This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Sayı
Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları Ankara - 2011
Yıl: Aralık 2011- Sayı: 36 Hakemli Dergidir Haziran ve Aralık olmak üzere yılda iki kez yayınlanır Sertifika No: 16651 ISSN: 1011-7474 Sahibi Vakıflar Genel Müdürlüğü Adına Dr. Adnan ERTEM Yayın Koordinatörü Burhan ERSOY Sorumlu Yazı İşleri Müdürü Cuma ATABAY Yayın Yönetmeni Mehmet KURTOĞLU Editörler İlhan YILDIZ, Hüseyin ÇINAR, Fatih MÜDERRİSOĞLU Musahhih Saliha AYDOĞAN Yayın Kurulu Prof. Dr. Mehmet ÖZ Hacettepe Üniversitesi Prof. Dr. A. Nezihi TURAN Anadolu Üniversitesi Prof. Dr. İlhan YILDIZ Karatekin Üniversitesi Doç. Dr. Hüseyin ÇINAR Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Yrd. Doç. Dr. Fatih MÜDERRİSOĞLU Hacettepe Üniversitesi Dr. Murat YILMAZ KİK Müşaviri Araş. Gör. Mustafa Kürşat BİRİNCİ Gazi Üniversitesi Mehmet ÇETİN Türkiye Kalkınma Bankası Mehmet KURTOĞLU VGM Yayın Müdürü Murat ŞENER Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayın Danışma Kurulu Prof. Dr. Hakkı ACUN Gazi Üniversitesi Prof. Dr. Mahmut AK İstanbul Üniversitesi Prof. Dr. Fahamettin BAŞAR İstanbul Üniversitesi Prof. Dr. M. Ali BEYHAN İstanbul Üniversitesi Prof. Dr. Mehmet CANATAR İstanbul Üniversitesi Prof. Dr. Özer ERGENÇ Bilkent Üniversitesi Prof. Dr. Hasan Tahsin FENDOĞLU RTÜK Üyesi Prof. Dr. Mahmut KAYA İstanbul Üniversitesi Prof. Dr. Zekeriya KURŞUN Marmara Üniversitesi Prof. Dr. İlber ORTAYLI Topkapı Sarayı Müzesi Başkanı Prof. Dr. Hüsrev SUBAŞI Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Prof. Dr. Ayşıl Tükel YAVUZ ODTÜ Prof. Dr. M. Bahaeddin YEDİYILDIZ Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Başkanı Doç. Dr. İshak KESKİN İstanbul Üniversitesi Yrd. Doç. Dr. A. Vefa ÇOBANOĞLU İstanbul Üniversitesi Yayın ve Danışma Kurullarındaki isimler unvan ve soyadına göre alfabetik olarak sıralanmıştır. Dergimize gönderilen yazılar, önce yayın kurulunca incelenir ve uygun bulunanlar, değerlendirilmek üzere alanında çalışması ile tanınmış iki hakeme gönderilir. Hakemlerin isimleri gizli tutulur ve raporlar beş yıl süreyle saklanır. Dergide çıkan yazılar kaynak gösterilerek iktibas edilebilir. Yayınlanan yazı, belge ve fotoğrafların her türlü hukuki mesuliyeti yazarına aittir. Yazışma Adresi: T.C. BAŞBAKANLIK Vakıflar Genel Müdürlüğü Kültür ve Tescil Daire Başkanlığı Vakıflar Dergisi Atatürk Bulvarı. No: 10 06050 Ulus / ANKARA / TÜRKİYE Tel: (0312) 5096000 • Faks: (0312) 324 47 22 e-posta: email@example.com • web: www.vgm.gov.tr Yapım: Büyük Harf Basın Yayın Tanıtım ve Danışmanlık Org. Lmt. Şti. www.buyukharf.com Tasarım & Baskı:
Vakıflar Dergisi
II
Takdim
Tarih boyunca bütün değişimleri derinden etkileyen dinamiklerin başında kültür, sanat ve felsefe gelmiştir. Kültür, sanat ve felsefe olmaksızın, toplumsal değişimin ve dönüşümün olabilmesi mümkün değildir. Kültürel, sanatsal ve felsefi birikim, milli hafızamızın içeriğini oluşturur. Coşkun bir pınarı andıran milli hafızamızı oluşturan en kıymetli kültürel değerlerin başında hiç kuşkusuz Vakıf Medeniyetinin unsurları yer almaktadır. Bugün gerek mimari gerek kültürel açıdan milli hafızadan bahsedeceksek, bunda vakıfların rolü inkar edilemeyecek derecede büyük ve önemlidir. Dikkatli baktığımızda, her bir şehrimizin silüetinin vakıflarla oluştuğunu görmek mümkündür. Bir imaretten bir külliyenin, bir külliyeden bir şehrin, bir şehirden bir medeniyetin doğmasına vesile olan vakıflarımızın yaşatılması demek, bin yıllık birikimimizin geleceğe taşınması demektir. Vakıfların, geçmişten bugüne getirdiği önemli bir düşünsel birikimin ta kendisi olduğu bir gerçektir. Gerek hayat anlayışı, gerek bir gelenek, gerekse bir inanç sistemi olarak algılanabilecek olan vakıf olgusu, tarihsel süreç içinde kendisini oluşturan tüm unsurları ile beraber yaşayan bir kavramdır. Vakfın oluşma biçimi bütünüyle özgün bir felsefedir. Bu bağlamda 1938 yılından bu yana yayınlanmakta olan Vakıflar Dergisi sahip olduğumuz kültürel mirasın akademik boyutunu oluşturmaktadır ve vakıf olgusunun kuramsal yönünü ele alan çok işlevsel ve değerli bir çalışmadır. Vakıf kültürü, tarih, sanat tarihi ve mimari konularda yayımlanan makalelerle akademik hayata zenginlik katmakta, ayrıca düşünce ve kültür hayatına da çeşitlilik kazandırmaktadır. Dergimiz, eşsiz ve çok unsurlu bir olgu olan vakıf konusunda, akademik alanda büyük bir boşluğu doldurmaktadır. Son yıllarda hakemli ve periyodik olarak yayınlanan Vakıflar Dergisi, arşivlerde saklı kalan bilgi ve belgeleri gün yüzüne çıkarmakta, vakıf abide eserleri hakkında sanatsal ve estetik bakışlar sunmakta, ulaştığı kitlelere vakıf bilincini bir kez daha düşündürmekte, hatırlatmaktadır. Akademik dünyanın ilgiyle izlediğini bildiğimiz Dergimiz, her yayın periyodunda çıtasını yükseltmeyi ve içeriğini zenginleştirmeyi hedeflemektedir. 1938 yılından bu yana yayın hayatını sürdüren Dergimizin bir ekol oluşturduğunu söylemek hakkın teslimi olacaktır. Vakıflar Genel Müdürlüğü olarak, başta Vakıflar Dergisi olmak üzere son yıllarda basım ve yayın alanında, çok farklı hedef kitlelere ulaşan önemli eserlerin yayınlanmasını sağlayarak, milli hafızamızın canlanmasına katkı sunma
. .
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 III
gayreti içindeyiz. Vakıf konusuna ilgi duyan kitlelere ulaşabilmek, onlara hakemli bir yayın aracılığı ile kaynak oluşturmak kadar önemsediğimiz bir başka amaç ise, vakıf konusunda toplumumuzun dikkatini çekebilmektir. Daha güzel ve daha zengin yeni sayılarda buluşmak dileğiyle; Vakıflar Dergisinin yayımlanmasında emeği geçen herkese teşekkür ederim.
Vakıflar Genel Müdürü
Dr. Adnan Ertem
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 IV
. .
Dergimizin hakemli olmasından bu yana hayli yol aldığımızı düşünüyoruz. Vakıflar Dergisinin 36. Yine Sanat Tarihi ile doğrudan bağlantılı bir çalışma da. İstanbul Ayvansaray’da bir Bizans kilisesinin İslamiyet’in dini yapısına dönüşümüyle ilgili Toklu İbrahim Dede Mescidi bize bu konuda fikir vermektedir. İkincisi. Katkılarınıza şimdiden teşekkür ederiz. Ayrıca vakıflarla ilgili iki kitap tanıtımına yer vermekle okuyucumuzu bilgilendirdiğimizi düşünmekteyiz. Yurdumuzun farklı bölge ve yerlerine ait yapı tanıtımlarından. Osman Hamdi Bey’in tablolarındaki bazı halı tasvirleri ve motiflerinden yola çıkılarak bir bakış açısını gündeme getiren makaledir. sayısında da konu çeşitliliği göze çarpmaktadır. Samsun ili sınırlarında yer alan iki farklı köydeki çantı tekniğinde inşa edilen ahşap camileri konu almaktadır. Bu bağlamda. Giresun’a bağlı bir köydeki Bektaş Bey Cami. bir zamanlar Osmanlı’nın uzak ama bir o kadar içimizde hissettiğimiz Yemen’deki bir Osmanlı eseri Bekiriye Camii dışında diğer makaleler İstanbul. özellikle ahşap kullanımı öne çıkarılarak tanıtılmaktadır. Bu bağlamda gerek gönderilen makale ve tanıtım yazılarının niteliğinden gerek dergimize ulaştırdığınız olumlu. ve 18. Günümüzden yedi yüz yıl öncesinin eski Bilecik kent dokusunda yer alan Bilecik Osman Gazi Camii. Bilecik ve Karadeniz Bölgesi ile ilgilidir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 V . Delvine Vakıfları. Sanat Tarihi disiplinini daha çok ilgilendiren yazılar dergimizde hacimli yer kaplamaktadır. Osmanlı dönemi kazı ve restorasyonlarına örnek teşkil eden bir yapıdır. vakıflar kurumunun işleyişine. Orta Karadeniz’den Doğu Karadeniz Bölgesine uzanan geniş coğrafyadan gelen üç makaleden ilki Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Örnek: Alucra Çağırgan Zaviyesi’ni ele almaktadır. Tarih disiplini içinde inceleyeceğimiz makaleler de zengin içerikleri ile dikkati çekmektedir. . olumsuz eleştirilerden yola çıkarak heyecanımızı ve şevkimizi korumaya devam ediyoruz. Üçüncü ise. yüzyılına ait vakıf kurucularının (banilerin) kimlikleri ile Hukuki ve Sosyal Açıdan Vakıfların Rolü adlı makaleler alanlarında boşluğu doldurur niteliktedir. Osmanlı’nın İstanbul dışında Rumeli’deki en önemli kenti Edirne’nin 17.Önsöz Vakıflar Dergisinin yeni bir sayısı ile daha sizlerle beraberiz. . Türkiye dışından. halı tasvir ve motiflerinden Yemen’e kadar uzanan geniş yelpazede yazı zenginliğimiz söz konusudur.
akademik çevreye sağlıklı ve başarılı bir yıl diliyoruz.Vakıflarla ilgili iki kitabın tanıtımı da son sayının içerikleri arasındadır. Kitap-lardan ilki İran. Piyale Paşa Camiinde 2005-2007 yılları arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yaptırılan restorasyonla ilgili bilgi vermektedir. yeni makalelerinizi bekliyor ve okuyucularımıza. Editörler vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 VI . Ermenistan ve Gürcistan’daki Osmanlı vakıf eserlerine yer verirken ikincisi İstanbul Kasımpaşa semtinde konumlanan Kaptan-ı Derya. Sonuçta 2012 yılına girdiğimiz bu günlerde yeni beklentilerle özgün. . . Azerbaycan.
................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 121 Giresun Çamoluk İlçesi Sarpkaya Köyü’ndeki Ahşap Sütunlu Bektaş Bey Camii Bektaş Bey Camii with wooden pillars in Sarpkaya willage in Çamoluk district in Giresun Yrd............................................................................................... 155 Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi Examining Some Carpet Illustrations in The Paintings of Osman Hamdi Bey And The Motives on These Carpet Suzan Bayraktaroğlu ..........................................................Gülşen Dişli.............................. Osmanlıdan Günümüze Vakıflar Awqaf From The Ottoman To The Present Dr........................................................................................................................... 137 Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii An Ottoman Cultural Heritage in Yemen: Bekiriye Mosque Gökçe Günel................................................................................................... ................ 17.......................................................................... Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Some of the Findings Relating to the Social Status of the Founders of Pious Foundations (Waqfs) in Edirne During the 17th and 18th Centuries Şerife (Eroğlu) Memiş ..................................... Doç.............. . İbrahim Sezgin............................................................ Adnan Ertem ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 101 Bilecik Osmangazi Camii Bilecik Osmangazi Mosque Erdal Mean ......................................................................................................................................................................... ve 18................................................................................................................................................................................................................ Önsöz ........................................................................................................................................................................................... Dr................................................................................................ 187 vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 VII ............................................................................................................. Doç............................................ Recep Gün ............................................................................................................................................................................................................................................... Dr......... Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri An Example of Settlement Method Through the Foundations in Eastern Black Sea Region : Cagirgan Dervish Lodges in Alucra Mehmet Fatsa ........................................................................ Eyüp Nefes ...............................................................................................................................................Yrd.....................................................................................................................İÇİNDEKİLER Takdim..................Dr........................................................................................................................................................................................................................................................................................ 171 Vakıflarla İlgili İki Kitap Two Books About Awqaf Mehmet Kurtoğlu .................................... Osmanlı Döneminde Delvine Vakıfları Delvine Waqfs Under Ottoman Rule Doç....................... III V 1 25 67 87 Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Toklu İbrahim Dede Masjid in Ayvansaray / Istanbul in The Historical Process Murat Sav / Arkeolog ................................................................................................................................................................................................................................................
.
Dr. Mosque. Besides waqfs in the city the existence of waqf works in villages can also be identified. The existence of Mosque of Bayezid II. Lodge * Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi. Askerî ve stratejik açıdan önemli bir sancağın merkezi idi. Camii. Kale Camii gibi çok sayıda cami ve Halvetî tarikatına ait bazı tekkelerin varlığı tesbit edilmektedir. Key Words: Delvine. Sinan Gedik Camii. Mustafa Pasha Mosque. 1537’de kesin olarak Osmanlı idaresine girdi. Tekke Delvine Waqfs Under Ottoman Rule Abstract The city of Delvine located on the skirts of the Cer Mountain in the south of Albania came under absolute Ottoman rule in 1537. Bu makalede Osmanlı Arşivinde mevcut vesikalardan faydalanılarak bu vakıf eserleri hakkında bilgi verilecektir. Bayezid Camii. Sinan Gedik Mosque. . Abdulkerim Mosque. Abdülkerim Camii. Mustafa Paşa Camii. Osmanlılar tarafından fethedildikten sonra İslam dini bölgede benimsenmeye başladı. Bununla beraber tarihî kayıtlardan bu vakıfların bir kısmını tesbit etmek mümkün olmaktadır. Osmanlı idaresinde ekonomik ve idari bir merkez özelliği kazanan Delvine’de pek çok vakıf eseri meydana getirildi. Unfortunately none of these waqf works survived. Ne var ki bu vakıf eserlerinden hiçbiri günümüze ulaşamadı. Şehirdeki vakıflar yanında köylerde de vakıf eserlerinin mevcudiyeti tesbit edilmiştir. . Islam started to be accepted after its conquest by the Ottomans.Osmanlı Döneminde Delvine Vakıfları Doç. It was the center of a militarily and strategically important province. Arşiv belgelerinden II. Many waqf works came into existence in Delvine which turned into an economic and administrative centre under Ottoman rule. İbrahim Sezgin* Özet Arnavutluk’un güneyinde Cer Dağının eteklerinde yer alan Delvine şehri. But it is possible to identify some of these waqfs via historical records. Anahtar Kelimeler: Delvine. Vakıf. In this paper information about those waqf works will be given by utilizing documents available in the Ottoman Archives. Kale Mosque and some lodges belonging to Halwati order could be detected by means of archive documents. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 1 . Waqf.
Bu şekilde yapılan vakıf eserleri Osmanlı şehirlerinin gelişmelerinde önemli bir fonksiyon icra etmekteydiler (Kuban 1968: 64). Önsöz M. 209. Zekâi Mete’ye şükran borçluyum.) Ayn Ali Efendi. Arnavut senyörlerinden Dimitri Presba’nın damadı Ozgur’un soyundan olmalıdır. Bu aileden Osmanlı hizmetinde bulunan diğer idareciler hakkında bkz. Avlonya ve Delvine’de meydana gelen bu isyanı Osmanlı Devleti ile savaş halinde olan Venedikliler tahrik etmişlerdi (Uzunçarşılı 1983: 375. Vakıfların mevcudiyetlerini devam ettirmek için yaptırılan bedesten. İnalcık 2000: 562). mektep.4 Delvine Sancağı beyinin XVII. 41. yüzyıl ortalarında asayişin sağlanması için Delvine’nin müstakil sancak haline getirilmesine karar verilerek Avlonya Alaybeyi Ozgur-oğlu Ahmed Bey3 sancakbeyi olarak atandı. yüzyıl başlarında Avlonya Sancağı’na bağlı bir kaza idi (İnalcık 1987: 162). 14 Safer 957 (4 Mart 1550) tarihli ruus kaydı için bkz. nr. belgelerin sunduğu imkânlar nisbetinde bilgiler verilecektir. Rıza 1994: 147). Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). (İnalcık 1953: 160).132 akçe hassı vardı. Nitekim II. 5 bive ve 5 mücerred nüfusa sahip bir köy olarak kayıtlıdır ve Dizdar Timurtaş Bey’in timarıdır. asrın sonlarında Arnavut beyleri arasındaki çekişme ve rekabette beylerden Karlo Topia’nın Osmanlı uç beylerinden yardım istemesiyle ilk münasebetler başlamıştır (Emecen 2009: 294). Ancak arşiv belgeleri. Burada tespit edilen vakıf eserleri hakkında.1 Delvine XVI. Dizdar Timurtaş Bey’in timarının Delvine’de olması burada bir kalenin mevcudiyetini akla getirmektedir. para ve benzeri tahsisatlara verilen addır (Yediyıldız 1986: 153-154).O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Bilindiği üzere Osmanlılarda dinî ve sosyal hizmetler vakıflar eliyle yürütülmekteydi. XVI. başta Papalık olmak üzere Venedik ve Napoli devletleri vardı (İnalcık 1953: 169. Ancak uzun süreli isyanlar nedeniyle bölgede Osmanlı hakimiyetinin tam olarak kurulması 1537’de gerçekleşti. Daha XIV. 1987a: 12). s. Vakıf ise bir kimsenin menkul veya gayr-ı menkulünü. Kavânîn-i Âl-i Osman der Hülâsa-i Mezâmin-i Defter-i Dîvân. Arnavutluk’taki şehirlerden bugün ülkenin güney kesiminde Saranda şehri civarında Cer Dağı’nın eteklerinde yer alan Delvine’nin 1431 yılından önce Osmanlı idaresine girdiği tahmin olunmaktadır. s. 2. Osmanlı şehirlerindeki mahallelerin fizikî yapısının incelenmesinden bunların önemli bir kısmının vakıf eserleri etrafında teşekkül ettiği anlaşılmaktadır. insanların istifadesine tahsis ettikleri cami. kervansaray. Bkz. günümüze ulaşan Osmanlı dönemine ait herhangi bir vakıf eseri bulunmamaktadır (Kiel 1990: 92. Evliya Çelebi (2003: 296) timar sayısını 155 olarak vermektedir.Doç. zâviye ve benzeri dinî ve sosyal müesseseler ile bunlara gelir temin etmek maksadıyla yaptırılan çeşitli iktisadî yapılar ile gelir getiren arazi. evler gibi yapıların da şehrin iktisadî ve fizikî yönden gelişmesinde mühim bir rol oynadıkları muhakkaktır. . Argirikasrı vilâyetine tabi 60 hane. Arnavutluk’ta Osmanlı hakimiyetinin yerleşmesi uzun bir süreç sonunda gerçekleşmiştir.Dr. (Bu kayıttan beni haberdar eden değerli meslektaşım Yrd. Ayrıca sancakta 24 zeamet ve 125 timar bulunuyordu. Evliya Çelebi Seyahatnâmesi. 379). Rıza 1994: 147. Murad ve Fatih Sultan Mehmed zamanlarında isyan ederek Osmanlı Devleti’ni uzun süre uğraştıran İskender Bey isyanının arkasında. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 2 . İstanbul 1979. Kamil Kepeci Tasnifi Ruus Defterleri. imâret. 12. Tayyib Gökbilgin.2 Ancak bundan sonra da Arnavutluk’ta asayişin tam olarak sağlanamadığı görülmektedir. Bildirinin konusu olan Delvine’de.5 1 1431 yılına ait Tahrir defterinde Delvine. Salnâmeler gibi diğer bazı kaynaklardan hareketle gerek şehirde ve gerekse köylerde çok sayıda vakıf eserinin varlığını tespit etmek mümkün olmaktadır. dükkânlar. Bu tarihte Kanunî Sultan Süleyman’ın Korfu Seferi esnasında Ayas Paşa tarafından bölgedeki isyan bastırıldı. 2 3 4 5 . mescid. medrese. (İnalcık. yüzyıl başlarında 157.
XIX. Bayezid camiinde ikinci müezzin olan Ali’nin vefatı üzerine yerine Ahmed Halife bu göreve getirilmiştir. Cevdet-Evkaf. 18/11. 1117 (1705) yılına ait bir belgede II. Def ‘a 6. Berat sûretinin arka yüzünde kayıtlı hüccette ferraş ve kandilci Bayezid’in 1108 (1696-97) yılına ait alacağı olan 5. XVI..UM. nr. A. Şehirdeki camilerden birisi de II.10 H. Delvine kadısı Mehmed Sadık’ın arzı üzerine Musa Halife’nin atanması teklif edilmiş ve bu teklif. Bayezid tarafından yaptırılan camidir.9 Hatibin günlüğü 10 akçe olup bu para Delvine cizyesi malından karşılanmaktaydı. yüzyıl sonlarında padişah değişikliği dolayısıyla camide günlük 15 akçe ile ferrâş ve kandilci olan Bayezid’in. . Kırsal kesimde İslâm dininin yayılması ise daha yavaş gerçekleşmiştir.7 Delvine’nin nüfusu da tedricî olarak Müslümanlaşmıştı. 1920’lerde Delvine’nin 3. 483/24409 (Ek vesika 3).400 akçeyi Delvine cizyesinden aldığı kayıtlıdır (Ek vesika 2 ve 2a). asırda kurulan Delvine Paşalığı’nın merkezi oldu (Rıza 1994: 147). Ankara 2008. 367 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Rûm-İli Defteri ile 94 ve 1078 Numaralı Avlonya Livâsı Tahrîr Defterleri (9261520/937-530). Delvine şehri ile köylerinde çok sayıda camiin varlığı tespit edilmektedir. XVIII. 248/12389.8 Bu rakamlar da o tarihlerde şehrin yaklaşık olarak % 25’inin Müslüman olduğunu göstermektedir. Muhtemelen Delvine’deki en eski camilerden olan bu caminin hatibi Abdullah Halife’nin ölümü üzerine 1769’da yerine. 4. Delvine kadısının 25 Rebiulevvel 1117 (17 Temmuz 1705) tarihli arzı: BOA. padişahın hatt-ı hümayunuyla kabul edilmiştir. İslâm dininin Arnavutlar arasında benimsenmeye başlamasıyla Müslümanların başlıca ibadet mekânı olan cami ve mescitlerin buralarda inşa edilmiş olması muhakkaktır. s. Arnavutluk’ta İslâm dininin yayılışı hakkında tafsilat için bkz. Arnavutluk’un Osmanlılar tarafından fethi ile birlikte yerli feodal beylerin çocuklarının padişah veya bey saraylarında İslâm dinini öğrenmeleri sonucu ortaya çıkan İslâmlaşma süreci. XVII. Cevdet-Evkaf. yüzyıl sonlarında da faal durumdaydı. Delvine kadısının Evasıt-ı Şevval 1182 (Şubat 1769) tarihli arzı ve padişahın telhis üzerine hatt-ı hümayunu: BOA. yüzyıl ortalarında Yanya Sancağı’na bağlı bir kaza merkezi idi. yüzyılla birlikte şehirliler arasında da yayılmaya başlamıştır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 3 . 9 10 11 12 . Cevdet-Evkaf. nr.6 XX. BOA. 162. nr. Evliya Çelebi’nin bildirdiğine göre kalenin çıkışında sağ tarafta bulunan bu cami kiremit örtülü. Şehirde XVI.}MKT.12 6 7 8 BOA. kâgir minareli bir camiydi (Evliya Çelebi 2003: 297). 1308 Yılı Yanya Vilâyeti Salnâmesi.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Coğrafî konumu nedeniyle XVI. beratını yenilediği görülmektedir. s. yüzyıl başlarına kadar Osmanlı idaresinde kalan Delvine 15 Kasım 1912’de Arnavut prensliğine katıldı (Rıza 1994: 147).000 nüfusu vardı ve bunların 2/3’ü Müslümandı (Kiel 1990: 92). 290/14794 (Ek vesika 1 ve 1a). (Duka 1994: 1691-1700). nr. IV.11 Bu cami XIX. Delvine’deki camilerden biri kale içindeki camidir. Delvine. Nitekim arşiv belgelerinden. Tıpkıbasım. asırdan sonra ticaret ve zanaatin gelişmesiyle birlikte ekonomik ve idarî merkez özelliği kazanan Delvine. 94 Numaralı Avlonya Livâsı İcmâl Defteri (926/1520). yüzyıl başlarında 221 gayrimüslim hânesine karşılık 59 Müslüman hanesi vardı. 2 Cemaziyelahır 1106 (18 Ocak 1695) tarihli berat sureti için bkz.
. Hurufat Defterleri.14 1892 yılında Mustafa Paşa Camii ibadete açıktı.17 Delvine’deki camilerden birisi de Hüseyin Çavuş tarafından yaptırılmıştır. Ne zaman yaptırıldığına dair bilgi olmamakla beraber 1731 yılına ait bir kayıttan Hüseyin Çavuş’tan merhum olarak bahsedilmesi. Bu cami de 1967 yılında ortadan kalkmıştır (Rıza 1994: 147). Hacı Ali. Bu camiler yanında Evliya Çelebi üç adet mahalle mescidinden bahsetmektedir. Selim Bey. 13 Mustafa Paşa. Ergiri kadısının Evasıt-ı Ramazan 1265 (1-10 Ağustos 1849) tarihli arzı ve ekleri: BOA. (Ağanoğlu v. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi.15 Delvine’deki camilerden biri de Ebubekir Efendi adındaki bir şahsın yaptırdığı camidir.18 Delvine’de 1872 yılında Hacı Ahmed Ağa isimli şahıs tarafından bir cami daha yaptırılmıştı. bu tarihten önce yapıldığını göstermektedir. 14 15 16 17 18 19 . Kinaleksi (Gin Aleksi) Mescidi ve Tabahane Mahallesi Mescidi idi (Evliya Çelebi 2003: 297). II. Bunun üzerine padişah tarafından cami inşasına izin verilmiştir. Belgrad ve Ergirikasrı’da toplam 21 değirmenin temlik edildiği kişi olmalıdır.13 Memi Çelebi Mahallesi’nde bulunan caminin imam ve hatibi olan Zekeriya Halife’nin vefat etmesiyle oğlunun ehil olmaması üzerine. Mustafa Paşa bunları imaret ve camiine vakfetmişti. yapılan imtihan neticesinde imam-hatiplik görevinin aynı mahalleden 29 yaşındaki Muharrem oğlu Yusuf Efendi’ye verilmesi için mazbata düzenlenmiştir. imam ve türbedarlık vazifesini yapan Ebubekir Halife’nin ölümü üzerine yerine Mehmed Halife tayin edilmiştir.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Delvine’deki camilerden bir diğeri Mustafa Paşa’nın yaptırdığı camidir.19 Ayrıca bunlardan başka Hızır Ağa ve Mehmed Bey camii adlarında iki camiin daha mevcut olduğuna dair kayıtlar vardır (Ayverdi 1982: 396).16 1675 yılında Delvine’de Navariçe Mahallesi halkı kadıya giderek mahallelerinde cami olmamasından dolayı özellikle kış aylarında cuma namazı kılmak hususunda sıkıntı çektiklerini belirtmişler ve masraflarını kendileri karşılamak üzere cuma namazı kılınacak bir camiye izin verilmesini. s. 329/16710 (Ek vesika 5). Haydar Baba. Delvine kadısı Halil’in 26 Mayıs-5 Haziran 1675 tarihli arzı için bkz. Ancak cami ve imaretin nerede olduğu hususunda açıklama yoktur. nr. hatipliğine de günlük dört akçe ile Mehmed’in tayinini talep etmişlerdir. Mujakıye. 162. s. 1200. 211. Cevdet-Evkaf. 1731 yılında camide müezzin olan Ebubekir. 81. 1308 Yılı Yanya Vilâyeti Salnâmesi. Bu belirtilen camilerden başka Yanya Vilâyeti Salnâmesi’ne göre Delvine’de 1890’larda Siyavuş Paşa. s. 162. 410/20773 (Ek vesika 4). Bu cami 1920’lerde Delvine’nin tek camisi idi (Kiel 1990: 92). Delvine kadısı Murad’ın 21 Şaban 1111 (11 Şubat 1700) tarihli arzı: BOA. Cami ile birlikte zaviye ve türbesi de vakfa dahildi. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 4 . vazifesini kendi isteğiyle büyük oğlu Beşir Halife’ye bırakmak istemiş ve bu talep uygun görülmüştür. 1308 Yılı Yanya Vilâyeti Salnâmesi. Cevdet-Evkaf. 1700 yılına ait bir belgede zaviyedâr. nr. Bayezid tarafından Avlonya.d 2008: 352-353). Abanos Bey. nr. Hacı Ali Efendi ve Ali Paşa adlarında camiler vardı. Bunlar Laka (Vlaqa) Mahallesi Mescidi. Bkz 367 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Rûm-İli Defteri ile 94 ve 1078 Numaralı Avlonya Livâsı Tahrîr Defterleri. s.
Cevdet-Evkaf. BOA. Bunlardan biri Porşi Köyü’ndeki Sinan Gedik Camii’dir. nr. 1986: 474-475). Buna göre İdris bin Ahmed isimli şahsın camiye vakfettiği 9000 kuruş Sadık bin Salih’in zimmetinde kalmıştı. nr. Bunun üzerine Yanya Valiliği’ne yazılan yazıda mahkeme ve vilâyet meclisince meselenin halledilmesi istenmişti. tahsisi istenen köylerin timara dahil olmasından dolayı bunun kabul edilmediği belirtilmektedir.20 Delvine’nin köylerinde bulunan camilerden biri Mezrak Kazası’na bağlı Vole Köyü’nde idi. iki yüz kıyye peynir ve 60 kıyye sade yağ ile 500 20 21 22 23 24 BOA. 1263 yılında bu tekkenin şeyhi İlyas Efendi idi.}MKT. 1986: 468) olarak tarif edilen zâviyelerden Delvine ve köylerinde de bulunmaktaydı. 1308 Yılı Yanya Vilâyeti Salnâmesi. MKT. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 5 . mescit ve tekkelerin olduğu kayıtlıdır. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. “Herhangi bir tarîkata mensup dervişlerin. Evliya Çelebi (2003: 297) isimlerini vermemekle birlikte Delvine şehrinde üç adet tekke olduğunu belirtir. . aynı köyden Mehmed Fehim bin Musa’nın tayini uygun görülmüştür. A. Zâviyeler “âyende ve revende”nin (gelip geçenler) ikameti yanında Anadolu ve Rumeli’de İslâm dininin yayılmasında mühim rol oynamışlardı (Ocak vd. Bunlardan biri Kolonya Köyü’nde bulunan Halveti Tekkesi idi. . Camiye vakfedilen para ile ilgili bir husus devlet merkezine intikal etmişti. Hurufat Defterleri. şeyhe tahsisi için izin verilmiştir. yerleşme merkezleri veya yol üzerindeki bina yahut binalar topluluğu” (Ocak vd. 372/18859 (Ek vesika 6). 18/11. s. nr. Bu camiyi Abdulkerim bin Hasan adında birisi inşa ettirmişti. Bu tespit edilenlerin yanında başka camilerin de olması muhakkaktır. Ancak vakıf görevlilerine valilikten verilmekte olan maaşlardan boşalan olursa. 80. 281/88 (Ek vesika 7). A. 1729 yılında caminin imam ve hatibi olan Veli’nin vefatından dolayı yerine. 1200. nr. içecek ve yatacak yer sağlayan. Nitekim 1308 yılı salnamesinde Müslüman köylerinde cami. Zaviye’nin giderlerinin karşılanması için bazı köylerin gelirinin tahsisi için teklifte bulunulmuştu.UM.24 Yukarıda camiler arasında bahsedilen Ebubekir Efendi’nin camisi ile beraber zaviyesi de vardı. 1852 yılında caminin imam ve hatiplik hizmetinde bulunan Abdülfettah bin Abdülkerim’in vefatı üzerine yapılan imtihan neticesinde. Delvine kadısının teklifi üzerine Hüseyin Halife’nin tayini uygun görülmüştü. 162.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Delvine şehrindeki camilerden başka köylerdeki camilerin varlığı da arşiv belgeleri arasında tespit edilmektedir.22 Ayrıca Koska Köyü’nde de Osman Ağa adlı bir şahsın yaptırdığı cami mevcuttu (Ayverdi 1982: 396). Şehir merkezi yanında bazı köylerde de zaviyeler bulunmaktaydı. Bu tekkeye yıllık olarak 100 kıyye pirinç. Delvine’deki zaviyelerden biri Şeyh Muhtar Efendi Zaviyesi idi. Ancak Yanya Valisine yazılan şukkada. Yanya valisine yazılan 6 Zilhicce 1265 (23 Ekim 1849) tarihli şukka: BOA.23 Delvine şehrinde ve köylerinde görülen vakıf eserleri arasında zaviyelerin varlığı da dikkat çekmektedir.21 Aynı şekilde Endelnimyos (?) Köyü’nde de bir cami vardı. s. bir şeyhin idâresinde topluca yaşadıkları ve gelip geçen yolculara bedâva yiyecek..
Delvine’deki vakıflardan biri de İlyas Efendi vakfı idi. Cevdet-Evkaf. (Cunbur 1965: 17-69). Osmanlı idaresinde Delvine’de ve köylerinde 19 cami. Cevdet-Evkaf. 3 sıbyan mektebi ve 6 zaviye vardı. Yanya ve Delvine’de vakıfları bulunan İlyas Bey evkafının neleri ihtiva ettiği konusunda belgede açıklık yoktur. Nesimî Efendi bu durumu İstanbul’a bildirerek gelirin verilmesini talep etmiştir. Delvine’de bulunan vakıf eserleri arasında üç medrese ve üç sıbyan mektebi (muallimhane) bulunmaktaydı (Evliya Çelebi 2003: 297). 56/6181 (Ek vesika 10). Tahta çıktıktan sonra da pek çok hayır eseri yaptırmıştır. Abdülhamid. yüzyıl ortalarındaki şeyhi. Sonuç olarak günümüze ulaşamamış olsa bile gerek arşiv belgeleri ve gerekse diğer yazılı eserlerde Delvine ve köylerinde çok sayıda vakıf eserinin varlığı tespit edilmektedir.25 Köylerde bulunan zaviyelerden biri de Meşkolor Köyü’nde idi. I. Abdülhamid’in vakfiyesi yayınlanmıştır. her yıl 1100 kuruşun Yanya Eyaleti temettuat gelirlerinden karşılanması için emir yazılması istenmiştir. çayır.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı kuruş nakit olarak verilmekteydi. nr.29 Vakfiyede de Delvine ve Arnavutluk’tan tahsis edilen diğer gelirlerden bahsedilmektedir (Cunbur 1965: 44). Yanya kadısı Abdurrahman’ın 27 Ramazan 1132 (2 Ağustos 1720) tarihli arzı ve üzerindeki 8 Zilkade 1132 (11 Eylül 1720) tarihli buyruldusu: BOA. Evliya Çelebi’nin bildirdiğine göre şehirde ayrıca bir hamam ve üç han vardı (Evliya Çelebi 2003: 297). nr. Bu tekkeye de padişahın sadakası olarak.26 Köylerde bulunan zaviyelerden biri de Ali Cennet Gülşenî Zaviyesi olup Lehve Köyü’nde idi (Ayverdi 1982: 396). dükkânlar. BOA. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 6 . 3 medrese. 254/12932 (Ek vesika 8). koyunlar ve kışlak bulunan. Ancak Osmanlı Arşivi’ndeki yeni tasniflerin açılmasıyla daha başka vakıf 25 26 27 BOA. Bunun üzerine ödenmemiş tahsisatın ödenmesi ile şeyhe düzenli olarak tahsisat verilmesi ve berat yazılması için bir çalışma başlatılmıştı. I. Vakıfları için bkz. bostan.}AMD. 3 mescit. BOA. nr.27 Delvine’deki toprakların başka bölgelerdeki vakıf eserlerine gelir olarak tahsis edildikleri de görülmektedir. . Halvetî tarikatına ait olan bu zaviyenin XIX. zeytin ağaçları. yıllık geliri 8500 kuruş 24 akçe olan ve Emlâk-i Hümayun’a ait bir çiftliği Evkaf-ı Hümayun’a dahil etmiştir. Vakfiye metni için bkz. A. Nesimî Efendi’ye yıllık 12 yük kokoroz (koçanıyla beraber mısır buğdayı) tahsis edilmişti. Ancak 1261 senesinden 1265 senesine kadar kokoroz geliri alınamamıştı. Meselâ Sultan I. (Sarıcaoğlu 2001: 26-33). BOA. Cevdet-Evkaf. Abdülhamid’in daha şehzadeliğinde vakıflar kurduğu bilinmektedir. Bunun için 1775 yılında bir hatt-ı hümayunla Mujakıye Kazası’nda içinde evler. 28 29 . 209/10422 ve ekleri. yaptırdığı hayır eserlerinin28 masraflarını karşılamak için Delvine’den de bazı çiftlik vesair yerleri vakfetmişti. Yine Gardik Köyü’nde de Şeyh Muhtar Efendi’nin postnişini olduğu bir Halveti Tekkesi daha vardı. değirmenler. 9/35. Nesimî Efendi adlı birisi idi. Medreselerden birinin adı Mehmed Bey medresesi idi (Ayverdi 1982: 396). nr. İbnülemin-Evkaf. 248/12356 (Ek vesika 9). Ancak 1720 yılında vakfın nazırı olan Mustafa’nın nazırlık yapabilecek kudrette ve ehil olmadığı gerekçesiyle bu görevin Zekeriya isimli bir şahsa verilmesi istenmiş ve istek kabul edilmiştir.
290/14794 BOA. 281/88 BOA.. nr. mukataa ve temettuat gibi gelir kalemlerinden tahsislerin yapılmış olmasıdır. 367 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Rûm-İli Defteri ile 94 ve 1078 Numaralı Avlonya Livâsı Tahrîr Defterleri (926-1520/937-530). 483/24409 BOA. 1200 II. Delvine vakıfları arasında dikkati çeken bir özellik ise. 410/20773 BOA.}MKT. 209/10422 BOA. nr. nr. Bu durum bölgede İslâm dininin yayılmasının devlet idarecileri tarafından teşvik edildiğini göstermektedir. nr. . Cevdet-Evkaf. A. 329/16710 BOA. nr. 9/35 BOA. nr. . A. nr. Cevdet-Evkaf. nr. IV. 248/12389 BOA. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 7 . nr. Cevdet-Evkaf. 248/12356 BOA. MKT.}AMD. Ankara 2008. Def ‘a 6. 94 Numaralı Avlonya Livâsı İcmâl Defteri (926/1520). Cevdet-Evkaf. Cevdet-Evkaf. nr. nr. A. Tıpkıbasım. Cevdet-Evkaf. 56/6181 Kamil Kepeci Tasnifi Ruus Defterleri. 18/11 BOA. 254/12932 BOA. Cevdet-Evkaf. DİĞER ESERLER 1308 Yılı Yanya Vilâyeti Salnâmesi. Cevdet-Evkaf. nr. KAYNAKLAR I. 372/18859 BOA. Cevdet-Evkaf.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı eserlerinin ortaya çıkması muhtemeldir. nr. bunlara merkezî hazine gelirleri arasında yer alan cizye. ARŞİV BELGELERİ a)Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) BOA. 209 b)Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi Hurufat Defterleri.UM. nr. İbnülemin-Evkaf.
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 8 . Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar. Abdülhamid Vakfiyesi ve Hamidiye Kütüphanesi”. Uzunçarşılı. D. XI. İ. “İskender Bey”. Cunbur. (2001). Vakıflar Dergisi. Sosyal ve Fizikî Özellikleri Üzerinde Bazı Gelişmeler”. 147. İstanbul: Tarih ve Tabiat Vakfı Yayınları. Rıza. Emecen. XXII. İstanbul: ISIS Yayınları. Ankara: TTK Yayınları. A. A. . (IV). . (1968). (1965). B. (1987a). Farûkî (2006). 17-69. I/2. II. İnalcık H. Kitap. (2009). Ottoman Architecture in Albania 1385-1912. Evliya Çelebi (2003). “Arnavutluk’ta Osmanlı Hakimiyetinin Yerleşmesi ve İskender Bey İsyanının Menşei”. H. M. İA. XIII. Hicrî 835 Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-i Arvanid. 153-172. 468-476. Önsöz M. İstanbul: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları. 1691-1700.-XVIII. Dankoff. E. Milli Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi (İA).O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Ağanoğlu. Ayn Ali Efendi (1979). DİA. (2000). İstanbul: Kubbealtı Yayınevi. Tayyib Gökbilgin. (2008). 561-563. “I. Evliya Çelebi Seyahatnamesi. “XV. IV. Yediyıldız. IX. -S. Yüzyıllarda Arnavut Nüfusunun İslâmlaşması Sürecinin Gidişatı Üzerine Gözlemler”. Y. S. Y. Ocak. (1986) “Vakıf ” mad. Duka. İnalcık H. Avrupa’da Osmanlı Mimârî Eserleri Bulgaristan Yunanistan Arnavudluk. (1994) “Delvine”. İstanbul: Enderun Kitabevi. 8. Ankara: TTK Yayınları. (1994). Osmanlı Tarihi. Kendi Kaleminden Bir Padişah Portresi Sultan I. “Tarihte Türk-Arnavut İlişkilerine Genel Bir Bakış Osmanlı İdaresinin Kurulma ve Gelişme Süreci”. M. Fatih ve İstanbul. İnalcık H. VII. Kavânîn-i Âl-i Osman der Hülâsa-i Mezâmin-i Defter-i Dîvân. F. 152-175. Kiel. 53-73. XXII/1-2. Osmanlı Klasik Çağında Siyaset. F. Tarihî Gelişmesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). (1987). İnalcık H. (1953). Ayverdi.d. v. İstanbul: Timaş Yayınları. (1983). “Zâviye”. Kuban.. DTCF Dergisi. H. S. F. Osmanlı Belgelerinde Arnavutluk. Sarıcaoğlu. XIII. DağlıR. I. Türk Tarih Kongresi Ankara 5-9 Eylül 1990 Kongreye Sunulan Bildiriler. “Anadolu-Türk Şehri. AÜ. 1994. M. (1982). Yay. Kahraman-Y. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.Abdülhamid (17741789). Ankara: TTK Yayınları. (1990).
Hurrire fî evâsıt-ı Şevvâli’l-mükerrem li-sene isnâ ve semânîn ve mi’e ve elf.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı EKLER Vesika 1 Der-i devlet-mekîne arz-ı dâ‘î-i kemîne budur ki. El-abdü’d-[dâ‘î] li’d-devleti’l-Aliyyeti’l-Osmaniyye Esseyyid Mehmed Sâdık el-kadı bi-Delvine Vesika 1: Delvine kadısının Evasıt-ı Şevval 1182 (Şubat 1769) tarihli arzı (BOA. Bâkî emr ü fermân hazret-i men-lehü’lemrindir. . vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 9 . 290/14794). nr. Delvine kal‘asının yerli topçuyânı cemâ‘atıyla Delvine cizyesi malından yevmî on akçe ulûfe ile hatîb olan Abdullah Halîfe fevt olup ol vecihle yeri hâlî ve hıdmeti mahlûl kalmağın yerine erbâb-ı istihkakdan işbu râfi‘-i arz-ı ubûdiyyet Musa Halîfe dâ‘îleri her vecihle lâyık ve mahall ü müstahıkk olmağla hitâbet-i mezbûre merkum Abdullah fevtinden kendüye tevcîh olunup yedine berât-ı şerîf-i âlîşân sadaka ve ihsân buyurulmak ricâsıyla ol ki vâki‘ü’l-hâldir pâye-i serîr-i a‘lâya arz ve i‘lâm olundu. Cevdet-Evkaf. .
. Delvine kal‘asında vâki‘ câmi‘-i şerîfin hitâbeti mahlûle olmağla erbâb-ı istihkakdan Musa Halîfe’ye sadaka buyurulmak ricâsına Delvine kadısı arz etmekle bâlâsı “izn-i hümâyûnum olmuşdur” deyu hatt-ı hümâyûn-ı inâyet-makrûnlarıyla tezyîn buyurulmak bâbında emr ü fermân şevketlü kerâmetlü mehâbetlü kudretlü velî ni‘metim pâdişâhımındır. 290/14794). Cevdet-Evkaf.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 1a İzn-i hümâyûnum olmuşdur Arz-ı bende-i bî-mikdâr oldur ki şevketlü kerâmetlü mehâbetlü kudretlü velî ni‘metim pâdişâhım. nr. Vesika 1a: Delvine kadısının Evasıt-ı Şevval 1182 (Şubat 1769) tarihli arzı üzerine padişahın telhis üzerine hatt-ı hümayunu( BOA. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 10 . .
Cevdet-Evkaf. Hâliyâ taht-ı âlî-baht-ı Osmanî üzere culûs-ı hümâyûn-ı sa‘âdet-makrûnum vâki‘ olup atîk tecdîd-i berevât fermânım olmağın Delvine’de vâki‘ merhûm ve mağfûrun leh Sultan Bâyezid Hân tâbe serâhu câmi‘-i şerîfinde Delvine keferesi cizyesi malından almak üzere yevmî on beş akçe vazîfe ile ferrâş ve kandilî olan işbu dârende-i fermân-ı hümâyûn-ı meserret-makrûn-ı hâkanî Bâyezid zîde salâhu yedinde olan berâtın getürüp Dersa‘âdetimden tecdîdin ricâ etmeğin hakkında mezîd-i inâyet-i pâdişâhânem vücûda getürüp atîk berâtı mûcebince bin yüz altı Cumâdiye’l-âhirenin yirmi ikinci gününden müceddeden bu berât-ı hümâyûn-ı izzet-makrûnu verdim ve buyurdum ki mezbûr Bâyezid zîde salâhu varup uslûb-ı sâbık üzere câmi‘-i mezbûrda ferrâş ve kandilî olup hıdmet-i lâzimesin edâ eyledikden sonra ta‘yîn olunan on beş akçe vazîfesin Delvine keferesi cizyesi malından emîn olanlar yedinden alup mutasarrıf ola ve resm-i berâtı emîn yedinden teslîm-i hazîne oluna şöyle bileler alâmet-i şerîfe i‘timâd kılalar. nr. 248/12389). Be-makam-ı Kostantiniyye el-mahrûsa Tıbku aslıhi’l-hatari’s-sultânî nemmekahû el-fakîr ileyhi subhânehû ve te‘âlâ Abdurrahman el-kadı bi-medîneti Delvine ufiye anh (mühür) Vesika 2: 2 Cemaziyelahır 1106 (18 Ocak 1695) tarihli berat sureti (BOA. .O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 2 Nişân-ı şerîf-i âlîşân-ı sâmî-mekân-ı sultânî ve tuğrâ-yı garrâ-yı cihân-sitân-ı hakanî nefeze bi’l-avni’r-rabbânî hükmü oldur ki. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 11 . . Tahrîren fi’l-yevmi’s-sânî Cumâdiye’l-âhire sene seb‘a ve mi’e ve elf.
400 akçeyi Delvine cizyesinden aldığını gösteren hüccet (BOA. Medîne-i Delvine’de vâki‘ merhûm cennet-mekân firdevs-i âşiyân Sultân Bâyezid Hân aleyhi’r-rahmeti ve’r-rıdvân câmi‘-i şerîfinde ferrâş ve kandilî olan işbu derûn-ı berât-ı âlîşânda ismi mestûr olan Bâyezid Halîfe zîde salâhu meclis-i şer‘de bin yüz sekiz senesine mahsûb olmak üzere Delvine keferesi cizyesi cem‘ine me’mûr olan işbu bâ‘isü’l-kitâb fahrü’l-akrân Ağa mahzarında bi-tav‘ihi ikrâr ve i‘tirâf edip bin yüz sekiz senesine mahsûb olmak üzere işbu berât-ı şerîf mûcebince müstehakk olduğum bir yıllık ulûfem on beş akçe hesâbı üzere beş bin dört yüz akçe eder para dörder akçeye olmak üzere cizyedâr-ı müşârün-ileyh yedinden bi’t-tamâm ve’l-kemâl alıp kabz eyledim işbu hükm-i hümâyûn-ı sa‘âdet-makrûnun zahrında hüccet-i şer‘iyye i‘tâ olundu ki hîn-i muhâsebede deynine mahsûb ola dedikde gıbbe’ttasdîkı’ş-şer‘î bi’t-taleb ketb olundu. 248/12389 arka sayfa).O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 2a El-emrû kemâ zükire fîh nemmekahû el-fakîr ileyhi azze şânuhû Abdurrahman el-kadı bi-medîneti Delvine ufiye anh (mühür) Sebeb-i tahrîr-i kitâb-ı mer‘î budur ki. nr. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 12 . . Şuhûdü’l-hâl Fahrü’l-e’imme Hasan Efendi Ebubekir Efendi El-hatîb Hüseyin Efendi El-hatîb Ömer Efendi El-imam Mehmed Çelebi bin Ali Mustafa Çelebi bin Hasan Efendi Vesika 2a: Ferraş ve kandilci Bayezid’in 1108 (1696-97) yılına ait alacağı olan 5. Cevdet-Evkaf. . Hurrire fî evâ’il-i Zilhicceti’ş-şerîfe li-sene seb‘a ve mi’e ve elf.
Medîne-i Delvine kasabasında merhûm ve mağfûrun leh Sultan Bâyezid Hân tâbe serâhu hazretleri binâ eylediği câmi‘-i şerîfde kazâ-i mezbûr re‘âyâsı cizyesi malından ve cizye cibâyetine me’mûr olanlar yedinden almak üzere yevmî iki akçe vazîfe ile mü’ezzin-i sânî olan Ali bin Mustafa fevt olup yeri hâlî ve hıdmet-i mezbûre mu‘attal kalmağın yerine işbu râfi‘-i rak rak Ahmed Halîfe ibn Hasan bendeleri lâyık ve mahall ü müstahıkk olmağın mü’ezzinlik-i sânî-i mezkûr vazîfe-i mersûmesiyle tevcîh olunup yedine berât-ı şerîf sadaka ve ihsân buyurulmak ricâsına vâki‘ hâl pâye-i serîr-i a‘lâya arz ve i‘lâm olundu. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 13 .O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 3 Sahh Mûcebince tevcîh olunmak buyruldu 16 Za [Zilkade] sene [1]117 Der-i devlet-mekîne arz-ı dâ‘î-i kemîne budur ki. nr. Bâkî emr ü fermân der-adlindir. . . Hurrire fi’l-yevmi’l-hâmis ve’l-ışrîn min-şehr-i Rebî‘u’l-evvel li-sene seb‘a ve aşere ve mi’e ve elf. El-abdü’d-dâ‘î li’d-devleti’l-Aliyyeti’l-Osmaniyye Esseyyid Mehmed Sâlih el-kadı bi-medîneti Delvine gufira leh Vesika 3: Delvine kadısının 25 Rebiulevvel 1117 (17 Temmuz 1705) tarihli arzı (BOA. Cevdet-Evkaf. 483/24409).
. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 14 . nr. Fî 19 N [Ramazan] sene [12]65 A‘zâ (Mühür) A‘zâ (Mühür) A‘zâ (Mühür) Müdür-i zirâ‘at (Mühür) Müftü (Mühür) Nâ’ib (Mühür) Müdür-i mâl (Mühür) Ka’immakam-ı Ergiri (Mühür) Vesika 4: Ergiri kaymakamlığının 19 Ramazan 1265 (9 Ağustos 1849) tarihli mazbatası (BOA. Cevdet-Evkaf. 410/20773). .O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 4 Ergiri Ka’im-makamlığı dâhilinde vâki‘ Delvine Kasabası mahallâtından Memi Çelebi Mahallesi’nde kâ’in Mustafa Paşa nâm sâhibü’l-hayrın binâ eylediği câmi‘-i şerîfde vazîfei mu‘ayyene ile imâmet ve hitâbet cihetlerine bâ-berât-ı âlîşân mutasarrıf olan Zekeriya Halîfe fevt olup yeri hâlî ve hıdmet-i lâzimesi mahlûl ve mu‘attal kalmış ve müteveffâ-yı merkumun sulbu oğlu nâ-ehil olarak mahalle-i mezkûre sâkinlerinden olup isnân-ı askeriyeyi tecâvüz ederek yirmi dokuz yaşında bulunan Yusuf Efendi veled-i Muharrem dâ‘îleri lede’l-imtihân istihkakı zâhir ü nümâyân olmağla ciheteyn-i mezkûreteyn vazîfe-i mu‘ayyenesiyle merkum Yusuf Efendi dâ‘îlerine tevcîh ve ol bâbda bir kıt‘a berât-ı âlîşânın ısdârını Ergiri kazâsı nâ’ibi meveddetlü Mehmed Şükrü Efendi dâ‘îleri merbûten takdîm kılınan bir kıt‘a i‘lâm-ı şer‘iyye ile ifâde eylemiş ve keyfiyet ifâdesine mutâbık bulunmuş olmağla ol vecihle berât-ı âlîşân sadaka ve ihsân buyurulmak inhâsıyla mazbata-i âcizânemize ibtidâr kılınmışdır. Ol bâbda ve her hâlde emr ü fermân hazret-i men-lehü’l-emrindir.
nr. Bâkî fermân der-adlindir. Medîne-i Delvine’de vâki‘ merhûm Ebubekir Efendi binâ eylediği zâviyesinde zâviyedâr ve câmi‘-i şerîfinde imâm ve türbesinde türbedâr olan Ebubekir Halîfe fevt olup yeri mahlûl olmağın erbâb-ı istihkakdan bâ‘is-i ruk‘a-i ubûdiyet Mehmed Halîfe her vecihle lâyık ve mahall ü müstahıkk olmağın cihât-ı mezbûre vazîfe-i mu‘ayyenesiyle tevcîh olunup yedine berât-ı âlîşân sadaka ve ihsân buyurulmak ricâsına der-i adâlet-ünvâna arz olundu. . . El-abdü’d-dâ‘î li’d-devleti’l-Aliyye Murad el-kadı bi-medîneti Delvine Vesika 5: Delvine kadısı Murad’ın 21 Şaban 1111 (11 Şubat 1700) tarihli arzı (BOA. Cevdet-Evkaf. 329/16710). vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 15 .O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 5 Sahh İşâretleri ûcebince tevcîh olunmak buyruldu 24 Za [Zilkade] sene [1]111 Der-i devlet-mekîne arz-ı dâ‘î-i kemîne budur ki. Tahrîren fi’l-yevmi’l-hâdî ve’l-ışrîn min-Şa‘bani’l-mu‘azzam li-sene ihdâ aşere ve mi’e ve elf.
O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 6 Delvine Sancağı’nda kâ’in Mezrak Kazâsı’na tâbi‘ Vole Karyesi’nde Meydan Mahallesi’nde vâki‘ ashâb-ı hayrâtdan Abdülkerim bin Hasan nâm sâhibü’l-hayrın binâ ve ihyâ eylediği câmi‘-i şerîfde vazîfe-i mu‘ayyene ile imâmet ve hitâbet cihetlerine bâ-berât-ı âlîşân mutasarrıf olan Abdülfettâh bin Abdülkerim vefât edip yeri hâlî ve hıdmet-i lâzimesi mahlûl ve mu‘attal kalmağla ciheteyn-i mezkûreteynin erbâb-ı istihkakdan isnân-ı askeriyeyi mütecâviz olup usûl-i imtihâniyesi icrâ olunan Mehmed Fehim bin Musa uhdesine tevcîh olunması mahallinden bâ-i‘lâm ve mazbata inhâ olunmuş ve mûmâ-ileyhin Yanya meclis-i kebîrinde dahi bi’l-imtihân istihkakı tebeyyün eylemiş ve i‘lâm-ı mezbûr dahi leffen takdîm-i hâk-i pây-ı nezâret-penâhîleri olmağla imâmet ve hitâbet-i mezkûrenin mûmâ-ileyh Mehmed Fehim Efendi uhdesine tevcîhiyle iktizâ eden berât-ı şerîf-i âlîşânının inâyet ve ihsân buyurulması bâbında emr ü fermân hazret-i men-lehü’l-emrindir. 372/18859). . nr. Fî 25 C [Cemâziye’l-âhır] sene [12]68 An-a‘zâ (Mühür) An-a‘zâ (Mühür) Re’is-i meclis ve defterdâr-ı eyâlet-i mezbûr (Mühür) Kâtib-i tahrîrât (Mühür) Kâtib-i mal (Mühür) Müftü (Mühür) Nâ’ibü’şşer‘ ve me’mûr-ı meclis (Mühür) An-a‘zâ nâzır-ı nüfûs (Mühür) Kâtib-i evvel-i meclis Henüz gelmemişdir Müdür-i zirâ‘at (Mühür) Vâlî-i Eyâlet-i Yanya (Mühür) Vesika 6: Vole köyündeki camiye imam hatip tayini ile ilgili Yanya Eyalet Meclisinin 25 Cemaziyelahir 1268 (16 Nisan 1852) tarihli mazbatası (BOA. Cevdet-Evkaf. . vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 16 .
. A. Vesika 7: Yanya valisine yazılan 6 Zilhicce 1265 (23 Ekim 1849) tarihli şukka (BOA.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 7 Yanya Vâlîsine Delvine Kazâsı’nda olup Şeyh Muhtar Efendi Zâviyesi ta‘âmiyesine tahsîsi inhâ olunan karyeler cümleten tîmâr dâhilinde olduğuna binâ’en zâviye-i mezkûreye rabt olunamayacağından mukaddemki iş‘âr vechile oraca bu misillülere verilmekde olan ma‘âşlardan mahlûl vuku‘unda şeyh-i mûmâ-ileyhe bir mikdâr şey tahsîs ve mezkûr karyelerden Manastır-ı Büzürg ve Aya Braşkövi karyelerinin hâsılâtı defâtir-i vâridede gösterilmediğinden anın dahi nerde kalmış ise tahkîkiyle îzâhen iş‘ârı husûsuna dâ’ir Mâliye Nezâret-i celîlesi tarafından yazılan tahrîrât vechile îcâbının icrâ ve iş‘ârı husûsuna himmet buyurmaları siyâkında şukka. nr. MKT. . 281/88). vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 17 .
. .O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 8 Delvine Kazâsı’nda Kolonya Karyesi’nde kâ’in tarîkat-ı aliyye-i Halvetiye tekkesi postnişîni Şeyh İlyas Efendi’ye senevî yüz kıyye pirinç ve iki yüz kıyye peynir ve altmış kıyye revgan-ı sâde ile nakden beş yüz guruş ve yine kazâ-i mezbûrda Gardik Karyesi’nde vâki‘ kezâlik tarîkat-ı aliyye-i Halvetiye tekkesi postnişîni Şeyh Muhtar Efendi’ye senevî bin yüz guruş sadaka-i seniyye-i pâdişâhî olmak üzere elviye-i selâse vülât-ı izâmı hazerâtı taraflarından elviye-i merkume temettu‘âtından muhasses olarak verilü gelüp ol bâbda şeyh-i mûmâ-ileyhâ yedlerinde bulunan Rûmiyü’l-ibâre beş kıt‘a buyruldu tercüme etdirilerek takdîm olduğu beyânıyla muhassesât-ı mezkûrenin mezkûr dergâhlar neferlerine ta‘âmiye olmak üzere ibka ve ihsânıyla lâzım gelen berevât-ı şerîfenin i‘tâsı husûsu Yanya Vâlisi atûfetlü paşa hazretleriyle defterdârı izzetlü efendi bendeleri taraflarından müştereken vârid olan bir kıt‘a tahrîrâtda inhâ ve iş‘âr ve mezkûr dergâhlara ta‘âmiye olarak temettu‘ât-ı vâkı‘adan mûmâ-ileyhimâya ol mikdâr ma‘âş ve ta‘yînâtın nüzûlüne dâ’ir buyrulduları olmak ve ma‘âş ve mu‘ayyenât-ı merkumenin ol vecihle muhasses idüği mezkûr Rûmiyü’libâre buyrulduların tercümesi me’âllerinden anlaşılmak mülâbesesiyle kemâkân tevcîhi ve i‘tâsı nizâmına tevâfuk idüği Masarıfât Muhâsebesi’nden derkenâr olunmuş olmağla bermûceb-i inhâ mûmâ-ileyh Şeyh İlyas Efendi dergâhına senevî yüz kıyye erz ve iki yüz kıyye peynir ve altmış kıyye revgan-ı sâde ile nakden beş yüz ve mûmâ-ileyh Muhtar Efendi dergâhına dahi senevî bin yüz guruş kemâkân Yanya Eyâleti emvâlinden tahsîs ve i‘tâsı muvâfık olduğundan irâde-i aliyyeleri buyurulduğu hâlde başka başka berevât-ı şerîfe tasdîriçün tezkiresi ve sâ’ir temettu‘ât ta‘yînât ve sâliye mûmâ-ileyhimâ yedlerinden sened ahzıyla sâl be-sâl emvâl-i eyâletden bi’l-i‘tâ senedât-ı me’hûzeye ta‘yînât-ı merkumenin râyic-i vakt üzere bahâsı bi’l-idhâl senedât-ı mezkûrenin vakt ü zamânında ve birer kıt‘a tatbîk mühürlerinin dahi evvel be-evvel bu tarafa irsâli zımnında vâlî-i müşârün-ileyh hazretlerine tahrîrât-ı çâkerî tastîriçün mektûbî-i baş izzetlü efendi bendeleri odasına ilm ü haberi tahrîr ve i‘tâsıyla. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 18 . ..
. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 19 . Cevdet-Evkaf. 254/12932).O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 8: Halvetî tarikatına mensup Şeyh İlyas ve Şeyh Muhtar Efendi zaviyelerine Yanya Eyaleti cizyesinden yapılan tahsisat (BOA. nr. .
. Fermân Fî 19 R [Rebi‘u’l-ahir] sene 1265 Derkenâr şüd vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 20 .O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 9 Vülât ve mütesellimîn ve voyvodagân taraflarından muhasses olan mu‘ayyenâtın îfâsına dâ’ir inhâ ve istid‘â vuku‘unda ihticâca sâlih senedât ibrâz olunmadıkca ve tevzî‘e dâhildir denilerek i‘tâsı niyâz olunan muhassesâtın fi’l-hakîka vergiye dâhil olduğu bu tarafca kayden tebeyyün veyâhûd mahallince ta‘ayyün etmedikce emvâl-i eyâlâtdan i‘tâsına müsâ‘ade olunmaması bâ-irâde-i seniyye-i şâhâne karârgîr olan nizâmından idüği mukayyed olup Yanya Eyâleti meclisinin işbu mazbatası me’âli Ergiri Ka’immakamlığı’na merbût kazâlardan Delvine kazâsına tâbi‘ Meşkolor karyesinde zâviye-nişîn olan tarîkat-ı aliyye-i Halvetiyye’den Şeyh Zebir-zâde (?) Şeyh Nesîmî Efendi’ye senevî on iki yük Kokoroz muhasses bulunmuş ve altmış bir senesinden beru ahzına destres olamamış olduğundan muhasses-i mezkûrenin i‘tâsı husûsu şeyh-i mûmâ-ileyh tarafından istid‘â olunup ve yedinde bulunan Türkî ve Rumîyü’l-ibâre dört kıt‘a buyrulduları leffen takdîm kılınmış olduğundan bahisle zahîre-i mezkûrenin efendi-i mûmâ-ileyhe bi’t-tahsîs iktizâ eden berât-ı şerîfinin i‘tâsı husûsunu inhâdan ibâret ve mûmâ-ileyhe senevî on iki yük kokoroz tahsîs kılınmış olduğu Türkî ve Rumîyü’l-ibâre buyruldular me’âlinden ve eyâlet-i merkume 61 senesi Martı’ndan i‘tibâren dâhil-i dâ’ire-i Tanzîmât olduğu kuyûddan vâsıl-ı rütbe-i bedâhet olmağla bu sûretde muhasses-i mezkûrenin buyrulduları olmak mülâbesesiyle kemâkân tahsîs-i nizâmına tevâfuk etmiş olduğundan tekye-i mezkûreye fukarâ ta‘âmiyesi olmak ve her kim şeyh bulunur ise ana i‘tâ olunmak üzere 61 senesi Martı ibtidâsından i‘tibâren eyâlet-i merkume emvâlinden on iki yük Kokoroz bi’t-tahsîs berât-ı şerîf tahrîriçün tezkiresi ve şeyh-i mûmâ-ileyh yedinden sened ahzıyla sâl be-sâl emvâl-i eyâletden bi’l-i‘tâ senedât-ı me’hûzeye râyic-i vakt üzere bahâsı idhâl ile vakt ü zamânıyla ve bir kıt‘a tatbîk mührünün evvel be-evvel Dersa‘âdet’e irsâli zımnında cânib-i nezâret-i vâlâlarından eyâlet-i merkume vâlîsi atûfetlü paşa hazretlerine tahrîrât tastîriçün izzetlü (?) mektûbî-i bey efendi odasına ilm ü haberi tahrîri re’y-i âlîlerine menûtdur. .
nr.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 9: Şeyh Nesimi zaviyesine yapılan ayni tahsisatı gösteren mazbata (BOA. 248/12356). . . Cevdet-Evkaf. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 21 .
El-abdü’d-dâ‘î li’d-devleti’l-Aliyye Abdurrahman el-müvellâ hilâfe bi-medîneti Yanya vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 22 . . Bâkî fermân men-lehü’l-emrindir. Hurrire fi’l-yevmi’s-sâbi‘ ve’l-ışrîn min-şehr-i Ramazanü’lmübârek li-sene isneteyn ve selâsîn ve mi’e ve elf. Delvine ve Yanya’da vâki‘ merhûm İlyas Efendi vakfının vazîfe-i mu‘ayyene ile nâzırı olan Mustafa nezâret-i merkume uhdesinden gelmeğe kadir olmayup ve nezârete ehil olmamağla nezâret-i merkume mezbûr Mustafa üzerinden ref ‘ ve yerine işbu bâ‘is-i arz-ı ubûdiyet Zekeriyya dâ‘îleri her vecihle mahall ü müstahıkk olmağla nezâret-i merkume vazîfe-i mu‘ayyene ve merkumesiyle mezbûr Zekeriyya dâ‘îlerine tevcîh ve yedine berât-ı şerîf-i âlîşân sadaka ve ihsân buyurulmak ricâsına ol ki vâki‘ü’l-hâldir der-adle arz olundu.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 10 Sahh Mûcebince tevcîh olunmak buyruldu 8 Za [Zilkade] sene [1]132 Der-i devlet-mekîne arz-ı dâ‘î-i kemîne budur ki. .
. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 23 . nr.O s m a n l ı D ö n e m i n d e D e l v i n e Va k ı f l a r ı Vesika 10: Yanya kadısı Abdurrahman’ın 27 Ramazan 1132 (2 Ağustos 1720) tarihli arzı ve üzerindeki 8 Zilkade 1132 (11 Eylül 1720) tarihli buyruldusu (BOA. . 56/6181). İbnülemin-Evkaf.
.
işlevi ve kısa bir tarihçesini ele aldıktan sonra. çalışmanın temel gayesi. its functions and a short history.Osmanlıdan Günümüze Vakıflar* Dr. Adnan Ertem** Özet Geçmişten günümüze. öncelikle vakfın tanımı. . The implementations of social support and social security in the modern societies were carried out by the awqaf in the past. Sosyal Dayanışma. Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi vakıf müessesesinin sosyal yardım. toplumlar kendi yapıları içinde sosyal yardım. Social Solidarity. Bu doğrultuda. Kişiye ait özel bir mülkiyetin kamu hizmetine tahsis edilmesi. Key Words Waqf. the main objective of this article is to the function of awqaf in the contexts of social support. İslam toplumlarında vakıf müessesesi tarafından yerine getirilmiştir. dayanışma ve güvenlik ihtiyaçlarını gidermek amacıyla kurumlar oluşturmuşlardır. söz konusu mülkiyete toplumsal bir içerik kazandırmaktadır. Social Help. The allotment of wealth and income belonging to the settlors of awqaf and transferring that wealth to the people belonging to the subgroups reveals the social function of awqaf. after stating the definition of waqf. . solidarity and security. sayı 6. societies established institutions to meet their requirements of social support. In this manner. Anahtar Kelimeler Vakıf. Vakıf kurucularının sahip olduğu servet ve gelirlerin bir kamu hizmetine tahsis edilmesi ve alt gelir grubuna ait kişilere aktarılması vakıf müessesesinin toplumsal işlevini gözler önüne sermektedir. Sosyal Güvenlik Awqaf From The Ottoman To The Present Abstract From the past to the present. Sosyal Yardım. The allotment of private property to the public service included a social context. sosyal dayanışma ve sosyal güvenlik bağlamında işlevini ortaya koymaktır. Günümüz modern toplumlarında tesis edilen sosyal yardım ve sosyal güvenlik uygulamaları geçmişte. Islamic societies. Social Security * ** Divan Dergisi Bilim ve Sanat Vakfı Yayınları. social solidarity and social security. yıl 1999 Vakıflar Genel Müdürü vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 25 .
