FRİEDRİCH ENGELS
TÜRKİYE1
(PARÇA)
Londra, Salı, 22 Mart 1853
Prens Mençikov, Tuna Prensliklerindeki Rus kuvvetleriyle Sivastopoldaki kara ve deniz birliklerini denetledikten, Sivastopolda, kendi gözleri önünde askerlerin gemilere bindirilip indirilmesi tatbikatını izledikten sonra, eşliğindeki 12 kişiyle birlikte, 28 Şubatta gösterişli bir biçimde İstanbula girdi. Kendisine eşlik edenler arasında, birçok subay yanında, Karadenizdeki Rus donanmasının amirali, bir tümen komutanı ve elçilik katibi olarak genç Kont Nesselrod da bulunuyordu. Rumlar ile Ruslar, Mençikovu, sanki gerçek iman yoluna getirmek üzere Çarigrada giren ortodoks bir çarmış gibi tantanayla karşıladılar. Fuad Efendinin görevden alınışıyla yetinmeyen Prens Mençikovun, sadece Türkiyedeki bütün hıristiyanların korunması hakkının değil, onun [sayfa 19] yanısıra, Rum patriği seçme hakkının da, sultan tarafından, Rus çarına bırakılmasını istediği; sultanın, İngiltere ile Fransaya başvurarak, korunmasını istediği haberleri; İngilterenin temsilcisi Albay Roseun Wasp adlı gemiyi ivedi olarak Maltaya gönderdiği ve İngiliz donanmasının derhal Takımadalar çevresinde görünmesini istediği ve Rus gemilerinin Boğaz yakınındaki Şilede demirlediği haberleri, burada ve Pariste, çok büyük bir heyecan yarattı. Paris Moniteuı2 gazetesi, Toulondaki Fransız donanmasının Yunan sularına gitme emri aldığını haber veriyor. Ne var ki, Amiral Dundas, henüz Maltada. Bütün bunlar açıkça gösteriyor ki, Doğu Sorunu, bir kez daha Avrupanın ordre du jourundadır. Bu, tarihte aşinalığı olanları şaşırtmayacak bir gerçek.
Devrimci kasırga bir an için yatışır yatışmaz ortaya çıkan sorun, kuşkusuz, ezelî Doğu Sorunudur. Nitekim ilk Fransız Devrimi fırtınası geçtikten ve Rus Çarı Aleksandır, Tilsit barışıyla,3 Kıta Avrupasının tümünü Napoléon ile aralarında bölüştükten sonra, o sıralardaki sessizlikten yararlanarak, çürümekte olan imparatorluğu içerden parçalayan güçlere destek olmak için, orduyu Türkiye üzerine yollamıştır. Bunun gibi, Batı Avrupadaki devrimci hareketler Laibach ve Verona kongreleri tarafından bastırıldıktan sonra,4 Aleksandırın ardılı olan Nikola, Türkiyeye yeni bir saldırıya daha girişmiştir. Birkaç yıl sonra, Polonya, İtalya ve Belçikadaki ayaklanmaların yanısıra temmuz devrimi gelip çattığı ve Avrupa, 1831de aldığı biçimiyle, iç fırtınadan uzak göründüğü sıralarda, 1840ta, Doğu Sorunu, büyük dev-letlerin arasını bozma ve genel bir savaşa yolaçma noktasındadır.5 Ve şimdi yönetici cücelerin kısa-görüşlülüğünü, anarşi ve devrimin tehlikelerinden Avrupayı başarıyla kurtarmış olmakla böbürlenir, gururlanırken, ezelî konu, kendini göstermekte hiçbir zaman gecikmemiş olan güçlük, bir kez daha ortaya çıkıyor: Türkiyeye ne yapacağız?
Türkiye, Avrupa meşruiyetçiliğinin kanayan yarasıdır. İlk Fransız Devriminden bu yana, meşru, monarşik yönetimin güçsüzlüğü kendini her zaman bir aksiyomda ortaya koymuştur: status quoyu koru. Testimonium paupertatis, ilerleme ya da uygarlık amacıyla olsun, egemen güçlerin evrensel iktidarsızlığının ikrarı, olup-biten şeylere, raslantı ya da kaza sonucu ortaya çıktıkları biçimde dörtelle sarılmak şeklindeki bu evrensel anlaşmada görülür. Napoléon, istediği anda, bütün bir Kıtayı yeniden düzenleyebilirdi, evet, üstelik bunu, dahiyane ve kararlı bir [sayfa 20] görünüşle yapabilirdi. Avrupa meşruiyetçiliğinin Viyana Kongresinde6 biraraya gelen tüm ortaklaşa bilgeliğinin, aynı işi yapması, iki yılı gerektirdi; birbirlerine düştüler, gerçekten üzüntü verici biçimde işi berbat ettiler, canlarına tak eder oldu, başlarına tatsız bir bela aldıklarını gördüler ve ondan sonra da, bir daha Avrupayı parsellemeye kalkışmadılar. Berangernin7 deyişiyle, körükörüne bayağılığın ardından giden bu kişiler, tarih bilgisinden, olayların içine işleyebilmekten, fikirlerden, girişim gücünden yoksun bir biçimde, beceriksizce yarattıkları, üstelik ne acemice, ne beceriksizce bir iş olduğunu bildikleri status quoya hayranlar.
Ne var ki Türkiye, dünyanın geri kalan kısmından daha fazla yerinde saymıyor. Uygar Avrupada gerici taraf, status quo ante olarak düşündükleri durumu yeniden kurarken, Türkiyede status quonun çok fazla değişmiş olduğu görüldü; yeni sorunlar, yeni ilişkiler, yeni ilgilerin ortaya çıktığı ve zavallı diplomatların, sekiz-on yıl kadar önce kendini gösteren genel yersarsıntısı nedeniyle durdukları noktadan yeniden işe başlamak zorunda oldukları farkedildi. Türkiyede status quayu koru! Niçin? içine, dağılmadan önce bir at leşi konmuş çürük bir şeyi, o çürümüşlük derecesiyle korumaya da çalışabilirdiniz. Türkiye çürümeye devam ediyor, şimdiki güç dengesi düzeni ve status quonun korunması sürüp gittikçe, çürümeye devam edecek; çürümüş her maddenin çevresine, biraz hidrokarbon ve hoş kokulu bazı gazlar salması gibi, Türkiye de, kongrelere, protokollere, ültimatomlara karşın, kendi payına düşen diplomatik güçlükleri ve uluslararası kavgaları yaratmaya devam edecek.
Şimdi sorunu gözden geçirelim. Türkiye birbirinden tümden ayrı üç parçayı kapsıyor: Afrikada bulunan bağımlı beylikler, yani Mısır ve Tunus; Asya Türkiyesi; bir de Avrupa Türkiyesi. Bunlar arasında sadece Mısırın gerçekten sultana bağlı kabul edilebileceği Afrika toprakları şimdilik bir yana bırakılabilir. Mısır herşeyden önce İngiltereye aittir, gelecekte Türkiye herhangi bir biçimde paylaşılacak olursa, bu topraklar İngilterenin payını oluşturacaktır, oluşturması kaçınılmazdır. Asya Türkiyesi, imparatorluğun bütün gücünü elinde bulunduran gerçek toprağıdır; dört yüzyıl boyunca, Türklerin başlıca yurdu olan Küçük Asya ve Ermenistan, Viyana surlarını tehdit eden ordularından, Kulevçada8 Diebitischin pek de mahirce olmayan manevraları önünde dağılan ordularına kadar, Türk ordusuna asker sağlanan, Türklere özgü topraklar olmuştur. Nüfus yoğunluğunun az olmasına karşın, Asya Türkiyesi, bugünkü durumda, herhangi bir fetih arzusunu [sayfa 21] uyandırmaya elvermeyen müslüman taassubuna ve Türk milliyetçiliğine bağlı toplu bir kitleden oluşmaktadır. Bundan ötürü, Doğu Sorunu ne zaman görüşme konusu olsa, bu toprakların göz-önüne alınan parçaları, yalnızca Filistin ve Lübnanın hıristiyan vadileri olmaktadır.
Sözkonusu asıl sorun, Avrupa Türkiyesi, yanı Sava ve Tunadan güneye doğru inen büyük yarımadadır. Bu şahane toprağın talihsizliği, ilerleme ve uygarlığa en az uygun düşenin hangisi olduğunu söylemesi hayli güç, değişik birçok soy9 ve ulusal kümelerin yerleşme bölgesi oluşudur. Slavlar, Yunanlılar, Ulahlar (Eflak halkı), Arnavutlar, 12 milyon kişi, bir milyon Türke boyun eğdirilmiştir. Yakın zamana kadar, bu ayrı soylar arasından, Türklerin, üstünlüğü elde tutmakta en yeteneklisi oldukları hususunda, böylesine karma bir nüfus içinde, üstünlüğün Türklerin elinde değil, bir başka ulusal topluluğun elinde olabileceği hususunda pek az kuşku duyulmuştur. Ne var ki, Türk hükümetinin uygarlığa ilişkin tüm girişimlerinin esef edilecek biçimde nasıl başarısızlığa uğradığını, başlıca birkaç büyük kentteki Türk ayaktakımı (mob) tarafından sürdürülen islam taassubunun, Avusturya ile Rusyanın şaşmaz biçimde iktidarı yeniden ele geçirmelerine ve olası herhangi bir ilerlemeyi altüst etmelerine nasıl yaradığını; merkezin, yani Türk hükümetinin, hıristiyan bölgelerdeki ayaklanmalar sonucu, yıldan yıla nasıl zayıfladığını ve gerek Babıâlinin zayıflığı, gerek komşu devletlerin müdahaleleri nedeniyle bu ayaklanmaların hiç de meyvesiz kalmadığını; Yunanistanın bağımsızlığını kazandığını, Ermenistanın bir bölümünün Rusya tarafından fethedildiğini, Buğdan, Eflak, bir de Sırbistanın ardarda, Rusyanın koruyuculuğu altına girdiklerini gördükten sonra Trakya-İllirya yarımadasında, refahın gelişmesine, Türklerin Avrupadaki varlığının gerçek bir engel olduğunu itiraf etmemiz gerekir.
Toplumun sınıf ilişkileri, çeşitli soylar arasındaki ilişkiler kadar karışmış olduğu için, Türkleri, Türkiyenin yönetici sınıfı (ruling class) diye tanımlamamız hayli güç. Yerine ve duruma göre Türk; işçidir, çiftçidir, küçük mülk sahibidir, tacirdir, feodalizmin en düşük, en barbar düzeyinde feodal beydir, memur ya da askerdir; ancak bütün bu değişik yerlerde olsa da, o, ayrıcalıklı bir dine ve ulusa mensuptur silah taşıma hakkı sadece onundur, en yüksek düzeyden bir hıristiyan, karşılaştığı en alt düzeyden bir müslümana yol vermek için kaldırımdan aşağı inmek zorundadır. Bosna ve Hersekte, halk kitleleri reaya, yani hıristiyan uyruklar olarak kalırken, Slav aslından gelen soylular islamlığa geçmişlerdir. [sayfa 22] Bu eyalette, o zaman, müslüman Bosnalı, Türk aslından gelen dindaşıyla böylece aynı düzeyde olduğundan, egemen din ile egemen sınıf özdeşleşmiştir.
Asyada, her zaman toplanmaya hazır yedeklerin dışında, Avrupadaki Türk nüfusun başlıca gücü, İstanbulun ve birkaç büyük kentin halkından oluşur. Bu halk, genel olarak, Türktür, gerçi başlıca geçimini hıristiyan sermayedara çalışarak sağlar, ama gene de, hıristiyanlara bakarak, islamî ayrıcalıkların ihsanı olan sözde üstünlüğünü ve aşırılıklarına karşın cezalandırılmaktan uzak oluşunu kıskançlıkla korur. Önemli her coup détat için, bu kalabalığın, rüşvet yoluyla ya da pohpohlanarak kazanılması gerektiği pek iyi bilinir. Belli halk topluluklarının yerleştirildiği birkaç bölge dışarda tutulursa, Avrupadaki Türk nüfusa, bir bütün ve etkin yığın gücünü veren, işte bu kalabalıktır. Kuşkusuz, er ya da geç, bu kıtanın en güzel parçalarından birini, bir bilgeler ve kahramanlar topluluğu olan Roma İmparatorluğunun halk tabakasına bakarak, bir ayaktakımının egemenliğinden kurtarmamız, mutlak zorunlu duruma gelecektir.
Öteki uluslar arasında Arnavutları, Adriyatike inen topraklarda yerleşmiş kendilerine özgü olan, ancak büyük Hint-Avrupa kökünden olduğu anlaşılan bir dili konuşan, bu yiğit, yerli dağ halkını birkaç sözcükle bir yana koyabiliriz. Arnavutların bir bölümü Rum-hıristiyan, bir bölümü müslümandır ve haklarında bildiğimiz her şey, uygarlık için henüz hiç hazır olmadıklarını göstermektedir. Çevre bölgelerdeki sınaî ilerleme, kendilerine baltacılar ve su taşıyıcılar olarak iş kapısı buluncaya kadar, Arnavutların yağmacılık alışkanlığı, komşu herhangi bir hükümetin onları askerî buyruk altında tutmasını gerektirecektir. İspanyadaki Gallegas10
ve genel olarak dağlık bölgeler halkı için de aynı durum sözkonusuydu.
Ulahlar ya da Daco-Romalılar [Eflaklılar], aşağı Tuna ile Dinyes-ter nehri arasındaki bölgenin başlıca nüfusunu oluşturan bu insanlar, hayli karışmışlardır, ortodoks kilisesine bağlıdırlar, Latince kökünden gelme bir dil konuşurlar, birçok bakımdan İtalyanlara benzemedikleri hiç de söylenemez. Transilvanya ve Bukovina halkı Avusturyaya, Besarabya halkı Rus imparatorluğuna bağlıdır; Daco-Romalılar soyunun siyasal varlığını kazandığı iki prenslikte, Buğdan ile Eflakta, halk, ad olarak Babıâlinin hükümranlığı, ama gerçek olarak Rus egemenliği altında, kendi prenslerine sahiptir. Transilvanya Ulahları hakkında, Macaristan savaşı11
sırasında çok şey işittik; o zamana kadar, aynı zamanda [sayfa 23]
Avusturya düzenine göre, bütün hükümet vergilerinin de toplayıcısı olan Macar toprakbeylerinin feodalizmiyle ezilen bu hayvanlaştırılmış halk, 1846da Galiçyalı Ruthen kölelerinin kandırıldığı biçimde,12
vaat ve rüşvetle, Avusturya tarafından kazanıldı ve Transilvanyayı çöle çeviren bu yıkım savaşına girişti. Türk prensliklerindeki Daco-Romalıların hiç değilse kendi yerli soyluları ve siyasal kurumlan var; Rusyanın tüm çabalarına karşın, devrimci ruh, 1848 ayaklanmasının13
çok iyi kanıtladığı üzere, halka işlemiştir. Ortak din bağına ve şimdiye dek, ortodoks kilisesinin imparator başını, halkın, kendi doğal koruyucusu gibi görmesine yolaçan çar-papa batıl inancına karşın, 1848den bu yana süregelen Rus işgali boyunca, konan vergilerin ve çekilen sıkıntının halktın devrimci ruhunu daha da yücelttiğinden kuşku duyulamaz. Bundan dolayıdır ki, Eflak milliyetçiliği, sözkonusu toprakların kesin olarak eldeğiştirmesinde önemli bir rol oynayabilir.
Türkiye Rumları, daha çok Slav asıllıdırlar, ama modern Helen dilini kabul etmişlerdir. Gerçekte İstanbul ile Trabzonun birkaç soylu ailesi dışında, genellikle kabul edildiği gibi, Yunanistanda bile, pek az saf Helen kanı bulunabilir. Yahudilerin yanısıra Rumlar, liman kentleriyle birçok iç kentin başlıca tacirleridirler. Rumlar bazı bölgelerde de çiftçilik yaparlar. Tesalya ile Epir dışarda tutulursa, hiçbir duruda, ne sayılan, ne bütünlükleri, ne ulusçuluk ruhlan, kendilerine ulus olarak siyasal bir ağırlık sağlar. İstanbuldaki birkaç soylu Rum ailenin çevirmen olarak elde ettiği etkinlik, Türklerin Avrupada eğitim görmeye başlamalarından ve yabancı elçiliklere Türkçe konuşan ataşeler atanmasından bu yana, hızla azalmaktadır.
Şimdi de, nüfusun büyük kesimini oluşturan ve soyların karışımı durumunda kanı ağır basan soya geliyoruz. Gerçekte bu soyun, Moradan Tunaya, Karadenizden Arnavutluk dağlarına kadar olan bölgenin hıristiyan halkının asıl kökü olduğu söylenebilir. Bu soy, Slav soyudur, özellikle Slav soyunun İllirya ya da Güney Slavı (Yugoslavyalı) adı altında gelişen koludur. Batı Slavları (Polonyalılar ve Bohemyalılar) ve Doğu Slavlarından (Ruslardan) sonra bunlar, son 12 yüzyıldan bu yana Avrupanın doğusunu işgal etmiş olan birçok Slav ailesinin üçüncü kolunu oluştururlar. Bu Güney Slavları, sadece Türkiyenin büyük bir kesimini değil, ama aynı zamanda Dalmaçyayı, Hırvatistanı, Slovanyayı ve Macaristanın güneyini de işgal etmektedirler. Hepsi aynı dili konuşurlar, bu dil, Rusçaya çok yakındır ve Batılı bir kulak için, tüm Slav dilleri içinde en ahenklisidir. Hırvatlar ve [sayfa 24] Dalmaçyalıların bir bölümü katoliktir; geri kalanların hepsi ortodoks kilisesine bağlıdır. Katolikler latin abecesini kullanırlar, ama ortodoks kilisesine bağlı olanlar, kendi dillerini, Rusçada, eski Slavcada ya da kilise dilinde de kullanılmakta olan Kiril abecesiyle yazarlar. Bu durum, din ayrılığıyla birlikte, tüm Güney Slovenya topraklarını kapsayan ulusal gelişmeyi geciktirmekte etken olmuştur. Bir Belgradlı, kendi dilinde, ama Agram ya da Peçte basılmış bir kitabı okuyamayabilir, dahası kabul edilmiş dinsel kurallara aykırı olan bir abece ve imla kullanılmış olması nedeniyle eline almayı bile kabul etmeyebilir, ama aynı kişi, Moskovada Rus dilinde basılmış bir kitabı okuyup anlamakta çok az güçlükle karşılaşacaktır, çünkü özellikle eski Slavca sözcük kökenine bağlı imla düzeninde yazıldığı zaman bu iki lehçe birbirine çok benzemektedir, üstelik kitap kurallara bağlı Pravoslavni abecesiyle basılmıştır. Ortodoks kilisesine bağlı Slavlar kitlesi, kutsal Moskovada ya da St. Petersburgun imparatorluk basımevlerinde basılmış kitapların sadece o kitaplara özgü bir doğruluk içinde olduğu, kurallara uyduğu ve kutsallık koktuğu inancını taşıdığı için, kendi ülkelerinde basılmış dua kitaplarına, ayin kitaplarına, hatta İncile, el bile sürmeyeceklerdir. Slav birliğinin, Agram ve Pragdaki ateşli yandaşlarının tüm çabalarına karşın,14 Sırp, Bulgar, Bosnalı reaya ve Makedonya ile Trakyanın Slav köylüsü, Ruslara karşı, kendisiyle aynı dili konuştuğu katolik Güney Slavına duyduğundan daha fazla ulusal yakınlık duyar, Rus ile daha çok temas noktası, daha çok aydınca ilişkiler aracı vardır. Her ne olursa, o, kendisini tüm şeytanlardan kurtaracak olan Mesihin dünyaya dönüşünü St. Petersburgdan bekler; ve İstanbula Çarigrad ya da İmparatorluk Kenti diyorsa, bu, ortodoks çarın Kuzeyden gelip gerçek imanı kurmak üzere kente girmesini beklediği kadar, Türklerin ülkeyi istilasından önce, onu ortodoks çarın elde tuttuğunu anımsadığı içindir.
Türkiyenin büyükçe bir kesiminde, kendilerinin uygun gördüğü yerel hükümet eliyle, Türkün doğrudan yönetimine bağlı olan, bir bölüğüyle (Bosnada) fatihin dinini kabullenen Slav soyu, ülkede, iki yerde, siyasal varlığını sürdürmüş ya da ele geçirmiştir. Biri, bundan altı yüzyıl önce bu bölgelerin tarihinde önemli bir rol oynamış olan doğal sınır çizgileriyle çok iyi belirlenmiş Moravya vadisi, yani Sırbistandır. Bir süre Türkler tarafından zorla başeğdirilmiş olan bu bölgeye, 1806 Rus savaşı,15 gene Türk üstünlüğünde olmakla birlikte, ayrı bir varlık kazanma olanağını verdi, bölge o zamandan beri Rusyanın doğrudan koruyuculuğu [sayfa 25] altında kaldı. Ne var ki, Buğdan ile Eflakta olduğu gibi siyasal varoluş yeni gereksinmelere yolaçtı ve Sırbistanı, Batı Avrupayla giderek artan ilişkilere itti. Uygarlık kökleşmeye başladı, ticaret genişledi, yeni fikirler ortaya çıktı, bunun sonucu olarak, Rus etkisinin tam göbeğinde ve kalesinde, Slav ya da Ortodoks Sırbistanda, eski Maliye Bakanı Garaçaninin önderliğinde, (kuşkusuz reform isteklerinde çok alçakgönüllü olan) Rus aleyhtarı bir ilerici parti görüyoruz.16
Kuşku yok ki, ortodoks kilisesine bağlı Slav halk, üzerinde yerleştiği ve toplam nüfusun (yedi milyon) dörtte-üçünü oluşturduğu topraklarda efendiliği ele geçirecek olursa, aynı gereksinimler, kısa sürede Rus aleyhtarı bir ilerici partinin doğmasına yolaçabilir. Şimdiye kadar böyle bir partinin varlığı, Türkiyeden herhangi bir parçasının yarı-ayrılmasının kaçınılmaz sonucu olmuştur.
Karadağda ise büyükçe sayılabilecek kentleri kapsayan verimli bir vadi yok, ulaşılması güç, kıraç, dağlık bir arazi var. Buraya bir soyguncular takımı yerleşmiş, ovalan silip süpürüyor, yağmayı dağdaki kalelerine yığıyorlar. Bu romantik ama oldukça kaba baylar, uzun süreden beri, Avrupada, başa beladırlar ve Karadağ halkının (Çerno-Gorgi), köylerle köylüleri yakma ve sığırları kaldırıp götürme hakkından yana çıkmak, ancak Rusya ile Avusturyanın siyasetine uygundur. [sayfa 25]
New-York Daily Tribune
n° 3736, 7 Nisan 1853 KARL MARX
KARL MARX
LONDRA BASINI
NAPOLÉONUN TÜRK SORUNUNA
İLİŞKİN SİYASETİ
Londra, 25 Mart 1853
Bu sabaha kadar Türkiyeden, gerçeği yansıtan yeni bilgiler alınmış değildi. Bugünkü The Morning Herald17 gazetesinin Paris muhabiri, yetkili bir makamın, kendisine, Rusların Bükreşe girdiği haberini verdiğini bildiriyor. 20 Mart tarihli Courier de Marseilles gazetesinde de şunları okuyoruz:
Kont Leiningenin hareketinden hemen sonra ve Prens Mençikovun Divandaki doğrudan kaba davranışından önce, Bay dOserovun Babıâliye verdiği bir notanın içeriğini okurlarımıza bildirmek durumundayız. Diplomatik notanın ilgili olduğu başlıca noktayı aşağıda veriyoruz. Nasselrod Kontu, Babıâlinin Karadağlılara saldırmama vaadine karşın, bu halka karşı kanlı bir savaş açmasının, Petersburg kabinesinde büyük hoşnutsuzluğa yolaçmasından sert bir dille yakınıyor. Karadağlılara yeterli güvenliği sağlamak ve onları yeni bir felaketten korumak için, Rusya Babıâliden Karadağın bağımsızlığına saygı gösterilmesini istedi. Nota, Arnavutluk sahillerinin ablukasına karşı bir protestoyu da içeriyor ve icraatı, iki hükümet arasında sürekli anlaşmazlıklara yolaçan bakanın görevden alınmasını isteyerek son buluyordu. Söylentiye göre, bu notanın kabul edilmesiyle, Türkiye, üzülerek de olsa ablukadan vazgeçme eğilimi gösterdi ve üstelik bakanın görevden alınmasıyla birlikte, sultanın kaynı Fuad Efendi, Rusya yanlısı Rıfat Paşanın sayesinde bakanın [sayfa 27] yerine atandı. Bununla birlikte, Babıâli, Karadağın bağımsızlığını tanımaktan kaçınıyordu; Prens Mençikovun, Divanda, dışişleri bakanına gerekli saygı bildirisinde bulunmaksızın, bütün diplomatik kuralları horgörüyle çiğnemesinin ve bu tüzel kişiliğe isteklerine boyun eğmesi gerektiğini utanmazca anlatmasının nedeni budur. Bu istek üzerine Babıâli, İngilterenin ve Fransanın yardımlarına başvurdu.
Eski Yunanistanda konuşmaması için kendisine para verilen bir konuşmacının dilinin üzerinde öküz olduğu söylenirdi. Belirtelim ki, öküz Mısırdan ithal edilmiş gümüş paraydı.18 Diyebiliriz ki, Doğu Sorununun yeniden canlandığı dönemden beri The Times19 gazetesinin dili üzerinde de bir öküz var, ama konuşmaması için değil, konuşması için. Bu hünerli gazete, ilkin, Avusturyanın Karadağa müdahalesini, hıristiyanlığı ileri sürerek savundu. Ancak daha sonra, Rusya işe karıştığı zaman, gazete bu kanıtı bir yana bıraktı, tüm sorunun ortodoks ve Roma kiliseleri arasındaki çekişmeden ibaret olduğunu, yerleşik İngiltere kilisesine bağlı olanları ilgilendirmediğini söyledi. Gazete, bunun da ardından, Türkiyeyi Avusturyaya karşı koruması ve Rusyayı önlemesi karşılığında, Türkiyeyle serbest ticaret olanağını elde etmesinin Büyük Britanyaya kazanç sağlayacağını öne sürerek, Türkiyeyle ticaretin Büyük Britanya için taşıdığı önem üzerinde durdu. Daha sonra, İngilterenin gıda maddeleri açısından Rusyaya bağlı olduğunu, bu nedenle çarın coğrafyaya ilişkin fikirlerine sessizce boyun eğmesi gerektiğini kanıtlamaya çalıştı. The Times tarafından göklere çıkarılan ticaret sistemine pek ince bir iltifat ve İngilterenin Rusyaya bağımlılığını azaltmak için Karadenizin bir Rus gölü, Tunanın da bir Rus nehri olması gerektiğini öne süren pek tatlı bir kanıt. Gazete, sonra bu savunulamaz mevzilerden sürülüp çıkarılınca, Türk imparatorluğunun parçalanmasının önüne geçilemeyeceğini The Timesa göre de bunun sonucu olarak, bugünkü durumda, Rusyanın, bu imparatorluğun varisi ve parçalanışın infazcısı olması gerektiği genel vargısına geriledi. Bilgeliğin Doğudan geldiği yolundaki eski öyküyü anımsayarak ve ama daha önce, Avusturya, kendi imparatorluğuna bağlı eyaletlerde ve bölgelerde, üzücü durumu önleyecek herhangi bir yasa olmaksızın, keyfî bir otorite ve şiddetli bir zorbalık durumunu sürdürmektedir dediğini unutarak, The Times, Türkiye halkını, derhal Rusya ve Avusturyanın uygarlaştırıcı [sayfa 28] etkesine ve saf yönetimine vermek istiyordu. Ve yazısını bitirirken, The Times, Doğu yazılarının parlaklığından ötürü, yüzsüzlüğün bu kadarına pes, kendini kutluyordu.
Tüm Londra basını, sabah ve akşam gazeteleri, gündelik ve haftalık gazeteler, önde gelen gazeteye karşı, tek bir kişi gibi birlikte ayağa kalktılar. The Morning Post20 gazetesi, The Timesdeki kardeşlerinin ferasetiyle alay ediyor, onları, bile bile yanlış ve saçma haberler yaymakla suçluyor. The Morning Herald gazetesi, The Timesı, bizim yahudici-avusturyacı-Rus çağdaşımız diye; The Daily News21 ise, daha kestirmeden Brunnowun organı diye adlandırıyor. Onun ikiz kardeşi The Morning Chronicle22 gazetesi ise şu darbeyi indiriyor: Bir düzine büyük Yunan şirketinin ticarî önemi hesabına, Türk İmparatorluğunu Rusyaya teslim etmeyi öneren gazeteciler, parlaklık tekelinin kendilerinde olduğunu iddia ederken oldukça haklıdırlar!
The Morning Advertiser23 gazetesi şöyle diyor:
The Times Rus çıkarlarını savunurken yalnız kaldığını söylerken haklıdır. ... Gazete İngilizce basılmıştır. Ama onda İngiliz olan tek şey budur. O, Rusyayı ilgilendiren her şeyde, baştan sona Rustur.
Kuşku yok ki, Rus ayısı, İngiltereyle Fransa arasındaki entente cordialein24 geçici olacağına emin olmadıkça, pençesini çekmeyecektir. Şimdi şu şaşılacak raslantıya dikkat edin. The Times gazetesi, Türkiye olayının sadece Fransa ile Rusya arasındaki bir kavgadan ibaret olduğuna Lord Aberdeen. Lord Clarendonı ikna etmeye çalıştığı gün, Guizotnun öteden beri roi des drôles diye ad taktığı bay Granier de Cassagnac, Constitutionnelde25 olayın, Lord Palmerston ile çar arasındaki kavgadan başka bir şey olmadığını keşfediyordu. Gerçekten, bu gazeteleri okudukça, Demosthenesin filipiklerini verdiği sıralarda, Yunan konuşmacıların dilleri üzerin- de Makedonya öküzü oluşunu daha iyi anlıyoruz.
Karma hükümet tarafından temsil edilen İngiliz aristokrasisine gelince, onlar, gerekirse İngilterenin ulusal çıkarlarını kendi özel sınıf çıkarlarına feda edebilirler ve Batıda sağlıksız oligarşilerine destek bulma umuduyla, Doğuda genç bir istibdadın yerini sağlamlaştırmasına izin verebilirler. Louis-Napoléona gelince, o çekiniyor. Onun tüm eğilimi, Fransaya hükümet sistemini [sayfa 29] getirdiği, Otokrattan yanadır, tüm nefreti ise, Fransada parlamenter sistemini yıktığı İngiltereye karşıdır. Üstelik, eğer o, çarın Doğuyu yağmalamasına izin verirse, belki çar da onun Batıyı yağmalamasına izin verecektir. Öte yandan, Napoléon, Kutsal İttifakın Parvenü Hana karşı beslediği duyguları oldukça iyi biliyor. Bundan dolayı, Fransa Ulusal meclisindeki parlamento gruplarını aldattığı gibi, Avrupanın büyük güçlerini de aldatmaya çalışarak muğlak bir siyaset güdüyor. Bir yandan, İngilterenin Türkiye Elçisi Lord Stratford de Redcliffele gösterişli bir dostluk kurarken, aynı zamanda, Rus Lieven Prensesini en umut verici vaatlerle tatlı tatlı kandırıyor, bir yandan da sultanın sarayına, İngiliz-Fransız ittifakına karşıt olabilecek bir Avusturya-Fransa ittifakının en candan savunucusu Bay de la Couru gönderiyor. Toulondaki donanmanın Yunan sularına girmesini emrediyor, ertesi gün Moniteur gazetesinde, bunun İngiltereyle önceden haberleşmeksizin yapıldığını ilan ediyor. Yayım organlarından birine, Paysye,26 Doğu Sorununu Fransa için en önemli sorun olarak ele almaları buyruğunu verirken, öteki yayım organı olan Constitutionnel gazetesinin, bu sorunda, Rus Avusturya ve İngiliz çıkarlarının tehlikede olduğunu, Fransanın sorunla çok uzaktan ilgili olduğunu ve bu nedenle de tam bağımsız bir durumda bulunduğunu yazmasına izin veriyor. Artırma kimin üstünde kalacak, Rusyanın mı, İngilterenin mi? Onun derdi bu. [sayfa 30]
New-York Daily Tribune
n° 3739, 11 Nisan 1853 KARL MARX
FRİEDRİCH ENGELS
TÜRKİYE KONUSUNDA GERÇEK SORUN
Günümüzde Doğu Sorununa ilişkin tartışmalarda, İngiltereyi, Rusyanın genişleme ve bazı toprakları kendine katma tasarımlarının amansız ve başeğmez karşıtı haline getirecek hayatî çıkarları, İngiliz gazetelerinin daha kuvvetle ortaya koymamalarına şaşırdık. Rusyanın Çanakkale ve İstanbul boğazlarının sahibi olmasına izin vermek İngilterenin işine gelmez. Gerek ticarî yönden, gerek siyasal yönden, böyle bir olay, İngilterenin gücüne, öldürücü değilse bile, ağır bir darbe olur. Yalnızca İngilterenin Türkiye ile ticaretine ilişkin gerçekleri belirtmek, bunu açıklamaya yeter.
Hindistana doğrudan yolun bulunuşuna değin, İstanbul geniş bir ticaret pazarıydı; gerçi şimdi Hint malları, İran, Tahran
ve Türkiye üzerinden, karayoluyla Avrupaya ulaşıyor, ama gene de Türk limanları, Avrupayla ve iç Asyayla önemli ve gittikçe gelişen bir trafiği taşıyor. Bunu anlamak için, haritaya bakmak yeter. Karaormandan Novgorod Velikinin kum tepelerine kadar tüm ülkenin suları, nehirler yoluyla Karadenize ve Hazar Denizine akıyor. Avrupanın iki dev nehri olan Tunayla Volga, Dinyester, Dinyeper ve Don nehirleri, hepsi ülke içi ürünlerinin Karadenize taşınmasını sağlayacak doğal su yollarını oluşturuyorlar Hazar Denizine ise ancak Karadeniz aracılığıyla ulaşılabiliyor. Türkiyenin Avrupa topraklarının yanısıra, Avrupanın üçte-ikisi, yani Almanya ile Polonyanın bir parçası, Macaristanın tümü ve [sayfa 31]
Rusyanın en verimli toprakları, bu nedenle, ürünlerinin dış satışı ve değişimi için Karadenize bakıyorlar. Bu, bütün bu ülkeler, esas olarak tarım ülkesi oldukları ölçüde, daha da önem kazanıyor. Ürünlerinin büyük çapta olması, su taşımasını, her zaman, daha üstün taşıma aracı durumuna getiriyor. Macaristanın, Polonyanın, Güney Rusyanın mısırı, aynı ülkelerin yünü ve derisi, bizim Batı pazarlarımıza her yıl artan oranlarda geliyor ve hepsi Kalas, Odessa, Taganrog limanlarında ve öteki Karadenizde yapılan bir başka önemli ticaret daha var. İstanbul ve özellikle Asya Türkiyesinde Trabzon, Asya içlerine, Fırat ve Dicle vadisine, Iran ve Türkistana yapılan kervan ticaretinin başlıca pazarıdırlar. Bu ticaret de çok hızlı artıyor. Adını andığımız iki kentin Rum ve Ermeni tacirleri, büyük ölçüde mamul İngiliz malı ithal ediyorlar. Bu mallar, düşük fiyatları nedeniyle, hızla Asya haremlerinin yerli sanayisinin yerini alıyorlar. Böyle bir ticaret için Trabzonun yeri, başka noktalardan daha elverişli. Hemen gerisinde, aşılması Suriye çöllerinden daha az güç olan Ermenistan tepeleri var, Bağdat, Şiraz ve Tahrana ki bu sonuncu yer Hiva ve Buharadan gelen kervanlar için ara pazar görevini görüyor uygun uzaklıkta. Bu ticaretin ve genel olarak Karadeniz ticaretinin ne kadar önem kazanmakta olduğu, esmer yüzlü Rum alıcıların sayı ve öneminin artmakta olduğu, Rumca ve Güney Slav şivelerinin, Almanca ve İngilizcenin yanında işitilir olduğu Manchester Borsasında görülebilir.
Trabzon ticareti, Rusya ile İngilterenin çıkarlarını, iç Asyada bir kez daha çatışma durumuna getirdiği için, önemli bir siyasal hesap konusu haline geliyor. Ruslar, 1840a kadar, bu bölgeye yabancı mamul madde ticaretinde, hemen hemen sadece kendilerine özgü bir tekele sahiptirler. Rus mallarının, ta İndüse kadar ulaşmış olduğu, hatta İngiliz mallarına yeğ tutulduğu görülüyordu. Afgan savaşı günlerine, Sindin ve Pencapın fethine27 kadar, İngilterenin iç Asyayla ticaretinin hemen hemen sıfır olduğu rahatçı söylenebilir. Şimdi durum başkadır. Ticaretin, hiçbir zaman dinmek bilmez yüce genişleme gereği, modern İngiltereye bir hayalet gibi sık sık musallat olan ve hemen bastırılmazsa, New-Yorktan Kantona, St. Petersburgdan Sidneye kadar her yeri sarsan o korkunç ani değişiklikleri getiren bu fatum bu katı zorunluluk, İngiliz ticaretinin, iki yandan, Orta Asyaya saldırmasına yolaçtı: İndüsten ve Karadenizden. Gerçi dünyanın bu bölgesine yapılan Rus ihracatı hakkında pek az şey biliyoruz, ama bu bölgeye yapılan İngiliz ihracatının artışından, o yöndeki [sayfa 32] Rus ticaretinin, hissedilir ölçüde azalmış olması gerektiği sonucuna güvenle varabiliriz, İngiltere ile Rusya arasındaki ticarî savaş alanı İndüsten Trabzona kaymıştır. Eskiden İngilterenin Doğu imparatorluğunun sınırlarına kadar ulaşan Rus ticareti, şimdi, kendi gümrük kapılarının tam sınırında savunma durumuna gerilemiştir. Doğu Sorununun gelecekte herhangi bir biçimde çözümlenmesi ve bu çözüme İngiltere ve Rusyanın katılması açısından, bu gerçeğin önemi açıktır, İngiltere ile Rusya, Doğuda hasımdırlar ve her zaman hasım olmak zorundadırlar.
Şimdi, şu Karadeniz ticareti konusunda daha belirgin bir görüşe varalım. The London Economiste28 göre, Mısır ve Tuna Prenslikleri dahil Türk topraklarına İngilterenin ihracatı şöyleydi:
1840 .................... £ 1.440.592
1842 .................... £ 2,068.342
1844 .................... £ 3.271.333
1846 .................... £ 2.707.571
1848 .................... £ 3.626.241
1850 .................... £ 3.762.480
1851 .................... £ 3.548.595
Bu miktarların en azından üçte-ikisinin, İstanbul dahil, Karadeniz limanlarına gitmiş olması gerekir. Hızla büyüyen bu ticaret, Karadeniz ile, onun anahtarları olan Çanakkale ve İstanbul boğazlarını yöneten güce güven duyulmasına bağlıdır. Bunları kim elinde tutarsa, Akdenizin bu son uzantısına geçişi, keyfine göre açabilir ya da kapatabilir. Rusyanın, İstanbulu ele geçirmesine bir kez izin verilirse, onun kendi ticaret alanını İngilterenin işgal etmesine yolaçan kapıyı açık tutmasını kim bekleyebilir?
Türkiyenin ve özellikle Çanakkale Boğazının ticaret yönünden önemi konusunda bu kadar söz yeter. Apaçık ortada ki, sadece geniş bir ticaret değil, ama aynı zamanda Avrupanın Orta Asya ile bellibaşlı ilişkileri ve bunun sonucu olarak bu geniş gölgenin yeniden uygarlaştırılması, bu kapılar yoluyla Karadenizde yapılacak, kesintisiz alış-veriş özgürlüğüne bağlıdır.
Şimdi de askerî açıdan düşünceler. Çanakkale ve İstanbul boğazlarının ticarî önemi, bu boğazlan, birinci sınıf askerî mevziler, yani herhangi bir savaşta sonucu kararlaştırıcı etkinlikte mevziler haline getirmektedir, iki denizin birleştiği böyle noktalardan biri Cebelitarık, öteki Helsingördür. Ama Çanakkale Boğazı, yeri bakımından, daha da önemlidir. Cebelitarık ya da [sayfa 33] Helsingörde bir top, bu noktaların üzerinde bulunduğu su yolunun tamamını denetim altında tutamaz; su yolunu kapatmak için bir donanmanın yardımına gerek vardı; buna karşılık Çanakkale ve İstanbul boğazlarının darlığı öyledir ki, Rusların ele geçirirlerse kurmak için bir saat bile yitirmeyecekleri, tam yerine konmuş, iyi silahlandırılmış birkaç istihkam, buradan geçme girişiminde bulunmaları halinde dünya donanmalarının tümüne birden meydan okuyabilir. Boğazların Rusyanın eline geçmesi durumunda Karadeniz, Rusyanın tam göbeğindeki Ladoga gölünden çok daha fazla Rus gölü olabilir. Kafkasyalıların direnci derhal tükenir; Trabzon bir Rus limanı, Tuna bir Rus nehri olur. Bundan başka İstanbul alınınca Türkiye ikiye bölünür. Asya Türkiyesi ile Avrupa Türkiyesi arasında destek ve ulaşımı sağlayacak bir bağlantı kalmaz; ve Asyaya püskürtülen Türk ordusunun gücü, tam olarak zararsız hale geleceği için, ana gövdeden ayrılmış ve kanatta kalmış olan Makedonya, Tesalya ve Arnavutluk, kendilerine boyun eğdirecek fatihe herhangi bir güçlük çıkarmazlar; iç düzeni sağlayacak bir ordu ve merhamet dilemekten başka yapacakları bir şey yoktur.
Ama, evrensel imparatorluk yolunda bu noktaya kadar gelen bu dev ve büyümüş güç, burada durabilir mi? Kendisi istemese bile, koşullar, durmasını önleyecektir. Türkiye ile Yunanistanı kendisine katmak suretiyle bu güç, mükemmel limanlara sahip olacaktır. Rumlar onun donanması için yetenekli denizciler sağlayacaktır, İstanbul sayesinde, Akdenizin eşiğinde durmaktadır; Dıraç ve Antivanden Artaya kadar Arnavutluk kıyısı sayesinde Adriyatikin tam göbeğindedir; İngilizlerin İyonya adaları onun görüş uzaklığı içindedir. Malta 36 saatlik bir deniz yolundadır. Avusturya topraklarını kuzeyden, doğudan ve güneyden çevirmiş olacağı için Rusya, Habsburgları kendi vasalları arasında sayacaktır. Dahası var, bir başka sorun da olasıdır, hatta olasılıktan da fazla bir şeydir, imparatorluğun kırık kırık, dalgalı ve doğal sınırları nedeniyle kötü çizilmiş olan Batı sınırının düzeltilmesi gereği ortaya çıkabilir; ve Rusyanın doğal sınırının Danzigden ya da belki de Stettinden Triyesteye uzandığı görülebilir. Ve fethin yeni bir fethi, toprak katmanın yeni bir toprak katmayı izlemesi ne kadar kesinse, Rusyanın Türkiyeyi alması, Macaristanı, Prusyayı, Galiçyayı kendine katmasının ve Slav birliğine inanmış bazı bağnaz filozofların düşünü gördüğü Slav imparatorluğunu gerçekleştirmesinin ancak başlangıcı olur.
Rusya, kesinlikle fetihçi bir ulustur. 1789un büyük hareketi, yani demokratik ülkülerin ve insanoğlunun doğal özgürlük [sayfa 34]
susuzluğunun patlayıcı gücü olan Avrupa Devrimi, kuvvet gösterilerini müthiş bir hasım haline getirinceye kadar da yüzyıl süreyle böyleydi. O dönemden bu yana, gerçekte Avrupa kıtasında iki kuvvet var Rusya ve Mutlakiyetçilik, Devrim ve Demokrasi. Şimdilik devrim bastırılmış gibi görünüyor, ama yaşamaktadır. Kendisinden her zamanki gibi derin bir korku duyuluyor. Milanodaki son kalkışma haberlerine gösterilen tepkinin şiddetini görüyorsunuz.29
Ama Rusyanın Türkiyeye sahip olmasına izin verilirse ve gücü, böylece, hemen hemen yarı yarıya artarsa, Avrupanın tüm geri kalan kesiminden üstün duruma gelecektir. Böyle bir gelişme, devrim davası için anlatılmaz bir felaket olabilir. Türkiyenin bağımsızlığının korunması ya da Osmanlı imparatorluğunun olası çözülüşü durumunda, Rusyanın bu toprakları kendine katma tasarısının önlenmesi, en önemli sorundur. Böyle bir durumda, devrimci demokrasi ile İngilterenin çıkarları aynı doğrultudadır. Çarın, İstanbulu başkentlerinden biri yapmasına, ne devrimci demokrasi, ne de İngiltere izin verebilir. Köşeye sıkıştığı zaman herbirinin öteki kadar azimle çara karşı direndiğini göreceğiz. [sayfa 35]
New-York Daily Tribune
n° 3740, 12 Nisan 1853
Başyazı
FRİEDRİCH ENGELS
Batı Avrupa ve Amerika halkının, Türkiye olayları konusunda doğruya yakın bir yargıya varmaları olanağı ancak son zamanlarda doğmuştur. Yunan isyanına kadar30 Türkiye, niyet ve amaç ne olursa olsun, bir terra incognita idi ve halk arasındaki alelade bilgiler, tarihsel gerçeklerden çok, Arap usulü gece eğlentilerine dayanmaktaydı. Resmî diplomatik memurlar, yerinde bulunmuş olmaktan ötürü daha doğru bilgiye sahip olmakla övünüyorlardı; ancak bu resmî görevlilerden hiçbiri, hiçbir zaman Türkçe, Güney Slavca, çağdaş Yunanca öğrenme zahmetine girmedikleri ve Rum çevirmenlerle Frenk tacirlerin ilgilendikleri konulardaki bilgilerine bağlı kaldıkları için, onların bilgileri de bir hiçten başka bir şey değildi. Kaldı ki, bu aylak diplomatların, zamanlarını dolduracakları her türlü entrika vardı. Aralarında saygıdeğer tek istisna Alman tarihçi Joseph von Hammerdi. Öteki centilmenler, halkla, kurumlarla, ülkenin toplumsal durumuyla ilgilenmiyordu: sadece sarayla ve özellikle, hasmının gerçek durumunu, gücünü ve yardım kaynaklarını bilmeyen iki taraf arasında aracılık eden düzenbaz Fener Rumlarıyla31 ilgileniyorlardı. Böyle değersiz bilgiler üzerine kurulan görüş ve düşünceler, uzun zaman, Batı diplomasisinin Türkiyeye ilişkin davranışlarının temeli oldu, söylemesi garip ama, hâlâ da büyük ölçüde temel oluyor.
İngiltere, Fransa ve hatta, uzunca bir zamandan beri Avusturya, [sayfa 36] karanlıkta elyordamıyla, belli bir Doğu siyaseti araştırırken, bir başka devlet, hepsini geride bıraktı. Geleneklerinde ve kurumlarında, özünde ve davranışlarında, yarı-Asyalı olan Rusya, Türkiyenin gerçek durumunu ve yapısını kavrayabilecek yeter insan buldu. Rusyanın dini, Avrupa Türkiyesindeki insanların onda-dokuzunun diniyle aynıydı; dili, Türk uyruğundaki yedi milyonun diliyle hemen hemen aynıydı; ve bir Rusun, yabancı dillerin temeline tam inmese bile, iyi bilinen konuşma yatkınlığı, kendilerine iyi para ödenen Rus ajanlarının, Türkiye olayları hakkında tam bilgi sahibi olmalarını kolaylaştırmaktaydı. Böylece çok erken bir dönemde, Rus hükümeti, Güneydoğu Avrupada pek büyük ölçüde lehine olan bu durumdan yararlanmayı bildi. Yüzlerce Rus ajan Türkiyeyi dolaşıp, Rum Ortodoks hıristiyanlara, ortodoks imparatoru, baş, doğal koruyucu ve baskı altındaki Doğu kilisesini kurtaracak kişi olarak gösterirken, özellikle Güney Slavlarına, aynı imparatoru, büyük Slav soyunun bütün boylarını eninde sonunda aynı saltanat altında birleştirecek ve Avrupanın yönetici soyu yapacak güçlü çar olarak da gösteriyordu. Ortodoks kilisesinin rahipleri, bu ülküleri yaymak üzere kısa sürede geniş bir fesat ağı kurdular. 1809 Sırp ayaklanması,32 1821 Yunan isyanı, şu ya da bu ölçüde doğrudan Rus altını ve Rus etkisiyle teşvik edildi; Türk paşalarının merkez hükümete karşı isyan bayrağı açtığı her yerde Rus entrikası ve Rus parası hiçbir zaman eksik olmadı; ve Türkiyenin böylesi iç sorunları, konu hakkındaki gerçek bilgisi, ay insanı hakkındaki bilgisinden daha fazla olmayan Batılı diplomatların zihnini iyice karıştırdığı zaman, savaş ilan edildi, Rus orduları Balkanlara doğru yürüyüşe geçti ve Osmanlı İmparatorluğu parça parça bölündü.
TÜRKİYE SORUNU
Son otuz yıl içinde, Türkiyenin durumu hakkında genel bilgi verme yolunda çok şey yapıldığı bir gerçek. Alman dil bilginleri ve eleştirmenler, Türkiyenin tarihi ve edebiyatı hakkında bilgi sahibi olmamızı sağladılar; imparatorluğun toplumsal koşulları hakkında, ülkeye yerleşmiş İngilizler ve İngiliz tacirleri çok büyük ölçüde bilgi derledi. Ama diplomat ukalalar, öyle görünüyor ki, bütün bunları küçümseyerek, Doğu masallarını okumadan gelmiş olan ve benzeri görülmeyen en kokuşmuş Rum çıkar düşkünlerinin bu masallardan daha gözkamaştırıcı olmayan görüşleriyle geliştirilmiş geleneklere ellerinden geldiği kadar inatla sarılmışlardır.
Peki, bunun doğal sonucu ne olmuştur? Doğal sonuç, Batılı hükümetlerin cahilliği, gabiliği ve buna dayalı olarak tutarsızlığı ve korkaklığından ötürü, Rusyanın, bütün esaslı noktalarda, [sayfa 37] yavaş yavaş birbiri ardından amaçlarına ulaşması olmuştur. Navarin savaşından bugünkü Doğu bunalımına kadar, Batılı ülkelerin tüm eylemleri daha çok Doğu sorunları karşısındaki ortak cehaletlerinden ve herhangi bir Doğulu anlayışın kavrayamayacağı küçük kıskançlıklardan ötürü ya kendi aralarındaki kavgalarla boşa çıkarılmış ya da bu eylemleri doğrudan ve sadece Rusyanın çıkarına yaramıştır. Ve sadece Yunanistan ile Türkiye Rumları ve Slavlar, Rusyaya, doğal koruyucuları olarak bakmakla kalmadı; hayır, İstanbul hükümeti bile, Türkiye sorunlarını kendi gözleriyle görüp yargılamaktaki mutlak yeteneksizlikleriyle övünen Batılı elçilere gerçek yerini ve isteklerini anlatmakta tekrar tekrar umutsuzluğa düştükçe, her olayda, kendini Rüyanın insafına bırakmak ve tüm Türkleri boğazdan karşıya sürme ve Ayasofyanın minarelerine Aziz Andrewnun haçını dikme niyetini açıkça dile getiren devletin koruyuculuğunu istemek zorunda kaldı. Diplomatik geleneğe karşın, Rusyanın bu sürekli ve başarılı saldırıları, sonunda, Avrupadaki Batılı hükümetlerde, yaklaşan tehlikeye dair belirsiz ve dumanlı bir endişe uyandırmıştır. Bu endişe, Türkiyede, status quonun korunması dünya barışının gerekli koşuludur şeklindeki büyük diplomatik inancı ortaya çıkarmıştı. Belli bazı modern devlet adamlarının belagatli yetersizliğini, cehalet ve aczini, yirmi yıllık kısa süre içinde gelenek tarafından takdis edilen ve ölü bir söz olmaktan çıkıp, Kral Johnun Magna Cartası kadar eski ve tartışılmaz duruma gelen bu aksiyomda olduğundan daha açık itiraf edemezdi. Status quoyu koru! Niçin, status quo korunduğu içindir ki, Rusya, Sırbistanı isyana tahrik etmiş, Yunanistanı bağımsızlaştırmış, Buğdan ile Eflakın koruyuculuğunu üzerine almış ve Ermenistanın bir kesimini elinde tutmuştur. Bütün bunlar olup biterken İngiltere ile Fransa, yerlerinden bir santim olsun kıpırdamamışlardır, yalnızca bir kez, 1848de, o da Türkiyeyi değil, Macar göçmenleri korumak için davranmışlardır. Avrupa diplomasisinin ve hatta Avrupa basınının gözünde, tüm Doğu Sorunu, gelip, ya status quonun korunması, ya Rusların İstanbula girmesi ikili çıkmazına dayanıyor düşüncelerinde, bu seçenekten başka bir şeye kesinlikle yer olmuyor. Örnekse Londra basınına bakın, The Times gazetesinin, Türkiyeyi parça parça bölmeyi savunduğunu ve Türk soyunun artık, Avrupanın bu güzel köşesini yönetmeye yeterli olmadığını ilan ettiğini görüyoruz. Her zaman olduğu gibi ustalıkla, The Times, status quocu diplomatik geleneğe cesaretle saldırıyor, bunun sürgit olanaksız olduğunu ilan ediyor. Bu gazetenin eli altındaki yeteneklerin tümü, başka başka yönlerden, bu [sayfa 38] olanaksızlığı göstermekte ve Haçlı Ordularının düşmanından arta kalana karşı yeni bir haçlı saferi düzenlemek üzere İngiliz duygularını devşirmekte kullanılıyor. Henüz iki ay önce The Timesa ait olan, zamanın takdis ettiği, anlamsız bir deyime böylesine vicdansızca bir saldırının değeri yadsınamaz. Ne var ki, bu gazeteyi bilen, bu alışılmamış cesaret gösterisinin, doğrudan Rusya ile Avusturyanın çıkarma yapıldığını da bilir. Türkiyeyi bugünkü durumunda tutmanın sürgit olanaksız olduğuna ilişkin gazetenin sütunlarında öne sürülen doğru görüş, Büyük Peterin vasiyetindeki başlıca maddenin Boğazın fethinin yerine getirileceği gün için İngiliz kamuoyunu ve dünyayı hazırlamak gibi bir amaçtan başka bir amaca hizmet etmemektedir.
Karşıt görüşü, liberallerin yayın organı The Daily News temsil ediyor. The Times, daha sonra bir çıkar amacına uygun olarak saptırmak için olsa bile, hiç değilse, sorunun yeni ve doğru özelliğini kavramıştır. Buna karşılık liberal gazetenin sütunlarına en açığından bir mantık, ama sadece bir çeşit aile mantığı egemendir. Gerçekten de gazete, kendi evinin eşiğinden ötesini görmüyor. Bugünkü koşullar altında, Türkiyenin parçalanmasının Rusları İstanbula getireceğini, bunun İngiltere için büyük talihsizlik olacağını, dünya barışını tehdit edeceğini, Karadeniz ticaretini yıkacağını ve İngilterenin Akdenizdeki üsleriyle donanması için yeni silahlar gerektireceğini açıkça görüyor. Ve bu nedenle The Daily News, İngiliz halkında öfke ve korku uyandırmaya gayret ediyor. Türkiyenin bölüşülmesi, Polonyanın bölüşülmesine eşit bir cürüm değil mi? Hıristiyanlar, Türkiyede, Avusturya ile Rusyadakinden daha çok din özgürlüğüne sahip değiller mi? Türk hükümeti, değişik ulusların, dinlerin ve yerel şirketlerin kendi işlerini düzenlemelerine izin veren yumuşak, baba bir hükümet değil mi? Avusturya ve Rusyayla karşılaştırınca, Türkiye bir cennet değil mi? Orada can ve mal güvenliği yok mu? Ve İngilterenin Türkiyeyle ticareti, Avusturya ve Rusyayla olan ticaretin toplamından daha geniş değil mi ve her yıl artmıyor mu? Dolayısıyla, The Daily News şairce olabileceği ölçüde, bir şiir üslubuyla, Türkiyeyi, Türkleri ve Türk olan her şeyi tanrı derecesine yüceltiyor. Bu, okurlarının çoğunca anlaşılamaz bir şey olsa gerek.
Türkler için gösterilen bu garip şevkin anahtarı, milletvekili David Urquhart beyefendinin çalışmalarında bulunabilir. İskoçya doğumlu, yurdunun ortaçağa ve atalarına ait anılarıyla dolu, modern, uygar İngiliz eğitiminden geçmiş bu centilmen, üç yıl boyunca Yunanistanda Türklere karşı savaştıktan sonra, Türklerin [sayfa 39] ülkesine geçti ve böylece onlara aşık olan ilk kişi oldu. Romantik Highlandlı Pindus ve Balkan dağlarının vadilerinde, kendini yeniden yurdunda buldu. Türkiye hakkında çalışmaları, gerçi değerli bilgilerle doludur, ama hemen hemen harfi harfine şu üç paradoksta özetlenebilir: Bay Urquhart, İngiliz uyruğu olmasaydı, kesinlikle Türk olmayı yeğ tutardı; Presbiteryen kalvinist olmasaydı, başka hiçbir dine değil, ama islam dinine bağlı olurdu; ve üçüncüsü, Britanyayla Türkiye, dünyada kendi yönetimlerine, dinsel ve medenî özgürlüklere sahip yegane iki ülkedir, işte bu Urquhart, Palmerstona karşı gelen İngiliz liberalleri için, o zamandan bu yana büyük Doğu otoritesi olmuştur ve The Daily Newsa, Türkiye hakkındaki övgülerin malzemesini sağlayan odur. Sorunun bu tarafında, bir anlık dikkati hakeden tek görüş şudur: Türkiyenin çürümekte olduğu söyleniyor; ama nerede bu çürüme? Uygarlık Türkiyede hızla yayılmıyor mu, ticaret genişlemiyor mu? Sizin sadece çürüme gördüğünüz yerde, bizim istatistiklerimiz sadece ilerleme gösteriyor. Şimdi, artan Karadeniz ticaretinin tüm itibarını sadece Türkiyeye bağlamak büyük yanılgı olur; ve ama, burada yapılan şey budur. Hani, Almanyanın birçok yerinde çok kestirme bir ülke olan Hollandanın sınaî ve ticarî gücünün onda-dokuzu sadece transit olan gayrisafi ihracat ve ithalatıyla ölçülmesi gibi bir şey bu. Ama gene de, Hollanda örneğinde, her istatistikçinin ilgisiz bir bağ kurma diye karşılayacağı şeyi, Türkiye örneğinde, İngilterenin tüm liberal basını, bilgiç Economist dahil, halkın safdilliğine bağlamaya çalışıyor. Peki öyleyse, Türkiyede ticaret yapanlar kim? Kuşkusuz Türkler değil. Onların, ticareti geliştirme yolu, kökensel göçebe yaşamını sürdürdükleri sıralarda, kervanları soymaktan ibaretti; şimdi biraz daha uygarlaştıkları için, yaptıkları şey, her türlüsünden keyfî ve baskıcı elkoymadır. Ticaretin tümünü, büyük limanlarda yerleşmiş olan Rumlar, Ermeniler, Slavlar ve Frenkler yürütüyor ve kuşkusuz, bunu yapabilme durumunda oldukları için Türk beyleriyle paşalarına teşekkür etmeleri gerekmez. Türklerin tümünü Avrupanın dışına çıkarın, ticaretin bundan zarar görmesi için hiçbir neden olmayacaktır. Genel uygarlıkta gelişme konusuna gelince, Avrupa Türkiyesinin her yanında bu ilerlemeyi yürütenler kimlerdir? Türkler değil, çünkü onlar sayıca azdır ve seyrektirler, ve İstanbul ile iki ya da üç bölge dışında herhangi bir yerde yerleşmiş oldukları pek söylenemez. Ülkeye etkin biçimde ne tür uygarlık getirilmişse, onun gerçek destekçileri, tüm kentlerdeki ve ticaret merkezlerindeki Rum ve Slav orta sınıftır. Nüfusun [sayfa 40] bu kesimi, zenginlik ve etkinlikte sürekli olarak gelişiyor, Türkler ise her geçen gün daha gerilere itiliyor. Yönetsel ve askerî güç onların tekelinde olmasaydı, kısa süre içinde ortadan silinirlerdi. Ama bu tekel, gelecek için olanaksızdır ve Türklerin gücü, ilerleme yoluna engeller koymanın dışında, güçsüzlüğe dönüşmüştür. Gerçek şu ki, çarelerine bakılmalıdır. Onların yerine Rusları ve Avusturyalıları koymaksızın çarelerine bakılamayacağını söylemek. Avrupanın bugünkü siyasal yapısı ebediyen sürecek demek kadar anlam taşır. Kim böyle bir iddiada bulunur? [sayfa 41]
New-York Daily Tribune
n° 3746, 19 Nisan 1853
Başyazı
FRİEDRİCH ENGELS
AVRUPA TÜRKİYESİNİN DURUMU NE OLACAK?
Bu soruyu, Avrupa devlet adamlarının, inatçı budalalıkları, kemikleşmiş rutinleri ve miras aldıkları ruhsal tembelliklerinden dolayı bir karşılık bulma girişiminden bile nasıl ürktüklerini gördük. Aberdeen ve Palmerston, Metternich ve Guizot ve adlan hiçbir zaman anılmayacak olan 1848 ile 1852 yıllan arasındaki cumhuriyetçi ve anayasal ardıllarının hepsi, bu sorunun çözümünden umut kesmişlerdir. İngilterenin ve Fransanın bütün notalarına, entrikalarına ve düzenlerine kulak asmadan, Rusya, adım adım ve, yavaş olmakla birlikte, durdurulamaz şekilde İstanbula doğru ilerlemektedir.
Ve her ne kadar Avrupanın bütün ülkelerindeki bütün partiler bu sürekli ilerlemenin farkında iseler de, hiçbir resmî devlet adamı bunu belirlemeye cesaret edememiştir. Bu gerçeğin nasıl uygulandığını ve hatta sonuçlarını görüyorlar, ama belirtilmesi son derece basit olan nedenini göremiyorlar.
Rusyanın İstanbula doğru ilerlemesinin büyük etkeni, bunu engellemesi gereken araçtan başka hiçbir şey değildir, yani status quonun korunmasına ilişkin boş, ama hiçbir zaman uygulanmayan teoridir.
Bu status quo neyi kapsar? Babıâlinin hıristiyan uyrukları için status quo, kendilerinin Türkiye tarafından baskı altında tutulmalarının sürdürülmesinden başka bir şey değildir. Ve bunlar Türk egemenliğinin boyunduruğu altında kaldıkça da Rum ortodoks [sayfa 42] kilisesinin başını, altmış milyon Rum hıristiyanının başkanını, diğer bakımlardan her ne olursa olsun, kendi doğal koruyucusu ve kurtarıcısı olarak görmektedirler. Ve işte bu yüzden de Rus saldırganlığından korunmak için bulunmuş olan aynı diplomatik sistem, Avrupa Türkiyesindeki on milyon hıristiyanı koruyucusu ve yardımcı olarak Rusyaya yönelmeye zorlamaktadır.
Bir kez tarihsel gerçeklere gözatalım. Katerina IIden önce bile Rusya, Moldavyada ve Eflakda kendisine elverişli koşullar sağlamak için hiçbir fırsatı kaçırmamıştır. Bu durum, ensonu Edirne antlaşmasıyla (1829)33 öyle bir ölçekte gerçekleştirilmiştir ki, bugün sözkonusu bu iki prenslik, Türkiyeden çok, Rusyanın egemenliği altındadırlar. 1804 yılında Sırbistanda devrim patlak verince, Rusya, derhal, başkaldıran beyi korunağına almış, ve onu iki savaşta destekledikten sonra, iki antlaşma ile de, kendisine, iç yönetiminde egemenlik sağlamıştır.34 Yunanlıların başkaldırmasında savaşın sonucunu kim sağlamıştır. Yanyalı Ali Paşanın gizli örgütleri ve başkaldırmaları mı, Navarin savaşı mı, Moredeki Fransız ordusu mu, ya da Londra konferansları ve protokolleri mi, yoksa Balkanlardan geçip Meriç vadisine bir Rus ordusu ile giren Diyebiç mi?35 Ve Rusya bu şekilde açıkça Türkiyenin parçalanmasını sağlarken, Batılı diplomatlar kutsal status quonun korunmasını ve Osmanlı imparatorluğunun bütünlüğünü garanti etmeye devam etmekten yorulmadılar!
Her ne pahasına olursa olsun status quonun korunmasına ilişkin bu gelenek ve bugünkü durumuyla Türkiyenin egemenliği Batılı diplomatların ana teması olduğu sürece, Avrupa Türkiyesindeki halkın onda-dokuzu, Rusyayı, tek desteği, kurtarıcısı ve peygamberi sayacaktır.
Bir an için Rum-Slav yarımadasının Türk egemenliğinden kurtarılmış, ve orada halkın gereksinimlerini daha iyi karşılayan bir yönetimin kurulmuş olduğunu varsayarsak, o zaman Rusyanın durumu ne olurdu? Herkesçe bilindiği gibi, Türk bölgesinde kendisini tamamen ya da kısmen egemen kılan her devlette, derhal, güçlü bir Rus aleyhtarı parti gelişmiştir. Bağımlı olanların Türk baskısına karşı tek sığınak olarak Rusyayı gördükleri zaman böyle olursa, Türk baskısından korku ortadan kalktığı zaman ne bekleyebiliriz?
Ama Boğazlardaki Türk etkisi ortadan kalkarsa, Balkan Yarım-adasındaki çeşitli ulusal topluluklar ve mezhepler özgürlüklerini elde ederlerse, ve Avrupanın bütün büyük devletlerinin entrikalarına ve niyetlerine, bunların birbirine karşıt isteklerine ve çıkarlarına kapı ve baca açılırsa, bir dünya savaşı patlak [sayfa 43] vermez mi? Korkunun ve rutinin diplomasisi, kendisine bu soruyu sormaktadır.
Clarendonların, Palmerstonların, Aberdeenlerin, ve öbür Avrupa-lı dışişleri bakanlarının böyle bir sonuca cesaret etmeleri beklenemez. Olsa olsa, korkudan titreyerek bunu düşünebilirler. Ama tarihi inceleyerek, insan yazgısının sonu gelmeyen değişiklikleri karşısında hayret etmeyi öğrenmiş olan; bu değişiklik tarihi içinde süreksizlikten başka sürekli hiçbir şeyin, değişiklikten başka değişmeyen hiçbir şeyin olmadığını görmüş olan; tarih tekerleğinin, bütün kuşakların gözyaşına bakmaksızın, büyük imparatorlukların harabeleri üzerinden acımasızca yuvarlanarak sakin akıp geçmiş olduğunu izlemiş olan, bir sözcükle, insanlık tarihinin basit çıplak gerçeklerinden hiçbir demagoji çağrısının ve hiçbir kışkırtıcı bildirinin daha devrimci bir etki yapamayacağını anlayacak görüşe sahip olan; buharın ve rüzgarın, elektriğin ve basının, topçu ateşinin ve altının keşfinin birbirleriyle birleşerek bir yılda, daha önce bütün bir yüzyılın yaratabileceğinden daha çok değişiklik ve devrimler yaratan kendi çağımızın akılalmaz devrimci niteliğini kavrayabilmiş olan, gerçek çözümün bir Avrupa savaşı doğurabilmesi olanağı karşısında, bu tarihsel soruyu kendisine sormaktan kaçınamaz.
Hayır, eskiden kalma diplomasi ve yönetim anlayışı, bu zorlukları hiçbir zaman çözümleyemez. Birçok başka sorun gibi, Türk sorununun çözümü de Avrupa devrimine bağlıdır. İlk bakışta anormal gibi görünen bu soruyu, bu büyük hareketin kapsamı içinde görmek, haddini bilmemek değildir. 1789 yılından beri devrimin kilometre taşları, daima daha ileri gitmiştir. Son kilometre taşlarının adları Varşova, Dobruca, ve Bükreş idi; bundan sonraki devrimin işaret levhalarının Petrograd ve İstanbul olmaları gerekir. Bunlar, devrim karşıtı Rus devinin, saldırılması gereken iki kolay yaralanır yeridir.
Avrupa Türkiyesinin bölüşülmesine ilişkin belirli bir plan önermek boş bir hayal oyunu olur. Herbiri öteki kadar aklayakın en az yirmi adet öneri ortaya çıkar. Ama biz, boş hayalleri kapsayan tasarılarla şaşkına dönmek değil, karşı konulamayan gerçeklerden genel sonuçlar elde etmek ardındayız. Ve bu görüş açısından bakıldığında, sorunun iki yüzü olduğunu görmekteyiz.
İlkönce, basit olarak, Avrupa Türkiyesi denilen yarımadanın Güney Slav ırkının doğal bir mirası olduğu yadsınamaz bir gerçektir. Oniki milyonluk nüfusunun yedi milyonu bu ırktandır. Binikiyüz yıldan beri arazi bu ırkın malıdır. Slav ırkından gelmiş olmakla birlikte sonraları Rum dilini kabul etmiş olan [sayfa 44] serpiştirilmiş bir nüfus dışındakiler, uzun zamandan beri her türlü ilerlemeye inatla karşı koymuş olan Türk ya da Arnavut barbarlardır. Buna karşılık, ülkenin iç tarafındaki Güney Slavlar, uygarlığın tek sahibidirler. Her ne kadar bunlar henüz bir ulus değillerse de, daha şimdiden Sırbistanda güçlü ve oldukça belirli bir ulusal çekirdeğe sahiptirler. Bugünkü egemenliklerini, sayıca kendilerinden çok üstün bir düşmana karşı onbir yıllık cesur bir savaşa borçludurlar. Kültür ve genel uygarlık bakımından son yirmi yıl içinde çabuk gelişmişlerdir.
Bulgaristandaki, Trakyadaki, Makedonyadaki ve Bosnadaki hıristiyanlar, Sırbistana, ulusal egemenlikleri için verecekleri savaşlar için çevresinde toplanmaları gereken bir merkez gözüyle bakmaktadırlar. Kısacası, Sırbistan ve Sırp milliyetçiliği ne kadar yerleşirse, Türk Slavları üzerindeki doğrudan Rusyanın etkisi de o kadar geriye itilmiş olur, çünkü Sırbistan, hıristiyan bir devlet olarak kendi yerini alabilmek için politik kurumlarını, okullarını, bilimini ve sınai örgütlenmesini, Batı Avrupadan ödünç almak zorunda kalmıştır, bu durum aynı zamanda, Rus koruyucu egemenliğine karşın, özgürlüğünü elde etmesinden beri, anayasal bir krallık olması çelişkisini de aydınlatmaktadır.
Kan bağlılığı ve ortak dinleri, Ruslar ile Güney Slavlar arasında ne kadar bağlantı kurarsa kursun, Güney Slavların egemenliklerini sağladıkları günden başlayarak, Ruslar ile olan çıkarları birbirine aykırı olacaktır. Her iki ülkenin coğrafya durumundan doğan ticaret gerekleri, bu durumu aydınlatmaktadır. Toplu bir iç ülke olan Rusya, bugün çoğunlukla tarımsal ürünler üretiyor ve belki ilerde sınaî ürünler de üretir. Yunan-Slav yarımadası gerçekte oldukça sınırlı bir alana sahiptir, ama oldukça geniş sahilleri bir zamanlar egemen bulunduğu üç deniz tarafından sarılmıştır; bugün esas olarak transit trafiğinin geçtiği bir ticaret ülkesidir, ama gene de kendi üretiminin gelişmesine elverişli mükemmel kaynaklara sahiptir. Rusyanın ekonomisi, Güney Slavları piyasanın genişletilmesine götüren bir tekele dayanmaktadır. Bundan başka, her ikisi de, Akdenizde birbirinin rakibidir; ama her ne kadar Rusyanın oradaki en canlı çıkan, yalnız kendi ürünlerine sürüm sağlamak olsa da, Güney Slavlar bugün bile Doğunun pazarlarına Batı Avrupanın ürünlerini getirmekte büyük çıkar görmektedirler. Böyle bir durumda, bu iki ulusun birbirleriyle uyuşmaları nasıl olanaklı olabilir? Türk Güney Slavlar ile Yunanlıların, bugün, Rusyadan çok, Batı Avrupa ile daha fazla ortak çıkan vardır. Ve Ostend, Havre ve Hamburgdan başlayan demiryolları, bugün planlanmakta olduğu [sayfa 45] gibi, Budapeşteden öteye, Belgrada ve İstanbula uzandığında, Güney-Doğu Avrupadaki Batı uygarlığının ve Batı ticaretinin etkisi sürekli bir şekil alacaktır.
Öte yandan, geçindirmek zorunda oldukları askerî bir işgalci müslüman sınıfın baskısı altındaki Slavlar, Türkiyeden şiddetle yakınmaktadırlar. Bu askerî işgal, gerek askerî, gerek sivil, gerek töresel, tüm kamu görevlerini kendinde toplamıştır. Ama Rus yönetim sistemi de, feodal kurumlarla birleştirilmiş olmadığı bütün durumlarda, sivil makamların ve töresel hiyerarşinin, askerî görüş açısından örgütlenmiş ve bedelinin hepsini halkın ödediği bir işgalden başka nedir ki? Ama böyle bir sistemin Güney Slavlarını kandırabileceğini sananlar, 1804 yılından beri Sırbistan, tarihine baksınlar: Sırp egemenliğinin kurucusu Kara Yorgiye, halk, sırtını çevirmiştir, ve egemenliği tekrar kurmuş olan Mihayil Obrenoviç de küfür ve utanç içinde ülkeden kovulmuştur, çünkü bunlar, yiyicilik, yarı-askerî bir bürokrasi, ve paşalar yöntemiyle sömürücü lider görüntüleriyle, Rus otokratik sistemini uygulama girişiminde bulunmuşlardır.
İşte sorunun basit ve kesin çözümü de burada yatmaktadır. Gerek tarih, gerekse çağımızın gerçekleri, Müslüman İmparatorlu-ğunun harabeleri üzerinde, Avrupada, bağımsız bir Hıristiyan Devle-tin kurulması gerektiğini aynı ölçüde göstermektedir. Bundan sonraki devrimci atılımı bile, Rus mutlakiyetçiliği ile Avrupa demokrasisi arasında çoktan girişilmiş olan çatışmanın çözümünü getirebilir. Böyle bir çatışmaya, dümende hangi yönetim olursa olsun, İngiltere de katılmak zorundadır. İngiltere, hiçbir zaman Rusların İstanbulu ele geçirmesine izin veremez. Çarların düşmanlarıyla ortaklaşa, yaşlanarak zayıflamış ve çürümüş Babıâli yerine, bağımsız bir Slav devletinin kurulmasından yana olmalıdır.36 [sayfa 46]
New-York Daily Tribune
n° 3748, 21 Nisan 1853
Başyazı
KARL MARX
TÜRKİYE VE RUSYA
(PARÇA)
Londra, Salı, 24 Mayıs 1853
Cumartesi günü, Brüksel ve Paristen, 13 Mayısa kadar İstan-buldan gelmiş haberleri kapsayan telgrafların sonuncuları alındı. Telgrafların gelişinden hemen sonra, dışişleri bakanlığında, üçbuçuk saat süren bir hükümet toplantısı yapıldı. Aynı günde, iki buharlı firkateynin London 90 ve Sanspareil 71 Spitheadden Akdenize hareketini bildiren buyrultular, telgrafla Portsmouthdaki Amirallik Dairesine gönderildi. Buharlı firkateyn Highflyer 21 ve Oden 16ya da denize açılmaları bildirildi.
Bu telgraf haberlerinin içinde ne vardı ki, bakanları böyle aniden harekete geçirdi ve İngilterenin sakin vurdumduymazlığını bozdu?
Kutsal yerler sorununun Rusyayı tatmin edecek bir biçimde çözümlendiğini biliyorsunuz;37 Paris ve Londradaki Rus elçiliklerinin verdiği güvenceye göre, Rusya, bu kutsal yerlerde öncelike payından başka bir şey istememekteydi. Rus diplomasisinin amaçları, Friedrich Barbarossa ve Arslan Yürekli Richardın amaçları gibi şövalyeceydi. En azından, The Timesın bize söylediği budur.
Ama diyor Journal des Débats,38 5 Mayısta Odessadan gelen Rus buharlı firkateyni Basarabya, Prens Mençikova tezkere getiren bir Rus albayı taşıyordu; ve bu ayın 7sinde, cumartesi günü, Prens, Babıâli bakanlarına, içinde yeni istekler ve hak iddialarının öne sürüldüğü bir itilafname ya da özel bir antlaşma taslağı [sayfa 47] sunuyordu. Adına ültimatom denen belge budur, çünkü bu belgeye eklenen kısa bir notta, en son tarih olarak 10 Mayıs salı gününe kadar Divanın kabul ya da ret yanıtının bekleneceği belirtiliyordu. Not, yaklaşık olarak şu sözlerle sona ermekteydi: Eğer Babıâli ret yanıtı vermeyi uygun görürse, imparator, bu harekette, kendi kişiliğine ve Rusyaya karşı tam bir saygı eksikliği görmeye zorlanmış olacak ve bu haberi derin bir üzüntüyle alacaktır.
Bu anlaşmanın başlıca amacı, Babıâliye bağlı bütün hıristiyan Rumları Rus imparatorunun koruyuculuğu altına sokmayı sağlamaktı. 18. yüzyılın sonunda yapılan Küçük Kaynarca Antlaşmasıyla,39 İstanbulda özel bir Rum ortodoks kilisesi kurulmasına izin verilmiş ve bu kilisenin papazlarıyla Türkler arasında çatışma olması halinde, müdahale etme ayrıcalığı Rus elçiliğine tanınmıştı. Bu ayrıcalık, Edirne Antlaşmasında da yinelendi. Prens Mençikovun şimdi istediği şey, istisnaî olan bu ayrıcalığı, Türkiyedeki tüm ortodoks kilisesinin, yani Avrupa Türkiyesindeki nüfusun geniş çoğunluğunun genel koruyuculuğuna dönüştürmektir. Bunun yanısıra, İstanbul, Antakya, İskenderiye ve Kudüs patriklerinin ve başpiskoposların (Ruslara karşı) ihanetleri kanıtlanmadıkça, yerlerinden oynatılamamaları ve böyle bir durumda, ancak, çarın rızasıyla yerlerinden alınabilmelerini istiyor. Başka bir deyişle, Mençikov, sultanın egemenlik hakkını Rusyanın eline teslim etmesini istiyor.
İşte cumartesi günü telgrafla gelen haber buydu; önce, Prens Mençikovun, ültimatomuna yanıt için tanıdığı süreyi bu ayın 14üne kadar uzattığı haberi; sonra Türk bakanlar arasında bir değişiklik yapıldığı, Rusyaya karşı olan Reşit Paşanın dışişleri bakanı olarak atandığı ve Fuad Efendinin görevinde kaldığı haberi; en sonra da Rus ültimatomunun reddedildiği haberi.
İşaret niteliğinde bir dizi zaferden sonra, Rusya, Türkiyeden olsa olsa bu kadar istekte bulunabilirdi, daha fazlası olanaksızdı. Bu, Rusyanın, kökleşmiş inancına yani Avrupaya her karşıdevrim aralığının kendisine Osmanlı imparatorluğundan ödünler alma hakkını verdiği inancına inatla sarıldığının en iyi kanıtıdır. Gerçekten de, ilk Fransız Devriminden beri, Kıtadaki her gerileme, Rusyanın Doğuda ilerlemesiyle özdeş olmuştur. Ne var ki, Rusya, Avrupanın şimdiki durumunu, Laibach ve Verona kongrelerini, hatta Tilsit barışını izleyen Avrupa koşullarıyla karıştırırken yanılıyor. Rusya, Kıtada herhangi bir genel savaşı izleyecek devrimden, sultanın, çarın saldırısından korktuğundan daha fazla korkmaktadır. Eğer öteki devletler kararlı davranırsa, Rusyanın pek efendice bir davranışla geri çekilmesi kesindir. [sayfa 48] Ancak gene de, bu sefer de yapabileceği gibi, Rusyanın son zamanlardaki manevraları, her olayda, Türkiyeyi içinden dağıtmaya girişmiş unsurlara güçlü bir hız kazandırmıştır. Tek soru şudur: Rusya kendi özgür atılımıyla mı davranmaktadır, yoksa modern fatumun devrimin gönülsüz ve bilinçsiz bir kölesinden başka bir şey değil midir? Ben ikincisine inanıyorum. [sayfa 49]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3790, 9 Haziran 1853
KARL MARX
ÜLTİMATOM VE SONRASI
(PARÇA)
Londra, Cuma, 27 Mayıs 1853
Size son kez aktardığım, Rus ültimatomunun reddi ve İstan-bulda Rus aleyhtarı bir hükümet kurulduğu haberi, tamamen doğrulandı. En son haberler İstanbuldan; 17 Mayıs tarihli olanı şöyle:
Reşit Paşa göreve başlar başlamaz, Prens Mençikovdan süreyi altı gün uzatmasını istedi. Mençikov, diplomatik ilişkilerin kesildiğini ilan ederek ve gerekli gidiş hazırlıklarını yapmak üzere İstanbulda üç gün daha kalacağını ekleyerek, bunu reddetti ve Babıâliye, yeniden düşünmelerini ve alıkonduğu kısa süreden yararlanmalarını salık verdi.
İstanbul çıkışlı, 19 Mayıs tarihli haberden de şunları öğreniyoruz:
Ayın 17sinde, sorunu görüşmek üzere, Divan toplandı, Prens Mençikovun önerdiği şekliyle antlaşmanın kabul edilemeyeceğine kesinlikle karar verildi. Ancak, bu durum kendisine bildirildiği zaman Prens Mençikov İstanbuldan ayrılmadı. Tam tersine, Reşit Paşayla yeniden temas kurdu. Rus elçiliğinin hareket günü artık kesin değil.
Bu sonuncu habere karşın, Fransız hükümetinin akşam gazetesi La Patrie,40 Prens Mençikovun Odessaya hareket ettiğine ve olayın İstanbulda pek az heyecan yarattığına dair hükümetin raporlar aldığını açıklıyor. Pays, bu açıklamayla aynı görüşte, [sayfa 50] ancak Presse41 karşı. Bununla birlikte Girardin, haber doğruysa, nedenin de kolaylıkla bilinecek türden olduğunu ekliyor.
Prens Mençikov, gerçekten Büyükdereden Odessaya hareket ettiyse, doğrusu, görevinde başarısızlığa uğradığı (manque son effet) için bir yerden ötekine çekilmekten başka seçeneği kalmadığı içindir.
Bazı gazeteler Amiral Delasusseün donanmasının Çanakkale Boğazını geçtiğini, şimdi Haliçte demiratmış olduğunu öne sürüyorlar, ama The Morning Post bu iddiaya karşı çıkıyor. Triester Zeitung, Babıâlinin, Prens Mençikova yanıt vermeden önce, Lord Redcliffe ve Bay de la Coura, sonunda onların desteğine güvenip güvenemeyeceğini sorduğuna dair okurlarını temin ediyor. The Times ciddiyetle karşı çıkıyor buna.
Şimdi size, 5 Mayıstan 12 Mayısa kadar İstanbulda yapılan görüşmelerle ilgili merak uyandırıcı bazı ayrıntıları kapsayan bu işin başından sonuna, Kuzey barbarlığıyla Bizans ikiyüzlülüğünü nefret verici biçimde birleştiren ve Rusyayı ve Avrupaya gülünç düşürmeyi başaran Prens Mençikovun gülünç davranışını ortaya koyan Paris Siècleden sözcüğü sözcüğüne bir çeviri veriyorum. Bu Grec du Bas-Empire sadece tiyatroya özgü davranışlarla tüm bir imparatorluk üzerinde egemenliği ele geçireceğini sandı. Rusya için yüce ile gülünç arasında ancak kanla temizlenebilecek gülünç arasında hiçbir basamak kalmadı. Ama parababalan sınıfının şimdiki borsa tellallığı günleri, şövalyece spor karşılaşmaları günleri değil. Siècledeki42 yazı şöyle:
5 Mayıs perşembe günü, Fransız posta gemisinin hareket günü Babıâli kutsal yerler sorununun çözümünü aydınlatan fermanların kopyalarını Bay Delacoura ve Prens Mençikova gönderdi. Gün, herhangi bir bildiride bulunulmadan, Prens Mençikov tarafından herhangi bir girişimde bulunulmadan geçti, ve bütün elçiler, sorunu çözülmüş sanarak, işbaşındaki hükümetlerine işlerin mutlu geçtiğini haber vermek için Fransız posta gemisinin hareketinden yararlandılar. Bununla birlikte, kutsal yerlerle ilgili fermanı doğrudan almış olan Prens Mençikov, kutsal mezar sorununun çözümünü ve Yunan kilisesinin gelecekteki ayrıcalığını ve bağışıklıklarını içeren, yani bu kilisenin en geniş himayesinin Rusyaya bağışlanmasını, böylelikle, Türkiyede iki ayrı hükümdar müslümanlar için sultan ve hıristiyanlar için çar ilamını içeren bir senet verilmesini istediği bir ültimatomu sıradan bir kavasla, yani bir jandarmayla, gece yansına doğru dışişleri [sayfa 51] bakanına gönderdi. Prens, bu ültimatomun yanıtlandırılması için Babıâliye yalnız dört gün tanıyor, bundan başka, o sarada ültimatomun alındığının bir hükümet görevlisince hemen doğrulanmasını istiyordu, dışişleri bakanı, ona, ağası ile, bir jandarma assubayı ile, bir çeşit alıntı belgesi gönderdi. Aynı gece prens, Odessaya bir vapur gönderdi, 6 Mayıs cuma günü, sultan, böyle alışılmamış tarzda iletilen ültimatom kendisine bildirildikten sonra, Divanı toplantıya çağırdı ve Lord Redcliffei Bay Delacouru olanlardan resmen haberdar etti. Bu iki büyükelçi ortak bir politika için hemen önlem aldı, ve bu arada Babıâliye söz ve biçim bakımından büyük bir ölçülülük göstererek ültimatomu reddetmeyi öğütledi. Bundan başka Bay Delacourun, Fransanın kutsal yerlerle ilgili 1740 Antlaşmasının kendisine tanıdığı haklara dokunan her antlaşmaya karşı çıkacağını son derece biçimsel olarak açıklaması gerekiyordu. Prens Mençikov bu arada Büyükdereye çekilmişti (tıpkı Aşilin çadırına çekildiği gibi), Bay Canning, 9 Mayısta, prensin temkinli bir tavır ortaya koymasına vesile olmak amacıyla, onunla bir görüşme yapmak dileğinde bulundu. Reddedildi. Ayın sonunda, savaş ve dışişleri bakanları, mantıklı bir çözüme ulaşmayı denemek için Prens Mençikova kendisini ziyaret etmesini dilemiş olan sadrazamın yanındaydılar. Gene ret. Bununla birlikte Prens Mençikov, süreyi üç gün daha uzatmaya hazır olduğunu bildirdi. Bunun üzerine sultan ve bakan, kararlarının verilmiş olduğu, zamanın bir değişiklik yapmayacağı yanıtını verdiler. Babıâlinin bu olumsuz yanıtı, ayın 10unda, gece yansına doğru, bütün Rus elçiliğinin toplanmış bulunduğu ve yapılacak olan yolculuğun hazırlıklarının günlerden beri görüldüğü Büyükdereye gönderildi. Bu koşullardan haberdar edilmiş olan Türk bakanlığı, sanki sultan sorunu çözmüş ve yeni bir hükümet kurmuş gibi, neredeyse bundan vazgeçiyordu.
Türkiye olaylarıyla ilgili raporumu, bütün bu işler olup biterken Rum rahiplerinin takındıkları tutumu gösteren, Constitutionnelden bir alıntıyla sonuçlandırıyorum:
Bu sorunla derinden ilgilenen Rum rahipler, statu qoudan, yani Babıâliden yana olduklarını bildirdiler. Rusya imparatoru tarafından kendilerine zorla kabul ettirilmek istenen koruyuculuk tehdidine karşı en masse protestoda bulunuyorlar. Genellikle, Rumlar, Rusyanın desteğini arzularlar, ama ancak onun doğrudan egemenliğine bağlı olmamak koşuluyla. Rus kilisesine bağımlı [sayfa 52] duruma gelmesini, Petersburg kabinesinin tasarımları kabul edilirse zorunlu olarak ortaya çıkacak böyle bir şeyi düşünmek, onlara iğrenç geliyor. [sayfa 53]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3791,10 Haziran 1853
KARL MARX
İNGİLİZ VE FRANSIZ DONANMALARI
THE TİMES RUSYA GENİŞLEMESİ
Londra, Salı, 31 Mayıs 1853
Amiral Corrynin donanması, Amiral Dundasın donanmasını takviye edeceği Malta yolunda Miscay Körfezinde görüldü. The Morning Herald haklı olarak şu gözlemi ortaya koyuyor:
Haftalar önce amiral Dundasın, Salamisde Fransız donanmasına katılmasına izin verilseydi olayların bugünkü dununu hayli farklı olurdu.
Rusya, salt görünüşü kurtarmak için olsa bile, Mençikovun gülünç gösterilerini, gerçek savaş manevralarıyla destekleyecekse, ilk iki adımı, olası ki, Tuna Prensliklerini yeniden işgal etmek ve Edirne Antlaşmasıyla ele geçirmek için her çabayı gösterdiği Ermenistanın ili olan Karsı ve Batum limanını almaktan ibaret olacaktır. Batum limanı, Doğu Karadenizde gemiler için tek güvenli sığınak olduğundan, bu limanın Rusyanın eline geçmesi, Türkiyeyi Pontustaki son deniz üssünden yoksun bırakacak ve o kesimi Rusların özel denizi durumuna getirecektir. Ermenistanın en zengin ve en iyi ekilip-biçilen bölgesi Karsa ek olarak bu liman, Rusyaya, İngilterenin Trabzon üzerinden İranla yaptığı ticareti kesme ve Küçük Asyaya olduğu kadar İngiltereye karşı bir harekette kullanılacak bir üs elde etme olanağını verebilir. Ancak, İngiltereyle Fransa kararlı davranırlarsa, Rus Elçisi Voynoviçle [sayfa 54] beraberindekileri kamçılayarak gemilerine bindirmelerine ve Asterabaddan atmalarını kölelerine emreden Mehmet Ağaya karşı Nikola, o bölgedeki tasarımlarını, İmparatoriçe Katerinanınkinden daha fazla uygulamaya koymayacaktır.
Son haberler, hiçbir yerde, Printing-House Squarede yarattığı korkudan daha büyüğünü uyandırmış değil. The Timesın, korkunç darbe altında başını ilk kaldırma girişimi, telli telgrafa, bu en olağanüstü alete karşı, umutsuzca, şiddetli bir eleştiri yöneltmek oldu. Bu yalancı telgraftan, hiçbir doğru sonuç çıkarılamaz. diye haykırıyordu. Vardığı yanlış sonuçlan böylece telli telgrafın sırtına yükleyen The Times, bakanların parlamentodaki açıklamaları ardından, şimdi ayrıca, eski doğru vaatlerinden de kurtulmaya çabalıyor. Şöyle diyor:
Dört yüzyıl boyunca egemen olmuş Osmanlı Devletinin ya da daha çok islam iktidarının yazgısının her zaman ne olacağı konusunda, ülkelerimizin ve Avrupanın bütün partileri arasında şu noktada hiçbir görüş ayrılığı yoktur: Uygarlık ve bağımsız hükümet biçimi için, yerel hıristiyan topluluğun giderek gelişmesi, bütün dünyanın çıkarınadır, ve bu ulusal toplulukların Rusyanın boyunduruğuna girmesine ve onun muazzam egemenlik alanını daha da büyütmesine asla izin verilmemelidir. Bu noktada, yalnız Türkiyenin değil, tersine, bütün Avrupanın, Rusyanın böyle taleplerine direneceğine ve Türkiyenin Yunanlı ve Slav uyruklarının kendilerini savunmak uğruna kendi bakımlarından hazır oldukları genel antipatiyi ve yenilmez muhalefeti yaratmak için, bu ilhak ve arazi genişletme çabasını yalnızca gerçek yüzüyle göstermesi gerektiğine güveniyoruz.
Nasıl oldu da zavallı Times, Rusyanın Türkiyeye karşı iyi niyet taşıdığına, her türlü büyümeye antipati duyduğuna inandı? Türkiyeye karşı Rusyanın iyi niyeti! Birinci Peter, kendini, Türkiyenin yıkıntıları üzerinde yükseltmeyi kurmuştu. Katerina, Türkiyenin önerilen parçalanması ve amaca uygun biçimde eğitilen, hatta adlandırılan torununun yönetimi altında İstanbulda bir Rum imparatorluğu kurulmasına katılmaya Avusturyayı inandırmış, Fransayı da davet etmişti. Nikola, biraz daha alçakgönüllü, Türkiyenin, yalnızca ona özgü olarak koruyuculuğunu istiyor, insanlık, Rusyanın, Polonyanın koruyucusu, Kırımın koruyucusu, Courlandın koruyucusu, Gürcistanın, Mingrelyanın, Çerkez ve Kafkas kabilelerinin koruyucusu olduğunu [sayfa 55] unutmayacak. Ve şimdi, Türkiyenin koruyucusu Rusya! Rusyanın genişlemeye antipati duymasına gelince, Büyük Peterden bu yana Rusyanın elde ettiği kazançlara ilişkin aşağıdaki gerçekleri kanıt olarak gösteririm.
Rus sınırları şöyle genişledi:
Berlin, Dresden ve Viyanaya doğru ........................... 700 mil kadar
İstanbula doğru ............................................................ 500 mil kadar
Stockholme doğru ....................................................... 630 mil kadar
Tahrana doğru ............................................................ 1.000 mil kadar
Rusyanın İsveçten elde ettiği kazanç, bu krallığın elinde kalandan daha büyüktür; Polonyadan sağladığı kazanç, neredeyse Avusturya imparatorluğuna eşit; Avrupa Türkiyesinden kazancı Prusyadan büyük (Ren illeri hariç); Asya Türkiyesinden elde ettiği kazanç, Almanyanın tüm toprağı kadar geniş; İrandan aldıkları İngiltereye eşit; Tataristanda elde ettiği toprak Avrupa Türkiyesi, Yunanistan, İtalya, ve ispanyanın toplamı büyüklüğünde. Rusyanın son altmış yıl süresince elde ettiği toprak kazancının toplamı, genişlik ve önem bakımından, daha önce Avrupada sahip olduğu imparatorluğun tümü büyüklüğünde. [sayfa 56]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3794, 14 Haziran 1853
KARL MARX
RUS HİLESİ
(PARÇA)
Londra, Salı, 7 Haziran 1853
Pariste yaşayan bütün Rus generaller ve öteki Ruslar, gecikmeksizin Rusyaya dönme buyruğunu aldılar. Paristeki Rus Elçi Bay Kisselefin kullanmaya başladığı dil, oldukça tehdit edici; Petersburgdan gelen ve Türkiye sorununu assez cavalierement ele alan mektupları da gereksiz bir gösterişle açıklıyor. Aynı çevrenin yaydığı bir söylentide de, Rusyanın, İrandan, Azak denizinin en güney-doğu ucundaki Asterabad topraklarını kendisine bırakmasını istediği öne sürülüyor. Aynı zamanda, Rus tacirler, Londra temsilciliklerine gönderdikleri, ya da gönderdikleri haber verilen talimatlarda, savaşın patlak vermek üzere oluşu nedeniyle fiyatların yükselmesi beklendiğinden, bugünkü nazik durumda herhangi bir tahıl satışına girmemelerini bildiriyorlar. En son olarak da, gazetelere, Rus ordularının sınıra yürümekte olduğuna, Yaş kenti halkının askerleri karşılamaya hazırlandığına, Kalas kentindeki Rus konsolosun Tuna nehri üzerinde birçok köprü kurmak üzere büyük ölçüde ağaç satın aldığına dair üstü kapalı haberler ve Augsburger Zeitungla43 öteki Avusturya-Rus gazetelerinin başarıyla besledikleri daha başka canardlar gizlice gazetelere uçuruluyor.
Bütün bunlar, benzeri başka haberler, yazışmalar vb., Rus [sayfa 57] ajanların, Batı dünyasına yoğun bir korku salma, onu, bu genişleme siyasetinin sürüp gitmesine zorlama şeklindeki gülünç çabalarından başka bir şey değildir. Rusya, bu genişleme siyaseti örtüsü altında, şimdiye dek olduğu gibi, Doğu hakkındaki tasarımlarını sürdürmeyi umuyor. Bu yanıltına oyununun nasıl hesaplı-kitaplı oynanmakta olduğu şu olayda çok iyi görülebilir:
Rusya tarafından beslendiklerini herkesin bildiği bazı Fransız gazeteler, geçen hafta, Türkiye ile Rusya arasında, Petersburgla Moskova yani Çarla, Eski Rusya hizbi arasındakinden daha az gerçek sorun bulunduğunu; hükümdar için, savaşa girmenin, kendisini hoşnut etmeyen, hükümdarları ne yaptığını sık sık göstermiş olan, fetihte ısrarlı bu hizbin intikamından daha az tehlikeli olduğunu keşfettiler. Kuşkusuz, Prens Mençikov bu hizbin başıdır. The Times ve İngiliz gazetelerinin çoğu biri anlamını bile bile, ve ötekiler belki de bilinçsizce aldanarak, bu saçma görüşü yinelemekten geri durmadılar.
Şimdi, bu yeni açıklamadan kamuoyunun nasıl bir sonuç çıkarması amaçlanıyordu? İstihza karşısında gerileyen ve Türkiyeye karşı savaşçı tutumunu bir yana koyan Nikolanın, savaşçı Eski Ruslar karşısında bir zafer kazandığı sonucunu mu; yoksa savaşa giden Nikolanın, bunu, gerçekte bu (efsanevî) hizbe boyun eğme zorunluluğundan ötürü yaptığının sonucunu mu? Her iki durumda da yalnızca Moskova, Petersburg karşısında ya da Petersburg, Moskova karşısında zafer kazanabilirdi, Avrupa, Rusya karşısında değil
Bu ünlü Eski Rusya hizbine dair, Paristeyken kendileriyle yakın ilişkim olan, kulağı delik birçok Rus aristokratından öğrendiğime göre, böyle bir hizbin soyu çoktan tükenmiş bulunuyor, ancak çar, küstahça isteklerine sabırla katlanması için Avrupanın batısını korkutacak bir umacıya gerek duyduğu zaman ortaya çıkıyor. İşte bir Mençikovun dirilişi ve efsanevî Eski Rusya üslubuna uygun kılığı. Rus soyluları arasında çarın gerçekten korktuğu bir topluluk vardır. Bu topluluk, amacı, İngiltere örneğinin ardından, anayasalı bir aristokrasi düzeni kurmak olan soylular topluluğudur.
Rus diplomasisinin, İngiltere ve Fransayı yanlış yola yöneltmek amacıyla çağırdığı bu farklı ruhların yanısıra, Beaumont-Vassy Vikontu tarafından yayınlanan LEmpire Russe depuis le Congres de Vienne adlı yapıtla, aynı amaca ulaşmak üzere bir başka girişimde daha bulunulmuştur.44 Bu önemsiz yapıtın niteliğini göstermek için, sadece bir tümcesini almak yetecektir. [sayfa 58]
St. Peter ve St. Paul kalesinin mahzeninde bir sikke ve külçe deposu bulunduğu iyi bilinir. Bu gizli hazine, 1 Ocak 1850de resmen 99.763.361 gümüş ruble değerinde tahmin edilmiştir.
Acaba hiçbir zaman hiçbir kişi, İngiltere Merkez Bankasının gizli hazinesi hakkında konuşmayı düşünmüş müdür? Rusyanın gizli hazinesi, imparatorluk maliyesince çıkarılan ve karşılığı bulunmayan gizli kağıt paralar bir yana, dolaşımda üç kat fazlasıyla bulunan altına çevrilebilir kağıt paranın sadece maden ihtiyatıdır. Ama, bu hazineyi saklayan torbaların yıllık denetimi için çar hükümetince seçilen Petersburglu birkaç tacir dışında, hazine kimse tarafından görülmediğine göre, pekala gizli diye tanımlanabilir.
Anacak bu doğrultuda Rusyanın başlıca kanıtı Journal des Dbatsda yayınlanan, şu eski orleancı bilgenin, Bay Saint-Marc Girardinin imzasını taşıyan yazıdır. O yazıdan alıyorum:
Bize göre, Avrupa için iki büyük tehlike var Avrupanın bağımsızlığını tehdit eden Rusya toplumsal düzenini tehdit eden devrim. Şimdi, Avrupa, kendini bu iki tehlikeden birine tamamen açık duruma getirmedikçe, ötekine karşı korunamaz. ... Avrupanın bugünkü durumunda, savaş, toplumsal devrim olur.
Bunun doğal sonucu olarak, Bay Saint-Marc Girardin, Rus imparatorunun, devrimden en az onun ve gazetenin sahibi Bay Bertin kadar horreur duyduğunu unutarak, toplumsal devrime karşı, hangi koşul altında olursa olsun, barıştan yana çıkıyor.
Rus diplomasisinin basına ve İngiltere halkına verdiği bütün bu uyuşturucu ilaçlara karşın o ihtiyar ve inatçı Aberdeen, Amiral Dundasa, Türk kıyılarında Fransız donanmasına katılma emrini vermek zorunda kaldı; son aylarda sadece Rusça yazmayı bilebilen The Times bile, daha fazla İngiliz ilhamı almış görünüyor. Şimdi çok yüksekten konuşuyor.
Danimarka (bir zamanlar Schleswig-Holstein) sorunu, İngilte-rede dikkate değer bir ilgi uyandırmaya başlıyor. Çünkü İngiliz basını dahi, Doğu karışıklığının temelinde nasıl ki Rusyanın genişleme arzusu yatıyorsa, bu sorunun temelinde de aynı arzunun yattığını keşfediyor. Türkiyenin ve Doğu kurumlarının tanınmış hayranı, milletvekili Bay Urquhart, Danimarka tahtına veraset sorunu hakkında bir broşür yayınladı. Daha sonraki bir mektupta, bu broşürün bir değerlendirmesi yapılacaktır.45 Bu broşürde ortaya konan temel görüş şudur: Rusya, Baltık Deniziyle Kuzey Denizini birleştiren boğazın, kendisi için, güneyde Çanakkale Boğazının gördüğü işi görmesini sağlamak niyetindedir, yani [sayfa 59] Çanakkale Boğazının işgalinin Karadenizde yapacağı şeyi, kuzeyde bu boğazın yapmasını ve Rusyanın Baltık Denizinde deniz üstünlüğünü güven altına almasını sağlamak niyetindedir. [sayfa 60]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3801, 22 Haziran 1853
KARL MARX
BRUNNOW VE CLARENDON ERMENİ BİLDİRİSİ
(PARÇA)
Londra, Cuma, 17 Haziran 1853
Bay Disraelinin etkisi altında olan yeni haftalık gazete The Press,46 geçen cumartesi günü, İngiltere kamuoyuna garip bir açıklama yaptı. Buna göre:
Bahar başında Baron Brunnow, Rus imparatorunun Babıâliye yöneltmek üzere olduğu istekleri Lord Clarendona bildirmişti; bu yazışmaya, konu üzerinde İngilterenin ne düşündüğünü saptayabilmek amacıyla giriştiğini belirtmişti; Lord Clarendon, Rusyayı, tutmak istediği yoldan vazgeçirmeye çalışmamış, herhangi bir itirazda bulunmamıştı; Moskovalı diplomat, imparator efendisine, Haliç üzerindeki tasarımlarına gözyummanın İngiltereyi rahatsız etmediğini haber vermişti.
Şimdi dünkü The Times gazetesinde, Bay Disraelinin ciddî suçlamasına yanıt olmak üzere, dışişleri bakanlığından çıkma, resmî ve hayli emek ürünü bir yazı vardı, ama bu yazı, benim kanımca, suçlamayı yalanlamaktan çok, pekiştiriyor. The Times, ilkyaz başlarında, Prens Mençikovun İstanbula varışından önce, Babıâlinin, Rum rahiplere anlaşmayla vermiş olduğu ayrıcalıkları geri alışı karşısında Baron ve Brunnowun Lord John Russella şikayette bulunduğunu ve Lord John Russellın da, sorunun kutsal yerler konusuyla ilgili olduğunu düşünerek, çarın tasarımlarını onayladığını öne sürüyor. Ama The Times, aynı zamanda, Prens Mençikovun İstanbula varışından ve Lord John Russellın yerine, [sayfa 61] dışişleri bakanlığına Lord Clarendonın getirilişinden sonra, Prens Mençikovun taşıdığı, Rus imparatorunun sultana yazdığı güven mektubundaki bazı ifadeleri ve onun aldığı talimatın ne anlama geldiğini belirtmek üzere Baron Bronnowun Lord Clarendona yeniden mektup yazdığını kabul etmek zorunda kalıyor. The Times, aynı zamanda, Lord Clarendonın, Baron Brunnow tarafından bildirilen istekleri onayladığını da itiraf ediyor. Apaçık ortada ki, bu ikinci yazışmanın, Lord John Russella gönderilmiş olan yazıdakinden daha fazlasını içermiş olması gerekir. Bu nedenle iş, bu açıklamayla bitmiyor. Ya Baron Brunnow dolandırıcı bir diplomattır, ya Lord Clarendonla Lord Aberdeen birer vatan haini. Göreceğiz.
Okurlarımız, Doğu Sorununa ilişkin olan bu yakınlarda bir Londra gazetesinde yayınlanan bir belgeyi öğrenmeye ilgi duyabilirler. Bu belge, şimdilerde Londrada oturan Ermenistan prensinin yayınladığı bir bildiridir ve Türkiyedeki Ermeniler arasında dağıtılmaktadır:
Tanrının inayetiyle Ermenistan vb. prensi olan Leodan, Türkiye-deki Ermenilere:
Sevgili kardeşlerim, sadık yurttaşlarım! ... isteğimiz ve yürekten arzumuz, kanınızın son damlasına kadar, ülkenizi ve sultanı, Kuzeyin zalimine karşı savunmanızdır. Anımsayın kardeşlerim, Türkiyede Rus kamçısı yoktur; burun deliklerinizi yırtmazlar; kadınlarınız gizlice ya da halkın gözleri önünde kırbaçlanmaz. Sultanın hükümranlığı altında insanlık vardır; buna karşılık Kuzeyin o zaliminin hükümranlığı altında ise yalnızca gaddarlık vardır. Bu nedenle kendinizi Tanrının gösterdiği yola sokun ve ülkenizin özgürlüğü ve şimdiki hükümdarınız için kahramanca savaşın. Engeller kurmak için evinizi yıkın, silahınız yoksa masa ve sandalyenizi parçalayın ve kendinizi onunla savunun. Zafer yolunda kılavuzunuz yüce Tanrı olsun. Benim için tek mutluluk, sizin arazında, sizin ülkenize ve dininize zulmedene karşı savaşmaktır. Tanrının, sultanın kalbine, benim isteğimi onaylaması ilhamını vermesini dilerim. Çünkü onun hükümranlığı altında dinimiz saf biçimde kalırken, Kuzey zaliminin hükümranlığı altında değiştirilecektir. Kardeşlerim, en azından anımsayın ki, şu anda sizlere seslenen kişinin damarlarında dolaşan kan, 20 kralın kanıdır; o kan, kahramanların Lusignanların ve imanımızı savunanların kanıdır; ve biz, size, dinimizi ve onun saf biçimini, kanımızın son damlasına kadar savunalım diyoruz. [sayfa 62]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3809, 1 Temmuz 1853
KARL MARX
ABERDEEN, CLARENDON, BRUNNOW
ABERDEEN HÜKÜMETİNİN RUSYAYA MÜSAMAHASI
(PARÇA)
Londra, Salı, 21 Haziran 1853
1828 yılında, Rusyanın, savaş yoluyla Türkiye üzerinde yayılmasına ve bu savaşın, kuzeyde Anapadan güneyde Potiye kadar (Çerkezistan hariç), tüm Doğu Karadeniz kıyısının ve Tuna nehri ağzındaki adaların Rusyaya verilmesini, Buğdan ve Eflakın Türkiyeden ayrılarak Rusyanın egemenliği altına konmasını sağlayan Edirne Antlaşmasıyla sonuçlandırılmasına izin verildiği dönemde, İngilterede, Lord Aberdeen, dışişleri bakanıydı. 1853te, aynı Aberdeeni, aynı ülkede, karma hükümetin başı olarak görüyoruz. Rusyanın bugün Türkiye ve Avrupa ile olan çekişmesinde takındığı zorba tavrı, bu basit gerçek, çok iyi açıklıyor.
Aberdeen, Clarendon ve Baron Brunnow arasındaki gizli yazışmalarla ilgili olarak The Press tarafından yapılan açıklamanın yarattığı fırtınanın, perşembe günü Timesın kılıkırk yaran, dolambaçlı, içtenlikten uzak savunusu karşısında yatışmasının olası olmadığını geçen mektubumda söylemiştim. Ondan sonra The Times, yarı-resmî bir yazıda, Rusyanın Babıaliye yöneltmek üzere olduğu istekleri Lord Clarendonın gerçekte onaylamış olduğunu itiraf etmek zorunda kaldı. Baron Brunnow tarafından İngiliz bakana gönderilen yazılar, Prens Mençikova verilen talimattan sözcüğü sözcüğüne yapılmış alıntılar olduğu halde, gazete, Londraya bildirilen istekler ile İstanbula verilen isteklerin gerçekte değişik nitelikte olduğunun ortaya çıktığını söyledi. Ne var ki, [sayfa 63] The Times, o günü izleyen cumartesi günü, kuşkusuz, Rus elçiliğinin serzenişi sonucu iddialarını geri aldı ve Baron Brunnowa mükemmel bir açık sözlülük ve sadakat takdirnamesi verdi. Dünkü The Morning Herald, İngiliz bakanı aldatmak amacıyla bizzat Rusyanın Baron Brunnowa talimatı yanlış yansıtmış olup olamayacağı sorusunu ortaya atıyor. Bu arada, kokuşmuş bir gündelik basının, kamuoyunun gözünden özenle sakladığı bazı yeni açıklamalar, böyle bir yoruma yer olmadığını gösteriyor ve tüm suçu karma hükümetin omuzlarına yüklüyor. Bu açıklamalar, eşi görülmemiş rüşvet ve yıldırmayla yapay olarak can verilmiş ölü seçim çevrelerinin felçli bir ürünü olan bugünkü parlamentodan başka herhangi bir parlamento önünde, Lord Aberdeen ile Lord Clarendonın yargılanıp görevden atılmalarını gerektirecek yeterliktedir.
Lord Clarendona gönderilen bir yazıda, Rus prensin tek amacının kutsal yerler sorunu olmadığının kendisine bildirilmiş olduğu ifade edildi. Bu yazıda, genel soruna, yani Türkiyedeki Rum-hıristiyanlar ve belli bazı antlaşmalar çerçevesinde, Rus imparatorunun bu Rumlar karşısındaki yeri sorununa eğilinmişti. Bütün bu noktalar incelenmiş ve Rusyanın tutacağı yol, 6 Mayıs tarihli antlaşma taslağında47 ayrıntılarıyla saptanan yolun aynısı açık olarak belirtilmişti. Lord Aberdeenin onayıyla, Lord Clarendon, bu yolu ne onaylamadığını gösterdi, ne vazgeçirmeye çalıştı. Londrada durum böyleyken, Bonaparte, donanmasını Salamise gönderdi, kamuoyu harekete geçti, her iki Kamarada da bakanlar hakkında gensoru verilerek açıklama yapmaları sağlandı, Russell, Türkiyenin bağımsızlık ve bütünlüğünün korunacağına söz verdi, ve Prens Mençikov İstanbulda maskesini çıkardı. Artık Lord Aberdeen ile Lord Clarendon için, olup-bitenleri öteki bakanlara bildirmek gerekli olmuştu ve öncelleri tarafından zorlanan Lord Palmerston, doğrudan karşıt bir siyaset çizgisinde direndiği için karma hükümet parçalanmanın arifesindeydi. Hükümetinin dağılmasını önlemek için, Lord Aberdeen, en sonunda, Lord Palmerstona boyun eğdi, İngiliz ve Fransız donanmalarının Çanakkalede ortak harekete girişmesini kabul etti. Ancak aynı zamanda Rusyaya karşı yükümlülüğünü yerine getirmek için, Lord Aberdeen, St. Petersburga özel olarak ilettiği bir haberle, Tuna Prensliklerinin Rusya tarafından işgali olayını, casus belli olarak görmeyeceğini duyurdu. The Times gazetesi de, uluslararası antlaşmaların bu yeni yorumu için kamuoyunu hazırlama buyruğunu aldı. Doğrusu, gazetenin karayı ak göstermek için [sayfa 64] harcadığı çabayı takdir etmemek haksızlık olur. Öteden beri, Türkiyedeki Rum-hıristiyanlar üzerinde Rus koruyuculuğunun hiçbir siyasal sonuç doğurmayacağını iddia etmiş olan bu aynı gazete, bu kez, Eflak ve Buğdanın bir hükümdara bağlılığının ikiye bölünmüş olduğunu, bu toprakların gerçekte Türkiyenin ayrılmaz bir parçasını oluşturmadığını; Bükreş ve Edirne Antlaşmaları, çara, Tuna Prensliklerindeki dindaşları üzerinde koruma hakkı tanıdığına göre,48 Eflak ve Buğdanın işgalinin, sözcüğün dar anlamıyla Türk İmparatorluğunun istilası demek olmayacağını iddiaya koyuluyordu. Oysa 1 Mayıs 1849da yapılan Balta Limanı antlaşması,49 açıkça:
1. Bu toprakların, işgal edilecekse, ancak Rus ve Türk kuvvetleri tarafından ortaklaşa işgal edileceği.
2. Böyle bir işgali gerektirecek tek şeyin, ancak prenslikler-deki ciddî olaylar olabileceği. koşulunu kapsar.
Şimdi, bu prensliklerde herhangi bir olay patlak vermediğine ve üstelik Rusya Türklerle birlikte değil, ama kesinlikle onlara karşı bu topraklara girme niyetinde olduğuna göre, The Times, Türkiyenin, Rusyanın tek başına girişeceği işgali sessizce sineye çekmesi ve daha sonra Rusyayla görüşmeye girişmesi görüşündedir. Ama Türkiye, daha az sakin davranır ve işgali casus belli sayarsa, The Times, İngiltere ile Fransanın aynı şeyi yapmaması gerektiğini savunuyor; ve İngiltere ile Fransanın aynı şeyi yapması gerekirse, The Timesın öğüdü, bunu ılımlı bir biçimde yapmaları, hiç bir biçimde Rusyaya karşı savaşçılar olarak değil, Türkiyenin savunma müttefikleri olarak yapmalarıdır.
The Timesın bu korkakça ve dolambaçlı sistemini, en iyi biçimde ancak bugünkü başyazısından aşağıya aldığım parçayla açıklayabilirim. Bu parça, Lord Aberdeenin güttüğü siyasetin taşıdığı çelişkilerin, kaçamakların, sahte tavırların, kuruntuların ve lâchetésnin inanılmaz bir karmasıdır.
Babıâli aşırı yollara başvurmadan önce, eğer uygun görürse, prensliklerin işgalini protesto edebilir ve Avrupanın bütün güçlerinin desteğiyle, gene görüşmeye oturabilir. Bu ciddî noktayı dört devletin elçileriyle uyuşum içinde saptamak ve özellikle düşmanlık durumunu, 1841 Antlaşması çerçevesinde50 Çanakkale Boğazını yabancı savaş gemilerine açmayı gerektirip gerektirmediğine karar vermek, Türk hükümetine kalmış bir iş olacaktır. Karar Çanakkale Boğazını savaş gemilerine açma yolunda olur ve donanmaların boğazlara girmesi emredilirse, bizim oraya arabulucu [sayfa 65] devletler olarak mı, yoksa savaşçılar olarak mı geldiğimiz daha sonra belli olacaktır; çünkü Türkiye ile Rusyanın savaşta olduğunu ve yabancı savaş gemilerinin gelişine casus foederis (!) çerçevesinde izin verildiğini varsayarsak, bu gemiler zorunlu olarak düşman niteliğini almazlar, üstelik savaşmak için değil, ama savaşı önlemek üzere gönderildiklerinden, arabulucu devletler niteliğini korumak daha çok yararlarınadır. Böyle bir önlem, bizi mutlak olarak savaşımın başlıca hasımları durumuna getirmez.
The Timesın bütün başyazıları boşunadır. Hiçbir gazete onun izinden gitmeyecektir hiçbiri onun oltasındaki yemi kapmamıştır. The Morning Chronicle, Morning Post, Globe gibi hükümet yanlışı gazeteler bile, yalnızca meşruiyetçi Assemblée Nationalein,51 Tuna Prensliklerinin işgalinde casus belli görmeyi olası bulmadığı yerde, Manş Denizinin karşı yakasında büyük yankılar bırakarak tümden değişik bir tutum takınmışlardır.
Karma hükümet kampı içindeki karşıtlık, tarafların yayım organları arasındaki gürültülü muhalefetle, kamuoyuna açıklanmış bulunmaktadır. Palmerston, hükümetin, Eflak ve Buğdanın işgalini savaş ilanı sayması görüşünde direnmiş ve Whiglerle karma hükümetin sözümona radikal üyeleri tarafından desteklenmiştir. Rusyanın Çanakkale Boğazında değil de Tuna Prensliklerinde harekete geçeceği inancına dayalı olarak, İngiliz ve Fransız donanmalarının ortak hareketine rıza göstermiş olan Lord Aberdeen, bu durumda yenik düşmüştür. Hükümetin varlığı bir kez daha tehlikededir. En sonunda, Lord Aberdeenin ısrarlı baskılan karşısında, prensliklerin Rusya tarafından, herhangi bir müdahaleyle karşılaşmaksızın işgaline Palmerstonın istemeye istemeye rıza göstermeye hazırlandığı bir sırada, Paristen Bonaparteın, aynı hareketi casus belli saymaya karar verdiğini gösteren bir yazı gelmiştir. Bu durumda karışıklık en yüksek noktasına ulaşmıştır.
Şimdi şöyle demek doğru olur ki Lord Aberdeenin geçmişi hakkındaki bilgimiz, böyle kabul etmemizi gerektiriyor Avrupayı aylardan beri uğraştıran bu Türk-Rus acıklı-güldürüsü açıkça ortaya konmuştur. Lord Aberdeenin, İngiliz donanmasını neden Maltadan dışarı çıkarmadığını şimdi daha iyi anlıyoruz. Albay Roseun İstanbuldaki kararlı davranışlarından ötürü neden azarlandığını; Prens Mençikovun zorbaca davranışlarını; İngilterenin savaş hareketlerinin sadece maskaralık olduğunu anlayarak, Eflak ve Buğdanı itirazla karşılaşmaksızın işgal etmek suretiyle [sayfa 66] sahneden sadece efendi olarak çekilmekle kalmayıp, yıllık büyük manevralarını da sultanın uyrukları hesabına yapmasına izin verildiği için memnun kalan çarın gösterdiği kahramanca kararlılığı daha iyi anlıyoruz, inancımız o ki, savaş patlayacaksa, Rusya, onurunu zedelemeden geri çekilemeyecek kadar ileri gittiği için patlayacak; ve her şeyin ötesinde inanıyoruz ki, Rusyanın cesareti bu noktaya kadar geldiyse, bu, baştan bu yana Rusya İngilterenin müsamahasına güvendiği içindir.
Karma hükümet konusunda, The Englishmande yayınlanan son mektuptan şu parça, duruma çok uygun düşüyor:
Karma hükümet, Çanakkale Boğazından esen her rüzgarda sallanıyor. Sayın Aberdeenin korkulan ve Clarendonın sefil yeteneksizliği Rusyayı yüreklendirdi ve bugünkü bunalımı yarattı.
Türkiyeden son haberler şöyle: Paristeki Türk elçisi, İstan-buldan, Semlin yoluyla bir telgraf aldı. Bu telgrafta, Babıâlinin, büyük devletlere vermiş olduğu muhtırada belirttiği tutum çerçevesinde, Rusyanın son ültimatomunu52 reddettiği haber veriliyor. Marsil-yada yayınlanan Semaphore,53 İzmire ulaşan bir habere dayanarak, Rusların, iki Türk ticaret gemisine Karadenizde elkoyduklarını; ama öte yandan, Kafkas kabilelerinin Ruslara karşı genel bir kampanya başlattıklarını, Şamilin en azından 23 topu ele geçirerek çok parlak bir zafer kazandığını bildiriyor. [sayfa 67]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3814, 8 Temmuz 1853
KARL MARX
RUSYANIN TÜRKİYEYE KARŞIT SİYASETİ
(PARÇA)
Londra, Cuma, 1 Temmuz 1853
1815 yılından beri hiçbir şey, Avrupanın büyük devletlerini status quonun bozulması kadar korkutmadı. Ne var ki, bu devletlerden herhangi ikisi arasında çıkabilecek herhangi bir savaş, bu status quonun altüst olması demek olabilir. Rusyanın, Doğunun başına bela kesilmesine gözyumulmasının nedeni budur, Batılı devletlerin tarafsız kalabilmeleri ve Rus saldırılarına müdahale zorunluluğundan kurtarılmaları için karşılık olarak, Rusyadan hiçbir şey değil, ama ne kadar saçma olursa olsun, yalnızca bir mazeret uydurmasını istemelerinin nedeni budur. Rusya, muhteşem efendisi sadece Batılı hükümetlerin çırılçıplak ve utanç verici başeğmelerini örtme lütufkarlığını gösterdiği için değil, ama aynı zamanda, Türkiyeyi bir defada yutmayıp parça parça yeme büyüklüğünü gösterdiği için, cömertliği ve sabrından ötürü, öteden beri göklere çıkarılmıştır. Bu nedenle Rus diplomasisi, Batılı devlet adamlarının ürkekliği üzerine oturur olmuş ve diplomasi sanatı yavaş yavaş, öylesine tam bir tavırcılığa (mannerism) gömülmüştür ki, günümüzdeki girişimlerin tarihini, hemen hemen harfi harfine geçmişin olaylarına kadar izleyebilirsiniz.
Sultan yeni fermanında, İstanbul Patriğine, dinsel konularda, çarın istediğinden daha fazla hak tanıdığından beri, Rusyanın yeni bahanelerinin kofluğu ortadadır. Şimdi, Yunan barışı54 bahanesi acaba daha sağlam bir bahane miydi? Bay de Villèe, [sayfa 68] sultanın kaygılarını yatıştırmak ve büyük devletlerin saf amaçlar güttüğüne dair bir kanıt vermek üzere, müttefiklerin, öncelikle Osmanlı İmparatorluğunun status quosunu güven altına alacak bir antlaşma yapmaları gerektiğini öne sürdüğü zaman, Paristeki Rus elçisi bu öneriye bütün gücüyle karşı koymuştu. Rus elçisi, Babıâliyle ilişkilerinde cömertlik edilemeyecek ölçüde saygı duymakla birlikte, Rusyanın, Divanla kendi arasındaki ayrılıkları çözme hakkını özellikle kendine saklı tuttuğunu; Osmanlı İmparatorluğuma genel bir güvence vermenin, alışılmadık ve şaşırtıcı bir şey olması bir yana, efendisinin duygularını, ve Rusyanın elde ettiği hakları ve bu haklara temel olan ilkeleri yaralayacağını55 öne sürerek, Bay de Villèenin önerisine karşı çıkmaktaydı.
Rusya, şimdi, Tuna Prensliklerini işgal etmek istiyor, ancak Babıâliye, bu adımı, casus belli sayma hakkını tanımak istemiyor.
Rusya, 1827de üç devlet adına Eflak ve Buğdanı işgal etmek istemişti.
Rusya, 26 Nisan 1828 tarihli savaş ilanında da aşağıdaki açıklamayı yaptı:
Müttefikleri, onu, Londra Antlaşmasının56 uygulanmasında adımlarını kendileriyle uyuşturmaya her zaman hazır, dinin ve insanlığın saygın bütün duygularının yapmasını gerçekten emrettiği bir görece yardıma her zaman istekli, ve durumundan ancak 6 Temmuz antlaşmasının başarıya ulaşmasını hızlandırmak amacıyla yararlanmaya eğilimli bulacaklardır.
