiye ulaşılması en büyük dileğimdir.
“Sen ne yapıyormuşsun Çağlayangil?” “Ne yapıyormuşum efendim?” “Tiyatro yapıyormuşsun” “Yapıyorum efendim” “Sen o işten vazgeç. Başka işler yap!” “Mesela ne gibi işler yapayım Sayın Başbakanım?” “Ne bileyim yol yap. Okul yap. Cami yap. Çeşme yap” Çağlayangil’e kulak verelim; Durumu anlamıştım. Parti örgütü bana pek aktaramadıkları karşı çıkışlarını Başbakan’a iletmişlerdi. Ben gülerek Sayın Menderes’e şu yanıtı verdim: Siz okul yapacak, cami yapacak, çeşme yapacak vali çok bulursunuz. Ama tiyatro yapacak valiyi pek bulamazsınız. Bırakınız, müsaade ediniz de bu girişimimi tamamlayayım. Kızdı, “Beş para yardım etmem” dedi. Ben de, “sizden para istemem” cevabını verdim.. Menderes’in telefonundan sonra olaylar gelişti. Kâzım Taşkent imdada yetişti.
SON BEŞ AY Yeni Ant gazetesinin 6 Mayıs 1957 tarihli sayısında bir gün önceki gelişmeler anlatılır: “Devlet Tiyatroları Umum Müdürü Ertuğrul Muhsin ile Devlet Tiyatrosu sanatkârlarından Ragıp Haykır 5 Mayıs’da öğle üzeri otomobille Ankara’dan şehrimize gelmişlerdir. Ertuğrul Muhsin ve Ragıp Haykır, öğleden sonra Muhsin ve (Bursa Devlet Tiyatrosu Müdürü) Ragıp Haykır, öğleden sonra Vali İ. Sabri Çağlayangil’i ziyaret ederek önümüzdeki mevsim şehrimizde faaliyete geçecek tiyatro mevzuunu görüşmüşlerdir. Ertuğrul Muhsin’le dün görüştük bize şunları söyledi: “Bildiğiniz gibi hükümet Devlet Tiyatroları Bölge Tiyatrosundan birisinin de Bursa’da açılmasına karar vermiştir. Bursa Bölge Tiyatrosu önümüzdeki mevsimde Marmara temsillerine başlayacaktır. Bursa’ya Marmara Sinemasında yapılacak tadili ve kadro meselesini görüşmek üzere geldik. Ben bugün Vali ile görüştükten sonra İstanbul’a gideceğim Arkadaşım Ragıp Haykır birkaç gün daha Bursa’da kalarak bu mevzuda tetkiklerde bulunacaktır. Bölge Ti-
yatrosunun diğer şehirlere nazaran sanatsever Bursa halkı tarafından alaka ile karşılanacağından emin bulunmaktayız. Onun için Bursa’ya icab eden ehemmiyeti vermekteyiz. Vali Çağlıyangil bu mevzuda bize çok yardım etmekte ve Bursa Tiyatrosunun kusursuz olmasını istemektedir. Diğer taraftan öğrendiğimize göre Marmara Sineması Temmuz ayı içinde tahliye ettirilerek tadiline hemen başlanacaktır.”
AHMET VEFİK PAŞA’NIN BÜSTÜ Bu arada birinin aklına Ahmet Vefik Paşa’nın büstünü yaptırmak gelir. Büstün yapılması için Heykeltıraşlık Bölümü Profesörü Nusret Sumara’ya başvurulur. (Gazetede adı yanlış yazılmış olabilir. Büstü Nusret Suman’ın yaptığını düşünüyorum.) 6 Haziran 1957’de büstün yapımı biter, ancak kaidesi tamamlanıncaya kadar Bursa Ticaret Odası’na konulur. Aynı günlerde büstün Ahmet Vefik Paşa’ya benzemediği hakkında söylenti çıkar. Yapılan inceleme sonucunda “hakikaten” benzemediği anlaşılır. (Yeni Ant, 8 Haziran 1957) Aynı günlerde Ankara–Bursa Karayolu üzerine, “Yeşil Bursa’ya Gider, Bursa Kaplıcalarına ve Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu’na Gider” tabelaları asılır. (Yeni Ant, 10 Haziran 1957) Tiyatro Bursa’nın simgelerinden biri olur. Bu arada büstle ilgili tartışma devam eder. Büstün Ahmet Vefik Paşa’ya “benzememesi ve sanat bakımından Yunanî olması” nedeniyle yeniden yapılması için heykeltıraşla tekrar temasa geçileceği açıklanır. (Hâkimiyet Milletindir, 22 Haziran 1957) Bursa Devlet Tiyatrosu’nun fuayesinde bulunan Ahmet Vefik Paşa’nın büstü yukarıda bahsettiğim büst mü, yoksa yeniden yaptırılan büst mü? Elimizdeki yetersiz bilgilerle bu soruya cevap veremiyorum. Devlet Tiyatroları Genel Müdürü ve Başrejisörü Muhsin Ertuğrul ile aktör Ragıp Haykır ‘açılacak tiyatro işi ile meşgul olmak üzere’ Mayıs ayının 13’ünde ikinci kere Bursa’ya gelir. Onların gelişiyle birlikte sinemanın kiracılarına sinemayı tahliye etmeleri için tebligat yapılır. İhsan Sabri Çağlayangil’in Yeni Ant gazetesinin 14 Mayıs 1957 tarihli sayısında tiyatronun açılacağı tarihi açıklar: 1 Ekim. “Devlet Tiyatrosunun perdesini 1 Ekimde açacağız. Tiyatronun yapılışı için vilayetimizde yapılacak para yardımı Devlet Tiyatrosunun emrine verilmiştir. Marmara Sinemasında tadilata bu hafta içinde başlanacaktır. Bu müddet zarfında sinema devam edecek, iç taraflarda tadilata başlanacağı zaman sinema tamamen kaldırılacaktır.” 1957 yılının Mayıs ayının sonlarına doğru “Ahmet Vefik Paşa Devlet Tiyatrosu İnşaat Komisyonu” oluşturulur. Komisyonda yer alan BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
93
araştırma / Bursa’nın Simgesi Ahmet Vefik Paşa Bursa Devlet Tiyatrosu Nasıl Açıldı? / Uğur Ozan Özen
kişiler: Hüsamettin Arkan, Ragıp Haykır ve Refik Tilkicioğlu’dur. Sahnenin nasıl tadil edileceği tespit edilir. (Hâkimiyet Milletindir, 28 Mayıs 1957) Bursa Devlet Tiyatrosu Müdürü Ragıp Haykır “tadil ve tefrişi işine nezaret etmek” için Avrupa seyahatini erteler. (Hâkimiyet Milletindir, 18 Haziran 1957) 19 Temmuz 1957’de İl Bayındırlık Müdürlüğü’nde Tiyatro İnşaat Komisyonu toplanır. Marmara Sineması’nda yapılacak tadilât işi müteahhit Süleyman Yeral, Fahri Kutluay ve Mustafa Güçyiğit’e ihale edilir. Sinema gösterimleri devam ederken soyunma odaları yapılır. Marmara Sineması’nın tahliyesinin 10 Ağustos’ta başlaması plânlanır. (Hâkimiyet Milletindir, 20 Temmuz 1957) Tahliyeye 13 Ağustos’ta başlanabilir. Önce sahne kısmında tâdilat yapılır. Daha sonra diğer kısımlara geçilir. Marmara Sineması’nın salonu ve sahne kısmının tanzim ve tâdilinin 15 Eylül’e kadar bitirilmesi plânlanır. (Hâkimiyet Milletindir, 15 Ağustos 1957)
de katılmasıyla toplantı yapılır. (Yeni Ant, 7 Ağustos 1957) Daha önce 1 Ekim günü olarak plânlanan açılışın tarihi 26 Eylül olarak değiştirilir. Açılış için biletler bastırılır. (Hâkimiyet Milletindir, 20 Ağustos 1957) Tiyatronun tadilâtı yetiştirilemeyince açılış tarihi iki gün daha ertelenir. Yeni Ant gazetesinin 19 Haziran 1957 tarihli sayısında tiyatronun 750 koltukla açılacağı haberi yer alır. Peki bu 750 sayısı nasıl ortaya çıktı? 1960’lı yıllarda faaliyet gösteren Bursa Oda Tiyatrosu’nun oyuncusu Ümran Küçüksiler ve eşiyle 14 Mayıs 2016’da Mahfel’de görüşmüştüm. Marmara Sineması’nın tiyatroya dönüştürülmeden önceki halini anlatmıştı.