Vakıflar. Çünkü kurum kamuya yönelik faaliyet gösterdiğinden. Vakıf kurumu. Bu özellik. Çünkü birey sosyal dayanışmaya.29. iktisadi ve kültürel açıdan ele alındığı takdirde yine sosyolojik boyutunun etkisinde olduğu görülecektir. Kitab-u Ahkamü’l-Evkaf. “Vakıf.Vakfın Tarifi Ömer Hilmi Ahkami’l-Evkaf ’ta vakfı şu şekilde tanımlar (Ömer Hilmi 1977: 13). Bütün vakıf tanımlamalarındaki ortak özellik.” Yani bir malın menfaatinin insanlara tahsis edilmesi. . bireyi. Bu açıdan bakıldığında vakıf müessesesinin sosyolojik yönünün çok ağırlıklı olduğu yadsınamaz. En somut ve dar anlamda telakki edildiği şekilde “Sakla samanı. kendi yapıları içinde. s.1 İslam hukukunda vakıf. tüm toplumu korumaya yönelik uygulamaları geçmişte vakıf müessesesi tarafından yerine getirildiğinden. bir malın kamu hizmetine tahsis edilmesidir. o topluma mensup kişilerin sosyal yardım.1. İslam Hukukunda Ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi. Ekrem Cemal. sosyal güvenlik ihtiyacını giderecek müesseseler oluşturdukları bir gerçektir.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r 1. İstanbul. İnsanlık tarihinin en eski devirlerinden bu yana toplumların. 1935. Vakıf müessesesi hukuki. Akgündüz. geçmişte -ağırlıklı olarak. Vakfın hukuki manası ise bir şeyin intifa hakkının veya mülkiyetinin kamu yararına tahsis edilerek devamlı başkalarının intifa ve temellükünü engellemek. İstanbul. Türk-İslam kültür sistemi unsurlarından birini bu topluma mensup bir kişiyi harekete geçirerek onun şahsi mallarından bir kısmını kamu hizmeti görecek kuruluşlara dönüştürmesi eylemidir (Yediyıldız 1988: 404).Hukuki ve Sosyal Açıdan Vakıf 1. dolayısıyla toplumu korumayı amaçlayan bir sistemdir. sosyal yardımlaşma ve dayanışmayı bertaraf edemez. gelir zamanı” atasözünde en basit ifadesini bulan sosyal güvenlik uygulaması. sosyal dayanışma. şüphesiz onların en gelişmişi. geleneksel sosyal güvenlik ve sosyal yardım müesseselerinden biri olan vakıf müessesesi.6.İslam Hukukunun hüküm sürdüğü toplumlarda. s. durdurmak olduğuna göre. o toplumun sürekliliğini sağlayabilecek ve belirgin dönemlerini sembolize edebilecek ölçüde öneme sahiptir. Bu nedenle hiçbir kişi veya toplum. . 1329. 1 A. Cihan Kütüphanesi. Hafız Halil Şükrü. kamu ihtiyaçlarını gidermeyi. menfaati ibadullaha ait olur vechile bir aynı Cenab-ı Allah’ın mülkü hükmünde olmak üzere temlik ve temellükten mahbus ve memnu kılmaktır. İkincisi ise bu durdurma ve alıkoymanın devamlılığıdır. birinci kayıt intifa hakkı veya mülkiyetin insanlara tahsisi şeklindedir. s. 1988. Vakıf müessesesi. Sosyal yardım ve sosyal güvenlik sistemlerinin günümüz modern toplumlarında. bir malın sürekli olarak bir gayeye tahsisidir ve bu özelliği vakfı Medeni Hukuktaki vakıf (tesis) anlayışından ayıran önemli bir özelliktir. siyasi. en kapsamlısı. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 26 . ayrıca söz konusu kamu hizmetinden faydalanan kesimin insanlardan oluşması nedeniyle kurumla toplum arasındaki ilişki ilgili kuruma sosyal özellik kazandırmaktadır. sosyal yardımlaşma ve güvenliğe ihtiyaç duyacak fıtrattadır. en sistematik olanıdır (Kozak 1994: 34).7. o kuruma sosyal içerik kazandırmaktadır. Ankara. mülkiyetinin ise durdurularak mülk edinilmesinin veya mülk olarak verilmesinin men edilmesidir. karşılamayı amaç edindiğinden.
Vakıf müessesesi yukarıda belirtilen üç unsuru aynı anda taşımak zorundadır. Her iki kesim arasındaki ilişki vakfedilen şeyle sağlanmaktadır. Kısaca vakıf müessesesinin gelenekselleşmesi anlamındadır. sadaka gibi gayriresmi sosyal kurumlar da vakfın amaçlarını yerine getirmişlerdir. Bu konu ileride detaylı olarak ele alınacaktır. Görüldüğü üzere vakıfların hizmet alanları. sosyolojik vs. toplumsal ihtiyaçları karşılar mahiyette ise vakıf müessesesi o derecede sosyal nitelik kazanmakta. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 27 . gibi sosyal kurumları da kapsayan sistematik. Vakıf müessesesi gelir ve servet dağılımına etki etmekte üst tabakadan alt tabakaya doğru bir gelir transferini sağlamaktadır. Bu konuda örnek verilecek olursa (Osmanlıda) Fatih Sultan Mehmet’in sağlık vakfiyesi ile bütün toplum (gayrimüslümler dahil). i-Vâkıf: Vakfeden ii-Mevkuf: Vakfedilen şey iii-Mevkufunaleyh veya meşrutun leh: Vakfın menfaatleri kendilerine tahsis olunanlar (Hafız Halil Şükrü 1329: 6).O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Diğer yandan vakıf müessesesi ile çok benzerlik arzeden bazı sosyal yardımlaşma vasıtası olan hibe.3 Gerek vakfeden gerek vakfın menfaati kendilerine tahsis olunanlar birey veya toplumdan oluşmaktadır. özelliklerini tarihi süreç içerisinde yıpratmadan. yardım. Eğer vakfedilen şey yani mevkuf daha çok kamu hizmetine yönelik. vakfın menfaatlerinden yararlanan kesimi oluşturur. Bu üç unsurdan ikisini insanlar oluşturmaktadır. Yani hukuki. ekonomik. orta sınıfın genişlemesine etki edecektir. tabi olduğu kurallar itibariyle genel hatları ortaya konmuş. Burada ele alınması gerekli olan husus vakıf müessesesinin hibe. vakfın amacına bağlıdır. en önemlisi kurumsallaşmış2 bir özellik taşımasıdır. aile vakıfları ile toplumsal kurumların en küçük grubu olan aile. yardım. siyasi. 3 .2. sadaka bağış vs. vakfın menfaati kendilerine tahsis olunanlar ise daha düşük gelir seviyesine sahip olduklarından vakıf müessesesi sosyal tabakalaşma piramidinde alt sınıfın küçülmesine. Bu açıdan ilişkinin boyutunu ve özelliğini daha çok vakfedilen şey ortaya koymaktadır. Söz konusu üç unsur birbirinden ayrılamayacak bir yapıdadır. bu mahiyetten uzaklaşıldığı oranda da sosyal niteliğini kaybetmektedir. en kapsamlı şekilde ele alınmıştır. 1. Genellikle vakfedenler daha yüksek bir gelir seviyesine. 2 Burada kurumsallaşma ifadesi ile sosyolojik tanımlama en geniş. hizmetin kapsamı ve hitap ettiği kitle. . avarız vakıfları ile belli bir mahalle veya köy. Çok az görülmekle birlikte vakfın menfaati hayvanlara da tahsis edilebilmektedir. statüsü belirlenmiş. sınırları çizilmiş. onların mülkiyetinden çıkarak toplumsallaşması ve elde edilen gelirlerin alt tabakalara gelir ve hizmet şeklinde yayılması söz konusudur. Vakfedilen şey her ne kadar yukarıda da izah edildiği şekilde vakıf müessesesinin toplumsal boyutunu ortaya koymakta ise de vakfeden ve vakfın menfaati kendilerine tahsis olunanlar da ileride daha detaylı olarak ele alınacağı şekilde sosyal tabakalaşmaya etki etmektedir. aksine daha da geliştirme istidadı göstererek koruması manasında kurumsallaşma olarak ele alınmıştır. Vakıf müessesesi sayesinde üst tabakanın servetinin.Vakfın Temel Unsurları Vakfı oluşturan üç temel unsur bulunmaktadır.
Bu dört özellik vakfı diğer benzer kurumlardan ayrıştırmaktadır. geçici bir süre için kurulan vakıfların sahih olmadığı görüşü kural olarak benimsenmiştir.Vakıf kurma muamelesi bir hukuki tasarruf olduğundan irade beyanının şekli de ehemmiyet kazanmaktadır. Bazı Osmanlı hukukçuları sadece yazılı irade beyanı ile vakıf kurulamayacağını. Bunlardan biri ve en önemlisi vakfın sürekliliği. Osmanlı tatbikatında irade beyanının açık ve yazılı olması gerekir.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Vakfın unsurlarını belirleyen ve onları hukuki manada izah eden diğer kavramları da ele almak gerekir. İkincisi temlik ve temellük edilemeyecek olmasıdır. Osmanlı tatbikatında da görüldüğü gibi. İrade Beyanı Bir vakfın hukuki manada kişilik kazanabilmesi için irade beyanına ihtiyaç vardır (Ömer Hilmi 1977: 18). 1. 1. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 28 . Çünkü bu kavramlar sayesinde vakıf kendisine benzeyen kurumlardan ayrılmakta. ebediliğidir.74. vakıfları diğer benzer kurumlardan ayırt edebilmek için temel niteliklerini ortaya koymaktır. kendisine has bir özellik kazanmaktadır. Yoksa muhakkak ki bazı vakıfların çeşitli nedenlerle belli bir süre sonra nihayete ermesi mümkündür. vakıf kurma muamelesinde esas olan. Bir başka özelliği ise vakfın bağlayıcılığıdır yani vakfetme iradesinden vazgeçilememesidir. m.4 1.3.3. Vakıfların Temel Nitelikleri Burada vakıfların temel niteliklerini ele alırken çok fazla teknik ayrıntıya girilmeyecektir. Vakfın sürekliliğinden kasıt vakfetme işleminde vakfın belli bir zamana bağlanmamasıdır. vakfın ebediliğini (sürekliliğini) engelleyecek herhangi bir şart da ileri sürülemez. sosyal ve hukuki yönden tam bir tahlile tabi tutulamayacağı muhakkaktır. tek tek bazı vakıflara özgü özelliklere değinilmeyecektir. Vakfın yukarıda belirtilen üç temel unsurunun yanısıra hukuki özellikleri de vardır. Üçüncüsü ise vakıf müessesesinin tüzel kişiliğe sahip olmasıdır. Hatta vakıf kurma irade beyanında. .1. Vakfın Ebedi Olması (Süreklilik) Belli bir süreye bağlanarak vakıf kurulamaz.2. Günümüzde vakıf kurma muamelesinin hukuki mahiyet arz edebilmesi için yazılı irade beyanının noterde tasdik edilmesinin akabinde mahkemece tescil edilmesi gerekir. Belli bir süreye bağlanan. Bazı İslam Hukukçuları belli bir süreye istinaden vakıf kurulabileceğini ileri sürmüş olsalar bile. Ancak İslam Hukukçuları vakfın sürekliliği hususunda farklı görüşler belirtmişlerdir. Mahkemece tasdik edilen vakıf merkezi sicile kaydedildikten sonra ilan edilerek tüzel kişilik kazanır.3. yazılı beyanın yanısıra ilan ve şahitlerle vakıf kurma muamelesinin pekiştirilmesi gerektiğini ileri sürmüşlerdir (Ömer Hilmi 1977: 28). vakfın ebedi (sürekli) olmasıdır (Ömer Hilmi 1977: 24). Vakıfların da nihayete erebileceği kabulünden hareketle vakfa 4 Türk Medeni Kanunu. . Ele alacağımız özellikler bütün vakıflarda var olması gereken özellikler olup. Bir müessesenin “vakıf ” olarak adlandırılabilmesi için var olması gereken özellikleri belirlemeden söz konusu müessesenin ekonomik. Vakıf kurma muamelesinde süreklilik esastır. Çünkü amaç.
Özsunay. Kısaca. hak ehliyetini haiz varlıkların bulunması. Hukuki açıdan ise “Bir hukuki muamelenin. Ancak satılan vakıf maldan elde edilen gelirin kendi cinslerinden hayrat inşasına harcanması gerekir. hak ve menfaat elde edebilme ve borç altına girebilmeleri mümkün değildir. Vakfa hukuki anlamda bir kişilik kazandırılmadığı takdirde bağlantılı olarak hukuk alanında bir varlık olarak temsil edilebilme. Bakanlar Kurulunun kararı ile mümkün mertebe gayece aynı olan diğer bir hayrata tahsis edilir. Vakfın Tüzelkişiliği Vakfın tüzelkişiliğinin başlı başına irdelenmesi gerekir. Baskı. Günlük hayatımızda gerçek kişinin haricinde. Vakıf malın istibdali yani başka bir malla değiştirilmesi söz konusu olunca. Görüleceği üzere malın malla değiştirilmesi suretiyle vakfın yaşatılması esastır. 351-463.4. Günümüzde geçerli olan uygulamada ise satılan vakıf mallardan elde edilen gelirin yine aynı amaca tahsis edilmesi gerekir. MK m. Vakıflar Kanununun 6.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r süre koymak doğru değildir.3. E. m. s. Vakıf malların satılamayacağı esası Osmanlı tatbikatında ve günümüzde de geçerlidir. 1979.3. Bu nedenle vakfı tanımlarken veya hukuki yapısını izah ederken gerçek kişiden ayrı bir varlık olarak ele alınması gerekir. 80. Mazbut ve mülhak vakıflara ait akar ve topraklar Vakıflar Meclisinin kararı ile Vakıflar Genel Müdürlüğü satmağa veya başka bir gayrimenkulle değiştirmeye yetkilidir. Vakıf Kurma Muamelesinin Bağlayıcılığı “Lüzum”. hısımlık gibi ancak insana has olanlardan maada bütün hakları iktisap ve borçları iltizam edebilirler” hükmüyle bir bakıma tüzelkişiliklerin hukuksal tanımlaması yapılmıştır. geçerli olarak kurulduktan sonra taraflardan biri tarafından feshedilememesi. m. alınıp satılamaz. Kanuna göre hayrat vakıflar. gerçek kişi haricinde yeni kişilik tanımlamasını zorunlu kılmıştır.6.10-12. Vakıflar Meclisinin teklifi. Bu kabil vakıf malların satışından elde edilecek gelir gayece aynı olan başka bir vakfa tahsis edilir. Hatemi. tek taraflı bir 5 6 Türk Medeni Kanunu. İstanbul. 1969. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 29 . yaş. H. Günümüz vakıf hukukunda da vakıfta süreklilik esastır. s. Temlik ve Temellük Edilememe Vakfedilen mal temlik ve temellük edilemez. s. bir vakıf malı mülk olan diğer bir mal ile değiştirmektir. Genel Müdürlüğün idare ve temsil ettiği vakıfların (mazbut vakıflar) ise bir kül halinde tüzel kişilik sayılacağı hüküm altına alınmıştır. Hükmi Şahıslar (Ders Notları). Medeni Hukukumuzda Tüzelkişiler. Ümit. İstibdal.3. herhangi bir kişi veya kuruluşun mülkiyeti altına giremez.46’da “Hükmi şahıslar.5. Vakıflar Kanunu. gerçek kişiden bağımsız olarak “hak ehliyeti”ni haiz varlığa “tüzelkişi” diyebiliriz. Y. 2.3. 1982.5 1. Satıştan elde edilecek gelir ya akar satın almak için veya o vakfın mevcut akarının tamirinde kullanılabilir. Medeni Hukuk Tüzelkişileri.6 1.8 1. 7 8 . Vakıfların hukuk alanında varlıklarını koruyabilme ve sürdürebilmeleri için mutlaka tüzelkişiliğe sahip olmaları gerekir. cins. İstanbul. devamlılık ve sebatlılık demektir.7 Vakıflar gerçek kişiden bağımsız bir varlığa sahip olduğundan tüzelkişi olarak kategorize edilmeleri gerekir. maddesine göre mülhak vakıfların ayrı ayrı tüzelkişiliğe sahip olduğu. vakıf malının da satılması kendiliğinden gündeme gelecektir. Osmanlı tatbikatında ve günümüzde vakıflar hukuki bir varlığa sahiptirler. Günümüzde vakıflar hukuki açıdan bir varlık olarak kabul edilmişlerdir. İstanbul. Y Ümit Doğanay. Ancak bunun yanısıra vakıfların nasıl sona ereceği konusu da kanunda belirlenmiştir. 86-108. Bu esasın Osmanlı döneminde doğurduğu sıkıntıları gidermek için “istibdal” hükmü kabul edilmiştir (Ömer Hilmi 1977: 115). .
. giyinme amacına tahsis edilmiştir. veya işlemin vakıf olarak adlandırılabilmesi için yukarıda belirtilen özelliklerin hepsinin birden o kurum veya kuruluşta bulunması gerekir. hakim bile bu tür vakıfları iptal edemez. Vasiyet şeklinde kurulan vakıflarda tescile ihtiyaç yoktur. Ayrıca. Halbuki sadece gaye tesise vücut veremez. Kütüphane. ikamet etme. maddesinde “aile vakfı” tabiri kullanılmıştır. Bu özelliklerden herhangi birisinin bulunmaması halinde vakfetme muamelesinin gerçekleşemeyeceği. Lazım vakıfların bağlayıcılık kazanabilmesi için vakfın tescil edilmesi gerektiği görüşü hakimdir (Ömer Hilmi 1977: 33-34). ortaya çıkan sonucun da vakfa benzeyen kurum olarak adlandırılmasının daha uygun olacağı aşikardır. Sonraki hükümlerin tescile ilişkin olduğu. Vasiyet vakfedenin mirasçılarını da bağlar. Vasiyyet şeklinde.1979 tarih 681 Esas ve 3506 Karar Sayılı kararında vakfın. tesis dar anlamda ele alındığı takdirde her şey tesis olabilir (Arsebük 1937: 1161-1162). Tesis “Tesis” kavramı. m. ev. lazım olarak kurulur. ev. Lazım vakıflar feshi mümkün olmayan vakıflardır. 9 Yargıtay 6. okul. “Tesis” bir şeyi kurmak demektir. “Tescil” bir hakimin yargılama sonucu vakfın lüzumuna karar vermesidir. “bir malın muayyen bir maksada tahsisi”dir. herhangi bir kurum veya kuruluşun. Medeni Kanunda vakıf kavramı yerine ikame edilen bir kavramdır. artık geriye dönülememesi” şeklinde tanımlanabilir (Akgündüz 1988 s. Gayr-i lazım vakıflar ise vakfedenin vakıf kurma muamelesinden geri dönebileceği vakıflardır (Ömer Hilmi 1977: 13). tesisi sadece gaye bakımından izah eder. 10 Türk Medeni Kanunu. Vakfeden veya mirasçısı böyle bir vakıf muamelesinden dönemeyeceği gibi. ölüme bağlı olarak kurulan vakıflar. . Ancak Medeni Kanunda tesis vakıf manasına kullanılmıştır. Bu anlamda tesis ele alındığı takdirde. tahsil yapma.HD. noterde düzenlenen vakıf senedine istinaden kurulan vakfetme muamelesinden geri dönülemeyeceği hükmü geçerlidir. Hatta Osmanlı tatbikatından farklı olarak tescil edilmediği halde. Bu kavram Medeni Kanunda 903 Sayılı Kanunla yapılan değişikliğe kadar kullanılmıştır. Tesis. maddelerde “vakıf ” kelimesine rastlanılmaktadır. elbise bir gayenin gerçekleşmesine yardımcı olduğundan dar anlamda tesis olarak tarif edilebilir. Vakıf kurma muamelesinin bağlayıcılığından kasıt şudur: Osmanlı Hukukuna göre vakıflar bağlayıcılığı yönünden ikiye ayrılır: Lazım vakıflar ve gayr-i lazım vakıflar.4. 25. Kısaca. Çünkü kütüphane. Bu açıdan bakıldığında herhangi bir gayeye tahsis edilen her şeyi tesis olarak adlandırmak mümkündür.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r muamele ise. 392 ve 473. Şimdi tesisi inceleyelim. 1. bu durumda resmi senedin tanzimi tarihinde vakıf kurulmuş olacağından vakfedenin vakfın kurulması hususundaki iradesinden vazgeçmesinin mümkün olmadığı görüşü kararlaştırılmıştır. Çünkü herhangi bir kurum ancak yukarıda belirtilen özellikleri üzerinde taşıdığı sürece vakıf olarak adlandırılabilir.10 Bu değerlendirmeler ışığında.4. Bununla beraber Medeni Kanunun 322. kitap okuma. Vakfın tescil edilip edilmemesi önemli değildir. bu tarif. resmi senedin tanzimi ile kurulacağı esasını kabul etmiştir. tescilin şahsiyet ve aynı zamanda üçüncü kişilere karşı aleniyetin temini için gerekli olduğu.74. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 30 . Günümüzde de vakfetme muamelesinden geri dönülemeyeceği hüküm altına alınmıştır. okul. elbise.9 Ayrıca vasiyet yoluyla kurulan vakıfların tescil edilmeleri gerekir. 95). sicile geçirme işleminin de vakfın vücut ve lüzumu için değil.
Dönem:1.11 Tesis. kanaatimce tesisin malları satılabilir. Bülent Köprülü. Tesisin mallarının satılıp satılamayacağı hususu kanunda açık değildir. s. ancak Geçici Komisyonun kabul ettiği madde metninden bu ibare çıkarılmış ve madde bu şekilde kanunlaştırılmıştır. Toplantı:4. Fakülteler Matbaası. Tesis kurma muamelesi için irade beyanı gereklidir. önceki tesisle ilgili hükümlerin süreklilik konusunda bir eksiklik taşıdığı kanaatiyle hazırlanan tasarıda vakfı tanımlayan maddede vakfın sürekliliğine işaret etmek üzere “devamlı” ibaresi yer almış. Tesislerin tüzelkişiliğinin olduğunu ileri süren hukukçular Medeni Kanunun 45. s. Alacaklıların itirazının giderilebilmesi için malların satılması gerekir. İleride bu konu daha detaylı bir şekilde ele alınacaktır. bir malın başlı başına mevcudiyeti haiz olmak üzere belli bir gayeye tahsisi olduğu.12 11 Medeni Kanunda 903 Sayılı Kanunla yapılan değişiklik için Millet Meclisinde oluşturulan Geçici Komisyonun Raporunda. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 31 .O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Medeni Kanunda “vakıf ” kavramının kullanılmayarak “tesis” kavramının kullanılması. Medeni Kanunun hükmî şahıslar bölümünde düzenlendiğinden tesislerin tüzelkişiliğinin bulunduğu ileri sürülmüştür. tesisin tüzelkişiliğe sahip olmadığı zımnen kabul edilmiştir. incelenmişti. denmekle kanun metninde tesise tüzelkişilik verilmemiştir. diğer bir ifadeyle kanun metninde tesislerin belli bir süre sonunda bazı nedenlerle sona ereceği hususu açıklıkla yer almadığından tesislerde süreklilik esasının var olduğunu söyleyebiliriz. Ancak tesis edenin mirasçıları ve alacaklıları. “Medeni Kanun Hükümlerine Göre Vakfın (Tesisin) Meydana Gelebilmesi İçin Mevcudiyeti İktiza Eden Şartlarla Vakıfların (Tesislerin) Nevileri” Tahir Taner’e Armağan. bkz. tesise itiraz edebilme hakkına sahip olduğundan. Maddenin bu şekli. Ancak şunu belirtmek gerekir ki diğer bazı hukukçular söz konusu endişeyi izale etmek için Medeni Kanundan önce kurulan vakıfları “eski vakıflar” diye adlandırmanın mümkün olduğunu belirtmektedirler (Özsunay 1982: 351-463). Maddenin kastettiği mananın. İstanbul-1956. Yukarıdaki bölümde vakıfların temel nitelikleri ele alınıp. Medeni Hukukta Tüzelkişiler. kanaatimizce bu kullanımdan asıl ve tek maksat bu değildir. . Ayrıca Bülent Köprülü de tesisin tüzelkişilik konusundaki eksikliğine dikkat çekmiştir. Burada ise bu niteliklerin tesiste bulunup bulunmadığı hususu ile tesisin hukuki çerçevesinin incelenmesi. her ne kadar bazı hukukçular tarafından Medeni Kanundan önce kurulan vakıflardan ayırt etme endişesine bağlanmış olsa da. Ayrıca tesis.82.42. Sıra Sayısı:918. bir malın muayyen bir maksada tahsisidir. Tesiste süreklilik hususu kanunda yer almadığından. madde metnine “başlıbaşına mevcudiyeti haiz” ibaresi eklenmiştir. İstanbul-1967. her iki kurum arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koymak açısından faydalı olacaktır. maddesindeki “tüzelkişilik” tanımına atıf yapmak zorunda kalmışlardır. Bu eksiklik 903 Sayılı Kanunla Medeni Kanunda yapılan değişiklikle giderilmiş. doktrinde sarahaten varılan neticedir” denmekle.Bülent Köprülü. Tüzelkişilik tartışmasını ortadan kaldırmak için hazırlanan Millet Meclisi Geçici Komisyon raporunda belirtilen gerekçede “Bir malın muayyen maksada tahsisi ile her zaman bir vakıf kurulmuş olamaz. Cilt. E:2/734 Sayılı Geçici Komisyon Raporu. gerek ortaya çıkan yeni tüzelkişiliği gerek bu tüzelkişiliğin doğumuna yol açan vakıf kurma muamelesini tam ve eksiksiz ifade etmiyor (Hatemi 1969: 55). 12 . Millet Meclisi Tutanakları.673.
g. bütün evlat ve ahfadının aynı vazifeyi ifaya devam etmelerini ister. veya tesis kavramını daha anlaşılabilir kılmak için -parantez içinde. vakıf için “olmazsa olmaz” şartını haizdir. Oysa Bülent Köprülü bu belgenin vakıf müessesesinin Hitit’lerde bulunduğunu ancak vakfın hukuki mahiyeti hakkında herhangi bir bilgi vermediğini ve kurumun tüzel kişiliğe sahip olup olmadığı hususunun da tamamen meçhul olduğunu ifade etmektedir (Köprülü 1956: 492).e. farklı bir kurum da hukuk literatürüne kazandırılmıştır.1.. 13 Yapılan araştırmalarda tesis etme kararından geri dönülüp dönülemeyeceği konusunda herhangi bir yargı kararına rastlanılmamıştır. vakfa benzeyen kurumlardır. Bu konuda yani vakfetme muamelesinin sonuçları konusunda kesin bir değerlendirme yapabilmek için Hitit kamu özel hukuku hakkında daha detaylı bilgiye ihtiyaç vardır. maddesi tesisin bağlayıcılığını zedelemektedir. Çünkü tesisin hukuki özellikleri vakfın hukuki özelliklerinden farklıdır. Bu ev ve müştemilatını her türlü vergi ve tekaliften muaf kılar.Ö. İslamiyet Öncesi Türk Toplumunda Vakıf Vakfı İslamdan önceki Türklere dayandırma çabaları vardır. .3) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 32 . Yapmadıkları taktirde Tanrının lanetine uğrayacaklarını söyler (Kunter. Hibede olduğu gibi tesis edenin mirasçıları ve alacaklılarının tesise itiraz edebilme hakkına sahip olmaları. Buraya kadar hem vakfın hem de tesisin hukuki niteliklerini incelenmeye çalışılmıştır. Bu nedenle tesisi. tesisin bağlayıcılığı konusunda endişeleri de beraberinde getirmektedir. Eski Türklerde vakıfların varlığı hakkında iki görüş bulunmaktadır. Türk Toplumunda Vakıf 1.B. “vakıf ” kavramı yerine kullanmak doğru değildir.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Tesisin bağlayıcılığı. s.m. Yani tesis kavramı sadece halk tarafından değil hukukçular tarafından da benimsenmiş bir kavram değildir. Ayrıca şu da belirtilmelidir ki.5. yani tesis edenin tesis kurma kararından geri dönebilmesi konusunda kanunda açıklık yoktur. Söz konusu vesikada yazılanlardan14 çıkarılan sonuç kamuya yararlı dini bir vakıf görüntüsü vermektedir (Güneri: 3). Bu durumda vakıfla aynı hukuki özellikleri taşımayan “tesis” kavramını.13 Ancak kanunun 75.dn.12. Tesisin hukuki nitelikleri ile vakfın hukuki nitelikleri arasında büyük farklılıklar vardır. H. vakıf benzeri kurum olarak adlandırmanın daha doğru olacağı düşüncesindeyiz. a. Ancak bize göre eski Türklerde gözüken. Oğlu Duthalyas’ın da kral olduktan sonra bu vazifeyi yapmaktan geri kalmamasını.117). Bir ev ve müştemilatını Tanrı İştar’a ibadet edilmek üzere vakfeder. Farklı bir kavramla birlikte. s. 1.bir kavram diğer kavram yerine kullanılmıştır. Boğazköy kazılarında elde edilen bu vesika halen İstanbul Arkeoloji Müzesinde muhafaza edilmektedir (Kunter 1938: 117). tesisle ilgili yazılan eserlerde ya tesis yerine vakıf kavramı kullanılmıştır. Ancak Hitit’lerde toprak mülkiyetinin kabul edilmiş olması tahmin yapmaya yardım etmektedir (Hatemi.g. Oğlu Duthalyas’ı bu vakfın idaresine memur eder. 14 . Vakıflar için belirtmeye çalıştığımız her özellik. 1280-1290 tarihine ait) bir Hitit vakfiyesidir (Kunter 1938: 117). konunun başında izah edildiği gibi. Medeni Kanunda yapılan değişikliğe kadar. Muhakkak belirtmek gerekir ki vakıf müessesesi İslamiyetten sonra Türklerle inkişaf etmiştir. a.Türklerde vakıfçılığın ilk vesikası Hititler’de Kral Hattusilis tarafından bir taş üzerine yazdırılan (M. Her türlü taaruz ve müdahaleden masum kalmasını şart koşar. Bunlardan biri -Türk olup olmadıkları tartışması bir tarafa bırakılırsa.5. Kral Hattusilis düşmanı Armadataş’ı mağlup eder.
Kazıda elde edilen kitabeye bakarak vakıf müessesesinin tüzel kişiliği hakkında bir sonuca ulaşmak mümkün değildir (Köprülü 1956: 492). asırda meydana getirildiği anlaşılmaktadır. Bu asırdan öncesine taalluk eden belgelerin vakıftan ziyade kralların mabet yaptırması. Vakfedilen malların geliri manastıra aittir. Böyle bir ayrıma gitmenin temel gerekçesi İslamiyet öncesi ve sonrası Türk toplumunda vakıf müessesesinin hukuki bakımdan çok farklı özellikler arz etmesidir. ister göçebe olsun. Bunlar satın alınıyor ve müteakiben vakfolunuyor. Vakfa benzer kurumlar eski devirlerde çoğu zaman bir tapınak ve din adamları teşkilatına lüzum gösteren dinler dolayısıyla doğduklarından her çağda ve her toplumda dini gayelerle yapılan tesislere bugünkü anlamıyla vakıf demek gerekmez.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Budist Uygur Türklerine ait bir kitabe Doğu Türkistan’da Turfan kazılarında bulunmuştur. Burada ise İslamiyet sonrası Türk toplumunda vakıf müessesesinin gelişimi ve temel nitelikleri ele alınacaktır. Budist Türklerde yukarıda belirttiğimiz nedenlerle vakfa benzer müesseselere rastlamak mümkünse de. Ancak yeni bir kültürle karşılaşan toplumlarda her zaman önemli değişmeler olmayabilir. yani hukuki görüntünün sosyolojik realitelerden bağımsız olamayacağı dahası zorunlu olarak karşılıklı etkileşim halinde bulunmaları nedenleriyle böyle bir ayrımı zaruri kılmaktadır. insani ve hümaniter oluşları teşkil etmektedir. fazla mal biriktirmeye karşı olmuşlardır.g.5.m. Özellikle yeni bir kültürle karşılaşılan toplumlarda bu farklılıklar çok belirgin ortaya çıkar. Eski Türklerin göçebe yapısı somut bir vakıf örneği vermeyi güçleştirmektedir. Bu durumda kültürel çatışmadan ziyade kültürel zenginlik ortaya çıkar.2. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 33 . “Tıp medresesini ve diğer mesleklere ait mektepleri de ihtiva eden bir Buda manastırına arazi ve bağ vakfolunuyor. . Her ne kadar Türkler tarih boyunca çoğunlukla göçebe bir hayat yaşamışlarsa da. Çünkü yeni karşılaşılan kültürdeki önemli hususlar mevcut kültürle bir zıtlık ifade etmeyebildiği gibi. Bu Uygur vakfiyelerinin M. Genellikle Türk teamül hukukunun vücuda getirdiği çeşitli meselelerin bariz karakterini. Fakat vesikanın başı yırtık olduğu için kim olduğu bilinemiyor. 1. Manastırı idare eden rahip mütevelli olacak ve halefleri de bu vazifeyi ifa edeceklerdir. bunların bağımsız birer tüzel kişiliğe sahip oldukları da söylenemez (Hatemi 1969: 12-13). Yukarıda anlatıldığı gibi. . eski Türklerde vakfa benzer kurumlara rastlamak mümkündür. Sosyal hayat her an değişmekle beraber bazı zamanlarda bu değişmenin boyutları farklılık arz eder. 15 Bu vakfiyenin muhtevası şu şekildedir.15 Kitabe Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivindedir. Vakfeden bir Han’dır. Bunlar her türlü vergi ve tekaliften muaf tutulmuştur. Bütün bunlara rağmen ister yerleşik. Herhangi bir örf müessesesi incelenirse bu karakter hemen ortaya çıkacaktır (Caferoğlu 1942: 185). Diğer taraftan dini gelenekleri ve yaşayışları her zaman yardımlaşmayı desteklerken. 12-13. şamanist Türklerde şamanizmin de özelliği dolayısı ile. mahalli şartlara göre çeşitli Türk kavimlerinin hayatında bir takım örfi ve toplumsal müesseselerinin türemesi doğal karşılanmalıdır. çeşitli büyük çapta şehirler kurmuşlardır. İslamiyet Sonrası Türk Toplumunda Vakıf Yukarıda bazı toplumlarda ve eski Türklerde vakıf ve benzeri kurumlar ele alındı. a. s. mevcut kültürdeki bazı değerler daha olgun ve daha zengin olarak yeni kültürde bulunabilir. halka ve yurdun saadet ve selametine dua edeceklerdir (Kunter. Manastırın rahipleri hanedana . bu mabetleri ziyaret eden Budistlerin rahiplere hediye vermesine yöneliktir (Ruben 1942: 179).20). Çalışmamızda İslam Hukukuna göre vakıf müessesesinin aldığı şeklin toplum üzerindeki etkilerinin ele alınacak olması. bugünkü anlamı ile vakıf müessesesine benzer kurumlara rastlanamayacağı gibi.Ö.
Müslüman Türk Devletinin devlet teşkilatı buna misal verilebilir” (Cin vd. I. vakıf müessesesinin inkişafına neden oldu. Gazan. Doktorlar da maaşlarını bu vakıflardan almaktaydı (Turan 1988: 51). Ziya Kazıcı. vakıfların sıkıntıya düştüğü gerçektir. hükümdar ailesine mensup kişiler. Bu nedenle Türkler hiç bir zorlamayla karşılaşmadan daha iyi bir hayat nizamı olduğuna inandıkları İslam dinini kabul etmişlerdir. Selçuklular devrinde sayısız medreseler ve kütüphaneler kuruldu. sanatın. 16 İ. eski İslam devletlerinden faklı olarak. İzzettin Keykavus döneminde Evkaf Nezareti oluşturulmuştur. s. İktisadi ve kültürel bakımdan çok ileri bir durum arz eden Selçuklular’da tababet o derece ehemmiyet kazanmıştı ki. . Ebu Said gibi müslüman Moğol hükümdarları ve zengin Moğol emirleri muazzam vakıflar tesis etmişlerdir. eski hukuk sistemlerine ait hükümler ve müesseseler. Ayrıca bayındırlık hizmetlerinin. Türk Devletleri bütün gayretlerini imar ve kültür faaliyetlerine yöneltmişlerdi. eğer İslam Hukukunun hükümlerine aykırı değilse ve şer’i bir hükümle çatışmıyorsa amme maslahatı veya benzeri bir karşıtın meşruiyetini kazanarak İslam Hukuku tarafından benimsenebilir. Moğol istilasının bir müddet için bu gelişmeyi durdurduğu. Selçuklu döneminde toplumsal hayatta çok önemli yeri olan vakıfların daha iyi işletilmesini sağlamak amacıyla. İstanbul. İmparatorluğun yıkılmasından sonra onun devamını sağlayan çeşitli sülaleler maddi güçleri nispetinde aynı durumu devam ettirmişlerdir (Köprülü 1967: 12). hemen her şehirde mevcut hastanelerde tedavi meccani olup her birinin büyük vakfı vardı.55. Ancak Moğol prenslerinin İslamı kabulünden sonra ilk istila ile tahrip edilen yerlerin tekrar kalkınmaya başladığına ve vakıfların büyük bir inkişaf gösterdiğine şahit oluyoruz. Bir Sosyal Siyaset Müessesesi Olarak Vakıf. Özellikle İslam Hukukunda örfün yeri bu sonuca katkıda bulunmuştur. s. 1985. İslama göre ister ilahi menşeli olsun.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Türklerin İslamiyeti kabul etmesiyle kültürel çatışma yerine kültürel zenginlik ortaya çıkmıştır. Hicri üçüncü asrın ikinci yarısında hukuki olarak gelişimini tamamlayan vakıf müessesesi Türklerle birlikte yayılma istidadı göstererek sosyal hayatın her sahasına nüfuz etmiştir.Erol Kozak. mimarinin ilerlemesi de vakıf müesseselerindeki gelişmelere bağlıdır16. İmparatorluğun her tarafında bir çok dini müesseseler ve medreseler açılmıştır. 1987: 129). İlhanlılar döneminde de Evkaf Nezareti mevcuttu (Turan 1988: 45). vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 34 . 1994. Hudabende. Selçuklu İmparatorluğunun kurulmasıyla şark müslümanlığının Türk hakimiyeti altına girmesi. Selçuklu ve Osmanlı Döneminde dini ve içtimai yardım müesseseleri yaygınlığı Türklerin vakıf müesseselerine verdikleri ehemmiyetin göstergesidir. Adapazarı. İslami ve Sosyal Açıdan Vakıflar. Selçuklular ve Osmanlılarda hemen hemen bütün hizmetler ya bizzat ya da dolaylı olarak vakıflar tarafından yerine getirilmiştir. . büyük devlet adamları birçok vakıf kurmuşlardır. Çok servete sahip olan hükümdarlar.15. Bu nedenle batılı siyasetçiler Selçuklu ve uzantısı olan Osmanlı toplumu için “Vakıflar Cenneti” tabirini kullanmışlardır. Bu konuda Eski Türk inançlarının İslam anlayışına çok yakın olmasının önemli etkisi olmuştur. ister olmasın.
büyük vakıflar daima geniş servet kaynaklarına iktisadi-mali açıdan yüksek düzeyde imparatorluklar döneminde ulaşmışlardır (Köprülü 1967: 14). vakıf bir mezarlığa gömülürdü” (Arsebük 1937: 1133-1134). dar’ul-huffaz vakıflarının yanısıra. Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Türk Toplumunda Vakıflar 2..1. Bu mahiyetteki vakıflara Osmanlı’nın her döneminde rastlamak mümkündür. hatta ölümünden sonra da etkili olan ve beşeri hayatın bütün gereklerini ve ihtiyaçlarını karşılayan sosyal yardımlaşma müesseseleridir.1. 2. ekonomik ve kültürel hayattaki rolü bugün tahayyül edilemeyecek kadar geniş alanlara yayılmış ve fonksiyonları itibarıyla insan ve sosyal hayatın bütün cephelerini kuşatmıştır. namazgah.1. Osmanlı Devletinde Vakıflar 2. türbe. dağılmalar ve yozlaşmalar başlamıştır. Osmanlı Devletinde Vakıfların Gördüğü Hizmetler Vakıflar Osmanlı Devleti’ndeki toplumsal. vakıf kitaplardan okur. .1. Görüleceği üzere Osmanlılarda vakıflar bir insanın doğumundan ölümüne kadar. ibadet gayesi güden Kur’an-ı Kerim hatmedilmesi. devletin gerilemesi ve buna paralel olarak küçülmesi ile vakıf müessesesinde bozulmalar. Dini ibadetlerin yerine getirilmesi için oluşturulan cami. Ayrıca darü’l-hadis. Mahallelere kadar tüm yerleşim birimlerinde bulunan ve okuma çağına gelmiş öğrenciler sıbyan mekteplerinde eğitilir. vakıf beşikte uyur. Eğitim hayatının hemen hemen tamamı vakıflar aracılığı ile yürütülmüştür. Dini Hizmetler Sosyal yardımlaşma dini açıdan bir hizmet olarak değerlendirildiği takdirde bütün vakıfları bu kategoride değerlendirmek mümkündür. vakıflar sayesinde bir adam vakıf bir yerde doğar. . 2. Bu nedenle Osmanlı Devletinin en gelişmiş döneminde büyük vakıflar kurulmuş.1.1.2. 2. vakıf bir medresede hocalık eder. tıp medreseleri de vakıftır. daha sonra vakıf külliye içerisinde yer alan medreselerde eğitim faaliyetlerine devam edilirdi. darü’l-kurra. “dini hizmet gören vakıflar” olarak ele alabiliriz. Şu ifade vakıfların toplum hayatındaki yerini açıklamaktadır: “Osmanlı İmparatorluğu devrinde pek büyük bir inkişafa mazhar olan . Eğitim Hizmetleri Osmanlı Devletinde Sıbyan mektepleri ve medreseler vakıf yoluyla oluşturulmuştur. camilerde vaaz edilmesi ve mevlit okutulması vakıflarını. Vakıfları özellikle dinî-hayrî büyük vakıfların gelişimi daima siyasi ve iktisadi gelişme ile paralel olmuş. Vakıf mektep ve medreselerinde ders veren hocaların maaşları da vakıf tarafından karşılanırdı. caminin mum ve kandillerinin temin edilmesi.. Fakat buradaki amacımız dini ibadetlerin yerine getirilmesi gayesi ile vücuda getirilen vakıfları ele almaktır. vakıf idaresinden ücretini alır ve öldüğü zaman kendisi vakıf bir tabuta konur. mescit.1. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 35 . Ayrıca Osmanlı döneminde oluşturulan müzeler de vakıftı.1. vakıf mallardan yer ve içer.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Anadolu Selçukîlerine halef olan küçük beylikler zamanında ve özellikle Osmanlı Devletinde vakıf müessesesi çok büyük bir ehemmiyet kazanmıştır.1.
lengerhane. yol. Bayındırlık Hizmetleri Bayındırlık hizmetleri kapsamında. Şehircilik Hizmetleri Osmanlı döneminde şehircilik ve belediye hizmetlerinin tamamı yine vakıf sistemine dayanmaktadır (Ergin 1944: 35).2. Batıda kilise. Osmanlı devletinde kamusal alanı ilgilendiren hemen hemen bütün hizmetler. sayılabilir. 2. özel teşebbüs ve girişim olarak adlandırabileceğimiz vakıflar tarafından yerine getirilmiştir. Hatta vakıflar iç ve dış güvenliğin sağlanmasında da devlete katkıda bulunmuştur. sınıf kavgası temeli üzerine kurulmuş düşünce ve uygulamalara ters düşen fonksiyonlar icra eden bir sosyal kurumdur (Erdoğmuş 1990: 95). Osmanlı Devletinde belediye hizmetlerinin yerine getirilmesinde devletin mali katkısı yoktu.1 Sosyal Çatışmayı Engellemesi Vakıflar. fonksiyonlarını icra ederken sınıf kavgası esasına göre değil.1. dökümhane. Yani vakıf. toplumda sosyal çatışmayı kısıtlayıcı ve engelleyici fonksiyonu yerine getirir. Osmanlı’da vakıflar tarafından yerine getirilmiştir.5.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r 2. dil. 2. kemer. Türk ve İslam kültürlerindeki anlamıyla vakıf. saraçhane yapımını gerçekleştiren vakıfların yanısıra savaşta başarı gösteren askerlere yardım vakıfları da Osmanlı devletinde sıkça rastlanılan bir gerçektir. diğer hizmetlerin yerine getirilmesinde tamamen vakıflardan faydalanmıştır. kanal. Tımarhane. Askeri Hizmetler Askeri hizmetler genellikle devlet tarafından ifa edilse bile bu alanda kurulan vakıflar da vardır. belediye ve devletin gördüğü hizmetler.1.1.1. bir toplumu birbiriyle uzlaşmayan iki düşman sınıfa bölen. kemankeş zaviyeleri. renk. Burada yukarıda çok kısa olarak ele alınan Osmanlı dönemi vakıf hizmetlerinin sosyal yönü ele alınacaktır.1. Bütün sağlık kurumları hayır sahipleri tarafından ve vakıf yoluyla ihdas edilmiştir. çeşme.1. Osmanlı Devletinde Vakıfların Sosyal Fonksiyonları 2. kervansaray. Sağlık Hizmetleri Külliye şeklinde oluşturulan her büyük vakfın bir hastanesi vardı.1. darüşşifa ve tabhane olarak adlandırılan sağlık kurumlarında çalışan personelin maaşları da yine bağlı oldukları vakıf tarafından karşılanırdı. Bu hizmetlerin hemen tamamı vakıf yoluyla ihdas edilmiş ve halkın kullanımına sunulmuştur.1. 2. Okmeydanı. Osmanlı döneminde askeri gayelere matuf bayındırlık hizmetleri haricinde devletin herhangi bir katkısı söz konusu değildi. gemi ve top yapımı. pehlivan tekkeleri bunlar arasında sayılabilir. Toplumun gereksinim duyulan hizvakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 36 . kaldırım. sebil.2. bugün olduğu gibi. din. Aynı şekilde askeri eğitime yönelik tesislerin kurulmasını amaç edinen vakıflarla da karşılaşmaktayız. 2.1. istihkâm.6.4. ırk ve sınıf ayrımı yapılmadan gerçekleştirme düşüncesine göre kurulur.1. Görüleceği üzere Osmanlı Devletinde iç ve dış güvenliğin sağlanması görevini üstlenen devlet.3. bent. köprü. Halktan da vergi alınmadan o dönemde dünyanın en kalabalık merkezlerini oluşturan Osmanlı şehirlerinde belediye ve şehircilik hizmetlerinin mükemmel ve düzenli bir şekilde yürütülmesinde vakıflar rol oynamıştır. Kale. Osmanlı devletinde hastanelerin hiçbiri devlet tarafından yapılmamıştır. . deniz feneri vs. .
2. Toplumda sosyal ilişkileri düzenleyen çeşitli kurumlar vardır. bilhassa büyük vakıflar.2. bu gruba mensup bireylerin kendi servet ve gelirlerinden ayırdıkları payın. . Toplumsal ihtiyaçların karşılanması esasına dayanan vakıf müessesesi. sosyal ilişkilerin sağlanmasında ve geliştirilmesinde gerekli tedbirleri alır ve tavsiyelerde bulunur. Hatta mevcut sosyal ilişkinin varlığı ve devamının vakıf müessesesini yaşatan bir unsur olarak değerlendirmek doğru bir yaklaşım olsa gerektir.17 Vakıflar yaygınlık kazandıkça vakıfta istihdam edilenlerin sayısında önemli derecede artış olması doğaldır.2. 17 Mesela Osmanlıdan günümüze intikal eden tarihi ve kültürel yapıların onarılması için Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesinde Vakıf İnşaat ve Restorasyon Tic. 2.Servet Dağılımını Düzenlemesi Vakıflar genellikle üst gelir grubuna mensup kişiler tarafından kurulduğundan. ferdin veya grubun kendi dışındaki fert ve grupların çeşitli davranış şekillerini ve beklentilerini hesaba katarak sürdürdüğü ilişkiye dayalı iletişimdir. karşılık beklemeden sırf Allah rızasının kazanılması için sosyal yardım yapma hususuna teşvik eder. düşünce farkı gözetmeden ihtiyaç sahipliği esasını göz önünde bulundurarak hizmet sunmuşlardır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 37 . Bütün kamu hizmetlerinin vakıflar tarafından yerine getirilmesi.1. düşük gelirli kişiler tarafından tüketilmektedir. 2. gelir ve sermayenin toplum tabanına yayılması fonksiyonunu yerine getirmektedir. A.1. kurulmuştur.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r metlerinin giderilmesi düşüncesinden kaynaklanan vakıflar. Günümüzde hala bu alanda oluşmuş bir iş sahası mevcuttur.2. toplumsal hizmetlerin sunulmasında herhangi bir ayrım gözetmediğinden. İnsanların sosyal yardımda bulunma gaye ve düşünceleri. ırk. üst gelir grubu tarafından oluşturulmakta ve hasılanın hemen hemen tamamına yakını. yani toplumsallaşmasıyla birlikte. alt gelir grubuna mensup kişilere bir gelir aktarımı söz konusudur. Bu açıdan bakıldığında vakıf. toplumda sosyal çatışmanın ortaya çıkmasını engelleyici bir rol oynar. Bu kurumlardan biri olan din. Sosyal ilişkide fert veya sosyal grup kendi varlığını görüş ve duygularının yanısıra kendi dışındaki kişi veya grupların varlığını göz ardı etmemelidir (Erkal: 165-167). hizmetlerin yürütülebilmesi için gerekli sayıda personelin çalıştırılması ve maaşlarının ödenmesi fonksiyonunu da yerine getirmişlerdir (Kozak 1994: 32). kendileri dışında bulunan kişi ve gruplarla sosyal ilişkinin doğmasına neden olur. dil. Ayrıca zamanla yıpranan ve onarım ihtiyacı duyan vakıf eserlerinin inşa edilmeleri esnasında yaratılan istihdam imkanlarını da ayrıca değerlendirmek gerekir.1.3 Sosyal İlişkileri Düzenlemesi Sosyal İlişki. hizmetlerden yararlananların öncelikle kendi aralarında. İstihdamı Artırıcı Etkisi Özellikle Osmanlı Devletinde hemen her vakıf. Vakıf sayesinde ortaya çıkan hasıla. daha sonra hizmetten yararlananlarla vakıf müessesesi arasında bir sosyal ilişkinin olması normaldir. Keza Osmanlı Devletinde kurulan vakıflar. İslam Dini de insanları. artık özel mülkiyetten çıkarak kamu mülkiyetine geçmesi.4.Ş. bu alandaki istihdam potansiyelinin boyutlarını ve hacmini ortaya koymaktadır.2. Gelir . insanlar arasında din. . İşte bu teşvik vakıf müessesini doğurmuştur.
Vakfı bir sosyal kurum olarak tanımlamak. ferdin kendisinde toplum tarafından değerli bir vatandaş olarak değerlendirildiği düşüncesinin oluşmasına neden olduğu için.2. ferdin toplumdan yabancılaşmasını engelleyici fonksiyonundan da sözedebiliriz (Erdoğmuş 1990: 97). aynı zamanda ait olduğu topluma karşı da sevgi. Amiran Kurtkan Bilgiseven Türkiye’de yaygın köy tipinin toplu köy tipi olduğunu belirtmektedir (Kurtkan 1988: 67). gerek köy yerleşimlerinde vakıf müessesesinin yerleşim yerindeki konumu üzerinde durmak gerekir. takdir ve bağlılık duygularını beslemesine ve toplumda yalnız olmadığı düşüncesinin gelişmesine neden olduğundan ferdin topluma yabancılaşmasını engeller. bir grup ya da toplum içerisinde küçümsenmemesini ve utandırılmamasını gözeterek. kültürel.1. Toplum düzeninin sağlanmasında bireylerdeki yabancılaşma duygusunun ortadan kaldırılmasının önemli etkisi vardır.1. tarlaların köyün dışında olduğunu ve kamu binalarının köyün merkezinde yer aldığını ifade etmektedir. Vakıflar insana. Vakıf kuran bir fert kendi özel menfaatini değil. saygınlığını. Vakfın bir başka sosyal fonksiyonu ise “sosyalleşme” ve “sosyalleştirme” aracı olmasıdır. hukuki ve coğrafi birtakım gerekçelerle izah ediyorsa da bu tür yerleşim yerlerinde kamusal ihtiyaçların giderildiği mekanlar yerleşim yerinin merkezinde yer alır. . saygı. yani gerek şehir. Vakfın sosyal bütünleşmeye etkisi iki açıdan değerlendirilecektir: Birincisi vakıfların fiziki yerleşimdeki konumları itibariyle sosyal bütünleşmeye sağladığı katkı. vakfın sosyal bütünleşmede rol oynayıp oynamadığı hususuna açıklık getirme amacını taşısa da vakıf müessesesi ile ilgili çalışmalar yapan bütün araştırmacılar vakfın toplumda sosyal bütünleşmenin sağlanmasında olumlu rol oynadığı görüşündedirler. ister istemez vakfın bütün sosyal fonksiyonları icra ettiğini kabullenmek demektir. Osmanlı Devletinde bu tür toplumsal hizmetler cami.5 Yabancılaşmayı Önleyici Etkisi Vakıflar. 2.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r 2. insanlara ve topluma hizmet etme. . Ayrı bir tüzel kişiliğe sahip bir kurum olan vakıftan herhangi ihtiyaç sahibi ferdin yardım görmesi. sürecin etkin bir şekilde devamına neden olup ferdi sosyalleştirmektedir (Erdoğmuş 1990: 96).6. fertlerin onurunu. vakıf da bu süreç içerisinde. Sosyal Bütünleşmeye Etkisi Her ne kadar çalışma. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 38 . o ferdin sadece yardım gördüğü vakfa değil. Fiziki yerleşimde. toplumun menfaatini ön planda tutarak mal varlığından bir bölümünü kamu alanına aktarmak suretiyle üyesi olduğu topluma faydalı olmakla örnek bir toplum üyesi olduğunu göstermekle sosyalleştirmekte. ikincisi ise toplumda yerine getirdiği sosyal fonksiyonlar ve hizmetler açısından sosyal bütünleşmeye sağladığı katkı.2. yardımlaşmayı ve işbirliğini hedefleyen bir sosyal kurumdur. Kurtkan Bilgiseven toplu köy tipini tanımlarken evlerin birbirine çok yakın olduğu köy şeklinin toplu bir görünüş arz ettiğini. Her ne kadar toplu köy tipinin oluşumunu iktisadi. Bu sosyal fonksiyonlar içerisine “sosyal bütünleşme” de girer. insanlar arasındaki dayanışmayı. onların refahını ve mutluluğunu koruma ve artırma temelleri üzerine kurulmuş.
millet-devlet bütünleşmesinin sağlanmasındaki rolü üzerinde durulacaktır. 16. Köy yerlerinde cami.2. han. bir diğerinin . mektep. çeşme gibi yapılara daha sık rastlanmakta ve bu yapılar da köyün merkezinde yer almaktaydı. hemen hemen bütün sosyal ihtiyaçların karşılandığı merkez konumunda olan vakıf külliyeler. . genel olarak Osmanlı Devletindeki bütün sosyal kurumları içine alan. veya bütün sosyal kurumların “vakıf ” adını alması. Görüleceği üzere. vakıf müessesesi aracılığı ile yerine getirildiğinden yerleşim biriminin merkezinde pek tabii olarak vakıf müessesesi yeralmakta ve yerleşim alanları bu merkez etrafında olmaktaydı. hastahane. okul. hastahane ve dükkanları ihtiva etmekteydi. yüzyıl Osmanlı toplumu için “vakıf cenneti” tabirini kullanmalarına neden olmuştur (Kozak 1994: 15). vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 39 . Daha büyük yerleşim yerlerinde vakıf külliyeler oluşturulmuştur. toplumda fertler arasında sosyal yardımlaşma. Vakıflar ikinci olarak içinde bulundukları toplumda ifa ettikleri ve yukarıda kısaca izah etmeye çalıştığımız sosyal fonksiyonları sayesinde sosyal bütünleşmeye katkıda bulunmaktadırlar. öncelikle o hizmetten faydalanacaklar arasında sosyal bir ilişkinin doğmasına neden olur. Kamusal alanın tamamen vakıflara terkedilmesi özellikle batılı sosyal siyasetçilerin. hamam. Toplumda fertleri bir sosyal merkez etrafında toplayan kurumları bünyesinde taşıyan vakıf külliyeler maddi ve manevi etkileriyle sistemde var olabilecek aksaklıkları gidermeyi amaç edinmişler ve sosyal katalizör rolü oynamışlardır. Manevi unsurlar bu merkez etrafında bir bütün oluşturacak şekilde sıralanmışlardır. çeşme. kütüphane. Osmanlılarda külliyeler kamu hizmetlerinin büyük bir bölümünü yerine getirmekte ve şehrin “sosyal merkezi” niteliğindeydi. Osmanlı Devletinde vakıfların etki alanlarının tahmin edilmesinde önemli ipucu vermektedir. Osmanlı Devletinde Sosyal Bütünleşmenin Sağlanmasında Vakıfların Rolü Çalışmamızın bu bölümünde yukarıda kısaca anlatılanların ışığında Osmanlı Devletinde vakıfların toplum hayatında oynadığı rollerin. imaret. bu tür hizmetlerin doğal sonucu olarak fertlerin maddi ve manevi bir bütün etrafında hareket etmesine neden olmaktadır. Kamu hizmetinden faydalananların elde ettikleri haz. medrese. kullandığı bir hukuki formül olarak karşımıza çıkmaktadır (Mardin 1991: 126). Vakıf külliyeler oldukça kapsamlı olup bünyesinde cami. sosyal dayanışma ve iş birliğini amaç edindiğinden. 2. Vakıf müessesesinin bütün sosyal kurumları kapsaması. yerleşim yerindeki konumları itibariyle toplumda fertler ve gruplar arasında sosyal bütünleşmenin sağlanmasında etkin rol oynamışlardır. Gerek Selçuklularda gerek Osmanlılarda manevi unsurun sembolü olan cami daima merkezi rol oynamıştır. medrese. Vakıf. Herhangi bir hizmet. türbe. aşevi vs. Vakıf müesseseler. Çalışmamızın ana temasıyla ilgili olduğu için burada vakıfların gördükleri hizmetlerin ve sosyal fonksiyonların sosyal bütünleşmeye dolayısıyla millet-devlet bütünleşmesine etkisi var mı sorusuna cevap arayacağız. başka sosyal veya psikolojik faktörler de sosyal bütünleşmeye etki etmekte midir? Bu sorulara verilecek cevaplar vakfın sosyal bütünleşmedeki rolünü ortaya koyacaktır.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r okul. aynı zamanda toplumda sosyal bütünleşmeye etki etmekte midir? Toplumsal ihtiyaçların karşılanmasının yanısıra. kütüphane. veya bütün sosyal kurumların çalıştığı. Herhangi bir vakıf toplumsal ihtiyaçları karşılarken. hamam.
Allah rızasını kazanma gibi soyut dini faktörlerin de rolü vardır. . sosyal çatışmaları engellediğinden vakıfları sosyal çatışmaları arttırıcı kurum olarak değerlendirmek yanlıştır. pastadan pay alanlar arasında ve pay alanlarla dağıtanlar arasında bir çatışmanın doğmasına neden olur. Fakat bu durumda bile sorumluluk devlete ait olduğundan. bir zorunluluğun yerine getirilmemesi durumunda toplumda sosyal çatışmalar ve huzursuzlukların olması doğaldır. Vakıf kurma iradesi ihtiyari olup. vakıflar tarafından vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 40 . devletin görevleri arasında kamu hizmetlerinin sıhhatli bir şekilde yerine getirilmesi görevi de vardır. Vakıflar toplumsal ihtiyaçları gidermekle yükümlü kurumlar değildir. herhangi bir hizmetin sıhhatli yürümemesi durumunda huzursuzluk devlete yönelir. İlkokuldan üniversiteye kadar devam eden eğitim faaliyetinin her aşamasında. Çünkü pastadan pay alanların sayısının artması ve/veya pastadaki payın azalması. dini bir kurumdur. Ancak günümüz modern devletlerinde kamu hizmetleri devlet eliyle yürütülür. Yani herhangi bir kamu ihtiyacının giderilmesi ameliyesi toplumda yatay ve dikey sosyal ilişkilerin artmasına ve bunun sonucu olarak yatay ve dikey sosyal bütünleşmenin gelişmesine etki eder. Allah rızasını kazanma güdüsüyle gerçekleştirilen herhangi bir eylem din kaynaklı olarak değerlendirilmelidir. Vakıflar gönüllü kuruluşlardır. sosyal bütünleşmeye tesir edecektir. Toplumsal bir hizmetin görülmesi aşamasında hizmetten faydalananlar arasında oluşan sosyal ilişkilerin devamlılığı. Diğer bir ifadeyle. Bu sosyal ilişkiler sadece hizmetten faydalananlar arasında değil. bu irade doğrultusunda hareket eden sosyal müesseselerdir. Tamamen vakfedenin iradesiyle bağlı. aynı zamanda hizmeti dağıtanlarla hizmetten faydalananlar arasında da oluşur. psikolojik ve sosyal faktörlerin etkisi var mıdır? Vakıf sosyal bir kurum olmasının yanısıra. vakıf aracılığı ile yerine getirilen hizmetin sorumlusu değildir. Toplumsal ihtiyaçların karşılanmaması sonucu toplumda oluşması muhtemel potansiyel huzursuzlukları. Herhangi bir kamu hizmetini gidermek amacıyla vakıf kuran kimse. Devlet tarafından da kamu hizmetlerini yerine getirmekle görevlendirilen kurumlar da değildir. Osmanlı Devletinde eğitim faaliyetleri genelde vakıflar eliyle görülmüştür. Sınırsız toplum ihtiyaçlarının karşılanması aşamasında sınırlı imkanlarla oluşturulan toplumsal hizmetlerden faydalanan toplum fertlerinin ihtiyaçlarının karşılanma oranının bir diğerininki ile yakından ilgili olması. ilk bakışta toplum fertleri arasında sosyal çatışmaların olabileceği izlenimini doğurur. iktisadi. Sosyal bütünleşmenin sağlanmasında toplumsal ihtiyaçların karşılanmasından başka. Devlet bazen bu hizmetlerin yürütülmesini özel sektöre havale edebilir. Öyleyse vakıf aracılığı ile gerçekleştirilen sosyal bütünleşmede. hizmetin yerine getirilmesi gibi somut faktörlerin yanısıra.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r hazzıyla yakından ilgilidir. siyasi. Görüleceği üzere. Yukarıda yapılan açıklamalar ışığında Osmanlı Devletinde vakıf müessesesinin yerine getirdiği toplumsal hizmetlerin sosyal bütünleşme üzerindeki etkisi daha detaylı olarak ele alınabilir. Herhangi bir kamu hizmetini yerine getirilmemesinin sorumluluğu vakfa yüklenemez. . vakıflar toplumsal ihtiyaçların karşılanmasına gönüllü katkı sağlayan kurumlardır. Vakfedenleri vakıf kurmaya sevkeden en önemli psikolojik faktörlerden birisi Allah rızasını kazanmaktır. Öyleyse herhangi bir kamu hizmetini gidermeyi amaç edinen vakfın “fertler arasında sosyal çatışmaya neden olduğu” sonucuna ulaşmak mümkündür.
ayrıca sosyolojik olarak tahlil edilmelidir. devlet adamı veya onların yakınları olan vakıf kurucularının vakfiyelerindeki verilere göre 22 mektep. de yine vakıf müessesinin önemli örnekleridir.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r oluşturulan müesseseler eğitimin yerine getirilmesi işlevini görmüşlerdir. verilen bilgilerin farklı mekanlarda kurulan bütün mekteplerde aynı olması toplumda homojen kültürün oluşmasına etki etmektedir. Oransal olarak ifade ettiğimiz takdirde vakfiyeler doğrultusunda meydana getirilen eserlerin yaklaşık olarak yarısını eğitim müesseseleri oluşturmaktadır. fakir-zengin. Darüşşifa ve tımarhaneler vakıf külliyeler içerisinde yer almış olup. . Osmanlılarda vakıflar tarafından oluşturulan eğitim müesseselerinde verilen bilgiler de. Milli birlik şuurunun aşılanması hedefini taşıyan bir eğitimin uzlaşma ve ahengi sağladığı (Kurtkan 1992: 168) göz önüne alınırsa. müslim-gayrimüslim. homojen kültürü oluşturma gayesi doğrultusunda hakim unsurlar ve bilgiler topluma aktarılmakta ve toplum fertlerinin aynı mana etrafında bütünleşmesine etki etmektedir. . yüzyılda Mimar Sinan’ın yaptırdığı eserler arasında. Osmanlı toplumunun en önemli sosyal merkezlerini oluşturan vakıf külliyelerin bünyesinde sıbyan mektebinden. Burada ayrıca vakıf müesseselerinin toplumda gördüğü. Osmanlı Devletinde sağlık hizmetlerinin görüldüğü yerler olan hastaneler. 14 medrese. Bu tür hastaneler çok büyük vakıf akarlara sahip olup. Medrese ve üniversite aşamasında daha çok uzmanlaşmaya gidildiğinden eğitimin mahiyeti değişmekte. Osmanlı Devletinde bu görev vakıflara düşmektedir. Sağlık hizmetlerinden faydalanan fertler arasında hiç bir ayrım yapılmayarak. tıp medresesine kadar eğitimin her alanında faaliyet gösteren okular mevcuttu. verilen bilgiler uzmanlık alanlarına göre farklılık arz etse bile. İşgal ettikleri sosyal mevki ve coğrafi mevki açısından belkide bir araya gelmeleri mümkün olmayan insanlar eğitim müesseseleri vasıtasıyla tanışmakta ve ilişkilerini geliştirmektedir. devlet katkısı hiç yoktur. Aynı zamanda vakıf kütüphaneler de bu külliye içerisinde yer alırdı. Aşağı ve Yukarı Gureba ile Şişli Etfal Hastaneleri geçmişin önemli vakıf müesseselerinden örneklerdir. Bir örnek olması açısından 16. öğretmenlerin maaşları da vakıf tarafından karşılanırdı. kaynaşmanın oluştuğu bir başka mekan olarak bu kabil sağlık kurumları karşımıza vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 41 . tımarhaneler vs. şehirli-taşralı bütün toplum üyeleri arasındaki sosyal ilişkilerin. darüşşifalar. toplumda sosyal bütünleşmenin oluşmasında tesiri var mıdır? Küçük yaştaki öğrencilere hitap eden sıbyan mekteplerinde daha çok Kur’an okuma eğitiminin yanısıra bazı temel dini ve ahlaki bilgilerin verilmesi. Eğitim müesseseleri küçük yaştan itibaren her kuşağın ve her gelir grubunun aynı mekânı paylaşması nedeniyle. Fertler arasındaki statü ve coğrafi mevki farklarını ortadan kaldırması nedeniyle diğer bir ifadeyle statü ve coğrafi mevki farklarını aynı mekanda buluşturması nedeniyle toplumda sosyal bütünleşmenin oluşmasına etki müspet etmektedir. Günümüzde de İstanbul’da hizmet veren Haseki. 3 darülhadis ve 3 darülkurra adı altında oluşturulmuş eğitimi müesseseleri yeralmaktadır (Yediyıldız 1989: 104). Ayrıca vakıf eğitim kurumlarında ders veren hocaların. tıp medreselerinin uygulama alanı idi. bir başka ifadeyle yerine getirdiği işlevlere değinilmeyecektir. hizmetin görüldüğü aşamada fertler arasında kaynaşmanın oluşmasına ve sosyal ilişkilerin gelişmesine vesile olur. Ancak konuyla ilgisi olması açısından vakıfların toplumdaki sosyal etkilerini izah etmekte fayda var. Söz konusu eğitim müesseselerinde verilen derslerin.
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 42 . Günümüz modern belediyelerinin yerine getirdiği ve yapmak zorunda olduğu hizmetlerden olan yol. III. Yol. Aynı zamanda askerlerin spor ve talim yapabilmesi için spor meydanları kurulması. Ankara. kılıçhane vakıfları. baruthane. Vakıflar. H. modern anlamda bir sosyal merkez mahiyetine sahip külliye sistemi ve muhtelif vakıf yapılaşmalarla Osmanlı döneminde şehirleşmede önemli etkinliklere sahiptir (Öztürk 1988: 331). Ankara. okmeydanları vs. donanma. bu arada bayındırlık hizmetleri de yerine getirilmektedir. deniz ve kara harplerinde yararlılığı görülenlere yardım vakıfları. S. top çekmede kullanılan atların satın alınması ve yetiştirilmesi amacına yönelik vakıflar askeri alanda hizmet görmekteydi. . cami ve mescitler inananların buluştuğu ibadet mekanları olduğu için fertler arasında din birliği.B. fethedilen her yerde inşa edilen vakıf eserlerle o toprağa Osmanlının damgası vurularak coğrafya birliği. 1938. Kunter.B. Kale. şehirleşmesinde vakıflar önemli bir etkiye sahiptir (Öztürk 1988: 334). ok ve cirit atmayı teşvik eden vakıfların yanısıra pehlivan tekkeleri. “Türk Vakıflarınnın Milliyetçilik Cephesi” Vakıflar Dergisi S. Şehirleşmenin ilk aşaması veya ilk basamağı vakıf eserlerdir. topçular ocağı. kervansaray. . Yukarıda belirttiğimiz gibi halktan herhangi bir katkı alınmadığı için hizmetler topluma ulaştırılırken ayrım gözetilmemiştir. sokakların aydınlatılması.III. 1326 tarihli vakfiyesinde donanmaya yardım yapmaya yönelik hükümler bulunmaktadır (Kunter 1956: 3-4). Osmanlı Devletinde belediye hizmetlerinin de tamamen vakıf müessesesine dayandığı anlaşılmaktadır. 1219 tarihli vakfiyesinde askerin techizine yönelik. Belediye hizmetlerinin görülmesi için halktan vergi alınmadan. Bilhassa Ankara’nın gelişiminde. Osmanlı döneminde şehirdeki belediye hizmetlerinin yürütülmesi için devletin herhangi bir mali katkısı olmadığı gibi halkta bu kabil hizmetlerin görülmesine katkı sağlamıyordu. top. saraçhane. seküler ve sosyal bir kurum olarak değerlendirmenin daha doğru olacağını ileri sürmektedirler (Kuban 1968: 68). vakıf müessesesini dini olmaktan çok beledi. Selim’in H. Askeri maksatlar haricinde bayındırlık eserleri yapılması devlete ait bir görev olarak düşünülmüyordu (Kozak 1994: 18). at kullanması. köprü. park ve bahçe tanzimi gibi hizmetleri görmek için vakıflar kurulmuştur. vakfiyelerde mevcut şartların yerine getirilmesi nesilden 18 H. su. su kemeri gibi bayındırlık hizmetlerini görme amacına matuf vakıflar kurularak toplumsal ihtiyaçlar giderilmiştir. Kunter. 1956 s. Vakıfların yukarıda belirttiğimiz kamusal görevlerinin yanısıra askeri alana yönelik hizmetleri de vardır. istihkam.18 Sokullu Mehmet Paşa Vakfiyesinde at yetiştirilmesine yönelik (Ateş 1988: 173).2-3. Yukarıda eğitim müesseselerinin sosyal etkilerinin sağlık müesseselerinde de görülebileceğini iddia etmek fazla abartı sayılmamalıdır. s. Vakıf eserler etrafında şehir inkişaf etmekte. manevi kültürün oluşumuna ve gelişmesine sağladığı katkının yanısıra maddi kültürün önemli örneklerini inşa ettiği için kültür birliği. Osmanlı devleti savunması ve askeri alanında vakıfların ehemmiyetini ortaya koymaktadır. Bayındırlık hizmetlerinde vakıfların önemli rolü mevcuttur. Osmanlı Devletinde mektep ve medrese yoluyla verilen eğitimle oluşturulan homojen kültürün önemli sonucu olarak toplumda dil birliği. dökümhane. gemi yapımı işlevini gören vakıflar ile lengerhane. Hatta vakıfların bu hizmetleri nedeniyle bazı araştırmacılar. gönüllü kuruluşlar vasıtasıyla ihtiyaçlar gideriliyordu. yüzücülüğü.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r çıkmaktadır. “Türk Vakıfları ve Vakfiyeleri” Vakıflar Dergisi. koşuculuğu. Mirliva Hayreddin Paşa’nın H. I.104.
