Bir hizmetin ya da malın, sistemli ve planlı olarak üretim şekli işletme olarak tanımlanmaktadır. Bu yazımızda, işletme ve işletme çeşitleri ile ilgili ayrıntılı bilgiler vermeye çalışacağız. İşte, detaylar;
1. İşletmenin amaçları
İşletmenin üç amacı bulunmaktadır. Bunlar sırasıyla;
1- Üretimi yapılan maldan ya da hizmetten kazanç sağlamaktır.
2- Üretimi yapılan malın ya da hizmetin hedeflediği toplum açısından bir hizmet faktörünü içermesidir. Bu, üretilen malların ya da hizmetlerin belirli bir bölümünün ortaklara ve çalışanlara dağıtılması, devlete vergi olarak verilmesi ve işletmenin ayakta kalarak uzun ömürlü olmasıdır. Yani diğer bir deyişle, işletmenin topluma hizmet amacı gütmesidir.
3- İşletmelerin üretimini yaptığı mallardan veya hizmetlerden kazanç sağlaması hedeflenirken, ayrıca topluma hizmet etmesiyle birlikte işletmenin hayatiyetini sürdürmesi de gerekiyor. Bunların yapılabilmesi için dengenin sağlanması gerekiyor ki, işletme sağlam ve uzun ömürlü olabilsin.
İşletmede 4 üretim faktörü bulunmaktadır. Bunlar;
1- Doğa,
2- Emek,
3- Sermaye,
4- Girişimcidir.
2. İşletme çeşitleri nelerdir?
Şimdi sizlere aşağıda işletme çeşitlerini kısa kısa anlatmaya çalışacağız.
Tek kişi işletmeleri:
Bu işletme türü en eski, en basit ve de uygulamada en yaygın olan işletme çeşididir. Adından da anlaşılacağı gibi işletmenin tek bir sahibi bulunmaktadır. Buna göre işletme sahibi olan kişi, işletme ile ilgili her türlü kararı alabilmekte, denetimini yapabilmekte ve uygulayabilmektedir. Olası riskler işletme sahibine aittir. Tek kişi işletmelerinin kurulması ve sonlandırılması yasal olarak oldukça kolaydır. Bu işletmelerin sermayelerinin yeterli olmaması, alacaklılara karşı sınırsız sorumluluk getirmesi büyüyüp gelişmelerinin önünde bir engeldir.
Şirketler:
Birden fazla kişinin ortak çıkarları ve amaçlarını gerçekleştirmek için sermayelerini ve emeklerini bir sözleşme yaparak birleştirmeleri ile kurulan işletmeler şirket olarak ifade edilir. Ortaklık olabilmesi için bazı niteliklerinde olması gerekmektedir. Buna göre;
– Ortaklık için iki ya da daha fazla kişinin olması gerekir. Bu ortaklar gerçek ya da tüzel kişi olabilmektedir. Bunlar hissedar, şerik, ortak ya da pay sahibi şeklinde adlandırılabilmektedir.
– Ortak bir çıkar veya amacın olması gerekmektedir.
– Ortaklığın amacına ulaşabilmesi için, ortakların kendi aralarında yaptıkları bir sözleşmenin olması gerekir.
– Ortaklığın belirlenen amaç doğrultusunda çalışabilmesi için, ortakların sermaye ve emeklerini şirket dahilinde kullanmaları gerekir.
Adi şirketler:
Bu tür işletmeler de iki ya da daha fazla kişinin, belirledikleri ortak çıkar ve amaçları doğrultusunda sermaye ve emeklerini bir araya getirerek kurdukları şirketlerdir. Adi şirketler en basit şirket tür olup, sahibinden ayrı bir varlığı bulunmamaktadır. Adi şirketler borçlar kanununa tabi olmakla birlikte, herhangi bir tüzel kişiliği bulunmaz. Buna bağlı olarak mal varlıklarının tümünün üzerinde ortakların müşterek mülkiyetleri bulunmaktadır. Şirketin malvarlığı konusunda hukuki her türlü işlem ve eylemlerde ortakların beraber hareket etmeleri gerekmektedir.