Tiyatronun açılmasına sadece iki ay kaldı. Salon tahsisi ve para bulma sorunu nihayet bitti. 6 Ağustos’ta tiyatronun açılış hazırlıkları için Bursa Valisi İhsan Sabri Çağlayangil başkanlığında İl Milli Eğitim Müdürü Hüsamettin Akyan, Bursa Devlet Tiyatrosu Müdürü Ragıp Haykır ile İl Bayındırlık Müdürü’nün 94
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Son cümleden anladığım kadarıyla Milli Eğitim Bakanlığı tiyatronun açılmasına destek vermez. Ancak ortaya çıkan fiili duruma “anlayış” göstermek zorunda kalır.
Tiyatronun açılışı için gazetede “Ankara Büyük Tiyatro, Küçük Tiyatro, Oda Tiyatrosu, Devlet Operası, İstanbul Küçük Sahne, Muammer Karaca ve Dümbüllü Tiyatroları bütün kadroları ile hazır bulunacaktır” denir. (Yeni Ant, 14 Eylül 1957)
“Tiyatro binasının fuayesi, kahve olarak kullanılan sinemanın ön kısmındaki saha olacaktır… Sabaha kadar devam eden gala gecesi düzenlenecektir. Gala gecesi için biletler satışa çıkmıştır. Sümerbank bir bileti 20 bin liraya almıştır. Sadece gala gecesinin 200 bin lira hâsılat getireceği söylenmiştir”.
SON İKİ AY
Açılışa altı gün kala Hâkimiyet Milletindir gazetesinin 22 Eylül 1957 tarihli sayısında yer alan tiyatroyla ilgili habere dikkat çekmek istiyorum. Haberde şöyle denir: “Medenî milletin en büyük ve en başta gelen ihtiyaçlarından biri” ve şu cümleyi dikkatle okuyalım: “Maarif Vekâletinin büyük bir anlayış göstererek kurulmasına karar verdiği.”
Makalenin başında tiyatronun kurulmasının şehrin “mutaassıp” olmasıyla ilgili değil diyerek iki alıntı yapmıştım. İlk sebep para, ikinci sebep ise yerel yöneticilerin tiyatroyu öncelikli görmemesi olduğuna işaret etmiştim. Şimdi üçüncü sebebi de ekleyeyim: Maarif Vekâleti yani Milli Eğitim Bakanlığı.
Yeni Ant gazetesinin 27 Temmuz 1957 tarihli sayısında, tiyatronun dekorasyonu için tamamen Seli fabrikasından ısmarlanan halı ve döşemeler için de İstanbul’dan dekoratör getirildiği bildirilir. Ayrıca şu haber yer alır: “Tiyatro binasının zeminine serilecek halılar ve tiyatronun kapısına asılacak olan ‘Ahmet Vefik Paşa’ yazısı Leon şirketine 21 bin liraya sipariş edilmiştir.” Tiyatronun açılacağı gün kesin olarak belli değildir. Bir taraftan açılış günü plânlanır. Aynı gazetesinin aynı günlü sayısını okuyalım:
Bu arada Yeni Ant gazetesinin 23 Temmuz 1957 tarihli sayısında Marmara Sineması’nın Tan Sineması, 1955 yılında Hayri Küçük ve 1956 yılında Tan Tiyatrosu olarak kullanılan salona taşınacağı ve yeni salonun 200 bin lira harcanarak “lüks bir sinema” haline getirileceğini öğreniyoruz. Bu salon 30 Ekim 1967’de Eğitim Araçları Merkezi Gösteri Salonu’na dönüştürülünceye kadar Yeni Marmara Sineması adıyla faaliyet gösterir. (Haber, 31 Ekim 1967)
itibaren 478 koltuk ve ilave 20 sandalye konulduğunu söylemişti. Tiyatronun 448 koltukla açılması planlandığını ancak açılmadan önce koltuk ilavesi yapıldığını düşünüyorum. Restorasyondan sonraysa 286’sı salonda, 56’sı balkonda olmak üzere 342 kişilik olarak halen kullanılmaktadır.