Güzel’in belirttiği gibi milli birlik esaslarının oluşumunda vakıf müessesesinin etkisini kabul etmek toplumsal bütünleşmenin tesir ettiği alanın genişlemesi anlamına gelir. aynı bölgeye yerleşen değişik statü ve özelliklere sahip olan grupları birbirleriyle uyum ve beraberlik içinde tutan önemli bir kuvvet olmuştur. coğrafyayı vatanlaştıran. sosyal dayanışma ve yardımlaşma ağlarıyla birbirine bağlayarak toplumu bütünleştiren. bölümünde detaylı olarak ele aldık. Osmanlı Devletinde vakıflar eliyle yerine getirilmiştir. Vakıf sistemi. çevrelerinde başka toplantı yerlerinin gelişmesine önayak olduğu için. grup veya zümrelerden her biri kendi üyeleri arasındaki bütünleşme ve kaynaşmayı sağlamak üzere vakıflardan yararlanırken.19 Toplumu oluşturan aile. İslami prensipler doğrultusunda. toplum psikolojisini etkilemekte ve millet-devlet bütünleşmesine etki etmektedir. zümreler arasındaki yakınlaşma ve bütünleşmeyi sağlamak amacıyla vakıflar kuruyorlardı. Vakıf müessesesi. modern devlet anlayışına göre kamu hizmetleri niteliği taşıyan bir çok toplumsal vazifenin vakıf yoluyla yerine getirildiğini görmek mümkündür (Yediyıldız 1982: 24). toplumun tümüne hizmet götürmeyi amaç edindiğinden. Osmanlı Devleti tarihine bir göz atıldığı takdirde bu devasa İmparatorlukta. toplumdaki kaynaşma ve işbirliğinde oynadığı rolü unutmamak gerekir. daha geniş düşünce ve imkanlara sahip olanlar. serveti hizmete dönüştürerek vatanı iktisadi. Söz konusu bölümde milleti tanımlarken. tabii felaketlere uğrayanlara. aynı zamanda millet şuurunun gelişmesine sağladığı katkı nedeniyle ülke çapında sosyal bütünleşmeyi gerçekleştirmektedir. Bu işlevi yerine getirirken sosyal bütünleşmenin somutlaşmış örneği olan vakıf külliyelerin. toplumda çeşitli nedenlerle mağdur duruma düşenlere. Görüleceği üzere milleti oluşturan unsurlar ve A. insanları sevgi. geçmiş ve gelecek arasında köprü kurarak tarih şuurunu canlı tutan bir medeniyet unsurudur (Öztürk 1991: 46). Devletin düşman karşısında başarı kazanması. Kamusal alana ait hizmetlerin hemen hemen tamamının vakıflar tarafından giderildiği hususunu yukarıda belirtmiştik. . sosyal ve kültürel bütünleşmeyi temin ediyordu.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r nesile bir görev telakki edildiğinden tarih birliği. . Osmanlı külliyeleri sadece ibadet yeri. savunma harcamalarında kullanılması Osmanlı Devleti ordusunun. Vakıf külliyeler sayesinde milli şahsiyet teşekkül ederken aynı zamanda sosyal ve milli bütünlük kazanılıyordu (Bolay 1986: 19). Devlet. “fertlerin zaruri ihtiyaçlarının karşılanması” görevi. donanmasının daha güçlü olmasına ve savaşlarda daha başarılı sonuçlar almasına neden olmuştur. 19 Dikkat edileceği gibi bu unsurlar milleti ve milli birliği oluşturan unsurlardır. içtimai ve kültürel müesseselerle donatan. onu oluşturan unsurlar üzerinde durduk. “Millet”i çalışmamızın 2. sadece bir ailenin ve soyun devamını temin etmek için kurulmadığından soy birliği. Bu vakıf külliyeleri sayesinde aynı kültür değerlerini ve aynı davranış normlarını benimseyen halk ortak kimliğine kavuşuyor ve böylece sosyal bütünleşme yaygınlaşıyordu. Modern devlet anlayışında devletin görevleri arasında yer alan. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 43 . zengin bir şefkat ile hizmet götürdüğünden toplumda kader birliği vakıflar sayesinde ihdas edilmiştir (Güzel 1988: 396-397). Bütçeden (hazineden) kamu harcamalarına aktarılması gereken payın. Vakıf müessesesi. belli çevrede yaşayan fertler arasında sosyal dayanışma ve kaynaşmanın oluşumuna etki etmekte. Güzel milleti ve milli birliği oluşturan unsurların oluşumunda vakıfların rolünü inceleyerek çok önemli sonuca ulaşıyor. öğretim merkezi ve fakir mutfağı olmayıp. A. Devletin sadece iç ve dış güvenliği sağlayıcı (bir istisna olarak savunma amaçlı vakıflara Osmanlı Devletinde rastlamak mümkündür) ve adalet dağıtma gibi kamu hizmetleri dışındaki bütün görevlerin vakıflar aracılığı ile yerine getirilmesi devletin kamu harcamalarına ayırdığı payın azalmasına neden olmuştur. fertler arasındaki söz konusu dayanışmayı organize etmekle görevlidir.
ancak gelir transferi vakıf yaşadıkça devam etmektedir (Zaim 1987: 210). Vakıfların servetin dağılımına tesir etmesi. topluma örnek olmuşlardır. Vakıf Müessesesinin Sosyal Tabakalaşmaya Tesiri Sosyal tabaka piramidinin üst tabakasında daha çok iktisadi güç ve kudrete sahip. milli kültür kaziyelerini ve normlarını görmek mümkündür (Öksüz 1988: 50-51). Orta sınıflar. . o kişi kendisini tehlikelerden korunmuş olarak emniyette hissedip. Osmanlı Devletinde vakıf kurma sosyal politika olarak devlet tarafından teşvik edilmiş. Orta sınıfın kalabalık olmasını bir çok sosyolog. Vakıf müessesesi orta sınıflaşmaya etki etmekte midir? Vakıf müessesesinin ekonomik ve sosyal fonksiyonlarını incelerken. alt ve üst sınıflar arasında denge unsuru olduğu için toplumsal barışın ve toplumsal düzenin sağlanmasında olumlu etkiye sahiptir. ferdin cemiyet ve sosyal gruplarla ve sosyal grupların da kendi aralarında ahenk içinde yaşamasını temin etmeyi ve ideal kültür birliğinin oluşumuna önemli katkı sağlamışlardır.3. mahiyetinden kaynaklanır. Bu doğal olarak fertlerin devlete olan bağlılıklarının artmasına neden olmuştur. Bu gayretlerin temelinde dini motiflerin yanısıra. padişah ve vezirler de bizzat vakıf kurarak bunu bir devlet politikası haline getirip. Servetin transferinden sonra bu servetin gelirleriyle sağlanan hizmetler yoluyla. düşük gelirli gruplar lehine gelirin yeniden dağılımı sağlanır. Vakıf yoluyla sağlanan sosyal hizmetler düzenli olarak devam ettiği sürece. toplumsal düzenin sağlanmasındaki katkısı yadsınamaz. nispeten. yani toplumun mülkiyetine geçmesi demektir. yani orta sınıfların kalabalık olduğu toplumlarda gelir dağılımı. toplumun ortalama gelir düzeyinden daha aşağıdadır. iktisadi büyüme gibi ekonomik göstergelerin yanısıra sosyal bütünleşme gibi sosyolojik göstergeler. Bir vakfın kurulması demek. orta sınıflaşmanın olmadığı toplumlara göre daha olumlu sonuçlar vermektedir. Aristo’nun ifadesiyle gurur sahibi yüksek sınıfla. toplumdaki madde-mana dengesinin kurulmasına çalışarak. haset sahibi alt sınıf arasındaki ilişki ve iletişimi sağlayan aklı ve soğukkanlılığı temsil eden orta sınıf. Servet transferi bir defa olmakta. Üst tabakaya mensup olanlar toplumda sayısal olarak oldukça azdır. toplumun varlık ve istikrarı için önemli addetmektedir. vakfın üst gelir gruplarından alt gelir gruplarına gelir ve sermaye transferi gibi işlevi yerine getirdiğinden bahsetmiştik. Vakıflar yeniden gelir dağıtan müesseseler olarak gördüğü hizmetler açısından alt-orta gelir gruplarında bulunan kesime önemli katkı sağlarlar. . Devlet tarafından desteklenen bu politika fertler tarafından da yaygın hale getirilmiş ve vakıflar bütün sosyal yatırımlara kaynak oluşturmuşlardır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 44 .O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Toplumun servet kaynakları üzerindeki hakkının bir sonucu olarak aciz ve yoksul kimselerin ihtiyaçlarının karşılanması sorumluluğu vakıf yoluyla yürütülmüş. alt ve üst sınıflar arasında denge vazifesi görmektedir. Bu iki sınıf arasında orta sınıf yer almaktadır. Orta sınıflaşmanın yoğun olduğu. Korku ve ümitsizlik içine düşen kimseye sahip çıkılacak olursa. bir hizmetin yapılması için bir gayrimenkul servetin vakfedenin mülkiyetinden çıkarak gelir seviyesi düşük grupların kullanımına. bu konuda gerekli hukuki düzenlemeler yapılmıştır. orta ve alt sınıfa mensup olan kişiler servet biriktirme fırsatını elde ederler. Orta sınıflaşmanın. 2. gelir düzeyi yüksek kişiler bulunmaktadır. Vakıf kurucuları genelde. Alt tabakada bulunanların ise gelir düzeyi. sosyal gelişme.
tüccarlar ve zanaatkarlar. Her iki sınıfta hem üst sınıfa hem de orta sınıfa mensup kişiler bulunmaktadır. Gelir ile yaşama tarzı arasındaki mevcut doğru orantılı ilişki dikkate alındığında yardım görenlerin. . sadrazamlar. vakıfların dolaylı olarak da orta sınıflaşmaya etki ettiğini görürüz. Ayrıca Vakıfların sosyal. Vakıf müessesesi sayesinde altı sınıfa mensup kişilere yapılan gelir ve servet aktarımı sonucu. Toplumun sayısal olarak çok az bir bölümünü ihtiva eden üst sınıf mensupları. Bu tip yardım ve destekler eğitim yolu ile de takviye edildiği takdirde sosyalleşme amacına ulaşmış olacaktır. . Genelde üst ve çok az sayıda orta sınıfa mensup kişilerden oluşan askeri sınıfın hemen hemen toplam vakıflardan 2/3’ünü kurması yukarıda anlatılmaya çalışılan görüşlerin sayısal ifadesidir. tarikat şeyhleri ve vakıf yöneticileri) mensup kişilerin kurdukları vakıfların toplam vakıflar içindeki payı %65. bu sınıfın üyelerinde görülen nisbi iyileşmeler sonucu alt sınıf küçülmekte. Orta sınıfların güçlü ve kalabalık olması ile birlik şuuru arasında genellikle doğru orantılı bir ilişki vardır. Osmanlıda raiyyet sınıfını meydana getirenlerin (çiftçiler. Alt gelir grubuna mensup fertler eğitim sayesinde hem kültürel olarak hem de gelir olarak bulunduğu sınıftan bir üst sınıfa yani orta sınıfa dahil olacak ve orta sınıflaşmanın toplumda sağladığı olumlu sonuçların doğmasına neden olacaktır. Osmanlı’da Fatih Sultan Mehmet. Orta sınıflaşma açısından önemli bir yere sahip olan eğitimin Osmanlı Devletinde vakıflar vasıtası ile yerine getirildiğini hatırlarsak. toplam vakıfların 34.93’ünü oluşturmaktadır (Yediyıldız 1982: 146). Bu hizmetler fertlerin fedakarlıkları ile yapılmakta ve sonuçta milli gelirin artmasına neden olmaktadır. Sosyalleşmenin yaşama tarzını değiştirme bakımından fonksiyonu inkar edilemez (Öksüz 1988: 43). ulema. sosyalleşme bakımında az da olsa bir farklılaşma hissedeceği ileri sürülebilir.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r şefkate kavuşmuş olacaktır. Yapılan bu ikili sınıflandırmada yani asker ve raiyyet sınıfında. Osmanlı Devletinde tehlikeye maruz kalanlara gerçekten iyi hizmetler verilmiştir. Devlet vakıflar kanalı ile sosyal nizamda doğabilecek karışıklıklara karşı daima yatıştırıcı ve düzeltici bir politikayı her zaman hissetmiş ve desteklemiştir. Birlik şuurunun oluşumunda eğitimin katkısı büyüktür. kavuştukları imkan ve olması gerekenden farklı bir yaşam tarzına ulaşmaları. Bahaeddin Yediyıldız tarafından yapılan ve Osmanlı toplumunu irdeleyen bir çalışmanın sonuçları konumuz açısından oldukça önemlidir. Aynı şekilde toplumda vakıfların oynadığı roller sayesinde. Bu yönüyle eğitim hem tabaka değiştirmenin hem de meslek edinerek toplumda statü kazanmanın bir vasıtasıdır (Öksüz 1988: 43). orta sınıf büyümektedir. Söz konusu çalışmanın Osmanlı toplumunda askeri sınıfa (padişahlar. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 45 . Milli gelirdeki artıştan bütün sosyal sınıf ve tabakalara mensup fertler yararlanmakta ve orta sınıflaşmaya sebep olmaktadır (Kurtkan 1992: 188). Eğitimin sosyalleşme fonksiyonu yanısıra gelir arttırıcı bir yatırım olduğu söylenebilir. ayan ve mesleksizler) kurdukları vakıflar ise. iktisadi ve kültürel fonksiyonlarının birlik şuurunu kuvvetlendirici bir etkiye sahip olduğu muhakkaktır. tabakalar arası yaşama tarzındaki incitici farklılıkların gösteriş haline getirilmesini de büyük çapta önlemiştir.07’dir (Yediyıldız 1982: 146). Vakıf kuranlar her ne kadar üst ve orta sınıfa mensup kişiler olsa bile vakıf yöneticileri çoğunlukla orta sınıfa mensup kişilerden oluşmaktadır. sınıfları oluşturanlar elde ettikleri gelir veya ellerinde bulundurdukları servetlere göre sınıflandırılmamışladır. Osmanlı Devletinde vakıf kurma açısından önemli bir yer işgal etmektedir.
Ayrıca vakıfların nezaret işini yüksek devlet görevlileri yaparlardı (Mustafa Nuri Paşa 1987: 285). bunun haricindeki selatin vakıflarının yönetimleri ve nesilleri tükenmiş kimi vezirlerin ve emirlerin vakıfları. Vakıf müessesesinin Osmanlı Devletinde gördüğü fonksiyonlar göz önüne alındığı takdirde. gerek vakıfların bütün toplumsal ihtiyaçları giderici vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 46 .O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Yavuz Sultan Selim ve Sultan Süleyman vakıflarının yönetimleri şeyhulislamlara tahsis edilmiş olup. Sosyal bütünleşme çeşitli müesseselerin gördükleri fonksiyonların topluma yansıması ile gerçekleşir. gerek yüksek devlet görevlileri orta sınıfa mensup kişilerdir. sosyal tabakalaşma piramidindeki belirleyicilik rolünü kaybetmeye başlamıştır. Herhangi bir müessesenin bir toplumda gördüğü hizmetlerin boyutları. Vakıf müessesesinin orta sınıflaşmaya tesirlerinin yanısıra. . Bugün olduğu gibi Osmanlı Devletinde de bürokrasi orta sınıfa mensup fertler tarafından yerine getirilmekteydi. Vakıf müessesesinin kamusal alanda ve özel alandaki payı -iç ve dış güvenlik hariç. padişahın özel hizmetlilerine verilirdi. toplumda ve ekonomide en güçlü olduğu dönemlerde bu işlevini daha belirgin bir şekilde yerine getirmiştir. vakıflarında toplumdaki belirleyicilik vasıfları giderek kaybolmuştur. Toplumda çok az fonksiyon icra eden bir müessesenin gerek sosyal tabakalaşmada. Bu nedenle Osmanlı Devletinin yükselme döneminde vakıflar toplumun hemen hemen her kesimine sirayet ettiklerinden toplum nezdindeki itibarları da şahsiyetleri ile bütünlük arzediyordu. Orta sınıf içerisinde yer alan ayanlar. Türk sosyal ve kültürel hayatının ise önemli bir bölümünde hakim olan vakıf müessesesinin toplumdaki belirleyiciliği kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle tekrar ifade etmek gerekirse vakıf müessesesi. bütün kamu hizmetlerini yerine getirmesi ve bunun yanısıra bir çok sosyal fonksiyonu icra etmesi nedeniyle Osmanlı Devletinde orta sınıflaşmaya ve bunun doğal sonucu olarak barışın. Gerek padişahların özel hizmetlileri. Çalışmanın bu bölümünde vakıf müessesesinin Osmanlı Devletinde yerine getirdiği sosyal. yani külliye biçiminde oluşturulan vakıfların toplumsal kaynaşmayı kolaylaştırıcı sosyal merkez işlevi görmesi ve yerleşim yerlerinin oluşumunda vakıf müessesesinin şehrin merkezinde yer alması. Zamanla bilhassa Osmanlı Devletinin son döneminde vakıfların toplumdaki payının giderek azalması sonucu fertlerin vakıflara bakış açılarının yanısıra. XIX. Osmanlı Devletinde sosyal tabakalaşmanın oluşumunda önemli tesirleri bulunan vakıf müessesesi. sosyal hayattaki etkinliği ortaya çıkacaktır. istikrarın ve sosyal bütünleşmenin sağlanmasında önemli işlevler görmüştür.yüzde yüzlere vardığı için gerek vakıfların fizik yerleşim yapılarının sosyal bütünleşmeye elverişli mahiyette olması. iktisadi ve kültürel işlevleri ele alındı. Osmanlının son döneminde vakıf müessesesinde görülen bozulmalara ve yozlaşmalara paralel olarak devletin yapısında ve ekonomisinde meydana gelen değişiklikler sonucu vakıf müessesesi. . Oysa Osmanlının son döneminde bile Türk iktisat ve istihdam hayatının %16’sını (Öztürk 1995:33). vakıf yöneticilerinin de orta sınıfa mensup fertlerden meydana gelmesi Osmanlı’da sosyal bütünleşmenin sağlanmasında vakıfların oynadığı rolü açıkça ortaya koymaktadır. asır sonlarında vakıf mütevelliliği göreviyle uğraşmaya başlamışlardır (Kuran 1991: 168). o müessesenin toplumdaki etkinliği ve belirleyiciliği ile doğru orantılıdır. Herhangi fonksiyon icra etmeyen müesseselerin sosyal bütünleşmenin sağlanmasında da etkileri yoktur. gerek orta sınıflaşmada ve gerek sosyal bütünleşmede etkin olduğunu söylemek anlamsız ve imkansızdır.
bir başka ifadeyle orta sınıflaşmaya neden olması sonucu toplumda sosyal barışı ve sosyal istikrarı sağlaması vakıf müessesinin sosyal bütünleşme açısından ne kadar önemli müesseseler olduğunu ortaya koymaktadır. Ankara. İslami Araştırmalar. Cumhuriyet dönemi ile birlikte yepyeni bir düzenlemeye tabi tutulacak olan vakıf müessesesinin kaderi değişmeyecek. Nuri Paşa. mütevelli ve cabilerin elinde kaldığında bazı yolsuzlukların olduğu bu nedenle Evkaf Humayun Nezaretinin kurulduğunu belirtir (Mustafa Nuri Paşa 1987: 285). Öztürk. kurulduğu yıllarda daha çok yüzeysel kaldığı.69. devlet çatısının batı tarzı merkezî bir anlayışla yeniden organize edilmesi ve vakıf potansiyelinden devletin diğer sektörlerinde yararlanma fikri kuruluş sebepleri arasında sayılabilir. gözetim ve yönetim işlerini yürütmek amacıyla 1826 yılında Evkaf Hümayun Nezareti kuruldu (Eryılmaz 1992: 66-67). s. zamanla etkinliğini artırdığını görüyoruz. s. beraberinde yanlış karar ve politikalar yüzünden meydana gelen bozulmalar nedeniyle yok olma noktasına gelmiştir. Türk toplumsal hayatındaki etkinlik alanı gittikçe küçülecektir. Diğer ıslahatların da ulemanın gücünü azaltması nedeniyle vakıf müessesesi merkezileştirildi (Steinhaus 1970: 42). vakıfların iyi idaresini temin etmek. Evkaf Humayun Nezaretinin kuruluşu kamu maliyesi açısından değerlendirildiği takdirde 20 N.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r özellikler taşıması. vakıf sektöründe baş gösteren yolsuzlukların ortadan kaldırılması. yani Osmanlı Devletinde kamu hizmetlerinin sosyal güvenlik ve sosyal dayanışma gereksinimlerinin vakıflar tarafından yerine getirilmesi ve gerek vakıf müessesesinin yeniden gelir dağıtan müesseseler ve gelir-servet dağılımını düzenleyen müesseseler olarak. 1995. . Nezaretin.20 M. 1995. iktisadi ve kültürel payı gittikçe küçülen vakıf müessesesi. çeşitli zamanlarda kurulan vakıflar nedeniyle. Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi.1 İstanbul.4. sosyal tabakalaşma piramidinde meydana getirdiği olumlu değişiklikler nedeniyle toplumda denge unsuru olan orta sınıfın gelişimine. vakıfların tekelde toplanmasının gerekçesi olarak. Bilhassa Osmanlının son dönemlerinde dağınık vaziyet alan vakıfların tek elde toplanması. . yüzyılın başlarında merkezi idarenin denetimi altına alınmıştır. özel mülkiyetten çıkarak vakıflaştığını. İstanbul şehrinin tamamının. İsmail Sıdkı ise nezaretin kuruluş nedeni olarak. vakıflarda yaşanan dağınıklığın ve keyfiliğin sona erdirilmesini en önemli neden olarak görür (İsmail Sıdkı 1324: 8). siyasi. “XIX. hayratlarını imar etmek ve gayelerini yerine getirmek şeklinde ifade edilmiştir (Öztürk 1995: 69). 2. O dönemlerde yayınlanan hatt-ı hümayun ve irade-i seniyelerden anlaşıldığı kadarıyla. 19. Asır Osmanlı Yönetiminde Yaşanan Batılılaşma Hareketlerinin Vakıflar Üzerindeki Etkileri”. Evkaf Nezaretinin kuruluş sebepleri arasında iç ve dış etkilerin rolü vardır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 47 . Cilt:8 s. Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi Osmanlının son döneminde yapılan merkezileşme çalışmaları sonucu Osmanlı toplum hayatındaki sosyal.devlet organlarının vakıfları denetlemesine karşı çıkamamıştır. Vakıfların Merkezileştirilmesi Osmanlı Devletinin kuruluş ve yükselme dönemlerinde sosyal hayatın en önemli kurumu olan vakıf müessesesi. 1335: 26). alım-satım işlerinin gerçekleştirilmesi. N.14. 12 Rebi’ulevvel 1242 (M. Öztürk. Başlangıçta ulema -diğer gelişmeler nedeniyle. 1826) tarihinde kurulan Evkaf Hümayun Nezaretinin ilk nazırı El-Hac Yusuf Efendi’dir (İbn’ül-emin Mahmut Kemal vd. Osmanlı kamu hizmeti sisteminin tamamını oluşturan vakıfların denetim.
Vakıfların ve vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 48 . vakıf üzerinden beslenen. Bağımsız değişkenler sabit kalmadığından bu soruya anlamlı cevap bulmak mümkün değildir. gerek vakıfların Osmanlı Devleti’nin son dönemlerindeki dağınıklığı ve denetimsiz kalmaları ve gerek vakıfların gelirlerinin giderek azalması nedeniyle yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalması gibi bazı mülahazalar. Gerek Batıda meydana gelen modern devlet anlayışındaki gelişmelerin Osmanlılara tesiri. Hangi düşünceden kaynaklanmış olursa olsun. . Yukarıda belirttiğimiz gibi vakıfların merkezi otoriteye bağlanmasının nedenleri arasında saydığımız “bütün devlet gelir ve giderlerinin tek elden kontrolü” düşüncesi. Nuri Paşa. Bu uygulamaların ne kadar başarılı olduğu sorusuna cevap vermek oldukça zordur. Tanzimattan sonra bütün sultanların ve diğer devlet ileri gelenlerinin vakıf arazileri. Maliye hazinesi tarafından zaptedilip öşre bağlanmıştır. vakıfların -diğer müesseselerde olduğu gibi. hem vakıf eserlerin harap olmasına hem de bu alana ayrılan gelirlerin azalmasına neden olmuştur. geliri azalan vakıfların ihyası bir yana. Yine aynı tarihlerde Osmanlı Devletinin savaşlardan yenilgiyle ayrılması. Vakıfları merkezi otoriteye bağlama fikri son zamanlarda “vakıflarda meydana gelen olumsuzlukların ortadan kaldırılması ve/ veya iyileştirilmesi işlevini yerine getireceği düşüncesi”nin ürünüdür.gittikçe bozulan yapısına engel olunamamıştır. Bütçenin tekliği ilkesinden hareketle. harap olan vakıf cami. her türlü devlet giderlerinin de devlet hazinesinden ödenmesi ilkesinin bir sonucu olarak merkezi otoritenin güçlendirilmesi düşüncesinden kaynaklanmıştır (Mustafa Nuri Paşa 1987: 288). Osmanlı Devletinin maruz kaldığı bu gerileme ister istemez bütün müesseseler üzerinde etkili olmuştur. temel neden vakıfların ıslahı amacına dayanmaktadır. her türlü devlet gelirlerinin devlet hazinesine girip. Yukarıda belirtilen vakıf müessesesindeki olumsuz gelişmeler. Evkaf Nezaretinin kuruluşu ile başlayan ve Tanzimatın ilanı ile ivme kazanan Evkaf hazinesinden devlet hazinesine nakit aktarma işlemi. vakıfların tek elden idare edilmesinde rol oynamış olabilir. vakıfların gittikçe harap olmasına neden olmuştur. Cumhuriyet döneminin ilk yıllarına kadar devam etmiştir. . Islah edilme amacıyla merkezi idareye bağlanan vakıflarda istenen sonuca ulaşılamamış. ancak zamanla devlet bütçesinde meydana gelen açıklar nedeniyle aktarılan meblağ azaltılarak dörttebir seviyesine ulaştığını.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r şöyle bir sonuç ortaya çıkar. Bağımsız bütçeleri bulunan ve her biri ayrı bir tüzel kişiliğe sahip vakıfların gelirlerinin Evkaf Nezareti vasıtasıyla devlet hazinesine aktarılması sonucu. 19. Tanzimatın getirdiği en önemli yeniliklerden biri de. Bu düşüncenin oluşumunda Batıda meydana gelen maddi kültürdeki gelişmelere ayak uydurma kaygısının payı büyüktür. yıllar itibariyle vakıf binalarının harap olmasına neden olmuştur. mescit. başlangıçta maliye tarafından evkafa devredildiğini. bu vakıf arazilerinin yıllık gelirlerinin yılda kırkdörtbin keseye vardığını. finans kaynağı tamamen vakıflara bağlı olan dini eğitim müesseseleri ve ulemanın toplum nezdindeki nüfuzunun kırılmasına neden olmuştur (Öztürk 1995: 73-75). M. yüzyıl başlarında Osmanlı Devletindeki mevcut vakıfların oldukça eski tarihlere dayanması. medrese gibi “müessesat-ı hayriye”nin onarım ve inşaası için lazım olan paranın Evkaf Nezaretince karşılanması imkansız hale gelmiştir. zamanla yıkılıp yok olduğunu belirtmektedir (Mustafa Nuri Paşa 1987: 287). Bu nedenle Osmanlının son dönemlerinde vakıf eserler onarıma ihtiyaç duyar bir hal almıştır.
Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunda Sanayileşme ve 1827’de Kurulan Vakıf İplik Fabrikası” Vakıflar Dergisi. Osmanlı Devletindeki büyük çaplı vakıflar masraflarını karşılayamaz duruma gelmişlerdir. (Düstur.5. -N. yeni vakıf eser inşa etmek bir yana harap olan ve onarıma ihtiyaç duyan vakıf eserlerin harabiyeti ortadan kaldırılamamış.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r vakıf gelirlerinin etkin denetimi ve tasarrufu genellikle ulema sınıfına mensup kimselerin elinde bulunması nedeniyle. Burada önemle üzerinde durulacak konu şudur. Maliye Hazinesine yapılan aktarmalar konusunda ve Evkaf Nezaretinin asli görevi olmamakla birlikte Osmanlının son döneminde gerçekleştirdiği kamu yatırımları konusunda ayrıca -N. s. 5. s. Öztürk. Evkaf Nezareti 2 Mayıs 1336/M. Selatin vakıflarının gelirlerinin tamamı Maliye Hazinesince zabtedilen arazilerden sağlandığı için. Evkaf Hazinesinden. Ancak gelişmeler böyle bir sonuç ortaya çıkarmıştır.onarımlarının gerçekleştirilememesi beraberinde daha önce uygulamaları olmayan yeni düzenlemeler yapma ihtiyacını doğurmuştur. XXI. “XIX. Geliri kısılan vakıfların -daha önceleri münhasıran kendilerinin tahsil ettikleri gelirlere Maliyece el konulması. Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi. Vakıf arazilerin Maliye tarafından zaptedilerek. öşürlerinin Evkaf Nezaretine aktarılması uygulaması (Hatemi 1979: 337)22 iyi niyetle başlatılmış olsa bile zamanla Maliye Hazinesi tarafından aktarılan ve “iane” olarak adlandırılan bu para yok denecek kadar azalmıştır. II. Bütçedeki açık büyüdükçe aktarılan meblağ gittikçe kısılmıştır. Dört yıl süreyle devam eden vekalet 3 Mart 1340/1924 tarihinde Şeriye ve Evkaf Vekaletinin ilga edilmesi ile “şimdilik” kaydı ile Başbakanlığa bağlı Vakıflar Genel Müdürlüğü ihdas edilmiştir.320. vakıfların merkezi otoriteye bağlanması ile ulemanın kullandığı güç elinden alınarak. Vakıf yönetiminin merkezileştirilmesi istenen sonuçları vermemiştir. Meşrutiyetin ilanından sonra İttihat ve Terakkinin programında yer alan Vakıfların “meşihat”a bağlanması düşüncesi kısmen gerçekleştirilmiştir. ıslahat hareketlerine karşı direniş gösteren ulema sınıfı bertaraf edilmiştir. Öztürk. Vakıf Müessesesinde Meydana Gelen Bozulmalar Osmanlının son dönemlerinde vakıf müessesesinde meydana gelen bozulmaları üç kategoride ele almak gerekir: i. çeşme gibi hayrat ve meberratın 21 Şeriye ve Evkaf Vekaleti 3 Mart 1340 tarih 429 sayılı Şeriye ve Evkaf ve Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekaletlerinin İlgasına Dair Kanunla kaldırılmış ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuştur.250-285. mescit. Aslında toplumun yapması gereken vazifelerin (köy veya mahallenin cami.23-81.21 2. III. “Batılılaşma Döneminde Vakıfların Çözülmesine Yol Açan Uygulamalar”. Vakıflar Dergisi. -N. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 49 . S. S. Tertip. merkezi otoriteye bağlanmasının bireylerde oluşturduğu düşünceyi İsmail Sıdkı merkeziyet usulünün tam bir kuvvetle tatbiki ile halkta şahsi teşebbüs hislerinin imha oluşu olarak izah etmektedir. 1920’de Evkaf ve Şeriye Vekaletine dönüştürülmüştür. XXIII. Öztürk.Evkaf hazinesinden devlet hazinesine yapılan aktarmalar sonucu vakıfların gelirlerinin giderek azalması ve bunun doğal sonucu olarak vakıf eserlerin harap olması. Cilt.). 22 .297-311. vakıflar islah edilememiş. Bu konuya aşağıda değinilecektir. Evkaf Hazinesinden vakıflara nakit aktarımı yapılamamış aksine. s. Başlangıcından bu yana ferdi teşebbüslerle gerçekleştirilen vakıf müesseselerin. Bütün bu gelişmeler başlangıçta Evkaf Nezaretinin kurulması aşamasında istenen ve beklenen sonuçlar değildi. . s. Yolsuzluklar artmış. devlet hazinesindeki açıklar Evkaf Hazinesinden yapılan nakillerle kapatılmıştır.
aralarında anlaşmaları gibi yolsuzluklar çoğalmıştır (Yediyıldız 1982: 288). ii. kiminin de önemli derecede hukuk kurallarını bilmeyişi nedeniyle Evkaf Hazinesi her türlü suistimalle doluydu (Mustafa Nuri Paşa 1987: 285). muaccelat bedelleri gibi vakıf gelirlerinin büyük bir kısmı evkaf müdürleri ve yeni tayin edilen memurların zimmetinde kalmıştır. çözülmenin bir başka nedenini oluşturmaktadır. s. . kişilerin mallarını-gelirleri yine ailede kalma şartına bağlı olarak-vakfettikleri ve böylece evlatlık vakıfların arttığı iddia edilmektedir. yüzyıl evlatlık vakıfları ile ilgili olarak yapılan genel değerlendirmelerde. neden-sonuç illiyetinin tam sağlanamadığı anlaşılmaktadır. bu tür “vakıflara vâkıfın malının miras hükümlerine aykırı olarak evladı arasında pay etmesine yol açtığı. yüzyılda (Evkaf Nezareti kurulmadan önce) vakıf gayrimenkullerinin ferağ ve intikali vakfın mütevelli ve cabileri elinde kaldığından. vergisini ödememe gibi durumların ortaya çıktığı” yolunda bazı eleştiriler getirilmiştir. XIX. Osmanlı Devletinde meydana gelen gerileme ile birlikte 18. (Ziya Gökalp.Vakıfların yönetiminde görülen yolsuzluklar. Bu cümleden olarak Osmanlının son dönemlerinde vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 50 . Evkaf Nezaretine ait taşrada bulunan mazbut vakıf bina. Osmanlının son döneminde evlatlık (zürri) vakıflarda nisbi olarak bir artış meydana gelmiştir. Hamdi Paşa. a.e. “Vakıf ” adlı şiirinde evlatlık vakıfları eleştirmektedir. dn. Aynı zamanda -adem-i merkeziyetçi bir yaklaşımla.g. her türlü fesat ve hileler vuku bulmaktaydı. yüzyılın başlarında vakıflarda yolsuzluklar görülmeye başlamıştır (Yediyıldız 1982: 186). Evkaf müdürleri tarafından tahsil edilen temessukat senetleri ve harçları Nezarete gönderilmediği için.hükümetin böyle bir düzenlemeye girişmesini de eleştirmektedir. Yukarıda vakıfların. coğrafyayı vatanlaştırdığını ifade etmiştik.453) Evlatlık vakıflarının kuruluşunun tek sebebe indirgeyerek yapılan eleştirilerde. yüzyılda kurulan evlatlık vakıflarının.azalması sonucu vakıfların koruyucusu olacak yerde yıkıcısı oldu (Mustafa Nuri Paşa 1987: 287). gerçekten servetin evlat üzerinde kalması gayesi ile yapıldığını ortaya koyacak herhangi bir çalışma yoktur. bakanlık döneminde gerek suistimallerin artması. halktan alınan vergilerin artması sonucu. Vakıf gelirlerinin artması sonucu. Ayrıca bu işe bakanlardan kimilerinin hırsız mizaçlı. bu durum temessukat sahiplerinin zarara uğramasına ve şikayetlerine yol açmıştır (Öztürk 1995: 28). hatta son dönemlerde mütevelli ve nazırların kendi hırs ve şahsi menfaatleri doğrultusunda harcamaları. Bu artış bazı araştırmacılar tarafından “vakıf müessesinin yozlaşması” olarak değerlendirilmiştir. . arazinin ferağ ve intikal vergileri. gerek vakıf gelirlerinin -Maliye Hazinesine aktarılması nedeniyle. Çünkü XIX.368. 23 23 XIX.000 kuruş zimmetine geçirdiğini ve bu duruma rıza gösteren başkatip ve sandık emininin davranışını hayretle karşıladığını (Hamdi Paşa 1325: 13) belirtmektedir. Evkaf Nezareti. Hatemi. senetlerin tahsilatı zamanında yapılamamış. Layihanın bir başka bölümünde Vakıfların yolsuzca idare edildiğini belirtmektedir (Hamdi Paşa 1325: 18). muhasebecinin 110. Bu tür yapılan araştırmalarda evlatlık vakıflarının daha yoğun olarak kuruldukları yerler üzerinde fazla durulmamıştır. Böyle bir uygulamanın toplumda her yatırımın devletten beklenmesi sonucunu doğuracağını ve ferdi teşebbüsün yok olacağını iddia etmektedir (İsmail Sıdkı 1324: 6). Bilhassa Osmanlının son döneminde kaybedilen topraklar ve kaybedilen savaşlar nedeniyle devletin ekonomisinin gittikçe bozulması üzerine. bazı mütevellilerin gelirleri israf etmeleri.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r yapımı görevinin o yöre halkına ait olduğu düşüncesinden hareketle) söz konusu toplum bireylerinden alınarak hükümete veya merkezi otoriteye yüklenmesi. ferdi teşebbüsün yok olması sonucunu doğurmuştur. Evkaf Nazırlarından Hammadezade Halil Hamdi Paşa tarafından düzenlenen ve Sadarete takdim edilen layihada H. Bu psikoloji ile kurulan evlatlık vakıflarının aslında vakıf müessesesinin yozlaşmasına neden olduğu görüşü ileri sürülmektedir. ayrıca geliri evladında kalmak üzere bir malı vakfederek.
gedik ve istibdal usulleri bu dönemde ortaya çıkmış ve çerçevesi hukuki normlarla belirlenmiştir. 1977. mesele 31 ve416 vd. Vakıf malların istibdali vakıf malların satılamayacağı esasının bir şekilde çiğnenmesidir. gerek Batı Trakya’da XIX. Vakıf Haftası. s. “Vakıfların Milli Ekonomiye Etkileri”. düşman tehlikesi ile burun buruna olan sınır boylarında kurulduğunu görüyoruz. Bu nedenle evlatlık vakıflarla ilgili yapılacak araştırmalarda bu konu üzeride durulması gerekmektedir. İcareteyn usulü yukarıda izah ettiğimiz nedenlerden doğmuştur.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r iii. Gerek Osmanlının savaşlar sonrası uğradığı harabiyet ve gerek bazı vakıfların -onarılamama nedeniyle. Bu nedenle icrae-i muaccele (peşin kira) denilen vakıf akarın gerçek kıymetine yakın veya eşit. mesele 37. İstanbul 1940. -S. mümkün olan bir hukuki düzenlemedir. “İstibdal” bir vakıf malı mülk olan bir başka mal ile değiştirmektir. İthal’ül-Ahlaf Fi Ahkam’il-Evkaf. Çıplak mülkiyeti vakfa ait arazi üzerinde. eski vakıf malının satılması da kendiliğinden gündeme gelecektir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 51 . “Gedik” ticaret ve sanat yapmak yetkisidir. Vakıflar. vakıf müessesesindeki bozulmaları bariz şekilde ortaya koymaktadır. asrın sonlarında uygulanmaya başlanan esnaf gedikleri. İcareteyn. en önemlisi ferağ ve intikali. S. mukataa. Çünkü Osmanlıda zaptedilen yerlerin Türkleştirilmesinde bu güne kadar iki yol izlendiği. yüzyılda evlatlık vakıflar daha sık kurulmuştur. 187 vd. Mukataalı vakıfların intikalinde zemin ve zemin üzerindeki bina ve ağaçlar ayrı ayrı hükümlere tabidir. Evkaf Nedir?. V.g. Bu zorlamalar Osmanlı Devletinin içinde bulunduğu durumdan kaynaklandığı kadar.25 Vakıf arazi üzerine özel mülkiyete konu bina yapmak.210 -H. Bunun yanısıra İstanbul’da sık sık meydana gelen yangınlar ekserisi ahşap olan bir çok gayrimenkulun harap olmasına ve kullanılmaz hale gelmesine neden olmuştur.eskimesi ve hatta bazı vakıfların hayır şartının ehemmiyetini kaybetmesi sonucu vakıf müessesesinin hukuki mahiyetinde bazı düzenlemeler yapılmasını gerektirmiştir. a. 6). vakfa verilen peşin bir para ve her sene sonunda icare-i müeccele (veresiye kira) adıyla tayin olunan.e.II. 276 vd. 54-55. 235.24 İcareteyn usulünün doğuşuyla daha önce ferağ ve intikali ve miras yoluyla devri mümkün olmayan vakıf gayrimenkuller artık bu tür hukuki işlemlere tabi tutulmaya başlanmıştır.279. Kanaatimce evlatlık vakıflarının kurulma nedenleri arasında düşman eline geçmesi muhtemel toprakların vakıf yoluyla muhafaza edilme güdüsü önemli yer işgal etmektedir. Ayrıca s. -A. mesele. bunlardan birinin devşirme ile. s. Zaim. fethedilen yerlerin özümsenmesinde vakıf uygulamasının yararlı olduğunu belirtmektedir (“Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler” Vakıflar Dergisi. Berki. vakfedilen malların oldukça eski bir tarihe sahip olmasından da doğmuştur.26 zürri vakıfların daha çok işgale maruz. Ömer Hilmi. . C. 24 25 26 Ömer Hilmi.235. Ankara.Osmanlının son döneminde vakıf müessesinin hukuki mahiyetinde bazı zorlamalar nedeniyle meydana gelen değişmeler.e. Hatemi. Gerek Gaziantep. 16 no’lu dn. 1339. ağaç dikmek gibi. Bu ticaret ve sanatı gerçekleştirmek için gerekli bütün eşyalara da “gedik” denmiştir (Berki 1966: 20). H. Ankara. diğerinin ise şehir emlak ve emvalinin Türkleştirilmesi işlevini gören vakıf yoluyla yapıldığı aşikardır (Mustafa Kami.). s.I. XVI.g. Ömer Lütfi Barkan da. . Tanzimat’tan sonra ilga edilmiş yeni gedik ihdası yasaklanmıştır. Urfa ve Adana. s. 1987. İstanbul. 1942. uzun süreli kira karşılığı özel mülkiyete konu herhangi bir tasarrufta bulunma halidir. Türk Hukukunda Vakıf Kurma Muamelesi. Ankara. Vakıf malın istibdali yani bir başka malla değiştirilmesi söz konusu olunca. s. a. Zemin üzerindeki bina ve ağaçların mülkiyeti ile birlikte zeminin tasarruf hakkı intikal hükümlerine tabidir. 1969. Mukataa uzun süreli kira aktidir. Ömer Hilmi Efendi. İstanbul.
I. Şeriye ve Evkaf Vekaleti Birinci Meclis’in açılması ile birlikte ele alınan konulardan biri de vakıfların idaresi konusu olmuştur. Batılılaşma döneminde vakıfların yönetiminin merkezileştirilmesi sonrası.1. Böylece İttihat ve Terakki tarafından 1327/1921 tarihli Bütçe Kanunu Mazbatasında Evkaf Nezaretinin Umum Müdürlük şeklinde Meşihat-ı İslamiye’ye bağlanması fikri kısmen gerçekleşmiştir (Akgündüz 1988: 286). hayri hizmetler hatta vakıf hizmetleri durma noktasına gelmiştir. vakıfların imkanlarının ve gelirlerinin devletin diğer sektörlerine aktarılması ve sonrasında yapılan hukuki düzenlemelerle. Nezarete bağlı vakıf mal varlığının devralınmasından sonra vekalette canlanma meydana gelmiştir. . Maddesine göre TBMM’nin çıkaracağı kanunlar çerçevesinde Evkaf işlerinin düzenlenmesi ve yönetilmesi görevi il düzeyinde oluşturulan mahalli idare organı “Vilayet Şurası”na bırakılmıştır (Hatemi 1979: 379). Bu dönemde vekalet bütçesi Büyük Millet Meclisi Hükümeti’nin yıllık bütçesinin onda biri bir potansiyele sahipti (Öztürk 1995: 87). hazine ile vakıflar arasında mevcut alacak ve borçların karşılıklı ibra edilmesi. Bu nedenle vekalet dönemi. Tertip Düstur.1. siyasi ve kültürel açıdan çok büyük etkileri bulunan. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 52 . Bu sürenin 2 yıl 3 ay 18 günlük bölümü Osmanlı Hükümeti içerisinde yer alan Evkaf Hümayun Nezareti ile aynı döneme rastlamaktadır. 1921 Anayasasının 11. “müessesat-ı hayriye” harap olmuş. vakıf müessesesi için bir geçiş dönemi olarak değerlendirilebilir. Osmanlı toplum hayatında sosyal.vekalet pek fazla varlık gösterememiştir.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Yukarıda ele aldığımız konular vakfın hukuki mahiyetinde meydana gelen değişiklikleri içermektedir. asrında bile istihdamın ve iktisadi hayatın %16’larına hakim olan vakıf müessesesi gittikçe küçülmüş yok olma noktasına gelmiştir (Öztürk 1995: 28). 27 7 Aralık 1338/1922 tarih 284 Sayılı Kanun.27 Merkez teşkilatında yapılan düzenlemeler taşraya sirayet ettirilememiştir. bir çok vakfın bakımı için masraf gerektiren “müesserat-ı hayriyeden” olan yapıların Evkaf Hazinesinde kalması ancak bu kurumlara gelir sağlamak için tahsis edilen miri arazi hatta gelirlerinin azalmış. III. vekalet içerisinde “Evkaf Müdiriyet-i Umumiyesi” şeklinde örgütlenmiştir. Yeni Meclisin 2 Mayıs 1920 tarihli Büyük Millet Meclisi İcra Vekillerinin Suret-i İntihabına Dair Kanunla Şeriye ve Evkaf Vekaleti ihdas edilmiştir. Batılılaşma döneminde alınan ve yukarıda kısaca izah ettiğimiz yanlış kararlar sonucu. Osmanlının XIX. Yeni İdari Yapılanma ve Vakıf Müessesesi 3. Şeriye ve Evkaf Vekaleti 2 Mayıs 1920 tarihinden 3 Mart 1924 tarihi arasında 3 yıl 10 ay görev yapmıştır. Cumhuriyet Dönemi Türk Toplumunda Vakıfların Gelişimi ve Sosyal Bütün 3. Evkaf Hümayun Nezaretinin faaliyet gösterdiği dönemde -İstiklal Savaşı’nın da etkisiyle.1. . Bu değişiklikler vakıf müessesesi üzerindeki katılığı ortadan kaldırmış hatta bozulmalara neden olmuştur. Vekaletin merkez teşkilatında yapılan hukuki düzenlemeyle bugünki Vakıflar Meclisi’ne benzer yetkilerle görev yapan Şurayı Evkaf teşkil edilmiştir. 3. C. Ancak her ne kadar bakanlığın isminde vakıf geçse bile vakıflar.
3 Mart 1924 tarihinde Evkaf Umumu Müdürlüğü’nün oluşturulmasından hemen sonra kabul edilen 430 Sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanununun 1. Maddesi ile yapılan düzenlemeyle “şimdilik” kaydıyla Genel Müdürlük kurulmuştur. projeler yapmaya ve komisyonlar oluşturulmaya başlanmıştır.. bu konuda nasıl bir uygulama yapılacağı hususu vekaletin ilgasından sonraki dönemde önemli bir sorun olarak ortaya çıkmaktadır. s.29 429 Sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesinden sonra vakıflara yeniden şekil verilmeye başlanmıştır. s. Maddesi ile evkaf bütçesinde medrese ve mektepler için ayrılan miktarın Maarife vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 53 . a.5. Osmanlı Devletinden intikal eden vakıfların nasıl idare edileceği hususunda son olarak İsviçreli Prof.. Bu sorunu gidermek için.. H. 12 Mart 1340/1924 tarihli Akşam Gazetesi’ndeki makalesinde Falih Rıfkı “Evkafı Ne Yapacağız?” sorusuna cevap aramaktadır. (Zabıt Ceridesi.381). Leemann 1929 yılında hükümet tarafından çağrılmıştır.30 Vakıflar Kanununun yürürlüğe girdiği 1935 yılına kadar. Osmanlı Devletinden Cumhuriyet yönetimine intikal eden vakıfların idare şekli uzun müddet bütçe kanunlarına eklenen maddelerle belirtilmiştir. C.” (III. Çorum Mebusu İsmail Hakkı. öncelikli bir hazırlık olmadığından. Böylece Osmanlı Devletinde vakıflar eliyle yürütülen çok önemli bir hizmet vakıfların elinden alınarak Maarif Vekaletine devredilmiştir. Bu işlemle “medrese” ve “mektep” ikiliğine son verildiği gibi Osmanlı Devletinde “Meşihat” ile “Evkaf Nezareti” arasında ihtilaf konusu olan medreseler sorunu da ortadan kaldırılmış oldu (Hatemi.320) Vakıfların idare şekli konusunda zihinlerde oluşan problemler uzun bir müddet giderilememiştir. (Zabıt Ceridesi. Fakat yapılan çalışmaların yeterli görülmediği anlaşılmaktadır (Akşam. s. Nisan 1924’te Evkafın idaresine verilecek şeklin tesbiti için Ankara’da bir komisyon kurulmuştur. Ancak Bakanlar Kurulu meclisin tatiline az bir müddet kalmış olması nedeniyle layihaları meclise sunamamıştır. 49).) Madde metni şu şekildedir: “Evkaf umuru. Tertip Düstur. 8 Mart 1340/1924 tarihli Akşam Gazetesine beyanat veren İstanbul Vakıflar Müdürü İsmail Hakkı Bey “Evkafın yeni idare şekli konusunda bilgisi olmadığını söylemiştir. Yapılan düzenlemeler her ne kadar çalışmayla direkt ilişkili olmasa bile Cumhuriyet sonrası vakıf müessesesinin toplumdaki yerini ve icra organının vakıf müessesesine bakış açısını ortaya koyması açısından önemlidir. Osmanlı Devletinde vakıflar tarafından görülen bir çok hizmet Cumhuriyet yönetiminde başka kurum ve kuruluşlara devredilmiştir. Komisyon tarafından yapılan çalışmaların yeterli olmadığı hususunu Ticaret Bakanı Ali Cenani Bey 1925 senesi Evkaf Umum Müdürlüğü bütçesinin görüşülmesi esnasında dile getirmektedir.21. faaliyette bulunduğu dönemde beş layiha hazırlayarak Bakanlar Kuruluna sunmuştur. Bu durum uzun bir zaman almış ve vakıfların idare şekli konusu bazı çalışmalar neticesinde giderilmeye çalışılmıştır. 31 Mart 1924 tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesine göre bu konu ile ilgilenmek üzere üç kişilik bir heyet oluşturulduğu belirtilmektedir. Ancak Evkaf Umum Müdürlüğünün idare şekli ve merkez teşkilatını belirlemek uzun bir zamana yayılmıştır. Cumhuriyetin ilanından sonra vakıflarla ilgili olarak yapılan düzenlemeler daha çok vakıfların tasfiyesine yöneliktir.e. s.2. 19 Aralık 1924). 92.4. . milletin hakiki menafiine muvafık bir şekilde halledilmek üzere bir Müdüriyet-i Umumiye şeklinde şimdilik Başvekalete tevdi edilmiştir. Maddesine göre Türkiye dahilindeki bütün medrese ve mekteplerin Maarif Vekaletine bağlandığı hüküm altına alınmıştır.32 28 2 Mart 1340/1924 tarihinde Siirt mebusu Halil Hulki Bey ve 50 arkadaşının Meclis Başkanlığına sundukları kanun teklifi bir gün sonra mecliste görüşülerek kabul edilmiştir. Hukuk Fakültesi Müderrisi Cemil Bey ve Maliye Müfettişi Şükrü Bey’den oluşan üç kişilik komisyon.Evkaf Umum Müdürlüğü Evkaf Umum Müdürlüğü 3 Mart 1340/1924 tarih 429 sayılı Şeriye ve Evkaf ve Erkanı Harbiye-i Umumiye Vekaletlerinin İlgasına Dair Kanunla kurulmuştur. Devre II. Esasen 2762 Sayılı Vakıflar Kanunu’nda “Tasfiye “ başlıklı bölüm mevcuttur. vekaletin ilgası veya Umum Müdürlüğün teşkilinden sonra cevaplar aranmaya. 2.g.7. Cilt 7.1. I. Hazırlanan layihalar son şeklini alarak 1935 yılında kanunlaşmıştır. Ancak bu dönemde (1924-1935) vakıf yerlerle ilgili olarak yapılan bir çok düzenleme ile vakıfların tasfiye edildiği görülmektedir. Dönem 2. Vakıfların ve bunun yanısıra vakıflarla ilgili gelir ve harcamaların nasıl bir şekle bağlanacağı. C.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r 3.31 Yapılan düzenlemelerle vakıf müessesesinin kamu hizmetleri içerisindeki payı gittikçe küçülmüş. İctima Senesi II. Aynı kanunun 3. 29 30 31 32 .28 Kanunun 7. 1341-1925.
21. kültürel ve hukuki gelişmelerini iyi tahlil etmek gerekir. . Aynı kanunun 160. Aşarın kaldırılması ile ayrıcalıklı durumlarını kaybetmiş müstesna vakıflardan “eizze vakıfları” bu kanun dolayısı ile ortadan kaldırılmıştır. Maddesi ile “öşr-i tevliyet” kaldırılmıştır. 1926 yılı bütçe kanununun 7. Faydaları ve Vakıfları Teşvik”. Çünkü Osmanlı Devletinde dini. V. Tesisle birlikte farklı bir kavramın yanısıra. Yapılan değerlendirmeler sonucunda “tesis” ile “vakfın” hukuki nitelikleri arasında var olan farklılıklar33 ve vakıfla aynı hukuki özellikleri taşımaması nedeniyle “tesis” “vakıf ” benzeri bir kurum olarak değerlendirilmişti.1. Bu düzenleme 2762 Sayılı Vakıflar Kanununda da yer almıştır. Hukukun batılılaştırılması ve laikleştirilmesi. 3 Nisan 1930 tarih ve 1580 sayılı Belediye Kanununu 110. Vakıflar Dergisi. Cumhuriyetin İlk Yıllarında Vakıflarla İlgili Uygulamalar. Türkiye’nin Avrupa toplumuna yapı bakımından yaklaştırılması alanında atılan önemli adımlardır. dn. 1924 yılı bütçe kanunun 9. maddesi ile avarız ve gelirleri belediyeye devredilmiştir. (Ancak bu kanundan önce 2 Eylül 1925 tarihli kararnameye göre tekke ve zaviyelerin kapatıldığını görmekteyiz. siyasal. s. Sayı 18. 3. “Vakfın Lüzumu. yüzyılın ilk çeyreğinde başlayan ve bir asra varan batılılaşma çalışmaları Cumhuriyetle birlikte meyvelerini vermeye başlamış ve batılı anlamda ilk ciddi adımlar hukuk alanında atılmıştır. Eylül 1342. Vakıflar Kanununun yürürlüğe girdiği 1935 yılına kadar Evkaf Umum Müdürlüğü bütçe kanunlarına eklenen bazı maddelerle de diğer kanunlarla yapılan düzenlemelere işlerlik kazandırılmıştır. vakıfta daimilik (devamlılık) esastır. siyasi ve sosyal mahiyet arzeden vakıf müessesesi artık sadece dini özellikleri ile toplumda hizmet görmeye devam etmiştir. Yukarıda çalışmanın birinci bölümünde “tesis” hukuki açıdan ele alınmıştı. farklı bir kurum da hukuk literatürüne kazandırılmıştır. X. 19. 1920’li yıllarda gerçekleştirilen köklü devredileceği hüküm altına alınmıştır. Vakıf hizmet alanları ve mal varlığı çeşitli kamu kuruluşlarına dağıtılan vakıf müessesesinin Cumhuriyetin başlangıcından itibaren “toplumsal kurum” olma vasfı giderek zayıflamıştır.2.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Çeşitli kamu kurum ve kuruluşlarına devredilen vakıf gayrimenkuller ve vakıf gelirleri nedeniyle Evkaf Umum Müdürlüğünün bütçesi küçülmüştür. Aynı şekilde 18 Mart 1924 tarih 442 Sayılı Köy Kanununun 17. Ertem. Ayın Tarihi. Aynı zamanda vakıfların tasfiyesine yönelik maddeler de bulunmaktadır. Sular Kanununun neşrinden önce 1924 yılı bütçe kanununun 10. Berki. Maddesine göre köyde bulunan avarız gelirleri köy tüzel kişiliğine bırakılmıştır. Çünkü vakıf kavramının kullanılmamış olması bu gelişmelerden tamamen bağımsız değildir. 33 Tesisle vakıf gaye itibariyle bir olsa bile. Cumhuriyet Döneminde Vakıfların Gelişimi 3. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul. S. maddesine istinaden bütün mezarlıklar belediyelere devredilmiştir. iktisadi. Özellikle tesis kavramının kullanılması ve/veya vakıf kavramı değil de başka bir kavramın kullanılmış olmasını anlayabilmek için dönemin sosyal. (S. Oysa vakfın gayesi ahlaki. tesis ahlak ve adaba ve kanuna aykırı olmayan her maksat için kurulabilir.Ü.517) Selatin tekke ve türbelerin idaresi ise Maarif Vekaletine devredilmiştir. kasaba ve köylere isale edilmiş suların idaresi belediye ve köy ihtiyar meclislerine devredilmiştir. Keza tesis geçici bir süre için yapılabildiği halde. İ. Tesisler “Tesis” kavramı Cumhuriyet sonrasında “vakıf ” kavramı yerine kullanılan ve Medeni Kanunun 73. Maddesi ile İstanbul’daki vakıf su yollarının yönetimi belediyeye devredilmiştir. ilmi ve bediidir. Medeni Kanun’la yapılan düzenleme ile vakıf terimi yerine tesis terimi kanuna dercedilmiştir. . 28 Nisan 1926 tarih ve 831 sayılı Sular Hakkında Kanun ile vakfa ait ve toplumun istifadesine mahsus olarak şehir. Kanunda vakıf kavramı yerine tesis kavramının kullanılması her ne kadar bazı hukukçular tarafından Medeni Kanundan önce kurulan vakıflardan ayırdetme endişesine bağlansa da asıl maksat bu değildir.. (Bu konularda bkz. Aynı kanuna göre kanunun yayınından sonra elde edilen gelirlerin de devredileceği belirtilmiştir. dini. 30 Kasım 1925 tarih 677 Sayılı Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlıklar ile Bir Takım Ünvanların Men ve İlgasına Dair Kanun’la Türkiye dahilinde bulunan bütün tekke ve zaviyeler kapatılmıştır. s. 38-68) Aşarın ilgası ile vakıf gelirlerinin 1/3’ü ortadan kalkmıştır. 3) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 54 . A.2. 1990. Maddesi ile icareteyn ve mukataa usulü menedildi. Maddesinde düzenlenen bir kavramdır. s. Bu konulara aşağıda tekrar değinilecektir.
12. vakıflara ait bütçenin mecliste gündeme gelip gelmemesinden ziyade vakıfları İslam dini ile alakalı olarak değerlendirmektir. s. vakıf müessesesinin laikleştirilmiş şekliyle Medeni Kanunda yer almış halidir.6. Amaç yönünden bakıldığı takdirde tesis daha geneldir. Dönem 4.1931. Osmanlı Devletinden intikal eden vakıfların ise “vakıf” olarak adlandırıldığını görüyoruz. Maddesinin tadili hakkında 1/187 numaralı kanun layihası ve Bütçe Encümeni Mazbatası görüşülürken de bu görüş doğrultusunda açıklamalarda bulunmuştur. 34 Sırrı Bey mecliste yaptığı konuşmada şu görüşü ileri sürmüştür. maddelerinde düzenlenen tesis. Bu anlamda herhangi bir gaye için yapılan bütün tahsislerin ve/veya işlemlerin tesis olarak adlandırılması mümkündür. Osmanlı şeri hukuk sistemi yerine laik hukuk sisteminin kabul edilmesi ister istemez bazı müesseselerde de ciddi değişiklikler yapılmasını zorunlu kılmıştır. Cumhuriyet sonrası vakıflarının “tesis”. O halde Türkiye Cumhuriyetinin şekl-i mahsusu itibariyle kendi hududu dahilinde bulunan bütün edyan-ı muhtelifeye karşı müsavi bir nazar ile bakması lazım gelir. Yahudilerin evkafına mütedair bir fasl-ı mahsus yoksa ve onların bu gibi muamelatını tetkik için meclise bir layiha sevkedilmeğe lüzum hasıl olmuyorsa. Yani hukukun laikleştirilmesinin yanısıra müesseselerin de laikleştirilmesi çalışmaları aralıksız sürmüş ve hala günümüze kadar devam etmektedir. (Zabıt Ceridesi İ:16. Burada üzerinde durulması gereken konu. cilt 5. Böyle bir anlayışı doğuran sebepler farklı olabilir.) Sırrı Bey 1932 yılı bütçe görüşmelerinde de aynı görüşünü ileri sürmüştür. Kısaca tesis. hukuk hususiyeye aittir. bütçe görüşmelerinde herhangi bir dine mahsus konuların görüşülmesini laikliğe aykırı olarak değerlendirmektedir. 392 ve 473. Medeni Kanun’da tesis kavramının yanısıra 322. Cilt 2. “Hükümetimiz laik olmak mahiyetini muhafaza ettikçe Evkaf İdaresinin bütçemizde ve hükümet işinde mevki almasına imkan ve cevaz yoktur. Yine Evkaf Umum Müdürlüğü 1931 senesi Bütçe Kanununun 5. Ermenilerin. bir malın belirli bir amaca tahsisidir. 45 vd.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r hukuk reformlarının sonucu olarak İsviçre Medeni Kanunu. Bugün nasıl Türkiye Cumhuriyetinin umumi bütçesinde Rumların. Teşkilatı Esasiye Kanununda Türkiye Cumhuriyeti’nin resmi bir din ile mukayyet olmadığı mezkurdur. 24. Gerçekten Cumhuriyetle birlikte tasfiye edilen ve sadece dini hizmet veren bir kurum haline dönüştürülen vakıfların o dönemde gördüğü işlevler ister istemez böyle bir anlayışın doğmasına neden olmaktadır.34 Vakıfları müslümanların dini ile alakalı yani İslamla ilgili konular olarak değerlendirmekte ve Anayasasında resmi dini olmayan bir devletin. Vakfın Medeni Kanun’daki şekli olan “tesis” konusunda bu tür değerlendirmeler yapılmadığı için tesislerin münhasıran İslam dini ile alakalı olmadığı sonucu çıkmaktadır. İtalya Ceza Kanunu yapılan bazı değişikliklerle kabul edilmiş ve uygulanmaya başlanmıştır. müslümanların dahi dini ile alakadar olan hususatın burada tetkiki icap etmez. maddelerde ise “vakıf” kavramları kullanılmıştır. Medeni Kanu’nun 73-81. Bütçe milletin hukuk-u umumiyesini gösterir bir varidat ve mesarifat-ı memleket olduğuna nazaran evkafın ondan ayrı tutulmasını iktiza eder. Batılı kanunların Türk hukuk sistemine dahil edilmesi veya yeni bir hukuk sistemi oluşturulması bir devrim olarak değerlendirilmelidir. Hukukçular her iki kavramı aynı manaya gelen tabirler olarak değerlendirmişlerdir (Arsebük 1937: 1162). . (Zabıt Ceridesi.1931. s. İ:8. Cumhuriyetin ilk yıllarında iktisadi ve sosyal amaçlı vakıfların tasfiye edilerek sadece dini hizmet gören vakıfların toplumda faaliyet göstermesi vakıf müessesesinin gittikçe küçülmesine ve fonksiyonlarını kaybetmesine neden olmuştur. Dönem 4. maddede “aile vakfı”. Cumhuriyetle birlikte vakıf müessesesi toplumda sadece dini özellikleri ile hizmet vermeye devam etmiştir. . Sırrı Bey’in yaptığı bu değerlendirme laik bakış açısı ile kendi içinde tutarlı olabilir. 93). Evkaf varidatı. Evkaf Umum Müdürlüğü 1931 yılı bütçesinin Büyük Millet Meclisinde görüşüldüğü aşamada Kocaeli mebusu Sırrı Bey mecliste yaptığı konuşmada Evkaf idaresinin bütçesinin mecliste görüşülmesini laikliğe aykırı olarak değerlendirmiştir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 55 .