Rusya, 10 Ekim 1829 bildirisinde de şu açıklamayı yaptı:
Rusya her türlü fetih arzusuna her türlü genişleme görüşüne sürekli olarak yabancı kalmıştır.
Paristeki Rus elçisi, Kont Nesselroda şöyle yazıyordu:
İmparatorluk hükümeti, Babıâliye karşı silaha davranmanın gerekli hale gelip gelmediği sorununu incelediği zaman Osmanlı İmparatorluğunun başının, korkunç bir tedhişle henüz uygulamış olduğu kanlı reformların etkileri üzerinde yeterince düşünmemiş olanların gözünde, bu silaha davranma önleminin ivediliği konusunda kuşku duyulmuş olabilir.
İmparator, Türk sistemini bir deneyden geçirdi ve Haşmetmeapları bu sistemin şimdiye kadar sahip olmadığı maddî ve manevî bir örgütlenişin başlangıcı olduğunu gördü. Sultan, yeni reform planının ve ıslahatının unsurlarını ancak biraraya getirebilmişken, bize daha düzenli ve kararlı bir direnç gösterme olanağını elde ettiğine göre, ıslahatını sağlamlaştırabilecek zamana sahip olsaydı, kendisini, kimbilir ne kadar daha dehşet verici bulacaktık. İşte bu durumdayken, henüz bizim için daha tehlikeli hale [sayfa 69] gelmelerinden önce onlara hücum etmiş olmaktan ötürü kendimizi kutlamalıyız, çünkü, gecikme, durumumuzu ancak kötüleştirir ve bize, karşılaştığımızdan daha büyük engeller hazırlardı.
Rusya, şimdi saldırgan bir adım atmayı ve sonra o adım hakkında konuşmayı öneriyor. 1829da Prens Lieven, Kont Nesselroda şöyle yazar:
Kendimizi genel sözlerle sınırlayacağız, çünkü bu kadar nazik bir konuda ayrıntılara ait yazışma gerçek tehlikeler yaratabilir; ve bir kez Babıâliyle antlaşmanın maddelerini müttefiklerimizle tartışırsak, bize onarılmaz zararlar vermiş olduklarını hayal edecekler ve yalnızca onları memnun etmiş olacağız. Barış antlaşmasının imzalanması gereken yer, bizim kampımızın ortasıdır ve Avrupanın, onun koşullarını bilmesi gereken zaman, antlaşmanın sonuçlandırıldığı zamandır. O zaman artık sızlanmak için çok geç olacaktır ve Avrupa artık önleyemeceği şeyin zararını sabırla sineye çekecektir.
Rusya, şimdi, ne savaş, ne barış demek olan, kendisinin dayanabileceği, ancak Türkler için yıkıcı olan bir durumu sürdürmek için, şu ya da bu bahane altında, hareketi aylardan beri geciktiriyor. Sözü geçen dönemde de aynı biçimde davranmıştı. Pozzo di Borgonun dediği gibi:
Bizim siyasetimiz, gelecek dört ay içinde yeni hiçbir şey olmamasını sağlamaktır, umanın bunu başaracağız, çünkü insanlar genellikle beklemeyi yeğ tutar; ama beşinci ay, olaylar açısından verimli olmalıdır.
Çar, Türk hükümetine en büyük hareketleri yaptıktan sonra ve şimdi, en onur kırıcı türden ödünleri zorla alma tehdidinde bulunmasına karşın, Sultan Abdülmecit için duyduğu dostluktan ve Osmanlı imparatorluğunun muhafazası için taşıdığı arzudan yüksek sesle sözediyor. Çar, haklı isteklerine karşı durmanın ve dostluğunu ve duygularını yaralamaya devam etmenin, nota sini reddetmenin ve koruyuculuğunu kabul etmemenin sorumluluğunu sultanın üstüne atıyor.
1828de, Rus silahlarının o yılki savaşta pek fazla başarı sağlayamamış olması hakkında Charles X tarafından açıklama yapması istendiği zaman, Posso di Borgo, mutlak zorunluluk olmadıkça savaşı à outrance duruma getirmemek suretiyle imparatorun, gösterdiği cömertlikten sultanın yararlanacağını umduğunu, ancak bu deneyimin başarısız kaldığını söylemişti.
Rusya, Babıâliyle şimdiki anlaşmazlığı başlatmadan kısa süre önce, göçmenler sorunu üzerinde, İngiltereye karşı, Kıta devletleri [sayfa 70] arasında bir koalisyon kurmanın yolunu araştırdı, ancak bu deneyimde başarısızlığa uğrayınca, Fransaya karşı, İngiltereyle bir koalisyon yapmaya kalkıştı. Aynı biçimde, 1826dan 1829a kadar, Prusyanın muhteris tasarımlarıyla Avusturyanın gözünü yıldırırken, aynı zamanda, Avusturyayı dengelemek üzere, Prusyanın kudretini ve iddialarını var gücüyle artırdı. Şimdiki genelge notasında57 Rusya, kutsal yerlere ilişkin iddiaları nedeniyle Bonaparteı, barışı bozan tek kişi olarak suçluyor. Ama sözü geçen tarihte, Pozzo di Borgonun sözleriyle, Rusya, Avrupaya yayılan tüm çalkantıyı Prens Metterniche bağlamıştı, Wellington dükünün, Viyana hükümetine bağımlı hale gelirse, öteki hükümetler üzerindeki etkisinin zayıflayacağını kavramasını sağlamaya çalışıyordu, böyle bir durum, olayların akışına öyle bir yön verebilirdi ki, artık Fransayı İngiltereyle uzlaştırmaya uğraşan Rusya değil, ama Avusturya hükümetiyle birlik olmak için Fransayı boşamış olan İngilterenin bizzat kendisi olabilirdi.
Rusya, artık gerilerse büyük bir onur kırıklığına uğrayabilirdi. 1828 başarısız askerî girişiminden sonraki durumu da aynen böyleydi. O zaman Rusyanın en büyük amacı neydi? Bir Rus diplomatın sözleriyle karşılık verelim:
Görüşmenin başarısı için gerekli olan üstünlüğü elde etmek üzere, ikinci bir askerî harekatta bulunulması zorunludur. Bu görüşmenin başlayacağı tarihte, koşullarımızı hemen ve ivedi olarak kabul ettirebileceğimiz bir durumda olmalıyız. ... Daha fazlasını yapma gücünde olan haşmetmeap daha az istekle yetinebilir. Bana kalırsa, bütün çabalarımızın amacı, bu üstünlüğü elde etmek olmalıdır. Bu üstünlük, dünyanın gözünde kurmamız ve sürdürmemiz gereken siyasal varlığımızın koşulu haline gelmiş bulunuyor.
Ama Rusya, İngiltereyle Fransanın ortak hareketinden korkmuyor mu? Kuşkusuz. Louis-Phillippein hükümranlığı sırasında açıklanan Gizli Anılarda, Fransayla İngiltere arasındaki ittifakı bozmak için Rusyanın güttüğü niyetler hakkında şöyle deniyor:
İngiltereyle Fransanın birlikte olacağı bir savaş durumunda, bu birlik bozulmadıkça Rusya başarı umudu besleyemez; bu durumda İngilterenin, Kıtadaki bir çatışma sırasında en azından yansız kalmayı kabul etmesi gerekir.
Soru şu: Rusya, İngiltereyle Fransanın ortak harekette bulunacağına inanıyor mu? Bir kere daha Pozzo di Borgonun yazısından şu bölümü alıyoruz:
Türk imparatorluğunu yıkma fikri, egemen fikir olmaktan çıktığı andan itibaren, salt, sultanı şu ya da bu koşulu kabul [sayfa 71] etmekten uzak tutabilmek uğruna, hele hele, her şeyin belirsiz ve kesinleşmemiş olduğu ve yaklaşan bir savaşın başlarında bulunulduğu bir durumda, İngiltere hükümetinin genel bir savaş tehlikesini göze alması olası değildir. Bu düşünceler, Büyük Britanyanın, açıkça ilişki kesme gibi bir girişimde bulunmasından korkmamız için hiçbir neden bulunmadığı düşüncesini doğruluyor. Gene bu düşünceler, Büyük Britanyanın, yalnızca, Babıâliye, barış istemesi için tavsiyede bulunmakla kalacağı ve, görüşmeler sırasında, iktidarı dahilinde, iyi dostluk hizmetini sunarak yardımda bulunmakla yetineceği, sultan reddeder ya da biz direnirsek, daha fazla ileri gitmeyeceği düşüncesini doğruluyor.
1828in ve 1853ün bakanı Sayın Aberdeen hakkında Nesselrodun görüşüne gelince, Prens Lievenin bir yazışmasından şu satırları almak herhalde iyi olur:
Lord Aberdeen benimle yaptığı görüşmede, İngilterenin Rusyayla bir kavgaya girişmek gibi bir niyeti hiçbir zaman taşımadığına dair bir kere güvence verdi, İngiltere hükümetinin yerinin, St. Petersburgda pek iyi anlaşılmış olmadığından kaygı duyduğunu ve kendisini çok nazik bir durumda gördüğünü söyledi. Kamuoyu, Rusyaya karşı patlamaya her zaman hazırdı. Britanya hükümeti, bu kamuoyunu sürekli olarak g ö ğ ü s l e y e m e z d i; ulusal önyargılara dokunan sorunlar üzerinde kamuoyunu kızıştırmak tehlikeli olabilirdi. Öte yandan, bu önyargılarla savaşan İngiltere hükümetinin dostça tutumuna tam bir güvenle dayanabilirdik.
Kont Nesselrodun 11 Haziran tarihli notasındaki hayret verici tek şey, hareketlerle yalanlanmış sözlerin, sahip çıkılmıyormuş gibi gösterilen tehditlerle küstahça méelange edilmesi değildir, ama Rus diplomatik notalarının ilk kez Avrupada nasıl bir kabul gördüğüdür. Bu notalar, alışılagelmiş korku ve saygı yerine, Batı dünyasının, geçmişteki utanç verici davranışlarından ötürü yüzünün kızarmasına ve iddiaların incelik ve gerçek barbarlıkla böylesine küstahça birbirine karıştırılışına tahkirle gülmesine yolaçıyor. Gene de Nesselrodun bütün devletlere verilmiş genelge notası ve 16 Haziran tarihli ultimatissimumu, Pozzo di Borgo ile Prens Lievenin bunca hayran olunmuş şaheserlerinden kılpayı dahi kötü değildir. Kont Nesselrod, şimdi ne ise, onların zamanında da oydu Rusyanın diplomatik başı.
Bir ayıyı inceleyen İranlı iki doğa bilimcisi hakkında güzel bir fıkra vardır. Hayatında böyle bir hayvan görmemiş olan, acaba, diye sorar, bu hayvan yumurtluyor mu, yavruluyor mu? Bu [sayfa 72] soruya, daha bilgiç olanı şu karşılığı verir: Bu hayvan her şeyi yapabilir. Rus ayısı da, uğraşmak zorunda olduğu öteki hayvanların hiçbir şey yapamayacak olduklarını bildiği sürece, her şeyi yapabilir.
En passant Danimarkada kralın mesajının, aşağıdaki koşullar altında 28e karşı 119 oy çoğunlukla kabul edilmesi sonucu Rusyanın kazandığı dikkate değer zaferi anmalıyım:
5 Haziran 1849 tarihli Anayasanın 4üncü maddesi uyarınca, Birleşik Parlamento, haşmetlilerinin, 13 Haziran 1853 tarihinde yenilenen, 4 Ekim 1852 tarihli ve Danimarka monarşisinde tahta veraseti saptayan mesaındaki düzenlemeyi onaylar. [sayfa 73]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3819, 14 Temmuz 1853
KARL MARX
AVUSTURYA VE RUSYA
(PARÇA)
Londra, Salı, 5 Temmuz 1853
Reşit Paşanın Rus ultimatissimumunu reddettiğine dair notasını taşıyan ulak geçen ayın 24ünde St. Petersburga vardı, ondan üç gün sonra, Prens Gorçakova, Prut nehrini geçmesi ve prenslikleri işgal etmesi buyrultusunu taşıyan bir haberci yola çıkarıldı.
Avusturya hükümeti, hiç kuşkusuz, Avrupada genel bir savaşın gerisinde pusuya yatmış bir devrim tehlikesine karşı uyarmak üzere, Kont Gyulaiyi, olağanüstü bir görevle çara göndermiş bulunuyor. Rus hükümetinin şimdiki olay için vereceği yanıtı, aynı devletin 1829daki benzer bir girişimin verdiği yanıttan çıkarabiliriz. O zamanki yanıt şöyleydi:
Bundan yararlanarak, Avusturya hükümeti, kendi görüşüne ve elindeki bilgilere göre, birden fazla ülkede egemen olan galeyanın yarattığı tehlikeleri olduğu kadar, devrimci eğilimlerin son zamanlarda gösterdiği gelişmeyi de tek tek ortaya koymuş bulunuyor. Bu kaygılar, imparator Francisin, Nikolaya mektubunda daha da özel bir biçimde ortaya konmuştur. Avusturyanın bize gösterdiği tehlikeleri yok saymaktan çok uzağız. Ne var ki, dış etkilerle Babıâlinin direnci bir inatçılığa dönüştüğü ve bu inatçılık, bizim arzu ve umudumuzun ötesinde, bunalımın sona ermesini geciktirdiği ve hatta yeni fedakarlıklarda bulunma çabalarımızı bir [sayfa 74] kat daha artırmamızı gerektirdiği için, Rusyanın bütün dikkatini, ilk ağızda ve her zamankinden çok yurttaşlarının gönencini ve gücünü etkileyecek hususlara çevirdiği görülecektir; o andan itibaren de, Rusyanın, Avrupanın geri kalan kesiminde devrimci ruhun patlamasına karşı kullanabileceği olanaklar, zorunlu olarak kullanılamaz duruma gelecektir. Öyleyse barışa varılmasında, ancak imparatora şan getirecek ve onun imparatorluğuna üstünlük sağlayacak bir barışa varılmasında, hiçbir devletin çıkarı, Avusturyanın çıkarı kadar olmamak gerekir, imzalayacağımız barış antlaşması, sözünü ettiğimiz nitelikte olmazsa, siyasal anlayışlar ve Rusyanın etkisi öldürücü bir darbe yiyebilir, Rusyanın gücünün taşıdığı saygınlık yok olabilir ve gelecekteki olaylarda, dost ve müttefik devletlere karşı göstermesi istenebilecek olan manevî destek, güvenilmez ve etkisiz hale gelebilir. (Kont Nesselroddan bay de Tatişçeve, St. Petersburg, 12 Şubat 1829 tarihli gizli yazı.58)
Geçen cumartesi günkü The Press, İngilterenin ve daha çok Lord Aberdeenin tutumundan hayal kırıklığına uğrayan çarın, Baron Brunnowa, bundan böyle bu sayın ihtiyarla temas etmemek ve resmî ilişkilerini, dışişleri bakanıyla temasın dışına çıkarmamak buyruğunu verdiğini yazıyor.
Avusturya bankokrasisinin organı olan Viyana Lloyd,59 Rusya-nın saldırganlık siyasetinin cesaretini kırmak amacıyla, Avusturyanın, İngiltere ve Fransa yanında yer almasını kararlı bir biçimde destekliyor. [sayfa 75]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3824, 10 Temmuz 1853
KARL MARX
LAYARD, GLADSTONE, ABERDEEN, PALMERSTON
(PARÇA)
Londra, Cuma, 8 Temmuz 1853
Tuna Prensliklerinin fiilen işgali ve uzun süreden beri beklenen bunalımın yakınlaşmasıyla, İngiliz basını, savaşçı dilini, dikkate değer ölçüde değiştirip yumuşattı. The Times gazetesinin arka arkaya iki başyazısında öne sürülen mademki Ruslar, barbar eyaletleri uygarlaştırma eğilimlerini gemleyemiyorlar, öyleyse İngiltere, onların diledikleri gibi yapmalarına izin verse ve boşuna bir inatçılıkla barışı bozmaktan kaçınsa iyi eder yollu öğüde de çok az karşı çıkıldı.
Hükümetin, askıda olan Türkiye Sorununa ilişkin tüm bilgileri saklama gayretkeşliği, Parlamentonun her iki Kamarasında aynı zamanda oynanan en gülünç ortaoyununda, apaçık ortaya çıktı. Tarihsel Nimevehin60 ünlü onarımcısı Layard bir önerge vermiş, Türkiye ve Rusya ile ilgili tüm bilgilerin, o akşam Kamarada ortaya konmasını istemişti. Bu önerge üzerine, Avam Kamarası, aşağıdaki sahneyle karşılaştı:
Layard. Önergemin ertesi gün gündeme alınacağı bildirilmişti. Dün öğleden sonra aldığım bir notta, önergemi bu ayın irine, pazartesiye ertelemem isteniyordu. Dün öğleden sonra -gerçekte bu sabaha kadar karşılık verebilecek durumda değildim. Bilgim olmaksızın, dün Kamarada olduğumu, hayretler içinde öğrendim; çünkü oylama sonuçlarıyla birlikte basılan önerge kağıtlarından görüyorum ki, Layard, önergesini 8 Temmuz Cumadan, [sayfa 76] 11 Temmuz Pazartesiye ertelemiştir!
Gladstone. Avam Kamarasının basılı kağıtlarında, erteleme ilanının, kimin karar ve buyruğuyla yer aldığını bilmiyorum. Sayın üyeye bir noktada güvenle söyleyebilirim ki, ne yapılmışsa, tam bir bonâ fides iledir.
Layard. Bu erteleme ilanını basılı kağıtlara kimin koyduğunu bilmek isterdim. Önergeyi pazartesi gününe ertelemenizin gerekçesi ne?
Gladstone. Lord J. Russellın rahatsızlığı.
Layard, bunun üzerine önergesini pazartesiye erteledi.
Madalyonun öteki yüzü ise Lordlar Kamarasında gösterildi, Clanricarde markisinin, Layardın önergesine benzeyen ve bakanların dileği üzerine birçok kez ertelendikten sonra, sonunda aynı biçimde cuma günü yanıtlanacağı açıklanan önergesiyle, zavallı küçük Russellın rahatsızlığının hiçbir zaman, hiçbir ilgisi olmadı.
Lord Brougham ayağa kalkarak bakanlığın hiçbir üyesiyle bağlantı kurmamış olduğu hakkında güvence vermiş, ama yarın Lord Clanricardın yapacağı bildirilen öneriyi şu andaki durumda son derece uygunsuz bulduğunu, ve bu yüzden dışişleri bakanına başvuracağını söylemiştir.
Kaldığımız yerden devam edelim: Avam Kamarasının, görüşmeleri ertelemesi ilkin hileyle sağlandı. Sonra, Avam Kamarasının tartışmaları ertelediği bahanesiyle, aynı şey, Lordlar Kamarasında yapılmış oluyor. Sonra soylu lordlar, önergeyi ad infınitum ertelemeye karar veriyorlar; ve son olarak da yeryüzündeki en soylu meclisın onuru, Avam Kamarasının da önergeyi ad infinitum ertelemesini gerektiriyor.
Lord Clarendon, bu şeylerin esaslı bir araştırmasının şimdiki durumda beraberinde hiçbir zarar ya da hiçbir hoşnutsuzluk getirmeyeceğini söylemeyeceğini belirtmiş, görüşmelerin sürdürülmekte olduğunu, ama birkaç ertelemeden sonra asil dostundan önerisini geri almasını tekrar rica edemeyeceğini, yanıtında ise resmî görev bilincinin izin verdiğinden daha fazlasını söyleyemeyeceğini, ama gene de asil dostundan, bu tartışmanın her iki mecliste aynı zamanda yürütülmesinin daha iyi olacağına göre ve ayrıca Lord J. Russellın da rahatsız olması dolayısıyla, önerinin gelecek pazartesine kadar ertelenmesine karşı bir itirazı olup olmadığını sormak istediğini belirtmiştir.
Ellenboraugh örlü. Bana kalırsa asil marki, yarın yapacağını bildirmiş olduğu önerisini yalnız pazartesiye kadar değil, şimdiden bununla, ilgili olarak herhangi bir günü saptamayıp tümden ertelemekle, ancak akıllıca bir ihtiyat göstermiş olur.
Lord Derby. Asil markinin bu sorunu tartışmaya açmasına hayret ettiğini, ve asil Örl (Ellenborugh) ile tamamen aynı fikirde olduğunu söylemiştir.
Örl Grey. Lord Clarendonın açıklamasından sonra tartışmanın ertelenmesinin haklı olduğunun herkesçe anlaşılmış olması gerekir. [sayfa 77]
Bunun üzerine Clanricarde markisi önerisini geri almıştır.
Örl Fitzwilliam. Türkiyeye karşı kutsal savaş ilan eden 26 Haziran günlü Rus bildirisinin metninin gerçek olup olmadığını sormak istediğini söylemiştir.
Örl Clarendon. Yazıyı, Petrograddaki, haşmetmeabın elçisinden sağladığını söylemiştir.
Malmesbury örlü. Pazartesi günü Avam Kamarasında benzeri bir tartışmayı mümkün olduğu kadar önlemek niyetinde olduğuna hükümetin Lordlar Kamarası üyelerine güvence vermesinin üyelerin saygınlığına uygun olacağını söylemiştir.
Aberdeen örlü. Kendisinin ve çalışma arkadaşlarının böyle bir tartışmayı önlemek için bütün ağırlıklarını koyup ellerinden geleni yapacaklarını söylemiştir.
Aynı oturumda Liddellin sorusu görüşülürken Lord Palmerston şöyle diyordu:
Söylemem gerekiyor ki, Edirne Antlaşması gereğince, Rus hükümeti, her zaman kendi görevi olduğunu itiraf etmiş olmasına karşın, Tuna nehri deltasının oluştuğu toprağı ve Sulina kanalını malik sıfatıyla etkin bir denizciliğe elverişli durumda tutma görevini savsakladığı için, hükümet yıllardan beri haklı nedenlerle şikayetçi olmuştur. Tunanın bu ağızlan Türk toprağının bir parçası olduğu sürece, 16 ayak derinlik korunmuştur, oysa Rus makamların savsaklaması sonucu, bu derinlik, 11 ayağa inmiştir. Odessanın rakipliği sözkonusuydu. Odessada, Tuna yoluyla ihracatı engelleme ve eğer mümkün olursa, ihracatı Odessa yoluna çevirme arzusu mevcut olmuştur.
İngiltere hükümeti, prensliklerin Rus olması durumunda, Odessanın rekabeti biteceği için Tuna nehrinin ağzının yeniden açılacağını umuyor olabilir. [sayfa 78]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3826, 22 Temmuz 1853
KARL MARX - FRİEDRİCH ENGELS
TÜRK-RUS ANLAŞMAZLIKLARI BRİTANYA
HÜKÜMETİNİN KAÇAMAKLI DAVRANIŞI
NESSELRODUN SON NOTASI
(PARÇA)
Londra, Salı, 12 Temmuz 1853
Parlamentoda perşembe günkü ortaoyunu, ertesi gün, 8 Tem-muz cuma günü de sürdürüldü ve sonuçlandırıldı. Lord Palmerston, Layardın önergesini sadece pazartesine ertelemekle kalmamasını, ama bu konuyu bir daha ağzına dahi almamasını rica etti. Şimdi, pazartesi, cumanın akıbetine uğrayacaktı. Bright, bundan yararlanarak, ihtiyatlı siyasetinden ötürü Lord Aberdeen ı kutladı ve genel olarak kendisine beslediği tam güveni belirtti.
Hükümet, Barış Derneği mi61 diyor The Morning Advertiser, Rus-yayı yüreklendirmek, Fransanın cesaretini kırmak, Türkiyeyi tehlikeye atmak ve pek sayın Aberdeenden çok, İngiltereyi itibardan düşürmek için, hükümetin daha fazlasını yapmasına gerek yoktu. Bright in konuşması, tir-tir titreyen hükümet üyeleri yararına düşünülmüş bir çeşit Manchester bildirişiydi.
Layardın sormaya niyetlendiği soruyu bakanların örtbas etme çabaları, hükümet içindeki ayrılıkları, kamuoyundan daha fazla saklama olasılığı bulunamayacağı korkusundan ileri geliyordu. Bu korku hiç de boşuna değildi. Türkiye parça parça olabilirmiş ne gam, yeter ki karma hükümet birarada kalabilsin! Lord Aberdeenden sonra, Rusyanın hilelerinden en çok yana olan bakanlar şunlar: Argyle dükü, Lord Clarendon, Lord Granville, Sidney [sayfa 79] Herbert, Cardwell ve radikal Sir William Molesworth. Lord Aberdeenin bir keresinde, görevden çekilme tehdidinde bulunduğu söyleniyor. Palmerstonın (civis Romanus sum)62 canlı partisi, kuşkusuz başeğmek için, sadece böyle bir bahane arıyordu. St. Petersburg ve İstanbul saraylarına karşı bir girişimde bulunmayı, çarın Rum ortodoks hıristiyanlar için istediği ayrıcalıkların, büyük devletlerin taraf olacağı bir güvence anlaşması çerçevesinde, Türk, topraklarındaki tüm hıristiyanları kapsayacak biçimde sağlanmasını önermeyi kararlaştırdılar. Ancak bunun benzeri, İstanbuldan ayrılmadan önce Prens Mençikova esasen önerilmiş ve herkesin bildiği gibi, boşu boşuna önerilmişti. Bu nedenle, hele hele Rusyanın elde etmekte ısrar ettiği şeyin, büyük devletlerce yani Avusturya ve Prusya tarafından artık dirençle karşılanmayan bir antlaşma olduğunda kuşku kalmadığına göre, böyle bir önerinin yinelenmesinden sonuç beklemek çok gülünçtür. Avusturya Başbakanı Kont Buol, Rus elçisi Kont Puili Mensdorf un kayınbiraderidir ve Rusya ile tam bir birlik içinde davranmaktadır, iki karma hükümet partisinin, uyuşuk ile canlının, yukarda belirtilen kararı aldıkları gün, Patriede şu haber yayınlanmıştır:
Avusturyanın İstanbuldaki yeni arabulucusu Bay de Bruck, Babı-âlinin teminat olarak 5.000.000 kuruş ödemesi, Kleck ve Sutorina limanlarını teslim etmeye rıza göstermesi isteğiyle işe başladı. Bu istek, Ruslara destek olma şeklinde değerlendiriliyor.
Bu, Rusların İstanbuldaki çıkarlarına, Avusturyanın gösterdiği tek destek değil. 1848de, anımsanacağı gibi, prensler ne zaman kendi halklarını kurşunlamak istemişlerse bir yanlış anlama uydurmuşlardır. Şimdi aynı oyun Türkiyeye karşı oynanıyor, İzmirdeki Avusturya konsolosu, İngiliz kahvehanesinde oturan bir Macarı, bir Avusturya gemisine kaçırtıyor, göçmenler bu olaya bir Avusturyalı subayı öldürerek, bir ikincisini de yaralayarak karşılık verince, Bay de Bruck, Babıâlinin 24 saat içinde özür dilemesini ve tazminat ödenmesini istiyor.63 Bu haberle birlikte, aynı zamanda, cumartesi günkü The Morning Post, Avusturyalıların Bosnaya girdiklerine ilişkin söylentiler dolaştığını haber veriyor. Bu söylentinin ne ölçüde doğru olduğuna dair, parlamentonun her iki kamarasında dün yapılan görüşmeler sırasında, karma hükümet, kuşkusuz, hiçbir bilgi almadığını söyledi, sadece Russell, söylentinin, Avusturyalıların askerî birliklerini Peterwardeinde topladıklarına dair haberlerden başka bir dayanağı olmadığı tahminini öne sürme cesaretini gösterdi. Böylece, Bay de Gatişçevin, iş ciddiye bindiği zaman, Avusturyanın yağmadan [sayfa 80] pay almaya seve seve hazır olacağına dair 1828de öne sürdüğü kehanet doğrulanmış oluyor.
İstanbuldan gelen 26 Haziran tarihli bir haberde şunlar belirtiliyor:
Tüm Rus donanmasının Sivastopoldan ayrıldığı ve İstanbul Boğa-zına doğru yol aldığına dair haberler üzerine sultan, Rus donanmasının boğaz önünde bir gösteriye kalkışması durumunda, İngiliz ve Fransız gemilerinden oluşan ortak donanmanın Çanakkale Boğazından geçmeye hazır olup olmadığını, İngiliz ve Fransız elçilerinden sordu. Her ikisi de olumlu karşılık verdiler. Fransız ve İngiliz subaylarını taşıyan bir Türk buharlı gemisi, reconnoitre amacıyla boğazlardan Karadenize çıktı.
Rusların, prensliklere girdikten sonra yaptıkları ilk iş, sultanın, bütün hıristiyanların ayrıcalıklarını sağlamlaştıran fermanın yayımını yasaklamak oldu, ayrıca Bükreşte basılan ve Doğu Sorunu üzerinde bir yazı yayınlama cüretini gösteren bir Alman gazetesini de yasakladılar. Aynı zamanda Ruslar, 1848-49 döneminde, Eflak ve Buğdanı işgallerinden ötürü yüklenilmiş olan tazminatın ilk yıllık taksidini Türk hükümetinden zorla aldılar. 1828den bu yana Rusyanın koruyuculuğu, yağma ve yıkımın neden olduğu geniş zararın yanısıra, prensliklere 150.000.000 kuruşa maloldu. Rusyanın Fransayla savaşının giderlerini İngiltere, Iranla savaşının giderlerini Fransa, Türkiyeyle savaşının giderlerini Iran, Polonyayla savaşının giderlerini Türkiyeyle İngiltere ödemişlerdi; şimdi Rusyanın Türkiyeyle savaşının giderlerini Macaristan ile prenslikler ödemek zorunda kalmış bulunuyor.
Günün en önemli olayı, Kont Nesselrodun yolladığı, St. Petersburg, 20 Haziran 1853 tarihli, genelge-notadır. Nota, çarın bütün isteklerini sultan kabul etmediği sürece ve Fransız-İngiliz donanmaları Türk sularından çıkmadıkça, Rus ordularının prenslikleri boşaltmayacağını bildiriyor. Sözkonusu nota, İngiltereyle Fransayı doğrudan küçültücü niteliktedir. Nota şöyle diyor:
Denizci iki devletin takındığı tutum, deniz işgalidir, böyle bir durum, bize, askerî tutum takınarak, karşılıklı dengeyi sağlama hakkını vermektedir.
Dikkat edilsin ki, Beşiki Körfesi, İstanbuldan 150 mil uzaklıktadır. Çar, İngiltere ile Fransanın, ondan özel izin almaksızın tarafsız suları işgal etmiş olmalarına meydan okurken, bizzat kendisinin Türk topraklarını işgale hakkı olduğunu iddia etmektedir. Çar, Babıâliyi, egemenliğinden vazgeçme yolunu seçmekte, bunu antlaşma, senet ya da herhangi bir ikili uzlaşmayla mı, [sayfa 81] yoksa basit bir nota imzalayarak mı yapacağına karar vermekte tamamen serbest bırakmak suretiyle gösterdiği yüce sabırdan ötürü kendini göklere çıkarmaktadır. Rusyaya, İstanbuldaki tek Rum ortodoks kilisesini koruma hakkını vermiş olan Kaynarca Antlaşmasının, İstanbulu eo ipso Doğunun Roması ilan ettiğini tarafsız Avrupanın anlaması gerektiğine çar inandırılmıştır. Rusyanın yabancı ülkelerde din koruyuculuğunun saldırgan bir niteliği olmadığını Batının anlamayışından esef duymaktadır. Türk imparatorluğunun bütünlüğünü istediğini, tarihsel gerçeklerle kanıtlamaktadır örneğin 1829de Edirne zaferini pek ılımlı bir biçimde kullanmıştır; oysa ifrata kaçmasını önleyen şey, ordusunun sefil bir durumda oluşu ve İngiliz amiralin, yetki verilsin verilmesin, Karadenizdeki bütün kıyı kentlerini bombalayacağı tehdidi olmuştur; o zaman elde ettiği her şey, Batılı hükümetlerin sabrı ve Türk donanmasının haince yakılması sonucudur. 1833te Türkiyeyi kaçınılmaz parçalanışından ancak çar kurtarmış. 1833te çar, ünlü Hünkar İskelesi Antlaşması64 sonucu, Türkiye ile bir savunma ittifakı kurmuştur. Bu ittifak, yabancı donanmaların İstanbula yaklaşmasını yasaklıyordu. Bu antlaşma ile Türkiye, parçalanmaktan, yalnızca tümüyle Rusyaya alıkonmak için kurtarılmıştır. 1839da tahtının yeni bir Arap imparatorluğuna yerini bırakmasını görmekten sultanı kurtaran önerileri, çar, öteki devletlerle birlikte ortaklaşa uygulama girişiminde bulunmuş. Bunun anlamı şudur: 1839da çar, öteki devletlerin, Mısır donanmasını yakma ve Türkiyeyi Rusya için hayatî bir tehlike haline çevirebilecek ve süslü sarığın yerine gerçek bir baş koyabilecek tek kişinin gücünü azaltma girişiminde bulunmalarını sağlamıştır. Ulu efendimizin güttüğü siyasetin temel ilkesi, olabildiği sürece, Doğuda status quoyu korumak olmuştur. Aynen böyle. Çar, özel olarak Rusyanın gözetimi altında, Türkiye devletinin çürüyüşünü özenle korumuştur.
Teslim edilmelidir ki, Doğu, daha alaycı bir belgeyi Batının yüzüne çarpmaya hiçbir zaman cesaret etmiş değildir. Ama bu belgenin yazarı Nesselroddur hem ısırgan otu, hem sopa. Bu, gerçekten, Avrupanın, karşı-devrimin sopası altında düşüşünün belgesidir. Devrimciler, bu şaheserden ötürü çan kutlayabilirler. Avrupa çekilirse, basit bir yenilgiyle değil, Furcoe Caudinceden65 geçer gibi çekilecektir.
İngiltere kraliçesi, Rus prenslerine şölen verirken, aydın İngiliz aristokrasisi ve burjuvazisi, barbar Otokratın ayağına [sayfa 82] kapanırken, egemen sınıfların güçsüzlüğünü ve düşkünlüğünü, yalnız İngiliz proletaryası protesto ediyor. 7 Temmuzda Manchester Okulu, Halifaxdaki Odd Fellows Hallda büyük bir barış toplantısı düzenledi. Halifax milletvekili Crossley ve Okulun öteki büyük adamları, kentten özellikle toplantı için yığın halinde gelmişlerdi. Salon çok kalabalıktı, binlerce kişi içeri giremedi. (Fabrika bölgelerindeki ajitasyon girişimleri, parlamentoya sunulan Çarter dilekçelerinin sayısından ve orta sınıf taşra gazetelerinin saldırılarından tahmin edebileceğiniz gibi, parlak bir biçimde gelişen) Ernest Jones, o sırada Durhamdaydı. Halifax çartistleri, kendisine telgraf çekerek, Avam Kamarası için iki kez aday adayı gösterildiği ve her ikisinde de elkaldırmak suretiyle66 yapılan oylamada adaylığı kazandığı Halifaxa çağırdılar. Ernest Jones, toplantıya tam zamanında yetişti. Manchester Okulunun beyefendileri, önergelerinin desteğini sayın Aberdeenlerine götürebileceklerine çoktan inanmışlardı ki, Ernest Jones yerinden doğruldu, özgürlük yerleştirilmeden önce barışın bir cürüm olduğunu ilan eden ve halkı savaş andı altına sokan bir değiştirge önergesi sundu. Bunu çok şiddetli bir tartışma izledi, ama Ernest Jonesun önergesi engin bir oy çoğunluğuyla onaylandı. [sayfa 83]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3828, 25 Temmuz 1853
KARL MARX
RUSYA SORUNU MERAK UYANDIRICI
DİPLOMATİK YAZIŞMA
(PARÇA)
Londra, Cuma, 15 Temmuz 1853
Dün Avam Kamarasında, Disraeli, Rus hükümetinin son genelge-notası karşısında, Layardın önergesini yeniden getirmesinin tam zamanı olup olmadığını sordu. Lord John Russell, şimdiki durumda Layardın konuyu ortaya atmamasının çok iyi olacağını, çünkü notanın yayınlanışından beri, görüşme yapmanın çok daha önem kazandığını söyledi. Sayın üyenin, görüşmeler çıkmaza girmiştir görüşü, yanlış bir görüştü. Lord John, bir yandan Aberdeene olan imanını itiraf ederken, bir yandan da civis Romanus sum partinin onurunu, şu sözlerle korumaya çalışıyordu:
Rus hükümetinin, birleşik donanmaların çekilişini, prenslikleri boşaltmanın şartı haline getirdiğini bütün dünyaya ilan eden bir belgenin altına, Kont Nesselrod gibi deneyimli ve basiretli bir insanın imzasını koymayacak olduğunu, doğal olarak düşünmüştüm.
Onu izleyen Hindistan görüşmelerinde, Bright bir önerge verdi, Hükümdar tarafından seçilmeyen direktörlerden altısının, Hindistanda on yıl süreyle hükümdarın ya da şirketin hizmetinde çalışmış kişiler arasından olmasına ilişkin dokuzuncu madde hükmünden hükümdarın ya da şirketin hizmetinde deyiminin çıkarılmasını istedi. Bu değişiklik önergesi kabul olundu. Hindistan görüşmelerinin tümünde, hükümet, Bright in önergeleri dışında, hiçbir değiştirme önergesine katılmadı ve sonuç olarak hiçbiri [sayfa 84] kabul edilmedi. Şu sıralarda, barışçı hükümet, pamuk balyaları ve fiyat akımları ile yapılan savaş dışında her türlü savaşa karşı olan barış partisiyle, yani Manchester Okuluyla entente cordialei güven altında tutabilmek için elinden gelen her şeyi yapıyor.
Bir zamanlar, Guizot döneminde, onun yanında başkatip olarak çalışan ve şefi tarafından, dışişleri bakanı olmak için gerekli niteliklere pek sahip olmadığı belirtilen, şimdiki Fransa Dışişleri Bakanı Drouyn de lHuys, bugünlerde Kont Nesselrodla nota alışverişinin zevkine kendini hayli kaptırmış bulunuyor. Dünkü Moniteur, Rus bakanın (2.) circulaire notasına67 onun verdiği yanıtı yayınlıyor. Nota şöyle sona ermekte:
Fransanın ılımlı tutumu, onu her türlü sorumluluktan uzak tutmakta ve Doğunun huzuru için yapmış olduğu özverilerin boşa gitmediğini; Rus hükümetinin kendi hak iddialarım sultanın egemenik haklarıyla bağdaştıracak bir uzlaşma yolu bulacağını; birçok ülkenin, çözümünde çıkar gördüğü bir sorunun kuvvete başvurmaksızın çözümlenmesini sağlayacak bir düzenlemenin bulunacağını umma hakkını ona vermektedir.
Daha önceki bir mektupta, Bay de Villelein, Rusyaya, Osmanlı İmparatorluğunun bütünlüğünü, tüm büyük devletler arasında yapılacak bir güvence antlaşmasıyla korumayı önerdiğini belirtmiştim. Bu öneriye, Kont Pozzo di Borgonun yanıtı şu olmuştu:
Osmanlı İmparatorluğu için genel bir güvence, alışılmadık ve şaşırtıcı olması bir yana, Rusya tarafından elde edilmiş hakları ve üzerine bu hakların kurulmuş olduğu ilkeleri yaralar.
Evet, 1841de Rusya gene de böyle alışılmadık bir antlaşmaya taraf olmayı kabul etti,68 Nesselrod da 20 Haziran (2 Temmuz) tarihli notasında bu antlaşmaya değiniyor. Acaba Rusya, geleneksel siyasetiyle çeliştiği halde bunu neden kabul etti? Çünkü o antlaşma Osmanlı İmparatorluğu için bir güvence antlaşması değil, ama imparatorluğun, Mehmet Alinin yönetiminde tek canlı unsuru olan Mısıra karşı bir hareketti çünkü, en azından, ilk kez, niyet edildiği zaman, Fransaya karşı bir koalisyondu.
Paris gazetesi La Presse, elime henüz geçen bugünkü sayısında, Londrada elçilik yapmış olan müteveffa General Sebastiani ile Louis-Philippein kızkardeşi Bayan Adelaide arasındaki yazışmayı yayınlıyor daha önce hiçbir yerde yayınlanmamış olan bu mektuplar o dönemin diplomatik işlemlerine dikkate değer bir ışık tutmaktadır. Bu mektuplar, Nesselrodun notasında iddia ettiğinin tersine, 1841 Antlaşmasının Rusya tarafından ortaya atılmış olmadığını, tam tersine, Fransa ile İngiltere tarafından [sayfa 85] Rusyaya karşı başlatıldığını, ama daha sonra Rusya tarafından Fransaya karşı bir silah haline getirildiğini gösteren açık kanıtları kapsamaktadır. Bu önemli yazışmayı, zamanın elverdiği ölçüde çeviriyorum:
I
Londra, 12 Haziran 1833
Bugün Lord Palmerstonla iki saat süren bir toplantı yaptım. Kendisine karşı büyük ölçüde tatmin duygusu duydum. Kral Leopoldun dostu ve her şeyin ötesinde Fransayla ittifakın büyük yandaşı olduğuna dair size güvence verirken hatalı davranmış değildim. Lord Palmerston, benimle, Doğu olayları konusunda uzun bir konuşma yaptı. Mısır Paşasının, kendi hareket yolunu kararlaştırmış olduğunu düşünüyor. Palmerston, Mehmetin gözünü yıldırmak için, İngiltere ile Fransanın, donanmalarının da desteğiyle, yeni girişimlerde bulunmalarını ve, aynı zamanda, İstanbuldaki elçilerimizin sultana, Mısır Paşasının girişimlerine karşı kendisini, düşmanlık hareketinde bulunmaması koşuluyla her iki sarayın desteklediğine dair güvence verme emrini aldıklarını bildirmelerini arzu ediyor. Ben bunun, basiretli ve İngiltere ile Fransa tarafından izlenmesi salık verilir bir yol olduğuna inanıyorum. Biz Babıâliyi tutmalıyız ve Mısırın, Suriyenin ve Yüksek Suriyenin ayrılması suretiyle zarar görmemesini sağlamalıyız. Rusya sadece sultanın yardımına koşacağı anı bekliyor, bu yardım Osmanlı İmparatorluğunun sonu demek olabilir.
II
Londra, 6 Temmuz 1836
Bu ülkede bütün partiler, Rusyayı yakından gözleme gereğinde görüş birliğindeler, ve eminim Tory partisi, Whiglerden daha kararlı, ya da en azından böyle görünüyor, çünkü görev nedeniyle ılımlı hale gelmiş değil.
III
Londra, 21 Nisan 1838
Bu ülkenin halkı, Doğu Sorununda, Avrupanın genel anlayışına inanıyor. Parisin yanıtı sabırsızlıkla beklenmekte. Çeşitli konuşmalarda kralın bana çizdiği davranış çizgisini aştığımı sanmıyorum. Entente ilke olarak kurulur kurulmaz, herbir devlet tarafından takınılacak tutum ve hareket biçimi, olasılıklara göre düzenlenecektir. Rusyanın oynaması gereken rol, Fransa ile İngilterenin rolü gibi, kuşkusuz, denizlerde olmak zorundadır; donanmanın Karadenizdeki hareketinin yaratabileceği herhangi bir tehlikeyi önlemek için de, birleşik donanmadaki filosunun Baltıktan alınacağı kendisine anlatılmalıdır. [sayfa 86]
IV
Londra, 3 Ekim 1839
İngiltere, Rusyanın önerilerini kabul etmemiş bulunuyor,69 Lord Palmerston, hükümet adına bana verdiği bilgide İngilterenin, Fransayla ittifaka sadık kalmak için böyle yaptığını söyledi. Aynı düşünceleri taşıyan İngiltere, Mehmet Alinin, Mısırın ve Suriyenin, St. Jean dAcre ile Tabariyeh gölü arasında, sınırları çizilecek olan bölümünü, verasete dayalı olarak mülk edinmesini kabul ediyor. Güçlükle karşılaştıysak da, İngiltere hükümetinin, bu son öneriye rıza göstermesini sağladık. Böyle bir düzenlemenin Fransa ya da Mehmet Ali tarafından reddedileceğini sanmıyorum. Doğu Sorunu basitleşiyor; bu sorun büyük devletlerin işbirliğiyle ve Osmanlı İmparatorluğunun bütünlüğüne ilişkin güvence çerçevesinde sonuçlandırılacaktır. Bütün ilkeler korunuyor. Babıâli, Avrupa ulusları hukukuna kabul edilmektedir. Sadece Rusyaya özgü koruma (himaye) ortadan kaldırılmaktadır. Fransadaki cumhuriyetçi hizbin, neden bu kadar Mehmet Aliden yana olduğunu, neden onun davasını böyle yürekten benimsediğini kendine sordum. Yerleşik hükümetleri yıkabilecek, olanları yüreklendirmeye, desteklemeye çalışmak gibi devrimci bir ilke gerekçesinden başka herhangi bir neden bulamadım. Böyle bir tuzağa hiçbir zaman teslim olmamalıyız inancındayım.
V
Londra, 30 Kasım 1839
Güvenilir bir kaynaktan öğrendiğine göre, son bakanlar kurulu toplantısında, Lord Palmerston, Doğu olayları ve Fransız siyasetiyle İngiliz siyaseti arasında var olan ayrılıklara ilişkin bilgi verirken, ılımlı davranmış ve iki ülkenin ittifakına saygılı olmuştur. Bunu şükranla karşılıyoruz. Hatta çalışma arkadaşlarının dikkatini, tarafımdan sözü edilen bir sisteme çekmiştir. Sonuç olarak teamüle uymayı kabul etmiş, kaçınılmaz olarak karışıklığa yolaçacak bir kuvvet siyasetini reddetmiştir.
VI
Londra, 12 Aralık 1839
Bana gönderdiği yazılarla ilgili olarak bir diyeceği olup olmadığını merak ettiğim için Lord Palmerstonı görmeye gittim. Kont Nesselrodın Rus Charge dAffairese yazdığı mektubu okudu, bana anlattığına tamamen uyuyordu. Baron Brunnowun gelişi, St. Petersburg hükümetinin gizli düşüncelerini öğrenmemizi mümkün kılacak. Lord Palmerston, hem biçim, hem öz konusunda çok memnun. Fransız ve İngiliz hükümetleri arasında iyi duyguların geri gelişini ve ittifakın devamını memnunlukla karşılıyor. İnanın, abartmıyorum. Gerçeğin verdiği güvenle, kendisine, yeni durumun, tam Fransanın arzu ettiği gibi olduğunu söyledim. Kendisi [sayfa 87] de bu durumu kabul etmek zorunda kaldı. Prens Esterhazy, Charge dAffairesine yazdığı mektupta, mareşalden çok memnun olduğunu ve halen, Fransız hükümetini Avusturyayla ententea geri getirmeye çalıştığını, ama kralın idare edilemez olduğunu belirtiyor. Buna tamamen inanırım. Kral böyle elverişsiz sapmalar için kafasını hiç yormaz. Bunu ancak size söylerim. Gerçekten, siz asaletmeaplarıyla birlikte inanıyorum ki, Rusya kendi kurduğu tuzağa düşecektir.
VII
Londra, 18 Aralık 1839
Bu sabah mareşalden, genellikle olduğundan daha garip bir yazı aldım. Mareşalin mektubu, Baron Brunnowun yeni görevi ve o görevle güdülen amaca dair açıklamanın Pariste uyandırdığı izlenim üzerinde Lord Palmerstonla olan temasımı kendisine haber verdiğim mektubuma yanıt niteliğinde. Ben, Lord Palmerstona, mareşalin bana gönderdiği yazının ilgili bölümünü, textuellement okumuştum. Ama bu konuda konuşurken, mareşalin kullandığı sözcüklerin aynısı olmamakla birlikte, o fikri aynen yansıtacak sözler kullandım. Şimdi mareşal lütfetmiş, benim sözlerimle, kendi anlatımı arasında bir ayrılık olmadığını belirtiyor; ama ihtiyatı bir kat artırmamı ve görüşmelerimde, onun kendi yazılarının metin olarak anlamını vermeye çalışmamı salık veriyor. Kalıbımı basarım ki, bu bir querelle allemandedan, bir Grec du Bas-Empiree yaraşır kurnazlıktan başka bir şey değil....
Mareşal, diplomasi mesleğinde yenidir ve korkarım, yeteneği, incelikte arıyor. Oysa yeteneği, ancak içtenlikte ve dosdoğru olmakta bulabilir.
VIII
Londra, 3 Ocak 1840
Dün Lord Palmerston, ben dahil, tüm Corp Diplomatiquee bir yemek verdi. Bana, deniz kuvvetleri için bakanların yeni bir oylama isteyeceklerini söyledi, ancak bir müttefiki en küçük bir imayla olsa dahi incitmemek için, böyle bir isteği Fransız donanmasının takviyesi gerekçesine dayandırmamalarını, arkadaşlarına salık vereceğini belirtti. Lord Hollanda ile Lord John Russellın, ittifakı koruma çabaları hayran olunacak bir şey.
IX
Londra, 20 Ocak 1840
Lord Palmerston, büyük devletler ile Babıâliye sunulacak bir antlaşma taslağını bana bildirdi. ... Bu, beş büyük devletin, kendi aralarında [sayfa 88] yapacakları bir antlaşma değil, ama bu devletlerin Babıâliyle yapacakları bir antlaşma. ... Baron Brunnow bu şekle karşı çıkıyor (Rusların girişimi hakkında Nesselrodun 2 Temmuz tarihli notasına bakınız). ... Antlaşma bir başlangıç ile sekiz maddeden oluşuyor: başlangıçta, olumlu bir biçimde, ve aşağı yukarı metinden yazıyorum, Osmanlı imparatorluğunun bütünlüğünün, Avrupada barışın sürdürülmesi için esas olarak gerekli oluşu nedeniyle, beş devletin, Osmanlı imparatorluğuna gereken desteği sağlayacakları ve Avrupanın uluslararası güven örgütüne girmesini sağlayacakları yazılıyor. Maddeler, bu desteği düzenlemekte. ...
P.S. Şu anda öğrendiğime göre Brunnow ve Neumann, Lord Pal-merstonın hazırladığı antlaşmadan hiçbir şekilde memnun değiller.
X
Londra, 21 Ocak 1840
Lord Palmerstonın hazırladığı antlaşma taslağı, anlaşıldığına göre, Rus ve Avusturyalı görüşmeciler tarafından reddedilmiş bulunuyor. Bay de Neumann şikayetlerinin şiddeti ve, cüret edip söyleyeyim, budalalığıyla kendisine özgün bir yer yapmış bulunuyor. Sarayının siyasetini ortaya koymuş durumda. Kuvvet dengesini elinde tutma niyetinde olan Prens Metternich, Rusyaya duyduğu nefreti açıkça belirtiyor. Brunnowun önerilerinin, herhangi bir sınırlama olmaksızın kabul edileceğini görecek olduğunu söyleyerek kendisiyle böbürleniyor. Ve her ikisi de Lord Palmerstonı, Fransayla ittifakı yürekten arzı eder ve onunla anlayış içinde hareket eden bir bakan olarak görmekten ötürü hayal kırıklığına uğramış bulunuyorlar.
XI
Londra, 24 Ocak 1840
Kralımızla ittifakın tam taraftarı olan Lord Melbournela bugün uzun bir görüşme yaptım. Fransız ve İngiliz önerilerinden oluşacak bir karışımın gerçekleştirilebileceği yolları göstermemi tekrar tekrar istedi.
Rusyanın niyetlerini, o da bizim gibi değerlendiriyor ve bir konferansta, Viyana hükümetine güvenilemeyeceğini, çünkü Viyana hükümetinin, en sonunda, daima candan bir Rus taraftarı olup çıktığını söyledi.
XII
Londra, 27 Ocak 1840
Doğu olaylarının aldığı biçim, beni korkutuyor... Hiç kuşku yok, Rusya savaşı körüklüyor, Avusturya da bütün gücüyle onu destekliyor. ... Fransanın Akdenizdeki tasarımları düşüncesiyle İngiltereyi korkutmayı başardılar. Cezayir ve Mehmet Ali, kullandıkları iki araç. ... Brunnowun önerilerinin reddedilmesini sağlamak için mümkün olan her çabayı harcıyorum ve bu önerileri öğrendikleri zaman, neredeyse işi [sayfa 89] başarmıştım. Avusturya, Brunnowun önerilerini, şimdi kendininmiş gibi gösteriyor. Bu apaçık kurnazlık. Ama hükümet, Avusturyanın önerilerini görüşmek üzere toplantıya çağrıldı. Hükümet ikiye bölünmüş durumda. Bir yanda Lord Melbourne, Lord Holland ve Labouchere, öte yandan Lord Palmerston, Lord J. Russell ve Lord Minto var. Öteki üyeler, iki görüş arasında yalpalıyor.
XIII
Londra, 28 Ocak 1840
Hükümet, şimdiye dek, Lord Palmerstonın hazırladığı taslağın yalnız bir noktası üzerinde durdu. Hükümet, özel çıkan (Osmanlı İmparatorluğu için duyduğu istek) nedeniyle, antlaşmanın, beş devlet arasında imzalanmasını isteyen Baron Brunnowun aksine, altı devlet arasında yapılmasına karar verdi. Babıali, kendi işbirliği olmaksızın görüşülüp kararlaştırılan bir antlaşmayı kabul edemezdi. Bir antlaşmayı beş büyüklerle birlikte imzalamak suretiyle, Osmanlı İmparatorluğu Avrupa ulusları yasası çerçevesine girecekti.
XIV
Londra, 28 Ocak 1840
Siyaset ve kralın çıkarları, Thiersin ve gazetesinin keyfine kurban mı ediliyor? Büyük sıkıntıyla, büyük çabayla kurulan ve şimdiye kadar on yıldan fazla bir zaman, büyük güçlüklerle sürdürülen sistem, yıkılmaya mahkûm ediliyor. [sayfa 90]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3833, 30 Temmuz 1853
KARL MARX
RUSYA VE BATILI DEVLETLER
(PARÇA)
Londra, Salı, 19 Temmuz 1853
Çar, yalnızca savaşı başlatmakla kalmadı, ama savaşın ilk harekatını tamamladı. Harekat çizgisi artık Prut nehrinin gerisinde değil, Tuna nehri boylarında. Bu arada Batılı devletler ne yapıyor? Tavsiyede bulunuyorlar, yani sultanı, savaşı barışmış gibi görmeye zorluyorlar. Otokratın hareketlerine, top ile değil, nota ile yanıt veriyorlar, imparatorun üzerine saldırılıyor: iki donanmayla değil, dörtten az olmayan görüşme taslağıyla. Bunlardan biri İngiltere hükümetinden, biri Fransız hükümetinden çıkıyor, üçüncüsü Avusturya tarafından sunuluyor, dördüncüsü ise Potsdamın kayınbiraderi tarafından irticalen ortaya atılmıştır. Umulur ki, çar, bu embarras de richesses içinde, kendi amacına en uygun olanı seçmeye rıza gösterecektir. Kont Nesselrodun (ikinci) notasına70 Drouyn de lHuysun (ikinci) yanıtı, ilk gösteriyi İngiltere ile Fransanın yaptığını kanıtlamak için sonsuz zahmetlere katlanıyor. Rusya, köpeğin önüne kemik atar gibi, Batılıların önüne bu kadar çok notayı, onları masum bir eğlenceyle meşgul ederken kazandığı zamanın meyvelerini toplamak için atıyor, İngiltere ile Fransa da, kuşkusuz, oltaya takılıyorlar. Sanki böyle bir notanın alınması yeter küçülme değilmişçesine, Journal de lEmpirede71 yayınlanan, Bay de la Guéronnière imzalı, ancak imparatorun verdiği notalarla yazılan ve onun tarafından gözden [sayfa 91] geçirilen yazıda, nota en barışçıl bir dille yorumlanıyor. Bu yazı, Rusyaya, Prut nehrinin sol yakasında değil, sağ yakasında görüşmeyi seçme iznini vermekte. Gerçekte yazı, Kont Nesselrodun ikinci notasını, bir uzlaşma girişimine dönüştürüyor. Bu, şu üslupla yapılmakta:
Kont Nesselrod şimdi yalnızca manevî bir güvenceden sözediyor ve bunun, maddî bir güvencenin yerine geçici olarak konduğunu açıklıyor, böylece de doğrudan görüşme isteğinde olduğunu gösteriyor. Durum bu olduğuna göre, diplomatların hareket olanaklarının tükendiğini söylemek olanaklı değildir.
Rusyanın Paristeki akılhocası, Assemblée Nationale, ne kadar geç olsa da, keşfinden ötürü, Journal de lEmpirei alaycı bir biçimde kutluyor ve şimdiye kadar boşu boşuna gürültü çıkarılmış olmasından üzüntü duyduğunu söylüyor.
İngiliz basını, bütün teveccühünü yitirmiş durumda. Çar, Batılı devletlerin, kendisine gösterdiği nezaketi kavrayamıyor. ... Öteki devletlerle alış-verişinde, nazik davranışları, anlama yeteneğinde değil. Böyle diyor The Morning Advertiser, The Morning Post, çarın, karşısındakinin yüzyüze bulunduğu iç embarrasyı pek az dikkate alışından öfkelenmiş:
Hiçbir ivedilik niteliği olmayan bir iddiayı küstah bir umursamazlıkla öne sürmek ve bunu, Avrupanın parlamaya çok yatkın durumunu hiç dikkate almaksızın yapmak, inanılmaz bir düşüncesizlikti.
The Economistte Para Piyasası yazısının yazarı, dünyanın (yani Borsanın) en gizli çıkarlarının, bir insanın deliliğine bağlı olduğunun ne kadar rahatsızlık verici bir şey olduğunu insanların keşfettiğini anlıyor.
Oysa 1848 ve 1849da Rus imparatorunun büstü, altın buzağıyla yanyana duruyordu.
Bu arada sultanın durumu her saat, daha güç ve karışık hale geliyor. Savaşın iyi tahlilinden hiç yararlanamadığı ve tüm yükleri yüklendiği için sultanın para sıkıntıları daha da artıyor. Halkın taşkınlığı, çara karşı yöneltilmediği için, Sultana dönüyor. Müslüman taassubu, onu saray darbesiyle tehdit ederken, Rum taassumu, halk ayaklanması ile başına bela oluyor. Bugünkü gazetelerde yer alan haberlere göre, Abdülazizi tahta geçirmek isteyen gerici, müslüman Türk öğrenciler, sultanı öldürmeye kasteden bir fesat girişiminde bulunmuşlardır.72
Lordlar Kamarasında, dün, Lord Beaumontla Lord Malmes-bury, Fransa imparatoru, kendi niyetlerini açıklamaktan [sayfa 92] çekinmediğine göre, Lord Clarendonın da niyetlerini söylemesini istediler. Ne var ki, Lord Clarendon, Bay Drouyn de lHuysu notasını İngilterenin onayladığını belirten kısa bir açıklamanın ötesinde, kamaraya yakında tam bir bilgiyi kuşkusuz vereceği vaadinin siperi arkasına gizlendi. Rusların askerî işgal altına aldıkları prensliklerde, sivil hükümetler ile posta yönetimine de elkoyduklarının doğru olup olmadığı sorusu karşısında da Lord Clarendon kuşkusuz sessiz kaldı! Prens Gorçakovun açıklamasından sonra, bu haberin doğru olduğuna inanamazdı.73 Lord Beaumont, Lord Clarendonın gerçekten çok emin göründüğü karşılığını verdi.
Avam Kamarasında da, Sir J. Walmsley tarafından yöneltilen, son İzmir kavgasına ilişkin soruya karşılık veren Lord John Russell, Avusturya konsolosunun gerçekten bir Macar göçmenini kaçırdığını duyduğunu söyledi; ancak Avusturya hükümetinin, tüm Macar ve İtalyan göçmenlerin geri yollanmasını istediğine dair kesinlikle hiçbir şey duymadığını bildirdi. Lord John, gensoruları, gayet zevkli ve keyfini hiç bozmaksızın karşılıyor. Hiçbir zaman resmî bilgisi yok; gazetelerden okumuş olmasını istediğiniz ya da beklediğiniz şeyleri hiçbir zaman okumaz.
Kölnische Zeitung,74 Viyana çıkışlı, 11 Temmuz tarihli bir yazıda, İzmir olayıyla ilgili olarak şu haberi vermekte:
Sekip Efendi, Baron Hackelbergin ölümüne yolaçan karışıklıkları yaratanlara karşı gerekli talimatı vermek üzere İzmire yollanmış bulunuyor. Sekip Efendi, Avusturyalı ya da Toskanalı göçmenleri Avusturyaya teslim etme emrini de aldı. Birleşik Amerika Chargé dAffairesi Brown, bu konu üzerinde Reşit Paşayla haberleşmişti. Bu haberleşmenin sonucu henüz bilinmiyor, işittiğime göre, Baron Hackelbergin katili, İzmirdeki Amerika konsolosundan pasaport almış bulunuyor. Bu, onu Türk makamlarının eli altından çıkarmaktadır. Bu gerçek kanıtlıyor ki, Birleşik Amerika, Avrupa olaylarına karışmaya niyetlenmektedir. Ayrıca 3 Amerikan savaş gemisinin İstanbul Boğazındaki Türk donanmasında olduğu ve Amerikan firkateyni Cumberlandın Türk hükümetine 80.000.000 kuruş getirdiği de kesin.
Bu ve benzeri haberlerdeki doğruluk payı ne olursa olsun, hepsi bir şeyi, yani her yerde Amerikan müdahalesinin beklendiğini, hatta İngiltere halkının bir kesimi tarafından arzulandığını kanıtlıyor. Amerikalı kaptan ile konsolosun davranışı, toplantılarda epey övülüyor. Dünkü The Advertiserda bir İngiliz, Akdenizde Amerikan bayrağının görünmesini ve çamura bulanmış eski İngiliz bayrağını utandırarak harekete geçirmesini istediğini yazıyordu.
Doğu Sorununu kısaca özetleyelim. Geniş imparatorluğunun, [sayfa 93] sadece bir çıkış limanı ile sınırlandığını ve o limanın da yılın yarısında denizciliğe elverişli olmayan, öteki yansında da İngilizlerin saldırısına açık bulunan bir denizde olduğunu görmenin verdiği tatminsizlik ve sıkıntıyla çar, atalarının Akdenize çıkma tasarılarını gerçekleştirmeye çalışıyor; bu amaçla çar, İstanbul, yani kalp artık atmaz oluncaya kadar sürmek üzere, Osmanlı İmparatorluğunun en uzak organlarını birbiri ardından, ana gövdeden ayırmaktadır. Çar, Türk hükümetinin durumu sağlamlaştırması gibi ya da Slavlar arasında özgürlüğe kavuşma belirtilerinin açığa çıkması gibi daha tehlikeli gelişmelerle, Türkiye hakkındaki tasarımlarının tehdit edildiğini gördükçe, dönemsel istilalarını yinelemektedir. Batılı devletlerin yüreksizliğine ve korkularına güvenerek, çar, Avrupaya karşı zorbalık etmekte, ilk ağızda istediğini elde etmeye daha sonra razı olmak suretiyle kendini yüce ruhlu bir kişi gibi gösterebilmek için, ilk başta isteklerini kabil olduğu kadar aşırıya götürmektedir.
Öte yandan, tutarsız, korkak, birbirinden kuşkulanan Batılı devletler, işe, önce Rusyanın saldırılarından ürkerek sultanı çara karşı direnmeye teşvikle başlıyorlar, sonra genel bir devrime yol verebilecek genel bir savaştan korkarak, sultanı boyun eğmeye zorlamakta karar kılıyorlar. Bir Yunan imparatorluğu ya da bir Federal Slav Cumhuriyetleri Devleti kurmak suretiyle Osmanlı imparatorluğunu yeni bir yapıya sokamayacak kadar güçsüz ve ürkek oldukları için, amaçladıkları tek şey status quoyu, yani sultanın kendini çardan, Slavların da kendilerini sultandan kurtarmalarını engelleyen bir çürüme durumunu koruyabilmektir.
İşlerin bu durumunda, ancak devrimci parti kendini kutlaya-bilir. Tutucu Batılı hükümetlerin aşağılanması ve Rusyanın saldırılarına karşı Avrupa uygarlığının çıkarlarını korumakta gösterdikleri açık güçsüzlük, 1849dan beri karşı-devrimin hükmü altında olmanın acısını çekmiş olan halkta ister-istemez hayat dolu bir öfke uyandıracaktır. Bu yarı-Doğu karışıklıklarının yanısıra ve o ölçüde, tam Doğudaki, yani Çindeki karışıklıklar, yaklaşan sınaî bunalımı da etkiliyor. Tahıl fiyatlan artarken, genel olarak iş piyasası durgunlaşmış bulunuyor, aynı zamanda, kambiyo değeri İngilterenin aleyhine değişiyor ve altın, Kıtaya akmaya başlıyor. Fransa Merkez Bankasının değerli madenler stoku, 9 Haziran ile 14 Temmuz arasında, 2.220.000 sterlin değerinde düştü. Bu miktar, önceki üç aylık süre içinde gerçekleşen toplam artıştan daha fazla. [sayfa 94]
New York Daily Tribune KARL MARX
n° 3838, 5 Ağustos 1853
KARL MARX
RUSYANIN GELENEKSEL
SİYASETİ
(PARÇA)
Londra, Cuma, 29 Temmuz 1853
1848 anayasalarından sonuncusu da Danimarka Kralının coup détatsıyla devrilmiş bulunuyor. Lex Regianın iptali sonucu bir Rus ili haline gelmeye mahkûm olan ülkeye bir Rus anayasası verilmiş durumda.75 Daha sonraki bir mektupta, bu ülkedeki olaylara ilişkin bir expose vereceğim.
Bizim siyasetimiz, gelecek dört ay içinde, yeni hiçbir şey olmamasını sağlamaktır, umarım bunu başaracağız, çünkü insanlar genellikle beklemeyi yeğ tutar; ama beşinci ay olaylar açısından verimli olmalıdır.
Kont Pozzo di Borgo, 28 Kasım 1828de Kont Nesselroda böyle yazmıştı. Şimdi Kont Nesselrod, aynı kuraldan yola çıkıyor. Rusya bir yandan prensliklerdeki sivil hükümetlerin yerini almak suretiyle askerî bakımdan elkoymayı tamamlarken ve Besarabya ile Kırıma asker akıtırken, bir yandan da, arabuluculuğunun kabul edileceğine dair Avusturyaya imada bulunuluyor, Bonapartea da, öne sürdüğü önerileri çarın olumlu karşılaması olasılığının bulunduğu ima ediliyor.
Paris ve Londradaki hükümetler, özürlerinin Nikola tarafından lütfen kabul edilebileceği olasılığıyla rahatlamış durumdalar. Kadın sultana dönüşmüş Avrupa saraylarının tümü, iman [sayfa 95] etmişlerin âlicenap komutanı, mendilini hangisine atacak diye merakla bekliyorlar. Onları, bu havada haftalarca, ne haftalarcası, aylarca bekletmiş, askıda bırakmış olan Nikola, birdenbire yaptığı açıklamada, Türkiye ile arasındaki anlaşmazlıkta ne İngilterenin, ne Fransanın, ne Avusturyanın, ne Prusyanın hiçbir ilişkisi, hiçbir işi olmadığını, sadece Türkiye ile görüşebileceğini bildiriyor. İstanbuldaki elçilik mensuplarını geri çağırması da, Türkiye ile görüşmesini kolaylaştırmak içindi. Ama o, öteki devletlerin, Rusyanın işlerine karışamayacağını ilan ederken, duyuyoruz ki, öte yanda, Fransanın, İngilterenin, Avusturyanın ve Prusyanın temsilcileri, Viyanada düzenledikleri konferansta, Doğu Sorununun çözümlenmesi için, kuluçkadan civciv çıkarır gibi tasarı üstüne tasarı hazırlayarak zaman öldürüyorlar. Bu sahte konferanslara, ne Türk, ne Rus elçiler katılıyor. Bu arada, sultan, bu ayın 8inde, silah zoruyla tahttan indirilmesini önleyebilmek üzere bir savaş hükümeti kurdu, ancak aynı günün akşamı Lord Redcliffein baskısıyla, hükümeti dağıtmak zorunda kaldı. Sultan şimdi o kadar şaşırmış durumda ki, St. Petersburga Avusturyalı bir ulak göndererek, çarın, doğrudan görüşmelere yeniden başlayıp başlamayacağını sormaya niyetleniyor. St. Petersburga bizzat Reşit Paşanın gidip gitmeyeceği, ulağın dönüşüne ve getireceği yanıta bağlı olacak. Reşit Paşa, St. Petersburgdan İstanbula anlaşma taslağının yeni notlarını gönderecek; bu notlar St. Petersburga geri yollanacak ve St. Petersburgun son yanıtı İstanbula gönderilmeden hiçbir şey kesinlikle çözüme bağlanmış olmayacak ve böylece beşinci ay gelecek ve doğal ki Karadenize hiçbir donanma giremeyecek; ve çar, eski işgallerinden beri, ta 1820den bu yana yaptığı vaatleri yineleyip durduğu prensliklerde, kış ayları boyunca, sakin sakin kalmaya devam edecek.
Sırp Bakan Garaşaninin, Rusyanın isteği üzerine görevden alındığını biliyorsunuz. Bu ilk zaferin ardından Rusya, şimdi, Rusyaya karşıt bütün subayların ordudan ayıklanmasında direniyor. Bu önlemi, hâlâ iş başında olan Prens Aleksandırın yerine, kesinlikle Rusyanın ve Rus çıkarlarının maşası olan Prens Mihayil Obrenoviçin geçirilmesi önlemlerinin izlemesi amaçlanıyor. Prens Aleksandır, bu felaketten kaçınmak için, Avusturyanın da baskısıyla sultana karşı çıktı ve kesin bir tarafsızlık gütme niyetinde olduğunu açıkladı. Sırbistandaki Rus entrikaları, Paris gazetesi Pressede şöyle anlatılıyor:
Herkes biliyor ki, Orsova köyündeki içinde tek Rusun yaşamadığı ama Sırp nüfusun tam orta yerinde bulunan bu sefil köydeki Rus konsolosluğu zavallı bir yapıdır, ama Rus [sayfa 96] propagandasının da kaynağıdır. 1840taki Brayla olayında, 1850deki John Lutzo olayında ve bu yakınlarda Garaşaninin bakanlıktan çekilmesine neden olan ondört Rus subayın tutuklanması olayında Rus parmağı olduğu hukuken saptanmıştır. Prens Mençikovun da İstanbulda kaldığı sırada, Bursa ve İzmirde, ajanları vasıtasıyla, Tesalonya, Arnavutluk ve Yunanistandakilere benzer entrikaları kışkırttığı da biliniyor.
Rusyanın siyasetinde, yalnızca amaçlan yönünden değil, ama o amaçlara ulaşma yolundaki tutumu bakımından da, geleneksel niteliğinin ötesinde, çarpıcı bir özellik görülmüyor. Şimdiki Doğu Sorununda hiçbir karmaşıklık, hiçbir iş, hiçbir resmî nota yok ki, tarihin bilinen sayfalarındaki benzerinin damgasını taşımasın.
Şimdi Rusyanın, Kaynarca Antlaşması dışında, sultana karşı öne sürebileceği hiçbir dayanağı yok. O antlaşma da, Rusyaya, dindaşları üzerinde koruma hakkı yerine, Reşit Paşanın, bu ayın 14ünde gönderdiği notada çara karşı haklı olarak ısrarla belirttiği gibi, yalnızca İstanbulda bir kilise kurmayı ve hıristiyan uyrukları üzerinde yalnızca sultanın şefkatini dileme olanağını veriyor. Ama daha imzalandığı yıl, 1794te, Rusya, günün birinde bu antlaşmayı 1853teki anlamıyla yorumlamaya niyetliydi. O sıralarda Babıâlide Avusturyayı temsil eden Elçi Baron Thugut, 1774 yılında kendi hükümdarına şöyle yazıyordu:
Bundan böyle Rusya, ne zaman koşulların elverişli olduğu inancını taşırsa, çok fazla bir hazırlık yapmaksızın, Karadenizdeki limanlarından İstanbul üzerine çullanmayı gerçekleştirebilecek bir durumda olacaktır. Böyle bir durumda, Rum ortodoks dininin önderleriyle daha önceden anlaşarak bir suikast hazırlanabilecektir ve sultanın yapabileceği tek şey, Rusların bu hareketini bildiren ilk haberi alır almaz sarayını bırakmak, Asyanın derinliklerine kaçmak ve Avrupa Türkiyesinde tahtı, daha deneyimli bir sahibe bırakmak olabilir. Başkent fethedildiği zaman, hıristiyan Rumların tedhişçiliği ve sadık yardımı ile, tüm takımadalar, Adriyatik kıyılarına kadar Küçük Asya ve Yunanistan kıyıları, hiç kuşkusuz ve kolaylıkla Rus tahtının egemenliği altına girecektir. Böylece, dünyanın başka hiçbir köşesinin verimlilik ve zenginlik yönünden benzeri olamayacağı, doğanın her şeyi sunduğu bu toprakların sahipliği, Rusyayı, eski çağların en büyük monarşilerinin, tarihin anlattığı bütün muhteşem harikalarını geçen bir üstünlük derecesine yüceltecektir.
Şimdi olduğu gibi 1774te de Rusya, Avusturyanın ihtirasını, Bosna, Sırbistan ve Arnavutlukun kendisiyle birleşmesi olasılığıyla beslemekteydi. Aynı Baron Thugut, bu konu üzerinde de şunları yazıyor: [sayfa 97]
Avusturya bölgesinin böyle bir genişlemesi Rusyanın kıskançlığını uyandırmayacaktır. Bunun nedeni de, Avusturyanın Bosnayı, Sırbistanı vb. ilhakı başka koşullar altında gerçekten en büyük önemi taşırdı, ama Osmanlı İmparatorluğunun geri kalanı kendi eline geçerse şu anda Rusya için en küçük bir anlam taşımamaktadır. Çünkü bu illerdeki nüfus hemen hemen tamamen müslümanlardan ve Rum ortodoks hıristiyanlardan oluşmaktadır: birincilere, sürekli oturanlar olarak tahammül edilmeyecek, ikinciler ise, doğudaki Rus İmparatorluğunun yakınlığı karşısında oraya göç etmekte duraksamayacaklar, ya da bulundukları yerde kalırlarsa Avusturyaya karşı vefasızlıkları, sürekli çatışmalara neden olacaktır. Ve esaslı iç güçler bulunmadan bir bölge genişlemesi, Avusturya Kayzerinin gücünü artırmak yerine, onu ancak zayıflatacaktır.
Siyasetçiler alışmışlardır, genel olarak Rus geleneksel siyasetini ve özellikle İstanbul hakkındaki düşüncelerini göstermek istedikleri zaman Peter Iin vasiyetnamesine sarılırlar. Daha da geriye gidebilirlerdi. Sekiz yüzyılı aşkın bir süre önce, Rusyanın Pagan Grand Dükü Sivyatoslav, Boyarlar Meclisinde sadece Bulgaristanın değil, ama Avrupadaki Rum İmparatorluğunun, Bohemya ve Macaristanla birlikte, Rusyanın yönetimi altına girmesinin zorunlu olduğunu ilan ediyordu. Sviyatoslav, MS 769da Silistreyi fethetti ve 1828de Nikolanın yaptığı gibi, İstanbulu tehdit etti. Rus İmparatorluğunun kuruluşundan kısa süre sonra Rurik hanedanı, Bizansa daha yakın olabilmek için. başkenti, Novgoroddan Kieve taşıdı. 11. yüzyılda, Kiev, her yönüyle İstanbulu taklit etti ve Rusyanın ezelî emelini ifade etmek üzere ikinci İstanbul diye adlandırıldı. Rusyanın dini ve uygarlığı, Bizansın ürünüdür ve bugün Osmanlı imparatorluğunun çürüyüşü gibi Bizans İmparatorluğu çürüme içine düştüğü zaman, Rusyanın Bizansı kendine itaat ettirmeyi amaçlamış olması, Alman imparatorlarının Romayı ve İtalyayı fethetmeyi amaçlamış olmalarından daha doğaldı. Bu durumda, Rus siyasetinin amaçlarında birlik sağlayan şey, onun tarihsel geçmişi, coğrafî koşullarıdır ve Avrupada üstünlüğünü sürdürmek istiyorsa, Baltık Denizinde olduğu gibi takımadalarda açık deniz limanları elde etmesi zorunluluğudur. Ama Rusyanın bu amaçları izlerken takındığı geleneksel tutum, Avrupalı siyaset adamlarının gösterdikleri hayranlık ve düzdükleri övgüleri hak etmekten uzaktır. Rusyanın miras kalmış siyasetinin başarısı Batılı [sayfa 98] devletlerin zayıflığını kanıtlıyorsa, aynı siyasetin kalıplaşmış tavırcılığı da Rusyanın yapısal olarak sahip olduğu barbarlığı kanıtlıyor. Fransız siyasetinin, Richelieunün vasiyeti ya da Charlemagneın yasaları çerçevesinde yürütülmesi fikrine76 kim gülmez? Rus diplomasisinin en ünlü belgelerini gözden geçirin, göreceksiniz ki bu diplomasi, Avrupalı kralların, bakanların, sarayların zayıf noktalarını keşfetmekte akıllı, basiretli, kurnaz, ustalıklıdır, ama Batılı halkların tarihsel hareketleri sözkonusu olduğu zaman akıllılığı tam bir çıkmaza girer. Prens Lieven, Sayın Aberdeenin çara karşı hoşgörü üzerinde spekülasyon yaparken, Aberdeenin karakterini çok doğru biçimde değerlendirmişti, ama 1831 Reform hareketi öncesinde Tory yönetiminin sürüp gideceği tahmininde bulunduğu zaman, İngiliz halkı hakkındaki yargısında büyük ölçüde hatalıydı. Kont Pozzo di Borgo, Charles Xu, pek doğru değerlendirmişti, ama muhteşem efendisini, aynı kralla, Fransadan atılışının arifesinde, Avrupanın bölünmesi konusunda görüşmeye yanaştırdığı zaman, Fransız halkı yönünden en büyük acemiliği yapmış oldu. Rus siyaseti, geleneksel hüneri, desiseleri ve kaçamaklarıyla, kendileri de geleneksel varlıklar olan Avrupa saraylarına yüklenebilir, ama devrimlerle değişmiş halklar karşısında tümden güçsüz kaldığı görülecektir.
Beyrutta Amerikalılar, Avusturya kartalının pençesinden bir Macar göçmeni daha çekip aldılar. Doğu Sorununun başlamasıyla birlikte, Amerikanın Avrupaya müdahale ettiğini görmek keyif verici. İstanbulun, konumundan ileri gelen ticarî ve askerî öneminin yanısıra, İstanbula sahip olmayı ve Doğu ile Batı arasında hararetli bir tartışma ve sürekli bir anlaşmazlık konusu yapan daha başka nedenler de var ve Amerika, Batının en genç, en canlı temsilcisi.
İstanbul ebedî kent Doğu Roması, Eski Rum imparatorlar yönetiminde Batı uygarlığı Doğu barbarbarlığıyla, Türkler yönetiminde ise Doğu barbarlığı Batı uygarlığıyla, bu merkezi, teorik bir imparatorluk ve Avrupanın ilerleyişine karşı etkin bir engel yapacak ölçüde kaynaştı. Rum imparatorlar, Konyadaki sultanlar tarafından kovulduğu zaman,77 eski Bizans İmparatorluğunun dehası, bu hanedan değişikliklerinden etkilenmemeyi başarmıştı. Çar, sultanın ayağını kaydırabilseydi, Bas-Empire eski imparatorlar zamanındakinden daha göz yıldırıcı bir etkiyle ve sultanınkinden daha saldırgan bir güçle yeniden yaşama dönerdi. Yüzyıllar boyunca nasıl Rus serüvenciler, Bizans imparatorları için onların askerleri için corps de garde demek olduysa, çar da [sayfa 99] Bizans İmparatorluğu için aynı şey demek olurdu. İstanbula sahiplik konusunda Batı Avrupa ile Rusya arasındaki savaşımı, bizansçılık Batı uygarlığı önünde dize mi gelecek, yoksa Batı uygarlığıyla karşıtlığı, eskiden görülmedik ölçüde bir şiddet ve fetihçi biçimde yeniden mi canlanacak sorusunu içeriyor. İstanbul, Batı ile Doğu arasına kurulmuş altın bir köprüdür. Batı uygarlığı, bu köprüden geçmeksizin dünyanın çevresini güneş gibi dolaşamaz; bu köprüyü de Rusya ile mücadele etmeksizin geçemez. Sultan İstanbulu, sadece devrim için emaneten tutuyor, Batı Avrupanın bugünkü sözde egemenleri ise, Neva nehri kıyılarında kendi düzenlerinin son kalesini gördükleri için, Rusya gerçek karşıtıyla, devrimle yüzyüze gelinceye kadar, sorunu askıda tutmaktan başka bir şey yapamazlar. Batının Romasını parçalayacak olan devrim, Doğunun Romasının şeytanca etkilerinin de üstesinden gelecektir. [sayfa 100]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3844, 12 Ağustos 1853
KARL MARX
DOĞU SORUNU VE BASIN İNGİLTEREYLE
RUSYANIN NOTALARI
(PARÇA)
Londra, Salı, 2 Ağustos 1853
Kimi, Rusyanın girişimleri hakkında Fransız ve İngiliz kamuoyunu yanıltmak amacıyla Rus ajanlar tarafından, kimi borsa oyunları için Paristen gönderilmiş talimatlar çerçevesinde Viyana ve Berlinde uydurulmuş, birbiriyle çelişkili, Doğu olaylarıyla ilgili haberler selinin, gazete sütunlarını basmadığı gün olmuyor. Bugünkü Morning Post gazetesinde çıkan bir haber, bu palmerstıncı gazete, bu tür tehditleri, bugün öne sürüp yarın geri almak suretiyle hayli kötüye kullanmamış olsaydı, üzerinde ciddî olarak durmaya değerdi. Haber şu:
10 Ağustosa kadar tüm sorun, barışçıl yoldan sonuca bağlanmış olacak, aksi halde, birleşik donanmanın İstanbul Boğazına, belki de Karadenize girmesi emredilecek. Sabırlı görüşmelerin yerini etkin önlemler alacak ve tehlike tehdidi, güvenliği sağlama alıcı, kuvvetli girişimleri artık durduramayacak. Çar, şimdi öne sürülen öneriyi kabul ederse, ilk koşul, prensliklerin derhal boşaltılması olacak.
The Morning Post bunun ardından, geçen ayın 24ünde İngiltere, Fransa, Avusturya ve Prusyanın, St. Petersburga verilen notanın kapsadığı koşullar üzerinde birleştiklerini yazıyor.78 Ne var ki, bu iddia, Lord Clarendon ve Lord John Russellın sadece ortak bir İngiliz-Fransız notası olduğu şeklindeki sözleriyle çelişmekte. Üstelik Fransız basını da böyle bir durumun sözünü dahi etmedi. [sayfa 101] Ancak bu haliyle bu haber gene de en azından, hükümette bulunan Palmerstonın partisi tarafından, Sayın Aberdeene, 10 Ağustosta yanıtlaması gereken bir ültimatom verildiğini gösteriyor.
Sanki Viyana ve İstanbulda yeteri kadar konferans yapılmamış gibi, National Zeitungdan,79 şimdi Berlinde de konferans toplanacağını öğreniyoruz. Rus imparatoru bu konferans için gerekli içi sağlamak amacıyla bir açıklama yaptı, dinsel bağlantılarının maddî güvencesi olarak prenslikleri işgal altında tutma durumundan vazgeçmeyi yürekten istediğini, ama şimdiki işgal durumunun giderleri için kefalet olmak üzere prenslikleri elde tutmak zorunda bulunduğunu bildirdi. Bir yandan Prens Gorçakov, prensliklerin meşru yöneticilerine karışmaktan Rusyanın geri duracağını açıklarken, bir yandan çar, bir kararname çıkararak, Eflak ve Buğdan voyvodalarını, Türk hükümetine vergi ödemekten, hatta Türk hükümetiyle herhangi bir biçimde haberleşmekten yasaklıyor. Bu karar üzerine Eflak voyvodası Bükreşteki Rus Konsolosuna yanıtı şu oldu: Voyvoda aynı vergiyi Rusyaya tekrar ödemek zorunda olduğuna göre, cest de largent perdu.
Dünkü Patrie gazetesi, Babıâliye verilen şeref sözünde durulmayarak, Rus askerlerinin Tuna Prensliklerine karşı fethedilmiş bir ülkeye davranır gibi davrandıkları ve sayısız zorbalığa başvurdukları şeklindeki şikayetleri çara bildirmek üzere, Buğdan boyarlarından en etkin olan üçünün, voyvodanın özel izniyle Yaştan Petersburga hareket ettiklerini haber veriyor. Ruslar kuşkusuz, kendilerini prensliklerde popüler hale getirmek suretiyle propaganda yapmanın yollarını arıyorlar diye suçlanamazlardı.
Ruslar, daha önceki gibi, gösterişli bir biçimde silahlanmaya devam ediyor. Hamburger Nachrichten,80 Petersburg, 23 Tem-muz tarihini taşıyan şu imparatorluk bildirisini yayınlamakta:
Tanrının İnayetiyle Biz Nikola I,
Bildiriyi, bu yeni ve olağanüstü asker kaydının ayrıntılarını düzenleyen iki hükümet kararnamesi izliyor. Yukarda belirtilen bölgelerin yanısıra, üçüncü bir hükümet kararnamesine göre odnodvorzi81 ve Kiev, Podoliya, Volhyniya, Minsk, Grodno, Vilna ve Kovno bölgeleri kentleri halkından da asker devşirilecek.
Hamburg muhabiri şu haberi veriyor:
1 (13) Ağustos 1834 günlü bildirimizle çarlık ülkesinin belli bölümlerinde yapılan yıllık askere çağrılar düzenledik. Bugün de buyruğu veriyoruz:
1. Kara ve deniz kuvvetlerimizin tamamlanması için, 1852 yılında çarlığın batı kısmında yapılmış olduğu gibi, aynı şekilde, bundan sonraki, onuncu kısmî askere çağrıyı çarlığın doğu kısmından da 1.000 kişiden 7 kişi olarak uygulayacağız.
2. Bundan başka, doğu kısmı illerinde, beher 1.000 kişiden 6sının askere çağrılmasını, daha önce bunun yansı olarak 3 kişi üzerinden yapılmış olduğu için, tamamlayacağız.
3. 31 Ekim 1845 ve 26 Eylül 1846 bildirilerimizle kötü hasat [sayfa 102] yüzünden askere çağırmalar ertelenmiş olan Pskov, Vitebsk, ve Mohilev illerinde 1853 yılına mahsus askere çağırma 1.000 kişi başına 3 kişi oranında yapılacak, ve Vitebsk ile Mohilev illerindeki Yahudilerden, diğer illerin Yahudilerinde olduğu gibi, 1.000 kişi başına 10 kişi çağrılacaktır.
4. Askere alma 1 Kasımda başlayacak ve 1 Aralıkta bitirilecektir.
Petrogradda yayınlanmıştır.
I. Nikola
Çarlık içerisinde silahlanmaya ara verilmeden devam edilecektir. 4. Kolordunun ihtiyat taburu Tula yakınında toplanacaktır. Günlük bir emirden öğrendiğimize göre, muhafız kıtaları ve süvariler, Gaçinadan uzak olmayan Krasnoe Selo ve Pudoş yakınındaki kamplarda bulunmaktadırlar. 100.000 kişi tutan bu iki kolordunun sahra manevraları sürdürülmektedir.*
16 Temmuz tarihli Stockholm gazetesi Post Zeitung, Rus imparatorunun, yirmi savaş gemisiyle onbeş firkateynden oluşan Baltık filosunun silahlandırılmasını ve donatımının tamamlanmasını emrettiğini bildiriyor. 29 Temmuz tarihli Kölnische Zeitung şu haberi vermekte:
Danimarka-İsveç donanması, daha önceden saptanan manevralarını tamamlamadan önce aldığı bir buyrultu üzerine derhal Baltık Denizine dönmüş bulunuyor.
Rusyanın, kötü bir hasat olasılığıyla birleşen tehdit edici davranışlarının Kıta Avrupası insanının kafasında yarattığı izlenimi, The Economistin şu satırları çok iyi yansıtıyor:
Fransız gazeteleri ve bugünkü The Morning Chronicle, Ame-rikanın babıaliye para ve fiilî yardım önerdiğini bildiren, 3 Temmuz tarihli Viyana çıkışlı bir telgraf haberine yer veriyorlar.
Çar, Avrupanın devrimci ruhunu umutlandırdı, yaşama döndürdü, Avusturyada, İtalyada, Fransada fesat girişimleri olduğunu okuyoruz; yeni devrimci karışıklıklar olabileceği düşüncesi, hükümetlerin savaşa girmesinden daha fazla endişe yaratmaya başlıyor.
Şimdiye kadar 4.000 kişinin koleraya yakalandığı, en azından 15.000 kişinin ayrılmak üzere pasaport için başvurduğu [sayfa 103] Kopenhagda kolera korkusuyla, yakınlarda buraya gelen, Danimarkalı, iyi haber alan bir beyefendinin bana söylediğine göre, kralın, veraset kararnamesinin parlamentodan geçmesi, anca pasif kalmak suretiyle bunalımdan kaçınılabileceğini uman çok sayıda eydermenin82 oylamaya katılmamasıyla mümkün oldu. Ne var ki, düşündükleri bunalım, bahşedilen anayasa biçiminde sökün etti. Bu anayasa, Danimarka Tacının, Tahta Veraset sorunundaki son zaferini, sayesinde kazandığı Köylülerin Dostları partisini83 özellikle hedef almış bir anayasadır. Bu konuya başka bir mektupta değineceğim için burada sadece, Danimarka hükümetinin, Birleşik Diyete (Landhing ve Volksthing birlikte), önerileri üzerinde büyük devletlerle alıp-verdiği notaları sunmuş olduğunu söylemekle yetineceğim.
Bu notalardan, özellikle şu sırada, en ilgi çekici olanları, İngilterenin notasıyla, Rusyanın notasıdır. Sessiz Clarendon yalnızca kralın mesajını onaylamakla kalmıyor, üstelik Danimarka hükümetine, genel oy ilkesini kapsayan, Lordlar Kamarasına yer vermeyen eski demokrat anayasayla, işlerin sürgit yürümeyeceğini de, üstü kapalı biçimde duyumsatıyor. Sessiz Clarendon, böylece, Rusyanın ekmeğine yağ sürercesine, Danimarkada coup détatyi tavsiye ve destekleme girişiminde bulunmuştur. Kont Nesselrodun Baron Angern Steinberge yazdığı, 8 Mayıs 1852 tarihli Rus notası, Londra Antlaşmasının maddelerini ortaya koyduktan sonra şu sonuca varıyor:
8 Mayıs tarihli antlaşma, resmen, Veraset Yasasının kaldırılması zorunluluğunu getirmiyor. Ancak devletler, doğal olarak, amaca yasama yoluyla ulaşılmasında yeterli araçların seçimini haşmetmeapları Danimarka kralına bırakmışlardır. Haşmetmeapları, egemenlikleri altındaki devletler için bir veraset sistemi koyma niyetinde olduklarını belirtmişlerdir. Bu veraset sistemine göre, Friedrich IInin soyundan gelme erkek çocuk kalmazsa, Veraset Yasasının 27nci ve 40ncı maddelerinden doğan hak iddiaları geçersiz kalacak, Glücksburg Prensi Christian, Danimarka tacının ona ve Hesse Prensesi Louisa ile evliliğinden doğacak erkek çocuklarına geçmesi kaydıyla, tahta çıkacaktır. 4 Ekim 1852 günlü kraliyet bildirisi bu şekildedir. Bildiri, hiç değilse Kraliyet Yönetimi bakımından karşılıklı görüşmelerin esaslarını oluşturan görüşleri belirtmektedir. Kraliyet Kabinesi, bu bildiriyi, hiçbir sınırlama kabul etmeyen bir bütün saymaktadır; çünkü bize öyle geliyor ki, Veraset Yasasının 27-40. maddelerinin iptali, yalnız Prens Christian von Glücksburg ve ardıllarını tahta çağıran antlaşmaların değil, aynı zamanda antlaşmanın önsözünde saptanmış ilkelerin de [sayfa 104] vazgeçilmez gerekli bir sonucu ve koşuludur: yani o anda Danimarkanın egemenliği altındaki bütün topraklarda miras yoluyla ardılları belirleyen bir düzen, sözkonusu krallığın bütünlüğünü güvence altına almanın en iyi yoludur.
Rusya Veraset Yasasının, 8 Mayıs protokolüyle öngörülen biçimde, geçici olarak askıya alınmasını, sürekli bir erteleme olarak düşünmemizi, Rus imparatorunun kesin istifasının geçici bir istifa olduğunu, ama Danimarkalı yurtseverlerin, bundan böyle ülkelerinin bütünlüğünün Avrupalı devletler tarafından korunacağına güvenebileceklerini telkin ediyor. 1841 Antlaşmasından bu yana, Türkiyenin bütünlüğünün nasıl korunduğunu görmüyorlar mı? [sayfa 105]
Antlaşmanın II. maddesinde, Danimarka Krallığının bütünlüğü ilkesini sürekli olarak tanıdıkları belirtilmiştir. ... Geçen yıl üzülecek kadar çok olan karışıklıkların yeniden meydana gelmesini birleşmiş güçleriyle önleme amaçlarını zaman yitirmeden bildirmişlerdir. ... Prens Christian von Glücksburgun erkek ardılları söndüğü takdirde, Haşmetmeap Kayserin sözkonusu prens lehine vazgeçmiş olduğu haklan kayıtsız şartsız yeniden tesis edilecektir. Ancak, gerek Danimarka Kralına açıkça tanınmış girişimler, gerek sözü edilen olasılıkların meydana gelmesi durumunda, üç büyük devletin işbirliği Danimarkalı yurtseverlere, kendi hayallerinden başka yerde var olmayan tutkulu planlarına ve niyetlerine karşı bundan böyle bir güvence sağlamaktadır.
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3847, 16 Ağustos 1853
KARL MARX
RUSYANIN HAREKETLERİ DANİMARKA
AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ VE AVRUPA
(PARÇA)
Londra, Cuma, 5 Ağustos 1853
Rusya imparatoru, prenslikleri elde tutmak için yeni gerekçeler buldu. Prenslikleri, artık yüksek manevî esinlerinin maddî güvencesi olarak ya da işgal giderleri için rehin olarak değil, ama Balta Limanı Antlaşmasının verdiği olanaklar çerçevesinde, iç karışıklıklara karşı elde bulundurması gerekiyor. Ruslar, prensliklerde her şeyi altüst ettiklerine göre, bu tür karışıklıklar gerçekten yadsınamaz. Lord Clarendon, voyvodaların İstanbula vergi ödemelerinin ve Türkiyeyle haberleşmelerinin yasaklandığına ilişkin geçen mektubumda bildirdiğim haberi, Lordlar Kamarasının 2 Ağustos oturumunda doğruladı. Lord Clarendon, olanca ciddî bir yüz ve azametli bir tavırla, bu akşam Londradan yola çıkacak olan ulak, Sir Hamilton Seymura Rus hükümetinden, İngilterenin hakkı olan açıklamayı istemesi talimatını götürecektir dedi. Clarendon, ta St. Petersburga açıklama istemek üzere ulak gönderirken, Patrie gazetesi, Rusların Yaş ve Bükreşi tahkim ettiklerini bildiren, 20 Temmuz tarihli, Yaş kaynaklı bir haber yayınlıyor. Aynı haberde bildirildiğine göre, Eflak ve Buğdan voyvodaları, üç kişilik bir Rus Denetim Kuruluna bağlanmış bulunuyor; halka, ayni olarak ödemek üzere vergi salınıyor; bazı dikkafalı boyarlar ise Rus alaylarına bağlanıyorlar. Prens Gorçakovun bildirgesinin açıklaması işte budur. Bu bildirgeye göre, Gorçakovun şahane efendisi, ülkeyi yöneten kurumlan değiştirme niyetini taşımamaktadır. Orada askerlerinin bulunuşu, halka yeni yüklenimler getirmeyecek, yeni katkılarda bulunmalarını gerektirmeyecektir. [sayfa 106] Aynı gün Avam Kamarası oturumunda, Lord Dudley Stuart tarafından sorulan bir soruya verdiği karşılıkta Lord John Russell, dört devletin, Viyanada, çara verilecek, Türkiye ile Rusya tarafından kabul edilebilir ortak bir önerge üzerinde anlaştıklarını ve önergenin St. Petersburga iletilmiş olduğunu açıkladı. Disraeliye verdiği karşılıkta da şöyle dedi: Önerge, ilkin Fransa hükümetinden gelmiş olmakla birlikte, gerçekte bir Avusturya önergesiydi. Avusturya uyruğuna geçen bu Fransız, hayli kuşku uyandırıcı görünüyor, nedenini de, Neue Preussische Zeitungun84 yayınladığı bir Viyana haberi şöyle ortaya koymakta: Rusya ve Avusturya hükümetleri, İngiliz etkinliğinin Doğuya egemen olmasına izin vermemekte tam kararlılar. Englishman, karma hükümetin açıklamaları hakkında gözlemlerini şöyle belirtiyor: Açıklamalar, gururu kırılmışlığın büyük, ahmaklığın kuvvetli, dilini yutmuş güçlü söylevciliğin şahane örnekleridir.
Eflak ve Buğdan bir kez Ruslaştırıldıktan sonra, Galiçya, Maca-ristan ve Transilvanya, kapalı Rus bölgeleri haline dönüştürüleceklerdir.
Daha önceki bir mektupta, kendisinden üç kat daha fazla olan dolaşımdaki kağıt paranın maden karşılığını oluşturan, St. Petersburg Bankasındaki gizli hazinelerden sözetmiştim. Rusya savaş bakanı, şimdi bu hazinenin bir parçasının askerî kasaya aktarılması için başvurmuş bulunuyor. Ancak maliye bakanı bu adıma karşı çıktığı için, Çar, kilise mülkünün koruyucusu olan Kutsal Synoda bizzat başvurarak altmış milyon ruble ödünç istedi. Bir yanda çar para bakımından yoksul, öte yandan askerleri sağlık yönünden yoksul. Çok güvenilir makamlara dayanarak ifade edildiğine göre, prenslikleri işgal eden askerler yürüyüş sırasında sıcak nedeniyle büyük güçlükle karşılaşmışlardır, hasta sayısı olağanüstü düzeydedir, Bükreş ve Yaştaki birçok özel ev, hastaneye çevrilmiştir.
Yasama Meclisinin dört bölgesel diyete ayrılması, vergi koyma hakkının kaldırılması, genel oya dayalı seçimin bir yana bırakılması, basın özgürlüğünün yok edilmesi, özgür rekabetin yerini, kapalı lonca düzeninin alması, tüm resmî görevlilerin, yani Danimarkanın tek aydın sınıfının, kralın izni dışında seçilebilir olmaktan çıkarılması anayasada bazı değişiklikler dediğiniz bunlar mı? O zaman pekala köleliği de, özgürlüğün ufak bir değişikliğidir diye adlandırmanız olasıdır. Danimarka Kralının bu temel yasayı, yasa diye ilan etmeye kalkışmadığı doğru. Kralın yaptığı şey, Doğulu sultanların yarattığı modaya uyarak, meclislere, kendilerini boğmaları emriyle ipek ip yollamak oldu. Bu tür öneriler, gönüllü olarak boyun eğilmezse, zorla uygulanma tehdidini [sayfa 107] taşırlar. Anayasada bazı değişiklikler konusunda bu kadarı yeter. Rus etkisine gelelim.
Danimarka Kralı ile meclisler arasındaki çatışma neden ileri geldi? Kral, Veraset Yasasını, yani yürürlükte bulunan Danimarka tahtına Veraset Yasasını kaldırmayı önerdi. Kralı, bu adımı atmaya kim itti? Kont Nesselrodun, geçen mektubunda sözünü ettiğim 8 Mayıs 1853 tarihli notasında gördüğünüz gibi, Rusya Veraset Yasasının kaldırılmasından kim yarar sağlayacak? Hiç kimse, ama yalnızca Rusya. Veraset Yasası, tahttaki ailenin kız çocuğunun tahta geçmesine elveriyor. Veraset Yasasının kaldırılmasıyla, baba tarafından akraba olanlar, ana tarafından akrabaların, şimdiye dek yollarının önüne engel olarak dikilen tahta veraset iddialarını yok etmiş olacaklar. Bildiğiniz gibi Danimarka Krallığı, asıl Danimarkanın yani adalarla Jutlandın yanısıra, Schleswig ve Holstein Dukalıklarını da kapsıyor. Asıl Danimarka ile Schleswigde tahta veraset, Veraset Yasası tarafından düzenleniyor. Buna karşılık, bir Alman tımarı olan Holsteinda, Lex Salicaya85 göre, taht, baba tarafından olan akrabalara kalıyor. Veraset Yasasının kaldırılması sonucu, Danimarka ile Schleswigde tahta veraset, Alman Dukalığı Holsteindeki düzenle özdeşleştirilmiş olacaktır. Holsteinda, Holstein hanedanının temsilcisi Gottorp aracılığıyla, gelecek veraset hakkına sahip olan Rusya, böylelikle Danimarka tahtı üzerinde de baba tarafından akrabalık niteliğiyle gelecek esaret hakkını ele geçirmiş olacaktır. 1848-50 arasında, Rus donanması ve notalarıyla desteklenen Danimarka, Almanyaya, Schleswigin Holsteinla birleşmesini yasaklayan, Danimarkadan ayrılmasını önleyen Veraset Yasasını olduğu gibi sürdürmeyi önerdi. Veraset Yasası mazereti altında Alman devrimini bastırdıktan sonra, çar, aynı yasayı kaldırarak bu kez de demokrat Danimarkaya elkoyuyor. Böylece İskandinavlar ile Almanlar, kendi ulusal hak iddialarını, verasete ilişkin feodal yasalarında aramamaları gerektiğini, deneyle öğrenmiş oluyorlar. Bundan da önemlisi kazandıkları deneyim, aynı büyük soya bağlı olan Almanlarla İskandinavların, aralarında birlik kuracak yerde çekişmek suretiyle, sadece yolu, irsî düşmanları Slavlara hazırladıklarını görmeleri olmuştur.
Günün büyük olayı, Amerika siyasetinin, Avrupa ufuklarında görünmesidir. Kimi selamlıyor, kimi nefretle karşılıyor, ama hepsi bu gerdeği itiraf ediyor.
Avusturya, Türk imparatorluğunun parçalanışına, İtalyadaki topraklarını yitirmenin tazminatı gözüyle bakmalıdır. Sam Amcayla çekişmek gibi bir aptallığa kapıldığı için, Avusturyanın İtalya topraklarını yitirmesi gibi bir olasılık hiç de yabana atılmamalıdır. [sayfa 108] Adriyatikte bir Amerikan donanması, İtalyada isyan için iyi bir neden olabilir, bunu görmeye hepimizin ömrü yetecektir, çünkü Batıda Anglo-Sakson ruhu henüz ölmemiştir.
İngiliz aristokrasisinin eski sözcüsü The Morning Herald işte böyle konuşuyor.
Kosta olayı diyor Paris Presse, sona ermiş olmaktan uzaktır. Aldı-ğımız habere göre, Viyana hükümeti, elde edemeyeceğinden hayli emin olmasına karşın, Amerika hükümetinden onanın tazminatı istemiştir. Bu arada, Kosta, Fransız konsolosunun koruması altında bulunmaktadır.
Viyana Presse de, Yarı-korsan, yarı-orman adamı olan, ama asla beyefendi olmayan Yankeenin yolundan çekilmeliyiz. diye fısıldıyor.
Alman gazeteleri, Amerika Birleşik Devletleri ile Türkiye arasında yapıldığı izlenimi verilen gizli bir anlaşma hakkında homurdanıyorlar. Anlaşmaya göre, Türkiyenin para ve deniz desteği, Amerikanın ise Akdenizdeki Amerika Cumhuriyetinin ticarî ve askerî üssü için çok güvenilir ve uygun bir yer olan Rumelideki Enez limanını alacağı söyleniyor.
Brükseldeki Emancipation, İzmirde Amerika hükümetiyle Avusturya hükümeti arasındaki çatışmayı, 1853 olaylarının en önde geleni olarak görüyor, İzmir olayı, yeni bir tarihin başlangıcıdır. diyor.
İtalya gazetesi Il Parlamentoda86 La Politica Americana in Europa başlıklı bir başyazı yer alıyor:
Herkesçe bilinmektedir ki, diyor Il Parlamento, Amerika Birleşik Devletleri, Akdenizde ve İtalyada, özellikle Doğuda karışıklıklar olduğunda, deniz üsleri sağlamak için uzun zamandan beri uğraşmıştır. Örneğin, büyük Mısır sorunu tartışılırken ve Saint-Jean dAcre saldırıya uğradığı zaman Birleşik Devletler hükümeti, büyük Sirakuza limanının geçici olarak kendisine verilmesini Sicilya kralından (Ferdinand II) boşuna rica etmişti. Bugün ise Amerikan politikasının Avrupa işlerine karışma eğilimi daha canlı ve daha inatçı olamaz. Hiç kuşku yok ki, ABDnin her iki demokratik hükümeti, İtalyan ve Macar devriminin kurbanlarına karşı sempatisini son derece belirgin şekilde ifade etmiş, Avusturya ile diplomatik ilişkilerin kesilmesini umarsamamış, ve İzmirde ateşe hazır silahlarıyla politikasını savunmuştur. Bu girişimleri yüzünden büyük transatlantik ulusunu suçlamak ya da etkisiz ve gülünç bulmak yerinde olmaz. Muhakkak ki, Amerikalılar, Doğuyu ele geçirmek ve bu yüzden Rusya ile bir kara savaşına neden olmak niyetinde değildirler. Ama İngiltere ile Fransa en mükemmel deniz savaş güçlerini salıverip gönderirse, bunu, Amerikalılar da niye yapmasınlar, hele Akdenizde bir dayanak noktası, bir sığınak yeri ve bir ikmal olanağı sağlamış olduktan sonra. Özellikle cumhuriyetçi ve kazak unsurlar [sayfa 109] birbiriyle zıtlaştığı sırada, Amerikanın büyük çıkarları sözkonusudur. Ticaret ve denizcilik, bütün halklar arasındaki yasal ilişkileri ve anlaşmaları çoğaltmıştır. Bugün hiçbir halk eski ya da yeni kıtanın herhangi bir denizinde kendisini yabancı sayamaz, ve Osmanlı İmparatorluğunun kaderi gibi herhangi bir büyük soruna karşı ilgisiz kalamaz. Amerikan ticareti ve bunu denizlerimizin sahillerinde sürdüren yurttaşları yıldızlı bayrağa korunak sağlıyorlar, ve bu korunağı bütün yıl boyunca sürdürmek ve güçlendirmek için, zaten dünyanın deniz kuvvetleri arasında üçüncü durumda bulunan savaş donanması için bir limana gereksinmeleri vardır, İngiltere ve Fransa, Panama kanalı ile ilgili her şeye doğrudan burunlarını sokarken, bu devletlerden birincisi, Birleşik Amerikanın işlemlerine karşı toprak haklan tesis etmek için Moskitoların bir kralını bulmaya çalışmak kadar ileri giderken, bu iki devlet Atlantik Okyanusundan Pasifik Okyanusuna geçişin bütün uluslara açılması ve yansız bir devletin elinde bulunması özgürlüğü ve yansızlığı bakımından aynı duyarlığı göstermesi, ve Mısırın ve Suriyenin tamamen ya da kısmen herhangi bir büyük devletin egemenliğine girmesine yolaçacak olan Osmanlı İmparatorluğunun çöküşünü dikkatle izlemesi zorunlu değil midir? Süveyş ve Panama, Doğuya açılan iki büyük giriş kapısıdır; bunlar şimdiye kadar kapalıydılar ve ilerde birbiriyle rekabet edeceklerdir. Transatlantik sorununda kendi çıkan için bir etki sağlamanın en iyi yolu, Akdeniz sorununda ABDyle birlikte çalışmasıdır. Çanakkale yakınındaki Amerikan savaş gemilerinin bu kanaldan istedikleri zaman geçmek hakkından vazgeçmeyeceklerine inanıyoruz, ve bunu da, sözkonusu anlaşmaya Amerikanın katılmamış olduğu inkar edilmeyecek sınırlamalara tabi olmadan yapacağına inanıyoruz. Avrupa bu cesaret karşısında hayret içindedir, çünkü 1783 barışından beri Amerikaya, Westfalya barışından sonra İsviçre kantonlarına baktığı gözle bakmaya alışmıştı; yani, yasal varlığı tanınmış, ama genel politika sorunları hakkında sesini duyurmak üzere hiçbir zaman büyük devletlerin aristokrat çevrelerine sokulmasına izin verilmeyecek bir ulus. Ama okyanusun öbür yanında Anglo-Saksonlar o kadar yüksek bir servet, uygarlık ve güçlülük düzeyine erişmişlerdir ki, geçmişte kendilerine ayrılmış olan yeri artık kabul edemezler. Şimdiye kadar dünyanın yazgısını belirlemiş olan beş büyük devletin yüksek meclisi üzerinde Amerikan Birliğinin baskısı, Viyana antlaşmaları ile yaratılmış olan tekel sisteminin batışını sağlayacak yeni bir güç unsurudur. Ama Birleşik Amerika Cumhuriyeti, dünya politikası hakkında karar veren kongrelerdeki kesin hakkı ve resmî konumu için uğraşmadığı sürece, doğal hakların ve jus gentiumun insanlık gereklerine olağanüstü bir saygınlık ve yüce bir saygı göstermektedir. Bayrağı, içsavaşların kurbanlarını, tarafları gözetmeden koruyor, ve 1848/49 yıllarının büyük fırtınaları sırasında Amerikan donanması umutsuzluk ya da tehdit yüzünden hiçbir zaman korunak sağlamaktan geri kalmamıştır. [sayfa 110]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3850, 19 Ağustos 1853
KARL MARX
ÇEKİLMEK YA DA ÇEKİLMEMEK
(PARÇA)
Londra, Cuma, 12 Ağustos 1853
Bugünkü Moniteurden öğrendiğimize göre Bonaparte, Beşiki Körfezindeki Fransız donanmasının onur kırıcı durumunu, denizciler için tütün fiyatını düşürerek düzenliyor.87 Tahtını sosis sayesinde kazanmıştı. Şimdi neden tütünle tutmaya çalışmasın? Doğu olaylarına bulaşmış olması, her seferinde, Fransız köylüsünün ve ordusunun gözünde Louis Bonaparteın démonétisationuna neden olacak. İçerde yitirdikleri özgürlüğün, dışarda bir şeref kazancıyla dengelenmediğini öğrenmiş bulunuyorlar. Şereflinin şereflisi İmparatorluk, her yeteneğe sahip hükümetten de daha derine batmış durumda.
Henüz gelen İstanbul gazetelerinden, sultanın, uyruklarına, 1 Ağustos tarihinde bir bildiri yayınladığını, Edirnedeki Rus konsolosunun, St. Petersburgdan, Türkiyeden çekilme emrini aldığını, öteki Rus konsolosların da aynı yolda emir beklediklerini ve İstanbul gazetelerinin prensliklerde yasaklandığını öğreniyoruz. İzmir Impartial 1 Ağustos sayısında, İranla ilgili olarak şu haberi veriyor:
İran şahı, askıdaki anlaşmazlıkla ilgili olarak Babıâli ile Rusya hükümeti arasındaki yazışma, isteği üzerine kendisine iletildikten sonra, Babıâlinin haklı olduğunu ve savaş durumunda, Babıâlinin yanında yer alacağını resmen açıklamış bulunuyor. Bu [sayfa 111] haber Heratdaki Rus elçisi üzerinde büyük bir etki yapmış durumda, elçinin pasaportunu isteyeceği söyleniyor.
Esrarengiz bir Petersburg haberine göre, Rusyaya yapılan ve çar tarafından kabul edilen önerilerin içeriği konusunda, tüm Avrupa basınında türlü tahminler yer almakta. Palmerston yanlısı Morning Post şu iddiada:
25 Temmuzda Bay von Meyendorf, Kayzer amirine (Viyana Konferansında kabul edilmiş olan) resmî önerileri değil, 24ünde, konferanstaki olaylar hakkında bir rapor vermiştir, işlerin, Osmanlı imparatorluğunun bağımsızlığını ve bütünlüğünü zedelemeyecek biçimde düzenlenmiş olduğunu duraksız sağlamakla kuşku yok ki pek haksız değiliz. Mutabakat şunları öngörmektedir: Reşit Paşa, Kont Nesselroda fermanı ile birlikte, sultanın uyrukları olan Rum ortodoks hıristiyanlara Rusyanın dileklerinden de çok ayrıcalıklar sağlayan bir nota verecektir. Sultan, çara nazik birçok söz söyleyecek, ve uyruklarına karşı sultanın olağanüstü duygulan konusunda güvence verip onlara belirli haklar tanımış olduğunu belirtecektir. Bu nota bir Türk elçisi tarafından sunulacak, ve sorun, böylece kapanmış olacaktır. 10 Eylülde son Rus askeri Prut nehrini geçmiş olacaktır!
Öte yandan, Viyanadan gelen ve Tuna ile Prutun birleştiği noktanın yukarı kesiminde Rus hücumbotlarının görüldüğünü bildiren özel mektuplar, son mektubumda belirttiğim hususları, yani St. Petersburga sunulan önerilerin, prensliklerden Rus ordularının çekilmesi koşulunu hiçbir biçimde içermediğini; bu önerilerin, Fransız ve İngiliz önerileri çar tarafından geri çevrildikten sonra, Viyanadaki İngiliz elçisinin, bu gerçek uyuşum aşıklısının kendisine başvurduğu Avusturya hükümetinden çıktığını; ve bu önerilerin Rusyaya görüşmeleri ad infinitum uzatma fırsatını sağladığını doğruluyor. Yarı-resmî Frankfurt gazetesi Ober-Postamts-Zeitunga88 göre, Rusya, Avusturyaya, Türkiyeyi kendi çıkarları konusunda aydınlatması iznini vermiştir. [sayfa 112]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3854, 24 Ağustos 1853
KARL MARX
URQUHART BEM LORDLAR
KAMARASINDA TÜRKİYE SORUNU
Londra, Salı, 16 Ağustos 1853
David Urquhart, Doğu Sorununa ilişkin dört kuruntuyu ortaya koymak amacıyla89
dört mektup yayınladı: Birincisi Doğu ve Rus kiliselerinin kimliğiyle, ikincisi İngiltere ve Rusya arasında diplomatik bir yarış olduğu hususuyla, üçüncüsü İngiltere ile Rusya arasında bir savaş olasılığının bulunmasıyla ve dördüncüsü de İngiltere ile Fransa arasında birlik hayaliyle ilgili. Bu mektuplara başka bir zaman, daha ayrıntılı biçimde dönmek istediğim için,90
burada, yalnızca, Bernin Reşit Paşaya yazdığı ve ilk kez Urquhart tarafından açıklanan mektuba değinmek istiyorum.
Ekselans! İstanbulda bulunmamı gerektiren emir henüz gelmemiş olduğundan, bana önemli görünen bazı düşünceleri ekselanslarına, sunmayı görevim saydım. Görmüş olduğum Türk kıtalarının, gerek süvari, gerek piyade, gerekse sahra topçularının, mükemmel olduklarını belirtmekle başlıyorum. Durum, eğitim ve askerî ruh daha iyi olamaz. Süvari kıtaları bütün diğer Avrupa süvarisinden üstündür. Bütün subayların ve bütün erlerin, Rusyaya karşı savaşmak arzusu, ölçülmesi olanaksız bir değerdir. Bu gibi kıtalarla, sayısı iki katı olan Rus kuvvetlerine karşı saldırıp zafer sağlamak görevini seve seve kabul ederdim. Ve Osmanlı imparatorluğu, Rusyanın kendisine karşı çıkarabileceğinden daha çok askerî silah altına alabileceğine göre de, sultanın, Moskovalı çarların düzenbazlıkla atalarının elinden koparıp almış olduğu [sayfa 113] bütün eyaletlerde sultanlık asasını tekrar dikebilecek yeteneğe sahip olabilir. ... Bern.
Avusturya dışişleri bakanı, Kosta olayında Amerika firkateyni S.t. Houisnin takındığı tutumla ilgili olarak bütün Avrupa saraylarına gönderdiği notada, Amerikan genel siyasetini kınadı. Avusturya, tarafsız bir devletin topraklarından yabancıları kaçırmaya hakkı olduğunu, ama buna karşılık Amerikanın, onları savunmak için düşmanca girişimlerde bulunmaya hakkı olmadığını iddia ediyor.
Lordlar Kamarasının cuma günkü oturumunda konuşan Malmesbury örlü Viyana Konferansının gizemini, bu konferansın çara verdiği önerileri ya da işlerin ne durumda olduğunu araştırmadı. Merak ettiği şey, oldukça geçmişe ait, antika türünden bir şeydi. Malmesbury örlünün sorduğu şey, mayıs ve haziran ayları içinde çarın diplomatik temsilcilerine gönderdiği ve St. Petersburg Gazettede91 yayınlanan iki bildirisinin basit çevirişiydi, ayrıca haşmetmeaplarının hükümeti tarafından bu bildirilerdeki ifadelere herhangi bir yanıt gönderilip gönderilmediğini öğrenmek istiyordu. Malmesbury örlü eski Romalılardan değildir. Onun duygularını hiçbir şey, yabancı elçileri, patres conscriptis önünde, açıktan açığa, sorguya çekmek gibi bir imalı tutumundan daha fazla incitemez. Sözünü ettiği iki Rus genelgesi bütün Avrupada Rus imparatorunun dilinde basılmış, ayrıca kamu yayın organlarında İngilizce ve Fransızca olarak yer almıştır. Peki öyleyse, bu genelgeleri, kamu yayın organlarında çalışan yazarların dilinden, dışişleri bakanlığı memurlarının diline çevirmekten ne gibi olası yararlar çıkması bekleniyor? Fransa hükümeti, genelgeleri, derhal ve güçlü bir biçimde yanıtladı. ... İngilterenin yanıtı, bize söylendiğine göre, Fransa hükümetinin yanıtından hemen sonra gönderildi. Malmesbury örlünün bilmekte sabırsızlandığı şey, Bay Drouyn de lHuysün kayıtsız dilinin, Clarendon örlünün soylu diline çevrildiği zaman ne biçim aldığıydı.
Malmesbury örlü, otuz yıllık barışı, ticarî alışkanlıklar ve sınaî çabalar dönemi ardından, sade İngiliz vatandaşının, savaşla ilgili olarak bir çeşit huzursuzluğa düştüğünü ve bu huzursuzluğun, geçen mart ayından beri, hükümetin girişim ve görüşmelerini kapsayan giz perdesinin uzayıp gitmesi ve genişlemesiyle birlikte arttığını, karşısındaki soylu arkadaşına anımsatmak zorunluluğu [sayfa 114] duyduğunu söyledi. Lord Malmesbury, işte bundan ötürü barış adına soru soruyordu, ancak aynı barış adına hükümet sessiz duruyor.
Rusyanın, Avrupa Türkiyesine ilk saldırı işaretleri, hiç kimsenin canını, soylu lordun canını sıktığı kadar sıkmamıştı. Rusyanın Türkiye üzerinde tasarıları olabileceğinden hiçbir zaman kuşkulanmamıştı. Gördüklerine inanamıyordu. Çünkü her şeyden önce Rusya imparatorunun onuru sözkonusuydu. Ama imparatorluğunu büyütmek, bir imparatorun onuruna hiç zarar vermiş miydi? Çar hep tutucu bir siyaset gütmüş, 1848 devrimleri sırasında, bu siyasetini güçlü bir biçimde kanıtlamıştı. Gerçekten, Otokrat, bu devrimlerin günahına katılmadı. Özellikle 1852de, soylu örl, dışişleri bakanıyken, Avrupanın bağlı olduğu antlaşmaların ve yıllar boyu Avrupanın mutluluğunu sağlamaya dönük toprak düzenlemelerinin korunmasına hiçbir hükümdar bunca ilgi duymamış, tekrar tekrar böylesine güvence vermemişti. Kuşkusuz, Baron Brunnow, Malmesbury örlüne, Danimarka tahtına verasetle ilgili 8 Mayıs 1852 tarihli antlaşmayı imzalamayı kabul ettirdiği zaman, onu, şahane efendisinin yürürlükteki antlaşmalara yürekten bağlı olduğu güvencesiyle avlamıştı. Malmesbury örlü, Banoparteın tahta elkoyuşunu selamladığı bir sırada, Baron Brunnow, onu, Bonapartea karşı Rusya, Prusya ve Avusturya ile gizli bir ittifaka girmeye inandırdığı zaman, gene aynı biçimde, yürürlükteki toprak düzenlemelerinin korunmasına büyük bir ilgi duyduğunu gösterişli bir biçimde ortaya koymuştu.
Rus imparatorunda görülen ani değişikliği açıklayabilmek için, Malmesbury örlü, bu durum karşısında, Rus imparatorunun zihninde yer yapan yeni izlenimlerin psikolojik çözümlemesine girişiyor. İmparatorun duygularını, Filistindeki kutsal yerler sorununda Fransız hükümetinin takındığı tutumun tahrik ettiğini iddiaya kalkışıyor. Bonaparteın, tahrik edilen duygulan yatıştırmak amacıyla, Bay de la Couru, kendine özgü bir ılımlılığa ve uzlaşmacılık özelliğine sahip bu kişiyi İstanbula gönderdiği doğru, ama örl, anlaşılıyor ki, geçmişte olup-bitenler, imparatorun zihninden silinmemiştir diyor, Fransayla ilgili olarak imparatorun zihninde acı bir tortunun kalmış olduğunu söylüyor. İtiraf edilmeli ki, Bay de la Cour, Prens Mençikovun İstanbula varışından önce, sorunu kesin ve tatmin edici biçimde çözümledi. Gene de Rus imparatorunun kafasındaki izlenim değişmedi. Bu izlenim ve onun sonucu olan zihin karışıklığı öyle bir noktadaydı ki, imparator, Türk hükümetinin, Rusyaya, zorla kabul ettirmeye hiç de hakkı olmayan bazı koşullan zorla kabul ettirmeye çalıştığından kuşku [sayfa 115] duyuyordu. Malmesbury örlü, yalnızca herhangi bir insanın değil, hatta bir İngiliz lordunun bile, insanın aklından geçenleri okumasının olanaksız olduğunu kabul ediyor, ama gene de Rus imparatorunun zihnini, o garip izlenimlerin etkisiyle açıklamayı düşünmekten kendini alamıyor. Lord, Rus halkına, birçok kuşak boyu, kaderin çok önceden çizdiği, İstanbulu alma ve Bizans İmparatorluğunu yeniden kurma çağı olarak belletilen anın geldiğini söylüyor. Lord, bu duyguların, şimdiki imparator tarafından da paylaşıldığı düşüncesindedir. Akıllı örl, ilkin, imparatorun, Türkiye hükümetince haklarına zarar verileceğiyle ilgili dinmek bilmez kuşkular beslediğini açıklamaya niyetlenmişti, ama şimdi bize, onun Türkiyeyi yutmasının tam zamanının geldiği düşüncesinde olduğu için, Türkiyeden kuşkulandığını söylemekte. Bu noktaya ulaştığı için, soylu örl, varacağı sonuçların yönünü, zorunlu olarak değiştirmek zorunda kaldı. Neden olarak Rus imparatorunun zihninde yer eden ve eski koşulları değiştiren yeni izlenimleri göstermek yerine, Lord, çarın ihtirasını ve geleneksel eski duygularını tahrike kapılmaktan bir süre alıkoyan koşulları neden gösteriyor. Bütün bu koşullar, gelip bir büyük gerçeğe dayanıyor, o da Malmesbury örlünün bir zamanlar bu koşulların içinde, bir zamanlar ise dışında olduğu gerçeğidir.