SON İKİ GÜN
Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu Açılış Proğramı. 28 Eylül 1957 (Deniz Dalkılınç Arşivi)
Marmara Sineması’nın balkonu vardı. Tiyatro haline getirilince de aynı balkon kullanılır. Aradaki fark şudur. Sinema olarak kullanılırken balkonun alt kısmında koltuklar ve localar vardır. Bugün Karagöz perdesinin ve figürlerinin bulunduğu küçük fuaye de sinemaya dahildir. Yani fuaye ile salonu ayıran duvar yoktur o yıllarda. Ayrıca tiyatro haline getirilirken salon küçültülür. 7 Ağustos 1957 tarihli Yeni Ant gazetesinde tiyatronun 448 yeni koltukla açılacağı açıklanır. Ayrıca sıralar arasındaki genişlik ise 80 santim olacaktır. 2006 yılındaki restorasyondan önce 360’ı salonda, 118’i balkonda olmak üzere 478 koltuk, ayrıca salona 20 sandalye ilavesiyle 498 kişilik olarak uzun yıllar kullanılır. Tiyatroya ışıkçı ve müdür yardımcısı olarak uzun yıllar hizmet eden Adnan Açıkdüşünenler ile görüştüğümde 1960’lı yıllardan
Açılışa iki gün kala gazetede yer alan haberi okuyalım: “Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve bakanların geleceği belirtiliyor”. Haberin devamında, “Bursa’nın kültür hayatında mühim bir boşluğu dolduracak olan Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosunun açılış töreninde ve gala gecesine bütün Vekiller, Mebuslar, Müsteşarlar, Ankara, İstanbul ve civar vilâyetler Valileri, Umum Müdürler, Genel Kurmay Başkanı ve daha birçok zevat davet edilmişlerdir”. (Hâkimiyet Milletindir, 27 Eylül 1957) Açılış günü Milli Eğitim Bakanı’nın da geleceği gazetede yer alır. Açılıştan bir gün sonraki gazetede bakanının ve beklenen birçok kişinin gelmediği haberi yer alır. (Yeni Ant, 28-29 Eylül 1957)
28 EYLÜL 1957 Makalenin başından beri neler neler olmadı. Önce hayal kuruldu. Sonrasında hayal suya düştü. Çile çekildi. Umutsuzluğa düşüldü. Vazgeçildi. En sonunda “o gün” geldi: 28 Eylül 1957. 28 Eylül Cumartesi günü sadece tiyatro açılmayacaktır. Mudanya’da Jüt Fabrikası’nın
temeli Adnan Menderes’in “uğurlu elleriyle” atılacak. Ayrıca Mudanya Şükrü Çavuş İlkokulu, Gemlik İskelesi ve Zafer Meydanı’nda yüz dükkân hizmete başlayacaktır. (Hâkimiyet Milletindir ve Milliyet 22 Eylül 1957) Açılıştan sonra Mudanya sefası yapılacaktır: “Açılış merasimine Türkiye’nin tanınmış şahısları davet edildi. Misafirler gece yarısı Mudanya da bir de mehtap gezisine çıkarılacak… İstanbul ve Ankara’dan gelen ve gala gecesine şehrimizden davet edilenler gece saat 24’de tiyatronun bitimi ile Mudanya’ya hareket edecekler ve Ayvalık Vapuru ile sabahın 4 üne kadar devam edecek olan Mudanya mehtap gezisine iştirak edeceklerdir. Gala gecesinin mükemmel olması için bütün hazırlıklar ikmal edilmiş ve davetiyelerin dağıtımı sona ermiştir.” (Yeni Ant, 28 Eylül 1957) Açılış 28 Eylül Cumartesi günü saat: 20.30’da yapılır. Bursa Valisi İhsan Sabri Çağlayangil tiyatronun anahtarını Muhsin Ertuğrul’a, Muhsin Ertuğrul’da Bursa Devlet Tiyatrosu’nun Müdürü Ragıp Haykır’a verir. 29 Eylül 1957 tarihli Yeni Ant gazetesinde açılış haberi yer alır: “Vali İhsan Sabri Çağlayangil yaptığı konuşmada 77 sene evvel Ahmet Vefik Paşa’nın kurduğu bu tiyatronun yeniden canlandığını belirtmiş daha sonra İdil Biret piyano konseri vermiş, müteakiben, sırasıyla Haldun Dormen tiyatrosu Çökme Tehlikesi Var (1 perde) adlı Tennessee Villians’ın eserinden bir perde oynamış, Muammer Karaca da Cibali Karakolu’nun üçüncü perdesini temsil ettikten sonra İstanbul Şehir Tiyatrosu, Ahmet Vefik Paşa’nın Molière’den Merakî’yi (birinci perde) oynamıştır. Son olarak Devlet Tiyatrosu opera bölümü Rossini’nin Sevil Berberi’nden ikinci perdeyi temsil etmiş ve programa son verilmiştir. Bursa Ahmet Vefik Paşa Devlet Tiyatrosunun açılış törenine Milli Eğitim Bakanı Tevfik İleri gelmemiş, buna mukabil İstanbul ve diğer şehirlerden davet edilenler icabet etmişlerdir.” 29 Eylül 1957 tarihli Hâkimiyet Milletindir gazetesinde yer alan haber ise: Vali misafirleri ve Bursalıları selamladıktan sonra yaptığı açış hitabesinde 77 sene evvel Türkiye’de ilk tiyatroyu kuran büyük edip ve mütefekkir Ahmet Vefik Paşa’yı yâd etmiş ve Paşa’nın manevi nüfusunun şu anda yeni Tiyatro binasını sardığı ve onun aramızda dolaştığını hissettiğini belirtmiş, Türk Tiyatrosunun emektar, vefakâr rolünü (?) alan Ertuğrul Muhsin’i övmüştü. Vali müteakiben Tiyatro’nun açılışında hazır bulunamadığından dolayı duyduğu üzüntüyü bildiren Maarif Vekili Tevfik İleri’nin telgrafını okumuştur. Maarif Vekili bu telgrafında
sanatkârları candan kutladığını bildirmiş ve Tiyatronun Bursalılar için hayırlı olması temennisinde bulunmuştur. Vali müteakiben Tiyatronun anahtarını sahneye davet ettiği Ertuğrul Muhsin’e, Ertuğrul Muhsin de anahtarı Tiyatro Müdürü ve Rejisörü Ragıp Haykır’a teslim etmiştir.” Refi Cevat Ulunay da açılışa katılanlar arasındadır. Milliyet gazetesinde yayımlanan Bir Gecenin Târihi başlıklı yazısında İhsan Sabri Çağlayangil’in “Tiyatroyu 44 günde meydana getirdik” dediğini nakleder. Ayrıca yazısında Bursa doğumlu ve Türk Tiyatrosu’nun en önemli oyunculardan biri olan Behzat Butak’ın tiyatronun açılış hatırası olarak madalya yaptırdığından bahseder: “Antika eşyaya, bilhassa eski para ve madalyalara merak sardıran büyük artist tiyatronun tesisi münasebetiyle yaptırdığı madalyalardan bir tane de bana vermek nezâketinde bulundu.”