Adi şirket özellikleri;
– Bu şirketlerin kuruluşu belirli bir şekle tabi değildir.
– İstenirse yazılı bir sözleşme ile notere onaylatılarak da kurulabilmektedir. Kuruluş sözleşmesinde herhangi bir aksi durum yoksa sermayelerin oranları farklılık gösterse de ortakların kar ve zarar payları eşit olarak hesaplanmaktadır.
– Ortaklar oy birliği ile karar alırlar.
– Ortaklar işletmenin yönetimini birlikte yürütürler.
– Ortaklar borçlardan dolayı birlikte sorumludurlar.
– Ticaret sicilinde ilanı ve tescil edilmesi zorunlu değildir.
– Adi şirketi kuran tüccar niteliğinde bir kişi ise, bağlı olduğu yerin Ticaret Odasına bireysel olarak kaydolmak zorundadır.
– Şirket için sermaye sınırlaması bulunmamaktadır, ortakların ne oranda sermaye koyacakları kendilerine bağlı bir durumdur. Şirkete sermaye alacak olarak konulduysa, sermaye koyan ortak alacağı adi şirkete devrettiği gibi ödenmesini de taahhüt etmiş olacaktır. Sermaye olarak emek konulması durumunda, bu şirketin ortak zararına dahil edilmeyebilir ama kardan pay alabilir. Ortak sorunluluktan muaf tutulamaz. Ticaret unvanı kullanılması gerekli değildir.
– Şirkete sermaye adına konulan her şeyin üzerinde iştirak durumunda mülkiyet mevzu bahistir. Ortaklar belirli bir oranda katılmakta ve kendi payları üzerinde tasarruf hakları bulunmamaktadır. Adi şirketler, geçici olan işler için kullanılmalıdır ve devamlılık arz eden işler için tercih edilmemelidir.
Ticaret şirketleri:
Bu tür şirketler barındırdıkları özelliklerine bağlı olarak ikiye ayrılmaktadır. Bunlar şahıs şirketleri ve sermaye şirketleridir. Şahıs şirketleri kolektif, komandit ve komandite ortak olarak üçe ayrılır. Sermaye şirketleri ise anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler olarak üçe ayrılmaktadır.
Şahıs şirketleri:
Ortakların sorumluluğunun sınırsız olduğu tüzel kişiliğe sahip şirketlerdir. Ekonomik olarak ortak bir çıkara yönelik sayısı belirlenmiş kişilerin kurmuş oldukları, aynı zamanda kişisel sorumluluk getiren şirketlere şahıs şirketi adı verilmektedir. Bu tür şirketlerde ortak sayısı az olmaktadır ve ortaklığın devredilmesi gayet sor olmaktadır. Ortakların tümü onaylamadıkça ortaklık payı başka birine devredilemez veya satılamaz. Ortaklıktan ayrılan kişinin üçüncü kişilere karşı sorumlulukları bir müddet daha sürmektedir. Şahıs şirketlerinde ortaklar gerçek kişilerden oluşur. Şirketin borçlarıyla ilgili sınırsız bir sorumlulukları vardır. Bu şirket türü TTK (Türk Ticaret Kanunu) çerçevesinde ikiye ayrılmaktadır. Bunlar kolektif ve komandit şirket olarak adlandırılmaktadır.
Kolektif şirket:
Gerçek kişiler tarafından bir ticari unvan çatısı altında işletilmek amacı ile kurulan, ortak olan kişilerin tümünün sorumluluğu şirketin alacaklarına karşı sınırlandırılmayan şirketler kolektif şirketlerdir. Kurulan şirketin yönetimi her ortağın sorumluluğundadır. Şirketin kuruluş sözleşmesinde aksi bir durum bulunmuyorsa, ortaklardan hiçbiri tüm ortakların onayı olmadan ortaklıktan vazgeçemez. Bunun yanı sıra, şirkete yeni bir ortak alınmasında da tüm ortakların onay vermesi gerekmektedir. Kolektif şirketlerin ortakları sadece gerçek kişiler olmak durumundadır. Şirket ortakları karı ya da zararı eşit ya da sözleşmede belirlenen oranlarda paylaşırlar.