İçindeyken, yalnızca Boustrapayı92
tanımakta değil, ama onun yalanları, cinayetleri ve tahtı gaspetmesini mazur göstermekte en öndeydi. Ama sonradan, günün gazeteleri, Fransa imparatoruna, kölelik ve yaltaklanma siyaseti diye niteledikleri siyasette sürekli olarak hata bulmaya başladılar. Karma hükümet ve onunla birlikte, açık toplantılarda Fransa imparatorunun karakterini ve siyasetini ve hükümdar olarak bu prensi seçtikleri için Fransa halkını kınayan Sir J. Graham ile Sir Charles Wood işbaşına geldi. Bunu Karadağ olayı93
izledi. Karma hükümet bu olayda, sultanın, asi Karadağlılara daha fazla baskı yapmaktan vazgeçmesi için Avusturyanın direnmesine izin verdi ve Türk ordusunun güven içinde çekilmesini olsu sağlamadığı için, Türkiyenin 1.500 ile 2.000 arasında insan kaybına sebep oldu. Daha sonraki dönemde Albay Roseun İstanbuldan geri alınması İngiltere hükümetinin, Fransayla birlikte, donanmasının Beşiki Körfezine ya da İzmire gitmesi emrini vermeyi reddetmesi işte bütün bu koşullar üstüste gelince, Rus imparatorunun kafasında, İngiltere halkıyla hükümetinin, Fransa imparatoruna düşman olduğu, bu iki ülke arasında hiçbir gerçek ittifak olamayacağı izlenimini yarattı.
Rus imparatorunun etkilenebilir zihninde yer alan ve onu doğru yoldan ayartan koşullar zincirini, kadın kahramanın dalgalı [sayfa 116] duygularını çözümleyen bir romancıya yaraşır incelikle geriye doğru izleyen Malmesbury örlü, böylece Fransız halkına zulmeden kişiyle kurduğu yakın ittifakın, Fransa halkını yüzyıllar boyunca İngiltere halkından yabancılaştırmış önyargıları ve sevmezlikleri ortadan kaldırdığını öne sürerek övünüyor ve kendisinden, Batının çarıyla yakın bir ittifakı miras alan ve Muhafazakarların ektiğini biçen şimdiki hükümeti kutluyor. Unutuyor ki, sultan, bu yakın ittifak çerçevesinde Rusyaya kurban edilmiş, Fransız Soulouque,94 müslümanın sırtına bir çeşit Viyana Kongresi giydirme ve saygınlık kazanma fırsatını şevkle yakalarken, Fransa imparatoru tarafından karma hükümetin sırtına binilmesi, bu yakın ittifak çerçevesinde olmuştur. Lord, Bonaperte ile yakın ittifakından dolayı hükümeti kutlarken, aynı zamanda, bu mesallianceın meyvesi olan siyaseti de kınıyor.
Biz, lordun balgam tükürür gibi, Türkiyenin bütünlüğünün öneminden sözedişinin, Türkiyenin çürümekte oluşunu yadsıyışının, Rusyanın dinsel koruyuculuğunu tanımayan prensliklerin işgalini casus belli saymıyor diye ya da Prutun geçilmesine niçin donanmayı göndererek yanıt vermiyor diye hükümeti kınayışının izinden gidecek değiliz. Lord, Prens Mençikovun İstanbuldan ayrılışından önce Reşit Paşaya yazdığı ve küstahlıkta eşi bulunmayan şu mektuptan başka, yeni hiçbir şey getirmiyor:
Büyükdere, 9 (21) Mayıs
Malmesbury örlü Mençikovun, işleri yönlendirmesine ya da tutumuna Rus imparatorunun yakınlık göstermiş olabileceğine [sayfa 117] inanamıyordu. Mençikovun atılışı ardından Nesselrodun notası ve Nesselrodun notası ardından Rus ordusu kuşkuya yer bırakmadı.
Sessiz Clarendon, kendisine ıstırap vermekle birlikte, tekrar tekrar aynı yanıtı vermek yani hiçbir yanıt vermemek zorunda kaldı. Clarendon, onların önüne herhangi bir yazışma sermemeyi ve başka bir mesaj ortaya koymamayı, daha önce esasen söylememiş olduğu herhangi bir sözü söylememeyi resmî görevi kabul ediyordu. Soylu örl, böylece daha önceden bilmediğimiz herhangi bir bilgi kırıntısı bile vermedi. Başlıca amacı, Avusturya ve Rusya hükümetlerinin saldırıları süresince, onlarla sürekli haberleşme içinde olduğunu kanıtlamaktı. Bu duruma göre, Avusturya hükümeti, Prens Leiningenin, İstanbula, askerlerini de sınırdaki uyrukları arasında isyan çıkacağından korktuğu için masum Clarendon, hiç değilse gösterilen neden buydu diyor sınıra gönderdiği zaman, Clarendon, Avusturya hükümetiyle sürekli haberleşiyordu.. Sultan kuvvetlerini geri çekerek Avusturyaya boyun eğdikten sonra, enerjik Clarendon, antlaşmanın tam olarak yerine getirilmesini güven altına almak üzere, bir kez daha Avusturyayla haberleşme durumundaydı. Saf Lord, inanıyorum ki, antlaşma yerine getirildi, çünkü Avusturya hükümeti, bize durumun böyle olduğu güvencesini verdi diyor. Pek güzel Lordum! Fransayla entente cordiale derseniz, 1815ten bu yana var! İngiltere ve Fransa hükümetlerinin donanmalarını yollamaya ilişkin kararları derseniz, en küçük bir ayrılık gölgesi bile sözkonusu değildi. O [Clarendon] Bonapartea, tehlikenin çok yakında olmadığını ve Fransız donanmasının Fransız limanlarından çıkmasının gerekmediğini söylemesine karşın, Bonaparte, tehlikenin yakın olduğuna inanarak donanmasının Salamise gitmesini emretmişti; ancak bu durum en küçük bir fark yaratmamıştı, çünkü donanmalardan birinin Salamiste, ötekinin Maltada olması, birinin Maltada, ötekinin Toulonda olmasından çok daha elverişli ve üstünlük sağlayacağıydı. Lord Clarendon, Prens Mençikovun Babıâliye yaptığı küstahça baskılar sırasında, donanmanın denize açılması emrinin verilmemiş olmasının iyi olduğunu, çünkü hiç kimsenin, Türk hükümeti onların istediğini yaptı diyemeyeceğini de söylüyor. Olup-bitenleri gördükten sonra, denebilir ki, o zaman donanmanın denize açılması emredilmiş olsaydı, sultanın gerçekten istekleri kabul zorunda kalması olasıydı. Mençikovun veda mektubuna gelince, Clarendon mektubun doğru olduğunu kabul etti, ama hükümetler arası diplomatik görüşmelerde böyle bir dil, Tanrıya şükür pek nadir görülen bir şeydi ve o böyle kalmasını umuyordu. Prensliklerin [sayfa 118] işgali sorununda ise, İngiltere ve Fransa hükümetleri, sultana, prensliklerin işgaline bir casus belli olarak davranma şeklindeki su götürmez hakkından dönmemesini salık vermişlerdi.
Henüz askıda olan görüşmelere gelince, Lord Clarendonın söylediği tek şey, bu sabah Sir Hamilton, Seymeordan, Viyanadaki elçilerin, üzerinde ufak değişikliklerle görüş birliğine vardıkları önerilerin St. Petersburg tarafından kabul edilebileceğine dair resmî bir yazı alındığıydı. Antlaşmanın koşullarına gelince, bunların tek sözcüğünün dışarıya sızmasındansa ölmeyi yeğ tutardı.
İstanbuldan ayrılmak üzere olduğu anda, aşağıda imzası bulunan Rusya elçisi, Babıâlinin, Doğu kilisesi rahiplerine tanınmış dinsel hakların kullanılışına dair bir güvence yayınlama niyetinde olduğunu bildirdiğini öğrenmiş bulunuyor. Gerçekte böyle bir güvence, bu kilisenin sahip bulunduğu öteki ayrıcalıkların sürdürüldüğünü kuşkulu duruma getirir. Ortodoks Doğu kilisesinin sırf dinsel haklarının dokunulmazlığını her ne kadar korursa korusun, bu kilisenin dinine ve din adamlarına çok eski zamanlardan bu yana verilmiş ve halen kullanmakta oldukları öteki hakları ayrıcalıkları ve bağışıklıkları geçersiz hale getirme eğilimi taşıyacak olan bir bildirinin ya da herhangi bir belgenin kararın gerisindeki neden ne olursa olsun, imparatorluk kabinesi tarafından, Rusyaya ve onun dinine karşı bir düşmanlık hareketi sayılacağını, aşağıda imzası bulunan [elçi -p.], ekselansları dışişleri bakanına bildirmeyi gerekli görür.
İmza eden saygılarını vs.
Mençikov
Soylu lorda, Lord Beaumont, Hardwicke örlü, Clanricarde markisi ve Ellenborough örlü yanıt verdi. Bu görüşmelerde haşmetmeaplarının hükümetince izlenen yolu kutlayan tek kişi çıkmadı. Bütün taraflara, hükümet siyasetinin yanlış olduğuna, hükümetin Türkiyenin savunucusu olacak yerde Rusya adına arabulucu olarak davrandığına dair büyük endişeler egemendi. İngiltere ile Fransanın kararlı olduklarını bir an önce göstermelerinin durumlarını şimdikine bakışla iyileştirebileceği düşünülüyordu. Kendilerine, yaşlı, dikkafalı Aberdeen yanıt verdi, bir olay olup-bittikten sonra onun üzerinde hüküm yürütmenin, falanca yol tutulsaydı filanca sonuç alınacak olduğunu öne sürmenin kolay olduğunu söyledi. Ancak en şaşırtıcı ve önemli açıklaması şuydu: Lord hazretleri bilmelidir ki, herhangi bir antlaşmayla bağlanmış değiller. Bu ülke, herhangi bir çatışmada Türk İmparatorluğunu desteklemek üzere onun yanında yer almasını gerektirecek bir antlaşma koşulu altında değildir.
İngiltereyle Fransa, askıdaki Türkiye sorununa burunlarını sokma eğilimini ilk kez gösterdikleri zaman, Rus imparatoru, Babıâli ile kendisi arasındaki 1841 Antlaşmasının bağlayıcılık gücünü ve antlaşmanın Batılı hükümetlere verdiği aracılık hakkını tümüyle tanımadığını açıklamıştı. Ama aynı zamanda 1841 Antlaşması gereğince, öteki devletlerin savaş gemilerinin Çanakkale Boğazının dışında tutulmasında da ısrar etmişti. Şimdi Lord Aberdeen, ancak İngiltereyi Karadenizden uzak tuttuğu zaman, Otokratın saygı duyduğu antlaşmanın böylesine küstahça bir biçimde yorumlanmasını, parlamentonun açık ve görkemli toplantısında onaylıyor. [sayfa 119]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3862, 2 Eylül 1853
KARL MARX
AVAM KAMARASINDA TÜRKİYE SORUNU
Londra, Cuma, 18 Ağustos 1853
Parlamento çalışma döneminin son haftasına gelinceye kadar Türkiye sorunu üzerindeki açıklamalarını birçok kez ertelemiş olan Lord John Russell, geçtiğimiz pazartesi günü ortaya çıktı ve uzun süre geriye bırakılmış olan konuşmasını salı günü yapacağını bildirdi. Soylu Lord, Disraelinin pazartesi sabahı Londradan ayrıldığını öğrenmişti. Sir Charles Wood da aynı biçimde, Sir J. Pakingtonla yandaşlarının Avam Kamarasında olmadığını öğrenir öğrenmez, Hindistan yasasını, tuz tekeline ilişkin yasa tasarısını, Lordlar Kamarasıda değiştirildiği şekliyle Avam Kamarasına getirip, çoğunluğun olmadığı bir oturumda, açık oylama olmaksızın geçirmemiş miydi? Böyle aşağılık ve küçük oyunlar, Whiglerin parlamento taktiklerinin ana sinir sistemini oluşturuyor.
Avam Kamarasında Doğu Sorunu görüşmeleri, çok ilgi çekici bir gösteri oldu. Lord J. Russell, gösteriyi, oynamak zorunda olduğu role oldukça uygun düşen bir tonla açtı. Bir zamanların güçlü Whig kabilesinin son temsilcisi olduğu kabul edilen bu ufak-tefek dünyalı, bir bakan gibi değil, ama öyküsünün dehşetini, önemsiz basmakalıp sözlerle ve kuru üslubuyla küçülten bir polis muhabiri gibi, sıkıntı verici, ucuz, kuru, tekdüze ve ruhsuz bir biçimde konuştu. Herhangi bir mazeret öne sürmedi, yalnızca bir itirafta bulundu. Konuşmasının bir iyi yanı varsa, o da katılığıydı. Bu katılık, küçük adamın içinde sıkıntı yaratan, rahatsızlık verici bazı [sayfa 120]
düşünceleri gizlemeyi amaçlıyordu. En kaçınılmaz laf olan Osmanlı imparatorluğumun bağımsızlığı ve bütünlüğü sözü bile, aynı imparatorluğun cenazesinde yapılan bir konuşmada dikkatsizlik sonucu ağızdan kaçıvermiş bir anımsama gibi görünüyordu. Doğu anlaşmazlığının çözümlendiğini açıklayan bu konuşmanın yarattığı izlenimi en iyi anlatabilecek şey, konuşma telgrafla Parise bildirilir bildirilmez, hisse senetlerinin derhal düşmüş olmasıdır.
Lord John, hükümeti savunmak zorunda olmadığını, hükümete saldırılmadığını söylerken haklıydı; tam tersine, Avam Kamarası, görüşmeleri, yürütme gücünün eline bırakmakta her türlü kolaylığı göstermişti. Gerçekten de parlamentonun hiçbir üyesi, hükümeti bu konuda sorguya çekmek amacıyla hiçbir önerge vermemiş, Avam Kamarası dışında da parlamento üyelerini böyle bir girişime zorlayacak herhangi bir toplantı yapılmamıştı. Hükümetin siyaseti gizlilik içinde kalmışsa, bu, parlamentonun ve kamuoyunun sessiz rızasıyla olmuştu. Görüşmeler sürüp giderken belgelerin açıklanmamasına gelince, Lord John, bunu, parlamento geleneğiyle ortaya çıkmış sürüp gelen bir yasa olarak nitelemekteydi. Hikaye etmekten çok sıralamak şeklindeki üslubuyla hiçbir canlılık katmadığı, herkesin bildiği olayları anlatışını burada yinelemek herhalde sıkıcı olur. Ama bazı önemli noktalar var ki, bu noktaları resmen ilk doğrulayan kişi Lord John olmuştur.
Prens Mençikovun İstanbula gidişinden önce, çarın özel olarak Kutsal Haçla ve ortodoks kilisesinin bağışıklıklarına ilişkin bazı önerileri özel bir elçiyle İstanbula gönderme düşüncesinde olduğunu Rus elçisi, Lord Johna bildirmişti. St. Petersburgdaki Britanya elçisi ve burada Britanya hükümeti, Rusyanın başka herhangi bir niyet taşıdığından kuşku duymadılar. Türk dışişleri bakanı, Prens Mençikovun, Türkiyenin bağımsızlığıyla uzlaştırılması olanaksız gizli bir antlaşma95
önerdiğini ve bu antlaşma haberinin, Fransaya ya da İngiltereye duyurulmasını Rusyanın doğrudan hasımca bir hareket sayma düşüncesinde olduğunu bildirdiğini Lord Stratforda haber verdiği zaman, martın başıydı. (Ancak Layard, Albay Rosea ve İstanbulda birçok başka kişiye bu sırrın daha önceden duyurulmuş olduğunu söylüyor.) Aynı sıralarda, söylentilere değil, doğruluğundan kuşku duyulmayan raporlara göre, Rusya, Türkiye ile arasındaki sınırlarda ve Odessada büyük çapta asker yığınağı yapıyordu.
Viyana Konferansının çara sunduğu ve çarın kabul ettiği notaya96 gelince, bu notayı, Reşit Paşanın son Rus notasına yanıtını esas alan Bay Drouyn de lHuys, Pariste hazırlamıştı. Daha sonra [sayfa 121] Avusturya, bu notayı, 24 Temmuzda, bazı değişikliklerle, kendi önerisi olarak benimsedi ve notaya son şekli 31 Temmuz tarihinde verildi. Avusturyalı bakan, notayı, daha önce Viyanadaki Rus elçisine duyurduğu için 24 Temmuz tarihinde nota, henüz kesinleşmemişken, St. Petersburga esasen aktarılmıştı. Çarın onayından geçinceye kadar, yani 2 Ağustos tarihine kadar nota İstanbula gönderilmedi. Görülüyor ki, bu nota, her şeyin ötesinde bir nota olmaktan çok, dört devlet aracılığıyla, sultana verilen bir Rus no-tasıdır. Lord John Russell, bu notanın, Prens Mençikovun notası ile aynı biçimde olmadığını söylüyor, böylece notanın kendine özgü bir içeriği olduğunu itiraf ediyor. Geride hiçbir kuşku bırakmayacak biçimde ekliyor: İmparator, hedefine varabileceği düşüncesindedir. Taslak, prensliklerin boşaltılacağına dair bir ima dahi taşımıyor. Lord John, Notanın diyor, Rusya ve Türkiye tarafından kesin olarak kabul edildiğini düşünsek bile, prensliklerin boşaltılmasına ilişkin büyük sorun orta yerde durmaya devam edecek. Lord John, aynı zamanda, Britanya hükümetinin bu boşaltmayı esas saydığını ekliyor, ama bu amaca hangi yoldan ulaşılacağına gelince, o konuda bir şey söylememesine izin verilmesini istiyor. Bununla birlikte, Kazaklar prensliklerden ayrılmadan önce, İngiliz ve Fransız donanmalarının Beşiki Körfezinden çıkmak zorunda kalabileceklerini anlamamıza yetecek biçimde konuşuyor. Donanmaların Çanakkale Boğazı dolaylarına ilerlemesini, Türk topraklarının düpedüz işgaline eşit sayma esasını kapsayan herhangi bir düzenlemeyi kabul etmek zorunda değiliz. Ama sorun çözümlenirse, barış güvence altına alınırsa, kuşkusuz Beşiki Körfezi, İngiltere ya da Fransaya üstünlük sağlayacak bir üs değildir. Şimdi, onun kadar aklı olan hiç kimse, Fransız ve İngiliz donanmalarının sürgit Beşiki Körfezinde kalacağını ya da Fransa ile İngilterenin, kendilerini, Çanakkale çevresindeki tarafsız sulara girmekten yasaklayacak bir esası resmen kabul edeceklerini düşünmediğine göre, bu üstü kapalı, hantal sözlerin anlamı, bir anlam taşıyorlarsa, şudur: Nota, sultan tarafından kabul edildikten ve Kazaklar prenslikleri boşaltmayı vaadettikten sonra donanmalar çekilecektir. Rus hükümeti diyor Lord John, prenslikleri işgal ettiği zaman, Avusturya, 1841 Antlaşmasının ruhuna uygun olarak, büyük devletler temsilcilerinin bir konferansta toplanması ve aksi halde Avrupa barışını tehdit edebilecek olan güçlüğe dostça bir çözüm yolu bulmaya çalışmasının mutlak zorunluluk olduğunu ilan etti.
Lord Aberdeen ise, bunun tam tersine, kısa süre önce Lordlar Kamarasında ve başka kaynaklardan edindiğimiz bilgiye göre, [sayfa 122]
geçen haziran ayında St. Petersburg ve İstanbul hükümetlerine yolladığı resmî notada, 1841 Antlaşmasının, o antlaşmayı imzalamış ülkeleri, Babıâliye fiilen yardım etme gibi [ama Çanakkale Boğazına girmekten geçici olarak geri durma!] bir yüklenim altına sokmadığını ve haşmetmeaplarının Britanya hükümetinin, kendi çıkarları doğrultusunda, harekete geçme ya da geçmeme konusunda serbest olduğunu söyledi. Lord Aberdeen, Türkiyeye karşı yükümlülüklerini, yalnızca Rusyaya karşı bazı haklara sahip olmamak için reddediyor.
Lord John Russell, konuşmasını, görüşmelerin sonuca ulaşma yolunda iyi bir görünüm taşıdığını söyleyerek bitirdi. Viyanada düzenlenen ve Türkiye tarafından çara sunulacak olan Rus notasının henüz sultan tarafından kabul edilmediği ve Batılıların sine qua non saydıkları hususun, yani prensliklerin boşaltılması sorununun henüz çara kabul ettirilmiş olmadığı bir sırada, bu konuya çok iyimser bir açıdan bakmak gibi görünüyor.
Lord Johnu yanıtlamak üzere söz alan ilk konuşmacı Layard, yürekli, tutarlı, esaslı, somut gerçeklerle örülmüş, ünlü bilim adamının Sardanapalus hakkında olduğu kadar Nikola hakkında, Doğuda geçmişteki esrarlı gelenekler hakkında olduğu kadar bugünkü entrikalar hakkında da derin bilgi sahibi olduğunu kanıtlayan, çok güçlü ve iyinin çok ötesinde bir konuşma yaptı.
Layard, Lord Aberdeenin, birçok nedenle, birçok yerde, siyasetinin, esas olarak, barışa dayandırılmış bir siyaset olduğunu söylemesinden esef duyduğunu belirtti, İngiltere onurunu ve çıkarlarını savaş yoluyla korumaktan çekinirse, Rusya gibi kendini hiçbir yasayla bağlı görmeyen devletlerin, er ya da geç savaşa kaçınılmaz olarak sürükleyecek olan hak iddialarını teşvik etmiş olacağını söyledi. Rusyanın bugünkü tutumunun, raslantı sonucu geçici görülmemesi gerektiğini, bu tutumun büyük bir tasarının bir parçası olduğunu belirtti.
Fransaya verilen ödünlere ve Bay de Lavalettein entrikala-rına gelince, bunlar, Rusyaya bir mazeret dahi sağlayamazlardı, çünkü Rusyanın kızdığı o ödünleri veren ferman taslağı, yayınlanışından günlerce, belki haftalarca önce, Babıâli tarafından Bay de Titova verilmiş ve fermanın hükümlerine herhangi bir itirazda bulunulmamıştı.
Rusyanın, Sırbistana, Eflak-Buğdana ve Türkiyenin hıristiyan halkına ilişkin tasarıları yanlış anlaşılmamalıydı, İstanbula tantanayla girişinin hemen ardından Prens Mençikov, Sırp Bakan Garaçaninin görevinden atılmasını istemişti. Her ne kadar Sırp [sayfa 123] Synodu protesto ettiyse de, bu isteğe rıza gösterildi. Garaçanin, 1843 ayaklanmasının ön sıraya çıkarttığı kişilerden biriydi. Rusyanın etkisine karşı duran o ulusal hareket, o zaman başta bulunan Prens Mihayili Sırbistandan kovmuştu, çünkü o ve ailesi Rusların elinde bir araçtan başka bir şey değildir. 1843te Rus hükümeti, Sırbistana müdahale hakkına sahip olduğunu iddia etti. kendisine hiçbir antlaşmanın tanımadığı bu yetkiyi Rusya, o zamanlar dışişleri bakanı olan Lord Aberdeeriin, Rusya kendisiyle ilgili anlaşmaları, kendi bildiği biçimde yorumlama hakkına sahiptir sözünden almıştı. Bu işteki başarısıyla diyor Layard, Rusya, Sırbistanın efendisi olduğunu, ortaya çıkabilecek herhangi bir bağımsız ulusa denetleyebileceğini gösterdi.
Tuna Prensliklerine gelince, Rusya, liberal ve bağımsız görüş taşıyan bütün kişilerin, buralardan çıkarılmasına Babıâliyi zorlamak için, prensliklerde 1848de görülen ulusal hareketi fırsat bildi. Sonra Rusya, sultana, Balta Limanı Antlaşmasını kabul ettirdi ve bu antlaşma ile prensliklerin bütün içişlerine karışma hakkını ele geçirdi ve bu toprakların bugünkü işgali gösteriyor ki, Eflak ve Buğdan her bakımdan Rus toprağıdır.
Bu durumda geriye Türkiyedeki Rumlarla, Bulgaristanın hıristiyan Slavları kalmıştı. Arayış ve bağımsızlık ruhu Rumlar arasında yayılmıştı. Bu ve bunun yanısıra Rumların, Avrupadaki özgür devletlerle ticaret ilişkileri, Rus hükümetini büyük ölçüde korkutuyordu. Bir başka neden de, Doğu hıristiyanları arasında Protestanlık inancının yayılmasıydı. Daha çok Amerikalı misyonerlerin etki ve çalışmaları sonucu, bugün Türkiyede, içinde protestan bir çekirdek bulunmayan hemen hemen hiçbir kent ya da kasaba yoktur. [Amerikan müdahalesi için bir başka neden.] Rus din adamlarının desteklediği Rum din adamları, bu hareketi denetim altına alabilmek için ellerinden gelen her şeyi yaptılar ve ceza işe yaramaz hale gelince, Prens Mençikov İstanbulda göründü. Rusyanın büyük amacı, Babıâlinin hıristiyan uyrukları arasında kendini son yıllarda göstermeye başlayan dinsel ve siyasal bağımsızlık ruhunu ezmekti.
Sözüm ona, İstanbulda Rum İmparatorluğunun kurulmasına gelince, Layarda, kuşkusuz, Slavlardan ayrı olan Rumları kastederek, Rumların sayısının 1.750.000i güç bulduğunu, Slavlar ve Bulgarların, yıllardan beri, Rum asıllı papazları kendi rahipleri ve piskoposları olarak kabul etmeyi reddetmek suretiyle, Rumlarla olan tüm bağlarını koparmaya çalıştıklarını; Sırpların İstanbuldaki patrik yerine, kendileri için bir patrik yarattıklarını; ve İstanbulda Rum saltanatını kurmanın tüm Türkiyeyi Rusyanın eline [sayfa 124] vermek demek olacağını söyledi.
İstanbulun, Rusyanın elinde olmasıyla olmamasının pek büyük bir fark demek olmayacağını öne süren Avam Kamarası üyelerine karşılık olarak da, Layard, İstanbulun çökmesi halinde, Türkiyeyi oluşturan bütün büyük bölgelerin, örneğin Küçük Asyanın, Suriyenin, Mezopotamyanın, tam bir kargaşa ve anarşi içine düşeceğini söyledi. Bu bölgeleri ele geçiren devletin Hindistana da egemen olacağını belirtti, İstanbulu elde tutan bir devletin, Doğuda, dünyanın egemen devleti olarak görüleceğini ifade etti.
Doğaldır ki, Rusya, bugün için İstanbulu almasına hiçbir Avrupa devletinin izin vermeyeceğini biliyor. Bu arada Rusyanın amacı, bu ülkede bağımsız ulusların oluşumunu olanaksız hale getirmek Türk devletini adım adım, ama kesinlikle zayıflatmak; ve tasarılarına karşı çıkacak olanlara, yalnızca bu karşıtlığın yararsızlığını değil, ama Rusyanın kendilerinden intikam almasına da yolaçacağını göstermek; gerçekte Türkiyede kendi yönetiminden başkasını olanaksız hale getirmektir. Bu tasarılarında Rusya, bu kez tam bir başarı elde etmiştir.
Layard, Prens Mençikovun gizli antlaşma isteğinden ve gerek sınırda, gerek Odessada Rusların yaptığı büyük asker ve silah yığınağından sonra, hükümetin, St. Petersburgda verilen güvence ve açıklamalarla yetindiğini, Prut nehrinin geçilişini, İngiltere ve Fransanın casus belli sayacaklarını ilan etmeyi başaramadığını ve Rusyayı, onları işin içine katmaksızın, Türkiye ile bir antlaşma ya da düzenlemeye girmekten alıkoyamadığını söyledi. Bu adımı at-saydık, Rusya Prutu geçmeye hiçbir zaman cesaret edemezdi.
Layard, daha sonra, Macaristana yaslanmış, Besarabya ile birleşmiş bağımsız prensliklerin, İstanbulu nasıl Ruslardan koruyacak ve büyük Slav soyunu ikiye ayıracak tek çare olduğunu açıkladı. Layard, Rusların prensliklerden çıkacakları düşüncesinde. Rusların, her bakımdan esasen kendilerinin olan bu topraklar için Avrupanın büyük devletleriyle savaşa tutuşmaları, işin zahmetine değmez. Rusya, kanlı ve pahalı ve savaşa değecek olan şeyi, bir kurşun dahi atmadan elde etmiştir, Doğuda iktidarını kurmuştur; Türkiyeyi küçük düşürmüştür; Türkiyeyi bir savaşın tüm giderlerini ödemeye zorlamıştır ve bu ülkenin kaynaklarını kurutmuştur; dahası var, Rusya, İngiltere ve Fransayı, bu ülkeler insanlarının ve Doğu insanlarının gözünde küçük düşürmüştür.
Viyana Konferansı tarafından hazırlanan nota, eğer Babıâli o notaya tutunmayı reddederse, Rusyanın bu kez bizi karşısına alması ve Türkiyeyi adil olmayan bir öneriyi kabule zorlamak için, bizi kendine müttefik yapması sonucunu doğuracaktır. Türkiye [sayfa 125] notayı kabul ederse, bu kez İngiltere, Babıâlinin uyruğu olan oniki milyon hıristiyan adına Rusyanın müdahalede bulunma hakkını onaylamış olacaktır. ... Soruna bizim bakış açımızdan bakın, apaçık ki, biz, bu sorunda, ikinci sınıf bir devletin yerini tuttuk, birinci sınıf devlet yerini tek başına Rusyaya bıraktık. ... Bu büyük Doğu Sorununu, doğru bir temel üzerinde çözme fırsatını elde ettik. Bu fırsat, belki bir daha elimize geçmeyecek. ... Rusyaya, Türkiyenin hiçbir zaman altından kalkamayacağı bir darbe vurma fırsatı verildi. ... Bu ülkenin [İngiltere -ç.] izlediği siyasetin sonuçları bununla kalmayacak. Bu ülkenin karakterine belbağlamış olan İsveç, Danimarka ve Avrupanın her zayıf ülkesi, Rusyanın saldırılarıyla savaşıma kalkışmanın artık yararsız hale geldiğini görecek.
Daha sonra Sir John Pakington konuştu, Tory muhalefetinin görüşlerini açıklaması yönünden önemliydi. Lord John Russellın, Avam Kamarasına ve ülkeye daha doyurucu bir açıklama yapamamış olmasına esef ettiğini söyledi. Sir John Pakington, hükümetin, prensliklerin boşaltılmasını sine qua non sayma yolunda göstereceği kararlılığın yalnızca Avam Kamarası tarafından değil, ama bu ülkenin oybirliğine yaklaşan kamuoyu tarafından da destekleneceğine ilişkin hükümete güvence verdi. Sir John Pakington, Türkiyeye, prensliklerin işgalini casus belli saymamasının önerilmesi, zaman olarak daha erken, daha kararlı ve canlı bir siyaset uygulanmamış olması, Türkiye ile İngilterenin çıkarlarını ve ticaretini, altı aya kadar uzayan işlemlerle askıda tutma ve zarara sokma siyaseti gibi hususlarda, belgeler ortaya konuncaya kadar fikrini saklı tutacağını söyledi.
Lord Dudley Stuart, alışageldiği üzere, herkesten fazla kendisini hoşnut eden, tatlı dilli demokratik söylevlerinden birini daha verdi. Şişirilmiş balonları ya da abartılmış tümceleri sıkıştırırsanız, elinizde hiçbir şey, hatta onları bir şeymiş gibi gösteren hava dahi kalmaz. Dudley Stuart, Türkiyede sürmekte olan gelişmelere ve din konusunda olsun, ticaret konusunda olsun, sultanın yönetimi altında, Rusyadaki ile karşılaştırılırsa, daha geniş bir serbestlik olduğuna dair sık sık söylenmiş sözleri bir kez daha yineledi. Tuna Prensliklerinin mutsuz halkı, gerçekte savaşın dehşeti altında yaşarken, barışla övünmenin hiçbir yararı olmadığını, haklı olarak belirtti. Bu bölgeler halkının, şimdi yüzyüze bulundukları korkunç baskıya karşı Avrupa tarafından korunmalarını istedi. Görüşmeler sürüp giderken dahi kamara üyelerinin görüşme konusu üzerinde konuşmaya hakları olduğunu, parlamento tarihinden örneklerle gösterdi. Sadık ve sürekli bir The Daily News [sayfa 126] okurunun yabancısı olmaması gereken hususların hemen hemen hiçbirini söylemeyi unutmadı. Lord Dudley Stuartın konuşmasında iki nokta vardı: Gerçi soylu Lordun [J. Russell] açıklaması tam değildi, çünkü kamaraya bilinenlerden başka bir şey söylememişti, ama bazı noktaları ihmal etmesine bakarak, soylu lordun, utanması gereken bir şey yaptığı sonucuna varmaları gerekmekteydi. Aberdeen örlüne gelince, o, onlara, barışın, Avrupanın refahı ve özgürlüğü yararına otuz yıldır korunduğunu söylemişti, ama o [Dudley Stuart] barışın, Avrupanın özgürlüğüne yararı olduğunu reddetti. Polonya nerede, diye soruyordu? İtalya nerede? Macaristan nerede dahası var, Almanya nerede? Kendini akıcı konuşma gücüne, üçüncü sınıf konuşmacılar için öldürücü olan bu güce kaptıran demokrat lord, Kıta Avrupasının müstebitlerinden, tahtını uyruklarının kalbine kuran kendi yerli hükümdarına gelinceye kadar duramadı.
Alnında:
Ona insan demeyin
O insan değil bir maldır97
yazılı olan, elinde bakanlık tutanlardan biri olan M. Milnes, tam bir bakan gibi konuşmaya cesaret edemedi. Daha başka bir konuşma yaptı. Bir yandan bakanların, belgeleri, kamaraya açıklamamak suretiyle büyük bir basiretle ve doğru hareket ettiklerini söyledi, bir yandan da öteki türlü daha güçlü ve kararlı davranabilecek olduklarını anlamaları gerektiğini ifade etti. Bir yandan, hükümetin, Rus isteklerine teslim olurken haklı olabileceğini düşünüyordu, ama öte yandan, Türkiyeyi, desteklemeye hazır olmadıkları bir siyaset izlemeye bir ölçüde, teşvik etmiş olup olmadıkları kafasını kurcalıyordu, vb.., vb... Tüm olarak, bu konular üzerinde ne kadar kafa yorarsa, güçlüklerin zihninde o kadar aşırıya gittiğini bu konuları ne kadar az kavrarsa, hükümetin başkalarına ayak uydurma siyasetini de o kadar iyi anladığını söyledi.
Monckton Milnesin, o mu, bu mu hokkabazlığından ve zihin şaşkınlığından sonra, Birmingham milletvekili ve 1831 Reform kamarasının matadorlarından biri olan Muntzun sert dobralığıyla bir parça canlandık. Rusya imparatoru bu ülkeyi hiçbir şeyin savaşa götüremeyecek olduğunu biliyordu: Tanık Polonya, tanık Macaristan. Dış ilişkiler açısından bu ülkenin durumunu kötü ve tatmin etmez bir durum olarak görüyordu, İngiltere halkının karakterinin aşağılandığı ve hükümetin tüm şeref anlayışının sırf sterlin, şilin ve peni hesabı içine çekildiği inancındaydı. Şimdi hükümet tarafından tartışılan sorular, yalnızca, giderin ne olacağı ve ulusun farklı esnaf tabakasının savaşı kabul edip etmeyeceği sorularıydı. [sayfa 127]
Birmingham silah üretiminin ve tüfek satıcısı insanların merkezi olduğu için, o kentin insanları, doğal olarak, Manchesterin Pamuk-Barışı Kardeşliğiyle alay ederler.
Newcastle-on-Tyne milletvekili Blackett, Rusların prenslikleri boşaltacaklarına inanmadığını söyledi Hükümeti herhangi bir hanedana yakınlık ya da soğukluk duygusunun etkisiyle yalpalamaya karşı uyardı.
Richard Cobden, birdenbire ayağa kalktı, onun barış teorisini kabul ettikleri ve bir sabit fikir delisinin tüm özdenliği ve keskin maharetiyle, idéologueun tüm çelişkileriyle ve dükkancının hesaplı-kitaplı korkaklığıyla, belli bir olaya uyguladıkları için hükümeti kutladı. O, bunları söylerken, her yandan, her düşünce kesitinden gelme saldırılar altında kalmış olan bakanlar, yerlerinde matemli, meyus, sönük, güçsüz bir halde oturmaktaydılar. Richard Cobden hükümetin açıkça giriştiği, parlamentonun sessizce onayladığı ve egemen sınıfların hükümete yapma, parlamentoya da onaylama olanağını verdikleri şeyi savundu. Savaş korkusundan, ilk kez olarak tarihsel fikirler gibi bir şeye ulaştı. Orta sınıf siyasetinin sırrına ihanet etmiş, o nedenle hain olarak reddedilmişti. Orta sınıf İngilteresini, kendini aynada görmeye zorlamıştı, aynadaki suret pek de ahım-şahım bir şey olmadığı için, alçakça ıslıklanmıştı. Tutarsızdı, ama tutarsızlığı tutarlıydı. Aristokratik geçmişte kalan geleneksel sert sözler, bugünün borsa simsarlığının tabansız gerçekleriyle uyuşmuyorsa, bu, onun hatası mıydı?
Richard Cobden, sorun üzerinde fikir ayrılığı olmadığını söyleyerek başladı: Gene de, görünen oydu ki, Türkiye konusunda büyük bir huzursuzluk vardı. Bu neden böyleydi? Son yirmi yıl içinde, Avrupadaki Türklerin çağrılmamış konuklar olduğu, yurtlarının orası değil Asya olduğu, müslümanlıklarının uygar devletler bünyesinde var olamayacağı, bir ülke bağımsızlığını kendisi koruyamazsa, o bağımsızlığı bizim hiç koruyamayacak olduğumuz ve Avrupa Türkiyesindeki her Türke karşılık üç hıristiyan bulunduğu inancı giderek büyümüştü. Avrupa Türkiyesindeki nüfusun büyük çoğunluğu, o toprakların başka bir devletin sahipliğine geçmesini önleme arzumuzda bizim yanımızda olmadıkça, Türkiyenin, Avrupada, Rusyanın karşısına, bağımsız bir güç olarak çıkmasını sağlayacak bir yol tutamazdık. ... Donanmamızı Beşiki Körfezine göndererek, Rusları uzak tutmaya gelince, kuşkusuz bunu yapabilirdik, çünkü Rusya denizci bir devletle çatışmaya girmeyi pek istemezdi; ancak muazzam bir silah gücünü elde tutuyor, ama Doğu Sorununu çözümlemiyorduk. ... Soru şuydu: Türkiyeyi ve Türkiyenin hıristiyan nüfusunu ne yapacaklardı? Müslümanlık [sayfa 128]
sürdürülemezdi; ve bu ülkenin Avrupada müslümanlık için savaştığını görmekten üzüntü duymamız gerekirdi. Lord Dudley Stuart, Türkiyeyi ticaret düşüncesiyle ayakta tutmaktan sözetmişti. O (Cobden) ise, hiçbir zaman bir gümrük tarifesi için savaşacak kişilerden değildi. Özgür ticaret ilkelerine, bu ilkeler için çarpışılması gerekeceğini düşünemeyecek kadar imanlıydı. Türkiyeye yapılan dış satımlar çok fazla önemsenmişti. Türklerin yönetimi altında olan ülkelerde bu dış satımın pek küçük bir kısmı tüketiliyordu.
Karadenizdeki tüm ticaretimizi, Rusyanın Türkiye kıyılarına yaptığı saldırılara borçluyduk. Tahılımızı ve ketenimizi artık Türkiyeden değil, Rusyadan sağlıyorduk. Rusya, Türkiyeye saldırısı ne olursa olsun, bize donyağı, kenevir ve mısır göndermekten memnun olmaz mıydı? Rusyayla Baltıkta ticaretimiz vardı. ... Türkiye ile ticaretten ne bekliyorduk? ... Türkiye yolsuz bir ülkeydi. Rus halkı daha fazla ticarî bir halktı. St. Petersburga, rıhtımlarına, iskelelerine, depolarına bakalım. ... Şu halde Türkiye gibi bir ülkeyle ne tür bir ulusal ittifakımız olabilir? ... Kuvvet dengesi konusunda bazı şeyler söylendi. Bu, soruna, siyasal bir bakıştı. ... Rusyanın gücü ve İstanbul Boğazı topraklarını işgal etmesinin İngiltere için yaratacağı tehlikeler konusunda çok şey söylendi. Neden? Rusyanın İngiltereyi istila etmeye geleceğinden sözetmek ne saçma şey! Rusya, Batı Avrupaya ödünç için el açmadan, ordusunu kendi sınırından öteye geçiremezdi. ... Bu kadar yoksul bir ülke, İngiltereyle karşılaştırırsak, sermayesiz, kaynaksız, sadece köylerin toplamından ibaret bir ülke, hiçbir zaman, gelip, bize, Amerikaya ya da Fransaya zarar veremezdi. ... İngiltere, Rusyadan on kat daha güçlüydü ve Rusya gibi bir ülkenin saldırılarına karşı direnmekte çok daha yetenekliydi.
Cobden bu kez de, bugünkü durumunda savaşın İngiltere için, eski dönemlere bakarak, karşılaştırılamayacak ölçüde büyük tehlikeler taşıdığı hususuna geçti, imalatçı nüfus büyük ölçüde artmıştı. Bu nüfus, kendi ürünlerinin ihracına ve hammaddelerin ithaline çok fazla bağımlıydı, imalat tekelini artık elde tutmuyorlardı. Denizcilik yasalarının kaldırılması,98
her konuda olduğu gibi gemicilikte de, İngiltereyi, rekabete açık hale getirmişti. Bay Blackettten, hiçbir limanın, onun Mecliste temsil ettiği limandan daha fazla zarar görmeyeceğini düşünmesini rica etti. Hükümet, düşüncesiz insanların naralarına kulak asmamakla akıllı davranmıştı. ... Hükümetin, Türk imparatorluğunun bütünlüğünün koruyucu bir tutum takınmasını suçlamıyordu, çünkü bu, o hükümete emanet edilmiş, geleneksel bir siyasetti. ... Günün hükümeti, halkın kendilerine izin verdiği ölçüde barışçıl olmanın [sayfa 129]
saygınlığını derebilirdi.
Richard Cobden, dramın gerçek kahramanıydı ve bütün gerçek kahramanların paylaştığı yazgıyı trajik olanı paylaştı. Onun ardından sahte kahraman, her türlü hayalin teşvikçisi, moda yalanların ve zarif vaatlerin adamı, kaçanın savurduğu her türlü yüksekten atma sözün seslendiricisi Lord Palmenston geldi, bu yaşla, deneyimli ve usta müzakere adamı, suçlunun, avukatını reddetmek suretiyle, cezalandırılmaktan kaçmak üzere olduğunu hemen gördü. Her yandan saldırıya uğrayan hükümetin, kendisini savunma cesaretini gösteren tek kişiye karşı uzun, parlak bir tartışma başlatarak ve siyasetinin uygulanmasına olanak verecek ana temelleri yadsıyarak, görüşmelerin yönünü değiştirebileceğini gördü. Cobdenın içine düştüğü çelişkileri ortaya koymaktan kolay hiçbir şey yoktu. Cobden kendisinden önceki konuşmacılarla tam görüş birliğinde olduğunu söylemiş, ne var ki her noktada onlardan ayrı sonuçlara varmıştı. Bir yandan Türkiyenin bütünlüğünü savunmuş, ama Türkiyenin savunmaya değmeyecek olduğunu göstermek için elinden geleni yapmıştı. Barış vaazı vermiş, Rusyanın saldırılarını savunmuştu. Rusya zayıftı, ama Rusyayla savaş, kaçınılmaz olarak, İngiltereyi yıkacaktı. Rusya yalnızca bir köyler yığınıydı, ama St. Petersburg, İstanbuldan daha güzel bir kent olduğu için, Rusyanın her ikisine birden sahip olmaya hakkı vardı. Kendisi serbest ticaretten yanaydı, ama Rusyanın koruyucu sistemini, Türkiyenin serbest ticaret sistemine yeğ tutardı. Türkiye ister kendisi tüketsin, ister tüketim mallarının öteki Asya ülkelerine geçmesi için bir kanal görevini görsün, serbest geçiş yolu olarak kalması İngiltere için farkeder miydi? Cobden, müdahale etmeme ilkesinin yürekten savunucusuydu, ama müslümanların, Yunanlıların, Slavların ve Türk imparatorluğunda yaşayan öteki soyların kaderini parlamento kararlarıyla düzenleyebilirdi. Lord Palmenston, Türkiyenin gerçekleştirdiği ilerlemeyi ve eli altındaki kuvvetleri göklere çıkardı. Kuşkusuz Türkiye, ne Polonyaya sahip, ne Sibiryaya sahip. Türkiye çok güçlü olduğuna göre, Lord Palmenston, birkaç eyaletinin Rusya tarafından istila edilmesini sineye çekmesi için bu ülkeyi zorlayabilirdi. Kuvvetli bir imparatorluk her şeyi sineye çekebilir. Lord Palmerston, doğrudan kendisi ve arkadaşları tarafından kabul edilmiş olan yolu benimsemek için tek sağlam neden dahi olmadığını Richart Cobdena kanıtladı, her tümcesi yürekten tezahüratla kesildi ve bu eski sahne oyuncusu, şu yüzsüz ve kendi içinde çelişen sözü söyleyerek yerine oturmayı başardı:
Türkiyenin kendi içinde hayat ve refah unsurlarını taşıdığına dair tam bir tatmin duygusu [sayfa 130] beslemiyorum ve haşmetmeaplarının hükümetince tutulan yolun sağlam bir siyaset olduğuna, ülkenin beğenisini hak ettiğine ve İngilterede her hükümet tarafından izlenmesinin bir görev olduğuna inanıyorum. (Tezahürat.)
Palmerston, Shakespearein deyişiyle korkak kahramanlıkta99 eşsizdi. Sydneyin dediği gibi, nasıl yapacağını bilmediğini bildiği şeyi yapmaya cesaret ederek korkulu bir yüreklilik gösterdi. [sayfa 131]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3862, 2 Eylül 1853
KARL MARX
KITA VE İNGİLTERE OLAYLARI
(PARÇA)
Londra, Salı, 23 Ağustos 1853
Alman ve Belçika gazeteleri, bu ayın 13 ünde İstanbuldan gelen telgraflara dayanarak, Babıâlinin, Viyana Konferansının önerilerini kabul ettiğini haber veriyorlar. Ne var ki, Fransız gazeteleri, İstanbuldan aynı tarihte aldıkları haberlere dayanarak, yalnızca, Divanın bu önerileri ele alma arzusunu gösterdiğini bildiriyorlar. Kesin karşılığın, bu ayın 20sinde Viyanaya ulaşmış olması hayli olanaksız. Henüz askıda bulunan ve çok ciddî olan soru, Babıâlinin, elçisini, St. Petersburga, Rus askerlerinin prensliklerden çekilmesinden önce mi, yoksa sonra mı göndereceği sorusudur.
Karadenizden alınan son haberlere göre, kuzey-doğu rüzgarları, deniz ulaşımını aksatmaya başlamış bulunuyor. Heracleada ve kıyılarda, başka yerlerde demiratmış olan birçok gemi, karaya vurmamak için demiralmak zorunda kalıyor.
Eflak ve Buğdandaki olaylar üzerine, sultanın, voyvodalara prensliklerden ayrılıp İstanbula gelmelerini emrettiğini, voyvodalarınsa, hükümdarlarının buyruğuna uymayı reddettiklerini biliyorsunuz. Şimdi sultan, Eflak voyvodasını, Rus askerlerini hoş karşıladığı ve desteklediği gerekçesiyle azletmiş bulunuyor, bu ferman, bu ayın 9unda Boyarlar Meclisinde okundu. Boyarlar, bugünkü nazik koşullar altında hükümeti yüzüstü bırakıp gitmemesi için voyvodaya ricada bulunmaya karar verdiler. Prens, bu istek doğrultusunda davrandı. Dışişleri Bakanı Mano ile İçişleri [sayfa 132] Bakanlığı Yönetmeni Yvandis de İstanbula çağrılmışlardı; ne var ki, kamu düzeninin bozulabileceği mazeretiyle onlar da İstanbula gitmeyi reddettiler. Bunun üzerine, İngiliz ve Fransız konsolosları, asi hükümetle bütün ilişkileri askıya aldılar.
Sırbistandaki olaylar ise karışık bir durum alıyor. Paris gazetesi Constitutionnel geçen cuma günü İstanbuldan bir haber verdi, buna göre, Avusturya, sultanın içinde bulunduğu güçlükleri fırsat bilerek, bazı istekler öne sürmüş bulunuyor. Son zamanlarda Bosna ve Sırbistana bir denetleme gezisi yapmış olan Avusturyalı bir başkonsolos, halk arasında görülebilecek tehlikeli hareketleri bastırmak üzere, Avusturyanın Sırbistanı işgale hazır olduğunu, Sırp Prensi Aleksandıra bildirmişti. Bu yardımı reddeden prens, Avusturyanın bu peşrevini bildirmek üzere İstanbula hemen bir ulak yollamış ve Reşit Paşa da Baron Bruckdan açıklama istemişti. Baron Bruck, başkonsolosun bir süre önce prensle görüştüğünü, o bölgede çıkabilecek bir karışıklığın Sırbistan sınırı boyundaki Avusturya uyruklarını da içine çekebileceğine dair Avusturyanın duyduğu endişeyi dile getirdiğini iddia etti. Reşit Paşanın yanıtı, Sırbistanın, Avusturya birliklerince herhangi bir biçimde işgalinin Babıâli tarafından düşmanca bir hareket sayılacağı, bölgenin asayişinden Babıâlinin sorumlu olduğu yolundaydı; bundan başka, paşa, Sırbistandaki durumu görmesi ve bir rapor vermesi için derhal bir memur gönderileceğini belirtti.
Bir gün sonra bazı Londra gazeteleri, Avusturya birliklerinin Sırbistana girdiğini haber verdiler, ama bu haberin asılsız olduğu anlaşıldı. Aynı gazeteler dün de Sırbistanda bir karşı-devrimin patlak verdiğini yazdılar, ama bu haberin de Almanca auflauf sözcüğünün yanlış çevirisinden daha sağlam bir temele oturmadığı, gerçeğin, yalnızca küçük bir ayaklanmadan ibaret olduğu anlaşılıyor. Bugünkü Alman gazeteleri, 9 Ağustos tarihli, İstanbul çıkışlı haberler yayınlıyorlar. Bu haberlere göre, Sırbistan olaylarını görüşmek üzere birçok kez Divan kuruldu. Prens Aleksandırın tutumu onaylandı, varılan karar, Avusturya birlikleri bölgeyi işgale kalkışırsa, gerektiğinde kuvvete başvurarak geri atılmaları yolundaydı. Gerçekten de bir tümen asker, Bosna sınırına yöneltilmiş bulunuyor. Bu ayın 8inde İstanbula ulaşan bazı özel mektuplar, Avusturya konsolosuyla alışmasının sonucu Prens Aleksandırın, Fransa ve İngiltere konsoloslarından, gerekli kararları almaları ricasında bulunduğunun ve şimdilik Belgraddan ayrıldığını gösteriyor. Prensin, Babıâliden gelecek buyruğu beklemek üzere Nişe gittiği söyleniyor. [sayfa 133]
Urquhart, The Morning Advertisera gönderdiği, Sırbistan olaylarıyla ilgili mektubunda şunları yazmakta:
Rusya şimdilik Türkiye ile savaşmayı düşünmüyordu, çünkü Avusturyanın işbirliği halinde, Rusya, Rum müttefiklerini yitirebilir. Ama Rusya, Avusturyayı, hazırlık niteliğinde bir çatışmaya bulaştırıyor. Böyle bir çatışma, Sırbistanı, prensliklerin durumuna getirecektir. Böylece Latinler ile Rumlar arasında bir din savaşı ortaya atılmış olacaktır. ... Rusya ani bir dekor değişikliğiyle, Avusturyanın Sırbistanı işgaline karşı korumanın bedeli olarak, kendisinin prenslikleri işgalini Türkiyeye kabul ettirebilir ve böylece Avusturya ile Türkiyeyi karşılıklı olarak bölünme tasarımlarına sürükleyebilir ve bu yolda her ikisini destekleyebilir.
Buğdan voyvodası, işgalin olağanüstü giderlerini karşılamak üzere, Rus bankacılarla bir ödünç anlaşması yapmayı öneriyor.
Bulgaristandaki kalelerin erzak gereksinimi o kadar büyük ki, çok sıkı bir tasarruf zorunlu, garnizonlar da çok büyük sıkıntı çekiyorlar.
Journal de Constantinople100 Halepten şu haberi veriyor:
Son zamanlarda, 1850 yılında olduğu gibi, bu kentin hıristiyan halkına saldırmak niyetinde olan kötü niyetli bir Türk çetesi ortaya çıkarılmıştır. Ama Vali Süleyman Paşanın ve Halep kentinin Başkomutanı Ali Azmi Paşanın büyük uyanıklığı sayesinde bu girişim bastırılmış ve kamu düzeni korunmuştur. Bu münasebetle, Rum-Katolik Cemaatin Patriği Demetrius ile Ermeni Patriği Basilius, cemaatleri adına Reşit Paşaya ortak bir mektup yazarak sultanın hükümetinin hırisyitanlara sağlamış olduğu koruma için teşekkür etmişlerdir.
Petersburger Zeitung101 adlı Almanca gazete, Doğu olayları hakkındaki bor başyazısında şöyle diyor:
Rusya ile Türkiye arasında arabuluculuk görevi, şimdi kesinlikle Avusturyanın eline verilmiş bulunuyor. Son zamanlarda, Karadenizle Okyanus arasındaki bütün hareketi askıya alan ve Avrupalı diplomatların alışageldikleri olağan tatillerini yapmalarını engelleyen Doğu Sorununa çözüm yolu, Viyanada biçimlendirilecektir.
Dört devleti bir yana koyup arabuluculuğu Avusturyaya veren ve ulusların bekleyiş içinde olmalarını, gerçek bir Rus üslubuyla, yalnızca diplomatların tatillerinin kesintiye uğraması düzeyine indirgeyen şu yapmacık gayretkeşliğe bakın.
Berlin gazetesi National Zeitung, Rusyanın, içinde bulunduğumuz [sayfa 134] bu ayın sonunda, Kafkasya halkına karşı yeni bir harekete girişme niyetinde olduğunu ve Azak denizindeki bir filonun, kara ordusunun hareketini desteklemek üzere donatılmakta olduğunu bildiren, Gürcistandan gönderilmiş, 15 Temmuz tarihli bir mektup yayınlıyor.
Parlamentonun 1853 dönemi çalışmaları geçtiğimiz cumartesi günü sona erdi parlamento 27 Ekim tarihine kadar tatile girdi. Kraliçenin olduğu anlaşılan zayıf, kayıtsız bir mesaj onun adına okundu. Milnese yanıt vermek üzere konuşan Lord Palmerston, parlamentonun hiç endişeye yer olmaksızın dağılabileceğine dair güvence verdi, prensliklerin boşaltılması konusunda ise, herhangi bir söz vermedi, sadece Rus imparatorunun, askerlerini prensliklerden gönüllü olarak çekmesinde karakter ve şerefine güvendiğini söyledi. Karma hükümet, çarın karakter ve şerefine güvendiğini tutanaklara geçirmeye Lord Palmenstonı mecbur bırakarak, onun Cobdena karşı yapmış olduğu konuşmanın öcünü alıyordu. Aynı Palmerston, aynı gün, Paristeki Polonyalı göçmenlerin aristokrat bölümünden ve onların Londradaki küçük kolundan gelen bir temsilciler kurulunu102 kabul etti. Temsilciler kurulu, 1846 yılında103 lord hazretlerinin Krakovun alınmasına izin verişine ve Polonya davasına duyduğu yakınlığı daha başka vesilelerle de göstermiş olmasına duydukları şükranın bir belirtisi olarak kendisine, Prens Adam Çartoriskinin altın, gümüş ve bronz madalyalarıyla bir berat sundu. Parus Derneğinin Londra Kolu patronu, kendisinden kaçınılması olanaksız Lord Dudley Stuart törende baş teşrifatçıydı. Lord Palmerston, bu basit düşünceli insanlara, acı dolu Polonya tarihine derin ilgi duyduğuna dair güvence verdi. Soylu Lord, kurula karşı bir hükümet üyesi olarak değil, özel bir amatör olarak konuştuğunu anımsatmayı unutmadı. [sayfa 135]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3864, 5 Eylül 1853
KARL MARX
VİYANA NOTASI
(PARÇA)
Londra, Cuma, 9 Eylül 1853
30 Ağustos104 tarihinde yayınlanan mektubumda, sizlere, Viyana Notasında Babıâli tarafından yapılması istenen değişiklikler ve anlaşmadan önce ve derhal prensliklerin boşaltılmasına dair öne sürdüğü koşullar,105 Rusyanın isteklerinin geri çevrilmesinden başka bir şey demek olmadığı için, Viyana Notasının, Babıâli tarafından reddedildiğıni söylemiştim. Bunu söylediğim için tüm basına ters düştüm. Çünkü basın, değişikliklerin önemsiz ve üzerinde konuşmaya bile değmez olduğunu ve tüm soruna çözümlenmiş gözüyle bakılabileceğini belirtiyordu. Birkaç gün sonra The Morning Chronicle, Babıâli tarafından önerilen değişikliklerin çok ciddî nitelikte olduğu ve üstesinden gelinmesi hiç de kolay olmadığı haberiyle, güven içindeki borsa simsarlarını şaşkına çevirdi. Şu anda herkes aynı inancı, yani tüm Doğu sorununun başladığı noktaya döndüğü inancını taşıyor. Reşit Paşanın 19 Ağustos 1853 tarihini taşıyan, Avusturya, Fransa, Büyük Britanya ve Prusya temsilcilerine hitaben yazılmış notasının, dünkü gazetelerde yayınlanan tam metni dahi, bu izlenimi zayıflatmış değil.
Rus imparatorunun, Türkiyenin değişikliklerıni reddedeceğinden kimsenin en ufak kuşkusu yok. Rus imparatorunun Paristeki akıl hocası Assemblée Nationalein şimdiden verdiği habere göre, Babıâli tarafından önerilen değişikliklerin St. Petersburg hükümetinde yarattığı ilk izlenimler hiçbir biçimde olumlu olmadı. [sayfa 136] Rusya hükümeti, notada yapılması istenen değişikliklere ait öneriyi reddetse dahi, yeni görüşmelere girmek İstanbula kalmış bir işti. Bu son satırdaki ima, yani Rusyanın, anlaşmazlığın bir karara bağlanmasını yeniden geciktirmeye çalışacağı, Berlinde yayınlanan Lithographic Correspondence106 tarafından da doğrulanıyor. Viyana-daki Wandererin107 yayınladığı, Odessa çıkışlı, 26 Ağustos tarihli bir yazıda, Doğu Sorununun çözümünün bazı kişiler tarafından beklendiği gibi pek yakın olmadığı belirtiliyor. Kronstadt Satellite Rus birliklerinin, kışı, prensliklerdeki kışlalarında geçireceklerini kesinlikle ilan ediyor.
Washington tarafından yayınlanan bir notanın Avrupada yaratacağı heyecan, sizin, Kaptan Ingraham hakkındaki başyazınızın yarattığı heyecandan daha fazla olamazdı. Yazınızda belirttiğiniz hususlar, yorumlu ya da yorumsuz olarak, Londranın, hemen hemen, haftalık bütün gazetelerinde, Fransız gazetelerinde, Brükselde yayınlanan Nationda, Turin gazetesi Parlamentoda, Baselde çıkan Gazettede, Almanyanın bütün liberal gazetelerinde yer aldı. İsviçre-Amerika ittifakına ait yazınız birçok Alman gazetesinde aynı zamanda aktarıldığına göre, Berlinde yayınlanan Lithographic Correspondencedan aşağıya aldığım bölümü, kısmen size hitap ediyor sayabilirsiniz. [İzmirdeki Kosta olayına değiniliyor. Sonra] Gazeteler, İsviçre bir saldırı tehdidi altında kalırsa, Amerikanın İsviçre lehine müdahalede bulunmasının beklenebileceğini öne sürüyorlar. Bugün bize söylendiğine göre, birçok devlet, Amerika tarafından öne sürülen uluslararası hak ilkesine karşı ortak bir bildiri yayınlamaya hazırlanıyorlar. Amerikanın müdahalesi teorisi, tartışma kabul etmez bir eda ile reddedilmezse, Avrupadaki devrimci ruhun kökünün kazınması girişimi, başedilemez bir engelle karşı karşıya gelebilir. Fransa da, bu protestoya katılmaya hazır devletler arasında bulunuyor.
Geçen salı günkü Constitutionnel bu son nokta üzerinde hiç kuşkuya yer bırakmamaya çok dikkat ediyor, şöyle diyor: Her şeyde içten olmak gerek. Kostanın, Amerika Cumhuriyetinin temsilcileri tarafından, Avusturyaya karşı savunulması, o bir Amerikan yurttaşı olduğu için değil, ama bir devrimci olduğu içindir. Ne var ki, Avrupa devletlerinin hiç biri, Birleşik Devletler hükümetinin [sayfa 137] Avrupada devrimi silah gücüyle destekleme hakkına sahip olduğunu hiçbir zaman bir kamu hukuku ilkesi olarak kabul etmeyeceklerdir. Bir hükümetin yargı yetkisini kullanmasına, sanıkların yurttaşlıktan çıktıkları gülünç gerekçesiyle ve ama aslında onların ülkelerinin siyasal kurumlarına karşı başkaldırmış olmalarından ötürü engel olunmasına hiçbir şekilde izin verilmeyecektir. Amerika Birliğinin deniz kuvvetleri her zaman böyle kolay bir zafer elde edemeyebilir ve St. Louisnin kaptanı tarafından takınılan böyle inatçı bir tutum, bir başka sefer, çok felaketli sonuçlar doğurabilir.
Bugün gelen İzmir gazetesi Impartial, Şumnu çıkışlı aşağıdaki ilgi çekici yazıları yayınlıyor:
Şumnu, 8 Ağustos 1853
Bu ayın 13 ünde İstanbuldan İngiliz general ODonnell geldi. Ömer Paşayla iki saat süren bir görüşme yaptı ve istihkamları denetlemek üzere başkomutanın bir yaverinin eşliğinde ertesi gün ayrıldı. Dün Varnadan üç batarya ve çok bol miktarda mühimmat geldi. Yarın bir batarya, iki piyade müfrezesi ve 1.000 süvari takviye için Krisova kalesine gitmek üzere ayrılıyor. Buradaki mühendisler, 1828de Rusların tahrip ettiği istihkamları onarmak için çalışıyorlar. Türkiye, ordusuna tam bir güven duyabilir. [sayfa 139]
Başkomutan Ömer Paşa, birliklerini öyle etkin biçimde dağıtmış bulunuyor ki, ilk olağanüstü durumda, Tunada herhangi bir noktada, 24 saat içinde 65.000 piyade ve süvari ve 180 parça top yığınağı yapabilir. Eflaktan aldığım bir mektupta belirtildiğine göre, Rus ordusu içinde tifüs dehşet verici bir zarara neden oluyor, Rus ordusu harekatın başından beri en azından 13.000 kişi yitirmiş durumda. Ölüleri gece gömmeye özen gösteriliyor. At telefatı da çok yüksek. Bizim ordumuz çok sağlıklı. Buğdan askeri üniforması giyen ve 30 ila 60 kişiden oluşan Rus müfrezeleri zaman zaman Tuna nehrinin karşı yakasında görünüyorlar. Her hareketleri bizim generalimize bildiriliyor. Dün, 1.000 katolik Arnavut geldi. Bunlar, zamanında gelmesi beklenen 13.000 kişilik kuvvetin öncü kolu. Hepsi keskin nişancılar. Dün ayrıca 3.000 süvari geldi, hepsi iyi donatılmış, iyi silahlandırılmış eski askerler. Asker sayımız her gün artıyor. Ahmet Paşa dün Varnaya gitmek üzere yola çıktı. Orada Mısırlı askerleri bekleyecek ve onları, işgal edecekleri noktalara yöneltecek.
Şumnu, 12 Ağustos 1853
Bu ayın 9unda, sultanın muhafız gücüne ait olan iki piyade alayıyla bir hafif topçu bataryası, Razgrada gitmek üzere yola çıktı. Ayın 10unda, 5.000 Rus askerinin, Tuna kıyısında, Totragan kalesi yakınında ordugah kurduğunu haber aldık. Bu durumda iki ordunun ileri karakolları, birbirinden sadece bir tüfek atımı uzaklıkta bulunuyor. Yiğit Albay İskender bey, bu ileri karakola gitmek üzere beraberinde bazı subaylar olduğu halde buradan ayrıldı. Ömer Paşa, nehrin her noktasında olup-bitenlerin gece-gündüz karargaha aktarılması için telgraf bağlantısı kurdu. Son birkaç [sayfa 138] günden beri sürekli yağmur yağmaktaydı, ama istihkam çalışmaları her şeye karşın hızla sürdürüldü. Her gün güneşin doğuş ve batışı sırasında bir selam topu atılıyor. Nehrin karşı yakasından böyle bir şey işitmiyoruz. Mısır birlikleri, İstanbulda karantinadan geçtikten sonra, Varnaya yola çıkmak üzere gemilere bindirilecekler, oradan da Babadağa gönderilecekler. Liva Komutanı izzet Paşa onları orada bekliyor. Ruslara karşı savaşa katılmak üzere, Dobruca Ovasında 20.000 Tatar toplandı. Çoğu, Rusların işgali sırasında Kırımdan ayrılan, eski göçmenler. Kuvveti, her gün katılan düzenli birlikler ya da başıbozuklarla artan Osmanlı ordusu, hareketsizlikten usanmış durumda, savaşmak için canatıyor. Özellikle Rusların, Tunanın karşı yakasında kendilerini göstermeleri heyecanı artırıyor, şu günlerden birinde, bir grup askerin, üstlerinden emir almadan Tunanın karşı kıyısına geçmesinden korkuluyor. Müslüman ve hıristiyan birçok doktor, Plevne, Razgrod, Vidin ve Silistrede askerî hastaneler kurmak üzere, birkaç gün önce yola çıktılar. Bu ayın 11inde Varnadan, yüksek rütbeli iki İngiliz subay geldi. Ömer Paşayla uzun bir görüşme yaptılar, Türk subaylarla birlikte istihkamları dolaştılar, istihkamların savunma düzenini, bol mühimmat, fırın ve içme suyu için çeşme yapılması koşuluyla çok iyi buldular, istihkamların hepsi çok sağlam kuruldu. Askerler arasında disiplin çok sıkı.
Şumnu, 15 Ağustos 1853
New-York Daily Tribune
n° 3881, 24 Eylül 1853
KARL MARX
VİYANA NOTASI
(DEVAM)
(PARÇA)
Londra, Salı, 20 Eylül 1853
19 Temmuz tarihli mektubumda
şöyle demiştim:
Batılı devletler, önce Rusyanın tecavüzlerinden ürkerek, sultanı çara karşı direnmeye teşvikle başlıyorlar, sonra genel bir devrime yol verebilecek genel bir savaştan korkarak sultanı boyun eğmeye zorlamakta karar kılıyorlar.
Şimdi şu günlerde birleşik donanmanın gücünün Rusyanın yararına, Türkiyeye karşı kullanılması düşünülüyor. İngiliz-Fransız birleşik donanması Çanakkale Boğazına girerse, bu, Sivastopolü topa tutmak için değil, ama sultanı, Viyana Notasını şartsız kabul etmekten alıkoymaya çalışan müslümanları uzlaşmaya yanaştırmak için yapılacaktır.
Eylülün 13ünde, diyor Urquhart, dört dışişleri bakanı, Avrupa Konferansınca kabul edilmiş olan değişiklikleri geri almasını Babıâliye zorla kabul ettirmek için İstanbula emir vermeyi kararlaştırdılar. Sultanı uyruklarına karşı desteklemesi için donanmanın boğazlara girmesini emrettiler. Yolladıkları mesajın ayaklanmaya yolaçabileceğini düşünerek, onu bastıracak aracı böylece sağlamış oldular.108
İngiltere kamuoyu bu haberi, pazar günkü Journal des Dé-batsdan öğrendi. Journal des Débatsnın verdiği habere göre, Reves, Lord Stratfort de Redcliffee mesaj götürmek üzere bu ayın [sayfa 140] 12sinde Londradan yola çıkmış, ertesi sabah Parise varmıştı, almış olduğu talimatı Fransa hükümetine bildirdikten sonra İngiltere elçisine Babıâlinin Viyana önerilerine tümüyle razı olmasını, 19 Ağustos tarihli değiştirgelerini geri çekmesini istemesi emrini vermişti. Reeves, Babıâlinin boyun eğmeyi reddetmesinin neden olabileceği bir savaş halinde, dört devlet tarafından desteklenmemekle tehdit edilmesini; Viyana notasının kabulünün İstanbulda neden olabileceği herhangi bir ayaklanmayı bastırmak üzere Babıâliye, İngiliz ve Fransız donanmalarının yardımının önerilmesini; ve Ömer Paşanın, Babıâlinin emirlerine boyun eğmemeye kalkışması olasılığına karşı da aynı yardım önerisinin yinelenmesini İngiltere elçisinden istemişti. Journal des Débats gelmeden önce aldığımız bir habere göre, imparatorun ret kararının gelmesinin ardından Viyana Konferansı, sultanın önerilerini geri almasını, imzalamayı reddettiği notayı imzalamasını ve uygun göreceği bir yorumu konferansın notaya koyacağı vaadiyle yetinmesini kendisine bildirmişti. The Times, Journal des Débatsnın ortaya attığı uzlaşmaya ilişkin açıklamalar üzerinde durmaktan kaçınıyor. The Morning Post İstanbuldaki sokak kalabalığının bağnazlığını kınıyor. The Morning Chronicle, Avrupa Türkiyesine sert, başıboş Asya göçebe kabilelerine ait romantik tanımlamalarla ve büyüyen Ömer Paşa ordularıyla, donuk okurlarına heyecan aşılamakta. Yiğit Globe, gün geçmiyor ki, Manchester Okulunun barış taciri basınından dikkatle seçilmiş alıntılar yayınlamasın. Yakın bir zamanda İngilterenin saygın sınıfları Putatapıcılığın kökünü kazımaya ve Prens Gorçakovla birlikte Yaşasın Çar! Yaşasın Rusların Tanrısı! diye bağırmaya hazır hale gelecekler.
The Times gazetesi bugünkü sayısında Doğu Sorununun açıkça bir sözcükler sorunu haline geldiğini keşfediyor. Gazetenin mantığından çıkarılacak sonuç şu: Salt sözcükler uğruna dünya barışını tehlikeye atan sultan, uyanık Palmerstonlar ve Aberdeenler tarafından zorla mantık çerçevesine getirilmelidir. The Timesın söylediğine göre, çar, sultana karşı haksız istekler öne sürdü, sultan bu istekleri reddetti; çar, Tuna Prensliklerini ele geçirdi; İngiltere ile Fransa donanmalarını Beşiki körfezine gönderdiler ve bu iki ülkenin temsilcileriyle Avusturya ve Prusyanın temsilcileri Viyanada biraraya geldiler.
Viyanada biraraya gelmelerinin nedeni neydi? Türkiyenin yararı, diyor, The Times. Osmanlı hükümetine baskı yapma arzusu olamayacağı gibi, böyle bir hareket için herhangi bir neden de yoktu Öyleyse, şimdi dört devlet, Osmanlı hükümetine baskı yapma arzusunu duyuyorsa, bunun nedeni artık böyle bir hareket için [sayfa 141] bir neden olmasındandır. Bu durumda Viyana Konferansının ve Palmerstonla Aberdeenin tek ve başlıca amacının böyle bir neden yaratmak olduğunu, ve Türkiyenin Rusyaya boyun eğmeye zorlanışı için bir mazeret bulmak üzere Rusyaya karşı yalnızca direniyormuş izlenimini verdiklerini düşünmek yanlış mı olur?
Öteki büyük devletler diye devam ediyor The Times, Rusyanın isteklerinin haksız ve sultanın egemenlik haklarıyla bağdaştırılamaz olduğu kanısındaydılar, ve bu nedenle büyük devletler, çarın bütün isteklerini hatta biraz daha fazlasını onaylayan, sultan tarafından çara sunulacak bir nota hazırladılar. Bu belgenin hükümleri diyor The Times, yanlış anlamaya elverişliydi, ama iki nokta kusursuz biçimde açıktı: birincisi, dört devlet, Babıâlinin toprak ve yönetim haklarını korumaya kararlıydılar ve ikincisi, anlaşmazlık halinde, bu kararla bağlanabilirlerdi
Şu sultan da, dört devletin, anlaşmazlık halinde, gizle olumlu kararlılığı ile bağlandıklarını ve onların sağlam kararlılığı ile desteklendiğini düşünüp, kendi egemenlik haklarına aykırı olan ve kendi uyruklarından oniki milyonun koruyuculuğunu Otokrata bırakacak olan bir notayı neden imzalamaz? Türkiye, kendisine gizli kararlılıklar, Rusyaya ise açık haklar bahşeden bir notadan doğabilecek anlaşmazlık halinde dört devletin yiğitliğine neden güvenmemesi gerektiğini ve Rusyayla anlaşmazlık halinde onu savunmak için bu devletlerin kendilerini devletler arası hukukla ya da açık anlaşmalarla bağlı saymayacaklarını, daha önceki olaylarda öğrenmişti.
En aşırı duruma düşünerek diyor The Times, orijinal Viyana notasının pure et simple kabulünden sonra, çarın, notayla kendisine verildiğini düşündüğü fırsatlardan yararlanmaya kalkıştığını varsayalım. O zaman ne olur? Sultan protestoda bulunabilir ve 1853 düzenlemesinin uygulanışı sorunu ortaya çıkar. Sanki 1840 ve 1841 düzenlemesinin, Balta Limanı antlaşmasının uygulanışından,109 devletler arası hukuka ilişkin olarak, Lord Clarendonın korsanlık hareketi diye nitelediği ihlalden herhangi bir sorun ortaya çıkmamış gibi! Belirsizlik diyor The Times, Rusya imparatorunu ancak yanlış yola götürebilir. Evet tam öyle, 1841 Antlaşmasının, çan, birleşik donanmaları Çanakkalenin dışında tutarken, prensliklere girmek gibi yanlış bir yola sürüklemesi türünden bir yanlışlık.
Ne var ki sultan inatçı, Türkiyeyi Rusyaya teslim ederken yalnızca sağlam kararlılığını bildirebilen bir notayı kabule yanaşmıyor. Sultan bu notada belli bazı değişiklikler yapılmasını [sayfa 142] önermişti ve dört devlet diyor The Times, Türkiyenin önerdiği değişiklikleri onaylamak suretiyle, bu önerilerin kendi önerileriyle uyuştuğu düşüncesinde olduklarını gösterdiler. Ama Rus imparatoru karşı görüşü taşıdığına göre ve The Times, çarın bu anlaşmazlıkta izlediği usulün hiçbir şekilde dikkate değer olmadığına en ufak kuşku duymadığından, mademki, Rusya, Türkiyenin haklı isteklerine boyun eğmeyecek, öyleyse Türkiye Rusyanın makul olmayan koşullarına boyun eğmeli, sonucuna varıyor ve şöyle diyor: Her dış saldırı, her iç ayaklanma tehdidine karşı Avrupanın korumasına gerek duyacak kadar güçsüz olan bir devlet, ayakta durabilmesi için vazgeçilemez olan bu yardımı kendisine yardım edenlere en az yük olacak koşullar altında alarak, zayıflığının cezasını ödemelidir. Mademki Türkiyenin Rusyaya direnebilmek için onların yardımına gerek duyduğu varsayılıyor, öyleyse dört devlet, Türkiyeye karşı Rusyayla birlik olmalıdır. Türkiye, antlaşmalar gereği başvurmak durumunda olduğu ülkelerden yardım istemiş olmanın cezasını ödemelidir,
Başka seçenek yok. Ya İngiltere yasalarının ceza hükümleri olabilen sertlikleriyle dört haine (Aberdeen, Clarendon, Palmerston ve Russell) uygulanacaktır, ya da Rus çan dünyaya sözünü geçirecektir. The Morning Advertiserda yer alan D. Urquharta ait bu tür sözler, bir işe yarar türden değil. Dört haini kim yargılayacak? Parlamento mu? O parlamento kimlerden oluşuyor? Borsa simsarlarının, fabrikatörlerin sınıfının ve aristokratların temsilcilerinden. Bu temsilcilerin güttüğü dış siyaset ne? Paix partout et toujours siyaseti. Peki, onların dış siyaset fikirlerinin yürütücüsü kim? Divane Morning Advertisera göre onlar tarafından hain diye mahkûm edilecek dört kişi. Hiç değilse bir nokta apaçık ortada, Avrupayı Rusyaya teslim edenler, hükümette oligarşi tarafından temsil edilen borsa simsarları ve barış taciri burjuvazidir ve çarın saldırılarına direnebilmek için her şeyden önce yapmamız gereken şey, altın danaya tapan bu alçak, yaltaklanıcı, rezillerin utanç verici imparatorluğunu devirmektir.
Viyana notasının İstanbula varışından hemen sonra Osmanlı Babıâlisi 80.000 redifi110 silah altına almış bulunuyor, İstanbul çıkışlı 5 Eylül tarihli bir telgraf haberine göre, Sadrazamın evinde yapılan bir toplantıdan sonra Türk hükümeti, savaş tehlikesine karşın son notasında direnmeye karar vermiştir. Müslüman halkın gösterdiği şevk en yüksek noktasına çıkmış bulunuyor. Mısır birliklerini denetleyen ve kulakları sağır edecek ölçüde büyük bir tezahüratla karşılanan sultan, askerleri denetledikten sonra, [sayfa 143] kalabalık tarafından atından alınarak omuzlara kaldırılmış, İstanbul sokaklarında muzaffer bir eda ile dolaştırılmıştır. Sultan, Eflak ve Buğdan voyvodalarına, prensliklerden ayrılmaları buyruğunu bir kez daha yinelemiş bulunuyor. İstanbulda oturan bazı Rus uyruklular Türk hükümeti aleyhine entrika çevirmekten mahkûm edilince, Reşit Paşa, Rus konsolosa, Rus uyruklular hakkında uyarıda bulunmuştur. Bir İstanbul gazetesi, İstanbuldaki Yahudilerin, imparatorluğun askerî hazırlıklarının gerektirdiği giderlere katkıda bulunmak üzere sultana bir milyon kuruş sunduklarını haber veriyor. İzmirli Yahudilerin de benzer bir karar aldıkları söyleniyor. The Vienna Pressdeki bir yazı, kalas kentinde birçok boyarın, Ömer Paşayla gizlice haberleştikleri ve ona, prensliklerdeki Rus ordusunun durumu hakkında ayrıntılı bilgi ulaştırdıkları gerekçesiyle tutuklandıklarını haber veriyor. Bu yazıya göre, Ömer Paşanın, bu boyarlardan, kabil olduğu kadar çok sayıda yabancıyı askere almalarını isteyen bir mektubu ele geçirilmiştir.
Bu ayın 13ünde Prens Mençikov yanında bir sekreterle birlikte Viyanaya gitmiş bulunuyor. İmparator Nikolanın yeni bildirisini getiren kişi olarak Prens Mençikov, Avrupalı devletlere hitabetmiş, Türkiyenin değiştirgelerini reddedişinin nedenlerini açıklamıştır. İmparator da Kont Nesselrod ve Baron Meyendorf la birlikte bu ayın 21inde Olmütze gidiyor. İmparatorun Lieven Prensi aracılığıyla Olmütze çağırttığı Prusya Kralı, günün koşulları altında oraya gitmesinin çok fazla éclat olacağı gerekçesiyle bu çağrıya uymayı kabul etmemiştir. 30.000 kişilik bir Rus corp darmée Bulgar sınırı yakınında Krayovada ordugah kurmuştur. Rus İmparatorluğunda şimdiye kadar sadece sekiz ordu levazım şubesi vardı. Bükreşte bir dokuzuncusu kurulmuş bulunuyor Rusların prenslikleri boşaltmayı düşünmediklerinin kesin belirtisi. [sayfa 144]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3839, 4 Ekim 1853
KARL MARX
İNGİLTERE HÜKÜMETİ ATLATILDI PANİK
(PARÇA)
Londra, Cuma, 23 Eylül 1853
The Globe, 23 Eylül tarihli sayısında, Reevesin göreviyle ilgili olarak Journal des Débatsda çıkan yazının doğru olmadığını öne sürüyor. Çarşamba günkü The Times gazetesi de The Globeun bu yazısını Gobemoucherie başlığıyla aynen yayınlıyor ve Fransız basınını canardsa başvurmakla suçluyor. Ama geçen mektubumda, The Timesın çözümlemesini yaptığım başyazısı, Journal des Débatsnın haberini tam olarak doğrulamıyor muydu? Pariste yayınlanan Moniteurde herhangi bir yalanlama yer aldı mı? The Globeun yalancılığı Débatsya bıraktığı o gün, Assemblée Nationale, Lord Redcliffein, sultana, değiştirgelerini geri almazsa, İngiltere donanmasının Çanakkale Boğazına gireceğini ve Fransız donanmasının da çok geride kalmayacağını bildireceğini haber vermedi mi? The Times gazetesi, The Globeun yalanlamasına yer verdiği aynı gün, Türkiyenin mağrur ruhuna uygun düşsün ya da düşmesin, dört devlet tarafından önerilen ve Rusya tarafından kabul edilen koşullar hariç, Rusya ile Türkiyenin arasına girmenin, İngiltere ile Fransanın işi olmadığını açıkça yazmadı mı? Journal des Débats daha Londraya ulaşmamışken, The Morning Post, bize, Rus imparatorunun, Viyana notasında değişiklik önerilerine yanıtının alınmasından sonra, büyük devletler temsilcileri konferansının derhal toplandığını ve bu ayın 4ünde, konferansın [sayfa 145] mesajını Divana vermek üzere bir ulak gönderdiğini, bu mesajın Babıâliyi, Viyana notasını kabule ikna etmesinin umulduğunu bildirmemiş miydi? Son olarak bugünkü bir sabah gazetesinde Reevesin İstanbula gideceğini, Lord Clarendondan Lord Stratford de Redcliffee mesaj götüreceğini, o, Downing Street ile Printing-House Square arasında haberleşme kanalı olduğu için, onunla dışişleri bakanlığı arasında son derece yakın bir ilişki bulunduğunu okuyoruz.
Gerçek şu ki, Fransız basını tarafından yapılan son açıklamalardan bu yana, Doğu Sorunu, yeni bir görünüm kazandı, İngiltere hükümetinin kararlaştırdığı önerilerin de, onların tüm hesap ve bekleyişlerinin tersine gelişen olaylarla boşa çıkması olası görünüyor.
Avusturya, müttefiki göründüğü öteki ülkelerle ortak hareketten çekildi. Viyana Konferansı en azından şimdilik dağıldı. Rusya artık işine yaramadığını düşündüğü maskesini çıkardı, İngiltere hükümeti de son siperlerinden sürülüp çıkarılıyor.
The Liverpool Courerin haklı olarak değindiği gibi, Lord Aberdeen, Rus İmparatoru, sultanın değiştirgelerini benimsemeyi uluorta reddettiğine göre, öteki devletler, bundan böyle, bu değiştirgeler dikkate alınmış gibi hareket etmeye hazır olmalıdırlar tavsiyesinde bulundu.
Drouyn de lHuys, Viyana Konferansına böylesi bir ikiyüzlülükle hazırlanmış açıklayıcı bir notanın Babıâliye gönderilmesini salık verdi. Ancak Kond Buol, böyle bir notanın Babıâliye karşı çok dostça bir davranış olacağını, ortak hareket için zamanın artık geçmiş olduğunu ve her devletin, kendi uygun göreceği doğrultuda harekette serbest bulunduğunu söyleyerek bu öneriyi reddetti. Böylece İngiltere hükümeti, kendisini, Avrupa Areopagusunun, Avusturya elçisinin bir sözüyle toplandığı gibi bir sözüyle dağılan bu sermaye şirketinin ortak hakemliği ile örtme olanağını yitirdi. Başlangıçta, Rusya Prut nehrini geçinceye kadar Avusturya herhangi bir konferans istememişti. Rusya, şimdi Tunaya ilerledikten sonra ise Avusturya, en azından eski koşullarda bir konferansı gene istemiyor. Öte yandan, Kont Nesselrod iki genelge nota yayınladı. Bunlar ilk Viyana notasına, gizli olumlu kararlıklarla payanda vurulmasına, ya da o notanın kapsadığı sözcüklerin ifade ettiği anlamdan başka bir anlamda yorumlanmasına yer bırakmıyor.
Babıâli tarafından önerilen değişiklikler, tüm sorunu bir sözcükler sorununa indirgedi diye haykırıyor, hükümet yanlısı basın.
Nesselrod ise, hiç de öyle değil, diyor. Çar, ilk metni, sultanın [sayfa 146] yorumladığı biçimde yorumluyor, ilk nota, Mençikovun notasının ikinci baskısından başka bir şey değildir, başka bir şey olması da hiçbir zaman düşünülmemiştir. Biz, metne, tüm metne, hiçbir şeye değil ama metne bağlıyız. Hükümet yanlısı Globe, kuşkusuz, çarın ve sultanın ilk notayı Rusyanın öne sürdüğü, Türkiyenin reddettiği ve dört devletin onaylama niyetinde olmadığı (?) isteklerin kabulü anlamına aldıklarını ve Rusyanın, ilk kez öne sürdüğü iddiaların kesin olarak tanınmasında direndiğini keşfederek hayrete düşmüştür. Üstelik Rusya neden direnmesin? Dört ay önce bu iddiaları öne sürecek kadar cesur idiyse, şimdi ilk hamleyi kazandıktan sonra, niçin vazgeçsin?
Birkaç gün önce Türk değiştirgelerinin skolastik kaçamaklar, gereksiz kurnazlıklar olduğunu iddia eden aynı Globe, şimdi Rus yorumu gösteriyor ki, bunlar gerekliymiş diye itiraf etmek zorunda kalıyor.
Nesselrodun ilk imajı kamuoyuna henüz açıklanmadı, ama The Morning Post bu mesajda, Viyana notasının, Prens Mençikovun notasının bir eşinden ne fazla, ne eksik olduğunun belirtildiğine dair bizi temin ediyor. The Evening Globe gazetesi de mesajın kapsamını aktarıyor. Mesaja göre:
İmparator, Viyana notasının, kendisine, Türkiyede tanınma ve hükümet üzerinde nüfuz sağlayacağını düşünmüştü. Ancak Babıâli, bu tanıma ve nüfuzu, dört devletin de desteğiyle reddetti. Oysa aracılığın yapması gereken şey, bunu önlemekti. ... imparator, onaylamış olduğu arabulucuları bir yana koyma ve Türkiyeyle doğrudan yalnız başına karşı karşıya gelme hakkını saklı tutmaktan hiçbir zaman vazgeçmedi.
İmparator, Batılı ülkeleri hiçbir zaman arabulucu olarak şükranla karşılamadı. Avusturyanın alçakgönüllü bir ricacı olmasına, öteki üç devletin ise onun gerisinde yürümesine izin verdi.
St. Petersburg çıkışlı 7 Eylül tarihini taşıyan Berlin Zeitda 18 Eylülde yayınlanan ve Viyanada Baron Meyendorfa hitaben yazılan ikinci mesaja gelince, Nesselrod, Babıâlinin herhangi bir değişiklik yapmaksızın kabul etmesi halinde Rusyanın onaylamayı vaadettiği ilk notanın, Avusturya elçisi tarafından kendisine, bir ültimatom olarak nitelendiğini söylerken yerden göğe haklıdır. Acaba imparatorun leuyautesi hakkındaki bu tanıklığa kulak vermeyen olur mu? Prensliklerde bir parça korsanlık ettiği, Gorçakovun bildirilerine bakmayarak bu toprakları istila ettiği, ele geçirdiği, vergilediği, yönettiği, yağmaladığı, mülk edindiği, yiyip bitirdiği doğrudur. Ama zararı yok. Öte yandan, Notanın ilk [sayfa 147] taslağını alır almaz, Pariste ya da Londrada onaylanıp onaylanmayacağını öğrenmek için beklemeksizin, kabul ettiğini telgrafla bildirmedi mi? Viyanada bir Rus elçi tarafından yazdırtılan bir notanın, St. Petersburgdaki bir Rus bakan tarafından reddedilmeyeceğini telgrafla bildirmesinden daha fazla bir şey yapması beklenebilir miydi? Paris ve Londra için, onların onayını beklemekten daha fazla bir şey yapabilir miydi? Ama gerçekten daha fazlasını yaptı: Kabulünü telgrafla bildirme lütufkarlığını gösterdi, taslak, Pariste ve Londrada değiştirildi. Bu durumda o rızasını geri aldı mı, ya da en ufak bir güçlük çıkardı mı?, kendi ifadesine göre, nota son şekliyle Prens Mençikovun notasının bir eşinden ne fazla, ne eksiktir, bu doğru; ne var ki, eş nota gene de her haliyle, ilk notadan farklıdır. O Mençikovun notasının hiçbir şekilde değiştirilmeksizin kabulünü şart koşmamış mıydı? Buna dayanarak notayı dikkate almayı reddedemez miydi? Böyle yapmadı. Bundan daha fazla bir uzlaşmacılık gösterilebilir miydi? Viyana Konferansının ültimatomu onu ilgilendirmez, o dörtlerin malıdır. Sultanın boyun eğmemesinden doğacak gecikmeleri düşünmek onların işidir. Ona gelince, onun prensliklerde, askerlerinin bedava yedirilip içirildiği bu yerlerde birkaç ay daha fazla kalmaya hiçbir itirazı yoktur.
Tuna nehrinin ağzının tıkanmış olmasından Odessa bir zarar görmüyor. Prensliklerin işgali Mark Lanede111 buğday fiyatının artmasına yolaçarsa kirli Imperiallerin Kutsal Rusyaya dönmesi daha da hızlanacaktır. Bu durumda bizimle ilişkilerini derhal düzeltmesine elverecek tek yolu boşuna açmaya çabaladıktan sonra, artık bu işi yapmanın kendisine kaldığını Babıâliye açıkça ve kesinlikle bildirmek Avusturyanın ve öteki devletlerin görevidir. Tuna yolunu çara açarak, Karadeniz yolunu da müttefik donanmasına kapatarak, sultan için, zaten yeteri kadar şey yaptılar. Nesselrodun şahane efendisi, şimdi bugünkü durumda sultanı ve bakanlarının çoğunu etkileyen savaş telkinlerini kınıyor. Kuşkusuz sultanın serinkanlı davranmasını, savaş gemilerinin karşısına barış bildirileriyle çıkmasını, kazaklara sevgilerini göndermesini yeğ tutardı. Babıâli henüz tek ödün vermemişken, o bütün ödünleri tüketti. Haşmetmeapları daha ileriye gidemez. Tunayı aşmadan, elbette daha ileriye gidemez. Nesselrod bütün savını, gayet ustalıkla getirip, kendisinden kurtulunması olanaksız bir ikili açmaza (dilemma) bağlıyor. Babıâli tarafından önerilen değişiklikler ya hiç bir şeydir, ya bir şeydir. Hiçbir şeyse, Babıâli bu değişikliklerde neden direniyor? Bir şeyse o zaman gayet basit, [sayfa 148] biz, bunları onaylamayı kabul etmiyoruz.
Prensliklerin boşaltılması demişti Lord Clarendon, herhangi bir uzlaşma için sine qua nondur, önkoşuldur. Tam tersi, diye karşılık veriyor Nesselrod. Bir çözüme ulaşma, yani üzerinde hiçbir değişiklik yapılmamış Avusturya notasını taşıyan Türk elçinin gelmesi, prensliklerin boşaltılması için sine qua nondur, önkoşuldur.
Tek sözcükle, alicenap çar, artık ilk askerî harekatı tamamlamak için Viyana Konferansına gerek duymadığına göre, şimdi Viyana Konferansı aldatmacasından uzaklaşmaya hazırdır; ancak ikinci harekatı başlatabilmek için vazgeçilmez olmaları nedeniyle, prenslikleri elde tutmaya devam edecektir.
Bugün gelen bir telgraf haberinde belirtildiği gibi, konferansın yeniden çalışmalarına başladığı doğruysa, Aleksandırı Pariste karşılayan halkın söylediği şarkıyı, toplantıya katılan devletler, Nikola için yineleyeceklerdir:
Vive Alexandre,
Vive le roi des rois,
Sans rien prétendre
Il nous donne des lois.
Ne var ki çarın kendisi de, artık Doğu olaylarını eskisi gibi denetimi altında tutamıyor. Sultan, eski bağnaz ruhu uyandırmaya, Asyanın kaba, savaşçı kabilelerinin Avrupayı yeniden istilasına yol vermeye, diplomatik notalarla ve alışılagelen yalanlarla yatıştırılmamaya zorlanmış bulunuyor. Moskofun küstah notasında bile, İstanbula egemen olan bu savaşçı ruhun idrak edildiğini gösteren bir şeyler görülüyor. Padişahın müslümanlara hitaben yayınladığı buyruk, Rusyaya başka herhangi bir ödün vermeyi reddediyor. Söylendiğine göre de, bir ulema kurulu, padişahtan, ya daha fazla gecikmeksizin savaş ilan etmesini ya da tahttan vazgeçmesini istemiştir. Divandaki bölünme de hayli aşırı. Reşit Paşayla Mustafa Paşanın barışçılık etkisi, yerini Serasker Mehmet Alinin etkisine bırakıyor.
Sözde radikal Londra basınının karasevdası inanılır gibi değil. Daha birkaç gün önce bize, İngiltere yasalarının ceza hükümleri olabilen sertlikleriyle dört haine (Aberdeen, Clarendon, Palmerston ve Russell) uygulanmalıdır diyen The Morning Advertiser dünkü sayısında ise şöyle yazıyor: Bu önemli yol kavşağında, tüm ülkenin işlerin yönetimini eline bırakabileceği tek kişi var. Bu kişi Lord Palmerstondır. Olayları ve gerçekleri göremeyen Morning [sayfa 149] Advertiser hiç değilse, kendi sütunlarında hemen her gün yayınladığı Urquhartın yazılarını görebilirdi.
Bir çözüme bağlanmamış ve tatmin edici olmaktan uzak olan bugünkü Doğu Sorununu ve konu üzerinde hükümetin takdirle anılışını gözden geçirmek üzere bir toplantı yapılmasının belediye başkanından istenmesi üzerine, salı akşamı Sheffield halkı bir toplantıya çağrıldı. Buna benzer bir toplantı Staffordda yapılacak. Rusyaya ve yetenekliler hükümetine karşı gösteriler düzenlemek amacıyla birçok girişimde bulunuluyor. Ama kamuoyunun dikkatini daha çok iskonto hadleri, tahıl fiyatları, grevler, ticarete ilişkin kaygılar ve bunlardan da çok, Newcastleı kasıp kavuran ve Londradaki sağlık bakanlığının sadece açıklamalarla mücadele ettiği kolera çekiyor. Gelecek altı aylık süre boyunca tüm Adalarda Salgın Hastalıklar Yasası hükümlerinin uygulanmasına ilişkin bir buyrultu yayınladı. Afete, Londrada ve öteki büyük kentlerde gereği gibi karşı koyabilmek için ivedi önlemler alınıyor. Urquhartın görüşlerini paylaşsaydım, kolera hastalığını, Anglo-Sakson ruhu diye anılan şeyden, geriye kalanı yıkmak gizli göreviyle İngiltereye çar göndermiştir, derdim.
New-York Daily Tribune, KARL MARX
n° 3892, 7 Ekim 1853
[Bunu izleyen mektubunda Marx, donanmanın Çanakkale Boğazından geçişinin Senet Borsasında yaptığı etkiyi, aşağıdaki bölümde kısaca anlatıyor.]
Birleşik donanmanın Çanakkale Boğazından geçtiği haberleri ve onun yanısıra, hükümette değişiklik yapılacağı söylentileri ve ticarî güçlük haberleri, cumartesi günü Senet Borsasında gerçek bir panik yarattı:
İngiliz hisse senetlerinin halini ya da Senet borsasındaki sahneyi anlatmak hiç de kolay bir iş olmasa gerek. Böyle bir heyecana pek nadir tanık olunur. Bereket ki, bu tür heyecan sık sık görülmüyor. ... Senet satışının, hemen hemen, Fransız Devrimi sırasında tanık olunan ölçüye vardığını söylemek, işleri abartmak sayılmamalıdır. ... Hisse senetleri indeksi bu hafta 91,5e indi. İndeks 1849dan bu yana hiç bu kadar düşmemişti. ... Demiryolu piyasasında düşme hiç durmaksızın devam ediyor.
Böyle yazıyor hükümet yanlısı Observer. [sayfa 150]
New-York Daily Tribune, KARL MARX
n° 3900, 15 Ekim 1853
FRİEDRİCH ENGELS
TÜRKİYEDE RUSLAR
Savaşın kesinliği ve bugünlerde Avrupaya gelen her gemiyle, orduların taktik hareketleri ve savaşların sonuçları hakkında haber geleceğine göre, kampanyanın seyrini saptayacak olan gerek savaşı sürdüren devletlerin bugünkü durumlarını, gerek güçlerini saptamak, bugün her zamankinden daha gereklidir. Gerek her iki tarafın saldırı ve korunma unsurlarının, gerek karşı karşıya bulunan komutanların amaçlarında rol oynadığı anlaşılan önemli stratejik düşüncelerin kısa bir tahlilini yaparak bu konuya bir yaklaşım sağlamayı düşünmekteyiz.
Tuna Prensliklerini elinde tutan Rus orduları, başlangıçta 2 piyade kolordusu ile mutad ihtiyat süvari ve topçu güçlerinden kuruluydu. Rusyadaki bir piyade kolordusu, 3 tümeni ya da 6 piyade tugayını, birkaç hafif süvari tugayını ve bir topçu tugayını kapsar; toplam olarak bunun yaklaşık 55.000 asker ile 100 top olması gerekir. Her 2 piyade kolordusunda bir ihtiyat süvari kolordusu ile ağır müstahkem mevki toplarını da kapsayan ihtiyat topçusu bulunur. Buna göre, kağıt üzerindeki işgal gücü esasında yaklaşık olarak 125.000 askerdir. Bu arada üçüncü bir piyade kolordusu Prut üzerinden ilerlemektedir, ve bu itibarla da beklenecek bütün döküntüleri çıkardıktan sonra Tunada yoğunlaşmış olan Rus ordularını 140.000-150.000 kişi olarak tahmin edebiliriz. Belirli bir [sayfa 151]
zamanda bunların kaçının bayraklar etrafından toplaşabileceği ise uzaktan doğru olarak tahmini mümkün olmayan her bölgedeki sağlık koşullarına, Rus sağlık bakımının az ya da çok etkili oluşuna ve benzeri başka koşullara bağlıdır.
Bize sağlanmış olan bilgilere göre, Tunada Rusların karşısındaki Türk ordusu, en çok 110.000-120.000 kişi olarak tahmin edilebilir. Mısırlı güçlerin gelmesinden önce bu ordunun 90.000den fazla olmadığı söyleniyordu. Bu itibarla, Türklerin sayı bakımından belirli ölçüde düşük olduklarına karar verebiliriz. Ve her iki ordunun sahip bulunduğu değer ve nitelik bakımından da Ruslar gene üstündür. Ama seçkin Fransız ve Prusyalı subaylar tarafından eğitilmiş olan Türk topçusunun yüksek yetenekli, Rus topçusunun ise isabet bakımından kötü olduğu doğrudur; son zamanlarda iyileştirme girişimine karşın, Türk piyadesi Rus süvarisi ile kıyas edilemez, ama ilk saldırıda geri püskürtüldükten sonra ikinci ve üçüncü bir saldırıda bulunması gereken savaş disiplininden ve dayanıklılıktan Türk süvarisi yoksundur.
Her iki taraftaki generaller nispeten yenidir. Rus komutanı Prens Gorçakovun askerî değeri ve bu yüzden çarın ona bu görevi vermesi hakkında daha önce okurlarımıza bilgi vermiştik.112
Her ne kadar Gorçakov yetenekli bir insan ve Rusyanın tarihsel görevine heyecanla inanır ise de, şimdi açılmış olan böyle bir kampanyayı yönetebileceğini göstermesi gerekir. Türk başkomutanı Ömer Paşa daha çok tanınmıştır, ve hakkında bildiklerimiz genel olarak olumludur. Kürdistana ve Karadağa karşı kampanyaları arasında ilki ağır koşullar altında başarılıydı, ve ikincisi, araya diplomasi girmemiş olsaydı, olağanüstü iyi düzenlenmiş ve neredeyse kan dökülmeden başarıya ulaşabilirdi.113
Bu nedenle, özellikle yönetimde Türkler belki üstündür; ama hemen hemen bütün diğer hususlarda Ruslar üstündür.
Savaşı ilan etmiş olmalarına ve düşmanla boğuşmak için Ruslardan daha hırslı görünmelerine karşın daha güçsüz olduklarından Türklerin savunmada kalacakları ve Rusların saldırıya geçeceği anlaşılmaktadır. Doğaldır ki, her iki generalin önlemlerindeki belirgin hatalardan doğabilecek raslantılar bu hesap dışındadır. Türkler saldın için yeteri kadar güçlü olsalardı, taktikleri belirleyici olurdu. Tunanın aşağı bölümündeki gösteri manevrası ile Rusları aldatıp, ordularını acele Silistre ile Hirsova arasında toplayarak Tunanın aşağı bölümünden geçmek, düşmana en güçsüz yönünden saldırmak, yani Eflak ve Moldovya arasındaki dar arazi parçasında saldırıya geçtikten sonra Tunanın her iki prensliğindeki Rus ordularını birbirinden ayırmak, yoğun güçlerle [sayfa 152]
Moldavyadaki kolorduyu geri püskürttükten sonra Eflakta tecrit edilmiş kolorduyu yoketmek. Ama bir saldırı hareketinde Türklerin bir başarı umudu olmadığından, Rus komutanı pek büyük hatalar yapmadıkça, böyle bir şeyi kolay olarak uygulayamazlar.
Ruslar saldırı fırsatını elde ederlerse, Türk ülkesinin göbeğine ilerlemeden önce, Tunadan sonra da Balkanlardan oluşan iki doğal engeli aşmaları gerekecektir. Düşman bir ordunun karşısında bile geniş bir nehri geçmek, devrim savaşları sırasında ve Napoléon savaşlarında o kadar çok kez başarılmış bir iştir ki, bugün artık her teğmen böyle bir işin nasıl yapılacağını bilmektedir. Bir çift gösteri manevrası, iyi teçhiz edilmiş bir duba köprüsü, bunun güvencesi için birkaç batarya, geri çekilmenin güvencesi için iyi düzenlenmiş önlemler ve cesur bir öncü, aşağı yukarı gerekli olan bütün koşulları kapsar. Ama büyük bir dağ silsilesini ve özellikle Balkanlar gibi o kadar az sayıda geçidi ve elverişli yolu olan birini aşmak ciddi bir girişimdir. Balkanlarla Tuna arasında olduğu gibi, bu dağ silsilesi 40-60 milden daha az bir uzaklıkta bir nehire paralel olursa, sorun daha da ciddileşir, çünkü dağlarda yenik düşmüş bir kolordu enerjik bir takip sonunda köprülerine ulaşamaz duruma getirilebilir, ve yardım ulaştırılmadan önce nehrin içine sürülebilir; büyük bir savaşta bu şekilde yenik bir ordu kaçınılmaz surette yokedilir. İşte Tuna ile Balkanlar arasındaki bu kısa aralık ile birbirine paralel oluşları, Türkiyenin doğal askerî gücünü oluşturmaktadır. Makedonya-Sırbistan sınırından Karadenize kadar Balkanlar, yani gerçek Balkanlar, Veliki Balkanları, beş geçide sahiptir ve bunlardan ikisi Türkiyedekiler gibi dağ yolu niteliğindedir. Bunlar, Belgrattan Sofya, Filipopol, Edirne üzerinden İstanbula giden ihtimam Geçidi ile Silistre ve Sumla yolu üzerindeki Dobrol Geçididir. Geri kalanların üçünden ikisi yukarda sözü edilmiş olanların arasındadır, ve üçüncüsü de Dobrol ile Karadeniz arasındadır; bunlar, ağırlıklarıyla büyük bir ordu için geçilemez sayılırlar. Daha ufak kıta bölümleri için, örneğin hafif sahra topları için, belki geçit verirler, ama saldıran için ana kıtasıyla hareket ve bağlantı hattı olarak işe yaramazlar.
1828 ve 1829 yıllarında Rus birlikleri, Silistre-Dobral Geçidi-Edirne-Aynacık hattı üzerinden hareket etmişlerdir; bu hat gerçekten Rus sınırından Türk başkentine en kısa ve en dolaysız bağlantıyı sağladığından, kuzeyden gelen, Karadenize tamamen egemen bir donanmayla desteklenen, İstanbula doğru bir zafer yürüyüşü yaparak çabuk sonuç sağlayacak her Rus ordusu için bir Rus ordusu, Tunayı geçtikten sonra, yanları Sumla ve Varna müstahkem mevkileri tarafından tutulmuş bir hattı yararak her [sayfa 153]
iki kaleyi kuşatmak ya da zaptetmek ve oradan Balkanları aşmak zorundadır. 1828 yılında Türkler bu mevkide ana güçlerini ileri sürmüşlerdir, Kulevçada yenilmişler, Varna ve Şumlayı kaybetmişler, Balkanların savunması güçsüz kalmış, ve Ruslar, çok zayıf düşmüş olmakla birlikte, direnişe raslamadan Edirneye varmışlardır, çünkü Türk ordusu tamamen çözülmüştü ve İstanbulun savunması için bir tugay bile elde kalmamıştı. O sırada Türkler büyük bir hata yapmışlardı. Her subay bilir ki, bir dağ silsilesi önüne savunma hattı kurarak ve hatta savunma gücünün bir bölümü ile bile savunulmaz, ve bütün geçitler bu suretle kapatılmaz; bunun yerine, silsilenin arkasında merkezî bir mevzi kurulur, bütün geçitler gözaltında tutulur, ve düşmanın amaçları açık-seçik belli olduktan sonra da onun kolbaşlarına, dağ silsilesinin çeşitli boğazlarından çıkar çıkmaz büyük güçlerle saldırılır. Rus hareket hattına dikey olan Varna ile Şumnu arasındaki güçlü mevzide kesin karşı-saldırıya geçecek yerde, Türkler, şaşırarak bunun yerine Edirne düzlüğünde yığınak halinde olan ve hastalık ile firarlar yüzünden güçten düşmüş kıtalarla düşmanı göğüslemek zorunda kalmışlardır.
Görüyoruz ki Silistre-Edirne hattındaki savunma esnasında kesin sonuçlu bir savaş rizikosunu göze almadan Tunadan geçişin de savunması gerekiyordu, ikinci direniş ise, Sumla ile Varna arasında değil arkasında yapılmalıydı; kesin sonuçlu bir savaş ancak çok büyük zafer olasılıkları karşısında göze alınmalıdır. Bundan sonraki adım, kesin sonuçlu bir çatışmaya gitmeyecek kadar gerekli direnişte bulunan müfrezelerle geçitleri savunarak Balkanlar üzerinden geri çekilmekti. Bu arada Ruslar, kalelerin kuşatması esnasında zayıflayacak, ve daha önceki uygulamalarına uyarak bunları saldırı ile ele geçirmeleri halinde çok büyük kayıplar vereceklerdi; çünkü bugüne kadar yabancı bir yardım görmeden hiçbir zaman düzenli bir kuşatma yapacak durumda olmamış bulunması Rus ordusunun dikkate değer ve tipik bir niteliğini oluşturmuştur. Deneyimli mühendislerin ve topçuların yokluğu, barbar bir ülkede büyük savaş malzemesi ve kuşatma araçları depoları kurmak ya da türü ne olursa olsun uzun mesafeler üzerinden malzeme taşımak olanaksızlığı Rusları müstahkem mevkileri kısa, yoğun, ama çok zaman etkisiz bombardımandan sonra saldırıyla ele geçirmek zorunda bırakmıştır. 1828 ve 1829 yıllarında Avrupa ve Asyadaki Türk kaleleri ile 1831 yılında Varşova da böyle alınmış, ve Suvorov da İsmaili ve Oçakovu114 bu şekilde ele geçirmiştir. Her durumda, Ruslar, Balkan geçitlerine zayıflamış olarak varacak, bu arada da Türkler müfrezelerini her yandan yığmak zamanını kazanmış [sayfa 154] olacaklardı. Balkanları aşmak girişiminde saldırganın, Türk ordusunun bir darbesiyle geri püskürtülememesi halinde kesin sonuçlu savaş Edirne duvarlarının altında verilebilir, ve Türkler burada yenilgiye uğrarlarsa hiç değilse geri kalan bütün şanslarını denemiş olurlardı.
Ancak Edirnede bir Rus saferi varolan koşullar altında çok zayıf bir sonuç sağlardı, İngiliz ve Fransız donanmaları İstanbulun önündeydiler, ve bunların doğrudan gözleri önünde hiçbir Rus generali bu başkente giremezdi. Edirnede durdurulmuş, ve kendisi de tehlikeye düşeceğinden donanmasının desteğine güvenemeyen Ruslar, kısa zamanda hastalık yüzünden binlerce kurban verip, tekrar Balkanlar üzerinden çekilmek zorunda kalırlardı. Bu suretle de zafere karşın hedeflerine varamamış olurlardı. Kuşkusuz, belki de daha elverişli olan başka bir hareket hattı da vardır. Bu hat, Vidinden ve Nikopolisten, Sofya üzerinden Edirneye varan yoldur. Politik düşünceler dışında hiçbir akıllı Rus generalinin aklından bu yolu izlemek geçmez. Rusya, Avusturyaya güvenebildiği, Sırp sınırına bir Rus ordusunu yanaşması ile birlikte Sırbistandaki Rus entrikalarının o ülkede ve gerek Karadağda gerekse Bosna, Makedonya ve Bulgaristandaki çoğu Rus-Slav olan halk arasında başkaldırmalara meydan vermesi olasılığı bulunmadıkça, ve bir Avrupa filosunun varlığı dolayısıyla İstanbulun alınması gibi bir savaş seferinin salt askerî bir sonuç olarak meydana gelmesi sözkonusu olmadıkça, yukarda belirtilmiş olan savaş seferi planı, Rusların iyi bir başarı olasılığı olarak, ve üstelik doğrudan İstanbul üzerine yürüyerek, İngiltere ve Fransayı kararlı savaş hareketlerine itmeden, uygulayabileceği tek plan olur.
Rus ordusunun karşılıklı durumu yüzünden biraz da bu şekilde bir planın gerçekten düzenlenmiş olması olası görünüyor. Sağ kanadı, Eflakın batı sınırına yakın Krayovaya kadar uzatılmış, ve kıtaların yukarı Tuna yönünde genel bir kaydırma yapılmıştır. Bu manevranın tamamen Silistre-Şumnu hareket hattı dışında bulunması dolayısıyla, bunun hedefi, ancak Türkiyedeki Slav ulusal çabaların ve Rum ortodoks mezhebinin merkezi olan Sırbistan ile bağlantı kurmak olabilir. Aşağı Tunada bir savunma mevzii, Sofya yönünde yukarı Tunada bir ilerleme ile birlikte, Avusturyanın desteği ve ulusal bağımsızlık için Türk Slavlarının bir hareketi halinde tamamen güvenli olurdu; ve böyle bir hareket, Rus ordusunun Türkiyenin Slav nüfusunun merkezi üzerine yürümesinden daha elverişli bir şekilde çözümlenemezdi. Böylece çar, bütün çekişmeler sırasında amacına çok daha kolay ve çok daha az kışkırtıcı olarak erişirdi: yani, Moldavya, Eflak ve Sırbistanda bugün olduğu gibi, [sayfa 155]
Türkiyede yaşayan bütün Slavların ayrı prenslikleri durumunda toparlanması. Bulgaristan, Karadağ ve Makedonya, sözde sultanın egemenliği, ama gerçekte çarın korunağı altında bulunması halinde, Avrupa Türkiyesi İstanbul çevresine kapatılmış ve Arnavutluktan asker kaydırılmasından yoksun kalmış olurdu. Bu durum, Rusya için, Edirnede kesin zaferden sonra orduları bir ölü noktaya varmış olacağından, çok daha elverişli bir sonuç olurdu. Bütün görüşlere göre Rusya bu sonucu elde etmeye uğraşmaktadır. Türkiyedeki Slavlara güvenmekte hata edip etmediği daha henüz belli değildir, ve bunların hepsinin Rusyanın aleyhine dönmeleri her halde kimseyi hayrete düşürmemelidir. [sayfa 156]
New-York Daily Tribune
n° 3900, 17 Ekim 1853
Başyazı
KARL MARX
SAVAŞ SORUNU
(PARÇA)
Londra, Cuma, 7 Ekim 1853
The Morning Chronicle, geçen cuma günü dördüncü baskısında sultanın Rusyaya karşı savaş ilan ettiğini bildiren bir telgraf haberi verdi. Pariste yayınlanan dün akşamki Patrie ise, Doğudan alınan haberlerin, The Morning Chronicle tarafından verilen haberi tutmadığını, yarı-resmî bir açıklama ile duyuruyor. Hükümet yanlısı bir başka gazeteye, Constitutionnele göre, Avusturyalı arabulucu de Bruckün ısrarlı girişimleri karşısında, divan geçen ayın 25inde Viyana notasını gözden geçirmek üzere toplandı ve Reşit Paşanın son notasında115 direnmeye karar verdiğini ilan etti. Ertesi gün Büyük Şura toplantıya çağrıldı. Bellibaşlı hükümet üyelerinden, danışmanlardan, paşalardan ve önde gelen din adamlarından oluşan bu 120 kişilik Şûra, Divan tarafından önerilmiş değiştirgeleri kapsamayan bir Viyana notasını imzalamanın sultanın onuruna aykırı ve egemen otoritesini yıkıcı nitelikte oluşu karşısında ve çarın bu değiştirgeleri tümden kabul edilemez ilan etmesi ve Osmanlı imparatorluğunun bağımsızlığını yıkıcı bir düzenlemeye ilişkin isteklerini geri almayı reddedişi nedeniyle, Şûranın sultana, derhal imparatorluğunun korunması ve istilacıyı topraklarından çıkarmak için gerekli önlemleri almasını salık vermekten başka yapabileceği bir şey kalmadığına karar verdi. Resmî savaş ilanı ise henüz hiçbir güvenilir kaynak tarafından doğrulanmadı. Hiç değilse bu kez, Babıâli, Batılı diplomatları gafil [sayfa 157] avladı. Donanmalarını geri çağıramayan, Beşiki Körfezindeki gülünç durumlarını daha fazla sürdüremeyecek olan, çara açıktan meydan okurcasına boğazlardan geçmeyi arzu etmeyen İngiltere ve Fransa hükümetleri, Bayram sırasında İstanbuldaki hıristiyanların karşılaşabileceği tehlikeyi önleme bahanesiyle Babıâlinin Beşiki Körfezindeki gemileri çağırmasını istiyorlardı. Babıâli, herhangi bir tehlike olmadığı ve böyle bir şey olursa hıristiyanları, herhangi bir dış yardım olmaksızın koruyabileceği gerekçesiyle bu isteği reddetti ve fêtesden sonraya kadar gemileri çağırmayı arzu etmediğini bildirdi. Ama, Babıâli, kararsız ve güvenilmez müttefiklerini bir çıkmaza sokup, savaştan yana olduğunu ilan ettiği zaman, birleşik donanmanın öncü gemileri boğazları henüz geçmemişlerdi. Savaşın kendisi ise, üç ay önce, Rus birlikleri Prut nehrini geçtikleri zaman başlamıştı. Hatta, Rus birliklerinin Tuna nehri kıyılarına ulaşmalarıyla, savaşın ilk bölümü sona bile ermişti. Şimdi olabilecek tek değişiklik, savaşın tek yanlı olmaktan çıkmasıdır.
Yalnız Tunus beyi değil, ama Rusyanın entrikalarına dayanamaz hale gelen İran şahı da en iyi birliklerinden 60.000 kişilik bir birliği sultanın emrine verdi. Böylece Türk ordusunun Avrupa, Afrika ve Batı Asyadaki müslüman kuvvetlerin hepsini gerçekten biraraya getirmiş olduğu söylenebilir. Doğuda uzun süreden beri üstünlük savaşımı içinde olan iki dinin Rus ortodoks ve müslüman dinlerinin orduları karşı karşıya gelmiş bulunuyorlar birini toplayan, tek adamın keyfî arzusudur; ötekini toplayan kaderin olayları zorlamasıdır. Karşılıklı imanlarına göre, Rus ortodoks kilisesi ilahî takdir dogmasını reddederken, müslümanlık kadercilik üzerine kuruludur.
Bugün iki toplantı yapılacak, biri Downing Streette, öteki London Tavernde. Biri hükümet tarafından yapılıyor, öteki hükümete karşıt olanlar tarafından. Biri çardan yana, öteki sultandan. Karma hükümetin niyetleri hakkında herhangi bir duraksama varsa, The Times ve Morning Chronicle gazetelerinin başyazılarından, hükümetin savaşı önlemek, görüşmeleri yeniden başlatmak, zaman öldürmek, sultanın ordularını kötürüm etmek ve prensliklerde çan desteklemek için elinden gelen her çabayı harcayacağı sonucunu çıkarabiliriz. The Times kuşkusuz bir otoriteyle, çar barıştan yana olduğunu ilan etti demenin mutluluğunu duyuyor. Çar barış duygularını Olmützde116 kendi ağzıyla dile getirdi. Babıâlinin önerdiği değişiklikleri kabul etmeyecek; ilk Viyana notasında direnecek; ama Viyana Konferansının o notayı, kendi [sayfa 158] Nesselrodunun yorumu ile çatışacak biçimde, bir çeşit yapısını aşar bir anlamda yorumlamasına izin verecek. Batılıların, kendisine bu arada prenslikleri işgal etmek izni vermesi karşılığında, çar, onların kendilerini konferanslarla meşgul etmelerine izin verecek.
The Times, bir barış coşkusu içinde, Rusya ve Avusturya imparatorlarını, Afrikanın içlerindeki iki vahşi kabile önderine benzeterek şu sonuca varıyor. Sözün kısası, çarın siyasal hatalarının sonucu olarak Rusya savaşa girerse, dünya ona karşı sevgi duyar mı? [sayfa 159]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3904, 21 Ekim 1853
KARL MARX
TÜRK BİLDİRİSİ
(PARÇA)
Londra, Salı, 18 Ekim 1853
Sultanın çara karşı açtığı savaşı haklı göstermeyi amaçlayan, 1 Ekim tarihli ve dört büyüklere hitabeden Türk bildirisi, 1853 Mayısından bu yana Avrupayı adeta bir sel gibi basan resmî belgelerden her bakıma üstün bir belge.
Bu belge, sultanın kavgaya yolaçacak herhangi bir neden yaratmadığını belirtiyor. Kutsal yerler sorunu da çözümlendikten sonra, ortada bir bahane dahi kalmamıştı. Rusya tüm antlaşmalara karşıt davranırken, Türkiyenin denemediği uzlaşma yolu kalmadı. Dört büyükler, sultanın, Prens Mençikovun notasını onaylamamasından yanaydı. Bu durumda, onun, Prens Mençikovun notasından farklı olmayan Viyana notasını onaylaması nasıl beklenebilirdi? Viyana Konferansını açıklayıcı mektuplar, koşullan değiştiremezdi. Kaynarca Antlaşmasının açık ve kesin maddesi bile Rusya tarafından başka anlama yorulabildikten sonra, dinsel koruyuculuk konusundaki iddiaları için somut bahaneler yaratmasına elverecek muğlak ve açık olmayan maddeleri Rusyanın eline vermek tehlikeli olmaz mıydı? Bundan başka Nesselrodun daha sonra yaptığı açıklamalar, sultanın önerdiği değişikliklerin ne kadar haklı olduğunu göstermiştir. Prensliklerin işgali, ilk bakışta görüldüğü gibi, bir casus belli idi, Babıâli de şimdi, bu hareketi casus belli saymaya karar vermişti. Bu karar çerçevesinde Prens Gorçakov, Tuna Prensliklerini boşaltmaya [sayfa 160] çağrılmıştı. Bu konudaki bildirimin eline varışından başlayarak onbeş gün içinde olumsuz yanıt verirse, Ömer Paşa çatışmaya girişecekti, Rus temsilcileri, Osmanlı devletinden ayrılacak, iki ülke arasındaki ticaret ilişkileri kesilecekti. Bununla birlikte Rus ticaret gemilerine herhangi bir ambargo konmayacak, ama kendilerine Türk limanlarından çıkmaları emredilecekti. Boğazlar dost devletlerin ticaret filolarına açık olacaktı.
Sultanın bildiriminin özü işte bu.
Türkiyenin ültimatomu Prens Gorçakova bu ayın 9unda bildirildi. Bu durumda prensliklerin boşaltılması için verilen süre, bu ayın 25ide sona eriyor. Ancak çarpışmaya girişme tehdidi, sözcüğün ifade ettiği anlamda alınamaz, çünkü Ömer Paşanın, Ruslara saldırma düşüncesiyle kuvvetli mevzilerini bırakmayacağı kesindir.
Dünkü The Morning Herald gazetesinde, Rus ordusunun Batıya yönelik hareketi ve bu hareketin ortaya koyduğu üzere, Rusyanın Avusturya ile gizli bir anlaşma içinde bulunduğuna ilişkin gözlemlerinin doğrulandığını göreceksiniz.
Asyanın, eski, küçük hileler ve aldatma düzenine sadık olan Rusya, ne yazık ki, Babıâlinin savaş ilan ettiğini tam öğrendiği sırada, çarın arabulucu devletler tarafından önerilen koşulları tümden kabul ettiğini bildirmek üzere alelacele Viyanaya bir ulak göndermiş olduğu söylentilerini yaymak suretiyle, şimdi, Batının safdilliğine oynuyor. Doğaldır ki, bu durumda, Rusların Tanrısı, vermiş olduğu bütün ödünleri geri almış ve artık hiçbir yol kalmadı, Yalnızca savaş sonuna kadar savaş (guerre à outrance) diye haykırmıştır. Böylece, öyle görünüyor ki, çar, sultan tarafından savaşa zorlanmıştır.
Avusturyalı arabulucu de Bruckün, siyasal göçmenlerden bir yabancı askerler lejyonu kurmayı düşünüp düşünmediğini Babıâliden sorduğu bildiriliyor. Reşit Paşa, Babıâliye sürekli bu konuda öneriler gelmesine karşın, henüz bir karara varmadığını söylemiş, ancak müttefiklerinin kendisini terketmeleri durumunda, Türkiyenin, uygun bir savunmanın gerektireceği her yola başvurmakta ve Avrupanın birçok ülkesine dağılmış siyasal göçmenlerin hizmetini kabul etmekte tamamen haklı olduğuna inandığını belirtmiştir.
Constitutionnelde şu satırları okuyoruz:
Fransa ve İngilterenin Babıâliye yardım etmesi için şu anda Paris ve Londrada resmen istekte bulunulduğunu gösteren kanıtlar var. [sayfa 161]
Gazetelerde, Avusturya imparatorunun, ordusunu 100.000 kişi azalttığına ilişkin haberler var. Gerçi izin verilmiştir, her an geri çağrılabilirler. Bir yandan malî baskılar, bir yandan da ödünç verebilecek olanları böylece avlama düşüncesi, Viyana hükümetini bu adımı atmaya yöneltmiştir. [sayfa 162]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3912, 31 Ekim 1853
KARL MARX
KUZEY DEVLETLERİ
(PARÇA)
Londra, Cuma, 21 Ekim 1853
Avusturyanın orduda azaltma yapma kararının, yalnızca ödünç para verecek olanları tuzağa düşürme amacını güttüğünü son mektubumda belirtmiştim. Ödünç alma olasılıklarının tümden ortadan kalkması karşısında hükümet hiçbir zaman borç almayı düşünmediğini söylüyor şimdi, yeniden para basma yolunu tuttular. Bu durumda, orduda azaltma yapılmasına ilişkin imparatorluk buyrultusunun yürürlüğe konması için hiçbir düzenleme yapılmadığını da öğreniyoruz.
The Morning Postun Paris muhabiri, Rus imparatorunun Olmütz ile Berline yaptığı son gezilerdeki girişimlerini şöyle haber veriyor:
Çarın esas amacı, Kuzey devletleri arasında yeni bir ittifak kurmaktı.
Rusların Şamil karşısında başarı kazandığı haberlerine gelince, Parise ulaşan mektuplar, bu haberlerin uydurma olduğunu gösteriyor. Bu mektuplara göre, mayıs ayından, yani Mendohda zaferi Şamilin kazanmasından ve Rusların Malkaya karşı giriştikleri hareketin püskürtülmesinden bu yana, sözkonusu haberlerde anlatıldığı gibi bir çarpışma olmamıştır.