(Milliyet, 30 Eylül 1957) Refi Cevat Ulunay’ın bir sonraki gün yayımlanan Karagöz’ün Hakkı başlıklı yazısından öğreniyoruz ki, açılışta bir dostuyla neden karagözün olmadığını konuşur: “Bursa’da Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu’nun küşad merasiminde bir dostum: -Madem ki tiyatro Vefik Paşa’nın nâmına izâfe edilmiştir, programa başka piyesler, konser ve opera koymağa ne lüzum vardı? Paşa’nın en güzel bir piyesini veyahut birkaç eserinden birer perdelik bir demeti Şehir Tiyatrosu veyahut Devlet Tiyatrosu artistleri oynarlardı. Bu suretle Vefik Paşa Tiyatrosu da ilk gecesini yalnız Ahmet Vefik Paşa’ya hasretmiş olurdu, böyle daha iyi olmaz mıydı? -İyi veya fena olacağını bilmiyorum, fakat programa muhtelif tiyatro teşekküllerini ithal etmekle, Türk san’atının Paşa’ya bir şükranı ifade edilmek istenilmiş, bu da fena fikir değil. Dostum: -Ya, dedi, öyleyse Türk tiyatrosunun ilk adımı olan Karagöz nerede? Hem de unutma ki Bursa Karagöz’ün vatanıdır, mezarı bile buradadır. Refikim bir bakıma haklıydı. Bu ilk gecede Karagöz’e yer vermek lâzımdı. Vali Beyle görüştüğüm zaman, benim sualime vakit bırakmadan programın bu kısmı hakkında bana şöyle demişti: -Gayet san’atlı bir pano yaptırdım. Üzerinde bütün Karagöz tasvirleri var. Fakat maalesef bu geceye yetişemedi” (Milliyet, 1 Ekim 1957). Tiyatroda ilk sahnelenen oyun Üçüncü Selim’dir. Biletler 3 Ekim’de satışa çıkar. Parter 250, balkon 150 kuruştur. Oyunun sahnelenmeye başlayacağı tarih olarak 4 Ekim Cuma günü olarak belirlenir, öğrenemediğim bir
İ. Sabri Çağlayangil, Muhsin Ertuğrul’a tiyatronun anahtarını veriyor (Deniz Dalkılınç Arşivi)
sebeple bir gün ertelenir. 5 Ekim Cumartesi günü sahnelenmeye başlar. Yeni Ant, 14 Mayıs-7 Ağustos 1957)
SONSÖZ YERİNE Türk Tiyatrosu’nun 1910’lu yıllardan 1980’li yıllara kadar herhangi bir şehirdeki tiyatro faaliyetinden bahsedildiği zaman söz ister istemez Muhsin Ertuğrul’a gelir. Bursa için önemi bir kat daha fazladır. Tiyatroyu açtığı için değil, tiyatro için her işi yapabileceğini gösterdiği için. Murat Tuncay Sahneye Bakmak 2 adlı kitabında yer alan makalesinde Muhsin Ertuğrul ile ilgili Sevgi Sanlı’nın şu sözünü nakleder: “Erol Keskin tiyatronun açılışında görmüş, tuvaletleri paspaslarken”. (Tuncay, 2011: 182) Behzat Butak’ın yaptırdığı madalyanın fotoğrafını Bursa Oda Tiyatrosu oyuncusu Mustafa Özcan bana e-postayla gönderdi. Madalyanın üstünde Ahmet Vefik Paşa’nın valilik yaptığı tarih olarak 1878-1883 yazılıdır. Ahmet Vefik Paşa uzun yıllar sonra hatırlanır hatırlanmasına ama görev yaptığı tarih yanlış hatırlanır. Kaynakça Akyürek, Edip Rüştü “Ahmet Vefik Paşa Açılırken”, Yeni Ant, (28 Eylül 1957). Cılızoğlu, Tanju Çağlayangil’in Anıları, Bilgi Yayınları, 2007. Çalakalem “Şehir Tiyatrosu”, Hâkimiyet Milletindir, (11 Ekim 1953). Çanga, Sadrettin “Bursa’da Tiyatro”, Yeni Ant, (12 Ağustos 1955). --- “Tiyatro İhtiyacımız”, Yeni Ant, (19 Şubat 1956). --- “Tiyatromuza Salon”, Yeni Ant, (4 Ekim 1956). Ertuğrul, Muhsin İnsan ve Tiyatro Üzerine “Gördüklerim”, İstanbul: Yankı Yayınları, 1975, s. 94. Güntekin, Reşat Nuri “Netice Nedir?”, Reşat Nuri Güntekin’in Tiyatro ile ilgili Makaleleri, (haz. Kemâl Yavuz) (Cumhuriyet, nr: 9481, 27 Aralık 1950) Birinci Basım, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1976, s. 454-462. Karatay, Namdar “Eski Bursa’nın Kayboluşu”, Uludağ, (1.nci ve 2.nci Kânun 1941-1942), Sayı: 42-43, s. 1-3. Tuncay, Murat “Türk Tiyatrosunda Sahne Arkası Etiğinin Gelişimi ve Muhsin Ertuğrul”, Sahneye Bakmak 2, 1. Baskı, 2011, s.131-186. Ulunay, Refi’ Cevat, “Bir Gecenin Târihi”, Milliyet, (30 Eylül 1957). --- “Karagöz’ün Hakkı”, Milliyet, (1 Ekim 1957). Yücelt, Nâzım “Bursa ve Tiyatro”, Hâkimiyet Milletindir, (30 Mart 1953).
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
95
araştırma / Bursa’nın ‘Nevi Şahsına Münhasır’ları / Sefer Göltekin
Sefer Göltekin
Bursa’nın ‘Nevi Şahsına Münhasır’ları Hemen her şehirde herkesin tanıdığı/bildiği, renkli kişilikleriyle hayata canlılık ve neşe kaynağı olan, bilgelik ve masumiyet katan, merhamet duygularımıza dokunan, seven, sevilen, farklı hayat tarzlarıyla öne çıkan sıradışı kişilikler vardır. Gariptir yaptıkları, acayiptir, hayret vericidir, şaşılacak derecede inanılmaz ve imkânsızdır. Aralarında akli dengesini yitirmiş olan da vardır, âlim mertebesinde duran da. Batıda delilik ve dâhilik arasında kurulan bağ, İslam toplumlarında delilik ve velilik arasında kurulur.1 Halk arasındaki bir inanışa göre delilik ve dahilik arasında ince bir çizgi bulunur. Bu önerme bilimsel olarak kanıtlanamasa da bazı çalışmalar yapılmıyor değil. Örneğin İrlanda’da yapılan bir araştırma ile delilik ve dâhilik arasında sıkı bir bağ olduğu ortaya kondu. Dublin Üniversitesi uzmanlarının yaptığı araştırmaya göre pek çok dahide gelişim bozukluğuna işaret eden “Asperger Sendromu”nun bulunduğu belirtildi. Bu sendromu taşıyanlar arasında Albert Einstein, Mozart, Ludvig Van Beethoven, George Orwell, Hans Christian Andersen ve İmmanuel Kant da bulunuyor.2 Örneğin ‘Hayvanlar Çiftliği’nin yazarı İngiliz George Orwell’in, sosyal ilişkilerinin zayıf olduğu, tek bir alana odaklandığı, sakar olduğu ve tekrarlı hareketlerden hoşlandığı söyleniyor. Dahi müzisyen Beethoven de sakardı, duygusal olarak gelişmemişti ve sıradışı büyüklükte bir kafası vardı. Bizde “deli”, “divane”, “mecnun” gibi anlamlara gelen “meczup” kavramı hakkında
tasavvuf ehlinin hayli kafa yorduğunu görmekteyiz. Zaman zaman akla ve mantığa, normal davranış kalıplarına sığmayan aykırı insanlarla ilgili “Hakk’ın kendine dost edindiği, üns ve makam için seçtiği, kudsiyet suyu ile temizlediği bu veliler, nail oldukları lütuf ve ihsanlar sayesinde hiçbir zorlukla karşılaşmadan ve çaba göstermeden bütün mertebe ve makamları aşarak Hakk’a ererler” denilmektedir. Meczup için ise “Kendisinden geçerek Hakk’a ermiştir ve fenâ denizinde yok olup bir daha kendisine gelememiştir” denilmektedir.3 Deliler ve velilerle ilgili yapılmış en önemli çalışmaların başında Enfi Hasan Hulüs Halveti tarafından 1723 senesinde kaleme alınan “16. ve 17. Asırlarda Yaşayan Veliler ve Deliler (Tezkiretü’l – Müteahhirin)” adlı kitabı gelmektedir. Önemli bir kaynak olan bu eserde bestekâr ve mutasavvıf olan Enfi Hasan Hulüs Efendi, genellikle İstanbul’da, kısmen Bursa ve Edirne’de yaşayan bazı erenler ve meczuplarla ilgili bilgiler veriyor.4 Osmanlı’da insanlar mahalleleriyle birlikte