1950. Tesis yerine toplum tarafından hiç duyulmayan başka bir kavram kullanılmış olsa idi belki insanlar daha farklı bir şekilde yaklaşmış olacaklardı. A. Aksine tesis kavramının insanlarda canlandırdığı bir anlam vardır. temel atma. C. Vakıflar ve Sorunları. Akünal. mantığında ve düşüncesinde işgal ettiği bir yer vardır. kurulan vakıfları da Medeni Kanunun verdiği cesarete dayandırmaktadır (A. Vakıflar. Yani tesis tabiri kullanıldığı zaman insanların düşünce yapılarında şekillenen bir olgu. 1967 yılında tesisin vakfa dönüştürülmesi ile birlikte vakıf sayısında meydana gelen ve izahı son derece zor artışın nedenleri üzerinde durmak gerekir. Böyle olmakla birlikte yapılan hukuki düzenlemelerle insanların kültürel hayatında asırlardır yer alan vakıf müessesesinin tesis kavramı ile izale edileceğini beklemek öncelikle sosyolojik açıdan mümkün değildir.H. Ankara. 903 sayılı kanunla Medeni Kanun’da yapılan değişiklikle tekrar vakıf adını aldığı 1967 tarihine kadar geçen kırk yıllık sürede kurulan tesis sayısı tam olarak bilinmemekle birlikte 100 civarındadır (Balta 1988: 385). kurum” (Doğan 1996: 1069)36 manalarını ihtiva etmektedir. kuruluş. Tesis kavramı toplum nazarında ilk etapta vakfı çağrıştıran bir kavram değildir. Herhangi bir kurumun toplumsal yönünü tahlile tabi tutabilmek için.). Tesis kelime olarak “Kurma. kurulmuş olan. Çünkü tesis kavramının insan zihninde.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Tesislerin sosyal yönüyle ilgili çalışmalar yok denecek kadar azdır.143. Türk-İslam medeniyetinin toplumsal yardımlaşma müessesesi olan vakıf kavramı yerine. Tesis kavramından başka anlamlar çıkaran toplum fertlerinden. (A. Aynı şekide mevzuatın yeterli olmaması nedeniyle kurulan tesisler de gelişememiştir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 56 . Cumhuriyetle birlikte devletin. Bayrakeri. Günümüzde bu sayı 4000 civarındadır. Kurbet. Tezel. örf ve adetlerin toplum hayatında kabul görmesi çok uzun yıllar gerektirir. Buna karşılık 1967 ile 1987 yılları arasında geçen yirmi yıllık süre içinde Vakıflar Genel Müdürlüğü Merkez Siciline kaydedilen vakıf sayısı 1721’dir (Balta 1988: 385). tesislerin toplumdaki fonksiyonlarını ve sonuçlarını görmeyi veya görebilmeyi engellemiş olabilir. . II. toplum hayatında meydana getirdiği değişiklikleri görmek gerekir. yapılan hukuki düzenlemelerle vakıf anlamını çıkarmalarını ve bu anlam doğrultusunda hareket etmelerini beklemek uzun yıllar gerektirecek bir olaydır. insanların yeni kavrama sahip çıkmamaları sonucunu doğurmuştur. İstanbul. bir kabul vardır. Tesis kavramının Medeni Kanun’da yer aldığı 1926 tarihinden.35 Bu kadar az sayıda tesis kurulmasının nedenleri arasında ekonomik sebepler. Osmanlı Devletinde vakıfların gördüğü bütün hizmetleri üstlenmesi gibi çeşitli nedenler ileri sürülmüştür (Balta 1988: 385). s. Görüleceği üzere etimolojik olarak vakfı çağrıştıran herhangi bir anlam yoktur. Bu olgu ve kabullerden hiç biri vakıf değildir. 1975) A. Müesseselerin. Himmet Berki çok az sayıda tesis kurulmasını eskiden kaynaklanan korku ve tereddütlere bağlamakta. Medeni Kanunda yer alışından itibaren çok az sayıda tesis kurulmuş olması. 36 . T. meydana getirme. Yapılacak tahlil bir bakıma tesislerin toplum nezdinde algılanış biçimini de ortaya çıkaracaktır. Bunun nedeni çok çeşitli olabilir. F. İşeri. Tesis kavramının hiç bir izahında (hukuki tanımlama hariç) vakıf anlamı çıkmaz. Berki. Tesis kavramından vakıf kavramına dönüşe kadar geçen süre içerisinde çok az sayıda tesis kurulmasının nedenlerinden birisi budur. 35 Bir başka çalışmada 1967 yılına kadar 94 tane tesis kurulduğu görülmektedir. Allah’a yakınlık anlamına gelmektedir. Medeni Kanun’la birlikte tesis kavramının kullanılmış olması. Mevzuatta fazla bir değişiklik yapılmamakla birlikte sadece isim değişikliğinin böyle bir sonucu doğurduğunu söylemek olayın bilimsel olarak izahını engeller.
bu psikolojinin etkilerini görmek mümkündür. . . müslüman halk tarafından fazla itibar görmediği anlaşılmaktadır. Vakfetme-Allah rızası ilişkisi ister istemez vakıf muamelesine ibadet vasfı kazandırmaktadır. yaşadıkları canlı örneklerin de etkisiyle. hayır cihetlerine tasaddukta bulunarak Allah’a yaklaşmaktadır. ibadet vasfı olmadığından. Amacında kurbet kastı bulunmayan. Tesis sayısının çok az kalmasının belkide en önemli nedeni tesis kavramından kaynaklanmaktadır. Kuracağı herhangi bir tesisin aynı akıbete uğrayacağı endişesini taşıyan kişiler. tesis kurma girişiminden uzak kalmış olabilir.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Vakıf. bu dine mensup kişilerin yaklaşımları da yine dini bir mahiyet taşımaktadır. Çıkan sonuçlar. vakıf yoluyla vücuda getirilen mektep ve medreselerin maarife. Hayırlı bir amaç için kurulan vakıf yoluyla vakfedenler Allah’ın rızasına kavuşmayı umarlar. aynı zamanda tesis kurma muamelesinin çok az sayıda olma nedenlerini o dönemde inceleyen herhangi bir araştırma olmadığından. sadaka-i cariye bütün İslam Hukukçuları ve hadis bilginleri tarafından vakıf olarak tercüme edilmiştir. hukuki ve kültürel boyutunu irdeleyen. Nitekim o dönemde konuyla ilgili olarak yazılan eserlerde bu problem ele alınmıştır. Allah’a isyan veya bünyesinde kötülük vasfını taşıyan herhangi bir amaç “vakıf ” adını alamaz. Az sayıda tesis kurulmasının başka nedenleri arasında vakıf kurumunun Cumhuriyetin ilk yıllarında maruz kaldığı uygulamaları olduğu ileri sürülebilir. tesisle ilgili olarak halkın tutumunun o günün toplum psikolojisine bağlı olduğuna işaret etmektedir. çalışmada ihtimaller değerlendirmeye tabi tutulmuştur. tekke ve zaviyelerin kapatılması ve vakıfların tasfiye edilmesi gibi bazı uygulamalar “vakfetme” düşüncesi ile tesis kuracak kişilerin daha isteksiz ve cesaretsiz davranmalarına neden olmuş olabilir. İcma ve Kıyas vakıf müessesesinin oluşumunda etkili olmuşlardır. Yani vakfetme muamelesi. Zaten kişiler de yıllarca ibadet niyetiyle vakıf kurmuşlardır. Çünkü vakıf muamelesinde kurbet kastı bulunmaktadır. Vakıf kavramının kullanılmaya başlanmasından sonra vakıf sayısında meydana gelen aşırı artışın nedenleri arasında. bilakis Medeni Kanun’dan alan tesis muamelesinde. Kaynağını Kur’an ve sünnetten almayan. Vakfın amacının hayırlı bir işe yönelik olması gerekir. Medeni Kanun’la vakıf kavramı yerine ikame edilen tesis işleminde Allah rızası ilk etapta göze çarpmamaktadır. geçen kırk yıllık süre içerisinde çok az sayıda tesis kurulmuştur. Mesela Sefer Eronat bu konu üzerinde durmakta ve halkta eski vakıf ruhunu uyandırmak için Medeni Kanunun tesisler hakkındaki hükümlerinin yeniden gözden vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 57 . Yukarıda da belirtildiği gibi tesislerin sosyal. Bu nedenle İslam Hukukunun ana kaynakları olan Kuran-ı Kerim. Kaynağında Kur’an ve Hadis gibi İslam dininin en önemli iki kaynağı bulunan vakıf müessesesine. Hadis. suların belediye ve köy tüzel kişiliklerine. İslam Hukukunun en önemli müesseselerinden biridir. Zaten Medeni Kanun’da yapılacak incelemeden de tesis kurma işleminin böyle bir amaca yönelik olmadığı anlaşılacaktır. Özellikle oluşturduğu psikolojik etkileri dolayısıyla. Bu nedenle İslam Hukukçuları vakfın gayesinin kurbet kastı olmasını yani sevap ve ibadet olan bir fiile vesile olmasını şart koşmaktadırlar (Akgündüz 1988: 168). bu nedenle ibadet vasfı olmayan tesis muamelesinin. Her ne kadar Kur’an-ı Kerim’de vakıf kavramı yer almasa bile. İslam Dini mensupları açısından ibadet anlamına gelmektedir. iktisadi. ormanların Orman Bakanlığına devredilmesi. Kişi devamlı sadaka (sadaka-i cariye) demek olan vakıfla. mezarlıkların belediyelere.
s. yani iktisadi açıdan daha yaygın ve güçlü olan vakıfların “gayrisahih vakıflar” veya “irsadi vakıflar” olduğunu ileri sürmekte bu nedenle Kurtuluş Savaşı sonrası iktisaden zayıflayan devletin hazinesinde herhangi bir vakfa tahsis edeceği mal varlığı olmamasına bağlamaktadır (Hatemi 1979: 639). 395/396. TODAİE.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r geçirilmesi gerektiğini ileri sürmektedir. tesis ile vakfın aynı kavramalar olduğunu ileri süren hukukçuların yanısıra tesis kavramının hukuk dilinden çıkarılmasını isteyen hukukçular da vardır. Tesislerin denetiminin tek elden yapılmaması. Esat Arsebük vakıf ve tesis kavramlarının aynı manayı ifade ettiklerini. O dönemin bütün hukuk kaynaklarında ve tesisleri anlatan çalışmalarda ve araştırmalarda tesis kavramı yerine (tesis genelde başlıkta ve giriş bölümünde kullanıldıktan sonra) vakıf kavramının kullanıldığını görüyoruz.670. (B. dn.37 Medeni Kanun’un İsviçre Medeni Kanunu’ndan iktibas suretiyle hazırlamak üzere oluşturulan komisyonda bu konu tartışılmış. Bu görüşü savunan Hüseyin Hatemi. tesis kavramının Medeni Kanun’dan çıkarılmasını ileri süren hukukçular da vardır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 58 . Türkiye’nin Kurtuluş Savaşından yeni çıkmış olması nedeniyle. Hukukçular tarafından bile benimsenmeyen bir kavramın halkta rağbet görmemesi doğaldır. tesis kavramı yerine vakıf kavramını veya tesis veya vakıf kavramının yanında parantez içinde diğer kavramı kullanmışlardır. Merkezi Hükümet Teşkilatı Kuruluş ve Görevleri. Cumhuriyet sonrası vakıflarla ilgili uygulamalarla birlikte değerlendirildiği takdirde gerçeği yansıtmadığı anlaşılacaktır. vilayet. vakıf tabirinin gerek hukuk ve gerek halk dilinde çok benimsendiği görüşü ileri sürülmüşse de yapılan oylama sonunda tesis kavramı kabul edilmiştir (Köprülü 1956: 671). yerine vakıf kavramının tekrar konulmasını istemektedir. tesis kavramının genel bir kavram olduğu ve vakıf müessesesini iyi bir şekilde ifade edemeyeceği. . 1956. içinde bulunulan iktisadi durumun.6). Yukarıda Cumhuriyetin ilk yıllarında Medeni Kanun hükümleri doğrultusunda az sayıda tesis kurulmasının gerekçeleri izah edilmeye çalışıldı. Köprülü. m. Bülent Köprülü ise tesis teriminin genel olduğunu ve gerektiğinde meydana getirilen herhangi bir eseri ifade ettiğini. s. Ancak bu düşünce. Ankara. Beytü’l-Mâl’e ait olması gereken mal varlığı unsurlarından yapılan “tahsisler” olduğunu. Tahir Taner’e Armağan. 77.tesis tabirinin hukuk dilimizden çıkarılması. 38 39 . İstanbul. vakıf kurmaya elverişli olmamasına bağlamaktadır. belediye ve köyden hangisiyle ilgili ise onun teftişine tabi olması da38 hukuki açıdan. 1966. bu nedenle -vakıflar hakkında olmak üzere. Medeni Kanun’un kabulünden sonra tesis kurma yönünde fazla bir eğilim olmamasını bu dönemde yeterli iktisadi gücün olmamasına bağlayanlar da vardır. Vakıf kavramının tamamen benimsenmiş bir kavram olduğunu ve Medeni Kanun’un tesisler için tayin ettiği hükümlerin yeterli olmadığını ifade etmektedir (Eronat 1941: 22). Hıfzı Veldet Velidedeoğlu ise tesis kavramının biran evvel Medeni Kanundan çıkarılmasını istemektedir. Ferit Saymen’in vakıf tabirinin Medeni Kanundan önce. tesis kurmayı zorlatırmış olabilir. “Medeni Kanun Hükümlerine Göre Vakfın (Tesisin) Meydana Gelebilmesi İçin Mevcudiyeti İktiza Eden Şartlarla Vakıfların (Tesislerin) Nevileri”. Medeni Kanun. tesisin Medeni Kanundan sonra meydana gelen hükmi şahıslara izafe edileceğini.39 Kontrolün hangi kamu kurumu tarafından yapılacağının belli olmaması. aksine gayesine göre devlet. Tesis kavramı üzerindeki tartışmalar o dönemde hukukçular tarafından dile getirilmiş. Yani hukukçular ve araştırmacılar tesis kavramı ile ne anlatmak istediklerini izah edememenin endişesinden olsa gerek. Çünkü Osmanlı Devletinde iktisadi bakımdan asıl önemli olan vakıfların. Bu ve bunun gibi gerekçelerin etkisiyle 37 Doktrinde tesis ve vakıf kavramlarının aynı manayı ifade ettiklerini söyleyen hukukçuların yanısıra. fertlerin vakıf kurmalarına engel olmuştur.
O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r
tesis kavramının hukuk literatüründeki 40 yıllık ömrüne Medeni Kanunda 903 sayılı kanunla yapılan değişiklikle son verilmiş, tekrar vakıf kavramı yeni bir vakıf hukuk anlayışıyla kanunda yer almıştır. 3.2.2. Yeni Vakıflar* Meclise sunulan Medeni Kanun’da vakıflarla ilgili yapılacak olan değişiklikle ilgili kanun teklifinin gerekçesinde “Medeni Kanun’umuzun bu güne deyin vaki tatbikatı yıllarında en az tatbik yeri gören hükümler bölümlerinden birisi de (Tesis) bölümü olmuştur. Bu hali Türk halkının yardımlaşma kabiliyet ve ehliyetinden yoksunluğu ile izah; ecdadımıza, mazimize ve milli meziyetlerimize tanetmek olur. Bu noksanın nazari ve ameli planda, mevzuatımızın yetersizliği ile izah edildiğini tekrarı zait buluruz” denilmekle, tesis düzenlemesinin ihtiyaca cevap vermediği kabullenilmiştir.40 Geçici komisyon raporunda ise yine tesis bölümünün pratikte en az tatbik gören hükümler arasında yer aldığı vurgulanarak, tarihte sosyal gruplar arasında zenginlik, fakirlik dolayısıyla oluşan uçurumu gidererek, karşılıksız yardımlaşmayı inancı ile teşvik eden Türk milletinin bugünkü halini Türk milletinin yardımlaşma kabiliyetinden yoksunlukla izah edilemeyeceğini aksine mevzuattaki yetersizlikten kaynaklandığı ifade edilmiştir.41 Geçici komisyon raporunun komisyonda görüşülmesi aşamasında Vakıflar Genel Müdürlüğü temsilcisi “vakıf ” teriminin kullanılmasının daha faydalı olacağını belirtmiştir. Keza komisyona katılan üniversite mensupları da “tesis” teriminin vakıf terimine tebdil edilmesi yönünde görüş belirtmişlerdir. Hükümet temsilcisi ise bu tür mevzi değişiklikleri uygun görmediğini ifade etmiştir. Maddeler gerekçesinde vakıf tabirinin kullanılmasının nedenleri izah edilirken bizim yukarıdaki kanaatlerimiz de bir bakıma teyit edilmiş oldu. “Vakıf kelimesi, Türk halkının asırlardır kullandığı, benimsediği, günlük dilde yerini almış, doktrinde hala yerini muhafaza eden ve (tesis) kelimesine nazaran konusunu daha isabetle ifade eden bir kelimedir.”42 denilmekle, tesis kavramının (vakıf konusunu izah etmede) Türk kültüründe yer almadığı da kabullenilmiştir. Bu ve benzer psikoloji ve düşüncelerin etkisiyle hazırlanan kanun teklifleri fazla değişikliğe uğramadan mecliste de kabul edilmiş ve 13.7.1967 gün 903 sayılı Kanun olarak yürürlüğe girmiştir. Yürürlüğe girdiği tarihten sonra vakıf sayısında ve vakıflaşma oranında çok hızlı bir artış meydana gelmiştir. Türk Medeni Kanunu’nda yapılan değişiklikle birlikte vakıf sayısında meydana gelen çok hızlı artışın nedenlerinin iyi tahlil edilmesi gerekir. Bu artışın nedeni vakıf kavramından kaynaklanabileceği gibi tamamen bu düşünceden bağımsız bazı nedenlerden de kaynaklanmış olabilir. Batı tipi vakıf müessesesinin Türkiye’ye uyarlanması olarak değerlendiren hukukçuların43 yanısıra İslam Hukukunun önemli bir müessesesinin yeniden canlandırılması
40 41 42 43
Millet Meclisi Tutanakları, Cilt, 42, Dönem:1, Toplantı:4, Sıra Sayısı 918, E:2/734 Sayılı Geçici Komisyon Raporu, s.2. Adı geçen rapor, s.4. Adı geçen rapor, s.6 Hüseyin Hatemi 1967’den sonra kurulan vakıfları, bir zamanlar vakıf kurumu aleyhine hiç ayırım gözetmeksizin tepki gösteren ve Evkaf Hazinesindeki birikimi tasarruf etmek isteyen Batıcı çevrelerin, bu kez muhafazakar sloganlar kullanarak kendi oluşturdukları baskı gruplarına mali güç sağlamak için, İslam Hukuku’nun vakıf müessesesi yerine, Amerikan uygulamasının başka amaçlar için de kullanılabilecek bir kurumunu vakıf adı altında Türk uygulamasına aktarılması olarak değerlendirmektedir. (H. Hatemi, “Osmanlılarda Toprak Düzeni ve Vakıf Kurumu”, Osmanlı Ansiklopedisi, C. 5, İstanbul, 1996, s.225.) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 59
. .
O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r
olarak değerlendirenler de vardır. Vakıf müessesesi her iki düşüncenin etkisi ve vakıf mevzuatında vakıflar lehine yapılan düzenlemeler nedeniyle 1967 yılından sonra tahminlerin ötesinde bir gelişme göstermiştir. Bugün itibariyle yani 30 yıllık dönemde kurulan ve Vakıflar Genel Müdürlüğü merkez siciline kayıtlı olan yeni vakıf sayısı 4050’dir.44 Her yıl yüzotuz vakıf ortalaması “vakıf ” öncesi kırk yıllık sürede kurulan “tesis” sayısını aşmaktadır. Yukarıda vakıf kavramını toplum psikolojisi açısından değerlendirmeye tabi tutarken, kavramın Türk toplumuna daha aşina olduğunu ve benimsendiğini ifade edilmişti. Kanun koyucu tarafından da dile getirilen ve öngörülen bu aşinalık ve kabul, çok kısa sürede meyvelerini vermiş ve vakıf müessesesi yine Türk toplumunda gün geçtikçe etkinliğini artıran önemli bir kurum haline gelmiştir. Her ne kadar bazı yönleriyle İslam Hukuku vakıf anlayışından uzaklaşılmış olsa bile, çoğunlukla Osmanlı vakıf sisteminin nüvelerini ve etkisini bugün kurulan, yeni vakıflarda görmek mümkündür.
Sonuç
İnsanlık tarihinin en eski devirlerinden bu yana toplumların, kendi yapıları içinde, o topluma mensup kişilerin sosyal yardım, sosyal dayanışma, sosyal güvenlik ihtiyacını giderecek müesseseler oluşturdukları bir gerçektir. Çünkü birey sosyal dayanışmaya, sosyal yardımlaşma ve güvenliğe ihtiyaç duyar. Sosyal yardım ve sosyal güvenlik sistemlerinin günümüz modern toplumlarında tüm toplumu korumaya yönelik uygulamaları, geçmişte -İslam toplumlarında- vakıf müessesesi tarafından yerine getirilmiştir. Vakıf kurumu, geçmişte -ağırlıklı olarak- İslam toplumlarında, o toplumun sürekliliğini sağlayabilecek ve belirgin dönemlerini sembolize edebilecek ölçüde öneme sahiptir. Bu açıdan bakıldığında vakıf müessesesinin sosyal yönünün çok ağırlıklı olduğu yadsınamaz. Vakıf müessesesi hukuki, siyasi, iktisadi ve kültürel açıdan ele alındığı takdirde yine sosyal boyutunun etkisinde olduğu görülecektir. Vakıftaki temel özellik bir malın kamu hizmetine tahsis edilmesidir. Herhangi bir malın özel mülkiyetten çıkarak toplumsallaşması o kuruma sosyal içerik kazandırmaktadır. Vakıf kurma iradesi, üst gelir grubuna mensup bireylerin elinde bulunan servet ve gelirlerinin alt gelir grubuna mensup kişilere aktarılması ameliyesi olarak değerlendirildiği takdirde gelirin toplum tabanına yayılması fonksiyonunun vakıf tarafından ifa edildiği görülecektir. Tanzimat’la birlikte, gerek Batıda meydana gelen modern devlet anlayışındaki gelişmelerin Osmanlılara tesiri, gerek vakıfların Osmanlı Devletinin son dönemlerindeki dağınıklığı ve denetimsiz kalmaları ve gerek vakıfların gelirlerinin giderek azalması nedeniyle yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalması gibi bazı mülahazalar vakıfların tek elden idare edilmesi düşüncesinin uygulamaya konulmasına neden olmuştur. Başlangıçta Nezaret idaresi altında faaliyet gösteren vakıflar, zamanla Vekalet ve Cumhuriyet Dönemi’nde de Genel Müdürlük örgütlenmesi altında faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Ancak Cumhuriyet yönetimiyle birlikte vakıf müessesesinde ikili bir ayrıma gidilmiş Osmanlı Devleti’nden intikal eden vakıflar vakıf adıyla, Cumhuriyetten sonra kurulan vakıflar ise tesis adıyla hukuk literatüründe yer almıştır.
44
Bu veriler Nisan 1997 tarihini ihtiva etmekte olup, Vakıflar Genel Müdürlüğü Mülhak ve Yeni Vakıflar Daire Başkanlığından alınmıştır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 60
. .
O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r
Cumhuriyet döneminde ilk kırk yıllık dönemde vakıf kavramı yerine, toplum tarafından kabul görmeyen, benimsenmeyen tesis kavramının kullanılması vakıflaşma sayısında ve vakıf hizmetlerinde önemli bir düşüşe neden olmuştur. Bu dönemde çok az sayıda vakıf (tesis) kurulmasının sonucu olarak, hiç bir sosyal fonksiyon icra edemeyen vakıf müessesesi sosyal bütünleşmenin gerçekleşmesinde, geçmişte var olan etkinliğini kaybetmiştir. Türk Medeni Kanunu’nda yapılan değişiklikle, tekrar vakıf kavramının kabul edilmesi vakıf sayısında önemli artışların olmasına neden olmuştur. Vakıfların geçmişte olduğu gibi, uygun şartlar oluşturulması, kanuni düzenlemelerin yanısıra gerekli yapısal değişikliklerin sağlanabilmesi, bu tür ferdi yaklaşımların kamu potansiyeli ile desteklenmesi ve koordinasyonun sağlanması halinde günümüzde de Osmanlı Devletindekine benzer işlevleri yürütebileceği muhakkaktır. Bu potansiyel vakıf müessesesinde vardır. Çalışmada yedi varsayım değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Bu varsayımlardan ilki kurumların toplum düzeni ve sosyal bütünleşmesinin sağlanmasındaki gerekliliğinin ortaya konmasıdır. Kurumların olumlu işlevleri toplumda yüksek düzeyde bir bütünleşmeye ve koordinasyona yol açar. Toplumsal kurumlar toplum düzenini sağlayacak biçimde hep birlikte uyum içinde bulunurlar. Toplumsal yapıyı oluşturan kurumlardan herhangi birinde ortaya çıkacak bunalım sonuçta diğer kurumları etkileyecektir. Kurumların aralarında var olan bağlantı ve işbirliği toplumun sürekliliğini ve bütünlüğünü sağlayan mekanizmadır. İkinci varsayım, vakıfların toplumun bütün alanlarına nüfuz eden kurumlarolduğu görüşü, görüşü çalışmada detaylı bir şekilde ele alınarak doğrulanmış oldu. Gerçekten vakıf müessesesi bilhassa Osmanlı Devletinde, iç ve dış güvenlik hariç, bütün kamu hizmetlerini ifa ediyordu. Bütün kamu hizmetlerinin özel hukuk tüzel kişisi olan vakıf müessesesi tarafından yerine getirilmesi ayrıca bütçede tasarruf imkanı sağlamış ve/veya bu tasarrufun başka alanlara kaydırılmasına imkan vermiştir. Vakfın bir sosyal yardım ve sosyal güvenlik kurumu olduğu yolundaki varsayım eski Türklere ve bilhassa Osmanlı Dönemi’ne atıfta bulunularak doğrulanmıştır. Bazı vakıflar tehlikeye uğrama şartı aramaksızın her alanda, herkese yardım amacı güttüğü için, bazı vakıflar da oluşması muhtemel bazı tehlikelerin bertaraf edilmesi veya tehlikenin oluşumundan sonra tehlikeye maruz kalanlara yardım amacı güttüğünden sosyal yardım ve sosyal güvenlik sistemi Osmanlı Devletinde vakıf müessesesi sayesinde yerleşmiştir. Vakıflar sosyal bütünleşmenin sağlanmasında önemli rol oynarlar. Toplumda ifa ettikleri sosyal fonksiyonların bir sonucu olarak toplumda yatay ve dikey bütünleşmelerin sağlanmasına etki ederler. Toplumsal bir hizmetin görülmesi aşamasında hizmetten faydalananlar arasında oluşan sosyal ilişkilerin devamlılığı, sosyal bütünleşmeye tesir edecektir. Bu sosyal ilişkiler sadece hizmetten faydalananlar arasında değil, aynı zamanda hizmeti dağıtanlarla hizmetten faydalananlar arasında da oluşur. Yani herhangi bir kamu ihtiyacının giderilmesi ameliyesi, toplumda yatay ve dikey sosyal ilişkilerin artmasına ve bunun sonucu olarak yatay ve dikey sosyal bütünleşmenin gelişmesine etki eder. Aynı zamanda toplumsal ihtiyaçların izale edilmesi sonucu oluşabilecek rahatsızlıkların giderilmesi ve böylece otoriteye karşı saygılı davranmak da dikey bütünleşmeye neden olmaktadır. Bu nedenle
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 61
. .
O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r
Osmanlı Devletinde temel işlevi kamusal ihtiyaçları gidermek olan vakıf müessesesinin toplumda sosyal bütünleşmenin gelişmesine etki ettiğini söylemek mümkündür. Vakıflar Müslüman Türkler sayesinde yayılmış ve gelişmiştir. Genelde bir olgu meydana geldiği ortamda kendini gösterir. Ancak coğrafi ve kültürel yapının etkisiyle vakıflar Müslüman Türkler sayesinde gelişmiş ve yayılmıştır. Bunun nedenleri arasında eski Türk inancı ile İslami anlayışın benzerlikler göstermesinin etkisi vardır. Bu varsayımın doğrulanmasını destekleyen bir başka yaklaşım vakıfların yaygınlaşmasının ülkenin ekonomik ve sosyal gelişmesiyle paralellik göstermesidir. İslam Dini Osmanlı Devleti ile dünyada etkin olmuş ve hakimiyet sağlanmıştır. Bu nedenle Osmanlı Devletinin hakim olduğu dönemlerde vakıf müessesesi de en parlak dönemini yaşamıştır. Cumhuriyet döneminde ilk kırk yıllık dönemde vakıf kavramı yerine tesis kavramının kullanılması vakıflaşma sayısında ve vakıf hizmetlerinde önemli bir düşüşe neden olmuştur. Türk Medeni Kanunu’nda yapılan değişiklikle tekrar vakıf kavramının kanuna konması, vakıf sayısında önemli artışların olmasına neden olmuştur. Ancak yine de Osmanlı dönemi vakıf müessesesinin gördüğü hizmetler ve toplum hayatındaki yeri günümüzden çok farklıdır. Vakıfların, gerek geçmişte gerek günümüzde sosyal bütünleşmeyi sağlayan bir kurum olduğu görülmektedir. Sosyal bütünleşmenin sağlanması, millet devlet bütünlüğünün gerçekleştirilmesidir. Sosyal ve siyasal alanın bütünlüğünün ifadesi olan bu durum devletlerin asli unsuru olan milletin dayandığı niteliklerin korunması ve sürekliliğinin sağlanmasının bir garantisi mahiyetindedir. Milletlerin devamlılığı, toplumu meydana getiren kurumların birbirleri ile olan koordinasyonu ile yakından ilgilidir.
KAYNAKLAR
Arsebük, E., (1937). “Mameleke İstinat Eden Şahsiyet: Vakıf,” Adliye Ceridesi, İstanbul, s.1133-1134. Akgündüz, A., (1988). İslam Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi, Ankara. Ateş, İ., (1988). “Vakıf ve Vatan Savunması” Vakıflar Dergisi, S. XX. Ankara, s.173. Balta, R., (1988). “Türk Medeni Kanunu’na Göre Kurulan Vakıflar”, Vakıflar Dergisi, S.XX, Ankara, s.385. Barkan, Ömer Lütfi, (1942). “Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler”, Vakıflar Dergisi, S.II, Ankara, s.279. Berki, A.H., (1966). Istılah ve Tabirler, Ankara. Berki A. H., (1940). Vakıflar, C.I, İstanbul. Berki, Ş., “Vakfın Lüzumu, Faydaları ve Vakıfları Teşvik”, Vakıflar Dergisi, S. V, s. 21, dn. 3 Binark, İ., “Vakıflar ve Uygur Türklerinde Vakıf ”, Türk Kültürü Dergisi, S.78, Ankara, s.426. Bolay, S.H, (1986). “Vakıfların Dünkü ve Yarınki Rolleri”, I. Vakıf Şurası, Ankara, s.19.
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 62
. .
Akünal. İktisadi Yürüyüş Dergisi. (1935). s. (1992). İsmail Sıdkı.E. İslami ve Sosyal Açıdan Vakıflar. Hükmi Şahıslar (Ders Notları).225. (1325).. S..3. “Medeni Kanun Hükümlerine Göre Vakfın (Tesisin) Meydana Gelebilmesi İçin Mevcudiyeti İktiza Eden Şartlarla Vakıfların (Tesislerin) Nevileri” Tahir Taner’e Armağan. İstanbul. Yıl 2. s. A. Fırat Üniversitesi Dergisi.. D. Cumhuriyetin İlk Yıllarında Vakıflarla İlgili Uygulamalar. Doğan. Bayrakeri. F.. Cin. İstanbul. (1969). A.. “Türk Teamül Hukukuna Göre İçtimai Muavenet Müessesesi”. H. S. A.95. S. H. Hüseyin Hüsamettin. (1990).673. Cilt I. S. Z. Hatemi. . Hatemi. Tanzimat ve Yönetimde Modernleşme. (1979). A. Erdoğmuş.22. Doğanay.VII. Konya. İ. İstanbul. Bülent. s. İstanbul. İstanbul. B. Türk İmar Tarihinde Vakıflar Belediyeler Patrikhaneler. İstanbul.. İstanbul.. Eryılmaz. Vakıflar Dergisi. Bir Sosyal Siyaset Müessesesi Olarak Vakıf. Evkaf-ı Hümayun Nezaretinin Tarihçe-i Teşkilatı ve Nüzzarın Teracim-i Ahvali. Ekrem Cemal. s. H. Tezel. (1987). İstanbul. Ankara. İstanbul. A. (1335). C. Medeni Hukuk Tüzelkişileri. İstanbul. İ.2. . Fakülteler Matbaası. T. (1968). Kazıcı.. s. Kitab-u Ahkam’ül-Evkaf. (1996).II.. s. Hatemi.Ümit. H.Ü. H. İşeri. Köprülü. Osmanlı Ansiklopedisi. (1996). s. D. Hatırat. Ertem.. O. Kozak. İstanbul.H. İstanbul. Vakıflar ve Sorunları.O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Caferoğlu. Evkaf Hakkında Sadarete Takdim edilen Layiha. “Vakıfların Milli Birlikteki Rolleri ve Demir Baba Türbesi”. İstanbul. (1985). (1990). “Osmanlılarda Toprak Düzeni ve Vakıf Kurumu”. Y. İstanbul.. XX.. Önceki ve Bugünkü Türk Hukukunda Vakıf Kurma Muamelesi. İstanbul. Türk Hukukunda Vakıf Kurma Muamelesi.Hamdi Paşa.. Köprülü.68. 2. (1975). Medeni Hukukta Tüzelkişiler. “Vakıfların Sosyal Fonksiyonları”. 396-397.. Büyük Türkçe Sözlük. Sosyal ve Fiziki Özellikleri Üzerine Bazı Gelişmeler”.. (1969). İstanbul. (1967). Adapazarı..M. Cilt 4. Akgündüz. Eronat.. s.. “Vakıf ve Tesis” . A. Elazığ. Ergin.H. 32. Z. (1969). C.155 dn. (1329). Hafız Halil Şükrü.Baskı. Türk Hukuk Tarihi. (1994). Ankara.. Güzel. Vakıflar. Vakıflar Dergisi. Sayı 1.185 vd. (1941). Cihan Kütüphanesi. 38-68. Dersaadet. s. (1944). “Anadolu Türk Şehri Tarihi Gelişmesi. (1988). İbn’ül-emin Mahmut Kemal. Vakıflar Dergisi. (1942). vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 63 .. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Bülent. 5.. (1324). (1956). Kuban. s. İstanbul. Hatemi.
K. Öztürk. Yediyıldız. (1988).. (1991).I. “Ankara’nın Kuruluşunda Vakıfların Rolü”. S. A.. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunda Sanayileşme ve 1827’de Kurulan Vakıf İplik Fabrikası”. İstanbul. . S. Atatürk Devrimi Sosyolojisi. Öztürk. Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi. (1989). Kuran. Mardin. (1992). E. E. H. Vakıflar Dergisi. C.XX. “Sinan’ın Yaptığı Eserlerin Sosyal ve Kültürel Açıdan Tahlili”. (1977).XX.. 1966. Yediyıldız. S. “Türk Vakıflarının Milliyetçilik Cephesi” Vakıflar Dergisi. S. N. A. Ş. 28-29 Mayıs 1990. Ankara. Mustafa Nuri Paşa. Vakıflar Dergisi. Kurtkan. (1938). Turan.23-81. (19829. Vakıflar Dergisi. N. İstanbul. Ankara. (1995). VI.B. Netayic’ül-Vukuat. Asır Türk Toplumu ve Vakıf Müessesesi”. Ankara.. Saadet Çağatay). (1991). Ankara. İstanbul. . Ankara. (1988). Ömer Hilmi. Mustafa Kami. Bilgiseven. XV. Yediyıldız. Eğitim Sosyolojisi. s.. Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar. Öztürk. Ankara. 395/396. S. “Batılılaşma Döneminde Vakıfların Çözülmesine Yol Açan Uygulamalar”. Cilt:8 s.III. (1987).III-IV. “Müessese Toplum Münasebetleri Çerçevesinde XVIII...297-311. İstanbul. “Vakıflar Arşiv Kayıtlarına Göre Niksar Vakıfları” Vakıflar Dergisi.. N. İstanbul. İstanbul. XXI. Yüzyılda Anadolu’nun Sosyal Tabakalaşmasında Ayanların Yeri”. Medeni Hukukumuzda Tüzelkişiler. N. Yayınlanmamış Çalışma. TODAİE.. İslami Araştırmalar.. M. Vakıflar Dergisi. (1956). N. s. (Çev.... s. Öztürk.O. Ankara. W. Ankara. Tarih ve Sosyoloji Semineri. s. VGM Yayınları. “XIX. E. S.. Ankara. Köy Sosyolojisi. H. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 64 . (1970). İstanbul. Bilgiseven. Vakıf Haftası. Öksüz. Ankara. Özsunay.2-3. “Budhist Vakıfları Hakkında” (Çev. Öztürk. (1982). (1991). Öztürk. İstanbul. (1988). B.1 İstanbul. “Türk Kültür Sistemi İçinde Vakfın Yeri”. (1988). “XIX. Ankara.. Makaleler. Steinhaus.B. Asır Osmanlı Yönetiminde Yaşanan Batılılaşma Hareketlerinin Vakıflar Üzerindeki Etkileri”. Vakıflar Dergisi.. XXIII.. N. Evkaf Nedir?. (1942).O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Kunter. S. “XIX. B. Kunter. Ankara. Akkaş).II.. “Türk Vakıfları ve Vakfiyeleri Üzerine Mücmel Bir Etüt”. (1339). Ruben. XXII. Vakıflar Dergisi. Merkezi Hükümet Teşkilatı Kuruluş ve Görevleri. Türkiye’de Toplum ve Siyaset. Sosyal Gelişme Açısından Türk Vakıflarının Yeri ve Önemi. Kurtkan.117. S. B.. (1995). s. S.. Vakıflar Dergisi. İthaf ’ul-Ahlaf Fi Ahkam’il-Evkaf.
42. (1982). İstanbul. “Türk Vakıf Kurucularının Sosyal Tabakalaşmadaki Yeri (17001800)”.. XII..O s m a n l ı d a n G ü n ü m ü z e Va k ı f l a r Yediyıldız. Dönem:1. Tarih Enstitüsü Dergisi. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 65 . B. B. Vakıf Haftası. Zaim. V. (1982). . Yediyıldız. Cilt. E:2/734 Sayılı Geçici Komisyon Raporu. İstanbul. Sıra Sayısı:918. Toplantı:4. (1987). Ankara. “Vakıfların Milli Ekonomiye Etkileri”. . Millet Meclisi Tutanakları. S. “XVIII.. Asırda Türk Vakıf Teşkilatı”. S.
.
In the fourth. yüzyıllarda Edirne şehrinde vakıf kurucularının toplumsal statüleri genel olarak ele alınmış. In this context. Tarih Ana Bilim Dalı Doktora Öğrencisi. Statü. waqf founders are discussed briefly according to their origins and grouped due to their genders. Toplumsal Statü Some of the Fındıngs Relatıng to the Socıal Status of the Founders of Pıous Foundatıons (Waqfs) ın Edırne Durıng the 17th and 18th Centurıes Abstract Pious foundations (waqfs) in Edirne were closely related to the settlement policy of the Ottoman Empire in Rumelia which was applied as a result of the increase in Turkish-Islamic population in the region. Bu bağlamda her bir sınıf için rastgele seçilmiş bazı örneklere de yer verilmiştir. Vakıf Kayıtlar Arşivi’nde bulunan vakfiye kayıtlarının analizine dayanmaktadır. ve 18. ikinci ve üçüncü kısımlarda bu statüler. ve 18. Çalışma. Social Status * Vakıf Uzman Yardımcısı. Status. Then. Hacettepe Üniversitesi. bu sınıfların yüzdelik dilimler içerisindeki oranları. Sosyal Bilimler Enstitüsü. In the conclusion. Vakıf. yüzyıllarda Edirne’de vakıf kurucularının toplumsal statülerine ilişkin bazı tespitleri konu alan çalışma dört kısımdan oluşmuştur. ulaşılan bilgiler ışığında bazı değerlendirmelere yer verilmiştir. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Şerife (Eroğlu) Memiş* Özet Edirne’de kurulan vakıflar Osmanlı Devleti’nin Rumeli’de Türk-İslam nüfusunun artması ile beraber uygulanan iskân politikası ile yakından ilgilidir. In the first part. . vakıf kurucuları menşe’lerine göre kısaca ele alınmış. Edirne Vakıfları. Dördüncü bölümde ise. some assessments are given in the light of information obtained in this study. Bu değerlendirmeler hazırlanan tablolarla da desteklenerek. features and differences are mentioned. 17. Sonuç bölümünde ise. ele alınan dönemde Osmanlı toplum yapısı doğrultusunda askerî ve reaya sınıfları başlıkları altında değerlendirilmiştir. Waqfs of Edirne. Waqf. Anahtar Kelimeler: Edirne. Key Words: Edirne. social statuses of the waqf founders in Edirne are examined in general terms. This study is based on the analysis of the records of endowment deeds (vakfiyes) in the Archive for Waqf Records. ayrıca cinsiyetlerine göre de gruplandırılmıştır. özellikleri ve farklılıkları dile getirilmiştir. ve 18. . vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 67 . This present study confines itself to some of the findings related to the social status of the founders of waqfs in Edirne during the 17th and 18th centuries. some examples chosen at random for each class are given.17. Çalışmanın ilk kısmında 17. in the following two parts these statuses are evaluated under the headings of askeri and reaya within the context of Ottoman social structure. These evaluations are also supported by the charts and the percentage of these classes in the rates of segments.
buradaki amacımız Osmanlı toplumunu etraflıca tahlil edip değerlendirmek değildir. ulema. yüzyıl boyunca. Bu şekilde bir taraftan hayır amacı takip edilmiş. anılan yüzyıllarda Edirne’de kurulan vakıfların kurucularını Osmanlı toplum yapısı içerisinde değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bahaeddin Yediyıldız. . beylerbeyi. birçok muafiyetler tanınmış. daha ziyade Osmanlı Devleti’nin bu kıtada yerleşmesi ve Türk-İslam nüfusunun artması ile beraber uygulanan iskân politikası ile yakından ilgilidir (Gökbilgin 1965:160–161). 23. 18. Gökbilgin 1965: 161). Öyle ki. gerekli tedbirler alınmış ve bu şekilde de reâyâya birer kurucu ve şenlendirici görevi yüklenmiştir (Barkan 1942: 279–386). Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Giriş Osmanlı Devleti’nin kuruluşunun ilk yıllarında. semt ve mahallelerini araştırmak. oluşum şekilleri bulunan bu genel hareket ve siyasetin ilk geniş uygulama alanı Edirne olmuş ve daha sonraki yüzyıllarda Edirne örneği diğer uygulamalara model oluşturmuştur (Barkan 1942: 279–386). diğer taraftan da mescit. çiftlik. iktisadi faaliyet merkezleri haline getirmek sureti ile bu bölgede küçümsenmeyecek hizmetler yerine getirmişlerdir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 68 . amacımız 17. hatta bütün 14. Osmanlı Sosyal ve Ekonomik hayatında Vakıfların Rolü (1585-1683). mezraa gibi meskûn mahaller kurmuşlar.1 1 Benzer sınıflandırmalar için bkz. 155-8. 1998. Bu bağlamda. diğer taraftan da reâyânın refahı ve Türk-İslam halkının bu yerlerde çoğunluk oluşturabilmesi için bütün imkânlar sağlanmış. mescit ve tekkeler kurmak. Sivas. bu yevmiyeler verilmiştir. ve 18. s. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi (Bir Sosyal Tarih İncelemesi). Yediyıldız 1999: 17–33). yüzyıllarda Edirne’de vakıf kurucularının toplumsal statülerine ilişkin bazı tespitleri konu alan çalışma. meşâyih ve fâkihlerin bu iskân ve kolonizasyon hareketlerinde büyük rolleri ve hizmetleri olmuştur. ve 15. Keza. Türk-İslam kültürünün temellerini sağlamlaştırmaya yönelik takip edilen bu politika çerçevesinde. hazinedarbaşı.17. öteden beri muhtelif tasavvuf cereyanlarına bağlı şeyh (veya baba)ve onlara bağlı dervişlerin (Abdalân-ı Rûm) Anadolu’da yaptıkları gibi zaviyeler açmak. tekke. çeşitli sınıf ve meslekteki kimselerin vakıflar kurmaları teşvik edilmiş. diğer vasıtalarla da bu imkânın desteklenmesine büyük önem verilmiştir.: Hasan Yüksel. ahfâd ve azadlıları ve bunların vakfedenin nesillerine intikal etmesine imkân sağlanmıştır. mirahur. ve 18. kilarcı gibi sarayın yüksek memurlarının. muhtaç oldukları takdirde. Bu noktada belirtilmesi gereken şudur ki. zaviye ve diğer tesislerle yeni fethedilen yerlerin imarı tamamlanmıştır (Emecen 1998: 55. başta padişahlar olmak üzere. Vakıflardan yevmiye alanların ölümlerinden sonra bu kimselerin geride kalan hanım ve çocuklarına. Edirne’nin cami ve medreselerini. ve 18. vakfedenlere tasarruf hakları sağlanmış. Bütün Rumeli’yi kaplayan ve türlü cepheleri. Devlet hizmetinde vazife görenler kendi dirlikleri dâhilinde bir taraftan köy. ilk hükümdarlardan aldıkları muafiyetler ve beratlarla bu mıntıkalara birer kültürel ve toplumsal. Bu çerçevede ele alınan 17. Ankara 2003. yüzyıllarda vakıf kurucusu olarak karşımıza çıkan kişilerin toplumsal yapıdaki yerini belirlemektir. toplumun bütün idareci ve entelektüel kesiminin bir Türk-İslam şehri oluşturmaktaki gayret ve çabalarını görmek açısından önemlidir (Gökbilgin 1952: 20–21. s. türlü hayrât ve vakıflarını görmek. vakıf kurulması çeşitli şartlara bağlanarak evlâd. sancakbeyleri gibi büyük ümerânın. Rumeli’nin Türk unsuru ile iskânı öncelikli bir konu olarak hep gündemde kalmış ve göçer Türkmen kabilelerinin yeni fethedilen topraklara nakline ve orada hizmet görmelerine çalışılırken. vezirler. Edirne’deki vakıflar. .
yani saray memurları. Dîvân-ı Hümayûn üyeleri. Reâyâyı ise. ve 18. padişahın verdiği berat ve bu beratta gösterilen görev karşılığı vergi muafiyeti bulunan devlet görevlilerini. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Osmanlı toplum yapısını konu alan çalışmalar genellikle Osmanlı toplumunu iki ana sınıfa ayırmıştır (Mardin 1969: 85. Akdağ 1971: 89-94. İnalcık’ın ifadesi ile “uyruklarını askerîlerden uzak tutmak devletin temel kuralıydı. ve 18. Osmanlı Devleti’nde devletin ekonomik ve idarî politikası çerçevesinde oluşturulan bu toplum yapısı korunmaya çalışılmıştır (Yüksel 1998: 22). bu araştırmada askerî sınıftan olan vakıf kurucuları dört grup içerisinde değerlendirilmiştir. ve 18. 17. yüzyıl Edirne’sinde vakıf kuran kişilerin mesleklerini açık bir şekilde gösteren birer tablo hazırlamak mümkün olmuştur (Tablo I ve II). Vakfiyelerde genellikle vâkıfların (vakıf kurucularının) toplumsal statülerine ilişkin detaylı bilgiler verilmiştir. En azından meslekleri genellikle belirtilmiştir. 1. Ergenç 1982:107). Yalnızca sınırlarda fiilen akıncılık eden ve medresede düzenli bir eğitimden geçerek ulema zümresine girenler.17. ve 18. . . Bu çerçevede ele alınan askerîler. zanaat erbâbı (ehl-i hiref)) ve köylüler (çiftçiler) şeklinde gruplandırmak mümkündür (Akdağ 1971:119–127). bu sınıf vergi vermekle yükümlü olan. fakat devlet yönetimine katılmayan bütün Müslüman ve Gayri Müslim uyrukları içine almaktadır (Mardin 1969: 85). ele alınan dönemde Osmanlı toplum yapısı doğrultusunda askerî ve reâyâ sınıfları başlıkları altında değerlendirilmiştir. yüzyıllarda Edirne şehrinde vakıf kurucularının toplumsal statüleri genel olarak ele alınmış ve bu statüler. ve 18. ilmiye ve kalemiye başlıkları altında gruplandırılmıştır. yüzyıllarda Edirne’deki vakıf kurucularının toplumsal statülerine ilişkin genel bir tablo çizilmeye çalışılmıştır. Askerî sınıfını kaba bir sınıflandırma ile iki gruba ayırmak mümkün ise de. seyfiye (ehl-i örf). Ayrıca Osmanlı toplumu içerisinde imtiyazlı bir konuma sahip şeyhler ve dervişler (tarîkat erbâbı) ile diğer İslam Devletlerinde olduğu gibi asalete dayanan imtiyazlı grubu oluşturan seyyidler (sâdât) zümreleri de yine askerî sınıf içerisinde ele alınmıştır. Bu noktada. mülkî memurlar ve ulemayı kapsamaktadır. ayrıca cinsiyetlerine göre de sınıflandırılmıştır. padişahın beratını alıp askerî sınıfın üyeleri olabilirlerdi” (Mardin 1969: 85). Ulaşılan bilgiler ışığında yapılan değerlendirmelerle son verilen çalışma ile de 17. Bu sınıflardan ikincisi reâyâ olup. Bu sınıfların ilki olan askerîler. Menşe’lerine göre kısaca ele alınan vakıf kurucuları. şehirliler (tüccarlar. 17. askerî sınıfı oluşturan grupların tahliline ve değerlendirilmesine geçmeden önce vakıf kurucularının ne kadarının askerî sınıftan ve ne kadarının reâyâ sınıfından olduğunu belirtecek olursak. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Çalışmanın ilk kısmında 17. 17. yüzyılda Edirne’de kurulan ve vakfiyesi Vakıflar Genel vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 69 . Bu incelemede ele alınan vakfiyelerin tahlili sonucunda.
No: 732/77/62). Def. VGMA. söz konusu çalışmalarda örnekleme metodu ile seçilen belirli sayıda vakfiyeden daha genel sonuçlar çıkarılmıştır. No: 32/33/00 (Atik Esas).g. benzer sonuçlara Edirne düzleminde erişilmiştir. 255/00/00 (Tafsil Kaydı). Osman Ağa bin Mustafa Vakfı. Yukarıda verilen bilgiler 17. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Müdürlüğü Arşivi’nde mevcut olan 22 vakfiyeye göre.e. Vakfiyeler incelendiğinde ise vâkıflarının askerî sınıfa mensup olma ihtimallerinin oldukça yüksek olduğu görülmektedir. Def. Def. atik esas. yüzyılda kurulmuş bir vakfa ait vakfiye kaydının bulunmamasıdır. 2 Bu vakfiyelerden ilki: “el-Hac Mehmed bin el-Hac Mûsâ tarafından kurulan vakıf (VGMA. Vakfın vakfiye hükmünde “atik esas kaydı”nda ise söz konusu vakıfta çalışan görevlilere yer verilmektedir. Bu çalışmada. reâyâ sınıfının yukarıda bilgilerine kısmen yer verilen vakıfları kurmuş olmaları pek mümkün gözükmemektedir. No. Def. yüzyılda kurulmuş 7 vakfa ait vakfiye kaydının bulunmamasıdır.2 Bu noktada önemli bir diğer husus da 17. Zeyneb Vakfı. VGMA. VGMA.3 18. Def. VGMA. No:623/25/32) ve ikincisi “Abdurrahman oğlu Ebubekir Ağa Vakfı” olup (Abdurrahman oğlu Ebubekir Ağa Vakfiyesi. İncelenen söz konusu vakfiyelerden mesleği ve unvanı belirtilmeyen vakıf kurcularının oranı da % 18’dir. Def. Bu durum 18. vakfiyelerin tek tek analizi sonucunda. Fahri Fatma Hatun Binti Mehmet Vakfı. No: 175/186/1563-1565 (Şahsiyet Kaydı).: 48/88/00 Söz konusu vakıflardan ilki: “Hacı Mehmed Ağa ibn Hasan Vakfı” olup. reâyâ sınıfına mensub olanların oranı % 0. (VGMA. reâyâ sınıfı için bu oran % 10 olarak verilmiştir (Yediyıldız 2003: 164-165). reâyânın kurmuş olduğu vakıf sayısı birdir (Tablo I). yüzyılı konu alan diğer bir çalışmada ise askerî sınıfa mensup olanların oranı % 65 iken. % 67’si askerî. Ali ağa ve Mehmed Ağa Vakfı. VGMA. vakıf kurucularının yaklaşık % 73’ü askerî sınıfa mensup iken. . Def. No:633/54/24) Son olarak da. VGMA. diğeri ise Hasan Ağa ibn Emrullah Vakfı’dır. Şöyle ki. Ayrıca. “Saray-ı Atik Nukud Vakfı”.No.. 3 4 5 . Bunlar daha önceki dönemlerin sivil veya dinî yöneticilerinin oğulları veya torunları olabilirler (Yediyıldız. No: 491-1/362/420 (Şahsiyet Kaydı). a. Def. Def. askerî sınıf ve reâyâ sınıflarına mensup vakıf kurucuların oranları mevcut çalışmalarla benzerlikler arz etmektedir. VGMA. Def. tafsil kaydı ve şahsiyet kaydı” gibi çeşitli belgeleri bulunmaktadır. Söz konusu vakıfların vakfiye hükmünde “atik/şahsiyet. VGMA.17. Hasan Ağa (Kızılcıklı) Vakfı. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 70 . 4 Diğer önemli bir husus da 18. % 12’si reâyâdır (Tablo II). “el-Hâcc Mehmed Ağa ibni′l-merhûm Mustafa Ağa Vakfı” (Mehmed Ağa bin Mustafa Ağa Vakfiyesi. VGMA. No:627/180/109). s. hüccet. Söz konusu vakfiyelerin akar ve hayratlarını gösteren ve yukarıda yer verilen vakfiye kısımlarından da anlaşılacağı üzere meslek ve unvanları belli olmayan bu vâkıflar varlıklı kimselerdir. VGMA. yüzyıllarda vakıf kurucularının toplumsal statülerini ele alan çalışmalarla karşılaştırıldığında denilebilir ki. 158).95 olarak belirtilmiştir (Yüksel 1998: 24). Yüzyıl Osmanlı sosyal ve ekonomik hayatında vakıfların rolünü konu alan çalışmasında vakıf kuran askerî sınıfa mensup olanların oranı % 89. Benzer şekilde zaman ve mekân olarak sınırlandırılan çalışmamızda ise. ve 18. No:43/17/16 (Hüccet). İncelediğimiz dönemde vakfiyelerden mesleği ve unvanı belirtilmeyen vakıf kurucularının oranı % 6’dır. bu iki vakfiyede geçen vâkıfların mal varlıklarına bakıldığında yine askerî sınıfa mensup olma ihtimalleri oldukça yüksektir. Def. No: 70/14/00 (Atik Esas).5 Dolayısıyla da bu tür belgelerden vakıf kurucusunun unvan ve mesleğinin tespiti yapılamamıştır. Ahmed bin-El Hac Osman Vakfı. No: 101/476/00 (Atik Şahsiyet Kaydı). yüzyılda Edirne’de kurulan ve vakfiyesi Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde mevcut olan 49 vakfiyeye göre. No: 618-2/133/88) Üçüncü olarak da. bu grubun büyük bir kısmının da askerî sınıfın üyeleri ile yakın bir ilişki içinde bulundukları kuvvetle muhtemeldir. ve 18. VGMA. ( Hacı Mehmed Ağa bin Hasan Vakfiyesi. vakıf kurucularının. Def. “el-Hâcc Yusuf bin Abdülmennan Vakfı” kurucusudur. Şaban Halife ve Okumuş Mehmed Ağa Vakfı.13 iken. Ülkenin zenginlerinin askerî sınıfa mensup olması nedeniyle. Hasan Yüksel’in 17. Def.
Yine benzer şekilde. reâyânın oranı ise %12’dir (Tablo I-II). Bu noktada vakfiyesi olmayan veya vakfiyesi olup da vakıf kurucularının mesleği ya da unvanı belirtilmeyenlerin de oranı dikkate alındığında askerî sınıfa mensup vakıf kurucularının oranının daha da yükselebileceği görülmektedir. nüfuzları. Dîvân-ı Hümayûn üyeleri. yüzyılda yaklaşık % 5’ini. ehl-i örf zümresi içerisinde gösterilmiştir. yüzyılda Edirne’de vakıf kuran kişilere bakıldığında. kılıç taşıdıkları için ehl-i seyf olarak da nitelendirilir (Yüksel 1998: 24). gerekirse başları dahi kesilir ve malları müsadere edilirdi (Yüksel 1998: 26). Seyfiye (Ehl-i Örf) Ehl-i örf. saray üyeleri ve diğer ehl-i örf mensupları. bu oran 18. Görevi padişahın ülkedeki otoritesini sağlamak olan bu grup. Çalışmada. itibarları. seyfiye (ehl-i örf). reâyâ ile kıyaslandığında. Edirne şehrinin gelişmesinde vakıfların rolü yadsınamaz derecede büyük olmuştur. Tarîkat erbâbı ile sâdât zümreleri mensupları da yine bu grupta değerlendirilmiştir. askerî sınıf kendi içerisinde Dîvân-ı Hümayûn üyeleri. Bu gruplar Osmanlı kanunnamelerinde de askerî sınıf olarak kabul vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 71 . yüzyıl Edirne’sinde askerî sınıf mensubu vakıf kurucularının oranı yaklaşık %73 olarak tesbit edilmiş iken. idarî ve yasama yetkilerini kullanan ve karara bağlayan Dîvân-ı Hümayûn üyeleri oluşturmakta idi. sorumlulukları ve servetleri artmaktaydı. statülerinin idari kademedeki hiyerarşi ile doğru orantılı olduğu görülmektedir. . 17. Eksik ve yanlışları görüldüğünde görevden alınır. Öte yandan. Ehl-i örf devletin hangi kademesinde yer alırsa alsın padişahın emirleri doğrultusunda devleti yönetmekle mükellefti. söz konusu yüzyılda reâyâ tarafından kurulan bir vakıf ortaya çıkarılmış ve bu vakfın da tüm vakıflara oranı yaklaşık % 5 olarak belirlenmiştir. yüzyılda vakıf kurucularının % 69’u askerî sınıfa mensup. Ehl-i örf gurubuna mensup vakıf kurucularının statüleri ele alındığında. padişah dışında kalan en yüksek devlet görevlilerinden en küçük kademede yer alan devlet görevlilerini içine alan zümre olarak ifade edilir. askerî sınıfa mensup vakıf kurucularının oldukça yüksek bir orana sahip olduğu görülmektedir. . yüzyılda yine oldukça yüksektir. herhangi bir meslek icra etmedikleri için tabloda “Sâdât/ İlmiye ve Tarikat Mensupları” başlığı altında gruplandırılan ve vakıf kurucularının tamamının 17. 2. ve 18. Askerî Sınıf Yukarıda da belirtildiği gibi. 18. Ehl-i örf sınıfının en üst yetkililerini padişah adına devletin adlî. 2. ilmiye ve kalemiye olmak üzere dört gruba ayrılarak ele alınmıştır. Yine bu çalışmada 18. yüzyılda ise % 6’sını oluşturan ve padişah ailelerine mensup veya bu sınıfın diğer üyelerinin eşlerinden oluşan kadın vakıf kurucularını da bu sınıf içerisinde değerlendirmenin daha uygun olacağı düşünülmüştür. Bu çalışmada vakıf kurucuları Osmanlı toplum yapısına göre sınıflandırırken padişah. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler 17.17.1. Devletin en alt kademesinden en üst kademesine doğru çıkıldıkça.
ayrıca bkz. 17. Yine bu orana ek olarak ehl-i örf mensubu başlığı altında ele alınan % 5’lik grup da eklenildiğinde bu oran % 20 olmaktadır (Tablo IV). Mirahor Şehriyârî Kethüdâsı İbrahim Ağa ibn Salih Ağa 1111 H. Def. Yüzyılda Ankara ve Konya. paşa validesi. a. Osmanlı Klasik Dönemi Kent Tarihçiliğine Katkı. Ergenç’in Ankara Şer’iye Sicilleri’nde naklettiği bir fermanda “… evlâd-ı askerî ve sâdât külliyen askerîdir ve mu’tak ve mu’takaları ve müdebber ve müdebbereleri ve mükâtib ve mükâtibeleri askerînin zeveâtı askerîdir. . “Köprülü. iki bâb dellâk odası. VGMA. üç masura su. fırın ve dükkanlar vakfettiği 6 Bu konuda Ö. 25. Amcazade” lakabları ile tanınan “Hüseyin Paşa bin Hasan Ağa” tarafından kurulan vakıftır. Söz konusu Dîvân-ı Hümayûn üyelerinden ilki.No.6 Buna göre. Kara Mustafa Paşa Vakfiyesi. önceden Edirne Bostancıbaşısı olan ve incelediğimiz dönemde de Eyâlet mutasarrıfı olan Hacı Süleyman Paşa Vakfı verilebilir. Def.g. VGMA. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler edilmektedir. Bu oranı fiilen idari hizmetleri yürüten görevliler oluşturmaktadır.) tarihli vakfiyesinde vâkıf. No. 1089 H. yüzyıl vakıf kurucularının % 36’sının ehl-i örf grubuna mensup olduğu görülecektir (Tablo III). kurmuş olduğu vakfa ilişkin bilgiler detaylı bir şekilde incelenmiştir (Tablo V). 7 8 9 10 . bey kızı. Def. târihli vakfiyesinde bir hamam. Bu sınıfa da bir örnek verecek olursak. Timuryaka Mahalleleri’nde ve Anadolu’da Gönân Kasabası’nda çok sayıda han. Vakfiyesinde “…yegâne-i meydân-ı rüşd-i adâlet ferzâne-i dîvân-ı merhamet ve ma‘âdelet bi′l-fi‘l mesnedârâ-yı vezâreti uzmâ ve dest-i pirâ-yi vekâlet-i hilâfet-i kübrâ vezîr-i müşîr-i müşterâ tetbîr asâf nişân el-mahfûfu bi-sunûfi avâtifi′lmelîki′d-deyyân devletlü sa‘âdetlu Mustafa Paşa veffekena′llâhü limâ yeşâ hazretleri…” olarak ifade edilmektedir. VGMA. Ankara Enstitüsü Vakfı Yayını. yağhane. 10 18. Bu gruba bir örnek verecek olursak. yüzyılda Edirne’de kurulan 22 vakıftan 2 vakfın kurucusu Dîvân-ı Hümayûn mensubudur..e. Bkz. Def. Ankara. 17. Hüseyin Paşa bin Hasan Ağa Vakfiyesi. VGMA. bir muallimhane ve bir çeşme inşa etmiş ve bu hayratların ihtiyaçlarını karşılamak üzere bir kısım arsa. Çavuşbey Mahallesi′nde taştan bir çeşme inşa etmiş ve bu vakıfların ihtiyaçlarını karşılamak için akarlar vakfetmiştir. (1699 M. Bunun oranı da yaklaşık olarak % 9’a tekâbül etmektedir. yüzyılda ise Edirne’de Dîvân-ı Hümayûn mensubu vakıf kurucusuna rastlanmamıştır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 72 . / 1699 M. zevcesi. 641/50/1. dört bâb dükkân ve çeşmeye müştemil bir masura su vakfetmiştir. tarihli vakfiyede Merzifon ve İncesu ve Edirne ve İstanbul ve Kamaniçe ve Mudanya ve Halep ve Cidde’de bulunan çeşitli hayrat ve mülkler ve akarlar yer almaktadır. kerimesi gibi kişilerin yer alabileceği ehl-i örf mensubu başlığı altında bulunan vakıf kurucusu oranı da yaklaşık % 5’tir.” Bkz. Edirne’de Emir Mescidi Mahallesi. 641/50/1. s. XVI. 214. zevcesi.17.734/11/5 İbrahim Ağa ibn Salih Ağa Vakfiyesi. 1995. No. Bunlara ek olarak da. Söz konusu vakfın vakfiyesi incelendiğinde. No: 734/13/6. Yüksel.8 İkincisi ise. Sadrazam “Kara Mustafa Paşa Vakfı” kurucusu7 Merzifonlu Kara Mustafa Paşa olup. s. 1111 H. Askerî sınıf içerisinde ehl-i örf grubuna mensup vâkıflar ele alındığında ise. dipnot 3. Mahrûse-i Edirne’de Noktacı Camisi mahreminde bir şadırvan. ve 18. yüzyılda ehl-i örf grubuna mensup vakıf kurucuları bütün gruplar arasında % 20’lik bir orana sahiptir. Şah Melek Mahallesi. Kara Mustafa Paşa Vakfiyesi.9 18. / 1678 M.
müftüler ve müderrisler yer almaktaydı (Uzunçarşılı 1956: 20). hoca. devletin sadrazamdan sonra gelen veya hemen onun yanında bulunan ikinci şahsiyetiydi. 17. No: 734/164/97. Hasan Paşa Mahallesi sâkinlerinden o dönemde Eski Cami’de vâ‘iz olan vâkıf. medrese ve camilerde dini konularda halka ve öğrencilere ders vermek. kurrâ gibi mesleklere sahip ilmiye mensupları vakıf kurmuşlardır (Tablo IV). İlmiye sınıfına mensup. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 73 . bir sayaban (gölgelik). Tırnova Voyvodası Hassa-i Hasekîlerinden Kara Ahmed Ağa ibn el-Hâc Hasan Ağa 1209 H. kadı. VGMA. yüzyılda % 16 olarak değişmiştir (Tablo II). Def. halka İslami bilgiler vermek ve gelecek âlimleri yetiştirmek. No: 629/270/245. Vâkıf bu mescid için dokuz yüz kuruş vakfetmiştir. tarihinde bir mescid inşa etmiş ve bu mescidin ihtiyaçlarını karşılamak için bir vakıf kurmuştur. iç kısmında iki zemîn kat evin bir zemîn kat sofasını. ve 18. bir bahçeyi ve bir kenîfi müştemil ile dış kısmında tahtânî üç evi ve bir kenîfi müştemil bir evi vakfetmiştir. VGMA. . Nesli kesildiğinde ise. VGMA.11 18. evin süknâ ve tevliyet hakkını Atik Camii’nde Cuma günleri vâiz olan kimseye ihtiyaç sahibi olması koşulu ile şart kılmıştır. Bu zümre. Seyfullah Efendi Vakfiyesi. Bu oran 18.2. VGMA. yüzyılda ise müderris. Def. No: 737/101/47.12 2. fevkânî bir oda. mekteb. iki ahır. 18. 17. kadılar. Şeyhülislam. bir büyük su dolabı ve meyve bahçeleri bulunan 14 dönüm bahçe vakfettiği ve bu bahçenin gelirlerini de kendisi.14 11 12 13 14 Süleyman Paşa Vakfiyesi. Bu zümrede bulunanlara “efendi” unvanı ile hitap edilmekte idi. yüzyıla ait bir diğer örnekte ise.17. Bu grubun başında şer’î hukukun en büyük yorumcusu olan Şeyhülislam bulunmakta idi. ikincisi ise bir vâizdir (Tablo III). Def. Mehmed Efendi ibn İsmail Vakfı’na ait 1082 H. İlmiye İlmiye zümresi mensuplarına bakıldığında bu zümrenin Osmanlı Devleti’nde askerî sınıf içerisinde eğitim-öğretim ve adlî işleri yürütmekte oldukları görülecektir. /1671 M. tarihli vakfiyede. içerisinde iki adet bahçıvan odaları. bir ahırı. Müslüman toplumu içerisinde şer’î hükümleri korumak ve uygulamakla mükelleftiler (Shaw 1982: 190). . fakih. Def. yüzyıla ait bir diğer örnekte ise. yüzyılda ilmiye mensuplarına bakıldığında bunlardan ilki kadı. No: 632/164/9. Mehmed Efendi ibni İsmail Vakfiyesi. Hacı Hallâc Mahallesi sakinlerinden müderris Seyfullah Efendi tarafından kurulan vakıfta. 18. Kara Ahmed Ağa bin Hasan Ağa Vakfiyesi. Bu gruba mensup olup vakıf yapan kişiler arasında şeyhülislamlardan başka genellikle kadıaskerler. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler görülmektedir. yüzyılda Edirne’deki vakıf kurucularından ilmiye zümresine mensup olanların oranı yaklaşık % 9’dur (Tablo I). / 1794 M.13 Vâkıf söz konusu evin süknâ (oturma) ve tevliyet hakkını kendine ve nesli kesilene kadar evladına şart kılmıştır. bir sofa ve dîvânhâne. sonrasında ise ailesine ve nesli kesildiğinde ise Medîne-i Münevver′e fakirlerine iletilmesini şart koşmuştur.
15 18.: Kasım Kufralı. s. Özel Sayı. bu oranın 18. reisü’l-küttâblık. İA. “Gülşeni”. Detaylı bilgi için bkz. s. 69. Bu grup. İstanbul 1979.?) tarafından kurulmuş bir tarikattır. Bunlar. devlet hazinelerinin koruyucusu ve sorumlusu idi (Yediyıldız 1999:463-465). İncelediğimiz belgelerde Nakşibendiye16. Celvetiye. Tarîkat Erbâbı ve Sâdât Tarîkat erbâbı ve sâdât zümresi askerî sınıfın tamamlayıcı unsurlarındandır. Mevleviye20 ve Gülşeniye21 tarîkatlarının isimleri geçmektedir. yüzyılda ise kalemiye zümresi mensuplarınca kurulan vakfa rastlanmamıştır (Tablo II). XII. Söz konusu vâkıflar çeşitli tarikatlara mensuptular. o da “defterdâr-ı esbâk” lakabı ile anılan “Abdülbaki Paşa bin Ebulvefâ” dır (Tablo III). “Bektaşilik”. yüzyılda vakıf kurucularının yaklaşık % 5’ini tarîkat erbâbı mensupları oluştururken. İstanbul 1964. ve 18. Nakşibendiye. Yüzyılın ilk yarısında Hacı Bektaş Veli tarafından kurulmuş bir tarikattır. özellikle de ilk ikisi. “Celvetiye”. 835.17. IX. 52. Detaylı bilgi için bkz. V. No:632/102/43. “Tarikat”. İstanbul 1992. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler 2. Tarîkat erbâbı ve sâdâtın toplum üzerindeki saygınlığı manevî nüfuzlarından ve diğer askerî sınıf mensupları gibi halka zulüm ve teaddîleri olmamasından ileri gelmiştir (Yüksel 1998: 38). Yüzyıllar) Meselesine Kısa Bir Bakış”. Tarîkat erbâbının kurmuş olduğu vakıflardan birine örnek verecek olursak. Bektâşiye17.: Ahmet Yaşar Ocak. günümüzdeki karşılığını devletin bürokratları oluşturmaktadır. Def. Celvetiye19. Bektâşiye 14. s. Anılan vâkıf 1025 H. Sayı 2. yani kalemiyenin. Detaylı bilgi için bkz. Asrın ilk yarısı) tarafından kurulmuştur. Kalemiye Dördüncü grup olarak belirttiğimiz kâtipler zümresinin. 17 18 19 20 21 Halvetiye’nin bir kolu olan Gülşeniye ise İbrahim Gülşeni (XV. Detaylı bilgi için bkz. III. Mevlânâ Celâleddin Rûmi ((1207-1273)adına. s. s. . Kalemiyenin terfî edeceği en yüksek makamları. İA. Rumeli defterdarlığı ve muhtelif derecelerdeki diğer defterdarlık ve nişancılıklar oluşturmuştur. II. s. İA. 18. 127-130. yüzyılda % 16’ya yükseldiği görülmektedir (Tablo III-IV). es-Seyyid Ali Semerkandî hulefâsından 15 16 Abdülbaki Paşa bin Ebulvefâ Vakfiyesi. İskifçi Hızır Mahallesi′nde sâkin.4.3. tarihli vakfiyesinde Edirne’de Ada Nahiyesi’nde İncirli Köyü’nde bir cami-i şerif ve anılan cami yakınında bir hamam bina eylemiştir.Ü. Söz konusu hayrâtlar için de sınırları vakfiyesinde belirtilen akarlar vakfetmiştir. Defterdarlar malî işlerin en büyük amiri. 12. 17. VGMA. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. “Türkiye Tarihinde Merkezi İktidar ve Mevlevîler (XIII-XVIII. Tarîk-i Nakşibendiye′den. “Ahmed er-Rifâî”. 2. yüzyılda Edirne’deki vakıf kurucularından kalemiye zümresine mensup bir adet vakıf kurucusu bulunmakta olup. Osmanlı toplumunda en yaygın tarîkat olma özelliğine sahiptirler (Yediyıldız 2003: 163). TDVİA. 17.: Tahsin Yazıcı. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 74 . Aziz Mahmud Hüdaî (öl. Rufâîye18. Louis Massignon. defter eminliği. IV. Detaylı bilgi için bkz. /1616 M. TDVİA. Mevleviye. S. İA. . 1628) tarafından kurulmuş bir tarikattır. Rufâîye Piri Seyyid Ahmed Er Rufai (1118.: Ocak.: Abdülbâki Gölpınarlı. Konumuzla ilgili olarak. Muhammed Bahaeddin Nakşibend (1317-1389) tarafından kurulan bir tarikattır. Konya 1996. Detaylı bilgi için bkz.: Mustafa Tahralı. askerî sınıf içinde halka en yakın olan grup olarak dikkat çekmektedir. “Nakşibend”. oğlu Sultan Veled tarafından kurulan bir tarikattır.