Bizim karışmamız için siyasal yakınlıktan başka hiçbir neden olmasa bile, Polonyalılar ya da Macarlar yanında Rusyayla savaşılmasının, halk gözünde benimsenir bir şey olduğunu kabul [sayfa 163] ederiz. ... Ama Türkiye uğruna savaş öyle bir şey ki, en güçlü gerekçe bile bize gerçek bir haz vermez.
The Times gazetesi 12 Ekimde böyle yazmıştı. Bir hafta sonra aynı gazete şunları yazdı.
Britanya ve Rusya orduları arasındaki ilk çatışma, tüm Avrupa kıtasında devrimin ilk işareti olabilir. Biz, böyle bir düşüncenin demokrat olmaktan başka her şey olan bizim aristokrat, plütokrat, timokrat, despot yöneticilerimizin aklından geçmemiş olduğunu ve buna itiraz edilebileceğini sanmıyoruz. ... Biz, Türkiyenin, gerçekte bağımsız olan belli bazı topraklar üzerinde yalnızca ad olarak var olan egemenliğini savunmak üzere Rusyayla bile bile savaşa gireceğiz. Çünkü böyle yapmak suretiyle Avusturya imparatorluğumda bir ayaklanmayı tahrik etmiş olacağız.
Bir gün İngiltere Rusyayla savaşmıyor, çünkü böyle yaparsa, Polonyalılar ile Macarları savunmak yerine, Türkleri savunmuş olur. Ertesi gün savaşıyor, çünkü Türkiyenin yanında herhangi bir savaş, aynı zamanda Polanyalılarla Macarlar adına da girişilmiş bir savaştır.
Viyanada yayınlanan Presse, sultanın, Abdülkadirden, Rusya ile savaş halinde komutanlığı kabul etmesini istediğini yazıyor. Görüşmeler Şeyhülislam tarafından yürütülmüştür. Emir, önceden Bonapartea danışılması koşuluyla Türkiyenin hizmetine girmeyi arzu ettiğini söylemiştir. Onun yazgısı olan komutanlık, Asya ordusunun komutanlığıdır. [sayfa 164]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3917, 5 Kasım 1853
FRİEDRİCH ENGELS
Türkiyedeki savaş alanında, son zamanlarda, sözkonusu tarafların durumlarını ve planlarını daha açık şekilde belirleyen birkaç anlamlı askerî harekat meydana geldi. Saldırgan taraf olmaları ve bu yüzden de girişimlerde bulunan gözüyle bakılmaları gereken oldukları için ilk ele aldığımız Ruslar, harekat hatlarını Batıya doğru daha da uzatmışlardır. Tugaylar arka arkaya Tunanın yukarısındaki Vidin yönünde yola çıkarılmıştır; ve şimdi denilebilir ki, Rus ordusunun cephesi, Vidin karşısındaki Kalafattan Hirsova karşısındaki Oraşa kadar uzanmakta ve gerek İstanbula, gerek Sırbistana ve Makedonyaya giden yolu tehdit etmektedir. Kalafat üzerine ilk harekat, Türkiyedeki Slav ve Rum halklarının merkezleri yönünde bir Rus oyalama saldırısının kesinlikle anlaşılması için yeterliydi. Dolayısıyla aynı zamanda anlaşılmaktadır ki, doğrudan İstanbula giden yol üzerindeki savaş seferi planı, savunma hareketinden ve yalnızca gösterişten ibaret olup Sofyaya giden yol üzerindeki ve Sırbistandaki ve Makedonyadakiler ise enerjik saldırı harekatını öngörmektedir. Ancak, bu harekatın yapıldığı sırada Türkler daha henüz savaş ilan etmemişlerdi. Bu savaş ilanı bu arada yapılmış ve çarı o kadar kızdırmıştır ki, kıtalarına daha önce beklenmemekte olan çok daha enerjik bir hız vereceği anlaşılmaktadır. Prens Paskeviç yalnızca Rus kıtaları komutanı [sayfa 165] tayin edilmekle kalmadı, kendisinin, aynı zamanda, muhafızlarla süvariye ilaveten Rus kıtaları içinde en iyileri sayılan Polonyadaki ordudan da 40.000 kişiyi beraberinde getireceği anlaşıldı. Bu gibi takviyeler, Rus silahlarına üstünlük sağlayacak, gerek yukarı, gerek aşağı Tunadaki saldırı hareketlerini yerinde kılacak, ve aynı zamanda, Türkiyeyi desteklemek üzere gönderilecekleri söylentisinin bulunduğu Fransız ve İngiliz kıtalarına bir karşı-ağırlık oluşturacaktır. Her ne olursa olsun, bu Rus takviyeleri, bu yıl içinde, harekata geçebilecek zamanda, Tunaya varamazlar. Dubno, Çotin ve Jassy üzerinden Varşovadan Bükreşe kadarki uzaklık 800 mil kadardır, ve bir ordunun günde 8-10 milden fazla yol alamayacağı bir bölgeden geçmektedir. Bu nedenle, bu taze güçlerin yerlerini almaları üç ay ya da ocak ayı başına kadar sürecektir; ve mevsimi de gözönünde bulundurursak, bunun daha da uzan süreceği olasıdır. Bu yüzden, bu kıtaların ilkyaz kampanyası başına kadar tamamen geri planda kalmaları gerekecektir.
TÜRKİYEDEKİ ORDULARIN HAREKATI
Şimdiye kadar prensliklerde bulunan Rus kıtaları 130.000-150.000 kişi olarak tahmin edilmiştir. Hastalık ve firar yüzünden 20.000-30.000 kişi kaybetmiş olduğunu kabul edersek gene de sayı bakımından Türklere üstündürler. Rus kıtalarının gerçek gücü hakkında, Türkiyeye girmiş olan tümen ve tugay sayısından çıkartabildiğimize göre bundan fazla bilgimiz olmamasına karşılık, hükümetleri tarafından oraya gönderilmiş İngiliz, Fransız ve Piemontelu subayların raporlarından, Tunadaki Türk kıtalarının sayısını çok iyi biliyoruz. Mısırdan gelen askerlerin varışından sonra, biliyoruz ki, bütün raporlar Ömer Paşa emrindeki faal Türk ordusunun 110.000 savaşçıdan fazla olmadığı ve bunların 80.000inin düzenli asker olduğu konusunda birleşmektedir. Arkalarında 80.000 rediften oluşan bir ihtiyat ordu Edirne civarında bulundurulmaktadır, ama bu ihtiyat gücün durumu hakkında kesin bilgimiz yoktur. Bu nedenle, ilk silahın patladığı gün Ömer Paşanın emrindeki ordu, sayı bakımından düşmanınkinden daha zayıf olduğu, ve kendisini yenilgiden ancak düşmanın büyük hataları ya da kendisinin olağanüstü komuta hünerinin kurtarabileceği bir gerçektir.
Türklerin savunma hazırlıkları ve durumları hakkında da aynı derecede iyi bilgi sahibiyiz. Üç hat tahkim edilmiştir: Düşmanın nehri geçmesini önlemek için birincisi Tunada; ikincisi Varnadan Şumnuya kadar uzanan; üçüncüsü de ikincinin birkaç mil gerisinde ve Balkan geçitlerini koruyan kalenin bulunduğu Kamçik nehrinde. Yabancı subaylar bu tahkimatın aşılmaz ve her türlü düşman saldırısını karşılamak için yeterli olduğu kanısındadır. Bu [sayfa 166] raporu vermiş olan subayların sahra tahkimatı hakkındaki yüksek hünerlerine ve yargılarına karşı saygı duymakla birlikte, bu gibi fikirlerin büyük bir ihtiyatla karşılanması gerektiğini belirtmek isteriz. Alınamaz sanılan ve birkaç şarapnel mermisinden sonra ilk saldırıda düşmüş olan nice tahkimat gördük, ve tesis edilmiş en ünlü müstahkem mevki olan Torres Vedras hattının,117 pasif dayanma gücü yüzünden değil, Wellingtonun burayı savunmak için elinde 100.000 asker bulunmasına karşılık, Massenanın saldın için ancak 30.000 askeri bulunduğundan dolayı güçlü olduğunu bilmeyen yoktur! Tek ve müstakil sahra tahkimatı, örneğin dağ geçitlerinde bulunanlar, çok zaman iyi hizmet görmüşlerdir, ama yeni çağda, yetenekli bir generalin komutasındaki üstün hiçbir ordu hiçbir zaman olağan bir harekette sahra tahkimatının sağladığı direnç dolayısıyla yenilmemiştir. Ayrıca, sahra tahkimatının savunma türü ve şekli, sonucu etkileyen bir önem içerir; az disiplinli kıtalar ya da disiplinsiz askerler, üstlerine bir şarapnel yağmuru düştüğünde siper arkasında pek bir işe yaramazlar.
Şimdi, Türkler tarafından tahkim edilmiş üç savunma hattına bir gözatalım. Bunların birincisi Tunadır. Tuna hattının tahkimi ancak böyle bir hat üzerinde yapılan siperlerin Rusların nehri geçmesini önlemek için yapıldığı anlamına gelir; Orsovadan ağzına kadar Tuna 600 mil kadar uzunluktadır; böyle bir hattı etkili surette tahkim etmek ve tahkimata asker yerleştirmek için, Türk generalinin komutasında bulunan askerin altı katı gerekir ve elinde bu kadar asker olsa bile, bunları bu amaç için kullanmakla, komutan en büyük hatayı işlemiş olur. Bundan şu sonuca varıyoruz ki, ilk tahkim hattı Rusçuk ile Hirsova arasındaki siperlerle sınırlıdır, ve bunlar nehir geçişini önler gibi görünürse de, etkili olarak önleyemez.
Şumnudan Varnaya uzanan ikinci mevzi, 1829 yılında Türk-lerin ezildiği aynı mevzidir, ve orada kesin sonuçlu bir savaşa girişecek olurlarsa mutlaka yeniden yokedilirler. Mevzi, seçkin savunma niteliklerine sahip görünüyor, ve munzam işler yapılarak daha da güçlendirilebilir. Varna ve Şumnunun arkasındaki Kamçik mevzii daha da güçlü görünüyor, ve ayrıca bu mevzinin kuşatılması için, düşmanı, geride kuvvet bırakmaya zorlama üstünlüğü de var. Ama gene de her ikisinde de daha zayıf ordunun bütün avantajlarını ortadan kaldıran bir sakınca vardır, o da arkalarında geri çekilmek için ancak bir tek dar geçidin bulunmasıdır, ve burada savaşı kabul etmek duyulmamış bir hata olur, çünkü bu takdirde, Waterlooda İngilizlerin yaptığı gibi kritik anda bir müttefik ordunun, [sayfa 167]
saldıran düşmanın yan tarafına hücum edeceği muhakkaktır.118
Ömer Paşanın bu tahkimatı ne şekilde kullanacağı konusunda bir yargıya varmak olanağına sahip değiliz. Savaştaki rolünün esas olarak savunma olduğunu kesinlikle bildiğinden kuşku yok; ve bu yüzden de elindeki bütün araçlarla savunma mevkiini güçlendirmekte tamamen haklıdır. Bu tahkimat ile, Rusları, İstanbul için doğrudan bir tehdit yaratacak olan bu noktada Tunayı geçmekten vazgeçirmek mi, yoksa burada kesin sonuçlu bir savaşı kabul etmek mi niyetinde olduğunu bilmiyoruz. Söylendiğine göre, Rusların gene de Şumnu yönünde Tunayı geçmeleri halinde, ana güçlerinin önüne saldırıp destekleri yetişmeden önce, onları yenecek biçimde ordusunu düzenlemiştir. Bu takdirde, hareketin başarısızlığı halinde, ikinci müstahkem mevki, güvenli bir geri çekilmeyi mümkün kılar. Ama gerçekte, her üç savunma hattında da, büyük bir savunma savaşı hata olur; çünkü Ruslar ya da bütün savaş güçlerini bir saldırı için yoğunlaştıracaklar, ve bu takdirde Osman Paşanın pek şansı kalmayacak, ya da güçlerini bölüştürecekler, ve Osman Paşa da Rus kollarına saldırmak için tahkimli hatları terketmek zorunda kalacaktır. Bu tahkimatın savaşın çağdaş gereklerine uyan en iyi ve hatta tek kullanım şekli, Rus kollarının Tunayı geçişleri anında bunları ayrı ayrı kollara karşı saldırı hareketleri için geçici destek noktaları olarak kullanmaktır; bu esnada Rus ilerlemesini herbir hattaki çok ya da az inatçı bir savunma ile durdurabilir, ve üçüncü hat vasıtasıyla da, olağan bir çatışmaya meydan vermeyecek bir süre için en önemli Balkan geçitlerini elinde tutabilirdi. Aynı zamanda şu husus da açıklanmalı ki, bu tahkimatın savaşsız teslimi, her ordunun ve özellikle Türk ordusunun moralini azamî surette bozacaktır; çünkü tahkimat ve siperler arkasında kendisini koruyamazsa, açık sahrada Rusları nasıl yenecektir? Basit asker her zaman bu şekilde düşünür, özellikle az disiplinli ise. Demek ki, bu tahkimat gerçekten onlara verilen öneme sahip iseler, bunları Ruslardan çok Türklerin kendileri için tehlikeli saymamız gerekir.
Ama Ruslar da Eflakta kendilerine siperler hazırlamadılar mı? Kuşkusuz hazırladılar, ama onların durumu farklıdır. Onlar saldıran taraftır; onların tahkimatı, başarısızlık halinde geri çekilmeyi korumaya ve takibi durdurmaya yarayacaktır. Bundan başka, geri çekilme hattıyla temasta bulunan ve savunma hatları oluşturan birbiri arkasına dizili dört nehirleri de vardır. Bu hatlar, Tuna, Arşiş, Buseo ve Seret nehirleridir. Bu durum, dışa bükülmüş tahkimat için ideal bir olanaktır; bunlar geri çekilmede bir Avrupa ordusu için engel teşkil etmezler, ama hünerli bir arazi tahkimiyle [sayfa 168]
takibe karşı ciddî engeller oluştururlar; ve bundan başka, burada amaç, bir tek geri çekilme hattıyla genel bir savaşa girişmek değildir. Bilebildiğimize göre, Rus tahkimatı, kesinlikle Avrupalı savaş sistemine uygun olmasına karşılık, Türklerinkinde Asyalı nitelik egemendir. Aynı düşüncesiz nitelik, Türklerin genel durumunda da belirleyici öğedir, İstanbulu savunuyorlar ve en yakın yaklaşma yolu üzerinde konum alıyorlar; Ruslar ise, ilk saldırılarını bu kente yöneltir gibi yapmayıp, Türk egemenliğinin özellikle duyarlı olduğu ve Rus ordusunu gene de en kısa yoldan başkente götürecek olan yarımadanın merkezi bölümüne yöneltirler.
Ama unutmamamız gereken bir durum vardır. Rus ordusu, hareketlerinde daima ağır ve ihtiyatlıdır ve her zaman öyle olmuştur. Çok büyük bir olasılıkla, kışın hiçbir girişimde bulunmayacaktır. Bu ya da şu Tuna adasını taraflardan birinin ele geçirmesi için birkaç çatışma olabilir. Ama çar son derece olağanüstü bir faaliyet emri vermediği takdirde ki böylesi bile generallerinin pasif bilgiçlik taslamaları yüzünden büyük bir olasılıkla sonuçsuz kalacaktır ilkyazın başlangıcından önce kesin bir manevra olasılığı çok azdır. Tuna geçilebilir, ama Balkanlar aşılamaz, ve bu ikisi arasında Rusların durumu çok tehlikeli olur.
Bu arada Türkler donanmalarını Varnaya yolladılar. Donan-maya komuta eden İngiliz Amiral Sladein keyfi yerinde görünüyor. Ama bu hareket de, çok tehlikelidir. Gerçekten Rus filosu Türklere kıyasla ve sayılan hariç zayıf görünüyor; ama Rusların her Türk savaş gemisine karşılık iki savaş gemisine, ve her Türk topuna karşılık iki topa sahip oldukları sürece, Türkler, sahil bataryaları menzili dışında hiçbir harekete cesaret edemezler. Ve böyle bir durumda, donanma, Boğaziçinde çok daha güvenli ve iyi yatabilir, ve Ruslar, burada, onları ablukaya almaya pek girişemezler. Türk donanması bir kez Varnaya gitti mi bütün hareket özgürlüğünü korumuş olur, ve Trabzona, Kafkas sahiline, ya da Rus donanmasının tek tek müfrezelerine karşı kullanılabilir.
Bu nedenle, Rusların her bakımdan Türklere üstün olduklarını ister istemez kabul etmek zorundayız. Gerçekten yetenekli bir komutan olan Ömer Paşanın, kişisel niteliklerini terazinin kefesine koyarak basan sağlayıp sağlayamayacağı görülecektir. Yavaş bir insan olmasına karşın, ihtiyar Paskeviç deneyimli bir generaldir ve kolayca oyuna gelmeyecektir. [sayfa 169]
Yaklaşık olarak 21 Ekim 1853te yazılmıştır.
New-York Daily Tribune,
n° 3919, 8 Kasım 1853
Başyazı
KARL MARX
SAVAŞ
(PARÇA)
Londra, Salı, 1 Kasım 1853
Viyanadan Londra ve Parise çekilen telgraflarda, 1 Kasım tarihine kadar çarpışmalar başlamamışsa, düşmanca girişimlerde bulunulmasının durdurulmasına ilişkin, dört devletin ricası üzerine, Babıâlinin bir buyrultu yayınladığı bildirilirken, İzakçının,119 topa tutulduğu haberi henüz Londraya ulaşmamıştı. İzakçıda karşılıklı top ateşi açılması, savaş başlamıştır şeklinde görülecek mi, görülemeyecek mi? Şimdi Senet Borsasını ve basını karıştıran soru bu. Bana sorarsanız, mütarekenin süresi bugün bittiğine göre, bu soru pek önem taşımıyor.
Türk ordusunun Vidin ve Macinde, yani Bulgaristanın kuzeybatı ve kuzey-doğu sınırlarında Tunayı geçtiği söylentileri dolaşıyor. Bu söylentilere ilişkin haberin doğruluğu, epey su götürür. Pariste yayınlanan Pressein bugünkü sayısına göre, 15 ya da 16 Ekim tarihinde Seraskerlikte120 yapılan bir askerî kurul toplantısında, Prens Gorçakovun, prenslikleri boşaltmayı reddettiği haberi resmen alınır alınmaz, askerî girişimlerin Asyada iki noktada, biri Karadenizde Poti kalesine karşı, ikincisi Gürcistan sınırında başlatılması kararlaştırılmıştır. Aynı gazete, İstanbula yeni atanan Fransa Elçisi General Barraguay dHilliersin, bir kısım topçu ve génie subaylarının eşliğinde yola çıktığını haber veriyor. Barraguay kötü bir general, iyi bir entrikacı olarak bilinir. Size ünlü [sayfa 170] Rue de Poitiers kulübündeki121 yolsuzluklarını anımsatırım.
Rusların Avrupaya karşı savaşında karşılıklı olarak ilk top ateşi açılırken, sanayi bölgelerinde sermayenin emeğe karşı yürüttüğü savaşta da ilk kan döküldü. [...]
İkiyüzlü, süslü-püslü konuşan, şaşı gözlü Manchesterli dalavereciler, Edinburghda, çarla, barıştan yana konuşurken,122 Manches-terde kendi ülkelerinin yurttaşlarıyla çarpıştılar. Bir yandan Rusya ile Avrupa arasında hakemlik öğüdü verirken, bir yandan kendi yurttaşlarından gelen, hakeme başvurulması dileklerini, onları küçümseyici bir edayla reddediyorlardı. Prestonlu işçiler, düzenledikleri bir açık hava toplantısında, halen askıda bulunan anlaşmazlığı dostça bir çözüme bağlamak üzere, fabrika işçileriyle sanayiciler arasında bir toplantı düzenlemesi için, fabrika işçileri temsilciler kurulunun belediye başkanına başvurmasına karar verdiler. Ama efendiler hakem istemiyor. Amaçları, dileklerini zorla kabul ettirmek. Avrupada mücadelenin sürüp gittiği şu sırada, bu Rus propagandacılar, orduda azaltma yapılması için feryat ederken, bir yandan da içsavaş ordusunu, Lancashire ve Yorkshire polis gücünü artırıyorlar, işçilere, The Peoples Paper ile birlikte şunu söyleyebiliriz:
Eğer Lancashiredeki fabrikaları kapatırlarsa, Yorkshiree tem-silciler yollayın ve West Ridingdeki fabrikalar kapatılırsa, Notting-hamla Derbyye, Birminghamla Leicestere, Bristolla Norwiche, Glasgowla Kiddeminstere, Edinburghla Ipswiche başvurun. Baş-vurularınızı daha genişletin, daha ilerletin ve her kentte, her iş kolunda, kendi sınıfınızı biraraya getirin, işverenler tüm kendi düzenlerini size karşı bir safta birleştirirlerse, siz de tüm kendi sınıfınızı onların karşısında bir safta birleştirin. Geniş bir sınıf mücadelesine girişiceklerse, bırakın girişsinler, bu müthiş denemeyi gözlüyoruz.123 [...]
Avrupa kıtasının mısır ihracını yasaklaması ya da yasaklama tehdidi üzerine, zahire tüccarları, ellerindeki zahireyi İngilterede depolamayı uygun gördüler. Bu zahire, ancak İngilteredeki fiyatlar, Avrupadakinden daha yüksek bir düzeye çıktıktan sonra piyasaya çıkarılacak. Bunun yanısıra, 1847nin tersine, Rus-Türk savaşı nedeniyle tahıl açığının 2.438.139 quarter, un açığının ise 43.727 cwt. miktarına ulaşması olası görülüyor. 30 Kasım tarihinden sonra Mısırdan ihracat da yasaklanacak. Tahıl yasalarını yürürlükten kaldırmadan önce, iyi hasat mevsimlerinde biriktirilmiş yabancı tahıl stokları gerek görülen mevsimlerde İngilterenin [sayfa 171] emrindeyken, şimdi bu yıl ülke, başka ulusların alışılagelen yıllık tahıl fazlasını gözlemek durumunda bulunuyor.
The Weekly Times,124 durumu, kendi görüş açısından, şöyle özetliyor:
Bir quarter ekmek bir şilin yarım yüzyıldan bu yana yılın bu mevsiminde, hava olmadık biçimde kötü çalışan sınıflar grev çılgınlığı içinde aramızda bir kez daha Asya kolerası kol geziyor ve savaş iptilasına tutulmuş bulunuyoruz, İngilterenin karşı karşıya bulunduğu uğursuzlukların dörtbaşı mamur olması için gereksindiğimiz tek şey, savaş, vergiler ve açlıktır. [sayfa 172]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3925, 15 Kasım 1853
FRİEDRİCH ENGELS
KUTSAL SAVAŞ
Türkler için ölüm-kalım savaşı, Ruslar için geleneksel ihtirasın savaşı, her iki tarafın dinsel bağnazlığının savaşı, sonunda, Tuna-da başladı. Beklendiği gibi, silahlı saldırıyı ilk Ömer Paşa başlattı; istilacının Osmanlı topraklarından zorla çıkarılması yönünde bazı gösterilerde bulunmak, onun görevi gereğiydi; ama Tuna nehrinin karşı yakasına, Viyanadan gelen söylentilerde öne sürüldüğü gibi, 30.000 ila 50.000 arasında asker geçirip geçirmediği henüz kesin değil. Böyle yaptıysa ölümcül bir acemilik göstermiştir demek için nedenler var. Bıraktığı kıyıda, geniş savunma olanakları, iyi bir mevzii vardır; ulaşmaya çalıştığı kıyıda ise saldırı gücü daha düşüktür ve bir felaket halinde çekilme olanağı yoktur. Bu nedenle, karşı kıyıya geçtiği haberi, daha olumlu bilgiler elde edilinceye dek, kuşkuyla karşılanmalıdır.
Avrupadaki savaşım Türkler için elverişsiz koşullar altında başlamışsa da, Asyada durum tersinedir. Orada, Rusyanın ve Türki-yenin sınır toprakları, askerî açıdan, oldukça farklı iki harekat bölgesine ayrılır. Bu bölgede yüksek sırtlar, daha doğrusu yüksek tepeler silsilesi Kafkasyayla Orta Ermenistan yaylalarını birleştirmekte, Karadenize doğru uzanan akarsuları, Hazar denizine giden Araş nehriyle Iran Körfezine giden Fırat nehrinden ayırmaktadır; eskiden Pontusu Ermenistandan ayıran bu dağ silsilesi, şimdi savaşın verileceği iki farklı bölgeyi birbirinden ayırmaktadır. Sarp ve genellikle çorak olan bu dağlık bölgeyi aşan yol çok azdır [sayfa 173]
iki esas yol, Trabzon ve Batumdan Erzuruma ulaşan yollardır. Bu duruma göre, askerî amaçlar için, sözkonusu tepeler, hemen hemen aşılamaz sayılabilir. Bu durum her iki tarafı, kendi bölgesinde, birbirinden aşağı yukarı bağımsız girişimde bulunan kuvvetlere sahip olmaya zorlamaktadır.
Karadeniz kıyısındaki toprak, birçok nehirle ve dağdan inen sellerle, savunma yönünden birçok askerî mevzi yaratmaktadır. Hem Ruslar, hem Türkler, önemli noktalardaki mevzileri takviye etmişlerdir. Bu bölüklere ayrılmış toprakta (ova gibi bir arazi oluşumuna olanak veren tek nehir vadisi Rion vadisidir), üstün kuvvetlere karşı bir savunma savaşı başarıyla yürütülebilir (çünkü dağ nedeniyle, mevzilerden pek azı karadan çevrilebilir). Ama bunun tek koşulu, denizden donanmanın desteği olmamasıdır. Kara ordusu cepheden temas kurarken ilerleyen ve gerekirse, düşmanın kanatlarında karaya asker çıkaran bir filo, bütün kuvvetli mevzileri tek tek ele geçirebilir ve sınırın her iki yakasında da pek fazla olmayan tahkim edilmiş mevzileri yıkmasa bile etkisiz duruma getirebilir. Karadenizin bu kıyı parçası, denizin efendisi kimse, onun denetiminde olacaktır. Başka bir deyişle, müttefik donanması Türklerle yakından işbirliği yapmadığı takdirde, bu toprak parçası, büyük bir olasılıkla Ruslara ait olacaktır.
İçerdeki topraklar, dağların iç kesimi, Fıratın, Arasın ve Kura nehrinin çıktığı toprakları kapsamaktadır. Sınırın bir yanında Türk Ermenistanı, bir yanında Rus Gürcistanı yer almaktadır. Bu bölge de çok dağlıktır ve genel olarak orduların geçmesine elverişli değildir. Türk tarafından Erzurumun, Rus tarafından Tiflisin, iki harekat üssü olacağı söylenebilir. Bu üslerden birinin ya da ötekinin yitirilmesi, çevre toprakların kaçınılmaz olarak elden gitmesine yolaçabilir. 1829 Asya harekatından sonuca götüren şey de Rusların Erzuruma saldırısı olmuştu.
Ne var ki, taraflardan birinin harekat üssü, ötekinin harekat amacı olacaktır. Bu nedenle, Tiflis ile Erzurumu birbirine bağlayan yollar, her iki taraf için harekat hattıdır. Bu bölgede üç yol bulunuyor: Birisi yukarı Kura ile Ahıska arasındaki yol, ikincisi yukarı Araş ile Erivan arasındaki yol, üçüncüsü de bunların ortasında Karstan geçen yol. Bütün bu yollar her iki tarafta da müstahkem kasabalar ve mevzilerle korunuyor ve Türkler ya da Ruslar tarafından seçilmeye en elverişli olanın hangisi olduğunu, Kafkasyanın asil bölgelerine en kestirmeden götürecek yol olduğunu söylemek yeter sanıyorum. Ama Türklerin bu ilerleyişi, Batumda Çoruh vadisi yoluyla Oltu üzerinden Erzuruma yürüyecek bir Rus birliği tarafından geriden çevirmeye alınabilir. Batumdan gelen [sayfa 174] yol, Tiflisten gelen yolla, Erzuruma 15 mil kala birleşmektedir. Bu durumda sözü edilen bu yoldan gelen bir Rus birliğinin, Türklerin ikmal hattını kesmesi ve yeterince kuvvetliyse, Erzurumu bile ele geçirmesi mümkün olabilir. Erzurumun müstahkem mevkileri, ancak basit niteliktedir, ciddi bir direnç gösterme gücünde değildir.
Bu durumda Asyada, tepelerin her iki yakasındaki savaşta kilit rol Batumdadır. Bu nokta ve onun yanısıra ticarî önemini dikkate alınca, çarın öteden beri burayı neden elde tutmak için çaba harcadığı daha iyi anlaşılıyor. Bununla bitmiyor. Batum, bütün Asya Türkiyesindeki savaş için kilit noktasıdır, çünkü kıyıdan içeriye doğru geçit veren tek yolu Erzuruma kadar bütün Türk mevzilerini arkadan çeviren yolu denetim altında tutmaktadır. Ve Karadenizde hangi filo ötekini kendi limanına geri püskürtürse, o filo, Batuma komuta edecektir.
Ruslar bu mevkinin önemini çok iyi biliyorlar. Gerek karadan, gerek denizden Kafkasya kıyılarına takviye birlikleri göndermiş bulunuyorlar. Kısa süre önce, Türklerin, Avrupada zayıf olsalar da, Asyada kesin bir üstünlüğü elde tuttuklarına inanılıyordu. Asya ordusuna komuta eden Abdi Paşanın 60.000, 80.000, hatta 120.000 kişi topladığı söyleniyordu. Bedevi, Kürt ve öteki savaşçı başıbozukların, her gün akın akın Abdi Paşanın bayrağı altında toplandıkları haber veriliyordu. Kafkasya asileri için elde bol bol silah ve cephane bulunduğu, savaş ilan edilir edilmez, Rusyadaki bu direnç merkezlerinin orta yerine doğru yürüyüşe geçileceği söylenmekteydi. Ne var ki, Abdi Paşanın düzenli askerlerinin belki de 30.000den fazla olamayacağı ve Kafkasyaya ulaşmadan önce yalnız bu kuvvetiyle, inatçı bir direnç gösteren Rus taburlarıyla karşılaşmasının gerekeceği de söylenebilir. Abdi Paşanın Bedevi ve Kürt süvarileri, Rusları, bazı birliklerini ayırmaya ve böylece ana gövdenin zayıflamasına zorlayarak, dağ savaşında çok değerli olabilir. Bu süvariler, Rus topraklarındaki Gürcü köyleriyle göçmen köylerine büyük zarar verebilirler ve hatta Kafkasya dağlılarıyla gizli bir haberleşme düzeni de kurabilirler. Ne var ki, Abdi Paşanın düzenli birlikleri, Batumdan Erzuruma gelen yolu kapatma gücünü gösteremezse ve Rusların getirebileceği faal ordu gücünü yenemezse, başıbozukların, başarısı kısa ömürlü olacaktır. Zamanımızda, güçlü, düzenli bir orduya karşı girişilen ayaklanma ya da başıbozuk hareketin gelişebilmesi, düzenli ordunun desteğini gerektiriyor. Bu sınırda Türklerin durumu, Wellingtonın İspanyadaki durumuna benziyor. Düzenli savaşta ve o savaşı yürütecek araçlarda üstün olan bir orduya karşı, İngiliz generalinin yaptığını [sayfa 175]
Abdi Paşanın yapıp yapamayacağını ve kaynaklarını böyle bir savaş için kullanmayı başarıp başaramayacağını henüz bilmiyoruz. 1829da Erzurum önlerine gelen Rus askerlerinin sayısı 18.000di, o zamandan bu yana Türk ordusunda görülen gelişmeyi dikkate alarak (gerçi Türk ordusunun Asyadaki parçası, gelişmeden çok az pay almıştır), şimdi aynı noktada 30.000 asker yığarsa Rusların başarı sağlama olasılıkları bulunduğunu söyleyebiliriz.
Rusyanın Asya ordusu hakkında Avrupadaki ordusuna bakışla çok az şey bilindiği ve söylenti ağır bastığı için, Rusların bunu başarıp başaramayacağını bugün için kim söyleyebilir? Kafkasya ordusu, destek birlikleriyle birlikte resmen 200.000 kişi sayılmaktadır. Karadenizden 21.000 Kazak, Türk sınırına doğru yürüyüşe geçirilmiştir. Birçok tümenin Güney Kafkasya kıyısındaki Redut kalesine gitmek üzere Odessadan gemilere bindirildiği söyleniyor. Ama Kafkasya ordusunun resmî rakamın yarısına ulaşmadığını, Kafkasya dışından gönderilen takviyelerin, apaçık nedenlerle, Rus gazeteleri tarafından öne sürülen kuvvette olamayacağını herkes biliyor. Birbiriyle çelişkin bilgilere dayanarak, Rusyanın Asya sınır ordusu hakkında bir tahminde bulunmak kesinlikle olanaksız. Ama, her türlü olasılığı gözönüne alarak (Kafkasyalıların genel bir ayaklanmaya girişmesi durumu hariç), iki tarafın kuvvetlerinin hemen hemen dengede olduğunu, Türklerin Ruslardan bir parça daha kuvvetli olabileceklerini ve bu nedenle de bu savaş alanında saldırı savaşına girmelerinin yanlış olmayacağını söyleyebiliriz.
Türklerin başarı olasılıkları gerçekten Avrupaya bakışla Asyada daha fazla. Asyada, korumaları gereken sadece bir tane önemli yer var: Batum. Ve Batumdan ya da Erzurumdan Kafkasyaya doğru gelişecek bir ileri harekat, başarılı olursa, onlara, müttefikleriyle, dağlılarla doğrudan bağlantı olanağını sağlayabilir ve Kafkasyanın güneyindeki Rus ordusunun Rusyayla, hiç değilse karadan bağlantısını derhal kesebilir. Bu, tüm Rus ordusunun yok edilmesi sonucunu doğurabilir. Öte yandan, eğer Türkler yenilirlerse, Batumu, Trabzonu ve Erzurumu tehlikeye atarlar. Ama durum bu olsa bile Ruslar, daha fazla ilerleyecek kadar güçlü olamayacaklardır. Sağlanabilecek yararlar, yenilgi durumundaki yitiklere ağır basıyor. Bu nedenle Türklerin, sağlam ve inandırıcı nedenlerle, bu bölgelerde saldırı savaşına karar verdikleri anlaşılıyor. [sayfa 176]
Yaklaşık olarak 27 Ekim 1853te yazılmıştır.
New-York Daily Tribune
n° 3925, 15 Kasım 1853
Başyazı
KARL MARX
İRAN, RUSYA VE DANİMARKA
(PARÇA)
Londra, Cuma, 4 Kasım 1853
St. James sarayı nezdindeki İran Elçisi Safi Han, İran şahı tarafından İngiltereden birdenbire geri çağrıldı. Bu geri çağrılma, garip şekilde, İranın Afganistana karşı giriştiği askerî harekatla125
Herati aldığı ve Rusların da Hiva Hanlığının başkeni Hivaya karşı askerî bir sefere giriştikleri126
haberleriyle aynı zamana denk geliyor. İranın ve Rusyanın askerî girişimleri, biri batıdan, öteki kuzeyden gelen ve Doğudaki İngiliz sömürgelerinin kuzey ucundaki Pencapta yoğunlaşan iki ayrı girişim olarak düşünülebilir. Rusyanın askerî girişimine General Perovski komuta ediyor. General Perovskinin 1839-40taki Hiva harekatı başarısız kalmıştı. Aral denizinde son yıllarda küçük bir filo kuran Ruslar, şimdi Amuderya nehrinde yukarıya doğru gidebilme gücünü elde etmiş bulunuyorlar.
Baltık denizinde bir Rus donanması dolaşıyor. Bu donanma, kısa süre önce, İsveçe ait olan Gothland adasının limanı Slitodaki müstahkem mevzileri yoklama fırsatını bulmuştu. Rusya, İsveç kıyılarına çok yakın olan Oland adasını nasıl alıp 1836da çok sağlam bir biçimde tahkim etmişse, şimdi de bu adaya gözdikmiş bulunuyor. Rus filosu Gothlanddan sonra, Kattegota ve Baltık denizi ile Kuzey denizinin birleştiği sulara gitmiştir. Amacı, âlicenap çarın Danimarkaya bahşettiği bütün devleti (Gesammt-Staats-Verfassung) kapsayacak anayasa denen anayasayı, Kopenhag [sayfa 177] Diyetinin büyük bir olasılıkla kabul etmemesi durumunda, Danimarka kralının yapmaya niyet ettiği darbeyi desteklemekti. Kopenhagda durum şu: Danimarka hükümeti Veraset Yasasını yürürlükten kaldırmayı, onun yerine tahta veraseti düzenleyen yeni bir yasa koymayı, köylü ittifakı partisinin desteğiyle gerçekleştirdi. Albay Tscherningin önderliğindeki bu parti feodal düzende zilyedin toprak üzerinde sahip olduğu hizmete dayalı tasarruf hakkı demek olan Feste Gutu, tam bir mülkiyet hakkına çevirmeyi başlıca amacı olarak seçmiş bulunuyor. Bunun yanısıra köylünün gelişmesine ve çıkarlarına yararı olacak bazı belediye yasalarının yapılması için çalışmakta. Tam adıyla Ulusal Liberal Parti, 1848de Casino hükümetini127 kuran, 1849 Anayasasını krala zorla kabul ettiren ve Schleswig-Holsteina karşı savaşı yürüten Ey der Danimarkalılarının partisi, genel olarak meslek sahibi beyefendilerden oluşuyor. Bu parti, Avrupanın geri kalan kesimindeki tüm liberal partiler gibi, Danimarkada köylülerden oluşan halk yığınlarının çıkarını dikkate almayı ihmal etti. Bu nedenle halk üzerindeki etkilerini yitirdiler. Böylece hükümet, bu partiyi, hemen hemen tamama yakın biçimde, şimdiki Folketingin dışında tutmayı başardı. Şimdi Folketingde toplasalar toplasalar ondan fazla kişiyi biraraya getiremeyecekleri söylenebilir. Ne var ki, Eyder Danimarkalılarının çirkin muhalefetinden, köylü ittifakı partisinin yardımıyla kurtulan hükümet, maskesini attı, her iki partinin de nefret ettiği Oerstedi hükümete çağırdı. Şu ana kadar da köylü partisini pohpohlamaktan başka bir şey yapılmadı. Köylüleri avlamak için daha önce hükümet tarafından sunulmuş olan yeni belediye yasası, kralın vetosuyla, yürürlükten alıkondu. Hükümet tarafından aldatılan ve sömürülen köylü ittifakı partisi de bunun üzerine Eyder Danimarkalılarıyla bir çeşit ortaklığa girdi, din adamı ve Eyder Danimarkalılarının önderlerinden biri olan Monradı, anayasa sorunlarını inceleyen komisyonun başkan yardımcılığına atadılar, iki parti arasındaki bu ortaklık, anayasayı, anayasal bir yoldan devirme umutlarını tümden boşa çıkardı. Tüm tasarı Moskoflar için, Moskoflar tarafından hazırlandığından, bunalımın bu noktasında Danimarka sularında bir Rus donanması görülüyor.
Viyana ve Berlin gazetelerinin tümü, kuvvetli Türk tümenlerinin, Tunayı aştıkları yollu istihbarat raporlarını doğrulayan haberler vermekteler. Oesterreichische Correspondenz gazetesine göre Türkler, Küçük Eflakta Ruslar tarafından püskürtülmüş bulunuyor. Bir telgraf haberi geçen ayın 21inde Asyada iki ordu arasında ciddî bir çatışma olduğunu bildiriyor. Türk başkomutanı, Vidinde [sayfa 178] Tunayı aşmaya iten, ilk bakışta büyük bir hata gibi görülmesi gereken bu manevraya karar verdirten koşulları daha iyi değerlendirebilmek için, daha fazla ve doğru bilgi gelmesini beklemeliyiz. Kölnische Zeitung, Prens Gorçakovun, Eflakta bütün hazine kasalarına (bunların hükümete ait olup olmadığı belirtilmiyor) elkoyduğunu haber vermekte. Bir başka Alman gazetesine göre de aynı general, yabancı ülkelere ihraç edilmek üzere Tunada bulunan bütün tahılı, depolara taşıtmış bulunuyor.
Şamilin Prens Voronzova karşı üstünlük sağladığı haberlerini bugünkü Fransız gazeteleri doğruluyor. Agram Gazette, Prens Danilonun Rusyadan önemli bir mektup aldığını ve bunun ardından, Karadağda elde edilen tüm tahılın Şabliyaka taşınmasını emrettiğini bildiriyor. Kurşun dökümü ve fişek kovanı yapımı sürüyor. Rusların, Türklerle Ruslar arasında bir çarpışmanın yakın olduğunu, savaşın kutsal bir savaş, bir yurtseverlik savaşı olduğunu, komşu eyaletlerin Babıâliye yardımda bulunmaması için Karadağlıların sınırı yakından gözlemeleri gerektiğini Vladikaya bildirdikleri haber veriliyor.
Viyanada yayınlanan Wandererin 28 Ekim tarihli sayısında, St. Petersburgdan gelen bir mektupta imparator Nikolanın, karargahı Volinyada olmak üzere bir yedekler ordusu kurulmasını emrettiği bildiriliyor. [sayfa 179]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3928, 18 Kasım 1853
FRİEDRİCH ENGELS
TÜRK SAVAŞININ SEYRİ
Tuna üzerindeki askerî harekatın başlamış olduğundan artık kuşku yoktur. Ömer Paşa, Vidinde nehri geçmiş, karşı sahilde bir köy olan Kalafatı işgal etmiş, ve öncülerini Krayovaya doğru göndermiş, ve Türklerin diğer bir saldırısı da Rusçuktan karşıdaki Giurgevoya yöneltilmiştir. Bundan başka, Brayla ve Turnaya karşı bir üçüncü ve dördüncü saldırıdan da sözedilmektedir. Aynı zamanda, Oltenitzada Rusların saldırgan oldukları bir çarpışma daha olmuştur. Bize iletilmiş haberlerden birine göre, son savaş üç saat sürmüş, ve Ruslar geri püskürtülmüştür; Viyanadan 8 Kasım akşamı gelen diğer bir haberde ise, savaşın yirmisekiz saat sürmüş olduğu, ve sonucun daha henüz bilinmediği belirtilmektedir, ilk gelen haberin doğru olması olasıdır.
Diğer savaşların sonuçları hakkında da farklı haberler vardır. Guirgevodakinin başarısız olduğu anlaşılmakta, ve Brayla ile Tunadakiler hakkında ise bir şey bilinmemektedir. Kalafatta girişilmiş olan ilerlemeye gelince, bazı telgraflar Türklerin üstünlük sağladığını ve Rusların yenilgiye uğradığını, başka telgraflar ise Türklerin derhal durdurulup Kalafata geri sürüldüğünü bildirmektedir. Durum, ilk raporun doğru olduğu yönünde görünmektedir.
Toparlarsak şu hususlar bellidir: ilerde daha ayrıntılı olarak [sayfa 180]
belirteceğimiz nedenlerle, Ömer Paşa, bu sınırda Türklerin doğan durumu gereği önce belirttiğimiz savunmada kalmaktan vazgeçip saldırıya kalkışmıştır. Ve Rusların Küçük Eflaktan çekilmelerinden yararlanarak kendi mevzilerinin en sol ucundaki Vidinde 28 Ekimde Tunayı geçmiştir; bunu hangi kuvvetlerle yapmış olduğunu saptamamıza olanak yoktur. Ama o zamandan beri Türklerin başka noktalarda ancak gösteri savaşlarına ve kısmî savaşlara girişmiş olduklarını duymuş olduğumuza, ve güçlü bir düşman karşısında Tuna gibi bir nehri önemsiz savaş kıtalarıyla geçmenin kesin bir hata olacağına göre, Ömer Paşanın elindeki faal ordunun ana bölümünü beraberinde almış olduğundan emin bulunabiliriz. Çünkü alınan haberler bizi kuşku bırakmayacak şekilde inandırmadıkça, bazı telgrafların ileri sürdüğü gibi Ömer Paşanın bu kadar büyük bir tehlikeyi göze alıp en yakın destek güçlerinin ya da ihtiyatlarının 150 mil uzakta Sofyadaki 8.000 kişi iken, Tunayı 7,000 kişi ile geçeceğine inanmayız. Ancak, Türk ordusunun ana kuvvetleri kısa zaman önce Varna, Şumnu, ve Rusçukta bulunduğuna göre, buralardan aşağı yukarı 250 mil uzakta bulunan Vidinde birdenbire ordusunun büyük bölümünü Ömer Paşanın nasıl yığabildiğim de aynı şekilde anlayamıyoruz.
Akla en yakın gelen açıklama, Rusların Vidin üzerine ilerlemelerini gören Ömer Paşanın, ordusunu büyük ölçüde sola kaydırmış, ve doğrudan İstanbula giden yolun savunmasını Rusçuk, Silistre ve Şumnuda bulunan kıtalara bırakmış olduğudur; sağ kanadının desteği için Rusçuku, sol kanadı için Vidini, ve merkezinin yığınak noktası olarak da Nikopolisi seçmiştir. Rusçuktan Vidine 200 mil kadar olan bu mevkide etrafına toplayabildiği bütün kıtaları sol kanadına yığarak Tunayı geçmiş, ve böylece Rusların sağ kanadını açıkça çevirmiştir. Rusların öncülerine baskın yapıp ve bunları Jiu nehri üzerinden geri çekilmeye zorlamak umudundaydı. Kendisi ise ya nehir geçidini cepheden zorlayarak ya da Rassova yakınında başka bir kolorduyu Tunadan geçirip Jiu nehrinin öteki sahiline ulaştırarak oraya varabilirdi. Tunanın ikinci yan nehri olan ve üzerinden, Vidinden Bükreşe giden yol geçen Aluta nehri de, bu nehrin ağzının alt tarafında Türk merkezinin bir bölümü daha Nikopolis ve Tunada, Tunadan geçirilerek aynı şekilde zorlanabilirdi. Son olarak da Tunanın alt tarafındaki Giurgevo ve Braylada gösteri saldırıları yapılarak Türklerin gerçekten geçtikleri noktalar hususunda Ruslar yanıltılabilirdi.
Politik amaçlar bir an için dışlanırsa, bunların, Ömer Paşanın planları olması gerektiği hususunda pek kuşku kalamaz. Londranın The Times gazetesi, Türklerin Giurgevoyu fiilen [sayfa 181] geçişinden sözediyor, ama bunun yanlış bir haber olduğu bellidir. Avrupanın en büyük nehrini, üstelik en geniş ve en zor yerinde birbirinden 250 mil uzaktaki iki noktadan, ve azımsanamayacak toplu bir düşman karşısında iki kolordu ile geçmek gibi böylesine büyük, bir hatayı yapacak herhangi bir teğmen bile disiplinli herhangi bir orduda bulunamaz.
Öyle ise Ömer Paşanın manevrasının amacı nedir? Düşmanı yanlardan çevirip yan ile cepheden aynı zamanda saldırarak bütün savaş hattını toparlamak için bir girişimdir. Kendi ana güçlerini bir baskın halinde düşmanın yanlarına saldırtmak, kendi cephesini bir saldırıya karşı korumuş olmak, bir başarısızlık halinde kendi geri çekilme hattının güvenlik altında olduğunu bilmek, ve düşman mevkiini bir yandan öbür yana kadar toparlama sonunda onun hareket merkeziyle bağlantısını kesmek koşuluyla böyle bir manevra kesinlikle yerindedir. Ancak, sözkonusu durumda, bu son koşul yerine getirilmemiştir. Tam tersine, Ömer Paşanın Eflaktaki kolordusunun sağ kanadının çevrilmesi ve dolayısıyla da Kalafata giden yolun kesilmesi (bu takdirde tek geri çekilme olanağı Avusturya olurdu) yüzünden, Ömer Paşanın geri çekilmesinin tehlikeye düşülmesi olasılığına karşılık, Bükreşe yönelmiş Kalafata saldırı hiçbir biçimde Rusların geri hatlarını bozamazdı. Bir süre önce, yallarımızda, Türkler için tek kullanılabilir savunma hattının, Tunadan itibaren Seret nehri yönüne uzanan, ya da Besarabyayı Avusturya sınırından ayıran dar arazi şeridi olduğunu belirtmiş olduğumuz anımsanacaktır. Rus haberleşme hattını kesmese bile derhal tehdit edecek bu hareketi yapacak yerde, Türkler, orada bir zafer elde etseler bile hiçbir kesin başarının sözkonusu olamayacağı öteki uçtan saldırmışlardır. Olabilir ki, Türk cephesi saldırılara karşı o kadar güvence altındadır ki, ana hareketler Vidin ile Krayova ya da Slatina arasında cerayan eder ve bu takdirde Ruslar Tunayı daha aşağıdan kolay geçemezler. Bu durumda, Türkler, stratejilerinde, tahminlerimizin ötesinde cesaret sahibidirler. Ama aynı zamanda Türk cephesi Vidinden Rusçuka kadar kendilerini düşmandan ayıran geniş nehir engeli karşısındadırlar, ve bu bölümde, nispî bir hareketsizlik zorunlu olacaktır.
Ama gene de esas koşul burada yerine getirilmemiştir.
Bu tür bir manevranın eşsiz bir örneğini, Jena savaşında görürüz.128
Napoléon, savaş güçlerinin tümünü sezdirmeden Prusyalıların sol yanına getirmeyi başardı, ve onları öyle toparladı ki, Prusya ordusu kendi geri çekilme hatlarından yoksun kaldı, yok edildi, ve artık bir ordu olmaktan çıktı. Ama bu manevra yirmi mil karelik bir arazi üzerinde ve yirmi saat içinde tamamlandı. Burada [sayfa 182]
ise, ikiyüz kere elli millik ve yolu bulunmayan bir arazi sözkonusudur, ve her harekat için buna göre daha uzun zaman gerekecektir. Napoléona, Jenada tam başarıyı sağlamış olan saldırının baskını, gücü ve şiddeti, burada birkaç az sayıdaki hareketten sonra, sözcüğün tam anlamıyla çamura saplanıp kalır. Haritaya kısaca bakarsak bu durum daha da belirgin olacaktır. Türkler Kalafattan Krayovaya yürümek zorunda kalacaklar. Burada, Transilvanya Alplerinden Tunaya akan, Eflakı kuzeyden güneye bölen, ve herbiri saldıran bir ordu tarafından zorlanması gereken birer savunma oluşturan nehirlerden ilkiyle karşılaşacaklar. Bu bakımdan arazi, aynen Lombardiya gibidir, ve burada sözkonusu olan Jiu ve Aluta nehirleri, askerî önemleri çok kez denenmiş olan Mincio ve Etsch nehirleriyle karşılaştırılabilir.
Farzedelim ki, Türkler, Jiu nehrini belki kolaylıkla geçtiler; ama o zamanda Slatina yakınlarındaki Aluta ve ilk ciddî direnme ile karşılaşacaklar. Genişliği ve derinliği yüzünden Aluta nehri çok daha korkulacak bir engeldir; bundan başka Ruslar biraz çaba ile, orada, yalnız bütün Türk saldırılarını geri püskürtmek değil, derhal zaferi de sağlayabilecek bir orduyu yığabilirler. Krayovada bir Rus zaferi ezici değilse büyük bir önem taşımaz, çünkü Türkler üç zorlu yürüyüşle Kalafata ve Tunaya varabilirler ve dolayısıyla bir takipten korunmuş olurlar. Ama Slatinde bir Türk yenilgisi oradaki çok daha yoğun Rus kıtaları yığınağı yüzünden daha büyük bir kesinlikte olması bir yana, takip için Ruslara beş ya da altı günlük bir fırsat verir; bir zaferin meyvelerinin savaş alanında değil, yenilmiş bir ordunun tamamen dağılmasını sağlayan takip esnasında toplandığını herkes bilir. Demek oluyor ki, Gorçakov, orada, onunla savaşa tutuşmak isterse, Ömer Paşanın herhangi bir zaman Alutayı geçebilecek durumda olması olası değildir, çünkü Türklerin lehine olan bütün olasılıklar hesaba katılsa bile, Ömer Paşanın bu nehrin kenarına 25.000den fazla asker getirememesine karşılık, Gorçakov buraya rahatlıkla 35.000 kişiyi zamanında toplayabilir. Tunanın güney sahilinden Türklerin yan saldırılarına gelince, Türklerde ancak seyrek bulunan çok büyük sayılardaki dubalarla ve diğer malzemeyle donanmış olmayan saldın güçleri oldukça zararsız olurlar. Aluta nehrinin, ve daha doğudaki diğer bir önemli nehir olan Ardşişin de başarıyla geçilmiş olduklarını tasavvur etsek bile, Ömer Paşanın Bükreşteki Rus tahkimatını aşıp sayıca kendisinden üçte-bir üstün olan Rus kıtalarını düzenli bir savaşta bozguna uğratması kolayca düşünülemez.
Demek ki, savaş, Ruslar tarafından genel olarak herhangi bir askerî ilke içerisinde yürütülürse, Ömer Paşanın yenilgisi [sayfa 183] muhakkak gibi görünmektedir; ama savaş askerî değil de, diplomatik esaslara göre yürütülürse sonuçlar başka olabilir.
Sırbistanı tehdit etmek için bu kadar kıtanın oraya gönderildikten sonra Rusların kendiliklerinden Kalafattaki askerî bakımdan önemli mevzilerden geri çekilmeleri; Ömer Paşanın dirençle karşılaşmadan Tunayı geçişi, ve Küçük Eflaktaki (Aluta nehrinin batı bölgesindeki) oldukça tedirgin edilmeden ve çok yavaş olarak giriştiği harekat; anlayabildiğimiz ölçüde Türklerin bütün diğer noktalardaki anlamsız saldırıları, ve son olarak da Ömer Paşanın farkında olmadığını kimsenin bir an bile kabul edemeyeceği Vidinden ilerleme esnasındaki stratejik hata bütün bu olaylar, birkaç uzmanın vardığı, ama oldukça hayalî görünen bir sonuca ait bazı nedenler gibi görünmektedir. Bu ise, Rusların Küçük Eflakı Türklere bırakmak konusunda iki düşman komutanın bir tür zımnî anlaşmaya varmış olmalarından doğmaktadır. Bu anlamı çıkaranlar şöyle demektedirler: Aluta nehri, bütün karanlık kış aylarında her iki ordunun, nehrin iki tarafından birbirini seyredebilecekleri çok rahat bir doğal engel oluşturmaktadır, ve bu arada diplomatlar bir çözüm bulmak için tekrar uğraşabilirler. Ruslar bu kadar geri çekilmekle yüce gönüllülüklerini ve barışçı tutumlarını göstermekle kalmayıp, aynı zamanda, gaspedilmiş bölgeler üzerinde bir tür hak tesis etmiş olacaklar, ve Tuna Prensliklerinin Ruslar ve Türkler tarafından ortak bir işgalin varolan anlaşmalara büyük ölçüde uyduğu anlamını da kapsayacaktır. Bu apaçık yüce gönüllülükleri sayesinde, Ruslar, her zamankinden daha sıkıştırıcı durumda gibi görünen Asyada onları tehdit eden tehlikelerden kaçınmış ve her şeyden önce de her zaman Türkleri elde bulundurdukları Tunanın sol yakasındaki arazi şeridinden kovmaya yetecek güçte olacaklardır. Bu teorinin garip, ama hiçbir zaman yeterli olmayan olumlu bir kanıtı, sarayın güvenine sahip Viyana gazetelerinde açıkça ileri sürülmekte olmasıdır. Bu anlayışın yerinde olup olmadığını ya da düzenli bir savaşın ciddî olarak sürdürülüp sürdürülemeyeceğini önümüzdeki günler gösterecektir.
Artık belli olmuştur ki, Asyadaki her iki taraf da sanıldığından çok daha zayıftırlar. Journal de Constantinople gazetesine göre, 9 Ekimde, Türklerin, Erzurumda 10.000 kişilik bir ihtiyatı, Batumda da faal bir ordu olarak ayrılmış 4.000 düzenli ve 20.000 başıbozuk askeri, İran sınırındaki Beyazıtta 3.000 askeri, Batum dışında Rus sınırında en önemli iki noktayı oluşturan Kars ve Ardahanda toplamı 16.000 kişi olan bir öncü gücü bulunmaktadır. Bunlar birkaç gün içinde Suriyeden gelecek 10.000 ya da 12.000 [sayfa 184] taze kıtalarla takviye edileceklerdir. Başka raporlardan çıkardığımızın tersine, bu haberler oldukça büyük bir azalma göstermektedir; 100.000 yerine sadece 65.000 asker! Ama öte yandan İstanbuldan alınan haberlere inanılabilirse, Tiflisten dokuz mil uzağa kadar geri püskürtmüştür ve Gürcistandaki komutan General Voronzov, bir Türk savaşı halinde, bu bölgeleri elinde tutamayacağını bildirerek 50.000 kişilik bir takviye istemiştir. Bu raporların ne dereceye kadar doğru olduklarını kestiremeyiz; ama Yerkum Kale, Redut Kale ve yukarı Kafkaslardaki öteki noktalara deniz yoluyla palas-pandıras gönderilmiş olan takviyeler, bu bölgedeki Rusya yıldızının pek parlak olmadığını göstermektedir. Bu takviyelerin kapsamı hakkındaki raporlar çelişmektedir; ilkin 24.000 askerin gönderilmiş olduğu söylendi; ama Ruslar böyle bir ordu için gerekli gemileri nereden buldular? 5. Kolordunun (General Lüders) 13. tümeninin oraya gönderilmiş olduğu anlaşılmaktadır; bu 14.000 kadar asker demektir ki, mümkün olandan daha fazladır. 24.555 kişi (anlaşılan Ruslar bu rakamı çok seviyorlar) ile Karadenizin Kazaklarının Kafkasyanın batı ucunu karadan dolaşmış oldukları ve kayalık ve dar kıyı boyunca engellenmeden Redut Kaleye varmayı başarmış oldukları öyküsü, yakından irdelendiğinde bize daha az olası görünmektedir. Karadeniz Kazakları, Kuban ve Terek hattını korumak için esasen başlarını aşan bir işe girişmişlerdir; ve bu güçteki bir süvari kolunun tek başına ve saldırıya uğramadan yüzelli mil uzunluğundaki bir geçitten, düşman halkıyla dolu ve az sayıda askerin onları durdurabileceği ya da kolu ikiye bölebileceği bir bölgeden geçebilmesi bunlar, bugüne kadar Suvorovun Massenayı Zürihte yenmiş olduğunu iddia eden ancak Rusyada duyulabilecek şeylerdir.129
Türklerin girişebilecekleri en iyi saha şudur: Düzenli kıtaların Tiflise giden yola ani yoğun saldırıları Türkler denizde tutunabilirlerse kıyı boyunca, bunu yapamazlarsa Kars ve Ardahan üzerinden başıbozuklara özgü bir yorulmak bilmez, enerjik,ve yıldırım hızlı bir savaş yöntemiyle birlikte; bütün bu hareketler Voronzovu kısa zamanda çıkmaza düşürür, Şamil ile bağlantı sağlar, ve Kafkasların her tarafından genel bir ayaklanmaya yolaçar. Ama burada cesaret, hız ve hareketlerin birbirine uyumu, Tunadakinden daha çok gereklidir. O bölgedeki Türk komutanlarının bu niteliklere sahip olup olmadıklarını bekleyip görmek gerekmektedir. [sayfa 185]
Yaklaşık olarak 1853te yazılmıştır.
New-York Daily Tribune
n° 3934, 25 Kasım 1853
Başyazı
FRİEDRİCH ENGELS
TÜRK SAVAŞININ DAHA SONRAKİ SEYRİ
Kısa süre önce Europa gemisiyle gelen rapor, savaş alanından Humboldt vapuruyla gelen raporla doğrulanmaktadır. Bu raporlara göre, Türkler, çok üstün güçlere karşı ve ağır savaşlardan sonra Oltenitzadaki mevzilerini korumuşlar, ve ensonu yaklaşık olarak geçen ayın 14ünde nehrin arkasına çekilerek Turtukayda daha önceki tahkimatına yerleşmişlerdir. Beklemekte olduğumuz mektupların ve gazetelerin buna ait açıklamaları kapsayacağını tahmin ediyoruz, ama şu anda bu hareketin nedenini anlama olanağımız yoktur. Telgrafta, hareketin hiçbir engele raslamadan yapılmış olduğu bildirildiğine göre, bunun, Prens Gorçakovun sağlamış olduğu etkili üstün güçlerin sonucu olduğu anlamı çıkmaktadır; demek oluyor ki, Rus komutanının, buraya yapabildiği ilk saldırıya oranla Oltenitzaya ikinci bir saldırıda bulunması gerekli olan, ilkinin iki katı bir savaş gücünün başardığını kabul etmek gerekir. Ama gerçekte, sizce bilinen bütün olayların titizlikle incelenmesinden anlaşıldığına göre, Gorçakovun elinde bu amaç için gerekli olan 45.000 kişilik böyle bir kolordu bulunmamaktadır. Gene alınan raporlara göre Türkler, nehri aşarak geri çekilmenin zor olacağı sırada, Oltenitzada bir kış saldırısından korunmak için Turtukaya geri çekilmişlerdir; ama şimdiye kadar durdurulmadan ve yadsınılamaz üstünlükte bir güçle saldırıda bulunmuş olması ile [sayfa 186]
bu bildiri çelişmektedir. Bundan başka, Tunanın Eflak tarafında bulunan Vidindeki sol kanatlan da, yalnızca tutulmakla kalmaz, takviye bile edilebilirdi. Bu olay, her şeyden önce, Türkler tarafından genel bir geri çekilme hareketi anlamına gelir. Ve duruma uygun göründüğü gibi Tunayı Braylada ya da Galiçyada geçmek niyetinde olduklarını düşünürsek, başka kıtalarla Rusların sol yanına karşı kesin bir ilerleme kaydetmek olanağı varken, Ömer Paşanın, Olteritzadaki güçlü mevziinden kıtalarını neden geri çektiğini anlayamıyoruz. Ama savaş seferinin başından beri olaylara bakılırsa durumun karmaşıklığı daha iyi anlaşılır.
Her şeyden önce hiç kuşku yok ki, Türkler, gerek Vidinde, gerek Turtukayda ciddi bir dirençle karşılaşmadan nehri geçmek fırsatını bulmuşlardır. Bunda hayret edilecek bir şey yoktur, çünkü, askerî deneyimler göstermiştir ki, ne kadar geniş olursa olsun faal bir düşman ordusunun bir nehri geçmesini önlemek olanaksızdır. Gene bu deneyimlerle kesindir ki, düşmana, kıtalarının bir bölümünü beri tarafa getirdikten sonra, bir tek ve bu yüzden engellenmiş bir geri çekilme hattına sahip olduğu sırada üstün güçlerle saldırmak her zaman en büyük yaran sağlar. Ama Türklerin Tunanın sol sahilinde tutunmuş olmaları, her savaştan zaferle çıkmış olmaları, Rusların onları sözkonusu önemli mevziden püskürtecek durumda olmadan Bükreşten kırk milden daha uzak olmayan Oltenitzayı on gün süreyle ellerinde bulundurmuş olmaları, ve ensonu engellenmeden kendi iradesiyle buradan geri çekilmeleri, bütün bunlar, sözkonusu yerde karşı karşıya bulunan Rus ve Türk kıtalarının karşılıklı güçlerinin tamamen yanlış tahmin edilmiş olduğunu göstermektedir.
Türklerin elinde ne gibi güçlerin bulunduğunu kesinlikle biliyoruz; ama Rusların güçleri hakkında her zaman elyordamıyla bilgi sahibi olmak zorundaydık. İki ordu kolordusunun Prutu geçtiği, bir üçüncünün hemen arkasından geldiği açıklanmıştı. Bütün bunların doğru olduğunu kabul edersek, Rusların Tuna Prensliklerinde 150.000den az olmayan bir kuvvetinin bulunması gerekir. Ama şimdiki olaylar, Valakyada böyle bir Rus savaş gücünün bulunmadığını gösterdiğine göre, gerçekte orada bulunanlar hakkında doğru bir raporu Viyana üzerinden ensonu almış bulunuyoruz. Rusların güçleri şu şekilde oluşmaktadır.
1. Aşağıdaki piyade tümenlerinden kurulu ve General Dannenbergin emrindeki 4 Ordu kolordusu: [sayfa 187]
a) 10. Tümen (General Soimonov) 16.000 kişi
b) 11. Tümen (General Pavlov) 16.000 kişi
c) 12. Tümen (General Liprandi) 6.000 kişi
d) Bir hafif Piyade Taburu 1.000 kişi
2. 5. Ordu kolordusuna mensup ve General Engelhardt komutasında 14. Tümenin bir taburu 8.000 kişi
Toplam piyade 57.000 kişi
3. General Nirod ve General Fischbach komutasında
iki tümen, toplam olarak 8.000 kişi
Ve 10 Kazak alayı, toplam olarak 6.000 kişi
İkisinin toplam 14.000 kişi
4. Beher piyade alayı başına yaklaşık olarak bir batarya (12 top) olmak
üzere bir tümen topçu, ya da toplam olarak 170-180 top
Bundan anlaşıldığına göre, General Lüdersin komutasındaki 5. Kolordu Odessada toplanmamış olup kıtalarının bir bölümü Sivastopolda, diğer bir bölümü de Kafkaslardadır; General Osten-Sacken komutasındaki 3. Kolordu henüz Volhinyendedir ya da olsa olsa Prut nehrini henüz geçmiştir ve en erken üç ya da dört haftadan önce savaş alanına getirilemez ve Rus ihtiyat süvarisinin, ve özellikle ağır süvarisinin Dinyeper gerisinde bulunduğu yerden kullanılacağı yere gelmesi için beş ya da altı hafta gereklidir. Bu bilgilerin kesin olduğuna kuşku yoktur ve altı hafta önce elimize geçmiş olsaydı, nerede ve nasıl olursa olsun, ama ne kadar erken olursa o kadar iyi olmak üzere, Ömer Paşanın Tunayı geçmesinin gerekli olduğunu söylerdik.
Gerçekten Rusların delice cesaretini mantıki olarak açıklayabilecek hiçbir şey yoktur. 80.000 kadar askerle Eflak gibi bir çıkmaz sokağa girmek, orada birkaç ay kalmak, Rusların kendilerinin de kabul ettikleri gibi 15.000 kadar askeri, askerî hastanede hasta olarak bulundurmak, ve başka takviye sağlamadan kendisini talihin şansına bırakmak bu gibi durumlar daha önce hiçbir zaman meydana gelmemiştir ve genel olarak son derece tedbirli ve daima güvenle hareket etmek için çaba harcayan bir halk olan Ruslardan kimse böyle bir şey beklemezdi. Gerçekten, müfrezeler için indirimler yapıldıktan sonra Eflakta bulunan bütün ordu, ancak 46.000 kişidir, ve ayrıca bunlara çeşitli noktalarda gerek duyulacaktır!
Ama bu, artık bir gerçektir ve bunu, ancak Rusların, İngiliz hükümetindeki dostlarının diplomatik entrikalarına güvenmeleriyle, ve gerek düşmanlarını gerek büyük kıtaları ve çok miktardaki erzak ve levazımın yığılması sonucu Rusların karşılaşacakları güçleri küçümsemeleriyle açıklayabiliriz.
Öte yandan Türkler, Küçük Eflaktaki Kalafatta 25.000 askere [sayfa 188]
sahiptir ve bunları daha da takviye etmektedir. Bu kolordunun diğer harekatları hakkında pek bir şey bilmiyoruz. Bunların Krayovaya bile ilerlememiş oldukları, ve komşu köyleri işgal etmekten başka pek bir şey yapmadıkları anlaşılmaktadır. Bunun nedenleri de, aynı şekilde belli değildir, ve ancak Ömer Paşanın, esasında 25.000 kişiyi Sofyaya yerleştirmiş olan İstanbulun talimatına uymuş olduğunu, ve İstanbuldan yönetildiğini tahmin edebiliriz. Bu uzaklıktan yargıya varmanın olanakları içinde, her halde bu kolordu, şimdi bulunduğu yerde tamamen yararsızdır, ve önce de belirtmiş olduğumuz gibi Sırplara karşı beklenebilen ama pek olası olmayan bir müdahale için ya çok büyük ya da çok küçüktür. Onu Tunanın daha aşağılarına sürmenin daha iyi olacağı bellidir; çünkü 28 Ekimde nehri geçmiş, 15 Kasıma kadar pek fazla ilerlememiş, herhangi bir şekilde faal olarak saldırmamıştır. Bu onbeş günlük süre, kolorduyu Sistovaya kadar Tunanın 150 mil daha aşağısına göndererek Türk ana ordusunun sol yanı ile doğrudan temas haline getirmek, ve bir iki munzam ilerleme ile de Türklerin solunun merkezi olan Rusçuka vardırmak için daha iyi kullanılabilirdi. Ana güçle birleşmesiyle bu 24.000 kişinin değerinin Kalafattakine oranla iki katı artmış olacağından kimse kuşku duyamaz, ve olaylar da bunu doğrulamaktadır; çünkü daha önce de belirtilmiş olduğu gibi Tunayı geçtiklerinden beri geçen ondukuz gün içerisinde Ömer Paşaya herhangi bir destek sağlamış olduklarını daha henüz duymadık.
Türklerin, Nikopolis ve Rusçuktaki saldırıları ancak birer aldatmacaydı. Bunların iyi bir şekilde ve gereğinden fazla kıta kullanılmadan yapılmış olmakla birlikte saldıran tarafın sonraki niyetleri hakkında düşmanı şaşırttığı izlenimini yaratmıştır. Ana saldırı Oltenitzada yapılmıştır. Hangi kıtaların orada sahraya sürülmüş olduğu, aslında daha henüz belli değildir. Bazı raporlara göre, ayın 11ine bile Türklerin Oltenitzada 24.000 asker bulundurmasına karşılık Ruslar ancak 35.000 askerle bunlara karşı koymuştur. Ama bunun yanlış olduğu bellidir. Ruslar, Türklerden üç ya da iki misli güçlü olsalardı, Türkleri kısa zamanda Tunanın öbür yakasına geri atmış olurlardı; oysa gerçekten ayın 11inde Ruslar yenilgiye uğramışlardır.
Olağanın dışında daha kötü bir askerî yöntemden başka hiçbir şey, Türklerin, Gorçakovu Eflaktan kovmalarını önleyemeyeceği her zamandan daha belirli duruma gelmiştir. Ama gene de her iki tarafın da dikkate değer komuta hüneri denemeleri göstermiş olduğu muhakkaktır. 2 Kasımda Türkler, ana geçiş noktaları olduğu belli bulunan Oltenitzada Tunayı geçmişler, ayın 3ü, 4ü, ve 5inde [sayfa 189]
Rusların saldırılarını başarıyla püskürtmüşler, ve böylece Tunanın sol yakasındaki üstünlüğü sağlamışlardır. Bu üç gün zarfında takviye kıtalarının gelmiş olması gerekirdi, ve bu takdirde derhal Bükreş üzerine yürüyecek duruma gelmiş olurlardı. Napoléon bu şekilde hareket ederdi, ve o zamandan beri her general biliyor ki, yalnızca hareket sürati kendi başına eksik gücün yerini alabilir, çünkü bu suretle güçlerini toparlamaya fırsat bulamadan düşman yenik düşer. Ticaret erbabının vakit nakittir dedikleri gibi, biz de, savaşta vakit kıtalardır diyebiliriz. Ama burada, Eflakta bu ilke ihmal edilmiştir. Türkler, dokuz gün süreyle, ayın 6sından 15ine kadar tam bir istirahat durumunda Oltenitzayı işgal etmiş olarak duruyorlar, ve küçük karakol çatışmalarından başka hiçbir şey olmamış, ve bu suretle Ruslar, kıtalarını toparlamak, mümkün olan özenle yerleştirmek, ve geri çekilme hatları tehlikede ise bunları yeniden açıp güvence altına almak için zaman kazanmışlardır. Yoksa, ana ordusu daha aşağılarda nehri geçerek Rusların geri çekilme olanaklarını tamamen kesmesi için, Rusları yalnızca Oltenitza yöresinde tutmak niyetinde olduğunu mu düşünelim? Bu mümkündür, ama burada, Kalafatta 24.000 ve Oltenitzada 24.000 kişiden başka Hirsova yönünde daha 50.000 kişiyi gerektiren bir hareket sözkonusudur. Oralarda Ömer Paşanın elinde böyle bir savaş gücü olsaydı (ve olduğu da mümkün görülüyor) bu gibi hünerli ve marifetli manevralara dalacak yerde zamanını daha iyi kullanabilirdi. Her durumda, 70.000 ya da 80.000 askeri, bir kitle olarak Braylada neden Tunanın öbür yakasına atıp bir tek vuruşla Eflaktaki Rusların bağlantı hatlarını kesmedi? Daha önce de söylemiş olduğumuz gibi, bu harekete belki şimdi niyeti vardır; ama bu uzun kararsızlıkların ve bu karmaşık hazırlıkların neden gerekli olduğu anlaşılır gibi değil. Hareket hattında güçler arasında bulunan büyük üstünlük hazırken, Prens Gorçakovu aldatmakla uzun boylu bir yarar sağlanamaz. Onun daha çok arkasının kesilip bir vuruşta yokedilmesi gerekirdi.
Türk askerine gelince, şimdiye kadar girişmiş oldukları az sayıdaki çarpışmalarda mükemmel bir formda olduklarını göstermişlerdir. Topçu her yanda, Çar Nikolanın, onları Avrupanın en mükemmel topçusu olarak tanımlarken abartmadığını göstermiştir. Savaş halinden ancak on hafta önce kurulmuş olan topçu taburu tam o sırada Fransadan gelmiş olan layın topları ile donatılmıştır, bu kısa zaman içinde ve savaş başlayınca, büyük hüner sahibi ve sözkonusu korkunç silahı kullanmayı çok iyi bilen keskin nişancılar yetiştirmiştir. Oltenitzada Rusların hemen hemen bütün yüksek rütbeli Rus subaylarını vurmak suretiyle bu durumlarını [sayfa 190]
kanıtlamışlardır. Genel olarak piyade geleneksel hat ve kol hareketlerini yapabilecek durumda bulunmuş olmalı, ve Oltenitzada büyük bir cesaretle ve metanetle saldırmış olmalı ki, iki-üç günlük kısa bir zamanda Türk piyadesinin saldırısı savaşı kesin sonuca vardırmıştır, ve bunu, yakın çarpışmada süngüsünün küçümsenemeyeceğini herkesin bildiği Rus piyadesi karşısında elde etmiştir.
Asyadan gelen haberler, Avrupadan gelenlere göre, Türklerin daha da lehindedir. Anlaşıldığına göre Ruslara karşı Çerkez asıllı kitleler her tarafta ayaklanmış, Kafkaslara giden geçitleri ele geçirmişler, ve Prens Voronzov haberleşme bağlantılarından yoksun kalmış, ve bu arada Türk güçleri cephede ilerlemişlerdir. Bu suretle de savaş, çar için her yanda kötü talihle başlamıştır. Umut edelim ki, sonuna kadar böyle sürsün, ve Rus yönetimi ile Rus halkı bu suretle kibir ve gururlarını gemlemeyi öğrenip gelecekte kendi işleriyle uğraşsın. [sayfa 191]
Yaklaşık olarak 18 Kasım 1853te yazılmıştır.
New-York Daily Tribune
n° 3944, 7 Aralık 1853
Başyazı
KARL MARX
YENİDEN DİPLOMASI
(PARÇA)
Londra, Cuma, 2 Aralık 1853
Son mektubumdan bu yana Türkiyede herhangi bir çarpışma olmadı. Ne var ki, Rus genelkurmayından çok daha tehlikeli olan Rus diplomasisi, yeniden işe koyuldu. Hünkar iskelesi Antlaşmasını ufak-tefek değişikliklerle onaylamış olan ünlü 1840 ve 1841 Londra Konferansının yeniden diriltilmesi, Manş Denizinin her iki yakasında hükümet yanlısı basın tarafından, azçok açık biçimde ilan edilmiş bulunuyor. The Times gazetesi, güçlü barış önlemlerini ima etmekte, yani kendine Türkiyenin koruyucusu sıfatını veren ülkelerin Türkiyeye karşı bir çeşit silahlı barıştırma girişiminde bulunmasını ima etmekte. Yanlış anlaşılmaması gereken bir diplomatik gerçek var. O da şu: İngiltere hükümetinin İstanbula yolladığı İngiltere elçisinin Babıaliye sunduğu, 14 Kasımda Divanın reddettiği son notanın, geçen mayıs ayında, Prens Mençikovun ültimatomuna Reşit Paşanın verdiği yanıtın ikinci baskısından başka bir şey olmadığı ortaya çıkmıştır. Her ne kadar işler, dış görünüşüyle değişmiş izlenimini verse de, gerçekte geçen mayıstan bu yana Türkiye ile Rusyanın görece durumlarında hiçbir değişiklik olmadığı, Batı diplomasisinin gözünde Türkiyenin hiçbir şey kazanmadığı, Rusyanın da hiçbir şey yitirmediği anlayışını sultana vermek için Palmerstonlarla Aberdeenlerin takındıkları tutum budur.
Sırbistan Prensi Aleksandır, Türk askerlerinin kendi [sayfa 192]
topraklarından geçmesini yasakladığına, Rus başkonsolusunun dönmesini istediğine ve sultana hitaben yayınladığı bildiride, prenslikler bakımından Türkiye ile Rusyayı eşit düzeyde koruyucu devletler olarak karşıladığına göre, Sırbistanla ciddi bir çatışma olmasından korkulur. Başka herhangi bir zamanda Türkiye için öldürücü olabilecek böyle bir çatışma, bugünkü durumda, belki de Türkiyeyi Batı diplomasisinin pençesinden kurtarabilecek tek yoldur. Bugünkü karışıklığa bir şeyler katan, iflas eden Avusturyayı tehlikeli tarafsızlığından sürüp uzaklaştıran, Avrupa savaşı olasılığını artıran ve Türkiyeyi devrimci tarafla ittifaka zorlayan her yeni olay, en azından Rusya ile olan savaşında, Türkiyenin yararına hizmet edecektir. Doğaldır ki, Avrupadaki Türk yönetimi tümden değiştirilerek gerekli karşı-önlemler alınmazsa, Türkiyenin çürümesinin yapısal nedenleri, görevlerini yerine getirmeye devam edeceklerdir. [sayfa 193]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3852, 16 Aralık 1853
FRİEDRİCH ENGELS
Türklerin Oltenitzadan çekilmeleri, Rus-Türk savaşının birinci döneminin sonuçlandığını gösteriyor. Bu çekilişle birlikte Kalafata geçişle başlayan bir dizi çarpışma da, ya kış nedeniyle kışlalara bir parça dinlenme olanağı vermek, ya da henüz geliştirilmemiş yeni tasarımları uygulamak üzere sonuçlanmış bulunuyor. Tunada verilen, sonuçlu tek çarpışma, Rusların Oltenitzada Türklerin tête du-Pontuna saldırısı hakkında resmî ve özel raporlar geldiğine göre, askerî girişimin şimdiye kadarki dönemi hakkında konuşmak için zaman uygun görünüyor.
TUNADA SAVAŞ
Ekimin 28inde Türkler, Tunada, Vidinden, Kalafata geçtiler. Keşif kollarıyla ufak-tefek çatışmalar dışında, bu noktayı işgallerinde, hemen hemen hiç rahatsız edilmediler. Bunun nedeni, Rusların, Kalafata saldırı için Krayovada etkin bir güç yığmakta oldukları bir sırada, Türklerin ikinci ve daha tehlikeli yeni bir ilerleme hareketini gerçekleştirdiklerini öğrenmeleriydi. Türkler bu ikinci harekette 2 Kasımda Tunayı Oltenitzada geçmişlerdi. Orada Rusların gerideki birlikle bağlantı düzenine ciddi bir tehdit oluşturuyorlardı. Tuna boyunda Vidinden Oltenitzaya kadar birçok yerde Türkler aynı zamanda, ikincil ya da düşmanı yanıltına amacını güden saldırılara da giriştiler. Ancak bu saldırılar ya Rusları iyi hazırlanmış buldu, ya da düşmanı aldatacak ve ciddi hatalara düşürecek ölçüde inandırıcı bir güçle [sayfa 194]
yapılmadı. İşte bu nedenle, Kalafattaki birlik rahatsız edilmedi ve aldığı desteklerle, söylendiğine göre 24.000 kişiye yükseldi. Ama bu birlik ilerlemediğine ya da püskürtülmediğine göre, şimdilik onu bir kenara koyabiliriz.
Ömer Paşanın raporuna göre, Oltenitzada karşıya geçiş şöyle oldu. Oltenitza, Tuna nehriyle Dambovita nehrinin birleştiği noktada kurulmuş bir köydür. Dambovita nehrinin tam ağzına raslayan noktada, Tuna nehrinin ortasında bir ada vardır. Bu nehrin güney kıyısında Tutrakan kalesiyle Tutrakan köyü bulunur. Nehrin bu güney kıyısında yamaç hayli dik yükselir. Bu 180-210 metrelik yamacın tepesine Tutrakan kalesi kurulmuştur. Bu nedenle de Tutrakan kalesinin toplan, nehri bu noktada geçen herhangi bir birlik için en etkin destektir. 1 Kasım günü Türkler önce adaya geçmişler ve gece boyunca adada gayet sağlam istihkamlar hazırlamışlardır. 2 Kasım günü ise adadan Eflak kıyısına, Dambovita nehrinin doğusuna geçmişlerdir. İki tabur asker, 100 atlı ve iki topla birlikte, teknelerle Eflak kıyısına aktarılmıştır. Tutrakan kalesinden açılan birkaç top ateşi, nehir kıyısına yakın bir yerde, Rusların ileri karakol olarak kullandığı bir yoksullar evinde bulunan Rusları oradan sürüp çıkarmaya yetmiştir. Yapıya derhal Türkler elkoymuştur. Bu yapı, onlara büyük yarar sağlamıştır. Yapı, kemerli bölmelerle çok sağlam kurulmuş bir yapıydı. Bu nedenle, herhangi bir emeğe gerek göstermeksizin, sahra tahkimatında, bütün gerekli koşullan kendinde taşıyan bir tabyaydı. Bunun sonucu olarak Türkler Dambovita nehriyle Tuna arasında ivedi olarak istihkam yapmaya koyuldular. Sürekli olarak 400 kişi çalışıyor, istihkamlarda kullanılan çalı demetleriyle, içi toprakla doldurulan metris sepetleri daha önceden hazırlanıyordu. Aldığımız bütün raporlara bakarak varabileceğimiz sonuç, bu istihkamların kesiksiz, sürekli bir çizgi oluşturdukları ve Rus mevzilerinden, Türklerin çıkartma yaptıkları noktaya kadar her türlü teması kestiğidir. Kesintisiz uzayıp giden istihkam çizgileriyle tahkimat uzun zamandan beri reddedilmekte, etkisiz bulunmaktaydı. Ama bir köprübaşı olarak bu istihkamın özel amacı, hazır kurulmuş bir tabya bulunması, Türkler arasında mühendis eksikliği ve Türk ordusuna özgü öteki koşullar, bu eski düzeni uygulamayı yeğ tutmalarına yolaçmış olabilir. Türkler Dambovita nehrinde buldukları bazı tekneleri, ellerindeki öteki teknelerle birlikte, Tuna üzerinde derhal bir köprü yapımında kullandılar. Bütün bu işler 4 Kasım sabahı hemen hemen tamamlanmış oldu.
Türkler Oltenitzada, Tunanın sol yakasında yalnız bir köprü başına sahiptiler. Türk ordusu nehri geçmemişti, ondan sonra da [sayfa 195] geçmedi; ama sol kıyıda sağlam bir débouchê elde etmişti. Tutrakanda yeter kuvvet yığıldığı zaman bu nokta hesaba katılabilirdi. Bunun yanısıra, Dambovita nehrinin sağ ya da sol yakasını almalarına elverecek olanaklara sahiptiler ve ensonu nehir dolaylarındaki bütün girişimleri, Tutrakan tepelerindeki kalede bulunan 10 ağır topla korunmaktaydı. Bu topların yolu, yüksek yerde bulunuşları ve o noktada nehrin dar oluşu nedeniyle, köprübaşının en azından yarım mil ötesine kadar uzanıyordu.
Köprübaşı, üç tabur (2.400 kişi), iki muhafız takımı (100 kişi), iki keskin nişancı birliği (200 kişi), 100 süvari ve yoksullar evine yerleştirilen oniki ağır topu kullanmak üzere bir miktar topçu tarafından işgal edilmişti. İstihkamların sağ kanadı, Tutrakan toplarının ateş alanı içindeydi ve o ateşle bir kanat koruması sağlanıyordu. Kaldı ki, Tutrakan topları, köprübaşının önündeki tüm ovayı tarayabilirdi. İstihkamların sol kanadı Dambovita nehrine dayanıyordu ve Tunanın ortasındaki adaya yerleştirilen batarya tarafından korunuyordu. Ama bu toprağın bir bölümü çok sık çalılarla kaplıydı. Bu bakımdan yaklaşan Rus birlikleri için önemlice bir sığınak olabilirdi.
4 Kasım günü Ruslar Türk hatlarına saldırdıkları zaman, Ömer Paşaya göre, 20 piyade taburu, 4 süvari alayı, 32 topları vardı. Toplam asker sayılan 24.000di. Anlaşıldığına göre şu düzene girdiler: oniki piyade taburu ve ondört top, köprübaşının orta kesiminin karşısında; iki piyade taburu ve iki top, ormanlık bölgede, solda (Rusların sağı) Tambovita nehri yakasında; altı piyade taburu, en échélon, dört topla birlikte Türklerin sağ kanadının karşısında, Tunaya doğru yer aldılar ve onların safı, süvari tarafından uzatıldı. Rus toplan bir süre ateş açtıktan sonra, ilkin orta bölüm saldırı koluna dönüştü, onu iki kanat izledi, ilk başta, siperlerden 1.200 yarda kadar uzaktan ateş eden Rus topçusu, daha sonra etkin ateş menziline (600-700 yarda) kadar yanaştı ve saldın kollan ileriye doğru harekete geçtiler. Umulduğu gibi, Rusların sol kanadı (Tunaya yakın kanat) Tutrakan topları tarafından darmadağın edildi. Merkez kolu da kısa sürede aynı kaderi paylaştı. Sağ kanat (Dambovita nehrinin kıyısındaki kanat) ise, adadan açılan ateşle ezildi. Bu kanadın herhangi bir girişimde bulunamayacak kadar zayıf olduğu görüldü. Saldırı, birincisi gibi ensemble olmaksızın bir ya da iki kez yinelendi, sonunda Ruslara yetti. Hendeğin (çok fazla sözcük anlamıyla alınmamalıdır) [sayfa 196] kenarına kadar azimle yürüdüler, ama göğüs göğüse çarpışmaya tutuşmadan önce, Türklerin ateşi, ezici olduğunu kanıtladı.
Çarpışma sırasında Ömer Paşa, yedek kuvvet olarak karşıya bir tabur asker daha gönderdi, böylece Türklerin çarpışmaya giren asker sayısı, 3.600 dolaylarında, ağır silah sayısı da 44 top olarak düşünülebilir.
Rus kuvvetlerinin miktarını doğru tahmin ise daha güç. Ömer Paşa 20 tabur askerden sözederken, onun karargahındaki iki İngiliz subay, çarpışmaya gerçekten katılan Rus askeri sayısını 8.000e indirmekte görüş birliği içindeler. Bu iki ifade tam anlamıyla çelişkili değildir. Ruslar, çarpışmak üzere 20 tabura sahip olmuş olabilirler, ama arazinin yapısı nedeniyle, ya da karşılarındaki düşmanı hafife almış oldukları için, saldırıya geçen gerçek kollardaki asker sayısı, her seferinde sekiz taburu geçmemiş olabilir. Üstelik İngiliz subayların sözünü etmediği, ama Ömer Paşanın raporunda yer alan bir nokta, Rusların bol miktarda yedek kuvvete sahip olduklarını göstermektedir. Bu nokta, her yeni saldırıya, yedek kuvvetten alınan yeni bir taburun öncülük ettiğidir. Bundan başka Kraliçe Haşmetmeaplarının Muhafızlarından olan iki İngiliz subayın raporu, her satırında, tüm orduların ayrıcalıklı birliklerinde cahil ve deneyimsiz kendini beğenmişliğinin damgasını taşımaktadır.
Tüm olarak, bu nedenle, Ömer Paşanın ifadesinin itibara değer olduğunu düşünüyoruz. Gerçi her seferinde Türk istihkamları üzerine altı bin ile sekiz bin arasında Rus askeri, aynı anda ve etkin olmayan bir biçimde saldırıya girişmiş olabilir, ama harekat sırasında orada onsekiz ya da yirmi Rus taburu bulunmuş ve bunlardan on ya da onikisi ardarda harekete geçirilmiş olabilir. Rusların en azından 1.500 ya da 2.000 kişiyi bulmuş olması gereken yitikleri de, savaş alanına getirmiş oldukları asker sayısının çok olduğunu tanıtlamaktadır. Ruslar sonunda, geride 500 tüfek, çok miktarda malzeme ve cephane ve Türklerin elinde 800 ölü ve yaralı bırakarak püskürtülmüşler ve bir ölçüde düzensiz bir biçimde çekilmişlerdir.
Bu çarpışmada tarafların taktiklerine bakarsak, Rusların çok büyük bir hata işlediklerini hayretle görürüz. Bu hatalarının cezasını, dikkate değer bir yenilgiyle ödemişlerdir. Kendileriyle pek nadir eşit olabilen düşmanlarını küçümsemişlerdir. Ruslar, önemli bir tabyayla güçlendirilmiş, kanatlarından biri adadaki on ağır topla korunan ve Tutrakandaki yirmiiki topun hem komuta ettiği, hem cephesini koruduğu kuvvetli bir hatta karşı saldırıya geçmek zorundaydılar. Toplam olarak, hepsi ya da çoğunluğu ağır madenden yapılmış kırkdört ya da otuzsekiz ağır top vardı. Şimdi, [sayfa 197]
her subay, bir arazi tahkimatına saldırıya geçmeden önce, ilkin onu destekleyen toplan ve bataryaları, kendi topçunuzla susturmanız gerektiğini bilir. Ondan sonra mümkün olduğu kadar çok sayıda siper ve o siperleri koruyan kazık engeller ve öteki savunma engelleri yıkılmalıdır. Ardından, saldırı gücü yan yana yıkılmış ve savunucularının maneviyatı çöktürülmüş istihkamlara saldırıya geçirilmeden önce, bataryalar, saldırıları mevzilerin daha da yakınına getirilmeli ve siperler sürekli bir top mermisi yağmuruna tutulmalıdır. Bunu yapabilmek için topçunuzun sayı ve çap yönünden üstün olması gerekir. Ama Ruslar ne yapmıştır? Kendilerininkinden sayıca, çapça ve hele helen tatbikat yönünden üstün olan bir topçunun desteklediği bir köprübaşına, 12 ve 6 poundluk toplarla yapılan kısa bir topçu ateşinden sonra, saldırıya geçmek! Rusların bu top ateşi, hiçbir ciddi sonuç doğuracak türden olmadığı için sırf bir formalite, ya da Türklere gösterilmiş bir nezaket olarak kabul edilebilir ve ayrıca, bütün raporlar aynı kanıda ama, Rus bataryaları köprübaşına 650 yardaya kadar yanaştılarsa, bazı topların tahribedildiğine dair herhangi bir şey işitmemiş olmamız da gariptir. Ama aynı zamanda, muhtemelen ilk defa ateşe maruz kalan ve böyle bir güç koşul altında, üstlerine dökülen üstün ateş karşısında ezilmeden önce Türk mevzilerine elli yardaya kadar yanaşan Rus askerlerinin gösterdiği kahramanlığı da takdir etmeliyiz.
Türklere gelince, onların taktikleri lehine de çok fazla şey söyleyemeyiz. Saldırılar sırasında Ömer Paşanın, köprübaşına gerekenden fazla askerle gereksiz yere kalabalık yığmamış olması çok iyi bir şey. Ama köprünün Tutrakan ucunda ve adada bir yedek güç, özellikle bir süvari gücü bulundurmamasına ne buyrulur? Ruslar püskürtüldüğü zaman, yenik düşmüş düşmanın üzerine süvarisini saldırtmamasına ne demeli? Bu zaferin manevi etkisiyle yetinmesi ve kampanyanın yazgısını belirlemesine yardım edecek tüm meyveleri dermemesi de ayrı. Yalnızca iki mazeret bulabiliriz: birincisi, arazi tahkimatında, kesintisiz istihkam düzeni, düşmanın püskürtülmesi ardından, kuvvetli bir saldırıya elvermeyebilir. Çünkü kesintisiz istihkam, büyük miktarda asker topluluklarının aniden ve enerjik bir biçimde saldırıya geçmesine elverişli genişlikte yer bırakmaz. İkincisi de, ya Ömer Paşa, kuvvetlerinin açık arazide savaş gücüne güvenmemiştir ya da elde, zaferini tamamlayacak yeter sayıda asker hazır değildi.
Bu husus, bizi, bu harekete ilişkin stratejik sorunlara getiriyor. Ömer Paşa, Kalafatta aylaklık eden askerî birlikleri Oltenitzada eli altında bulundursaydı, daha kararlı hareket etmez miydi? Rusların, kendi mevzileri arasından, saldırılmasını en çok arzu [sayfa 198]
ettikleri Kalafattaki mevzilerini tehdit etmek üzere oraya 12.000 Türk askerinin ve bir o kadar da yedek gücün gönderilmesine ne buyrulur? Türklerin sonuca götürücü üstünlükler elde edebilecekleri bir noktada bu 24.000 askerin hazır bulunmayışını nasıl değerlendirmeli?
Ama bu, noktalardan sadece biri. Şimdi, hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak biçimde anlaşılıyor ki, Ruslar, ekim ayı sonunda Eflakta 50.000 ya da 55.000 kişiden fazla asker yığacak durumda değildiler. Yol yokluğu, arazinin birbirini kesen yapısı, müfreze çıkarılması zorunluluğu, hareket halindeki bir ordunun olağan firesi dikkate alınırsa, kesindir ki, Ruslar, hiçbir noktada tek yığın olarak 30.000den fazla asker bulunduramazlardı. Eflakın herhangi bir noktasında toplanacak 40.000 Türk, Rusları kesinlikle yenerdi. Ve hiç kuşkuya yer yok, eğer o düşüncede olsalardı, zamanında gerekli önlemleri alsalardı, bu miktar askeri, hatta bunun iki katını kolayca toplayabilirlerdi. Ama Avrupa diplomasisinin müdahaleleri, divanın kararsızlığı, Sırbistana karşı Türk siyasetinin kararsızlığı ve buna benzer hususlar, anlaşılıyor ki, önlemlerin yarım olması sonucunu doğurdu. Bu durum da, düşmanlık başladığı zaman Ömer Paşayı kendi başına bıraktı. Ömer Paşa Rusların zayıflığını biliyordu, savaşa istekli, üstün bir ordusu vardı, ama bu ordu 350 mil uzunluğunda, elli mille yüz mil genişliğinde bir ülkeye yayılmıştı. Kasım ayının ilk yarısında, girişimlerinin aksaması bu durumun zorunlu sonucuydu. Başka bakımlardan hata olan Kalafata geçme girişimi, bu yönden bir gerekirlikti. Çünkü, karşı yamaca geçmemeleri halinde atıl kalacak yirmi bin dolaylarında askerin toplanması için çok doğal bir yer olan Vidin, ana ordunun bulunduğu yerden epey uzaktı. Bu askerlerin karşıya geçmesi, hiç değilse, Rus askerlerinin bir bölümünü oraya çivilemeye ve Türkler yararına manevi bir etki yaratmaya yaradı.
Bükreşe girişilecek ana saldırı için olduğu anlaşılan ve Kalafattaki girişimle Batıya çekilen Rusların çekilme hattını kesmeyi amaçlayan Oltenitza çıkarması, hiçbir sonuç doğurmadı, çünkü elde, Bükreşe yürüyüş için gerekli olacak birlik yoktu. Oltenitza savaşının manevi etkisi kuşkusuz büyük bir kazançtı; ama zaferden sonraki hareketsizlik dokuz gün süren ve yağmurların başlaması üzerine Türklerin Tunanın gerisine gönüllü olarak çekilmeleriyle sonuçlanan bu hareketsizlik ve çekilme Türk askerinin yüzündeki heyecan parlaklığını silmeyebilir ama, Türk komutanın, ola ki tam hak etmediği ününü gölgeler, ilk hatayı Divan yapmış olsa bile, burada Ömer Paşanın da bazı hataları olması gerekir. Oniki gün süreyle Tunanın sol yakasına geçmek, bir köprü [sayfa 199] kurmak, Rusların birleşik ordusunu püskürtecek güçte bir köprübaşım gerçekleştirmek, arkasında büyücek ve çarpışmaya istekli bir orduya sahip olmak ve sonra 30.000 ya da 40.000 askeri karşıya taşıyacak olanağa sahip olamamak niçin? Bunda paşanın bir ihmali olduğunu düşünmek gerekir. Ruslar kaçıp kurtuldukları için herhalde şükran duymaktadırlar. Rus ordusu şimdiye dek, bunun yarısı etmeyecek güçlüklerden bile, böylesine az bir maddi yitikle çıkmış değildi. Parça parça edilmeyi hak ettiler, ama hepsi selamete çıktı, bundan sonra onları bir daha böyle yakalama olasılığı olur mu bilmem. [sayfa 200]
New-York Daily Tribune
n° 3952, 16 Aralık 1853
Başyazı
KARL MARX
DÖRTLÜ İTTİFAK İNGİLTERE VE SAVAŞ
Londra, Cuma, 9 Aralık 1853
Okurlarınız, karma hükümetin diplomatik hareketlerini adım adım izlediler. Palmerstonlarla Aberdeenlerin, Türkiyeyi koruma, Avrupada barışı güven altına alma gibi bahanelerle girişebilecekleri çara destek olma girişimlerini okurlarınızın hayretle karşılayacağını sanmıyorum. Viyana Konferansının ölümden sonra dirilmesi ya da Londra Kongresi konusunda okurlarınız bilgi sahibidir. Başkent Senet Borsası, İngilterenin, Avusturyayla Prusyayı, çarpışan taraflar arasında Batılıların yeni bir arabuluculuk girişiminde bulunmaları çabasında desteklemeye ikna ettiğini, geçen cuma günkü The Morning Chronicledan öğrendi. Sonra bu girişim haberi, The Morning Post gazetesinde, teselli edici bir açıklamayla birlikte yer aldı:
Prusyanın ve Avusturyanın birlikte çalışmaları bu girişimde sağlanmaya çalışılmış ve elde edilmiştir, ve dört devlet bir protokol imza ederek Avrupanın şimdiki arazi bölüşümünü korumak, ve savaşmakta olan devletleri bir Avrupa konferansı aracılığıyla anlaşmazlıklarını barış yoluyla çözümlemeye çağırmak konusunda zımnen üzerlerine almışlardır. Dört devletin atacakları ilk adım, Doğudaki anlaşmazlık sorununda görüş birliğine varmak için Türkiyenin hangi esasları kabul edeceğinin saptanmasından oluşacaktır. Bu husus açıkça saptandıktan sonra dört devlet, Rusyayı, önerilen görüş birliğinin esasları üzerinde düşüncelerini [sayfa 201] açıklamaya çağıracaktır. Bundan sonra da, her iki devlet, saptanacak bir yerde ve tarihte toplanacak büyük devletler konferansına tam yetkili temsilcilerini göndermeye çağıracaktır. ... Çarın saygınlığına zarar getirmemek ve Türkiyenin çıkarlarını tamamen korumak için, ilk koşul olarak, her iki devletin diğerinin arazisinde oturan uyruklarının korunacağına ilişkin bir maddeyi de kapsamak üzere, Türkiye ile Rusya arasında iyi anlaşma, barış ve ticaret hakkında bir anlaşma yapılacak, ikinci koşul olarak da, sultan ile dört devlet arasında 1841 yılındaki Çanakkale Boğazı antlaşmasına benzer bir antlaşma ile sultan, Tuna Prensliklerinin ve Sırbistanın bugünkü oluşumuna ve ayrıcalıklarına saygı göstermeyi, ve Kaynarca Antlaşmasında olduğu gibi, bu kez Rusyaya karşı değil, Avrupaya karşı sahibi bulunduğu arazi içindeki hıristiyan dinini özellikle korumayı üzerine alacaktır.
En sonunda da Printing-House Squarein thundererı, dört devlet arasında ittifakın kesinlikle sonuca bağlandığını ve bu dört devletin, gerekirse Rusya ile Babıâliye zorla kabul ettirilecek koşullan saptadıklarını, ilk baskısında bildiren haberiyle geldi. Hisse senetleri derhal yükseldi. Ancak borsa simsarlarının mutluluğu kısa ömürlü oldu. Çünkü aynı Times, ikinci baskısında, gerçi dört devletin bir protokol hazırladıklarını, ama ortak bir nota taslağını, onun zorla kabul ettirilmesi gibi bir koşutla kendilerini bağlamaksızın sunduklarını bildiriyordu. Hisse senetleri yeniden düştü. Sonunda, şaşırtıcı haber, ölü Viyana Konferansının eski gövdesinin, ölümden sonra dirilişi haberine indirgenmiş oluyordu. Hayalet Konferanstan sözetmek saçma olurdu. Bir telgraf da haberi doğruladı. Bu telgrafa göre:
Dört devlet, konferansa, 6 Aralıkta, İstanbula yeni bir tasarım üzerine kurulmuş mevcut anlaşmazlıkların giderilmesi için yeni bir öneri göndermiştir, ve başlamış olan savaş durumu durdurulmasa bile, barış görüşmelerinin sürdürüleceğini önermiştir.
Savaşın hemen öncesinde, Viyana Konferansı, bu geçmişe ait Phthia,130 Türkiyeye, Prens Mençikovun ültimatomunu kabul etmesini önermişti. Rusyanın ilk yenilgisi ardından İngiltereyle Fransa, Reşit Paşanın Prens Mençikova yanıtına sarıldılar. Şimdi, geriye doğru gidişlerinde, geçmişte girişilmiş işlerin hangi aşamasına ulaşmış olduklarını tahmin etmek olanaksız. Augsburger Zeitung, [sayfa 202] konferansın yeni önerilerinin, dört devletin savaşı önleme arzusunu dile getirdiğini yazıyor. Şaşırtıcı bir yenilik bu!
Status quonun yerini status bellinin şu sırada, bir tür diplomatik dedikodular her ne kadar yavan görülebilirse de, bütün bu inanılmaz konferanslar ve kongreler tasarımlarından, İngiltere hükümetinin gizli niyetlerinin sızdığını; hükümet yanlısı gazetelerin, bu yolda hükümetin ne kadar ileri gidebileceğini saptamak üzere antenlerini çıkardıklarını ve bugünün temelsiz söylentilerinin, yarının olaylarını birçok kez, önceden gösterdiğini unutmamalıyız. Şurası kesin ki, dörtlü ittifak, Avusturya tarafından kabul edilmediyse, dört devletin üzerinde görüş birliğine varacakları önerileri, Türkiyeye zorla kabul ettirme düşüncesiyle İngiltere tarafından öne sürülmüştür. Herhangi bir ittifak sağlanamamışsa, dört devlet tarafından, en azından, işlerin hangi ilkeler çerçevesinde yürütüleceğini düzenleyen bir protokol imzalanmıştır. Rus ordusu, prenslikleri işgal edinceye ve Bulgaristan sınırına dayanıncaya kadar Türkiyeyi davranmaktan alıkoyan Viyana Konferansının bir kez daha işin başında olduğundan ve sultana yeni bir nota göndermiş bulunduğundan da hiç kuşku duyulamaz. Viyana Konferansından Londrada yapılacak bir Avrupa Konferansına doğru atılan adımın, hiç de büyük bir adım olmadığı, 1839da Mehmet Alinin isyanı sırasında kanıtlanmıştı. Rusya, Türkiyeye karşı savaşı sürdürürken, kongrenin barıştırma çabalarını sürdürmesi demek, Türk donanmasının Navaronda yakılması ve sonucunu veren 1827-29 Londra Konferansının yinelenmesi demek olur. İngiltere hükümetinin önerilerine ve öteki devletlerin onayına temel görüşmelerin yürütülüşüne ilişkin esaslar, hükümet yanlısı gazetelerde, açıkça belirtiliyor: Avrupada toprakların bugünkü dağılımının korunması. Bu öneriyi, Viyana barışı koşullarına basit bir dönüş diye düşünmek, büyük bir yanılgı olur. Polonya Krallığının ortadan kaldırılması, Tuna nehri ağzının Rusyanın eline geçmesi, Krakovun yutulması, Macaristanın, bir Avusturya eyaleti haline dönüştürülmesi, bütün bu toprak düzenlemeleri, hiçbir Avrupa kongresince onaylanmış değildir. Bu durumda, Avrupada bugünkü toprak dağılımını onaylamak, öyleymiş gibi gösterilmeye çalışılmasına karşın, Türkiyenin Viyana Antlaşmasına alınmasından çok 1830dan bu yana, Rusyayla Avusturyanın, o antlaşmaya karşı giriştikleri ihlal hareketlerinin onaylanması demek olur. Rusya ile Türkiye arasında dostluk, barış ve ticaret antlaşması bunlar, Kaynarca, Edirne ve Hünkar iskelesi antlaşmalarının başlangıç bölümündeki terimlerin aynısı. Palmerstoncu [sayfa 203] gazete, 1841 Çanakkale Antlaşması gibi bir antlaşma diyor. Evet, tam öyle. Avrupayı Çanakkale Boğazının dışında tutan ve Karadeniz bir Rus gölü haline dönüştüren antlaşma gibi bir antlaşma. Ama, diyor The Times, Çanakkale Boğazına savaş gemilerinin serbestçe girebilmesini ve Tunanın serbest ulaşıma açık olmasını neden koşut olarak öne sürmeyelim? Öyleyse 1839 Eylülünde, Lord Palmerstonın, o zamanki Paris elçisi Bulwere yazdığı mektubu okuyalım. O dönemde de benzer umutlar beslenmiş olduğunu göreceğiz.
Prensliklerle Sırbistanın var olan kurumlarına, sultan saygı duymak zorundadır. Peki ama varolan bu kurumlar, sözkonusu bölgeler üzerinde egemenliği sultan ile çar arasında bölüştürüyor. Ve bu kurumlar, bugüne kadar, hiçbir Avrupa kongresince onaylanmış değil. Bu durumda, yeni kongre, Türk eyaletleri üzeride, Rusyanın de facto koruyuculuğuna Avrupanın yaptırımını (müeyyide) ekleyecektir. Böylece sultan, topraklarındaki hıristiyan nüfusun korunmasında çara karşı değil, Avrupaya karşı sorumlu olacaktır. Bunun anlamı şu: Sultan ile hıristiyan uyrukları arasına yabancı devletlerin girme hakkı, Avrupa devletler hukukunun bir maddesi haline gelecektir. Herhangi bir anlaşmazlık sözkonusu olduğu zaman, sultanın topraklarındaki hıristiyanlardan gelecek korunma isteğini, anlaşmaya taraf bir ülke olarak, kendi anladığı biçimde yorumlama hakkına sahip olan Rusyanın hak iddialarını Avrupa, antlaşmayla bağlanmış olarak, desteklemek zorunda kalacaktır. Bu durumda yeni antlaşma, karma hükümet tarafından tasarlandığı ve yayım organlarınca açıklandığı şekliyle, Avrupanın Rusyaya teslim oluşuna ve 1830dan bu yana karşı devrimlerin getirdiği tüm değişiklikleri toptan onaylamaya ilişkin olarak bugüne kadar düşünülmüş en kapsamlı Avusturyanın siyaset değişikliğinden, The Morning Postun sahte bir inanmışlıkla son on günün değişikliği diye nitelediği değişiklikten hayrete düşmek için bir neden yoktur. Bonapartea gelince, ileriye ait tasarımları ne olursa olsun, sonradan görme imparator, Türkiyeyi merdiven gibi kullanmak suretiyle, eski meşru kudretler katına tırmanmaktan şimdilik memnundur.
Karma hükümetin görüşleri, hükümetçi haftalık The Guar-dion131 tarafından açıkça belirtiliyor. Buna göre:
Rusyanın Oltenitza siperleri önünde geri püskürtülmüş ve Karade-nizdeki bir-iki kale zaptedilmiş diye Rusyayı yenilmiş bir düşman saymak ve bu yüzden onun gırtlağına sarılmış olduğumuzu düşünmek sadece gülünçtür. Bu cüzi kayıplar onun [sayfa 204] ancak gururun, harekete geçirir, ve daha güçlü bir duruma gelinceye kadar onu görüşmelerden uzak tutar. Çar, kibirli ve hırslı, ama aynı zamanda ihtiyatlı bir insandır. Kaybedeceği, ama hiçbir şey kazanamayacağı bir kavgaya tutuşmuştur. Politikası kendinden öncekilerin aynıdır, ve sözkonusu politika, savaşların kendisinden çok savaş tehditleriyle bir şeyler sağlamayı, ve sürekli ve değişmez saldın sistemi içinde oldukça geniş ölçüde esnek bir ayarlama yeteneği bulundurarak büyük yıkımlardan kaçınmayı ve hatta küçük yenilgilerden yararlanmayı kapsar. Avrupanın toprak ilişkilerinde herhangi bir değişiklik yapmamak ve yapılmasına izin vermemek hakkında dört devletin almış olduğu yukarda sözü geçen kararının, çarın durumuna ve politikasına, bu mantık açısından bakıştan ileri geldiği anlaşılmaktadır. İngilterenin Rusyayı yendiğini sananlar, ya da muhafazakar gazetelerin acayip saçmalarına kapılanlar yanılıyorlar. Gündemde Rusyanın küçük düşürülmesi değil, Avrupanın (doğaldır ki, Rus anlamında) barışa kavuşması ve mümkün olduğu ölçüde Fransız asker elçisinin sultana namus sözü vermiş olduğu sürekli barışa erişmektir. Şundan emin olabiliriz ki, yukarda sözü edilmiş olan öneri, yalnızca status quonun tekrar kurulmasından ibaret olmayıp, gerek Türkiye ile Avrupa, gerek Türk hükümeti ile hıristiyan uyrukları arasındaki ilişkileri sürekli bir esasa göre düzenlemeyi hiç olmazsa deneyecektir. Evet, deneyecektir çünkü ne kadar sürekli olarak düzenlemeye çalışsa da Avrupada bir Türk İmparatorluğunun varlığına izin verildiği sürece, aslında her antlaşma her zaman geçici kalacaktır. Ancak, böyle bir antlaşma bugün mümkün ve gereklidir.
Öyleyse büyük devletin hedef aldığı amaç, çarın küçük yenilgilerden yararlanması ve Avrupada Türk İmparatorluğunun varlığına izin vermemesi için ona yardım etmektir. Kuşkusuz, geçici düzenleme, işlerin elverdiği ölçüde bu mükemmel sonucu hazırlamak içindir.
Ne var ki, bazı koşullar, karma hükümet siyasetçilerinin hesabını, özellikle altüst etmiştir. Bazı istihbarat raporları, Türkiyenin, Karadeniz kıyılarında ve Gürcistan sınırlarında yeni zaferler kazandığını bildiriyor. Öte yandan, Polonyadaki ordunun tüm olarak Pruta yürüyüş emri aldığı kesinlikle belirtiliyor; bu arada Polonya sınırından gelen haberlere göre, geçen ayın 23ünü 24üne bağlayan gece brinkaya girişilmiş, yani orduya asker devşirilmiştir. Üstelik, eskiden bir ya da iki kişinin asker yazıldığı yerlerde bu kez sekiz-on kişi askere alınmıştır. En azından bu bile, dörtlerin [sayfa 205] barıştırıcılık yeteneğine, çarın çok az güvendiğini göstermektedir. Avusturyanın, dört saray arasında herhangi bir ittifakın sonuçlandırılmış olmadığına ilişkin açıklaması ise, bu ülkenin, bir yandan, bazı koşulların Türkiyeye zorla kabul ettirilmesini arzu ederken, bir yandan da çarın çıkarlarına ilişkin olarak düşünülmüş tasarımları Türkiyeye zorlamaya kalkışmış gibi görünmemek istediğini ortaya koymaktadır. Son olarak da, bugünkü durumda, Rusya ortaya atığı iddiaları tamamen geri almadıkça ve prenslikleri derhal boşaltmadıkça dostça bir düzenlemenin hiçbir biçimde kabul edilemez olduğuna ilişkin sultanın Fransa elçisine verdiği yanıt, kongrecileri yıldırım çarpmışa döndürmüştür. Şimdi usta, deneyimli Palmerstonın yayın organı, kardeşlikten yana olan öteki ahbaplara, içtenlikle şu gerçeği söylüyor:
Saygınlığını ve etkisini sarsmadan Rusya, prenslikleri derhal terkedemez ve bütün taleplerinden tamamen vazgeçmeyi kabul edemez. Bu kadar güçlü bir devletin her şeyi göze alan bir savaşa girişmeden buna izin vereceğini düşünmek budalalık olur.
Yenildiği için Rusya şimdi görüşmeye yanaşamaz. Bu nedenle yapılacak şey, savaş dengesini değiştirmektir. Bu, Rusyaya zaman kazandırmaktan daha başka türlü nasıl yapılabilir? Rusyanın istediği tek şey, bugünün işini yarına bırakmaktır, yeni asker toplamak, bu askerleri tüm imparatorluğa dağıtmak, onları belli yerlerde yığmak, Kafkasya dağlılarının hakkından gelinceye kadar Türklerle savaşı durdurmaktır. Böyle yaparsa Rusyanın şansı artabilir, Rusya yenik değil de, yenmiş durumda olursa, o zaman görüşme çabaları başarıya ulaşabilir. Viyanada yayınlanan Ostdeutsche Postta132 ve hükümetçi Morning Chronicleda belirtildiği gibi, İngiltere hükümeti, bu doğrultuda, üç aylık bir silah bırakımına razı göstermesinin uygun olacağı hususunda Türkiyeye ısrar etmiştir. Lord Redchiffe, sultan hükümetinin reddettiği silah bırakımı önerisine haşmetmeaplarının rızasını almak amacıyla, sultanla beş saat süren bir görüşme yapmıştır. Sonunda, sorunu görüşmek üzere bakanlar kurulu olağanüstü toplantıya çağrılmıştır. Babıâli, önerilen silah bırakımını kabul etmeyi kesinlikle reddetmiştir. Zaten Osmanlı halkına açıkça ihanet etmeksizin böyle bir öneriyi kabul edemezdi. Bugünkü Times Duyguların şimdiki durumunda, Babı âlinin iddialarını ılımlılık sınırlarına sokmak kolay [sayfa 206] olmayacak görüşünü öne sürüyor.
Babıâli, yenilginin, çarın onuruyla bağdaşmaz olduğunu, bu nedenle kendi başarısını boşa çıkarmak ve çarın yeniden galip ve âlicenap olabilmesini sağlamak için, ona, üç aylık bir silah bırakımı süresini tanımak gerektiğini anlama ılımsızlığını göstermiştir. Üç aylık bir silah bırakımını gerçekleştirme umutlan, henüz tümden bir yana konmuş değildir. Belki diyor The Times, dörtler tarafından önerilecek bir silah bırakımı daha etkin olabilir.
İyi huylu Morning Advertiser ise, bu açıklamaların doğru olduğunu kabul etmeye hazır değil, çünkü Osmanlı davasına çar lehine ihanet etmek için ya da bu amaca uygun olarak daha dolaysız ve daha mükemmel bir girişim, en akıllı kafalar tarafından bile tasarlanamazdı.
Radikal Morning Advertiserın, Palmerstonın şeref ve iyi niyetine güveni ve onun yanısıra İngilterenin diplomatik geçmişine ait cahilliği ölçülemeyecek kadar fazla. Bu gazete Zahireciler Derneğinin malı olduğundan mıdır nedir, başyazıları, zaman zaman, bizzat zahire tüccarlarının yazdığından kuşkulanıyorum.
Bu nedenle, şimdi bir görüşme girişiminin ele alınmış olmasına üzülüyoruz, çünkü bunun ancak bir hayal kırıklığına yolaçacağını öngörmekteyiz.
İngiltere, İstanbulda ve Rusyanın ileri karakolu olan Viyanada böylesine meşgulken, acaba Rusya, İngilterede işleri nasıl yürütüyor, bir de onu görelim.
Daha önceki bir mektupta, okurlarınıza haber verdiğim gibi, karma hükümet, Karadenizde yalancıktan Rusyayı tehdit ediyormuş gibi görünürken, Rusyanın savaş gemileri Avrora ve Navarin firkateynleri Portsmouthda kraliçenin doklarında donatılıyor. Geçen cumartesi günü, The Morning Herald ve The Daily News gazeteleri, Rus firkateyni Avroradan kaçan ve neredeyse Guildforda ulaşmak üzere olan altı Rus denizcinin ardından Avroranın bir subayıyla bir İngiliz polis müfettişinin yetiştiğini, denizcileri Portsmoutha geri getirdiklerini, onarım ve donatım nedeniyle Avrora mürettebatının yerleştirildiği Victorious gemisinin güvertesinde haşin bir dayak cezasına çarptırıldıklarını, ardından da prangaya vurulduklarını haber verdiler. Bu durum Londrada öğrenilir öğrenilmez, bazı kişiler, Avukat Charles Ronalds aracılığıyla, Tuğamiral Martine, İngiliz donanmasının bazı subaylarına ve Avroranın Rus kaptanına hitaben altı denizcinin, İngiltere başyargıcının önüne götürülmelerini emreden bir habeas corpus sözleşmesi133 çıkarttırdılar. İngiliz tersane makamları, bu mahkeme [sayfa 207] çağırışına uymayı kabul etmediler, İngiliz kaptan, yardımcı amirale, o amiral de işi, on yıl önce, Bandieras olayında, İngiltere Posta idaresini Metternichin emrine vermiş olan Amirallik Lordu ünlü Sir James Grahama aktardı.134 Rus kaptana gelince, gerçi kraliçenin çağrı belgesi, Victorious gemisinde kendisine tebliğ edildi ve ne demek olduğu, bir çevirmen aracılığıyla kendisine tamamen anlatıldı, ama Rus kaptan, belgeyi, hakaret edici bir eda ile fırlattı attı. Belge, lumbardan tekrar içeriye atıldıysa da yeniden fırlatıldı. Bu belge dedi Rus kaptan, haşmetmeaplarından geliyorsa, gerçekte, Rus elçisine ya da konsolosa gönderilmesi gerekir. Konsolos ortada yoktu. Konsolos yardımcısı da işe karışmayı kabul etmedi. 6 Aralıkta, bu kez Portsmouth donanma makamlarına çıkarılan çağrılarla, kraliçe adına, yalnızca altı denizcinin değil, ama Rus kaptanın da başyargıcın önüne getirilmesi emredildi. Bu çağrıya uyacak yerde, Amirallik Dairesi, Rus gemisini limandan dışarıya çekmek ve açık denize çıkarmak için elinden gelen bütün çabayı gösterdi ve önceki gün, Kaptan Izalmatiyevin, habeas corpus çağrısına meydan okuyarak, Avrorayla Pasifiğe açıldığı görüldü. Bu arada, dünkü Daily News gazetesinin bildirdiği gibi, Rus firkateyni Navarin, esaslı bir kalafat ve onanından geçirilmek üzere hâlâ doktadır. Çok kalabalık bir tersane işçisi grubu bununla meşgul bulunmaktadır.
Ancak, bu heyecan uyandırıcı olayın, hükümet basınında nasıl yansıtılmış olduğu dikkate değerdir.
Peel taraftarlarının organı olan Morning Chronicle, kendi adamları olan Grahamın bu işe en çok bulaşmış kimse olduğundan susmayı yeğlemiştir. Suskunluğu ilk bozan gazete Palmerston taraftarı Morning Post oldu, çünkü onun gibi göstermek hünerini ortaya koymayan mahsus böyle bir fırsatın kaybolmasına izin veremezdi. Gazeteye göre, olayın tümüne fazla önem verilmiş, ve durum son derece abartılmış şekilde anlatılmıştır. Gazete, asker kaçaklarının acımasız şekilde kırbaçlanmalarını ve tutuklanmalarını emretmiş olan Rus kaptanın tanıklığına başvurmaktaydı. Rus kaptanın emirlerine ve kendi isteklerine karşın bu tayfaların karaya çıkmaları sağlandıktan sonra sarhoş edilerek bir araba ile ülke içine getirilmişler ve Londraya nasıl ulaşabilecekleri ve orada başvurabilecekleri kimselerin adresleri bildirildikten sonra ortalıkta bırakılmışlardır. Bu saçma öykü, Palmerston taraftarı gazete tarafından, The Times gazetesi için ortaya atılamayacak kadar uydurma bir yalan olan, kaçakların kendilerinin polise teslim [sayfa 208] oldukları açıklamalarını yalanlamak amacıyla ortaya çıkarılmıştır. [Morning] Post gazetesi büyük bir ahlaki kızgınlık gösterisi yaparak, bütün bu işin, Palmerstonın iyi huylu efendisine zarar vermek amacında oldukları anlaşılan birkaç Polonyalı kaçak tarafından kışkırtılmış olduğunu bildirmiştir.
Başka bir hükümet organı olan Globe gazetesi ise şöyle demektedir:
Bir yabancının ancak kendi ülkesinin elçisince belirtilen işleme uyması gerektiği tamamen geçersizdir; aksi takdirde, bir elçinin araya girmesi hariç olmak üzere hiçbir sorumluluğa maruz kalmadan her yabancı, bir İngiliz limanında yasalarımızı çiğneyebilecektir.
Bu nedenle Globe gazetesi, kendisine, yakalananları mahkemeye teslim etmesine dair yargıç kararını bildiren memurlara, Rus kaptanının verdiği karşılığın tamamen memnunluk verici olmadığı ılımlı sonucuna varmaktadır.
The Times gazetesi ise şöyle seslenmektedir:
Ertesi sabah Rus kaptan, hepsini (yani, tekrar yakalanan altı tayfayı) firkateyninin seren ucuna astırsaydı İngiliz yasalarının tamamen denetimi dışında kalmış olurdu.
Neden böyle olurdu? 1840 yılında (Lord Palmerstonın önderliği altında) Rusya ile Büyük Britanya arasında akdedilmiş denizcilik antlaşmasında buna ilişkin bir metin vardır:
Yüksek sözleşmeci tarafların, karşı tarafın toprağında ikamet eden konsolosları, konsolos yardımcıları ve ticaret temsilcilerine, ülkelerine ait savaş ve ticaret gemilerinden kaçanların yakalanması için, yerel makamlar, yasalar çerçevesinde gösterebilecekleri yardımı verirler.
Öyle ama, azizim Times gazetesi, sorun da zaten İngiliz makamlarının Rus kaptanına yasa gereğince sağlamakla görevli oldukları yardımın ne olduğudur. The Times gazetesinin görüşüne göre, bu politik bunalım zamanında gemilerinin İngiliz limanlarında onarılması konusunda Rus makamlarının kendilerini ilgilendiren husus duygu inceliğinde ve protokolde büyük bir noksanlık oluşturmaktadır, ve The Times gazetesi bu gemilerdeki subayların casus derecesine indirgenmekte olduklarına inanmaktadır. The Times gazetesi şunları yazmaktadır: Buna karşın İngiliz hükümeti böyle bir politikayı hiçe saymakta olduğunu yaptıklarından daha açık bir şekilde meydana koyamazdı.
Ve bu durumda, İngiltere hükümetinin içine düştüğü zillet kendini en güzel biçimde, Rus casuslarını kraliçenin tersanelerine kabul etmesinde, onların emrine İngiliz savaş gemilerini vermesinde, [sayfa 209] ücretleri Britanya halkının kesesinden ödenen tersane işçilerini onların hizmetinde kullanmasında ve İngiliz yasalarına hakaret ettikten sonra kaçarlarken, onları selam topu ile uğurlamasında kendini gösteriyor. [sayfa 210]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3960, 26 Aralık 1853
KARL MARX
RUS ZAFERİ İNGİLTERENİN VE
FRANSANIN DURUMU
(PARÇA)
Londra, Salı, 13 Aralık 1853
Fransız ve İngiliz donanmasının Karadenizde bulunmasına karşın gemilerinden birinin bir Rus gemisinin cezaya uğramadan zaptı, sultanı, büyük bir hayret içinde bırakmıştır, ilkyaz onda daha da hayret uyandıracaktır.