Komandit şirket:
Bu şirket çeşidi kolektif şirketin bir türüdür ve ortaklarının birinin ya da birkaçının sorumlulukları sınırlı değildir. Ortakların sorumlulukları şirkete koydukları sermaye ile sınırlı haldedir. Sınırsız sorumluluğu olan ortaklar komandite ortak, sınırlı sorumluluğu olanlara ise komanditer ortak adı verilmektedir. Komandite ortaklar gerçek kişiler olmalıdır. Komanditer ortaklar da hem gerçek hem de tüzel kişiler olabilmektedir. Komandit şirket yönetimi komandite ortaklarca yapılırlar. Komanditer ortaklar şirketin yılsonu hesaplarında inceleme yapabilmekte ve kardan koydukları sermaye oranında pay almaktadırlar. Ancak ticaret hayatında bu şirket türüne pek fazla rastlanmaz.
Komandite ortak: Gerçek kişilerden oluşan komandite ortaklar şirket yönetiminde olabilirler, sorumlulukları sınırsız ve zincirlemedir.
Komanditer ortak: Şirket yönetiminde yer alamayan komanditer ortak gerçek veya tüzel kişilerden olabilmektedir. Sorumlulukları şirkete koydukları sermayeleri ile sınırlıdır.
Kurulacak olan komandit şirketin ticari unvanı, komandite ortakların herhangi birinin adı ve şirketin faaliyet konusunu gösteren bir şekilde olmalıdır. Ticaret unvanlarında komanditer ortaklarından hiçbirinin ad ve soyadları bulunamaz. Bu şirketlerin temsili ve yönetimleri komandite ortaklarındır. Kolektif şirketlerin ana sözleşmelerinde yer alması gerekli olan her türlü konu ve tescillerinde istenen evraklar komandit şirketler açısından da gereklidir. Komandit şirketler, Adi komandit ve Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket şeklinde iki gruba ayrılmaktadır.
Sermaye şirketleri:
Bu şirketlerdeki ortakların sorumluluğu koydukları ya da koymayı taahhüt ettikleri sermaye oranı ile sınırlandırılmıştır. Sermaye şirketlerinden ortaklardan birinin ayrılması ana ortaklığın bozulması anlamına gelmemektedir. Şirket ortaklarının ortaklık payları şahsi olmayıp, paylar başka kişilere devredilebilir veya satılabilir.
En başta gelen özelliklerinden biri sermayeye ortak olmakla şirket yönetiminin birbirlerinden ayrılmasıdır. Bu şirketlerde ortaklar ikinci plandadır, asıl önemli olan şirkete getirilmekte olan sermayedir. Bundan dolayı sermaye şirketi olarak adlandırılırlar. Sermaye şirketleri güçlerini yönetimi ve sermayesinden almaktadır. Alacaklılarına karşı şirketin mal varlığı güvence olarak gösterilmektedir. Anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket olarak üç gruba ayrılmaktadır.
Anonim şirket:
Beş veya daha fazla gerçek ya da tüzel kişinin kurduğu, paylara bölünmüş bir sermayesi, ekonomik anlamda konusu ve amacı olan, borçları nedeniyle sadece şirket varlıkları ile sorumlu tutulan şirketler anonim şirket olarak adlandırılırlar. Diğer önemli özellikleri ise;
– Şirketin ortak sayısı en az beş kişi olmalıdır. Bu ortaklar gerçek veya tüzel kişiler olabilir.
– Temel sermayesi belli olmalıdır. Bu sermayenin minimum 50 bin TL olması gerekmektedir.