22 18. yüzyıla ait bir diğer örnekte ise. bu oran 18.23 Sâdât. vergiye tabi bütün uyruklarını ifade ettiğini daha önce belirtmiştik. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler olan vâkıf Keremkaş eş-Şeyh Hüseyin Efendi 1091 H. devlet hazinesine gelir sağlayan reâyânın 22 23 24 Keremkâş eş-Şeyh Hüseyin Efendi ibn Muhammed Vakfiyesi. 17. Fatma Hatun’un Hoca İlyas Mahallesi’nde Yelli Bergos olarak bilinen çarşıda bulunan mülklerini24 Üç Şerefeli Cami çalışanlarına. No: 627/361/183. 25 . seyyid oğlu. vakıf görevlilerine ve Edirne’de Etmekçi Köyü’nde kendisinin inşa ettiği çeşmenin tamir ve bakımına vakfettiği görülmüştür. tarihli vakfiyesinde iki göz fevkânî (üstte. Reâyâ Osmanlı toplumunun en geniş ve en büyük tabakasını oluşturan reâyâ sınıfının. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 75 . Belirtilmesi gereken bir diğer husus da. Müslüman veya Gayrimüslim. Dirlik ve düzenlik içerisinde çalışıp ve bol ürün elde ederek bu ürünlerden elde ettikleri kazançlarının belli bir miktarını devlete ödeyip. VGMA. “…bir kıt‘a canbaz âhûru ile bir bâb semerci dükkânı ve tevâbi‘ini. Def. üst tarafta) oda ve bir sofa ve tahtânî (altta. şeyh zevcesi. / 1771 M. Bu gruptan tarîkat mensupları başlığı altında yer verdiğimiz “Fatma Hatun ibnetü Derviş Vakfı” na ait 1109 H. köylü. Edirne’de 5 Cemâziye’l-âhir 1206 H. No: 731/11/12. / 30 Ocak 1792 M. tarihli vakfiye kaydı incelendiğinde. şeyh oğlu. No: 624/242/191. bir bâb yağ-hâne ve bir fırun ve bir mahzen ve bir âhûru ve bir demirci ve bir leblebici dükkânı ve tevâbi‘ ve levâhiklerini müştemil mülklerini ve zikr olunan yağ-hâneye tâbi‘ beş vukıyye bir güğüm ve yirmi beş vukıyye bir kazğan ve altı vukıyye bir bâdiyesini …” Fatma Hatun ibnetü Derviş Vakfiyesi. VGMA. diğer İslam devletlerinde olduğu gibi Osmanlı Devleti’nde kendilerine çeşitli imtiyaz ve avantajlar sağlanan ve Hz. VGMA. tarihli Korucu Tufan Mahallesi sakinlerinden es-Seyyid Abdullah Ağa ibni Halil tarafından kurulan para vakfı ile üç bin altı yüz yirmi kuruş vakfetmiş ve söz konusu nakdin işletilmesi ile elde edilecek gelirinin büyük bir kısmını da Korucu Tufan Camii’nde vâiz olanlara şart kılmıştır. Es-Seyyid Abdullah Ağa bin Halil Vakfiyesi. Def. baba oğlu. No: 629/29/13. İbrahim Efendi bin Ali Efendi Vakfiyesi. Def. Peygamber’in soyundan geldikleri kabul edilen “sâdâtı” da dini niteliklerinden dolayı tarikat grubu mensupları arasında göstermiş olmamızdır (Yüksel 1998: 26). VGMA.17. yüzyılda % 6 olmuştur. Vâkıf bu zaviye için yıllık yüz seksen akçe mukataası olan bir göz attar dükkânının binasını vakfettiğini belirtmiştir. ilmiye ve tarîkat mensuplarından (seyyid. dinî ve tarihî sebeplerle. yüzyılda bu sınıftan vakıf kuranların oranı yaklaşık % 5 iken. molla oğlu gibi) oluşan vakıf kurucuları da ayrı bir grup altında sınıflandırılmıştır. Def. zanaatkâr ve tüccar. yılında bir zaviye inşa etmiş ve bu zaviyenin ihtiyaçlarını karşılamak için vakıf kurmuştur./1680 M. ve 18. bir meydan mahalli ve bir ahur ve bir kenif ve havluyu müştemil mülk menzilini zaviye olarak vakfetmiştir. Sâdât grubuna mensup kişilerce kurulmuş vakıflardan birine örnek verecek olursak. Rüfâîler Şeyhi İbrahim Efendi bin Ali Efendi 1185 H. 25 3. / 1697 M. . alt tarafta).
vakıf kurucuları arasında bir reâyâ bulunmaktadır (Tablo I. Reâyânın yatay hareketliliği ise. vakıf kurucuları arasında hiçbir köylüye (çiftçiye) rastlanmamaktadır. 26 Tüccar Ahmed vakfiyesinde bir bezzaz dükkânı. Mehmed Bey İsmail Rumi (Mehmed Bazergan) Vakfiyesi. Bu bağlamda denilebilir ki. Def. reâyânın kırdan şehre veya başka yerlere göç etmesi ile sınırlı idi. No: 627 /241/140. Bir diğer örnek ise. . . dış ticaretin gayrimüslimlerin elinde bulunmasına işaret etmiştir (Yediyıldız 2003: 164–165). Ayrıca. Tüccar ve zanaatkârlar ise. Bunun için.17. Ekonomik dengenin bozulacağı ve idari sınıfın tımar topraklarından elde ettiği gelirin azalacağı endişesi nedeniyle de reâyânın yatay hareketliliği kısıtlanmıştır (Yüksel 1998: 50). tarihinde kurulmuş vakıf verilebilir. yüzyılda Edirne şehrinde bulunan çiftçiler vakıf yapacak güçte değildirler. ilk olarak. III).27 Edirne’de Sevindik Fakih Mahallesi’nde inşa ve vakfettiği Kadirhâne Zaviyesi’nin ihtiyaçlarını karşılamak için mülkünden iki bab fevkânî oda ve bir sofa ve üç bab tahtânî oda ve türbe-i şerifler ve zikrullah meydanı müceddeden bina olunan bin iki yüz zira arsayı ve söz konusu zaviye için icra eylediği bir masura suyu vakfetmiştir. bu durumu etkileyen önemli bir faktör olarak da. bir keçeci dükkânı ve 18 bab oda vakfetmiştir (Yüksel 1998:53). yüzyılla ilgili olarak incelediğimiz vakfiyelere göre. No: 626/277/408. / 17 Eylül 1776 tarihinde Bezirgân el-Hac Mehmed Bey İsmail Rumi Vakfı’dır. yüzyıl vakıflarını örnekleme yöntemiyle seçme vakfiyeleri ele alıp incelemiş olduğu doktora tezinde. mülk ve meblağlarını öncelikle inşa etmiş olduğu dâru′l-kurrâ ve 26 27 Tüccar Ahmed Vakfiyesi. 17. Söz konusu zaviyenin oturum hakkını önce kendisine. ya büyük bir hizmet yerine getirip padişahın isteği ile bir öncelik kazanmak veya belirli bir eğitim kademesinden geçerek medrese eğitimini başarı ile tamamlamak gerekmekteydi. Son olarak da. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler toplum içerisindeki yatay ve dikey hareketliliği oldukça sınırlı bir alanda gerçekleşebilmiştir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 76 . / 1674 M. bu dönemdeki vakıf kurucuları arasında % 5’lik bir orana sahiptir. sonra ise evlatlarına şart kılmıştır. tüccar ve zanaatkârlar da genellikle ekonomik açıdan pek de iyi durumda bulunmamaktadırlar. Söz konusu vâkıf. ve 18. VGMA. Bahaeddin Yediyıldız’ın XVIII. 17. Aynı şekilde. Edirne’de İsa Fakih Mahallesi’nde sakin olan Nalburzâde Mehmed Efendi tarafından 1127 H. Bu sebeple de kurmuş oldukları vakıfların sayısı sınırlı kalmıştır. VGMA. yüzyıla baktığımızda ise. bütün vakıf kurucuları arasında ancak % 4’lük bir orana sahip olabilmişlerdir. /1715 M. 18. tarihli vakfiyesinde iki kepenk dükkân ve bir bâb tâcir dükkânı ve seksen bin akçe. Yüksel 1998: 48-49). Ancak bu şartlar altında reâyâ sınıfı mensubu bir kişi askerî sınıfa katılabilmekte idi (Akdağ 1975: 69-70. Evladından nesli kesildiğinde ise Kadirî tarikatı hulefâsından muhtaç ve fakir olanlara şart kılmıştır. vakıf kurucuları içerisinde reâyâ sınıfının bu kadar az bir orana sahip olmasını halkın fakir olmasına ve ülkenin zenginlerinin büyük bir kısmının askerî sınıf içerisinde bulunmasına bağlamıştır. Def. Tüccar el-Hac Ahmed tarafından 1085 H. Reâyâ sınıfına mensup kişilerce kurulmuş vakıflara ilişkin birkaç örnek vermek gerekirse. 3 Şaban 1190 H. ve 18.
Z. VGMA. 17. No: 740/548/215. Def. Ali Ağa bin Abdulmuin Vakfiyesi. Çünkü bir kişinin vakıf kurabilmesi için vakfettiği malın tam mülkiyetine sahip olması ve hür olması gerekmektedir. 17. VGMA. Son olarak belirteceğimiz önemli bir husus da. yüzyıla ait 22 vakıftan yalnızca birinin kurucusunun babası Abdulmennan olarak kayıtlıdır. Söz konusu kadın vakıf kurucularının bütün kuruculara oranı ise %14’tür (Tablo IX). yüzyılda ise vakıf kurucularının 11’i el-Hac veya Hacı unvanı taşımaktadır. 30 31 32 . a. Def. VGMA. 49 vakıftan 2 vakfın vakıf kurucusunun biri Abdullah. No: 623/185/183. yine erkeklerden gelmektedir. . Bunlardan 3’ünün mesleği belli olmamakla birlikte. ve 18. Bu vâkıflardan yalnızca 3’ünün mesleği belli değildir. yüzyılda bu oran % 4’tür (Tablo IV). sonuncusunun mesleği Darüssaade Ağalığı’dır. 28 4. 18.No: 623/229/220. 259. VGMA. bu oran 17. I. bir vakfın da kurucusu belli değildir. s. M. vâkıfı belli olmayan vakıf bulunmamaktadır.g. No: 734/175/96. Köleler ancak özgürlüğüne kavuştuktan sonra vakıf kurabilmektedir. Ancak her baba adı Abdullah olanların Hıristiyan kökenli olması söz konusu değildir (Yiğit 1998: 204). Yusuf bin Abdulmennan Vakfiyesi. yüzyılda kurulan 22 vakfın vakıf kurucularının yalnızca iki kadın olup. VGMA. yüzyıllarda vakıf kurucularını mesleklerine ve unvanlarına göre sosyal sınıflara ayırdıktan sonra. No: 746/310/160. yüzyılda Edirne vakıf kurucularının 4’ünün el-Hac unvanı taşıyor olmalarıdır. Bir diğer gruplandırmada. baba vb. Hüseyin Ağa bin Abdulmennan Vakfiyesi. Bkz. 18.32 18. 17. Harp neticesinde veya para karşılığında satın alınan esirlerin erkeklerine köle. ve 18. Toplumda çok da etkin bir konuma sahip olmayan kadın vakıf kurucuları yine de şartları dâhilinde hayır ve hasenâta da önem vermişlerdir.e.31 Bu vakıf kurucularının bütün vakıf kurucuları içerisindeki yerini değerlendirecek olursak. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 77 . yüzyılda ise. Hasan Ağa bin Abdullah Vakfiyesi. yüzyılda ise kurulan 49 vakfın vakıf kurucularının 7’si kadın olup.30 18. Def. çalışmamızda ehl-i örf mensubu başlığı altında ele aldığımız kadın vakıf kurucularının erkek kuruculara göre sayı ve oranları oldukça azdır. Bu sayı da % 9’luk orana denk gelmektedir (Tablo IV). Def. Zaten kadın vakıf kurucularının mülk ve meblağları da ehl-i örf mensubu eş. diğeri de Abdulmennan olarak kayıtlıdır. kadınlarına cariye denilmektedir.17.29 Burada belirtmemiz gereken bir husus da. 17. Def. Bunun dışında kalan vakıf kurucularını da hür asıllı olarak kabul ettik. Menşe’lerine Göre Vakıf Kurucuları Edirne’de 17. yüzyılda bu oran yaklaşık % 5 iken. yüzyıllarda Edirne’de vakıf kuranları cinsiyetlerine göre ayıracak olursak. Yaptığımız bu tasnife göre. vakıf kurucularını hür asıllı ve kul asıllı olarak tasnif ederken vâkıfın babasının adı “Abdullah” veya “Abdulmennan” ise bu vakıf kurucusunu kul asıllı olarak değerlendirmiş olmamızdır. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler türbenin ve sebîlin tamir ve termîmine vakfetmiştir. menşe’lerine de bakılması gerekmektedir. Pakalın. 28 29 Nalburzâde Mehmed Efendi Vakfiyesi.. ve 18. Dolayısıyla denilebilir ki.
Yediyıldız. gibi kamunun hizmetine sunulmuş vakıf kuruluşlarından bedava olarak ve eşit bir şekilde yararlanabilmelerine rağmen. genellikle mesleklerini nesilden nesile miras olarak bırakan bir kısım ailelerden oluşan bazı mesleki grupların menfaatlerini koruma aracı haline geldiği de görülmüştür. Reâyâya bakıldığında ise. vakıf müessesesinin bir sosyal yardım kurumu olarak toplumun her sektörüne yayılmak yerine.33 33 Konuya ilişkin detaylı bilgi ve değerlendirmeler için bkz.17. a. ilmiye ve kalemiye zümreleri mensupları dört grupta incelenmiştir. 17. . Buna ek olarak. Çalışma sonucunda erişilen bilgi ve veriler göstermiştir ki. ve 18. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Sonuç 17. yüzyıllarda Edirne’de vakıf kurucularının toplumsal statülerine ilişkin bazı tespitler yapmayı amaçlayan çalışmada. Bunlara ek olarak. incelediğimiz vakfiyelerde vakıf hizmetlerinden yararlananların da yine genellikle reâyâ değil. s. askerî sınıfa mensup kişiler olduğu görülmüştür. ülkenin zenginlerinin büyük bir kısmının askerî sınıf içerisinde bulunması ve gelirlerinin de Osmanlı sosyal ve ekonomik sistemi içerisinde korunması nedeniyle. Osmanlı toplum yapısı çerçevesinde vakıf kurucuları askerî ve reâyâ olmak üzere iki ana sınıfa ayrılmış. Çalışmada. tarikat mensubu ile sâdât zümreleri mensubu vakıf kurucuları da askerî sınıf içerisinde değerlendirilmiştir. mekteb. . Bu grup içerisinde en fazla vakıf kuran ise ehl-i örf zümresi mensupları olmuştur. gelen gelirlerin çok defa. sebil vs. vakıf kurucularının çok büyük bir oranı askerî sınıf mensupları oluşturmuştur. 17. ayrıca vakıflar sayesinde îcad edilmiş müderrislik ve şeyhlik görevlerinin nasıl ailevi ve ırsî meslekler haline gelmiş olduğunun tahlili için bkz. 165-166. Böylece.e. bizzat vakıf kurucularının mensup oldukları dar mesleki grupların üyelerine gitmekte olduğu da söz konusu vakfiyelerin incelenmesi neticesinde tespit edilmiştir. küçük oranlardaki reâyâ vakıflarının genellikle ticaret erbabı veya zanaatkârlarca kurulduğu görülmüştür. ve 18. Bunların yanı sıra vakıf kurucuları menşe’lerine ve cinsiyetlerine göre de sınıflandırılmışlardır. yüzyıllarda Edirne’de vakıf kurucularının % 90’lara varan oranlarda askerî sınıf mensubu oldukları görülmüştür. vakfedilen akarlardan. çeşme.g. ve 18.. yani bu müesseseler için vakfedilmiş gelir kaynaklarından. ve 18. askerî sınıfa mensup vakıf kurucuları ise Dîvân-ı Hümayûn üyeleri ile ehl-i örf. 207-265. Reâyâ sınıfına mensup vakıf kurucuları da ehl-i hiref grubunda ele alınmıştır. Aynı eser. Bütün halkın cami. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 78 . yüzyıllarda Edirne’de reâyâ sınıfı ekonomik olarak vakıf kuracak konumda olmamasına rağmen. köylü veya çiftçiler tarafından kurulmuş herhangi bir vakfa rastlanılmazken.
: 48/88/00. Mehmed Ağa bin Mustafa Ağa Vakfiyesi.No. VGMA. Şaban Halife ve Okumuş Mehmed Ağa Vakfiyesi. İbrahim Efendi bin Ali Efendi Vakfiyesi. Def. VGMA. No: 627/361/183. Def. Def. . No: 629/270/245. Yusuf bin Abdulmennan Vakfiyesi. Def.17. No: 175/186/1563-1565. No: 734/13/6. Def. No: 618-2/133/88. . Yusuf bin Abdülmennan Vakfiyesi. VGMA. Mehmed Efendi ibn İsmail Vakfiyesi. VGMA. Osman Ağa bin Mustafa Vakfiyesi. İbrahim Ağa ibn Salih Ağa Vakfiyesi. Def. Ahmed bin-El Hac Osman Vakfiyesi. Def. 641/50/1. No: 101/476/00. No: 740/548/215 Hüseyin Ağa bin Abdulmennan Vakfiyesi. Def. VGMA. VGMA. 255/00/00. Def. Def. VGMA. Def. Def. Def. Kara Ahmed Ağa bin Hasan Ağa Vakfiyesi. Hasan Ağa bin Abdullah Vakfiyesi. VGMA. VGMA. Def. Def. No: 627 /241/140. VGMA. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler KAYNAKÇA I.No: 623/229/220. VGMA. No: 731/11/12. No:43/17/16. VGMA. VGMA. Hasan Ağa ibn Emrullah Vakfiyesi. VGMA. Def. VGMA. No: 623/185/183. VGMA. Def. VGMA. ve 18. Def. Def. No: 746/310/160. Zeyneb Vakfiyesi. Def. No: 737/101/47. Ali Ağa ve Mehmed Ağa Vakfiyesi. Def.No. Kara Mustafa Paşa Vakfiyesi. No: 624/242/191. VGMA. No: 632/164/9. Mehmed Bey İsmail Rumi (Mehmed Bazergan) Vakfiyesi. No: 491-1/362/420. No:633/54/24. VGMA. Def. No: 626/277/408. Def. VGMA. No. VGMA. No: 734/175/96. No: 629/29/13. Ali Ağa bin Abdulmuin Vakfiyesi.Atik Nukud Vakfiyesi VGMA. Def. Seyfullah Efendi Vakfiyesi. Keremkâş eş-Şeyh Hüseyin Efendi ibn Muhammed Vakfiyesi. Es-Seyyid Abdullah Ağa bin Halil Vakfiyesi. Süleyman Paşa Vakfiyesi. No: 623/229/220. No: 70/14/00. ARŞİV KAYNAKLARI Saray. Fatma Hatun ibneti Derviş Vakfiyesi. VGMA. Tüccar Ahmed Vakfiyesi. Def. No: 734/164/97. Def. Def. VGMA. VGMA. Nalburzâde Mehmed Efendi Vakfiyesi. VGMA. Hasan Ağa (Kızılcıklı) Vakfiyesi. Fahri Fatma Hatun Binti Mehmet Vakfiyesi. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 79 . VGMA. Def. VGMA. No: 32/33/00.
Edirne: Serhattaki Payitaht. İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler”. _____ “Bektaşilik” mad. _____ (1965). “Celvetiye”.17. II. Asırlarda Edirne ve Paşa Livâsı Vakıflar-Mülkler-Mukataalar.Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi II. E. Ankara. VGMA. İstanbul: Üçler Basımevi. XII. “The Nature of Traditional Society. Ve XVI.. T. 835. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 80 . Yüzyıllar) Meselesine Kısa Bir Bakış”. H. Sayı 11: 30-41. (çev.. XV.Osmanlı Klasik Dönemi Kent Tarihçiliğine Katkı. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Mehmed bin Mûsâ Vakfiyesi. Rustom. Princeton. İA. Yüzyılda Ankara ve Konya. Özden. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. Edirne: Edirne’nin 600. Vakıflar Dergisi. Demirel. S. Def. “Osmanlı Klasik Dönemindeki Eşraf ve Ayan Üzerine Bilgiler”. Koz. M. “Tarikat”. Mardin. “Türkiye Tarihinde Merkezi İktidar ve Mevlevîler (XIII-XVIII.Din ve İdeoloji. Konya 1996. XVI. . Louis. “Tarih Koridorlarında Bir Sınır Şehri: Edirne”. 12. Political Modernization in Japan and Turkey. Ahmet Yaşar. “Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu olarak Vakıflar ve Temlikler.Şehir İlişkisine Bir Örnek: Sivas Şehir Hayatından Vakıfların Rolü. Abdurrahman oğlu Ebubekir Ağa Vakfiyesi. . (1952). _____ (1990). Ş. “Edirne Şehrinin Kurucuları”. Kufralı. bs. Ankara. Turkey”. İnalcık. Pakalın. İstanbul. (1969). Def. İstanbul 1992. Osmanlı Vakıf. Barkan. Ergenç. Ankara: Ankara Enstitüsü Vakfı Yayını. İA. N. F. L. _____ (1975). Warde ve D. III. No:627/180/109. 2. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. s. (1964). Fetih Yıldönümü Armağan Kitabı.Ü. (1998). Özel Sayı. (1982). Ö. (2000). Ankara: TTK. İstanbul 1979. ve 18. ARAŞTIRMA VE İNCELEMELER Akdağ. (1942). “Gülşeni” İA. Massıgnon. s. Ö. Ocak. V. (1971). Osmanlı Araştırmaları.Türkiye Günlüğü. M. İstanbul. İşli. Def. VGMA. R. Sayı 2. M. Ö. s. _____ (1995). M. III. Ankara. c. II: 279-386. Haz.M. TDVİA. Ankara. c. 69. S. (1983). Kasım. ed. “Osmanlı Toplumsal Yapısının Evrimi”. Gölpınarlı. Gökbilgin.Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası-Celali İsyanları. 1. Emecen. VGMA. Z. No:623/25/32. Unan). No: 732/77/62. Mehmed Ağa bin Hasan Vakfiyesi. Abdülbâki. İstanbul. IV. F.
“Osmanlı Döneminde Türk Vakıfları ya da Türk Hayrat Sistemi”. Yiğit. “Nakşibend”. V. XVI.1. 52. ve 18. (1998). H. Tahsin. Yediyıldız. A. I. Uzunçarşılı. IV.H. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 81 . s. c. Tahralı. B. Mustafa. II. 17-33. _____ (2003).Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye. İ. İstanbul 1964. S. Mehmed Harmancı).17. Osmanlı. İstanbul. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi (Bir Sosyal Tarih İncelemesi). Ankara. Kısım. s. c.Osmanlı Tarihi. Malatya. . Yüzyılın İkinci Yarısında Edirne Kazası. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Shaw. Sivas. IX. (1998). . Ankara: TTK. İA. 18. İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi. (çev. Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü (1585-1683). s. “Ahmed er-Rifâî”. (1982). Yüksel. 127-130. Yazıcı. TDVİA. (1956).
17.54 4.29 100.33 16. .09 36. ve 18. Yüzyılda (1112-1214) Edirne Vakıf Kurucuları Padişah A S K E R Î L E R Dîvân-ı Hümayûn Üyeleri Ehl-i Örf İlmiye Kalemiye Tarîkat Erbâbı Ehl-i Örf Mensubu Sâdât/ İlmiye ve Tarîkat Mensupları Reâyâ Mesleği ve Grubu Bilinmeyenler Vakfiyesi Olmayan Toplam 10 8 8 5 3 6 2 7 49 20.24 18.39 vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 82 . Yüzyılda (1008-1111) Edirne Vakıf Kurucuları Toplam Padişah A S K E R Î L E R Dîvân-ı Hümayûn Üyeleri Ehl-i Örf İlmiye Kalemiye Tarîkat Erbâbı Ehl-i Örf Mensubu Sâdât/ İlmiye ve Tarîkat Mensupları Reâyâ Mesleği ve Grubu Bilinmeyenler Vakfiyesi Olmayan Toplam 2 8 2 1 1 1 1 1 4 1 22 Toplam % 9.00 % % 4.72 Tablo 2: Osmanlı Toplum Yapısına Göre 18. .33 10.41 16.73 % 72.00 12.18 4.37 69.20 6.12 12. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler EKLER Tablo 1: Osmanlı Toplum Yapısına Göre 17.55 4.24 4.09 4.55 4.54 4.55 % 22.08 14.55 100.36 9.55 18.
ve 18. REÂYÂ Ehl-i Hiref Kadı Vâiz Defterdâr Şeyh Hatun Derviş kızı Bezzâz Mesleği ve Unvanı Belirtilmeyenler Vakfiyesi Olmayan TOPLAM TOPLAM 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 4 1 22 9.09 4.55 18.55 100.55 4. Yüzyıl (1008-1111) Osmanlı Vakıf Kurucuları VAKIF KURUCULARI Dîvân-ı Hümayûn Vezîr-i a’zam Darüssaade Ağası Saray-ı Âmire Hazinedarbaşı A S K E R Î L E R Paşa Kethüdası Ehl-i Örf Bostancıbaşı Surre Emîni Mirahur Şehriyârî Kethüdâsı Matbah-ı Âmire Emini Bey İlmiye Kalemiye Tarîkat Erbâbı Ehl-i Örf Mensubu Sâdâd/ İlmiye ve Tarikat Mens.00 36.54 4.18 4. .55 4.54 4.17.36 % 9.09 vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 83 . Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Tablo 3: Meslek ve Unvanlarına Göre 17. .
Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Tablo 4: Meslek ve Unvanlarına Göre 18.00 12. Yüzyıl (1112–1214) Osmanlı Vakıf Kurucuları VAKIF KURUCULARI Paşa Mutasarrıf Hâssa-i Hasekî Serbostaniyân-ı Hâssa Ehl-i Örf Dergâh-ı Âli Müteferrikası Hadika-i Hâssa Kethüdâsı Tevkî-i Esbâk Sadr-i Âlî Kethüdâsı Subaşı Bostancıbaşı A S K E R Î L E R Kadı Müderris Hoca İlmiye Fakih Kadı Molla Kurrâ Kalemiye Şeyh Rüfâi Şeyhi Tarîkat Erbâbı Tarîkat-i Âliye-i Celvetiyeden Edirne Mevlevihanesi Şeyhi Bektâşî Hülefâsından Tarîkat-ı Gülşeniyeden Hatun Ehl-i Örf Mensubu Sâdât/ İlmiye ve Tarikat Mensupları R E Â Y Â Sultan Sultan/Sûfiye Es-Seyyid Nâkibzade /Es-Seyyid Bâzergân Haffâf Ehl-i Hiref Nalburzâde Düdükçü Kasap Mesleği ve Unvanı Belirtilmeyenler Vakfiyesi Olmayan TOPLAM TOPLAM 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 3 1 1 1 1 1 3 1 1 2 1 2 1 1 1 1 2 7 49 4.41 % vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 84 .12 10.33 16.21 16.08 14.29 100. ve 18. .17.24 6.33 20. .
. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 85 . Kayseri İncesu’daki vakıflarının ve suyollarının bakım ve onarımı için günde 15 akçe.17. . Boyacılar Çarşısına gelecek suyun suyolcusu (suyolları bakım ve onarım görevlisi). Edirne’deki evkafın suyolcular kethüdası. Merzifon’daki cami ve medrese su yollarının bakım ve onarımı için günde 8 akçe. 3000 esedi kuruş ihtiyat akçesi olarak tutulacaktır. Mutlaka Müslüman fakirlere harcanacaktır. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler Tablo 5: Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Vakfı VAKFİYE BİLGİLERİ 1 2 VAKFIN ADI VAKFİYE TARİHİ 1 2 6 TAMİRAT 3 4 7 ŞARTLAR UYGULANAMAZSA Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Vakfı 23 Safer 1089 H. ve 18. Vakfın bakım ve onarımı görevlilerin ücretlerinden önce yapılacak ve dikkate alınacaktır. Edirne’de tahmis dükkanı yanındaki çeşmeye gelen suyun suyolcusu için günde 12 akçe.
temcidhân (çeşitli zikirler yapan).17. kaymakam mütevelli. ferraşa günde 30 akçe. cüz okuyanların reisi ve noktacıya günde 92 akçe verilecektir. ferraş. temcidhâna günde 74 akçe. Kamaniçe Kalesi İçinde vâkıfın bina ettirdiği Cami ve Mekteb Vakıflarında kaymakam mütevelli. kandilci için günde 18 akçe. noktacıya günde 90 akçe. başmüezzin. Kayseri/İncesu’da cami. medresede. İkindi Amme Sûresini okuyacak. malzeme masrafı yapılacaktır. kandilci. katip. Edirne’de İskifçi Çakıt Mahallesinde Germekaş denilen Şeyh Hüseyin Efendi Tekkesi kuyusundan su çekme görevlisi (âbkeş). . Kayseri/İncesu’daki vâkıfın yaptırdığı Muallimhânede (Mektep) muallime. tuvalet temizlikçisi. İkindi Amme. Edirne’de tahmis dükkanı önündeki fanus için günde 1. İstanbul Hocapaşa Mahallesi’ndeki Cami için günde 4 kuruşluk kandil ve mum. kova vs. Merzifon’da Vâkıfın yaptırdığı cami ve medresedeki müderris. gece bekçisi. üç ferraş. Yüzyıllarda Edirne’de Vakıf Kurucularının Toplumsal Statülerine İlişkin Bazı Tespitler 1 Kaseri/İncesu’daki Camiye yılda 30 kuruşluk hasır. âbkeş (suçekici) için günde 142 akçe. sevabını vâkıfın atalarına hediye edecek) günde 7 akçe. Edirne’de İskifçi Çakıt Mahallesinde Germekaş denilen Şeyh Hüseyin Efendi Tekkesi kuyusuna günde 2 akçelik ip. kayyım. noktacı. Edirne’de Beylerbeyi camiinin kayyımı için günde 14. vâkıfın ecdadına hediye edecek). katip. İstanbul Hocapaşa Mahallesindeki Camide imama (Sabah namazından sonra Yasin. Kamaniçe Kalesi İçinde vâkıfın bina ettirdiği Camiide imam. Vâkıfın Yedikule haricinde yaptırdığı mescid için zeytinyağı. İstanbul/Hocapaşa’daki mescidde (Galle fazlasından ihtiyat akçesi 3000 esedi kuruşu geçerse) otuz cüzhan. hatip. öğlen Mülk. kayyım. hasır ve kandil için yılda 800 akçe masraf. vâiz. zeyt (yağ) ve kandil. câbiye günde 14 akçe. . mum. iki yardımcı hoca. Kamaniçe Kalesi İçinde Vâkıfın bina ettirdiği Mektepte muallim. hafız-ı ecza (cüzleri koruyan). katip. Kur’an okuyan hâfızlar. kaymakam mütevelli. Merzifon Narince Köyünde vâkıfın annesi Âbide Hatun yaptırdığı mescid.5 akçelik yağ. balmumu. ferraş. medrese. suyolcu için günde 26 akçe. Edirne’de Hadika-i Sultaniyede bostancıbaşına günde 4 akçe. Edirne’de Cami-i Atik’te şeyhu’l-kurrâ (haftada üç gün Kur’an dersi verecek) günde 15 akçe. çeşmeler. birinci.5 akçe. 2 3 4 5 6 8 7 8 9 10 11 12 13 14 9 HAYRATI vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 86 . ve 18. müderris. vâiz. câbi. hatip. kandilci. katip. sermahfil. müezzin. kayyım. na’thân. çerağdar. Fetihhân (Fetih Suresi okuyan). muarrif (kimler için okunduğunu da belirterek dua eden). Merzifon’da Vâkıfın yaptırdığı cami ve medresedeki Kütüphaneci. kandilci. hatip. Yedikule’deki vakıfların cabisi. kayyım. müezzine (namazlarda kametten önce üçer İhlas ve Fatiha okuyacak. yatsıdan sonra Amenerresul’ü okuyacak). diğer müezzin. birinci imam. dört devirhan (Kur’an okuyan için) günde 20 akçe. ferraş. bevvaba. cabiye günde 74 akçe. kayyım. kayyım. Merzifon’da Vâkıfın yaptırdığı camide Devirhan. ikinci imam ve müezzin için günde 43 akçe. İstanbul Hocapaşa Mahallesindeki evkafın cabisi için günde 49 akçe. ikinci ve üçüncü müezzinler. hafız-ı kütüp (kütüphaneci). Merzifon’da cami. bevvab. Vâkıfın Kayseri İncesu’daki Cami ve medresesinde İmama (ayrıca sabahleyin Yasin. müezzin. Vâkıfın yaptırdığı Yedikule haricindeki mescidde imam. cüzhan. öğlen Mülk. başhalifeye (muallim yardımcısına) günde 8 akçe. Merzifon Narince Köyünde vâkıfın annesi Âbide Hatun’un yaptırdığı mescid-i şerifte imama (ayrıca imam sabahleyin Yasin. mihrabın iki tarafında yakılmak üzere yılda 10 okkalık balmumu. süpürgeci. cabi (tahsildar) ve katip için günde 38 akçe. yatsıdan sonra Mülk Suresi de okuyacak).
Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri Mehmet Fatsa* Özet Anadolu’nun fethi sürecinde Doğu Karadeniz Bölgesinin Türkler tarafından iskâna açılmasında vakıf kurumların rolü büyüktür. Opinion leaders of Cağırganlu community. provided a major contribution to Islamization of Northeast Anatolia. Bu yerleşim alanlarının bir kısmını. . Anahtar Kelimeler: Alucra. Anadolu’nun kuzeydoğusunun İslâm dini ile buluşmasında büyük katkı sağlamışlardır. Çagırgan. Bu bölgedeki fetih sürecinde “Çağırganlu” ismiyle anılan Türk dervişleri sayesinde birçok yerleşim alanı oluşmuştur. such as Sheikh Mahmud. Giresun İli Alucra ilçesi Boyluca ve Fevziçakmak köylerinde görmekteyiz. Şeyh Mahmud. During the process of conquest in this region. Waqf and Monastery * Araştırmacı-Yazar vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 87 . İsmail Hakkı ve Şeyh Yakub Gulamî gibi Çağırganlu topluluğunun kanaat önderleri. the role of foundations in the settlements of Eastern Black Sea region is very important. Vakıf ve Zâviye An Example of Settlement Method Through the Foundatıons ın Eastern Black Sea Regıon : Cagırgan Dervısh Lodges ın Alucra Abstract During the process of Anatolian conquest by The Turks. Biz de bu çalışmamızda söz konusu derviş zümresinin başta kırsal alanların kolinize edilmesinde vakıflar yoluyla oynadıkları öncü rolü ele almaya çalıştık. many settlements formed by the Turkish dervishes. Dervişlerin yaşam alanı olarak belirledikleri yerlerde cami. madrasas. Çağırgan. zâviye gibi sosyal alanların içinde yer aldığı köyler ve kasabalar meydana gelmiştir. named as “Çağırganlu”. medrese. In this study we tried to investigate the role of mentioned dervishes in the colonization of rural areas through the foundations Key Words: Alucra. and lodges. villages and towns emerged including social buildings such as mosques. İsmail Hakki and Sheikh Yakup Gulami. Around the life area of dervishes. Some of these settlements is seen in the villages of Boyluca and Fevzicakmak in Alucra town of city of Giresun. .
Destanları. s. Osmanlıca belgelerde “Çağırganlu” kavramı. . Gümüşhane ilinin Köse ilçesine bağlı eski adı Şurut. 257-281. 48. sayı. Bu yüzden tarihi iskân yerlerinden bazılarının Tekke. Tarihleri. s. Karadeniz sahillerinde Çepnilerin. 2 3 4 . 91). Söz konusu vakıf kurumların ana unsuru olan camiler. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi. 97-98). s. Çağırgan nispetiyle vakıf kayıtlarına ve çeşitli belgelere konu olan Türk dervişlerinin Çoruh-Kelkit Vadisi’ni iskân alanı olarak seçtikleri anlaşılmaktadır. Boy Teşkilatı. 1574 tarihinde Yaldaç köyündeki Çağırgan zâviyesinde Pir Dede. XV-XVI. 1583’te 115 hane oldukları ve yaz aylarında Torul’a bağlı Akdağ yaylasında hayvancılık yaptıkları haber verilmektedir (M. Bu makaleye konu olan derviş zümresini de içine alan Çağırganlu topluluğu. “Yukarı Çoruh ve Kelkit Vadisinin İslamlaşmasına Öncülük Eden Türk Dervişleri”. Mehmet Fatsa. bir topluluk olarak tanıtılmakta ve bu topluluğun Anadolu’nun muhtelif yerlerinde iskân edildiği bildirilmektedir. Ali v. s.371). medreseler ve zâviyeler etrafında gelişen yoğunluk. çeşitli vakıf kurumlar tesis ederek köy ve kasabaların ortaya çıkmasına öncülük ettikleri tarihi belgelerle kayıt altına alınmıştır. (TŞS.3 İlgi çekici bir ayrıntı olarak 1564 tarihli şer’iyye sicilinde Trabzon şehrinde de Memi oğlu Derviş Ali adlı bir dervişin Çağırganlu taifesine mensup olduğu haber verilmiştir.4 Başlangıçta söz konusu cemaatin Sivas’ın güneyinde Yeni-il denilen Gürün-Hekimhan mevkiinde yaşadığına işaret edilmiştir (Sümer 1999: 197-198). buralardan Kelkit ve Alucra’nın doğu kısmına tekabül eden Moran ve Karabörk derelerinin oluşturduğu verimli coğrafyaya. İsmet Miroğlu. nr. (TT 387: 832-836). Şeyh Hasan. (2008). s. giderek buraların merkezî bir nitelik kazanmasına ortam hazırlamıştır. Oğuzlar. Hanefi Bostan. vr. s. Bölgenin kolonizasyonu için bkz. Şeyhli. bu topluluğun önce Dulkadırlılar’a bağlı olduğunu. nr 1818. giderek bölgenin vatan niteliği kazanmasına vesile olmuştur.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri Giriş Doğu Karadeniz Bölgesi’nin Müslüman Türkler tarafından iskâna açılmasında vakıf kurumların öncü rol oynadığı artık bilinen bir husustur. Makalemizin konusunu teşkil eden Çağırgan zâviyeleri de benzer bir niteliğe sahiptir. yeni adı Kabaktepe köyündeki Seyyid Ahmet Çağırgan (TT 199: 84. 87b). 12. İstanbul 1999. 84).1 Tekke Beldesi’ndeki Seyyid Hasan Çağırgan ve Bayburt Singâh mahallesindeki Seyyid Nasuhî Çağırgan ile Kop köyündeki Seyyid Muhammed Çağırgan bu vadide bilinen isimlerdendir. Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyal ve İktisâdi Hayat. Fetih sürecinde görev alan kolonizatör dervişlerce tesis edilen vakıf kurumlar etrafında oluşan iskân yerleri. Çoruh-Kelkit Vadisi içinde de Bayındır boyunun himayesindeki dervişlerin. 199. daha sonra Sivas ve Ege yöresinde iskân edildiğini nakleder (Faruk Sümer. bu tarihi sürecin izleridir. bâ-berât” (Tapu Tahrir Defter [=TT]. Zeyve ve Ziyaret gibi kavramlarla anılması.2 Bu zümreye bağlı başka bir derviş grubun da. Hatta Çağırganlu cemaatinden bir grubun da Trabzon sancağı dâhilinde yaşadıkları. meşihat der tasarruf-u Şeyh İsmail veled-i Şeyh Han Baba. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 88 . Pir Veli ve Şeyh Aydın adlı dervişlerin zâviyedar oldukları ifade edilmektedir (TT. daha batıya giderek Alucra ilçesine bağlı Zun ve Zıhar köyleri ile Sonisa’ya bağlı Frenkhisar nahiyesine yerleştikleri bilinmektedir (TT 12: 87). Bayburt Sancağı. muhtemelen Moğol 1 1530-1540 yılları arasında yapılan kayıtlarda Seyyid Ahmed Çağırgan zâviyesinin postnişininin Şeyh Han oğlu Şeyh İsmail olduğu belirtilmiştir (“Zâviye-i Baba Çağırgan. der karye-i Şurut tâbi-i nahiye-i mezbûre. Faruk Sümer. Ankara 2002. 22. 433). İstanbul 1975.
Diğer sınırı Nazulus Boğazı. nr. Ve yine Kandıralı Aşağı boğazı. İsmail Hakkı Çağırgan Veli’ye ait olanıdır. 2349. Tevatür bilgi kısaca şöyledir: “Şeyh İsmail Hakkı ve Şeyh Mahmud Çağırgan. (D. Çağırgan Vakfiyeleri Alucra ilçesindeki Çağırgan zâviyeleri ile ilgili üç önemli vakıf kaydı bulunmaktadır. . Kerbelâ olayından sonra Anadolu’ya göçe mecbur kalan Sadât-ı i‘zâm’dan yedi kardeşten ikisidir. s. 1926/Alucra-Çakmak köyü). Bu iki derviş liderliğindeki kafile. Ayrıca bkz. Ayrıca Zıharşeyh şeklinde tesmiye olunan köyün. Ali oğlu Hüseyin. diğer tarafı Yumurcak Taş ve Kütük Pınarı ve Ortalık Çal’da son bulur. VD. Yeniyurt Kıranı. Delice Çayı. Şeyh Mahmud Çağırgan ise Zûn (Boyluca) köyünü yurt olarak seçmiştir. VD. Mehmet oğlu Mustafa Gezici. Mehmed oğlu Hamza Çelebi.blogspot.8 5 1764’te bölgeyi gezen Seyyah Niebuhr.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri istilası sonunda 13.5 Çağırganlu topluluğunun içindeki derviş zümresinin evveliyatı hakkında ise tevatürden başka pek bilgi yoktur. 200 çadırlık Çağırganluların yarı göçebe bir yaşam sürdürdüğünü ileri sürer (Faruk Sümer. Bu konuda halk arasında dolaşan bilgiler tevatürden ibaret olmasına rağmen konunun aydınlığa kavuşturulmasına katkı sunması açısından önem taşımaktadır. Hiç boş gece geçirmeyin. 2349. makamını Cennet etsin” şeklindeki temenniden çıkarmak mümkündür. Kebfûniye (Şebinkarahisar) Kalesi’ne bağlı başka yerlerle birlikte vakıf kaydedildiği ifade edilmektedir. Bunlardan tarihi itibariyle en eski vakfiye. ancak bu tarihte onun hayatta olmadığı anlaşılmaktadır. Ayrıca vakıflar idaresi tarafından 1993 tarihli kararla tescil edilmiş olan belgede. Köstek Tepesi. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 89 . Çataltepe ve Uzun Çayır’a ulaşır”.7 Vakfiyede geçen “Zâviyede bütün eyyâm-ı mübârekede Allah’ı zikredin. 433). Yarıktaş Sırtı ve Tayran Gediği’ne kadar uzanır. s. Vakfın şahitleri: Abdülvahhab. ancak bu kişi hakkında başkaca da ayrıntı verilmemiştir (Vakıflar Genel Müdürlüğü [=VGM].”6 Oldukça abartılı ve çelişkili rivayetler içeren tevatürde yedi kardeş’in kimliği konusunda ise kayda değer bir bilgi yoktur. Kâfir Yurdu. s. söz konusu derviş adına ilk defa 1342’de vakfiye düzenlendiği. 9). Oğuzlar. Ömer oğlu Hasan. yüzyıl ortalarında gelip yerleşmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde bulunan ve istinsah edilmiş olduğu anlaşılan bu belgeden. zâviyenin ibadet ve infak misyonunu göstermesi bakımından kayda değer bir husustur. 6 7 8 . Anadolu’nun fethi sürecine katıldıktan sonra Erzurum ve Gümüşhane civarına yerleşmiştir. 9). Vakfa konu yerlerin sınırları ise şöyle belirtilmiştir: “Bir tarafı Çataltepe. Abdülkerim oğlu Abdullah. Konu hakkında en eski ve güvenilir bilgiler. Bunu İsmail Hakkı Çağırgan’a işaret eden “Allah yattığı yeri nur. nr. http/cagirgan. Yemek ikram edin” şeklinde vasiyet niteliğindeki temenniler. Yanık Söğüt ve Kızılca Çeşme’ye. Armutluk Düzü. Mehmed oğlu İsmail Şeyh ve Hasan oğlu Mevlâna Şeyh Musa (VGM. Musa oğlu Osman. İsmail Hakkı Çağırgan’a ilk vakıf tahsis eden kişinin Süleyman Şah oğlu Nasıreddin Bey olduğu belirtilmiş. Hududun sonu Kilise Yerine. yazılı kaynaklar olarak vakfiyelerde ve tahrir defterlerinde yer almaktadır. Batıpınarı ve Kalecik dibine ulaşır. Şeyh İsmail Hakkı Çağırgan Alucra’nın Zıhar(Fevziçakmak) köyünü. Yavşan Pınarı.com.
vakfa konu olan köyün sınırları şu şekilde zikredilmektedir: “Evvela şark cihetinden başlayarak Çataltepe’den Telçal’a ve Evşentunarı’ya. Öküzler Suyu’na. söz konusu köyün tamamının 1365 tarihinde vakfedildiği belirtilerek. 1-8). bu yerlerin tasarruf hakkı. Anastos Suyu’na. sonra da Kıran’ı takiben Şeyh Çamı’na kavuşur. Bu sınırlar ile çevrili yerin/köyün tamamı Yakub Efendi Gülamî tarafından. Ördek Gölü’ne. sonra da neslinden gelenlere bırakılmıştır. Körgöz’e. Bu durum. yüzyılda yöredeki iskân kültürü hakkında bir fikir vermektedir. Şeyh Çağırgan zâviyesine meşrut olarak Allah rızası için vakfedilmiştir. VD. şeyhi olduğu zâviyeye vakfetmiştir. Konuyla ilgili başka bir belge ise 1365 tarihinde İsmail Hakkı Çağırgan Zâviyesi şeyhinin kim olduğuna ve nerede oturduğuna işaret etmektedir. Bununla birlikte. Kilise Alanı’na. sonra uzayıp Çaltarla’ya. Allah’a hamd ve Hz Muhammed’e salât u selamdan sonra. nr.kurucusudur ve tasarrufu altında bulunan köydeki ziraat alanlarını.” (VD 2349: 9). yüzyıl ortalarında İsmail Hakkı Çağırgan Zâviyesi şeyhlerinden olduğu anlaşılan Yakub Gulamî.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri Adı geçen yerleri bugün tam anlamıyla güncellemek mümkün olmayabilir. İnce Burun’a. Vakıflar Genel Müdürlüğün Arşivi’nde muhafaza edilen Arapça belgenin girişinde. s. bu yüzden infak etmenin önemi vurgulanmaktadır. Şebinkarahisar mütesellimi Hacı Rıfat Efendi döneminde. dünya hayatının geçici olduğu. Oradan umumi yolu takiben 9 Bu belge. Vakfın idaresi kendisine. Çağırgan Zâviyesi’nde görev yapmalarına mukabil neslinden gelen şeyh efendilere ait olacaktır. Hasan Tarlası’na. aynı coğrafyada bulunan Gürbulak köyünün de –muhtemelen. Söz konusu bu belgenin dua kısmında. Vakfiyenin ikinci kısmında Zun (Boyluca) ve Misilmon (Gökçebel) adlı köylerin Seyyid Mahmud Çağırgan Zâviyesi’ne tamamen vakfedildiği belirtildikten sonra. vakfa konu olan yerlerin sınırları kısaca şöyle ifade edilmiştir: “A’ma Çeşmesi’nden başlayarak. 2272. 1846 yılında teyit edildiği belirtilen9 ve Alucra ilçesine bağlı Gürbulak (Hanuk/ Feykaz) köyünde türbesi bulunan Şeyh Yakub Gulamî adına düzenlenmiş olan bu belgede. bölgede vakıf yoluyla iskân sürecinin nasıl gerçekleştiğini göstermesi bakımından ilgi çekicidir. 14. Kuzkaya’ya. anılan yer adları 14. . sonra kıble tarafında Gökçebel’e. Taşlıkbaşı’na ve Çataltepe Yurdu’na uzayarak varmaktadır. Öyle anlaşılmaktadır ki.Yarımduvar’a. Yer adları arasında Rumca veya Ermenice kavramın pek olmaması. asıl mutluluğun Ahiret’te yaşanacağı. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 90 . vakıf işleminin Yavuz Sultan Selim’in himayesinde gerçekleştirildiğine işaret edilmektedir (VD 386: 196). Irmak’a. buraların Müslüman Türkler tarafından iskâna açılmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir. İsmail Hakkı Çağırgan ile kardeş olduğu halk tarafından rivayet edilen ve aynı ilçeye bağlı Boyluca (Zun) köyünde zâviyesi ve türbesi bulunan Seyyid Mahmud Çağırgan adına düzenlenmiş vakfiyeye gelince: Bu konuda eldeki en eski belgenin tarihi 1501 yılına tekabül etmektedir. Vakıf Genel Müdürlüğü tarafından 1988 tarih ve 440–457 sayılı kararla tescil edilmiştir (Trabzon Vakıflar Bölge Müdürlüğü [ =TVBM]. .
196). . 5-6 km doğuda iskâna açılan Gervaris’te oturduğu ifade edilmiştir (TT 37: 835). İsmail Hakkı Çağırgan Zâviyesi’nin bulunduğu köy “karye-i Zıhar zâviye” şeklinde zikredilmiş. Bu iki zâviyenin tam olarak birbirinden ayrı olduğunu söylemek de mümkün değildir. Çağmanis ve Hanuk/Feykaz köylerinden ise hiç söz edilmemiştir. genel olarak vakıflaştırıldığı anlaşılmaktadır. türbesinin varlığı nedeni ile köye adını veren ve 1530’da hayatta olduğu belirtilen Hacı Hasan’ın babası olduğu anlaşılmaktadır (TT 387: 580). ancak reayâ kaydı yapılmamış. Bu döneme ait tahrir defterlerinde maalesef Mahmud Çağırgan Zâviyesi ve Zun köyüne dair de fazla bilgi yoktur. Ali bin İsmail. sonra Gaziler Mezarı’na. Tahrir Defterlerinde Çağırgan Zâviyeleri Çağırgan zâviyelerinin tesis edildiği yerlerden olan Alucra ve civarıyla ilgili eldeki en eski tahrir kayıtları 1485 tarihlidir. Gürbulak. 386. Sadece Zun. Yucaburnu’na ve burayı takiben Karataş Sırtı’na ve Kırcadere’ye sonra da Irmağı geçerek Ketel’e ve Pelitli Alan Deresi’ne ulaşır. Sonra Kösekalesi. Yunus bin Mehmet. Bu durum. zâviyelerin kırsal yaşamı canlı tutması bakımından devrin idarecileri tarafından ne kadar önemsendiğini göstermektedir.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri Kuzuçeşme’ye ve Akyatak’a ulaşır. söz konusu vadinin kuzeyinde yer alan Boyluca ve Gökçebel köyleri Şeyh Mahmud Çağırgan zâviyesine. Daha sonra Furni mezrasına ve umumi yolu takiben Kayalı Arduç’a. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 91 . 10 Şahitler “Mehmed Şeyh bin Durmuş Şeyh. Kesin olan husus. Zâviyede görevli tek kişi olan İsmail adlı dervişin de. Zun köyündeki zâviyenin kuruluşundan yüzyıllar sonra düzenlenmiş olan bu vakfiye. Bu kayıtları içeren defterde. buraların hariçten gelen çiftçilerce ekilip biçildiği kaydedilmiştir (TT 37: 849). Bu dervişin. Yusuf bin Ramazan. buradan inerek Burun’a ve Sivri Tepe’ye. Öyle ki. zâviyedeki görevleri karşılığında bu iki yeri tasarruf edebilecekleri belirtilmektedir. sonra da Dikel Gözesi’nden tekrar A’mâ Çeşmesi’ne kavuşur”. Tozluca’ya. yüzyıl başlarında etkinliğinin bitme noktasına geldiğini göstermektedir. Fevziçakmak ve Hacıhasan köyleri ise İsmail Hakkı Çağırgan zâviyesine vakıf olarak tahsis edilmiştir. Ancak ilçenin doğusunda Moran ve Karabörg derelerinin oluşturduğu verimli vadinin. Yokuşkerteli’ne ve Kılıçkaya Sırtı’na kavuşur. güneyde bulunan Yeşilyurt. VD. . Buradan Irmak’a. vakıf gelirlerin amaç dışı kullanılması durumunda büyük günah işleneceği uyarısında bulunulmakta ve olası yanlışlıklar men edilmektedir10. Ali Şeyh bin Ahmed Şeyh. söz konusu zâviyelerin 16. köy münhal gösterilmiştir. İçeriği hakkında kısaca bilgi sunduğumuz bu vakfiyelerden. Mansur bin İshak” şeklinde yazılmıştır (VGM. söz konusu dervişlerin ne zaman yaşadıkları konusunda çok kesin bilgi elde edilmemektedir. Maksut Ağa bin Adil. Söz konusu vakıf yerlerden elde edilecek ürün ile zâviyede fakir ve miskinlerin yedirilip içirilmesi şart koşulmakta. Belgenin son kısmında ise vakfedilen yerin tasarruf hukuku açıklığa kavuşturulmakta ve Seyyid Mahmud Çağırgan neslinden geleceklerin. Zıhar ve Misilmon köylerinde reayâ bulunmadığı. nr. söz konusu vadinin Müslüman Türklerin yerleşimine açılmasının bu zâviyeler vesilesiyle gerçekleşmiş olmasıdır.
Seyyid Mahmud Çağırgan Zâviyesi’nin bulunduğu Zun köyünde ise 30 olarak tespit edilmiştir. nr 387: 580. Misilmon ve Çağmanis adlı yerleşmelerde de sosyal yaşamın canlılığındaki artış dikkat çekmektedir. ber-mûceb-i defter-i atîk. söz konusu vakıf kurumların gelişimi bakımından yarım asırlık bir fetret döneminin yaşanmasına neden olmuştur. Ayrıca bu zâviyelere bağlı olan Hanuk/Feykaz. Faruk Sümer. ciddî artışlar görülmektedir. özellikle de kırsal kesimdeki nüfusta. Ankara 1990. Ankara 2010. Zâviyelerde görev yapanların sayısı da artmıştır. Buna karşın 16. bâ-berat-ı Sultânî” (TT 478: 142). Başka bir ifadeyle Şah İsmail ile Yavuz Sultan Selim arasında yaşanan gerginlik. Bayburt. hâliyâ meşîhat der-tasarruf-ı Ali veled-i Mehmed ve Hüseyin veled-i Durmuş Şeyh. Bu durum bölgede istikrarın tam olarak sağlandığı 16. Nitekim 1530 tarihli tahrir defterinde. Adı geçen zâviyelerden bahseden 1569 tarihli tahrir defterindeki kayıtlar şöyledir: “Karye-i Zıhar. Hâliyâ der-tasarruf-ı Derviş Mustafa ve Şeyh İsmail ve Yusuf ve Bayram ve Oruç ve Yakub.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri Kuşkusuz bu tarihlerde Çağırgan zâviyeleri vakfına konu olan yerleşim alanlarının boşalmasında Otlukbeli Savaşı’nın yarattığı gerginliğin etkisi olmuştur. s. ancak meskûn olmayan yerler olarak gösterilmiştir (TT. Hâliya der-tasarrufât-ı Veli ve Mahmud ve Ali ve Derviş Hasan. bölgede kayda değer belirginlikte bir nüfus artışı dikkat çekmektedir. Erzincan ve Karahisar-ı Şarki’de üstünlük mücadelesine girmişler. Tirebolu. ber-mûceb-i defter-i atîk. dolayısıyla Çağırgan vakfı da uzun süre atıl ve önemsiz bir duruma düşmüştür. buralarda da etkisini göstermiş. bâ-berât-ı Sultânî. Malikâne-i der-tasarruf-ı İbrahim ve Halil veledân-ı Yakub Şeyh. 142). Ber-vech-i iştirak. can ve mal güvenliğinin kalmaması üzerine bölgedeki köyler harap olmuş. Malikâne-i zâviye. Nitekim 1569 tarihli tahrir defterinde İsmail Hakkı Çağırgan Zâviyesi’nin bulunduğu Zıhar köyünde mükellef nefer 31. daha güvenli bulduğu yerlere göç etmek durumunda kalmış. s. Gervaris. 76. Güven ve istikrar ortamının sağlanmasıyla. Ber-vech-i iştirak. zâviye meşrutasından Zun. zâviyedarân. 11 Tahrir Defterlerinde “Kızılbaş Fetreti” tabiriyle atıfta bulunulan olaylar. Buna bağlı olarak adı geçen iki zâviyenin de fonksiyonel hale geldiği görülmektedir. . İstanbul 1992. halk daha güvenli bulduğu yerlere göç etmeye mecbur bırakılmıştır. Kemah Sancağı ve Erzincan Kazası. Zıhar ve Gervaris köyleri sadece ziraata açık. bâ-berat-ı Sultânî. Yine 1501’de kurulan Şii Safavî devletine bağlı Türkmenler ile Osmanlı yönetimi arasında meydana gelen gerginlik de. İsmet Miroğlu. Mehmet Fatsa. XV ve XVI. Kelkit. 585). ber-mûceb-i defter-i atîk. tahrir defterlerindeki ifadesiyle “Kızılbaş Fetreti”11 yüzünden bölgeden çekilen halk. . “Karye-i Zun. Nitekim Akkoyunlu Devleti’nin yenilgisi (1473) üzerine meydana gelen otorite boşluğundan yararlanan yerel beyler. bâ-berât-ı Hümayun” (TT 478: 135). Yüzyıllarda Giresun. yüzyılın ortalarına kadar da devam etmiştir (Miroğlu 1975: 30). Çaldıran Savaşı’na giden süreci hazırlamıştır (Bkz. Kemah. 1550’lerden sonra bölgede. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 92 . yüzyılın ortalarında. (TT 478: 135. 77).
Şeyh Ali ve Derviş Hasan İsmail oğlu Derviş Hasan Hüsam (İmam) ve 7 nefer evlâd-ı Baba Çağırgan Şeyh Yusuf oğlu Yakub Toplam Görevi Zâviyedâr Zâviyedâr Zâviyedâr Zâviyedâr İmâmet Zvdr. Padişah beratıyla bu köyün gelirleri. Bayram. Şeyh Yusuf. .i bâ-berât-ı Hümâyûn” (TT 478: 128). ber-vech-i defter-i atîk.850 500 700 830 2. bâ-berat-ı Sultânî. .Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri Konunun aydınlığa kavuşması bakımından önemli olan bu kayıttan Zıhar köyündeki zâviyede sekiz. Hâliya meşîhat der-tasarruf-ı Yusuf ve Hasan veledân-ı Ali el-mezbûr.100 200 6. ber-mûceb-i defter-i atîk. Söz konusu dervişlerden başka burada Ali oğlu Mehmet ile Hasan oğlu İsmail adında iki çiftçi hane daha bulunmaktadır. Vakfiyelerde yer alan ifadelerden Zıhar köyündeki zâviyeye bağlı olduğu anlaşılan Şeyh Yakub Gulamî’nin (VD 2349:9) yaşadığı Feykaz köyünde de. (TT 557:128). her iki köyün de vergilerinden bir kısmının zâviyelerdeki hizmetler için ayrıldığı anlaşılmaktadır. II. vakfedilmiştir. Şeyh Mahmud. Aynı şekilde 1569’da Gervaris köyünün de Çağırgan vakfına konu edildiği bilgisine yer verilmiştir. Bu bilgiler. Vakf-ı zâviye.180 vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 93 . Oruç ve Yakub Ahmed Abdal oğlu Derviş Ali. Durmuş Şeyh oğlu Hüseyin. Selim (1569–1574) devrinde hazırlanmış olan vakıf defterinde de kısmen teyit edilmiştir. Bahsi geçen kayıt şöyledir: “Karye-i Hanuk nâm-ı diğer Feykaz. Şeyh İsmail. Şeyh Veli. ber-vech-i iştirâk. Konuyla ilgili kayıt şöyledir: Tablo 1: Çağırgan Vakıflarının Personel ve Gelir Durumu (1569) Vakıf Personeli Mehmed oğlu Ali. Derviş Mustafa. zâde Zâviyedâr Vakıf Yerler Zıhar Köyü (Çakmak) Hanuk/Feykaz (Gürbulak) Zun Köyü (Boyluca) Gervaris Köyü (Hacıhasan) Çağmanis Köyü (Yeşilyurt) Misilmon Köyü (Gökçebel) 6 köy Gelir Miktarı (Akçe) 1. Meşihat der-tasarruf-u Derviş Ali veled-i Ahmet Abdal. Buna göre Zıhar Zâviyesi’nin batısında yer alan bu yerleşim biriminde Ahmet Abdal oğlu Derviş Ali ile oğulları Yusuf ve Hasan adlı üç derviş yaşamaktadır. Derviş Ali oğulları Yusuf ve Hasan Yakub Şeyh oğulları İbrahim ve Halil. Zun köyündeki zâviyede ise altı kişinin zâviyedâr olarak görevli olduğu. bu tarihlerde bir derviş grubundan ve zâviyedarlık görevlerinden söz edilmiştir. zâviyedarlık görevleri nedeniyle bu dervişlere tahsis edilmiş. (TT 557: 9).
Bugün ilçenin doğusunda Şiran yolu üzerinde bulunan Gervaris köyü de. Kanuni ve II. Hâliya meşîhat der-tasarruf-ı Türkaya. bugün köyde türbesi bulunan ve köyün adına ilham kaynağı olan Şeyh Hacı Hasan olmalıdır. Sultan II. Ayrıca Gervaris köyündeki İsmail oğlu Derviş Hasan’ın da vakıf mütevellisi olarak hayatta olduğu bilgisine yer verilmiştir. 10). .Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri “Karye-i Gervaris. 30’u aşkın olduğu görülecektir. Derviş Ali. söz konusu zâviyeler bünyesinde görev yapan personel sayısının. Ayrıca Çağırgan Baba ahfadından yedi kişinin yaşadığı Çağmanis köyündeki caminin. (TT 557: 9-10)12. Selim (1569-1574) döneminde hazırlanmış olan vakıf defterinde bu bölgede faal olarak sadece Zun köyündeki zâviye ile Gervaris köyünde ikamet eden mütevelliden söz edilmiştir. Derviş Mahmud ve Derviş Hasan adlı şahısların da vakıf gelirlerini müşterek olarak tasarruf ettikleri belirtilmiştir. iki zâviye arasında bulunan Cuma camii imamı dâhil olmak üzere. bâ-berât-ı Sultanî” (TT 478: 99). yerine oğulları Şeyh Halil ile Şeyh İbrahim’in geçtiği bilgisine yer verilmektedir. Burada yaşadığı haber verilen İsmail oğlu Derviş Hasan.850 2. Bu tarihlerde Kovana nahiyesine bağlı olduğu haber verilen Zun zâviyesinde Şeyh Yakub’un postnişîn iken vefat ettiği.330 900 700 1. 557. Selim devrinde hazırlanmış olan tahrir defterindeki verilere bakıldığında. Derviş Hasan’ın hangi zâviyede görevli olduğu açıkça belirtilmemesine rağmen. Malikâne-i vakf-ı zâviye. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 94 . vadi içinde doğu-batı istikametinde şekillenen yollar üzerindeki zâviyelerin aktif hizmet verdiğine işaret etmesi bakımından önemli sayılır. görüldüğü gibi vakıf yeri olarak kayda konu edilmiştir. s.200 10. ba-berât-ı Sultanî” (TT. her iki zâviye personelinin ve köyler halkının buluşmasına elverişli bir noktada konumlandırılması da dikkat çekmektedir.80 Çağırgan vakfına bağlı zâviyelerin 17. meşîhat der-tasarruf-ı Derviş Hasan veled-i İsmail. nr. Tablo 2: Çağırgan Vakfına Konu Olan Köylerin Sosyal ve Ekonomik Durumu (1569) No 1 2 3 4 5 6 İskân Yerleri Çağmanis Gervaris Hanuk/Feykaz Misilmon Zıhar Zun Toplam Müslim Hane 18 4 2 7 30 14 75 Mücerred (Yetişkin) 4 3 1 10 16 34 Gebran (Gayrimüslim) 10 10 Zâviyedar (Personel) 12 1 3 1 8 6 31 Diğer Görevli İmam 1 1 Hâsıl (Akçe) 2. . Aynı köyde mukim Derviş Veli. yüzyıldaki durumunu ortaya koyma konusunda çok 12 “Karye-i Gervaris tâbi-i Şehrebât. Bu durum.100 2. Malikâne-i vakf-ı zâviye. devrin ulaşım şartları ve coğrafya dikkate alındığında söz konusu şahsın Zıhar’da görevli olabileceği tahmininde bulunmak mümkün olmaktadır. ber-mûceb-i defter-i atîk. meşihat der-tasarruf-ı Derviş Hasan veled-i İsmail.
. 1642 tarihli Avarız Defteri’nin sunduğu ayrıntılar önem taşımaktadır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 95 . Süleyman Şeyh oğlu Seyyid Mustafa. Çağırgan vakfına konu olan köylerden sadece Feykaz’da bir kişinin zâviye şeyhi olduğundan bahsedilmiştir. Ali oğlu Seydi Abdal (Çağırgan Baba Müridi). Buna rağmen onun adının ön planâ çıkışına bakılarak Zıhar Zâviyesi’nde şeyhlik yapmış nüfuzlu biri olduğunu tahmin etmek zor değildir. Osmanlı-Rus savaşlarının meydana getirdiği göç dalgalarının da buradaki sosyal yaşamı ve dolayısıyla vakıf kurumların verimini olumsuz etkilediğini (PUL 2009: 544) buna ilave etmek gerekir. Yakub oğlu Süleyman (Erbâb-ı tımar). Tarihte önemli bir sivil toplum unsuru olarak hizmet etmiş olan bu kurumlara ait evrakın önemli bir kısmının muhafaza edildiği Karahisar-ı Şark Şer’iyye Mahkemesi arşivi 1915 yılı Ermeni İsyanı sırasında yakıldığı için bu hususta maalesef çok fazla bilgi sunma imkânımız kalmamıştır.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri fazla belge olmamakla beraber. “karye-i Mehmed Şeyh” diye başka bir adına atıf yapılmıştır. Osman oğlu Hasan Abdal (Çağırgan Baba Müridi). Görevi Zâviye Şeyhi Zıhar Zâviyedâr Zun Duacı Ayrıca Feykaz köyünün bu tarihte. Diğer şahıslar ise ekip biçtikleri vakıf yerlere karşılık zâviyede görevleri bulunan çiftçilerdir. Şeyh Ali oğlu Şeyh Rıdvan (zâviyedarzâde). Yusuf Şeyh oğlu Seyyid Veli. bahsi geçen tarihte yörede zâviye sayısının bire indirildiğine işaret kabul edilebilir. Şeyh konumunda bulunan Seyyid Mustafa’nın oturduğu Feykaz köyüne yakınlığına bakarak. Musa Şeyh oğlu Seyyid Halil. Yakub Şeyh oğlu Ali Şeyh. . (Acun-Öz 2008: 103-124). Veli Şeyh oğlu Seyyid Durmuş. Zun köyündeki zâviyenin ise pek fonksiyonelliği kalmadığını düşünebiliriz. Gervaris köyünden hiç söz edilmemiştir. Yusuf Şeyh Oğlu Seyyid Kasım. Yukarıdaki tabloda da gösterildiği gibi. Halen elde bulunan az sayıda değerli evrak da vakıf mirasçıları tarafından muhafaza edilebilmiştir. Bu durum. Tablo 3: 1642’de Çağırgan Vakfı Personeli Vakıf Yerler Feykaz (Mehmed Şeyh) Vakıf Personeli Ali oğlu Seyyid Mustafa Seyyid Yusuf oğlu Seyyid Ali Şeyh. Daha çok zâviye gelirlerinin tasarrufu hususunda mirasçılar arasında çıkan anlaşmazlıkları konu edinen ve karara bağlayan bu belgelerden az da olda bilgi edinmek mümkün olmaktadır. Çağırgan vakfının sonraki yüzyıllarda ne tür gelişmelere sahne olduğunu bilemiyoruz. Önceki tahrir defterlerinde vergi gelirlerinin bir kısmı vakıf kaydedilmiş olan Misilmon ve Çağmanis köylerinin vakıf statüsüne son verilmiş ve bu köyler tımar olarak yazılmışken. İbrahim oğlu Halil Abdal (Çağırgan Baba Müridi). Söz konusu şeyhin hangi tarihlerde yaşadığı henüz bilinmemektedir. Zıhar ve Feykaz köyleridir. Zıhar köyündeki zâviyenin aktif olduğunu. Mehmed oğlu Seyyid İbrahim. Bu tarihte vakfa konu olan yerler Zun.
yüzyılın başlarında Zıhar köyünde. 19.. Yine Feykaz köyünde oturan Şeyh Hüseyin’in de Zıhar zâviyesinde görev yaptığı haber verilmiştir (HD 1107: 104-5). Türbe üzerindeki mermer kitabede. alucra.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri Buna göre 18. Seyyid Yusuf adlı şahsın da zâviye gelirlerine müşterek olduğu belirtilmiştir. 14. nr. bu bilgiler bile Zıhar Zâviyesi’nin 19. 27 Eylül 2011. vakıf mütevellisi olarak kayıtlara girmiştir. yüzyıl başlarında yapılan nüfus tespitlerindeki sessizliğe karşın15. . yerine oğulları Seyyid Osman ve Seyyid Süleyman görevlendirilmiştir. s. 2272: 1-8).php.com/index. Erdem Ekşi. 1835-1845 yılları arasında yapılan nüfus kayıtlarında Zun. Aynı aileden Şeyh Durmuş ve Şeyh Seyyid Mustafa gibi başka kimseler de vakıf yerlerin tasarrufu ve zâviye hizmetleri konusunda müşterek kaydedilmiştir (HD 1091: 99). diğer taraftan AlucraŞebinkarahisar-Şiran üzerinden Bayburt ve Erzincan istikametinden Erzurum’a“ şeklinde tarif edilir ( Erdem Ekşi. Bu tarihlerde söz konusu köyün bulunduğu coğrafyadan umumi bir yolun geçtiği ve zâviyenin yolculara imaret hizmeti verdiği. Kitabe şöyledir: 13 Bahse konu yolun güzergâhı “ Zıhar’dan başlayarak Akyatak Yaylası üzerinden Torul’a ve Trabzon’a. 14 15 . Seyyid Hasan Çağırgan’a ait türbedir. Bugün için sadece Alucra ilçesindeki Zun (Boyluca) köyündeki ve Gümüşhane Tekke beldesindeki kalıntılardan söz edebiliyoruz. Gümüşhane ili merkez Tekke beldesindeki yapı. www.ismail-hakki-cagirgan). 24). . yüzyılda da aktif olduğunu göstermeye yetmektedir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 96 . yüzyılın ilk çeyreğinde (1720’li yıllarda). Zıhari köyünde “Mollaoğulları “ ve Feykaz köyünde de “Şeyhoğulları” diye geçmişe birer atıf yapılmakla yetinilmiştir. (NF. 18. Zıhar köyünde ikamet eden ve evlâd-ı vâkıftan Seyyid Mustafa oğlu Seyyid İsmail.14 Ayrıca 1846 tarihinde düzenlenen bir mahkeme kararında da Feykaz köyünden Ebubekir oğlu Şeyh İbrahim Efendi’nin zâviye postnişini olduğu anlatılmaktadır (VD. 1823 tarihinde ise Zıhar köyündeki zâviyenin şeyhliğine Seyyid Şeyh İsmail adında birinin baktığı. s. Yine 18. “Çağırgan Baba”. 1053. Zıhar ve Misilmon köylerinde zâviye olduğuna dair bir işarette bulunulmamış. Çağırgan Vakfına Ait Yapılar Çoruh-Kelkit Vadisi’nin kuzeyinde kalan coğrafyanın İslam dini ve Türk kültürü ile tanışmasında önemli bir rolü bulunduğu anlaşılan Çağırgan vakfına ait maalesef çok fazla kalıntı yoktur. d. yazışmalarda geçen “Zâviye-i merkûme ziyâde memirr-i nâs ve menzilgâh olmağla” ve “ebnâ-i sebile hasbî it’âm-ı taâm edip” şeklinde devam eden ifadelerden anlaşılmaktadır (AE. konumuzla alakalı bazı ayrıntılara yer verilmiştir. günlük 1 akçe ücretle zâviye şeyhliği yapmakta olan Seyyid İbrahim vefat etmiş.21. Misilmon’da “Dervişoğulları”. Alucra Haber.13 Vakıf mirasçıları elinde bulunan bir başka belgede 1834 yılında zâviye şeyhi Seyyid Ahmed’in vefat ettiği ve yerine oğlu Seyyid Ömer Efendi’nin geçtiği haber verilmektedir. Yakın zamana kadar mevcut olduğu haber verilen Zıhar (Fevziçakmak) köyünün Solaklı mevkiindeki zâviye kalıntısının yerinde ise bugün metruk vaziyetteki ilkokul binası bulunmaktadır. SMHD I: 219/17430).