var olup, mahallenin sosyo-kültürel yapısı içinde şekillenip gelişiyordu. İnsanlar mekana şekil verirken, mekanlar da insana şekil veriyordu. Bu yüzden mecnunlar ve divaneler saygın birer kişilik olarak günlük hayatın mekanı içinde tutuluyor, hayatı zenginleştirici birer unsur olarak toplumun içinde kalmalarına özen gösteriliyordu.5 İstanbul’un fethinde maiyetindeki yüz kişi ile birlikte Tersane Bahçesi önünde denize postlarını serip kudüm ve def eşliğindeki zikir ayinleriyle Bizans askerlerine akıllarını yitirecek kadar korku salan Cebe Ali, gemicilerin sefere çıkmadan önce hangi yöne gitmelerinin daha hayırlı ve bereketli olacağını sordukları Durmuş Dede, Aksaray Karakolu bitişiğinde bir kaldırımın üzerinde başı çıplak ve üzerinde bir aba ile elli yıldan fazla oturduğu rivayet edilen Mulakkap Osman Çelebi, caddelere yuvarlanan ve işe yaramayan taşları kaldırarak yolları temiz tutmaya kendini adayan Aşûm Dede, Mezarcılar Tekkesi’nin duvarındaki bir kovukta kırk kadar çivi döşediği şiltesinin üzerinde kırk yılı aşkın bir süre geceleyen Taşçı Delisi, yaz kış demeden nalınla gezip ömründe bir kere
1 (Mehmet Narlı, Edebiyat ve Delilik)
4 (Mustafa Tatcı - Musa Yıldız, Veliler ve Deliler, H Yayınları, İstanbul 2014)
2 (Dahilik ile delilik arasında bir ince çizgi: Asperger, Sabah Gazetesi, 12.06.2005)
5 (Osmanlinin mahalle sakinleri: İstanbulun delileri, yasamburada.com,)
3 (Süleyman Uludağ, Tasavvuf Terimler Sözlüğü, İstanbul 2001, s. 238)
96
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
97
araştırma / Bursa’nın ‘Nevi Şahsına Münhasır’ları / Sefer Göltekin
bile keser vurmadığı halde nalıncı ustası olan Memi Dede, bir celâl halinde kendini Ekmekçi Ali Efendi’nin alev alev yanan fırınına atıp bir süre sonra çıkarak yüz kişiyle vedalaşıp denize dalarak kaybolan Sefer Dede (yaklaşık yedi sene sonra okyanusta, Cebelitarık Boğazı dışında bir timsahın üzerinde bulunur), tabutların ardından yuh çeken, öldüğünde tabutlara yuh çekmesinden hoşlanmayan bir komşusunun yuh demesi üzerine tabutta doğrulup “Eğer ben de dünyada Yaradan’dan bihaber yaşadımsa yuh bana!” deyip tekrar tabutuna uzanan Yuh Baba, koynunda envai çeşit hayvanın boynuzlarını taşıyan ve Kasımpaşa Köprüsü üzerine oturup gelene geçene isimleriyle birlikte “İnşallah Kâbe’ye gidesin” diyerek selamlayan Boynuzlu Divane Ahmed Çelebi, Laleli ve Beyazıt arasında yolda bulduğu kapıtları duvarların oyuklarına sıkıştıran Kâğid Delisi, Kış günlerinde Okmeydanı’nda yağan karın üzerine yatıp sanki soğuk değilmiş gibi terleyen Tabak Divanesi gibi isimler İstanbul’un divanelerinden sadece bazıları.6 Gelelim Bursa’nın sıra dışı kişiliklerine. Bursa’da da İstanbul’dakiler gibi nevi şahsına münhasır; kişiliğiyle, özgün tutum ve davranışlarıyla herkesten ayrılan şahsiyetler yaşamış. Bunlardan ilki “bir Allah delisi” gözüyle bakılan, kimseye zararı ziyanı olmayan “Samti” lakaplı Ali Dede’dir. Ali Dede, susmak suretiyle ağzını mühürlemiş ve sırlarını kalbine gömmüş birisi. Bundan dolayı da halk içinde “susan, sükut eden” anlamına gelen “Samti” lakabını almıştır. Hiç kimseyle görüşmeyen, sesini kimseye duyurmayan Ali Dede’ye bir gün bir Yeniçeri zabıtı hakaret etmiş. Ancak evine gittiğinde söz söylemeye mecali kalmadan düşüp ölmüş. Bu olay Bursalıların gözünde Ali Dede’nin dokunulmazlığını daha da artırmış. Bursa’nın ilginç isimlerinden biri de, Amasyalı Ali Efendi’dir. Semerkandi tarikatı mensubu olan Ali Efendi, birçok şeyhten ders almış. Bursa’ya gelerek Akçeli Ebubekir Mektebi’nde muallimlik yapmıştır. Ahali arasına pek karışmayan, karmaşıklığı sevmeyen Ali Efendi, öğlen ve ikindi namazı için her gün tam ezan vakitlerinde Ulucami’ye gelirmiş. Müezzinler Ali Efendi’nin camiye gelmesiyle vaktin girdiğine kanaat getirip ezana öyle başlarlarmış. Bundan
dolayı Eli Efendi’nin lakabı “Ayaklı Saat”e çıkmış.
da Karabey’in suçüstü yakalanıp Kütahya Kalesi’ne kalebend edilmesini emreder.
1840’larda Altıparmak civarında oturan Cezve Mehmet, ayrı bir âlem. Karnının derileri lastik gibi uzayan Cezve Mehmet’in midesi hiçbir şeyi geri çevirmezmiş. Bir gün hamamda “gözleme yapıyorum” diyerek karnının derisini tutup bir arşın kadar (yaklaşık 70 santim) uzattıktan sonra bıraktığı rivayet edilir. Yine bir gün “bir diri kurbağayı yersen senin karnını doyuracağız” dediklerinde hiç çekinmeden bir kurbağayı canlı canlı yutmuş. Askerlik vazifesi için çağırıldığı gün beş kıyye (6,5 kg) leblebi yemiş. Hararet bastıkça maşrapalardan içtiklerinin yanında, üçer tas da muayene olacağı yere kadar gördüğü her çeşmeden su içmiş. Muayenede tıka basa dolu karnını gösterip illetli olduğunu söyleyerek askerlikten kurtulmuş.
Bursa’nın ilginç kişiliklerinden biri de Kurban Alisi’dir. Derviş tabiatlı bir adamın terbiyesiyle büyüdüğünden dolayı bu lakabı almış. Tahsilini tamamladıktan sonra “hikaye düzücü” zümresine dâhil olmuş. Sultan Mehmed zamanında İstanbul’da Geredeli Hasan Ağa adında bir zata intisab etmiş. Hasan Ağa Padişahın gazabına uğrayınca Bursa’ya geri dönmüş. Sarayda zayi olan elmaslı bir divitten dolayı soruşturma geçireceğini anlayınca Mekke’ye kaçarken yolda ölmüş. Kurban Alisi’ni diğer insanlardan ayıran en önemli özelliği meddahlıkmış. Anlatım yeteneği çok güçlü olan Kurban Alisi, en ufak bir şeyi bile tatlı tatlı anlatır, farklı hikayelerle süslermiş. Dünyanın üç büyük destanından biri olan ve Firdevsi’nin 30 yılda tamamladığı 60 bin beyitlik Şahname’sini ezbere bilen Kurban Alisi, münasip bulduğu her yerde bu eserden istifade edermiş.