Cumartesi günkü Press bu haberi verdi, izleyen pazartesi ise, ilkyaza kadar beklenmeyen hayret verici yeni olayları getirdi. 5 Aralık tarihini taşıyan Odessa çıkışlı bir haberde, Rus filosunun küçük bir Türk filosunu Karadenizde Sinop açıklarında yendiği bildiriliyordu.135 Rus haberinin kapsamı buydu. Bu haberi daha sonra Fransız gazetesi Moniteur doğruladı. Gerçi bu olayın ayrıntılarını henüz bilmiyoruz, ama birçok nokta apaçık ortada: Rusların haberi, olayı büyük ölçüde abartıyor. Tüm olay, bazı Türk firkateynleriyle, asker, malzeme, cephane ve silah taşıyan ve Batuma gitmekte olan birkaç yük teknesinin, beklenmedik bir baskına uğramasından başka bir şey değildir. Rus filosu, sayıca Türk filosuna çok üstündü. Gene de Türk filosu, bir saat süren umutsuz bir çarpışmadan sonra teslim oldu.
Bizim filomuzun orada bulunuşu diyor The Englisman, hiçbir olayda, Rusların Türkiyeye saldırısını, engellemek için değil. ... Donanma-nın orada oluşu, Karadenizin bir Rus gölü [sayfa 211] olmamasını sağlamak için değil. ... Donanmanın orada bulunuşu müttefikimize yardım için değil. ... Rus amiraller, İstanbula bir top atımlık uzaklıkta. ... Manevra yapabilirler, ama İngilterenin uskurları, baş uskur Lord Aberdeen kadar vurdumduymaz olmaya devam edeceklerdir.
Çar, Türkleri terra firma yerine denizde yendiği için, karma hükümet öfke içindedir. Karma hükümetin istediği, birinci türden bir zafer. Çarın niyetlerinin kesinlikle savunma amaçlı olduğuna dair Kont Buolun sultana güvence verdiği, Lord Redcliffein de üç aylık bir silah bırakımında direndiği bir sırada, Rusların denizde başarı göstermesi, karına hükümetin yerini sarsabilir. Kamuoyunu yatıştırma görevinin, hükümetçi basın arasında nasıl pay edildiğini görmek çok eğlendirici oluyor.
The Times, tüm hükümetin temsilcisi olarak, çarın nankörlüğüne karşı hükümetin genel öfkesini dile getiriyor, hatta bir parça tehdide bile sapıyor.
The Morning Post, kuşkusuz, daha savaşçı. Lord Palmerston başbakan, ya da hiç değilse dışişleri bakanı olsaydı, Sinopta görülen türden bir küstahlığa hiçbir zaman meydan verilmeyeceğini belirtiyor.
Hiç değilse diyor [Morning] Post, şu kadarı bellidir ki, Türk sahilinde harekat yapmak üzere sevkedilmiş Rus deniz kuvvetleri Babıâliye karşı beklenmeyen ağır bir darbe vurabilirdi, ama Divan, bunun, yalnızca bir gösterişten ibaret olmamak üzere gerçekten elle tutulur bir şekilde müttefiklerinin vaadetmiş oldukları yardımın bulunduğu bölgede olmayacağı umudundaydı. Bize kalırsa, Tuna Prensliklerinde maddi garantiler136 adı altında oynanmakta olan diplomatik güldürünün yeni bir sahnesi olarak Karadenizin uygun bir tiyatro alanı durumuna geldiği kanısına kesinlikle varılacaktır. Rusların savunma durumunda oldukları iki yüzlülüğünden vazgeçtikleri kabul edilebilir. Tutarsız politikamızın, müttefiklerimize ağır zararlar verecek ve hak ettiğimiz suçlamayı bize yöneltecek kadar ileri gitmiş olması son derece üzücüdür. Özel olarak bu amaçla sevkedilmiş olan savaş gemilerimizin yalnızca bu yardım hareketini yerine getirmediklerinden dolayı meydana gelmiş olan böyle bir felaketin ikinci kez meydana gelmesine izin verilmesi, bizim için sonsuz bir rezalet ve utanç kaynağı olacaktır.
Peelcilerin özel yayın organı, filozof Morning Chronicle, dünya barışını bozmuş olan kudretin şimdi, savaşı sona erdirmeye razı [sayfa 212] edilebilmesini olası görüyor.
İmparator Nikola, Voyvoda İstirbeyle Ghikanın Buğdan ve Eflakın yönetiminden çekilmelerine ilişkin olarak serbest arzularını belirtmelerine engel olmayı istemediği bahanesine sığınarak, 8 Kasım tarihli bir buyrukla, iki voyvodanın görevini General von Budberge verdi. Ancak Generali de, Prens Gorçakovun yüksek denetimi altına soktu.
Bir silah bırakımının, çara, askerlerini derleyip toparlaması ve Fransa ile İngiltere arasındaki yüzeysel ittifakı çürütmesi için zaman kazandırmaktan başka bir yarar sağlamayacak olduğu bir sırada, İngilterenin Türkiyeye böyle bir silah bırakımı için ısrar etmesi; bu arada Nikolanın, Bonaparteı devirerek yerine Henry Vi getirme yolundaki entrikaları; Kral Leopold, Prens Albert ve Orleans Prensleri arasında, kamuoyundan saklanmayan görüşmeler sonucu Bourbon hanedanına ait iki ailenin gürültülü bir övünçle kaynaştırılması, işte bütün bu olaylar, kamuoyunun dikkatini yeniden Windsor Şatosuna çevirmesini ve Windsorın, Brüksel, Viyana ve St. Petersburg saraylarıyla gizli bir fesat ittifakı kurduğundan kuşku duymasını gerektirecek olaylardır.
Aristokrat Morning Herald gazetesi de şöyle yazmaktadır:
Bugünkü İngiliz kuşağı, ülkesinin politikasının, orleancı restorasyon düşlerine, Belçikalı ilhak korkularına, ve en küçük Alman çıkarlarına tabi olmamasına dikkat etmelidir.
Lloyds Weekly Newspaper gazetesi şu açıklamayı yapmaktadır:
İçişleri bakanlığının izlemediği suikastçılar vardır, ve bunların adları ayazlı bir gecedeki yıldızlar gibi, The Times gazetesinin sütunlarında parlamaktadır. Bunlar, ne St. Johns Woodda, ne de Chelzeade otururlar. Hayır, bunlar, Claremontun salonlarında137 daha büyük bir rahatlık içindedirler. Majeste kraliçemizin sık sık misafiri olup nezaket icabı Nemours Dükü denilen bu suikastçılardan biri, İngilteredeki evinden doğrudan o köprüyü kurmak için Frohsdorfa gitmiştir, yani Bourbonların Fransaya gelmelerini engelleyen uçuruma köprü kurmak için gitmiştir. Kuşku yok ki, tekrar geri gelip av etlerini Buckingham Sarayında ya da Windsor Şatosunda yiyecektir.
Leader gazetesinin Paris muhabiri şöyle yazıyor: Viktorya ne derse bakanları onu yapıyorlar. Kraliçe Viktorya, Kral Leopoldun istediğini istiyor. Kral Leopold da Çar Nikolanın talep ettiğini talep ediyor, ve bundan dolayı da, Nikola, fiili olarak, İngiltere kralıdır. [sayfa 213]
Her ne kadar ilk bakışta talihi yaver gidiyormuş gibi görünse de, Bonaparteın durumu şu sıralarda çok nazik. Bonaperte, Avrupa krallık hanedanı çevrelerine sızmayı başarmıştı. Nikolanın yitirdiği karakteri o kazanmıştı. Hayatında ilk kez saygıdeğer oldu. Onun amcasını, Rusyayla birlikte, muhteşem tahtından deviren devlet, yani İngiltere, şimdi Rusyaya karşı onunla açık bir ittifaka zorlanmış bulunuyor. Koşullar onu Avrupanın hakemi durumuna getirdi. İtalya, Macaristan ve Polonyada ulusal bağımsızlıklarını elde etmeyi dörtgözle bekleyen ve bunun için gerekli yardımı nereden gelirse gelsin kabule hazır olan halkların bulunduğu bu ülkelerde ayaklanma hareketlerini de beraberinde getirebilecek bir Avrupa savaşı olasılığı, bu 2 Aralık gününün adamına, krallarla barışçılık oyununu oynayamazsa, halkların açış dansını yapma olanağını verecek gibi görünüyor. Geçici hükümetten, Yasama Meclisinin138 .Burgravelerine kadar herkesin yapabildiği tek şey, herkes ve her şey karşısında titremekti, kendisinden önce gelenlerin yaptığı acemilikler, ondan, hiç değilse, kaygılarının devletler karşısında Bonaparteın siyasetine bir ulusallık boyutu kazandırmış bulunuyor. [sayfa 214]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3961, 27 Aralık 1853
KARL MARX
PALMERSTONIN GÖREVDEN ÇEKİLMESİ
Londra, Cuma, 16 Aralık 1853
Afrika adlı vapurun getirdiği en ilgi çekici, önemli haber, Lord Aberdeenin başkanlığındaki karma hükümetten, Lord Palmerstonın çekilişidir.139 Bu, ilke tanımaz mükemmel bir taktikçinin ustalıklı bir girişimidir. Hükümetçi Londra gazeteleri, kamuoyuna yaptıkları gayet dikkatli açıklamada, görevden çekilmenin, Doğu güçlüğünden ileri gelmediğini, ama Britanya Anayasasının sadık bir koruyucusu olan, dürüst lord hazretlerinin, Lord John Russell gibi bir Whig için çok doğal olan en cüce boyutlarda kalmış olsa bile, bir Parlamento Reformunu onaylamadığı için görevden çekildiğini yazıyorlar. Gerçekten de, onun hükümet arkadaşlarına bildirdiği resmî gerekçe budur. Ama lord, kamuoyunun daha başka bir izlenim edinmesine çok dikkat göstermiştir. Resmi yayın organlarının bütün açıklamalarına karşın, genel kanı, Reform tasarısının ancak bir bahane olduğu, gerçek nedenin ise hükümetin Rusya siyasetinden kaynaklandığıdır. Bir süreden beri, özellikle parlamentonun son çalışma döneminin bitişinden bu yana, ondan yana olan tüm gazetelerin ağzı buydu. Değişik anahtarlarla ve başka başka bestelerle de olsa söyledikleri şarkı tekti. Lord Palmerstonın, başbakanın etkisine karşı boş yere savaştığını, Doğu dramında kendisine zorlanan rezilce role karşı isyan ettiğini öne sürüyorlardı. Hükümetin iki büyük gruba ayrıldığına ilişkin ardı-arası kesilmeyen söylentiler dolaşıyordu. Şövalye vikontun [sayfa 215] karakteristik enerjisini sergilemek için girişilen hazırlıkta hiçbir şey eksik edilmemişti. Güldürü böylece sunulduktan, mise en scene düzenlendikten sonra, perdenin arkasındaki lord, hayret verici bir akıllılıkla, sahnede görünüşünün en heyecan verici ve etkileyici olacağı anı, çok iyi seçmiş bulunuyor.
Lord Palmerston, karma hükümetteki arkadaşlarından, Avusturyanın, yeni bir konferans önerisine gönülden elkoyduğu bir sırada ayrılıyor. Bu, aynı zamanda, çarın entrika ve savaş ağını daha geniş sermekte olduğu, Sırplarla Bosnalılar arasında silahlı bir çatışma düzenlediği, çarpışmalarda tarafsız kalmakta direnmesi halinde iktidardaki Sırp prensini devirme tehdidinde bulunduğu; Britanya ve Fransa donanmalarının varlığına güvenen Türkiyenin, üç kat daha güçlü bir Rus filosunun ufak bir Türk filosunu tahrip etmesini ve 5.000 kişiyi boğazlamasını sineye çektiği; Rus kaptanların Britanya limanlarında ve Britanyaya ait gemilerde Britanya yasalarına meydan okumalarına izin verildiği; lekesiz kraliçenin ve Alman kocasının hanedanca entrikalarının, kamuoyunun diline düştüğü; ve son olarak, dışarda ulusal onuru kiralan, içerde grevler, açlık ve ticari durgunluğun işkencesiyle yüzyüze gelen donuk Britanya halkının tehdit edici bir tutum takınmaya başladığı ve öfkesini almak için, zavallı hükümetten başka hiç kimseyi bulamadığı bir sıraya raslıyor. Böyle bir sırada çekilmek suretiyle Lord Palmerston bütün sorumluluğu kendi omuzlarından, geride kalan arkadaşlarının sırtına atmış bulunuyor. Hareketi büyük bir ulusal olay haline geldi. Derhal, ayrıldığı hükümete karşı halkın temsilcisi haline dönüştürüldü. Yalnızca halkın gözünde tutulurluğunu korumakla kalmadı, ama arkadaşlarının halk tarafından tutulmamasına da bir şeyler kattı. Şimdiki hükümetin kaçınılmaz düşüşü, onun girişiminin sonucu gibi göründüğüne göre, bu hükümetin yerini alacak olan yeni hükümetin zorunlu bir öğesi haline gelmekte. Yalnızca felakete sürüklenen hükümetten kaçmakla kalmıyor, onun yerini alacak olana da kendini zorluyor.
Halkın gözünde tutulurluğunu korumanın ve yeni yönetimde önemli bir yeri güven altına almış olmanın yanısıra Lord Palmerston, şimdiki önemli bunalım sırasında çekilmek suretiyle, Rusyanın davasına da doğrudan yardım etmiş oluyor. Bugünün işini yarına bırakabilme yetisiyle Rus diplomasisinin alay ettiği, Orleancı ve Coburgcu eğilimlerinden Bonaparteın kuşku duyduğu, güvenilmezliğini ve tabansız zayıflığını İstanbulun bile anlamaya başladığı bu karma hükümet, dünya meclislerinde, artık geriye [sayfa 216]
kalan ufacıcık etkisini de yitirecektir. Bölünmüş, halkın gözünde tutulmaz olmuş, dostlarım güvenmediği, düşmanlarının saygı duymadığı, geçici ve çözülmenin eşiğinde sayılan, var olduğundan dahi kuşku duyulan bir yönetim, Avrupa devletleri terazisinde, Büyük Britanyanın ağırlığını en az duyurabilecek olan bir yönetimdir. Lord Palmerstonın çekilişi, dış siyaset açısından hükümeti ve dolayısıyla İngiltereyi bir hiç düzeyine indirgemiştir, İngilterenin, bir ya da iki hafta için dahi olsa sahneden çekilişinin, Otokratın bunca işine yarayacağı bir başka dönem olmamıştır. Büyük Britanyanın meclislerinde barışçı öğe, savaşçı öğeye üstün gelmiştir. Lord Palmerstonın çekilmesi, Berlin, Paris ve Viyana saraylarında böyle yorumlanmış olmalıdır. Rusyanın son başarısı karşısında kendine güveni zaten sarsılmış olan ve birleşik donanmanın toplarının gölgesinde çalışan divana da bu yorumu kabul ettirmeye çalışacaklardır.
Unutulmaması gerekir ki, Lord Palmerston, karma hükümetin üyesi olduktan bu yana, dış siyaset açısından girişimleri, ünlü barut olayına, İngiliz polisinin, siyasal göçmenlere karşı casus olarak kullanması türünden dile düşmüş girişimlere; Rusyanın Tuna nehrinde ulaşımı engelleyişini şaka yoluyla önemsiz sayan konuşmasına; ve son olarak da, parlamentonun tatile çıkışı sırasında verdiği ve hükümetin Doğu Sorununda yaptıklarının doğru olduğuna ve Avam Kamarasınca güvenilmesini istediği, hükümet işbaşında olduğuna göre iç huzuruyla dağıtabileceklerini öne sürdüğü ve Rus imparatorunun onuru ve iyi niyeti adına söz verdiği söylevine özgü kalmıştır.
Saydığımız genel nedenlerin yanısıra, Lord Palmerston, kendini kurban edici bu son yurtsever davranışıyla dünyayı şaşırtmakta bir başka amaç daha güdüyor. Foyası meydana çıkmıştı. Geçmiş işleri kamuoyunca öğrenildikçe, saygınlığı azalmaya başlamıştı. Palmerstonın Fransız Cumhuriyetini deviren 2 Aralık olayındaki payı ve parlak güldürüsüyle dahi gözü açılmamış olan İngiltere halkını, David Urquhartm, lord hazretlerini kıskıvrak yakalayan açıklamaları uyardı. Urquhart, bu yakınlarda çıkan Rusyanın İlerleyişi adlı yapıtıyla, İngiliz gazetelerindeki yazılarıyla ve özellikle, tüm krallıkta, Rus aleyhtarı toplantılardaki konuşmalarıyla, Palmerstonın siyasal ününe, gelecekte tarihin haklı çıkaracağı bir darbe indirdi. Bizim dayanmaktan çok uzak bulunduğumuz, tarihsel adalet yönünden, bu meşgul ve düzenbaz devlet adamı hakkında İngilterede yeni bir görüşün oluşmasına, bizim çalışmalarımızın da katkısı oldu.
[Hiç beklenmedik bir şekilde Londradan öğreniyoruz ki, iki ay [sayfa 217] kadar önce yayınladığımız ve lord hazretlerinin gerçek karakterini ortaya koyup, kamu hizmetinde yüzüne taktığı maskeyi çekip aldığımız ayrıntılı yazımızı, orada, Tucker, 50.000 adet bastırmış ve parasız dağıtmıştır. Kamuoyundaki değişiklik, bu duyguların konusu olan kişi için kuşkusuz hiç de zevk verici değildir.140 Bu kişi son darbesiyle, belki de, kendisini kınamaya dönük bir dalganın kamuoyunda büyümesini önlemeyi ya da bastırmayı düşünüyor olabilir. Biz, başarılı olmayacağı ve uzun sürmüş resmî görev süresinin kısır ve mutsuz bir sonla bitmesinin çok uzak olmadığı kanısındayız.] [sayfa 218]
New-York Daily Tribune
n° 3965, 31 Aralık 1853
Başyazı
FRİEDRİCH ENGELS
TÜRK SAVAŞINDA GELİŞME141
[SİNOP BASKINI]
Rusyanın gürültülü biçimde övündüğü ve cömertçe ödüllendirdiği son iki zaferine ilişkin resmî belgeler, uzun bir gecikmeden sonra elimize ulaşmış bulunuyor. Kuşkusuz, sözünü ettiğimiz iki zaferden biri, Sinopta Türk filosunun tahribedilmesi; ikincisi, Asyada Ahıskadaki142
çarpışmadır. Elimize ulaştığını söylediğimiz belgeler, Rus bültenleri. Ancak, Türk resmî organının, doğal ki haberlerinin, bize, St. Petersburgun haberlerinden daha önce ulaşmış olması gerekirken, kesin bir sessizliği sürdürmesi, Babıâlinin yayınlayacak hoş bir haberi olmadığını gösteriyor. Bu durumda, okurlarımızı, gerçek durum hakkında bilgi sahibi yapabilmek için, sözkonusu olay hakkındaki incelemelerimizi, eldeki bilgilerle yürüteceğiz.
Sinop çarpışması, Türklerin, öylesine eşi görülmedik bir dizi hatalarının sonucuydu ki, tüm olay, ancak ve ancak, Batı diplomasisinin zararlı karışmalarıyla ya da İstanbuldaki Fransız ve İngiliz elçilikleriyle ilişkili bazı kişilerin Ruslarla fesat ilişkisi kurmasıyla açıklanabilir. Kafkasyanın asi dağ halkına yardım malzemesi, silah ve cephane götürmek üzere Kafkasya kıyılarına yapılan bir yolculuktan Rus amirallerinin dikkatini kaydırabilmek amacıyla, kasım ayında, Türk ve Mısır donanması Karadenize çıkmıştı. Donanmalar, tek Rus savaş gemisiyle karşılaşmaksızın, onsekiz gün boyunca denizde kaldılar. Bazıları bu süre içinde Rus [sayfa 219]
filosunun Sivastopoldan dışarı bile çıkmadığını, böylece Kafkasyaya yapılan yolculuğun beklenen amaca ulaştığını söylüyorlar. Bazıları ise Türklerin tasarımı hakkında çok iyi bilgisi olan Rus filosunun doğuya kaydığını ve malzeme taşıyan tekneleri gözlediğini, bunun sonucu olarak da sözkonusu teknelerin Kafkasya kıyılarına ulaşamadığını, ana donanma Boğazlara girerken, bu teknelerin de Sinopa geri dönmek zorunda kaldığını haber veriyor. Sinop çarpışmasının başlangıcında, Sinop filosuna bağlı gemilerden bazısının patlamasına yolaçan büyük barut stokunun varlığı, ikinci iddianın doğruluğunun bir kanıtı gibi görünüyor.
Geri döndükten sonra yedi Türk firkateyni, iki buharlı gemi, üç şalupa, bir ya da iki küçük tekne ve bir miktar askerî tekne, açık bir kıyıdan biraz daha kapalıca olan ve denize doğru açılan bir körfezdeki Sinop limanında bırakıldı. Liman, ihmal edilmiş birkaç bataryayla korunuyordu. Bu bataryaların en iyisi, Rum imparatorlar zamanında, büyük bir olasılıkla topun henüz Avrupada bilinmediği yıllarda kurulmuş bir kaledeydi. Nasıl oldu da, çoğu düşük çaplı üçyüz topa sahip bir filo, ana donanma Boğazın sakin sularının tadını çıkarırken, Karadenizin bu noktasında, Sivastopola yakınlığı nedeniyle bir Rus saldırısına en açık olan Sinopta, kendisinden hem ağırlık, hem silah gücü olarak üç kat üstün bir Rus filosunun duygulu merhametine terkedildi, bu nokta henüz karanlık. Bildiğimiz şu ki, bu filonun tehlikeli durumu biliniyordu ve karargahlarda epey tartışılmıştır. Türk, Fransız ve İngiliz amirallerin bu duruma itirazları, savaş meclisinde güçlü bir biçimde duyurulmuştu, her işe burnunu sokan elçiler de akıllarından geçeni söylemek için o toplantılara katılmışlardı, ama hiçbir şey yapılmadı.
Bu arada bir anlatıma göre, filonun durumunu Sivastopola anlaşılan bir Avusturya gemisi haber verdi. Ancak buna karşılık Rusların resmî açıklaması, Naşimovun, Asya kıyısı açıklarında dolaşırken, uzaktan Türk filosunu gördüğünü ve saldın için gereken önlemleri aldığını öne sürüyor. Ancak Ruslar uzaktan Sinoptaki Türk filosunu gördülerse, Türklerin de kentin kulelerinden ve minarelerinden, Rusları daha önce görmüş olmaları gerekirdi. Sonra, nasıl oldu da, onarımları yolunda bir-iki günlük çalışmayla çok şeyi yapılabilecek olan Türk bataryaları, böyle kötü bir durumda bırakıldı? Nasıl oldu da, Türk tekneleri, bataryaların ateşini engelleyecekleri noktalarda demirlediler ve tehlike tehdidini karşılamaya daha elverişli olan şamandıralara aktarılmadılar? Bütün bunları yapacak zaman vardı. Çünkü Amiral Naşimov, saldırıya geçmeden önce, Sivastopoldan üç ambarlı üç gemi istediğini söylüyor. Bu durumda 24 Kasımdan 30 Kasıma kadar altı gün Türkler herhangi [sayfa 220]
bir çaba göstermeksizin beklemezlerdi. Gerçekten de İstanbula kaçan Türk gemisi Tayfın raporu, Türklerin gafil avlandıklarını açıkça kanıtlıyor. Dolayısıyla, bu noktaya kadar, Rusların raporu doğru olamaz.
Amiral Naşimovun komutasında üç savaş gemisi kolu vardı. Bu kollardan birinde bir üç ambarlı, altı firkateyn, birçok buharlı gemi, altı ya da sekiz daha küçük çaplı gemi bulunuyordu. Yani Türk filosundan en az iki kat ağır bir kuvvet. Ama gene de amiral Naşimov, üç ambarlı üç gemi daha gelmeden saldırıya geçmedi. Oysa bu son üç gemi dahi kahramanlık göstermek için yeterliydi. Rus Amiral, bu dengesiz üstünlükle saldırıya geçti. Sis, ya da bazılarının dediğine göre İngiliz bayrağını kullanması, 500 yardaya kadar, hiç rahatsız edilmeksizin yaklaşmasını kolaylaştırdı. Ardından savaş başladı. Rüzgar altındaki bir kıyıda açık yelkenle durmaktan hoşlanmayan Ruslar da demirattılar. Sonra, demiratmış iki filonun, herhangi bir deniz manevrasına girişmeksizin, sanki karada iki topçu arasında savaş oluyormuş gibi, karşılıklı top ateşi dört saat sürdü. Bütün deniz taktiklerinin, bütün hareket olanaklarının ortadan kalkması Rusların yararınaydı. Rusların, hemen hemen tamama yakın bir biçimde, gemiciliğe yaramaz hantal Polonya Yahudileriyle doldurulan Karadeniz donanması, derin denizlerde, personeli yetişkin Türk gemileriyle karşılaşsaydı, başarısı pek az olabilirdi. Rusların, karşılarındaki zayıf gemileri susturabilmeleri dört saati gerektirdi. Rusların bir üstünlüğü de, gemilere isabet ettiremedikleri top ateşinin, kenti ya da topçu bataryalarını vurması olasılığıydı. Ne kadar çok isabetsiz atış yapmış olmalılar ki, düşman filoyu susturmalarından çok önce kent hemen hemen tamama yakın yıkıldı. Rusların raporu, Türk mahallesinin yakıldığını, Rum mahallesinin, sanki bir mucize olmuş gibi, kurtulduğunu bildiriyor. Ancak bu rapor, yetkililerin, tüm kentin yıkıldığını bildiren raporlarıyla çelişmekte.
Ateş sırasında üç Türk firkateyni yakıldı, dördü, bir buharlı gemi ve küçük teknelerle birlikte kıyıya sürüldü ve ondan sonra yakıldı. Ancak Tayf buharlı gemisi, halatlarını kesti, Rus hatları arasından cesaretle geçti ve Amiral Kornilov tarafından üç buharlı gemiyle kovalandığı halde İstanbula kaçtı. Rusların deniz manevralarındaki beceriksizliğini, Türk filosonun kötü mevkiini, kendi bataryalarının ateş hattı önünde oluşunu ve hepsinin ötesinde orada dururlarsa mutlak yıkımın kesin oluşunu dikkate alarak, tüm Türk filosunun harekete geçip, rüzgarın elverdiği ölçüde düşmanın üzerine gitmesi belki de daha iyi olurdu. Bir kısmının yakılması, kuşkusuz hiçbir biçimde önlemezdi, ama filonun bir parçasını [sayfa 221] kurtarabilirdi. Kuşkusuz böyle bir manevrayı belirleyecek olan şey, rüzgarın yönüydü, ancak öyle görünüyor ki, Osman Paşa bu adımı hiç düşünmedi.
Sinop zaferi, Ruslar için onur taşımıyor. Türkler ise hemen hemen işitilmemiş bir cesaretle dövüştüler, çarpışmalar boyunca tek gemi bile bayrağım indirmedi. Türklerin, donanmalarının bu değerli parçasını yitirmeleri, bu kısa süreli işgal ve böyle bir olayın Türk halkı, ordusu ve donanması üzerinde yarattığı keder verici manevi sonuçlar, Türk donanmasının Sinop filosunu gözlemesini, korumasını ve limana getirmesini engelleyen Batı diplomasisinin arabulucuğunun ürünüdür. Bu, aynı zamanda Ruslara darbeyi kesinlikle ve güven içinde vurmaları olanağını sağlayan gizli bilgilerin verilmesinin sonucudur.
Rusların övündüğü ikinci zafer, Ermenistanda, Ahıskada elde edildi. Bir zamandan beri, Türklerin, Gürcistan sınırındaki saldırı hareketleri durdurulmuştu. Şefkatli ya da St. Nikolanın alınışından bu yana, ne önemli bir yer ele geçirilmiş, ne de ömürsüz etkisi olan ufak-tefek olayların dışında herhangi bir zafer kazanılmıştı. Ve bu, Rusların düşünülebilecek en olumsuz koşullar altında çarpışmaları gereken bir yerde; Rus askerlerinin Rusyayla bağlantılarının, Çerkez çetelerinin musallat olduğu iki yola kaldığı bir yerde; Rusların deniz bağlantısının kolaylıkla kesilebileceği ya da tehlikeye atılabileceği bir yerde; ve merkezi Tiflis olmak üzere işgal ettikleri Transkafkasya topraklarının, kudretli bir imparatorluğun parçası olmaktan çok, bağımsız bir devlet görünümünde olduğu bir yerde oluyor. Böyle bir yerde Türklerin ilerleyişinin durdurulması nasıl açıklanabilir? Türkler Abdi Paşayı ihanetle suçluyorlar, onu geri çağırdılar. Asyada yerel ve küçük çaplı zaferler kazanmasına Ruslar tarafından izin verilen tek Türk paşasının, Abdi Paşa olması, kuşkusuz garip bir şey. Ancak başta başarı kazanmalarını engelleyen, sonradan da yenilmelerine yolaçan iki hataları var. Türkler, ordularını Batumdan Bayazide uzanan uzun bir hat üzerine yaydılar ve böldüler; gerçi, birliklerinin bir kesimi bugünkü durumda, hiçbir işe yaramaz Erivanı çekişmesiz elde tutuyorlar ama, birlikleri hiçbir noktada, Tiflise bir saldırıyı yoğunlaştıracak güçte değil. Arazi çıplak ve kayalık. Orada büyük bir orduyu beslemek güç olabilir, ancak tüm kaynakların çabucak biraraya yığılabilmesi ve hızlı hareket, bir orduda açlığa karşı en iyi yoldur. İki birlik biri Batumu tutan ve kıyı hattına saldıran, ikincisi Kur vadisinden Tiflis üzerine yürüyen iki birlik yeterdi. Ama Türk birlikleri hiçbir gereksinim olmadığı halde, adeta onları güçten düşürünceye kadar bölümlere ve alt bölümlere ayrıldılar. [sayfa 222]
İkinci olarak, diplomasinin, Türk filosunu içine attığı hareketsizlik, Rusların Mingreliaya (5. Kolordudan) iki tümen asker çıkarmalarına ve böylece Prens Voronzovun Kafkasya ordusunu yaklaşık 20.000 askerle takviye etmesine fırsat verdi. Böylece kuvvetlenen Prens Voronzov, yalnızca Türkleri kıyı boyunda durdurmakla kalmadı, ama General Andronikovun komutasındaki bir kolordu, çembere alınmış Ahıska kalesini kurtardığı gibi, o kasaba yakınlarında, düşmanı açık arazide yendi. Ruslar, 10.000 kişilik bir kuvvetle, 18.000 kişilik bir Türk birliğini bozguna uğrattıklarını ilan ediyorlar. Kuşkusuz, bu tür açıklamalara güvenemeyiz. Ama Türkiyenin Anadolu ordusu içinde başıbozuklar sayısının fazla oluşu ve Avrupalı subayların, özellikle yüksek komuta düzeyinde, hemen hemen hiç bulunmayışı, itiraf etmeli ki, onların eşit sayıda bir birliğini Ruslar karşısında daha alt düzeyde bırakmaktalar. Ruslar, on ya da oniki top ele geçirdiklerini ilan ediyorlar. Geçit vermez bu arazide, yenik taraf, zorunlu olarak silahlarını geride bırakacağından, bu doğru olabilir. Aynı zamanda Ruslar, yalnızca 120 savaş tutsağı alabildiklerini itiraf ediyorlar. Bu itiraf, aynı zamanda, zorunlu olarak onların eline bırakılan yaralıların tümünü, savaş alanında katlettiklerinin de itirafıdır. Bunun yanısıra, bu itiraf, izleme ve düşmanın en azından bir kesiminin çekiliş yolunu kesme önlemlerinin de alçakça tasarlandığını kanıtlıyor. Çok sayıda süvarileri vardı; kaçakların ortasına süvarinin güçlü bir saldırısı tüm taburların yolunu kesebilirdi. Ancak, elimizdeki raporlara göre, bu tür bir hareket, askerî ve siyasal açıdan çok fazla bir çıkar vaadetmiyordu.
Tunada Ruslar, Braylanın karşısındaki kayalık bölgede, Maçin kalesinde çatışmaları başlatırken yaptıklarını yinelemekten başka bir girişimde bulunmadılar. Anlaşılıyor ki, pek az etki yapabildiler. Elimizde ayrıca Vidindeki Türk birliklerine dair, yetkili kaynaklara dayanan ayrıntılı bilgiler var. Vidindeki Türk ordusu, 34.000 askerden, 4.000 süvariden, 2.000 topçudan, 66 sahra topundan ve bunların yanısıra Vidin kalesine ve Kalafat tabyasına yerleştirilmiş ağır toplardan oluşuyor. Böylece, Bükreşten Sırbistana giden doğru yolu tutmak için 40.000 Türk orada israf ediliyor. Yaygın bir müstahkem bölgeyi savunmak için oraya zincirlenen kırk bin kişi, geniş bir ordunun saldırısına karşı koymak için pek yetersiz, küçük birliklerin hareketini yenik düşürmek için ise çok büyüktür. Şumnuda toplanan birlikle birlikte bu 40.000 kişi, başka bir yerde, sayısından iki kat daha değerli olabilirdi. Diplomatik karışmaların yanısıra, bu birliklerin de bulunmayışı, Oltenitza harekatını harabetti. Ömer Paşanın, Silistreyle Rusçuk arasını 100.000 kişiyle [sayfa 223]
tutarsa, Rusların, zarar verecek sayıda askerle, kendilerini Sırbistan dağlarına atmak için, onun yanından hiçbir zaman geçmeyeceklerini bilmemesi olanaksız. Askerlerini böyle bir düzen içinde tutması onun yargılarıyla uyuşmamaktadır. Bu durumu ona zorlayan zararlı etkileri mutlaka kendinden uzaklaştırmalıdır. [sayfa 224]
Yaklaşık olarak, 22 Aralık 1853te yazılmıştır.
New-York Daily Tribune
n° 3971, 9 Ocak 1854
Başyazı
İNGİLTERE VE RUSYA
Lord Palmerstonın görevden çekilmesi, İngilterede, onun umabileceği bütün harikaları yaratıyor gibi görünmekte. Onun bırakıp çıktığı ve bağlantısının son dakikasına kadar siyasetini her vesileyle kuvvetle onayladığı hükümete karşı, kamuoyunun öfkesi giderek belirgin bir duruma gelirken, karma hükümeti kınamakta sesleri en fazla çıkanlar, Palmerstonı övmekte birbirleriyle yarışıyorlar. Bir yandan Rusyanın saldırılarına karşı enerjik ve onurlu bir direnme gösterilmesi çağrısında bulunurken, bir yandan da favorileri olan devlet adamının yüksek makama oturmasından başka bir arzuları yokmuş gibi görünüyorlar. Böylece başarılı ve amansız aktör, dünyayı aldatıyor. Sözkonusu çıkarlar önemli olmasaydı, bu eğlendirici bir oyun olabilirdi. Aldatmacanın ne kadar derin olduğunu gösterme fırsatını bulmuştuk. Şimdi buna, aşağıda, şu ya da bu nedenle, Lord Palmertonın, Rusyanın ilerlemesi için düzenli olarak çabaladığı ve İngiltereyi de bu amaçla kullandığı gerçeğinin yeni bir kanıtını ekliyoruz. Yakın geçmişin sahne arkasına bakmayı ve insanlarla olayları, gerçek değerleriyle tartmayı isteyenler, sanırız, açıklamamızı öğretici bulacaklardır.
Avrupa haritasına şöyle bir gözatmak, Avrupanın tam ortasından çıkan ve Asyaya giden doğal bir yol olduğu söylenebilecek olan tek nehrin, Tunanın Batı Karadenizdeki çıkış uçlarını görmemize yetecektir. Bunun tam karşısında, Karadenizin doğu kesiminde, Kuban nehrinden güneye doğru Kafkasya dağları başlar. [sayfa 225]
Karadenizden Hazar denizine kadar güney-doğu yönünde 700 mil uzayan bu dağ silsilesi, Avrupayı Asyadan ayırır.
Tuna nehrinin çıkışlarını denetim altında bulunduran devlet, bunun doğal sonucu olarak Tunayı, Asyaya giden bu yolu ve onunla birlikte İsviçrenin, Almanyanın, Macaristanın, Türkiyenin ve onların ötesinde Eflakla Buğdanın ticaretinin büyük bir parçasını da denetim altında tutar. Ama o devlete, ayrıca Kafkasyayı verirseniz, Karadeniz özel olarak o devletin mare clausumu haline gelecektir, bu durumda kapıyı kapatmak için sadece İstanbula ve Çanakkale Boğazına gereksinim duyulacaktır. Kafkasya dağlarının elde bulundurulması, Trabzonun da denetim altına konmasını sağlar ve onun Hazar denizi ile ilişkisi, İranın kuzeydeki kıyı kesimini de denetleme olanağını verir.
Rusyanın doymak bilmez gözü, Tunanın çıkışlarıyla Kafkasya-nın dizi dağlarını bir anda kucaklamıştır. Birincisinde iş, üstünlüğü ele geçirmek, ikincisinde korumaktır. Kafkasya dağ zinciri, Güney Rusyayı, Gürcistanın, Mingrelianın, Imeritianın ve Moskofların müslümanlardan zorla aldıkları Gurielin lüks bölgelerinden ayırır. Böylece, canavar imparatorluğun ayağı, ana gövdesinden ayrılmıştır. Tek askerî yol, Mozdoktan, dar Darien geçidinden geçerek Tiflise giden, sürekli istihkam zincirleriyle güven altına alınmış ve her iki yanından da düşman Kafkas kabilelerinin saldırısına her zaman açık yoldur. Kafkas kabilelerinin bir askerî önderin komutası altında birleşmeleri, Kazakların sınırdaş topraklarını tehlikeye atabilir. General Etronnelin 1829 Elbruz seferine eşlik eden bilim kurulunun başkanı Alman Kapffer, Düşman Kafkas kabilelerinin, bir önderin buyruğu altında birleşmelerinin, Rusyanın güneyinde yaratabileceği korkunç sonuçları düşünmek dahi insanı dehşete salıyor. diye haykırmakta.
Şu sıralarda dikkatimiz, Rusyanın, Avrupanın iki tahıl ambarını ele geçirdiği Tunanın iki yakasıyla, Gürcistandan atılma tehdidiyle karşı karşıya bulunduğu Kafkasyaya ayrı ağırlıkta çevrilmiş bulunuyor. Rusyanın her iki bölgedeki davranışları ortak bir kaynaktan çıkmakta. Bu kaynak, Eflak ile Buğdanın gaspedilmesini hazırlayan ve Kafkasyaya ilişkin Rus iddialarının temelini atan Edirne Antlaşmasıdır.
Bu antlaşmanın IVüncü maddesi aşağıdaki koşulu kapsıyordu:
İki imparatorluk (Rusya ve Türkiye) arasındaki sınır çizgisinin kuzeyiyle doğusunda kalan ve Gürcistan, İmeritia ve Guriele doğru uzanan toprakların yanısıra, Kuban nehrinin ağzından St. Nikola limanına (dahil) kadar olan Karadeniz kıyıları, Rusyanın [sayfa 226] hükmü altında kalacaktır.
Tunayla ilgili olarak da aynı antlaşma şu koşulu kapsıyor:
Sınır çizgisi, Tuna nehrinin St. George ağzına kadarki yolunu izleyecek, nehrin bütün kollarının oluşturduğu tüm adalar Rusyanın mülkiyetinde kalacaktır. Nehrin sağ yakası, eskiden olduğu gibi, Osmanlı Babıâlisinde kalacaktır. Bununla birlikte, nehrin sağ yakasında St. George kolunun Sulina kolundan ayrıldığı noktadan başlayarak nehirden iki saatlik (altı millik) uzaklığa kadar olan bölgenin yerleşme bölgesi olmamaya devam etmesi, orada hiçbir yapı kurulmaması ve Rusyanın mülkiyetinde kalan adalarda da aynı şekilde hareket edilmesi kabul edilmiştir. Burada kurulacak karantina yapıları hariç, herhangi bir başka yapı ya da istihkam kurulmasına izin verilmeyecektir.
Bu maddeler, Rusyaya yeni mülkler ve sırf ona özgü ticaret üstünlükleri sağlamak suretiyle, Wellington dükünün 4 Nisan 1826da St. Petersburgda imzaladığı protokolü ve 6 Temmuz 1827de Rusyayla öteki devletler arasında Londrada imzalanan antlaşmayı bozmaktadır. İngiltere hükümeti, bu nedenle, Edirne antlaşmasını tanımayı reddetmiştir. Wellington dükü antlaşmayı protesto etmiştir. Lord Mahonun şu sözlerine göre, Lord Aberdeen de antlaşmayı protesto etmiştir.
31 Ekim 1829da Lord Heytesburyye gönderdiği bir yazıda Lord Aberdeen, Edirne Antlaşmasının birçok noktası üzerindeki yorumlarını hiç de azımsanmayacak bir hoşnutsuzlukla dile getirmiş, özellikle Tunadaki adalarla ilgili koşutlara dikkati çekmiştir. Aberdeen, bu antlaşmanın, Babıâlinin toprak haklarının egemenliğine ve Akdenizdeki bütün deniz devletlerinin durumlarıyla çıkarlarına saygı duyduğunu kabul etmemektedir.
Grey örlü şöyle dedi:
Bunun kabul edilmesiyle Babıâlinin bağımsızlığı kurban edilmiş ve Avrupa barışı tehlikeye atılmış olurdu.
Lord Palmerston da 17 Mart 1837 tarihindeki konuşmasında şöyle diyor:
Tunanın ağzında, Kafkasyanın güneyinde ve Karadeniz kıyılarında Rusyanın sınırlarının genişletilmesi, Türkiyeyle savaşın başlamasından önce Rusyanın Avrupanın önünde yaptığı ciddi açıklamalarla, kuşkusuz tutarlı değildir.
Rusya, Karadenizin doğu kıyılarını kapatarak ve böylece, kuzey-batı Çerkez bölgelerine silah ve barut yollanmasını önleyerek, yalnızca Türkiyeden zorla aldığı Kafkasya üzerindeki hak iddialarını gerçekleştirmeyi umabilirdi. Tuna nehri ağızları ve Karadeniz kıyıları, Krakov olayında Lord Palmerstonın hayıflandığı [sayfa 227]
üzere, İngilterenin hiçbir girişimde bulunamayacağı yerler değildir kuşkusuz. Öyleyse, Moskof, Tunayı kapatmayı, Karadeniz kıyılarını abluka altına almayı ve İngiltereyi yalnızca Edirne Antlaşmasına boyun eğdirmek değil, aynı zamanda o antlaşmanın çiğnenmesini de kabule zorlamayı, hangi gizli tertip sonucu başardı?
Bu sorular, 20 Nisan 1836 tarihinde, Avam kamarasında, soylu vikonta soruldu. Aynı zamanda Londralı, Glasgovlu ve öteki ticaret kentlerindeki tacirler tarafından, Rusyanın Karadenizde uyguladığı mali sisteme, Tunada İngilterenin ticaretini engellemeye yönelmiş yasalara ve sınırlamalara karşı dilekçeler sunuldu.
7 Şubat 1836 tarihinde Edirne Antlaşmasına dayanarak çıkarılan bir kararnameyle, Tunanın ağzındaki adalardan birinde karantina kuruldu. Rusya, karantina kurallarını uygulamak için, gemilere çıkıp arama yapmaya, harç almaya ve Tunada yollarına devam etmekte direnen gemicileri tutuklayıp Odessaya götürmeye hakkı olduğunu öne sürdü. Karantina, daha doğrusu sahte karantina kurulmadan önce, bir kale ve gümrük kuruldu. Ruslar Britanya hükümeti karşısında ne gibi bir tehlikeyle yüzyüze gelebileceklerini anlamak için antenlerini çıkarmışlardı, İngiltereden aldığı buyrultu doğrultusunda davranan Lord Durham, İngilterenin ticaretine konan bu engeller için Rusya hükümetine karşı protestoda bulundu. Lord Durham, Kont Nesselroda gönderildi. Kont Nesselrod, Güney Rusya Valisine başvurdu. Güney Rusya Valisi konuyu Kalas konsolosuna aktardı. Kalas konsolosu, Brailadaki İngiliz konsolosla temas kurdu, İngiliz konsolosa, kendisinden harç alınmış kaptanları, soruşturma yapmak üzere, olay yerine, yani Tuna nehrinin ağzına göndermesi buyruğu verilmişti. Oysa çok iyi biliniyordu ki, sözkonusu kaptanlar, o sırada İngilteredeydiler.
Bununla birlikte, 7 Şubat 1836 tarihli resmî karar, Avam kamarasında Stewartın 20 Nisan 1836 tarihinde aşağıdaki konuşmayı yapmasından sonra, İngiliz tacirlerin dikkatini çekmeye başlamıştı:
Birçok gemi gitti, gitmekte olanlar da var. Bu gemilerin kaptanlarına, Rusyanın gemiye çıkma ve arama yapmaya hakkı olduğuna dair iddialarına boyun eğmemeleri için kesin emir verildi. Kamara, herhangi bir biçimde görüşünü öne sürmezse, bu gemilerin yazgısı kaçınılmaz olarak bellidir, bu yapılmazsa, toplam 5.000 tondan az olmayan Britanya gemileri, Rusyanın küstah talimatına uyuluncaya kadar, tutuklanıp Odessaya götürülebilir.
Rusyanın Tuna ağzındaki bataklık adaları, Edirne antlaşmasına dayanarak ele geçirdiğini, bu antlaşmanın, İngiltere ve öteki [sayfa 228] devletlerle Rusyanın 26 Temmuz 1827de yaptığı antlaşmayı çiğnediğini, daha önce söylemiştik. Rusyanın Tuna ağzında tahkimat yapması, istihkamları silahla donatması da Edirne antlaşmasına aykırıydı. Çünkü Edirne Antlaşması, nehirden itibaren altı millik uzaklığa kadar istihkam yapılmasını açıkça yasaklamıştı. Gemilerden harç alınması ve ulaşımın engellenmesi de Viyana Antlaşmasına aykırıydı. Çünkü Viyana Antlaşması nehirlerin herbirinde, denizciliğe elverişli oldukları noktadan denize döküldükleri yere kadar boydan boya geliş-gidişin tamamen serbest olacağını, harç miktarlarının, hiçbir durumda, şimdi (1815te) ödenen miktarları aşmayacağını ve bu nehirde kıyısı olan ülkelerin ortak rızası olmadıkça harçların artırılmayacağını açıkça belirtiyordu. Bu durumda Rusyanın suçsuzluk iddiasında bulunabileceği üç noktadan biri, 1827 Antlaşmasının Edirne Antlaşmasıyla çiğnenmesi olayı, ikincisi Rusyanın Edirne Antlaşmasını açıkça çiğnemiş olması, üçüncüsü de Viyana Antlaşmasının küstahça bozulmasıydı.
Lord Palmerstona, Edirne Antlaşmasını kabul edip etmediğine ilişkin bir şey söyletmenin hemen hemen kesinlikle olanaksız olduğu anlaşıldı. Viyana antlaşmasına gelince, Lord Palmerston antlaşmanın olurlamadığı herhangi bir şey olduğuna ilişkin resmî bir bilgi almamıştı, ilgili tarafların böyle bir bildirimde bulunması halinde, hükümdarın hukuk danışmanlarının, İngiliz yurttaşlarının haklarını korumak için uygun gördükleri biçimde, konu ele alınırdı.
Edirne Antlaşmasının Vinci maddesi gereğince, Rusya, Tuna Prensliklerinin refahını ve tam ticaret özgürlüklerini güvence altına alıyor. Şimdi, Patrick Stewart, Eflak ve Buğdan prensliklerinin ticaretinin 1834ten beri ani bir gelişme göstermeye başlaması, bu prensliklerin, Rusyanın ürünleriyle rekabet etmeleri, Kalasın, Tunanın bütün tahılı için büyük Odessayı piyasanın dışında bırakması karşısında, Rusyanın, prensliklere karşı büyük bir kıskançlık duyduğunu kanıtladı. Buna Lord Palmerstonın verdiği karşılık şöyleydi:
Sayın arkadaşım, birkaç yıl önce, Türkiye ile önemli ve geniş bir ticaretimiz olduğunu, bu ticaretin öteki ülkelerin saldırısı ya da bu hükümetin ihmali sonucu önemsiz bir ticaret haline geldiğini gösterseydi, o zaman, parlamentonun işe elkoymasını istemenin bir gereği olabilirdi. Böyle birşey yerine, benim sayın arkadaşım, son birkaç yıl içinde, Türkiye ile ticaretin sıfırdan çok önemli bir miktara çıktığını söyledi.
Stewart, Rusya, Tunada ulaşımı engelliyor, çünkü prensliklerin ticareti önem kazanıyor. diyor. Lord Palmerston Ama bu [sayfa 229] ticaret sıfırken Rusya öyle yapmadı diye karşılık veriyor. Rusyanın Tunadaki son saldırılarına karşı durmayı ihmal ediyorsunuz diyor Stewart. Lord Palmerston, Ama bu saldırılara cesaret edilmeden önce böyle yaptık mı? diye soruyor. Lord hazretleri, Haşmetmeapları hükümetinin, hangi devletten gelirse gelsin, kuvveti ne olursa olsun, herhangi bir saldırıya teslim olma eğiliminde bulunmadığına ilişkin verdiği güvence ve öteki devletlerin kışkırtma sayabilecekleri herhangi bir şeyden uzak durulması yollu uyansıyla, Avam Kamarasının herhangi bir karar almasını engellemeyi başardı.
Avam Kamarasındaki bu görüşmelerden bir hafta sonra, Britanyalı bir tacir, Rusların kararnamesiyle ilgili olarak Lord Palmerstona mektup gönderdi. Kendisine dışişleri bakanlığı müsteşarı tarafından şu yanıt verildi:
Vikont Palmerston, 7 Şubat 1836 tarihli Rus kararnamesiyle yürürlüğe konan kurallar hakkında krallık hukuk danışmanının görüşünü istediğini size bildirmemi emretti. Lord Palmerston, aynı zamanda, mektubunuzun son bölümüyle ilgili olarak, haşmetmeapları hükümetinin, Tuna nehri ağzında Ruslar tarafından hiçbir haklı harç istenmeyeceği görüşünde olduğunu ve temsilcilerinize, o harcı ödemeyi kabul etmeme talimatını verirken gayet uygun davranmış olduğunuza inandığını size bildirmemi emretti.
Bu mektuba uygun davranan tacir, soylu lord tarafından Rusyanın eline bırakıldı. Urquhartın dediği gibi, şimdi Londra ve Liverpooldaki Rus konsoloslar, Tunadaki Türk limanlarına gidecek İngiliz gemilerinden harç alıyorlar. Karantina da Leti adasında durmaya devam ediyor.
Ancak Rusya, Tunayı istilasını, karantina kurma, istihkamlar yapma ve harç alma ile sınırlamadı. Tunanın denizciliğe elverişli tek ağzı olan Sulina ağzı, Edirne Antlaşmasıyla, Rusyanın mülkü haline geldi. Türklerin elinde bulunduğu sürece kanalda suyun derinliği, 14 ile 16 ayak arasında tutulmuştu. Ancak Rusyanın mülkiyetine geçtikten sonra suyun derinliği, tahıl ticaretinde kullanılan teknelerin ulaşımına kesinlikle yetersiz olan 8 ayağa kadar azaltıldı. Rusya, Viyana Antlaşmasına taraf. Bu antlaşmanın 113üncü maddesi her bir devlet, nehrin iki yakasındaki yedekçiler çekme yolunu iyi bir durumda tutmayı ve ulaşımın hiç bir engelle karşılaşmamasını sağlamak üzere gerekli işleri yapmayı yüklenir koşutunu koyuyor. Rusya bu su yolunu ulaşıma açık tutmanın, nehrin ağzını kum ve çamur yığınıyla boğmaktan ve sığ yerleri gemi enkazıyla döşemekten daha iyi bir yolunu bulamadı. Viyana Antlaşmasının bu düzenli ve uzayıp giden çiğnenmesine, [sayfa 230]
Rusya, ayrıca Edirne Antlaşmasının bir başka yoldan çiğnenmesini ekledi. Edirne Antlaşması nehrin Sulina ağzında karantina ve deniz feneri dışında herhangi bir yapı kurulmasını yasaklıyordu. Ancak Rusyanın eline geçtikten sonra, bu su yolunda ulaşımın engellenmesinin sonucu olan gecikmelerin neden olduğu, yani zorbalıkla alınmış paralar ve mavna ücretleriyle, orada küçük bir Rus kasabası yükseldi.
Lord Palmerston, 30 Nisan 1823te, Hakkı kuvvetle ölçmekle ve davranışlarını adalete değil kendi çıkarlarına göre yürütmekle suçlanan müstebit hükümetlerle soyut ilkeler üzerinde vakit geçirmenin yaran ne? diyordu. Kendi deyişiyle, soyut lord, Rusyanın müstebit hükümetiyle soyut ilkeler üzerinde durmaya çok dikkat etti. Hatta daha ileri de getti. Lord Palmerston, 6 Temmuz 1840ta, Tunanın serbestliğinin Viyana Antlaşmasıyla güven altına alındığına ilişkin olarak, kamaraya güvence vermişti. Lord, 13 Temmuz 1840ta, her ne kadar Krakovun işgali Viyana Antlaşmasının çiğnenmesi ise de, İngilterenin fikrini zorla kabul ettirebilmesi olanağı bulunmadığından, çünkü Krakovun, İngilterenin herhangi bir girişimde bulunamayacağı bir yerde oluşundan yakınmıştı. Bundan iki gün sonra ise, Rusyayla bir antlaşma yapıyordu. O antlaşma gereğince, Türkiyeyle barış süresince, Çanakkale Boğazı, İngiliz savaş gemilerine sımsıkı kapanıyor ve böylece, Lord Palmerston, İngiltereyi, Viyana antlaşmasını uygulatabileceği tek araçtan yoksun bırakıyor, Karadenizi, İngilterenin herhangi bir girişimde bulunması olanağı olmayan bir yer haline getiriyordu. Bir kere bu noktaya ulaşıldıktan sonra, gazete, bataryalarını ateşleyerek, kamuoyuna sahte bir tatmin duygusu verdi. Hakkı kuvvetle ölçen ve tutumunu adalete göre değil çıkarlarına göre ayarlayan müstebit hükümete, çok anlamlı ve duygusal bir eda ile anımsatıyordu ki, birçok devletin karşılıklı ilişkileri için ticari bir yol olan büyük Avrupa ırmağının denize çıkışını kendisine vermesi için Türkiyeyi boyun eğme zorunda bıraktığı zaman, Rusya, öteki devletlere karşı bazı görevler ve sorumluluklar yüklenmişti. Bunları yerine getirmekten Rusya gurur duymalıydı. Soyut ilkeler üzerindeki bu vaaza Kont Nesselrod, kararlı ve soğukkanlı bir biçimde konunun dikkatle incelenmesi gerektiği karşılığını verdi ve zaman zaman imparatorluk hükümetinin, niyetlerine yöneltilen güvensizlik ifadesinden üzüntü duyduğunu dikkatli bir biçimde dile getirdi.
Böylece, soylu lordun yönetimiyle, işler, 1853te, Tuna nehrinde ulaşımın olanaksız ilan edildiği, Fransayı, İngiltereyi ve Avrupanın güneyini açlık tehdit ederken, buğdayın Sulina ağzında [sayfa 231] beklediği bir noktaya geldi. Böylece Rusya, The Timesın dediği gibi, öteki önemli kazançlarına, Tuna ile Karadeniz arasındaki demir kapı kazancını da eklemiş oluyordu. Rusya hem Tunanın anahtarını, hem de Batı Avrupa siyasetinin cezayı gerektirecek bir uygunsuzluğa varması durumunda sıkıştırabileceği bir ekmek vidasını ele geçirmişti.
Bununla birlikte, Tuna tasarılarına bağlı olarak Rusyayla Lord Palmerstonın alış-verişinin sırrı, Çerkezistan görüşmelerine kadar açığa çıkmadı. 23 Şubat 1848de Anstey, soylu vikontun (dışişleri bakanı olarak) göreve gelir gelmez ilk girişiminin, Edirne Antlaş-masını kabul etmek olduğunu kanıtladı. Wellington düküyle Lord Aberdeenin protesto ettikleri antlaşma, aynı antlaşmaydı.
Bu nasıl oldu ve Lord Palmerston, Çerkezistanı Rusyaya, gücünün yettiği ölçüde, nasıl teslim etti, bu bir başka yazının konusu olabilir. [sayfa 232]
New-York Daily Tribune
11 Ocak 1854
KARL MARX
YENİ BELGELER
(PARÇA)
Londra, Salı, 10 Ocak 1854
Kamuoyuna duyurulan büyük diplomatik belgeler yığınına, son olarak, 12 Aralık tarihini taşıyan ve dörtlerin İstanbuldaki elçileri tarafından Babıâliye ortaklaşa sunulan Dört Devletin notası143 ve Fransanın diplomatik temsilcilerine Drouyn de lHuysun Paristen gönderdiği 30 Aralık tarihli genelge de katılmış bulunuyor. Notayı okuyunca, Babıâlinin notayı kabul ettiği haberinin öğrenilmesi ardından İstanbulu etkisi altına alan müthiş kışkırtmaların, ayın 2 Tindeki başkaldırma girişiminin ve Türk hükümetinin, savaş harekatının yenilenen barış görüşmeleriyle kesintiye uğratılamayacağını ya da bu görüşmelerin savaşa müdahale edemeyeceğini ciddi olarak açıklama gereğini duymasının nedeni daha iyi anlaşılıyor. Sinoptaki hain ve sinsi kasaplığa ilişkin haberlerin İstanbula ulaşmasından ve tüm Osmanlı imparatorluğunda müthiş bir intikam feryadına yolaçmasından yalnızca dokuz gün sonra, dörtler, sükunetle, Babıâliyi çarla görüşmeye çağırıyorlar, Büyük Britanya ile Fransanın elçileri de zorluyor. Bütün eski anlaşmaların yenilenmesi sultanın hıristiyan uyruklara verdiği dinsel ayrıcalıklara ilişkin fermanlara dörtlerin herbirine ve sonuç olarak çara verilecek yeni güvencelerin eşlik etmesi; silah bırakımını sağlamak üzere Babıâlinin tam yetkili bir temsilci görevlendirmesi; Rusyanın Kudüste bir kilise ve bir hastane kurmasına Babıâlinin izin vermesi; dörtlere ve sonuç olarak çara, iç yönetim düzenini iyileştireceğine söz vermesi, dörtlerin görüşme çağrısının temelini [sayfa 233] oluşturuyor. Babıâli, Moskofun korsanca hareketlerinin sonucu olarak karşılaştığı zarar için herhangi bir tazminat almamakla kalmayacak, Rusyanın Türkiyeye taktığı ve çeyrek yüzyıldan beri onlarla birlikte oynattığı zincirler yeniden sağlamlaştırılmakla kalmayacak, ama mahkûm eskisinden daha kapalı bir hücreye konacak; Babıâli, hıristiyan uyrukların dinsel ayrıcalıklarına ilişkin fermanlarla boynu bükük güvenceler vererek ve iç yönetimiyle ilgili olarak vaatte bulunarak kendini çarın insafına bırakacak, böylece dinsel koruyuculuğu ve kendi iç yönetimine söz geçirme yetkisini çara teslim edecek. Böyle bir teslim oluşun tazminatı olarak Babıâli, Lord Clarendonın, işgallerini korsanlık hareketi diye nitelediği prensliklerin, mümkün olduğu kadar çabuk boşaltılması vaadini ve 13 Temmuz 1841 Antlaşmasının144 Rusyaya karşı çok sağlam bir güvence olduğunu kanıtlayan giriş bölümünün resmen teyid edileceği güvencesini alıyor.
Bu acınacak devletlerin akılalmaz düşkünlüğü, Sinop olayından birkaç gün sonra, Babıâliyi korkutarak bu temeller üzerinde görüşmeye sokma bakımından zirveye çıktı ama, korkaklık, sıkıntılarından kurtulmalarını sağlamayacak. Çar, Türkiyenin hıristiyan uyruklarının korunması hakkının özellikle kendisine ait olması iddiasında yalnızca görünüm olarak bir değişiklik yapılması ve yerine Avrupanın koruyuculuğunun konması dahi izin vermeyecek kadar ileri gitmiş bulunuyor. Esasen The Timesın Viyana muhabiri tarafından verilen habere göre:
Avusturya, Türkiyedeki hıristiyanların bir Avrupa koruyuculuğuna alınmasına karşı Rus sarayının bir itirazı olup olmadığını sormuştur. Kesin bir dille verilmiş yanıtta Rusyanın, başka hiçbir devletin Rum ortodoks kilisesinin sorunlarına karışmasına izin vermeyeceği belirtilmiştir. Yanıtta, Rusyanın Babıâli ile anlaşmaları bulunduğu ve bu sorunu Babıâli ile tek başına düzenleyeceğini belirtmekteydi.
Standard gazetesinde de şunları okuyoruz:
Nikola, doğrudan Türk hükümdarından gelmeyen bir öneriyi kabul etmek niyetinde değildir; bu nedenle, arabuluculuk ya da müdahale konusunda Avrupalı devletlerin her türlü hakkı reddederek bu devletlere kimsenin haksız bulamayacağı bir hakarette bulunuyor.
Drouyn de lHuysun genelgesindeki tek önemli bölüm, birleşik donanmaların Karadenize girişini, Türk toprağı ya da donanmasını, Rusyanın deniz kuvvetlerinin yeni bir saldırısına hedef [sayfa 234] olmaktan koruyacak bir hareket uyuşumu görüşüyle ilan ettiği bölümdür. Non bis in idem. La moutarde aprés la viande.
The Morning Chronicle, dünkü sayısında, İstanbuldaki muhabirinden aldığı, birleşik donanmaların Karadenize girdiğini bildiren 30 Aralık tarihli haberi yayınlıyor. Yalnızca hiçbir şey yapmamak için diyor, The Daily News.
Press gazetesine göre:
Halen İngiliz ve Fransız donanmasından bir gemiye, Karadenize girerek beyaz bir bayrak altında Sivastopola gitmesi için emir verilmiştir. Orada Rus amiraline, Sivastopol limanını terketmemesi halinde kendisine derhal ateş edileceği bildirilecektir.
Gerçi, pek de uygun olmayan şu mevsimde ve ünlü Sinop olayından sonra Rus donanmasının, dışarıya, Karadenize açılması için herhangi bir neden yok, ama çar, 1833ten beri145 bu suların dışında tutmayı başardığı İngiltere ile Fransanın, şimdi geçici bir süre için olsa bile kendisini Karadenizden uzak tutmalarına izin vermeyecektir. Bu açıklamayı bir savaş ilanıyla yanıtlamazsa itibarı yok olur.
Neuen Preussischen Zeitung gazetesinde, Rusyanın Fransaya ve İngiltereye savaş ilan etmesi, Rusya ile Türkiye arasında yakında barış yapılmasından daha olasıdır. denmektedir.
Newryde (Ulster) Rusyanın Türkiyeye nedensiz saldırısını gözden geçirmek amacıyla büyük bir toplantı yapıldı. Urquhart konuştu. Doğu Sorunu üzerindeki görüşlerimi birçok kez açıkladığım için, Urquhartla görüş birliğinde olmadığım noktaları belirtmek gerekmiyor.146 Yalnızca, onun görüşlerinin, Küçük Eflak köylülerinin, Eflaklı askerlerin yardımıyla Ruslara başkaldırdıkları haberleriyle doğrulandığını belirtmeme izin verin. Kalafat çevresindeki bütün bölgeler ve Tunanın sol yakası boyunca uzanan topraklar hareket halinde, Rus memurlar Turnuyu boşalttılar.
Urquhartın konuşmasına bir noktayı ekleyebilirim. Lord Palmerstonın son coup déclatssı ve halkın kendisine gösterdiği yakınlık, onu ad olarak değilse bile, gerçekte başbakan yapmış bulunuyor.147 [sayfa 235]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3988, 28 Ocak 1854
FRİEDRİCH ENGELS
AVRUPA SAVAŞI
Uzun süredir askıda bulunan Türkiye sorunu en sonunda öyle bir aşamaya gelmiş görünüyor ki, her zaman kaypak, her zaman yüreksiz, her zaman sonuçsuz kalan hareketleriyle diplomasinin artık işleri çok fazla kendi tekelinde tutması olanağı kalmıyor. Fransız ve İngiliz donanmaları, Rus donanmasının, Türkiye kıyılarına ya da Türk donanmasına zarar vermesini önlemek üzere Karadenize girmiş bulunuyor. Çar Nikola, böyle bir adımın, onun için, savaş ilanının belirtisi olacağını çok önceden söylemişti. Şimdi sessizce sineye mi çekecek?
Birleşik donanmaların derhal saldırıya geçmesi ya da Rus filosunu, ya da Sivastopoldaki askerî tersanelerle müstahkem yerleri yıkması beklenmiyor. Tam tersine, kalıbımızı basarız ki, iki amirale, diplomasinin hazırladığı buyrultu, çatışma olasılığından kaçınılabildiği kadar kaçınma doğrultusundadır. Ama donanmaların ve orduların hareketi, bir kere emredildiği zaman, artık, diplomasinin arzularına ve tasarımlarına değil, tüm hareketin güvenliğini tehlikeye atmadıkça karşı durulamayacak olan kendine özgü yasalara bağlıdır. Diplomasi, Rusların Oltenitzada yenilmelerini hiçbir zaman istememişti. Ama küçük özgürlük bir kere Ömer Paşaya tanındıktan ve askerî harekat bir kere başladıktan sonra iki düşman komutanın girişimleri, İstanbuldaki elçiler tarafından denetimi büyük ölçüde olanaksız bir alanda sürdürüldü. Öyleyse, gemiler bir kez Beykoz önlerinde palamar çözdü mü, artık ondan sonra [sayfa 236]
kendilerini, Lord Aberdeenin barış dualarının ya da Lord Palmerstonın Rusyayla kurduğu desiselerin geri çekemeyeceği bir noktada ne zaman bulacaklarını kimse söyleyemez. Donanmalar o noktada, rezilce bir çekilmeyle kararlı bir savaşım arasında seçim yapmak zorunda kalabilirler. Karadeniz gibi dar, çevresi karayla kaplı, birbirine hasım olan donanmaların, ötekinin gözüne görünmemeyi güçlükle başarabilecekleri bir deniz, bu koşullar altında hemen her gün, çatışmanın zorunlu hale gelebileceği yerin ta kendisidir. Çarın da Sivastopolda donanmasının kapalı kalmasına, herhangi bir direnç göstermeksizin izin vermesi beklenmemelidir.
Şu halde, bu adımı bir Avrupa savaşı izleyecekse, bu, her olasılık gözönüne alınarak, bir yanda Rusyanın, bir yanda İngiltere, Fransa ve Türkiyenin yer aldığı bir savaş olacaktır. Böyle bir durum, yapabildiğimiz ölçüde, tarafların başarı şansını karşılaştırmamızı, faal güçlerini tartmamızı gerektirecek kadar olası görünüyor.
Ama Rusya tek başına mı olacaktır? Avusturya, Prusya, Almanya ve İtalya ile onlara bağlı olanlar, genel bir savaşta hangi yanda olacaklardır? Haber verildiğine göre, Louis Bonaparte, Rusyayla bir çatışma halinde, Avusturya Rusyanın yanında yer alırsa, Fransa hükümetinin de, İtalya ile Macaristanda büyük bir yangın için yalnızca bir kıvılcımın çakmasını gözleyen asi unsurlardan yararlanacağını, İtalyanlar ile Macarların ulusal kimliğinin yeniden kurulması için çalışacağını Avusturya hükümetine bildirmiştir. Böyle bir tehdit Avusturya üzerinde etkili olabilir; onu, mümkün olduğu kadar tarafsız tutmaya yardım edebilir, ancak böyle bir çatışma patlak verirse, Avusturyanın uzun süre bu çatışmadan uzak kalmasına fırsat verileceği düşünülmemelidir. Tehdidin dile getirilmiş olması gerçeği bile, İtalyada kısmi bir ayaklanmaya yolaçabilir. Böyle bir olay, Avusturyayı Rusyaya daha da bağımlı duruma sokabilir, Rusyanın yararlı bir kulu haline getirebilir. Üstelik, bu Napoléonvari oyun daha önce bir kez daha oynanmamış mıydı?148
Papayı dünyasal tahtına yeniden oturtan ve Napoli monarşisi için adayı hazır bulunan kişinin, İtalyanların, Avusturyadan bağımsızlık isteklerinin yanısıra birlik isteklerine de olumlu karşılık vermesi beklenir mi?149
İtalya halkının böyle bir tuzağa balıklama dalmak için koşacağı mı düşünülüyor? Kuşkusuz, İtalyanlar, Avusturya yönetimi tarafından şiddetle eziliyorlar, ama, kendi toprağında, Fransada esasen sendelemeye başlamış olan bir imparatorluğun ve kendi devrimlerine ilk karşı çıkan kişinin ününe ün katmak için pek istekli olmayacaklardır. Avusturya hükümeti bütün bunları biliyor. Bu nedenle, bonapartça tehditlerden [sayfa 237]
çok, kendi mali sıkıntılarını dikkate alacağını düşünmeliyiz. Ayrıca, karar anı gelip çattığı zaman, çarın etkisinin Viyanada çok büyük olacağına, Avusturyayı Rusyanın yanına çekeceğine kesinlikle inanabiliriz.
Prusya, 1780, 1800 ve 1805te150
oynadığı oyunu yeniden deniyor. Prusyanın tasarımı, tarafsız Baltık devletlerini ya da Kuzey Alman devletlerini bir kümede toplamaktır. Böyle bir kümenin başında önemli bir rol oynayabilecek ve hangi taraf daha büyük yarar gösterirse, ona dönecektir. Bütün bu girişimlerinin, aşağı yukarı gülünesi bir aynılıkla, her seferinde açgözlü, tabansız, kararsız Prusyayı Rusyanın kucağına nasıl attığı tarihin malı olmuştur. Şimdi Prusyanın, sürüp gelen kaderinden kaçabileceği beklenmemelidir. Prusya, antenlerini her yöne çevirecek, kendini açık artırmaya çıkaracak, her iki kampta entrikalar çevirecek, büyük şeylere önem vermeyecek ama küçük şeyleri büyütecek,151
rastlantı sonucu geriye kalmış olan karakterini de yitirecek, fiyatı giderek düşecek ve en sonunda en düşük fiyatı verenin üstünde kalacaktır. En düşük fiyatı veren, hem bu olayda, hem başka zaman, Rusya olacaktır. Prusya Rusya için bir müttefik değil, bir yük olacaktır, çünkü Rusya kendi çıkarı için, ilkin, Prusya ordusunun çökmesine itina gösterecektir.
Alman devletlerinden en az biri Avrupa savaşına bulaşıncaya kadar, çatışma, yalnızca Türkiyede, Karadenizde ve Baltık denizinde olabilir. Bu süre içinde deniz savaşımının en önemli savaşım olacağı kesindir. Müttefik donanmalar Sivastopolü ve Rusyanın Karadeniz filosunu yıkabilirler, Kırımı alıp elde tutabilirler, Odessayı işgal edebilirler, Azak denizini kapatabilirler ve Kafkasyanın dağ halkını serbest bırakabilirler, buna kuşku yok. Hızlı ve enerjik davranılırsa, bundan daha kolay bir şey olamaz. Bu faal hareketin ilk ayı kapladığını düşünürsek, ertesi ay birleşik donanmadaki buharlı gemiler Manş denizine dönebilirler, yelkenli gemiler onları izleyebilir; çünkü Türk donanması, ondan sonra, Karadenizde gerek duyulacak her işi yapma gücünde olabilir. Manşda kömür alınması ve öteki hazırlıklar iki haftayı gerektirebilir. Bundan sonra Fransa ve Britanyanın Atlantik ve Manş filolarıyla birleşen bu gemiler, mayıs ayı bitmeden önce, bir saldırının başarısını güven altına alacak bir güç içinde, Kronstadt önlerinde görünebilirler. Baltık denizinde alınacak önlemler, Karadenizdekiler gibi, bellidir. Bu önlemler, hangi fiyatla olursa olsun İsveçle bir ittifak yapılmasını, Danimarkaya karşı gerekirse bir yıldırma hareketini, Finlandiyada, oraya yeter sayıda asker çıkartmak suretiyle başlatılabilecek bir ayaklanma hareketini ve Finlandiyanın İsveçle [sayfa 238]
yeniden birleştirilmesi koşulunu kapsamayacak bir barışın kabul edilmeyeceği güvencesini içerirler. Donanmalar, Kronstadtı topa tutarken, Finlandiyadaki birlikler Petersburg için tehlike kaynağı olacaktır. Kronstadt, yeri dolayısıyla çok sağlamdır. Dış limanlara çıkan derin su kanalı, iki savaş gemisinin yanyana gelip bordasını bataryalara çevirmesine elverecek genişlikte değildir. Yalnızca esas adada değil, ama küçük kayalıklarda, kıyılarda ve onların önündeki adacıklarda da topçu bataryaları bulunmaktadır. Yalnızca asker değil, savaş gemisi feda etmek kaçınılmaz görünüyor. Ancak saldırı planında bu nokta dikkate alınırsa, falanca filanca gemilerin kurban verilmesi kararlaştırılırsa ve plan cesaretle, yılmaksızın uygulanırsa, Kronstadtın düşmesi gerekir. Kronstadtın surları, taş duvarlara karşı kullanıldığı zaman öteki silahlara göre müthiş yıkıcı olan ağır Paixhan toplarının toplu ateşine uzun süre dayanabilecek sağlamlıkta değildir. Orta kesiminde bu toplardan bulunan tam mürettebatlı, büyük uskurlu gemiler, her ne kadar bu girişimde kendi varlıklarını tehlikeye atarlarsa da, kısa süre içinde karşı durulamayacak bir etkinlik gösterebilirler. Ama, Rus imparatorluğunun anahtarı olan ve ele geçirilmesi, St. Petersburgu savunmasız bırakacak bulunan Kronstadtla karşılaştırıldığı zaman, büyük uskurlu üç-dört geminin ne önemi var?
Odessasız, Kronstadtsız, Rigasız, Sivastopolsuz bir Rusya, Finlandiya elinden alınıp kurtarılmış, düşman ordusu, başkentinin kapılarına dayanmış, bütün limanlarıyla nehirleri ablukaya alınmış bir Rusya ne ifade eder? Elsiz-kolsuz, gözleri olmayan, her nerede bir düşman narası işitse, kendini ordan oraya atan ve hasmını kaba-saba gövdesinin altında ezmekten başka hiçbir olanağı kalmayan bir dev. Avrupanın denizci devletleri böyle azimli ve cesaretli davranırlarsa, o zaman Avusturya ile Prusya üzerindeki Rus denetimi hafifleyebilir. Bu ülkeler, müttefiklere bile katılabilir. Çünkü her iki Alman devleti, eğer ülke içinde güvenli olurlarsa, Rusyanın başının derde girmesinden yararlanmaya hazır hale gelebilirler. Ancak Lord Aberdeenin ve Drouyn de lHuysun böyle enerjik adımlar atma girişiminde bulunmaları beklenmemelidir. Bu devletler, darbeyi yerine indirmekten yana değildirler. Bu nedenle, genel bir savaş çıkarsa, komutanların enerjisini, onları zararsız hale getirecek biçimde zincirleyeceklerdir. Ama gene de kesin zaferler kazanılırsa, bunun sırf şans eseri olmasını ve sonuçlarının düşmana olabildiği kadar az zarar vermesini sağlamak için gerekli önlemleri alacaklardır.
Karadenizin Asya yakasındaki savaş, iki donanma tarafından [sayfa 239] derhal sonuçlandırılabilir, ancak Avrupa yakasındaki savaş kesintisiz sürebilir. Karadenizde yenilgiye uğrayan, Odessayla Sivastopolü kaybeden Ruslar (isyan çıkarmak için Sırbistan yönünde gidiş dışında), büyük bir tehlikeyi göze almaksızın Tunayı geçemezler. Ama geniş çaplı birliklerin kanatlarda ve gerilerde yer alması tehlikesiyle yüzyüze gelip üstün kuvvetler tarafından sürülüp Eflaktan çıkarılıncaya kadar Ruslar, prensliklerde tutunabilirler. Buğdanda ise Kotin ve Kişinev yoluyla Rusyayla bağlantı sürdükçe, kanat ve geriye asker aktarma girişimleri pek önem taşımadığı için, genel bir hareket olmadıkça Rusların orayı boşaltmaya gerek duymaları düşünülemez.
Ne var ki, savaş, bir yanda Batılılarla Türkiye, bir yanda Rusya arasında olduğu süreç, 1792den bu yana gördüğümüz türden bir Avrupa savaşı olmayacaktır. Ancak savaş bir kez başladıktan sonra, Avrupalıların lagarlığı ve Rusyanın girişimleri, Avusturya ile Prusyayı Otokratın yanında yer almaya zorlayacaktır. Gücü ne olursa olsun Prusya ordusunun, haddini bilmezlikten ötürü, ikinci bir Jenada152 kırılması kesin bir olasılıktır. Bu nedenle Prusya herhalde ciddi bir önem taşımayacaktır. Avusturya, iflasta olmasına karşın, İtalya ve Macaristanda çıkabilecek isyanlarla karşılaşabilecek olmasına karşın, ihmal edilmez bir hasım olacaktır. Ordusunu, prensliklerde ve Kafkasya sınırında tutmak, Polonyayı işgal etmek zorunda bulunan, Baltık kıyısında ve özellikle St. Petersburgla Finlandiyada bir savunma ordusu tutması gereken Rusya, saldırıya ayırabileceği pek az güç bulabilecektir. Avusturya, Rusya ve Prusya (üçüncünün henüz bozguna uğratılmadığını varsayıyoruz) Rende ve Alplerde beşyüz bin ya da altıyüz bin kişiyi biraraya getirebilirlerse, bu, makul olarak beklenebilecek miktardan da fazlası demek olacaktır. Fransızlara, düşman generallerinden daha aşağı düzeyde olmayan generaller komuta ettiği takdirde, beşyüz bin kişilik bir müttefik ordusu için tek başına Fransa yeterlidir. Düşman generalleri arasında sadece Avusturyalılar, değerli komutanlara sahiptirler. Rus generaller pek korkulacak türden değildir. Prusyalılara gelince, onların generali yoktur. Prusya subayları, geleneksel olarak düşüktür.
Ama unutmamalıyız ki, Avrupada, belli zamanlarda üstünlüğünü, sözümona büyük beş devlete göstermiş, hepsini titretmiş altıncı bir güç daha var. Bu gücün adı Devrimdir. Uzun süredir sessiz ve geriye çekilmiş duran bu güç, ticari bunalım ve gıda darlığından ötürü yeniden eyleme çağrılmıştır. Manchesterden Romaya, Paristen Varşovaya ve Peşteye kadar her yerde hazırdır, başını kaldırmakta, uykusundan uyanmaktadır. Proletarya sınıfını [sayfa 240] saran rahatsızlığın ve uyandırmaların (agitation) görüldüğü her yerde, Devrimin yaşama dönüşünün birçok belirtisiyle karşılaşılıyor. Yalnızca bir işarete gerek var. işte o zaman en büyük Avrupa gücü, parlayan zırhın içinde elinde kılıcıyla, Olimpos dağının tepesinden gelen Minerva gibi sökün edecektir. Bu işareti, olası yakın Avrupa savaşı verecektir. Her zaman genç ve hareketli olan bu yeni unsur, 1792 ile 1800 arasında yaptığı üzere, eski Avrupa güçlerinin ve generallerinin tasarımlarını altüst ettiği gibi, güç dengesi hesaplarını da bozacaktır. [sayfa 241]
Yaklaşık olarak 8 Ocak 1854te yazılmıştır.
New-York Daily Tribune
n° 3992, 2 Şubat 1854
Başyazı
KARL MARX
ASYADA SAVAŞ
;
Londra, Cuma, 20 Ocak 1854
Son posta, bu yakınlarda Asyada yer alan askerî olaylara ilişkin bazı yeni bilgiler getirdi. Anlaşılıyor ki, Türkler, Rus-Ermenistan sınırını tamamen boşaltmak zorunda kaldılar. Ne var ki, Türklerin geri çekilmesine yolaçan çarpışmaların kesin sonucu bilinmiyor. Türkler Ardahandan Ahıskaya giden yolda ilerlemişlerdi. Bu arada bir başka birlik, Karstan Gümrü yoluyla Tiflise giden daha güneydeki yolu seçmişti. Anlaşılıyor ki, her iki birlik Ruslarla karşılaştı. Ruslara göre, Türkler her iki hatta da bozguna uğratıldılar ve kırk kadar top yitirdiler. Türklere gelince, onlardan resmî bir açıklama çıkmadı. Ama özel olarak alınan haberlerde, geri çekiliş ordunun kış için kışlaya çekilmesiyle açıklanıyor.
Kesin olan tek şey, Türklerin, St. Nikolay kalesi hariç, Rus topraklarını boşalttıkları, Rusların onları izlediği ve hatta öncü kolunun, geri püskürtülmekle birlikte, Karsa bir mile kadar yaklaştığıdır. Bildiğimiz bir başka şey, Asya illerinden, müslüman barbarlığının merkezinden derlenen ve saflarında genellikle cesur olmakla birlikte güvenilir olmayan başıbozuklar, serüvenci askerler, kana susamış savaşçılar ve haydutlar bulunan Anadolu ordusunun; sert, disiplinli, talimli, komutanınca kaç kişiden oluştuğu bilinen, bağımsız serüven hevesi ve özel yağmacılığın savaş [sayfa 242] yasalarıyla ve sıkıyönetim mahkemelerince denetim altında tutulan Rumeli ordusu gibi olmadığıdır. Asya harekatının başlangıcında askerî birlikler açısından gayet sıkışık durumda olan Rusların, daha sonra Korgeneral Obruçevin komutasındaki 16.000 kişilik bir birlik ve Dondan gelen bir Kazak birliğiyle takviye edildiğini, Rusları, dağlıları belli bir sınır içinde tutabildiklerini, ayrıca Vladi-kafkas yoluyla Kafkasya üzerinde olduğu gibi deniz yoluyla Odessa ve Sivastopolla da bağlantılarını sürdürdüklerini biliyoruz.
Bu koşullar altında ve Türk Komutan Abdi Paşanın ya hain ya da gabi olduğu (Abdi Paşa bu arada geri çağrıldı ve Karsta tutuklandı, yerine Ahmet Paşa gönderildi) düşünülürse, her ne kadar Rusların bültenlerinde işlerin abartıldığına kuşku yoksa da, Türkler yenilse bile şaşmamamız gerekirdi. Augsburger Zeitungda da Kasım ayı sonuna doğru Şamil, Türklerle doğrudan bir bağlantı kurmak için kendisine güneye yönelik bir yol açmak amacıyla her şeyi göze alan bir girişimde bulunmuştur. Kıtalarının sayısı 10.000-16.000 kişi olarak tahmin edilmektedir, ve bu kıtaların en seçkini olan müritlerin paramparça edilmiş olduğu doğrulanmaktadır. haberini okuyoruz. Ancak bu haberin doğrulanması gerekir.
Sinop olayıyla ilgili olarak en sonunda hakkın yerini bulduğu anlaşıldı. Rus donanmasının en iyi üç ambarlı gemilerinden 120 ton olan Rastislav Sinopta Türkler tarafından batırılmış. Rastislavın çarpışma sırasında değil, ama hemen ondan sonra batmış olması sahte gerekçesiyle şimdiye kadar saklı tutulan bu gerçek, sonunda Ruslar tarafından itiraf edilmiş bulunuyor. Bu geminin batırılması, tahribedilen Türk gemilerine karşı iyi bir ödeşmeydi. Üç ambarlı bir gemi batırıldığına göre, çarpışma sırasında, öteki Rus gemilerinin de ciddi zarar gördüğünü pekala düşünebiliriz. Her şey bir yana, Sinop zaferi, Rus filosunu, Türk filosundan daha fazla sakatlamış olabilir. Genel olarak Türklerin, sularda, daha çok Türkvari savaştıkları anlaşılıyor. Yaralanan ve beş saate yakın bir çatışmadan sonra, kendisinden çok daha büyük olan Rus buharlı firkateyni Vladimir tarafından tutsak edilen Mısır buharlı firkateyni Pervas Bahri, top ateşiyle öylesine kalbura çevrilmiş ki, Sivastopola güçlükle götürülebilmiş, oraya varır varmaz da batmış. Bu durumda, Rusların geriye taşıdıkları ödül sıfır oluyor. Rusların Sinoptan hiçbir ödül alamamış olmaları da, Türk savunmasının direncini ve Rus filosunun çarpışmadan sonraki kötürümlüğünü gösteriyor.
Bir habere göre, birleşik İngiliz ve Fransız donanmalarıyla Türk deniz kuvvetlerinin birinci filosu, Batuma 17.000 Türk askeri götürüyor. Doğruysa, bu, sanki Sivastopola karşı saldırıya [sayfa 243] girişilmiş gibi bir savaş hareketi demektir. Çarın derhal savaş ilan etmekten başka yapabileceği bir şey yoktur. Birleşik donanmaların Karadenize girişinden hemen önce, çarın, Karadenizdeki bütün Rus gemilerinin Sivastopola çekilmesi buyruğunu göndermiş olduğu söyleniyor. Odessa çıkışlı 24 Aralık tarihli bir habere göre, Azak denizindeki Rus filotillasının komutanı aides-de-campım durumunun ne kadar nazik olduğunu bildirmesi için Sivastopola göndermiştir. Herbiri 12.000 kişilik olan iki kolordu, Sivastopolda harekete hazır bekliyordu. Ancak bu hareket, birleşik donanmaların Karadenize girmek üzere olduğuna dair haberlerle kötürüm edildi.
Alınan son telgraf haberlerine göre, Ruslar, bu ayın 13ünde, yani Rus yeni yılının ilk günü, Kalafatta Türk hatlarına genel bir saldırıya girişmeyi düşünmüşlerdir. Ruslar, Kalafatın dokuz İngiliz mili kuzeyindeki Çetalya köyündeki siperlere esasen 10.000 asker sürmüşlerdi. Ancak Rusların, kullanılabilecek bütün kuvvetlerini toplamalarını, daha işin başından itibaren, 15.000 ya da 18.000 askerle düşman siperlerine saldıran, bu ayın 6, 7, 8, 9 ve 10uncu günleri meydana gelen çok kanlı çarpışmalarla zafer elde eden ve Rusları, sonunda, Krayova yönünde çekilmeye zorlayan Türk general engellemiştir. Ruslar kendileri, 1.000 kişinin öldüğünü, 4.000 kişinin yaralandığını itiraf etmektedirler. Telgraf haberine göre General Tuinontun yanısıra, Rus kuvvetlerine komuta eden General Aurep de ağır yaralanmıştır. Bildirildiğine göre, Selim Paşa (Polonyalı Zedlinsky) komutasındaki Türk birlikleri, ayın 10unda Kalafata geri çekilmiştir. Bu önemli olaya ilişkin tek haber kaynağı olan telgraf haberi bu kadar. Bir yandan Rusların Krayovaya, bir yandan da Türklerin Kalafata çekildiklerini bildiren bu haber, her iki tarafın da, bir kez daha, büyük stratejik yanılgıya düştükleri kuşkusunu uyandırıyor. Ortada dolaşan bir habere göre, Ömer Paşa, Krayovadaki Rus kolordusunun geriyle bağlantısını tehdit etmek üzere Schyl ve Aluta ırmakları arasında, karşıya tam bir kolordu daha geçirmiştir. Ama yüzer buz kütleleriyle dolu olan Tunada, Türkler, Kalafattan başka bir noktada karşıya nasıl asker geçirmişlerdir? Kalafatta bile, ancak olağanüstü durumda böyle bir şey sözkonusudur.
Rusların Kalafatta karşılaştıkları yenilgiler, belki de askerî açıdan çok, siyasal açıdan önemlidir. Birleşik donanmaların Karadenize girişine eklenen bu yenilgiler, Viyana Konferansının St. Petersburga yolladığı boynu büyük barış yalvarılarını çarın kabul etmesi olasılığını tümden ortadan kaldırmaktadır. Öte yandan, bu [sayfa 244] yenilgilerin, komşu Sırbistanda da Ulusal Partiyi güçlendirmesi, son zamanlarda Belgradda şaşırtıcı bir atılganlıkla başını kaldırmış olan Rusya yanlısı partiyi ürkütmesi beklenir. Gerçi bir Rus casuslar sürüsü, tüm Sırbistana yayılmış, iki türlü entrika çeviriyor sürülen Obrenoviç ailesine bağlılığıyla tanınan yerleri ve kişileri arayıp buluyorlar, kimine genç prens Mihayilden, kimine onun yaşlı babası Miloşdan sözediyorlar. Bu insanlara, Rusyanın koruyuculuğu altında, Sırbistanın sınırlarının genişletilebileceği, yeni bir İllirya Krallığı kurulabileceği, Sırpça konuşan ve şimdi Türkiye ile Avusturyanın egemenliği altında yaşayan tüm insanların bu krallıkta birleşebileceği umudunu veriyorlar, direnç göstermeleri halinde sayısız ordulardan ve en sonunda başeğdirmekten sözediyorlar. Ama bütün bunlara karşın, Prens Aleksandırın ve Sırbistan halkının büyük kesiminin sultanla bağları koparmaya razı edilmeleri beklenemez. Bildiğiniz gibi, Viyanada yaşayan Prens Miloş, Metternichin bir protégésidir. Buna karşılık, Sırbistandan kaçarak prensliği boş bırakan oğlu Mihayil, Rusyanın bendesidir. Rusların Kalafat yenilgisi, aynı zamanda, bir Rus ordusunun Belgrad önlerinde görünebileceğine ve Ruslarla ortak din ve kökenden gelen Avusturya uyrukları arasında, kendi kuvvetlerinin ve Almanların baskısı altında karşılaştıkları aşağılanmanın bilincini uyandırabileceğine ilişkin Avusturyanın duyduğu korkulan da hafifletecektir.
İrana gelince, çelişkili haberler devam etmekte, bir habere göre İran ordusu Erzurumla Bağdat üzerine yürüyor. Bir başka habere göre de, İngiliz chargé daffaires Thompsonın Tahrandan çekilme tehdidi, Iran halkının Ruslara karşı duyduğu nefretin ani bir patlamaya dönüşmesi korkusu ve Iran Rusyayla ittifak kurarsa, Iran topraklarının Afganlarca işgal edileceği tehdidinde bulunan Afgan elçiliğinin gelişi, Rusların entrikalarını boşa çıkarmıştır.
İstanbuldan alınan ve Patriede yayınlanan özel habere göre, Divan, İstanbulu kara tarafında tahkim etmeye karar vermiştir. Avrupalı ve Osmanlı subaylardan oluşan karma bir kurulun, tahkimatın yapılacağı yerler için hazırlık niteliğinde incelemelere başladığı bildiriliyor, İstanbulun tahkim edilmesi, Türk-Rus savaşının niteliğini tümden değiştirebilir ve kendine Bizans imparatorlarının veliahtlığını yakıştıran kişinin ebedi rüyasına en ağır darbe olabilir.
Avusturyanın Ban afta bir cops darmee yaratmakta olduğuna ve bu kuvvetin General Kont Schlikin komutasına verileceğine [sayfa 245] ilişkin söylentiler Alman basını ile çelişmekte.
Correspondenz adlı Berlin gazetesi, Landwehrin153 harekete geçirilmesi olasılığına karşı hazır bulunmaları emrinin ilgililere verildiğini bildiriyor.
Bornholm adasının Rusyaya verilmesi için St. Petersburg, Kopenhag hükümetine bazı önerilerde bulundu.
Daily News gazetesinin haklı olarak dediği gibi, Bornholm, Baltık denizinin bir Maltası ve Cebelitarıkı olabilir. Sund ve Kopen-hagdan bir günlük bir denizyolu uzaklığındadır, ve doğal olarak Baltık denizinin doğrudan girişinde bulunmaktadır.
Lord Redcliffein Sivastopol valisine gönderdiği, birleşik donanmaların Karadenize çıkışını bildiren mektubunda, bu hareketin tek amacı Osmanlı toprağının her türlü saldın ve düşmanca harekete karşı korunması olarak belirtiliyor, Osmanlı donanmasının korunmasından sözedilmiyor.
Paristen, Viyanadan, Berlinden, İstanbuldan ve St. Peters-burgdan alınan bütün haberler savaş olasılığını gösterdiği için, Manş denizinin her iki yakasında bütün senet borsalarında fiyatlar genel olarak düştü. [sayfa 246]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 3997, 8 Şubat 1854
KARL MARX
ÇARIN GÖRÜŞÜ PRENS ALBERT
(PARÇA)
Londra, Salı, 24 Ocak 1854
Rusyanın tüm harekat cephesinde Maçinde, Giurgevoda, Kalafatta Tunayı aynı anda geçme girişimleri, ciddi saldırılar olmaktan çok, keşif manevraları olarak düşünülmelidir. General Gorçakovun bugünkü kuvvetiyle ciddi saldırılara girmesi çok güçtür.
Geçen cumartesi günkü Press Disraeli yanlısı gazete Gaçinada, bu yakınlarda çarla seçkin bir İngiliz arasında geçen bir konuşmayı yayınladı. Londra basını bu yazıyı aynen yineledi. Yazı, Rus diplomasisinin bilinen ve kullanıla kullanıla aşınmış beylik sözlerinin yanısıra, ilgi çekici bazı açıklamaları da kapsıyor.
Çar, Mençikovun ültimatomunun Londrada eleştirilmemesi gerektiğini, aksine, kendilerine Babıâlinin ültimatomu kabul etmesinin muhtemel olduğu bildirildikten sonra, İngiliz hükümetinin, bunu, sevindirici bir çözüm sayması gerektiğini kesinlikle bildirmiştir.
Bu durum, ancak, Babıâlinin muhtemel niyetleri hakkında zavallı John Russelle Baron Brunnov tarafından yanlış bilgi verilmiş olduğunu, ve Babıâli reddedecek olursa Mençikovun ültimatomunun derhal ele alınmasının, esasen karma hükümeti ilgilendiren bir şey olmadığını göstermektedir. Çar sözlerine devam ederek seçkin zata şunları söylemiştir:
Sinoptaki zaferin belli olmasından sonra General Castelbajac [sayfa 247] (Fransız elçisi), bana, şöyle başlayan bir mektup yazmıştır: Bir hıristiyan ve bir asker olarak haşmetmeabınızın donanmasının şanlı zaferini kutlamama izin vermenizi dilerim.
General Castelbajacın eski bir lejitimist ve Larochejaque-leinlerin akrabası olduğunu, generalliğini de kışladaki hizmetleri sonucu değil, sarayın bekleme odasında gördüğü daha az tehlikeli hizmetle ve yüce krallık ilkelerini ateşli bir dille onaylaması sonucu elde ettiğini belirtmeme izin verin. Bonaparte, Castelbajacın, efendisinin çıkarlarına hizmet etmek yerine Bourbon saltanatını yeniden kurmak üzere çarla dolap çevireceğini biliyordu, ama Castelbajacı St. Petersburg sarayına elçi olarak göndermesinin nedeni, çarın kişisel arzularına saygı duyduğunun kanıtını vermekti işte Sinoptaki sonuçsuz kasaplıktan ötürü, bir hıristiyan ve bir asker olarak çarı kutlayan kişi bu Castelbajactır. Çarın, burjuva parlamentosu yüzünden, İngilterenin bir savaşı zafere götürebileceğine inanmadığını söylediği ifade ediliyor. Kuşkusuz çar, Cobdenlerini, Brightlarını biliyor ve Avrupa orta sınıflarının düşkün ve bayağı ruhunu, tam değeriyle tahmin ediyor. Son olarak, çar bir yandan, savaşa hazırlanmış olmadığını söylerken haklıdır. Çünkü her istediğini kabadayılıkla elde edebileceğine tam olarak inanmıştır. Öte yandan, çar, savaş olursa, bunun, savaşı önleyeceğiz diye girişilen kaygı dolu çabalarla kaçınılmaz hale getirilen bir beceriksizliklerin savaşı olacağını ve bu savaşa herkesin, hatasını örtmek ve yerini korumak amacıyla dalacağını söylerken de haklıdır.
Açık niyet, Prens Alberti belirli söylentilere feda etmeye yöneliktir. Başlangıçta parti amaçlarıyla ortaya atılmış olan fısıltılar sonradan bir gürleme şeklini almış, ve anlamlı imalar, bunun, gerçek ve müthiş bir yalan durumunda büyütülmesine yolaçmıştır. Kraliçe tarafından kabul edilmek isteyen herkesin Prens Alberti majestenin yanında bulmalarının ona daha çok İngiliz kamuoyunda sempati ve saygı kazandırdığı bir gerçekti; ama sonradan, kendisinin, kraliçenin bakanlarıyla buluşmasında hazır olduğu, bakanların bu hazır bulunuşuna dikkatleri çekildiği, karşı koymalarına karşın, üçüncü bir kişinin önünde işlerini görüşmeye zorlandıkları, niyetlerini prense karşı savunmak zorunda kaldıkları, prensin kraliçe ile görüşmelerine karıştığı prensin yalnız kraliçenin fikirlerini etkilemekle kalmayıp aynı zamanda yabancı saraylarla da serbestçe temas yetkisine sahip bulunduğu, kraliçenin gizli meclisi ile yabancı devletlerin, belki de İngilterenin düşmanlarının kabineleri arasında kontrol-dışı bir bilgi kaynağı olduğu söylentileri aldı yürüdü kısacası, prensin kraliçeye hainlik ettiği, vatan hainliği ile suçlanıp bu suç dolayısıyla tutuklanarak devlet hainlerine [sayfa 248] mahsus ve idam mahkûmlarının kondukları Tower hapisanesine kapatılması gerektiği söylentileri ortada dolaşmaya başladı. Bu öykü, İngilterenin her yerinde bir-iki gün sonra anlatılmakla kalmayıp bazıları buna inanmaya bile başlamışlardır.
Yukardaki parçayı, palmerstıncı basının, sorumlu bakanların günahını, zavallı, aptal bir genç adama yüklemek için nasıl dedikodu yaydığını okurlarınıza göstermek üzere, The Spectatordan aldım. Prens Albert bir Alman prensidir, Avrupanın en müstebit, en mutlakiyetçi hükümetiyle bağı vardır. İngilterede kraliçenin kocalığı düzeyine yükseltilmiştir. Zamanını, domuzları semirtmeye, ordu için gülünç şapkalar icad etmeye, özellikle camdan ve rahatsız görünüşlü konut modelleri planlamaya, Hyde Park Sergisine ve amatör askerliğe ayırmıştır. Dost ve zararsız olduğuna inanılır. Zeka bakımından, insanların ortalama zeka düzeyinin altındadır. Babalık yönünden verimlidir, dalkavuk bir kocadır. Ancak son zamanlarda, Prens Albert, en etkin kişi ve Birleşik Krallıktaki en tehlikeli kişi düzeyine, bile bile çıkarılmıştır. Tüm devlet mekanizmasını, Rusyanın gizli buyrultusu altına soktuğu söylenir. Şimdi, prensin saray işlerinde ve kuşkusuz, mutlakiyetin çıkarları yönünde doğrudan bir etkisi olduğundan kuşku duyulamaz. Prens, bir prensin oynaması gereken rolü oynuyor. Acaba bu rolü oynamaması gerektiğini hiç düşünmüş bir aptal var mıdır? Ancak Britanya oligarşisinin Britanya krallık ailesini nasıl tümden güçsüz duruma getirdiğini okurlarınıza söylemeye gerek duymuyorum. Bu güçsüzlük o derecedir ki, örneğin, kararlı bir Rusya düşmanı olan Kral William IV, Whig oligarşisinin bir üyesi olan kendi dışişleri bakanı tarafından, Türkiyenin düşmanı olarak davranmaya zorlanmıştır. Bu durumda, Prens Albertin, ufak-tefek saray işleri, şuna buna şövalyelik kurdelesi ya da cicili-bicili bir yıldız takılması gibi işleri bir yana, hükümete meydan okuyarak tek konuda dediğini yaptırabilmiş olmasını düşünmek ahmakça olur. Onun mutlakiyetçi penchantsı, sorumlu bakanların fesat girişimleriyle ihanetlerini halkın gözünden saklamak için kullanılmıştır. Feryat ediliyor, saldırılıyorsa, gerçekte bu saldırı krallık kurumlarınadır. Kraliçe olmasaydı, onun kocası olan prens de olmayacaktı taht olmasaydı, sarayın etkisi diye bir şey olmayacaktı. Tahtlar kol-kanat germeseler, desteklemeseler, prensler güçlerini yitirirlerdi. Ama korkunç cesaretlerinde en sonuna kadar giden, en çok feryat eden ve Prens Albertten siyasal bir kazanç sağlamaya çalışan gazetelere bakın! Hepsi tahta bağılılıklarını belirtme, kraliçeye yaltaklanma coşkusu içindeler. Torylerin [sayfa 249] gazetelerine gelince, bu sorun apaçık ortada. Radikal Morning Advertisera gelince de, Bonaparteın coup détatsını selamlayan ve yakınlarda, kraliçenin Dubline gidişini hatalı görme cüreti gösteren bir gazeteye saldıran, Fransız devrimcilerini, cumhuriyetçilik davası güttükleri için kınayan bu gazete, Lord Palmerstonı, İngilterenin kurtarıcılığına atamaya devam ediyor. Tüm sorun, tam bir Palmerston hilesidir. Rusçuluğu ve yeni reform tasarısına karşıt oluşu açıklandığı için, Palmerston tutulmamaya başlanmıştı. Reform yasası, onun küflenmiş zencefilli çöreğinin üstündeki liberal yaldızı kazıdı. Ama başbakan ya da en azından dışişleri bakanı olmak için onun halk tarafından tutulması gerek. Kendini yeniden bir liberal olarak damgalaması ve gizli saray etkileriyle cezalandırılmış Brütüs rolünü oynaması için bundan iyi fırsat mı olur! Nasıl halktan yana olduğunu göstermek için prens kocaya saldın! Çağın en tutulur devlet adamı olacak. Şimdiki hükümet arkadaşlarını karalaması, onları Prens Albertin aletleri olarak lekelemesi ve Palmerstonın, kendi koşullarıyla kabulüne sarayı inandırması için ne mükemmel fırsat! Para ve araziye bakışla kilisenin ve tacın önemi pek az olduğu ve hem parayı, hem araziyi, pamuk lordları onların elinden hızla almakta bulunduğu için, kuşkusuz Toryler de feryada katılıyorlar. Toryler, anayasa ve özgürlük adına bir prensi hançerlemekten sözederlerse aydın bir liberal onların ayağına kapanıp tapınmaz da ne yapar! [sayfa 250]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4000, 11 Şubat 1854
KARL MARX FRİEDRİCH ENGELS
COBDEN VE RUSYA
(PARÇA)
Londra, Cuma, 27 Ocak 1854
İstanbulun tahkim edilmesi, son mektubumda belirttiğim gibi, Türklerin atabileceği en önemli adımdır, İstanbul ve Çanakkale boğazlarının uygun biçimde güçlendirilmesine ek olarak elinde tahkim edilmiş bir İstanbul bulunduran Türkiye ya da bu kenti elde bulunduran başka herhangi bir devlet, bağımsızlığını korumak için hiçbir yabancı güvencesine gerek duymayacaktır, İstanbuldan daha kolay tahkim edilebilecek bir başka kent yoktur. Üçgenin sadece bir yanı kara tarafı aralıksız surları gerektirir, Marmara denizindeki ikinci yan ile Haliçteki üçüncü yan için hiçbir tahkimata gerek yoktur. Surlardan yeter uzaklıkta bulunan ve Beyoğlunu, Galatayı ve Haliçin kuzey-doğu yakasını koruyabilecek biçimde doğuya doğru uzanan birbirinden ayrı bir hisarlar dizisi, hem surları güçlendirir, hem de düşmanın surları çevirerek, Beyoğlu ile Galatanın gerisinde kente bakan sırtlarda, kenti çembere almasını önler.
Böyle bir tahkimat, hiçbir şekilde düşmez. Çanakkale ya da İstanbul boğazları zorlanmadıkça bu tahkimatın bağlantı yolları kesilemez. Ancak böyle bir durumda kent derhal elden gider. Ne var ki, bu dar su yollarını, hiçbir düşman filosunun geçmesine elvermeyecek güçte tahkim etmek çok kolaydır. Kara tarafından gelen bir Rus ordusu, Sivastopol ve Odessayla bağlantısında, tehlikeli olan deniz ulaşımına dayanmak zorundadır ve sayıca sürekli olarak [sayfa 251] azalması, bu orduyu, kent garnizonundan ve Asyadaki yedek kuvvetlerden çekilen birliklere yenik düşme tehlikesine açık tutacaktır. Böyle bir durumda, Rus ordusu, kenti alması için gerekli olan süre dayanamaz.
Danimarkanın tarafsızlığını ilan edişine Rusyanın verdiği yanıt, 20 Ocakta Kopenhaga ulaşmış bulunuyor. Danimarkanın tarafsızlığından Rusyanın memnun kalmadığı, şu ya da bu yanı tutmasını istediği belirtiliyor. Bu bildirimden hemen sonra Fransa, İngiltere ve Rusya elçilerinin Danimarkalı bakanlarla bir görüşme yaptıkları haber verilmekte. Çok güvenilir bir kaynaktan aldığım bilgiye göre kuşkusuz bu bilginin doğruluğuna yemin edemem ama St. Petersburg hükümetinin protestosu, öteki devletleri, Danimarkanın tarafsızlığını dayandırdığı koşullan bir an önce tanımaya itebilmeyi amaçlayan bir hiledir. Bana kesinlikle bildirildiğine göre, Danimarka ile İngiltere ve Fransa arasında, savaş halinde İngilterenin savaş gemileriyle, Baltık denizini Kuzey denizi ile birleştiren boğazı, Fransanın da bir corps darmee ile Schleswig dukalığını işgal etmesi konusu, son zamanlarda Danimarkada görüşülmekteydi. Bakan Oersted tarafından Nesselroda bildirilen bu düzenlemeyi bozmak için Rusya, Kopenhag hükümetine, tarafsızlığını ilan etmeyi önermesini çıtlatmıştır. Şimdi Nesselrod bu tarafsızlığa karşı duruyormuş gibi görünüyor. Fransa ile İngiltere bu tarafsızlığa sarılırlarsa, bu durum, yalnızca onların ilk tasarımlarını bozmakla kalmayacak, ama aynı zamanda, tarafsız gemilerle taşınan mallar, savaş yasalarının dışında tutulacağına göre, Rus mallarının Baltık yoluyla dış satımını da güvence altına almış olacak.
Prusyanın, Kuzey denizinde bir Oldenburg limanını satın almasına karşı çarın yönelttiği protesto, Timurun halefinin her yerde hazır ve nazır bulunduğunun bir başka belirtisiyle, Berlin halkı kadar hayrete düşmüş, bonâ fide bir protestodur.
Büyük Manchester Reform Toplantısı yapıldı, The English-manin deyişiyle büyük bir adlatmacaydı. Aberdeenin siyaseti göklere çıkarıldı, Türkiyeye hakaret edildi, Rusya yüceltildi, yabancı devletlerarası müdahaleler reddedildi, dış siyaset sözkonusu olduğu zaman Manchester Okulunun154 sermayesini oluşturan bu birkaç konu İngiliz halkını satmak ve öteki ulusları daha düşük bir fiyatla elden çıkarmak için Hassa Süvarilerinde155 bir barış insanı, Lordlar Kamarasında lokavt isteyen Cobden, Bright ve öteki alçakgönüllü ve gösterişsiz kişiler tarafından enine boyuna konuşuldu.
Cobdenin konuşması, parlamentonun kapanışında yaptığı [sayfa 252] konuşmanın yinelenmesinden başka bir şey değildi, içten olmayan bir konuşmaydı. Sözlerindeki tek yenilik lüksü, biri Fransaya, öteki Amerikaya yöneltilmiş iki noktadan oluşuyordu. Dekambristlerin serüvenlerinin İngilterede öfke yarattığı bir sırada, Fransayla ittifak kurulmasında önemli bir rol oynayan kişiyle, o ittifaka hakaret ederek, düşüncesizce ve zamansız diye kınayarak yaptığını bozmakla meşgul olan kişinin aynı kişi olması hayli kuşku uyandırıcı görünüyor. Amerikaya gelince, Cobden, İngilterenin ticari ve ulusal refahının ihtişamını tehlikeye atmasından korkulması gereken şeyin, Rusyanın savaşçı siyaseti değil, Amerikanın büyüyen üretimi ve ticareti olduğunu söylüyor. Peki bu söz, onun profesyonel serbest ticaret anlayışıyla, bir ulusun ticari refahının, bütün öteki ulusların ticaretinin ve sanayiinin büyümesine bağlı olduğu inancıyla ve iki sınai ülke arasındaki tehlikeli bir rekabet fikrinin, koruyuculuk siyasetinden yana şarlatanların aldatmacası olduğu fikriyle nasıl bağdaşabilir? Bu söz, Makinelerin büyüsü ile İngiltere, birbirinden uzak iki yanın küreyi barış bağlarıyla kalıcı olarak birleştirmiş, ve Avrupa ile Amerikayı tamamen ve çözülmez şekilde birbirine bağlı kılmıştır. sözüyle nasıl bağdaşır?
Cobdenin, İngiltere halkının kuşku ve düşmanlığını Rusyanın üzerinden Amerika Birleşik Devletlerine çevirmeye çalışması, ilk kez olan bir şey değil. 1836da bir İngiliz gemisine Çerkezistan kıyılarında bir Rus savaş gemisi tarafından elkonması, St. Petersburg hükümetinin Tunadaki gemicilik için uygulamaya karar verdiği mali kurallar,156 bununla ilgili olarak The Portfolioda157 yapılan açıklamalar, İngiltere halkının ve tüccar sınıfların Rusyaya öfke duymalarına yolaçtığı zaman o dönemde, henüz edebiyat hayatında bir çocuk ve topluluklara karşı konuşmanın cahili olan158 Cobden, imzasını koymadığı küçük bir broşür çıkarmıştı. Broşürün başlığı şuydu: Rusya: Rus Korkusuna Karşı Tedavi. Yazan Manchesterli Bir İmalatçı. Bu broşürde öne sürüldüğüne göre, Bu bilinç (yani, Rusyanın yayılmasından değil, Amerikanın artmakta olan refahı karşısındaki korku), yirmi yıldan az bir sürede bütün İngiliz ulusunu sarmış olacak, ve ülkenin yönetimi bunu ister istemez hesaba katmak zorunda kalacaktır.
Aynı makalede şöyle denilmektedir:
Bu konuyu tartışanların Rus düşmanı tutumunun çeşitli nedenlerini araştırdığımızda, sonsuz hayretle ve açıkça gördük ki, İngilterede bir yüzyıllık aristokrat egemenliği, bütün sınıflan efendilerinin mağrur ve kibirli ruhu ile doldurmuştur (yumuşak huylu Rusyaya karşı). St. Petersburg yönetimi, Boğaziçinin kıyılarına [sayfa 253] yerleşecek olursa, yirmi yıldan kısa bir süre içinde şimdiki durumda Türkiyenin başkentini oluşturan o kulübelerin yerini, görkemli ve gönençli bir Avrupa kenti almış olur; saraya benzer binalar kurulur, bilimsel kurumlar gelişir, ve sanatlar çiçek verir. Rusyanın gücü gerçekten böyle bir düzeye erişirse kendisi savaş kılıcını bir yana bırakarak çöl ile uğraşıya girişir, demiryolları ve köprüler yapar, sermayenin birikmesini ve kentlerin büyümesini, uygarlığın ve özgürlüğün ilerlemişin teşvik eder. ... İstanbulu lekeleyen kölelik derhal ortadan kalkar, ve yaşamı ile malsahipliğini koruyan ticaret ve yasalar (şimdi Buğdan ve Eflaktaki örnekler gibi) bunları yerini alır.
Rusyanın uygarlığının ve bunun sonucu olarak Türkiyeye el-koyma hakkının bir kanıtı olarak Cobden, hayretten ağzı açık kalan okurlarına, 10.000 ya da 15.000 rublesi olan Rus tacirin, yalnızca dış ticaret yapma hakkına sahip olmakla kalmadığını, ama aynı zamanda dayak cezasından bağışık tutulduğunu, yaylı araba ve çifte kullanmaya hak kazandığını söylüyordu. Bu durumda Rus imparatorunun, burjuva parlamentosu yüzünden, İngilterenin bir savaşı zafere götüremeyeceğine inanmasına şaşırır mıyız? 1836da Cobden, tüm Rusyanın Otokratında kusur bulmaya cüret eden konuşmacıların ve yazarların şerirliğinden öylesine bunalmıştı ki, broşürünü şu soruyla bağlamıştı: Bu yazarlarla konuşmacılar kimin ve neyin nesidirler? Siyasal şarlatanların, hiçbir ceza görme korkusu duymaksızın, tüm ulusun düşüncelerini tahrik etmelerine ve anlayışını çarpıtmalarına daha ne kadar izin verilecek? 10.000 ya da 15.000 ruble sahibi olan bu konuşmacılarla yazarlar, tahmin ederiz, yaylı araba ya da çifte kullanabilirler ve hiç değilse dayak cezasından bağışıktırlar Şimdiye dek Cobdenin Rus dostluğu düşkünlüğünü, bazıları, ise onun barış teorisinin zorunlu ürünü olarak görmüşlerdi. Ancak son zamanlarda, kendini haklı olarak, Tahıl Yasasına Karşı Birliğin159 edebi atı ya da dilerseniz katırı olarak niteleyen biri, Cobdenin ilk broşürünü yazdığı sıralarda, ticaret yapmak üzere 1834-35te Rusyaya gitmiş ve başarı kazanmış bir kişi olduğunu, 1836da onun hem kalbinin, hem pamuklu bezlerinin Rusyada bulunduğunu ve İngiliz yazarlara, konuşmacılara, edebiyatçılara, eleştirmenlere kızmasının da, onların, kendisinin yeni müşterisine, Rusyanın Nikolasına karşı çıkmalarından ileri geldiğini açıkladı. [sayfa 254]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4004, 16 Şubat 1854
KARL MARX
SAVAŞ MALİYESİ
(PARÇA)
Londra, Cuma, 3 Şubat 1854
Kraliçenin parlamentoyu açış törenine gidişi dolayısıyla düzenlenen geçit alayını, Hassa Süvarilerinin kışlası önünde gördüm. Halk, Türk elçisine büyük tezahürat yaptı. Yüzü, ölü yüzü gibi solgun olan Prens Alberti, yolun her iki yakasındaki halk topluluğu öfkeyle ıslıkladı, o arada kraliçe, halkın hoşnutsuzluğunu alışılmadık biçimde açığa vurmasına karşı marazi bir gülüşle gülümsüyor, olağan selamını vermiyordu. Bir önceki mektupta, Albert aleyhtarı hareketin bir parti oyunu olduğunu göstererek, gerçek boyutlarına oturtmuştum. Ama gene de halkın gösterisi, İngilizlerin (hükümdara) görünüşteki bağlılığının sırf alışılmış bir biçimsellik, bir tören yapmacıklığı olduğunu ve en ufak bir darbeye dayanamayacağını kanıtlaması bakımından çok ciddi bir nitelik taşıyor. Ola ki, bu gösteri, hükümetin ulusal olmayan siyasetinin bizzat taç için bir tehlike tehdidini taşıdığına hükümdarı inandırabilir ve onu, hükümeti görevden uzaklaştırmaya itebilir.
Kont Orlovun yakınlarda Viyana hükümetiyle160 görüşmeler yapmakla görevlendirildiği haberi duyulduğu zaman, The Times gazetesi, her şeye inanan saf okurlarına, çarın barış temaslarında öteden beri görevlendirmeyi adet edindiği kişinin Orlov olduğunu söylüyordu. Hünkar İskelesi Antlaşmasını161 Babıâliden zorla çıkarmak üzere 1833 ilkyazında İstanbula giden kişinin bu Orlov olduğunu anımsatmanın herhalde gereği yok. Orlovun şimdi Viyana [sayfa 255] hükümetinden istediği şey, Varşovadaki Rus kolordusunu, Macaristan üzerinden Tunadaki savaş alanına göndermek için izin verilmesidir. Avusturyanın, Tunadaki Türk komutanların Selim Paşa, İsmail Paşa ve Ömer Paşa dönme ve devrimci olduklarını öne sürerek görevden alınmalarını Babıaliden ısrarla istemesi, Orlovun Viyanaya gidişinin ilk ürünü olarak düşünülebilir. Türkiyenin tarihi hakkında bilgi sahibi olanlar, Osmanlı yönetiminin başından beri, devletin büyük generallerinin, amirallerinin, diplomatlarının ve bakanlarının her zaman hıristiyan dönmeler, Sırplar, Rumlar, Arnavutlar vb. olduğunu da bilir. Öyleyse, Rusyanın da Avrupanın şurasından burasından satın aldığı ve diplomatik ustalığını, siyasal yeteneğini ve askerî becerisini oluşturan kırk-elli kişiyi uzaklaştırmasını neden istememeli? Bu arada Avusturya, Transilvanya ve Macaristandaki Türk sınırına 80.000 asker yığdı ve 30.000 kişilik bir Bohemya kolordusunun da onlara katılmasını emretti. Çarın, Friedrich Wilhelm IVe, 100.000 kişilik bir kuvvetle Polonyayı Rusya adına ve çıkarına işgal etmesi ve oradaki birliklerin, prensliklerdeki harekata katılabilmek için güneye yürümek üzere serbest kalmasını sağlaması şeklindeki emrine uymayı Prusya hükümetinin kabul etmediği bildiriliyor.
Rus maliyesine gelince, daha önce bir vesileyle, Doğu karışıklığı denen sorunun başlarında, St. Petersburg Merkez Bankasının kasasında uyuyan gizli hazineye ilişkin inatla dolaştırılan söylentilere ve Rusyanın istediği anda geniş bir mali güç derleyebileceğine ilişkin abartılmış iddialara karşı okurlarınızı uyarmıştım. O zamandan bu yana olup-bitenler benim görüşümü doğruladı. Çar, yalnızca İngiltere ve Fransa bankalarındaki değerli maden depozitini çekmekle kalmadı, ama hileli bir zoralıma başvurma zorunluluğunu da duydu. Prens Paskeviç, Varşova ipotek ya da iskonto bankasına, sermayesine borç olarak zorunlu elkonacağını bildirdi. Oysa bu bankanın statüsü, ancak taşınmaz mal karşılığında ödünç vermeyi öngörüyor. Bundan başka Rus hükümetinin, savaş giderlerini karşılamak üzere, altına çevrilme gücü olmayan 60.000.000 ruble kağıt para basma niyetinde olduğu bildiriliyor. Bu, Petersburg hükümetinin ilk kez yaptığı bir şey değil. 1768de Katerina II, Türkiye ile savaşın giderlerini karşılamak üzere bir kaime bankası kurmuştu. Görünüşe göre bu banka, karşılığı ödenir banknot çıkaracaktı. Ancak çok iyi başarılan bir unutkanlıkla, banka, banknotların karşılığının neyle ödeneceğini, kamuya bildirmeyi unuttu ve aylar sonra karşılık ödemesi yalnızca bakır parayla yapıldı. Bir başka münasebetsiz kaza da, bu bakır paraların değerinin, para haline getirilmemiş madenle karşılaştırıldığı zaman yüzde 50 [sayfa 256]
oranında yüksek tutulmuş oluşuydu. Bu paraların, dolaşımda, üzerlerinde yazılı değer üzerinden değişilmelerinin nedeni, piyasada az miktarda bulunmaları ve perakende ticarette bozuk paraya gerek olmasıydı. Bu banknotların değişebilirliği, bu nedenle bir aldatmacadan başka bir şey değildi.
Avrupa hükümetleri birbiri ardından sevgili uyruklarının cebine başvuruyor. Uyanık Hollandanın kralı bile, tahkimat ve savunma için devlet kasasından 600.000 rix-dolar istiyor, koşulların kendisini, ordunun bir bölümünü harekete geçirmeye ve donanmayı görevlendirmeye zorlayabileceğini ekliyor.
Gerçek gereksinimlerin karşılanması ve kasalardaki boşluğun doldurulması usta bir saymanlık sanatıyla mümkün olabilseydi, birkaç gün önce Moniteurde yayınlanan Fransız bütçesinin yapımcısı, bu iş için tam biçilmiş kaftan olurdu. Ama Paristeki en ufak dükkan sahibi bile, rakamlar ne kadar ustalıklı sıralanırsa sıralansın, insan, kendine ödünç verenin defterinden adını silemeyeceğini, ve 2 Aralık kahramanının, hiçbir zaman tükenmeyeceğini varsayarak, durup dinlenmeksizin ulusun cebine elattığını çok iyi biliyor. [sayfa 257]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4007, 20 Şubat 1854
KARL MARX
MAVİ KİTAPLAR ELÇİLERİN
ÇEKİLİŞİ
(PARÇA)
Londra, Salı, 7 Şubat 1854
Hükümetin Rum Ortodoks ve Katolik Kiliselerinin Hakları ve Ayrıcalıkları diye ustalıklı bir biçimde adlandırdığı Mavi Kitabı dikkatle okudum.162
Okurlarınıza, yakında bu diplomatik labirentin bir özetini vermek istiyorum. Şimdilik şu kadarını söyleyeyim ki, tarihe, bir hükümetin budalalığına ve aşağılılığına ilişkin hiçbir zaman böylesine büyük bir anıt miras bırakılmamıştır. Baillienin bu Mavi Kitaplar hakkında Avam Kamarasında söylediklerini anımsayalım:
Bunlar haberler verirler kuşkusuz resmî haberler değil istendiği kadar haber özenle hazırlanmış ve bir hükümetin gizli tutmak istediği her şeyi gizli tutan bir Mavi Kitaptan beklenebilecek kadar haber. Deneyime dayanarak söylüyorum (hükümet sıralarından bravo sesleri ve gülmeler) ve dışişleriyle ilgili konular hakkında bu kamara için nasıl hazırlandığını biliyorum.163
Lord Palmerstonın, bir defasında, Afgan savaşıyla ilgili belgelere yanlış anlamlar vermekle, yazışmalarda en önemli bölümleri atlamakla ve hatta bazı parçalan tahrif etmekle suçlandığı zaman verdiği,164
şu ustalıklı karşılığı çok iyi anımsıyorum: Beyefendi, böyle bir şey yapılmışsa, iktidarda bizim yerimize geçen, arka arkaya gelmiş ve biri beş yıl yaşamış olan bize karşıt iki hükümet neden gerçekleri açıklamamış, neden gerçek belgeleri ortaya koymamıştır, onları bundan ne alıkoymuştur? Ama bu sözleri nasıl iyi [sayfa 258]
anımsıyorsam, bu Mavi Kitap kaçamaklarının sırrının hükümette Whig ve Torylerin birbirini izlemesinin sırrıyla bir ve aynı olduğunu; karşılıklı olarak siyasal onurlarını yıkmak suretiyle, sonunda egemen sınıfların hükümetini tehlikeye atmak yerine, muhalifinin kendisinin yerini alabilme yeteneğini korumakta her iki tarafın çıkarı olduğunu da aynı biçimde çok iyi biliyorum. Britanya halkının şahane Anayasa düzeni demekten zevk aldığı şey işte budur.
Lord Clanricarde, bir önerge vererek Doğu Sorunu üzerinde Lordlar Kamarasının dünkü oturumunda görüşme açılmasını isteyebileceğini bildirmişti. Bunun sonucu olarak, büyük umutlar belirmiş, kamara, nerdeyse iğne atsanız yere düşmez duruma gelmişti. Hatta dünkü Morning Advertiserda, Urquhart, Lord Clanricardeın, 1829da, Rusların Balkanları aşmasına karşı durmuş tek kişi olduğunu anımsayarak, onu, ulusal partinin gelecekteki önderliğine getiriyordu. Ama çok önemli bir dönem olan 1839-40 döneminde, aynı markinin, St. Petersburgda, Lord Palmerstonın elçisi olduğunu, ayrı bir 1840 Antlaşmasını gerçekleştirmekte ve Fransayla ilişkilerin kopuşunda onun başlıca aracı olduğunu kuşkusuz unutuyordu.165
İngiltere ordusu derhal 11.000 kişi arttırılıyor. Donanmaya yeni katılan gemilerin mürettebatı için yedek bir kaynak olmak üzere 1.500 kişilik bir kıyı koruma örgütü de kuruluyor. Rusyaya savaş gemisi, askerî araç-gereç ve cephane ihracını yasaklayan bir krallık fermanı yayınlandı. Thamesdeki özel dokları dolaşan donanma yetkilileri, Rusya hesabına yapılmakta olan iki tekneye ambargo koydular. Kopenhagda toplam 11.000 beygirgücündeki buharlı gemiler için yeterli olacak miktarda kömür sağlamak üzere, Britanya hükümeti adına bir sözleşme yapıldı. Kurulmak üzere olan Baltık filosuna Amiral sir Charles Napier komuta edecek.