Bu bölümün üzeri içten kubbe dıştan sekizgen bir piramit külahla örtülmüştür. Alınlık içerisinde 0. Türbenin her iki bölümünde birer sanduka yer almaktadır. Sonradan batı kısmına dikdörtgen planlı talî bir bölüm daha eklenmiştir. Yapı içinde.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri “Hâzihi mezâru’ş-şerifeti’l-merhûm el-mağfûr Baba Çağırgan Evliyâu’s-sâlikati harrarahu fî mâhı Receb senete tis’îne ve tis’amie” Bu şerefli mezar. kitabe üzerinde bir rozet işlenmiştir. kutsal kabul edilen bir de adak taşı bulunmaktadır.66 metre boyutlarındadır. ziyaret için gelenlerin istirahat ettiği bölümde. mimari bakımdan fazla bir özellik taşımamaktadır. Kubbenin oturduğu sekizgen kasnak dışarı yansıtılmıştır. Köydeki Eski Cami’nin ise ilk defa ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Alucra’daki Çağırgan zâviyelerine ait yapılar daha çok Zun köyünde bulunmaktadır.26 metre ölçülerinde mermer üzerine sülüsle yazılmış iki satırlık bir kitabeye yer verilmiş. üzeri taştan yapılmıştır. Zıhar ve Gervaris köylerinde Cumhuriyet devrinde yapılmış olan ve mimari bakımdan özellik taşımayan iki türbe vardır. Türbe aslî ve talî olmak üzere iki ana mekândan oluşmaktadır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 97 . (Özkan 200: 149). bağışlanmış Allah dostu Çağırgan Baba’nın mezarı olup. anlamına gelen bu ifadeler. Zun köyündeki yapılardan en özgün olanı. Mahmud Çağırgan’a ait olduğu kabul edilen Ocak/evdir. Murat’ın İran seferinde yaptırdığı rivayet edilen Seyyid Hasan Çağırgan Baba Türbesi. Bu yapı birçok yenileme görmesine rağmen yüzyıllar öncesinin sosyal yaşamına dair ipuçları taşımaktadır. Köyün merkezinde eski caminin yakınında bulunan Ocak/ ev yörenin yapı tekniğine uygun olarak ahşap. Türbeye kuzey cephesindeki dikdörtgen düz lentolu bir giriş ile ulaşılmaktadır. Bunlardan Zıhar köyündeki İsmail Hakkı Çağırgan’a. Sanduka ise 0. . Ancak 1704 tarihli bir kayıtta “Zun karyesinde vâki’ Çağırgan Camii’nin imamet ve hitabet cihetine yevmî .82x2. Gervaris köyündeki ise Yakub Gulamî’ye aittir.1582 yılı Temmuz ayında inşa edildi. Asıl mekân kare planlıdır. Asıl türbe bölümüne batıdan sivri kemerli bir giriş açılmıştır. taş ve toprak malzeme kullanılarak inşa edilmiştir. en azından türbenin bir Osmanlı devri eseri olduğunu haber vermektedir.41x0. kesme taştan kemerli tandır ve yaklaşık iki metre boyunda. Osmanlı padişahı III.
Ancak bu yapıların vakıf olduğunu kanıtlayacak bir belge tespit edilebilmiş değildir.s. 19). Ayrıca Çağırgan dervişlerinin yaşadığı zaman diliminde bölgede bahsi geçen tarikatın varlığından söz etmek mümkün olmamaktadır. yüzyıl başlarına atıf yapılmıştır. Uluslararası Giresun ve Doğu Karadeniz Sosyal Bilimler Sempozyumu. 1960’da türbeye dönüştürülmüştür16. Ocak/ev’den yaklaşık olarak 200 metre doğuda bulunan dere kenarındaki kaynak suyu ile eski su değirmeninin de Çağırgan vakfına ait olduğu halk tarafından kabul edilir. yakın zamana kadar ziyaret edilen bir mezar iken. Devlet idaresinin henüz tesis edilemediği ıssız coğrafyalarda kurdukları zâviyeler sayesinde bölge şenlenmiş. Fatsa. Geniş bilgi için bkz. “Osmanlı Döneminde Anadolu Şehirlerinin Gelişmesinde Devletin Rolü: Karahisar Örneği”. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 98 .17 Her ne olursa olsun Horasan-Türkistan kökenli bu sufî zümrelerin Anadolu’nun Türk yurdu haline gelmesinde kayda değer rollerinin olduğu muhakkaktır. halk arasında abartılı olarak dolaşan ve giderek mitolojiye dönüşen rivayetler yerine arşiv materyallerine bakarak konuyu açıklığa kavuşturmaya dikkat ettik. M. s. en azından 18. Devlet idaresine fazla ihtiyaç duymaksızın kırsal yaşamın ana unsurlarını idare eden ve dolayısıyla da sosyal yaşamı düzene koyan bu zümrenin tarihi misyonunun unutulmaması gerektiği sonucuna vardık. Belleten.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri bir akçe mutasarrıf olan Seyyid Ahmet” denilerek (HD 1107: 104/2). 16-192. 557. I. Sonuç Anadolu’nun kuzeydoğusunun İslam dini ve Türk kültürü ile tanışmasına katkı sunan ve bilimsel literatüre kolonizatör imlasıyla anılan Çağırganlu dervişleri hakkında eldeki belgelere bakarak bilgi sunmaya çalıştık. 117-137. LXV/242. Alucra kırsalında faaliyet göstermiş olan dervişlerin Nakşibendî oldukları rivayet edilse de (Okutan 1958: 260). “Doğu Karadeniz Bölgesi’nin İslamlaşmasına Öncülük Eden Türk Dervişleri Ahiler ve Dâr-ı Sülehâlar”. Öyle anlaşılmaktadır ki 1704’ten önce Çağırgan vakfına bağlı bir cami vardır ve bu durum söz konusu zâviyenin mezhebî mensubiyeti konusunda bir fikir vermektedir. halkın Kasım Baba diye yâd ettiği yerel bir kanaat önderinin tavsiye ve tespitleri ile bu günkü olduğu yere 1960’lı yıllarda yaptırılmıştır (Köy halkından Adem Küçükel’in rivayeti). 17 . yüzyılda hazırlanmış olan tahrir defterlerinde sancak merkezi olarak Karahisar’da ve Çağırgan dervişlerinin etkin olduğu coğrafyada Ahi dervişlerinin varlığına atıflar yapılmıştır. Bu dönemde daha çok Ahmet Yesevî dervişlerinin Anadolu’da faaliyet yürüttükleri gerçeğini (Barkan 1980: 212) dikkate almak daha mantıklı olur. bunu açıkça doğrulayacak bir kayda rastlayamadık. 9-11 Ekim 2008. (Nisan). Genel olarak Çağırganlu nispetiyle belgelere girmiş olan bu sufî topluluğun mezhebî mensubiyeti hususu ise çok açık değildir. Bu çalışmamız sırasında gerek saha araştırmalarımız ve gerekse belge analizleri bizi tarihimizde “misyoner” bir derviş zümresiyle tanıştırdı. Karahisar kasabasında 5 nefer için “Ahi ihvanân” ifadesi dikkat çekmektedir (Fatma Acun. Koyluhisar’da “Ahî Tamu” Taşkun Abdal Zâviyesi şeyhi olarak anılmaktadır (TT. . Nitekim 16. Anakara 2009. Bunu yaparken. Köy mezarlığında bulunan Mahmud Çağırgan Türbesi ise. 1939 yılında yaşanan depremde büyük hasar görmüş olan cami. Minare ise 1968’de kesme taştan inşa edilmiştir. üre16 Şeyh Mahmud Çağırgan Türbesi. köy halkı tarafından yeniden yapılmıştır.
2272. Milli Kütüphane Trabzon Şer’iyye Sicili(=TŞS) -No (=nr). Mahmud I(=AE. Vakıflar Genel Müdürlüğü (=VGM) Vakıf Defteri (=VD) -No(=nr). 580-581. KAYNAKLAR ARŞİV BELGELERİ Başbakanlık Osmanlı Arşivi (=BO) Tapu Tahrir Defteri (=TT). s. 199. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 99 . 37. 128. s. s. 16. O nedenle tarihe not düşme adına bu türden vakıf kurumlarını araştırarak doğru olacak şekilde gelecek kuşakların ilgisine sunmak gerekmektedir. 156.104/2. nr. arz ettiğim amaca bir nebze olsun katkı sağlamaya çalıştım. Bu mütevazı çalışma ile. 91. 87. nr. 1-8. nr. 832-836.SMHD. . 135. 255.I). s.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri time açılmış ve giderek de yerleşik yaşamın gerekleri köyler. nr. . s. 84. s. 21-24. -Ali Emirî. s. D) -No(=nr). 386. 196. 141-142. nr. 585. 219/17430. Nüfus Defteri (=NF. kasabalar ortaya çıkmıştır. nr. s. s. 1091.128. 97-98. 16-18. Karahisar-ı Şarkî -No(=nr). s. 557. 835. 12. nr. 9. 14-15. s. 478. 79. 1107. 849. 98-99. 387. 1053. 1818. Hurufat Defteri (=HD). 2349. 99. Trabzon Vakıflar Bölge Müdürlüğü Vakıf Defteri (Mükerrer) -No( =nr). s. Karahisar-ı Şarkî Kazası -No(=nr). nr. s. 9.
41. XV ve XVI. (1992). 117-137. s. Barkan. “Gümüşhane’de Osmanlı Dönemi Türbeleri”. . İstanbul. Bayburt Sancağı. Tirebolu Tarihi. Uluslar arası Giresun ve Doğu Karadeniz Sosyal Bilimler Sempozyumu. II. “Doğu Karadeniz Bölgesi’nin İslamlaşmasına Öncülük Eden Türk Dervişleri Ahiler ve Dâr-ı Sülehâlar”. Uluslararası Giresun ve Doğu Karadeniz Sosyal Bilimler Sempozyumu. (2010). Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri Boy Teşkilatı Destanları. Sümer. s. (1942) “Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler”. “Kafkas Muhacirlerinin İskânı”.L. Ankara. Ö. Ankara. Kemah Sancağı ve Erzincan Kazası. . Bostan. (2009). Özkan.Ü.Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyal ve İktisâdi Hayat. Fatsa. (2008). İstanbul. Miroğlu. Fatsa. Fatsa. I. Ankara. Pul. M. Sümer. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. A. 279-386. Erzurum. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 100 . H. M. (2002). M. (2009). 371. F-Öz. (1980). s. 9-11 Ekim 2008. İstanbul. İ. 544-561. Giresun Yöresinde Osmanlı Vakıfları ve Vakıf Eserler. Ankara. s. (2007). Ankara 2009. S. (2009). I. F. (1980). Miroğlu. XV-XVI. Yüzyıllarda Giresun Sosyal ve Ekonomik Hayat. M. 149. s. (1975). F. (Ankara). 9-11 Ekim 2008. Ankara.Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Vakıf Yoluyla İskân Metoduna Bir Örnek: Alucra’da Çağırgan Zâviyeleri KİTAP VE MAKALELER Acun. Vakıflar Dergisi. M. A. İstanbul. İ. Orta Karadeniz Tarihinin Kaynakları VII.
Toklu İbrahim Dede Vakfına bağlı olarak mescide çevrilmiş ve yıkılıncaya değin bu fonksiyonla hizmet etmiştir.Bölge Müdürlüğü . Bu yapıyı Azize Thekla veya Nikolaos Kilisesi olarak kabul edenler olsa da her iki konuda bilimsel açıdan bir netlik yoktur. Thekla or St. Anahtar Kelimeler: Mescid. son devir Bizans özellikli ve içi duvar resimleriyle çevrilen bir yapı olduğu anlaşılmaktadır. bir daha kullanılmamak üzere terk edilmiştir. Although there are those who accept as St. The south wall of the building had reached the early 1980’s but todays nothing has left from that small building. It was originally a small ruin from Byzantion Time. building. Some questions will be solved by an excavation. yapı. th century. When it was ruined at the beginning of the XX. featured with last period of Byzantion and fresco inside. by looking the photos and the plan drawings from the time that the structure was standing. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 101 . Various claims about the Byzantine history of the building were propounded. Key Words: Masjid. Güney duvarının kalıntıları 1980’li yılların başına kadar ulaşmıştır fakat günümüze bu küçük yapının hiçbir kalıntısı ulaşmamıştır. aslında Bizans dönemine ait küçük bir mimari kalıntıydı. It was converted into a mosque under Toklu Dede Foundation and continued as a mosque until it was ruined. It is understood that the building was rectangular shaped. ruin.Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Murat Sav / Arkeolog* Özet Toklu Dede Mescidi adıyla tanınan ve İstanbul’un Ayvansaray semtinde bulunan yapı. harabe Toklu İbrahım Dede Masjıd ın Ayvansaray / Istanbul ın The Hıstorıcal Process Abstract The building which is known as Toklu Dede Masjid was built in Ayvansaray District of İstanbul. yüzyıl başlarında harap olunca. The General Directorate of Foundation has started a work for reconstruction of this building. yerinde yapılacak kazı ile bazı problemler de açıklığa kavuşmuş olacaktır. fresko. dikdörtgen planlı. . fresco. Yapının Bizans geçmişiyle ilgili çeşitli iddialar öne sürülmektedir. Yapının ayaktayken yapılan plan çizimlerine ve çekilen fotoğraflara bakılarak. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapının yeniden ayağa kaldırılması için çalışmalar başlatılmış olup. it was abandoned forever. şapel. there is not a scientific clarity about these two issues. * VGM İstanbul I.Nikolaos Church. chapel. XX.
Eyice 1987: 35). Halen de. I. Bugün Ayvansaray semtinde. birkaç araştırma dışında yerli veya yabancı araştırmacılar yapıyla yeterince ilgilenmemiştir. ihyasını beklemektedir. Alexios’un (1018-1118) inşâ ettirmeye başladığı Blakhernae Sarayı. Bölgede. İstanbul’un mimarlık tarihinin bir parçasını teşkil eden yapı. geriye hiçbir kalıntı bırakmadan yok olan. kendine ait surlarla kuşatıldığı ve bu ayrı yönetim biçiminin V. . 11 sokak. Anna Komnenos’un da naklettiği üzere.(Şekil 1. lusorium (oyun alanı).Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Toklu Dede Mescidi. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 102 . yüzyıl) yeni imparatorluk sarayı olarak kullanılmıştır (Paribeni 1988: 215229). kent surlarının dışında.3.2. Kafesçi Yümnü Sokağına dönen köşede bulunmaktaydı. Konumu itibariyle iskâna açık bir alan olan bölgenin daha evvelden bir site olduğu. Komnenoslar döneminde (XI-XII.4). (Paspates 1877: 357). Kos 1995: 27. Atik Mustafapaşa Mahallesindeki Toklu Dede Sokağı üzerinde. Eskinin Blakhernae’si ve yerinin Ayvansarayı’nda Tekfur Sarayı. Eyice 1987: 33. detaylı bir çalışma yapılmamıştır. 1980’li yıllara kadar kalıntısı ulaşan mescid. iki büyük sütunlu cadde. bir ayazma. 5 gradus (ekmek fırını) ile Nymphaeum’un yanı sıra bir de tiyatronun olduğu sanılmaktadır (Dirimtekin 1953: 194. Şekil 1. 167 ev. Gyllius 1997: 184). V. yüzyıla kadar sürdüğü bilinmektedir (Dirimtekin 1953: 194). Haliç’e yakın. Keras’ı birbirine bağlayan ahşap bir köprünün varlığından bahsedilmektedir ( Janin 1964: 231-33. V. XIX. Sağlam haldeyken ne yazık ki mescid yapısıyla ilgili elle tutulur. eski adı ve devri kesin olarak bilinmeyen bir Bizans kilisesi veya şapeli olmakla birlikte yapım süreci değişik dönemlere ait kabul edilmektedir. Bizans döneminde şehrin surlarının daha batıya alınmasıyla birlikte. Tiberius zamanında yaptırılan hamam.yüzyıldan itibaren sur dâhiline alınan Blakhernae’de ve XIV. bir kilise. Bu yüzden de ayrıntılar saklı kalmıştır. Vaziyet planında mescit Şekil 2. Bundan ötürü. Adının da Blakhernes adlı bir Trak asilzadesinden geldiği sanılmaktadır. . yüzyıl haritasında mescit (Ekrem Hakkı Ayverdi’den) Mescid yapısı. bölge içinde kalmaktaydı. yüzyılda yazıldığı kabul edilen anonim Notitia Urbis’te XIV. surların iç kısmındaki bir apartmanın gölgesinde. Blakhernae bölgesi iskân açısından önem kazanmıştır.
Komnenoslar döneminde inşa edildiği kabul edilmiştir (Paspates 1877: 357-360.B. Gurlitt 1999: 36. mevcut durumuyla Toklu Dede Mescidinin. Pervititich sigorta haritası. XX. Resim 3. yol yapım çalışmaları (Vibma*) Tarihçesi: Eski fotoğraflarından ve 1870’li yıllarda yapıyı kuzeydoğudan betimleyen Galanakis’in yaptığı gravürden hareket edersek. Dağdelen. Alman Mavilerinde Mescit (Haz.4).) Şekil 4. . Ayvansaray surlarının Eyüp yönünden görünümü.1912: 207-211). Millingen. .B. ön giriş ve koro bölmelerinin üzerlerinin de beşik tonozla örtülü olması gerektiğini nakletmiştir (Gurlitt 1999: 36). vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 103 .Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Şekil 3. inşaat üslubu açısından Bizans’ın erken dönemlerine kadar inmeyen bir tarih çıkar karşımıza (Şekil 5. yüzyılın başlarında burayı ziyaret eden Gurlitt. İ. Ancak kalıntıları yok olmadan evvel genel olarak incelenen yapının. İ. Resim 1.Ş. baldaken kemerlerinin hala ayakta oluşundan dolayı bir zamanlar sahip olduğu kubbenin şeklinin rahatlıkla tasarlanabileceğini.
Şayet böyle ise. İmparator Theophilos’un (829-842) büyük kızkardeşi Thekla tarafından yaptırılmıştır ve tahrip olan yapı. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 104 . bu iddiaların hiçbiri. yapının Thekla Kilisesi olmamasına delil göstermiştir. bu sandığı Konstantinopolis’e getirerek. Eğer Mustafa Efendi’nin naklettiği doğruysa. Kilisede ise Hz. Millingen’in verdiği bilgilere bakılırsa. Vaktiyle. Blakhernae’de bu elbisenin saklandığı Marcus-Petrus adlı bir şapel yaptırmışlardır (Dirimtekin 1953: 199). Çünkü kaynaklarda Thekla yapısının Blakhernae Sarayına ait bir kilise olduğu belirtilmektedir. Hagios Nikolaos Kilisesi olarak adlandırılmıştır. Halbuki 1880 yılına ait bir haritada mescid. Komnenoslar döneminde inşâ edilen τού Παλατίου τών Βλαχεξνών ile bağlantı kurulmuşsa da. M. yüzyılda Kudüs yakınlarındaki Naum Kasabasında bir Musevi kadının evinde misafir kalan Candidus ve Galbius adlı iki din adamı. bugünkü Toklu Dede yapısının aslının bu şapele dayanmış olabileceğini düşünmüştür (Papadopulous 1928: 164). . kadına ait bir sandıkta Hz. İsaakios I.Meryem’in maphorion denilen kutsal kuşağı muhafaza edilmekteydi (Preger Patria II: 242-275. Komnenos (1057-1059) tarafından temelinden itibaren yeniden ayağa kaldırılmışsa da Ioannes II. Toklu Dede Mescidinin Nikolaos kilisesi olabileceğini düşünmüşlerdir. Papadopoulos da. Komnenos zamanında (1118-1143) büyütülmek sûretiyle tamir ettirilmiştir (Millingen 1912: 136-137. Diğer bir görüşe göre de Theotokos ton Blakhernon Kilisesi. Toklu Dede yapısındaki freskolarda hiçbir kadın azize betimi olmayışını. Patrik Konstantius da Toklu Dede Mescidinin aslının Thekla mı yoksa Nikolaos Kilisesi mi olduğunun tam tespit edilemediğini anlatmıştır. Buradan hareketle A. Schneider. zaten Toklu Dede Mescidinin Thekla ile alakası olmadığı ortaya çıkar. Yapının. Paspates de. Schneider ve A. Meryem’e ait bir elbisenin (maphorion) olduğunu öğrenince. kanıt olmadığından geçerliliğini yitirmiştir (1912: 207). bu civarda bulunmasından da hareketle yapının Thekla Manastırı’na ait bir şapel olduğu iddia edilmiştir1 (Paspates 1877:359). . V. bu düşünce diğer bazı araştırmacıları da etkilemiştir. 1 Vakıflar İstanbul Bölge Müdürlüğü Arşivi Van Millingen. tam anlamıyla ispat edilememiştir. Van Millingen. merdivenli bir geçitle bağlıydı. Ancak. bugünkü mevcut ayazma ve kilisenin yerinde idi ve saraya. Kırımtayıf 2001: 106). Selanikli Mustafa Efendi’nin 1865 yılında basıldığını belirttiği tarihi bir çalışmasında İvaz Efendi Camii’nin olduğu yerdeki bir kilisenin 1586 yılında vefat eden İvaz Efendi tarafından camiye çevrildiği belirtilmiştir (Millingen 1912: 208). Toklu isminin Thekla’dan geldiğine inandığını yazmış. Toklu-Thekla isim benzerliğinden dolayı. Eyice 1987: 34).Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Varsayımdan öteye gidemeyen bir görüşe göre.
Brounoff yapıyı XI-XII. apsis cephesinde. yy başları. Thekla yaklaşımına katılmaz ve yapıyı Bizans’ın son devir mimarisine atfeder (1963: 58). VII-IX. yapının Thekla Manastırına ait kilise olduğu yönünde olup. Sav arşivi) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 105 . . Galanakis’in Toklu Dede Mescidi gravürü (Paspates. Toklu Dede Mescidi olan yapının kapısının üzerinde bunu belirten bir levhanın asılı olduğunu nakletmiştir (C. yüzyıla dayandırırken. saçak seviyesinde uzanan bir dizi konsol çıkmanın arasında da tarihi olarak bir yakınlık olabileceğini öne sürer. Ayvansaray surları ve geri planda minaresi görülen Toklu Dede Mescidi (XX.7). M. Ayrıca. Resim 2.1877) İhtifalci Mehmet Ziya’nın görüşü de. Semavi Eyice yapının. Pasadaios ise. Khora Manastırı Kilisesinin güney şapeline çok benzemesi ve buna benzer bir kubbeye sahip oluşundan ötürü. .I 2004: 84).Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Şekil 5. yüzyıllarda inşâ edildiğini düşünmekte ve aslının Thekla Kilisesi olduğuna kanaat getirmektedir. (Şekil.
) Hadikatü’l-Cevami’de de yapının kiliseden çevrildiği. Ebu Şeybetü’l-Hudri’nin türbesinin bulunduğu mahallenin mescidi olduğu ve bahsi geçen türbede türbedarlık yapmış olan Eş-şeyh İbrahim Dede adını taşıdığı. . Yıkılmadan evvel mescidin apsis duvarı ve yol cephesi vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 106 . Sultan Bayezid (1481-1512) vakfına ilhâk edildiği yazılmaktadır. 1905 yılında mescid (doğudan apsise bakış) Resim 4 . Resim 5. (Ayvansarayî 2001: 200).A. Mahallesi ortadan kalktıktan sonra Atik Mustafapaşa Mahallesi sınırlarında kalmıştır (Ayverdi 1958: 50). . Batıdaki giriş bölümü (Sender. İbrahim Dede’nin de İstanbul’un fethi sırasında gazi olduğu anlatılmakta ve mescidin. Hz. A.Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Resim 3.E.
1980’de yıkılmıştır. Ek olarak. H. Fetihten sonra. Mescide bağlı olarak yanında tekke ve on tane derviş odasının bulunduğu bir zaviyesi mevcuttu (Eyice 1987: 38). Ebu Şeybetü’l-Hudri türbesinin yerinin daha kolay bulunabilmesi için mescidin yanına yol açılmıştır. yapıya ait meşrutadan da bahsedilmektedir (Eyice 1994: 273). Mahmud döneminde (1808-1839) ve H. 1890’da tamirler görmüştür. (Fatih ilk İstanbul: 87). Bu yol. (Fatih Camileri 1991: 216). sonrasında Vakıflar tarafından kiralanmıştır (Eyice 1982).fotoğraf M. 1915 yılında askerler tarafından kullanılan mescid. . Mescidin mihrabı ve güney duvarı uzun zaman yerinde durduktan sonra. aslında Pazar-ı Ayvansaray olması gerekmektedir (Eyice 1994: 273). apsis duvarının yarısı ve kuzey duvarı tamamen indirilmiş. Hacı Hafız Mustafa Çelebi tarafından yapıya ait vakıflar kurulmuş ve Çorlulu Ali Paşa da bir abdesthane eklemiştir (Ayvansarayî 2001: 202).1186/M.Wiener’den) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 107 . Yıkılmadan evvel apsis-mihrap ve yıkım sonrası mihrap (2. . Eyice’ye göre burada yanlışlık yapılmıştır. Sultan II. S. 1341 yılına (M. mescidin eski güney duvarına bitişik inşa edilen bir apartman bulunmaktadır. Resim 6.1308/M.Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi XIX. bakımsız bir hale bürünmüş ve 1929 Haziranında da giriş cephesi. Hatta vakfiyede mescidin Aksaray Pazarı’nda olduğu yazılıdır. 1922-23) ait Tekkeler Defteri’nde 1168/175455’de Vildan Hatun’un Vakfı’na bağlı olarak Toklu Dede Tekke veya zaviyesinin adı geçmektedir. zaviyeye çevrilen yapının adı zaviye olarak Hürrem Sultan Vakfiyesinde geçmektedir.1772’de. sonradan mescidin kuzey duvarını da içine alacak şekilde genişletilmiştir. yüzyılda harabeleşmiş olan yapı. Vakıflar arşivindeki H. Şimdi.
Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi
Çeşitli dönemlerde meydana gelen yangınlardan ne oranda etkilendiği bilinmemektedir. XVII. ve XVIII. yüzyıllarda meydana gelen bu yangınların birinde zaviyesinin zarar gördüğü ve tamamen yok olduğunu düşünmek mümkündür. Belki de yapım malzemesinin ahşap olması, bu neticeyi doğurmuştur. 1927-29 yıllarında arsanın kendisine ait olduğunu iddia eden bir kişi tarafından tahribata uğramıştır (Eyice 1986: 14), (Resim,7). 1984 yılında yapılan yol genişletme çalışmaları nedeniyle mescid arsası tamamen işgal edilmiştir (Eyice 1987: 38). Arsası olarak geriye 40,17 m2 gibi bir alan kalmıştır. Bugün mescidin olması gereken yerde 1970 yılında inşâ edilen bir apartman ile bir kaldırım ve yol mevcuttur. Koruma amaçlı imar planında, olması gereken yerde değil de karşı çaprazındaki 70 nolu parselde ihyası öngörülen yapının orijinal yerinde ihyası için 2008 yılında Vakıflar İstanbul I. Bölge Müdürlüğü’nün başlattığı çalışmalar neticesini vermiş ve mescidin eski yerinde ihya edilmesi kararı alınmıştır. Gayrımenkul Eski Eserler Yüksek Kurulu tarafından 1968 yılında Vakıflar Abide ve Yapı İşleri Müdürlüğüne verilen görüş yazısında, kalıntı halindeki yapının ihyası mümkün değilse kalıntı olarak korunması, yönünde kanaat belirtilmiştir. 1976 yılında ise, Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Başkanlığının 8932 sayılı kararında mescidin ihyası için Vakıflar Genel Müdürlüğünün girişimde bulunması gerektiği belirtilmiştir.2
Resim 7. Mescidin bugünkü yeri (yol ve yolun sağ kısmı) (Murat Sav, 02.VI.2008)
2
Vakıflar İstanbul I. Bölge Müdürlüğü tarafından ihya çalışmaları kapsamında mescidin temellerini bulmaya dönük kazı çalışmasını takiben, çıkan netice ve tarihi belgeler ışığında yapının projelerinin hazırlanması için çalışma başlatılmıştır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 108
. .
Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi
3 Temmuz 1936 tarihli Asar-ı Atika kaydında Mescidin mimarı ve banisi kısmında Simkeşbaşı İskender Bey’in adı bulunmaktaysa da, muhtemelen yanlış bir ifade kullanılmıştır. Mescidin içinde, H. 1334 (M. 1918) yılında asker iskân edildiği yazılıdır. (Resim,12). Açıklama kısmında, İmparator Iustinianus zamanından evvel burada bir kilisenin mevcut olduğu ve muhtemelen IX. asırda onarıldığı yazılmıştır. Bugüne değin pek çok araştırmacı tarafından incelenen Mescid yapısı ile ilgili çalışmalar, XX. yüzyılın ikinci yarısında yoğunlaşmıştır (Mamboury 1936: 265-66; ; Schneider 1951: 106-107; Janin 1953: 141; Eyice 1963: 58; Janin 1953: 141; Pasadaios 1969: 80-124; Ayverdi 1973-74: 508). Adına mescid adanan Toklu İbrahim Dede, mescide yaklaşık 100 m. mesafedeki ve Mikhael Burcu ile Heraklius Surları arasındaki türbenin haziresinde gömülü idi. Bugün ise, aynı mahalde gıyabında bir mezar taşı yer almaktadır. Mimari Özellikler: Uzunlamasına bir plana sahip mescid, tek nefli bir yapı olup, doğuda dışarı doğru çıkıntı teşkil eden bir apsis ile sona ermekteydi. Apsis, içten üç yapraklı yonca planında idi. 14,2 X 6,7 m ölçülerindeki yapının kubbeli olduğu ve bir de narteksinin bulunduğu bilinmektedir (Mathews 1976: 376; Wiener 2007: 206). Millingen ölçüleri, 13,55 X 5,4 m olarak vermektedir (Millingen 1912: 211). Mathews ise, 13,5 X 7 m civarında bir ölçü ortaya koyar ve doğu ucunu üç yapraklı bir yonca planı ile sonlandırmaktadır (Şekil, 6). Ahşap çatılı ve çatının da üzeri alaturka kiremitle örtülüydü. Nartheksinin, son cemaat yeri olarak kullanıldığı sanılmaktadır. Apsis dış cephesinin üç köşesinde korniş yer almaktaydı (Millingen 1912: 211). 1890 yılında yapılan tamir esnasında duvarlarda fresko ve ikonalara rastlanmış; ardından, 1929 yılında kuzey duvarı yıktırılınca, açıkta kalan güney duvarının iç kısmında pek çok fresko ortaya çıkmıştır. Ana şeması değişikliğe uğratılmadan, bunların, XIV. yüzyılda eklendiği tahmin edilmektedir. Uzun süre ayakta kalan güney duvarının iç kısmındaki bu freskolar, Türk dönemine ait badana tabakasının altından ortaya çıkartılmıştır (Resim 8,9). Freskolarda aziz figürleri konu olarak işlenmiş olup, Aziz Aberkios, Polykarpios, Spyridon, Eleutherios, Prokopios ve Niketas bunlardan bilinen ve tanınanlarıdır (Ebersolt vd 1913: 259; Schede 1930:443; Schneider 1936: 15-16). Şahin Özkan adlı bir araştırmacının öne sürdüğü bir iddiaya göre, Toklu Dede Mescidinin yıkılmadan evvel fark edilen bir freskosunda, içinde 5 balığın olduğu bir havuz betimi mevcuttu.3
3
Şahin Özkan, “Thekla Söylencesi”, Aleviler Birliği-Eski Kültürler İnternet sitesi (2010). vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 109
. .
Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi
Resim 8. Güney duvarının doğu ucundaki aziz tasvirli freskolar (Alman Ark. Ens.)
Resim 9. Güney duvarındaki freskolar, üst katmanda sıvalar ve üzerindeki kalem işi bezemeler (Alm. Ark. Ens.)
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 110
. .
Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi
Kuzey duvarında üçlü pencere sistemi görülürken, apsisinin dış cephesinde içbükey kör nişler göze çarpmaktadır. Apsis yan cephesinde, Bizans’ın son dönemlerinde üsluplaşan ve uzama eğilimi gösteren kör kemer yer alırken; apsis ön cephesinde ise kör kemerin içine Türk döneminde pencere açıldığı anlaşılmaktadır. Kuzey duvarında, batı kısmında üst katta bulunan pencerenin çatı saçak hattına kadar uzandığı görülür ki, bu da çatı yüksekliği ile oynandığını göstermektedir. Aynı yönün alt kotundaki pencere de Türk dönemi özelliğini yansıtmaktadır. İlginç olan, batı cephesindeki düzenlemedir. Burada, galeri katında bir çıkma mevcuttur. Kapı ise, çift kanatlı, ahşap ve oldukça sadedir. XVIII. ve XIX. yüzyıla ait tamirat izleri rahatlıkla seçilebilmektedir. Alt kısımlarda 4 sıra tuğla + 3 sıra taş düzeni fark edilmekte olup, sağdaki tuğladan poligonal kaidenin de minare kaidesi olduğu düşünülebilir. Bitişikteki ahşap yapı da olasılıkla yapının müştemilatındandır (Resim, 4).
Resim 10. Yıkıntı haldeyken çekilen bir fotoğrafta cephe düzeni (Alman Arkeoloji Enstitüsü)
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 111
. .
Şekil 6. Şekil 8. Gurlitt’e göre yapının planı ve enine kesiti vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 112 . XIX. Şekil 7. Pasadaios tarafından ileri sürülen bir görüşe göre.Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Yapı sağlamken çekilen bir iç mekân fotoğrafında apsis ve mihrap gayet açık biçimde görülmektedir. yapının orta bölümünü büyükçe bir kubbe örtmekteydi ve ana nefin iki yanında birer tane daha nef bulunmaktaydı (Pasadaios 1969). 6-8). . yüzyıl özelliğini taşıyan kalem işleriyle ve sade biçimde düzenlenmiştir (Resim. Plasterlerden dolayı üzerinin kubbeyle örtülü olduğu ve iki nefe daha sahip olduğu fikrini Millingen de benimsemiştir (1912: 211). Yarım kubbenin sağ alt köşesinde ve güneydoğuya dönük olarak eklenen sivri kemerli mihrap nişi. Pasadaios’un restitüsyonuna göre Toklu Dede yapısı . Örneğin. Mathews’in çizimine göre mescidin planı Mescidin Bizans devri restitüsyonuyla ilgili bazı öne sürümler yapılmıştır.
. . Kalıntı halinde iken güney duvarı ve mihrabı.Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Van Millingen ve Mathews tarafından çizilmiş olan Toklu Dede Mescidi’ne ait planlar arasında kimi önemsiz farklılıklar olup. Resim 11. Pencerelerin bir kısmı ile Millingen tarafından çok iyi bir ek olarak tanımlanan çatısı ve mihrabı Türk dönemi ekleri olarak belirtilmiştir (Kırımtayıf 2001: 107). planlarda Bizans ve Türk yapı ögeleri gösterilmiştir. Asar-ı Atika kaydı (1936) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 113 . apsisteki sütun ve ahşap yapılar Resim 12.
975 tarihi düşülmüştür. türbenin yan çaprazında.1. Doğu Romalılar’ın Pterion dedikleri hisardır. İvaz Efendi Yeni Dervişzade Sokak 6 kapı ve 4 taj sayılı Tokludede Mescidi ve imam meşrutahanesi mahalli ile Toklu Dede Sokağı 12 kapı nolu müezzin meşrutahanesine ait arsadan bahsedilmekte ve bunların eski eser özelliğini yitirdiği vurgulanmaktadır4 (Resim. kiremit örtülü bir tavanı olduğunu ve kapısının da demir parmaklıklı ve ayrıca duvarlarının da Ayasofya ve Kalenderhane’deki gibi ebrûli.18).Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Yapıya bağlı olarak inşâ edilen Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait çeşme ise. Öyle ki.9). Mahmut ve Sultan Abdülaziz tarafından da tamir ettirilmiştir (Resim 14-17).I 2004: 87). ayazmanın. buranın Fatih devrinde yapıldığını.M. . Türbenin içinde yer aldığı hisar. solda türbe ve Haliç surları (Vibma) İhtifalci Mehmet Ziya. daha çok Toklu Dede Türbesi5 hakkında bilgi vermiş olup. Eski Eser Encümenliği tarafından Vakıflar Umum Müdürlüğüne hitaben yazılan bir yazıda.13). Eski bir krokide mescid sokağı. Geçtiğimiz yüzyılın başlarına ait bir krokide. II. H. karşısında meşrutası. başka bir avlu içinde idi (Resim. Resim 13. Ayvansaray Kuyusu Sokağı olarak belirtilmiştir. sert sıvalı olduğunu anlatmaktadır (C.1948 tarihli yazı.1108) temelinden tamir edildiğini yazmaktadır. 1948 tarihli İ. 3 Temmuz 1936 tarihli Asar-ı Atika kaydında çeşmenin kitâbe metni ile inşâ tarihi de verilmiş olup. Mahmut tuğrası bulunduğunu.A. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 114 . İhtifalci. Haliç surlarının dibinde olduğu görülmektedir (Şekil. eski sadrazam Çorlulu Ali Paşa tarafından (H. Hagios Basileios’a adanan aynı adlı ayazma ise. ayrı bir önem taşımaktadır (Kırımtayıf 2001: 106). kapı üzerinde II. ve Eski Eserleri Koruma Encümeni Başkanının yazısı Şekil 9. Toklu Dede Sokağında ve Toklu Dede Mescidinin tam karşısında gösterilen meşrutanın. 4 5 İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü ve Eski Eserleri Koruma Encümeni Başkanının imzasını taşıyan 28. Çeşmenin yeri ise. .
Surlardaki hazire girişi ve türbe içinden görünüm (Encümen Arşivi. 1936) Resim 15. . .Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Resim 14. Toklu Dede Türbesinin 1936 yılındaki hali (Encümen Arşivi) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 115 .
. .Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Resim 16. Toklu Dede Türbesindeki kitâbeler (Vibma) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 116 . Eski bir fotoğrafta Toklu Dede Türbesi ve haziresi (Vibma) Resim 17.
Evvelki araştırmacıların. yapıyı ayırt edici kılmaktadır. . 1936) Değerlendirme: Her ne kadar küçük bir şapel ölçeğine sahip olsa da. . içinde kalan yapının. Kaldı ki. Toklu Dede Türbesinin yakınındaki Hagios Basileios Ayazması (Encümen Arşivi. bulunduğu bölgenin antik dönemlerde site olarak kullanılmış özel bir yer oluşu ve Komnenoslar Hanedanlığından itibaren İmparatorluk Saray bölgesi olarak kullanılan arazide yer alması. içinde fresko şeklinde tasvir edilen azizlerden birine adanmış olması daha kuvvetli bir olasılıktır. Yine de. mescid alanından daha ziyade Toklu Dede Türbesinin bulunduğu yer ve yakınlarında bu koşutluğu aramak daha doğru bir düşünce olacaktır. belki bâni olarak değil ama yapıyı tamir ettirenlerin Komnenos sülalesi oluşu da rastlantıdan öte bir anlam taşımaktadır. Toklu Dede Mescidi yapısının Doğu Roma dönemlerine kadar inen tarihinin tam olarak saptanamamış oluşu. onu detaylandırmamız önünde engel teşkil etmektedir. Buradan hareket ettiğimizde. Bu durumda Toklu İbrahim Dede Mescidinin Toklu kısmı sonradan eklenmiş olabilir. Delil olmadığından dolayı ve Blakhernae Sarayı’na olan fiziksel uzaklığından ötürü Toklu Dede Mescidi yapısı ile Thekla yapısı arasında bağlantı kurmak güçtür. Toklu ile Thekla arasında bir benzerlik aranıyorsa. Haliç Surlarının 10 m. içinde çeşitli freskoların yer alması bu kanıyı güçlendiren diğer etkenlerdir. surlara olan yakınlığı. yapının basit bir şapel olduğunu kabul etmek biraz sığ bir düşünce gibi kalmaktadır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 117 . yapıyı üç nefli ve apsis önü kubbeli olarak tarif etmeleri.Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Resim 18.
. Cerrahpaşa’daki İsakapısı Mescidi. yapının çeşitli onarımlardan geçtiği rahatlıkla anlaşılmaktadır. . zamanla harap olmaları neticesinde. Belki de bu yapıların hepsinin yerlerinde daha evvelki devirlere ait birer kilise yapısı veya küçük birer manastır kompleksi varken. Buradan hareketle ve Batı cephesindeki izlerin rehberliğinde.Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Her ne kadar yapı yıkılmadan çekilmiş olan fotoğraflardan ve bazı bilgilerden yola çıkarak yapı için tarihlendirme yapmak güç olsa da. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 118 . Yerinde yürütülecek olan kazı çalışması neticesinde ortaya çıkacak veriler ve tarihsel belge-bilgiler doğrultusunda hazırlanacak bir proje ile ayağa kaldırılması mümkün olan mescid yapısı. son haliyle İstanbul’daki mevcut tek nefli yapılar grubunun bir üyesidir. aslı kilise veya şapel olmayan Kefeli Mescidi ve Topkapı’daki Manastır Mescidi’ni benzer özellikli yapılar grubunda değerlendirebiliriz. şimdi mevcut olmayan Sinan Paşa Mescidi. Bizans’ın son dönemlerinde bunlar şapel olarak yaptırılarak mevcudiyetlerini devam ettirmişlerdir. doğu duvarında Komnenoslar döneminin inşâ özelliği farkedilmekte. güney ve batı duvarında ise son devrin teknik özellikleri belli olmaktadır.
9-18. İstanbul: İşaret Yayınları. (1895). İstanbul:Eren Yayıncılık. London: Sampson Low-Marston and Co.33-49.. Les églises de Constantinople.J. TAÇ.Souvenirs chrétiens de Constantinople et des environs.16. (II/5).(1999). İhtifalci Mehmet Ziya. F. E. Rezan Kızıltan).E. (1969). s.A. İstanbul ve Boğaziçi. Mıntıka (Blachernae). TAÇ. İstanbul’un Mimari Sanatı.(1909). Echod d’Orient. La Geographie Ecclesiastigue de L’empire Byzantine. XXIV.(Çev.12). Son Devir Bizans Mimarisi. C. (I/2). S. (1986). (2001). Paris: Publiciations de L’institut Francais D’etudes Byzantines. (1982). Etude Sur la Topographie et les Monuments de Constantinople (Extrait de la Revue archéologigue). . İstanbul. Dr. _____. _____. Fatih İlk İstanbul. Paris. Eyice. Hadikatü’l Cevami.(1958).193-222. _____. Prof. Paris. Fatih ve İstanbul 1. (2004).Asırda İstanbul Haritası. E.S. Tarih Enstitüsü Dergisi. Grosvenor. İstanbul 1974.(1925). (1953). İstanbul’un Ortadan Kalkan Bazı Tarihi Eserleri.Thiers.. (1913). İstanbul: Fatih Belediyesi Yayını.Galitekin). III. Axa Oyak Yayını. Paris. (1973-74). Bouvy.Yayını.N.(1953).İrfan Dağdelen). Ayverdi. _____ . Fatih Camileri ve Diğer Tarihi Eserler. J.H. 19. (Çev.853-870. s.. (1991). Une Nouvelle église de l’épogue des Paléologues.I.(1963).B.-N. İstanbul’un Camiye Çevrilen Kiliseleri. Paris. İstanbul-IV. Ayvansarayî.E. (1964). İstanbul’da İhmal Edilmiş Tarihi Bir Semt Ayvansaray. (1987). Développement urbain et répertoire topographique. (Adaptasyon: A. Gyllius. s. Alpatoff.15. Ebersolt. İstanbul. Pervititich Sigorta Haritalarında İstanbul. Constantinople II. Constantinople Byzantine.H. Ankara: Enformasyon ve Dökümantasyon Hizmetleri Vakfı.Özbayoğlu).Diyanet İşleri Başkanlığı Fatih Müftülüğü. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 119 . İstanbul: Bika Yayını.18. (S.C. . (1895). C.P. M.(1997). s. Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri 855-886 (1451-1481). Ebersolt. R. Ayverdi. İstanbul: B. İstanbul.Ş. Gurlitt. 3 cilt. C. İstanbul’un Tarihi Eserleri. Dirimtekin. _____.j.Ltd.(Haz.2. 14. Les églises et les Monastéres.Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi KAYNAKLAR Alman Mavileri.Brounoff. Janin.
(1936). Yayını. Schneider. (1877). .B.(1928). (1912).M. Mamboury. A. London: John Murray. Byzanz. (1930). To Pheron eponimian Toklu İbrahim Dede Mescidi byzantinon kterion. Die Blachernen. (1997).80-124. Arkheologike Ephemeris. _____. J. Mit Beiträgen von W. Schede.T. S. Milion I. İstanbul: Çituribiraderler Basımevi. Richter. Archäologische Funde: Türkei. T. İstanbul. (Çev. Oriens IV/1.15-16.(1995). Schneider. İstanbul: Ege Yayınları. (1901). J.T. Ülke.P. Esguisse Topographique de Constantinople. M. Les Palais et les églises des Blachernes. s. The Byzantine Churches of İstanbul. (1899).Studi e ricerche d’arte bizantina. Kos. sütun:443-444. _____. Roma. pp.I. (1892). Atti della giornata di studio. Preger (ed. Öz. Atina. Pasadaios. s. A. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 120 . Millingen. London: Macmillan and Co. (1951). Mathews. Pennsylvania. Konstantiniye.K.M. İstanbul Touristigue. (1957). (1976). (1969).N. İstanbul Camileri. Byzantinai Meletai. (1988). Lille: Desclee. Byzanz.A. İstanbul Şehir Tarihi ve Mimarisi. De Brouwer. A.Karnapp (Ist.215-229.82-120. Byzantine Churches in Constantinople: Their History and Architecture. (1951). Converted Byzantine Churches in İstanbul. Ayvansaray. . Il guartiere dele Blacherne a Constantinopoli. pp. (2001). Quellen der Byzantinischen Kunstgeschichte.Viyana. Papadopoulos.E. A.D.F. K. Mordtmann. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını. Patria. Berlin.).Tarihsel Süreçte İstanbul/Ayvansaray’daki Toklu İbrahim Dede Mescidi Kırımtayıf. Leipzig. C. Balat ve Fener Semtlerindeki Anıtlar. R.Van. (1897). Paspates. (1935). A. İstanbul: T. Berlin. Die Byzantinischen Fresken der Toklu Dede Mescidi. Byzantine Constantinople. Forsch).Güngörmüş). Paribeni.Vorarbeiten zur Topographie und Archäologie der Stadt. Archäologischer Anzeiger.
Osmanlı Devleti’nin kurulduğu ve Kurtuluş Savaşı’nın en çetin mücadelelerinin verildiği. * Bilecik Müze Müdürlüğü Sanat Tarihçisi vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 121 . under the leadership of Ertuğrul Gazi.Bilecik Osmangazi Camii Erdal Mean* Özet Sakarya ırmağı çevresinde topraklara sahip. Söğüt’te kök saldığı. Bilecik’te ilk Osmanlı yerleşiminde. The purpose of this article is to evaluate some scientific data which was brought into light after archaelogical excavations of Osman Gazi Mosque which was founded on the river edge in Bilecik. Kayi Clan. yurt edinip yerleştiği. . dere kenarında kurulmuş olan. mosque inscription. Kuruluş ve Kurtuluş şehridir. Bilecik Osmangazi Mosque Abstract Bilecik which is located around the Sakarya River carries the traces of different ages of history from antiquity to the present. the birthplace of the Ottaman Dynasty. Anahtar Kelimeler: Bilecik. . Key Words: Bilecik. Osmangazi Mosque. cami kitabesi. The Ottoman Empire was found and the hardest battle of Turkish Independence War occured in this city. Kayı Boyu’nun Ertuğrul Gazi önderliğinde Orta Asya’dan 400 çadırla gelip. Bu makalenin amacı. Most parts of the mosque were collapsed but today the north walls of the courtyard and mosque and single-galleried minaret sill stand. büyük bir kısmı yıkılmış ve günümüzde sadece cami ve avlu kısmının kuzey duvarları ile tek şerefeli minaresi ayakta kalmış olan Osman Gazi Camii’nin arkeolojik kazı çalışmaları sonucunda ortaya çıkarılan bilimsel verileri değerlendirmektir. antik çağlardan günümüze değin tarihin her döneminden izler taşıyan Bilecik. Osmangazi Camii. Bilecik is the source of important historical information because it is both the first capital of the Ottomans and among the important battlefields of war of independence. came from Central Asia with 400 tents and settled down to Bilecik.
Ayakta kalan kısımlar ise cami ve avlu kısmının kuzey duvarı ile tek şerefeli minaresidir. . Sultan Abdülmecid Dönemi’ne tarihlenmektedir. 1265 (M. Kırık parçalar halinde bulunan kitabenin ilk iki satırının ilk bölümleri bulunamamıştır. Bahçeler arasında ve dere kenarına inşa edilen caminin. Batı yönünde yer alan giriş açıklığının avlu tarafında mermerden kitabe parçaları ortaya çıkarılmıştır. 03.A.2008 tarih ve 2765 sayılı kararı doğrultusunda Eski Bilecik kenti içerisinde bulunan I. ölçülerinde düzgün kesme taştan giriş açıklığı bulunmuştur. Dikdörtgen kaideli. derece arkeolojik sit alanı içerisinde yer alan ve G. batı yönünde giriş sağlayan 1. caminin kuzeybatı köşesinde avlu ile bitişik olarak yapılmıştır ve avlu içinde kalmaktadır.85 m. Bu çalışmanın amacı. E. Minare. ikinci bölümünde ise kazı çalışması yapılmıştır. Minare 2000 yılında restorasyon geçirmiştir.06. Zincirlikaya Mevkii’nde yer almaktadır. günümüze yalnızca tek şerefeli minaresi ulaşan ve tarihi kaynaklarda Osmangazi Camii olarak bilinen yapıda 2008 yılında gerçekleştirilen kazı ve temizlik çalışmalarının sonuçlarını değerlendirmektir.K.81x 0. Osmangazi Camii Merkez Cumhuriyet Mahallesi. büyük bir kısmı yıkılmış ve günümüze ulaşmamıştır. İki aşamalı olarak yapılan çalışmaların birinci bölümünde temizlik.2008 tarihleri arasında 20 işçi ile gerçekleştirilen çalışmalarda alan öncelikle ağaçlardan temizlendikten sonra kazı çalışmalarına başlanmıştır.E. Cami ve avluya ait olan kalıntıların büyük bir kısmı toprak altında kalmış ve alan zamanla ağaçlık haline gelmiştir. Minarenin kaidesinde kesme taş. . doğu-batı yönünde dikdörtgene yakın bir plana sahip olduğu anlaşılmaktadır.06. Kırık parçalar halinde bulunan kitabe.22.Y. ölçülerindedir.97 m.Bilecik Osmangazi Camii Giriş 2008–2009 yılları arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü Bursa Bölge Müdürlüğünün 03. Mevcut izlerden yapının.2008 tarih ve 5675 sayılı kararı ve Eskişehir Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 04.11. 1848) tarihli olup.1983/A–4467 sayılı kararla tescillenmiş Osmangazi Camii’nde restorasyona yönelik temizlik ve arkeolojik kazı çalışmaları gerçekleştirilmiştir. silindirik gövdeli ve tek şerefeli minarenin şerefe altı. köşelerde rozet biçiminde yapılmış çiçek motifi ve bu çiçeklerden çıkarak kitabeyi dört yönden saran silmeler ile çerçevelenmiştir. Altı satırlı kitabe metni. kirpi saçak kornişlidir.07. Celî Ta’lik yazı ile dönemin Osmanlı Türkçesiyle yazılan kitabe H. gövdesinde tuğla malzeme kullanımı söz konusudur. 0. Camide gerçekleştirilen kazı çalışmaları neticesinde avludan yapıya. Kapı girişinin dış kısmında yarım daire şeklinde orijinal düzgün kesme taştan eşik yer almaktadır.2008–22. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 122 .11.
Moloztaş örgülü duvarda belirli aralıklarla yatay düzlemde yerleştirilmiş ahşap hatıl yeri tespit edilmiştir.…………………… Celil olan Allah. genişliğinde 5. Osman Han’ın mabedi güzel ve benzersiz bir şekilde yapıldı. daha aşağı kotta 0. bünyanın itdi bi-misil Eyledikçe Hak menâr-ı şevketin zîba bülend Düşmeni çün sırra dergâh(?) ola her dem sefil Söyledi Zîver kulu târih “cevher-i dâreyn”i Ma’bed-i Osman Hân yapıldı zîbâ bi-adîl / 1265 Kitabe Metninin Türkçesi 1. uzunluğunda moloztaş örgülü ikinci bir duvar kalıntısı bulunmuştur..Bilecik Osmangazi Camii Kitabe Metninin transkripsiyonu1 ……………. kireç kum karışımından oluşan harçla moloztaş örgülüdür. 5.90 m. Aleme şefkat kanatları sürekli gölge ola! 4.50 m.Kıldı imar-ı binâ-yı hayra çok sa’y-ı cemil Per-güşây-ı şevk olur hayratını görse melek Ola dehre cenâh-ı re’feti zıll-ı zalîl Cedd-i pâk-i emcedi Osman Hân’ın câmiin Bilecik’te ……….14 m. düşmanı bunu görünce her zaman sefil ola! 6.70 m. hayır binasını imar etmek için çok güzel gayret gösterdi. güneyinde.Şerefli. Caminin güney duvarını tespit etmeye yönelik güney yönünde gerçekleştirilen çalışmalarda güney duvar ile 1 Kitabe Metninin transkripsiyonu Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Meslek Yüksek Okulu Öğretim Görevlisi Edip YILMAZ tarafından okunmuştur. Cami içerisinde kuzey duvarının 184 cm. .61 m. temiz atası Osman Han’ın camisini Bilecik’te emsalsiz bir şekilde ……….Allah. uzunluğunda moloztaş örgülü bir duvar bakiyesi tespit edilmiştir.…………………. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 123 .Câmi’-i hayr u mekârim eylemiş Rabb-ı Celil ……………. genişliğinde ve 6. . 1848 Yapının iç kısmında devam eden çalışmalarda kuzey duvarda simetrik düzende yerleştirilmiş 1. gücünün alametini güzel ve yüce kıldıkça.. Yapının mevcut beden duvarları 1.Melekler hayratını görseler şevkle kanat açarlar. 1265 / M. Bu duvarın hemen güneyinde duvardan yaklaşık 1 m. iyilik ve güzellikleri 2. yaklaşık olarak 0. Ortaya çıkarılan mevcut kalıntılar ile caminin 10. 3. ölçülerinde iki dolap nişi açığa çıkarılmıştır.10 m.Ziver kulu “cevher-i dareyn”i tarih olarak söyledi.77 x 11.33 m ölçülerinde kareye yakın dikdörtgen bir plana sahip olduğu anlaşılmaktadır.06x0. genişliğinde. olalı. H.
kireç kum karışımından oluşan harçla moloz taş örgülüdür. bunun üzerine daha sonraki dönemlerde kayrak taşından ikinci bir döşeme daha yapılmıştır. Avluda yapılan çalışmalarda. Avlunun batı duvarından avlu ortasına doğru yaklaşık 9 m. Yapıda oldukça fazla ahşap hatıl izi bulunmasına karşın.10 x 18.50 m ölçülerinde. Yapının doğusunda gerçekleştirilen çalışmalarda kuzeye doğru devam eden 0. kazı çalışmalarında yeterince ahşap buluntu ele geçmemiştir. Moloz taş örgülü duvarda belirli aralıklarla yatay düzlemde yerleştirilmiş ahşap hatıl yeri tespit edilmiştir. Caminin içerisinde gerçekleştirilen çalışmalarda bulunan iki duvar bakiyesi. Duvarlarda yatay ve dikey düzlemde ortaya çıkan ahşap hatıl izleri. Bu künklerin yöneliş biçimi ve konumları avlunun ortasında bir şadırvanın var olabileceğine işaret etmektedir. yapının kurulduğu arazinin eğimli yapısından kaynaklı olarak bir teraslama yapılmaya çalışıldığını ve bir ölçüde de beden duvarlarının bu yolla desteklenmesine gerek duyulduğu düşüncesi uyandırmaktadır.04 m. 19. Avlu 12. bunların mihrap köşelerinde ve/veya duvar köşelerinde kullanılmış olabileceği düşüncesini akla getirmektedir. Bu döşemelerden ilki düzgün taş döşeme olup.80 m. caminin iki katlı olduğu görülmektedir.80 m. yapının iki katlı veya yarım kat bodrumlu bir düzenlemeye sahip olabileceğini düşündürür. . batı duvarının ise büyük bir kısmı günümüze ulaşmıştır. iki farklı dönemlere ait döşeme tespit edilmiştir.Bilecik Osmangazi Camii ilgi herhangi bir ize rastlanmamıştır. Mevcut kalıntılar avlu duvarlarının 0. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 124 . Ayrıca bulunan ahşap hatılların da yanmış olarak ele geçmesi bu durumu özetler. Tuğla köşelerinin pahlanmış olması. Avlunun kuzey duvarının tamamı. . uzunluğunda. kareye yakın dikdörtgen planlıdır. köşeleri pahlanmış 30 tuğla bulunmuştur. Bunun en büyük nedeni ise yapının Kurtuluş Savaşı esnasında Bilecik’in Yunan işgaline uğraması ve kentin terk edilerek yakılmasıdır. Bu yönde yapılan çalışmalarda 0.26 x 0. Çalışmalar neticesinde çok sayıda küçük buluntu ele geçmiştir. genişliğinde moloztaş döşeli basamaklı bir yol döşemesi ortaya çıkarılmıştır. Güney duvarla ilgili herhangi bir izin bulunmayışı bu bölümün bugün yapının hemen güneyinden geçen ve çoğunlukla yağışlı dönemlerde yağmur sularlının tahliyesi amacıyla kullanılan bir dere yatağı üzerine kurulmuş olduğu izlenimini vermektedir. Diğer bir çalışma alanı cami avlusunda gerçekleştirilmiştir. zeminin altından devam eden su künkleri ortaya çıkarılmıştır.yüzyılın sonlarında Eski Bilecik yerleşiminde çekilmiş fotoğrafta. genişliğinde. ölçülerinde.26 x 0. Kazı çalışmaları esnasında tespit edilen yanık tabakaları bu durumu destekler niteliktedir.
Yapılan kazı çalışmalarında ortaya çıkarılan yapı kalıntılarındaki yanık izleri. Ancak kitabe metninde geçen “Bilecik’te atası Osman Gazi’nin Camii’ni yaptırdı.34 vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 125 . 2 3 4 Ekrem Hakkı Ayverdi. .Bilecik Osmangazi Camii Küçük Buluntular Caminin harim bölümü ve avlu kısmındaki kazı çalışmaları sırasında. dip. ahşap külleri ve çatı kiremitlerinde yangın izleri bunu bütün ayrıntılarıyla ortaya koymaktadır. Osmanlı Dönemi’ne ait on sikke bulunmuştur. Abdülmecid Dönemi’ne tarihlenmektedir. yapının bu dönemde büyük bir onarım geçirerek yenilendiğini göstermektedir. 19. Metal buluntular içerisinde değişik boyutlarda bol miktarda çivi. Yüksek Lisans Tezi. Orhan Gazi Vakfı’ndan olup cihet kaydında Sultan Osman Camii’nin hitabet tevcihi “harameyn-i şerifeyn hazinesinden mazbut evkaftan Sultan Orhan vakfı” denilmektedir. Büyük kısmı korozyonlu olan sikkelerden ancak ikisi okunabilmiştir.34 Mimar Tanja TAN.g.yüzyılın sonlarında çekilmiş fotoğrafta yapı sağlam görülmektedir. İstanbul 1966. Osmanlı Mimarîsinin İlk Devri I.e.Osmanlı Anonim Sikkesi: Ön Yüz: Ortada aslan figürü ve figürün etrafında noktalı bordür yer almaktadır.2 Vakıflar Umum Kayd-ı Atikası Bursa Esas Defteri’nde 187 numarada kayıtlı Sultan Orhan Vakfiyesi’nde Orhan Gazi’nin babası adına yapmış olduğu kaydedilmektedir. Kurtuluş Savaşı yıllarında Yunan işgalleri sırasında şehir terk edildikten sonra bütün kentle birlikte yakılması sonucudur. a. Yapı ile ilgili gerçekleştirilen çalışmalarda. Parmaklığın bağlantı noktaları üzerinde çiçek motifleri aplike edilmiştir.1987. . bir adet iskarpela. gövde. bir kapı tokmağı ile bir pencereye ait demir parmaklık bulunmuştur. Yapının harap hale gelmesi.3 Vakıf kayıtlarına göre cami. Ayrıca Osmanlı Dönemi’ne ait günlük kullanıma yönelik kaplara ait sırlı-sırsız ağız.s. s. 1.4 Kazı çalışmalarında bulunan kitabe 1848 yılına. Arka Yüz: Orta kısmında çiçek motifi ve etrafında nokta bordürü bulunmaktadır.Abdulaziz Dönemi’ne tarihlenen bakır sikke: Ön Yüz: Tuğra Sene 4 Arka Yüz: Dür-i Be Fi Konstantiniye sene H. yapının bir vakıf kaydı olduğu belirtilmektedir.16 Ayverdi. Değerlendirme Caminin inşa tarihine ilişkin kesin bir kayıt bulunmamaktadır. 1277 / M..s. emzik ve kulp parçalarından oluşan seramik parçaları bulunmuştur. 1860–1861 2. Bilecik’te Eski Yapıların İncelenmesi.” ibaresi. Kitabede yapının Osman Gazi adına yapıldığı kesin olarak belirtilmektedir.
H.e.15 m ölçülerinde tespit edilmiştir.Bilecik Osmangazi Camii Ayverdi çalışmasında. E. s. Tekrardan burada yaptığımız ölçümlerde camii alanı.77x19.50x21.35 vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 126 . yapının oldukça iyi ahşap sanatı örneği yansıtan bir minberinin olduğunu ancak bu minberin İstanbul Vakıfları deposuna gönderilmekle birlikte daha sonra burada bulunamadığını belirtmektedir..g. Bu sebeple bitişikteki parselde kazı yapma olanağı olmamıştır. a. Yüksek Lisans Tezi. T. Bu alandaki arkeolojik araştırma kazı çalışmaları belirtilen parsel içersinde gerçekleştirilmiştir.(1966) Osmanlı Mimarîsinin İlk Devri I. cami ile avlunun güney duvar kalıntılarının belli bir kısmının ortaya çıktığını gözlemleyerek gerekli etüt çalışmasını gerçekleştirdim. Caminin kurulduğu alan engebeli bir arazide olup. 5 Ayverdi. avlu ise 18. 10. sel sularının oluşturduğu dere yatağı haline gelmiştir.( 1987) Bilecik’te Eski Yapıların İncelenmesi. TAN.04 m. KAYNAKÇA Ayverdi. . . Kazıdan iki yıl sonra alanda yaptığım incelemelerde yağışlar sebebiyle alanda toprak aşınması meydana geldiğini. İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları.5 Cami ve avlu kısmında yapılan kazı çalışmalarında güney duvarı ile ilgili herhangi bir kalıntı mevcut olmayıp cami ve avlunun güney duvarlarının derenin karşı tarafında yer almış olabileceğini düşündürür. İstanbul. Yapının kurulduğu arazideki eğim göz önüne alındığı zaman özellikle yağışlı dönemlerde oluşabilecek sel sularından yapının zarar görmemesi amacıyla burada oluşabilecek sel sularının tahliyesinin köprü vasıtasıyla yapıya zarar vermeden tahliyesinin uygun olabileceği düşünülebilir.
. .Bilecik Osmangazi Camii Çizim 1: Kazıdan sonra yapının mevcut planı Çizim 2: Yağışlar sonucu ortaya çıkan güney duvar kalıntılardan sonra yapının mevcut planı vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 127 .
Bilecik Osmangazi Camii Resim 1: Osmangazi Camii’nin genel görüntüsü Resim 2: Avludan görüntü vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 128 . . .
. .Bilecik Osmangazi Camii Resim 3:Cami ve avlu kısmında temizlik çalışması Resim 4: Kazı sırasında ortaya çıkartılan kitabe vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 129 .
.Bilecik Osmangazi Camii Resim 5: Cami giriş açıklığı Resim 6: Cami kuzey duvarında yer alan nişler vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 130 . .
.Bilecik Osmangazi Camii Resim 7: Avlu içinde temizlik ve kazı çalışması Resim 8: Avluda yer alan künk vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 131 . .
.Bilecik Osmangazi Camii Resim 9: Avlu içerisinde yer alan döşeme taşları Resim 10: Caminin doğusunda yer alan merdiven basamakları . Resim 11:Avlunun kazı sonrası üstten görünümü merdiven basmakları vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 132 .
Resim 13: 19. . .yüzyıl Bilecik fotoğrafı ve Osmangazi Camii vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 133 .Bilecik Osmangazi Camii Resim 12: Caminin kazı sonrası üstten görünümü.
.Bilecik Osmangazi Camii Resim 14: Kitabenin birleştirilmiş hali Resim 15: Osmanlı Dönemi korozyonlu sikkeler Resim 16: Seramik parçaları Resim 17: Ahşap oymacılığında kullanılan İskarpela Resim 18: Kazı sonucunda bulunan çiviler Resim 19: Pencere korkuluğundaki detay vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 134 . .
Bilecik Osmangazi Camii Resim 20: Abdulaziz Dönemi Sikkesi Resim 21: Osmanlı Anonim Sikkesi vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 135 . . .
.Bilecik Osmangazi Camii Resim 22: Sel sularından sonra ortaya çıkan yapının güney duvarı kalıntısı vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 136 . .
Belirli bir gelişim seyri gösteren bu camilerin bazıları ise kalemişi süslemeleri ve nakışlarıyla dikkati çekmektedir. henüz hiçbir yayında yer almamaktadır. It is one of our mosques with wooden pillars. This mosque was built far away from coastline of Black Sea. Eyüp Nefes* . Abstract The mosques with wooden pillars were seen in many places of Anatolia. Ahşap. wood. Sarpkaya. Yrd. . pen work * ** OMÜ İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi. Key words: Giresun. Sarpkaya. Çamoluk. Kalemişi Bektaş Bey Camii wıth wooden pıllars ın Sarpkaya wıllage ın Çamoluk dıstrıct ın Giresun. Doç. nakışlı ahşap sütunlu camilerimizden biridir. OMÜ İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi. Giresun ili Çamoluk ilçesi Sarpkaya Köyü’nde 19. And it has not taken place in any publication. .Yrd. Doç. Çamoluk. Bektaş Bey Camii. Dr. You can see in some of these mosques which have spesific evolution processes. Bu çalışma ile birlikte Bektaş Bey Camii’ni tanıtarak Anadolu Türk Sanatı içindeki yerini ortaya koymaya çalışacağız. In this article we will discuss the results of our study about the features of this mosque in Anatolian Turkish Art. Recep Gün** Özet Anadolu’nun birçok yerinde ahşap sütunlu camilere rastlanmaktadır. Karadeniz kıyı şeridinden uzakta inşa edilen söz konusu cami. Anahtar Kelimeler: Giresun.Giresun Çamoluk İlçesi Sarpkaya Köyü’ndeki Ahşap Sütunlu Bektaş Bey Camii. yüzyılda inşa edilmiş olan Bektaş Bey Camii. Bektaş Bey Camii was built in 19th century in Sarpkaya village of Çamoluk district near Giresun. Bektaş Bey Mosque. penwork decorations and embroideries. Dr. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 137 .
Bu camilerin bazıları ise nakışlarıyla dikkati çeker. Aslanapa 1993: 130-135. 291-296. Denktaş 2001: 201-205. Erdemir 1987: 295-312. 76-81. Köşk Köyü Mescidi (14. Kuran 1972: 179-186. ahşap cami yapım geleneğinin sistemli bir biçimde sürdürüldüğüne şahit oluyoruz. Uysal 1987: 313-364. . Özkarcı 2010: 333-341. Konya Sahip Ata (Larende) Camii (1258). Öney 1998. Çamoluk Sarpkaya Köyü Bektaş Bey Camii1 Sarpkaya Köyüne. 84-101. Duran 1988: 47-62. Önge 1971. ahşap aksamlı yapılar arasında bilinen ve tanınan camilerdir. Erdemir 1999). Özkarcı 2001: 73. Semerkant. Bunun dışında. Önge 1975: 179-195. nakışlı ahşap sütunlu cami geleneğimizin Giresun ilindeki bir diğer temsilcisi (Karpuz 1982: 117. 126-137. 1 Beni bu camiden haberdar eden ve yol arkadaşlığı yaparak yardımlarını esirgemeyen kıymetli araştırmacı ve yazar Mehmet FATSA ile cami’ya ilgili bilgilerine müracaat ettiğimiz köy eşrafından Zeynel GÜMGÜM ve Mehmet BAHÇIVAN’a teşekkürü borç biliriz. Anadolu’da. 199. 173-180. 138-143. Taşkent ve Pencikent müzelerinde sergilenmektedir. Dündar 2004: 50-56. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 138 . 118) konumunda gördüğümüz. Söz konusu bu eserler. Karamağaralı 1982: 49-76. Beyşehir Eşrefoğlu Süleyman Bey Camii (1297). Biz bu çalışmamızda. Başkan 1986: 20-24. Acun 1981: 635-715. Sultan Mahmut’un Gazne’de inşa ettirmiş olduğu Arusü’l-Felek Camii’nin çatısının ahşap olduğu ve içinde çok zengin ahşap süslemeler olduğu bilinmektedir. Parla 2005. Denike 1988: 29-38. Köyün üst kısmında geniş ve düz bir alanda kurulu bulunan cami halen ibadete açık durumdadır. Sarpkaya Köyü’nde inşa edilmiş Bektaş Bey Camii’ni tanıtmaya çalışacağız. Günümüze bir bütün halinde ulaşamayan bazı Karahanlı ve Gazneli camilerinin 10. Erdemir 1985: 193-206. . Ahi Elvan Camii (1382). yakın zamanlara kadar yapılmaya devam eden fakat fazla dikkat çekmeyen bu üslubun mütevazi örnekleri sayılabilecek ahşap sütunlu camilere ülkemizin pek çok yöresinde rastlamak mümkündür (Arık 1973. Denktaş 2004: 53-89. Beyazıt 2007: 179-201. Şahin 2010: 73-92). Dönmez 2010: 301-307. yy) Anadolu’da inşa edilmiş ahşap sütunlu camilerimizdendir (Akok 1946: 293-301. Erdemir 1987: 2933. Bayındır Köyü Camii (1366).lik asfalt bir yolla ulaşılmaktadır (Harita 1). Aytekin 1999. İnce 2004: 225-236. Çamoluk ilçesi. Ayaş Ulu Camii (1297).yüzyıldan kalma ahşap aksamları. 200.G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Giriş Türklerin İslam dinini kabul ettikten sonra inşa ettikleri camiler arasında ahşap aksamlı camilerin önemli bir yer tuttuğu bilinmektedir. Sivrihisar Ulu Camii (1274). başta Konya ve çevresi olmak üzere. Ankara Arslanhane Camii (1289-90). Çamoluk ilçe merkezinden batı istikametine devam eden yaklaşık 20 km. Afyon Ulu Camii (1273). Kastamonu Kasaba Köyü Mahmut Bey Camii (1336). Yıldız 2009: 215-226.
