3
Özel eğitimde özbakım becerilerinin kazandırılmasında, normal çocuklarda olduğu gibi özürlü çocukların, gereksinimlerini kendi kendine karşılayabilir hâle gelmeleri önemlidir.
4
Normal bir çocuğun yaşamında erken başlayan özbakım becerilerinin gelişimi ebeveynlerde bağımsızlığın başlangıcını gösterir. Bu nedenle, çocuğun özrü ve özelliklerine uygun becerilerinin seçilerek çok küçük yaşlardan itibaren öğretilmesine çalışılmalıdır.
5
Özbakım becerilerinin öğretilmesinde esas amaç; çocuğun bazı temel becerileri kazanabilmesidir. Bu becerileri kazanmış çocuk çevreden bağımsız olarak hareket edebilecek ve öz güvenini kazanmış olacaktır. Çocuğun kendi davranışlarını kontrol edebilmeyi öğrenmesi oldukça önemlidir. Çocuk, isteklerini yerine getirebilmek için her zaman başkalarına bağımlı olamayacağını ve kendisinin de sorumluluk alarak yapması gereken işler olduğunu öğrenmelidir.
6
Bu modülde; özel eğitimde özbakım becerilerini öğrenerek bu alandaki gelişimlerine etkili olarak yardım edebileceksiniz.
7
Özel eğitimde el –yüz yıkama (ayak, ağız, diş, tırnak, burun, göz, kulak temizliği) alışkanlığını, giyinmeyi, tuvalet eğitimini, beslenme alışkanlığını, yaşadığı çevre ve ortamı, uyku-dinlenme alışkanlığını, deri ve banyo temizliğini, saç bakımı ve tıraş alışkanlığını, spor ve egzersiz alışkanlığını kavrayabilecek, engellilerin özelliklerine uygun özbakım becerileri ile ilgili etkinlik hazırlamak ve uygulamak için yeni bilgi ve beceriler kazanacaksınız.
8
Özbakım becerileri diye adlandırdığımız becerilerin tümü, hepimizin bir gün boyunca yataktan kalktığımız ve yatıncaya kadar yaptığımız becerilerin tümüdür.
9
Örneğin; kalktığımız zaman yüzümüzü yıkamamız, üstümüzü çıkarıp giysilerimizi giymemiz, otobüse binmemiz, çay içmemiz, yemek yememiz, telefonla konuşmamız ve sayabileceğimiz pek çok beceri bizlerin bir gün içerisinde yapmış olduğu özbakım becerileri arasında yer almaktadır.
10
Zihinsel engelli bireylere özbakım becerilerinin öğretimi için en uygun ortam önce ev ortamı sonra rehabilitasyon merkezleridir.
11
Çünkü bu becerilere bakıldığında çocuğun evde kazanması gereken beceriler olduğunu görmek mümkündür. Ancak bu beceriler evde öğretilmediğinde okulda öğretilmek zorunda kalınmaktadır.
12
Zihinsel yetersizliğin dışında pek çok neden özürlü çocukların özbakım becerilerini kazanmalarını geciktirebilir. Bunlardan bazıları büyük kas becerilerindeki yetersizlikler (kol ve bacak kaslarındaki ), görme yetersizliği, el-göz eş güdümündeki yetersizlik ve manipülatif (el) becerideki yetersizliktir.
13
Bir öğrenci; görsel dikkat, hareketleri taklit, basit emir ve cümleleri anlama gibi temel bilişsel becerilerin bazılarını öğrenmemişse bu durumda öğrencinin özbakım becerilerini kazanması gecikebilir.
14
Örneğin sözel ipuçlarının kullanımı, eğer çocuk sözcüklerin çoğunu anlamıyorsa, mimiklerle birlikte söylenen tek kelimelik bir sözcükle sınırlandırılabilir. Bazı araştırmacılar, özbakım becerisi öğretimine başlamadan önce taklit etme ve dikkat süresini artırma üzerinde çalışılmasının daha uygun olacağını belirtirken diğer araştırmacılar da bunların özbakım becerisi öğretimi ile aynı anda kazandırılabileceğini savunmaktadır.
15
Genel olarak zihinsel yetersizliği olan bireylerin kendiliklerinden çevreden bilgi edinebilme ve bu bilgiyi genelleyebilme süreçlerinde güçlükler vardır.
16
Becerilerin kazandırılmasında daha fazla yönlendirilmeye, desteklenmeye, sürekli ve sistemli bir eğitime ihtiyaç duyarlar.
17
Bu nedenle beceri kazandırma süreci; uzun süreli eğitim, tekrar, sözel ipuçları, model olma ve fiziksel yardımda bulunma gibi öğretim süreçlerinin kullanılmasını gerektirmektedir.
18
Becerilerin kazandırılmasında, verilen sistemli eğitimi etkileyen önemli etkenlerden biri de bireyin yetersizlikten etkilenme derecesidir.