Resmî Wiener Zeitung şu haberi vermektedir: Prensliklerde savunmada kalması hakkındaki Olmützer vaadine kendisini bağlı saymadığının Rusya tarafından dört devlete açıkça bildirmiş olduğu haberi hükümet tarafından alınmıştır.
Kont Orlovun Viyanadaki görevinin amacı hakkında birbiriyle çelişen söylentiler ortalıkta dolaşmaktadır, ve bunlar arasında en inanılabilir olan bugünkü The Times gazetesinde Berlin muhabirinin aşağıda bildirdiği haberdir:
Rusya, Avusturya ile Prusyayı bütün durumlarda geçerli bir tarafsızlık antlaşmasının akdine çağırmıştır; Rusya, bu tarafsızlık antlaşmasına bütün Alman Birliğinin166 bir tarafsızlık antlaşması niteliğinin verilmesini önermekte, ve üyelerinden herhangi biri saldırıya uğrarsa Birliği destekleyeceğini garanti ediyor; savaşın [sayfa 259] sonunda toprak değişikliklerinin önerilmesi gerektiği takdirde, bu gibi değişikliklerde Alman devletlerinin çıkarlarını gerekli şekilde gözetmeden hiçbir barış imzalamayı kabul etmiyor. Bir tarafsızlık içeren bu öneri, 1815 yılının esasları ve koşullan içinde, açıkça göz önünde tutulacaktır.
Avusturyayla Prusyanın varmaları olası karara gelince, bu konuda daha önceki inancımı yinelemekle yetineceğim. Avusturya, kendisine izin verildiği sürece, her yolu kullanarak, tarafsız yerini korumaya çalışacak ve zamanı gelince de Rusyadan yana olduğunu ilan edecek. Öte yandan Prusyanın, tarafsızlığını bir yana koymanın en uygun zamanını bir kez daha kaçırması olasıdır ve başına bir ikinci Jena felaketi daha açacaktır.
İstanbuldan öğrendiğimize göre, birleşik donanmalar, elçiler adına Samson ile kendilerine gönderilen aşağıdaki talimata karşın, Beykoza dönerek demiratmış bulunuyorlar:
Özellikle şu anda dumanı üstünde bir Türk filosu, Anadolu ordusu için mühimmat ve diğer malzeme ile denize açılmaya hazır olduğuna göre, amirallerin bu ani karan karşısında elçiler şaşırmışlardır. Fransız ve İngiliz hükümetlerinin emirleri gereken şekilde kesin olarak (bunu gerçekten yapmışlardır, ama ilk emirlerinde değil de şimdi alınan emirlerinde) Osmanlı bayrağını ve topraklanın himayeden sözetmişlerdir, ve her iki amirale de kendilerine gereken şekilde verilmiş olan bu talimata tamı tamına uymaları gerektiği tekrar anlatılmıştır. Amiraller de, anlaşıldığına göre, emirlerindeki savaş güçleri ister Beykozda, ister Sinopta olsunlar, hiç farketmeden kendilerine emredilmiş bu önlemlerin yerine getirilebileceği fikrindedirler. (Bazıları bu durumda, donanmaların rahatça Maltada ya da Toulonda kalmış olması halinde bile bu talimatın yerine getirilebilir olduğunu kabul edebilirler.) Bu sorun, tamamen onların takdirine bırakılmış olup sorumluluğu da onlara aittir.
Rus filosunun, Yenikale boğazı yakınındaki Kaffada olduğu biliniyor. Oradan Batuma olan uzaklık, Batumla Beykoz arasındaki uzaklığın üçte-biri kadardır. Acaba amiraller, Beykozda ya da başka bir yerde üslenmiş olurlarsa durum değişmeyecek mi ve Batumda ikinci bir Sinopu önleyebilecekler mi?
Çarın ilk açıklamasının, sultanı, Avrupadaki tüm devrimci haşeratı kendi bayrağı altında askere almakla suçladığını anımsayacaksınız. Şimdi lord Stratford de Redcliffe, bu haşeratı gönüllü bir lejyon olarak örgütlemekte kendisine yardım edemeyeceğini [sayfa 260] lord Dudley Stuarta bildiredursun, bizzat çar, sultanın uyruklarını ayaklanmaya kışkırtmak amacıyla, Rum-Slav Lejyonu denen devrimci bir birlik kurmuş bulunuyor. Birlik Eflakta örgütlenmekte ve birlikteki asker sayısı, Rusların ifadesine göre, daha şimdiden 3.000in üstünde Eflaklılar gibi bons à perpétuité ile ödenmeyecekler albaylara günde beş duka, binbaşılara üç duka, yüzbaşılara iki duka, daha alt rütbelilere bir duka, askerlere ise iki zwanziger vaadediliyor; silah Rusya tarafından sağlanacak.
Bu arada Fransanın silahlanmasının, artık kağıt üzerinde kalmasından vazgeçildiği görülüyor. Bildiğiniz gibi 1851 yedekleri çağrıldı, son birkaç gün içinde de Arrasdan Metze ve Strasbourga geniş ölçüde askerî gereç gönderildi. General Pelissier, İstanbul seferine çıkacak değişik birlikleri seçmek üzere Cezayire gitti. Bu amaçla sir J. Burgoyne ile Albay Alard kışlaları hazırlamaya gittiler.
Ömer Paşanın büyük bir ordunun başında karşıya geçtiği söylentisi Rusların Krayovada, Bükreşle Kalafat arasında yığınak yaptıkları bilindiğine göre, bu girişim gerçekse, zamanı çok iyi seçilmiş demektir henüz doğrulanmayı bekliyor. [sayfa 261]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4008, 21 Şubat 1854
KARL MARX
RUS DİPLOMASİSİ KUTSAL YERLER
KARADAĞ
Londra, Cuma, 10 Şubat 1854
Danimarkayla İsveç arasında tarafsızlık antlaşması yapıldığı zaman, İngiltereyle Fransadaki geçerli görüşün tersine, ben bu olaya, Batılı devletlerin zaferi gözüyle bakılamayacağını, Rusyanın bu antlaşmayı protesto ediyor görünmesinin, bir oyundan başka bir şey olmadığını belirtmiştim, İskandinav gazeteleri ve onlardan alıntılar aktaran The Times muhabiri, şimdi oybirliğiyle aynı görüşü öne sürüyor, tüm antlaşmanın, Rusyanın eseri olduğunu ilan ediyor.
Kont Orlovun Viyana Konferansına sunduğu ve konferansın reddettiği öneriler şunlar:
1. Eski antlaşmaların yenilenmesi.
2. Türkiyenin Rum-hıristiyanları üzerinde Rusyanın koruyuculuğu.
3. Tüm siyasal göçmenlerin Osmanlı imparatorluğundan çıkarılması.
4. Herhangi bir devletin aracılığına izin vermenin ve St. Petersburga gönderilecek bir elçiyle yapılacak doğrudan görüşmenin dışında başka türlü bir görüşmenin reddi.
Kont Orlov sonuncu nokta üzerinde uzlaşmaya hazır olduğunu söyledi, ancak konferansı reddetti. Konferans neden reddetti? Ya da Rus imparatoru konferansın son koşullarını neden reddetti? Öneriler, her iki tarafta da aynı. Eski antlaşmaların yenilenmesi [sayfa 262] koşul olarak konmuştu, Rusyanın koruyuculuğu, biçimsel bir değişiklikle kabul edilmişti. Sonuncu nokta da Rusya tarafından bir yana konduğuna göre, Rusya ile Batı arasındaki kopmanın nedeni, Avusturyanın, göçmenlerin çıkarılmasına ilişkin istediği olamazdı.167 Apaçık görüldüğü gibi, Rus imparatorunun içinde bulunduğu durum öyle ki, onun İngiltere ya da Fransanın herhangi bir koşulunu kabul etmesini önlüyor ve Avrupa savaşına yolaçacak olsun ya da olmasın, Türkiyeyi ayağına getirmesini gerektiriyor.
Askerî çevreler, ikinci olasılığın kaçınılmaz olduğu görüşündeler, bu nedenle her yerde bu olasılığa karşı hazırlık yapılıyor. Amiral Bruat Cezayire gitmek üzere Brestten ayrıldı, oradan 10.000 asker alacak. İrlandadaki onaltı alaya da İstanbula gitmeye hazır olmaları emredildi. Seferin ikili bir amacı olabilir: Ya Urquhartın öne sürdüğü gibi, Türkleri Rusyaya teslim olmaya zorlamak ya da Ruslara karşı gerçekten ciddi bir savaş vermek. Her iki durumda da Türklerin kaderi aynı derecede bellidir. Osmanlı imparatorluğu bir kez daha, doğrudan Rusyaya değilse bile, onun ayrıştırıcı etkisine teslim edilirse, Bizans imparatorluğu gibi, kısa süre içinde, yalnızca başkentin çevresine özgü bir devlet durumuna indirgenmiş olur. Fransayla İngilterenin mutlak vesayeti altına alınırsa, bu kez de Avrupadaki topraklan üzerinde Osmanlıların egemenlik hakkı sona erer. Savaşı kendi ellerimize alacaksak, diyor The Times, tüm harekatı denetim altında tutmalıyız. Öyleyse bu durumda Türk hükümeti Batılı elçilerin doğrudan yönetimi altına, Türk savunma bakanlığı, İngiltere ve Fransanın savunma bakanlıklarının denetimi altına ve Türk orduları da Fransız İngiliz generallerin komutası altına girecek demektir. Türk imparatorluğu, eski varlık koşullan altında, varolmaktan çıkmıştır.
Kont Orlov, Viyanadaki tam başansızlığından sonra, Avusturyayla Prusyanın hangi koşul altında olursa olsun tarafsızlığı güvencesini alarak St. Petersburga geri dönmüş bulunuyor. Öte yandan Viyanadan gelen telgraflar, Türk hükümetinde bir değişiklik olduğunu, Serasker ve Kaptan Paşanın görevden çekildiğini haber veriyor. The Times, Fransa ile İngilterenin savaşa girmekte olduğu bir sırada, Türkiyede, nasıl olup da savaş yanlısı olan tarafın yenilgiye uğradığını anlayamadığını belirtiyor. Bana gelince, haber doğruysa, bu hikmeti hüda olayın, Mavi Kitaptaki yazışmalarında, Türk hükümeti üzerindeki baskılarını arzulandığı kadar ileri götüremediği için tekrar tekrar esef eden, İstanbuldaki İngiliz hükümeti temsilcisinin marifeti olduğunu, ben çok iyi anlayabiliyorum.
Mavi Kitaplar, kutsal yerlere ilişkin olarak Fransanın öne [sayfa 263] sürdüğü istekleri kapsayan yazışmalarla başlıyor. Eski kapitülasyonlarca168 tamamen kapsanmamış olan bu istekler, görünüşte, katolik kilisesinin, Rum ortodoks kilisesi üzerindeki üstünlüğünü vurgulamak düşüncesiyle öne sürülmüştür. Urquhartın görüşüne göre, çar, Pariste bazı gizli etkilerle Bonaparteı böyle bir tartışmaya girmeye itmiş, böylece Rusyaya, Rum katoliklerin ayrıcalıkları konusunda müdahale için bir bahane vermiştir. Ben bu görüşe katılmıyorum. Çok iyi bilinen bir gerçektir ki, Bonaparte, katolik tarafın desteğini coute que coute satın almak istemiş, bu desteği, ta başından beri, iktidara elkoyuşunun başarıya ulaşmasının ana koşulu olarak görmüştür. Bonaparte, katolik kilisesinin, Fransanın köylü nüfusu üzerindeki etkinliğini ve burjuvaziyle proletaryaya karşın kendisini imparator yapacak olanların köylüler olduğunu çok iyi biliyordu. Bonaparteın kurduğu ilk hükümetin en etkin üyesi Cizvit Bay de Fallouxydu, ad olarak başı ise, soi-disant volterci Odilon Barrotydu. Bonaparteın cumhurbaşkanı olarak iş başına geçtiği gün, bu hükümetin aldığı ilk karar, Roma cumhuriyetine karşı ünlü sefer kararıydı. Cizvit tarafın başı Bay de Montalembert, Bonaparteın parlamento régimeini yıkma ve 2 Aralık coup détat hazırlığında en faal aracıydı. Cizvetlerin resmî yayın organı Univers, 1850de, gün geçmiyordu ki, Fransa hükümetini, Doğudaki katolik kilisesinin çıkarlarını korumak üzere etkin adımlar atmaya çağırmasın. Papaya yaltaklanmakta, onu kazanmakta ve onun elinden taç giymekte sabırsız olan Bonaparteın, bu meydan okuyuşu karşılamasını ve kendini Fransanın en katolik169 imparatoru göstermesini gerektirecek nedenler vardı. Bu nedenle, iktidara bonapartçı elkoyma, şimdiki Doğu olaylarının gerçek kaynağıdır. Bonaparte, öne sürüp çıkarmak için imparator Nikolanın bir bahane olarak kullanmaya hazır olduğunu anlar anlamaz, gayet akıllı bir biçimde bütün iddialarını geri aldı. Rusya da, Urquhartın düşünüşünün aksine, kendisinin yaratma gücünde olmadığı olay lan kullanmak için, her zamanki gibi, sabırsızlanır oldu. Bu doğru. Ama, Osmanlı İmparatorluğunun bugün yüzyüze bulunduğu bunalımın, aynı imparatorluğun Avrupada yayılışının nedeni olan katolik ve Rum ortodoks kiliseleri arasındaki çatışmanın ürünü oluşu, tarihin en garip olgularından biridir.
Bu Mavi Kitapların tümden atladığı en önemli olayı, yani Avusturya ile Türkiye arasındaki Karadağ çekişmesini incelemeden önce Katolik ve Rum Ortodoks Kiliselerinin Haklan ve Ayrıcalık-larını tüm kapsamıyla ele almak niyetinde değilim. Karadağ [sayfa 264] olayının öncelikle ele alınması gerekiyor. Çünkü bu olayın incelenmesi, Türk imparatorluğunu yıkmak ve bölmek için Rusya ile Avusturya arasında ortak bir taşanının var olduğunu ortaya koyacaktır. Ayrıca İngilterenin, St. Petersburgla Babıâli arasında yapılan daha sonraki görüşmeleri Avusturyanın eline bırakması da, tüm Doğu Sorunu sırasında İngiltere hükümetinin takındığı tutuma ilgi çekici bir ışık tutacağı için, Karadağ olayının önce ele alınması ivedi görünüyor. Karadağ olayına ait herhangi bir resmî belgenin yokluğu karşısında, bu konu üzerinde yeni yayınlanan, L. F. Simpson tarafından yazılmış, Doğu Sorunu Elkitabı adlı kitaba dayanacağım.
(Karadağ ve Arnavutluk sınırındaki) Türk kalesi Şabliakı, 1852 Aralık ayında, Karadağlı bir çete bastı. Babıâlinin Ömer Paşaya, saldırganların geri püskürtülmesini emrettiği anılardan silinmemiştir. Babıâli tüm Arnavutluk kıyılarını ablukaya aldığını ilan etmişti. Böyle bir önlem, görünüşe göre yalnızca Avusturyaya ve Avusturya donanmasına karşı düşünülebilirdi. Önlem, Türk hükümetinin, Karadağ ayaklanmasını, Avusturyanın kışkırttığı inancında olduğunu göstermekteydi.
Bu olayla ilgili olarak, Viyanada yayınlanan Ausgburger Allgemeine Zeitung gazetesi, 29 Aralık 1852 günlü sayısında aşağıdaki makaleyi yayınlamıştır:
Avusturya, Karadağı desteklemek isterse, abluka pek umurunda değildi. Karadağlılar kayalarından aşağı inerlerse, Avusturya, onlara, Cattaroda savaş gereklerini, bütün Türk donanması Adriyatik denizinde seyrederken satabilir ya da bağışlayabilir. Aslında, Avusturya, ne Karadağlıların şimdiki saldırısından ne de hıristiyanlar arasında Hersekte ve Bosnada çıkacak devrimden hoşnut değildir. Avusturya, hırıstiyanların baskı altında tutulmasına, daima insanlık adına karşı çıkmıştır. Doğu kilisesi karşısında Avusturya tarafsız olmak zorundadır. Doğudaki halk arasında mezhep zıtlaşmasının ne kadar canlı olduğunu Kudüsteki olaylar herkese göstermiştir. Bu yüzden Avusturyalı devlet adamları, Rum-hıristiyanlarla Romalıların karmaşık olarak oturdukları kendi ülkelerinde barışı sürdürmek için her türlü hüneri uygulamak zorundadırlar.
Bu yazıda ilkin, Türk-hıristiyanların devrim hareketinin yaklaştığına kesinlikle inanıldığını, Rum ortodoks kilisesine baskı yapıldığı şeklindeki Rus iddialarına Avusturya tarafından yol hazırlandığını ve kutsal yerler sorununa ilişkin dinsel anlaşmazlığın, Avusturyaya tarafsızlık fırsatını vermesinin beklendiğini görüyoruz. [sayfa 265] Aynı ay içinde Babıâliye verdiği bir notada, Rusya Karadağ olayında arabulucuk yapabileceğini bildiriyordu. Sultan, kendi haklarını korumaya muktedir olduğu gerekçesiyle, bu öneriyi reddetti. Burada, Rusyanın, Yunan Devrimi170 sırasında davrandığı gibi davrandığını, yardım önerisi kabul edilmezse, daha sonra uyruklarını sultana karşı koruma düşüncesiyle, ilkin sultanı kendi uyruklarına karşı korumayı önerdiğini görüyoruz.
Prensliklerin işgali için Rusya ile Avusturya arasında bir uyuşum olduğu gerçeği, Augsburger Allgemeine Zeitungun 30 Aralık 1852 tarihli bir başka yazısından, daha şimdiden çıkarılabilir:
Kısa bir süre önce Karadağın bağımsızlığını tanımış olan Rusya, olaylar karşısında, bir seyirci gibi hareketsiz kalamazdı. Ayrıca, Buğdan ve Eflaktan gelen tüccarlar ve yolcular Volhinya arazisinin Prut nehri ağzına kadar Rus kıtalarıyla dolup taştığını ve sürekli olarak takviyelerin gelmekte olduğunu bildirmektedirler.
Viyana gazeteleri aynı zamanda bir Avusturya gözetleme ordusunun Avusturya-Türkiye sınırında toplanmış olduğunu da haber vermektedirler.
6 Aralık 1852de Lord Stanley, Karadağdaki işler hakkında Lord Malmesburyye bir gensoru yöneltmiş ve Bonaparteın soylu dostu da şu açıklamayı yapmıştır:
Soylu lord, Karadağ denilen ve Arnavutluk sınırında bulunan o yabani ülkede son zamanlarda değişiklikler olup olmadığını bilmek istediğini söylemiştir. Kanımca politik ilişkilerde değişen bir şey yoktur. O ülkenin hükümdarı iki unvan taşımaktadır. Oradaki Rum ortodoks kilisesinin başıdır, ve aynı zamanda dünyevi hükümdardır. Kilise işlerinde kendisi, bütün Rum katolik kilisesinin başı sayılan Rus çarının yargı hakkına tabidir. Karadağın hükümdarı (bildiğime göre kendinden öncekilerin hepsi gibi) çarın onayı ve kabulü ile piskoposluk yargı hakkını ve unvanını taşıyordu. Sözkonusu ülkenin bağımsızlığına gelince, çeşitli kimseler böyle bir durumun yararlan konusunda ne düşünürlerse düşünsünler, Karadağın nerdeyse 150 yıldır bağımsız olduğu, ve Babıâlinin onu boyunduruk altına almaya mahsus bütün ülkenin bugünkü durumu 200 yıl önce ne idiyse aynıdır.
O zamanlar dışişleri bakanı olan Lord Malmesbury, bu konuşmasıyla, Osmanlı İmparatorluğunu, öteden beri kendisine ait olan bir topraktan sessiz-sakin ayırırken, aynı zamanda Rus imparatorunun, Babıâlinin uyrukları üzerindeki dinsel hak iddialarını da tanıyor. Bu iki oligarşi takımının, ahmaklıkta birbiriyle yarıştığını söylemekten başka ne diyebiliriz ki? [sayfa 266]
Babıâli, kuşkusuz, bir İngiliz bakanının böyle konuşmasından ciddi olarak endişeye düşmüştü. Gerçekten de bu olaydan kısa süre sonra bir İngiliz gazetesinde, İstanbul çıkışlı 5 Ocak 1853 tarihli şu haber yayınlandı:
Lord Malmesburynin Lordlar Kamarasında, Karadağın bağımsız olduğunu ilan etmesi, Babıâliyi büyük ölçüde öfkelendirdi. Lord böylece Rusya ile Avusturyanın ekmeğine yağ sürmüş bulunuyor. İngiltere şimdiye dek sahip olduğu etkiyi ve kendisine duyulan güveni, bu yüzden yitirecektir. 1791de (İngilterenin, Hollandanın ve Rusyanın aracılığıyla) Avusturya ve Babıâli arasında yapılan Sistowa Antlaşmasının ilk maddesinde, meşru hükümdarlarına karşı ayaklanmış olan uyruklarını, her iki devletin bağışlaması koşulu açıkça belirtilmiş, yani Sırplar, Karadağlılar, Buğdanlılar ve Eflaklılar, Babıâlinin asi uyrukları olarak adlandırılmıştır. İstanbulda yaşayan Karadağlılar 2.000-3.000 kadardır, haraç ya da baş vergisi öderler, öteki devletlerin İstanbuldaki uyruklarıyla aralarındaki hukuksal işlemlerde Karadağlılar, hiçbir itirazla karşılaşmaksızın her zaman Türk uyruğu sayılmışlardır.
1853 Ocak ayında Avusturya hükümeti, imparatorun aide-de-campı Baron Kollen von Kollensteinı, olayları gözlemek üzere Cattaroya gönderirken, İstanbuldaki Rus elçi Bay Oserov da, Divana, kutsal yerler sorununda, katoliklere verilen ödünlere karşı protestoda bulunuyordu. Ocak ayının sonunda Kont Leiningen İstanbula vardı ve 3 Şubat günü sultan tarafından özel olarak kabul edildi. Leiningen, sultana, Avusturya imparatorunun bir mektubunu verdi. Babıâli, imparatorun isteklerini kabul etmeye yanaşmadı. Bunun üzerine Kont Leiningen bir ültimatom verdi ve yanıt için Babıâliye dört günlük bir süre tanıdı. Babıâli derhal İngiltere ile Fransanın koruyuculuğuna başvurdu. Ancak onlar Babıâliyi korumadılar. Kont Leiningen de Fransa ile İngilterenin aracılığını kabul etmedi. 15 Şubat tarihinde Kont Leiningen (üçüncü madde dışında) istediği her şeyi elde etmişti, ültimatomu kabul olunmuştu. Ültimatom şu maddeleri kapsıyordu:
I. Karadağın derhal boşaltılması ve status quo ante bellumun kurulması.
II. Babıâlinin, Kleck ve Sutorina topraklarında status quoyu koruyacağını ve Avusturya lehine mare clausum hakkını tanıyacağını belirten bir açıklama yapması.
III. Bosna ve Hersekteki hıristiyanlara karşı mutaassıp müslümanların giriştiği hareketlerin sıkı bir biçimde [sayfa 267] soruşturulması.
IV. Avusturya sınırına yakın yerlerdeki bütün siyasal göçmenlerle dönmelerin, oralardan uzaklaştırılması.
V. Sözleşmeleri keyfi olarak iptal edilen Avusturyalı tacirlere 2.000.000 florin tazminat verilmesi ve bu sözleşmelerin, yapılmış oldukları süre için yürürlükte kalması.
VI. Gemisine ve yüküne haksız olarak elkonan bir tacire 56.000 florin tazminat verilmesi.
VII. Bosna, Sırbistan, Hersek ve Rumelide birçok konsolosluk kurulması.
VIII. 1850deki göçmenler olayında takınılan tutumun reddedilmesi.
Osmanlı Babıâlisi, bu ültimatomu kabul etmeden önce, Simpsonın belirttiği gibi, İngiltere ve Fransa elçilerine birer nota vererek, Avusturya ile savaş halinde, müspet yardım vaadinde bulunulmasını istedi. İki elçi kesin bir yüklenim altına giremediği için Türk hükümeti, Kont Leiningenin enerjik girişimlerine boyun eğdi.
28 Şubatta, Kont Leiningen, Viyanaya, Prens Mençikov da İstanbula vardılar. 3 Mart günü Lord Dudley, Stuartın bir soru önergesine karşılık veren Lord John Russell utanmaksızın şöyle diyordu:
Avusturya hükümeti nezdindeki girişimimiz üzerine sözkonusu hükümet, bu sorun hakkında İngiliz hükümetiyle aynı fikirde olduğunu temin etmiştir; her ne kadar varılmış olan anlaşmanın kesin ayrıntılarını veremezsem de Fransa ile İngilterenin müdahalesi gene de başarılı olmuştur, ve en son çıkan anlaşmazlığın artık ortadan kalkmış olduğu kanısındayım, İngiltere tarafından izlenen yol, Türkiyeye onurunu ve bağımsızlığını koruyacak önerilerde bulunmak olmuştur. ... Bana kalırsa, adalet, uluslararası hak, müttefiklerimize karşı vefa, ve genel politika ve amaca yararlılık bakımlarından İngilterenin politikasının temelini, Türkiyenin bütünlüğü ve bağımsızlığını korumak oluşturmalıdır [sayfa 268]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4013, 27 Şubat 1854
KARL MARX
KONT ORLOVUN ÖNERİLERİ
Aşağıdaki bilgiler doğruysa çok büyük önem taşıyor. Avrupa gazetelerinde bu bilgilerin sadece bir bölümü yer aldı. Biz bu bilgileri, parça parça ve gizlenmiş biçimde, Londradaki çok güvenilir bir kaynaktan aldık:171
I. 3 Şubat tarihinde, Prusya hükümetinin aşağıdaki bildirisi, Parise ve Londraya gönderildi.
1. Kont Orlovun açıklamaları, St. Petersburg hükümeti için daha fazla arabuluculuk çabası gösterilmesinin hiçbir biçimde yaran olmadığından, hiçbir kuşkuya yer bırakmadığından, Prusya arabuluculuktan vazgeçmiştir.
II. Louis Napoléon, güvenilir bir temsilcisini (Brennier), Piemonte kralıyla Cavoura şu mesajı bildirmek üzere Turine göndermiştir: Saptanacak bir tarihte Parmada, Piacenzada, Guastallada [sayfa 269] ve Modenada ayaklanma hareketi patlak verecektir. O zaman Sardinya bu topraklan işgal etmelidir. Bu topraklarda şimdi egemen olan prensler oralardan atılacaktır. Napoléon, eski üç prensliğin, hatta belki Modenanın Sardinyayla birleşeceğine dair güvence verecektir, bu topraklar için tazminat olarak Savoy Kontluğu Fransaya bırakılacaktır. Bu düzenlemeyi, İngilterenin istemeye istemeye, zorla kabul etmiş olduğu söylenebilir. Brennier bundan sonra İtalya gezisini Napoliye kadar uzatmıştır. Brenniernin Napoliye varışı yürek parçalayıcı bir heyecan yaratmıştır. Napoléon, İtalyada sadece yangını çıkaracak kişinin değil, ama alevlerin ötesine geçmeyeceği çizgiyi çekecek kişinin de kendisi olduğuna ciddiyetle inandığı için, Brenniernin görevi İtalyan ayaklanmasını hazırlamaktır. Ordu yığınaklarının şöyle yapılmasını öneriyor:
2. Kont Orlovun, resmî ve bağlayıcı bir tarafsızlık antlaşması yapılmasına ilişkin önerileri, kesinlikle reddedilmiştir, Prusyanın, Avusturyanın işbirliği olmaksızın dahi, sıkı bir tarafsızlık gütmeye esasen karar vermiş olduğu ve zamanı geldiğinde bu tarafsızlığını uygun silahlarla pekiştirmekte kararlı bulunduğu, bir notayla Kont Orlova bildirilmiştir.
3. Prusyanın Avusturyayla birlikte, Alman Konfederasyonunun genel silahlanması konusunda bir öneri ortaya atıp atmaması, denizci devletlerin Almanyaya karşı takınacakları tutuma bağlı olacaktır.
1. 100.000 asker Savoy sınırında.
2. 60.000 asker Metzde.
3. 80.000 asker Strasbourgda.
III. Prusya, Savoy sınırında 100.000 kişilik bir Fransız ordusu yığılmasına itiraz etmemektedir, ama Metzde ve Strasbourgda birer ordu yığılmasını, doğrudan kendisine yönelmiş bir tehdit olarak görmektedir. Prusya, Badende, Hessede, Würtembergde vb., tam ayaklanma olmasını, 100.000 köylünün, Almanyanın güneyinden kendi sınırına doğru yürüyüşe geçmesini esasen kuruntuyla karşılıyor. İşte bu nedenle, bu iki önlemi protesto etti. Prusyanın bildirisinin 3.üncü bölümündeki imayla da bunun kastedildiği anlaşılıyor. Herhalde Prusya, mart ayının sonuna kadar ya da daha önce ordusunu savaşa hazır duruma getirecektir. Prusya duruma göre 200.000 ya da 300.000 kişiyi askere almayı düşünüyor. Ama Napoléon, Metz ve Strasbourgda iki ordu bulundurmaya karar verirse, Prusya hükümeti kendi kuvvetini 500.000e çıkarmaya esasen kararlıdır. Berlin hükümetine büyük ölçüde, korku ve karışıklığın egemen olduğu belirtiliyor. Kral, Berlin hükümetinde, bakanların çoğunluğuna dayanarak Rusyadan yana olma yolunu seçmişti, Manteuffel ise tek başına, Prusya prensinin desteğiyle, tarafsızlık bildirisini geçirmişti. (Manteuffel ilkin İngiltereyle resmî bir ittifak önermişti.) Şimdi ortada hükümetin (Cabinets-Beschluss) resmî bir kararı var. Bu karara göre, belli koşulların gerçekleşmesi durumunda, monarşinin ve Ren Prusyasının bütün demokratları, Napoléonun yıkıcı tasarımlarından (die Umsturzpläne Napoleons!!) yana çıkmalarını ya da genellikle halk hareketini uyandırmalarını önlemek üzere aynı gece içinde tutuklanacaklar ve doğudaki kalelere götürülecekler, İtalyada karışıklıkların [sayfa 270] patlak vermesi ya da Napoléonun Metz ve Strasbourgda iki ordu yığması halinde derhal bu önleme başvurulması öneriliyor. Her ne kadar, hükümetin böyle bir önlemi uygun görebileceği tüm olasılıklar tek tek ortaya konmamışsa da, bize kesinlikle belirtildiğine göre, bu önlemler oybirliğiyle kabul edilmiştir. [sayfa 271]
New-York Daily Tribune
n° 4022, 9 Mart 1854
KARL MARX
PARLAMENTODA GÖRÜŞMELER
(ÖZET)
Londra, Salı 21 Şubat 1854
Ordunun ve donanmanın gider tahminleri parlamentoya sunuldu. İçinde bulunduğumuz yıl, ordu için gereksinilen toplam asker sayısı, geçen yılkinden 10.694 fazlalık gösteriyor. Kara ordusunun toplam giderleri 3.923.288 İngiliz lirası. 31 Mart 1855te sona erecek olan mali yıl için deniz kuvvetlerinin gider tahminleri geçen yılkinden 1.174.446 İngiliz lirası fazlalık gösteriyor. Birliklerin ulaşım ve donatım giderlerindeki artış 72.100 İngiliz lirası.
Layard, geçen cuma akşamı Doğu Sorunu üzerinde konuşabileceğiyle ilgili bildirimde bulunmuştu. Kamara başkanı, kamaranın donanma bütçe tahminlerini incelemesine vakit bırakmak düşüncesiyle kürsüden ayrılmak üzereyken Layard söz aldı.
Layard, istenen ödeneklere oy vermeden önce, hükümetin niyetinin ne olduğunu bildirmesinin görevi olduğunu belirterek söze başladı. Ama hükümete, ne yapmak niyetinde olduklarını sormadan önce, şimdiye dek ne yapmış olduklarını sormayı arzu ettiğini söyledi. Hükümet, çok açık gerçekleri görmezlikten gelmiş, hataya hiç yer bırakmayacak açıklıktaki eğilimleri yanlış anlamış, asılsızlığı çok açık olan güvencelere bel bağlamıştı. Sinop trajedisine gelince, birleşik donanmaların amiralleri felaketi önleyebilirlerdi, ya da bu felaket İngiltere hükümetinden ötürü ortaya çıkmış bir şey olmasaydı, Türkler, bunu savuşturabilirlerdi.
Sir James Graham ünlü küstahlığıyla verdiği yanıtta ya [sayfa 272] bakanlara güvenmelerini ya da görevden uzaklaştırmalarını söyledi. Ama bu arada ufak-tefek Mavi Kitap işleriyle oyalanmamalıydık. Hükümet Rusya tarafından aldatılmıştı, ama karanlık, kötü niyetli kuşkular, âlicenap zihinlerde kolaylıkla kök salamazdı. Bu yaşlı tilki, Sir Robert Peelin kirli, küçük çocuğu, Bandieraların katili, âlicenap zihniyle ve kuşku duymaktaki yavaşlığıyla pek şekerdi.
Daha sonra, konuşmaları ertesi günkü gazeteleri dolduran, ama o akşam kamarayı boşaltan Lord Jocelynle Lord Dudley Stuart geldi. Onların ardından konuşan Roebuck, hükümet üyelerinin bu nazik durumda işleri yönetiş biçimlerini savunarak söze başladı; ama konuşmasına, hükümetin, ne yapma niyetinde olduğunu açıklaması zamanı geldiğini belirterek son verdi. Lord John Russell, ne yapma niyetinde olduklarını onlara söylemeyi arzu ediyormuş gibi bir eda takındı. Oysa yapmak istedikleri şeyin ne olduğunu, belki kendisi de tam bilmiyordu. Türkiyeye, kendilerinin rızası olmaksızın barış yapmaması esasını içeren bir antlaşma önererek, Fransayla, belirgin olmayan bir ittifaka girmişlerdi. Çar, inanılmaz bir vefasızlıkla onların üzerine basıp geçmişti. Barıştan umudu yoktu. Bu nedenle, geçen yılkinden 3.000.000 İngiliz lirası daha fazla ödenek istiyordu. Kamara, bir coşku içinde, ödeneği kabul etmek üzereyken Disraeli müdahale etti ve görüşmeleri pazartesi gününe ertelemeyi başardı.
Görüşmeler dün akşam üzeri başladı, sabaha karşı 2de sona erdi.
Cobden, hiç kimsenin yadsımadığı bu tasa yüklü anlaşmazlığı Fransız hükümetinin başlattığı görüşünü kanıtlamak için çok çaba gösterdi. Fransa cumhurbaşkanı, katolik hıristiyanlar adına Türkiyeden bazı isteklerde bulunarak ufak, siyasal bir kazanç sağlamayı arzu etmiş olabilirdi. Bu nedenle, Rusyanın ilk davranışı, Fransanın girişimlerine kadar geriye gidiyordu. Viyana notasının imzalanmaması, müttefiklerin hatasıydı. Savaşa gidiyorduk, çünkü Türkiyeden isteme niyetinde olduğumuz şeyi, yani hıristiyanlara daha iyi davranması güvencesini reddetmesi için Türkiyeye ısrar etmiştik. Oysa Kuran yasasını tümden ortadan kaldırmadıkça, Türkiye hıristiyanlarını Türklerle eşit yapma olanağı yoktu. Biz de, Cobdena bugünkü devlet kilisesi ve İngilterenin yasalarıyla, işçileri, Cobdenlarla Brightlarla eşit yapma olanağı olup olmadığını pekala sorabilirdik. Cobden konuşmasına devamla Türkiyedeki hıristiyan nüfus arasında, genel bir ayaklanmayla sonuçlanma tehlikesi gösteren genel bir hoşnutsuzluğun egemen olduğunu öne sürdü. Öyleyse biz de Cobdena, bir kez daha, Avrupadaki tüm [sayfa 273] halklar arasında hükümetlerine ve egemen sınıflara karşı, genel bir devrimde son bulma tehdidini taşıyan genel bir hoşnutsuzluk olup olmadığını soralım. Cobden sözü sürdürdü: Türkiyeyi savunmak üzere savaşa girdiği zaman İngiltere, Osmanlı nüfusun egemenliği yararına, o ülke halkının büyük kesiminin ise zararına çarpışmış olacaktır. Bu sadece dinsel bir sorundur, İngilterenin çıkarları, tümden Rusyanın yanında olmaktı. Rusya ile ticaretleri pek genişti. Cobden sözünü bağladı: Rusyayla savaşa karşıydı. Yapılacak en iyi şey, Viyana notasına geri dönmekti.
Lord John Manners, Rus imparatorunu, Prens Mençikova, sonunda felakete götüren buyrukları vermeye yüreklendiren şeyin, ilkin Lord Clarendonın, Rusya, Fransa ve Türkiye ile yaptığı temas ve yazışmalar olduğu düşüncesindeydi. Britanya hükümetinin uzayıp giden diplomatik görüşmeleri Türkiyenin çıkarlarına zarar vermiş, Rusyanın çıkarlarına hizmet etmişti. Hükümetin düşündüğü amaçlar nelerdi? Türkiyenin onuru ve bağımsızlığı korunacaktı. Ama bununla kastedilen şey neydi?
Horsfall, gerçek sorunun, Türkiye nedir sorusundan çok, Rusya ne olur sorusu olduğunu söyledi. Rusyanın amacı topraklarını genişletmekti. Bu olayda Rusya Otokratın büyük ölçüde sahtekarca olan ilk adımından tüyler ürpertici Sinop katliamına kadar her şey, vahşice ve sahtekarcaydı. Öte yandan, mağdur edilmeye çalışılanın tutumu hayranlık uyandırıcıydı.
Drummond, bir din savaşına karışacağımıza inandığını söyledi. Fitnenin başı Papaydı. İngilterenin, Türk sorununda en ufak çıkarı yoktu. İngiltere, işe, Polonya Krallığının yeniden kurulmasını istediğini ilan ederek başlamalıydı. Her şeyin ötesinde, hükümetin neyin peşinde olduğunun bildirilmesini istiyordu.
Butt, bu ödenekler üzerinde oy verirken, kamaranın, Rusyaya karşı savaş ilanını geciktiren şeyin ne olduğunu bilmeye hakkı olduğunu söyledi.
Savaş Bakanı S. Herbert, böyle önemli bir bunalımda bir karma hükümet bakanından dahi beklenemeyecek türden, çok pespaye ve budalaca bir konuşma yaptı. Hükümetin elinde, üzerinde durabileceği somut gerçekler olmadığını söyledi geleceğe ait olarak söyleyebilecekleri şey tahminden öteye gidemezdi. Bu savaşa, Türkiyeyi savunma amacından çok Rusyaya karşı durma amacıyla girmek eğiliminde olduklarını söyledi. Kamaranın, zavallı Herbertten alabildiği, geleceğe ait bilgi işte bu oldu. Ama hayır, o, kamaraya bazı yeni şeyler de söyledi. Herberte göre, Cobden, bu ülke halkının en geniş sınıfının eğilimini temsil etmektedir. Ama bu görüşün kamarada her yandan reddedilmesi karşısında Herbert [sayfa 274] şöyle sürdürdü sözü: En geniş sınıfın değilse bile, sayın üye, şu ya da bu ölçüde, bu ülkenin emekçi sınıfının büyük bir parçasının temsilcisiydi. Zavallı Herbert! Onun ardından Disraelinin ayağa kalktığını görmek ve bir boşboğazın yerine gerçek bir tartışmacıyı dinlemek insana bayağı canlılık verici bir şeydi.
Disraeli, bugünkü savaşın nedenini ve amacını açıkça kavramaları gerektiğini söyledi. Rusyanın Osmanlı imparatorluğunu zor kullanarak istila etmek gibi bir niyeti yoktu. Ama Rusya hünerli bir siyasetle, Türk İmparatorluğundaki hıristiyan nüfus üzerinde öyle bir etkinlik elde etmek istiyordu ki, belki de ancak sultanın imparatorluk tahtına sahip olarak elde edebileceği otoriteyi, bu etkinlik sayesinde sağlamış olacaktı. Bu siyaset, fetih yoluyla değil, ama varolan antlaşmaları korumakla ve bu antlaşmaların ruhunu genişletmekle başarılabilirdi.
Ya hükümet, hastalık ölçüsünde bir safdilliğe varan bu güven duygusunun etkisinde kalmıştır, ya da gözyummuştur.
Disraelinin, sadece anahatlarını verdiğim parlak konuşmasından sonra Lord Palmerston söz aldı, çok başarısız bir konuşma yaptı. Bir önceki parlamento döneminin kapanış oturumunda yaptığı konuşmanın bir bölümünü yineledi. Hükümetin siyasetini, sonuca götürücü olmayan bir çaba içinde savundu. Lord Palmerston, ağzından tek yeni bilgi kaçırmamaya da büyük özen gösterecek kadar dikkatliydi.
Sir J. Grahamın verdiği önerge üzerine, görüşmelerin yeterliğine karar verildi ve deniz kuvvetleri için istenen ödenek onaylandı.
Kısacası, bu endişe dolu görüşmelerin en garip özelliği, kamaranın, hükümet üyelerinden resmî bir savaş ilanı sözü ya da savaşa girmekle güttükleri amaçlan tanımlayan bir tümce bile almayı başaramaması olmuştur. Kamara ve kamuoyu, bu görüşmelerde, eskiden beri bildiklerine yeni bir şey katmadı. Hiçbir yeni şey öğrenmediler. [sayfa 275]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4022, 9 Mart 1854
KARL MARX
KOSSUTH DİSRAELI VE HUME BİRLEŞİK
AMERİKA FRANSA VE İNGİLTERE YUNANİSTAN
Londra, Cuma, 24 Şubat 1854
Basına, Kossuthun savaş hazırlıkları ve olası hareketleriyle ilgili bir sürü gevezelik musallat oldu. Oysa, İstanbula gitmek üzere olan ve nasıl bir yol izlemesi gerektiğine dair eski valiye danışan Polonyalı bir subaydan öğrendiğime göre, Kossuth, kendisini Londradan ayrılma fikrinden caydırmış, Macar ya da Polonyalı subayların bugünkü Türk savaşına katılmaları fikrini hiç desteklemediğini, çünkü böyle bir durumda, bu subayların ya Çartoriskinin bayrağı altına girmeleri ya da hıristiyanlık inançlarından dönmeleri gerekeceğini, ilk adımın siyaseti ile, ikinci adımın ise inançları ile çelişeceğini söylemiş.
Disraelinin, hükümet siyaseti üzerindeki usta konuşması öylesine etkin oldu ki, her şeye yetenekli hükümet, ölümden sonra otopsi yapma türünden bir işe girişmeyi uygun gördü. Bu amaçla hükümet ile Hume arasında düzenlenen ve oynanan güldürü, çarşamba sabahı Avam Kamarası oturumunda sahneye kondu.
Disraelinin, hükümetin ya hastalık ölçüsünde safdil ya da ihanet ölçüsünde gözyumucu olduğu şeklindeki taşlamalarına yanıt veren Lord Palmerston, topallayan konuşmasını, partinin ötesine geçirip, ülkenin tarafsız yargısına başvurmakla sonuçlandırdı. Tıpkı Pyramusla Thisebenin acı verici ölümunde marangoz Snugın arslan rolünü oynamak için seçilmiş olması gibi, ülke adına yanıt vermek üzere seçilen kişi de Hume idi. Hume, tüm [sayfa 276] parlamento yaşamını, muhalefeti zevkli hale getirmeye, sonradan geri almak üzere değiştirge önergeleri vermeye, ve gerçekte, kayıtlı yandaşları kararsızlık gösterdi mi Whig hükümetlerinin yardımına koşmak üzere bir çeşit artçılık görevini yüklenen ve adına bağımsız muhalefet denen bir muhalefeti yürütmeye ayırmıştır. Parlamentonun par excellence büyük yangı tulumbasıdır. Parlamentonun sadece radikal değil, üstelik bilgiç ve İngiliz lirasının değer yetirmesini sessizce geçiştirmekle, ama bir çeyrek peni bir kavga çıkarmakla görevli üyesidir, kamu kesesinin Cerberusudur. Hume, kendisinin de vurguladığı gibi, parlamento yaşamında ilk kez, kınamak için değil, ödenek tahminlerini onayladığını bildirmek için söz aldı. Kendisinin de belirtmeyi unutmadığı bu olağanüstü olay, hükümetin, haksız parti iftiralarına karşı ülkenin sağlam yargısına boşuna başvurmuş olmadığının ve safdillik ya da gözyumuculuk suçlamalarına karşı aklandığının yadsınamaz kanıtıydı. Humeün öne sürdüğü savlar kendine özgüydü. Hükümet üyelerini safdillik ve gözyumuculuk suçlamasından kurtarmak için yaptığı şey, hükümetin Rusyayla ilişkilerinde safdillik ettiğini kanıtlaması oldu. Şu halde Lord Palmerstonın ülkenin hakemliğine başvurmasının gerçek anlamını anlamıştı. Hükümetin istediği tek şey, kasıtlı ihanet suçlamasından aklanmaktı. Safdilliğe gelince, şu şahane Sir James Graham âlicenap aklın kuşkulanmakta acele etmediğini çoktan söylememiş miydi? Kapının eşiğindeki savaşı hükümetin yanlış diplomasisi getirdiğine göre, kuşkusuz bu onların kendi savaşıydı, ve bundan ötürü, Humeün düşündüğü gibi, herkesin arasından, bu savaşı ustalıkla sürdürecek olanlar da bu hükümetin üyeleriydi. Önerilen savaş ödeneklerinin görece azlığı, Humeün görüşünce, niyetlenilen savaşın büyüklüğünün en inandırıcı kanıtıydı. Humeün ülke adına vardığı yargıya Lord Palmerston kuşkusuz şükranlarını bildirdi ve karşılık olarak dinleyicilerine devlete ait belgeler konusundaki teorisini lütfetti. Ona göre, sorunlar, devlete ait belgelerin yayımında hiçbir yarar bırakmayacak kadar karışmadıkça, kamuoyuna ve kamaraya açıklanmamalıydı. Karma hükümetin uzun uzadıya düşündükten sonra bula bula bunu bulmuştu. Hükümeti yöneten Lord Palmerston, sadece karşıtın konuşmasının etkisini zayıflatmakla kalmamış, kamaradan ülkeye yürek paralayıcı seslenişinin etkisini de bozmuştu. Liverpool milletvekili salı günü şu soruyu sormuştu:
Yabancı uluslarla anlaşmalar ya da savaş durumunda bunları desteklemeyi öngören hükümetimizin önlemleri, tarafsız limanlardaki [sayfa 277] korsan gemilerinin İngiliz gemilerine saldırmak üzere silahlanmalarını etkili şekilde önleyecek midir?
Buna Lord Palmerstonın yanıtı şöyleydi:
Bu sorunun, işlerin bugünkü durumunda açıklayıcı yanıt verilemeyecek bir soru olduğunu, saygıdeğer bayın ve kamaranın anlaması gerekir.
Palmerstonın özel organı olan Morning Post, sahibinin bu yanıtı hakkında şunları yazmaktadır:
Bu sorun hakkında (hükümetin de bilmesi olası olduğu gibi) belki de şu anda görüşmeler konusu olan en nazik ve en zor sorunların tartışmasına girmeden soylu lord başka türlü bir yanıt veremezdi. Ama bunun memnun edici bir sonuca vardırılması isteniyorsa, sorun, yasal korsanlığı tekrar canlandırmak istemeyen devletlere bırakılmalıdır.
Palmerstoncı gazete, bir yandan güç konunun henüz askıda olan görüşmelerin konusunu oluşturduğunu ilan ediyor, öte yandan, bu hususu, ilgili devletlerin kendi kendine oluşacak adalet duygusuna bırakıyor. Çok fazla övünç konusu olan İsveç ve Danimarkayla tarafsızlık antlaşması, St. Petersburg hükümeti tarafından yazdırılmadıysa, özel kişilere ait gemilerin, bu ülkeler limanlarında, savaş donanımıyla donatılmasının engellenmesi gerekir. Ama gerçekte, Baltık denizi İngiliz savaş gemileri tarafından işgal edileceğine ve Hollanda, Belçika, İspanya, Portekiz ve İtalyan limanlan tümden İngiltereyle Fransanın elinde bulunduğuna göre, burada sözkonusu olan, ancak Amerika Birleşik Devletleridir. Türkiye savaşının, İngiltere ile Rusya arasında bir savaşa yolaçması halinde, St. Petersburg hükümeti, Birleşik Devletlerin ne gibi bir rol oynayacağını düşünmektedir? Bu soruyu, Pozzo di Borgonun 1825 güzünde Kont Nesselroda gönderdiği bir yazıdan, doğru olarak yanıtlayabiliriz. O sıralarda Rusya, Türkiyeyi istilaya kararlıydı. Şimdiki gibi, Rusya, işe, prensliklerin barışçıl işgaliyle başlanmasını öneriyordu.
Bu planın kabul edildiğini varsayarsak diyor Pozzo di Borgo, Babıâliye en ölçülü koşullarla bazı açıklamalar yapmak ve kendini körükörüne bir savaşa atmak istemiyorsa, imparatorun bu ayrılıkları uzlaşma yoluyla bir sonuca bağlamak istediğine dair güvence vermek gerekir.
Atmaları gereken bütün adımları sıraladıktan sonra Pozzo di Borgo, sözü şöyle sürdürüyor:
İmparatorluk hükümetinin Amerikaya beslediği saygının, Amerika kamuoyunu aydınlatmaya ve onayını kazanmaya verdiği önemin bir kanıtı olarak bütün bu hareketlerin Amerika Birleşik [sayfa 278] Devletlerine bildirilmesi salık verilir.
İngilterenin Türkiye yanında yer alması ve Rusya ile savaşa tutuşması olasılığına karşı Pozzo di Borgo, şu hususu belirtiyor:
Limanlarımızı ablukaya alırken, onlar [İngiltere], tarafsız devletlere karşı, denizcilik hakları bahanesini kullanabilirler. Birleşik Amerika bundan herhangi bir zarar görmez! Bundan tatsız kavgalar ve tehlikeli durumlar doğabilir.
Şimdi, Rus tarihçi Karamzin, gayet doğru bir biçimde Bizim [Rus] dış siyasetimizde hiçbir şey değişmez dediğine göre, biz, Rusyanın bugünkü durumda, belki de Şubat 1853ten beri, Washington hükümetine yaranmak ve hiç değilse tarafsız bir tutum takınmasını sağlamak üzere bütün hareketlerini Birleşik Devletlere duyurmuş olduğunu varsaymakta haklıyız. Bundan başka Rusya, İngiltereyle savaş halinde, umudunu, tarafsızların denizcilik hakları konusunda çıkacak tartışmaların tatsız kavgalar ve tehlikeli durumlar yaratmasına ve bu durumun, Birleşik Devletleri, St. Petersburg ile, azçok açığa çıkmış bir ittifaka sokmasına bağlıyor.
Ünlü Pozzo di Borgonun yazışmalarından parçalar alırken, Avusturyayla ilgili olan ve 1825ten bu yana Galiçya, İtalya ve Macaristanda geçen olaylara karşın güncelliğinden hiçbir şey yitirmeyen bir parçayı da aktarabilirim.
Bizim siyasetimiz diyor Pozzo, bu devlete kendimizi müthiş bir güç olarak göstermemizi ve hazırlıklarımızla onu, bize karşı harekette bulunursa, üstüne çökebilecek fırtınaların en şiddetlisinin kafasında patlayacağına inandırmamızı buyurur. Prens Metternich, ya Türklere karşı, bizim prensliklere girmemizin, bizzat Türkler tarafından yapılan kışkırtmanın sonucu olduğunu ilan edecektir, ya da daha kolayına geliyorsa, Osmanlı İmparatorluğunun öteki eyaletlerini kazanmaya çalışacaktır. Birinci durumda, o bizimle görüş birliğinde olacak, ikinci durumda biz onunla görüş birliğinde olacağız. Göze almamız gereken tek olasılık, bize açık bir karşıtlık göstermesidir. Metternich akıllıysa savaştan kaçınacaktır; şiddetten yana ise cezalandırılacaktır. Onun hükümeti böyle bir durumda olduğuna göre, bizimki gibi bir hükümet, aradaki ayrılıkları gidermenin bin türlü yolunu bulacaktır.
Lord Johnun meydan okuyan söylevi, İngilterenin onuru diye kös dövmeleri, Rusyanın dönekliği karşısında büyük öfke gösterisi, Sivastopol ve Kronstadt surları önünde İngilterenin yüzer bataryalarının kolgezdiği görüntüleri, silah gümbürtüleri, askerlerin gösterişli biçimde gemilere doldurulması, bütün bu dramatik olaylar, kamuoyunun anlayışını şaşırtır ve gözlerinin önüne bir sis perdesi [sayfa 279] gerer. Bu sis perdesi kamuoyunun, ancak hayal ettiği şeyleri görmesini sağlar, başka bir şey görmesini engeller. Mavi Kitapların açıklamalarından sonra, bu hükümetin, bir çırpıda sadece savaşçı bir hükümete değil, ama Rusyaya karşı sahte bir savaş ya da kendisine karşı gösteriş olsun diye savaş ilan edilmiş bir düşmanın çıkarına olacak savaş hariç gerçek bir savaşı omuzlayabilecek bir hükümete dönüşebileceğine inanmaktan daha büyük hayal olur mu? Savaş hazırlıklarının hangi koşullar altında yürütüldüğüne bakalım.
Rusyaya karşı resmen savaş ilan edilmiş değil. Savaşın tam amacını hükümet açıkça ortaya koyamıyor. Gemilere doldurulan askerlere, nereye gidecekleri kesinlikle söylenemiyor, istenen bütçe ödenekleri, büyük bir savaş için çok az, küçük bir savaş için çok fazla. En ciddi vaatlerini tutmamak ve en ivedi reformları geciktirmek için kuluçkadan çıkarır gibi bahane üstüne bahane bulmakta ne kadar usta olduğunu göstererek ün yapan karma hükümet, içinde bulunulan bunalımı daha karışık hale getirmek amacıyla alelacele verilmiş sözüne her nedense, aşın bir bağlılık göstererek, ülkenin karşısına birdenbire yeni bir reform tasarısı çıkarıyor. Bu reform tasarısı, en amansız reformcuların dahi zamansız gördükleri, hiçbir dış baskının zorlamadığı, herkesin kuşkuyla ve ilgisizlikle karşıladığı bir taşandır. Öyleyse hükümetin amacı, kamuoyunun dikkatini, büyük bir iç soruna çekmek ve dış siyasetten uzaklaştırmaktan başka bir şey olamaz.
İngilterenin yabancı ülkelerle ilişkileri konusunda kamuoyunu yanıltmak için açık çaba gösteriliyor. Fransayla şimdiye dek bağlayıcı bir antlaşma yapılmış değil, ama böyle bir antlaşmanın yerini tutacak bir karşılıklı nota alış-verişi olmuştur. Aslında bu notalar, 1839da Louis-Philippein hükümetiyle alınıp verilmiştir. Bu notalara göre, birleşik donanmalar, Doğu olayları nedeniyle Rusyanın girişebileceği müdahaleleri durdurmak üzere ya tek başlarına, ya öteki devletlerle beraber Çanakkale Boğazına gireceklerdi. O zaman alınıp verilen bu notalardan nasıl bir sonuç doğduğunu hep biliyoruz: Fransaya karşı Kutsal İttifak172 ve Çanakkale antlaşması. İngiliz-Fransız ittifakının ne ölçüde içten olduğu, Avam Kamarasının dünkü oturumunda tanık olunan bir olaydan da pekala çıkarılabilir. Moniteurde gördüğünüz gibi, Bonaparte, Yunan isyancıları tehdit ediyor, Kral Othonun hükümetine de aynı yolda bir protesto gönderdi. Sir T. Walsh, bu konuda hükümeti sorguya çekti. Lord John Russell, sözkonusu sorunda, Fransa ve İngiltere hükümetleri arasında herhangi bir anlaşma olduğuna dair bilgisi olmadığını açıkladı. [sayfa 280]
Britanya hükümeti, Rusya ile gerçekten savaşmak niyetindeyse neden savaş ilanının uluslararası ölçülerine uymaktan kaçınmakta bu kadar titizlik gösteriyor? Hükümet, Fransa ile gerçek bir ittifak yapmak istiyorsa, uluslararası ittifakların yasal biçimlerinden neden bu kadar sakınıyor? Alman devletlerine gelince, Sir James Graham, bu devletlerin, İngiltere ile ittifak yaptıklarını açıklıyor, aynı günün akşamı Lord John Russell, bu ülkelerle ilişkiler, Doğu olaylarının başlangıcında nasıl idiyse şimdi de öyle olduğunu bildirerek onunla çelişkiye düşüyor. Hükümet, kendi açıklamasına göre, Türkiye ile anlaşmaya varmak üzere ve bu ülkeyle bir ittifak kurmayı öneriyor. Henüz Türkiye ile anlaşma yapmadan, İstanbulu işgal düşüncesiyle gemilere asker dolduruyorlar. Bu durumda, İstanbuldan gelecek bir haberle, Babıâlinin gizli bir temsilcisinin, çara özel bir uzlaşma önermek üzere Viyanadan St. Petersburga gönderildiğini öğrenirsek şaşırmayalım. Türklerin diyor muhabir, kendilerine dost görünenlerin ihanetini ve budalalığını anladıktan sonra, akıllı düşmanla ittifak yaparak öç almaları gayet makuldür. Sözde dostların Türkiyeye kabul ettirmeye çalıştığı koşullar, Mençikovun isteklerinden on kat daha yıkıcıdır.
Gemilere doldurulan askerlerin ne yapmasının istendiği, en azından İngiltere hükümetinin niyetinin ne olduğu, birleşik donanmaların şimdiye dek yaptıklarına ve şimdi yapmakta olduklarına bakarak bulunabilir. Donanmalar, Karadenize girdikten yirmi gün sonra İstanbul Boğazına dönmüşlerdir. Ondan birkaç gün önce, Babıâli hükümeti, İngiltere hükümetinin serzenişleri üzerine, The Telegraph of the Bosphorus adlı Rum gazetesinin yazıişleri müdürünü, İngiliz ve Fransız donanmalarının kısa süre içinde Karadenizden boğaza döneceklerini yazdığı için, cezaevine koymak zorunda kalmıştı. Journal of Constantinopleun173 yazıişleri müdürüne, her iki donanmanın Karadenizde kalmaya devam edeceklerini açıklama izni verilmişti.
İngiliz ve Fransız amirallerin gözyıldırmasına ne kadar saygı duyduğunu göstermek amacıyla Rus amiral, geçen ayın 19unda Şefkatildeki Türkleri top ateşine tutmak üzere iki buharlı gemi gönderdi, ayrıca Rus buharlı gemileri Trabzon önlerinde dolaşıyor. Onlar böyle yaparken, Sivastopol açıklarındaki bir Fransız ve bir İngiliz buharlı gemisi dışında, birleşik donanmaların Karadenizde hiç gemisi yok. Öyleyse birleşik donanmaların övünebileceği iki kahramanlık, Rus gemilerinin Sinop ve Şefkatili top ateşine tutmasından ibaret. Lord Stratford de Redcliffe, Amiral Dundası kabul etmeyi reddettiği için, Baraguay dHilliers de Fransız amiral ile subaylarını baloya çağırmadığı için ilişkileri tümden kopan [sayfa 281] amiraller ile elçiler arasındaki kavga, büyük bir önem taşıyor. Böyle ufak-tefek işlerle uğraşan ve yazışmalarının Londra ve Pariste yayınlanması karşısında durumları kötüleşen diplomatlar, gemi ve mürettebatı tehlikeye atma pahasına, yitirdikleri ünü kurtarmaya çalışabilirler.
Ama sorunun asıl ciddi yönü, elçilere verilen açık buyrukların, amirallere verilen bir dizi gizli buyrukla iptal edilmesi ve amirallerin, çelişen buyrukları yerine getiremez olmasıdır. Kendilerine bir savaş ilanı karan bildirilmediğine göre amiraller başka türlü nasıl davranabilirler ki? Bir yandan, Karadenizden Sivastopola çekilmelerini zorlamak üzere Rus gemilerine saldırmaları buyruğu veriliyor, bir yandan da yalnızca savunmada kalmaları, bundan sapmamaları isteniyor. Son olarak, eğer ciddi bir savaş düşünülüyorsa, İstanbuldaki İngiliz elçi, Türk hükümetindeki savaş yanlısı grubun önderi Mehmet Ali Paşanın savaş bakanlığından atılmasını, yerine barışçı Rıza Paşanın geçmesini, Reşit Paşanın bendesi Mehmet Paşanın da Kaptanı Deryalığa atanmasını sağlamış olmasını, nasıl oluyor da büyük bir zafer olarak görebiliyor!
Önemli bir başka nokta daha var. İngiliz ve Fransız askerler, Arnavutluktaki Rumların ayaklandığı, ayaklanmanın Tesalya ile Makedonyaya yayıldığı haberlerinin Londrayla Parise ulaşması üzerine gemilere bildirilmeye başlandı.174 Russell, Clarendon ve Lord Stratford ve Redcliffe arasındaki yazışmaların kanıtladığı üzere, İngiltere hükümeti, bu isyanı, başından beri sabırsızlıkla bekliyordu. Çünkü bu olay İngilterenin Rusyayla Türkiyenin arasına giriyormuş bahanesi arkasında, sultanla onun hıristiyan uyrukları arasına girmesi için en iyi fırsattır. Katolikler, Rumlara (bu sözcüğü sadece dinsel anlamıyla kullanıyorum) müdahale ettiği andan itibaren, Avrupa Türkiyesinde yerleşmiş 11.000.000 kişi ile çar arasında bir uyuşma kurulacağına inanabilirsiniz. Çar işte asıl o zaman, onların dinsel koruyucusu olarak ortaya çıkacaktır. Müslümanlarla onların Rum uyrukluları arasında dinsel bir mezhep tartışması sözkonusu değil, ancak, Türkiyede yerleşmiş olan Rum ortodoks inancına bağlı değişik soylar arasındaki ortak bağı, katoliklere karşı mezhep düşmanlığının oluşturduğu söylenebilir. Bu açıdan bakınca, Mehmet IInin İstanbulu kuşattığı, Bizans İmparatorluğunun en etkin kişisi Rum Amiral Lucas Notarasın, başkentte katolik şapkasındansa Türk sarığının muzaffer olduğunu görmeyi yeğ tutacağını söylediği, buna karşılık, Allanın belası kafir Rumların kökü kazınmadıkça ve İstanbul Türkler tarafından yıkılmadıkça hıristiyanların günyüzü görmeyeceğine dair Macarların kehanetinin dillerde dolaştığı günlerden beri hiçbir şey [sayfa 282] değişmemiş görünüyor. Bu durumda sultan ile onun Rum uyrukluları arasına Batılılardan gelebilecek herhangi bir müdahale, çarın işine yarayacaktır. Sırbistandaki Rus yanlılarının bu prenslikteki ihanet tasarımlarını boşa çıkarma bahanesiyle Avusturyanın, 1791de yaptığı gibi Sırbistanı işgale kalkışması halinde de, buna benzer bir sonuç ortaya çıkacaktır. Bir noktayı daha eklememe izin verin. Londrada dolaşan söylentilere göre, İngiliz makamların denetlemediği İyonya adaları halkı Epir asilerine katılmışlar, onları desteklemişlerdir. Bunun yanısıra, karma hükümetin yayın organı The Times, cumartesi günkü sayısında Rum ayaklanmasını, tam zamanında patlamış bir olay olarak ilan etmiştir.
Bana gelince, ben, karma hükümetin gürültülü-patırtılı savaş hazırlıklarının gerisinde ihanetin pusuya yattığından kuşku duymuyorum. Bonaparte, doğal olarak, savaşa girmeyi yürekten istiyor. Ya ülke içinde devrim, ya da ülke dışında savaştan başka seçeneği yoktur. Napoléon Iin haşin istibdadıyla Louis-Philippein kokuşmuş barış siyasetini, şimdiye dek yapmış olduğu gibi, bundan sonra da birleştirmesi ve sürdürmesi olanağı yoktur. Eğer aynı zamanda Fransız ordularını sınırların ötesine göndermeye cesaret edemezse, Cayennee yeni tutuklu kafileleri göndermekten de vazgeçmelidir. Ancak Bonaparteın ortaya çıkan niyetleriyle İngiltere karma hükümetinin gizli tasarımları arasındaki çatışma, işleri daha da karıştırmaktan başka bir şeye yaramıyor. Bütün bunlardan çıkardığım sonuç, savaş olmayacağı sonucu değil, tam tersine savaşın, karma hükümetin küçük adamlarınca dahi kuşkulanılmayan korkunç ve devrimci boyutlara ulaşacağı sonucudur. Yerel bir çatışmayı büyük bir Avrupa yangınına dönüştürecek olan şey, bizzat onların ihanetidir.
Britanya hükümeti yanlış olduğu kadar içten olabilseydi bile, müdahalesi, Osmanlı imparatorluğunun başaşağı gidişini hızlandırmaktan başka bir şey yapamazdı. Britanya hükümeti, Babıâlinin hıristiyan uyrukları için bazı yüklenimlerde bulunulmasını istemeksizin bir müdahalede bulunamaz ve o yüklenimleri de, Babıâliyi yıkılmaya mahkûm etmedikçe koparamaz. Açık bir Türk yanlısı olan, daha önce kendisinden bazı satırlar aktardığım İstanbul muhabiri dahi itiraf etmekten geri duramıyor: Babıâlinin bütün uyruklarını sivil ve dinsel eşitliğe getirmesine ilişkin Batı önerisi, derhal anarşiye içsavaşa ve imparatorluğun kesin ve ivedi olarak yıkılışına yolaçacaktır. [sayfa 283]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4025, 13 Mart 1854
KARL MARX
FRANSA VE İNGİLTERE RUM AYAKLANMASI
ASYA
Londra, Cuma, 3 Mart 1854
Son mektubumda, Sir Charles Napierin, Fransayla ittifaka güvensizlik duyduğunu açıkladığı ve 1840ta Fransayı, İngiltereye ihanet etmiş olmakla suçladığı için, Baltık filosu başkomutanlığına atandığını belirtmiştim. Gerçekte o tarihte Louis-Philippee karşı Nikolayla birlik olup fesat kuran İngiltereydi. O sözlerime, Kara-denizdeki ikinci Amiral Sir Edmund Lyonsun, Yunanistanda İngiltere elçisi olduğu sıralarda, kendini Fransanın açık düşmanı olarak gösterdiğini ve Lord Stratford de Redcliffein başvurusu üzerine elçilik görevinden alındığını da eklemem gerekiyor. Görüldüğü gibi bu görevlere atamalarda, yalnızca Fransız ve İngiliz komutanlar arasında değil, ama aynı zamanda İstanbuldaki İngiliz elçi ile amiraller arasında da bir sürü anlaşmazlık yaratmaya olanca dikkat gösterilmiş bulunuyor.
Bonaparte kendi temsilcilerinin toplantısında yaptığı ve İngiltereyle yakın ittifakından ötürü kendini kutladığı açık konuşmasında, bu gerçekleri yadsımamış, yalanlamamıştır. Kuşkusuz en-tente cordiale, imparatorluk etiketinin ihyasından ne de olsa daha eskidir. Bonaparteın konuşmasında en dikkat çekici bölüm, ne Louis-Philippein gürültülü-patırtılı söylevlerinden kalma bu anılar, ne de çarın muhteris tasarımlarını kınayışına ilişkin olan bölümlerdir. En ilgi çekici bölüm Bonaparteın kendini, dış ve iç düşmanlara [sayfa 284] karşı Almanyanın ve özellikle Avusturyanın koruyucusu ilan ettiği bölümdür.
Türkiyedeki hıristiyanların geleceğine ilişkin olarak Babıâliyle dörtler arasında da görüşme açıldığına göre, Babıâlinin Batılılarla yaptığı ve onların rızası olmaksızın Rusya ile herhangi bir anlaşmaya girmeyeceği koşulunu kapsayan anlaşmanın onaylandığını gösteren belgelerin, bu ayın 5inde İstanbulda karşılıklı olarak alınıp verilmesi biraz olanaksız görünüyor. Babıâliyle dörtler arasındaki yeni görüşmenin gerçek amacını çarşamba günkü Times şöylece ele verdi:
Babıâlinin egemenliğini tanımakla birlikte, fermanlar ve anlaşmalar aracılığıyla içişlerinin yönetimini tamamen üzerine almış olan Türk İmparatorluğunun çeşitli bölümlerindeki koşullar, her iki taraf için de sakınca doğurmadan genişletilebilen ve bugünkü durumlarında illerde ne gibi önlemler alınması gerektiğinin belki de en iyi yolunu oluşturan emsal olacak olayları teşkil etmektedirler.
Başka deyişle, karma hükümet, Avrupadaki Türk imparatorluğunun bütünlüğünü, Bosna, Hırvatistan, Hersek, Bulgaristan, Arnavutluk, Rumeli ve Tesalyayı, Tuna Prenslikleri gibi prenslikler haline getirerek güven altına alma niyetindedir. Babıâlinin bu koşullan kabul etmesi, Türk orduları galip gelirse, Türkler arasında kesin olarak bir iç savaşa yolaçar.
Yapılan soruşturmadan anlaşıldığına göre, Vidindeki fesat girişiminin ortaya çıkarılması, henüz gerçekleşmeden önce de Bükreşte olup-bitti gözüyle bakılan Rum ayaklanmasını sadece öne almaya yardım etmiştir. İşkodradaki paşa, Karadağlıların, ayaklanan Rumlarla birleşmesini önlemek üzere birliklerini toparlamaktadır.
İngiltere hükümetinin bugünkü niyetlerine bakılırsa, İngiliz-Fransız seferi, başka bir aldatmaca olacaktır. Çıkarma bölgesi olarak Fransızlar için Tekirdağ, İngilizler için Enez saptanmıştır. Enez kasabası bataklık bir körfezin girişindeki küçük bir yanmada üzerindedir. Bu kasabanın gerisindeki Meriç vadisinin geniş bataklıkları, kuşkusuz, kışlanın sağına büyük ölçüde katkıda bulunacaktır. Bu yer, sadece İstanbul Boğazının değil, aynı zamanda Çanakkale Boğazının da dışındadır. Birlikler Karadenize gidebilmek için ya yeniden gemilere doldurulacak ve boğazların akıntısına karşı 250 millik bir deniz yolculuğu yapacaklardır ya da yolu-izi olmayan bir arazide 160 mil yürüyeceklerdir böyle bir yürüyüş, kuşku yok, onbeş günde tamamlanabilir. Fransızlar ise Tekirdağda hiç değilse Marmara denizindedirler ve İstanbuldan sadece [sayfa 285] bir haftalık bir yürüyüş uzaklığındadır.
Ama birlikler, neden seçildiğini açıklama olanağı olmayan bu yerde ne yapacaktır? Ne mi yapacaklar? Ya Edirne üzerine yürüyecekler, orada başkenti koruyacaklar, ya daha daha kötü bir olasılık sözkonusu olursa, Trakya Yarımadasının boynunda birleşerek Çanakkale Boğazını savunacaklar. The Times yetkiyle böyle diyor ve hatta planın akıllılığına tanıklık etsin diye Mareşal Marmontun stratejik gözlemlerini ekliyor.
Tehlikede olmayan ve büyük bir olasılıkla gelecek oniki ay boyunca da tehdit edilemeyecek olan bir başkenti savunmak üzere yüzbin kişilik bir Fransız ve İngiliz ordusu! Ne anlamı var bunun, o askerler evlerinde de oturabilirlerdi.
Bu plan, eğer uygulanacaksa, herhalde çizilebilecek planların en kötüsüdür. Plan, savunma hareketsizlikte arayanına dayandırılmıştır. Seferin temelde savunma niteliğinde olacağını kabul edersek, apaçık görülüyor ki, bu amaç, en iyi biçimde, bunca geniş bir ihtiyata dayanan Türklere, saldırıya geçme olanağını sağlayarak ya da fırsatlar elverdikçe, zaman zaman ve kısmen saldırıya geçme olanağını verecek bir mevzi tutarak elde edilebilir. Ama Enezde ve Tekirdağda İngiliz ve Fransız birlikler tamamen yararsızdır.
İşin kötü yanı şu ki, bol miktarda buharlı ulaşım aracına sahip, yirmi savaş gemilik bir filoyla desteklenen 100.000 kişilik bir ordu, kendi başına, Karadenizin herhangi bir yerinde, sonuca götürücü saldın hareketlerine girişebilecek yetenekte bir güç demektir. Böyle bir güç, Kırımı ve Sivastopolü, Odessa ve Khersonu almalı, Azak denizini kapatmalı, Kafkasya kıyısındaki Rus kalelerini yıkmalı ve Rus filosunu tutup İstanbul Boğazına getirmelidir. Bunu yapmıyorsa kuvvetini ve faal bir ordu olarak görevini bilmiyor demektir. Hükümet yanlıları, bir kez Türkiyede 100.000 asker yığıldı mı, bu tür askerî girişimlerde bulunulabileceğini, ilk tümenlerin Eneze ve Tekirdağa çıkarılmasının sadece düşmanı yanıltmak amacıyla düşünüldüğünü söylüyorlar. Ama böyle bir durumda bile, askerî birlikleri bir keresinde, Karadenizde bir yere çıkartmamak, gereksiz para ve zaman israfıdır. Düşmanı yanıltma olanağı yok. imparator Nikola, 100.000 askerin bu tantanalı seferini öğrenir öğrenmez, bulabildiği her askeri, Sivastopola, Kaffaya, Perekopa ve Yenikaleye gönderecektir. Düşmanınızı, önce muazzam silahlarla korkutup sonra kendisine zarar vermeyeceğine inandırmaya çalışamazsınız. Böyle bir hile çok basit olur. Böyle değersiz bahanelerle Rusları yanıltacağını sanıyorsa Britanya diplomasisi görkemli bir acemilik daha yapmış demektir. [sayfa 286]
Bu nedenle ben, bu seferi planlayanların doğrudan sultana ihanet etme niyetini taşıdıklarına ve Rusyayı, olabildiğince korkutma bahanesinin gerisinde, Rusyaya en az zarar gelmesi için olanca dikkati göstereceklerine inanıyorum.
İngiltere ile Fransanın İstanbulu ve Rumelinin bir kesimini; Avusturyanın Sırbistanı ve belki de Bosnayla Karadağı işgal etmesi ve Rusyaya, kendini Eflakla Buğdanda güçlendirmesi izninin verilmesi bu başka herhangi bir şeyden çok, Avrupa Türkiyesinin bölüşülmesi gibi görünüyor. Türkiye, 1772dekinden daha kötü koşullar altında bulunuyor. O zaman Prusya kralı, İmparatoriçe Katerinaya, işgal edilmeleri bir Avrupa çatışmasına yolaçabilecek gibi görünen Tuna Prensliklerinden çekilmeyi kabul ettirebilmek için, ilk kez Polonyanın bölüşümünü önermişti. Bu bölüşüm, Rus-Türk savaşı giderlerinin karşılığı olacaktı. Anımsanmalıdır ki, o zaman Babıâli, Katerinayla savaşa, ilkin, Polonyayı Prusyanın saldırısından koruma düşüncesiyle girmişti. Savaşın sonunda Polonya, Osmanlı imparatorluğunun bağımsızlığı ve bütünlüğü tapınağında kurban edildi, İngiliz karma hükümetinin izlediği, haince ipe un serme siyaseti, Moskof ajanlara, Rum ayaklanmasını tasarlama ve olgunlaştırma fırsatını verdi. Lord Clarendonın dört-gözle beklediği de buydu. Ayaklanma 28 Ocakta başladı ve Viyanadan gelen son habere göre, ayın 13ünde tehdit edici boyutlara ulaştı. Acarnania ve Aetolia bölgeleriyle Jlussa ve Delonia çevrelerinin isyanda olduğu bildiriliyor. Euboeanın yönetim merkezi Egripoda, Arnavutluktaki kadar ciddi bir ayaklanma olduğu söyleniyor. Arta ve Janina kasabalarının Türkler tarafından boşaltılması, Rumlar tarafından işgal edilmesi, büyük önem taşımıyor. Çünkü bölgeye egemen olan kaleler Osmanlı askerlerinin elinde kalmaya devam ediyor. Arnavutlukta hıristiyanlarla Türkler arasında geçmiş birçok eski savaştan biliyoruz ki, bu kaleler kimin elinde kalırsa, adı geçen kasabalar sonunda onun eline geçiyor. Centessa ve Selanik körfezleriyle Arnavutluk kıyılarında abluka uygulanacak. Geçen mektubumda belirttiğim gibi, Rum ayaklanmasının, Babıâliye en çok endişe veren yanlarından biri, Batılılara, Rusyayla çarpışmak yerine, sultanla uyrukları arasına girme fırsatını vermesi ve böylece Rum Ortodoksları çar ile ittifaka itmesi olasılığıydı. Batılı devletlerin böyle bir fırsatı yakalamakta ne kadar istekli oldukları, aynı postadan çıkan bir haberde çok açıkça görünüyor. Bu habere göre, Babıâli, İngiltere ile Fransa tarafından önerilen sözleşmeyi kabul etmiş, Fransız ve İngiliz elçiler, Türklere yardım etmesi için iki buharlı gemi yollamışlar, bu arada Atinadaki Britanya elçisi, Kral Othonun hükümetine, İngilterenin asi bölgelere [sayfa 287] müdahale edeceğini bildirmiştir, isyanın askerî açıdan ilk sonucu, Times gazetesinin bugünkü sayısında, Viyana muhabiri tarafından şöyle tanımlanıyor:
Gelecekleri haber verilmiş olan takviyelerin aksine emir almış olup ve bugünkü durumda Türkiyenin güney-batı bölgelerine doğru yol almakta bulunmaları, son günlerde Vidindeki karargahta belirli bir umut kırıklığı doğurmuş gibidir. Epirdeki hıristiyanların başkaldırma haberi, Tunadaki Arnavutlar üzerinde bir huzursuzluk etkisi yaratmıştır, ve bunlar yerlerine dönmek izni istemişlerdir. Tugay komutanları Hasan Bey ve Süleyman Paşa, delişmen kıtaları üzerindeki bütün etkilerini kaybetmişlerdir. Bunların zorla alıkonmasına girişilirse, açıkça isyan etmelerinden korkulmaktadır; geri dönmelerine izin verilirse, bu dönüş esnasında hıristiyan bölgelerini yakıp yıkarlar. Batıdaki hıristiyan halkın düşmanca hareketi daha da tehdit edici boyutlara varırsa Türk ordusunun batı kanadı bir geri çekilme hareketinde bulunmak zorunda kalır, ve böylece müttefik donanmaların Karadenize gelmesiyle Rusların uğradıkları gerileme fazlasıyla karşılanmış olur.
Bütün bunlar, hükümetin, Doğu olaylarını yönetişinin doğruluğunu kanıtlamak üzere Graham, Russell, Clarendon ve Palmerston tarafından yapılan parlak konuşmalarda göklere çıkarılan ipe un serme siyasetinin ilk sonuçlandır. Bu baylar, Sir Hamilton Seymourun geri çağrılmasını bile beklemeksizin çarın birdenbire ve sert bir biçimde elçinin gitmesini emrettiğini geçen cuma gecesi geç vakit öğrendikten sonra, biri cumartesi günü, biri pazar günü öğleden sonra olmak üzere iki hükümet toplantısı yapmışlardır. Bu toplantıdaki görüşmelerin sonucu, çara bir kez daha, üç ya da dört haftalık bir zaman tanımak olmuştur. Bu süre tanıyış bir çağrıya bağlanmakta, çarın, hükümetin bildirisini aldığı tarihten itibaren altı gün içinde, 30 Nisan tarihine kadar ya da daha önce Tuna Prensliklerindeki askerlerini geri çekeceğine dair ciddi bir söz vermesini istemektedir.
Ancak dikkat edilsin ki, bu çağrı, çarın reddetmesi halinde savaş ilan edileceği tehdidini taşımıyor. Bu yeni süreye bakılmaksızın savaş hazırlıklarının faal olarak sürdürüldüğü söylenebilir. The Times da böyle söylüyor. Ama görüldüğü gibi, Batılıların savaşa doğrudan katılmaya kararlı oldukları görünümü, Babıâlinin, Tunada kesin girişimlerde bulunmasını engelliyor ve her geçen gün, bu çevrede Türklerin durumunu güçleştirirken, Rusların cephedeki güçlerini artırmalarına, Rum asilerin de Tuna ordusunun geri kesimlerinde gittikçe genişlemesine fırsat veriyor. [sayfa 288] Öte yandan askerlerin Enez ve Tekirdağa gitmek üzere gemilere doldurulmaları sultanı rahatsız edebilir, ama Rusları, kuşkusuz, durdurmayacaktır.
Varılan karara göre Britanyanın sefer için ayıracağı asker sayısı 30.000, Fransanınki 80.000 olacaktır. Olaylar, Avusturyanın, görünüşte Batılılara katılırken gerçekte Rusyayla arasındaki anlayışı örtmek üzere böyle davrandığını ortaya koyarsa, Bonaparte, birliklerini böyle tedbirsizce dağıtmış olmaktan çok esef duyabilir.
Bir başka ayaklanma daha var, ispanyadaki ayaklanma. Bu olay, Rusyanın yararına bir oyalama olarak görülebilir, ispanyadaki herhangi bir hareketin, Fransayla İngilterenin arasına nifak sokacağı muhakkaktır. 1823te Fransanın ispanyaya müdahalesi, Chate-aubriandın Verone Kongresinden öğrendiğimize göre, Rusya tarafından kışkırtılmıştı. Fransayla İngiltere arasındaki entente cordialei kesinlikle koparıp atan, 1834 tarihindeki İngiliz-Fransız müdahelesinin175 de aynı kaynaktan kaynaklandığını düşünebiliriz. Çünkü o hareketin yapıcısı Palmerstondı. Orlean hanedanının devrilmesini hazırlayan İspanyol evlilikleri176 olmuştur. Bugünkü durumda, masum İsabellanın tahttan indirilmesi, Louis-Phileppein oğlu olan Montpensier dükünün, İspanya tahtı üzerinde hak iddiasında bulunmasına yolaçabilir. Bu arada Bonaparteın amcalarından birinin bir zamanlar Madridde oturmuş olduğu anımsatılabilir. Orleanlar, Coburglar tarafından desteklenebilir, ancak Bonaparteların direnciyle karşılaşabilir. Bu durumda, aslında halkçı bir ayaklanma olmaktan uzak bulunan İspanya isyanı, İngiliz-Fransız ittifakı denen yapay yaklaşımı çözüp dağıtacak en güçlü öğe olabilir.
Rusya, Hiva Buhara ve Kabil arasında bir ittifak yapıldığı söyleniyor.
1838de, İngiltere hükümeti gerekli görüyorsa, çarın temsilcisini öldürerek kendisiyle Rusya arasına edediyen bir kan davası sokabileceğini İngiltereye önerdikten ve 1839da İngilterenin, kendisini tahtından eden ve ülkesini vicdansızca ve kabaca yıkan Afgan seferinden ötürü İngiltereye öfkesi tazelenen Kabil Emiri Dost Muhammedin, şimdi sadakat nedir bilmez bu müttefikinden intikam alması çok olağandır.177 Bununla birlikte, İranlıların şii mezhebine bağlanmalarına karşılık, Hiva, Buhara ve Kabil halkı, dinsel inançları çok sağlam müslüman sünnilerden oluştuğuna göre, bu insanların, müminin yüce komutanı saydıkları padişahın görünüşte müttefiki olan İngiltereye karşı, hoşlanmadıkları, nefret ettikleri İranlıların müttefiki Rusyayla ittifaka girmeleri düşünülemez. [sayfa 289]
Rusyanın Tibette ve bunun yanısıra Çinin Tatar imparatoru Mançuryaya çekilmeye ve asıl Çinin hükümdarlığından vazgeçmeye zorlanırsa, onunla ittifak yapması olasıdır. Çinli asiler, bildiğiniz gibi, budizme karşı düzenli bir haçlı seferine girişmiş bulunuyorlar, budist tapınaklarını yıkıyorlar, banzeleri178 öldürüyorlar. Ancak Tatarlar, budizme inanmakta. Büyük Lamanın toprağı olan ve Çinin hükümdarlığını kabul eden Tibet de budist inancının kutsal sığınağı. Bu durumda, Tae-ping-wang, Mançu hanedanını Çinden sürüp çıkarmakta başarılı olacaksa, Tatarların budizmiyle bir din savaşı vermesi gerekecek. Şimdi, Himalayaların her iki yanında da budizme inanıldığına ve İngilterenin elinden yeni Çin hanedanını desteklemekten başka bir şey gelmediğine göre, çarın, Tatar kabilelerin yanında yer alması, onları İngiltereye karşı harekete geçirmesi ve Nepalde de dinsel ayaklanmalar yaratması kesindir. Doğudan gelen son postadan öğrendiğimize göre, Çin imparatoru, Pekinin elden gittiği inancıyla, çeşitli eyaletlerdeki valilerin, imparatorluk gelirini, hanedanın öteden beri toprağı ve imparatorun şimdiki yazlık konak yeri olan, Büyük Çin Şeddinden 80 mil kadar uzakta kuzey-doğudaki Getola göndermelerini istemiştir. Buna bakarak, Hint sınırlarına kadar yayılacak olan, Çinlilerle Tatarlar arasındaki büyük din savaşını başlamak üzere olduğu düşünülebilir. [sayfa 290]
New-York Dail Tribune KARL MARX
n° 4030, 18 Mart 1854
FRİEDRİCH ENGELS
RUSLARIN KALAFAT'TAN ÇEKİLİŞİ179
Ruslar Kalafattan geri çekildiler ve belirtildiğine göre, harekat planlarını yeniden düzenlediler. Üç aylık bir kampanya çabasının ve tehlikesinin şanlı sonu budur. Bu üç aylık süre boyunca Eflakın son kaynakları da tümden eritilmiştir. Bu, Küçük Eflaka karşı girişilen o akla sığmaz yürüyüşün ürünüdür. Anlaşılıyor ki, bu yürüyüş, en basit strateji kuralları dikkate alınmaksızın yapılmıştır. Kalafatı, Tunanın sol yakasında Türklerin elde tuttuğu bu basit köprü başını almak için büyük bir Rus ordusu, o bölgenin sağ açığına yığılmıştır. Bu yığınak öyle bir biçimde yapılmıştır ki, zayıf kalan merkez ve sol kanadın, düşmanın girişmeyi düşünebileceği bir saldırıya açık bırakıldığı, temas ve ulaşıma ve geri çekilme yolunun açık tutulmasına, savaş tarihinde eşi görülmedik biçimde, önem verilmediği anlaşılmaktadır. Ömer Paşanın nasıl olup da bu hatadan yararlanmadığını daha önce gösterme fırsatını bulmuştuk. Rusların ise amaçlarını gerçekleştirmeksizin utanç içinde geri çekilmek zorunda kaldıklarını şimdi göstereceğiz. Utanç içinde çekilmek zorunda kaldılar diyoruz, çünkü büyük bir gürültü-patırtıyla girişilen ve sadece tehdit edici bir yer tutarak taçlandırılan, ama ciddi bir çarpışma denemesinde bile bulunmaksızın, sessiz-sedasız ve alçakgönüllü bir çekilmeyle son bulan bir ilerleme, generalin ne kadar aptallık ettiğini anlamasından başka hiçbir sonuç doğurmayan, bir dizi hata ve yanlıştan oluşan bir hareket utançların en büyüğüdür. Şimdi olayın kendisine gelelim: [sayfa 291]
Ruslar 1853ün sonunda Eflak, Buğdan ve Besarabyada şu birlikleri bulunduruyorlardı:
I. 4 üncü kolordu (Dannenberg), üç piyade tümeni, bir süvari tümeni, dört topçu alayı; şitiklerin çıkarılmasından sonra toplam 45.000 kişi.
II. 5inci kolordudan (lüders) bir piyade tümeni, bir süvari tümeni, iki topçu alayı; diyelim 15.000 kişi.
III. 3 üncü kolordu (Osten-Sacken), üç piyade tümeni, bir süvari tümeni, dört topçu alayı; diyelim 55.000 kişi.
Geri hizmette olan birliklerin, Lüdersin kolordusundan komşu Odessada bulunan ve garnizon görevleri için gereken ve hesaba katılmayan bir tümenin dışında toplam 115.000 asker.
Aralık ayı başına kadar prensliklerde bulunan birlikler, sadece Dannenbergle Lüdersin birlikleriydi. Osten-Sackenin kolordusunun yaklaşması, büyük yığmağın ve Kalafata saldırının işareti olacaktı. Onun Bug ve Prut nehirlerindeki yerini, o sırada Moskovadan yola çakan 6mcı kolordu (Çeodayev) dolduracaktı. Bu son kolordunun da gelişiyle Tuna ordusu 170.000 kişiye yükselecekti. Ancak güney-batı eyaletlerinden yeni asker toplanır ve savaş alanına sürülürse, bu ordu daha da güçlenebilirdi. Bu nokta bir yana, 115.000-120.000 kişi Rus komutana, Brayladan Nicopolise kadar tüm Tuna hattını savunmaya ve Kalafata saldırmak üzere sağ açıktan yeter miktarda asker ayırıp yığmaya yetecek bir kuvvet olarak göründü. Bu yığmak başladığı zaman aralık ayının sonuna geliniyordu ve Kalafatta 10.000-12.000 kişilik bir savunma gücünden fazlasına yer yoktu. 8.000 asker de geride, Vidindeydi. Ancak bu gerideki birliğin, kötü bir mevsimde coşkun bir nehri geçmesi gerekeceğinden, onların desteği kuşkulu görülebilirdi. Ancak Rusların yavaş hareketi, Prens Gorçakovun kararsızlığı ve hepsinin ötesinde İsmail Paşanın girişimleri ve cesareti, Türklerin, tehdit edilen noktaya 40.000 kadar asker yığmasına ve Kalafatı, savunucularından bir kat fazla bir kuvvetle saldırılabilir basit bir köprübaşı olmaktan çıkarıp en az 30.000 kişiyi barındırabilen ve sürekli bir çemberden başka her türlü saldırıya karşı durabilecek bir kale haline getirmeleri olanağını verdi. Arazi tahkimatı kurulmasında en büyük başarının, o tahkimata karşı gelen düşmanı, siperlerine mıhlamak olduğu haklı olarak söylenir. Ruslar bu tahkimata karşı siper açmadılarsa, bunun basit nedeni, öyle yaptıkları zaman dahi harekat için ayıracakları zaman içinde Kalafatı alma olanağı olmadığını görmüş olmalarıdır. Bu nedenle Kalafat, savaş tarihinde, arazi tahkimatı sanatının klasik örneği olarak, Friedrich IInin Bunzelwitzdeki kampıyla, Torres Vedras hattıyla ve [sayfa 292] Arşidük Charlesın Verona gerisindeki siperleriyle aynı düzeyde yer alacaktır.180
Şimdi de Rusların saldırı olanaklarına gözatalım. Kalafatı almayı iyice akıllarına koydukları, çember harekatında kullanılan topçu birliğini, Krayovaya kadar getirmiş olmalarından anlaşılıyor. Bu arada belirtelim ki, Ömer Paşanın, bu topların gitmesine ve serbestçe dönmesine izin vermesi, bu savaşın akla sığmaz bir sürü askerî olayından biridir, ancak diplomatik baskıyla açıklanabilir. Bu durumda Ruslar için gereken tek şey, Türkleri sürüp çıkarmaya, siperleri ve topçu bataryalarını korumaya ve topçunun ateşi yarık açar açmaz saldırmaya yetecek güçte bir birliği yığınaktan ibaretti. Bu noktada İsmail Paşanın bir kez daha enerjik ve akıllı bir komutan olarak davrandığını belirtelim. Onun, 6 Ocak tarihinde Çetelyaya yapmış olduğu saldın çıkışı, üstün Rus kuvvetinin yenilgisiyle biten cesaretli saldırısı ve küçük Tuna yarımadasında büyük ölçüde abluka altına alınıncaya kadar, Rusların asker yığınağı sürüp giderken yaptığı benzeri saldırılar, kısacası, Rus hatlarında seçilmiş noktalara saldırı çıkışlarını yoğunlaştırmak ve yapabildiği ölçüde ayrıntıya inerek düşmanı yıkmak suretiyle kendini savunma sistemi, onun koşulları altında olan bir komutanın yapması gerekenin ta kendisiydi. Ve onun bu hareketi, Ömer Paşanın daha önce Oltenitzadaki savunma anlayışıyla ya da Aşağı Tunadaki tembel hareketsizliğiyle çelişen, insanı şevke getirici bir harekettir. Ömer Paşanın şurada burada giriştiği ve hiçbir zaman, vaktinde durdurulmamış olduğu anlaşılan, hatta hiçbir sonuç alınamayacağı belli olduğu halde günler ve günler boyu kör bir inatçılıkla sürdürülen küçük saldın hareketleri, Tunada karşıya asıl, kırk bin ya da altmış bin kişilik bir ordunun geçirilmesinin gerektiği bir sırada, önemi olmayan girişimlerdi.
Her ne ise, Ruslar, ocak ayının sonunda Kalafattaki yığınaklarını tamamladılar. Belliydi ki, açık arazide Ruslar üstündü, elde 30.000 ya da 40.000 kişilik bir kuvvet bulundurmaları gerekirdi. Şimdi bu rakamı 115.000den çıkaralım, ayrıca aynı rakamdan, Brayla ile deniz arasındaki hattı savunmak üzere gerekli olan 20.000 ya da 30.000 kişiyi daha çıkaralım, tüm Eflak için, garnizonlar dahil 50.000 ile 65.000 kişi arasında bir güç kalır. Bu büyüklükte bir ordu, böylesine geniş bir saldırı hattını ve o hattın biraz gerisinde o hat boyunca uzanan ikmal hattını korumak için yeterli değildir. Bu 65.000 kişilik ordunun tümünden daha düşük güçte bir kuvvetle, bu hattın herhangi bir noktasına yapılacak bir saldırı, bu dağınık Rus kolordusunun son neferine kadar yenik düşmesi ve tüm Rus cephane ve malzemesinin ele geçirilmesi [sayfa 293] sonucunu verebilirdi. Ömer Paşa, günün birinde böyle bir fırsatı ihmal etmiş olmasının nedenini açıklamak zorunda kalacaktır.
Şu halde Rusların Kalafat önlerinde yığabilecekleri birlik, müstahkem mevkiye saldırma gücünde olmayan, belki sadece Türklerin ileri mevzilerine girebilecek güçte bir birlik olabilirdi. Rusların bu bir anlık ve hayali başarıyı sağlamaları bile tam beş haftayı gerektirdi. İstihkamcı Komutan General Schilders, Kalafatı alma emriyle gönderilmişti. General geldi, gördü ve Çeodayevin gelişine ve böylece merkezden ve sol kanattan yeni birlikler sağlanması olanağının elde edilmesine kadar beklemeye, hiçbir şey yapmamaya karar verdi. Beş hafta boyunca Ruslar, bu tehlikeli durumda, gerileri ve yanlan saldırıya açık olarak, ve bir an dahi direnemeyecekleri bir saldırıya adeta çağrı çıkarırcasına, öylece beklediler. Ve bu beş hafta boyunca Ömer Paşa, onların gerisini ve yanlarını tehdit eden bir noktada, düşmanın zayıflığını dürbüne ya da teleskoba dahi gerek olmaksızın görmesine elverecek bir noktada durdu ve hiçbir şey yapmadı. Gerçekten, müttefik devletlerin patronluğu altında yürütülen bu modern savaş düzenini kavramak her babayiğidin harcı değil herhalde!
Her ne ise, birdenbire gelen bir haberle, Rusların Kalafattan tamamen çekilmekte olduğunu öğreniyoruz. Bu haber üzerine İngiliz gazeteleri, bu çekilişin, müttefik Avusturyanın, Rusların gerisinde Transilvanyada yığınak yapmasının sonucu olduğu yaygarasını koparıyorlar! Bunun, şanlı Avusturya ittifakının sonucu olması, Lord Aberdeenin parlak siyasetinin sonucudur demeye getiriyorlar. Ama Avusturyaya ait olduğu kesin bir bildiri, Avusturya ittifakı diye bir şey olmadığını, Avusturyalıların, o ordunun oraya neden gönderildiğini açıklamadıklarını ve şimdiki halde, bu ordunun oraya neden gönderildiğini ve bilmediklerini gösteriyor. Ve ayrıca bizim İngiliz çağdaşlarımız, Rusyanın geri çekilişinin nedeni konusunda büyük bir kararsızlık içinde bulunuyorlar. Ama gerçekten, nedir bu çekilmenin nedeni? Nedeni mi, gayet basit, şu: Fransız ve İngiliz birlikleri İstanbula gidecekler. Bu birlikleri oradan Odessaya ya da Besarabyaya göndermekten ve Rusların ikmal yollarını kesmekten daha kolay hiçbir şey olamaz.
Karma hükümetin gerçek niyetleri ne kadar zararsız olursa olsun, dış baskı, hükümeti, ciddi davranmaya zorlayabilir. Apaçık görünüyor ki, Gorçakov, batı, ordularının sırf diplomatik bir görev yüklendiklerine inanmıyor, İngiltereden emir olsaydı bile, Fransadan emin olması olanaksızdı. Tüm hükümetlerden emin olsaydı bile, generallerden emin olamazdı. Türklerin karşısında, kanatlardan yürüyüşü göze alabilir, ama İngiliz ve Fransız birlikleri gelip [sayfa 294] onun kanatları üzerine saldırma tehdidinde bulununca, işlerin ciddileştiğini kabul etmek durumundadır. Bunun sonucudur ki, Çeodayevin yürüyüşü, Odessanın yukarısında 30.000-40.000 kişilik bir ordugah kırması için durdurulmuştur. Bunun sonucudur ki, o Prut ya da Seret için herhangi bir birlik veremez. Bunun sonucudur ki, Kalafat önünde Gorçakova destek için herhangi bir birlik gelemez. Bunun sonucudur ki, Kalafata herhangi bir saldırıda bulunulması olanaksız hale gelir. Bunun sonucudur ki, Gorçakov, geldiği gibi, düzenli bir biçimde geri çekilmek zorundadır. Ve böylece sona erer büyük acıklı-güldürü, yani Kalafata Rus yürüyüşü. [sayfa 295]
Yaklaşık olarak 13 Mart 1854te yazılmıştır.
The Peoples Paper
n° 98, 18 Mart 1854
Başyazı
KARL MARX
TÜRKİYENİN BÖLÜŞÜLMESİNE
İLİŞKİN BELGELER
Londra, Salı, 21 Mart 1854
En önemli olaylardan biri, hükümetin, yönetiminin ilk üç ayı içinde Rus imparatoru ile arasında geçen gizli yazışmayı ve doğal olarak bunlar arasında, Lord Aberdeenin 1844te çarla yaptığı görüşmeye ilişkin muhtırayı zorunlu olarak yayınlamasıdır.181 Journal de St. Petersburg182 da Lord Aberdeei, Çar-Aberdeen görüşmelerine ilişkin muhtırayı açıklamaya çağırmıştı.
Söze, Kont Nesselrodun, 1844 Haziranında çarın İngiltereye yaptığı geziyi izleyen yazışmalarına dayandırılan ve kraliçenin hükümetine sunulmuş olan muhtırasının çözümlemesiyle başlıyorum. Buna göre, Osmanlı imparatorluğunun bugünkü status quasu, korunmasında herkesi çıkarı olan barışa çok uygundur. İngiltere ile Rusya bu ilke üzerinde görüş birliğindedirler, dolayısıyla, bu status quonun korunması için çabalarını birleştirmelidirler. Bu düşünceyle temel amaç, Babıâlinin gereksiz yere diplomatik kavgalarla rahatsız edilmeksizin ve mutlak zorunluluk olmadıkça içişlerine müdahale edilmeksizin sükunet içinde yaşamasına izin verilmesi olmalıdır. Şimdi, bu sabırlı davranma sistemi başarılı biçimde nasıl yürütülecektir? Her şeyden önce, Rusyanın Babıâliyle olan anlaşmalarını uygun gördüğü anlamda yorumlamasına İngilterenin karışmaması, üstelik Babıâliyi o anlaşmalara, Rusyanın yorumu doğrultusunda uymaya zorlaması ile, ikinci olarak da Rusyanın, sultanla onun uyrukları arasına sürekli olarak [sayfa 296] girmesine izin vermesi suretiyle yürütülecektir. Tek sözcükle söylemek gerekirse, Babıâliye karşı sabırlı davranma sistemi demek, Rusyayla suç ortaklığı demektir. Ancak bu garip öneri, kaba deyimlerle ifade edilmiş olmaktan uzaktır.
Muhtıra tüm büyük devletlerden sözetmeyi hiç ihmal etmiyor, ama aynı zamanda, Rusya ile İngilterenin dışında herhangi bir büyük devlet bulunmadığını da apaçık itiraf ediyor. Fransanın, St. Petersburgla Londra arasında kararlaştırılmış yol doğrultusunda davranma gereğini duyacağı söyleniyor. Avusturya, Rusyanın sırf bir eklentisi olarak gösterilmekte, kendine özgü bir yaşamı olmadığı, kendine özgü ayrı bir siyaset izlemediği, sadece tam bir özdeşlik ilkesiyle Rusyanın siyasetiyle yakından bağlandığı söylenmekte. Prusya ise, adı bile edilmeye değmez bir hiçlik olarak işlem görüyor. Bu nedenle adı pek geçmemekte. Bu durumda tüm büyük devletler sözü, St. Petersburg ve Londra hükümetleri için, parlak bir söz olmaktan ötede bir anlam taşımıyor. Bütün büyük devletler tarafından kabul edilecek davranış çizgisi deyimi de St. Petersburg tarafından çizilen ve Londra tarafından uyulacak olan davranış çizgisi demek oluyor. Ihtıra şöyle diyor:
Babıâli, sürekli olarak, kendini, öteki devletlerle yaptığı düzenlemelerin getirdiği bağlantılardan kurtarmaya çalışma eğilimindedir. Böyle yaparken de, öteki hükümetlerin karşılıklı kıskançlığı nedeniyle kendisine dokunulmayacağını ummaktadır. Babıâli, öteki devletlerden biriyle yaptığı bağlantıya uymazsa, geri kalan devletlerin, onun kavgasını benimseyeceklerini ve ona siper olarak tüm sorumluluklarından kurtaracaklarını düşünüyor.
Babıâlinin bu kuruntusunu doğrulamamak önemlidir. Büyük devletlerden herhangi birine karşı yüklenimlerini yerine getirmeyi her ihmal edişinde, kendisine hatasını anlatmak ve haklı bir tazminat isteyen hükümete karşı, doğruca hareket etmesini kendisine salık vermek, bütün öteki devletlerin de yararınadır.
Babıâli, öteki hükümetler tarafından desteklenmediğini idrak eder etmez, gerileyecektir ve ortaya çıkmış olan anlaşmazlıklar, herhangi bir çatışmaya yol vermeksizin uzlaşmacı bir anlayışla çözümlenecektir.
İşte Rusyanın eski antlaşmalarına dayanarak Türkiyeden yeni ödünler koparması siyasetinde İngiltereyi yardıma çağıran formülü budur.
Avrupada bugün beslenen duygular karşısında hükümetler, Türkiyedeki hırıstiyan nüfusun, çirkin baskı hareketlerine ya da dinsel hoşgörmezliğe hedef olmasına seyirci kalamazlar. Osmanlı hükümetine bu gerçeği sürekli olarak duyurmak ve ancak, [sayfa 297] Babıâlinin hıristiyan uyruklarına karşı hoşgörüyle ve yumuşak davranmaları koşuluyla büyük devletlerin desteğine ve dostluğuna dayanabileceklerine inandırmak çok önemlidir.
Yabancı temsilcilerin, bu ilkelerin rehberliği altında, aralarında tam bir anlaşma inancı ile davranmaları, görevleri olacaktır. Babıâliye karşı protestoda bulunurlarsa, bu protesto, tek bir metin biçiminde olmasa bile, gerçek bir görüş birliği niteliğini taşımalıdır.
Bu ılımlı yolla, İngiltereye, Türkiyedeki hıristiyanlar üzerinde Rusyanın dinsel koruyuculuğunu nasıl destekleyeceği öğretiliyor.
Sabır siyasetinin temellerini böylece atan Rusya, bu sabrın, herhangi bir saldırganlık siyasetinden daha öldürücü olabileceğini ve Osmanlı imparatorluğunun kapsadığı tüm ayrılıkçı unsurların gelişmesine korkunç ölçüde katkıda bulunabileceğini sırdaşından gizleyecek değil ya: Öyleyse güzel bir sabah vakti, Osmanlı imparatorluğunun çöküşünü beklenmedik bazı koşullar hızlandırabilir ve bunu önlemek dost devletlerin gücü içinde de olmayabilir. O zaman akla gelen soru, böyle beklenmedik koşulların ortaya çıkması ve Türkiyede son felaketi doğurması karşısında ne yapılacağı sorusudur?
İstenen tek şey, Türkiyenin çöküşünün kapı eşiğine gelmesi durumunda, İngiltere ile Rusyanın girişimde bulunmadan önce bir ön anlaşmaya ulaşmalarıdır. Muhtıranın belirttiğine göre, bu düşünce üzerinde, imparatorun son Londra gezisi sırasında [Otokrat ile Wellington dükü, Sir Robert Peel ve Aberdeen örlü arasında yapılan uzun görüşmelerde] ilke olarak anlaşmaya varılmıştır. Bu görüşmelerden çıkan sonuç, Türkiyede beklenmedik herhangi bir şey olursa, Rusya ile İngilterenin ortaklaşa izleyecekleri yolu daha önceden birlikte uyuşumlu hale getirme şeklinde bir nihai bağlantıydı.
Şimdi bu nihai bağlantı ne anlam taşıyor? Her şeyden önce, Rusya ile İngilterenin, Türkiyenin paylaşılması ile ilgili bir ön anlaşmaya ulaşmaları anlamını taşıyor, ikincisi, böyle bir durumda İngilterenin, Fransaya karşı, Rusyayla ve onun alter egosu olarak tanımlanan Avusturya ile Kutsal ittifak yapması ve böylece Fransanın, onların görüşü doğrultusunda davranmak zorunda bırakılması anlamını taşıyor. Böyle ortak bir anlayışın doğal sonucu, İngilterenin Fransayla öldürücü bir savaşa bulaşması ve böylece Rusyaya, Türkiyede, kendi siyaseti doğrultusunda, eli-kolu serbest, istediğini yapması olanağını verirdi.
Türkiyenin düşüşünü hızlandırabilecek beklenmedik [sayfa 298] koşullara tekrar tekrar büyük ağırlık veriliyor. Ancak muhtıranın sonunda bu esrarlı deyim ortadan kalkıyor, yerini daha açık olan bir formül alıyor: Osmanlı İmparatorluğunun parçalara ayrılma durumunda olduğunu daha önceden kestirirsek, İngiltere ile Rusyanın bir ön uyuşuma varmaları gerekecektir, vb. ... Bu durumda, beklenmedik tek koşul, Osmanlı İmparatorluğunun artık parçalara ayrılma durumunda olduğuna ilişkin Rusyanın beklenmedik açıklamasıdır. Nihai bağlantının getirdiği ana nokta, Rusyaya, belli bir anda Türkiyenin ani çöküşünü önceden kestirme özgürlüğünü tanıması ve İngiltereyi, böyle bir felaket kapının eşiğinde olduğuna göre, Rusyayla ortak bir anlayışa ulaşmak üzere görüşmelere girmeye zorlamasıdır.
Buna uygun olarak, muhtıranın düzenlenmesinden on yıl kadar sonra, Osmanlı İmparatorluğunun canlılığını yitirdiği ve bu durumda, Fransayı dışarda tutarak, daha önceden üzerinde anlaşmaya varılan uzlaşmaya yanaşmaları, yani Türkiye ile Fransanın arkasında bir fitne kurulması gerektiği, şimdi İngiltereye bildiriliyor. Bu peşrev, St. Petersburg hükümeti ile İngiltere karma hükümeti arasında bir dizi gizli belgelerin alınıp-verilmesine yolaçmıştır.
St. Petersburgdaki Britanya elçisi Sir G. H. Seymour, o zamanki dışişleri bakanı Lord J. Russella ilk gizli yazısını 11 ocak 1853te gönderiyor. Elçi Lady Seymourla kendisini imparatorluk ailesiyle tanışmak üzere davet etme lütfunda bulunan Grand Düşes Helenin sarayında, 9 Ocak akşamı imparatoru görme onuruna ermiştir, imparator büyük bir nezaketle ona doğru yürümüş, karma hükümetin kuruluşu haberinden büyük bir mutluluk duyduğunu söylemiştir, imparator, hükümete uzun ömür dilemiş, elçinin Aberdeene kendisini kutladığını bildirmesini, Lord John Russellın beynine de iki hükümetin İngiltere hükümetiyle Ben ve Benle İngiltere hükümeti en iyi ilişkiler içinde olması gerektiğini ve bu gerekirliğin hiçbir zaman şimdikinden fazla olmadığını iyice yerleştirmesini arzu ettiğini söylemiştir.
Bu sözlerin Ocak 1853te, Türkiye olaylarıyla ilgili olarak Rusya ile muhtıraya göre tam bir anlaşma içinde bulunan Avusturyanın Karadağda suları açıktan açığa bulandırmakta olduğu bir sırada söylendiğine dikkat edin.
Biz görüş birliğinde olduğumuz zaman demiştir, çar, ötekilerin ne düşündüğü ya da yaptığı önemli değildir. Ve ikiyüzlü bir yas tutma havası içinde sözü şöyle sürdürmüştür: Türkiye çok nazik bir durumda, bize büyük dertler açabilir. Bu kadar konuştuktan sonra çar, sanki veda ediyormuş gibi Sir H. Seymourun elini [sayfa 299] nezaketle sıkmış, ancak derhal konuşmanın tam anlanmadığı kanısına varan Sir Hamilton, Otokrattan Türkiye olaylarıyla ilgili olarak biraz daha açık konuşmasını dilemiştir. Ancak gayet nazik söz ve davranışlarına karşın diyor gözlemci, haşmetmeapları benimle, güneyde girişmek üzere olduğu gösteri hakkında konuşmak niyetinde olmadığını gösterdi.
Belirtmek gerek ki, Sir Hamilton, 7 Ocak 1853 tarihli yazısında, İngiltere hükümetine, 5ince Corps dArméenin Tuna eyaletlerinin sınırına ilerlemesi emrinin verildiğini ve 4üncü Kolorduya da gerekirse harekete geçmek üzere hazır olması emrinin verilebileceğini bildirmişti. Sir Hamilton, 8 Ocak 1853 tarihli yazısında da, Nesselrodun, Rus diplomasisinin bir kuvvet gösterisiyle desteklenmesi gerektiğini kendisine söylediğini haber vermişti.
İmparator diyor Sir Hamilton yazısında, ilkin biraz çekingen olarak, ama sözünü sürdürdükçe, açık ve çekinmeksizin şöyle dedi:
Britanya elçisi, çarın Türkiye ve hastalık hakkındaki görüşüne karşı söylediği bu sözün ve hasta adama karşı sabır gösterilmesi dileğinin hiç değilse çarı darıltmadığı düşüncesiyle kendini rahatlatıyor. İşte Sir H. Seymourun çarla ilk başbaşa görüşmesine ilişkin raporu böylece sona eriyor. Ama Sir Hamilton bu vis-à-vis görüşmede, gerçi tam bir saraylı gibi görünüyorsa da, kendi hükümetini uyarma ve bundan sonra ne olup-bitebileceğini onlara söyleme bakımından yeter ölçüde sağduyu göstermiştir:
Türkiye olayları, çok düzensiz koşullar içindedir. Ülkenin parçalanmakta (menace ruine) olduğu görülüyor: Çöküş büyük talihsizlik olacaktır. İngiltereyle Rusyanın bu olaylar üzerinde tam bir anlaşmaya varmaları ve herhangi birinin, ötekine haber vermeksizin kesin bir adım atmaması çok önemlidir.
'Durum! diye haykırdı imparator, avucumuzun içinde hasta bir adam var çok hasta bir adam. Size içimden geldiği gibi söylüyorum, eğer bugünlerde bu hasta adam, özellikle bütün gerekli hazırlıklar yapılmadan önce ölüverirse, bu büyük bir talihsizlik olacaktır. Ama, sizinle bu konuda konuşmak için henüz vakit gelmiş değil.
Haşmetmeaplarının, bir noktayı belirtmeme izin vermelerini dilerim. Haşmetmeapları, adamın hasta olduğunu ifade buyurdular. Bu çok doğrudur. Ama haşmetmeapları inayet buyururlar ve beni affederlerse, belirtmek isterim ki, cömertin ve güçlünün görevi, hasta ve zayıf olana yumuşak davranmaktır.
Bu tür bir başlangıç, sadece iki yanlı bir açmaz yaratma [sayfa 300] eğilimini taşır. Bu iki yanlı açmaz, görünüşe göre şudur: Eğer haşmetmeapları hükümeti, Türkiyenin aniden çökmesi halinde ne olup-biteceği hususunda Rusya ile bir uzlaşmaya varamazsa, ortaya çıkacak sonuçların İngiltere yönünden memnunluk verici olmaması halinde şikayete daha az hakkı olacaktır. Bunun tersine, haşmetmeapları hükümeti bu tür olasılıkları dikkate almayı kabul ederse, o zaman da ortaya çıkmasını mümkün olduğu kadar önlemekte büyük yararı olan bir felakete bir ölçüde rıza gösteren taraflardan biri durumuna girecektir.
Sir Hamilton yazısını, şu özlü sözle bitiriyor:
İşin özü galiba şu: İngiltere, Türkiyenin çöküşünü önleme düşüncesi çerçevesinde Rusyayla yakın uyuşum içinde olmayı arzu etmek durumundayken, Rusya bu uyuşumun, çöküşü izleyecek olaylar üzerinde olmasından çok memnunluk duyacaktır.
Sir G. H. Seymour, 22 Ocak 1853 tarihli raporunda, Lord J. Russella haber verdiği üzere, 14 Ocak günü, çarı yalnız yakalamış ve gizli bir başka görüşme daha yapmıştır. Otokrat, İngiliz elçisine, Doğu olayları hakkında lütfedip bir ders vermiştir. İmparatoriçe Katerine IInin düşleri ve tasarımlarını herkes bilir, ancak çar kendisi bu düş ve tasarımlara kapılmamıştır. Tam tersine, onun görüşünce, Rusya için belki de tek tehlike, esasen çok geniş olan topraklarını daha da genişletmesidir. (Okurlarınız, Kont Pozzo di Borgonun raporlarından bununla ilgili bir bölümü aktardığımı anımsayacaklardır.) Türkiyenin status quosu Rusyanın çıkarları için biçilmiş kaftandır. Bir yandan Türkler, askerî girişim ruhunu yitirmişlerdir, öte yandan bu ülke, bağımsızlığını koruyacak ve öteki ülkelerin kendisine saygılı davranmasını sağlayacak kadar güçlüdür ya da şimdiye dek güçlü kalmıştık. Ama bu imparatorlukta, çarın, her ne kadar güç ve zahmetli olsa da, gözetmesi gereken milyonlarca hıristiyan yaşamaktadır. Onları gözetmesi, hakkı, ödevi ve dininin gereğidir. Sonra çar, birdenbire, hasta adam, hiçbir biçimde aniden ellerinde ölüvermesine (de leur échapper) izin vermemeleri gereken çok hasta adam benzetmesine döner yeniden. Gizli bir düzenleme gerçekleşmeden önce, beklenmedik bir biçimde böyle bir felaket patlak verirse onu izleyecek şey, kaos, karışıklık ve kesinlikle bir Avrupa savaşı olacaktır.
Bir kez daha Osmanlı İmparatorluğunun kapının eşiğinde olan ölümünü haber verdikten sonra nihaî bağlantı çerçevesinde, mirası Rusyayla birlikte hesaplamak üzere İngiltereye çağrısını yineler. Çar, henüz kendi ileriye ait düzenlemesıni çizmekten kaçınmakta, bir çeşit parlamenter yoldan, paylaşma durumunda, [sayfa 301] gözden uzak tutulmayacak ana noktayı ortaya koymakla yetinmektedir:
Sizinle bir dost ve bir centilmen olarak konuşmak arzusundayım, İngiltere ile ben, bu konuda bir anlayışa varırsak, geri kalanlar benim için çok az önem taşıyor. Başkalarının ne yaptığı ya da düşündüğü benim için önemli değil. Öyleyse, açık yürekle ve özdenlikle söylemeliyim ki, eğer İngiltere günün birinde İstanbula konmayı düşünüyorsa, buna izin vermeyeceğim. Size böyle bir niyet taşıyorsunuz demiyorum, ama bu gibi konularda açık konuşmak daha iyidir. Bana gelince, aynı şekilde, işgalci olarak demiyorum, ama mal sahibi olarak İstanbula yerleşme konusunda söz vermeye hazırım. Olabilir ki, daha önceden hazırlık yapılmamışsa, her şey talihe bırakılmışsa, koşullar beni, İstanbulu işgal etme noktasına getirebilir.
Bu durumda İngilterenin İstanbula yerleşmesi yasaklanıyor. Çar, mülk sahibi olarak değilse bile, en azından geçici bir kiracı sıfatıyla böyle yapacaktır. Britanya elçisi, açıklamasındaki içtenlikten ötürü haşmetmeaplarına teşekkürlerini sunar. Ondan sonra Nikola, Wellignton düküyle geçmiş görüşmesini anımsar. Bu görüşmenin kaydı ve résumési 1844 muhtırasıdır. Günün konusuna çarın kutsal yerlere ilişkin isteklerine geçen Britanya elçisi, kaygılarını dile getirir:
Rus ordusunun ortaya çıkışı iki sonuç doğurabilirdi birincisi, Fransanın karşı gösteride bulunmasına yolaçabilirdi, ikincisi ve daha önemlisi, sultanın ayaklanmalar ve parasal bunalımlarla zaten çok fazla zayıflamış olan otoritesine karşı hıristiyan nüfusun başkaldırmasına olanak verebilirdi, imparator, bana, kuvvetlerinin henüz herhangi bir harekete girişmemiş olduğuna (nont pas bougé) dair güvence verdi ve herhangi bir ilerlemeye gerek olmayacağını umduğunu söyledi. Sultanın topraklarına Fransızların herhangi bir sefer yapması ile ilgili olarak da, haşmetmeapları, böyle bir adımın, işleri derhal bunalıma sürükleyecek olduğunu, onurunu koruma duygusunun, onu, gecikmeksizin ve duraksamaksızın kuvvetlerini Türkiyeye yollamaya zorlayacağını, böyle bir ilerleme Büyük Türkün (le Grand Turc) devrilmesine yolaçarsa, bundan esef duyacağını, ancak zorlandığı yolda davrandığı düşüncesinde olacağını söyledi.
Osmanlı İmparatorluğunun ortadan kaldırılması için ileriye ait bir düzenleme tasarlanması ve varolan düzenin yerini alması, [sayfa 302] düşünülen yeni bir düzenin kurulmasına ilişkin her şeyle ilgili olarak önceden bir uzlaşmaya girme işte çarın, üzerinde çalışması için İngiltereye verdiği tema budur. Öğrencisini, denklemi başarıyla çözerse neler kazanabileceğine dair bir söylevle ceseratlendirir ve babaca bir öğütle uğurlar:
Türkiyenin kaderiyle en yakından ilgilenen bellibaşlı iki hükümet tarafından kabul edilecek önlemler sonucu, Avrupada müslüman yönetiminin ortadan kaldırılmasının yaratacağı boşluk, genel barışın kesintiye uğramasına yolaçmaksızın doldurulabilirse, 19. yüzyıl uygarlığı, soylu bir zafer elde etmiş olacaktır.
İngiltereye yöneltilen bu çağrıya, Lord John Russell, 9 Şubat 1853 tarihinde, gizli, kişiye özel bir yanıt gönderdi Lord John Russell, çarın, müttefik bir devletin gelecekte paylaşılması konusunda sırf kendisiyle gizli yazışmalara girmek suretiyle İngiltereyi yanlış bir noktaya zorlamak gibi haince bir niyeti olduğunu kavrayabilseydi, o da çar gibi davranır, St. Petersburga resmî bir yazı gönderecek yerde, Baron Brunnowa sözlü bir yanıtlamayla yetinirdi Gizli belgeler kamaraya sunulmadan önce The Times gazetesi Lord Johnun yazısını, çarın önerisini şiddetle reddeden çok güçlü bir yanıt olarak nitelemişti Aynı gazete dünkü sayısında ise Lord Johna övgüsünü geri alıyor, tam olmayan bilgiye dayanan övgüyü gerçekte bu belgenin hak etmediğini ilan ediyor. The Timesın Lord Johna öfkesinin nedeni, onun Avam kamarasının cuma günkü oturumunda yaptığı açıklama. Lord John, yazışmaları bu gazeteye verme gibi bir alışkanlığının elbette olmadığını, üstelik Sir G. H. Seymoura verdiği yanıt hakkındaki yazıyı, yayınlanışından üç gün sonraya kadar okumamış olduğunu söylemişti
1814ten bu yana İngiliz bakanların Rusyayla yazışmalarında, güçlü konuşmak şöyle dursun, alçak perdeden, miskin tonlarına tanık olan herkes, Lord Johnın yazısını, bu küçük dünyalının kahramanca bir gösterisi olarak kabul ve itiraf etmek zorunda kalacaktır.