3 4 5 .php? detayNo=9. Camiye adını veren Bektaş Bey’in kimliğiyle ilgili elimizde net bir bilgi yoktur. . 1826-1827) yılında Çeçenzade Hasan Paşa. Dolayısıyla yapıyı 19. İçten düz tavan ile örtülü bulunan yapının dört omuz kırma çatısı. aynı yerdeki ahşaptan mamul külliye benzeri bir yapı grubunun yerine Bektaş Bey Camii’ni inşa ettiği söylenmektedir. Yapının kapı ve pencerelerinde görülen sarımsı renkteki düzgün taşlar ise. Fakat söz konusu vakfiyeyi bulamadık. 2. caminin tavanının evvela hartama ile kaplıyken son onarımdan önce oluklu sac ile örtülü olduğu ifade edilmiştir. “Karahisar Kurb’unda Zağpa Karyesi’nde Bektaş Bey Camii Vakfı” (VBM nr. O nedenle söz konusu tarih bu kadar yaygınlık kazanmış olmalıdır. net/turizmDetay. yörede bol bulunan ve yurt dışına ihracatı da yapılan traverten taşından mamuldür. Yakın zamanlarda gerçekleştirilen onarımlar sırasında yapının oluklu sac olan tavan örtüsü kaldırılarak yerine kiremide benzeyen plastik bir örtü malzemesi ile örtüldüğü anlaşılmaktadır. Söz konusu ahşap hatıllar simetrik olarak caminin dört duvarında da devam etmektedir.yüzyılın ilk yarısına tarihlendirmemiz mümkündür. ahşap malzemeyle inşa edilmiştir. wikipedia.75x12. 1242 yılını ifade etmektedir. Bu onarımlar sırasında yapının inşa kitabesi kaybolmuş olmalıdır. Bu bilgi notundan Bektaş Bey Camii’nin bir vakfiyesinin olduğunu anlıyoruz. Yapının tavanı ve tavanı taşıyıcı unsurları.org/wiki/%C3%87amoluk. Belki de kaybolan inşa kitabesindeki tarih H. Yapının kayıtlı bir vakfiyesine de rastlayamadık3._Giresun. 2 Bektaş Bey Camii. 1242 idi. 3). ahşap hatıllı moloz taş ile oluşturulmuştur (Çizim 1). Yine yöre ili ilgili internet bilgilerinde de aynı tarih verilmektedir. sarıçam ağacından mamuldür.camoluk. Yöre halkı tarafından. Trabzon Vakıflar Bölge Müdürlüğü Siyakat Defterleri’nde Bektaş Bey Camii ile ilgili kısa bir bilgi notu bulunmaktadır. Bektaş Bey. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 139 . H. alaturka kiremit benzeri örtü sistemi5 ile kaplıdır. anlatılanlara göre pek çok kez onarım görmüştür. Görevi sırasında.2272: 4). 1242 (M. Yapının Tanımı Dıştan 16.G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Tarihçesi Caminin herhangi bir yerinde inşa kitabesine rastlanmamıştır. Çeçenzade Hasan Paşa’nın oğlu olduğu belirtilmektedir. Caminin beden duvarları bir sıra ahşap hatıl. Yapının iç kısmını oluşturan ahşap malzeme. http://www. Trabzon yöresi ile ilgili yayınlarda Bektaş Bey’in. Bektaş Bey’in Trabzon valisinin oğlu olduğunu ve asayişi temin için bölgeye gönderildiğini ifade etmişlerdir. http://tr. üç-dört sıra moloz taş kullanılarak inşa edilmiştir (Resim 1. Yörede hemen herkes caminin yapılış tarihi olarak H. kaimmakam ünvanıyla Trabzon eyaletine atanmıştır (Saydam 2006: 295). bölgede oluşan otorite boşluğundan kaynaklanan isyanları bastırmakla görevlendirildiğinde.65 m ölçülerinde boyuna dikdörtgen planlı caminin duvarları. Duvarların her birinde bu şekilde oluşturulmuş beş sıra ahşap hatıl yer almaktadır. Bu vakfiye ya kaybolmuş ya da bölgede 1915 yılında cereyan eden ve vakıf sicillerinin yandığı Ermeni İsyanı sırasında yanmış olmalıdır (Fatsa 2010: 234). Giriş kapısı üzerindeki kitabe yeri boştur2. Cami ile ilgili bilgilerine müracaat ettiğimiz yöre halkı. uhdesine Anapa Muhafızlığı ve Çerkezistan memurluğu verilmişti. Bu sırada oğlu Bektaş Rüştü Bey. kendi adını alan camiyi sözü edilen tarihlerde inşa ettirmiş olmalıdır4.
sadece havalandırma vazifesi gördüğü söylenebilir. 6). düzgün kesme taş malzemeden yapılmıştır7. akantus yapraklarıyla mihrap nişini çevreleyen dış silmeler arasına yine kalemişi kırmızı renkli iki alem yerleştirilmiştir. Basık kemerli kapı nişini örten. kalem işi. sade. onarımda aslına uygun ölçülerde betonarme olarak yenilendiği söylenmektedir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 140 . Mihrap nişinin üstü. Kuzey cephenin ortasındaki portal. iki kanatlı bir kapı ile camiye giriş sağlanmaktadır. Mihrap nişinin ortası beyaza boyalıdır. rozet biçiminde çiçekler görülmektedir. ahşap. Yakın zamanda gerçekleştirilen kapsamlı onarım sırasında. Üst kat pencerelerinin. tepesi hilalli bir alem yerleştirilmiştir. 7 . Minarenin inşa kitabesi aynı zamanda son cemaat mahallinin onarım tarihi olmalıdır. batılılaşma dönemi Osmanlı camilerinde gördüğümüz portalleri hatırlatmaktadır (Resim 4). Süsleme kuşağının üst kısmında ise lotus 6 Minarenin giriş kapısı üzerinde yazan “İbrahim İbaçoğlu” ismi minareyi yaptıran kişi olmalıdır. Mihrap bütünüyle nakışlı olduğundan kesin olmamakla birlikte malzemenin traverten olduğunu zannediyoruz. ebat olarak epeyce küçük tutulduğundan. Dörtlü aynalı “Muhammed” yazısı ile oluşturulmuş bu hatların ortasında. güney cephede iki. alt katta. eğer varsa. Güney duvarının ortasına yerleştirilen mihrap. Harim. Yaklaşık 30 cm çapındaki ahşap sütunlar. şematik bitkisel bir süsleme kuşağı yer almaktadır. Güney ve doğudaki pencereler dıştan lokmalı demir kafeslerle kaplanırken kuzeydeki pencereler yatay çubuklu demir şebekelerle korumaya alınmıştır. silindirik sütunlarla üç sahna ayrılmıştır. Eskiden ahşap olan bu kısmın. Mihrap duvarı başta olmak üzere camideki kalem işi süslemelere bakıldığında. Yeşil. üst katta. yerinde olmayan kitabenin başlangıcı olmalıdır. kırmızı ve mavi renkli silmelerle çevrili mihrap nişinin kavsarasında kalem işi bir alem göze çarpar. Söz konusu süslemelerin üst kısmında görülen hat yazıları. yonca kemerlidir (Resim 5.G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Harimin önünde betonarme malzemeyle yapılmış bir son cemaat mahalli bulunmaktadır. Alemin iki yanından yanlara doğru aşağı sarkan akantus yapraklarının uçlarına küçük çiçekler kondurulmuştur. kıbleye paralel ve dikey dörder sıra şeklinde yerleştirilmiş olup köşelerdeki sütunlar duvarlara bitişiktir. Dıştaki kabartma silmenin içi küçük çiçeklerle dolguludur. Kuzeydeki pencereler ayrıca dıştan iki kanatlı pencere kanatlarıyla donatılmış durumdadır. doğu cephede üç. Ayrıca son cemaat mahallinin kuzeybatı köşesine 1996 yılında bir de betonarme minare eklenmiştir6. bu süslemeler örtülmüş olmalıdır. Pencere söve ve lentoları düzgün kesme taştan mamuldür. Kitabe yuvasının üst kısmında görülen Lafzatu’llah ibaresiz. Mihrabın rengârenk görünümü bize mihrap nişinin de eskiden bezemeli olması gerektiğini hatırlatmaktadır. yonca kemerin üst kısmındaki alemin sağ ve sol köşelerine gelecek şekilde simetrik olarak yüzeye işlenmiştir. Harimin içi. cami ilk yapıldığında sıvaların üzerinde de süslemelerin olması gerektiği akla gelmektedir. Caminin beden duvarları içten sıva ile kaplıdır. Bahse konu kalem işi süslemelerinin üst kısmında. güney ve kuzey cephede iki. Yonca biçimli kemerin üst kısmına. doğu cephede üç pencere ile aydınlatılmaktadır. . Sağ ve sol kenarlarda.
yüzeylerde boşluk olmayacak şekilde kalem işi nakışlarla bezelidir. Mısır. Bu olay İslami kaynaklarda da bazı değişikvakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 141 . Hıristiyanlığı kabul eden hükümdar bundan son derece rahatsızlık duyar. diri diri ölmeleri için. Bu süslemenin alt kısmında yine çiçekli yapraklarla araları ayrılmış iki pano halinde simetrik yazılar yer almaktadır. kalem işi süslemeleri de çevreleyecek şekilde. En kayda değer bilgiler “Efes’in Yedi Uyuyanları” şeklinde Hıristiyan kaynaklarında anlatılır. mihrabta namaz kılmak için ayağa kalktığında melekler ona seslendi” ﻳﻤﻠﺨﺎ ﻣﻜﺜﻠﻴﻨﺎ ﻣﺜﻠﻴﻨﻞ ﻣﺮﻧﻮش دﺑﺮﻧﻮش ﺷﺎذﻧﻮش (Kur’an: 3/39). İslamın dışında bir çok dini anlatımlarda ve efsanelerde geçmektedir. ayetiyle son bulmaktadır. Ürdün. Kendilerine zarar gelmesinden korkan gençler kaçarak Anchilus dağı yakınlarındaki bir mağaraya saklanırlar. Mihrap nişini ve kalem işi süslemeleri dıştan çevreleyen ikili silmeler altta mihrap bedeni boyunca yükselerek üstte. Başta İmparator olmak üzere bütün şehir onları ziyaret eder ve ölümden sonra dirilmenin hak olduğu inancı güç kazanır. Alt kısımdaki aynalı “Yâ Fettâh” (Ey Kapıları Açan!) yazıları ise kubbe oluşturacak şekilde istiflenmiş ve yazıya şematik cami şekli verilmiştir. aynalı istiflenmiş besmeleden oluşmaktadır. bir sıra diyagonal çiçek örgüleriyle bezenmiştir. Üstte aynalı “Muhammed” yazıları yer almaktadır. Yâ Fettâh. Fakat İspanya. “Fenâdethü’l-melâiketü ve hüve kâiﻓﻨﺎدﺗﻪ اﻟﻤﻼ ﺌﮑﺔ و هﻮ ﻗﺎ ﺌم ﻳﺼﻠﻰ ﻓﻰ اﻟﻤﺤﺮاب mün yusallî fi’l-mihrâb” Türkçesi: “O. Hıristiyan kaynaklarına göre hadise Efes’te geçmiştir. Gençleri takip edenler. . Üçlü yonca silmenin ortasına ise. 307 yıl sonra İmparator II. İnce çıtalarla dikdörtgen çerçevelerle kaplanmış aynalıklar. Bu olaydan sonra mağaralarına çekilen gençler uyanmamak üzere vefat ederler. Dış silmelerin yüzeyleri ayrıca kalem işi çiçeklerle bezelidir. dıştan farklı renklerle boyalı iki dikdörtgen silmeyle çevrelenmiştir. Yonca biçimli silmeler ile dış silmeler arasındaki boşluklara simetrik “Muhammed. bir sıra küçük çiçek dizisi. Mâşallah” yazılarını içeren aynalı bir hat komposizyon yerleştirilmiştir. çiçekli yaprak dizisi ile çevrelenmiş iri bir hat yerleştirilmiştir. mağarayı kapatırlar. آﻔﺸﻄﻄﻴﻮش ﻗﻄﻤﻴﺮ Minberin diğer yüzeyindeki yazının araları kıvrık dal benzeri yarı natüralist bitki motifleriyle bezelidir. Al-i İmran suresinin 39. Afganistan ve Doğu Türkistan’da Ashab-ı Kehf’e atfedilen bir çok mağara bulunmaktadır. Korkulukların alt kısmından yukarıya doğru devam eden yazılarda Ashab-ı Kehf ’in8 isimleri şu sırayla yazılıdır (Resim 7). Yazının üst kısmı ise ortadaki alemin kenarlarından yanlara sarkan iki küçük akantus yaprağı ile bezelidir. Mihrabın sağında yer alan minber. Köşk altında sülüs yazıyla istiflenen besmele. 8 İslami literatürlerde “Ashab-ı Kehf ” olarak adlandırılan hadise. Gençlerden biri gizlice şehre iner ve yiyecek almak için kendi dönemine ait parayı satıcıya verir ve bu şekilde kimlikleri ortaya çıkar. Suriye. Ortasında rozet şeklinde bir çiçeğin yer aldığı yazı. üst kısımlarda kıvrımlarla hareketlendirilmiştir. Söz konusu ayet şu şekildedir. Tam bu sırada mağaranın ağıl yapılmak üzere açılmasıyla gençler tekrar uyanırlar. Theodosius döneminde Hıristiyanlık içinde ölümden sonra dirilmenin olmadığını savunan bir akım oluşur.G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i benzeri süsleme dizisi görünür. Minber korkuluklarında ise batıdaki köşk korkuluklarından başlayıp diğer cephenin köşk korkuluklarında sona eren hat görülmektedir. . Söz konusu edilen bu süslemeler. Cezayir. Hikaye ana hatlarıyla İmparator Decius (Dakyanus) döneminde Hıristiyanlığı kabul eden ve bu nedenle putlara kurban kesmeyi reddeden yedi genç hakkındadır. Korkuluklarda “Lâ ilâhe illallâh” ile devam eden yazı. mihrap kemerine benzer şekilde üçlü yonca ile nihayetlenmektedir.
camide çalışan fakat ismini bulamadığımız hattatın oldukça mahir bir sanatkâr olduğunu söyleyebiliriz. Mahfil katı. çıkıntısı olan mahfilin boğumlu korkulukları çeşitli renklerle boyalıdır. mihrabın gerisindeki sütun dizisine kadar olan bölümün. Mihrap duvarı boyunca uzanan rahle sekisi. İslami kaynakların çoğunluğuna göre bu isimler minber köşkünde yazılı şekliyledir (Geniş bilgi için bkz. Ersöz 1991: 465-467. Minber kapı tacı. Tacın yüzeyine yerleştirilen “maşallah” yazısı yine cami görünümlüdür (Resim 9). . Camiye girildiğinde en dikkat çekici unsurlardan biri de kuşkusuz. Osman ve Ali isimleri görülecektir (Resim 8 ). tavanı dokuz bölüme ayırmıştır. ince çıtaların enlemesine ve boylamasına çakılmasıyla oluşturulmuş liklerle aynı şekilde anlatılmaktadır. Ömer. kaset tarzında. Yine köşkün bütün yüzeyleri bitkisel motiflere süslenmiştir. harimin kuzeybatısında yer alan iskele biçimli oldukça sade bir merdivenle çıkılmaktadır. Eyicil 2005). Kalem işi nakışlarla bezeli olan kemerlerin üzerlerine çeşitli çiçek desenleri de serpiştirilmiştir. Cami içindeki yazıların tamamı “celi sülüs hat” ile oluşturulmuştur. Mihrap önü tavan süslemesi. Kur’an’da Ashab-ı Kehf’in isimleri yoktur. Minber köşkünün üzeri külahla örtülüdür. harimin kuzeyindeki sütunlar arasına çekilen hatıllar üzerine bindirilerek inşa edilmiştir. Harimin içindeki sütunlar. caminin diğer unsurlarına göre daha sade görünümlüdür. Mahfil katına. iki minareli ve kubbeli cami şeklinde tasarlanmıştır. Yazıların görünümü ve istiflerin terkibini dikkate alındığımızda. arkadaki bölüme göre yaklaşık 10 cm. Bu süslemeli bölümün her iki yanındaki kalem işi nakışlı bölümler. Yüzeyleri aşı boyalarıyla çiçekli vaaz kürsüsü. sütunların üzerindeki kemerlerdir (Resim 10). Söz konusu isimlerle ilgili kaynaklarda farklı bilgiler bulunmaktadır. boğumlu parmaklıklarla çevrilidir. kemerlerle birlikte. Söz konusu süslemeler ve araları kalem işi nakışlıdır. Mihrap aksında yaklaşık 150 cm. Kur’an-ı Kerim’de Kehf suresinde bu olaydan bahsedilir ve Ashab-ı Kehf’in mahiyetiyle ilgili tartışmalarla ilgili en doğrusunu Allah’ın bileceği ifade edilir (Kur’an 16/9-26). Minber kapısı ve kapı kenarları çeşitli çiçek motifleriyle kaplanmıştır.G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü اﻟﻤﺤﺮابh ş a ﻳﺼﻠﻰu n l هﻮ ﻗﺎk t a ş B اﻟﻤﻼa m i i ’ n d e k i A ﻓﻰp S ü t ﺌمu B e ﺌﮑﺔ وe y C ﻓﻨﺎدﺗﻪ Yemlihâ Mekselînâ Mislînâ Mernûş Debernûş Şâzenûş Kefeştatayûş Kıtmîr ﻳﻤﻠﺨﺎ ﻣﻜﺜﻠﻴﻨﺎ ﻣﺜﻠﻴﻨﻞ ﻣﺮﻧﻮش دﺑﺮﻧﻮش ﺷﺎذﻧﻮش آﻔﺸﻄﻄﻴﻮش ﻗﻄﻤﻴﺮ Minber köşkünün korkuluklarında görülen diğer yazı ise oldukça mükemmel düşünülmüş değişik bir istiftir. kare ve dikdörtgenlerin belirli aralıklarla boşluklara yerleştirilmesi ile oluşturulmuştur. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 142 . Söz konusu bölümlerin her biri değişik kompozisyonlarla bezelidir. . Çoğunlukla Bursa kemeri şeklinde düzenlenen bu kemerler yapıya ayrı bir estetik ve güzellik katmıştır. Güneydoğu köşeye yerleştirilmiş vaaz kürsüsü. yekpare parçaların enlemesine ve boylamasına geçirilmesiyle meydana getirilmiştir. Dört halifenin isimleri ortak harfler bir kere kullanılarak tek bir kelimede birleştirilmiştir. Harimde dikkati çeken bir diğer husus. İlk bakıldığında her hangi bir anlam çıkarılamayan yazıya dikkatle bakıldığında Ebu Bekir. kadar yüksek tutulmuş olmasıdır. Yine bu kısım boğumlu parmaklıklarla çevrilidir.
Örneğin Ayaş Ulu Camii (15. onun arkasında ise çıtaların çaprazlama çakılmasıyla oluşturulmuş baklava dilimleri görülmektedir. Beyşehir Köşk Köyü Mescidi (14. Ağacın bol bulunduğu Karadeniz Bölgesi’nde çeşitli tekniklerde ahşap hatıllı duvar kullanılarak inşa edilen dini ve sivil yapılara sıkça rastlanır (Tayla 2007: 803 vd). Silmelerle kademelendirilmiş süslemelerin ön kısmında çarkıfelek. Kayseri/Pınarbaşı Methiye Köyü Camii (1902) ve Kayseri/Develi Şıhlı Kasabası Yusuf Ağa Camii’lerini (1916) gösterebiliriz (Önge 1971. Duran 1988: 59-62. Anadolu’daki bu tip camilerle plan bakımından benzeşir. Mihrap önü bölümünün kuzeyindeki kısım tavanın göbeğini oluşturduğundan.yy). 13).) ve Ayaş Aktaş Mescidi’nin (16. turuncu ve beyaz renklerle bezeli diyagonal karelerden oluşmaktadır. boyuna dikdörtgen ve bazilikal planıyla. Tavan göbeğinin her iki yanındaki bölümler. Bu grubun en erken örneği Konya Sahip Ata Camii (1258). Bunların dışında münferit plan düzenlemelerine sahip camilere de rastlanmaktadır (Öney 1998: 9). Erdemir 1987: 301. Özkarcı 2001: 199. Konya/Sarayönü Pir Hüseyin Bey Camii (1408). 12. yy. Değerlendirme ve Sonuç Ahşap sütunlu camilerin çoğunlukla boyuna dikdörtgen ve bazilikal planlı olarak inşa edildikleri ifade edilmektedir. Ahşap hatıl kullanılarak beden duvar yapım geleneğinin örneklerini dini ve sivil mimaride görmek mümkündür. Konya/Sarayönü Küçük Ali Oğlu Camii (1861). Acun 1981: 639. Öney: 1998: 9. Erbaa/Fidiköy Silahtar Ömer Ağa Camii (1688). Konya/Sarayönü Hatip Camii (1656).yy). Bu konuda geniş bilgi için bkz. buradaki süslemeler daha güzeldir. Denktaş 2004: 64. Yozgat/ Boğazlıyan Hacı Ahmet Ağa (Ulu) Camii (1759-60). Aynı plan tipindeki camilerin yakın benzerleri olarak Ankara Arslanhane Camii (13. Tavan göbeğinin arkasındaki bölüm. . Niğde Eskiciler Mescidi (1413–14). en abidevi örneği ise Beyşehir Eşrefoğlu (1297) Camii’dir (Öney 1998: 10). Erdemir 2002: 385. Yozgat/Çayıralan Çandır Şah-Ruh Bey Mescidi (1492). Sivas/Şarkışla Hardal Köyü Camii (15. Belirli bir grup içinde tasnife imkan sağlayan diğer camiler ise erken İslam mimarisinde karşılaşılan ve Kûfe tipli olarak adlandırılan enine dikdörtgen planlı yapılardır. Erdemir 1987: 33. Konya/Doğanhisar Ulu Camii (1548). Merzifon Hacı Hasan Camii (1714). . Açık renkli kalem işiyle nakışlı bölümlerin ortasında küçük çiçekler fark edilmektedir.) beden duvarları ahşap hatıllıdır9. Özkarcı 2010: 336. Tayla 2007: 202 vd. Dönmez 2010: 301). Yozgat Divanlı Köyü Camii (1678-79). vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 143 .yy). değişik renklerle boyalı iç içe geçen ve gittikçe daralan sekizgenlerden oluşmaktadır (Resim 11.G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i karelerden müteşekkildir. Kahramanmaraş Divanlı (Ahmet Paşa) Camii (1689-90). Yıldız 2009: 218. yy. Ahşap hatılla beş bölüm halinde moloz taş kullanılarak inşa edilen 9 Anadolu’nun pek çok yerinde ahşap hatıllı evlere rastlanmaktadır. 640. Bu bölümün her iki yanındaki süslemeler. ince çıtaların diyagonal oluşturacak şekilde çakılmasıyla oluşturulmuştur. Denktaş 2001: 201. 642. Ahşap sütunlu camiler grubuna dahil olan Bektaş Bey Camii.
Yapı içindeki bazı hat yazılarının cami şeklinde istiflenmesi dikkati çekmektedir. Benzer düzenlemeler Erbaa Fidiköy Ömer Paşa Camii (Erdemir 1987: 33. doğum yapmakta olan bir kadının üzerine Ashab-ı Kehf ’in ismi yazılı bir kâğıt takılsa doğumu kolay olacaktır. Süslemeler genellikle natüralisttir ve dönemin sanat anlayışına uygundur. yy.G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Bektaş Bey Camii’nin beden duvarlarının en yakın benzeri. Hilmiye Köyü Camii (Denktaş 2001: 60). Benzer cami tasvirleri. Erdemir 1987: 300). bu kağıt vasıtalara konsa o vasıtalar güvende olacak. . Bektaş Bey Camii’ndeki sütunlar. kâğıt suda eritilip hastalara içirilirse şifa bulacak. Tacın ortasındaki “Maşâallah” yazısı yine kubbeli cami formundadır. Sonuç olarak. cami kubbesi şeklinde istiflidir. Bektaş Bey Camii’nde görülen yazı ile oluşturulmuş cami tasvirlerinin yakın benzerleri. 73). Minber kapı tacı. iki minareli cami şeklindedir. Yapısal bir zorunluluk olmamasına rağmen bu şekilde bir düzenlemenin. Bursa Kemeri oluşturacak şekilde birbirine bağlantılıdır. Bu anlamda. eve konsa eve hırsız girmeyecek. Bunun da yanında değişik şematik tarzda bitkisel süslemelere de yer verilmiştir. yine yöreye yakın konumda sayılabilecek Trabzon/Çaykara ilçesi Şahinkaya Köyü Gülveren Mahallesi Camii ile Trabzon/Çaykara ilçesi Yukarı Kumlu Köyü Camii’lerinin mihrap duvarlarında görülmektedir (Yavuz 2009: 43. Anadolu’da bir kısım batılılaşma dönemi yapılarında cami tasvirlerine rastlanmaktadır (Arık 1998: 126-128). Doğanhisar Ulu Camii (Erdemir 2002: 389) ve Kahramanmaraş Divanlı Camii (Özkarcı 2010: 336) sütun aralarında görülmektedir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 144 . Bazı İslami kaynaklarda Ashab-ı Kehf ’in isimlerinin yazılarak saklanmasının bir çok faydasının olduğu bilgisi verilmektedir. Bu anlamda mihrap üzerindeki aynalı “Yâ Fettâh” yazısı. Ashab-ı Kehf ’in isimlerinin minber aynalıklarına yazılması ilginçtir. 44. Kayseri Pınarbaşı Methiye Köyü Camii (Denktaş 2001: 56). 13. tespit edebildiğimiz kadarıyla. Bektaş Bey Camii’nin süslemeleri kendine özgü karakter göstermekte olup mahalli etkilerle düzenlenmiştir. Belki de minber köşküne bu isimlerin yazılarak caminin korunması umut edilmiş olabilir.’de inşa edilen 14 No’lu konaktır (Tayla 2007: 696). Uyku problemi olanlar bu kâğıdı yanlarına koysalar şikâyetleri son bulacak. Bu nedenle sözü edilen caminin bilinmesi ve hak ettiği değeri görerek korunması gerekmektedir. incelediğimiz Bektaş Bey Camii. çeşitli hat yazılarının istiflenmesiyle elde edilebilmektedir. yapıya estetik bir görünüm kazandırması amacıyla düşünüldüğünü zannediyoruz. Mudanya Eski Camii sokağındaki 18. şeklinde inanışlar bulunmaktadır (Eyicil 2005: 274). . Tokat/Zile Elbaşoğlu Camii (Erdemir 1987: 304). kağıdı taşıyan kimse emin olacak. yüzyılda başlayıp yakın zamanlara kadar Anadolu’nun birçok yerinde yapımı süregelen nakışlı ahşap sütunlu camilerimizin Giresun’daki bir diğer temsilcisi olması bakımından oldukça önemlidir. Benzer biçimde Kayseri Bedesteni’nin güney kapısı üzerinde Ashab-ı Kehf ’in isimleri yazılıdır (Eyicil 2005: 274).
“Afşin Ashab-ı Kehf. 635-715. Ankara: T. (3).” Vakıflar Dergisi. (2005). “Merzifon Hacı Hasan Camii Ahşap Kubbesi ve Süslemeleri. (1998). (1987). H. (2010).” VI. 293-301. 29-38. B. (1993). “Çorum Camii ve Mescitleri. R. R. (1946).” XII.” TDV İslam Ansiklopedisi. A. (1999).tr/sos_mak/makaleler/Ahmet%20 EY% C4%B0C%C4%B0L/269-288. (14). S. Türk Sanatı. “Kastamonu’nun Kasaba Köyünde Candaroğlu Mahmut Bey Camii. Beyazıt. E. Denktaş. (2004). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i KAYNAKÇA Acun. Y. 269288.” Belleten. Konya: Beyşehir Vafkı Yayınları. İ. “Yozgat ve Yöresi Türk Devri Yapıları. 201-205. O. (16). (20). 301-307. Batılılaşma Dönemi Anadolu Tasvir Sanatı. “Tokat Yöresindeki Ahşap Camilerin Kültürümüzdeki Yeri. Y. . (1973). Ortaçağ’dan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin’deki Mimari Eserler. O. Uysal.). C. M. “Ashab-ı Kehf. “Şıhlı Kasabası Yusuf Ağa Camii. Dönmez. (47). (1988). Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazı Sonuçları ve Sanat Tarihi Sempozyumu. Denktaş.pdf vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 145 . Kültür Bakanlığı Yayınları. . “Pınarbaşı-Uzunyayla’daki Ahşap Direkli Camiler. 47-62. 53-89. Aslanapa. 381-396. (1991). (45). Y. (1986). (çev. Beyşehir Eşrefoğlu Süleyman Bey Camii ve Külliyesi. Akok. M.” Türk Tarihinde ve Kültüründe Tokat Sempozyumu. Ayrıca http://www.selcuk. (13). M. 193-206. Denike. “Konya-Sarayönü’nde Üç Ahşap Camii.” Bilim Birlik Başarı.” Ankara. (1981). Batılılaşma Dönemi Türk Mimarisi Örneklerinden Anadolu’da Üç Ahşap Camii. Erdemir. “Nakışlı Ahşap Camilerimizin Klasik Dönemdeki Zengin Bir Temsilcisi. 295-312.” Vakıflar Dergisi.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi.edu. Eyicil. 29-33. 465-467. (2001). Arık. A. Vakıflar Dergisi”. Zafer Bayburtluoğlu Armağanı Sanat Yazıları. (19). Duran. Arık. Ankara: Ankara Üniversitesi DTCF Yayınları. (2004). M. (1999). İstanbul: Remzi Kitabevi. “Batı Türkistan’da Ahşap Oymalı Birkaç Abide. Dr.” Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. (2002). Y.sosyalbil. “Konya Beyşehir Bayındır Köyü Camii. Erdemir. (X).” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi.” İlim ve Sanat. Başkan.” Vakıflar Dergisi. A. Y. (1985). Dündar. 179-201. (12). Ersöz. Erdemir. 20-24.” Prof. N. R. (2007). Erdemir. “Ankara Hacı İvaz Mescidi. Ortaçağ-Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Sempozyumu. “Anadolu Selçuklu Devri Türk Ahşap Sanatı. Motif Yayınları. (1987).A. (1988). E. Aytekin. Erdemir. “Nakışlı Ahşap Camilerimizden Bir Örnek Erbaa-Fidiköy Ömerpaşa Camii. (20).
” Rölöve Restorasyon Dergisi. (2010). (2005). “Selçuklularda ve Beyliklerde Ahşap Tavanlar. “Giresun’un Espiye İlçesine Bağlı Tekke Köyündeki Gülbahar Hatun “Hacı Abdullah” Zaviyesine Bağlı Yapılar. H. . 285-317.” Vakıflar Dergisi. İnternet Kaynakları http://tr. H. 2272). “Anadolu’da Ahşap Sütunlu Selçuklu Mimarisi. Tayla. Ankara: T.11. 117-125. (1975). H. (Trabzon). . Y. Kültür Bakanlığı Yayınları. (2004). M. (1971).C. “Anadolu’da XIII-XIV Yüzyılın Nakışlı Ahşap Camilerinden Bir Örnek: Beyşehir Köşk Köyü Mescidi. Geleneksel Türk Mimarisinde Yapı Sistem ve Elemanları II.11. (20. M. 73-92. (2001).2010) http://www.2010) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 146 . 4. (23). Parla. M. (15). Ortaçağ-Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Sempozyumu. (1972).org/wiki/%C3%87amoluk. Özkarcı. 313.php? detayNo=9.camoluk. İstanbul: TAÇ Vakfı Yayınları. (1987). Karahisar Siyakat Defteri. “Sivas Şarkışla Hardal Köyü Camii. Ortaçağ-Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Sempozyumu. Karpuz. Yavuz. 333-341. İstanbul: TAÇ Vakfı Yayınları. C. Y. (IX). (2009). M. Niğde’de Türk Mimarisi. O. A. Yüzyıllarda Giresun Sosyal ve Ekonomik Hayat. (2010). (2007). Şahin. (1982).” Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi. (1998).” Atatürk Konferansları. 49-76. Tokattaki Osmanlı Camileri. (18). Saydam. (1982). 215-226. Geleneksel Türk Mimarisinde Yapı Sistem ve Elemanları I. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları. (2006). 179-186._Giresun. (28).G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Fatsa. İ.” XII. “Sahip Ata Camii’nin Restitüsyonu Hakkında Bir Değerlendirme. Ankara Arslanhane (Ahi Şerafeddin) Camii. 15. (3). (5). “Kahramanmaraş Camilerinde Plan Tipleri.net/turizmDetay. (2009). M. Tayla.” XII. G. “Trabzon’un İdari Yapısı ve Yenileşme Zarureti (1793-1851). İnce..” OTAM ( Journal of Ottoman Studies). Türk Tarihinde ve Kültüründe Tokat Sempozyumu.364. Özkarcı. 179-195. Vakıflar Bölge Müdürlüğü. (20. K. A. Öney.” Malazgirt Armağanı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. Önge. Uysal. Sivrihisar Bindirme Tavanlı Camiler. H. K. Karamağaralı. (2007). Önge. 291-296. “Kabataş Köyü Merkez Camii/Çaykara-Trabzon. Kuran. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. wikipedia.” Vakıflar Dergisi.” Vakıflar Dergisi. “Amasya-Hamamözü-Çay Köyü ve Gümüşhacıköy-Köseler Köyünde Bilinmeyen İki Camii. 225-236. (nr. Yıldız. ve 16. A. Çaykara ve Dernekpazarı’ında Geleneksel Köy Camileri. Ankara: Giresun Valiliği İl Özel İdare Müdürlüğü Kültür Yayınları.
. .G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Çizim 1: Bektaş Bey Camii’nin Planı (NEFES) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 147 .
. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 148 .G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Harita 1: Google Maps’ten Giresun/Çamoluk ilçesi Sarpkaya Köyü. . Resim 1: Bektaş Bey Camii’nin Güneydoğu Cephesi.
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 149 . . .G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Resim 2: Bektaş Bey Camii’nin Kuzey Cephesi. Resim 3: Bektaş Bey Camii’nin Batı Cephesi.
.G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Resim 4: Bektaş Bey Camii’nin portali. . Resim 5: Bektaş Bey Camii’nin Mihrap ve Minberi. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 150 .
. . Resim 7: Minber Korkuluklarındaki Ashab-ı Keyhf’in İsimleri. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 151 .G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Resim 6: Mihraptan Detay.
Resim 9: Minber Kapı Tacı. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 152 .G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Resim 8: Râşid Halifelerin İsimlerinin Tek Bir Kelimede Yazılmış Şekli. . .
. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 153 . Resim 11: Mahfil Katındaki Tavan Süslemeleri. .G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Resim 10: Sütunlar Arasındaki Bursa Kemerleri ve Tavan Süslemeleri.
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 154 . Resim 13: Mahfilden Harimin Görünümü. .G i r e s u n Ç a m o l u k İ l ç e s i Sa r p k a y a K ö y ü ’ n d e k i A h ş a p S ü t u n l u B e k t a ş B e y C a m i i Resim 12: Mahfilden Harimin Görünümü. .
Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii
Gökçe Günel*-Gülşen Dişli**
Özet
Sana’ çok eski bir şehir olmasına rağmen bu şehrin Eski Çağ tarihi bilinmemektedir. Miladi 530 senesinde Kral Ebrehe zamanında Habeş hâkimiyetine giren şehir, Yukarı Yemen’de önemli bir merkez haline gelmiştir. 570 senesinde Ebrehe’nin oğlu Masruk’un İranlı komutan Vahraz’a yenilmesiyle Sana’ İran hâkimiyetine geçmiş; uzun yıllar İranlı valiler tarafından idare edilmiştir. Şehir, 1174’de Eyyubiler’in, 1229’da Taiz Resulileri’nin, 1456’da Tahirîler’in ve 1507’de de Memluklular’ın eline geçmiştir. Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim’in, 1517 yılında Mısır’ı Memlûk Sultanlarının elinden alması ile Sana’ Osmanlı hâkimiyetine girmiş, ancak, şehir Kanuni Sultan Süleyman zamanında Özdemir Paşa tarafından 1546 yılında fiilen Osmanlı topraklarına katılmıştır. Şehir, sonraki yıllarda zaman zaman bazı imamların hâkimiyetine girmişse de, 1871 yılında Yemen Valiliği’ne tayin edilen Ahmed Muhtar Paşa tarafından yeniden denetim altına alınmıştır. Üç asır süren Osmanlı hâkimiyeti döneminde Sana’ şehrinde büyük imar hareketleri yapılmış; zaman içinde yeni yollar açılıp, yeni yerleşim merkezleri kurulmuş; kervansaraylar, konaklar, camiler, medreseler, kışla ve köprüler inşa edilmiştir. Bekiriye Camii de Osmanlı’nın Yemen’e ilk hâkim olduğu dönemde Sana’da inşa ettiği camiler arasındadır. Bu çalışma kapsamında bir XVI. yüzyıl yapısı olan Bekiriye Camii, bitişiğindeki türbe ve müştemilatının tarihçesi, mimari ve süsleme özellikleri ve sorunları incelenmiş; yapıların sorunlarının giderilmesi için acil ve uzun dönemli bakım ve onarım programları önerilmiştir. Anahtar Kelimeler: Yemen, Sana’, Osmanlı Mimarlığı, Bekiriye Camii, Osmanlı, XVI. yüzyıl
An Ottoman Cultural Herıtage ın Yemen: Bekiriye Mosque
Abstract
Although Sana’ is an old city, its ancient history is unknown. The city, ruled by Ethiopeans in the period of King Ebrehe, in A.D.530, became an important center in Upper Yemen. In 570, with the defeat of Ebrehe’s son Masru by the Persian Commander Vahraz, Sana’ was conquered by Persia and ruled by Persian governors for long years. Sana’ was dominated by Eyyubid in 1174, by Taiz Resulid in 1229, by Tahirid in 1456 and by Memluks in 1507. Ottoman
* **
Müdür (Uzman Sanat Tarihçisi), Vakıflar Genel Müdürlüğü, Dış İlişkiler Daire Başkanlığı. Y. Mimar, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Dış İlişkiler Daire Başkanlığı. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 155
. .
Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii
rule in Yemen was started after the victory of Yavuz Selim against Memluk Sultan in 1517. But, the city was actually annexed to Ottoman Empire in 1546 in the period of Süleyman the Magnifient by Özdemir Pasha. In later years, the city wasdominated by some imams from time to time. And the Ottoman ruule was restored again with the appointment of Ahmed Muhtar Pahsa to Yemen governorship in 1871. During the three-century long rule of Ottomans in Sana’, great public improvements were achived; new roads were built, new settling centers were set up, caravansarays, houses, mosques, madrasahs, military barracks and bridges were built. Bekeriye Mosque was among the mosques built in Sana’, in the early period of Ottoman rule in Yemen. In this article, a 16th century cultural heritage, Bekiriye Mosque, the tombs next to it and auxiliary buildings were studied in detail in terms of their history, architectural and decorational features. At the end of the study, some suggestions about long-term maintanence and restoration are made. Key Words: Yemen, Sana’, Ottoman Architecture, Bekiriye Mosque, Ottoman, 16th century.
Tarihçe:
Bekiriye Camii, Osmanlı idaresi döneminde dört sancağa ayrılan Yemen Vilayetinin, Yemen Sancağında yer alan Sana’ kazasında bulunmaktadır (Tekin ve Baş 2003: 107). Arabistan yarımadasının güneybatısında yer alan Yemen Vilayeti, kuzeyde Hicaz Vilayeti, doğuda Arabistan Çölü ve güneyde Aden Bölgesi ile sınırlıdır (Şekil 1).
Şekil 1. Osmanlı idaresi döneminde Hicaz ve Yemen Vilayetlerini gösteren harita (Tekin ve Baş 2003: 105).
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 156
. .
Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii
Yemen, Sana’da bulunan Bekiriye Camii, “El-Bekiriyye Camii” ismi ile de anılmaktadır. Osmanlı Devleti’nin Yemen Valisi Mustafa Asım Paşa’ya sunulan ve Bekiriye Camii’ni de gösteren 1874 tarihli Sana’ şehri haritası, Şekil 2’de verilmiştir. Yapı, Osmanlı’nın Yemen’i ilk aldığı dönemin Yemen Beylerbeyi Hasan Paşa tarafından 1597/98 yılında yaptırılmıştır (Beksaç 1992: 363). Hasan Paşa (ö. 1017/1608-1609) Arnavut asıllı olup İstanbul’da uzun zaman Bostancıbaşı olarak vazife yapmış, III. Murad tarafından Kuyucu Murad Paşa’nın dört yıl devam eden Beylerbeyiliğinin ardından vezaret rütbesiyle Yemen Beylerbeyiliğine getirilmiştir (Balbay 2009: 177; Yavuz 1997: 341-342). Hasan Paşa’nın Yemen Beylerbeyliğine getirildiği şu belgeden anlaşılmaktadır. “Sâbıkâ Yemen Beglerbegisi olub hâlâ Trablus Beglerbegi olan Murâd Paşa’ya hüküm ki: Hâlâ Yemen Beglerbegisi olan Hasan dâme ikbâlehu varub vâsıl olunca [ya kadar] Vilâyet-i Yemen’i kemâkân hıfz ve hırâset babında bezl-i makdûr idüb ve mumâileyh hâlâ varan adamlarına mu’âvenet eyleyüb ve ahâlî-yi Vilâyet’le hüsn-i zindegânî idüb ve mevâcib ve defterlerin ve sâyir mâle müte’allık olan umurları müşârunileyh Hasan dâme ikbâlehu ile bizzat mülakat idüb müşavere eylemesin emr idüb büyürdüm ki: Vusul buldukda, mumâileyh varub vâsıl olunca Vilâyet’in hıfz ve hırâsetinde kemâkân bezl-i makdûr idüb ve mumâileyhin hâlâ irsal olunan adamlarına mu’âvenet idüb ve Vilâyet halkıyle hüsn-i zindegânî üzere olub ve mavâcib ve defterlerin ve sâyir mâle ve ahvâl-i memlekete müte’allık olan hususları mumâileyhle bizzat müşavere etmeden bu canibe teveccüh etmeyesin”. 5 Cemaziyülevvel 988 /18 Haziran 1580 (Yavuz 2003: 167).
Şekil 2. 1874 tarihli Sana’ şehri haritası (Bilge 2009: 88).
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 157
. .
Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii
Yaklaşık yirmi dört yıl (1580-1604) hiç azledilmeden Yemen’de Beylerbeyilik yapması nedeniyle “Yemenli” sıfatıyla anılan Hasan Paşa, bu müddet zarfında emniyet ve asayişin temini yanında vilâyetin imarıyla da uğraşmış, birçok hayır eserinden başka Sana’da tek kubbeli, tek minareli ve Bekîrî adını verdiği camiyi yaptırmıştır. Çok sevdiği kölesinin adını taşıyan camiye halk arasında Bekriyye denilmiştir (Yavuz 2003: 169; Yavuz 1997: 342). Zeydiler, ikinci Halife Hz. Ebubekir’i sevmediklerinden ve bu nedenle de onun adından gelen Bekir ismine de muhalif olduklarından caminin adı sonradan Bekriyye olarak değiştirilmiştir (Balbay 2009: 177; Yavuz 2003: 169). Yemen Beylerbeyi Hasan Paşa tarafından burada ölen kölesi Bekir adına yaptırılan camii, Yemen’de Osmanlı hâkimiyetini temsil etmesi açısından önemlidir (Beksaç 1992: 363; Balbay 2009: 177). Hasan Paşa ayrıca, camiye akar sağlamak amacıyla kale kapısının önünde Bekiriye Camii’nin yakınında bir de hamam inşa ettirmiştir1. Yapıya ait Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivlerinde bir adet Şahsiyet Kaydı örneği tespit edilmiştir. H. 25 Şevval 1333 - M. 5 Eylül 1915 tarihli belgeden, Said Efendi’nin camiye hatip olarak tayin edildiği anlaşılmaktadır (Vakıflar Genel Müdürlüğü, Kültür ve Tescil Daire Başkanlığı, Vakıf Kayıtları Arşivi Esas Defteri: 526, S. No. 15/10). Yapının vakfiyesi Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtları Arşivi’nde bulunamamıştır. 30.10.2007 tarihinde 967-1-2 envanter numarası ile İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA- Research Center for Islamic History, Art and Culture)2 tarafından yapının envanteri yapılmıştır. Osmanlı Arşiv Belgelerinde Yemen (2008: 82) adlı eserde, “Yemen’deki Cami Görevlileri Tahsisatı” başlığı altında Maliye Nezareti Celilesi’nin Meclis-i Vâlâ üyelerine sunduğu ve Meclis-i Vâlâ üyeleri tarafından kabul edilen, eskiden beri ödenegelen ve H. 1269 (18521853) senesinden itibaren bütçenin memur maaşları kısmına konulduğu halde daha sonra bütçeden çıkarılan Yemen Eyaleti camii görevlileri tahsisatının, söz konusu görevlilerin başka geçim kaynakları olmaması nedeniyle bütçeye yeniden konulması, ifadeleri yer almaktadır. Yine anılan eserin “Yemen’deki Tamire Muhtaç Camilerin Masrafları (16 Ağustos 1910)” başlığı altında (Osmanlı Arşiv Belgelerinde Yemen 2008: 93) Dâhiliye Nezareti Muhaberat-ı Umumiye Dairesi’nin Evkaf-ı Hümayun Nezaret-i Celilesi’ne cevabında: Yemen’de bulunan camii, mescit ve bunların vakıflarının eskiden beri yerli ahalinin seçtiği temsilciler tarafından idare edilmekte olduğundan bunlara vilayetçe müdahale edilmesinin hoş karşılanmayacağı, ancak vakfı bulunmayıp bakım ve onarıma muhtaç cami ve mescit masraflarının Osmanlı Hükümeti’nin yardımlarıyla karşılanması gerektiği, ifadesi yer almaktadır. Bu ifadelerden, Bekiriye Camii’nin de cami görevlileri ödeneği ve bakım onarım konularında, Yemen’deki tüm cami ve mescitleri kapsayan bu kararlar doğrultusunda işlem gördüğü anlaşılmaktadır.
1 2
(http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=7822 (07.08.2011). (http://www.islamicarchitecturedatabase.org/ircica/level1.php?id=58 (07.08.2011). vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 158
. .
Elmuvâfık 26 Yenayir (Ocak) 2000 M.Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii Harim giriş kapısının üst kısmında bir tamirat kitabesi bulunmaktadır (Şekil 3). Vakıflar Genel Müdürlüğü. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 159 . Vakıflar Genel Müdürlüğü. Peygamberin yeryüzündeki kılıcı necip sultanımız Abdülhamid Hanın fetih ve zaferinin nişanesidir (göstergesidir)” yazılıdır. . 3 Kitabe ve Osmanlıca Belgelerin transkripsiyonu. Harim giriş kapısı üzerinde yer alan tamirat kitabesi. “Bu caminin tamiri Hz. Ve intehet bi-târih 14 Şaban 1421 H. Kültür Tescil Daire Başkanlığı Uzmanı Mevlüt Çam tarafından yapılmıştır. “Bi-avnin min-Allahi Sübhanehu ve Te’âlâ ve bi-tevfîkin minhu ve bi-tevcihâti ve inâyeti’llah Ali Abdullah Salih Reisu’l-cumhuriyyeti. ön cephede kemerin sol tarafında Arapça ve İngilizce olarak “Bekiriye Cami” yazılı bir levha ve avlu giriş kapısının üzerinde bulunan kitabede. Kitabe ve Osmanlıca Belgelerin transkripsiyonu. Ve kad bedeet a’mâü’t-termîm Bi-târihi 20 Şevval 1420 hicri. “Zâ Câmiun tamiruhû câmi’ûn-li’lfethi ve’n-nasrı li-zâke’n-necib Abdülhamid en-nedbu Sultâninâ Seyf-i Resulullah zâke’l-habîb Lizâ etâ târihu itmâmihi “nasrun minâllâhi ve fethun bi-fethin karîb”3 Sene: 1298 Şekil 3. Temme’l-intihâu min-termîmi câmi’i’lBekiriyye termîmen şâmilen. Allah’ın yardımı ve Cumhurbaşkanı’nın desteğiyle Bekiriye Camii’nin onarımına 26 Ocak 2000 tarihinde başlandığı ve 10 Kasım 2000 tarihinde bitirildiği yazılıdır. Kültür Tescil Daire Başkanlığı Uzmanı Mevlüt Çam tarafından yapılmıştır. 4 . Avlu portalinin kapısı üzerinde yer alan kitabeden yapının 2000 yılında tamirat geçirdiği anlaşılmaktadır (Şekil 4). Bu kitabede. El-muvafık 10 November (Kasım) 2000 M. Vallâhu veliyyü’t-tevfîk”4 Şekil 4: Avlu portali ve giriş kapısı üzerindeki kitabeden bir görünüş. Yine.
üzeri kubbeli baldaken tarzı bir portal ile avluya girilmektedir (Şekil 4).Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii Plan. Kubbenin etrafı palmetlerle düzenlenmiş bir parapetle çevrilidir. basık kemerli kapı açıklığı içine yerleştirilmiş çift kanatlı ahşap bir kapıdır. Süsleme ve Mimari Özellikleri: XVI. batısında taş kapı ve doğusunda revaklı bir bölüm bulunmaktadır (Şekil 5-6). avlu duvarlarından çıkıntılı olarak kemerli iki ayak üzerine oturtulmuş. günümüzde ise kadınların ibadet etmesi için ayrılmış. yüzyıl yapısı olan Bekiriye Camii. Avlunun kuzeyinde caminin üç kubbeli son cemaat bölümü. Bu türbenin arkasında ise günümüzde etrafı tamamen yüksek duvarlarla çevrili 19 mezarın bulunduğu harap bir hazire yer almaktadır. Camii güney cephesi (Avlu kuzey görünüşü). kendine özgü işlevsel özelliklerini ve mimarisini halen koruyan ve günümüzde ibadete açık ve kullanılmakta olan tipik bir klasik Osmanlı yapısıdır. Avlu giriş kapısı. Bu haliyle Bekiriye Camii. bir tarafı sokağa diğer tarafı yüksek duvarlı dikdörtgen bir avluya açılan. Avlu portalinin kuzeyinde bir türbe bulunmaktadır. güneyde avlu. güneyinde su deposu ve abdest alma bölümü ve hamam olduğu düşünülen dört kubbeli bir yapı. batıda hazire ve doğuda sonradan yapının ana beden duvarına eklenen. kuzeydeki yol aracılığı ile caminin dışından ulaşılan bir mekân ile çevrelenmiştir. Caminin batı yönünde. Şekil 5. . vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 160 . kuzeyde yol. .
camii ana beden duvarlarının dışında avlunun doğusunda yapıdan ayrı tek bir kütle olarak inşa edilmiştir. üç kubbeli son cemaat yeri ve merkezi kubbeli ana ibadet mekânı ile Osmanlı dönemi mimari özelliklerini yansıtmakta ve avlunun doğu yönünde yer alan çok süslü. bu sayede harim ana kubbesinin son cemaat kubbeleriyle birlikte birinci plana çıkarılmasının sağlandığını ve avlu yapı grubunun bir kat daha ihtişamlı görünüm kazandığını. . .00 m.Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii Şekil 6. x 5. cami yapı grubuna avludan girişin sağlandığı batı cephesi esas alınarak özellikle yapıdan ayrık ve doğu yönünde inşa edildiğini. tuğla malzeme işçiliği ile bezeli hat yazılarıyla dikkat çekicidir. Caminin minaresine ise avlunun doğusunda yer alan revaklı bölümün arkasında uzanan bir geçit aracılığı ile ulaşılmaktadır. avlulu mekânsal düzenlemesi. Minare kaidesi. Bekiriye Camii. Minare klasik Osmanlı üslubunun dışında yerli mimari üslup. malzeme ve teknikte yapılmıştır (Şekil 7). Avlu güney görünüşü: abdest alma muslukları ve arkada hamam olduğu düşünülen bölüm. en-boy ölçülerindeki minare kaidesi. Böylece. minarenin. Beksaç (1992: 363). tuğla işçilikli minaresi. Bu da klasik Osmanlı üslubunun dışındaki bir özelliktir. son cemaat kubbeleri iç yüzeyinde gözlenen tuğla malzeme ile yapılan süslemeler ve avlu giriş portali kubbesini çevreleyen palmet süslemeler ile arabesk etkinin gözlendiği yerel ve Osmanlı sentezini içermektedir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 161 . Yerli tuğla işçiliği minarede kendisini göstermektedir. belirtmektedir (Şekil 8). 6.30 m.
Yapı 1872 yılında. 55 (http://archnet. . Avlu taş kapısındaki onarım kitabesinden de anlaşılacağı üzere.jsp?site_id=7822 (07. Harim bölümü zemin kotunun yükseltilmesi bu dönemdeki bir müdahaledir5. Caminin mihrabında tamirinin H. Mermer sütunlu ve bezemeli alçı mihrabın bu son yıllardaki onarım sırasında yağlı boya ile boyandığı düşünülmektedir. Camii minaresi. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 162 . 1297.M. . Şekil 8.08.1879/1880 yılında Gazi Abdülhamid Han-ı Sani tarafından yapıldığı yazılıdır (Şekil 9). Yapı grubunu gösteren fotoğraflar (sağdaki: Yemen Vakıflar İdaresi Arşivi).org/library/sites/one-site. son yıllarda bakım onarım çalışmaları devam etmiştir.Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii Şekil 7.2011). ciddi ve büyük ölçekli bir restorasyon müdahalesi geçirmiştir.
20 m.95 m. . Mahfil. Ancak günümüzde bu bölüm kadınların ibadet ettiği mekânın bir parçası olarak kullanılmaktadır. 6 Kitabe ve Osmanlıca Belgelerin transkripsiyonu. Târihu tamiri heze’l-câmi’u’l-lâmi’ sene 1297/ Gazi Abdulhamid Han-ı Sani” 6 Şekil 9. terâhum rukkean süccadâ. günümüzde bir pencere ile harime açılan bu kapalı alanın türbe olduğunu belirtmektedir.35 m. 5.75 m. Bu alan. duvar kalınlığındadır. 1298 yıllarında tamirat geçirdiğini anlamaktayız. lehum fihi sıdkan bedâ ve fi’l-fethi târihuhu. Harim. Harim giriş kapısının üst kısmında yer alan tamirat kitabesinden (H. en-boy. en-boy.10 m. Beksaç (1992: 363). 1297 ve H. Harim bölümü kare planlı alan. en-boy ve 9. Yapının harim bölümüne üç kubbeli bir son cemaat bölümünden girilmektedir. kubbe yükseklik ölçülerindedir (Şekil 12).15 m.M. Harimde güney-doğu köşede üç adet taş sütunceli mahfil bulunmaktadır (Şekil 15). Vakıflar Genel Müdürlüğü. Fe-kem Âbidi zâhede.1879/1880) yapının H. sekizgen ayak ile yan duvarlar arasında yer alan kemerlerle taşınan alanın hizasında bir bölüm daha bulunmaktadır (Şekil 14). kare planlı harim alanı ile birlikte yapıldığı düşünülen bu bölümün Yemen Beylerbeyi Hasan Paşa tarafından. 17. güney duvarına bitişik müezzin mahfili ve doğusunda kemerli açıklıkla açılan bir mekândan oluşmaktadır (Şekil 11).1298-M. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 163 . üst katına. benâ câmi’an li’llâhi ve tarzuhu ascudâ. cami güney duvarı içerisinden yükselen bir merdiven aracılığı ile ulaşılmakta ve üstte şebekeli taş korkuluk ile çevrelenmektedir. ölen çok sevdiği kölesi Bekir adına inşa ettirdiği türbe olabileceği düşünülmektedir. bir kenarı 0.Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii “Vezîr-i kerim gadâ.50 m. Kültür Tescil Daire Başkanlığı Uzmanı Mevlüt Çam tarafından yapılmıştır. Tek kubbeyle örtülü olan harimde kubbeye geçiş köşelerde yer alan üzeri kalemişi bezemeli mukarnaslı tromplarla sağlanmaktadır (Şekil 10). olan sekizgen bir taş ayak ile yan duvarlar arasında yer alan kemerlerle taşınan iki adet kubbe ile örtülüdür. 1297. harimin doğusunda yer alan. . Cami plan çiziminde de görüldüğü gibi harim doğu bölümünde. kubbe yükseklik ölçülerinde ve 1. x 2.70 m. 3.80 m. yükseklik ölçülerinde olup. Mihrap. Harim doğu bölümü kemerli geçiş alanı ise 9. Bu bölümde kubbelere geçiş Türk üçgenleri ile sağlanmaktadır (Şekil 13).35 m. bihi vedde in en ye’budâ.95 m. celesnâ fâdu’n-nedâ ve fî fethi külli’l-memâliki ahyâ ve efte’l-adâ. x 5. x 17. Caminin ilk yapıldığı dönemde. 22. ve eşraka envâri’l-kabûli.1880/1881) ve mihrapta yazılı olan tarihten (H.
. Harim kuzey cephe. Harim içi güney cephe. . Şekil 15. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 164 . Şekil 11. Harim doğu cephe kubbeye geçiş. Müezzin mahfeli. Harim doğu cephe. Şekil 13. Şekil 12.Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii Şekil 10.
7 (http://www. . batı ve kuzey cephede ikişer adet. İkinci kademe pencere dizisi ise kubbe kasnağında on altı adet pencereden oluşmaktadır. anılan makalede belirtilen kürsü günümüzde mevcut değildir.Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii Şekil 14. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 165 .08. Bekiriye Camii adlı makalesinde. İstanbul’dan getirilen mermerden yapılmıştır (Beksaç 1992: 363) Özgün mermer minberinin kapısı abanoz ağacından yapılmış olup. Minber. hatayi motiflerle bezelidir (Şekil 16). . Yapı içerde iki kademe pencere dizileri ile aydınlanmaktadır.islamicarchitecturedatabase.php?id=58 (07. Beksaç (1992: 363). Caminin güneydoğu ana beden duvarına bitişik olan mahfil günümüze kadar korunmuş olup. Birinci kademede pencere dizisi.2011). Kuzey cephede kare planlı harim bölümünün ortasında yer alan mermer mihrap ve mihrabın hemen doğusunda yer alan mermer minber. doğu cephede üç adet ve kuzey cephede dört adettir. Yapının planı7. Osmanlı valisi için bir mahfil ve altı porfir sütun tarafından taşınan bir kürsü inşa edildiğini belirtmektedir. Şekil 16.org/ircica/level1.
en-boy ve 10. Ancak günümüzde bu kapılardan sadece batıdaki kapı kullanılmaktadır. Harime güney cephede dışta sivri kemerli içte ise dikdörtgen frizli iki adet portal niteliğindeki kapıdan girilir. x 20. Yapılacak araştırma raspasında mevcut barok dönem kalem işlerinin altında klasik dönem üslubu kalem işlerine rastlanılabileceği düşünülmektedir. Duvarlarda ve kubbede yer alan kalem işleri barok üslubundadır. Bu kubbeleri ortada iki adet sütun ve yan duvarlar arasında yer alan kemerler ile yan duvarlar taşımaktadır. tromp ve duvar yüzeylerinde. mahfil ve minber yüzeyinde çeşitli dönemlere ait kalem işi bezemelere rastlanmaktadır. yapıda klasik dönem bezemelerinin izlerini yansıtmaktadır. Son cemaat bölümü üç adet kubbe ile örtülüdür (Şekil 5). Dışta tüm kubbe yüzeyleri sıvalıdır. kasnaklarda.00 m. özgün olduğu düşünülen hatayi motiflerle bezemeli abanoz ağacından yapılmış olan kapısı. Şekil 17. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 166 . Şekil 18.70 m. Minberin. pandantifler ve beden duvarlarında bulunan yerel tuğla işçiliği ile yapılan bezemeler günümüzde beyaz badana ile kapatılmıştır (Şekil 17). Son cemaat bölümü 6. .Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii Harimde. kubbe içerisinde. Avlu duvarının kuzeyinde yer alan türbe (solda) ve güneyinde yer alan yapı (sağda). mihrapta. . sekizgen kasnakta. kemerler üzerinde. Camii son cemaat bölümü. Son cemaat bölümünde kubbe içlerinde. kubbe yükseklik ölçülerindedir.65 m.
x 6.Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii XIX. Fotoğraflarla ve ölçümlerle belgelemenin yanı sıra yapının mimari özellikleri. Fotoğraflamanın ardından ileriki çalışmalara temel oluşturması açısından lazer metre kullanılarak yapının en-boy-yükseklik ölçüleri alınmıştır. Yapı tahribatsız yöntemler kullanılarak incelenmiştir. Her ikisi de kare planlı olan yapılardan kuzeyde bulunan ve türbe olduğu bilinen yapının iç ölçüleri 6. Şekil 19. Öncelikle yapı ve müştemilatının bulunduğu arazide bir ön görsel inceleme yapılmış. Kuzeyde yer alan türbe yapısı son cemaat batı duvarına bitişiktir. yapı ve çevresinin detaylı fotoğrafları çekilmiştir. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 167 . . Türbe içerisinde yer alan mezar taşı. malzeme ve teknikte birer adet tek kubbeli yapı inşa edilmiştir. . (1918 M. en-boy ve 6. Avlu duvarının güney ucunda yer alan kare planlı diğer yapıya ise girilememiştir.10 m. yüzyılda avlu portalinin güneyinde ve kuzeyinde aynı mimari üslup.60 m. Uygunsuz malzeme ve yöntemlerle yapılan geçmiş dönem müdahaleleri tartışılmış ve çözüm önerileri geliştirilmiştir. Türbede dört adet sanduka bulunmaktadır.)” yazılıdır. malzeme ve yapım teknikleri ve sorunları tespit edilmiştir.60 m. kubbe yüksekliği olarak tespit edilmiştir (Şekil 18). Bunlardan Yemen Defterdarı Ali Muzaffer Bey’e ait olduğu üzerindeki baş taşında yer alan kitabeden anlaşılan kitabede (Şekil 19): “Hüve’l-Bâkî Bismi’llahi’r-Rahmani’r-Rahim Yemen Defterdarı Saadetlü Ali Muzaffer Bey ve ruhu için el-Fatiha Sene 26 Receb 1336 H.
Bu çalışma ile yapı grubunun iyileştirilmesine yönelik öncelikler ve bakım onarım programı belirlenmiştir: (a) İlk aşamada.Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii Sorunlar ve Müdahaleler: Yapısal olarak iyi durumda olan yapının sorunları arasında sonraki dönemde yapılan muhdes ekler. (c) Son cemaat kubbeleri iç kısımlarında itinalı raspa yapılmalıdır. Ayrıca.70 m. (g) Minarede şerefede gözlemlenen malzeme kayıpları olan bölgelerde plastik onarım yapılmalıdır. yapının iç duvarları yağlı boya ile boyanmış ve yer yer niteliksiz bezemeler yapılmıştır. yüksekliğe kadar çimento katkılı sıva ile onarım yapılmıştır. Son cemaat yerinin kubbelerindeki tuğla malzeme ile yapılan özgün yerel üsluptaki bezemeler ise kireç badana ile tamamen kapatılmıştır. (b) Hazırlanacak projeler doğrultusunda yapının öncelikle ana kubbe üstleri. Açık olan türbedeki pencere açıklıkları. Kubbe üst örtü sıvalarındaki dökülmeler kubbe içi sıva yüzeylerinde de nem problemini doğurmuştur. 1998) Bekiriye Camii incelenmiş. Sonradan yapılan onarımlarda pencere içlerine doğramalar eklenmiş. çatıdan gelen nem. bu incelemede cami harim kubbesinde çatlaklar olduğu ve bu nedenle de kubbenin su alarak rutubetlendiği belirtilmiştir. (f) Dört adet mezarın bulunduğu türbe bölümündeki yerden 0. (d) Caminin doğusunda inşa edilen ve günümüzde kadınların ibadet mekânı olarak kullanılan niteliksiz betonarme eklenti kaldırılmalıdır. yapının rölövesi çıkarılmalı. Avlu portali tamirat kitabesinde 2000 yılında onarım gördüğü belirtilen yapıda bu çatlaklara. türbe kubbe üstleri ve son cemaat kubbe üstleri onarılmalıdır. yapı genel olarak iyi durumda olmakla birlikte özellikle dış cephe taş duvar yüzeylerinde ciddi nem problemi gözlenmiştir. Günümüzde. Bunun dışında yapıda. minarenin şerefesinde malzeme kayıpları ve iç ve dış duvarlarında kirlenme problemleri bulunmaktadır. Yine aynı incelemede camii tromplarında da çatlakların gözlendiği aktarılmıştır. Aralık 1998 tarihinde Vakıflar Genel Müdürlüğü uzmanınca (Kesici. malzeme bozulmaları ve son dönem restorasyon çalışmalarına rağmen devam eden sorunlar sayılabilir. niteliksiz metal kepenklerle kapatılmıştır. Ancak son dönemde yapılan incelemelerde bu çatlaklar belirlenememiştir.70 m. son yıllarda yapılan bakım onarım çalışmalarında müdahale edildiği düşünülmektedir. . (e) On dokuz adet mezarın bulunduğu hazire alanında temizlik yapılmalıdır. yüksekliğe kadar yapılan çimento içerikli sıva itinalı olarak sökülerek özgün malzeme ile uyumlu sıva yapılmalıdır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 168 . Alçı kaplı mezar sandukalarında da malzeme kayıpları ve kirlenme problemleri gözlenmiştir. . bozulma haritası ve müdahale paftası hazırlanmalıdır. türbenin iç duvarlarında yerden yaklaşık 0.
Sonuç ve Değerlendirme: Bekiriye Camii’nde kullanım ve iklim koşulları neticesinde zaman içinde oluşan aksaklıklardan ve yanlış müdahalelerden dolayı sorunlar olduğu belirlenmiştir. . Bütün bu özelliklerinden dolayı. türbe ve avlunun düzenli bakım ve temizliği sağlanmalıdır. XVI. sorunları tespit edilmiş ve bu sorunların giderilmesine yönelik acil ve uzun dönemli çözümler önerilmiştir. Bekiriye Camii detaylı olarak incelenmiş. yüzyıl sonu yapısı olan Bekiriye Camii. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 169 . Bu çalışma sonucunda. UNESCO tarafından Dünya Miras Alanı olarak ilan edilmiş olan Sana’ kentinin tarihi yerleşimi içinde yer alması nedeniyle de ayrıca önem taşımaktadır. Yapıldığı dönemin yöresel özelliklerini de yansıtan cami. sahip olduğu mimari ve tarihi değerleri ile korunması gerekli bir Osmanlı Dönemi yapısıdır. Yapı. Yapı son dönemlerde onarılmışsa da.Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii (h) Kubbe içi nem alan bölgelerde itinalı sıva raspası ve bunun üzerine kireç badana yapılmalıdır. Bir XVI. kütlesel özellikleri ve plan şeması değişmeden günümüze kadar ulaşmıştır. özgün niteliklerini büyük ölçüde korumaktadır. Bu acil ve öncelikli müdahalelerin ardından izlenmesi gereken koruyucu tedbirler de belirlenmiştir: (ı) Cami. yapının tarihi. Geleceğe yönelik iyileştirmeler için: (i) Gelecekte yapı grubuna yapılacak her türlü müdahale iyi planlanmış bir bakım programı dâhilinde. mimari özellikleri araştırılmış. uzman ekiplerce yapılmalıdır. yüzyıldan günümüze kadar işlevini kaybetmeden ulaşan bu kültür mirasının gelecek nesillere aktarılması için belirlenen acil ve uzun dönemli bakım-onarım çalışmalarının yapılmasının önemli olduğu değerlendirilmektedir. .