19
ÖZBAKIM BECERİLERİ EĞİTİMİNDE Çocuk ve ailesi için öncelikle öğretilmesi gereken becerilerin neler olduğu saptanmalıdır.
20
Ailenin istediği, çocuğun zamanının büyük bir bölümünü geçirdiği ortamların özelliği ve çocuğun sahip olduğu diğer beceri ve kavramların neler olduğu göz önünde tutularak saptanmalıdır.
21
Bunu yapabilmek için öncelikle çocuğun dil, bilişsel ve psikomotor alanları içeren kaba değerlendirmelerin yapılması özbakım becerileriyle ilgili kontrol listelerin uygulanması, aile ile görüşülmesi ve çocuğun ev okul ve yakın gelecek içinde olacağı ortamların incelenmesi gerekir.
22
Bütün bunların sonucunda çocuğun düzeyine uygun ve gereksinimi olan bir ya da birkaç özbakım becerisi öğretilmek üzere belirlenebilir.
23
Belirlenen öncelikli becerilerde çocuğun yapabildiklerini belirlemek için buna dayalı olarak ölçüt bağımlı ölçü aracı hazırlanır.
24
Hazırlanan ölçüt bağımlı ölçü aracı çocuğa uygulanarak (Ele alınan şey bir beceri olduğu için çocuktan bizzat uygulaması istenir.) çocuktan yapabildikleri istenir.
25
Çocuğun yapabildiklerine dayalı olarak tüm beceri, ileri zincirleme ya da tersine zincirleme yaklaşımlarından birine göre uzun dönemli, kısa dönemli ve eğitimsel amaçlar belirlenir.
26
Saptanan amaçları gerçekleştirecek şekilde öğretim planı hazırlanır. Öğretmenin amaçları gerçekleştirmede kullanacağı beceri, işlem süreci ve kullanımı belirlenmelidir.
27
Öğretim ortamı ve kullanılacak araç gereçler belirlenmelidir. Öğretimin günün hangi zamanlarında yapılacağı belirlenmelidir.
28
Çocuk için etkili pekiştireç: Etkili pekiştireçler belirlemede aileyle görüşülerek çocuğun nelerden hoşlandığı belirlenebilir ya da çocuğun hoşlandığı şeyler kendisine sorularak bulunabilir.
29
Öğretim süreci: Becerinin özelliği ve çocuğun var olan dikkat süresi göz önüne alınarak belirlenir. Öğrenilecek olan beceriye zarar veren ve istenmeyen davranışların azaltılmasında kullanılacak işlem süreçleri saptanmalıdır.
30
Öğrenciye kazandırılacak becerinin sürekliliğinin nasıl kazandırılacağı saptanmalıdır. Öğrenciye kazandırılan becerinin başka kişi, araç ve ortamlara nasıl genelleştirileceği öğretime başlamadan önce belirlenmelidir.
31
Öncelikle çocuğun fiziksel büyüklüğü ve ek yetersizlikleri nedeniyle yapılan uyarlamaların belli bir sıra ile geri çekilmesi gereklidir.
32
Öğretim yapılan ortam olağan duruma getirilip çocuk bu ortamda beceriyi bağımsız olarak gerçekleştirir hâle geldikten sonra bu beceriyi günlük yaşamında gerçekleştirmesi gereken diğer ortam ve araç gereçlere nasıl genelleyeceğinin planının yapılması gereklidir.
33
Bu plan yapılırken genellemenin yapılacağı ortam ve araç gereçleri kullanmanın zorluk düzeyleri ve öğrencinin günlük yaşamında karşılaşma olasılıkları göz önünde tutularak değerlendirilmelidir.
34
Özbakım Becerisi Kazandırmada Kullanılan Yöntemler: 1. Ölçüt bağımlı ölçü araçlarının hazırlanması: Ölçüt bağımlı ölçü aracı hazırlanırken öncelikle ele alınan özbakım becerisinin analizi yapılır.
35
Bir beceriyi, “daha küçük alt basamaklara ayırma” demek olan beceri basamağındaki alt basamaklar üç yolla belirlenir:
36
Birinci yol: Ele alınan becerinin bellekten analiz edilmesi ve basamakların sıralanmasıdır. İkinci yol: Ele alınan becerinin bizzat yapılması ve basamakların sıralanmasıdır.
37
Üçüncü yol: Beceriyi iyi yapan bir kişinin gözlenmesi ve basamakların sıralanmasıdır. Beceri analizi: Tersine ve ileri zincirleme yöntemine göre yapılır.
38
İleri zincirleme yöntemine göre beceri analizi yapılırken becerinin alt basamakları, yapılış sırasına göre önce yapılan basamaktan, sonra yapılan basamağa doğru sıralanır.
39
Tersine zincirleme yöntemiyle beceri analizi yapılırken ise becerinin basamakları, yapılış sırasına göre en son yapılandan en önce yapılana göre sıralanır