Belge, tarihe önemli bir katkıda bulunacak nitelikte olduğu ve görüşmelerin gelişmesini gözler önüne tam serdiği için, okurlarınız bu belgeyi in extenso bilmekten mutluluk duyacaklardır:
LORD JOHN RUSSELLDAN SİR G. H. SEYMOURA
(GİZLİ VE HİZMETE ÖZEL)
Dışişleri Bakanlığı, 9 Ocak 1853
Efendim! 22 Ocak tarihli gizli ve özel yazınızı aldım ve kraliçeye [sayfa 303] sundum. Haşmetmeapları her zaman olduğu gibi bu kez de, imparator hazretlerinin ılımlı, içten ve dost davranışını görmenin mutluluğu içindedir. Haşmetmeapları aynı ılımlı, içten ve dostça görüşme anlayışı içinde karşılık vermemi buyurdular. İmparator hazretlerinin ortaya koydukları sorun çok ciddidir. Sorun, Türk imparatorluğunun çökmesinin olası ya da yakın bulunması varsayımı gözönüne alınarak, beklenmedik bir sırada ve ilerisi için bir plan düşünülmemişken, ortaya çıkmaları bir felakete yolaçabilecek olan kaos, karışıklık ya da mutlak bir Avrupa savaşı ile yüzyüze gelmektense, böyle bir olasılığa karşı hazırlıklı bulunmanın daha iyi olup olmadığı sorunudur. İmparator hazretlerinin, hükümetinizin dikkatini çekmeniz arzusundayım dediği nokta budur. Bu ciddi sorun üzerinde dururken, haşmetmeapları hükümeti, bu geniş Avrupa sorununa bir çözüm bulunmasını gerektirecek herhangi bir bunalımın henüz sözkonusu olmadığı düşüncesindedir. Kutsal yerlerle ilgili anlaşmazlıklar doğmuştur, ama bu anlaşmazlıklar, Babıâliden çok Rusya ile Fransayı ilgilendirmektedir. Türkiye hükümetinin dışındadır. Türklerin Karadağa saldırısı, Avusturya ile Babıâli arasında, ilişkilerin kötüleşmesine yolaçmıştır. Ama buda sultanın otorite ve güvenliğinden çok, Avusturya sınırlarını tehdit eden tehlikelerle ilgilidir. Görüldüğü gibi, sultana, ülkesi içinde barışı sürdüremediğini ya da komşularıyla dostça ilişkilerini koruyamadığını söylemek için yeter neden yoktur. Ayrıca haşmetmeaplarının hükümetine öyle görünüyor ki, üzerinde düşünülen olayın da, ne zaman olacağı belli değildir. Wilhelm III ile Louis XIV, İspanya Kralı Charles IInin tahtına veraset konusunda anlaşma yaparken uzakta olmayan bir olay için hazırlanıyorlardı, ispanya hükümdarının hastalıkları ve insan ömrünün belirli oluşu, görünenin yakın ve kesin olduğunu ortaya koyuyordu. İspanya kralının ölümünü, bölüşme antlaşması, hiçbir biçimde hızlandırmış değildir. Aynı şey, geçen yüzyılda, Affedicilerin son prensinin ölümü üzerine Toskananın eldeğiştirmesi konusunda yapılan hazırlık için de söylenebilir. Ama Osmanlı İmparatorluğumun dağılışı için hazırlık yapmak başka bir şeydir. Böyle bir şey, yirmi, elli, belki de yüz yıl sonra olabilir. Bu koşullar altında, sultanın topraklarını önceden dağıtmak, Büyük Britanya kraliçesinin ve en az onun kadar Rus imparatorunun sultana karşı beslediği dostça duygularla bağdaşmaz. Bu düşüncenin yanısıra, kabul edilmelidir ki, böyle bir durumda yapılacak anlaşma, anlaşma yapılan şeyin gerçekleşmesi olasılığını kesin olarak hızlandırır. Dürüst davranılacaksa, Avusturya ve Fransanın, böyle bir antlaşmadan habersiz tutulmamalan gerekir. Kaldı ki, böyle bir gizleme, bir Avrupa savaşını önleme amacıyla da bağdaşmaz. Gerçekten, imparator hazretleri böyle bir gizleme niyetinde olamaz. Bu nedenle, bundan, Büyük Britanya ile Rusya, izlenecek yol üzerinde anlaşırlarsa ve bunu uygulamaya karar verirlerse, niyetlerini, Avrupanın büyük devletlerine bildirmeleri gerektiği anlamı çıkarılmalıdır. Böyle yapılan ve böyle haber verilen bir anlaşma uzun süre saklı kalamaz ve böyle bir anlaşmanın varlığının öğrenilmesi bir yandan sultanı endişeye düşürür ve yabancılaştırırken, bir yandan da onun bütün düşmanlarını daha fazla şiddete ve daha inatçı çatışmalara kışkırtır. [sayfa 304] Düşmanlarının hepsi, sonunda mutlaka galip gelme inancıyla savaşırken, sultanın generalleri ve askerleri, herhangi bir başarının, uğrunda çarpıştıkları davayı kesin ve son yenilgiden kurtaramayacağı düşüncesine kapılabilirler. Şimdi korkulan anarşi de böylece doğar, güçlenir ve hastanın dostlarının öngörüsü, hastanın ölüm nedeni olabilir. Haşmetmeaplarının hükümeti, benzer bir antlaşmanın uygulanmasına ilişkin tehlikeleri büyütme gereğini duymuyor. Veraset Savaşı örneği, karşı konamaz ihlal eğilimleri ağır bastığı zaman, bu tür antlaşmalara ne kadar az saygı duyulduğunu göstermeye yeterlidir, İstanbulun sahibi değil, ama emanetçisi sıfatıyla Rus imparatorunun yeri, bir yandan kendi ulusunun uzun süreden beri beslediği duyguların, bir yandan Avrupada duyulacak kıskançlığın ortaya çıkaracağı sayısız tehlikelere açık olacaktır. Her kim olursa olsun, İstanbulun son sahibinden, Mehmed IInin varislerinin atıl, sırtüstü gelmiş kaygısızlığını göstermesi beklenemez. Akdeniz ile Karadeniz kapılarını tutan İstanbul hükümdarı, doğal olarak Avrupa olayları üzerinde büyük bir etkinliğe sahip olacaktır. Bu etkinlik Rusyanın yararına kullanılabilir; aynı etkinlik Rusyanın gücünü önleme ve denetleme yolunda da kullanılabilir, imparator hazretleri basiretli ve haklı olarak şöyle demiştir: Benim ülkem o kadar geniş ve her bakımdan o kadar mutlu ki, benim daha fazla toprak ya da sahip olduğumdan daha fazla kudret istemem akıllıca bir şey olamaz. Tam tersine, demiştir imparator, bizim için büyük ve belki de tek tehlike, esasen çok geniş olan bir imparatorluğu daha da genişletmekten doğabilir. Ancak, Babıâlinin yerini alacak güçlü ve muhteris bir devlet, imparator ya da ondan sonra gelecek olanların savaşa girmesini zorunlu kılabilir. Böylece ne İngiltere, ne Fransa, ne de muhtemelen Avusturya, İstanbulu sürekli olarak Rusyanın elinde görmeye razı olmayacakları için, Avrupa savaşı, bizzat o savaşı önlemek için tutulmuş yoldan çıkabilir. Haşmetmeapları hükümeti, Büyük Britanya adına, İstanbulu alma niyet ya da arzusunu kesinlikle reddeder, imparator hazretleri buna güvenebilir. Hükümet aynı biçimde, Rus imparatoruyla daha önceden yazışmaksızın, Türkiyenin çökmesi olasılığına karşı hazırlıklı bulunmak üzere herhangi bir anlaşmaya girmeyeceğine dair güvence vermeye de hazırdır. Şu halde, genel olarak, haşmetmeaplarının hükümeti, hiçbir siyasetin, imparator hazretlerinin şimdiye dek izlediği ve adını, gereksiz fetihler ve geçici onurla ölümsüzleştirmeye çalışmış hükümdarlardan daha büyük bir üne kavuşturacak olan siyasetten daha akıllıca, daha çıkar gözetmez ve Avrupanın daha yararına bir siyaset olabileceği kanısında değildir. Bu siyasetinin başarısı için Türkiyeye karşı olabildiği ölçüde sabırlı davranılması; büyük Avrupa devletlerinin gerekli görebilecekleri herhangi bir isteğin, buyurgan bir istek olarak değil, ama dostça görüşme konusu olarak öne sürülmesi; sultanı zorlamayı amaçlayan askerî gösterilerden, donanmanın gösterilerinden olabildiği ölçüde kaçınılması; Türkiyeyi ilgilendiren sorunlardaki ayrılıkların, Babıâlinin yetkileri çerçevesinde, büyük devletler arasındaki karşılıklı uyuşmadan sonra çözümlenmesi ve Türkiyenin zayıflığından yararlanarak zorlanmaması arzu edilir. Haşmetmeaplarının hükümeti bütün bu uyanlara, şu noktayı da eklemek [sayfa 305] ister: Hükümetin gözünde, sultana, hıristiyan uyruklarına, Avrupanın aydın uluslarına genellikle egemen olduğu üzere, dinsel özgürlük ve eşitlik ilkeleriyle uyarlı olarak davranmasının salık verilmesi esaslı bir noktadır. Türk hükümeti, tarafsız yasa ve eşit yönetim kurallarını ne kadar benimserse, Rus imparatoru, görevinin gereği olduğuna ve antlaşmayla onaylandığına kuşku bulunmamakla birlikte, zahmetli ve ağır bir yük olarak gördüğü istisnai koruyuculuğa o kadar az başvurmak durumunda kalacaktır. Bu yazıyı Kont Nesselroda okuyabilirsiniz ve eğer arzu edilirse, bir kopyasını, imparatorun eline bizzat teslim edebilirsiniz. O durumda, bu yazıyı sunarken, haşmetmeapları hükümetinin, imparator hazretlerinin tutumundan esinlenen dostluk ve güven duygularını iletiniz.
Saygı vb..
J. Russell
Bu çözümlemenin bir sonuca bağlanmasını, gelecek mektubuma bırakmak zorunda bulunuyorum. Ancak sözümü bitirmeden, daha önceki haberlere ek olarak, kamuoyuna açılmayan bir kaynaktan aldığım, Prusyanın davranış ve tasarımlarına ilişkin en son haberi vermek istiyorum.
Rusyayla İngiliz-Fransız ittifakı arasındaki çekişmenin zaten tepe noktasına çıkmış bulunduğu bir sırada imparator Nikola, Berlindeki kayınbiraderine, kendi elyazısıyla bir mektup göndermiş, gerçi İngiltereyle Fransanın denizlerde kendisine bir parça zarar verebileceklerini, ancak nisan sonunda savaşa girişmeye hazır hale gelecek 600.000 kişilik bir ordusu olduğu için, karada kendilerinden korkmadığını bildirmiştir, imparator, eğer Friedrich Wilhelm, Parise yürümeyi ve Louis Napoléonu devirmeyi yüklenirse, bu ordunun 200.000 kişilik bir bölümünü onun komutasına verebileceğini belirtmiştir. Ahmak kral bu öneriye kendini o kadar kaptırmıştır ki, böyle bir yükümlülük altına girmemesi için Manteuffelin kendisini inandırması, üç gün süren görüşmeleri gerektirmiştir. Kral için bu kadar söz yeter.
Von Manteuffele, Prusya orta sınıflarının kendisiyle gurur duydukları bu büyük karaktere gelince, imparatorun, yukarda sözünü ettiğim mektubunun alındığı sıralarda, Londradaki elçisi Bunsele gönderdiği ve benim özel mektuplarımın Bunselin eline ulaştığı yollardan daha başka bir yoldan benim elime geçen mektubu, bu bayı, apaçık ortaya koyuyor.183 Bu talimatın kapsadığı hususlar, üslubunun aşağılık kaypaklığı ile, başöğretmeni ve talim çavuşunu derhal ele veriyor. Aşağı yukarı şöyle: Rüzgarın nereden estiğine iyi dikkat et. Eğer İngilterenin Fransayla gerçek bir [sayfa 306] ittifak içinde olduğunu ve savaşta kararlı bulunduğunu anlarsan, Türkiyenin bütünlüğü ve bağımsızlığının yanında yer al. Eğer İngilterenin güdeceği siyasette kararsız olduğunu ve savaş eğilimi taşımadığını görürsen mızrağınla ortaya çık, senin ve benim efendim olan kralın karakter ve onuru adına mızrağını kır. [sayfa 307]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4045, 5 Nisan 1854
KARL MARX
GİZLİ DİPLOMATİK YAZIŞMALAR
Londra, Salı, 24 Mart 1854
Lord John Russellin mektubu, gerçi tümüyle düşünülünce, çarın, Türkiyenin olası parçalanması konusunda daha önceden bir uzlaşmaya varma önerisinin nezaketle geri çevrilmesi diye tanımlanabilir ama, bu mektupta, okurlarınızın dikkatini çekmek istediğim bazı garip bölümler var. Lord John şöyle diyor:
Sultana, ülkesi içinde barışı sürdüremediğini ya da komşularıyla dostça ilişkilerini koruyamadığını söylemek için yeter neden yoktur.
Şimdi, Sir H. Seymourun gizli yazışmalarının hiçbir yerinde, çarın, sultana bu türden bir şey söylenmesini önerdiğine dair en küçük bir ima görmüyoruz. Bu durumda, ya Lord Russell, bu tür bir adıma karşı durmayı öne sürüyor görünürken, böyle bir adımın atılmasını kendisi istemiştir, ya da Sir Hamiltonın bazı yazılan, parlamentoya sunulan belgelerin arasına konmamıştır. Daha çok ikinci olasılıktan kuşkulanmamız gerekiyor, çünkü sadece onaltı gün sonra, 25 Şubat 1853 tarihinde, dışişleri bakanlığına getirilen Lord Clarendon, Lord Stratford de Redcliffee şu buyruğu vermiştir:
Osmanlı imparatorluğunun bugün çok tehlikeli bir durumda bulunduğu endişesinin, majestelerinin hükümetinde hangi nedenlerden ileri geldiğini ekselansınız sultanın, akıllılığı ve onuru ile bağdaşan bir içtenlik ve açıklıkla anlatacaksınız. Babıâlinin çaresini bulamadığı ya da bulmak niyetinde olmadığı yabancı ulusların [sayfa 308] gittikçe artarak karşılaştıkları zorluklar, Babıâlinin kendi işlerinin kötü yönetimi, ve Türkiyedeki yürütme gücünün gittikçe artan zayıflığı, Babıâlinin müttefiklerini son günlerde yeni ve tedirgin eder bir tutum takınmaya götürmüştür. Bu durumun sürüp gitmesi, Babıâlinin hıristiyan uyruklarının genel bir kızgınlığını doğurabilir ve imparatorluğun bağımsızlığı ve bütünlüğü uğursuzluğa neden olabilir; böyle bir yıkımın majestenin hükümetini çok üzeceği muhakkak olmakla birlikte sözkonusu hükümet, bunun, bazı Avrupalı büyük devletlerce olası ve yakın görülmekte olduğunu Babıâliye bildirmeyi görevi sayar. (Roma-katolik ve Rum-ortodoks kiliselerinin hakları ve ayrıcalıkları hakkındaki Mavi Kitaba bkz: c. I, s. 81-82.)
Bu, İngilterenin sultana, ülkesi içinde barışı sürdüremediğini ya da komşularıyla dostça ilişkilerini koruyamadığını söylemesi değil miydi? Çar, gayet düşüncesizce, İngilterenin İstanbula yerleşmesine izin vermeyeceğini, ama kendisinin, mal sahibi olarak değilse bile, en azından emanetçi olarak İstanbula elkoymayı düşündüğünü Sir Hamiltona söylemişti. Bu küstah açıklamaya Lord John nasıl karşılık veriyor? İstanbulu alma arzularını Büyük Britanya adına reddediyor. Çardan benzeri bir yüklenim istiyor değil.
Lord John Hamilton şöyle diyordu: İstanbulun sahibi değil de mütevellisi olarak Rusya çarının durumu, gerek kendi ulusunun uzun süredir baskı altında tutulmuş tutkusu, gerek Avrupanın kıskançlığı yüzünden sayısız tehlikelere maruz kalır.
İngilterenin muhalefeti değil, Avrupanın kıskançlıkları!
İngiltereye gelince o İstanbulu sürekli olarak Rusyanın elinde görmeye izin vermeyecektir hayır, Lord John Rusyaya karşı, Rusyanın İngiltereye karşı konuştuğu tonla konuşmaya cesaret edemez. Bu nedenle İngiltere, İstanbulu sürekli olarak Rusyanın elinde görmeye razı olmayacaktır. Şu halde geçici olarak görmeye razı olacaktır. Başka deyişle, çarın önerisiyle birleşmektedir, İngiltere çarın reddettiği şeye izin vermeyecektir, ama çarın yapmaya niyetlendiği şeye katlanmaya hazırdır.
Çarın emanetçi olarak İstanbula elkoymasına razı olmayan Lord John, İngiltere hükümeti adına, Rusyayla daha önceden yazışmaksızın, Türkiyenin çökmesi olasılığına karşı hazırlıklı bulunmak üzere herhangi bir anlaşmaya girmeyeceğini bildiriyor.
Bu şu demektir: çar, İngiltereyle temas etmeden önce, Avusturya ile anlaşma yapmış olduğu halde, İngiltere Fransayla bir anlaşmaya girmeden önce Rusyayla temas kurmaya söz vermektedir. Lord John şöyle diyor: [sayfa 309]
Bir bütün olarak, majesteniz çarın şimdiye kadar izlemiş olduğu politikadan daha akıllı, daha özgecil, ve Avrupa için daha iyiliksever bir politika benimsenemez.
Kazak hazretleri, tahta geçişinde saptanan siyaseti, hiç sapmaksızın izlemiştir, liberal Lord John da bu siyasetin hiç çıkar gözetmez ve Avrupanın yararına bir siyaset olduğunu ilan ediyor.
Bugünkü Doğu anlaşmazlığında görünürdeki ana tartışma noktası, Osmanlı İmparatorluğundaki Rum Ortodokslar üzerinde Rusyanın dinsel koruma hakkı iddiasıdır. Çar, iddialarını örtmek şöyle dursun, Sir Hamiltona, antlaşma gereğince, bu milyonlarca insana gözkulak olmaya hakkı olduğunu, hakkını ılımlı biçimde ve seyrek kullandığını ve bu hakkın, bazısı hayli güç olan yüklenimleri beraberinde getirdiğini açıkça söylemiştir. Lord John Russell, çara, böyle bir antlaşmanın var olmadığını, çarın böyle bir hakkı olmadığını mı söylüyor? İngilterenin Rusyadaki Protestanlara ya da Fransanın Büyük Britanyadaki İrlandalılara karışmaya ne kadar hakkı varsa, çarın da Türkiyedeki Rum Ortodokslara karışmaya ancak o kadar hakkı olduğunu mu söylüyor? Bırakalım kendisi yanıtlasın:
Majestenin hükümeti, hıristiyan uyruklarına karşı hak eşitliği ve inanç özgürlüğü esaslarına uygun olarak davranmasının sultana tavsiye edilmesinin şart olduğu kanısındadır. ... Türk hükümeti, tarafsız yasaları ve eşit yönetimi ne kadar benimserse, Rusya çan da, görevin şart koştuğuna ve anlaşmanın uygun gördüğüne kuşku olmayan ama majeste, çarın çok ağır bulduğu istisnai korumayı bu uyruklara sağlamayı o kadar az gerekli görecektir.
Babıâlinin uyrukları üzerinde, Rusyanın, anlaşmayla onaylanmış istisnai koruyuculuğu! Lord John, buna kuşku yok diyor. Lord John, dürüst bir insan. Lord John, haşmetmeaplarının hükümeti adına konuşuyor. Ve Lord John, Otokrata hitabediyor. Öyleyse neden gelir vergisini bir kat artırıyor ve savaş hazırlıklarıyla dünyayı karıştırıyor? Birkaç hafta önce parlamentoda bir Kassandra edasıyla ayağa kalkıp çığlıklar atarak, zıp zıp zıplayarak, elini-kolunu savurarak çarın sadakatsizliğine, hainliğine abartılmış lanetler yağdırırken Lord Johnun yaptığı neydi? Sezara, Sezarın istisnai koruyuculuğuna ilişkin iddialarının görevinin gereği olduğunu ve antlaşmayla onaylandığını! o söylememiş miydi?
Karma hükümetin yakınması gereken şey, çarın kendinden bir şeyler saklaması ya da ağzını sıkı tutması değil, ama tam tersine, kendini küstah bir teklifsizlikle onların önüne serme cesareti göstermesi, onları en gizli tasarımlarının taşıyıcısı yapması ve böylece Downing Street hükümetini Alexander Newskideki özel [sayfa 310] hükümete dönüştürmesiydi. Adamın biri, size, sizin dostunuzu öldürme niyetinde olduğunu itiraf ediyor. Size, yağma için kendisiyle önceden bir uzlaşmaya varmanız için yalvarıyor. Eğer bu adam Rus imparatoruysa, siz de bir İngiliz bakansanız, onu sanık kürsüsüne çağırmayacaksınız, ama size gösterdiği büyük güven için kendisine büyük bir alçakgönüllülükle şükranlarınızı bildireceksiniz ve John Russellin yaptığı gibi ılımlı, içten ve dost davranışını teslim etmenin mutluluğunu duyacaksınız.
St. Petersburga dönelim. 20 Şubat gecesi Prens Mençikovun İstanbula varışından sadece sekiz gün önce Grand Düşesin verdiği soiréede, Otokrat, Sir Hamilton Seymourun yanına gelir, bu iki centilmenin arasında şu konuşma geçer:
Çar: Öyle ise yanıtınızı aldınız, ve onu yarın bana getireceksiniz.
Sir Hamilton haşmetmeaplarına yürekten teşekkür eder, ama daha imparatorluk salonundan ayrılıp evine dönmeden içine [sayfa 311] kuşku girer, bunun üzerine masasına oturur, konuşma hakkında Lord Johna bir rapor yazar ve yazısını, mektubunun kenarına iliştirdiği şu dikkate değer notla özetler:
Sir Hamilton: Bu şerefe nail olacağım majeste, ama majesteniz biliyor ki, yanıtın içeriği, majestenize belirttiğim gibi beklenilen yanıtın tamamen aynıdır.
Çar: Bunu üzüntüyle anlıyorum; ama sizin hükümetiniz benim planlarımı doğru olarak kavramış. Beni, hasta adamın ölümü üzerine neyin yapılması gerekeceğinden çok, neyin yapılmaması gerekeceği hakkında İngiltere ile bir karara varmak ilgilendiriyor.
Sir Hamilton: Ama, majeste, izninizle şunu söyleyeyim ki, biz hasta adamın ölüm yatağında yatmakta olduğunu gösteren bir neden görmüyoruz. Ülkeler öyle hemen çabuk ölmezler. Öngörülmeyen bir bunalım olmadıkça Türkiye daha birçok yıl yaşar, işte, majeste, böyle bir bunalımı yaratmaya elverişli bütün koşullardan kaçınmada majestenin hükümeti sizin yüce gönüllü yardımınıza güveniyor.
Çar: Size şunu söyleyeyim, hükümetiniz, Türkiyenin hâlâ herhangi bir varlık unsurunu kendinde bulundurduğu inancına sahip olacak kadar yanlış düşünceye vardırılmış ise, bu konuda yanıltıcı haberler almış olması gerekir. Size tekrar ediyorum, hasta adam ölüm döşeğinde yatmaktadır; ve böyle bir olayın bizi hazırlıksız yakalamasına hiçbir zaman meydan vermemeliyiz. Herhangi bir anlaşmaya varmamız gereklidir. Ve belirtmek isterim ki, herhangi bir sözleşme ya da protokol isteğinde bulunmuyorum; istediğim, genel bir uyuşmadan ibarettir namuslu kişiler arasında bu yeterlidir. Şimdilik bu kadar; yarın beni görmeye gelirsiniz.
Bir komşu devletin yakın çöküşünü böyle bir inatçılık ile bekleyen bir hükümdarın, böyle bir çözüm değilse bile başka bir çözüm saatinin yakın olduğuna gönlünde karar vermiş bulunmasından başka türlüsü olamaz. ... Rusya ile Avusturya arasında bu hususta belki genel ama herhalde özel bir anlaşma bulunmadan varsayıma pek cesaret edilemezdi. Kuşkumun yerinde olduğu kabul edilirse çar, kendi hükümeti ile birlikte majestelerinin hükümeti ve Viyana kabinesinin katılmasıyla Türkiyenin kesin bölüşülmesi hakkında bir planı, ama Fransayı hariç tutarak, bu düzenden sağlamak niyetindedir.
Bu mektup, Londraya 6 Mart tarihinde ulaştı. O tarihte artık Lord John, dışişleri bakanı değildi, onun yerini Lord Clarendon almıştı. Türkiyenin bu ağlamaklı aşığının kafasında elçinin bu mektubunun yarattığı izlenim oldukça şaşırtıcıdır. Çarın, Fransayı dışarda tutarak Türkiyeyi paylaşma yolundaki haince tasarımını çok iyi bildiği halde, Lord Clarendon, Londradaki Fransız elçisi Waleskiye, kendilerinin, Fransa gibi davranmayarak, Rus imparatoruna güven duyma eğiliminde olduklarını, kuşku siyasetinin ne akıllıca, ne de güven sağlayıcı olduğunu söylemiştir.
Rusya çarına güvenmek eğiliminde olduğunu, güvensizlik politikasının ne akıllı ne de güvenilir olacağını, ve politikaları ve çıkarları birbirine uygun düştüğü takdirde İngiltere ve Fransa hükümetlerinin daima birlikte yürüyeceklerinden umutlu olmakla birlikte, Fransız hükümetinin son tutumunun, arzu edilecek bu sonucu sağlamaya doğrudan elverişli olmadığını açıkça belirtmek zorunda bulunduğunu. (Mavi Kitap, c. I, s. 93 ve 98e bakınız) belirtmektedir.
En passant dikkat edilsin ki, çar, St. Petersburgda Britanya elçisine telkinlerde bulunurken, The Times, Londrada hemen her gün, Türkiyenin umutsuz bir durumda bulunduğunu, Osmanlı imparatorluğunun parçalanmakta olduğunu, imparatorluktan geriye sarıklı bir Türk başından başka bir şey kalmadığını yineleyip duruyordu.
İmparatorluk soiréesindeki görüşmenin ertesi günü sabah, aldığı çağrı üzerine, Sir G. H. Seymour çarın huzuruna çıkar, aralarında bir saat yirmi dakika süren bir dialogue olur. Sir G. H. Seymour, bu konuşmayı da 22 Şubat 1853 tarihli mektubuyla Lord J. Russella bildirir.
İmparator, Lord Johnun gizli ve özel mektubunu, Sir [sayfa 312] Hamiltonın yüksek sesle okumasını ister. Bu mektupta yeralan açıklamaların, kuşkusuz çok tatmin edici olduğunu söyler, biraz daha kuvvetlendirilmiş olmalarını arzu ederdim der. Çar, Türkiyenin, ya bir dış savaş, ya da eski Türk partisi ile yeni yüzeysel Fransız reformları yanlısı parti arasında bir çatışma, veya müslüman boyunduruğundan kurtulmak için zaten çok sabırsızlanmakta oldukları bilinen hıristiyanların bir ayaklanması yüzünden bir yıkımın her an yakın olabileceğini yineler.
Çar, aşınmış kabadayılığını gösterme fırsatını da kaçırmaz, 1829da General Diebitschin muzaffer yürüyüşünü durdurmasaydı, sultanın otoritesinin sona erecek olduğunu söyler oysa bilinen bir gerçektir ki, çarın o zaman Türkiye üzerine gönderdiği 200.000 kişilik ordudan sadece 500 kişi geri dönebilmiştir; bundan başka, gene bilinen bir gerçektir ki, eğer Türk paşalarıyla yabancı elçilerin ortak ihaneti olmasaydı, Diebitschin ordusunun ayakta kalan kısmı da Edirne ovalarında yok edilebilirdi.
Çar, İngiltere ile Rusya arasında, sultanın yönetimindeki eyaletlerin önceden dağıtılması gibi bir düzenleme, ya da iki hükümet arasında resmî olmayan bir anlaşma istemediği noktasında ısrar etmektedir, imparator yalnızca, her iki tarafın arzu etmediği hususları olayın patlak vermesi halinde, birbirlerine karşıt bir davranış, içine girmemeleri için, neyin İngilterenin çıkarlarına ters olduğunu, neyin Rusyanın çıkarlarına aykırı düşeceğini birbirlerine gizli olarak bildirmek suretiyle bir görüş alış-verişinde bulunmalarını, bir anlayışa ulaşmalarını istediğini söyler.
Çar, neyin yapılmaması gerektiği yolunda böyle olumsuz bir anlayışa varma sayesinde, istediklerinin hepsini elde etmiş olabilirdi: Her şeyden önce, Osmanlı İmparatorluğunun parçalanması İngiltereyle Rusya arasında, olumsuz ve bazı koşullara bağlı olarak da olsa, bir fait accompli olarak karara bağlanmış olduğu için, beklenen olasılığın sökün ettiğini İngiltereye makul bir biçimde gösterebilmek üzere işleri karıştırmak artık ona kalırdı, ikincisi, her ne kadar muğlak ve olumsuz (negative) anlaşma şeklinde olursa olsun, İngiltere ile Rusya arasında, Fransanın arkasında yapılan ve onu dışarda bırakan gizli bir hareket tasarımı, İngiltere ve Fransayı karşı karşıya getirirdi. Üçüncüsü, İngiltere, neyi yapmaması gerektiği hususunda olumsuz yüklentiler (taahhüt) altına girerek engellendiği için, çar, kendi olumlu (positive) hareket tasarımını sakin sakin düzenleme özgürlüğünü elde ederdi. Bunların yanısıra, apaçık ortada ki, belli bir olayda, birbirlerinin neyi yapmasına izin vermeyeceklerini kararlaştıran iki taraf, kaçamak bir [sayfa 313] yoldan neye izin vereceklerini saptamış olurlar. Bu tür bir olumsuzda anlaşma, iki taraftan, daha usta olana, daha büyük kolaylıklar sağlar.
Aklı karışan Sir Hailton Herhalde haşmetmeapları der, bu olumsuz siyaset üzerindeki düşüncelerini açıklamak lütfunda bulunurlar. Çar ilkin biraz nazlanır, direniyormuş gibi yapar, sonra nazik, baskıya boyun eğmiş görünerek, şu çok dikkate değer açıklamayı yapar:
Rusların sürekli olarak İstanbula sahip olmalarını hoşgörmeyeceğim, ve bununla demek istiyorum ki, İstanbulun İngilizlerin, Fransızların, ya da başka herhangi bir büyük devletin kullanımında olmasına hiçbir zaman meydan verilmemelidir. Öte yandan, Bizans imparatorluğunu tekrar kurmak girişimine ve Yunanistanın güçlü bir devlet durumuna gelecek şekilde böyle bir yayılmasına da hiçbir zaman izin veremem; Türkiyenin küçük cumhuriyetler olarak parçalanarak Kossuth ve Mazzini ve öteki devrimci Avrupalıların sığmağı durumuna gelmesine ise hiç mi hiç izin veremem. Böyle bir düzenle bağdaşmaktansa savaşa başlarım, ve elimde bir tek tüfek ve bunu taşıyacak bir tek insan kalıncaya kadar savaşı sürdürürüm.
Bizans İmparatorluğuna hayır, Yunanistanın güçlü bir devlet olmak üzere genişlemesine hayır, küçük cumhuriyetlerin konfederasyonuna hayır bunlar olmayacak. Peki öyleyse ne istiyor? Britanya elçisinin tahminde bulunmasına gerek yok. İmparator kendisi, konuşma sırasında, sorgucusuna birdenbire şunu önerir:
Gerçekte prenslikler, benim korunağım altında bağımsız birer devlettir ve böyle kalabilirler. Sırbistan aynı hükümet şekline sahip olabilir; Bulgaristan da. Bu vilayetin bağımsız bir devlet kurmaması için herhangi bir neden görünürde yoktur. Mısıra gelince, bu bölgenin İngiltere için önemini tamamen kavrıyorum. Bu itibarla, Osmanlı imparatorluğunun çöküşü üzerine bölüşülmesi sırasında Mısırı alacak olursanız buna karşı bir diyeceğim olmayacağını söylemekle yetiniyorum. Girit için de aynı şeyi söylüyorum; bu ada size vaadedilir, ve bir İngiliz mülkü olmaması için bir neden göremiyorum.
Böylece, Osmanlı imparatorluğumun dağılması halinde, herkesin sandığının tersine, tatmin edici bir toprak düzenlemesine ulaşılmasının çok güç olmayacağını kanıtlar. Çar ne istediğini açık yürekle söylemektedir Türkiyenin paylaşılması ve bu paylaşmanın, olabildiği kadar açıklıkla, söylediklerinden olduğu kadar söylemediklerinden de anlaşılan, genel bir çerçevesini çizmektedir. Mısırla Girit İngiltereye verilmekte, prenslikler, [sayfa 314] Sırbistan ve Bulgaristan, Rusyaya bağımlı devletler olarak kalmaktadır. Çarın kasıtlı olarak sözünü etmediği Türk Hırvatistanı, Bosna ve Hersek, Avusturyaya katılacaktır. Yunanistan, güçlenmesine yolaçmayacak biçimde genişletilecektir diyelim Aşağı Tesalya ile Arnavutlukun bir parçasını alacaktır. İstanbul geçici olarak çar tarafından işgal edilecek, sonradan, Makedonya, Trakya ve Avrupa Türkiyesinden geri kalanları içine alacak bir devletin başkenti olacaktır. Ama, belki de Anadolunun bir parçasını da içine alarak büyütülecek olan bu küçük imparatorluğun kesin sahibi kim olacaktır? Bu noktada çar açılmıyor. Ama böyle bir imparatorluk için yedekte birini, yani kendi imparatorluğuna sahip olmak için canatan küçük oğlunu bulundurduğunu bilmeyen yok. Ya Fransa? O hiçbir şey almıyor mu? Galiba öyle. Ama hayır o da kimse inanmaz ama Tunusla susturulacak. Fransanın amaçlarından biri diyor çar, Sir Hamiltona Tunusu almaktır. Kimbilir, belki de çar Osmanlı İmparatorluğunun paylaşılmasında, Fransanın Tunusa duyduğu iştihaya gözyumma büyüklüğünü gösterebilir.
Çar bütün konuşma boyunca Fransaya karşı tepeden bakan bir eda ile konuşur.Öyle görünüyor ki der, Fransa hükümeti, bizi, hepimizi Doğu olaylarına bulaştırmak için çabalıyordu. Oysa Fransa, çarın bir zerrecik bile umurunda değildir.
Fransızların Doğu işlerinde hangi yolun izlenmesini uygun görecekleri beni pek az ilgilendirir, ve bir aydan az önce sultana, Fransızların tehditlerine karşı koymak için benim desteğime gereksinim duyarsa hizmete hazır olduğumu açıkladım.
Çar, daha önceki konuşmasında sultandan Vaudevillein Büyük Türkü olarak sözederken, şimdi artık, Paul de Kockun çıkardığı modaya uyarak ce monsieur diye konuşmaktadır. [sayfa 315] Ce monsieure karşı onca sabrı göstermemiş midir? İstanbula sadece bir Mençikov göndermiştir. Oysa, Oltenitza ve Çetalyada ve kendi ordusunun izzet ve ikbal ile çekildiği Kalafatta kanıtladığı gibi, isteseydi, İstanbula bir ordu gönderebilirdi onları durduracak hiçbir şey yoktu.
Bir sözcükle diye çar devam etti, size daha önce de söylemiş olduğum gibi, bütün istediğim İngiltere ile iyi bir anlaşmadan ibarettir, ve bu da neyin olması gerektiği değil, neyin olmaması gerektiği konusundadır.
Sir Hamilton: Ama majesteniz Avusturyayı unutuyorsunuz! diye itiraz etti.
Çar, Sir Hamiltonu hayretler içine düşürerek, Oh, dedi, Şunu iyi biliniz ki, ben Rusya hakkında sözederken Avusturya hakkında da sözetmiş oluyorum; bunlardan biri için uygun olan öteki için de uygundur; Türkiye bakımından çıkarlarımız birbirinin tamamen aynıdır.
Kazak hazretleri Sir Hamiltonı şu sözlerle uğurlar: Evet, hükümetinizi bu konular üzerinde yeniden yazmaya ikna edin daha fazla ve çekinmeksizin yazmaya.
Bu garip konuşmasından, daha doğrusu monologdan kısa süre sonra 17 Mart tarihinde, Britanya elçisi, Kont Nesselrod tarafından çağrılır. Nesselrod, elçiye, hazırlanmasını imparator hazretlerinin emrettiği, Lord John Russellın mektubuna bir yanıt ya da o mektubun yorumu olması düşüncesiyle yazılmış çok gizli bir muhtıra verir. Kont Nesselrod, belgeyi elçinin okumasını ister, aslında da yazı onun kullanması için hazırlanmıştır. Sir Hamilton bunun üzerine belgeyi okur ve, Moskofun Fransaya karşı itinayla yönelttiği haraketlerin hiçbirine karşı tek sözcükle protestoda bulunmadığı halde, dehşet içinde, belgenin düzenlemesinde etkili olmuş izlenimin tamamen yanlış olduğunu görmüş; yani bu izlenime göre, Rusya ile Fransa arasında meydana gelmiş olan anlaşmazlıklarda majesteleri hükümetinin Fransanın tarafını tutmak eğiliminde olmuştur. Sir Hamilton hemen ertesi sabah Kont Nesselroda özel bir not göndererek şu teminatı vermiştir:
Son zamanlarda Fransa ile cereyan eden kritik görüşmelerde, İngiltere, sanıldığı gibi Fransanın tarafını tutmak eğiliminden çok uzak bulunmaktadır; tarafsız bir tutuma uymak zorunda(!!) olan bir hükümetin mümkün olan (!) bütün ölçüler içinde kalarak majesteleri çarın hükümetinin ileri sürmeye hakkı olan talepleri tamamen karşılamak arzusu, kraliçenin müşavirlerinde mevcuttur.
Ertesi gün alelacele, Kont Nesselroda şu hususu belirten bir billet doux gönderilir.
Bu yalvan mektubu üzerine, Sir Hamilton Nesselrod ile çok dostça ve tatminkar bir görüşme daha yapar. Nesselrod, imparatorun muhtırasmdaki bir bölümü elçinin yanlış anladığı, aslında imparatorun, İngiltereyi, Fransaya arka çıkmak gibi bir taraf güderlikle suçlamadığı güvencesiyle, Britanya elçisini rahatlatır. Kont Nesselrod tek şey der, çarın yüce gönüllülüğünün ve haklılık duygusunun çağrısı üzerine İngiltere hükümetinin, Fransız nazırlarının gözlerini açmak için bir-iki çaba göstermesinden ibaretti.
Burada istenen hiçbir şey değil, ama İngilterenin Calmukun önünde sürünmesi, ona yaltaklanması ve Fransıza karşı [sayfa 316] hükmeder bir eda takmmasıdır. Britanya hükümetinin, bu görevlerinden ikincisini nasıl bilinçli bir biçimde yerine getirdiğine Nesselrodu inandırabilmek için, sir Hamilton ona, Lord John Russellın mektuplarından, Bir İngiliz bakanın Fransız hükümetine karşı kullandığı dile örnek olmak üzere bir parça okur. Kont Nesselrod, bekleyebileceğinin çok ötesinde şeyler elde etmiştir. Böylesine kesin kanıtlardan çok önceden beri haberi olmamış bulunmasından sadece esef duymaktadır.
Lord Johnun mektubuna Rusyanın yanıtı olan muhtırayı sir Hamilton,Rus hükümeti tarafından değil ve ama imparatorun gizli hükümeti tarafından düzenlenmiş belgelerin en dikkate değer olanlarından biri şeklinde tanımlıyor. Öyledir. Ancak bu belge, çarın konuşmasında ortaya dökülen görüşlerinin sadece bir toplamı olduğu için, onun üzerinde ayrıca durmaya gerek yoktur. Muhtıra, İngiltere hükümetine, bu yazışmaların, sonuç ne olursa olsun, iki hükümdar arasında sır olarak kalmasında ısrarlıdır. Muhtıraya göre, çarın sistemi, İngiltere hükümeti tarafından da itiraf edildiği üzere, Babıâliye karşı her zaman sabırlı davranmak şeklinde olmuştur. Fransa başka bir tutum takınmış, böylece Rusyayla Avusturyayı da, karşılık olarak, yıldırma siyasetine başvurmak zorunda bırakmıştır. Muhtıranın tümünde Rusyayla Avusturya özdeştir. Muhtırada kutsal yerler sorunu ve katoliklere verilen ödünlerden ötürü Rum ortodoslarm dinsel duygularının incitilmesi, Türkiyenin derhal çökmesine yolaçabilecek nedenlerden biri olarak özellikle anılıyor. Muhtıranın sonunda, Sir Hamilton Seymourun, imparatora bildirmekle görevlendirildiği, haşmetmeapları kraliçenin kişisel güven ve dostluğunun kanıtlarının, Russellın mektubundaki güvencelerden daha az değerli olmadığı belirtiliyor. Kraliçe Victorianın çara bağlılığının bu kanıtları, İngiltere kamuoyundan dikkatle saklı tutuluyor, ama belki de günlerden bir gün Journal de St Petersburgda yer alabilir.
Sir Hamilton, çarla görüşmesi ve Moskof muhtırası üzerinde yorum yaparken, hükümetinin dikkatini gene Avusturyanın durumuna çekiyor.
Türk sorunları hakkında iki imparator arasında bir anlaşma ya da bir sözleşmenin mevcut olduğu varsayılırsa, karşılıklı yüklenmiş olduğunuz yükümlülüklerin nereye kadar uzandığını bilmek çok büyük önem kazanmaktadır. Sözkonusu antlaşmanın ne şekilde imzalanmış olduğuna gelince, bu konuda kuşkuya pek yer yok gibi geliyor bana.
Herhalde bunun esası, iki imparatorun güzün buluşmalarında kurulmuş olacak, ve sonra da kışı St. Petersburgda geçirmiş olup [sayfa 317] şu anda hâlâ orada bulunan Avusturya sarayındaki Rus Elçisi Baron Meyendorf tarafından bu planın ayrıntılarını işlemiş olacaktır.
Britanya hükümeti, bu açıklamayı aldıktan sonra Avusturyadan bilgi istiyor mu? Hayır, o sadece Fransaya kabahat buluyor. Rusya, prenslikleri işgal ettikten sonra, İngiltere hükümeti, Avustur-yayı aracı olarak görevlendiriyor, bütün öteki kentler dururken Viyanayı Konferans yeri olarak seçiyor, görüşmelerin yönünü saptamayı Kont Buola bırakıyor ve oniki ayı aşkın bir süreden beri Avusturyanın, Osmanlı imparatorluğunun parçalanmasını kabul ettiğini bildiği halde, hâlâ, Osmanlı imparatorluğunun bütünlüğü ve bağımsızlığı için Moskofa karşı yapılacak bir savaşta Avusturyanın içten bir müttefik olabileceğine inandırmaya çalışarak, Fransayı aptal yerine koyuyor.
Sir Hamiltonun çarla görüşmesine ait raporu Londraya 19 Mart tarihinde gelmiştir. Artık Lord Johnun yerini Lord Clarendon doldurmakta ve selefinin yaptıklarını geliştirmektedir. Çarın artık gizleme gereğini duymadığı ve Türkiye ile Fransaya karşı hazırladığı fitneyi özdenlikle ortaya koyduğu bu hayret verici yazının alınışından dört gün sonra soylu örl, Sir Hamiltona şu mektubu gönderiyor:
Pariste hüküm süren tedirginlik ve heyecanın, Fransız hükümetinin, donanmasına Yunan sularına gitmesi için emir vermiş olmasının nedenini oluşturmasını majestelerinin hükümeti üzüntü ile karşılamıştır. Ancak, Fransız hükümetinin tutumu birçok bakımdan İngiliz hükümetinin tutumundan farklıdır, İngiliz hükümetinin bildiğine göre, Fransız hükümeti, çarın Türkiye hakkında izlemeye karar vermiş olduğu politikası konusunda herhangi bir güvence almamıştır. (Bkz: Mavi Kitap, c. I, s. 90.)
Eğer çar, hasta adamın ölmekte olduğunu Fransaya da bildirseydi, onun yerini almaya ilişkin tam bir planı, onlara da haber verseydi, Fransa, kuşkusuz, Türkiyenin yazgısı, Prens Mençikovun yüklendiği görevin gerçek amaçlan ve Rus imparatorunun hiçbir varlık unsuru taşımadığını iddia ettiği bir imparatorluğun bağımsızlık ve bütünlüğünü korumaktaki sarsılmaz azmi konusunda hiç kaygı ve çekingenlik duymazdı.
Aynı gün, yani 23 Mart tarihinde Clarendon örlü, Sir Hamilton Seymoura ikinci bir yazı daha gönderiyor. Ancak bu yazı Mavi Kitaplar için pişirilip kotarılan türden değil, St. Petersburgun gizli yazısına gizli yanıttır. Sir Hamilton, çarla yaptığı görüşmeye ait raporunun sonunda gayet akıllıca şunu salık vermişti:
"Bundan sonra bana gönderilecek telgrafın, görüşmelerin [sayfa 318] bağlayıcı konuları sayılmayacak hususların daha fazla gözönünde tutulmasına ya da hiç olmazsa görüşülmesine çok arzu edilen şekilde son verme etkisini yapacak bir-iki ifadeyi kapsamasını tavsiye etmeye cesaret ediyorum.
Kendini, kor-ateşi eline alabilecek gerçek kişi sayan Clarendon örlü ise, çarın çağrısı ile tam uyuşum içinde ve kendi elçisinin uyarısına karşıt davranıyor. Lord Clarendon yazısına, Heşmetmeaplarının hükümeti, imparatorun, konu daha fazla ve içtenlikle görüşülmelidir yollu arzularını sevinerek kabul eder. diye başlıyor. Türkiyeyi parçalamakta, Fransaya ihanet etmekte ve Osmanlı yönetiminin devrilmesi halinde, hıristiyan nüfusun özgür ve bağımsız devletler kurmaya dönük çabalarını bastırmakta çara yardım edecekleri hususunda kendilerine cömert bir güven için, imparator, onlar adına fikir beyanına tam bir hak kazanmaktadır.
Özgür bir insan olarak doğmuş olan Britanyalı, sözünü sürdürüyor:
Gelecekteki olasılıklar hakkında bir anlaşma, elverişli, ya da fiilen mümkün olursa, çar majestesinin sözünün, akdedilecek herhangi bir sözleşmeye üstün tutulması gerektiğine majestelerinin hükümeti tamamen kanidir.
Britanya tacının hukuk danışmanları, Rusyayla yapılmış bütün antlaşmaları, Rusyanın çiğnemesi nedeniyle uzun süre önce, sona ermiş ilan ettiklerine göre, çarın sözü, her zaman, kendisiyle yapılacak herhangi bir ittifak kadar geçerli olmalıdır.
Heşmetmeaplarının hükümeti, Türkiyenin henüz varlık unsurlarını taşıdığı inancını sürdürmektedir.
Bu inancın özdenliğini kanıtlamak için, örl, nezaketle ekliyor:
Türk imparatorluğunun günlerinin sayılı olduğu konusunda çarın fikri açıklanacak olursa, bu ülkenin çöküşü, çar majestenizin bekler göründüğünden çok daha erken meydana gelecektir.
Bu durumda, Calmukun yapması gereken şey, hasta adam ölüyor şeklindeki görüşünü açığa vurmasıydı ve adam ölüverecekti. Kıskanılası bir güç bu! Jerichonun borazanlarına hiç mi hiç gerek yok. imparatorun kutsal ağzından çıkacak bir nefes yeter, Osmanlı İmparatorluğu parça parça olacaktır.
Majestelerinin hükümeti, aşağıdaki konularda çarın düşüncelerine tamamen katılmaktadır: Bugünkü güç dengesi ve Avrupada bansın korunması bakımlarından İstanbulun büyük devletlerden biri tarafından işgali kabul edilemez ve kesin olarak olanaksız [sayfa 319] sayılmalıdır; bir Bizans imparatorluğunun tekrar yaratılması için herhangi bir unsur yoktur; Yunanistanın sistematik kötü yönetimi, arazisinin genişletilmesi konusunda hiçbir teşviki yerinde kılmamaktadır; il ve toplum yönetimine özgü koşullara sahip olmadığından, Türkiyenin illerinin kendisine bırakılması ya da kendi başlarına cumhuriyetler kurmalarına meydan verilmesi anarşi ile sonuçlanır.
Dikkat edilsin ki, Tatar efendisinin ayaklarına kapanan ve kölecesine onun sözlerini yansıtan Britanyalı bakan, Türkiyede bölgesel ya da komünal yönetim için herhangi bir maddi öz olmadığı şeklindeki dev yalanı yinelemekten bile utanç duymuyor. Oysa Türkiyeyi şimdiye dek içerden ve dışardan gelen en ağır darbelere karşı ayakta tutan şeyin ta kendisi, bölgesel ve komünal yaşamın büyük ölçüde gelişmiş olmasıdır. Çarın ortaya koyduğu bütün nedenleri onaylayan Britanya hükümeti böylece, onun bu nedenlerden çıkarmak niyetinde olduğu sonuçlan da haklı kılmaktadır.
Türk imparatorluğunun dağılması olasılığı doğduğu zaman diyor yiğit örl, barışçıl bir çözüm bulunması için denebilecek tek yol bir Avrupa kongresi olabilir. Ama böyle bir kongrenin sonuçlarından korkmaktadır. Bu korku, İngiltereyi Viyana Kongresinde aldatan Rusyaya karşı değil, Fransaya karşıdır. Ruslar İngiltereyi öyle aldatmışlardı ki, St. Helena adasındaki Napoléon bile Waterlooda ben galip gelseydim, İngiltereye zorla kabul ettireceğim koşullar bundan daha ağır olamazdı demişti, İngilterenin korkusu, bunu yapmış olan Rusyaya karşı değil, Fransaya karşıdır.
1815 yılı antlaşmalarının bu takdirde gözden geçirilmeleri gerekir, ve böyle bir durumda, zafer kazanmış düşmanlar tarafından empoze edilmiş, kendisi için sürekli acı kaynağı oluşturan, ve ulusal onuru için sakıncalı saydığı yükümlülüklerden kurtulmak için Fransa derhal bir Avrupa savaşı olasılığına hazır bulunmalıdır.
Haşmetmeaplarının hükümeti Türk imparatorluğunun ayakta kalmasını, Rusyaya karşı bir siper olsun diye arzu etmiyor, ya da bu imparatorluğun çökmesi, İngiltereyi, Doğuda taban tabana ters olan çıkarlarından ötürü Rusyayla savaşa sürükler düşüncesiyle istemiyor. Oh! hayır, diyor örl. Doğuda Rusya ile İngilterenin çıkarları tümden özdeştir. İngiltere Türkiyeyi, Doğuya ilişkin herhangi bir düşünceyle değil, ama Doğuda yaratılacak herhangi bir büyük sorunun, Batıda anlaşmazlık kaynağı haline geleceğine inandığı için ayakta tutmak istiyor. Bu durumda bir Doğu Sorunu, Batılı devletlerle Rusya arasında değil, ama Batılı devletlerin kendi aralarında bir savaşa yani İngiltereyle Fransa arasında bir [sayfa 320] savaşa yolaçabilir. Bu satırları yazan aynı bakan ve onaylayan arkadaşları bizleri aptal yerine koyuyorlar ve her ne kadar Doğuda Rusyayla İngilterenin çıkarları tümden özdeş ise de, Doğuda yaratılan bir sorun nedeniyle, İngiltere ve Fransanın, Rusyaya karşı ciddi bir savaş vereceğine bizi inandırmaya çalışıyorlar.
Cesur örl daha da ileri gidiyor. Acaba, Türk imparatorluğunun çökmesinin ve dağılmasının zorunlu sonucu diye ilan ettiği İngiliz-Fransız savaşından neden korkmaktadır? Fransayla savaş, kendi başına pek tatlı bir şey olabilir. Ama böyle bir savaşla ilişkili şu nazik koşul var:
Batıdaki her büyük sorun devrimci bir nitelik kazanır, ve tüm toplumsal sistemin gözden geçirilmesini kapsar ki, Kıtadaki hükümetlerin böyle bir duruma hazır olmadıkları kesindir.
İşte, diye haykırıyor barış taciri, işte haşmetmeapları hükümetinin felaketi önleme çabası bundandır. Türkiyenin paylaşılmasının gerisinde Fransayla savaş ve Fransayla savaşın gerisinde de devrim pusu kurmuş olmasa, haşmetmeaplarının hükümeti de Büyük Türkü yutmaya en az Kazak hazretleri kadar hazır olurdu.
Burjuva toplumun düzeyinin altında mayalanmakta olan malzemenin neler olduğunu çar tamamen bilmektedir, ve barış zamanında bile ne kadar kolaylıkla patlak vereceklerinin farkındadır. Bu itibarla çar majesteleri, ilk top güllesinin, kaçınılmaz şekilde savaşın getirdiği acılardan çok daha uğursuz koşulların var olmasının işaretini oluşturacağı fikrine elbette karşı çıkmayacaktır.
Rus hükümetinden, Sir H. Seymour aracılığıyla alınan buyrultular doğrultusunda, kahraman Clarendon, yazısını imparatorun âlicenaplığına ve adalet duygularına seslenerek bağlıyor.
Örlümüzün 5 Nisan 1853 tarihli ikinci bir mektubunda da Sir Hamiltona, Rus hükümetine şu hususları bildirmesi emrediliyor:
Vikont Stratford de Redcliffe tekrar görevinin başına dönmek talimatı almıştır, ve kendisi gibi yüksek mevkili, ve Türk sorunları hakkında geniş bilgi ve deneyim sahibi biri tarafından gelmesi halinde Babıâlinin ılımlı bir tavsiyeye daha çok kulak vereceği için majestelerinin kendi elyazısıyla kaleme alınmış bir mektup, vikontun görevine özel bir nitelik kazandırmaktadır. Vikont, Babıâliye, hıristiyan uyruklarına karşı azami ılımlılıkla davranmasını tavsiye edecektir.
Bu ayrıntılı talimatı veren aynı Clarendon, 23 Mart 1853 günlü gizli telgrafında ise şöyle yazmaktadır:
Hıristiyanlara karşı davranış sert değildir, ve Babıâlinin [sayfa 321] uyruklarının bu bölümüne karşı göstermekte olduğu hoşgörü, Türkiyeyi barbar bir devlet olarak küçümseyen bazı hükümetler için pekala örnek teşkil edebilir.
Bu gizli mektupta, açıkça belirtildiğine göre, Lord Stratfort, İstanbula sultanın gözünü yıldırmanın en yetenekli üstelik gönüllü aracı olarak gönderilmiştir. Bu soylu kişi öteden beri Rusyanın kişisel hasmı rolünü oynadığı için, onun gönderilmesi o günlere ait hükümet belgelerinde, çara karşı kuvvetli bir gösteri olarak sunulmuştur.
Kamaraya sunulan gizli belgeler dizisi, Rusyanın muhtırasıyla bitiyor. Bu muhtırada Nikola, doğuda patlak verebilecek aşırı bir gelişmeden kaçınmak için özellikle zorunlu olabilecek siyasal düzenlemeler konusunda kendi görüşüyle İngiltere hükümetinin görüşünün uygun düştüğünü anladığı için kendini kutluyor.
Muhtıra 15 Nisan 1853 tarihlidir. Bu muhtırada, Türk hükümetini ömürlü yapabilmenin en iyi yolunun, o hükümeti, bağımsızlığını ve onurunu kıracak bir tutum takınarak aşırı isteklerle taciz etmeme yolu olduğu belirtiliyor. Oysa Clarendon örlünün Lordlar Kamarasında belirttiği gibi, küstah sözlü notasını 19 Nisan günü gönderen ve bereket versin kullandığı dil diplomaside hayli ender olan Mençikovun oynadığı güldürüdeki hareket çizgisi bundan başka bir şey değildi. Ama lord hazretleri, çarın, hasta adamı nezaketle idare etmekte kararlı olduğuna daha çok inanmıştı. Kazak, prenslikleri işgal edince, lordun inancı herhalde daha da kuvvetlenmiştir.
Karma hükümet bu lekeleyici belgelerden kurtulmak için sadece bir boşluk bulmuştur. Prens Mençikovun yüklendiği görevin görünen amacı, diyorlar, kutsal yerler sorunuydu, Türkiyenin bölüşülmesine ilişkin yazışmalar, belirli olmayan ilerideki bir döneme aitti. Ama çar, ilk muhtırasında onlara, Türkiyenin çökmesi sorununun, uyuyan, hayali bir sorun, çok uzak bir olasılık olmadığını; İngiltere hükümetinin Karadağ ve kutsal yerler konusundaki anlaşmazlıkları, ağırlık bakımından, alelade diplomasinin uğraşması gereken güçlükler gibi görürken yanıldığını; kutsal yerler sorununun çok ciddi bir aşamaya girebileceğini ve bir felakete götürebileceğini açıkça söylemişti. Onlar kutsal yerler sorununda sadece çara haksızlık edildiğini değil, ama sultanın onbir milyon uyruğu üzerinde çarın antlaşmalarla onaylanmış, özel bir koruyuculuk hakkı bulunduğunu kendi kendilerine itiraf etmişlerdi. Bu durumda onlar, Babıâliye Mençikovun isteklerini kabul etmesi [sayfa 322] yolunda baskı yapmayı başaramadıkları zaman, çar, 1844 muhtırasının ruhuna, bizzat onların kendisiyle anlaşmalarına ve ce monsieuryü öldürmeye karar verdiği zaman kendisine düşüncesizce zarar verilemeyeceğine dair Sir G. Hamilton Seymoura yaptığı sözlü açıklamaya uygun davrandı. Çarın onlara karşı haklı olup olmadığı sözkonusu değil, sözkonusu olan tek şey, şu anda bile, onların, çarın işine yarayıp yaramadığı dır. Bu belgeleri yakından inceleyen herkesin açıkça görmek durumunda olduğu nokta şudur: Bu rezil olmuş hükümet işbaşında kalırsa, İngiltere halkı, tahtı, parlamentoyu ve hem İngilterenin dünyadaki yerini koruma iradesini hem yetisini yitirmiş olan yönetici sınıflan hep birlikte silip süpürecek dehşet verici bir devrime, salt dış ihtilatlarla (complication) sürüklenebilir.
St Petersburg Gazetesi eliyle karma hükümeti, kendi alçaklığının gizli kanıtlarını açıklamaya çağırarak Nikola kendi düsturuna bağlı olduğunu ortaya koydu: Je hais ceux qui me résistent; je méprise ceux qui me servent. [sayfa 323]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4045, 5 Nisan 1854
KARL MARX
SAVAŞ İLAN EDİLDİ MÜSLÜMAN VE HIRİSTİYAN
Londra, Salı, 24 Mart 1854184
Savaş, en sonunda, ilan edilmiş bulunuyor. Kraliçeliğin yazısı parlamentonun her iki meclisinde Lordlar Kamarasında Lord Aberdeen, Avam Kamarasında ise Lord J. Russell tarafından okundu. Bu yazı, alınmak üzere olan önlemleri, Rusyanın Türkiyeye saldırılarına karşı duracak faal adımlar diye tanımlıyor. Yarın The London Gazette185 resmî savaş bildirimini yayınlayacak, cuma günü de kraliçenin yazısına verilecek karşılık üzerinde parlamento görüşmeleri yapılacak.
İngilterenin savaş ilanıyla, aynı zamanda, Louis Napoléon da kendi senatosuna ve Corps Législatife benzer bir yazı gönderdi.
Çara İngiliz-Fransız ultimatissimumunu götüren Kaptan Black-wood, geçen cumartesi günü, Rusyanın bu kağıt parçasına verecek bir yanıtı olmadığı karşılığıyla döndükten sonra, Rusyaya karşı savaşın artık daha fazla ertelenmesi olanaksızdı. Kaptan Blackwoodun üstlendiği görev, aslında hiç de yararsız olmamıştı. Bu görev, Rusyaya mart ayını, yani Rus ordusu için yılın en tehlikeli ayını kazandırmıştı.
Çar ile İngiltere hükümeti arasındaki gizli yazışma, hükümete karşı kamuoyunun öfkesini parlatacak yerde, günlük ve haftalık basının, gerçekten böyle ulusal bir hükümete sahip olduğundan dolayı İngiltereyi kutlaması için incredibile dictu bir işaret [sayfa 324] oldu. Ama anladığıma göre, hükümetin gerçek tutumunu gözlerine perde çekilmiş Britanya halkına göstermek ve gözünü açmak amacıyla bir toplantı yapılacak. Toplantı gelecek perşembe günü, Store sokağındaki konser salonunda olacak. Toplantıya Lord Ponsonbynin, Layardın, Urquhartın vb. katılması bekleniyor.
Hamburger Correspondent186 gazetesi şu haberi veriyor:
Ayın 16sında St. Petersburgtan buraya gelen raporlara göre, Rus hükümeti, Doğu Sorununa ilişkin resmî belgeleri açıklamaya devam edecektir. Açıklanmasına karar verilmiş belgeler arasında Prens Albertin yazmış olduğu bazı mektupların da bulunduğu söylenmektedir.
Kraliyet mesajının Alt Kamarada okunduğu aynı akşam, hükümetin ilk yenilgisine o oturumda uğramış olması dikkate değer bir olaydır; Poor-Settlement and Removal Billın187 ikinci okunuşu, hükümetin çabalarına karşın 209 oya karşı 183 oyla 28 Nisana ertelendi. Hükümeti bu yenilgiye uğratan, Mylord Palmerstondan başkası değildir.
Öğrendiğimize göre, bu ayın 12sinde Fransa, İngiltere ve Tür-kiye arasında üçlü bir ittifak antlaşması imzalanmış bulunuyor,188 ancak gene öğrendiğimize göre, sultanın kişisel dileğine karşın, ulema takımı tarafından desteklenen Şeyhülislam, Türkiyedeki hıristiyanların durumundaki değişikliklere ilişkin yüklentilere fetva189 vermeyi, Kuranın ilkelerine karşıt olduğu gerekçesiyle kabul etmemiştir. Lord Derbynin aşağıdaki gözlemine yolaçan bu haberin büyük önem taşıdığı kabul edilmelidir:
İngiltere, Fransa ve Türkiye arasındaki bu antlaşmada, karşıtı bulunduğumuz Rus koruyuculuğuna hiç değilse eşit sayılması gereken bizim tarafımızdan bir koruyuculuk yönetiminin kurulması hakkında maddeler bulunduğu konusunda son günlerde ortada dolaşmakta olan söylentilerde bir gerçek payı bulunup bulunmadığının hükümet tarafından açıklanması hususunda en içten umutlarımı dile getirmek isterim.
Bugünkü The Times, hükümet siyasetinin, Lord Derbynin siyasetiyle taban tabana karşıt olduğunu ilan ediyor ve ekliyor: Eğer müftünün ya da ulemanın bağnazlığı, bu siyasete ciddi olarak direnmekte başarılı olduysa, buna derinden esef duymamız gerekir.
Türk hükümetiyle Türkiyedeki ruhani otoriteler arasında varolan ilişkilerin yapısını ve Babıâlinin hıristiyan uyruklarının korunması sorunuyla ki görünüşe göre Doğu ihtilafının dibinde bu sorun yatıyor ilgili olarak Türk hükümetinin içinde bulunduğu güçlükleri anlamak için olayın geçmişine ve gösterdiği gelişmelere, bir gözatmak gerekiyor. [sayfa 325]
Kuran ve ondan doğan müslümanlık yasaları, birbirinden farklı olan halkların coğrafyasıyla etnografyasını, iki ulus, iki ülke şeklinde basit ve kolay bir ayrıma indirger: Müminler ve Kafirler. Kafirler harbîdir, yani düşmandır, islamiyet, kafirler milletini reddeder. Böylece müslümanlarla inançsızlar arasında sürekli bir düşmanlık hali yaratır. Bu anlamda Berberi devletlerinin190 korsan gemileri, islamın kutsal donanmasıdır. Peki öyleyse, Babıâlinin hıristiyan uyruklarının varlığı Kuranla nasıl bağdaştırılacaktır?
Müslüman yasaları şöyle demektedir:
Bir kentin teslim olması, ve orada oturanların müslüman bir hükümdarın reayası olmaya razı olmaları halinde, bu gibiler haraç [hıristiyan ahaliden alınan vergi] öderler; böylece bu insanlar, müslümanlarla bir savaş bırakışması sağlarlar, ve kimse artık mallarına elkoyamaz ya da evlerini alamaz. ... Bu durumda onların eski kiliseleri, mallarının bir bölümü sayılır; oralarda ayinlerini yapabilirler. Ancak yeni kilise yapmalarına izin verilmez. Yalnız mevcutları tekrar yapıp, yıkık bölümlerini onarmak hakkına sahiptirler. Belirli zamanlarda eyalet valilerinin gönderdiği komiserler, onarım işleri bahanesiyle yeni binaların yapılmış olup olmadığını saptamak için hıristiyanların kiliselerini ve kutsal yerlerini teftiş etmekle görevlidirler. Bir kent zor kullanarak zaptedilirse, orada oturanlar, kiliselerini ancak konut ya da sığınak olarak kullanmaya devam edebilirler, ama oralarda ayin yapamazlar.191
Avrupa Türkiyesinin büyük kesimi gibi İstanbul da teslim olduğu için, özellikle, müslümanların koruyuculuğunu kabul etmelerinin sonucu olarak, oradaki hıristiyanlar, bazı ayrıcalıklara sahiptirler, işte hıristiyanların, müslüman yasaları altında müslümanlar tarafından yönetilmeye razı olmaları, onların ruhani önderi olan İstanbul Patriğinin, aynı zamanda, hıristiyanların siyasal temsilcisi ve baş yargıcı olması, sırf bu koşulun ürünüdür. Osmanlı İmparatorluğunda, her nerede bir Rum ortodoks reaya topluluğu görürsek, orada başpiskoposlar ve piskoposlar, yasa gereği, bölgesel meclisin üyesidirler ve Rumlara salınan vergiyi, Patriğin gösterdiği doğrultuda bölüştürürler. Dindaşlarının davranışlarından Babıâliye karşı Patrik sorumludur. Kendi kilisesinin reayasını yargılama hakkıyla donatılan Patrik, bu hakkı, kendi bölgeleri için metropolitlerle piskoposlara bırakır. Bunların vereceği kararların, Babıâlinin memurlarıyla kadılar tarafından uygulanması zorunludur. Bunlar, para ve hapis, falaka ve sürgün gibi cezalar vermek yetkisine sahiptirler. Bunun yanısıra, kendi kiliseleri de, onlara, afaroz yetkisini tanımıştır. Para cezalarından ayrı olarak sivil ve ticari davalardan değişik oranlarda harç da alırlar. Din adamları [sayfa 326] sınıfının her kademesinin, parayla belirtilmiş bir bedeli vardır. Patrik, o makama atanabilmek için Divana büyük bir vergi öder, ancak o da başpiskoposlukları, piskoposlukları kendi dinine mensup din adamlarına satar. Başpiskoposlarla piskoposlar ise ödediklerini, daha alt makamları satarak ve papazlardan alınan haraçlarla karşılarlar. Bu alt kademe sahipleri ve papazlar ise, üstlerinden satın aldıkları gücü kendi kiliseleri çerçevesinde perakende olarak satarlar, vaftiz, evlendirme, boşama, vasiyet gibi işlerin ticaretini yaparlar.
Bu exposénin açıkça gösterdiği üzere, Türkiyedeki Rum Orto-doks hıristiyanlar üzerindeki Tanrısal yönetimin (theocracy) dokusu ve hıristiyan toplumun tüm yapısı, özünü, reayanın, Kuran çerçevesinde başeğmesi esasından alır. Bu başeğme karşılığında, Kuran, onları kafirler olarak yani sadece dinsel anlamda bir ulus kabul eder ve onların din adamlarının dinsel ve dünyasal yetkilerini onaylar. Bu durumda onların Kuran çerçevesinde başeğişlerine, medeni özgürlükle son verirseniz, aynı zamanda onların kendi din adamlarına başeğişlerini de ortadan kaldırmış olursunuz ve böylece toplumsal, siyasal ve dinsel ilişkilerinde bir devrimi kışkırtırsınız. Bu devrim her şeyden önce ve kaçınılmaz olarak onları Rusların eline teslim eder. Eğer Kuranın yerine bir code civil koyacaksanız, Bizans toplum yapısını tümden batılılaştırmamız gerekir.
Müslümanlarla onların hıristiyan uyrukları arasındaki ilişkileri anlatırken bir soru daha var: Müslümanlarla inançsız bir yabancı arasındaki ilişkiler nedir?
Kuran bütün yabancıları düşman olarak kabul ettiği için, hiç kimse, önceden önlemini almaksızın bir müslüman ülkesine gitmeye cesaret edemez. Bundan ötürüdür ki, bu tür bir halkla ticaret yapma şansını denemek isteyen Avrupalı ilk tacirler, başlangıçta kişisel olan, ama sonradan tüm kendi uluslarına genişletilen bazı ayrıcalıkları ve özel işlem görme hakkını elde etmişlerdir. Kapitülasyonların kaynağı da budur. Kapitülasyonlar, Babıâlinin, değişik Avrupa uluslarına bahşettiği ve onların uyruklarına müslüman ülkelere serbestçe girme, sükunet içinde işlerini görme ve dinsel inançları doğrultusunda tapınma yetkisini veren imparatorluk izin belgeleri ve ayrıcalık mektuplarıdır. Kapitülasyonlar, taraflar arasında görüşülen ve karşılıklı yararlar ve ödünler verilmesi koşuluyla kabul edilen antlaşmaların tersine, karşılıklı değildirler. Antlaşmalardan bu esaslı noktada ayrılırlar. Antlaşmaların tersine kapitülasyonlar, hak tanıyan hükümetin verdiği tek yanlı ödünlerdir. Bunun sonucu olarak, veren hükümet tarafından arzu edildiği [sayfa 327] anda geri alınabilirler. Babıâli birçok kez, bir ulusa tanıdığı ayrıcalıkları başkalarına da genişleterek ayrıcalık olmaktan çıkarmış ya da ayrıcalık tanımaya devam etmeyi reddederek bu haklan iptal etmiştir. Kapitülasyonların bu güvenilmezlik niteliği, onları, öteden beri anlaşmazlıkların ve elçi şikayetlerinin ve her yeni hükümdarla birlikte yenilenen birbiriyle çelişkin muazzam bir nota alış-verişi ve fermanların konusu yapmıştır.
Babıâlinin hıristiyan uyrukları reaya üzerinde değil, ama Türkiyeyi ziyaret eden ya da orada oturan dindaşları üzerinde yabancı devletlerin koruyuculuk hakkı da bu kapitülasyonlardan çıkmıştır. Böyle bir koruyuculuk elde eden ilk devlet Fransadır. Fransa ile Osmanlı Babıâlisi arasında 1535te Büyük Sülaymanla Francis I arasında, 1604te Ahmet I ile Henry IV arasında ve 1673te Mustafa II ile Louis XIV arasında yapılan kapitülasyonlar ,Fransa sarayı ile Osmanlı Babıâlisi arasında yapılan antlaşmalar, eski ve yakın zamana ait kapitülasyonlar adı altında derlenmiş, yenilenmiş, teyit edilmiş, yenileriyle genişletilmiştir.
Bu antlaşmanın 32nci maddesi, hangi ulustan olurlarsa olsunlar, Fransanın dinine bağlı olan manastırlar ile, kutsal yerleri ziyarete giden Fransızlar üzerinde Fransanın koruyuculuk hakkı bulunduğu hükmünü taşır.
Rusya, Fransa örneğini taklit ederek, 1774 yılında, bir antlaşmaya, Kaynarca antlaşmasına kapitülasyonu koydurtan ilk ülke olmuştur. Bu durumun ardından 1802de Napoléon, kapitülasyonun varlığını ve sürdürülmesini bir antlaşmanın maddesine konu yapmanın, böylece kapitülasyonlara ikili bir sözleşme niteliği vermenin uygun olacağını düşünmüştür.
Peki, kutsal yerler sorunu ile koruyuculuğun ilişkisi ne?
Kutsal yerler sorunu, Kudüste yerleşmiş Rum-hıristiyan toplulukların, onların kutsal topraklarda ellerinde bulunan yapılarının, özellikle Kutsal Mezar Kilisesinin koruyuculuğu sorunudur. Ancak, burada, elde bulundurmaktan, mülkiyet hakkı anlaşılmamalıdır. Çünkü Kuran, mülkiyet hakkını hıristiyanlara tanımamış, yalnızca kullanma hakkı tanımıştır» Bu kullanma hakkı, öteki toplulukların aynı yerde tapınmalarını engeller. Bu kutsal yerleri elde bulunduranların, anahtarları elde tutmaktan, yapıya girmekten, onarmaktan, kutsal lambayı yakmaktan, süpürgeyle odaları temizlemekten, zenginliğin Doğusal simgesi olan halıları sermenin ötesinde başka bir ayrıcalıkları yoktur. Hıristiyanlığın kutsal yerde tepe noktasına yükselişi gibi, koruyuculuk sorunu da orada en [sayfa 328] yüksek noktasına çıkmıştır.
Kutsal yerlerin ve Kutsal Mezar Kilisesinin bazı bölümleri Katoliklerin, Rumların, Ermenilerin, Habeşlerin, Suriyelilerin ve Kıp-tîlerin elindedir. Bütün bu değişik hak iddiacıları arasında, orada bir çelişki başgöstermiştir. Bu dinsel kavgada, Doğudaki etkileri sorununu gören Avrupa hükümdarları, ilkin o toprakların efendilerine, durumlarını kötüye kullanan bağnaz ve açgözlü paşalara seslenmişlerdir. Başbelası bir système de bascule uygulayan Osmanlı Babıâlisi ve temsilcileri, sırayla Katolikler, Rumlar ve Ermenilerden yana davranmışlar, hepsinden altın istemişler ve almışlar, herbirine kıs kıs gülmüşlerdir. Ermeniler daha dolu bir keseyle geldikleri zaman, Katolikler ele geçirmeye çalıştıkları kutsal bir yerde haklarını doğrulayan bir fermanı Türklerden pek alamamışlar, Ermenilere derhal çelişkin bir ferman verilmiştir. Babıâlinin birçok fermanında ve temsilcilerin hüccetlerinde (kararlar) resmen kaydedilen sahte ve yanlış unvanları nasıl elde edeceklerini bilen Rumlara karşı da aynı taktikler uygulanmıştır. Zaman zaman da sultan hükümetinin kararları, Suriyede paşaların ya da aşağı düzeydeki temsilcilerin tamahı ve kötü niyeti sonucu, işletilmemiş, boşa çıkarılmıştır. Sonunda yeniden görüşmelere başlamak, yeni komiserler atamak ve yeni para fedakarlıklarında bulunmak zorunlu hale gelmiştir. Babıâli eskiden para için yaptıklarını, şimdi korunabilmek ve kendisinden yana davranılmasını sağlayabilmek düşüncesiyle, korkudan yapıyor. Fransa ile katoliklerin isteklerine hakkaniyetle davranan Babıâli, aynı hakları çabucak Ruslar ile Rumlara da tanımış ve böylece, karşılamakta güçsüz kaldığını hissettiği bir fırtınadan kaçınmıştır. Hiçbir tapınak, hiçbir kilise (chapel) ve Kutsal Mezar Kilisesinin hiçbir taşı yoktur ki, değişik hıristiyan topluluklar arasında kavga konusu yapmak amacıyla dokunulmamış olsun.
Kutsal Mezarın çevresinde, değişik hıristiyan mezheplerinin biraraya geldiğini görüyoruz. Hepsinin dinsel iddialarının gerisinde birçok siyasal ve ulusal düşmanlık gizlidir.
Kudüs ve kutsal yerlerde, değişik dinden uluslar yaşıyor: Katolikler, Rumlar, Ermeniler, Kiptiler, Habeşler ve Suriyeliler. 2.000 Rum, 1.000 Katolik, 350 Ermeni, 100 Kıptî, 20 Suriyeli, 20 Habeş var toplam 3.490 kişi. Osmanlı imparatorluğunda 13.730.000 Rum, 2.400.000 Ermeni ve 900.000 Katolik görüyoruz. Bunların herbiri de kendi arasında ayrıca bölümlere ayrılmaktadır. Yukarda sözünü ettiğim Rum ortodoks kilisesini, yani İstanbul Patriğini ruhani önder olarak tanıyan, esas itibarıyla, çarı tanıyan Rus [sayfa 329] ortodoks kilisesinden ve başlıca otoriteleri Atinadaki kral ile Synod olan Helenlerden büyük ölçüde ayrılırlar. Bunun gibi Katolikler de Roma Katoliklerine, Birleşik Rumlara ve Marunilere bölünmüşlerdir. Ermeniler, Greguar Ermenileri ile Katolik Ermenilere ayrılmışlardır. Aynı bölünme Kıptîlerle Habeşler için de doğrudur. Kutsal yerlerdeki üç egemen din topluluğu Rumlar, Katolikler ve Ermenilerdir. Katolik kilisesinin, esas olarak, Latin soyunu; ortodoks kilisesinin Slavları, Türk-Slavları ve Helen soylarını; ve öteki kiliselerin de Asya ve Afrika soylarını temsil ettikleri söylenebilir.
Kutsal Mezarı çembere almış bütün bu insanların, rahiplerin önderliğinde verdiği savaşı düşünün. Göründüğüne göre de, düşmanlıklarının nedeni, Beytülla mağarasından bir yıldız, bir duvar halısı, bir mabet anahtarı, bir mihrap, bir kutsal yer, bir iskemle, bir minder gülünç bir üstünlük yarışı!
Böyle bir kilise savaşını anlayabilmek için, önce onların yaşam biçimini, ikinci olarak da yerleşme usullerini gözden geçirmek gerekir. Son zamanlarda oraları dolaşmış olan bir gezgin tüccar şöyle diyor:
Çeşitli ulusların bu dinsel döküntüleri, Kudüste birbirinden bölünmüş, birbirine düşman ve birbirine güvenmeksizin sürekli olarak hacıların katılmasıyla taraftar toplayarak ve bulaşıcı hastalıklar ve yoksulluk yüzünden büyük bölümü durmadan ölen göçebe bir halk olarak yaşarlar. Avrupalı ya ölür ya da birkaç yıl sonra Avrupaya geri döner, paşalar ve muhafızları Şama ya da İstanbula gider, Araplar ise çöle kaçarlar. Kudüs, herkesin bir kez gittiği, ama hiç kimsenin kalmadığı bir yerdir. Kutsal kentteki herkes hayatını dini vasıtasıyla kazanır Rum Ortodokslar ya da Ermeniler, her yıl Kudüsü ziyaret eden 1.200 ya da 1.300 hacıdan, katolikler ise Fransada, İtalyada ve başka yerlerdeki dindaşlarının gönderdiği bağış ve sadakalarla geçinirler.
Hıristiyan uluslar, manastırlarının ve tapınaklarının yanısıra, Kudüste, Kutsal Mezar Kilisesine eklenmiş küçük konutlara ya da hücrelere sahiptirler. Buralarda rahipler oturur, gece-gündüz bu kutsal yeri gözlemek zorundadırlar. Belli aralıklarla, görevlerini kardeşleri yüklenir, onlar azledilirler. Bu hücrelerin sadece bir kapısı vardır, tapınağın içine doğru açılır, bu arada korucu rahipler yiyeceklerini ufak bir kapı aracılığıyla dışardan alırlar. Kilisenin kapılan kapalıdır ve Türkler tarafından korunur. Türkler bu kapılan paradan başka hiçbir şey için açmazlar, tamahları doyarsa [sayfa 330] ya da canları isterse kapatırlar.
Kilise adamları arasındaki kavga en zehirli olanıdır, demişti Mazarin. Şimdi, sadece bu tapmakların içinde değil, ama o tapınakların sırtından hep beraber yaşamak durumunda olan bu kilise adamlarını düşünün!
Bu resmi tamamlamak için, katolik kilisesi papazlarının hemen hemen tümünün Romalı, Sardinyalı, Napolili, İspanyol ve Avusturyalı olduğunu, Fransanın koruyuculuğunu hepsinin kıskandığını, Avusturyanın, Sardinyanın ya da Napolinin koruyuculuğunu yeğ tutacak olduklarını, Sardinya ve Napoli krallarının her ikisinin birden Kudüs kralı unvanını da aldıklarını, Kudüsun yerleşik halkının 15.500 kadar olduğunu, bunların 4.000inin müslüman, 8.000inin Yahudi olduğunu anımsamakta yarar var. Tüm nüfusun aşağı yukarı dörtte-biri kadar olan ve Türkler, Araplar, Faslılardan oluşan müslümanlar, İstanbuldaki hükümetlerinin zayıflığından etkilenmedikleri için, her bakımdan kentin efendisidirler. Kudüsteki Yahudilerin sefalet ve ıstırabının bir eşi hiçbir yerde görülemez. Sinagogların bulunduğu Sion dağı ile Moriah arasında pis mahallede, hareth-el-yahud denen ve kentin en pis yeri olan bu mahallede otururlar. Müslümanların baskı ve hoşgörüsüzlüğünün sürekli olarak hedefidirler, Rumların hakaretine uğrarlar, katoliklerden eza görürler ve sadece Avrupadaki kardeşlerinin aktardığı kıt sadakayla yaşarlar. Ancak Yahudiler yerli değildirler, başka başka ülkelerden, uzaklardan gelmişlerdir, kendilerini Kudüse çeken tek şey, Jehoshaphat vadisine yerleşme ve halasın beklendiği yerde ölme arzusudur.
Bu Yahudilerin sefaletine sefalet katmak için olsa gerek, İngiltere ile Prusya, açık amacı Yahudilerin dinini değiştirmek olan bir Anglikan piskoposunu, 1840ta Kudüse atamışlardır. Piskopos 1845te öldüresiye dövülmüş, Yahudiler gibi, hıristiyanlar ve Türkler tarafından da alaya alınmıştır. Piskoposun, Kudüsteki tüm dinlerin belki de ilk ve tek birleşme nedeni olduğu söylenebilir.
Şimdi artık anlaşılacaktır ki, kutsal yerlerdeki hıristiyanların ortak tapınılan (ibaretleri), inançlıların birbirinden ayrı mezhepleri arasında, sürekli olarak, umutsuz bir İrlanda kavgasına gelip dayanmıştır. Bu kutsal kavgalar, yalnız ulusların değil, aynı zamanda soyların kirli savaşını da gizlemektedir. Batılılara gülünç, Doğululara her şeyden önemli görünen kutsal yerlerin korunması, Doğu Sorununun hiç durmaksızın ortaya çıkarılan, sürekli olarak bastırılan, ama hiçbir zaman çözümlenmeyen aşamalarından biridir. [sayfa 331]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4054,15 Nisan 1854
KARL MARX
RUSYA İLE SAVAŞ
Londra, Salı, 4 Nisan 1854
Bir Fransızın duygularına, Voltairein Shakespearee, sarhoş-yabani diye ad takmasına yolaçacak kadar ters gelen İngiliz trajedisinin tekliği,192 onun, yüksekle tabanın, korkunçla gülüncün, kahramanca olanla maskaraca olanın garip bir karışımı olmasından gelir. Ama Shakespeare hiçbir yerde, bir kahramanlık dramının giriş konuşmasını bir palyaçoya bırakmamıştır. Bu buluş, karma hükümetindir. Lord Aberdeen hazretleri, bir İngiliz palyaçosunun değilse bile en azından bir İtalyan pantaloonunun rolünü oynamıştır. Bütün büyük tarihsel hareketler, olayları yüzeyden gören gözlemciye, sonunda, bir ortaoyunu ya da en azından beylik, alelade bir şey gibi görünür. Ama ortaoyunuyla başlamak, sadece, Rusyayla Savaş adlı trajediye özgü bir şey olsa gerek. Bu trajedinin giriş konuşması, cuma akşamı parlamentonun her iki meclisinde okundu, hükümetin yazısıyla hükümetin yanıtı aynı anda görüşüldü. Buckingham sarayında, tahtında oturan kraliçeye dün verilmek üzere, oybirliğiyle onaylandı. Lordlar Kamarasındaki görüşmeler kısaca aktarılabilir. Konu üzerinde, Lord Clarendon hükümetin, Lord Derby muhalefetin görüşünü ortaya koydu. Biri işin başındaki insan olarak, öteki işin dışındaki insan gibi konuştu. Lord Aberdeen, hükümetin başındaki soylu örl, çarın haşin [sayfa 332] sırdaşı, Louis-Philippein sevgili aziz, faziletli Aberdeeni, Pio IXun saygıdeğer centilmeni, vaazını her ne kadar alışılagelen barış sızlanmaları ile bitirdiyse de, konuşmasının esas bölümünde, Rusyaya karşı değil de, Londrada yayınlanan haftalık The Presse savaş ilan ettiği için, bütün lord hazretleri gülmekten kırdı geçirdi. Soylu örle, Lord Malmesbury karşılık verdi. William Cobbettın yaşlı, budala hanım diye nitelediği Lord Brougham, girdikleri yarışın hiç de kolay olmadığını keşfetti, İngiliz sömürgelerini dünyanın en sefil yerleri yapmayı hıristiyan ruhuyla becermiş olan Grey örlü, Britanya halkına, savaştan sözederken kullanılan tonun, gösterilen şiddetin, çara ve onun Kazaklarına karşı gösterilen düşmanlık duygusunun, hıristiyan bir ulusun savaşa girerken taşımaması gereken bir ruh olduğunu ansıttı. Hardwicke örlü, İngilterenin Rus donanmasıyla savaşımda, zayıf olduğu kanısındaydı; Baltık denizindeki kuvvetin, iyi silahlanmış, daha önce yapıldığı gibi, yeni devşirilmiş kalabalıklarla değil çünkü savaş gemilerinde kuru kalabalık, çarpışma sırasında kalabalıkların en berbatıdır iyi yetiştirilmiş, disiplinli bir mürettebata sahip en az 20 savaş gemisine sahip olması gerektiği düşüncesindeydi. Lansdowne markisi hükümetten yanaydı, savaşın kısa sürmesi, kesin zaferle bitmesi umudunu dile getirdi, çünkü bu nokta, soylu lordun kuvvet kavramının dikkate değer bir belirtisidir) bu bir hanedan savaşı değildi, o tür savaşlar, daha geniş sonuçları kapsardı ve sona erdirilmeleri çok güçtü.
Herkesin, duygularını dile getirdiği bu tatlı conversazione ardından karar, nemine contradicente onaylandı.
Bu conversazioneden elde edilebilen yeni bilgi, Lord Claren-donın yaptığı bazı resmî açıklamalara ve 1844 gizli muhtırasının tarihçesine özgü kaldı.
Lord Clarendon şimdiki durumda Fransa ile anlaşmanın, askerî girişimlerin düzenlenmesine ilişkin olarak karşılıklı alınıp verilmiş notalara özgü olduğunu söyledi. Bu durumda, İngiltere ile Fransa arasında herhangi bir antlaşma bulunmuyor. Avusturya ve Prusyayla ilgili olarak Lord Clarendon, birincisinin silahlı, ikincisinin yansız bir yansızlık (neutral neutrality) güdeceğini, ancak her iki ülkenin sınırları dolayında olacak böyle bir savaşta, bu iki ülkeden herhangi birinin yansızlığını koruyabilmesinin olanaksız olduğunu söyledi. Son olarak da yakın olan savaşın getireceği barışın ancak Türkiyenin hıristiyan uyrukları için eşit hakları güven altına alırlarsa şanlı bir barış olabileceğini belirtti. [sayfa 333]
Şimdi, halkların eşitlenmesini getiren bir antlaşmaya fetva vermeyi reddettiği için, Şeyhülislamın, görevinden alındığını biliyoruz, İstanbulda Türk halkı arasında büyük bir heyecan var. Bugün gelen bir telgraf haberine göre de çar, Prusyaya yaptığı açıklamada, eğer Batılı devletler Türkiyeye böyle bir antlaşmayı kabul ettirmeyi başarırlarsa, prensliklerdeki askerlerini çekmeyi arzuladığını bildirmiştir, istediği tek, şey, Osmanlı yönetimini kırmaktır. Batılı devletler, bunu onun yerine yapmayı önerirlerse, çar onlara savaş açacak bir deli değildir kuşkusuz.
Şimdi de gizli muhtıranın, Derbynin, Aberdeenin, Malmes-bury ve Granvillein konuşmalarında derlediğim tarihçesine gelelim. Muhtıranın, Türkiyeye ilişkin belli bazı girişimlerde bulunmak üzere, Rusya, Avusturya ve İngiltere arasında geçici, bazı koşullara bağlı ve gizli bir düzenleme olması, Fransanın bu düzenlemeye uymaya zorlanması düşünülmüştü. Lord Malmesburynun dilinde böyle tanımlanan bu muhtıra, çar, Aberdeen örlü, Wellington dükü ve Sir Robert Peel arasındaki özel görüşmelerin sonucuydu. Aberdeenin salık vermesi üzerine çar, dük ve Sir Robert Peel ile görüşmüştü. Muhtıranın, 1884te çarın İngiltereye yaptığı ziyaretten St. Petersburga dönüşünde Kont Nesselrod tarafından mı hazırlandığı, yoksa imparator tarafından gönderilen bazı yazıların bir çeşit kaydı olarak İngiliz bakanlar tarafından mı düzenlendiği, Lord Aberdeenle karşıtları arasında bir tartışma konusu olarak kalmaya devam ediyor.
Malmesburynun ifadesine göre, kamaraya sunulmamış bir başka belgeyle kanıtlandığına göre, Aberdeen örlünün bu muhtırayla ilişkisi, herhangi bir bakanın resmî bir belgeyle ilişkisinden çok başkadır. Aberdeenin, özünü Fransaya bildirdiğini belirtmesine karşın, bu belge öteki devletlere bildirilemeyecek kadar önemli görülmüştü. Çar, belgenin özünün Fransaya bildirildiğinden hiçbir zaman haberdar olmadı. Belgenin hazırlanmasına Wellington düküyle Sir Robert Peel tarafından yetki verildi ve onlar tarafından onaylandı. Belge, o zamanlar Lord Derbynin de üyesi bulunduğu Peel hükümetinin bilgisine ve incelemesine sunulmadı. Bu muhtıra, dışişleri bakanlığının alelade belgeleri arasında tutulmadı, birbirini izleyen dışişleri bakanları tarafından özel olarak korundu. Dışişleri bakanlığında da herhangi bir sureti yoktu. Lord Derby, 1844te, Peel hükümetinin üyesi olduğu halde, dışişleri bakanlığına geldiği zaman bu belgeden haberi yoktu. Aberdeen örlü görevden ayrıldığı zaman, belgeyi bir kutunun içinde Lord Palmerstona aktardı. Lord Palmerston, Pandoranın Kutusunu kendisini izleyen Granville örlüne bıraktı. O, bizzat açıkladığı gibi, Rus [sayfa 334] Elçisi Baron Brunovun ricası üzerine, belgeyi, dışişleri bakanı oluşu nedeniyle Malmesbury örlüne aktardı. Ama bu arada belgenin ilk onayına ilişkin olarak bir değişiklik, daha doğrusu bir tahrif yapıldığı anlaşılıyor. Granville örlü, belgeyi Malmesbury örlüne gönderirken, eklediği notta, bu belgenin Rus imparatoruyla Sir Robert Peel ve Baron Brunov tarafından hazırlanmış bir muhtıra olduğunu belirtiyor, Wellington dükünün adını anmıyor. Muhtırayı, St. Petersburg hükümetinden gelme resmî bir belge olarak değil de, sırf elçinin bir notu gibi tanımlayarak sahte bir iddiada bulunmanın, muhtıranın önemini gizleme endişesinden başka bir nedeni olduğu düşünülemez.
Rusya bu belgeye öylesine önem veriyordu ki, Lord Malmesbury dışişleri bakanlığına atandıktan kırksekiz saat sonra Baron Brunovun kendisine gelmiş, belgeyi okuyup okumadığını sormuştu. Ama Lord Malmesbury, belgeyi o ana kadar okumamıştı, çünkü göreve gelişinden birkaç gün sonraya kadar muhtıra kendisine verilmemişti. Baron Brunov, Lord Malmesburynun bu belgeyi okumasının gerektiğini ısrarla belirtti, muhtıranın, Rusyayla bütün görüşmelerin anahtarı olduğunu söyledi. Ancak o günden sonra da, belge hakkında Derbycilere tek sözcük söylemedi. Belki de Tory yönetimini Rus siyasetini yürütemeyecek kadar zayıf ya da geçici görüyordu. 1852 Aralık ayından Derby hükümeti düştü. Ardından karma hükümetin kuruluş haberi St. Petersburga ulaştıktan kısa süre sonra, 11 Ocak günü çar, bu sorunu yeniden açtı. Bu onun, her şeye yetenekli hükümetin, bu muhtıra temeline dayalı olarak hareket edecekleri düşüncesinde olduğunun yeter kanıtıdır.
Şimdi burada, hepsi Büyük Britanyanın başbakanlığını ya da dışişleri bakanlığını yapmış, ifadelerine hiçbir biçimde karşı durulamayacak tanıklar tarafından Lordlar Kamarasında ortaya koyan açıklamalarla karşı karşıya bulunuyoruz, İngiltere dışişleri bakanlarından birisiyle Rusya arasında, yalnız parlamentonun onayı alınmaksızın değil, üstelik öteki hükümet üyelerinden de gizli olarak ve sadece ikisinin bilgisi çerçevesinde gizli, nihai bir bağlantıya muhtırada kullanılan ifade bu girilmiştir. Bu belge on yıl boyunca dışişleri bakanlığından gizlenmiş, birbirini izleyen dışişleri bakanları tarafından gizli olarak saklanmıştır. Herhangi bir dışişleri bakanı sahneden çekildiği zaman, Rus elçisi, Downing sokağını ziyaret etmiş ve yeni gelene, yasal yollardan temsil edilen iki ulus arasında değil, ama bazı hükümet üyeleriyle çar arasında yapılmış bonoya, gizli bonoya gözatmalarını ve St. Petersburg hükümetinde hazırlanmış Rus muhtırasının gösterdiği yolda yürümelerini salık vermiştir. [sayfa 335]
Eğer bu, açıkça anayasanın çiğnenmesi değilse, eğer bu fesat girişimi ve vatana ihanet değilse, eğer Rusyayla bir desise düzenlemek değilse, biz bu sözcüklerin anlamını bilmiyoruz demektir.
Bu arada, suçluların sürekli olarak kendisiyle fesat çevirmekten mahkum oldukları Rusyayla savaşın görünürde olduğu böyle bir dönemde, tam bir güven içinde, devlet yönetiminin başında kalmalarına neden izin verildiğini de bu açıklamalar çok iyi ortaya koyuyor. Parlamento muhalefetinin de iktidara sıkıntı vermeye istekli, ama suçlayıp yargılamakta isteksiz bir yapmacıktan ibaret olmasının nedenini de gayet iyi anlıyoruz. 1844ten bu yana bütün yönetimler suç ortağıdırlar. Her biri, yerini aldığı hükümeti suçlamayı ihmal ettiği ve esrarlı kutuyu sessizce kabul ettiği andan itibaren suç ortağı haline gelmiştir. Her biri, sadece sun korumaya kalkıştığı için suçludur. Bu belgeyi parlamentodan sakladıkları için fesat olayında herbirinin payı vardır. Yasalara göre, çalıntı malı saklayan da hırsız kadar suçludur. Bu nedenle, herhangi bir hukuki işlem, sadece karma hükümete değil, ama onların hasmına da, sadece bu bakanlara değil, ama temsil ettikleri meclis gruplarına da, sadece bu partilere değil, ama İngilterenin yönetici gruplarına da zarar verirdi.
En passant belirtmeliyim ki, Lordlar Kamarasında yapılan konuşmalar içinde sözünü etmeye değer olan tek konuşma, Derby örlünün konuşmasıdır. Ama muhtıraya ve gizli yazışmalara yönelttiği eleştirilerde aynı şeyi Avam Kamarasındaki görüşmeler için de söyleyebilirim korkunç muhtıra ve olağanüstü yazışmalar hakkında benim size sunduğum yazılardaki çözümlemelerden daha yeni, daha başka hiçbir şey yoktur.
Savaş ilanı yetkisi, hükümdara ait bir ayncalıktır, gerçek bir ayrıcalık. Ve eğer haşmetmeapları, parlamentosunu çağırır ve onlara, savaşa girmeyi gerekli gördüğünü bildirirse, bu, Avam Kamarasının, savaşın doğruluğu ya da yanlışlığı konusunda görüşme açması için bir neden olmamalıdır. Böyle durumlarda meclislerin görevi tahtın çevresinde birleşmek ve savaşa yolaçmış olan siyaset üzerine yorumda bulunmayı, daha sonraya, anayasanın elverdiği, uygun bir görüşmeye bırakmaktır.
Disraeli, Avam Kamarası oturumunda böyle dedi ve böyle dedi öteki avamcılar. Ama gene de The Timesın onyedi sütununu, onların, bu siyasete ilişkin yorumlan dolduruyor. Bu niçin böyle oldu? Konuşmalar zamansız olduğu için nasıl olsa sonuçsuz kalacaktı. Bundan sadece Layardı hariç tutmalıyız. O açık açık diyordu:
Onun konuşması ardından, kamara, hükümetin tutumunun, [sayfa 336] meclis araştırmasına konu olması gerektiği düşüncesine varırsa, o, kendisine böylece yüklenen görevden çekinmeye kalkışmamalı, konunun ele alınabileceği erken bir tarih saptanmasını hükümetten istemeye hazır olmalıdır.
Layardın Asur keşiflerinin doğruluğundan, The Timesın neden kuşku duyduğunu şimdi daha iyi anlıyorsunuz herhalde.193
Önergeyi Avam Kamarasına sunan Lord J. Russell, sadece, daha alelade olan dinleyicilerinden büyük alkış kopardığı dürüstlük, özgürlük, bağımsızlık, uygarlık gibi sözleri vurgulayışıyla ayrıldı Lord Clarendondan.
Onu yanıtlamak üzere söz alan Layard iki büyük acemilik yaptı. Onun dışında konuşması önemli bir konuşmaydı. Her şeyden önce, karma hükümet içinde biri ötekine karşıt unsurlar bulunduğunu ortaya koymak istedi Rus unsur, İngiliz unsur, Aberdeen hizbi, Palmerston hizbi. Oysa bu iki hizip, Rusyaya kölelikte, dil ve üsluplarından başka bir ayrılık göstermiyorlar. Birincisi Rusyayı anlamadığı için ondan yanadır, ikincisi anladığı halde ondan yanadır. Bu nedenle birincisi açık bir yandaş, ikincisi gizli bir ajandır. Bu nedenle birincisi parasız hizmet eder, ikincisi paralı. Birincisi daha az tehlikelidir, çünkü İngiliz halkının husumetine açıktır; ikincisi öldürücüdür, çünkü kendisini, Rusyaya karşı duyulan düşmanlığın somut temsilcisi haline getirmiştir. Aberdeenin karşısına koyduğu kişi hakkında Layardın bilgisiz olduğunu kabul etmemiz gerekir. Aynı şeyi yapan Disraeli için ise herhangi bir mazeret sözkonusu değildir. Lord Palmerstonı, bu muhalefet önderinden daha iyi bilen kimse yoktur. Daha 1844te, şimdiye dek hiçbir dışişleri bakanının dış siyaseti, İngilterenin çıkarları için bu soylu lordun dış siyasetinden daha tehlikeli olmamıştır diyen Disraelidir. Layardın ikinci hatasına gelince, bu hata, The Times gazetesinin, Aberdeenin partisinin doğrudan organı olduğunu, çünkü gizli ve hizmete özel belgelerin, almışlarından iki ya da üç gün sonra, bu gazetenin, St. Petersburgda kararlaştırılmış alçakça alışverişlere bu ülkenin rızasını sağlama çabasını güden başyazılarının malzemesi olduğu öne sürmesidir. Layard, özellikle gazetenin geçen yıl şubat ve mart aylarında yayınladığı yazılarını sözkonusu etmiştir. Layard, Palmerstonın yaptığı gibi, sözkonusu malzemenin Londradaki Rus elçiliği tarafından sağlandığı sonucuna varsaydı, daha iyi ederdi, o zaman gerek The Times gazetesini, gerek dışişleri bakanlığını, St. Petersburg hükümetinin organları olmakla suçlayabilirdi.
The Timesın fikirleri nedeniyle değil, ama bu gizli haberleşmenin ihanet niteliğini oluşturan bilgilerle ilgili olarak [sayfa 337] gerçekte, hükümetten daha büyük bir güç olduğu görüşüyle, Layardın gazeteye karşı söylediği sözleri aşağıya alıyorum:
Bu gizli telgrafların ilki 23 Ocak 1853te İngiltereye gelmiştir, ve aynı ayın 26sında sözünü ettiği makalelerin ilki The Times gazetesinde yayınlanmıştır. Bundan sonraki telgraf 6 Şubat 1853te gelmiş, ve dört gün sonra, aynı ayın 11inde de şimdi alıntılarını vereceği olağanüstü bir makale yayınlanmıştır. Makalenin bir bölümünde şöyle denilmektedir:
Rus politikasının amacının, Doğuda bir yıkımı çabuklaştırmak olduğuna inanmıyoruz; kritik olmaya başlayan bir durumun tehlikelerini hafifletmek için bu ülkenin yararlı hizmetinden bir kez daha yararlanılacaktır. Türklerin acımasız ve sakat devletini Avrupada sürdürmek girişiminin, bereketli illerin ve büyük bir hıristiyan halkının barbar bir yönetime teslim edilmesi pahasına olduğunu unutmamalıyız, ve uygarlık ve hıristiyanlığın, Osmanlı fethi ile meydana gelmiş haksızlığı giderecek duruma gelmesi bizi sevindirecektir.
23 Şubat 1853te The Times gazetesi, Türkiyenin tükenmiş durumu hakkındaki çeşitli görüşlerden sonra yeniden şunları yazmaktadır:
Azami politik köhnelik, Babıâliyi hâlâ yöneten insanlardaki her türlü yeteneğin ve dürüstlüğün yokluğu, müslüman halkın azlığı, ve devlet hazinesinin tükenmişliği, Güney Avrupanın en bereketli bölgelerinin bazıları, en iyi limanlar, ve en cesur ve hünerli halkı üzerindeki egemenliğiyle alay edercesine bir karşıtlık oluşturan şekilde Babıâlide birleştirilmiştir, ... Kuşku götürmeyen bu kadar büyük bir fenalığın, nispeten iyi diye politikacılar tarafından bu kadar uzun süre nasıl savunulmuş olabileceğini kavramak zordur; ve bu kadar kocaman bir imparatorluğun topraklarındaki herhangi bir değişikliğin getireceği zorlukların farkındaysak da Babıâlininki gibi bir yönetimin halen elinde bulunan böyle bir toprak üzerinde sürdürmenin olanaksız duruma geleceği zamanın yaklaşmasını The Times gazetesi bu zamanın yaklaştığını nereden biliyordu? tedirginlikten çok memnunlukla beklemek eğilimindeyiz. Belki de bu zaman, genel olarak, sanıldığından daha az uzaktadır, ve bunu belirsiz ve bir zamana kadar uzatmaya güçleri yeterli olmadığından akıllı devlet adamlarının böyle bir durum için hazırlıklı olmaları gerekebilir. Osmanlı İmparatorluğunun toprak isteklerine düşmanca karşı koymak üzere Avusturya ile Rusya arasında karşılıklı herhangi bir planın mevcut olduğuna ya da belki öteki Avrupa devletlerinin bilgisi dışında düzenlemekte olduğuna inanmıyoruz, ve böyle bir şeyi ortaya atmaya niyetli de değiliz. Kutsal ülkedeki kutsal yerler hakkında son zamanlarda Fransız elçisinin elde ettiği fermanın koşullarıyla ne ortodoks kilisesinin başı olarak kendisinin mutabık olduğunu ne de Doğu kilisesinin böyle bir mutabakatı belirtmesine izin vereceğini Çar Nikola adına belirtmek üzere Prens Mençikovun olağanüstü elçi olarak St. Petersburgdan İstanbula gönderilmiş olduğunu düşünmek için elimizde yeteri kadar neden vardır. The Times gazetesinin bunu söylerken ne demek istediğini biliriz.
Prens Mençikovun görevi hakkındaki ilk bilgi, 14 ve 21 Şubatta [sayfa 338] Sir H. Seymourdan gelen telgraflarda verilmiştir. Türkiyenin bölüşülmesine ilişkin çarın komple planının tekrarını kapsayan telgrafın 6 Mart 1853te gelmiş olduğunu belirtmek önemlidir. Daha önce de söylenmiş olduğu gibi, bunun yanıtı, ancak 23 Martta gönderilmiştir, ve hükümetin bazı üyeleri, çarın önerisini yedi gün önce almışlarsa da 13 Marta kadar kabinede hiçbir görüşme yapılmamıştır. Öteki kabine üyelerine bu öneri ilk olarak 13 Martta sunulmuştur; ama öneri, daha önce The Times gazetesine bildirilmiştir, çünkü telgrafın alınmasından sonraki sabah, 7 Martta, yani kabinenin iki ya da üç üyesi telgraf hakkında bilgi sahibi oldukları sırada, ve dışişleri bakanlığının hiçbir memur tarafından görülmüş olmasına olanak bulunmadan The Times gazetesinde çıkan ayrıntılı bir makalede [Bravo! Bravo!] başka şeyler arasında şunlar yazılıyordu:
Türk İmparatorluğunun durumu ve Avrupa devletlerinin Doğu ile ilişkileri, sözkonusu fikirlerin amaçladığı planların gerçekleştirilmesi daha henüz vakitsiz ve uzak ise de, politikacıların ve özerk basının fikir sahibi olması ve bunları dile getirmesi yararlı olabilecek hususlardır. Günlük işleri görmek, ve her zaman devlet gerekleri denen yükümlülükleri yerine getirmek zorunda olan devlet adamları dar bir alanla sınırlıdırlar, ve anlaşılan, kamuoyunun dikkatini ve düşüncesini daha önce gerektirmiş olmadıkça herhangi bir yeni ya da özgün fikrin değerlendirilmesine yardımcı olabilecek durumda değildirler.
Kendi ileri sürdüğü itirazlarla ilgili olduğundan, aşağıdaki sözlerin soylu lord tarafından dikkate alınmasını sağlamak çabasındadır.
Türkiyede ve özellikle onun Avrupa sınırlarında meydana gelen son olaylardan sözederken Lord John Russell, bu konuda, son zamanlarda ileri sürülmüş olan fikirlere karşı çıkmış olsaydı, ve Osmanlı İmparatorluğunun bütünlüğü ve bağımsızlığı hakkındaki eski öyküyü parlamentoda resmî sorumluluğun bütün ağırlığıyla yineleseydi, hiçbir biçimde hayret etmezdik. Ama bizi, buna benzer düşünceler etkilemez.
Soylu lordun karşı çıkmış olduğunu yazar nereden biliyordu? [Bravo!] Makale şöyle devam etmektedir: Bu nedenle, o, imparatorluğun parçalanması gibi bir durumda ne yapılması gerektiğini düşünmek zorunluluğu kadar büyük bir yıkımın Avrupada bugünkü durumda meydana gelemeyeceği hakkında Lord John Russellın fikrine katılmıyoruz.
Rusya çarının planıyla örtüşen şu sözlere kamara dikkat etsin: Bu gibi düşüncelere girişilmeden önce parçalanmanın başlamasının çok daha büyük bir yıkım olacağına inanıyoruz. [Bravo! Bravo!] Kullanılan sözcükler aynen bunlardı. Ve yazar devam ediyor:
Türk İmparatorluğunun dağılması halinde, izlenecek yerinde bir politika ile bir an için Polonyanın bölüşülmesine götüren politikanın bir devlet adamı tarafından kıyaslanması karşısındaki hayretimizi belirtmemize izin verilsin. Kuşku yok ki, devlet zorunluluğu tezi hâlâ Türk İmparatorluğunun bütünlüğünün ve bağımsızlığının desteklenmesini kapsamaktadır; ama bu tez, kendi başına bir sürü sakıncayı içerir, ve gerçekte, sonuçları ağır ve belirsiz sorularla meşgul olmak korkusundan başka anlama gelmez. Bu konu hakkında özellikle geçen yıllarda beslenmiş olan önyargılar [sayfa 339] gerçekten o kadar sıkı yerleşmiş ki, bu sorunu kendi anlamına göre ele almak belirli çevrelerde politik bir ahlaksızlık davranışı, ve ulusları birbirine bağlayan bütün yasaların çiğnenmesi sayılmaktadır.
Bundan sonraki makale 10 Martta yayınlanmıştır. Belki kamara, The Times gazetesinin yazarının telgraflarda kullanılan aynı sözcükleri kullandığının şimdiye kadar kendisine bildirilmemiş olduğu kanısına varmış olabilir; ama şimdi sözünü ettiği makale bu konudaki bütün kuşkuları yokedecektir. 10 Martta The Times gazetesinde şu sözlerle başlayan bir makale çıkmıştır:
Prens Mençikov daha belirli bir diplomatik görev ile gelmektedir, ve ona verilen talimatın Kont Leiningene verilmiş olandan daha yatıştırıcı ve bir nitelikte olduğunu varsaymamızın nedenleri vardır. İfade benzerliği, Sir H. Seymourun 21 Şubat günü telgrafından belli olmaktadır: Prens Mençikova verilmiş olan talimatın yatıştırıcı bir nitelikte olduğu hususunda ekselans [Kont Nesselrod] beni temin etmek istiyordu.
Makale şöyle devam etmektedir:
Büyük eyaletlerin uygarlığını, hıristiyanlığın bir zamanlar Avrupanın her yanında kazanmış bulunduğu üstünlüğü tekrar kurulmasını, ve milyonlarca insanın sürekli mutluluğunu kapsayan sorunlarla ilgilendikleri zaman, çağdaş devlet adamlarının bir olanak yetersizliği gösterdiklerini açıkça belirtmeye cesaret ediyoruz. Anlayabildikleri tek çıkar yol, bir Türk kafasını bir kavukla süsleyerek ona karşı sanki hâlâ bir güç ve erk simgesi imiş gibi davranmaktır.
19 Martta hükümet bir toplantı yapmış ve bu ayın 6sında alınmış olan telgraf, toplantıya sunulmuştur, ve 23 Marta da aşağıdaki bölümü kapsayan bir yanıt gönderilmiştir:
Her ne kadar majestelerin hükümeti, Lord John Russellın 9 Şubat telgrafındaki esaslara ve politikaya sadık kalmak zorunluluğunu duyuyorsa da, sorunun daha ayrıntılı ve açıkça tartışılması konusunda çarın isteklerine uymaya da hazırdır.
Aynı gün The Times gazetesinde çıkan bir makalede Lord Claren-donın telgrafında kullanılmış bazı tümceler yayınlanmıştır. Sözkonusu makale şöyle başlamaktadır:
Osmanlı imparatorluğunun karşılıklı durumu ve gelecekteki görünümü hakkındaki düşüncemiz, Lord J. Russellın temsil ettiği ve Alt Kamaraya sunduğu tutuma uymamaktadır. Bu düşünce, bu ülkenin daha önce çeşitli durumlarda izlemiş olduğu politikadan oldukça farklıdır; ve Londra basınının parlak ve başarılı bir şekilde olmamakla birlikte savunmaya çalıştığı sistemden tamamen farklıdır.
Bir sömürge bakanını sarsmış ve bir hükümeti nerdeyse düşürmüş olan parlak ve keskin kalemlerden yoksun olmakla birlikte, İngiliz basınının onuru, The Times gazetesinin görüşlerini desteklemiyordu. The Times gazetesi, makalenin sonuna doğru şunları ekliyordu:
Çar, çabalarının amacının bu ülkeyle iyi geçinmek ve onun güvenini kazanmak olduğunu söylemiştir. Bu güvencesinin gerçek olup olmadığını bu sorundaki tutumu gösterecektir, ve Türkiyeye ve öteki Avrupa [sayfa 340] ülkelerine karşı ılımlılığı ve iyiniyeti hakkında, bu sorunlarda İngiliz hükümeti ile işbirliğini sürdürmeye hazır olduğundan daha büyük bir kanıt veremez. Türkiyenin bölüşülmesinin İngiliz kamuoyuna açıklanması çabalarının başarısız kaldığının The Times gazetesi tarafından belirtildiği aynı gün, telgrafın 16 gün ertelenmiş olan yanıtı da St. Petersburga gönderilmiştir. [Bravo! Bravo!] Kamarayı, The Times gazetesinden başka alıntılarla işgal etmesine gerek bulunmamaktadır.
Rusyayı azarlayan bir demeç vererek ve savaş politikasını yalancıktan enerjik bir tarzda savunarak Lord Palmerstona rağbet kazanma fırsatının yeniden verilmesi hususunda Bay Cobdenin önerisini Bay Bright desteklemiştir. Başka şeyler arasında Palmerston şunları söylemiştir:
Şimdi, Avrupa işlerini oldukça uzun zamandır dikkatle izleyenlerin, Türkiye hakkında Rusyanın niyetlerinin dünden beri hatta yakın geçmişten beri oluşmuş olmadığını bilirler sanırım. [Bravo!] Rusyanın uzun zamandan beri, Türkiyenin hiç değilse Avrupadaki bölümünü ele geçirip sonra Asya bölümünü de elde etmek politikasını sürekli ve inatçı bir şekilde izlemiş olduğu bilinmektedir. Bu politika, şaşmaz ve kararlı bir inatçılıkla izlenmiş, ve her zaman gözönünde tutulmuştur. Koşullar elverişli olduğu zaman bir adım ileri atılmış, ve engeller ortaya çıkınca da, ama ancak bundan sonraki fırsattan yararlanmak üzere, bu adım geri alınmıştır. [Bravo! Bravo!] Bu planlarından vazgeçmek konusunda Rusyayı yumuşamaya ya da bir neden bulmak için duraksamaya hiçbir zaman vasıta olmamıştır. Onun politikası, hedefini gözden kaçırmamak, fazla acele etmemek, ihtiyatsız bir atılganlıkla çabasının amacını kaybetmemek, ama Avrupanın öteki hükümetlerinin hareketlerini gözleyerek çabalarının kesin amacına doğru en ufak ilerlemeye fırsat veren her olanaktan yararlanmak olmuştur.
Şimdi bu sözü Lord Palmerstonın 1829, 1830, 1831, 1833, 1836, 1840, 1841, 1842, 1843, 1846, 1848 ve 1849da yaptığı konuşmalarla karşılaştırınız, göreceksiniz ki, yukardaki sözler, Brighta yanıt olmaktan çok, kendi eski siyasetine yanıttır.194 Ama bu usta hasım, bu tür saldırılarla, halkın, kendisine yakınlık duymasını sağlarken, bir yandan da şu gözlemiyle, çarın teveccühünü güven altına alıyor:
Böyle bir siyasete yer verdiği için Rus hükümetini kınıyor muyum? Meşru yollardan genişleme siyaseti, o siyaseti güden hükümet için bir kusur değildir. Ancak, o siyasetin açıktan yürütülmesi koşuluyla. Rusyanın izlediği yol ise açık ve dosdoğru bir yol olmamıştır.
Ancak Rusyaya bulunabilecek tek kusur, Disraelinin dediği [sayfa 341] gibi, Rusyanın tehlikeli özdenliği idi. Bu durumda Palmerston, Rusyanın yapmadığı şeyi onaylamayarak, yaptığı şeyleri tümden haklı gösteriyor.
Disraelinin gizli belgelere yönelttiği eleştiri, her zamanki gibi zekiceydi, ama bu belgeleri tartışmanın şimdi yersiz olduğunu ve kamaraya hitaben yaptığı konuşmanın, sadece kraliçeye gönderilecek yazıyı desteklemeyi amaçladığım söyleyerek, eleştirisini kendi eliyle etkisiz hale getirdi. Onun gibi akıllı bir insanın politikanın yeri ve particilik gibi kirli bir nedenle, sadece kamarada değil, ancak ünlü gazetesi The Pressde de Palmerstona yaltaklanmasını görmek acı.
Kamaranın dünkü oturumunda Sir J. Graham, aldığı istihbarat raporlarına göre, donanmanın Karadenize girdiğini ve Varna yakınlarında bulunduğunu belirtti. [sayfa 342]
New-York Daily Tribune
n° 4055, 17 Nisan 1854
KARL MARX
RUSYA VE ALMAN DEVLETLERİ
(PARÇA)
Londra, Cuma, 7 Nisan 1854
Lord Clarendon, dün gece Lordlar Kamarasında yaptığı konuşmada, Odessadan getirilen 4.000 Rusun Dobrucaya çıkarma yaptığına dair haberlerin doğru olmadığına inandığını söyledi. Rus filosunun Sivastopoldan çıktığına dair bir bilgisi yoktu. Sivastopol, zaman zaman İngiliz ve Fransız gemileri tarafından gözleniyordu. Donanmaların hareketsiz kaldığı iddiası karşısında da Sivastopol ve Odessanın, ancak iki filonun tüm gücüyle ablukaya alınabileceğini, ancak kötü hava koşullarında bulunan tehlikeli olabileceğini söyledi. Bu nedenledir ki, donanmaların Beykozda tutulmasının gayet yerinde olduğu inancındaydı. The Times gazetesinin Viyana muhabiri, Lord Clarendonın bu görüşüne katılıyor, ayrıca onun güttüğü siyasetin gerçek nedenlerini de ortaya koyuyor. Hıristiyanların kurtuluşuna ilişkin görüşmelerin duyulmasından bu yana, İstanbulda ayaklanmalar olabileceği endişeleri, ağır basar olmuştur. Bu durumda, yeterince, yani Türkleri bastıracak yeterlikte asker gelmedikçe, filoları boğazdan çıkarmak, aşırı tedbirsizlik olurdu.
Avam Kamarasında Lord John Russell, Rum ayaklanmalarının sorumluluğunun, bu ayaklanmaları ilkin gizli, şimdi açık olarak destekleyen Atina sarayına ait olduğunu söyledi.
Bugünkü The Daily News, Fransa, İngiltere ve Türkiye arasında yapılan antlaşmayı yayınlıyor. Ancak bu antlaşma, yalnız [sayfa 343] askeri girişimlere ait düzenlemeleri kapsıyor. Batılı devletler, sultana yardımlarının gerçek koşullarını bir antlaşma biçimine dökmemekte gayet dikkatliler. Bunlar Lord Stratford de Redcliffe ve onun in loco tehditkar araçları tarafından zorla kabul ettiriliyor ve ama Türk hükümetinin kendi arzusuyla yaptığı işler olarak gösteriliyor.
Prens Mecklenburgun Berline yaptığı barış ziyaretinin Prusya kralına, Batı ittifakından uzak durması için yeni bir gerekçe sağlamaktan başka hiçbir amacı yoktu. Berlinden aldığım bir habere göre, Rusya, İsveçin tarafsızlık ilanını, ancak, kralın, İsveç limanlarının komutanlarına eski yönetmelik hükümlerini yeniden yayınlamayı yüklenmesi halinde kabul edecek. Bu eski yönetmeliğe göre, herhangi bir limanda, topların menzili içindeki bölgede dörtten fazla savaş gemisinin demirlemesine izin verilmiyor. Bu düzenleme, İsveç ve Danimarka arasında varılan tarafsızlık antlaşmasının koşullarından epey değişik olduğuna göre, bir yandan İskandinav ülkeleri arasında, bir yandan da Batılılarla yeni görüşmelere girişilmesi beklenir. Stockholmde, Rusların, Oland adasını işgalden vazgeçeceklerine, adadaki tahkimatı sökeceklerine, toplarıyla öteki savaş araçlarını alıp götüreceklerine inanılıyor. Bugün alınan bir telgraf haberi, bunun yapıldığını bildirmekte.
Macaristanın güney-doğu kesimindeki Avusturya corps dobservationu tam bir savaş durumuna getirilmiş ve kendisine ayrılan mevzilere yerleşmiş bulunuyor. Yığınak için on ya da oniki gün gerekti. Alman gazeteleri genellikle, Avusturyanın Rusyaya faal olarak katılması halinde, bu ordunun, Türk ordusunu kanattan vurmakta kullanılacağını ve bunda da herhangi bir güçlükle karşılaşılmayacağını öne sürüyorlar. Ama Avusturyalılar, Türkiyeye, ya Mehadiyadan girerler, o zaman Türk ordusunu tam önlerinde bulurlar, ya da Belgrad-dan girerler, o zaman da kendilerini, Türklerin genişletilmiş sol kanat hattında bulurlar. Bu nedenle, eğer Avusturyalılar, düşmanca amaçlarla Türkiyeye gireceklerse, Belgraddan Kruçuvitza ve Niş yoluyla Sofyaya yürümeleri çok olasıdır. Ama bu durumda bile Türkler, Vidinden güneye daha kısa bir yoldan yürüyerek Sofyaya ulaşabilirler.
Prusya Ödenekler Komisyonunun İkinci Meclise sunduğu rapor, Doğu Sorununda Prusyanın izlediği siyaseti gözden geçiriyor ve henüz İngiliz basınında yer almamış, bazı diplomatik belgeleri kapsıyor. Bu nedenle size bu rapordan bazı önemli parçaları aktarmak istiyorum. [sayfa 344] Ocak ayının sonunda Berlindeki Rus elçisi, Prusya hükümetine bir öneri sundu. Kont Orlovun da aynı zamanda Avusturya sarayına verdiği bu öneri, Prusya, Avusturya ve Rusya arasında ortak bir protokol imzalanmasını öngörüyordu. Bu Protokol taslağının önsözünde öne sürüldüğüne göre, bu ortak bağlantının itici gücü, Avrupa barışını tehdit eden tehlikeler nedeniyle bu üç devlet arasındaki ittifakı daha da güçlendirmek ve yaklaşan bunalımda bu ülkelerin gerek kendi aralarındaki ilişkileri, gerek Batılılarla ilişkilerini düzenlemekti. Bu taslak şu üç noktayı kapsıyordu:
1. İngiltereyle Fransanın Rus-Türk savaşına katılması halinde, iki Alman devleti, kesinlikle tarafsız kalmayı resmen kabul ederler; Batılı devletlerin baskısı ya da tehdidi altında kalırlarsa, tarafsızlıklarını, gerekirse silahla korumakta kararlı olduklarını ilan ederler.
2. Üç devlet, Avusturya, Prusya ya da herhangi bir Alman devletinin topraklarına, Fransa ya da İngiltere tarafından herhangi bir saldırıda bulunulmasını, kendi topraklarına karşı girişilmiş bir ihlal hareketi olarak görecekler ve ortak bir askeri antlaşma çerçevesinde (şimdi Berlinde General Hessle Prusya savaş bakanı arasında düzenlenmiş bulunuyor), koşulların ortaya koyacağı gereksinimler doğrultusunda birbirlerini savunacaklardır.
3. Rus imparatoru, savaşı, onuru ve imparatorluğunun herkesçe bilinen çıkarlarıyla uyuşur duruma geldiği anda sona erdirme niyetinde olduğunu bir kez daha belirtir. Ancak, gelecekteki gelişmelerin, Türkiyenin bugünkü durumunu değiştirmesi olasılığını dikkate alarak, haşmetmeapları, Alman müttefikleri ile anlaşmaksızın, bu noktada denizci devletlerle bir anlayışa ulaşmamayı yüklenir.
Kont Nesselrod, bu taslağı, bir mektupla birlikte gönderdi. Bu mektupta Nesselrod, Prusyayla Avusturyaya, uzun süre Avrupanın kalkanı olan bu üçlü ittifakın önemini anımsatıyordu. Savaşın yakın oluşu karşısında imparator hazretleri, dostlarıyla müttefiklerine başvurması gerektiğini düşünmüştü. Ortak çıkarları, bu ciddi olaylar karşısında, takınmaları gereken tutumun belirlenmesini gerektiriyordu. Batılıların tek yanlı bir ilerleme sağladıklarına değinen Nesselrod, Alman devletlerinin çıkarlarının gözden geçirilmesi gereğine dikkati çekmekteydi. Rusya başka türlü davranmaktaydı, savaşın yükünü üstlenmeye hazırdı, dostlarıyla müttefiklerinden yardım ya da fedakarlık istemiyordu. Her iki devletin ve öteki Alman devletlerinin gönenmesi, kuracakları birliğe bağlıydı. Bu devletler ancak böylelikle bunalımın genişlemesini önlemeyi başarabilirler, belki de bunalımı hafifletebilirlerdi. Rusların [sayfa 345] mektubu, daha sonra, Alman devletlerinin önündeki üç seçeneği inceliyordu: Denizci devletlere karşı Rusya ile birlikte ortak hareket, Rusyaya karşı denizci devletlerle ittifak ve son olarak da sıkı bir tarafsızlık. Çar, Rusya ile ittifak yapılmasına gerek duymuyordu. Ona karşı bir harekette bulunulmasına gelince, eğer Alman devletleri, Batılıların tehdidine boyun eğmezlerse, bu da olanak dışıydı. Böyle bir durum, sonunda esef edilecek utanç verici bir gelişmeye zorunlu olarak yolaçardı. Kendi topraklarında herhangi bir saldırıya uğraması olanaksız olan Rusya, ne askerî bir istila tehlikesi görüyordu, ne de daha habis olan devrimci bir ruhun istilası tehdidi. Eğer müttefikleri, kendisini bırakıp savuşurlarsa, Rusya kendi kaynaklarıyla nasıl yetineceğini biliyordu ve kendini, ilerde onları bir yana koyacak biçimde ayarlayabilirdi. (Nesselrod mektuplarını Almanca yazıyordu ve öyle bir dil kullanıyordu ki, onun başka bir dile çevrilmesi, başından sonuna umutsuz bir işti. Onun Almancasına bir örnek olsun, esas yazıdaki son tümcesini buraya alıyorum: Wenn seine Alliirten es verliessen, so würde es sich gesagt sein lassen, sich aufsich selbst zurückzuziehen, und sich so einrichten, ihrer in Zukunft entbehren zu können.