(2003). “Bekiriye Camii”. Ankara. vd. Şemseddin Sami (2003). Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları. İstanbul: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını. 201-214. İstanbul.” İslam Ansiklopedisi. Vakıf Kayıtları Arşivi. (1989). (2009).jsp?site_id=7822 (07. İstanbul. (2008). (16).ve Baş.islamicarchitecturedatabase.1012/ 1517 . M. 88-90.08.org/library/sites/one-site. S.K.1604). E. “Yemen’de Türk İzleri”. Bilge. Etiyopya. İ.org/ircica/level1.Yemen’de Bir Osmanlı Eseri: Bekiriye Camii KAYNAKLAR: Balbay. Vakıflar Dergisi. Vakıflar Genel Müdürlüğü. Kâmûsü’l-Â’lâm. A. Yemen Türkler Mezarlığı. “Hasan Paşa Yemenli”. http://www.2011). Çam. (1986). http://archnet. Osmanlı Atlası. A. Yayınları. L. Şu Yemen Elleri. XX. İbrahim Abdüsselam Paşa (2008). Sırma. (Özdemir) Mehmed Niyazi (2009).php?id=58 (07. Yemen Vakıflar İdaresi Arşivi. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 170 . İstanbul. Ankara: T. “Sana”.T. ve Dişli. Türkiye Dışındaki Osmanlı Mimari Yapıtları (Ottoman Architectural Works Outside Turkey). . Rumuzi Tarihi (923 . Yavuz. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (5). 373-384 . Yemen Türküleri. G. (6). İstanbul. S. Ankara. (1998). Günel. (1992). Tekin. Yemen Seyahatnamesi ve Bitkisel Coğrafyası. 363. Yemen Seyahati İle İlgili Rapor. Yüzyıl Başları. H. (36). 4806-4811. N. Kesici. (2009). Y. Yemen’de Osmanlı İdaresi. H. ve Akbıyık. Ankara. Sayı:34. İstanbul. Yavuz. G. (13). Y. Kültür ve Tescil Daire Başkanlığı. Basılmamış Rapor: Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. Beksaç. Yenişehirlioğlu. 1986. R. (1997). A. 2003. Basılmamış Rapor: Türk Tarih Kurumu Arşivi. (2010). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. . Osmanlı Arşiv Belgelerinde Yemen (2008). Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi. “Yemen.2011). Çalışlar F. 2966-2967. Turhan. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.08. (2010). Eritre ve Yemen Türk İslam Eserleri’nin İncelenmesi Raporu. Yemen! Ah Yemen!. M.
ressam. farklı dönemlere ait halılarda kullanılan hayvan figürleri ve bitkisel motifleri karşılaştırılmış. In this article the carpets that were illustrated in his paintings.animal figures and plant motives motives with the other carpets of Medieval and Late Otoman Era. also took interest of Osman Hamdi Bey and was illustrated in his paintings. . is the painter. are axamined and compared considering their styles. painter. . Anahtar Kelimeler: Halı.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi* Suzan Bayraktaroğlu** Özet Yerel ve yabancı ressamlar tarafından ilgi gören ve eserlerinde kullanılan Türk halıları. Bildiri genişletilerek makale haline getirilmiştir. animal figure. Vakıflar Genel Müdürlüğü Müzesinde bulunan halı örnekleri sayesinde stilleri ve motifleri üzerinden ayrıntılı incelemesi yapılmıştır. Osman Hamdi Bey’ in tablolarında da büyük bir yer tutmuştur. Bu makalede ise ressamın tablolarında kullandığı halıların. yüzyıl arasındaki. büyük figürlü kompozisyonlarıyla batılı anlayışta resmin Türkiye’deki ilk temsilcisi sayılmaktadır.Amman’da 2003 yılında yapılan 12. halı uzmanı. resim. ve 19. plant motive. ICTA Sempozyumunda (International Congress of Turkish Art) bildiri olarak sunulmuş fakat basılmamıştır. Aynı zamanda arkeolog ve müze müdürü olan ressam Osman Hamdi Bey (1842-1910). Key Words: Carpet. Vakıflar Genel Müdürlüğü Müzeler Müdürü. ** vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 171 . * Bu konu Ürdün . bitkisel motif Examınıng Some Carpet Illustratıons ın The Paıntıngs of Osman Hamdi Bey And The Motıves on These Carpet Abstract Turkish carpets. which have drawn interest of many local and foreign painters. Sanat tarihçisi. examples are available at the General Directorate of Foundations.hayvan figürü. painting. Bu açıdan 16. Osman Hamdi Bey (18421910). museum official and archeologist considered as the pioneer in the paintings with large figure composition in western understanding in Turkey.
kimisinde de duvara veya balkona asılı olarak. Türk resmine figürü getirerek yenilikçi olmakla birlikte. 14. Osmanlı mimarlık eserlerini ve bu eserlerdeki bezemeleri ve detayları büyük bir titizlikle vermiştir. ve Holbein IV olarak adlandırılmaktadır. Carlo Crivelli gibi Avrupalı ressamlar Türk halılarını tablolarında resmetmişlerdir. çeşitli şekil ve görünümlerde süsleyici bir unsur olarak kullanılmıştır. Bu tablolar ışığında halı tarihinin gelişimini izlemek mümkün olabilmektedir. kenarları kancalı sekizgen madalyon halindeki gül motifini tablolarında çok işlediği için. kendi toplumunun hayat tarzını yansıtan konuları işleyerek gelenekçi olmuştur. Halılar adetasergiye çıkarılmıştır. Carlo Crivelli ise iri sekiz kollu yıldız motifini tablolarında resmettiği için bu yıldız motifi “Crivelli Yıldızı” olarak anılmıştır. . Ünlü Türk ressamı ve müzecisi Osman Hamdi Bey de tablolarında Türk halılarını severek ve sıklıkla kullanmıştır. 30 Aralık 1842’de İstanbul’da doğmuş. Holbein III. daha ilgi çekici hale getirmektedir. Erken Devir Osmanlı Halılarını resmetmiştir. renklerin ve desenlerin üzerine kurgulanmış iki farklı sanat dalında ve iki farklı malzeme ile karşımıza çıkmaktadır. Osman Hamdi Bey. Yine Lorenzo Loto. Hatta Erken Devir Osmanlı Halıları. Türk halılarının tablolara kattığı değerler yanında. aslı “Türkmen Gülü” olan bu motif “Memling Gülü” olarak literatüre geçmiştir. Holbein I. İtalyan ve Hollandalı ressamların tablolarında Türk halılarının yoğun bir şekilde resmedildiği bilinmektedir. Türk halıları her dönemde yerli ve yabancı birçok ressamın ilgisini çekmiş. kendi içerisinde dört grup halinde gelişme gösteren Erken Devir Osmanlı Halıları. Hans Memling. Hans Memling. (Bayraktaroğlu 1997: 88. Lorenzo Lotto. Ayrıca tablolardaki halılar bütün ayrıntılarıyla işlenmiş oldukları için hangi yöreye ait oldukları da anlaşılabilmektedir. Kimisinde masa üzerinde örtü. Bütün bu betimlemelerde halılar net olarak. panayır gibi yerlerde tüccarlar tarafından alınıp satılırken de resmedilmiştir. tabloların üzerinde yer alan yapılış tarihine bakarak halıların dokunuş dönemleri üzerine bir tahminde bulunmak ve yorum yapmak mümkün olabilmektedir. Halıların üstünde ne zaman ve nerede dokunduğuna dair bir emare bulunmadığı için. Büyük figürlü kompozisyonlarıyla batılı anlayışta resmin Türkiye’deki ilk temsilcisi sayılan ressam. 24 Şubat 1910’da yine İstanbul’da vefat etmiştir. onları etkileyerek tablolarında önemli bir öğe olarak yer almıştır. tüm desen ve renkleri ayrıntılarıyla görülebilecek şekilde yansıtılmıştır. Alman ressam Hans Holbein tablolarında sıklıkla resmedildiği için yanlışlıkla literatüre Holbein halıları olarak geçmiş ve hala bu isimle tanınmaktadır. müzeci ve arkeologdur. tabloların da halı araştırmalarına kattığı bir değer vardır. Uşak ve çevresinde dokunan. Lüks tüketim malı halılar tabloya değer katmakta. “Doğunun lüksü” denilen halılar iç dekorasyonun yanında pazar. sanatta etkileşimin sınır tanımaz boyutları. Mimari eserlerin iç ve dış görünümlerinin yanı sıra aksesuar olarak tarihi eşyaları kullanmış. . 90) Resimlerinde dekor olarak genellikle tarihi yapıları kullanmış.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi Halı ve resim. camii ve türbelerin vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 172 . Holberin II. yüzyıldan itibaren Alman. kimisinde yerde serili yaygı.
Sarı zeminli tek sıra bordüründe ise tekrarlayan motifler halinde küçük kareler içerisinde stilize kuş figürleri bulunmaktadır. Bu şekilde toplanan eserlerle. Tüm bu çabalarıyla çağdaş Türk müzeciliğinin kurucusu olmuştur. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 173 . İç dolguyu bordürlerden ayıran. silahları ve müzik aletlerini ayrıntılı bir şekilde işlemiştir. Daha sonra bugünki Askeri Müzenin temeli olan Esliha-i Askeriye Müzesini düzenlemiştir. türbe gibi çeşitli vakıf binalarında bulunan ve kullanılan eşyalardan halı. “Türbe Ziyaretinde İki Genç Kız” ve “Ressam Çalışırken” adlı tablolarında görülen bir grup halının aynısından Vakıflar Genel Müdürlüğü’nde iki adet bulunmaktadır. Kanatların ucundan uzanan dal üzerinde sümbül. Osman Hamdi Bey’in “İranlı Halıcı” veya “Halı Taciri”. bu halılar benzer örneklerle karşılaştırılarak. Kur’an-ı Kerim gibi teberrukat eşyalarının da eski eser niteliği taşıdığını ve toplanarak koruma altına alınması gerektiğini söyleyen ve arkeolojik eserlerle birlikte toplatan ilk uzmandır. ortada üçer adet olmak üzere dışarı bakar şekilde yerleştirilmişlerdir. Vakıf binalarından toplanan eserlerle de daha sonra Evkaf-ı İslamiyye Müzesi kurulmuştur. konumuz olan halıdır. Vakıflar Genel Müdürlüğü halı koleksiyonunda bulunan ve ressam Osman Hamdi Bey tarafından tablolarında resmi yapılan bir grup halının tanıtımı yapılacak. gibi çiçekler yer almaktadır. üzerinde namaz kılan insanla birlikte tasvir edilmiştir. Örneğin bir halı seccade. şamdanları. kandilleri. 19. tekke. Aynı zamanda halıları kullanım amaçları doğrultusunda bir kompozisyon içerisinde vermiştir. Osman Hamdi Bey’in. Bu halının benzerine başka hiçbir yayında ve müze katalogunda rastlanılmamıştır. Türk resmine yaptığı yeniliklerin yanında eski eser ve müzecilik alanlarında yaptığı çalışmalarla da ülkeye birçok yenilikler kazandırmıştır. üzerlerinde yer alan ana motifle birlikte tarihi gelişimleri irdelenecek ve bu grubu Türk Halı Sanatı içerisindeki yeri belirlenecektir. karanfil. Bu motifler yanlarda ikişer adet. Ancak yapılan araştırmalarda yurt dışında bir özel koleksiyonda aynı özelliklere sahip bir halının varlığı öğrenilmiştir.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi içerisinde bulunan rahleleri. Bu makalede. Osman Hamdi Bey’in İstanbul dışındaki kentlerde kurdurduğu eser depoları ilerde kurulacak bölge müzelerinin temeli olmuştur. İstanbul Arkeoloji Müzesini inşa ettirmiştir. cami. kazılar neticesinde bulunan eserleri sergileyebilmek için yeni bir bina arayışına giren Osman Hamdi Bey. hat levhaları. mumları. rahle. kitapları. küçük üçgenlerden oluşan bir zikzak sırası. . Staatliche Museen zu Berlin’de bulunan A 1420 envanter numaralı Halı Taciri adlı tablosunda (Resim 1) mimariye ait demir şebekeye asılı olarak duran halı. kilim. halıları. şamdan. ve ana bordürün iki yanında mavi renkli iki ince bordür yer almaktadır. (Bayraktaroğlu 1997: 90) Bir Anadolu halısı olan bu halıda kırmızı zemin üzerinde iri kanatlı böceğe benzeyen hayvan motifleri yer almaktadır. . “Camii Kapısında”. mescit. Arkeolog ve müzeci olan Osman Hamdi Bey. Osman Hamdi Bey resimlerinde genellikle birden fazla halı kullanmış ve halıların üzerindeki desenleri ve renkleri gerçeğe uygun bir şekilde tasvir etmiştir. yüzyılda sadece arkeolojik eserlere değer verilip onlar toplanırken.
No: A 1420. . Staatliche Museen zu Berlin. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 174 . Env. Env. Ölçüleri: 257x88 cm. No: 2007.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi Resim 1: Osman Hamdi Bey’in Halı Taciri veya İranlı Halıcı adlı tablosu. Resim 2: Stilize Hayvan Figürlü Halı. . Vakıflar Genel Müdürlüğü’nde bulunan ve burada tanıtacağımız halılarda da kırmızı zemin üzerinde çift mihrap nişi içerisinde iri kanatlı böceğe benzeyen motifleri görmekteyiz (Resim 2-3). Ankara Vakıf Eserleri Müzesi.
Osman Hamdi Bey’in “Türbe Ziyaretinde İki Genç Kız” adlı diğer tablosunda da iki halı tasviri yer almaktadır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 175 . No: 374. Resim 4: Osman Hamdi Bey’in Türbe Ziyaretinde İki Genç Kız adlı tablosu. Sağda. Env. “Halı Taciri” tablosunda gördüğümüz iri kanatlı hayvan motifli halının tamamen benzeridir (Resim 4). Ölçüleri: 260x103 cm. s. Ankara Vakıf Eserleri Müzesi. 19-20. kızların üzerinde durdukları halı. . . Solda ise bir Milas halısı yer almaktadır. Mustafa Cezar’dan.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi Resim 3: Stilize Hayvan Figürlü Halı.
ressamın üzerinde durduğu halının bordüründe de bu stilize iri kanatlı hayvan motifi görülmektedir (Resim 5).261. . Mustafa Cezar’dan. Mustafa Cezar’dan. .21 Osman Hamdi Bey’in “Cami Kapısında” adlı tablosunda (Resim 6) kapının üstünden aşağı doğru sarkan halı da konumuz olan halılardandır. s. Resim 5: Osman Hamdi Bey’in Ressam Çalışırken adlı tablosu. Resim 6: Osman Hamdi Bey’in Cami Kapısında adlı tablosu. s. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 176 .Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi “Ressam Çalışırken” adlı tablosunda.
Ressam bu desendeki halıları bu kadar çok resmettiğine göre çok iyi tanıyor olmalıdır. geometrik desenli.1 Osman Hamdi Bey’in müze kurmakla görevlendirildiği dönemde yoğun bir eser toplama çalışması yapılmış. Her ikisinin de boyuna olarak yarıya yakın kısmı yok olmuştur. Yukarıda söz edilen tezde de (Turgut (Şam)1998: 80. Mihrap tepelikleri küçük basamaklıdır.yy. 1990. Bu sümbüller açık-koyu mavi ve sarı renklerdedir. sayfa 80’de bir yarım iki örnek vardır.88 m. iri kanatlı hayvana benzeyen motif bulunur.60x1.) Aynı halının bir fotoğrafı V. Bunların dışında ikisi yana. . Halıyı iki ince bir kalın bordür çevirir. bir ince dal üzerinde sümbül çiçekleri uzanmaktadır. . ölçülerindedir. Konya halısı diye anılmıştır.03 m. Belgin Demirsar’ın (Demirsar 1987: 74) ve Deniz Turgut (Şam)’ın (Turgut (Şam)1998: 80. diğeri 18. İçteki ince bordürde kıvrık hatlı motifler. arkeolojik alanların yanında. küçük boyutlu halılardır. dıştakinde yıldızlar işlidir. Bütün olanı Yörük halısı diye nitelendirilirken. Bu bağlamda İstanbul’daki müzelerde. fakat bu desende sadece iki halıya rastlanılmıştır. 374 envanter numaralı (Resim 3) halı 2. Yapılan araştırmalar sonucunda yarım olan halının Vakıflar Genel Müdürlüğüne ait olan halı olduğu kesinlik kazanmıştır. Büyük olasılıkla kendi evindeki halılardan biridir. Kırmızı zeminli çift mihrap şeklinde bir iç dolguya sahiptirler. Kastamonu Nasrullah Camiinden getirilmiştir. Çift mihrabın içi geometrik ve bitkisel hatlı birçok motifle doldurulmuştur. mavi renklerde bitkisel bezeme vardır.57x0. bu halılardan olması gerekir. bu motiften diğer yana bakan iki tane daha olduğu anlaşılmaktadır. Türk-İslam yapılarından da birçok eser İstanbul’da toplanmıştır. Bu ve benzeri halılar o devirde her evde bulunabilen canlı renkli. Ana bordürü koyu sarı zeminli olup üzerinde kareye yakın dikdörtgen 1 Adı geçen tezde. 97) vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 177 . gövdenin içi kahverengi ve mavi renklidir. sayfa 97’de bu halıdan bir bütün. Tepeliklere yakın yerde çiçek motifleri. diye düşünülmüş. Çünkü Osman Hamdi Bey o dönemlere kadar değer verilmeyen ve toplanmaya layık bulunmayan Türk İslam devri el sanatı ürünlerinin de birer değer olduğunu ve toplanması ve korunması gerektiğini düşünmüş ve arkeolojik eserlerin yanında Türk İslam devri eserlerini de toplamıştır. (Turgut (Şam)1998: 80. (Catalog No: 4. Vakıflar Genel Müdürlüğünde halı uzmanı olarak Türkiye genelinde binlerce caminin halıları tarafımdan incelenmiş.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğüne bağlı Ankara Vakıf Eserleri Müzesinde bulunan iki halı. 2007 envanter numaralı olan (Resim 2) halı 2. Gövde ve kanatlar beyaz renkte olup. Fakat kaynak gösterilmemiştir. ölçülerinde. 97) yüksek lisans tezlerinde bulunmaktadır. Kastamonu Nasrullah Camiinden Vakıflar Genel Müdürlüğüne getirilen iki halıdan. 97) halının bütün hali ve üzerinde beş adet bu motif görülmektedir. Taban veya sedir halısı olarak yapılmışlardır. birisi yukarı bakan. Bu halılardan biri Kültür Bakanlığı tarafından yayınlanmıştır. Halının eksiksiz olduğunu düşünürsek. Kanatların ucundan son derece gerçekçi bir şekilde. Halının köşelikleri beyaz zeminli olup üzerinde kırmızı. ancak yapılan araştırmada İstanbul Vakıflar Halı Müzesinde ve Türk ve İslam Eserleri Müzesinde bulunmadığı öğrenilmiştir. Code 0401. aralarda rozetler ve yıldızlar vardır.
Anadolu’daki çıkış noktasının Osmanlı Saray Halıları olduğunu düşünmekteyiz. tipik Türk üslubunda natüralist lale. İran halılarının zemin deseni olarak kullanılan kıvrık dal sistemi. No. karanfil çiçekleriyle birleşerek yeni bir halı deseni dünyası yaratılmıştır. zemin kompozisyonlarına göre. bir gelişme sonucu değil. sümbül. kıvrık hançer yaprakları. sümbül. Türk halı sanatında yeni bir teknik ve desen anlayışı doğmuştur. karanfil ve gül çiçekleri tabiattakine çok yakın olarak verilmiştir. Bunlardan birisi. Osmanlı Saray Halıları.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi formlar içinde geometrik motifler işlidir. Halıda dikkati çeken bu stilize hayvan motifleridir. kanatlarını iki yana açmış uğur böceği gibi bir hayvan figürüdür. A-187. son derece gerçekçi bir şekilde işlenmiş. Osmanlı Saray halılarının zemininde daha gevşek halde esas zemin örneği olarak kullanılmıştır. İstanbul Vakıflar Halı Müzesinde bulunan A-187 envanter numaralı halıda bu bordür şemasının aynısı görülmektedir (Resim 7) (Balpınar vd. birdenbire ortaya çıkmışlardır. palmet şekilleri ve madalyonlar. 16. İstanbul Vakıflar Halı Müzesi. yüzyılda Türk Halı Sanatında geometrik örnekli halı çeşitlerinin yanında. Bu motifleri oluşturan. . . yüzyıl İran halılarından alınmış sivri. İki kanadın ucundan uzanan dalda sümbül çiçekleri vardır. Tebriz ve Kahire’nin Osmanlılar tarafından alınmasıyla. madalyon ve bitkisel motiflerin kullanılmaya başlanmasıyla yeni halı çeşitleri ortaya çıkmıştır. Bu figürü irdeleyecek olursak. Env.:1988 342-343). lale. Bunlar bir eksen üzerinde iki yana doğru uzanan stilize kuşa benzer motiflerdir. Osmanlı Saray Halıları denilen bu halılar. 16. Resim 7: Kafkas Halısı. Araya katılan bahar dalları. Ayrıca çiçeklerin bu kadar natüralist hatlarla çizilmesine Türk sanatının bir çok dalında rastlanılmaktadır. birbirine bağlı özellikler gösteren birkaç ana şema içinde toplanabilir. Halıda mevcut olan bu bordür şeması Kuzeydoğu Anadolu veya Güney Kafkasya’da dokunan halılarda da görülmektedir. dört çift çatallı hançeri yaprağının vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 178 .
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 179 . yüzyıl halılarında bordür deseni olarak karşımıza çıkmaktadır.53 m. 19. . 1718. üzerinde iki yana açılan hançer yapraklarla tamamen bitkisel bir karakter arz etmektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü koleksiyonunda bulunan E. 16. yüzyıl Uşak halı parçası bordüründe bu motifi görmekteyiz (Resim 9). alternatif olarak kaydırılmış eksenler üzerinde sonsuza doğru sıralanmasından meydana gelen kompozisyondur.18x0. ölçülerindeki bir 17. Şerare Yetkin’den s. Resim 8: Osmanlı Saray Halısı. yüzyılda Osmanlı Saray Halılarında ortaya çıkan bitkisel karakterli bu motifin 19. İri baklavaların ortasında “S” şeklinde kıvrılmış dalların bağladığı iri palmet çiçekleri vardır (Yetkin 1991: 121).Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi meydana getirdiği baklavaların. yüzyıl Osmanlı Saray Halılarında zemin motifi olarak görülen bu motif. Tamamen bitkisel bir iç dolgu bezemesi olarak 16. yüzyıl Osmanlı Saray Halılarında yer almıştır. . İlk kez 16. Bu kompozisyonda görülen iki yana kıvrılarak uzanan hançeri yapraklar ve palmetler burada tanıttığımız halılardaki motifin çıkış noktasıdır (Resim 8).252 envanter numaralı 1. yüzyıldaki örneklere gelinceye kadar geçirdiği evreleri şu şekilde izlemek mümkün olmaktadır: 16. Ortada iri bir çiçek. yüzyılda ise tekrar zemin deseni olarak görülmektedir.112.yüzyıl.
Bu motif 17. aslında Gördes halıları olan halılarda da bu motifi kenar bordürü bezemesi olarak görmekteyiz. kırmızı. Konumuz olan motif. yüzyıla tarihlenen ve bulundukları yerden dolayı Transilvanya halıları denilen. No: E. Aynı müzede bulunan 54. Budapest Museum of Applied Arts’da bulunan 15617 envanter numaralı 17.377. Fotoğraf 212. yüzyıl. bazılarında ise deforme olmuş bir şekilde görmekteyiz (Larson 1978: 65). kanatları iki yana açılmış. yüzyıl Gördes halısının kenar bordüründe sarı zemin üzerinde rozet ve diğer çiçek motifi ve üzerinde hançeri yapraklar bulunmaktadır. Ankara Vakıf Eserleri Müzesi. no: 24. (Pasztor 2007: 160-161). Ölçüleri: 118x53. 17. .Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi Resim 9: Uşak Halısı 17. Beyaz.252. Fotoğraf 213. burada tanıtmaya çalıştığımız motif olduğu belli olmaktadır (Batari 1996: 28-29. Bazı Gördes halılarında bunları oldukça gerçekçi bir şekilde. Aynı müzede Env. Kanat olarak yorumladığımız hançer yapraklar ve gövde kısmı diğer örneklere göre daha zarif ve ince olarak işlenmiş. karanfil ve laleler daha yuvarlak hatlı ve belirgin bir şekilde verilmiştir. mavi ve az olarak da mor renkler kullanılmıştır (Batari 1996: 28-29. kenar bordüründe bu desenlerin işlendiği bir kaç Gördes Halısı bulunmaktadır. Budapest Museum of Applied Arts’da.457 olan bir diğer örnekte ise (Resim 11) bu motifi oldukça net ve düzenli bir şekilde görmekteyiz. burada da kanatlarını iki yana açmış hayvan figürüne daha çok benzemektedir. Sarı zeminli ana bordür üzerinde gövdesi iri bir çiçek şeklinde. Pasztor 2007: 158-159). vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 180 .1 envanter numaralı halının sarı zeminli ana bordüründe yapraklar biraz karışık bir şekilde verilmiş olmasına rağmen. yüzyıl Gördes ve Milas halılarında da görülmektedir. yine bitkisel bir bezemedir. sümbül. . Pasztor 2007: 164-165). başında duyargaya benzeyen uzantıları ve gövdesinde omurgaya benzeyen desenler olan stilize hayvan figürü ve kanatların ucunda ise çok gerçekçi bir şekilde sümbül ve karanfil çiçekleri bulunmaktadır. Nitekim yapraklardan uzanan dal ve üzerinde sümbüller ve karanfiller bulunmaktadır. Env. Burada bir bordür süslemesi olarak karşımıza çıkan bu motif. İrdelemekte olduğumuz motifin burada henüz bitkisel karakterini koruduğu görülmektedir (Resim 10). Ortada iri palmet veya yıldız çiçeği ve iki yana açılan hançeri yapraklar yer almaktadır.
yüzyıl. Env. Env. Budapest Museum of Applied Arts. Resim 12: Gördes Halısı. no: 15617. Resim 11: Gördes Halısı. Bu örneklerle beraber bitkisel karakterli motifin artık bir hayvan figürüne benzemeye başladığını görmekteyiz. No:24. yüzyıl. . Budapest Museum of Applied Arts. Env. iki yana açılan kanat haline geldiği dikkati çekmektedir. 17. Aynı müzede bulunan 7951 envanter numaralı halının kenar bordüründe de aynı motifi görmekteyiz (Resim 12) (Pasztor 2007: 166-167). Hançeri yaprakların.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi Resim 10: Gördes Halısı. 17. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 181 . . Budapest Museum of Applied Arts. Pasztor’dan. No:7951. 17. yüzyıl.457. E.
Kafkas etkili bu 19. Code 0029 ve 0030) Diğer bir 17. 23.800 envanter numarası ile kayıtlı bir diğer Doğu Anadolu yolluk halısında da (Resim 13). yüzyıl Doğu Anadolu halısının iç dolgusunda görülen oklu motifi ise. Aralarda karanfil. (Catalog No: 1:1990. Env. Burada da gövde kısmı yıldız çiçeği ve gül olarak nitelendirilmiştir. Kanat uçlarında sümbül çiçekleri ve aralarda karanfiller bulunur. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nden çalınmıştır. Bayraktaroğlu: 1997. aralarda bahar dalları. Code 0448) 17. . . yüzyıl Milas Halısının bordüründe iri stilize hayvan şeklinde bu motif yer almaktadır. bitkisel bezemeden kalan tek unsur. Gövde kısmı akasya olarak tanımlanmaktadır. (Catalog No: 4: 1990 Code 0432) Vakıflar Genel Müdürlüğü koleksiyonundan çalınan. kanatlı hayvan motifini bordür deseni olarak görüyoruz. Burada kanatlar hançer yaprağı şeklindedir. 1990. (Catalog No: 4. 19. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 182 . Kanatların ucundan uzanan sümbüller ise daha küçük ve gösterişsiz. gül ve rozet olarak tanımlanmaktadır. Resim 13: Doğu Anadolu yolluk halısı.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi Bir 17. Bunlar akasya. yüzyıl Gördes halısının bordüründe yer alan bu motif daha bitkisel karakterli olup. yüzyıl. lale ve sümbül çiçekleri bulunur. (Catalog No: 5: 1995 Code 0592. Çanakkale halılarının ana desenlerinden birisi olup. Çanakkale yöresinde Kafkasya’dan gelen göçmenler tarafından dokunmaktadır (Bayraktaroğlu: 1985. Burada gövde kısmı palmet şeklindedir. Gövde kısmı gül ve yıldız çiçeği olarak isimlendirilmektedir. 92) Burada da hayvan figürüne daha çok benzemekte. No: 23. kanadın ucundaki sümbül çiçekleri olmaktadır. karanfil çiçekleri bulunur. (Catalog No: 2: 1990 Code 0129) İstanbul Vakıflar Halı Müzesinde bulunan 18. yüzyıl Gördes halısının bordüründe bitkisel karakterde bu motife rastlanmaktadır. orta yerleri akasya ve gül olarak tanımlanmakta. yüzyıl İstanbul halısının bordürlerinde bu motifi görmekteyiz. 251). belirginleşmemiş bir şekilde yer almaktadır. (Catalog No: 1: 1990 Code 0143) Bir 18.800. Aralarda sümbül. gül. Bu bordürün cennet bahçesini temsil ettiği ifade edilmektedir. sümbüller ve karanfiller bulunmaktadır. yüzyıla tarihlenen iki Milas halısının bordüründe bu motifi görmekteyiz.
Ufak olanların gövde kısmındaki koçboynuzu şeklindeki çıkıntılarla motif. Bunların yerinde sekiz kollu yıldız şeklinde rozetler ve daha küçük ve stilize bitkisel motifler yer almaktadır. Kanadın ucundaki sümbül. 19. bir de gövdesiz iki yana açılan kanat olarak. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 183 . Brian ve Sephanie Morehouese koleksiyonunda. iki adet de tek vaziyette. Burada figürler daha keskin hatlı ve köşeli olarak verilmiştir. toplam altı konumuz olan stilize hayvan figürü işlenmiştir. iki tarafında mavi renkli birer ince bordür bulunur. Ana bordür oldukça kalın olup. hayvan figürüne daha çok benzemektedir. lale ve karanfillerin işlendiği dal motifi bu halıda görülmemektedir. ardı ardına verilmiştir. Ana bordür üzerinde de kanatlı hayvan figürleri irili ufaklı verilmiştir. Kanatların ucunda olması gereken çiçekli dal motifi. yüzyıl. Halının iç dolgusunda kırmızı zemin üzerinde ikişer karşılıklı. çok stilize şekilde ve sık sık işlenmiştir. hem de iç dolgu deseni olarak kullanıldığı görülmektedir (Resim 14). düz çizgi halinde.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi Bu gruba ait olan ve Brian ve Sephanie Morehouese Koleksiyonunda bulunan halıda ise bu motifin hem bordür. Bordür üzerinde bu motif sırasıyla bir gövde ve iki kanatlı olarak. . . Resim 14: Batı Anadolu Halısı. Mavi bordürlerde küçük yıldızlar yer alır.
mimari ve figürle birlikte kullanmıştır. sanatta etkileşimi yansıtan bir örnek olarak halı sanatı içerisinde yerini almıştır. 17. Gördes ve Uşak halılarının değişik türlerini. Osman Hamdi Bey tablolarında Türk halılarını severek ve sıklıkla kullanmıştır. Konya ve Doğu Anadolu’da görülmesini de Anadolu’da yörüklerin sürekli yer değiştirmesi ve Anadolu’dan Avrupa’ya yapılan halı ticaretinin bir kolunun da Doğu Anadolu’dan. fakat daha sonra Türk düğümü ile yapılan Türk halılarında. Ancak bu halıların özellikle kenar bordürleri Kafkas etkisini göstermektedir. İran Halılarının etkisiyle 16. . yüzyılda Batı Anadolu. genel geometrik karaktere dönülmüş ve 19. Tablolarında Türk Halılarını kullanan Avrupalı ressamların tarihlendirme konusunda halı sanatına yaptıkları katkılar gibi. Osman Hamdi Bey’i etkileyen 19. daha sert ve daha yalın bir şekilde ve tamamen bir hayvan stilizasyonu olarak karşımıza çıkmıştır. yüzyıl Saray Halılarında. yüzyıla ait Kafkas etkili Anadolu halısı. . Osman Hamdi Beyin tablolarında bulunan halılar da. daha yuvarlak ve kıvrık desenlerin işlenmesine olanak sağlamış. yüzyılda yine bitkisel nitelikte fakat iri ve kaba olarak kenar bordürlerinde devam ederken. Özellikle Milas. İran halılarının ve 16. bir yandan da 17. yüzyıl Osmanlı Saray halılarının tek düğüm sistemi ile yapılması. yüzyılda bu motif esas yapısından uzaklaşarak stilize hayvan görünümü almıştır. Kula. Karadeniz’in kuzeyinden yapılmasıyla açıklayabiliriz. yüzyıl Gördes ve Milas halılarının bordüründe iri kanatlı hayvan figürü şeklinde ve çok miktarda görülmeye başlamıştır. Ankara Vakıf Eserleri Müzesinde bulunan bu halılar Osman Hamdi Bey’in tablolarında yer alarak tanınmışlardır. birçok tablosunda resmedilen konumuz olan bu halılar ise Türk Halı Sanatında çok az rastlanan bir grup olarak karşımıza çıkmaktadır. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 184 . Osman Hamdi Beyin. daha arkaik. 17. 16. 19. yüzyılda ise zemin deseni olarak. müze ve koleksiyonlarda bulunan halıların tarihlendirilmesinde büyük katkılar sağlamıştır. çok değişik kompozisyonlar halinde. yüzyıl Osmanlı Saray Halılarında zemin deseni olarak ortaya çıkan. ince ve zarif bir süsleme motifi olarak gördüğümüz bu desen.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi Sonuç olarak. yüzyıl Gördes ve Milas halılarında görülen bu motifin 19. Burada tanıttığım Vakıflar Genel Müdürlüğüne ait halıların adı geçen kaynaklarda Konya ve Yörük halısı olduğu belirtilmektedir. tamamen bitkisel nitelikli.
(1997). (1). Arış. Sanatta Batıya Açılış ve Osman Hamdi. Catalog No: 4. . Budapest. Larson. Batari. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Cezar. B. Osmanlı İmparatorluğunda Yağlı Boya Resim Sanatının Gelişim Çizgisi. Carpets of the Vakıflar Museum İstanbul. . D. Germany. S. Ankara: Turkish Republic Ministry of Culture. Demirsar.18 th Centuries. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Budapest. Catalog No: 1. İstanbul. (1998). _____. Wesel W. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 185 . (1988). Ankara: Turkish Republic Ministry of Culture. Giray.Osman Hamdi Bey’in Tablolarındaki Bazı Halı Tasvirleri ve Bu Halılardaki Motifin İrdelenmesi KAYNAKÇA: Balpınar. _____. (XIX). M. (1991). K. _____. Cilt. (1996). (2007). Osmanlı. İkinci baskı. Tekstilbank Yayını. Turkish Carpets From Budapest. U. İstanbul. 86-93.. 11. Sanat Tarihi Yüksek Lisans Tezi. (1990). İstanbul. Ressam Osman Hamdi ve Gerome’un Tablolarında Resmettiği Halılar. 237-260. Osman Hamdi’nin Tablolarında Gerçekle İlişkiler. Catalog No: 5.B. Özçelik. Budapest Museum of Applied Arts. Ş. Code 0592. S. Bayraktaroğlu. Yüksek Lisans Tezi. E. V. Hirsch. F. Ottoman Turkish Carpets. Museum of Applied Arts. (1978). (1995). Ankara: Turkish Republic Ministry of Culture. Türk Halı Sanatı. Türk Halılarında Batı Literatürü Konusu.. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayını. Paris. (1987). Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Turkish Handwoven Carpets. F. Batari. Turkish Carpets from the 13 th . Vakıflar Dergisi. S. (1971). Catalog No: 2. (1999). Ankara. Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Geleneksel Türk El Sanatları Bölümü Halı Kilim ve Eski Kumaş Desenleri Ana Sanat Dalı. London. K. Pasztor. (1994).Keszthely. S. (1990). Otoman Turkish Carpets. Ankara: Turkish Republic Ministry of Culture. (1985). Sanatta Batıya Açılış ve Osman Hamdi. Yetkin. Bayraktaroğlu. Turgut (Şam). (1990). (1995). Rugs and Carpets of the Orient. Çanakkale Halıları. 28-29. (2007) Halı Müzesi ile Kilim ve Düz Dokuma Yaygılar Müzesi Kataloğu. _____. _____. Budapest and Helikon Castle Museum Keszthely.
.
the book about a foundation monument. Azerbaycan. kitapların içinde geçen konulara. Georgia. Monuments. drawings. Ermenistan. Azerbaycan. Key Words: Iran. gravures and vakfiye are emphasized. Armenia and Georgia” are presented. . fotoğraf. Anıtsal Eserler Two Books About Awqaf Abstract: In this article the book “2005-2007 Restoration of Piyale Pasha Mosque”about a fountation. Ermenistan ve Gürcistan’da Osmanlı Vakıfları” adlı kitabın tanıtımının yapıldığı bu makalede. Ayrıca arşiv belgesi. gravür ve vakfiyelerin yer aldığı bu eserlerin yayın hayatına kazandırılmasının önemi üzerinde durulmuştur. yazılış amaçlarına yer verilmiştir. çizim. * VGM Yayın Müdürü vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 187 .Vakıflarla İlgili İki Kitap Mehmet Kurtoğlu* Özet: Bir vakıf abide eseri olan Piyale Paşa Cami ile ilgili “Piyale Paşa Camii 2005-2007 Restorasyonu” kitabı ile “İran. photographs. Azerbaijan. Piyale Pasha. Azerbaijan. Ottoman Foundations. and the book named “Ottoman Foundations (waqf) in Iran. Anahtar Sözcükler: İran. Piyale Paşa. Piyale Pasha Mosque. Gürcistan. Armenia. In this study the importance of the publication of these books that include archival documents. . Osmanlı Vakıfları. Topics and the intentions of the books are analysed.
yazı veya vakfiye gibi kayıtlar bırakır ve biz bu kayıtlardan hareketle okumalar yaparız. en az o eserin restorasyonu kadar önemlidir. Bilindiği gibi anıtsal eserleri inşa edenler yalnızca onu vücuda getirmekle kalmaz. Onarımı yapılan bir eser hakkında kitap veya yayın yapmak en az o eseri inşa etmek kadar önemlidir. onu gelecek nesillere miras bırakırken insanların o eserle kuracağı bağı düşünmek ve ona göre hareket etmek mecburiyetindeyiz.Va k ı f l a r l a İ l g i l i İ k i K i t a p Piyale Paşa Camii 2005-2007 Restorasyonu: Bir milletin kültür ve medeniyet zenginliği. aynı zamanda o eserin kimliği olan bir kitabe. Bu çerçevede yalnızca mimari bir eseri inşa etmek yetmez. Bu bağlamda vakıf eserleri önemli bir yer tutmaktadır. vakfiyesi. edebi ve mimari eserleriyle ölçülür. Restorasyonu yapılan her bir eski eserin kitap olarak yayınlanması. gravür. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 188 . eski ve yeni fotoğrafları. bir zincirin halkaları gibi birbirine eklemleyerek devam ettirmek için. geçirdiği restorasyon aşamaları ve tanıtımı bağlamında büyük bir boşluğu dolduracaktır. anıtsal ve mimari eserler kültür ve medeniyetin somut göstergesidir. resim ve çizimlerin yer alacağı bu çalışmalar. Özellikle bu tür yazılı eserler. Edebiyat. Geçmişten günümüze kadar gelen kültürel miras içinde edebi ve mimari eserler önemli bir yer tutmaktadır. araştırmacılar için birçok bilgi ve belgenin bir arada bulunduğu bir kaynaktır. Zira onarımı yapılan eserlerin tarihi. Bu çalışmalarla onarımı yapılan abide eserlerin geçirmiş olduğu değişiklikler yalnız kayıt altına alınmıyor aynı zamanda tarihe bir not düşülmüş oluyor. onarımını yaptırdığı bütün abidevi eserleri kitaplaştırma kararı alarak önemli bir adım atmıştır. sahip olduğumuz kültürel değerleri korumak ve yaşatmak zorundayız. Bu çerçevede Vakıflar Genel Müdürlüğü. sanat. Ecdadımızdan bize kalan mirası gelecek nesillere bırakmak. restorasyonu yapılan eserlerin tarihi. geçirmiş olduğu restorasyonlar. . köklü tarihi. .
İskender Paşa’nın hayatına geniş bir yer veriyor. Özden Süslü-Nur Urfalıoğlu’nun “Piyale Paşa Mimari Bezemesi”. Kitabın önsözünde Kurtulmuş. Bu nedenle Piyale Paşa Camii gibi nadide bir eserin hafızasına. ‘Piyale Paşa Vakıfları’nı anlatan Hüseyin Çınar ise hayatı denizlerde ve kahramanlık dolu savaşlarda geçmiş. M. İdris Bostan’ın “Esaretten Vezarete Bir Osmanlı Kaptanıderyası Piyale Paşa”. 16. vakfiyesinin. “Her eski eser. Ayrıca son bölüme eklenen çizim. Burcu Alarslan Uludaş’ın “Piyale Paşa Camii’nin Yeri ve Kaynaklara Yansıması”. mimarının. Sahasında uzman akademisyenler tarafından hazırlanan kitapta. sanatkârlarının ve yüzyıllar içinde geçirdiği süreçlerin bir bütünüdür. bibliyografya. yapıldığı çağın. Günay Kut’un kaleme aldığı “Kasımpaşa: Bir Kültür ve Denizci Şehri” başlıklı yazısında ise Kasımpaşa’nın tarihçesine yer verirken Fetihten önceki adı Ayalonka olan Kasımpaşa’nın fetihten sonra Müslümanların gömüldüğü bir mezarlık olduğunu belirtiyor. Hüseyin Çınar’ın “Piyale Paşa Vakıfları”. Gürsoy Yönetim Kurulu Başkanı Hasan Gürsoy’un takdimi ve Yayın Yönetmeni Burcu Kurtulmuş’un önsözü ile başlıyor. M. Baha Tanman’ın “Piyale Paşa Külliyesi’nin Yerleşim Düzeni ve Mimarisi”.Va k ı f l a r l a İ l g i l i İ k i K i t a p Vakıflar Genel Müdürlüğünün 2005-2007 yılında onarımını yaptırmış olduğu “Piyale Paşa Camii 2005-2007 Restorasyonu” kitabı yüklenici firma Gürsoy Grup tarafından yayımlanmış. Piyale Paşa’nın günümüze ulaşan iki vakfiyesi olduğunu belirten Çınar. . Sakız ve Cebre adalarını fethetmiş Piyale Paşa’nın birçok hayrat yaptırdığını ve bunların içinde en önemlisinin Kasımpaşa’da bulunan ve günümüzde kendi adıyla anılan camii olduğunu belirtiyor. inşa edildiği coğrafyanın. yüzyılda görev yapmış en ünlü denizcilerden biri olan Piyale Paşa’nın kaptanıderyalık görevinde iken hizmetlerinden dolayı vezirlik makamına yükselmiş ve devletin en üst mevkiinde bulunmuş olduğunu belirten yazar. Ayrıca Piyale Paşa’nın iki mektubu ile hakkında yazılmış bir manzumeye yer veriyor. İdris Bostan’ın “Esaretten Vezarete Bir Osmanlı Kaptanıderyası Piyale Paşa” adlı yazısıyla başlayan kitabın ilk makalesinde yazar. Günay Kut’un “Kasımpaşa: Bir Kültür ve Denizci Şehri”. Nilgün Olgun’un “Piyale Paşa Camii ve Türbesi’nde Gerçekleştirilen 2005-2007 Restorasyonu”. Yazar Kasımpaşa’yı yalnızca tarihçesiyle sınırlamıyor bir şehri şehir yapan vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 189 . kelime oyunlarıyla değil. . Yıldız Demiriz’in “Piyale Paşa Türbesi ve Lahitleri” mave Burcu Kurtulmuş-Hasan Mert Kaya’nın “Piyale Paşa Camii Haziresi ve Mezar Taşları” makaleleri yer alıyor. resim ve fotoğraflarla kitap zenginleştirilmiş. yazısında bu vakfiyeler üzerinde geniş şekilde duruyor. Ayrıca yazısının sonuna eklediği vakfiyelerin transkripsiyonu okuyucuların vakfiyelerdeki bilgilere ulaşmasına kolaylık sağlıyor. Şehir tarihçiliğinin önem kazandığı günümüzde yazarın Kasımpaşa ile ilgili verdiği bilgiler oldukça önemlidir. kendi hikâyesini ve tarihini. onun görevini liyakatle yapan ve pek çok zafer kazanan başarılı bir devlet adamı olduğunu belirtiyor.” diyerek eserin yazılış nedenini anlatıyor. Baha Tanman ve İdris Bostan’ın editörlüğüyle hazırlanan “Piyale Paşa camii 20052007 Restorasyonu” adlı kitap Başbakanımız Sayın R. banisinin. Tayyip Erdoğan’ın Teşekkür yazısı. yine kendi benliğiyle hatırlatmak elzemdir.
“Piyale Paşa Camii Haziresi ve Mezar Taşları” adlı makalenin girişinde. üzerinde yapılan çeşitli tartışmalar birçok yayında yer almıştır. Evliya Çelebi başta olmak üzere seyyahların eserlerine yansıması ilk elden kaynaklara dayanılarak anlatılmıştır. camiinin iç mekânında alt ve üst sıra pencereler etrafında. haziredeki mezar taşlarının genel özellikleri ve temel öğeler ve diğer öğeler başlıkları altında anlattığı Piyale Paşa haziresinde mezar. Burcu Alarslan Uludaş’ın “Piyale Paşa Camii’nin Yeri ve Kaynaklara Yansıması” adlı makalesinde ise caminin bulunduğu konumu. Fotoğraf ve gravürlerle zenginleştirilen makale küçük bir şehir monografisi niteliğindedir. Ayrıca burada yetişen şairler. M. Tanman.” diyen yazar. . Sinan’ın yardımcılarından olduğunu ve onun gözetiminde çalıştığını kabul etmek en akla yatkın gelen yoldur. musikişinaslar hakkında da bilgiler verir. Ayrıca görsel kaynaklar ışığında özellikle de çinilerdeki ayrıntılar üzerinde dururken fotoğraflardan faydalanmışlardır. saray ve pazar yerine de değiniyor. gravürlerdeki yeri. sayısındaki makalenin bir tekrarı olmakla beraber. tekke. Haziredeki mezar taşlarının fotoğraflarıyla vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 190 . özellikle camiinde gözlenen ilginç özelliklerden dolayı her zaman dikkati çekmiş. “Piyale Paşa Türbesi ve Lahitleri” başlıklı makalesiyle Yıldız Demiriz. Özden Süslü ve Nur Urfalıoğlu’nun birlikte kaleme aldıkları “Piyale Paşa Mimari Bezemesi” adlı makalede. hamam. minber külahında. cami. “Piyale paşa Külliyesi’nin Yerleşim Düzeni ve Mimarisi” makalesinde “Klasik Osmanlı mimarisinin önemli eserlerinden olan Piyale Paşa Külliyesi. 2007 yılındaki restorasyonuna kadar geçen otuz yıla yakın sürede türbe içinde ve dışındaki olumlu ve olumsuz değişikliklere değindiğini” söylüyor.. mezar taşları ile ilginç bilgilere yer vermiştir. “bedenin yok oluşunun kalıcı bir kanıtı olan mezar taşları.Va k ı f l a r l a İ l g i l i İ k i K i t a p unsurlara. fotoğraf ve çizimlerle yazısını daha da zenginleştirmiştir. . külliye mimarının. Kitaptaki son makale ise Burcu Kurtulmuş ile Hasan Mert Kaya’ya ait.” diye yazmaktadır. Osmanlı coğrafyasında oluşturdukları dönemde yerleşim alanlarının dışındayken.” diye anlattıktan sonra külliyenin mimari özellikleri üzerinde durur. zamana meydan okuyan duruşları ve sanat anlayışlarıyla bulundukları coğrafyanın hüzünlü sakinleridir. hazirenin genel durumu. mihrapta. Ayrıca söz konusu makalesinin ‘Vakıflar Dergisi’nin 13. han. Nilgün Olgun “Piyale Paşa Camii ve Türbesi’nde Gerçekleştirilen 2005-2007 Restorasyonu” başlığı altında kaleme aldığı yazısında Piyale Paşa Cami’yi onarım öncesi ve onarım sonrası durumunu gösteren fotoğraf ve çizimlerle anlatıyor. Birbirinden farklı üsluplarıyla mezarlıkları. çeşitli kaynaklarda geçen ve arşivlerden alınan fotoğraflar ışığında geniş bir değerlendirmeye yer vermişler. medrese. “Uslubuna ve iyi çözümlenmemiş bazı mimari problemlere bakarak. hazireleri meydana getiren bu taşlar. makalesinde eserin geçmişten günümüze kadar geçirdiği merhale ile onarım süreci hakkında bilgiler sunuyor. artan nüfusla birlikte şehir ile iç içe gelişen bir kültürü meydana getirmişlerdir. Baha Tanman. üst kat duvarlarındaki bezemeler ile ilgili olarak bilgiler verirken. mezarlık. üst katta hünkâr mahfiline ait ahşap kafes üzerinde. Piyale Paşa Külliyesinin mimarının tartışmalı olduğuna değinirken. Ayrıca Olgun.
. İmparatorluğun yıkılmasıyla birlikte sahipsiz ve yetim kalmışlardır. ancak bu tür eserlerin çoğalması ve bu konuya dikkat çekmesiyle mümkündür. Kitabın ekler bölümünde ise Piyale Paşa’nın Cerbe’nin fethine dair Kanuni’ye gönderdiği mektup. Azerbaycan. Ermenistan vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 191 . birinci ve ikinci vakfiyesi ve restorasyon çizimleri yer alıyor. Ecdadımızdan bize miras kalan abide eserlerin restorasyonlarıyla birlikte böylesine anlamlı ve güzel eserlerin hazırlanması oldukça önemlidir. Osmanlı döneminde bir medeniyet tasavvuru çerçevesinde kurulan vakıflar ve bu vakıfların gayretiyle üç kıtaya yayılan anıtsal eserler. Piyale Paşa Camii restorasyon kitabı bu anlamda yalnızca görünenle Piyale Paşa’yı değil. Bu eserlerin yeniden ayağa kaldırılması ve eskiden olduğu gibi gayesine uygun hizmete sokulması. bir hafızası olduğunu unutmayarak değerlendirmek gerekir. Ermenistan ve Gürcistan’da Osmanlı Vakıfları” adlı eserin ülkemizin dünyaya açıldığı bir zaman diliminde yayınlanması oldukça anlamlıdır. Zira eski bir eseri yalnızca mimari özellikleriyle değil.Va k ı f l a r l a İ l g i l i İ k i K i t a p zenginleştirilen makale aynı zamanda bu hazirede yatan ölülerin mezar taşlarından hareketle kimlik bilgilerine de yer veriyor. onun görünenin ötesinde bir hikâyesi. görünmeyen Piyale Paşa’yı da bize anlatıyor. Özellikle Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlı Dış İlişkiler Daire Başkanlığı’nın kurulması ve yurt dışındaki vakıfların tespiti. . İran Azerbaycan. Ali Sinan Bilgili bu kitabında yurt dışında kalmış bu eserlerimize dikkat çekiyor ve kitabın önsözünde çalışmasının amacını şöyle dile getiriyor: “İran. Ermenistan ve Gürcistan’da Osmanlı Vakıfları: Prof. vakıf eserlerinin bakım ve onarımı çerçevesinde bu tür yayınlar daha bir önem kazanmaktadır. Dr. Azerbaycan. Ali Sinan Bilgili tarafından doktora çalışması olarak hazırlanan ve Vakıflar Genel Müdürlüğünün yüzüncü kitabı olarak yayınlanan “İran.
yani basit transkripsiyonu yapılmıştır. . Gürcistan ve İran devletlerinin yer aldığı coğrafya. İran. tahrir defterlerinden tespit edilen vakıflara ait kayıtlar değerlendirilmiş ve buralarda kurulan vakıflar hakkında malumat verilmiştir. Urmiye. Bu anlamda yurt içinde ve yurt dışındaki Osmanlı Türk şehirlerini tanımak. . “Günümüzde Azerbaycan. XI. Hoy. Ali Sinan Bilgili. Hemedan. Ermenistan. XVI-XVIII. Azerbaycan. yüzyıl sonları ve XVIII. sonuç ve ekler kısımlarından oluşturduğunu söyleyen Bilgili. Türk-İslâm içtimaî-iktisadî hayatının vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 192 . yüzyılları kapsayan “İran. Karakoyunlu. Osmanlı arşiv belge ve kayıtlarının esas alındığını. iki bölüm. İlhanlı. Selçuklu. vakıfların bulunduğu şehirlerin kısa bir tarihi ve Osmanlı hâkimiyetine geçişi anlatıldıktan sonra. İran. Sonuç bölümünde ise. vakıf kayıtlarının tahrir defterlerindeki asılları verilmiş ve bunların günümüz harfleriyle okunuşu. Akkoyunlu. yüzyılda Türk hâkimiyetine girmiştir. bir vakıf külliyesinin çevresinde genişleyerek büyür ve yayılır. Osmanlı tahrir defterleri kaynak alınarak vakıf müessesesini anlatmaya çalıştığını belirtiyor. bu alanda yapılan kitap ve araştırmalara önem verilmesi gerekir. Ermenistan ve Gürcistan’da kurulan Osmanlı vakıfları üzerine bir değerlendirme yapılmıştır. Osmanlı. devamında “Vakıf. konuyla ilgili araştırmada. Timurlu. Timur. Safevî ve Osmanlı devletlerinin hâkim oldukları Erdebil. Ayrıca ekler kısmında vakıfların gelir kaynaklarını gösteren tablolara ve ulaşılabilen vakıf binalarının resimlerine yer verilmiş. Karakoyunlu. Kirmanşahân.” diyen Bilgili. Ermenistan ve Gürcistan’da Osmanlı Vakıfları” kitabında vakıfları yalnızca ülkeler bazında ele almamış oradaki en küçük şehirden kasabaya varıncaya kadar birçok belgelerin transkripsiyonunu yaparak bilgiler sunmuştur.Va k ı f l a r l a İ l g i l i İ k i K i t a p ve Gürcistan’da Osmanlı Vakıfları” konulu bu araştırmanın amacı. yüzyıl başlarına kadar Büyük Selçuklu. Osmanlı ve İran tarih kaynakları ile Türk. Safevî. Azerî.” diye yazmaktadır. Nahçivân. Ayrıca konu edindiği ülkeler hakkında da bilgiler sunan kitapta buralardan geçen kültür ve medeniyetlere değinmiş. Tebriz ve Tiflis şehirlerindeki. XX. Akkoyunlu. Ayrıca bu araştırmasını giriş. İlhanlı. yüzyıl ortaları) Arap-İslâm Devleti ile tanışmıştır. “Birinci bölümde. yüzyıl başlarında ele geçirdiği Safevî Devleti topraklarında tesis ettikleri vakıf müesseselerini ortaya çıkarmaktır” diye tanımlamaktadır. Osmanlı Devleti’nin XVI. Sinne (Erdelân). bunun yanı sıra. Azerbaycan. Bilindiği gibi İslam şehirleri özellikle de Osmanlı Şehirleri. Afşar ve Kaçar gibi Türk-İslâm devletlerinin hâkimiyetinde kalmıştır. oradaki eserlerimizin mahiyetini bilmek ve geçmişte olduğu gibi gayesine uygun hizmete açabilmek için vakfiyelerin gün yüzüne çıkarılması. Özellikle kadim şehirlerimizi tanıma ve tanımlamanın bir yolu da vakıflardan geçiyor. Hulefâ-i Râşidîn döneminde (VII. Revân. Gence. Emevî ve Abbasî idaresinde kaldıktan sonra. eserin sonuna da araştırma sahasını gösteren bir harita ilave edilmiştir. İkinci bölümde. Rus ve batılı bilim adamlarının araştırmalarından istifade edildiğini belirtiyor. Oldukça zengin bilgi ve belge içeren kitabın giriş bölümünde araştırmasının amacını geniş bir şekilde anlatan yazar.
din büyüklerine ve Ehl-i Beyt’e karşı duyulan muhabbetin vakıf müessesesine dönüşmesi. . .Va k ı f l a r l a İ l g i l i İ k i K i t a p en ehemmiyetli kurumlarından biridir. politikaları icabı yeni fethettikleri bir yeri ilhak etmeye karar verdiklerinde bölgeyi tahrir ederlerdi. Tahrir ile ilgili olarak “Osmanlılar. Turgud Bey tarafından Şerif Halil Divanî Zaviyesi için 20 Recep 440/29 Aralık 1048’de Tebriz’de kurulmuştur. Abbasî halifelerinden Hârûnüreşîd (786-809)’in zevcesi Zübeyde Hatun adına VIII. hayra ve iyiliğe ma‘tûf olan hareketleri mezhebî bakımdan farklı bir coğrafyada göstermeleri. Büyük Selçuklu Devleti’nin ilk yıllarında Sultan Tuğrul zamanında (1038-1063). bölgedeki Osmanlı vakıflarının gelir toplamı hususlarında belgeye dayalı bilgileri ortaya çıkarmaya çalışmak olduğunu açıklıyor. Osmanlıların bölgede yaptıkları tahrirler sonucu meydana gelen tapu-tahrir defterleri oluşturduğunu belirtiyor. yüzyılda yaptırdığı cami ile Mütevekkil (847-861)’in IX. menkıbevî bilgileri gerçekçi belgelere dayandırmak. Ermenistan ve Gürcistan’da Osmanlı Vakıfları” kitabı arşiv belgeleri. Büyük bir emek sonucu kaleme alınmış olan “İran. bu kurum tesis edilmiştir. burada da ihdas etmişlerdir. yerleşme politikası uygulamaları. kanunnâmeler. vakfiyeler ve sair ile bir hukuki nizama bağlanırdı. sebt-i defterler. Azerbaycan. ekonomik ve mimarî katkıları. vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 193 . Bundan önce Tebriz’de. Osmanlıların bölgede kurduğu hukukî nizamı yansıtması açısından. her türlü gelir kaynağını tespit eder ve kayda alırlardı. Yeni ele geçirilen bölgeyi. fermanlar. yüzyılda inşa ettirdiği Dımışkiye Camii bulunmakla birlikte. buyuruldular. Osmanlı öncesi hanedanların kurdukları vakıflar ve verdikleri vakıf temessüklerinin tanınması. Yazar ayrıca araştırmanın amacının ve öneminin. nüfus ve arazi sayımı yapar. diğer İslâm coğrafyalarında mevcut olan vakıf müessesesini ve diğer sosyal kurumları. Mevcut kaynaklardan. merkezin kontrolü altına alan ve buraların hukuken ülkenin diğer yerleriyle sosyal-siyasî ve sosyal-iktisadî sisteme entegrasyonunu sağlayan tahrir işlemidir. yukarıdaki özellikleri sıralanan ve araştırmanın kaynağı olan tahrir defterleri büyük öneme haizdir. Böylece. ibkâlar.” diye yazmaktadır. tablo ve fotoğraflarla zenginleştirilmiş beş yüz sahifeyi aşan hacimli. İslâmiyet’in yayıldığı tüm coğrafyada.” diye yazıyor. işlediği konu itibariyle başvuru niteliğinde yeni bir eser. devamlılığın sağlanması ve ibkâ kılınması. zaviyeler kanalıyla yollarda güvenlik hizmetlerinin sağlanması ve yolculara yiyecek içecek sağlanması. hükümler. Yukarıda bahsedilen coğrafyaya hâkim olan Türk ve İslâm devletleri. evlâdiyelik vakıf usulünün mevcudiyeti ve tanınması. bu camilerin vakıflarının olup olmadığı tespit edilememiştir. Bölgenin tahririyle tesis edilen yeni düzen. kayd-ı defterler. Bu ehemmiyetine binaen. tespit edilebilen bölgedeki en eski vakıf müessesesi. şartnâmeler. Araştırmasının kaynaklarını ise. gayrimüslimlere gösterilen hoşgörü ve onların vakıflarının tanınması.
.
Vakıflar Dergisi Yayın İlkeleri
Vakıflar Dergisi, Haziran ve Aralık aylarında olmak üzere yılda iki sayı yayımlanır. Her yılın sonunda derginin yıllık dizini hazırlanır ve Haziran sayısında yayımlanır. Dergi, Yayın Kurulu tarafından belirlenen yurtiçi ve dışındaki kütüphanelere, uluslararası indeks kurumlarına ve abonelere, yayımlandığı tarihten itibaren bir ay içerisinde gönderilir. Vakıflar Dergisi, Vakıf kurumu ve vakıf kurumu ile ilgili kültürel zenginlikleri, vakıf yolu ile teşekkül etmiş kültür varlıklarını, Vakıfların tarihî ve güncel gerçeklerini bilimsel ölçüler içerisinde ortaya koymakta, Vakıflarla ilgili olarak, uluslararası düzeyde yapılan bilimsel çalışmaları kamuoyuna duyurmak amacıyla yayımlamaktadır. Vakıflar Dergisi ‘nde, sosyal bilimler alanında, vakıf ve vakıf kültürünün tarihî ve güncel problemlerini ve ilişkili alanlara dair meseleleri bilimsel bir bakış açısıyla ele alan, bu konuda çözüm önerileri getiren yazılara yer verilir. Vakıflar Dergisi ‘ne gönderilecek yazılarda; alanında bir boşluğu dolduracak özgün bir makale olması veya daha önce yayımlanmış çalışmaları değerlendiren, bu konuda yeni ve dikkate değer görüşler ortaya koyan bir inceleme olma şartı aranır.Vakıf ve vakıf kültürü ile ilgili belge, eser ve şahsiyetleri tanıtan, yeni etkinlikleri duyuran yazılara da yer verilir. Makalelerin Vakıflar Dergisi ‘nde yayımlanabilmesi için, daha önce bir başka yerde yayımlanmamış veya yayımlanmak üzere kabul edilmemiş olması gerekir. Daha önce bilimsel bir toplantıda sunulmuş bildiriler, bu durum açıkça belirtilmek şartıyla kabul edilebilir.
Yazıların Değerlendirilmesi
Vakıflar Dergisi ‘ne gönderilen yazılar, önce Yayım Kurulunca dergi ilkelerine uygunluk açısından incelenir. Uygun görülmeyenler düzeltilmesi için yazarına iade edilir. Yayın için teslim edilen makalelerin değerlendirilmesinde akademik tarafsızlık ve bilimsel kalite en önemli ölçütlerdir. Değerlendirme için uygun bulunanlar, ilgili alanda iki hakeme gönderilir. Hakemlerin isimleri gizli tutulur ve raporlar beş yıl süreyle saklanır. Hakem raporlarından biri olumlu, diğeri olumsuz olduğu takdirde, yazı, üçüncü bir hakeme gönderilebilir veya Yayın Kurulu, hakem raporlarını inceleyerek nihai kararı verebilir. Yazarlar, hakem ve yayın kurulunun eleştiri ve önerilerini dikkate alırlar. Katılmadıkları hususlar varsa, gerekçeleriyle birlikte itiraz etme hakkına sahiptirler. Yayına kabul edilmeyen yazılar, yazarlarına iade edilmez.
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 195
. .
Va k ı f l a r D e r g i s i Y a y ı n İ l k e l e r i
Vakıflar Dergisi ‘nde yayımlanması kabul edilen yazılara telif ücreti ödenir. Yayınlanan yazılardaki görüşlerin sorumluluğu ve yazım tercihleri, yazarlarına aittir. Yazı ve fotoğraflardan, kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.
Yazım Dili
Vakıflar Dergisi’nin yazım dili Türkiye Türkçesidir. Uluslararası geçerliliği olan dillerde hazırlanmış olan makalelere Yayın Kurulunun uygun bulduğu çerçevede yer verilir.
Yazım Kuralları
Makalelerin, aşağıda belirtilen şekilde sunulmasına özen gösterilmelidir: 1. Başlık: İçerikle uyumlu, onu en iyi ifade eden bir başlık olmalı ve koyu harflerle yazılmalıdır. Aday makalenin başlığı, en fazla 10-12 kelime arasında olmalıdır. 2. Yazar ad(lar)ı ve adres(ler)i: Yazar(lar)ın ad(lar)ı ve soyad(lar)ı koyu, adresler ise normal ve eğik karakterde harflerle yazılmalı; yazar(lar)ın görev yaptığı kurum(lar), haberleşme ve e-posta (e-mail) adres(ler)i belirtilmelidir. 3. Özet: Makalenin başında, konuyu kısa ve öz biçimde ifade eden ve en az 75, en fazla 150 kelimeden oluşan Türkçe ve İngilizce özet bulunmalıdır. Özet içinde, yararlanılan kaynaklara, şekil ve çizelge numaralarına değinilmemelidir. Özetin altında bir satır boşluk bırakılarak, en az 5, en çok 8 sözcükten oluşan anahtar kelimeler verilmelidir. Makalenin sonunda, yazı başlığı, özet ve anahtar kelimelerin İngilizcesi bulunmalıdır. 4. Ana Metin: A4 boyutunda (29.7x21 cm.) kâğıtlara, MS Word programında, Times New Roman yazı karakteri ile, 12 punto, 1.5 satır aralığıyla yazılmalıdır. Sayfa kenarlarında 2.5 cm. boşluk bırakılmalı ve sayfalar numaralandırılmalıdır. Araştırma ve İnceleme makaleleri 10.000 kelimeyi geçmemelidir. Metin içinde vurgulanması gereken kısımlar, koyu değil eğik harflerle yazılmalıdır. Metinde tırnak işareti içinde eğik harflerin kullanılması gibi çifte vurgulamalara yer verilmemelidir. 5. Bölüm Başlıkları: Makalede, düzenli bir bilgi aktarımı sağlamak üzere ana, ara ve alt başlıklar kullanılabilir ve gerektiği takdirde başlıklar numaralandırılabilir. Ana başlıklar (ana bölümler, kaynaklar ve ekler) büyük harflerle; ara ve alt başlıklar, yalnız ilk harfleri büyük, koyu karakterde yazılmalı; alt başlıkların sonunda iki nokta üst üste konularak aynı satırdan devam edilmelidir. 6. Tablolar ve Şekiller: Tabloların numarası ve başlığı bulunmalıdır. Tablo çiziminde dikey çizgiler kullanılmamalıdır. Yatay çizgiler ise sadece tablo içindeki alt başlıkları birbirinden ayırmak için kullanılmalıdır. Tablo numarası üste, tam sola dayalı olarak koyu ve dik yazılmalı; tablo adı ise tablo numarasının altına, tam sola dayalı, her sözcüğün ilk harfi büyük olmak üzere eğik yazılmalıdır. Tablolar metin içinde bulunması gereken yerlerde olmalıdır. Şekiller siyah beyaz baskıya uygun hazırlanmalıdır. Şekil numaraları ve adları şeklin hemen altına ortalı şekilde yazılmalıdır. Şekil numarası koyu ve eğik yazılmalı, nokta ile bitmelidir. Hemen yanından sadece ilk harf büyük olmak üzere şekil adı dik yazılmalıdır. Aşağıda tablo ve şekil örnekleri sunulmuştur.
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 196
. .
Va k ı f l a r D e r g i s i Y a y ı n İ l k e l e r i
Tablo 1: Katılımcıların Mezun Oldukları Lise Türlerine Göre Öğretmenliğe Atanma Durumları
Atanma Durumu Atandı Atanamadı Toplam GL f 143 181 324 % 44.1 55.9 100 F 102 88 190 AL Mezun Olduğu Lise Türü SL AÖL % f % f % 53.7 46.3 100 143 164 307 46.6 53.4 100 97 98 195 49.7 50.3 100 KMLÇGE f % 14 53 67 20.9 79.1 100 Toplam f 499 584 1083 % 46.1 53.9 100
Şekil 1. Yapı yerlerini gösteren çizimler.
7. Resimler: Yüksek çözünürlüklü ( en az 300 dpi) baskı kalitesinde taranmış halde makaleye ek olarak gönderilmelidir. Resim adlandırmalarında, şekil ve çizelgelerdeki kurallara uyulmalıdır. (Örnek : Resim 1. Sulu Han) Teknik imkâna sahip yazarlar, şekil, çizelge ve resimleri aynen basılabilecek nitelikte olmak şartı ile metin içindeki yerlerine yerleştirebilirler. Bu imkâna sahip olmayanlar, bunlar için metin içinde aynı boyutta boşluk bırakarak içine şekil, çizelge veya resim numaralarını yazabilirler. 8. Alıntı ve Göndermeler: Alıntılar tırnak içinde verilmeli; beş satırdan az alıntılar satır arasında, beş satırdan uzun alıntılar ise satırın sağından ve solundan 1.5 cm içeride, blok hâlinde ve 1 satır aralığıyla 1 punto küçük yazılmalıdır. Metin içinde göndermeler, parantez içinde aşağıdaki şekilde yazılmalıdır. (Köprülü 1944), (Köprülü 1944: 15). Birden fazla yazarlı yayınlarda, metin içinde sadece ilk yazarın soyadı ve ‘vd.’ yazılmalıdır: (Gökay vd. 2002). Dipnot kullanımından mümkün olduğunca kaçınılmalı; yalnız açıklamalar için başvurulmalı ve otomatik numaralandırma yoluna gidilmelidir. Dipnotlarda kaynak göstermek için, metin içi kaynak gösterme yöntemleri kullanılmalıdır. Kaynaklar kısmında ise, birden fazla yazarlı yayınların diğer yazarları da belirtilmelidir.
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 197
. .
Va k ı f l a r D e r g i s i Y a y ı n İ l k e l e r i
Metin içinde, gönderme yapılan yazarın adı veriliyorsa kaynağın sadece yayın tarihi yazılmalıdır: “Tanpınar (1976: 131), bu konuda ….” Yayım tarihi olmayan eserlerde ve yazmalarda sadece yazarların adı; yazarı belirtilmeyen ansiklopedi vb. eserlerde ise eserin ismi yazılmalıdır. İkinci kaynaktan yapılan alıntılarda, asıl kaynak da belirtilmelidir: “Köprülü (1926) .....” (Çelik 1998’den). Kişisel görüşmeler, metin içinde soyadı ve tarih belirtilerek gösterilmeli, ayrıca kaynaklarda da belirtilmelidir. 9. Kaynaklar: Metnin sonunda, yazarların soyadına göre alfabetik olarak aşağıdaki şekillerden birinde yazılmalıdır. Kaynaklar, bir yazarın birden fazla yayını olması halinde, yayımlanış tarihine göre sıralanmalı; bir yazara ait aynı yılda basılmış yayınlar ise (1980a, 1980b) şeklinde gösterilmelidir. Kitaplar İçin; Yazar Soyadı, Adının ilk harfi. (yıl). Kitap adı, Basıldığı Yer : Yayınevi. Tekin , C. (1988). Orhon Yazıtları, Ankara : TDK Yayınları. Makaleler için; Yazar Soyadı, Adının ilk harfi. (yıl) Makale adı. Süreli yayının tam adı, Cilt numarası, (Sayı numarası), Sayfa aralıkları. Aytekin , O. (1999). Eski Türklerde Toplumsal Siyaset Anlayışı. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1999/1 (8), 81-101. İnternet adreslerinde ise mutlaka kaynağa ulaşma tarihi belirtilmeli ve bu adresler kaynaklar arasında da verilmelidir: www.tdk.gov.tr/bilterim (15.12.2002)
vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 198
. .
biri orijinal. gerekli düzenlemeler yapılarak yazılabilir CD ve orijinal çıktısıyla en geç bir ay içinde tekrar dergiye ulaştırılır.tr web: www.gov.tr vakılar dergisi Aralık 2011 sayı : 36 199 .gov. BAŞBAKANLIK Vakıflar Genel Müdürlüğü Kültür ve Tescil Daire Başkanlığı Vakıflar Dergisi Atatürk Bulvarı. Yazışma Adresi: T. .C. Görsel malzemeler renkli ise çıktıları da renkli ve üç nüsha olarak gönderilmelidir. Yayın Kurulu. diğer ikisi fotokopi olmak üzere (fotokopilerde yazarı tanıtıcı hiçbir bilgi olmamak kaydıyla) üç nüsha olarak. . yazılabilir CD ile birlikte Vakıflar Genel Müdürlüğü adresine gönderilir.vgm. No:10 06050 Ulus / ANKARA / TÜRKİYE Tel: (0312) 5096000 Faks: (0312) 324 47 22 e-posta: yayin@vgm. Yazarlarına raporlar doğrultusunda geliştirilmek ve/veya düzeltilmek üzere gönderilen yazılar. yazılarda esasa yönelik olmayan düzeltmeler yapabilir.Va k ı f l a r D e r g i s i Y a y ı n İ l k e l e r i Yazıların Gönderilmesi Yukarıda belirtilen ilkelere uygun olarak hazırlanmış yazılar.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.