Diğer isimleri : Acıdülek - Acıdüvelek - Acıkavun - Birtlangiç - Cırtlak - Cırtatan - Esekhiyari - Hıyarcık - Ithiyari - Kargadüveleği
Latince Adi : Ecballium elaterium
İngilizce adı : Squirting cucumber
Familyası : Cucurbitaceae
Botanik Bilgisi :
Cucurbitaceae bitkisinin olgun meyvelerine Ecballium elaterium denir. Sarı çiçekli, tüylü, çok yıllık, otsu bir sürünücü bitkidir. Kökleri 30 - 40 cm, gövdesi ise 1 - 2 m ye kadar uzanır. Gövde ve dallarının üzeri fırça gibi sert tüylerle kaplıdır. Yaprakları üçgen - kalp seklinde ve kenarları dişlidir. Üstü yumuşak, altı sert tüylerle kaplıdır. Viraneliklerde yetişir. Güney Avrupa ve Türkiye’de yaygındır. Meyvesi 4 - 5 cm boyunda, küçük uzun yumurta biçiminde, yeşil renkli ve üzeri pürtüklüdür. İçinde sümüksü bir sıvı, siyaha çalan koyu kahve renkli tohumları vardır. Meyve olgunlaştıkça içinde büyük bir basınç toplanır ve rengi hafifçe sararır. Sonra patlayarak tohumlarını 4 - 6 m uzağa fırlatır. Meyveler olgunlaşınca renk sarimsi - yeşil olur ve dalından kolayca kopar. Koparıldığı yerdeki delikten tohumları ve öz suyu kolayca çıkar. Bu su gözler için çok yakıcı ve tehlikelidir.
Önemli Not: Zehirlidir, 2 gramdan fazlası öldürür. Başka ilaçlarla birlikte kullanılmamalıdır.
Kokusu - Tadı : Kökünün hoş olmayan bir kokusu ve acı bir tadı vardır.
Yararlanılan Kısımları: Meyvenin sümüksü sıvısı, suyu ve kökü
Faydaları :
Sarılık hastalığında, buruna suyu damlatılırsa sarılığı geçirir.
Kan akan yere konulursa kanı keser.
Kökü yılan ya da akrep sokan kimseye yedirilir ve sokan yere sürülürse faydalı olur.
Çıkacak olan diş yerlerine sürülürse kolay çıkartır.
Yaprağı zeytinyağı ile pişirilip karına sürülürse karın ağrısını geçirir.
Kökü kaynatılıp buharına oturulursa basura iyi gelir.
Saçkıran hastalığına iyi gelir.
Sinüzite suyu damlatılır.
Yan Etkileri : Taze öz su dahilen kullanılmamalıdır. Karın ağrısıyla belirlenen zehirlenmeler yapar, fazlaca alınırsa kalın bağırsağı tahriş eder ve kanlı ishaller görülür. Yine sinüzit için buruna çok az meyve suyu damlatılmalıdır.Çünkü saatler süren rahatsız edici aşırı akıntılar oluşabilir.
Hazırlanma Biçimi : Sinüzit amaçlı olarak olgunlaşmış meyvesinin 1 tatlı kaşığı meyve suyu bir çay bardağı suyla seyreltilir ve 2 - 3 damla buruna damlatılır. Yaralara haricen sürmek için kökün iç kısımları bıçakla kazınarak lapa yapılır. Müshil amaçlı ise 15 gr. kuru kök 1,5 litre suda 10 dakika kaynatılır ve sıcakken süzülür. Bu süzülen kısım tekrar kaynatılarak yarısı uçurulur. Günde 2 - 3 bardak içilebilir. Daha fazlasını içmek tehlikelidir. Kanlı ishal ile kendini gösteren zehirlenmeler yapar.
Kullanımı: Eski çağlardan beri Anadolu'da Bu cırtatan otunun meyvesinin suyu sinüzit rahatsızlığının tedavisinde kullanılmıştır. Cırtatan meyvesi ilk olarak İbn-i Manzur tarafından kullanılmaya başlanmıştır. Sinüzitten ziyade romatizma, siyatik, karaciğerin iltihaplanması, sarılık, safra arttırıcı, bağırsak çalıştırıcıdır ve ödem oluşumlarına karşı da kullanılabilmektedir. Eğer önerilen dozun dışına çıkılırsa zehirlenmelere sebep olmaktadır.
Sinüzit için kullanımı;Sinüzit amaçlı olarak cırtatanın olgunlaşmış meyvesinin 1 tatlı kaşığı meyve suyu bir çay bardağı suyla seyreltilir ve 2 - 3 damla buruna damlatılır.Fazla kullanımı zararlıdır
Çayı: Cırtatan bitkisinin kökü çay olarak değerlendirilirken meyve kısımları da tentür yapımında kullanılmaktadır. Meyve kısımları çay olarak kullanılmaz zira çok tesirlidir. Kök kısımlarından ik,i kahve kaşığı demliğe eklenir ve üstüne 300-400 ml kaynamış su eklenerek tekrar hafif bir biçimde kaynatılır. Cırtatanın kökü 7-10 dakika kadar demlenmeye bırakıldıktan sonra süzülüp içilir.
Homeopati'de: Cırtatan meyvelerinin suyu ilk olarak bir şişeye doldurulur. Daha sonra iç suları boşalmış olan meyveleri de doğranarak eklenir. Üzerine %70'lik alkol (etanol) ilave edilir. Cırtatan meyvesinin suyu ve meyve ağırlığı 40-60 gr alkolün ise 450-550 ml kadar olması gerekmektedir. Güneş almayan bir alanda 4-6 hafta arasında dinlendirilmesinin ardından süzülerek gün içerisinde 3-4 kez 10 damla kadar alınır. Eğer burun deliklerine damlatılacak ise gün içerisinde 3-4 kez 2-3 damla damlatılır iki hafta boyunca. Burna damlatıldıktan sonra burundan iltihap gibi sarı bir su akmaktadır. Bu su da sinüzitin rahatlamasına sebep olmaktadır.
Yan etkileri ise şu şekildedir: Reçetesine uygun kullanıldığı takdirde herhangi bir sorun ile karşılaşılmaz. Fakat bu bitkinin suyu saf olarak kullanıldığı takdirde zehirlenmelere sebep olabilmektedir.
Zehirlenme belirtileri ise; ishal olma, kusma, mide bulanması, boğaz kısmında kaşıntı, midenin ekşimesi, iştah da belirgin bir azalış, kimi insanlarda üşüme kimilerinde de ateşin yükselmesi gibi durumlarla karşılaşılır.