Köylerin korkulu rüyası Karabey ise köylüleri korkutup istediklerini almakla meşhur. Yenişehir’in Karasıl Köyü’nden olan Karabey, kendince bulduğu muazzam bir fikirle eşkıyalık yapıyor. Karabey, bakar ki köylüler köylerine gelen devlet erkânına ikramda kusur etmiyorlar. Neleri var neleri yok ortaya koyup misafirperverliklerini gösteriyorlar. Bunu fırsata çevirmeyi planlayan Karabey, önceleri bazı paşa ve sair levendleri farklı köylere davet ederek onlara refakat eder. Köylüler hakikaten de gelen devlet erkanına neredeyse 2-3 ay yetecek nevaleyi gözden çıkararak ikram eder. Civardaki köylere de haber salan Karabey, “Bana şu kadar akçe hazırlayın, yoksa sizin köye de misafir gönderirim, bana şu kadar nevale hazırlayın yoksa Bursa valisini köyünüze gönderirim…” diyerek tehdit ve zorbalıkla köylülerden para ve zahire ister. Köylüler mecbur bunun istediğini yaparlar çünkü valinin köylerine gelmesi demek, en aşağı yüz elli - iki yüz atlının misafir edilmesi demektir. Bu kadar çok misafiri ağırlamak da haliyle köylülere ağır gelmektedir. Dolayısıyla valiyi ağırlamaktansa Karabey’in isteklerini yerine getirmek daha mantıklıdır. Fakat zamanla Karabey’in çevresi genişler. Civarda ne kadar fesat ve şekavete meyleden kimse varsa bunun yanına kaçıp saklanır. Koçi, Boğaz, Barçın, Ebe, Subaşı ve sair köyler bu işkenceye dayanamayıp Yenişehir Kadısı’na şikayet ederler. Kadı
Şeyh Mahmut Hayran ise dervişliğin esaslarından olan riyazet ve beden mücahedesi ile meşhur bir zat. Zeyniye Tarikatı’na intisab edip bütün ömrünü küçük bir odada ibadetle geçirmiş. 15. asırda yaşayan Mahmut Hayran bir gün zaviyedeki sufilere, “Bugün fakir, kimsesiz bir adam öldü, yıkayıp gömelim” diyerek herkesi toplayıp camiye girmiş. Mihraba dönerek vefat ettiğinde anlamışlar ki Şeyh Mahmut Hayran, kendi cenazesine cemaat toplamış. Bir vakitler Yıldırım Bayezid, kırk kadar kadıyı bir binaya toplayıp yakmak ister. Suçları ise, ahaliden para almak. Veziriazam Çandarlı Ali Paşa ise padişahı bu düşüncesinden vazgeçirmek için Maskara Hasan’ı kandırmış. Eğer sultanı fikrinden vazgeçirirsen şu kadar akçe senindir demiş. Maskara Hasan kıyafet değiştirip padişahın huzuruna çıkmış ve İstanbul’a gideceğini bir emri olup olmadığını sormuş. Padişah İstanbul’a neden gittiğini sorunca da “Kadıların yakılmasını emretmişsiniz, İstanbul’dan halkın davalarına bakacak keşişler getireceğim” demiş. Bunun üzerine Bayezid kadıları yakmaktan vazgeçmiş. Maskara Hasan Çandarlı’dan aldığı akçelerle, bugün Osmangazi ilçesine bağlı olan Çağlayan Mahallesinin bulunduğu yerdeki köyü satın
almış. Ancak Maskara Hasan’ın tavaşi (hadım ağası, harem ağası) olmasından dolayı köy yine devlete kalmış. Başka bir rivayete göre ise köyün yeri yeniçerilerin uğrak yeri olduğundan köylüler usanmışlar ve köyün ileri gelenlerinden Hasan’ın öncülüğünde köyün yerini değiştirmişler. Yeniçeriler dönüşte köyü yerinde bulamadıkları zaman “Vay Maskara Hasan bizi aldattı” demişler. Bu olaydan sonra köyün adı Maskarahasan Köyü olmuş. Ebcelerli Mehmed Efendi de Bursa’nın renkli kişiliklerinden biridir. “Zemberbob” adıyla meşhur Mehmed Efendi, iri kemikli, yamru yumru vücuduyla kocaman bir adam. Başında sola Eğrilmiş bir fes, sağ tarafında kabarık ve yarı ağarmış saçlar, fesin altında ay gibi görünen beyaz takkesi ile yaz günlerinde bile pamuklu mintan üzerine kalın kostardan içi pamuklu bir palto, kalın bir pantolon, 3 kilo ağırlığında kunduralarla dolaşırmış. Çabuk kızan bir yapıya sahip olduğundan arkadaşları ona ilişmezlermiş. Kibirli olduğundan kimseye minnet etmez, bir iş bul diyenlere bile kızarmış. Yaşı kırk olduğu halde evlenemediğinden Allah’a dua edermiş, “Ya Rabbi, Cennette yetmiş huri vaadin var, bari dünyada birisini ver de Cennet hurileri altmış dokuz kalsın” diye. Bir gün “Cümleniz ince entariler zarif kürkler giyiyorsunuz. Bana da bir çare bulun demiş.” Arkadaşları, “Ebcelerde entari giymek ayıptır deniyor amma burası Bursa’dır, burada entari giymenin zararı yoktur bak keyfine deyivermişler. Arka-
daşlarından icazeti alan Mehmet Efendi ertesi gün anasının entarisini giyip çıkmış meydana. O iri vücudun üzerindeki kadın entarisinin altında ne kadar gülünç durduğunu kimse söyleyememiş tabii… 1891 yılına kadar yaşayan Mercan Ağa’yı ise o dönem Bursa’da tanımayan yoktur. İlginç tiplerden biridir. Hacı Mercan Ağa diye nam salan bu adamın zenci olması tanınırlığını artırmıştır. Aynı zamanda nerde bir düğün olsa hemen elinde kocaman bir sopa ve ayağında salaporyaya benzeyen pabuçlarla, kapı bekçiliğine dururmuş. Bu azimle Ahmet Vefik Paşa zamanında kurulan tiyatro kapılarında bekçiliğe kadar yükselmiş. 1480’lerde yaşayan Hamid Hoca ise günümüzün sanat ve edebiyat eserlerine ilham olacak kadar pinti bir zat. Pinti Hamid lakabıyla meşhur bu adam hiçbir akçe sarfetmezmiş. Hatta bir gün hastalandığında hekim çağırıp, “Beni iyileştirmek için yapacağın ilaçlara ne istersin?” demiş. Hekim “600 akçe” deyince hekimi başından savmış ve mahalle imamını çağırarak, “Ben ölürsem cenazemi kaça kaldırırsın?” demiş. İmam “300 akçe” deyince, “ölmek
daha ticaretli imiş diyerek tedavi olmaktan vazgeçmiştir.7 Bursa’nın nevi şahsına münhasırları tabii ki bu kadar değil. Bunlar biraz uzak tarihlerde yaşamış kişilikler. Kızdığı kişilere kafa atan Hamzabey’li Kafa Rafet, kavgacı Karabela Nihat, yanında sürekli yılan taşıyan, yılanla adam bile döven Yılan Osman, kendisini kızdıranları taş ve toprakla kovalayan İvazpaşalı Dağlı Halil İbrahim, Temenyeri’nde haraç alıp şarkı söyleyen Deli Hasan, Setbaşı’nda zararsızca dolaşan Deli Petro, Tophane bahçesinin önünde mekik ile yün eğiren, Çakırhamam civarında nutuk atan, yaz kış şemsiye ile dolaşan Deli Nuri, yolda giderken aniden durup yanındaki hayale bir şeyler anlatan Muradiyeli Muhammed, ileri geri sürekli aynı noktada gezip cami önünde kendi kendine konuşan Deli Raif, Türkmen kıyafetiyle gezip körüklü çizmeler giyen Gemlikli Çayırağası ve Bursa’nın cadde ve sokaklarında uzun yıllar avare dolaşarak, giyimi, cümbüşü, davuluyla ilgi çeken Deli Ayten…8 Hepsi aramızda yaşadı veya yaşamaya devam ediyorlar. Adlarını hayatlarını bir kenara not eden olursa unutulmayacaklar…
7 Kamil Kepecioğlu, Bursa Kütüğü, BBB Kültür A.Ş Yayınları, Bursa 2009 6 (Yrd. Doç. Dr. Nurullah Koltaş, İstanbul’un 100 divanesi, İstanbul Kültür A.Ş. Yayınları)
98
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
8 (Raif Kaplanoğlu, Bursa’nın Delileri, 10.07.2015, bursa.com) BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
99
araştırma / At Türk’ün Kanadıdır! / Yüksel Baysal
Yüksel Baysal
At Türk’ün Kanadıdır! Tarihçiler genellikle atı ehlileştirenin Türkler olduğunu belirtirler. İnsanın ilk ulaşım aracıdır aynı zamanda at… Türkler, Orta Asya’dan uzak diyarlara at sırtında giderek, fetih yapmış, yerleşmiştir.