– Temel sermaye eşit paylara bölünmüş olmaktadır.
– Ticari unvanı ve çalışma konusu belli olmalıdır.
– Üçüncü kişilere karşı sorumlulukları şirket varlıkları ile sınırlandırılmıştır.
– Ortakların üçüncü kişilere olan sorumlulukları şirketteki sermayeleri ile sınırlıdır.
Anonim şirket, ani ve tedrici olacak biçimde iki yolla kurulabilmektedir. Ani olanda sermayenin tümü kurucu ortaklarca taahhüt edilmektedir. Kurucu ortaklar taahhüt ettikleri sermayenin %25’lik kısmını ilk üç ayda, kalanını da üç yıl içerisinde ödemekle yükümlüdürler. Tedrici olanda ise, kurucu ortaklar sözleşme aşamasında sermayenin tümünü taahhüt etmeyip, sadece onda birini temin edebilirler. Kalan kısmı için de halka başvurulur.
Limited şirket:
Birden fazla gerçek ya da tüzel kişinin bir ticaret unvanının altında kurduğu, ortakların sorumlulukları koymayı taahhüt ettikleri sermaye ile sınırlı olan ve temel sermayesi belli şirketler limited şirket olarak adlandırılmaktadır.
Limited şirket özellikleri;
– Şirket ortak sayısı ikiden az, elliden çok alamamaktadır.
– Temel sermaye minimum 5 bin TL olmak durumundadır.
– Limited şirketler borsa bankerliği, bankacılık ve sigortacılık alanlarda faaliyet gösteremezler.
– Şirkete konulan sermaye karşılığında hisse senedi çıkarılamamaktadır.
– Şirket ortaklarının paylarının tutarları ne olursa olsun, her ortağın bir payı bulunmaktadır.
– Ortaklık paylarının devri ya da satışı hakkında şirketin diğer ortaklarının onayı gerekmektedir.
– Şirket sermayesi zarf, antetli kağıt ve diğer basılı evraklarda belirtilmeli ve ticari unvanda limited şirket ibaresi bulunmalıdır.
Bu şirket türü ortaklar tarafından temsil edilmekte ve idare edilmektedir. Ortaklardan müteşekkil bir genel kurulu vardır. Ayrıca ortak sayısı yirmiyi geçen şirketler için en az bir tane denetçi olması gerekmektedir.
Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket:
Ortaklarının biri veya birkaçının şirket alacaklarına karşı bir kolektif şirket gibi, diğer ortakları da bir anonim şirket ortağı gibi sorumlu olan şirketlere sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket denmektedir.
Kooperatifler:
İnsanların gereksinimlerinin yardımlaşma yolu ile karşılanmasını sağlamak, ortaklarının çıkarlarını korumak adına kurulmuş olan bir ekonomik kuruluştur.
Kooperatifler kanunu çerçevesinde bir kooperatif ise; Tüzel kişiliğe sahiptir. Kooperatif ortaklarının belirlenmiş olan ekonomik çıkarlarını, meslek ve geçimlerine yönelik ihtiyaçlarının yardım ve dayanışmanın yanı sıra, kefalet şeklinde sağlanarak korumak amaçlı kurulan, kamu tüzel ve gerçek kişilerle belediyeler, özel idareler, dernekler, cemiyetler ve köyler vasıtasıyla hayata geçirilen, değişir sermayeli ve değişir ortaklı kuruluşlar kooperatif olarak adlandırılmaktadır.
Kooperatifler ekonomik faaliyetlerinde şu ilkelerle hareket etmektedirler;
– Açık üyelik sistemi vardır. Serbest giriş ve çıkış yapılabilir.
– Demokratik bir yönetim sistemine sahiptir.
– Sermayeye sınırlı faiz verilir.
– Kooperatifçilik ile ilgili eğitimlerin geliştirilmesini amaçlar.
– Diğer kooperatiflerle işbirliği içinde faaliyetler yürütürler.