Ama çar, dostlarıyla müttefiklerinin, herkesçe bilinen duygularına ve gerek kankardeşliği (bluttaufe), gerek yadsınamayacak özdeş ilkelerle, Rus ordusuyla bağlantısı olan kahraman ordularına tam bir güven duyuyordu. Rus hükümeti, Alman sarayları için, sadece üçüncü seçeneğin bir değer taşıdığı düşüncesindeydi. Rusyanın bellibaşlı arzularının gerçekleşmesi için Alman saraylarının arabuluculuk görevlerini sürdürmeleri, onların çıkarlarıyla örtüşür, uygun bir davranış olurdu. Ancak bilinmeliydi ki, bu tarafsızlık, belirsiz ya da sadece geçici ya da beklemeyi yeğ tutan bir tarafsızlık olamazdı, çünkü böyle bir tutumu, taraflardan biri, özellikle Rusya düşmanca bir tutum diye yorumlayabilirdi. Bu tarafsızlık, daha çok, birçok denemeden geçen ve dünyada barış ve genel huzuru korumuş olan ilkeler (Kutsal İttifakın ilkeleri) üzerine oturtulmalıydı. Alman devletlerinin görevi, gerekirse silaha başvurarak, siyasetlerini, bu temel üzerinde uygulamaktı. Eğer denizci iki devletten biri (Fransa), Almanyaya saldırmayı düşünür ya da böyle bir serüvene atılırsa, öteki devlet (İngiltere) tutumunu derhal değiştirebilirdi. Eğer böyle bir olay ortaya çıkarsa, her zaman, Rusya öne çıkmaya ve bütün gücüyle Almanyayı desteklemeye hazırdı. [sayfa 346]
Bu öneri, Berlinde ve birkaç gün sonra da Viyanada reddedildi. O sıralarda henüz bağımsız bir devlet adamı rolünü oynayan Manteuffel, St. Petersburga gönderdiği yazıda, Prusyanın yardımına gerek duymuyormuş gibi görünmek isteyen Rusyanın, yeni üçlü bir ittifak önerisi arzusuyla dolaylı yoldan böyle bir ittifak isteğini ortaya koyduğunu belirtti. Rusyanın korkmadığı devrimci ruh konusuna gelince, Manteuffelin gördüğü kadarıyla, Prusya da bu ruhu, dış yardıma gerek olmaksızın bastırmıştı.
Karşı-devrimin başına geçerek Prusyayı kurtaran bağımsız bakan, Macaristan sorunu gibi bir sorunu olmayan Prusyanın, Avusturya ile aynı düzeye konmasını görüp de öfkelenmemezlik edemezdi.
Prusya, güvenliği hakkında böyle böbürlenirken, raporda sözkonusu edilen öteki belgelerden anlaşıldığına göre, şubatın son günlerinde, Avusturya, dört devlet arasında yapılması önerilen bir antlaşmanın taslağını Prusyaya sunmuştu. Prusya bu öneriyi, 5 Mart tarihli yazısıyla reddetmişti. Ama ne gariptir ki, bu devlet bir yandan bunu yapıyor, ama aynı zamanda, Friedrich Wilhelm IV hükümetinin, dört devlet arasındaki uyuşumu, sorunun çözümünde tatmin edici bir sonuca ulaşmanın en iyi aracı olarak gördüğünü ilan ediyordu. Sonunda Avusturya da, her iki Alman devletinin bilinmezler içinde olma durumuna son verecek olan bu antlaşmayı bir yana koymak zorunda kaldı.
Prusyanın 16 Mart tarihli yazısında şu önemli bölüm var:
Rus hükümeti, Avusturyanın başvurduğu önlemleri, güneydoğu sınırındaki çıkarlarını koruma açısından dikkate almıştı. Öteki Alman devletleri gibi, Prusyanın da kedi bellibaşlı çıkarlarını korumak zorunda olduğu doğruydu, ama bunun Avusturya ile herhangi bir anlayışa ulaşmayı engellemesi sözkonusu değildi. Tam tersine, Prusya, Alman çıkarlarının korunması için bir uyuşuma varmaya hazırdı. Bu açıdan, Prusya, şu iki noktada yanıt bekliyordu:
Alman çıkarlarının korunmasının neyi gerektirdiği hususunda Prusyanın bir karara varıp varmaması ve Avusturyaya Batılı devletler tarafından (Rusya tarafından değil!) yapılan baskıyı hafifletmek üzere bir şey yapıp yapamayacağını anlaması, tümden bu [sayfa 347] soruların yanıtına bağlıydı.
Prusya ve Avusturya, 14 Mart tarihinde Alman devletlerine birer genelge-nota gönderdiler. İki devletin notası taban tabana karşıttı. Prusyanın circulairei, yaklaşan savaşın sırf yerel nitelikte olacağını söylüyordu. Buna karşılık Avusturya, savaşın, onun ilişkilerini çok yakından etkileyecek bir biçime dönüşebileceği görüşünü öne sürüyordu. Koşullar elverdiği sürece Avusturya savaşa katılmayacaktı, ancak savaşa katılma olasılığını da düşünmesi gerekiyordu. Bu sorunda onun çıkarları, öteki Alman devletlerinin çıkarlarıyla ortaya çıkarsa, Prusyanın ve öteki Alman devletlerinin, güçlerini, Avusturyanın gücüyle birleştireceğine inanıyordu. O zaman Alman Konfederasyonundan, şimdiki savunma tutumunun ötesinde, bu sorunda nasıl faal bir tutum takınacağını bildiğini göstermesi de istenebilirdi. Batılı ülkelerle Rusya arasında savaş ilan edilirse, Avusturya yeni bir açıklama daha yapabilirdi. Eğer Avrupayı tehdit eden tehlikelerin artmasını önleyecek herhangi bir yol kalmışsa, o yol Avusturyayla Prusyanın Alman devletleri ile birlikte girişecekleri ortak hareket yolu olabilirdi.
1. Avusturya, sınır illerinde düzeni korumak üzere, komşu Türk illerini işgale hazır mıydı, değil miydi?
2. Avusturya, komşu Türk illerini alıp, barış kuruluncaya kadar rehin olarak tutabilir miydi?
3. Avusturya savaşa fiilen katılma niyetinde miydi, değil miydi?
Son olarak, raporda yer alan, ama ötekilerden daha az önemli olmayan bir başka bilgi de komisyon üyelerinin bir sorusuna Manteuffelin dertli dertli verdiği yanıt, yani Rusyanın, bölüşme tasarımları hakkında Prusyaya hiçbir şey bildirmediğine ilişkin yanıtıdır.
Sonuç olarak, bu belgeden, Viyana Konferansı195 hokkabazlığının bitmemiş olduğunu öğreniyoruz. Tam tersine, bu belge, Prusya başbakanına dayalı olarak, dört devlet arasında sürekli bir anlayış kuracak olan yeni bir protokolün düzenlenmek üzere olduğunu haber veriyor. [sayfa 348]
New York Daily Tribune KARL MARX
n° 4059, 21 Nisan 1854
KARL MARX
TÜRKİYE VE YUNANİSTAN İTALYA
Londra, Salı, 18 Nisan 1854
İngiltere ve Fransa hükümetlerinin, en sonunda, saldırı ve savunuya ilişkin, beş maddelik bir antlaşmanın suretlerini, karşılıklı olarak alıp-verdikleri bildiriliyor. Antlaşmanın içeriği henüz bilinmiyor.
Avusturya ile Prusya arasındaki antlaşma henüz kesinleştirilemedi. Anlaşmazlık, Rus Polonyası ile ilgili olarak sınırların işgali sorununda gösteriyor kendini. Prusya sarayı, bu noktayı bir ölçüde reddetmekte.
6 Nisan günü Atinada, Yunanistanın bağımsızlığına kavuşmasının yıldönümü nedeniyle bir Te Deum yapıldı. Törene Batılı ülkeler elçileri gitmedi. Aynı gün, Atinada çıkan Observer, asilere katılmak üzere olan yirmibir general, albay ve öteki subayların istifasının kabul olunduğuna ilişkin krallık ordonnancelarını yayınladı. Ertesi gün Atinaya gelen haberlere göre, asiler Arta yakınlarında feci biçimde yenilmişlerdi. Savaş yerinin kendisi, isyanın en ufak bir gelişme sağlamamış olduğunu ve isyandan şimdiye dek zarar görenlerin, Yunanistan sınır bölgelerinde oturan Rum köylüler olduğunu gösteriyor.
1827 yılında, Rus, İngiliz ve Fransız elçilerin, Babıâliden, Yunanistandaki bütün Türkleri, orada yerleşmiş olsunlar ya da [sayfa 349] olmasınlar, geri çağırmasını istediğini anımsayacaksınız. Türkler bunu reddettiği için, kendilerine Navarin savaşıyla başeğdirilmişti. Şimdi Rumlara karşı benzer bir buyrultu, Babıâli tarafından çıkarılmış bulunuyor ve henüz ne Reşit Paşanın Yunan elçisi Metaksasa mektubu, ne de Lord Stratford de Redcliffein İngiliz konsolosluklarına genelgesi Londra gazetelerinde yer aldığı için, sizlere, 5 Nisan tarihli Journal de Constantinopledan bu yazıların çevirisini aktarıyorum:
DIŞİŞLERİ BAKANI (NAZIRI) REŞİT PAŞANIN
BAY METAKSASIN NOTASINA YANITI
İstanbul, 3 Recep 1270 (1 Nisan 1854) Bu başkenti terketmek kararınızla ilgili olarak bana göndermiş olduğunuz 26 Mart günlü notayı aldım. Karşılıklı olaylarla ilgili haklı istekleri konusunda Babıâli hükümeti, Yunan hükümetinden gerekli karşılığı almamış, ve alınmış olan haberlere göre Babıâlinin temsilcisinin Atinayı terketmek zorunda kalmış bulunması sizin de, bayım, bu kenti terketmeniz sonucunu doğurmuştur. Bu nedenle size isteğiniz uyarınca pasaportunuzu gönderiyorum. Bu günden başlayarak iki ülke arasındaki gerek diplomatik, gerekse ticari ilişkiler kesilmiş olduğuna göre de, imparatorluğumuzun çeşitli illerinde kurulmuş olan Yunan kançilaryalarının ve Yunan konsolosluklarının da derhal ülkelerine dönmeleri gerektiği sonucuna varmış bulunuyoruz. Türkiyede oturmakta olan Yunan uyruklu tüccarların ve diğer kimselerin de İstanbulu terketmeleri gerekmektedir; bununla birlikte, Yunan ticaretinin çıkarlarını korumak için size onbeş günlük bir süre tanıyoruz, illerde oturanlar için bu süre, terk emrini aldıkları günden başlayarak işlemek üzere hesaplanacaktır. Sınır illerimizin, Yunan hükümetinin dikkatsizliği değil hoşgörüsü yüzünden saldırıya uğramış olduğu yadsınılamaz biçimde kanıtlanmış bulunmaktadır. Her ne kadar imparatorluk hükümeti, uğratılmış olduğumuz önemli zararlar karşılığında limanlarınızda bulunan bütün gemileri alıkoymak ve zaptetmek hakkına kuşkusuz sahip ise de, benim soylu efendim, yalnız Yunan hükümetine ait bir sorundan doğan zararların Yunan uyruklarına yüklenmemesinin kendi ılımlılık duygularına daha uygun düşeceği kanısındadır. Sözkonusu hükümet daha büyük bir adalet duygusuna sahip olup ve uluslararası töreyi ve halklar hukukunu daha çok gözetir duruma gelince, bu başkaldırmadan doğan zararların araştırılma durumu ele alınır olacaktır. Bu nedenle, kendilerine verilmiş süre içinde ülkelerine engelsiz olarak dönmek izni, bütün Yunan gemilerine verilmiştir. Özellikle yoksul Yunan uyrukların gidişlerini kolaylaştırmak ve hastalarla güçsüzleri mümkün olduğu kadar korumak için ilgili makamlara talimat verilmiştir. (Avusturyanın yüksek hıristiyan ve uygar hükümeti, Ticinolulara uygulanmış işlemde görüleceği gibi, bu hususta başka türlü hareket etmiştir.196) Bizi bu kararlan almaya yalnız Yunan hükümetinin zorlamış olduğunu ve bundan doğacak [sayfa 350] sonuçların, tüm sorumluluğun yalnızca Yunanistana ait bulunduğunu yinelemeyi gerekli görüyorum.
Reşit Paşa
Bu emir üzerine 5 Nisanda 3.000 Yunanlı İstanbulda gemilere binmiş, ve duyduğumuza göre İzmir Paşası, bu emri, o kentin Yunanlı sakinlerine açıklamış bulunmaktadır.
Lord Stratford de Redcliffenin Türkiye ve Yunanistandaki İngiliz konsolosluklarına göndermiş olduğu genelge şöyledir:
İstanbul, Cumartesi, 1 Nisan 1854
Doğu olaylarının sonuçlarıyla en çok ilgilenen halklar, Almanlardan başka, Macarlar ve İtalyanlardır. Bu bakımdan, bu [sayfa 351] ulusların çeşitli partilerinin kendi aralarındaki ilişkileri bakımından niyetlerini bilmek ilginçtir. İtalyanın bağımsızlığını tekrar sağlamak için Macaristanı feda etmeye hazır olduğu anlaşılan İtalyadaki anayasal partinin197 niyetlerini size gösterecek olan ve bu amaçla tarafımdan çevrilmiş bulunan Torinonun lUnione gazetesinde yayınlanmış, aşağıdaki makaleyi sunuyorum. Avusturya İmparatorluğunun uzun ömürlülüğü, başka halkların bağımsızlığını feda ederse, kendi özgürlüğüne erişeceğini sanmak hayaline kendini kaptıran her halkın işte bu bencilliğinden ileri gelmektedir.
Rusya ile bugünkü savaşın, bir özgürlük ve Avrupa bağımsızlığı savaşı olduğu izlenimini yaratmak için İngiliz gazeteleri her türlü çabayı gösterirken, bunlar gerçekte ancak İngilterenin ticari çıkarlarını gözetmektedirler; bunu kanıtlayacak şekilde Lord John Russell, biz İtalyanlara rahat durmamızı tavsiye etmiş, ve Avusturyanın günün birinde daha insancıl olacağını bize söylemiştir. Böylece hiç değilse şimdiki durumun hiç insancıl bir yanı bulunmadığını kabul etmiş oluyor. Ama gene de iyiliksever İngiltere, Avrupanın özgürlüğü ve bağımsızlığının zaferini sağlamak için Avusturyanın ittifakı peşinde koşmaktadır. Fransız basınına gelince, özgür değildir, ve önce ihtar alıp, ikinci seferinde kapatılmaktan korktuğu için hükümetin işine geleni yansıtmaktan başka yapacak bir şeyi yoktur. Bundan başka, Fransız gazeteleri güncel sorunları büyük ölçüde ele almaktan çok, modanın etkileri altında kalmaktadırlar. Alman liberal gazeteleri Rusyanın onlarda uyandırdığı sonsuz korkunun baskısı altında yazmaktadırlar, ve bu baskının Almanyanın en önemli iki hükümetinde erişmiş olduğu etki gözönünde tutulursa bunu doğal kabul etmek gerekir. Ama bizim istediğimiz nedir? İtalyanın bağımsızlığı. Ama Türkiyenin toprak bütünlüğünden ve Viyana Antlaşması esaslarına göre Avrupa dengesinden sözedildikçe, isteklerimize aykırı olarak, aynı status quo içinde sürüp gitmemiz çok doğaldır. Rusyanın çabası nedir? Osmanlı İmparatorluğuna son vermek, ve böylece status quo dengesini ve Avrupa haritasını değiştirme. İşte bizim de istediğimiz bundan başka bir şey değildir. Ama Rusyanın bunu kendi isteğine göre yapacağı ileri sürülecektir. Ama işte bizim yararımıza olan da budur, çünkü her ikisinden de daha fazlasına sahip olan bir imparatorluğun bu yeni toprak ve etkisinin genişlemesine, ne Fransa, ne İngiltere, ne de Almanya katlanamaz; bu nedenle, Rusyaya karşı bir dayanak, bir siper aramak zorunda kalacaklardır. Bu dayanak ve siper, ancak Avusturya olabilir, ve ona karşı Batı devletleri cömert davranarak Orsovadan Karadenize kadar bütün Tuna vadisini, ve Tunanın aşağısında da Dobruca ile Balkanların anahtarını vereceklerdir. Bu takdirde Avusturya:
Türkiyenin sınır illerine saldırmış olan Yunanlılar, Fransa ve İngiltere hükümetlerinin sultanın devrilmesinde kendilerine yardım etmeye hazır olduklarını söyleyerek, sultanın Rum uyruklarını kızdırmış olduğu tarafımızdan duyulmuştur. Yunanistan ile diplomatik ve ticari ilişkilerin kesilmesi üzerine Rum uyruklarını, sultanın toprağından kovmak niyeti Babıâli tarafından belirtilir belitilmez, Fransız ve İngiliz elçilerinin bunları koruyacağı kanısını yaymak için buna benzer yalanların uydurulduğu da bana haber verilmiştir. Bu gibi uydurmalar yanlış umutlar uyandırıp aklıbaşında kimseleri şaşırtarak savaş acılarını cezalandırılacak şekilde artırmış olacağından, bu beyanların temamen esassız olduğunu size kesinlikle bildirmekte acele ediyorum. Gerek sağlıklı insan anlayışına, gerekse olaylarla çelişen bir hayale dayanan umutları bir an için bile olsa yaratmak, bilgisizlikten ve saflıktan başka bir şey değildir. Ama yolları ve araçları bu kadar gelişmemiş bütün ülkelerde böyle şeyler ne yazık ki olmaktadır. Böyle bir zorba ve haksız saldırıya karşı koymuş olan sultanın soylu direnişine, Fransanın ve İngilterenin tamamen katılmakta, olduğunu siz de benim kadar biliyorsunuz. Bunun sonucu olarak da ancak Rusyanın lehine olan, hiçbir iyiniyeti kapsamayan, ve Babıâli ile müttefiklerinin etkinliğini kesinlikle önlemeleri gereken, ve bir serüven hayali uğruna hayatlarım verenler için yıkımdan başka bir şey sağlamayan bir harekete iki müttefik, ancak üzücü bir hiddet ve yergi gözüyle bakmaktadırlar. Acımasız ve esassız bir politikanın sonuçlarına sürülmüş olan bahtsız ve suçsuz ailelere insanın acıdığı doğrudur; ama bizim tarafımızdan kışkırtıcılarla hiçbir ilişki kurulmamalı, ve tedbirsiz bir tarafın tutumuna tanık olacağı muhakkak olan izlenimler uyandırılmamalıdır. Burada belirtilmiş yalancı güvence ile yollarını şaşırma eğiliminde olan herkese bu genelgenin içeriği hakkında bilgi vermek için hiçbir fırsatı kaçırmamamızı tavsiye ederim.
Stratford de Redcliffe
1. Birbirinin akrabası olan bir halkı barındıran güçlü bir araziye, ve
2. Almanyanın ticareti için zorunlu olan büyük bir nehrin bütün boyuna sahip olacaktır.
Böyle bir durumda Avusturya, artık, hiç değilse savunması bakımından İtalyaya gereksinim duymaz, ve halen egemenliği altındaki üç milyon [sayfa 352] Güney Slava yaklaşık olarak altı milyon ve dört milyon Dakoramanyalıya da dört milyon daha eklenmiş olur.
Türkiyenin bütünlüğü ve bağımsızlığı! İki tumturaklı paradoks. Bağımsızlık, herhangi bir yabancının karışma hakkı bulunmadan bir ulusun kendi çıkarınca kendi ilkelerine uygun olarak kendisini yönetmesi anlamına geliyorsa, zaten bu bağımsızlık Kaynarca Antlaşması ile çok zedelenmiş olup Batı devletleriyle yapılan son antlaşma da ona kesin ölüm hançerini vurmuştur. Bu bakımdan Türkiyeyi artık sultan değil, Avrupa devletleri yönetmektedir, ve müslüman ile hıristiyan, yenen ile yenilen, yasa önünde eşit olmadıkça, halkın beşte-birini oluşturan yerliler silah taşıyamadıkça Türkiye artık yoktur, ve zor kullanmadan, ciddi kargaşalık doğmadan, dört yüzyıldır birbirinden nefret etmeye alışmış olan her iki hizip, açıkça çarpışmadan gerçekleşmesine olanak bulunmayan bir değişiklikten vazgeçemez. Artık Türkiyenin bağımsızlığı bir masaldan başka bir şey değildir ve başka şekilde sözetmemeliyiz.
Ve bir de toprak bütünlüğü var! Yunan krallığını, yani Peleponezi, Attikayı, Böotyayı, Fokisi, Akarnanyayı, Etolyayı, Negroponte Adasını vb. Rusya ile anlaşarak bir milyon halkı ile birlikte Türkiyeden koparıp alan Fransa ile İngiltere değil miydi? Bu bir gerçek değil mi? Cezayiri kendisi için koparıp alan Fransa değil miydi? Mısıra bir yan-bağımsızlık sağlayanlar Fransa, İngiltere ve Rusya değil miydi? Kızıldenizdeki Adeni on-beş yıl önce işgal eden İngiltere değil miydi? Mısıra gözdikmiş olanlar gene İngilizler değil mi? Ve Avusturya, Bosnaya ve Sırbistana susamış değil mi? Hepsinin birleşerek aleyhine kumpas kurmuş oldukları ve artık kendi kendine varlığını sürdüremeyecek bir durumun sürdürülmesinden neden sözederler?
Bu bakımdan, Rusyanın Türkiyeyi yoketmek konusundaki niyetinin kesin olduğu, ve Rusyanın saldırısına karşı koymak niyetlerinde Batı devletlerinin tamamen haklı oldukları sonucuna varıyoruz; ama bu devletler hedeflerine erişmek istiyorlarsa, içine bürünmüş oldukları diplomatik ikiyüzlülükten vazgeçmeleri, ve Türkiyeyi yokederek Avrupa haritasını değiştirmeye karar vermeleri gerekir. Bu karara varmaları şarttır. [sayfa 353]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4068, 2 Mayıs 1854
KARL MARX
AVUSTURYA VE SIRBİSTAN YUNANİSTAN VE
TÜRKİYE TÜRKİYE VE BATILI DEVLETLER
Londra, Cuma, 21 Nisan 1854
Belgrad konsolosu Meroniden gelen bir rapora göre, Avusturyalılar, ordularını Sırbistana yürütürlerse, Sırpların silahlı direnciyle karşılaşmaya hazır olmalıdırlar.
Bu ayın 3ünde Metaksas, İstanbuldan ayrıldı. Ondört günden daha az bir gecikmeyle kendisini, 40.000 ile 50.000 arasında yurttaşı izledi. Hiçbir elçilik, geride kalan işleri tamamlamak üzere, Yunan elçiliğinin görevlerini geçici olarak yüklenmeyi arzu etmiyordu. Bu geçici temsilciliği Avusturya elçisi reddetti. İngiltere ile Fransa, Yunanistanı koruyucu devletler olduklarına göre, Avusturya elçisine bakarsanız, geçici dönem için Yunanistanı temsil işi, onların konsolosluklarının göreviydi. Avusturya reddettiği için Prusya da kabul etmedi. İngiltere ile Fransa, Metaksasın temsilcisi olarak ortaya çıkmaları için zamanın uygun olmadığını belirttiler. Küçük devletlerin işgüderleri, yakınlık ya da karşıtlık belirtisi olabilecek davranışlardan kaçınmaya titizlik göstermenin uygun olacağını düşündüler. Bu nedenle Metaksas geride bir ataşesini bırakmak zorunda kaldı. Ama geride kalan ataşenin, Babıâli tarafından kendisine tanınan yetkiyi kötüye kullanarak, Rum reayanın Arnavutluktaki asilere katılması için durup dinlenmeksizin pasaport verdiği kısa süre içinde ortaya çıktı. Bunun sonucu olarak Rum konsolosluğun çalışmalarına tümden son verildi, pasaport verme işi, iki Türk ile iki reayadan oluşan bir kurula bırakıldı. [sayfa 354]
Bunun yanisıra, Yunan krallığı uyruklarından, sultanın uyruğu olmayı arzu edenlerin, dürüstlüklerine kefil olacak saygıdeğer iki tanık bulmaları koşuluyla başvurabilecekleri ilan edildi. İstanbulda yerleşmiş Helenler, ayrılmadan önce kenti ateşe vereceklerine ve yağma edeceklerine dair yüksek sesli tehditlerde bulundukları için, hükümet olağanüstü önlemler uygulamaya koyuldu. Gece gündüz, Türkler devriye geziyor. Ayrıca Beyoğluna elli top yerleştirildi. Güneşin batışından gece yarısına kadar yaya atlı, kim olursa olsun, yolda ya da boş arazide giden herkesin, elinde bir fener taşıması zorunluluğu var. Gece yarısından sonra ise sokağa çıkmak ve her türlü hareket yasak. Bir başka karar, dışarıya tahıl satışını yasaklıyor. Katolik dininden olan Rumların, Beyoğlu katolik piskoposluğunun yönetiminden sorumlu olmaya devam etmelerine izin verildi. Çoğunluğu Thion, Andros ve Suriyeli olan bu Rum yerliler, daha çok hizmetkârlar sınıfını oluşturuyor. Hidra adası halkı, Babıâliye gönderdikleri bir dilekçede, Rum ayaklanmasını sert bir dille kınadılar, hükümetten, kendilerini, genel kuralın dışında tutmasını dilediler. Tesalyadaki Trikalada yaşayan Babıâli uyruğu Rumlar da bir temsilciler kurulu göndererek, tüm köyleri yakıp kül eden ve köy halkını, cins ve yaş gözetmeksizin, sınıra sürükleyip, en vahşisinden işkenceden geçiren Helen soygunculara karşı faal bir biçimde korunmalarını istediler,
Türklere, Batılı müttefiklerine karşı bir kuşku, güvensizlik ve düşmanlık duygusu egemen olmaya başlıyor, Fransa ile İngiltereye, çardan daha tehlikeli bir düşman gözüyle bakmaya başlıyorlar. Herkes şöyle feryat ediyor: Sultanı tahtından düşürecekler ve ülkeyi bölecekler, bizi hıristiyan nüfusun kölesi yapacaklar. Varnanın kuzeyi yerine İstanbulun güneyine asker çıkaran müttefikler, Geliboluyu bizzat Türklere karşı tahkim ediyorlar. Üzerinde Gelibolu köyü bulunan kara parçası, kıtaya dar bir toprak şeridiyle bağlanmış ince uzun bir yarımadadır ve istilacılar için, hayran olunası biçimde kaleye dönüştürülmüştür. Eski Cenevizliler, İstanbulun Rum imparatorlarına orada meydan okumuşlardı. Bundan başka, atanan yeni Şeyhülislam da sofu müslümanları öfkelendirmiş bulunuyor, çünkü onu, Rum din adamlarının aleti olmaktan bir gömlek daha yukarda bir kişi olarak görmekteler. Türklere, bir yığın açgözlü Batılı devletin elinde oyuncak olmaktansa, Nikolanın bir isteğini kabul etmenin daha iyi olacağı görüşü egemen olmaya başlıyor.
Karma hükümete muhalefet ve savaş konusundaki tutumlarına duyulan öfke öylesine güçlendi ki, The Times gazetesi bile her şeye yetenekli hükümete uşaklık etmekle kendi baskı sayısı [sayfa 355] arasında bir seçim yapmak zorunda kaldı ve çarşamba günkü sayısında, hükümete karşı sert bir sadırıya geçmenin uygun olacağı sonucuna vardı. [sayfa 356]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4072, 6 Mayıs 1854
KARL MARX
Türkiyeden alınan, doğruluğu sugötürmez son haberler, Kalafattan Rusların çekilişi, Rusların Dobrucayı işgali ve Rum isyanının niteliği konusunda The Tribuneun görüşlerini doğruluyor.
Lloydda, Rusların Kalafatta çemberi kaldırdıklarını ve Küçük Eflakın boşaltılmasının tamamlandığını belirtiyor. Bugün İstanbula ulaşan son haberler, Rusların ilerlemediklerini, tam tersine, Dobru-cayı tahkim etmekte olduklarını bildiriyor.
Rum ayaklanmasıyla ilgili olarak, dünkü Moniteurde, 25 Nisan tarihli Viyana çıkışlı şu yazı var:
RUM AYAKLANMASI PRUSYA İLE AVUSTURYA
ARASINDA İTTİFAK RUSYANIN SİLAHLANMASI
Rum ayaklanması Epirde hiçbir ilerleme kaydetmeyip kendi niteliğini meydana koymaya başlamıştır. Hıristiyanlığın ve ulusun çıkarlarının hiçbir değeri bulunmayan bahanelerden başka bir şey olmadığına daha hâlâ inanmayanlar varsa, Yunan krallığından gelen Rum çetelerinin önderlerinin tutumu bu gibi bütün kuşkuları ortadan kaldırmalıdır. Savaşın başından beri Grivas ile Zavellas arasında başkaldıranların önderliği konusundaki çekişmeler bilinmektedir. Her iki önder gittikçe birbirinden uzaklaşmakta, ve birbirine karşılıklı zarar vermek için hiç sakınca duymadan her fırsattan yararlanmaktadırlar. Özellikle Grivas, kurtarıcısı olduğunu ileri sürdüğü yerlere sadece yağma ve yangın yıkımları getirmiştir. Çeşitli Yunan önderlerin topraklarına girmelerini yasaklamaya karar vermiş olan Sulyotlular, özellikle Grivastan yakınıyorlar. Geçen ayın başında, bu önder, Yunanlı Primas Derventzistadan [sayfa 357] sığınak rica etmiş, ve ertesi günü, onun evini yağma edip karısını da zorla alıp gittikten sonra onu terketmiştir. Primas, Abdi Paşaya başvurarak bu zorbalığın öcünü alabilmek için onun emrine girme ricasında bulunmuştur. Ama yağmada asıl ustalığını Grivas, Mezzovoda göstermiştir. Bu konuda Rus propagandası yüzünden kandırılmış olan bu kent, başkomutan Grivasa kapılarını kendiliğinden açmıştır. Grivasın ilk işi, hıristiyan halkına 200.000 kuruşluk bir yurtseverlik katkısı yüklemek olmuştur. Aşın olmayan bu meblağ ödenmiştir. Ama Grivas bununla kalmamış, ya teker teker ya da toplu olarak kentteki bütün önemli ve varlıklı kimselere başvurarak, ellerinde bulunan bütün altın ya da gümüş lüks eşyayı da bağış olarak vermelerini istemiştir. Bu zorla alma yöntemleri kızgınlık yaratmış, ve ne elverişli, ne de verimli olmuştur. Bunun üzerine Grivas, bize haydutluğun şahaseri gibi görünen bir harekette bulunmuş. Mezzovo üzerine yürümekte olan Osmanlı kıtalarının yaklaşmasını bahane ederek Mezzovonun savunulması için kentin hemen hepsinin yakıp-yıkılması gerektiğini bildirerek, kent halkının aileleriyle birlikte Mezzovonun başlıca kilisesinde toplanmalarını istemiş, ve kısa zamanda orada 4.000 kadar insan toplanmıştır. Grivas, paralarını, mücevherlerini, ve en değerli eşyalarını da beraberlerinde getireceklerini, ve bu suretle Mezzovonun bütün servetinin kendi eline geçeceğini düşünmüştü. Bunun üzerine Grivas, onları küçük gruplar halinde dışarıya koyuvermiş ve emrindeki kimselere teslim etmiş, bunlar da çıkanları hemen soymuşlardır. işte şimdiye kadar Epirdeki başkaldırmada en önemli rolü oynamış olan Yunan önderinin kahramanlıklarını bunlar oluşturmaktadır. Bundan sonra da Grivas, Türklere karşı çok az direnmiştir. Kenti ateşe verdikten sonra Grivas, Radoviç yönünde Ahelusa geri çekilmiştir. Bir zamanlar Yanya ve Berattan sonra Epirin en bayındır kenti olan Mezzovo şimdi sadece bir harabedir, ve kent halkı da perişanlık içindedir. Kentte ancak yüz kadar ev ayakta kalmıştır.
Kossuthla Mazzininin İstanbula gelmeyi önerdikleri yolundaki temelsiz söylentiler üzerine Reşat Paşa, onların Türk topraklarına girmesine izin vermeyeceğini açıkladı.
Polonya lejyonu kurulmasına, Fransız ve İngiliz elçilerin karşı durmadığı, ancak bu girişimin daha başka türlü engellerle karşılaştığı bildiriliyor. General Visocki, kendisine, Polonyalı göçmenlerin büyükçe bir kesimi adına davranma yetkisini veren, binlerce kişi tarafından imzalanmış bir belgeyi, Babıâliye ve Lord [sayfa 358] Redcliffee sundu. Öte yandan Prens Çartoriskinin yeğeni Albay Kont Zamoyski de Polonyalı göçmenlerin bir başka kesiminin, kendisine temsil yetkisi tanıdığını gösteren, birçok kişi tarafından imzalanmış bir belgeyi sundu. İngiltere elçisi, Polonyalı göçmenler arasındaki bölünmeyi dikkate alarak, karşıt hak iddialarını ve düşmanlığı uzlaşmaya dönüştürmek ve hem Visockinin, hem Zamoyskinin hizmetlerini toparlayabilmek için, bir Polonya lejyonu yerine iki lejyon kurulmasını salık verdi.
Mareşal Paskeviç, 17 Nisanda Yaşa vardı ve aynı gün Bükreşe doğru yoluna devam etti.
Hannoversche Zeitunga göre, Avusturya ile Prusya arasında yapılan saldırı ve savunma ittifakının198 bellibaşlı koşulları şunlar:
1. Avusturya ile Prusya, Almanya içindeki ve dışındaki topraklarını karşılıklı olarak birbirinin güvencesi altında tutacaklar, ve birinin toprağına karşı girişilecek her saldırı, diğerinin toprağına yapılmış sayılacaktır.
2. Avusturya ve Prusya, birbirini karşılıklı desteklemekle yükümlü olacaklar, ve biri ya da öteki Alman çıkarlarının tehlikede olduğu kanısına varır ve öteki taraf bu görüşe katılırsa, bu destek, gereğinde askerî nitelikte olacaktır, böyle bir desteğin gerekli olduğu belirli durumla, antlaşmanın özel ama ayrılmaz bir bölümünü oluşturan antlaşmalarda öngörülmüştür. Antlaşmayı etkili kılmak için, belirli devrelerde gerekli savaş araçları hazır bulundurulacaktır. Kıtaların düzeni, düzenlenme zamanı, kapsamı ve şekli, özel olarak saptanacaktır.
3. Birliğe dahil bütün Alman eyaletleri, Almanyayı koruyan savunma ve saldırı ittifaklarının ortak yararları gereği, bu kıtalarla birlik olmaya, ve birlik antlaşmaları çerçevesinde, kendilerine düşen görevler gereğince birliği desteklemeye çağrılacaklardır.
Bir karşılaştırma yapılırsa görülecektir ki, bu koşullar, Kont Nesselrodun, Prusyaya yaptığı tarafsızlık önerilerine hemen bir savunma siyasetinin ivedi koşulları için kabul edilmiştir, saldırı siyaseti sözkonusu olduğu zaman ise her şey birçok sarayın kararına bırakılmıştır.
Prusya Birinci Meclisi bu ayın 25inde, ilgili komisyonunun önerisine uyarak, altı milyon İngiliz liralık bir ödünç kararını onaylamış bulunuyor. Bu nedenle von Manteuffelin hükümet adına yaptığı açıklama, yapısal güçsüzlüğünü, yurtseverlik gösterileriyle ve anlamsız bir büyüklük taslamakla gizlemeye çalışan Prusya diplomasisinin çok karakteristik bir örneği olduğu için, bu konuşmayı in extenso veriyorum. Manteuffel şöyle diyor:
Rusya ile Türkiye arasındaki güçlükler ve daha geniş kapsamıyla Rusya ile Batı devletleri arasındaki güçlükler herkesçe bilinmektedir. Prusya hükümeti, bu kargaşaları düzeltmenin ve ortaya [sayfa 359] çıkan anlaşmazlıktan gidermenin Prusyanın durumuna ve çıkarına uygun düşeceğini düşünmüştü. Ama bütün çabalan ve zahmetleri boşuna olmuştur. Özel bir talihsizlik, bu işlerde egemen oldu. Uyuşmazlıkların barışçı şekilde çözümlenmesine pekâlâ elverişli olan birçok husus, kısmen gerekli şekilde, kısmen de gerekli zamanda oluşmadığı için hiçbir sonuç vermemiş, ve böylece anlaşmazlıklar savaş durumuna tırmanmış ve yayılmıştır. Barışı sağlamak konusunda, Prusyanın ve Avusturyanın çabalarıyla, daima ona düğümlenen bir yol gösteren iplik kendiliğinden oluştu. Bu da Viyana Kongresini kapsayan büyük hedef idi. Bu kongrede hükümet her zaman ve durmaksızın barış için çaba gösterdi. Yatıştırıcı olmakla birlikte (Çar Nikolanın barış meleği olarak) bu çabalar esnasında gene de ciddi ve kararlı bir büyük devlet olarak durumunun bilinci ile hareket etmiştir. (Rus çarının gizli yazışmalarında aynen ifade ettiği gibi.) ilgilenmediği içindir ki (bir Rus vilayeti olup kulis değiştirmekle) ve bu durum öteki devletlerce kabul edildiği içindir ki, güçlü ve açık olarak konuşabilmiştir. Çabalan ve sağladığı sonuçlar her iki tarafça bazan şükranla bazan da hoşnutsuzlukla karşılandı. Ama bu, hükümeti şaşırtmadı. Büyük bir devletin ilk koşulunu, bağımsızlık oluşturur. Bu bağımsızlığı Prusya hükümeti, şu ya da bu devletin işine gelip gelmeyeceğini umursamadan barışa götürebilecek adımlan atmak suretiyle ifade etmiştir. (Bir büyük devletin bağımsızlığı olan anlamın ne de olsa hoş bir tanımı.) Ama koşullar daha tehlikeli bir durumu oluşturduktan sonra hükümet, genel barış çabalan yanında özellikle Prusya ve Almanya yararlarını gözönünde bulundurması gerektiğine inandı. Bu amaçla Avusturya ile bir birleşmeye yöneldi. Bu birleşmeye öteki Alman birliği devletlerinin de katılması suretiyle, Avusturya ile geri kalan Almanya arasında bir uyum hesaba katılmalıdır. Hükümetin görüşüne göre, birleşmiş Alman devletlerinin en güvenilir ve en etkili korunağı her şeyden önce bu şekilde sağlanır. Bu daha dar birleşmenin yanında Prusyanın ve Avusturyanın Viyana Kongresi esasına göre Batı devletleriyle varolan daha geniş toplum ilişkileri de baki kalır. Prusya, Batı devletlerinden uzaklaşmamıştır. İngiliz basını aksini iddia etse de, bu devletlerle uyum hâlâ vardır. Bu uyumu belirten protokol zaten Prusya elçisi tarafından imzalanmış bulunmaktadır, ama daha henüz kamaraya sunulamaz. Dört devletin birbirine karşı şimdiye kadarki durumu bu protokolde değişmeden korunmuştur, ve her ne kadar bu devletlerden ikisi şimdiden savaş araçlarına başvurmuşlarsa da, bansın sağlanmasına ilişkin çabalar sürdürülecektir. (Savaşın ancak bir gösteriş manevrası olduğunun, ve Batı hükümetlerinin gerçek [sayfa 360] meşgalesinin barış görüşmeleri olduğunun kanıtı.) Rusyaya gelince, son zamanlarda St. Petersburgdaki kabineden, şu sırada ancak zayıf barış umutları yaratmakla birlikte gene de barış görüşmeleri için bağlantı noktaları sağlayabilecek daha yatıştırıcı ve ayrıntılı açıklamalar alınmıştır. Prusya hükümeti son ana kadar barış umutlarına yönelik görünecektir. Barışa ait bir umut parıltısı kaldığı sürece Prusya, zahmetlerini ve çabalarını sürdürecektir. Prusya için karar anı geldiğinde (Titre, ey Bizans!) hükümet vakit geçirmeden ve bütün kararlılığıyla harekete geçecektir. Bu an için Prusya şimdiden hazır olmalıdır. Kılıcını çekmeye hazır olduğu zaman sözü en geçerli durumda olacaktır. Rusya ile Türkiye arasında anlaşmazlık patlak verince Batı devletleri tamamen başka bir tutumda görünmüşler ve Osmanlı Babıâlisini güçlendirmişlerdir. Bu anlaşmazlıkta Prusya bir yargıç mevkiinde olmayacaktır. Üçüncü bir devletin zedelenmiş hakkından başka kendi ülkesinin iyiliğini her şeyden önce gözönünde bulundurmalıdır. Doğu Sorunuyla ilgisi daha uzak bir ilgidir; Avusturyanın ilgisi çok daha yakındır, ve Avusturya, Prusyadan işbirliğini esirgememesini ısrarla istemiştir. Prusya ve Avusturya, her iki taraf için geniş kapsamlı ve barış işini zorlaştıran çabaları yumuşatma amacını izlemişlerdir. Bu çabalardan Viyana Kongresi doğmuştur, ve o zaman bu olay, haklı olarak şanslı sayılmıştır. Hükümet, hâlâ Batı devletleri üzerinde olumlu bir etki (Rusya için) sağlayan bir tutumu terketmemek çabasındadır. Böylece de o devletler için barış umutlarının bir taşıyıcısı olan arabulucu sağlanmış olur. Rus hükümetine dört devlet tarafından bildirilmiş nota tasarısına gelince, bir yandan Rusyanın kongreyi tanımadığına, ve öte yandan başka yerlerden doğup araya girmiş koşullar yüzünden bu nota tasarısının Türkiye tarafından kabul edilemez duruma gelmiş olduğuna dikkatin çekilmesi gerekir. En son Viyana protokoluyla (ve bu husus, Bay von Manteufielin çok önemli bir ifşaatıdır) yeniden bir anlaşmaya yönelinmiştir, ve savaşın Prusya ve Almanyadan uzak tutulmasına olanak yaratılmıştır. Prusyayı da bağlayan sıkı bir tarafsızlık güvencesinin meclise önerilmesi hakkında Avusturyanın daha önceki isteğine gelince, Prusya büyük devlet olarak kendi bağımsızlık durumundan ve kararının özgürlüğünden vazgeçmek istemedikçe hükümet doğal olarak bu konuya giremedi. Bundan başka, böyle bir tarafsızlık, bunu amaçlarına uygun görmeleri halinde öteki devletlere düşmanca bir tutum için bir neden sağlamış olur. Sorun, bugün, Batı devletlerinin sözkonusu yükümlülüğü (Viyana protokolü199) dolayısıyla daha öncesine bakarak temelli şekilde başkalaşmıştır. Elverişsiz [sayfa 361] durumda barışın sağlanamayacağı meydandadır; daha elverişli durumda ise savaşın beraberinde getirdiği büyük yıkımlardan yurdumuz korunmuş olur, ve bu, büyük ve değer biçilemez bir yarardır. (Bir kimse böyle bir seçenekle işe nasıl girişeceğini biliyorsa, onu üstün zekası dolayısıyla kutlarım.) Gerek Baltık denizinde, gerekse Karadenizde, Rusya ile Batı devletleri arasındaki olası savaş olayları yüzünden Prusya, bir büyük devlet olarak tutumunu ve coğrafi durumunu gerekirse silah zoruyla korumak için, kendi elindeki araçları hazır tutmaya dikkat etmelidir. Ancak devletin hükümeti geçmişten ürkmemelidir (bundan bir şey anlaşılıyorsa belki geçmişinden utanmamalıdır anlamı çıkabilir) ve bunun hakkında açıkça sözedebilmeyi bir yarar saymalıdır.
Komisyonun, bu açıklamaları, son derece sevindirici bulmuş olduğunu söylemeye gerek yoktur.
Saint-Petersburg Gazetesinde aşağıdaki yeni belgeler yayınlanmıştır:
POLİS DAİRESİNE GÜNLÜK EMİR
Rusyanın kuşbakışı görünümünü, bu belgelerin ortaya koyduğundan daha iyi bir biçimde vermek olanaksızdır: Çar, bürokrasi, [sayfa 363] köleler, à la paysanne sakal, polis, gönüllüler, şirketler, topraklar ve denizler bütün Rusya. [sayfa 364]
15 Nisan 1854
Majesteleri çar, muhafız ve ordu kıtalarından emekli olanlara sağlanan ayrıcalıkların, deniz kuvvetlerinden ve muhafız kıtalarından emekli olup daha henüz kendilerini sağlıklı ve güçlü duymaları yüzünden bir hizmet süresini daha doldurmak isteyenlere de uygulanmasını emretmeyi uygun görmüştür.
Emir Subayı General Galaçov
YÖNETİCİ SENATOYA ÇAR İRADESİ
Fin Körfezi sahillerinin savunma araçlarını artırmak için bir ihtiyat dümenci filosu kurmayı uygun gördük, ve şu hususları emrediyoruz:
1. Dört drusçini dümenci gemisi inşa edilecektir.
2. Bu drusçiniler, Petrograd, Novgorod, Olonez ve Tever illerinden gönüllü toplayarak kurulacaktır.
3. Bu deniz kuvvetinin oluşturulması için alınacak önlemler, deniz kuvvetleri bakanlığı başkanı Altes Grandük Konstantin ile çarlık arazisi, çarlık malları, ve içişleri bakanlarından kurulu bir komite tarafından alınacaktır.
14 Nisan 1854 Nikola
DENİZ KUVVETLERİNE ÖZGÜ TALİMAT
I. Deniz kuvvetlerinin düzenlenmesinin ve kurulmasının amacı: [sayfa 362]
1. Deniz kuvvetleri, Fin Körfezinin sahillerini korumakla görevli ihtiyat dümenci filosunu tamamlamak için oluşturulacaktır.
2. Deniz kuvveti, deniz kuvvetleri bakanının inşa ettirip donatacağı dört drusçiniden kurulu olacaktır.
3. Deniz kuvvetine her rütbeden olanlar katılabilirler.
II. Kabul koşullan:
4. Deniz kuvvetlerine katılmak isteyenlerin geçerli kimlik cüzdanlarına, ve serflerin de arazi sahiplerinden alınmış özel onaya sahip olmaları gerekir.
5. St. Petersburgda gönüllüler, deniz kuvvetleri bakanlığı teftiş dairesine, eyalet kentlerinde vilayet ve bölgekentlerinde de polis makamlarına şahsen başvuracaklardır.
6. Kimlik cüzdanları, bir defalık beyan karşılığında verilecektir. Bu cüzdanlar, sahiplerinin şahsen başvuracakları teftiş dairesine gönderilecektir. Aynı zamanda bu kimselere arzu ettikleri takdirde beyanda belirtilecek bir aylık da verilecektir.
7. Polis, gönüllünün St. Petersburga gidişine nezaret edip bu yolculuğu mümkün kılmak için her türlü yardımı ve korumayı sağlayacaktır. Bir gönüllünün hastalanması halinde bakımı sağlanacaktır.
(8. ve 9. maddeler ilginç değildir.)
III. Hizmet koşullan:
10. Deniz kuvvetlerine katılmak isteyenlere, teftiş dairesine başvurma gününden itibaren şunlar verilecektir:
(a) Her ay sekiz gümüş ruble.
(b) Deniz kuvvetlerinin düzenli askerlerine, eşit erzak ve malzeme.
(c) Köylü kıyafetine uygun giyecek. Gönüllünün, à la paysanne sakal ve bıyıklı olmalarına izin verilecektir.
11. Hizmet süresi 1 Kasım 1854 gününe kadar saptanmıştır.
12. Bu sürenin sonunda hiçbir gönüllü, hizmette alıkonmayacaktır.
13. Üstün hizmette bulunanlara, düzenli kıtalara uygulanan şekilde ödül verilecektir.
14. Topçu gambotlarının işbirliğiyle bir savaş ganimeti ele geçirilirse, bu gambotlarda hizmet gören günüllüler ganimetten pay alacaklardır.
15. Gönüllüler yaralandıkları takdirde, askerlerin yararlandıktan haklardan aynen yararlanacaklardır.
16. Gönüllülerin aileleri, yöresel makamların ve belediyelerin özenine teslim edilecektir.
Kont Kisselev
Kont Herovski
Dimitri Bibikov
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4079, 15 Mayıs 1854
KARL MARX
ODESSANIN TUTULMASI AVUSTURYA VE
RUSYA RUM AYAKLANMASI KARADAĞ
MANTEUFFEL
Londra, Salı, 2 Mayıs 1854
Övüngen hayallerin birçok kez topa tuttuğu Odessa, sonunda topçu tarafından gerçekten dövüldü. Ama şimdiye dek alınan telgraflar, hem zayıf, hem de yoruma elvermeyecek kadar, ayrıntıdan yoksun. En güvenilir habere göre, topçu ateşi nisan ayının 22sinde başladı, 23ünde durduruldu (kentin valisine, teslim olması için haber gönderildi) ve ayın 24 ünde ateş yeniden başlatıldı. Bir yandan, kentin büyük bir kesiminin yıkıldığı belirtiliyor, öte yandan roket ve top mermisiyle sadece hisarların tahribedildiği öne sürülüyor. Bazı çevrelerde ise topçu ateşinin hiçbir etki yapmadığı da söylenmekte. Birçok haber, sekiz Rus gemisinin tahribedildiğini belirtiyor. Odessada savaş gemisi olmadığına göre, kuşkusuz, ticaret gemisi bunlar. Odessa çıkışlı, 26 Nisan tarihli en son haber, tüm birleşik donanmanın o sabah oradan ayrıldığını bildiriyor.
Kamuoyunu bu olay için hazırlamak üzere, Fransız hükümeti, Moniteurde Amiral Hamelinin donanma bakanlığına verdiği raporundan bazı parçalar yayınlattı. Amiral, raporunda şöyle diyor:
İngiliz buharlı firkateyni Furious, konsolosları ve muhtemel bir savaş durumunda kenti terketmek isteyenleri toplayıp gemiye almak üzere 6 Nisanda Odessaya hareket etmiştir. ... Parlamento bayrağını çekmiş ve karaya çıkma sandalını çekmekte olmasına karşın, gemi rıhtımdan ayrıldıktan birkaç saniye sonra Rus bataryaları geminin üzerine haince yedi mermi atmıştır. Amiral Dundas [sayfa 365] ve deniz kuvvetleri bakanının kendisi, böyle barbarca bir harekete karşı misilleme hakkında görüşeceklerdir.
Ruslar ise olayı daha başka türlü anlatıyorlar. Mütareke bayrağı çekmiş bir gemi gönderilmesinin, sadece savunma düzenini incelemek için düşünülmüş bir bahane olduğunu iddia etmekteler. Bir süre önce Retribution adlı geminin, mesaj verme bahanesiyle, ama gerçekte, iç topçu bataryalarının yerini çizme amacıyla Sivastopol limanına girmesi çarı kızdırmıştır. Ardından İngiliz gazetelerinin bu başarı hakkında kopardığı gürültü, geminin görevi hakkındaki varsayımı doğrulayınca, çarın öfkesi daha da artmıştı. Bunun üzerine, gelecekte Rus limanlarına giren bütün gemilere top ateşi açılması yolunda emir verilmişti. Indépendance Belge,200 görünüşe göre Odessadaki bir Rus subay tarafından, ama büyük bir olasılıkla bizzat Kisselev tarafından yazılmış olan ve olayı anlatan bir mektup yayınlıyor.
27 Martta (8 Nisanda) İngiliz kraliyet donanmasının bir gemisi olan Forious, parlamento bayrağını çekmeden Odessanın karantina limanındaki rıhtıma yanaşmıştır. Her ne kadar liman kaptanına bütün İngiliz savaş gemilerine bir roket atması için emir verilmiştiyse de, kaptan buna karşın, geminin belki İngiliz savaş ilanından haberi olmadığı düşüncesiyle bu emrin derhal yerine getirilmemesine karar vermiştir. Forious gemisi demiratmış, ve parlamento bayrağı çekilmiş olarak bir sandal indirip sahile göndermişti. Liman kaptanı, derhal sandal subayına emir subaylarından birini göndermiştir. Sandal subayı, Fransız ve İngiliz konsoloslarını gemiye almak göreviyle geldiğini açıklamıştır. Ona yanıt olarak konsolosların çoktan Odessayı terketmiş oldukları söylenmiş, ve kendisinden derhal uzaklaşması rica edilmiştir. Bunun üzerine sandal, geminin bordasına alınmış ve parlamento bayrağı indirilmiştir. Ancak demiralacakları yerde geminin subayları bataryaların resimlerini yapmaya başlamışlardır. Forious gemisinin bu hareketini engellemek için bunun üzerine topla ihtar atışları yapılmıştır. Forious gemisinin buna aldırmaması üzerine çarklarından birine bir mermi atılmıştır. Forious gemisi derhal uzaklaşmıştır.
İngiliz ve Fransız filolarının, Ruslara karşı, şimdi bir limanı hedef almış olan düşmanlığı başlatmadan önce Rusların bir gerekçe yaratmasını beklemek zorunda olmaları, üstelik ondan sonra da, sözkonusu limanı almayıp, sadece bir parça borda ateşi açmaları kuşkusuz gülünçtür.
Foriousın görevlendirilip gönderildiği sırada, Odessadan [sayfa 366] İstanbula gelen mektuplar, Rus hükümetinin yabancı tacirlerin özel mülküne en ufak bir saygı göstermeksizin silolardaki tahıla elkoyduğunu doğruluyor. Elkonan tahıl miktarı 80.000 çetverdir. Bunun yanısıra Rus hükümeti elkonan bu tahılı, ülke içine taşımak için yabancı tacirlerden 150.000 çuval ve 15.000 araç sağlamıştır. Bütün geri alma isteklerine karşılık vali, Rus hükümetini bu aşırı kararlara, Batılı devletlerce güdülen siyasetin zorladığını ve yabancı tacirlerin mallarına elkoymak suretiyle o malları, sadece öfkeli halk yığınlarının yağmasından korumuş olduklarını söylemiştir. Odessada kalan tarafsız konsolosların geri alma istekleri karşısında ise vali, elkonan malların bedelini ödemeye değilse bile, sahiplerine sadece birer alındı belgesi vermeye razı olmuştur.
Aşağıdaki satırlar bir Stokholm gazetesinde yer alıyor:
Bütün kentte Finlandiyadan kaçmış olanlar kaynaşmaktadır; birçoğu da Alanddan gelmektedir. (Orasının hâlâ Ruslar tarafından işgal altında tutulmakta olduğu anlaşılmaktadır.) Bunlar, donanmaya zorla adam toplayan Rus kollarından kaçmaktadırlar. Rus donanmasında büyük bir tayfa eksikliği bulunmakta olup genci-ihtiyarı yakalamaktadırlar. Gecenin yarısında aile babaları hiçbir şekilde önceden haber verilmeksizin acele toplanmaktadırlar. Bu baskıdan kurtulmak için aileler pılı-pırtılarını toplayıp topluca İsveçe kaçmaktadırlar.
Ayın 23ündeki St Petersburg Gazetesinde çarın uyruklarına bir bildiri çıkmıştır; bu bildiride Batı devletlerine karşı savaş, Ortodoks kilisesinin Osmanlı İmparatorluğundaki baskı altında bulunan kardeşlerini kurtarmak için dinsizlere karşı açılmış bir savaş olarak nitelendirilmektedir.
Bugünkü Pariste çıkan [la] Presse gazetesinde aşağıdaki makale vardır:
İstanbuldaki muhabirlerimizden biri, bir süre önce meydana çıkarılmış olup, incelenmesi şimdi bitirilmiş olan Rus komplosu hakkında önemli ayrıntılar bildirmiştir. Bu incelemeden açıkça anlaşılıyor ki, Rusya, hasta adamı doğrudan kendi doktorlarının eli altında ölüme götürecek bunalımı uzun zamandan beri hazırlamıştır. Bu incelemeye göre, Baron Oelsner sırf kendisini izleyenleri daha kolay aldatabilmek için Türk polisinin hizmetine girmiştir, ve kendisine 1.000 kuruşluk aylık bağlanmıştır. Onun kurnazlığına karşın çifte oyunu şu şekilde meydana çıkmıştır: Türklerin hizmetinde olan Bay Aspa adında bir doktorla bağlantı kurmuştu; ve bu doktora güvenebileceğini sanarak kendisine Türk polisi tarafından aylığı verilmesine karşın, Rusyaya hizmet [sayfa 367] etmekten hiçbir zaman vazgeçmediğini söylemiştir. Bay Oelsnerin bundan sonra söylediğine göre, Rusya, Türkiyedeki Rumlardan ve Slavlardan bir işaret üzerine başkaldırmaya hazır 60.000lik bir gizli örgüt ordusu kurmak niyetindeymiş. Kesin darbe İstanbulda vurulacakmış. Bu kentteki komplo başkanı, Plantagenet Harrison adlı bir İngiliz imiş. Bay Aspa, Oelsnerin niyetlerine katılır gibi yaparak Türk polisine ihbarda bulunmuş. Oelsnerden uzun süredir kuşkulanmakta olan polis onu daha sıkı izlemiş, ve Prens Gorçakova düzenli şekilde raporlar gönderdiğini meydana çıkarmıştır. Sonunda bu raporlardan birini ele geçirmeyi başarmışlar. Sonunda bu raporlardan birini ele geçirmeyi başarmışlar. Genellikle çok ihtiyatlı olan Oelsner sözkonusu raporu Bay Aspaya göstermek ve Aspa, Türk polisinin gizli ajanı olan Bay Palamariye derhal durumu bildirmiştir ve raporu, Oelsner ve suç ortaklarıyla bağlantısı bulunan Radsiç adlı bir Avusturya Slavına Aspanın huzurunda vermek ihtiyatsızlığında bulunmuştur. Mektup bu kimseden alınmış ve kanıtlardan birini oluşturmuştur. Oelsnerin, bir Yunan ticaret gemisinin kaptanı olan Konstantinos ile anlaşmaya vardığı saptanmış, ve ikisinin, daha kırk Yunan gemisi kaptanını kendilerine katmak konusunda görüş birliğine varmış oldukları da saptanmıştır; bunlar, başkentin Rum halkı arasında bir ayaklanma düzenlemek üzere mühimmat ve bütün gereçlerle belirli bir gün İstanbula geleceklermiş. Kostantinos, yalnız Oelsner ile değil Babıâlideki Yunan Elçisi Bay Metaksas ile de bağlantı kurmuştu. Bir Rus albayı olan Bodinarov, Oelsner ile Prens Gorçakov arasındaki bağlantıyı sağlıyormuş.
Augsburger Zeitungda da Rusyaya karşı aşın ölçüde düşmanca olan bir dizi yazı çıktı. Bu gazetenin, şimdiye dek, Rus çıkarlarının en amansız savunucusu olduğu ve aynı zamanda Avusturya hükümetinden esinlendiği bilindiği için, bu yazılar Almanyada büyük heyecan yarattı. Bu yazılarda, Sir H. Seymourın gizli yazışmalarındaki açıklamalar sonucu, Avusturyanın, Rusyaya karşı yüklentileriyle artık bağlı olmadığı belirtiliyor. Bu yazılardan birinde şöyle denmekte:
Rusyanın tutumu, St. Petersburgda Avusturyanın itirazlarının ortaya konmasını gerektirdiğinden orada bu kadar kestirme bir yanıt verilmiştir Viyana elçiliğine karşı o kadar umursamazlıkla hareket ediliyordu ki, İstanbuldan gelen her yeni telgraf acı yankılar uyandırıyordu. Aynı belirli umursamazlık yüzünden, oradaki görevinde beğenilmiş olmasına karşın Kont Mensdorf daha fazla St. Petersburgda kalmaktansa tekrar tugayının başına dönmek ricasında bulunmak zorunda kaldı. [sayfa 368]
Bunun üzerine kendisi, Kont Esterhazy tarafından görevinden affedildi.
Başka bir makalede şöyle denmektedir:
Çarın Rusyadan Olmutze gelişi sırasında, Kont Buol-Schauen-steine karşı hareketi o kadar kaba, hatta gücendiriciydi ki, genel olarak dikkati çekti ve Nesselrod ile Meyendorfu utandırdı. (Okurlarımıza anımsatmamıza izin verilsin ki Nesselrodun alışkanlıkları arasında şöyle efendisinin bu küstah tutumunu kışkırtmak ve sonra bundan pişman olmak da vardı.) Bakanının aleyhindeki bu hususlara tanık olan genç çar, bu olayları unutmamıştır. Seymourun raporları, majestelerinin vermiş olduğu kararı (Avusturyaya karşı Rusyanın aşırılıklarına karşıt olmak) ancak güçlendirmiş olabilir. ... Viyanada bulunduğu sırada Kont Orlov, Osmanlı imparatorluğunun bütünlüğüne her türlü koşul altında saygılı olmayı hükümdarı adına kabul etmeyi reddetmiştir.
The Times gazetesinin İstanbul muhabiri, Rum ayaklanmasının Yunanistanda kesenkes bir devrime yolaçacağına, bunun ulusal parti ile Rusya yandaşları arasında bir mücadele olduğuna ilişkin açıklamaya özel bir ağırlık veriyor. Öte yandan Bulgaristanda paşanın askerlerinin gösterdiği sertlik, halkın Rusyadan yana dönmesine yolaçıyor. Yunanistanın Batılı devletler karşısındaki tutumunu birkaç olayla açıklamama izin verin. Nouvelliste de Marseilles gazetesinde İstanbul çıkışlı, 17 Nisan tarihli şu haber var:
Atinada oturan Avrupalıların olası her türlü hakarete dayanmaları gerekmektedir. Hatta kendilerine sopalarla saldırılır, ve Yunan jandarması buna hiçbir şekilde müdahale etmez. Fransız elçiliğinin üyesi ve Atinanın eski Fransız konsolosunun oğlu olan Bay Gaspari bu ayın 15inde durumu ilgisizlikle seyreden üç jandarmanın önünde dövülmüş ve yere düşürülmüştür. Aynı güç, cezalandırılmaları öngörülmüş olan 96 Fransız hakkında bir liste hazırlanmış bulunduğu ihbarını almıştır. Bu saldırılar yüzünden Fransız ve İngiliz elçileri, Kral Ottonun hükümetine ortak bir nota vererek, Fransız ve İngiliz uyruklarına karşı her saldırı için derhal 25.000 drahmilik bir tazminatın isteneceğini bildirmişlerdir. 12 Nisanda Yunan hükümetine ancak beş gün süreli, yani 17 Nisana kadar yanıt gerektiren yeni bir ültimatom verilmiştir. Bu ültimatomda Kral Ottodan, başkaldırmaya kesin olarak karşı oldukları konusunda, Fransızlara yapılmış iftira için tazminat isteniyor, ve uygulanmış ve maruz kalınmış kötü hareketlerin de tazmini isteniyordu. Kraldan herhangi doyurucu bir yanıt beklenmiyordu. Bir [sayfa 369] ret yanıtı alınması halinde elçiler, hükümetle bütün ilişkileri kesmeye, ve ayrıca bu Yunan Krallığının kurulmasına ait protokol gereğince, Fransa ve İngiltere adına Yunanistan in yöneticileri olarak ortaya çıkmaya kararlı idiler.
Yunanistan hükümeti, yabancı temsilcilere gönderdiği genelgede, Babıâliyle arasındaki son çekişmelerde takındığı tutumdan ötürü özür diliyor. Paikes, genelgesinde, Babıâlinin Yunan uyruklarına karşı uyguladığı son kararların, ortak Türkiyenin, Yunanistanı, bir eyaleti olarak görme ayrıcalığına sahip olmamaktan duyduğu öfkeden doğduğunu ve esasını oluşturduğunu, Teselyayla Epirdeki ayaklanmaların ise sadece bahane olarak kullanıldığını öne sürüyor.
Viyanada yayınlanan [Die] Presse 28 Nisan tarihli sayısında Prens Danielin Karadağlı önderlerinin şu bildirisini yayınlıyor:
Biz Sernagorların (Karadağlıların) Yunanlılar ve öteki uluslar gibi, ve şimdi bütün dünya karşısında övündüğümüz özgürlüğü bize miras bırakmış muzaffer dedelerimiz ve atalarımız gibi, her zamanki kadar cesur ve kahraman olmanızı istiyorum. Bunun içindir ki, daha önce askere alınmış olan askerleri, onlara güvenip güvenemeyeceğimi bilmek için tanımak istiyorum, ve efradınızı toplamayı siz yüzbaşılara emrediyorum. Dinimizin ve yasalarımızın ortak düşmanı olan Türklere karşı benimle savaşmak isteyip istemediğini her asker serbestçe söylesin. Sen, yüzbaşı, bu gibi her gönüllüyü kaydedip bana bu hususta Cettinyeye yazılı rapor gönder Yalnız şunu şimdiden söyleyeyim, ölümü beklemeyen evde kalsın. Benimle gelmek isteyen, eşini, çocuğunu, ve dünyada sahip olduğu her şeyini unutsun. Sen cesur ulusuma ve siz sevgili kardeşlerime söylüyorum: Benimle birlikte ölmek istemeyen evde kalsın, çünkü çok iyi biliyorum ki, benimle savaşa gelecek bir tek kişi korkarak bana katılmayan elli kişiden daha iyidir. Sağlam yürek sahibi olan, kutsal haç için, doğru inançlı kilise için, ve vatan için kanını dökmekten kaçınmayan her cesur erkeği, benimle şanı ve şerefi paylaşmaya çağırıyorum. Üç Türk vezirinin aynı zamanda hakkından gelmiş, Fransız ordularını yenmiş, ve padişahın kalelerini saldın ile zaptetmiş olan o eski Karadağlıların oğulları değil miyiz? Vatan haini değilsek, eski kahramanlarımızın şanına karşı ilgisiz değilsek, toparlanalım ve Tanrı adına savaşa atılalım.
Agram Zeitungda201 okuduğumuza göre, Karadağın bağnaz haydutlarına yapılan bu çağrı sonucu, Karadağ kabilelerinin herbirinde, önderler genç savaşçıları toplamışlar ve 4.000 kişinin mihrap önünde ya fetih ya da iman ve ata toprağı için ölüm andı içtiği törende bu bildiriyi okumuşlardır. Prusya bağımsızlık savaşı ile bu hareket arasındaki ilginç yakınlığı görmemek elden [sayfa 370] gelmiyor. Prusya bağımsızlık savaşının anısını Königsbergde General Rohna, tüm ülkede ise genel olarak Prusya İrenbundu hâlâ canlı tutuyor,202 Karadağlıların, Niksiki yoluyla Herseke yapacağı saldırıya, bizzat Prens Daniel komuta edecek. Güneyde Şabliak yoluyla (Arnavutluka doğru) yapılacak saldırıya Voyvoda Jorj Petroviç önderlik edecek, Dağlıların diyor Agram Zeitung, bol bol cephanesi var ve iki birlikten herbiri, üçbuçukluk onikişer topa sahip. Çarpışmaları başlatma işareti, buyruğu doğrudan St. Petersburgdan alan Albay Kovalevski tarafından verilecek.
Cettinye, 16 Mart 1854. Danilo
6,000.000 İngiliz lirası ödeneği koparan von Manteuffel, meclisleri bir konuşmayla tatile soktu. Konuşmadan şu dikkate değer bölümü alıyorum:
Baylar! Krediyi kabul ettiniz, ve böylece hükümete, Avusturya ve bütün Almanya ile tam bir birlik içinde ve öteki bütün büyük devletlerle anlaşma durumunda şimdiye kadar izlenmiş yolda devam etmek, ve Prusyaya da bugünün büyük Avrupa sorununun çözümünde tutumunu korumak olanağını sağlamış oldunuz.
İzin verirseniz bir noktayı belirteyim: İngiliz gazetelerinde yer alan bu konuşmaya ilişkin telgraf haberinde öteki bütün büyük devletlerle anlaşma ifadesi, yanlışlıkla Batılı devletlerle anlaşma diye çevrildi. Prusya daha yüksek bir hedef seçmiş bulunuyor, Prusya, göründüğüne göre savaşan iki tarafla anlaşma içinde, barış öğelerini düzenlemek istiyor barış, ama kiminle?
Von Manteuffel, meclisleri tatile çıkardığı gün, partisinin réunionunda ikinci bir konuşma daha yapma fırsatını buldu. Bu ikinci konuşma, yukardaki resmi üsluptan çok daha kesin, çok daha açık. Modern zamanlara ait tam bir Prusya ürünü. Sanki in nuce Prusya devlet adamlığıdır.
Baylar, diyordu, çok kez kötüye kullanılmış bir sözcük vardır: bunun adı özgürlüktür. Ben bu sözcüğü reddetmiyorum; ama benim sloganım başkadır, benim sloganım hizmet sözcüğüdür. Baylar, burada toplanmış bulunan biz hepimiz, Tanrıya ve krala hizmet etmekle yükümlüyüz, ve krala hizmet edebilmek benim için bir övünçtür. Hizmet sözcüğü, Alman bölgeleri olarak bölünmüş Prusya devletini birarada tutan sözcüktür. Takındığımız çeşitli tutumlarda bizi birleştirmek zorunda olan bu sözcüktür. Krala hizmet benim bayrağımdır, burada toplanmış olan herkesin bayrağıdır, ve bugün kurtuluşumuzu bu sözcük kapsar. Baylar, krala hizmet çok yaşasın! [sayfa 371]
Manteuffelin hakkı var: Krala hizmet için yaşayan Prusyadan başka bir Prusya yok. [sayfa 372]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4080, 16 Mayıs 1854
PRUSYANIN SİYASETİ
Avrupada kavgacıların birbirine girmesinin yakın olduğu şu sıralarda, Prusyanın uyguladığı siyaset, İngiliz ve Fransız gazetelerinde dostça olmayan, sert yorumlara yolaçtı. Bu konuda gazeteler Batı diplomasisiyle elele gidiyorlar. Batı diplomasisinin esas amacı, Prusyayı inandırarak ya da savaşla, devrimle ya da çekingen bir hükümetin tatsız ve tehlikeli bulduğu ne varsa onunla tehdit ederek, Rusyaya karşı haçlı seferinin içine çekmektir. Ama bu devletin kaçınılmaz zorunlulukların ve olayların baskısı altında alacağı son karar ne olursa olsun, soruna ilişkin gerçeklerin, bugünkü görünümleri çerçevesinde dikkatle incelenmesi gerekiyor. Şimdi yapmak istediğimiz şey de bu.
Berlindeki kral ailesi ile çar arasında bulunan, nerdeyse aile bağı denebilecek bağlara büyük önem veriliyor. Biz genellikle düşünüldüğünün tersine, bu bağın ağır bastığı görüşüne katılmıyoruz. Otuz yılı aşkın bir süreden beri, şimdiki kralla, Nikola arasında hiçbir dostça duygu yoktur. Oysa Nikola, kralın ölen babasının en önde gelen gözdesiydi Friedrich Wilhelm, henüz veliaht prens olduğu sıralarda bile, Nikola, Berlini ziyarete geldiği zamanlar, orada bulunmamaya dikkat ederdi. Onun tahta çıkışından bu yana birçok olay gerçekte burada sıralanamayacak kadar çok bu yabancılaşmayı ortadan kaldırma şöyle dursun, tam tersine kuvvetlendirdi. Üstelik, kral aileleri arasındaki ittifakların, olayların akışı ve siyasetin gerekleri önünde hiçbir zaman [sayfa 373]durmadığı ve duramayacağı da bir gerçektir. Örnek vermek için çok gerilere gitmenin gereği yok, Belçikanın Hollandadan ayrılışını anımsayabiliriz. Bu ayrılık Orange ailesinin, Prusya ve Rusya hanedanlarıyla birçok evlilik bağıyla ve öteki aile bağlarıyla bağlantısı olmasına karşın, ortaya çıkmıştır. Bütün bu bağlar, Belçika tacına sahipliği sağlama bağlayamayacak kadar zayıftı.
Monarşiler, ilke ayrılığından ötürü ya da uzak veya olası tehlikeleri savuşturmak için savaşa ya hiç gitmezler, ya da çok ender giderler, sadece görünürdeki çıkarlar ve yakında olan yararlar için savaşırlar. Monarşiler ayrıca geleneklerin, özellikle, ulusun egemen zümrelerinin belleğinde kökleşmiş geleneklerin etkisinde kalırlar. Prusyada egemen zümre, askerler sınıfıdır ve ülke kendine Asker Devlet adını takmaktan pek keyif duyar. Aksine ne söylenirse söylensin, generaller, albaylar, binbaşılar ve öteki subaylar tarafından temsil edilen bu sınıfın dörtte-üçü, 1813-1818 ulusal mücadelesinin canlı anılarını taşımaktadırlar. Bütün yüksek rütbeli subaylar, o zaman Ruslarla birlikte Fransızları sevmezler. Bu düşüncelerini değiştirmek, olanaksız değilse bile güçtür. Gerçekten de Prusya ordusunda, Fransızlara karşı nefret değilse bile güvensizlik duygusu hâlâ yaşamaktadır. Bu duyguları, yakınlarda, Prusyanın asker patriği olan Kont Dohna, kamuoyu önünde, çoğunluğu Rus karşıtı olmaktan uzak subay yığınlarının alkışları arasında dile getirmiştir. Kısa süre önce yapılan askeri ittifakı sonuçlandırmak üzere Berline gönderilmiş olan Avusturyanın elçi-temsilcisi General von Hessin, haber doğruysa Rusyayı Berlinde bulduğunu söylemesi bundandır. Sokaktaki insan da hâlâ Fransa ile savaş günlerinin yiğitlik öykülerini anlatır, o günlerden kalma türküler söyler. Zaman zaman da tiyatrolar, Fransız zulmünü anımsatan ve ulusal düşmanlığı tazeleyen oyunlar sahnelerler. Şimdi ellilerde olan ve Napoléon savaşları günlerinde ya da ondan hemen sonra eğitim görmüş olan yetişkin kadın ve erkekler, genel olarak Fransa ve Fransız hakkında bilgisizdirler. Çünkü o tarihlerde Fransa, okul kitaplarından ve özel eğitimin programlarından çıkarılmıştır. Bunun yanısıra, esas Prusya yani Ren nehrinin sağ yakasından Rus sınırına kadar uzanan Prusya sürekli olarak Ren eyaletlerini yitirme korkusu içinde yaşamaktadır. Ulusal sınırı oluşturmak üzere bu toprakların ele geçirilmesi, köylüsünden imparatoruna kadar her Fransızın gündelik düşüdür. Böyle bir tehlikenin yakına gelmesi halinde, Fransanın doymamış istinasına karşı, Prusyaya, ancak Rusyanın yardımı esaslı bir güvence verebilir.
Mücadelede Prusyanın kazanacağı hiçbir şey yok, yitireceği [sayfa 374] çok şey var. Özellikle, henüz nasıl bir sonuç vereceği apaçık bilinmeyen, neler getireceği şimdilik bulanık olan bir savaşa girerse. Batılı devletler Prusyaya, kendi davalarından yana olursa kazanacağı herhangi bir yarar sunamazlar. Eğer Fransa ya da yöneticisi sonunda yenik düşerse, Bonapartelardan en yürekten nefret edilen yerde, Berlinde bu yenilgi sevinçle karşılanacaktır. Napoléonun son zamanlarda attığı Polonya yeminini Prusya yutmadı. Polonya topraklarının bugün elinde olan bölümünü ve oradaki Polonyalıları, Prusya zaten güçlükle yönetebiliyor. Prusyalılar, Polonyalılardan nefret ederler, onları küçük görürler. Prusyada genel duygu, Polonyada yeni topraklar edinmeye karşıdır. Öte yandan Türk İmparatorluğunun parçalanmasından, Prusya herhangi bir yarar sağlamayabilir ama, böyle bir parçalanma onu herhangi bir tehlikeyle de yüzyüze getirecek değildir. Avusturyanın kuşkusuz, Bosna, Hersek ve Sırbistanı ele geçirmeye hiçbir itirazı yoktur. Ama Avrupa haritasında acaba Prusya için bir armağan yok mu?
Almanya üzerinde, ortasından bağlanıp sıkıştırılmış bir sucuk gibi boylu boyunca uzanan Prusya eğer genel bir Avrupa yangınında karşı cephede yer alırsa, Hanoveri ya da Saksonyayı isteyebilir. Bir kez Hanoveri, Napoléondan neredeyse şükran duyguları ile dolup taşarak kabul etmişti, Saksonya için beslediği umut ise, 1815 Viyana Konferansında, Fransayla İngilterenin müdahaleleri ve Avusturyanın elaltından yürüttüğü girişimler sonucu, hayal kırıklığına uğramıştı. Prusyanın Almanyada büyümesine, hangi koşul altında olursa olsun, Avusturya her zaman karşı duracaktır. Bu durumu Berlinde gayet iyi biliyorlar ve iki hükümetin kader birliği yapmasında aşırı istekli değiller.
Bütün bu nedenlerle Berlin hükümetinin, herhangi bir armağan vaadetmeyen bir savaşa dalmak için acele etmesinin hiçbir nedeni yoktur. Krallık doğal yönden zengin değildir, ama sanayi, çalışma ve biriktirim sonucu zengin olmuştur. Barışın, evet sadece barışın ürünü olan bu yararlı sonuçları zamansız bir savaş yıkabilir, bu kesindir. Daha şimdiden Rusyanın dış satışlarıyla dış alımlarının büyük bir kesimi Prusya dış satışlarıyla dış alımlarının büyük bir kesimi Prusya aracılığıyla yürütülür duruma gelmiş bulunuyor. Savaş uzayıp giderse, Prusyanın Litvanyayla sınırdaş olan en yoksul bölgesi, tarafsızlığın meyvelerini derhal dermeye başlayacak ve bu yeni ticari açılımla, hayal bile edilmemiş bir refah düzeyine kavuşacaktır.
Birbiriyle çelişen ve yan tutan haberler nedeniyle, Prusyanın bugünkü olağanüstü durum karşısında ne tür bir ulusal duygu [sayfa 375] taşıdığını saptamak güçtür. Prusya meclislerinin görüşmelerinden güvenilir sonuçlar çıkarılamaz. İngiliz basınının pek beğendiği Bethman-Hollweg partisi (Bethman-Hollweg partinin önderi), özünde zengin yurttaşlarla parvenulerderı oluşmuştur. Bu parti, zayıf bir juste-milieudür, bir ölçüye kadar, ünlü Fransız doktrinerlerinin soluk bir suretidir. Çoğu, şimdi hükümeti elde bulunduran eski soylulardan nefret eder. İktidar açlığı duymaktadırlar, ama iktidarı elde ederlerse, 1848-49da yaptıkları gibi sarayın ve askeri aristokrasinin etkisi önünde iki büklüm olacaklardır. Son defa, hükümetin borç isteğine muhalefet ederken, bu juste-milieu, Solun yirmibir üyesinin önderi olan Vinckenin, açıkça Rus aleyhtarı olan önergesini destekleme gücünü gösterememiş, ama hesaplı bir biçimde, bir sürü basmakalıp sözün arkasına sığınmıştır.
Bethman-Hollwegle partidaşları, onun temsilcisi olduğu Ren bölgesinde güçlüdürler. Ren nehrinin sol yakasının çıkarlarının Fransayla birlik eğiliminden yana ağır bastığına kuşku yok. Nehrin sol yakası kömür ve demir yatakları yönünden zengindir. Bu kaynaklan esasen büyük ölçüde Fransız sermayesi işletiyor. Bu bölge Fransa İmparatorluğuyla kaynaşırsa daha da değerlendirilebilir. Ama Düsseldorf ve Coblentz kalelerim birinci sınıf kaleler haline getirmek için Prusya milyonlar ve milyonlar harcamıştır ve bu bölgeleri kolay bırakmayacaktır. Büyük pamuklu, yünlü, keten ve ipek dokuma fabrikaları, genellikle, Ren nehrinin sağ yakasında kurulmuşlardır. Fransız ve İngiliz fabrikalarıyla başarıyla yarışmaktadırlar, hatta yabancı pazarlarda zaman zaman onların yerini ele geçirmektedirler. Ticaretteki rakipleriyle daha yakın ilişki kurarak kazanacakları hiçbir şey yoktur, tersine yitirecekleri çok şey vardır.
Berlin hükümetinin kararını gerçekten etkileyici duygular, değişik teşvik nedenleri ve çatışan çıkarlar işte bunlar. Hükümetin, kendini bu dolaşık durumdan nasıl sıyıracağını ya da tehlike bakımından birbirinden hiç farkı olmayan batı, güney ya da kuzeydoğu Avrupa ile sarmaş-dolaş olma durumundan kendini kurtarıp kurtaramayacağını zaman gösterecek. [sayfa 376]
New-York Daily Tribune
n° 4083, 19 Mayıs 1854
Başyazı
FRİEDRİCH ENGELS
BALTIKTA VE KARADENİZDE KAHRAMANLIK
İNGİLİZ-FRANSIZ HAREKAT DÜZENİ
Londra, Salı, 23 Mayıs 1854
En sonunda, İngiliz Denizcilerin bir kahramanlığını haber verebilme durumundayız.
Amiral Napierin filosu, sekiz saatlik bir top ateşinden sonra, Gustafsvärn (İsveç dilinden çevirisi Gustavın savunması ya da müstahkem yeri demektir Gustavs-Wehr) kalesini tahribetti ve garnizondaki 1.500 kişiyi savaş tutsağı aldı. Rus İmparatorluğumun mülküne ilk kez böyle ciddi bir saldırıda bulunuluyor. Ve Odessadaki yumuşakbaşlı, uyuşuk girişimle karşılaştırılırsa, en azından Charles Napierin, başarabilirse, kendi ününü ve ailesinin ününü feda etmeyeceğini göstermektedir. Gustafsvarn kalesi, Finlandiyanın güney-batı köşesindeki yarımadanın ucunda kurulmuştur, Finlandiya körfezine giden gemicilerin sınır işareti olarak belledikleri Hangöudd deniz fenerine yakındır. Kalenin askeri önemi büyük değildir; karada ya da denizde çok küçük bir bölgeyi savunur, saldırıya girişen bir donanma tarafından, herhangi bir tehlike sözkonusu olmaksızın pekâlâ saf-dışı bırakılabilir. Garnizonundaki asker sayısından anlaşılacağı üzere kale büyük bir kale olamaz. Ama Rusyanın Baltık kıyılarındaki savunmasının gerçek gücü ve önemi konusunda Britanya amirallik dairesinde ve savaş bakanlığında bile şu sıralarda kutsal bir cahillik egemen olduğu için, ayrıntılı bilgi alınıncaya kadar, bu girişimin taktik değeri üzerinde yorumda bulunmayı ertelersek bağışlanacağımızı umarız. [sayfa 377]
Şimdiki durumda söylenebilecek olan şudur: Sekiz saat süreyle topçu ateşi açmanın gerekli görülmesi, Rusların, aşın derecede yetenekli sayılmasa bile kahramanca bir savunma yaptıklarını kanıtlamakta, ayrıca aynı körfezdeki birinci sınıf bir kalenin savunulmasında, beklenenden daha büyük bir dirençle karşılaşılabileceğini haber vermektedir. Öte yandan 1.500 savaş tutsağı, Rusya için önemli bir yitik değildir (Tunada ortalama iki günlük hasta firesi bu kadar tutuyor), ama Napier için ciddi bir başağrısıdır. Peki bu adamları ne yapacak? Şeref sözüyle, ya da böyle bir söz almaksızın, salıvermesi olanaksız. Onları götürebileceği, İngiltereden daha yakın bir yer de yok. Bu 1.500 kişiyi güvenlik içinde taşıyabilmek için en azından üç savaş gemisine ya da altı buharlı firkateyne gerek var. Zaferinin başlıca etkisi, onu iki ya da üç hafta için kıpırdayamaz duruma sokmaktadır. Son olarak, çıkartma birlikleri olmadığına göre, Amiral Napier fethettiği toprakları elde tutabilir mi? Mürettebat sayısı esasen fazla olmayan filosunda, gemi başına düşen denizci sayısını daha da azaltmaksızın ve böylece filosunu felçli hale getirmeksizin bunu nasıl yapabileceğini bilmiyorum. Bu durum, bizi, genellikle olduğu üzere geç kalınmış olmakla birlikte, Britanya basınında hararetle tartışılmakta olan bir noktaya getiriyor.
Britanya basını bir anda anladı ki, bir filo, gemi toplarının en iyi durumda bile kara savunması karşısında tam olarak kazanamayacağı zaferi tamamlamak üzere karaya çıkabilecek ve zaferi bütünleyebilecek bir birliğe sahip değilse, ne kadar güçlü olursa olsun, o filonun yararı pek azdır. Öyle görünüyor ki, savaşı yöneten Britanya resmi görevlileri arasında ya da Britanya kamuoyuna yön verenler arasında hiç kimse, geçen ayın sonuna kadar bunu düşünmemiştir. Şimdi eldeki bütün kuvvetler ve ulaşım araçları, Karadeniz için görevlendirilmiş bulunuyor. Baltık denizi için emir alan birlik ise 2.500 kişilik bir tugaydan ibarettir. Bu birlikten henüz tek kişi dahi gönderilmiş değildir, birliğin komuta kadrosu bile henüz kurulmamıştır: Fransızlara gelince, onlar da üzüntü verecek kadar geriden geliyorlar. Onların Baltık filosu Bakan Ducasnın tepeden bakan raporunu anımsayacaksınız. Haşmetmeapları üçüncü bir filonun donatılmasını emir buyurmuşlardı; haşmetmeaplarının emri yerine getirildi. evet, on savaş gemisinden ibaret olacak olan ve mart ayının ortalarına kadar denize çıkmaya hazır hale getirilecek bulunan bu şahane filoda, hiçbir zaman beşten fazla savaş gemisi olmadı. Şimdi bu filo bir firkateyn ve bazı küçük çaplı gemilerle birlikte Büyük Belt boğazı boyunca ilerliyor. Yol boyunca Batı rüzgarlarının etkisi altında kaldıkları için [sayfa 378] bu gemilerin Brestten oraya gitmesi tam sürdü. Baltık seferi için gerekli olan ve 150.000, gerekirse 200.000 askeri barındırabilecek olan büyük Kutsal Ömer ordugâhı, kağıt üzerinde, üç-dört hafta önce kurulmuştu. Ancak şimdiye dek bir tugay dahi yerleşmiş değil oraya. Ne var ki, Fransızlar, büyük geçit törenlerinden vazgeçerek, kıyı garnizonlarından kolaylıkla, 10.000 ya da 15.000 piyade ve bir miktar sahra topçusu ayırabilirlerdi, ama ulaşım olanakları nerede? İngiliz ticaret gemilerinin kiralanması zorunlu olabilirdi. Fransız filosunun günlük yolu dikkate alınırsa, bu gemilerin tek tek, harekat alanına ulaşması, dört hafta ile altı hafta arasında bir zamanı gerektirirdi. Ancak birlikler nereye çıkarılacaktı, tümenlerle tugaylar nerede toplanacaktı, komuta kadrosu örgütlenmiş miydi? Bu, müttefiklerin kısır döngüsüdür. Baltıkta bir yere asker çıkarabilmek için her şeyden önce, yığınak yapabilecekleri ve saldırı için düzenleyebilecekleri bir ada ya da yarımadayı almaları gerekmektedir. Bu gereksinmeyi karşılamak içinse her şeyden önce, gerekli yerde bir çıkarma gücüne sahip olmaları zorunludur. Bir çıkarma birliğine komuta edebilecek kadar kara savaşı bilgisine sahip bir amiral bulunduğu zaman, bu çıkmazdan kurtulmak hiç de güç değildir. Karada epey savaş verdiği için Charles Napier, bu iş için biçilmiş kaftandır, buna kuşku yok. Ama başta bir Aberdeen ve bir Palmerston varken, silahlı kuvvetlerin işlerine dört bakan karışırken, donanma ile kara ordusu arasındaki ebedi sürtüşme yerliyerinde dururken, ortak Fransız ve İngiliz kuvvetleri birbirinin zaferini ve rahatını kıskanırken, harekette birlik gibi bir şeyi nasıl bekleyebilirsiniz? Şimdi bu durumda, haziran sonundan önce, Baltık denizine etkin bir çıkarma gücü aktarılamaz. Ayrıca, dört ay içinde savaş bir sonuca bağlanamaz ve barış yapılamazsa, tüm fethedilmiş yerlerden vazgeçmek gerekecektir askerler, toplar, gemiler, araç ve gereçler, hepsi ya geri çekilmek ya da olduğu yerde terkedilmek zorunda kalınacaktır. Ruslar da kış mevsimi içinde yedi ay daha Baltık topraklarının sahibi olmaya devam edeceklerdir. Bu, yeter açıklıkla gösteriyor ki, içinde bulunduğumuz yılda Baltıkta Rusyaya kesin ve ciddi bir saldırıda bulunulması sözkonusu değildir. Çok geç kalınmıştır. Ancak İsveç kendilerine katıldığı zaman, Batılılar Baltıkta bir harekat üssüne sahip olacaklardır. Böyle bir üs, Batılıların kış aylarında Finlandiya harekatını sürdürmeleri olanağını sağlayabilir. Ancak burada da bir kısır döngüyle karşı karşıyayız. Ama bir önceki kısır döngü gibi, bu da, sadece korkaklar için bir kısır döngü. Bir çıkarma birliğiyle Finlandiyanın bir kesimini alarak, ciddi olduğunuzu göstermeden, İsveçin size katılmasını nasıl [sayfa 379] bekleyebilirsiniz? Öte yandan, İsveçte bir harekat üssünü güven altına almadan önce, böyle bir birliği Finlandiyaya nasıl gönderebilirsiniz?
İşın aslında, şu kadar milyon insanın kasabı olan Büyük Napoléon, şimdiki Rus savaşının çekingen, ve bugünkü tutumlarını sürdürürlerse hem çok para, hem de insan hayatını kurban edecek olan devlet adamı türünden yöneticileriyle karşılaştırırsanız, cesur, kararlı, nereyi vuracağını iyi bilen savaşçılığıyla insanlık için bir örnekti.
Karadenize dönersek Sivastopol önlerindeki birleşik filoların, Sivastopol kalesinin değersiz bazı dış yapılarına karşı giriştikleri küçük, zararsız, uzun erimli bir tatbikatla keyif çattıklarını görüyoruz. Bize verilen bilgiye göre, gemilerin çoğu, dört gün boyunca bu masum oyuna katılmış, bu süre içinde sadece denize açılmaya hazır oniki savaş gemisi bulunan Ruslar, limanın dışına çıkmamışlardır. Amiral Hamelin bu durumu büyük şaşkınlıkla karşılamıştır. (Bkz: Amiralin raporu, 1-5 Mayıs.)203 Oysa bu kahraman denizci, Fransız filolarının, daha düşük güçte İngiliz filolar tarafından sadece limanlarda ablukaya alınmakla kalmayıp limanların içinde saldırıya uğradığı zamanlan anımsayacak kadar yaşlıdır. Üstelik, düşük güçlü Rus filosunun, kendisinden iki kat fazla sayıda gemi tarafından batırılmak ve böylece iğrenç Sinop suçunun kefaretini ödemek üzere Sivastopol limanının dışına çıkmasını istemek, ondan biraz aşın şeyler beklemek demektir.
Bu arada iki savaş gemisi ve yedi buharlı firkateyn, Çerkezistan yolundalar. Görevleri, Kırım kıyılarını keşfetmek ve sonra Çerkezistan kıyılarındaki kaleleri yıkmak. Ancak bu ikinci harekata sadece üç firkateyn katılacak. Geri kalanlara, Kırım kıyılarının keşfini tamamlar tamamlamaz donanmaya dönmeleri emredildi. Şimdi Çerkezistan kıyılarında Rusların hâlâ elde tutmaya devam ettikleri üç kale, yani Anapa, Sukum Kalesi ve Redut Kalesi, bildiğimiz kadarıyla, büyük ölçüde kuvvetli kalelerdir, (Redut Kalesi hariç) yüksek tepeler üzerine kurulmuşlardır, önlerindeki denizi tümüyle denetim altında tutmaktadırlar. Bu nedenle, gönderilen kuvvetin kendisine verilen görevi yerine getirebileceği, özellikle çıkarma birlikleri eşlik etmediği için, biraz kuşkuludur. Tuğamiral Lyonsun komutasındaki bu küçük filo, aynı zamanda Çerkezlerle, özellikle önder Şamille bağlantı kuracağı, raporda bildirilmiyor. Ancak bir şey kesin, amiral, Şamilin en çok gereksindiği şeyi, yani silah ve cephaneyi götüremeyecektir, çünkü faal hizmetteki savaş gemilerinin, böyle mal taşımaya ayırabilecekleri yerleri yoktur. Bu beş savaş gemisinin tümden yararsız olan manevi desteğindense, [sayfa 380] bu değerli malzemeyi taşıyacak iki direkli iki kabasorto gemisi ya da iki-üç direkli yelkenli uskunla göndermek çok daha yerinde olurdu. Bu arada öğrendiğimize göre, Türk filosu da aynı yönde yola çıkmıştır. Bu kez, Çerkezleri silahlandırmak için gerekli araç ve gereçleri de götürmektedir. Böylece müttefik iki filo aynı görevle aynı yere gidiyor birinin ötekinden haberi yok. Bu tam bir plan ve hareket birliğidir! Ola ki, her biri, karşısındakini Rus sanabilir, böyle bir şey olursa, bu iki filonun birbirine karşılıklı ateş açışı, Çerkezler için görülmeye değer bir şey olacaktır!
Bu arada müttefik kara birlikleri Gelibolu ve Üsküdarda, ülkenin büyük miktarda sert ve tatlı şarabının kökünü kurutarak, kendi arzuladıkları biçimde kardeşlik ilişkilerini geliştirmekle meşguller. Aralarından ayık kalanlar, arazi tahkimatı işlerinde çalıştırılıyor. Bu tahkimat öyle yerlerde ve o türlü kuruluyor ki, ya hiçbir zaman saldırıya uğramayacak, ya da hiçbir zaman savunulmayacak. Fransız ve İngiliz hükümetlerinin dost Nikolaya ciddi herhangi bir zarar verme niyetinde olmadığına kanıt aranıyorsa, en kör insan bile, askerlerin zamanının nasıl kullanıldığına bakarak bu kanıtı bulabilir. Müttefik komutanlar, birliklerini harekat alanının dışında tutacak bir bahaneye sahip olabilmek için, askerlerine, Gelibolu yarımadasının boyun kesiminde, bir başta öteki uca sürekli olarak uzayıp giden siperler kazdırmaktalar. Herkes, hele hele Fransız istihkamcılar bilir ki, kesiksiz savunma mevzileri, hemen hemen hangi koşul altında olursa olsun, arazi tahkimatında makbul sayılmıyor; üçte-ikisi, düşmanın gelmesi beklenen tepelere bakan bir arazide, sürekli istihkam hattı kurmak, ancak Geliboludaki İngiliz-Fransız ortak ordusu için düşünülmüş bir şey olabilir. Ne var ki, işi ağırdan almak bile, hiç değilse salyangozvari bir ilerleme sağlamaksızın yürütülemeyeceği için, bildirildiğine göre, 15.000 Fransız, Varnaya gidecek ne yapmak için? Humma ya da sıtmadan ölmek için.
Şimdi, şu savaş denen şeyde biraz sağduyuya yer varsa, şefler bilmek zorundalar ki, Türklerin eksikliğini duyduğu şey, açık arazide manevra yapabilme sanatıdır. İngiliz-Fransız birlikleri bu işin ustasıdır. Öte yandan Türkler, surları, kaleleri, hatta açılan gedikleri, saldırgan kuvvetler karşısında, Fransızlarla İngilizlerin boy ölçüşemeyeceği bir ölçüde savunmaya yatkındırlar. İşte bu nedenle ve bir Türk garnizonu bulunan Varna, daha hiçbir kalenin yapmadığı bu şeyi yaptığı için yani kalede önemli üç gedik açıldıktan sonra yirmidokuz gün daha kaleyi elde tuttuğu için evet işte bu nedenle yarı-disiplinli Türkler Varnadan alındı ve açık arazide Rusların karşısına gönderildi, buna karşılık saldırıda parlak, ama [sayfa 381] uzun savunmada istikrarsız olan, iyi talim görmüş Fransızlar, Varna kalesini savunmaya yollandı.
Öteki raporlar, bütün bu raporların saçma olduğunu bildiriyor, büyük hazırlıklar yapıldığını öne sürüyor. Ortak birliklerin Baltık denizinde harekete geçirilmesi gibi bir niyet güdülmediği, ama bu birliklerin, donanmaların da yardımıyla, Rusların gerisinde büyük kahramanlık göstereceği söyleniyor. Düşmanın çekilme yolunu kesmek ve onun gerisinde Avusturyalılar ve Transilvanyalılarla birleşmek üzere birlikler Odessaya çıkarma yapacak. Bunun yanında Çerkezistana da birlik gönderecekler. Son olarak, 15.000-20.000 kişi ayıracaklar ve donanmalar limanı zorlarken bu birlikler karadan Sivastopola saldıracaklar. Savaşın tüm geçmişine ondan önceki diplomatik girişimlere şöyle bir gözatarsanız, kuşkusuz bu söylentileri derhal bir yana iteceksiniz. Bütün bu söylentiler, Mareşal Leroyun, bilinen adıyla Aziz Amaudnun İstanbula varışından kısa süre sonra, orda çıktı. Bu değerli kişinin geçmişini (bugünlerde size yollarım) bilenler, bütün bu esip-savurmalar içinde, üç kez subay olarak görevden atıldığı halde yaygara sayesinde bugünkü rütbesine ulaşmayı başaran kişiyi tanımakta güçlük çekmeyeceklerdir.
Sözün kısası, durum şöyle: İngiltere ve özellikle Fransa, kuvvetlerinin büyükçe bir kesimini Doğuda ve Baltıkta bağlamak gibi bir duruma gönülsüz olarak, ama kaçınılmaz biçimde sürüklenmiş bulunuyorlar. Doğu ve Baltık, askeri mevki bakımından, ileri iki kanat demektir ve Fransadan daha yakın bir merkezi yoktur. Rusya, Batılıların bu anti-stratejik harekete kendilerini tam olarak bağlamalarını sağlamak üzere kıyılarını, filolarını ve birliklerinin bir kesimini kurban ediyor. Bu olur olmaz, yani gerekli sayıda Fransız askeri kendi ülkesinden başka ülkelere gönderilir gönderilmez, Avusturya ile Prusya, Rusyadan yana olduklarını ilan edecekler ve üstün kuvvetlerle Paris üzerine yürüyeceklerdir. Eğer bu plan başarıya ulaşırsa, Napoléonun elinde darbeye direnecek yeterlikte birlik olmayacaktır. Ama herhangi bir olağanüstü durumda harekete geçebilecek ve bundan önce birçok hükümdarı yaptığı gibi Louis Bonaparteı ve bendelerini de harekete geçirebilecek bir güç vardır. Bu güç, bütün istilalara direnmeye muktedirdir. Bunu bir kez, birleşik bir Avrupaya karşı göstermiştir. Bu güç, Devrim, bilinsin ki, harekete geçmesi gerektiği gün orada olacaktır. [sayfa 382]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n° 4101, 9 Haziran 1854
KARL MARX
TUNADA GECİKME
(PARÇA)
Londra, Cuma, 2 Haziran 1854
Özel bir savaş bakanlığı kurulması kararlaştırıldıktan sonra, şimdi günün büyük sorusu, bu göreve kimin getirileceği sorusu oldu. Şimdiye dek sömürgeler bakanı ile savaş bakanının görevlerini birlikte yürütmüş olan Newcastle dükü, bu iki görevden hiçbirini bırakmaya pek de istekli olmadığını göstermekteydi. The Morning Chronicleın ağzına bakarsak, Newcastle dükü, her ne olursa olsun savaş bakanlığının yönetimine sıkı sıkıya sarılmak istiyor. Bugünkü The Times, Üçüncü kez Lord Palmerstonın atanmasını salık veriyor.
Lord Palmerston, lağım komisyonları gibi, kilise cemaatlerine ilişkin çekişmeler gibi bir dizi konuyla uğraşacak yerde savaş bakanlığına getirilirse, ülkesinin kuvvetlerini, onun eski düşmanı diyebileceğimiz Rusyaya karşı yöneteceği bu görevde tam yerini bulmuş olur.
The Daily News da aynı biçimde, Lord Palmerstonı salık veriyor. Dünkü Morning Heraldda da, Urquhartın yazdığı, bu entrikayı açıklayan bir yazı vardı. Her ne ise, Downing sokağındaki bu hareket, savaş için, Gelibolu ya da Üsküdardaki askeri gösterilerden daha fazla önem taşıyor.
Belki anımsayacaksınız, sefer kuvvetlerinin komutanları İstanbula varır varmaz, ivedi olarak enerjik önlemler alınacağına dair kamuoyunda büyük umutlar yaratılmıştı. 18 Mayıs tarihinde [sayfa 383] Mareşal Aziz Arnaud, Lord Raglan ve Türk Serasker, ayın 20sinde Ömer Paşa ve amirallerle birlikte bir savaş meclisinin toplanacağı Varnaya gitmişlerdi. Dün Londraya gelen bir telgraf, Varnada yapılan askeri meclis toplantısında, müttefik kuvvetlerin Geliboludan Edirneye gitmesine karar verildiğini bildiriyordu. Dün aynı zamanda bir başyazı yayınlayan The Times, Varna Konferansında kararlaştırılan tüm savaş planını açıkladı. Bu konferans diyor The Times, Prens Paskeviçin komutasında Rusların Silistre Kalesine en amansız saldırılarını yönelttikleri ve müttefik orduların bellibaşlı komutanlarının, bu kaleyi kurtarabilecek önlemlere en iyi karar verebilecek bir durumda bulundukları günlerde toplanmış bulunuyor. Komutanlar, sonuç olarak, Silistreyi kurtarmak üzere, ordularının Geliboludan Edirneye gelmesini emrettiler; ordular da bunun üzerine şu kahramanca kararlılıkla oraya gittiler.
Tunanın sağ sahilini koruyan kalelere Rusların saldırısını geri püskürtmek için Türk ordusunu bir genel savaş tehlikesiyle karşı karşıya bırakmak ... Rusların o zamanki ön karakollarıyla doğrudan çatışmak için müttefik ordularının önemli bir bölümünü sahile saldırtmak.
Başka deyişle müttefik generaller, Rusların, Tunanın sağ yakasındaki kaleleri alma çabalarına karşı koymamaya karar vermiş bulunuyorlar. The Times, bu harekat planının,halkın doğal sabırsızlığını hayal kırıklığına uğratabileceğini itiraf ediyor, öte yandan da sözkonusu kesimde bulunan tahkim edilmiş yerlerin, gerçekte Türk mevzilerinin ileri tahkimat noktalan olduğunu ve asıl kuvvetini oluşturmadığını keşfediyor. Daha önceleri de bizlere, Eflak ile Buğdanın Türklerin ileri tahkimat yerleri olduğu ve Türkiyenin buraları Rusların işgaline bırakmakla fazla bir şey yitirmiş olmayacağı söylenmişti. Şimdi öğreniyoruz ki, Türkiye aynı sükunet içinde Bulgaristanı da Ruslara bırakabilir.. The Times yazısını sürdürüyor:
Balkanlar hattı arkasında Avrupa ordusu belirli bir zamanda ve karşı konulamaz bir güçle ileri harekata geçmeye hazırlanmaktadır ve savaş seferinin son aylan düşmanın yok edilmesiyle sonuçlanacaktır.
Gözde müttefikler düşmanla karşı karşıya gelmekten sakınabilirlerse, kuşkusuz, kuvvetleri çok taze kalacaktır. Ama Ruslar, Balkanların kuzeyindeki bölgede fazla ilerlemez, Bulgaristanın anahtarı olan kalelerle ve prensliklerle yetinirlerse ne olacaktır? Oraları boşaltmaları nasıl sağlanacaktır? Balkanlar çizgisinin gerisinde Avrupa ordusu, zamanı gelince, karşı durulamaz bir güç olarak [sayfa 384] ilerlemek üzere hazırlanıyor. Harekatın son aylarında düşmanın kökü kazınmış olmak zorundadır Rusların Tunadaki kaleleri almaları, bu karşı durulmaz ilerleyişi, doğal ki, büyük ölçüde kolaylaştıracaktır. Ve müttefik orduların başaramadığı şeyi tamamlamakta da mevsim hiç güçlük çekmeyecektir.
Moniteur, Ömer Paşa, Silistrenin yardımına koşmaya hazırlanıyordu diyor. Bu doğru. The Morning Chronicle gazetesi de The Timesın yukardaki yazısını hatalı buluyor ve şöyle diyor:
Anlaşılan bu planın düzenleyicisi bu arada Avusturya diplomasisinin çarın ordularını geri çekmesini sağlayacağı, böylece direnişe rastlamadan sürekli bir başarının elde edileceği umudundaydı; aksi takdirde, Rusların Balkanlara ilerlemesi halinde Avusturya-Prusya Antlaşmasında öngörülmüş olan en uzak olasılığın hemen geçerli olacağı belki düşünülüyordu.
Moniteurun yazısı Parislilerin keyfîni bozmayacak bir biçimde yazılmış. The Chronicleın, The Timesın planını yorumlayış tarzı ise, bu planın karma hükümetin planı olması olasılığını artırıyor sadece. Başka kaynaklar da bu varsayımı doğrulamakta. The Chronicleın İstanbul muhabiri, 18 Mayıs tarihli haberinde şunu belirtiyor: Yaz ortasında, humma ve öteki hastalıkların doğurduğu asker yitiği, başka nedenlerin ortaya çıkardığı yitiği aşacağı için, Tunada askeri bir harekata pek girişilmeyecek. Bunun yanı-sıra, hükümet yanlısı Globe,204 dün akşamki sayısında, The Timesın yazısındaki özü taşıyan bir yazı yayınlıyor. Bu yazı, her şeyden önce, Türkiyede sadece 45.000 müttefik askeri bulunduğunu söylüyor 29.000 Fransız askeri, 16.000 İngiliz askeri. Aynı Globe, bir başka sütununda da, Rusların Silistre önünde ve çevresinde 90.000 askeri bulunduğunu, bölgedeki düzenli Türk ordusunun da 104.000 kişiye ulaştığını yazıyor. Ama toplam sayısı nerdeyse 150.000i bulan bu Türk, Fransız ve İngiliz kuvvetini The Globe, 90.000 kişilik Rus ordusunun Bulgaristandaki kaleleri almasını önlemek için yeterli saymıyor, üstelik güçlü üç donanmanın verebileceği desteğin de sözünü dahi etmiyor. The Globe, zamanın, Ruslara karşı savaştığı kanısında, bu nedenle, Türklerin ya da müttefiklerin onlara karşı savaşmasını kesenkes gereksiz buluyor. Müttefik komutanlar tarafından düzenlenmiş planı açıklamakta The Globe, The Timesdan bir parça daha ileri gidiyor ve şöyle diyor: Tuna kalelerine her ne olursa olsun, istilacının daha ileri gitmesini umutsuz bur çaba haline getirmek ve cüretkâr ilerleyişini cezalandırmak üzere yeter kuvvet sağlanmalıdır. Son Viyana protokoluyla İngiltere ve Fransanın, Avusturya-Prusya antlaşmasına rıza gösterdiklerinin açık bir kanıtını buluyoruz burada. [sayfa 385]
Tunadaki ve Bulgaristandaki kaleler Rusyaya bırakılacak, ancak Rusyanın daha fazla ilerlemesi savaş nedeni olacaktır.
İlkin Buğdanı işgal eden 15.000 kişilik Rus birliği Prutu aştığı zaman, Türkiyeye, ortalığı bulandırmaması salık verilmiş, çünkü bu muhteşem 15.000 kişilik kuvvetin Eflakı da işgal etmesini önleyemeyeceği söylenmişti. Ruslar Eflakı da işgal ettiler. Babıâli savaş ilan ettiği zaman, Rusyaya karşı herhangi bir askeri harekatta bulunmak için zaman çok geçti, çünkü kış bastırmıştı. Bahar geldiği zaman, Ömer Paşa, saldırı hareketlerinden uzak durması emrini aldı; çünkü müttefik kuvvetler henüz gelmemişti. Müttefik kuvvetler geldiği zaman, hiçbir şey yapılamazdı, çünkü yaz gelmişti. Yaz sağlıksız bir mevsimdi. Bırakın sonbahar gelsin, o zaman da askeri harekata girişmek için çok geç olacak. Bunun adına, The Times, stratejinin taktiklerle uyuşumu, diyor. Onun fikrince taktiklerin özü, yedekleri zinde tutabilmek için ordunun kurban edilmesi demek oluyor. Bir noktaya daha dikkatinizi çekmek istiyorum: Bütün bu hokkabazlıklar, muhalefet gazeteleriyle İngiltere kamuoyunun burnunun dibinde, gözünün önünde oluyor; The Morning Advertiser gazetesi, Prusyaya, Danimarkaya ve İsveçe karşı, Batılılara katılmadıkları için öfkeli kınamalar yağdırmakta The Times ile yarışıyor. Daha küçükçe sarayların Rusyadan yana olma eğilimlerini etkileyen nedenlerin pek de temelsiz olmadığı, örneğin Danimarkada hükümet yanlısı gazetelerin ifade tonunda gayet iyi görülüyor. The Morning Chronicle gazetesinin Kopenhag muhabiri de bunu yazmakta:
İngiltere Danimarkaya karşı daima vefasız davranmıştır, ve Danimarka Batı devletlerine katılacak olursa 100.000 Prusyalı, muhtemel olarak bir de Avusturya kolordusuyla, Eidere kadar Jütlandı yakıp-yıkarak bütün Danimarka topraklarını işgal eder. Bu tehditten yararlanan hükümet partisi, Ulusal Partinin ses çıkarmamasını sağlayıp onu korkutmayı başarmıştır.
Karma hükümet, Rusyanın temiz amaçlarına yaptığı diplomatik, askeri ve öteki nazik hizmetlerin, Otokrat tarafından şükranla karşılanmasını beklemiş olabilir, hatta kuşkusuz, beklemiştir. Ama şükran şöyle dursun, ondan, anlaşılmaz hatta gereksiz ölçüde hakaret görüyorlar. Rus sarayının, sahte dumanlarını nasıl tahkir ettiğini gösterebilmek için, size, Nordische Bienede yayınlanan, adsız bir Rus Tyrtaeusun masalını aktarıyorum. Dilinin ve yapısının çocukça oluşu, ozan yazarın yarı-barbar bir anlayışa seslenmesinin zorunlu gereği sayılmalıdır. Tıpkı, Amiral Hamelinin son Odessa raporunu, St. Petersburg gazetesinin, yadırganası bir nezaketle eleştirmesinin, yazının Avrupalı diplomatlara [sayfa 386] seslenmekte oluşu gerçeğiyle açıklanması gibi. Masalın başlığı şu: Kartal, Buldog, Horoz ve Yaban Tavşanı.
Büyük ve güçlü bir kartal, bir kayanın tepesine konmuş, yükseklerden Baltık denizi boyunca bütün dünyayı seyrediyodu; sağladığı yemle doymuş olarak, orada hareketsiz ve memnun duruyor ve her zaman her şey emrinde olduğu için, altındaki vadiden yiyecek yığmayı saygınlığına yakışmaz sayıyordu. Bir buldog, ona gıpta ile bakarak horoza şöyle der: Benimle birlik ol, ve sen öç almak için, ben de kıskançlık yüzünden şu kartalı alaşağı edelim. Anlaşmışlar, ileri atılarak kartalı en iyi şekilde nasıl altedecekleri konusunda birbirinin görüşünü almışlar. Horoz demiş ki: Dur! Pençelerine bak, kanatlarına bak bunları deneyecek olana Tanrı yardımcı olsun. Onun kanat vuruşuna uğramış olan atalarımın acıklı yazgılarından nasıl yakındıklarını çok dinledim. Haklısın demiş buldog, ama biz kartalı yakalamak için bir plan hazırlayacağız. Yakınma bir tavşan yollayalım, o, tavşana saldıracaktır. Bu arada sen, çok ustalıkla öterek ve zıplayarak sanki onunla savaşa tutuşmak istiyormuş gibi yapıp dikkatini kendi üzerine çekersin. Böylece, onun dikkatini ve pençelerini başka yöne çektikten sonra, ben, kendisini savunamayacak şekilde ona arkadan saldırırım, ve kısa sürede benim keskin dişlerim onu paramparça eder. Plan, horozun hoşuna gitmiş, ve kendisi yakın bir gözetleme yerine yerleşmiş. Buldog, ormana koşup bir tavşana havlayarak bütün bunları dinginlik içinde seyreden kartala doğru sürmüş. Budala ve kör olan tavşan çabucak kartalın pençelerine düşmüş. Anlaşmalarına sadık olarak horoz yerinden fırlayıp tavşana doğru atlamış. Ama şu rezalete bakın! Tavşanı kapmak için yerinden oynamaya tenezzül etmeyen kartal, sadece kanatlarını kaldırır, tavşanı önce bir kanadıyla, sonra ötekiyle kapar, ve artık kımıldamayan ve ötmeyen horoza pek değmez? Tavşanların kaçma eğilimi zaten bilinir; o da, baygın ve düşünmeden denize koşar ve boğulur. Kartal, şişman buldoğun oldukça uzaktan bu komployu yönettiğini görmüştür çünkü kartalın gözünden ne kaçabilir ki? Kartal, bir çalılığın arkasına saklanmış olan kahramanı görmüştür, büyük ve güçlü kanatlarını hazırlayıp heybetle havalanır. Buldog havlayıp telaşlı sıçramalarla kaçar. Ama artık çok geçtir. Kartal üzerine atılır ve pençelerini hainin sırtına saplar, ve o şimdi orada paramparça edilmiş yatmaktadır. [sayfa 387]
New-York Daily Tribune KARL MARX
n°4105, 14 Haziran 1854
KARL MARX
KONUŞMALAR AZİZ ARNAUD
(PARÇA)
Londra, Cuma, 9 Haziran 1854
Kossuthun Sheffielde yaptığı konuşma, İngilterede kaldığı süre içinde kendisinden işitilegelen konuşmaların en esaslısı oldu. Ama bu, birtakım yanılgılarını belirtmemizi engellememelidir. Tarihsel açıklamaları bir ölçüde yanlıştır. Türkiyenin gerilemeye başlayışının tarihini, Sobieskinin Avusturya başkentini destekleyişine götürmek, temelsiz bir yargı olur.205 Hammerin araştırmaları, Türk İmparatorluğu örgütünün o dönemlerde zaten bozulma durumunda bulunduğunu ve Osmanlı büyüklüğünün ve kudretinin bir süreden beri esasen ve hızla azalmakta olduğunu, tartışmaya yer bırakmayacak biçimde kanıtlıyor. Benzeri bir yanlışlık, Napoléonun Rusyaya denizden saldırma fikrini, öne sürüldüğü üzere donanması olmadığı için ve okyanusa egemen olması İngiltere tarafından engellendiği için değil, başka nedenlerle kabul etmediği yargısında görülüyor. Kossuthun, İngiltere, Avusturya ile ittifak kurarsa, Macaristanın da Rusya ile ittifak yapabileceği tehdidi de basiretsiz bir davranış oldu. Her şeyden önce, hükümetçi gazetelerin eline bir silah verdi. Bu gazetelerden The Times bütün devrimcileri Rusyanın ajanları diye mahkum ederek bu silahı bol bol kullanmayı ihmal etmedi. İkincisi, bu sözler öyle bir kişinin ağzından çıktı ki, o kişinin hükümeti, 1849da Macaristan tacını bir çar veliahtına sunmuştu. Son olarak da, kendisinin ya da başkalarının kışkırtmasıyla olsun, öne sürdüğü tehdit uygulamaya konursa, [sayfa 388] Macaristanda nüfusun büyük kesimi Slavlardan oluştuğuna göre, Macar soyunun ortadan kalkmaya mahkum edilmiş olacağını nasıl yadsıyabilirdi? Ayrıca Rusyaya karşı savaşı, özgürlük ile istibdat arasında bir savaş olarak tanımlamak da aynı biçimde yanlıştı. Böyle bir durumda özgürlüğü bir Bonaparteın temsil etmiş olacağı gerçeği bir yana, savaşın açık açık ortaya konan gerekçesi, güç dengesinin ve Viyana antlaşmalarının ulusların özgürlük ve bağımsızlığını bizzat ortadan kaldırmış olan bu antlaşmaların korunmasıdır.
Birminghamda Urquhart da, genellikle alışılagelenden daha sert bir konuşma yaparak, karma hükümeti bir kez daha ihanetle suçlamadı. ancak Urquhart, oligarşinin karma hükümetini dayandığı çürümüş parlamento temelini devirmeye hazır tek partiye kesinlikle karşı durduğuna göre, konuşmaları sadece havaya gidiyor.
Lord John Russel, dün gece Avam Kamarasında, özel bir savaş bakanlığı kurulduğunu açıkladı. Ancak bu bakanlık, halen savaş işlerinin yürütülmesinden sorumlu olan değişik daireleri çatısı altında birleştirmeyecek, sadece hepsi üzerinde genel bir denetçi ve gözetimci (superintehdence) olacak. Değişikliğin tek yaran, yeni bir bakanlık kurulmasından ibaret. Bakanlığa yapılacak atamaya gelince, The Moming Post gazetesi, dünkü sayısında, hükümetteki Peelci kanadın206 kazandığını, Newcastle dükünün savaş bakanlığına getirileceğini, sömürgeler bakanlığının da Lord John Russella teklif edileceğini yazıyordu. Dün akşamki Globe gazetesi bu bilgiyi doğruladı, ancak Lord Johnun bu görevi kabul etmesi olasılığı bulunmadığı için, sömürgeler bakanlığına Sir George Greyin aday gösterilebileceğini ekledi. Her ne kadar Peelci gazeteler henüz herhangi bir karardan habersiz görünüyorlarsa da, Palmerstoncı gazetenin bugünkü sayısı, Newcastle dükü ile Sir George Greyin atandıklarını haber veriyor.
Avusturyanın mütehakkim çağrılarıyla ilgili olarak The Morning Post gazetesinde şu haber var:
Avusturyanın bildirisinin Rusya tarafından, ne suskunluk, ne de ret ile karşılanacağını varsaymamız için nedenler vardır, ve görüşmelerde bulunmak üzere Avusturyanın bir silah bırakışmasına razı olması koşuluyla, Rusyanın Türk ülkesinin tamamen ortadan kaldırılması için Avusturya önerisini kabul etmeye hazır olduğunu duyacak olursak şaşırmayız.
Bugünkü The Moming Chronicle gazetesi de benzer bir haberinde, yazışmanın çok büyük önem taşıyabileceğini yazıyor. Ancak gazete, yazının bir ültimatom niteliğinde görülmemesi gerektiğini, alışılagelen nazik bir dille yazıldığını ve bir ilişki kesme [sayfa 389] olasılığının, ancak, Rusyanın bu yazıyı tümden bilmezlikten gelmesi durumunda sözkonusu olabileceğinin öne sürüldüğünü ekliyor. Eğer Rusya kaçamak bir yanıt, ya da sınırlı bir ödün verirse, bunu yeni öneriler ve görüşmeler izleyebilir.
The Postun tahmininin bir an için yerinde olduğunu ve gerçekleşeceğini kabul edelim, görülecektir ki, Avusturyanın yapacağı hizmet, sadece, Rusyanın yararına yeni bir silah bırakışması sağlamaktan ibaret olacaktır. Çok büyük bir olasılıkla, bu arada Silistrenin düşeceği ve çarın ününün ve onurunun korunacağı varsayımı üzerine kurulu olarak böyle bir şey düşünülmüş olabilir. Ne var ki, Silistre dayanırsa, tüm tasarı çökmek zorundadır. Türklerin gösterdiği kahramanlığın, her ne kadar müttefik hükümetler ve komutanların eğilimlerine karşıt düşüyorsa da, sonunda müttefik orduları askeri harekata girmeye zorlaması gerekir.
Bu büyük savaşta sık sık görülen duraksamaların ve savsaklamaların çekilmezliğini hafifletebilecek bir şey varsa, o, İngiliz basınıyla kamuoyunun, Batılılar ile Alman devletleri arasındaki ittifakın değeri ve gerçekçiliği konusunda gösterdiği eğlendirici duraksamadır. Avusturyanın mütehakkim çağrıları dünyayı tatmin etmeye henüz başlamak üzereyken, tüm dünya, Avusturya ve Prusya hükümdarları arasında yapılan toplantıyla ilgili yeni haberle kara kara düşünmeye koyulmuştur. Bu toplantı, The Timesın deyişiyle, Batılı devletlere hiçbir iyi haber getirmiyor.
Bugünlerde Londra sokaklarında, uygarlığın üç kurtarıcısının, sultan, Bonaparte ve Victorianın grup resimlerinin önünde toplanmış halk yığınlarına takılmaksızın yürüyemezsiniz. Toplumu kurtardıktan sonra, şimdi de uygarlığı kurtarmakla görevlendirilen kişilerin karakterini tam olarak anlayabilmenize yardımcı olmak üzere, söze onların başkomutanı, Mareşal Aziz Arnaud ile başlıyorum.207
Alacaklıların pençesinden (eski adı ile) Jacques Leroyu, ya da (yeni adı ile) Jacques Achille Leroy de St. Arnaudyu ünlü temmuz günleri208 kurtarmıştı. O günlerde onun kafasını kurcalayan ciddi soru, eski rejimin birdenbire çöküşüyle genel bir karışıklığa yuvarlanan Fransız toplumunun durumunu nasıl iyileştirebileceği sorusuydu. Achille, Üç Gün Savaşına katılmamıştı. O anılası dönemde St. Pelagiee sıkı sıkıya bir hücreye kapatılmış olduğu gerçeği karşısında, kendini üç gün savaşa katılmış gibi de gösteremezdi. Bu nedenle, o günlerin birçok serüvencisi gibi, temmuz savaşçısı sahte görünümü altında ödüllendirilmesini isteyemezdi. Öte yandan burjuva rejiminin başarısı da Paris bohemyasının, adı dillere [sayfa 390] düşmüş bu serserisi için, hiç de yarar getirici bir şey gibi görünmüyordu. Çünkü meşruiyete (Legitimacy) her zaman tam bir inanç göstermiş, Aide-Toi Derneğine hiçbir zaman üye olmamış (kısa görüşlülük; ancak sonradan Dix-mille Derneğinin ilk üyelerinden biri olarak bu hatasını düzeltti), büyük onbeş yılın komedisinde hiçbir rol oynamamıştı. Ancak Achille, eski efendisi E. de P.den ön hazırlık yapmaksızın bir işe doğrudan giriverme sanatı üzerine bir şeyler öğrenmişti. Savaş bakanlığına gitti, kendini, orduda muvazzaf olmayan subay sıfatıyla görev yapmış gibi gösterdi, ancak restorasyon günlerinde siyasal nedenlerle görevden çekildiğini bildirdi.
Gardes du corpsdan sürülmesi, Korsiko lejyonundan atılması, sömürgelere gitmek üzere yola çıkan 5 linçi alaydan yok olu verişi, tümü, onun eksantrik yurtseverliğinin ve burbonların elinden çektiği eza-cefanın kanıtları haline dönüştürülüverdi.
Sicili, iddialarının yalan olduğunu gösteriyordu, ancak savaş bakanlığı, iddiaların doğruluğuna inanmış göründü. Louis Philippe yönetimi altında andiçmeyi reddeden subayların görevden alınması büyük bir boşluk yaratmıştı. Bu boşluğun doldurulması gerekiyordu. Dönekliğinin nedeni ne olursa olsun, meşruiyetçilikten açıkça dönmüş olan herkes, iktidarı gasbetmiş yönetim için değerli bir destek olarak kabul edilmekteydi. Bunun sonucudur ki, Achille, 64üncü alayda görevlendirildi. Ancak restorasyon döneminde görevden çekilmiş olanlar gibi daha yüksek bir rütbeye atanmadı, eski rütbesiyle, yani assubay olarak görevlendirildi. Bu onun için gurur kırıcı olmuştu.
Bir süre sonra, aylığına zam yapılmaksızın teğmenliğe yükseldi. Bu arada özel döneklik yeteneklerine bir geçerlilik kazandırması fırsatı da verildi. 1832de Achillein alayı, Vendéedeki lejitimist ayaklanmasının göbeğinde Parthenayda karargâh kurmuştu. Berri düşesinin çevresinde toplanmış, eski gardes du corpsun bir kısım askerleriyle geçmişteki ilişkileri, askerlik göreviyle polis ajanlığı görevlerini birlikte yürütmesi olanağını sağlamıştı, bu iki görev, Londranın kumarhaneleriyle Parisin cafés borguesunda olgunlaşmış bir dehada pek güzel birleşiyordu.
Yahudi Deutz tarafından Monseigneur Thierse satılmış olan Berri düşesi, Nantesda tutuklandı, Blayee gidişinde kendisine eşlik etme görevi Achillee verildi. Blayede, General Bugeudnun komutası altında, Achille, düşesin cezaevi gardiyanlığını yapacak kişiler arasında yer alacaktı. Hanedan çıkarları için göze görünür bir gayretkeşlik fırsatını elinden kaçırmak istemeyen Achille, işi, [sayfa 391] polisin kendisine yüklemesine izin verdiği alçakça işlerle Bugeaudyu bile rezil etmeye ve düşese vahşice davranmaya kadar vardırdı. Ne var ki, Bugeaudnun, polisin, düşesi korumakla özel olarak görevlendirdiği, Polis Müdürü Jolynin gözetimi altında bulunan ve her şey bir yana, savaş bakanlığından çok içişleri bakanlığına bağlı olan bir aide-de-campı görevinden atma gücü