Bir de atın sürüklediği önemli ulaşım araçları var tarih boyunca…
hayvan deposu kurmuş, oradan bakımı yapılan atları Çanakkale’ye sevk edilmişti.
Osmanlı’yı dört kıtaya ulaştıran da attır, atlardır.
Hatta at arabaları tarihten önce bile var.
(Ahmet Uslu, Çanakkale 1915, 5. Baskı)
Çünkü at ilkel insanların duvar resimlerine konu olmuş, o insanlar bile atla tekerleği birleştirmeyi başarmıştı.
Tekerlek icat edildikten yüz yıllar sonra lastik tekerlek üzerinde yürüyen demir-çelik-alüminyum alaşımlı araçlar yapılabildi.
Osmanlı’da at arabası sahibi olmak ise özel ayrıcalıktı.
O uzun yüzyıllar boyunca insanoğlu, atlarla birlikte yaşadı, adeta atla tek vücut oldu.
Reşat Ekrem Koçu, at yasağından söz eder; örneğin “Ricalden olmayan” kimse ata binemezdi.
20. yüzyılın başından itibaren durum yavaş yavaş değişti.
21. yüzyıla gelene dek at, savaşların en önemli silahıdır denilebilir. Hipokrat bile İskitler’den söz ederken, “Onlar ata biner, ok atar, at üstünde kargı savurur ve düşmanla savaşır” der. (Bakınız Şehrengiz yıl 6, sayı 62, A. Vahap Dağkılıç…) Osmanlı ordusunun da en vurucu gücü atlı savaşçılardır. Kaşgarlı Mahmut, “At Türkün kanadıdır” boşuna dememiş… Öyle olduğu için veterinerlik hizmetleri de önemlidir ordu için… Demir ve çelik üzerinden yürüyen insanoğlunun silahlanma yarışı, uzaktan yapılan atışlar nedeniyle süvari birlikleri önemini kaybetmiş, buna koşut olarak da veterinerlik, baytarlık sadece büyük baş hayvancılığı ilgilendiren bir konumda kalmış… Aziz Nesin’in anılarında okuyunca şaşırmıştım. Osmanlı’nın sıradan bir devlet olmadığını gösteren bir kararı anlatıyordu. Yasaklarıyla ünlü Dördüncü Murat’ın bir başka yasağı da, bir kuzunun ancak iki yaşına bastığında kesilebileceği şeklindeki kararıdır. Osmanlı yönetimi, hayvan sevgisi ve üretimin devam için bu yasağı düşünebilmişti, acaba günümüzde bunu düşünen yöneticiler var mı? 100
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Ünlü Tarihçi Koçu, Padişah Deli İbrahim’in İstanbul’da at yasağı koyduğunu, bir gezisi sırasında yasağı ihlal edildiğini görünce Sadrazam Salih Paşa’yı idam ettirdiğini anlatır. Ne kadar ucuz, ne kadar bayağı bir ölüm! (Tarihimizde Garip Vakalar, Reşat Ekrem Koçu, Varlık Yayınları, Üçüncü Basım. 1971, Sayfa 18-19).
Gerçi geçen yüzyılın başında, Türkiye’nin büyük savaşında atlı süvariler kurtuluş mücadelesinin büyük yükünü çektiler. O kadar ki, Başkomutanlık Meydan Savaşı’nda üç günde 400 kilometre yaparak İzmir’de düşmanın denize dökülmesi atlı süvariler sayesinde sağlandı. Kocaeli’nden kalkan atlı süvariler de Bursa’ya 10 Eylül’de ulaştı.
Çanakkale Savaşı sırasında veterinerlik hizmetleri çok önemli oldu.
Bu süvariler olmasaydı Yunanlılar başta Bursa olmak üzere geçtikleri bütün köyleri, kasabaları, şehirleri daha çok yakıp yıkardı.
O kadar ki; süvari birlikleri olmasaydı bu savaş kazanılamazdı diye düşünenler bile var.
At, 20. yüzyılın ilk çeyreğinde bir kez daha Türk’ün imdadına yetişti ve Türk’ün kanadı oldu.
Doğru-düzgün yol olmadığı için Gelibolu yarımadasına ancak atla ulaşım sağlanabiliyordu.
İzlediniz mi bilmiyorum; geçtiğimiz günlerde Büyükşehir Belediyesi tarafından Keles Kocayayla’da düzenlenen Türk Dünyası Spor Şenlikleri vardı. Orta Asya’dan getirtilen atlarla yapılan gösteriler, izleyenleri büyüledi ancak bir o kadar da, Türk’ün atla ne yapabildiğini gözler önüne serdi. Bu gösterileri kaçıranlar için söylemiş olayım; seneye aynı yer ve aynı tarihte tekrarı var…
O savaş sırasında yaklaşık 70 bin civarında bir hayvan varlığından söz ediliyor. Harbiye Nezareti Veteriner İşleri Daire Başkanlığı, satın alınan hayvanların aşılanması ve bakımı için Bursa ve Uzunköprü’de birer
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
101
haber / Bursa’da Zaman Fotoğraf Yarışması
Bursa’da 2017 ‘Yaz’ı Güzelliğin en önemli ifadelerinden biri olan sanat, fotoğrafla buluştuğunda anı ölümsüzleştirme fırsatı verir. Yeni teknolojilerle birlikte hayatımızın vazgeçilmez parçası haline gelen fotoğrafa olan ilgi her geçen gün artıyor. Her köşesi ayrı bir güzelliğe sahip Bursa ise fotoğrafa gönül verenler için adeta bulunmaz bir kaynak… Büyükşehir Belediyesi ve Bursa Fotoğraf Sanatı Derneği (BUFSAD) işbirliğiyle düzenlenen ‘Bursa’da Dört Mevsim Buluşma Mekânları Ulusal Fotoğraf Yarışması’nın jüri üyeliğini; Türkiye’nin önde gelen fotoğraf sanatçıları ve fotoğraf dergilerinin temsilcileri yapıyor. Evler, sokaklar ve yollardan alışveriş merkezlerine; hanlar ve hamamlardan, kültür merkezleri ve kütüphanelere; sinema ve müzelerden sahiller, camiler ve türbelere kadar Bursa’ya dair her detay yarışma vesilesiyle fotoğrafa yansıyor. Bursa’da sosyal ve kültürel yaşamın 4 mevsimde sunulduğu yarışma, şehir-insan-mekân ilişkisini buluşma mekânları üzerinden güzel karelerle geleceğe taşıyor. Bursa sınırlarındaki doğal, kültürel ve tarihsel özelliklerini koruyan buluşma mekânlarını dört mevsimle anlatan fotoğraf yarışması; Bursa’da kış, bahar, yaz ve güz olmak üzere 4 kategoriden oluşan yarışmada amatör ve profesyonel fotoğraf sanatçıları, dört mevsimin Bursa’ya yansımalarını ölümsüzleştiriyorlar. Bu vesileyle doğal, tarihsel ve kültürel değerlere sahip Bursa’nın, beyaz örtüsüyle kışı, erguvan rengiyle baharı, çınarların gölgesinde yazı ve sonba102
Birincilik Ödülü Özgür Konur - Kültür Park ve Çocuk BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
103
haber / Bursa’da Zaman Fotoğraf Yarışması
İkincilik Ödülü Caner Başer - Eller
Mansiyon - Adnan Dönmez - Koza Han hatırası
Mansiyon - Berna ikiz
harından çekilmiş fotoğrafları, bir anlamda kayda geçerek, tarihe not düşülmüş olmaktadır.
şer’in ‘Eller’ adlı fotoğrafı ikinciliğe, Mustafa Serdar Taşkın’ın ‘Konser’ isimli fotoğrafı ise üçüncülüğe değer bulundu.
Yarışma münasebetiyle, Bursa’nın doğal tarihi ve kültürel değerlerinin ulusal ve uluslararası platformlara taşıma amacı hedefini bulmuş, sadece fotoğraf âşıklarının değil, herkesin kütüphanelerinden eksik etmeyeceği bir arşiv çalışması da ortaya çıkmaktadır.
Yarışmada 26 fotoğraf ise sergilemeye değer görülürken, Adnan Dönmez, Berna İkiz ve Yılmaz Dinçer’in fotoğrafları da mansiyon ödülü almaya hak kazandı.
Her bir kategorinin, alanında uzman jüri tarafından değerlendirildiği yarışmaya, Bursa’da yaşayanların yanında Türkiye’nin diğer illerinden de katılım sağlanması, Bursa’nın farklı gözlere neler ifade ettiğini de gözler önüne sermektedir. Her bir kategori birbirinden güzel fotoğraflar nedeniyle zorlu elemelerden geçiyor. Bu yılki yarışmada fotoğraf sanatçıları İzzet Keribar, Ahmet Çetintaş, Egemen Ergin ve Osman Önder ile Bursa Büyükşehir Belediyesi Basın ve Halkla İlişkiler Şube Müdürü Saffet Yılmaz’dan oluşan seçici kurul, 5 aşamalı bir değerlendirme sonucunda dereceye giren fotoğrafları belirledi. Fotoğraf yarışmasının bu yılki yaz kategorisine; 144 fotoğrafçı 503 fotoğrafla katıldı. Yarışmada Özgür Konur’un ‘Kültürpark ve çocuk’ adlı fotoğrafı birinciliğe, Caner Ba104
Üçüncülük Ödülü Mustafa Serdar Taşkın - Konser
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
Atatürk Kongre Kültür Merkezi (Merinos AKKM) Tekstil ve Sanayi Müzesi’nde gerçekleştirilen törende, yarışmada dereceye girenlerden birinciye 4 bin tl, ikinciye 3 bin tl, üçüncüye 2 bin tl, mansiyon ödüllerine ise 500’er tl para ödülü verildi. Bursa’nın yaz hallerini yansıtan fotoğraflardan oluşan sergi, güz kategorisi ödül törenine kadar Tekstil ve Sanayi Müzesi’nde görülebilecek. 2017 Aralık ayı sonunda belirlenecek olan güz kategorisi için başvurular devam ediyor. İlgilenenler detaylı bilgilere ‘bursadazamandergisi.com’ adresinden ulaşabilirler.
SONBAHAR İÇİN KOLLAR SIVANDI Diğer yandan, Bursa’da Zaman fotoğraf yarışmasının “Sonbahar” kategorisi de başladı. Bursa Büyükşehir Belediyesi ve BUFSAD işbirliği ile düzenlenen yarışmada fotoğraf-
Mansiyon - Yılmaz Dinçer
çılardan, Bursa’daki buluşma mekanlarına Sonbaharın gözünden bakmaları isteniyor. Doğal, tarihsel ve kültürel değerlere sahip Bursa’nın; evleri, sokakları, yolları, durakları, ulaşım araçları, parkları, bahçeleri, çarşıları, pazarları, alışveriş merkezleri, hanları, hamamları, kültür merkezleri, kütüphaneleri, sinemaları, müzeleri, kafeteryaları, lokantaları, tribünleri, maçları, çayırları, sahilleri, camileri, türbeleri, mezarlıkları ve daha nice yerleri gibi buluşma mekânlarının, Sonbaharın ışığı ve renkleri ile çekilmiş fotoğrafları, bir anlamda kayda geçecek, tarihe not düşülecek. 1 Eylül’de başlayan yarışma, 3 Kasım 2017 tarihine kadar devam edecek. Yarışmanın jüri üyeliğini, fotoğraf sanatçıları; Nevzat Çakır, İsa Akalın ve Veysel Kaya ile BUFSAD Başkanı Serpil Savaş ve Bursa Büyükşehir Belediyesi Başkanı Kültür Sanat Danışmanı Ahmet Erdönmez yapacak. BURSA’DA SONBAHAR kategorisi fotoğraf yarışmasında birinciye 4 bin, ikinciye 3 bin, ikinciye 2 bin lira ödenecek. Mansiyon ödülleri ise 500’er lira olarak belirlendi. Yarışmaya katılım, www.bursadazamandergisi.com adresi üzerinden gerçekleşiyor.
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
105
w w w. b u r s a . b e l . t r w w w. b u r s a d a z a m a n d e r g i s i . c o m
ZAFER MAH. ANKARA YOLU CAD. NO 1 16270 OSMANGAZİ - BURSA T: 106
BURSA’DA ZAMAN
| Ekim 2017 | Sayı 24
444 16 00