KURULUŞUN KİLOMETRE TAŞLARI
Müttefikler Bildirgesi
II. Dünya Savşı’nın başlarında, 12 Haziran 1941’de Londra’da imzalanan ve “hem savaşta, hem barışta, bir arada ve öteki özgür halklarla birlikte çalışmayı” öngören Bildirge, Birleşmiş Milletler’in kuruluşuna uzanan yolda atılacak adımların ilki oldu.
Atlantik Şartı
14 Ağustos 1941’de ABD Başkanı Franklin Roosevelt ile İngitere Başbakanı Wilson Churchill, barış ve güvenliğin korunmasına yönelik uluslararası işbirliği için bir ilkeler dizisi önerdi. Daha sonra Atlantik Şartı olarak anılmaya başlayan bu belge “denizde bir yerde” imzalanmıştı.
Birleşmiş Milletler Bildirgesi
1 Ocak 1942 günü, Mihver ülkelerine karşı savaşmakta olan 26 ülkenin temsilcileri “Birleşmiş Milletler Bildirgesi”ni imzalayarak Atlantik Şartı’na desteklerini ilan ettiler. Bildirge, “Birleşmiş Milletler” teriminin ilk kez kullanıldığı belge oldu.
Moskova ve Tahran Konferansları
30 Ekim 1943’te Moskova’da imzalanan bir bildirge ile SSCB, İngiltere, ABD ve Çin hükümetleri, barış ve güvenliğin korunması amacıyla uluslararası bir örgütün ivedilikle kurulması için çağrıda bulundular. Bu hedef, ABD, SSCB ve İngiltere liderlerinin 1 Aralık 1943’te Tahran’da yaptıkları toplantıda da onaylandı.
Dumbarton Oaks Konferansı
BM’in ilk şablonu, Washington’da Dumbarton Oaks köşkünde yapılan bir toplantıda çizildi. 21 Eylül ile 7 Ekim 1944 tarihleri arasında iki aşamalı olarak gerçekleşen görüşmelerde SSCB, İngiltere, ABD ve Çin temsilcileri kurulacak bir dünya örgütünün hedefleri, yapısı ve işleyişi üzerinde görüş birliğine vardılar.
Yalta Konferansı
Yalta’da yaptıkları bir dizi toplantının ardından Başkan Roosevelt, Başbakan Churchill ve Başkan Stalin 11 Şubat 1945 günü “barış ve güvenliği korumak amacıyla bir uluslararası örgüt” kurma kararlarını açıkladılar.
San Francisco Konferansı
25 Nisan 1945’de aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 50 ülkenin temsilcileri San Francisco’da bir araya gelerek 111 maddeden oluşan Antlaşma* ‘ ya son şeklini verdiler. Konferansta temsil edilmemekle birlikte Polonya, Antlaşmayı daha sonra imzaladı ve kurucu 51 üye devletten biri oldu. Antlaşma, 25 Haziran 1945’te oybirliği ile kabul edildi ve ertesi gün imzalandı.
Türkiye, BM’nin kurucu 51 ülkesinden biridir.
24 Ekim 1945
Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesinin yanısıra imza sahibi öteki devletlerin çoğunluğunun da onaylamasıyla Antlaşma yürürlüğe girdi ve Birleşmiş Milletler kuruldu.
İLK YILLAR
10 Ocak 1946
Birleşmiş Milletler’in ilk Genel Kurulu, 51 ülkenin tamamının katılımıyla Londra’da toplandı.
17 Ocak 1946
Güvenlik Koseyi Londra’da yaptığı ilk toplantısında çalışma usulünü belirledi.
24 Ocak 1946
Genel Kurul ilk kararını aldı : amaç, atom enerjisinin barışcı kullanımı ve atom bombası ile öteki kitlesel imha silahlarının yasaklanması idi.
1 Şubat 1946
Norveçli Trygve Lie ilk Genel Sekreter oldu.
Haziran 1948
İlk BM gözlem misyonu, BM Mütareke Gözlem Örgütü (UNTSO) oluşturuldu.
10 Aralık 1948
BM Genel Kurulu, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ‘ ni kabul etti.
24 Ekim 1949
BM’in bugünkü Genel Merkez binasının temeli New York’ta atıldı.
6 Kasım 1956
BM Genel Kurulu, Süveyş Kanalı krizi üzerine ilk kez olağanüstü toplandı, ilk BM barış gücünü, BM Acil Müdahale Gücü’nü (UNEF) kurdu.
ANA ORGANLAR
Genel Kurul
Örgütün ana tartışma forumu olan Genel Kurul, üye ülkelerin tamamını kapsıyor. Genel Kurul, Antlaşma kapsamına giren herhangi bir konuyu ele alabilir ve üye ülkelere tavsiyede bulunur. Kurul’da her üyenin bir oyu vardır. Olağan dönem toplantısını her yıl Eylül ve Aralık ayları arasında yapan Genel Kurul, Güvenlik Konseyi ya da üyelerinin çoğunluğu tarafından olağanüstü ya da özel dönem toplantısına da çağrılabilir.
Genel Kurul, barış ve güvenlik, bütçe ya da yeni üye kabulu gibi önemli konularda kararlarını üçte iki çoğulukla alır. Öteki konularda ise çoğunluk yeterlidir.
Her yıl olağan dönem toplantısının başlangıcında yapılan genel görüşmede üye ülkeler, genellikle devlet ya da hükümet başkanı düzeyinde katılarak, çeşitli uluslararası sorunlar hakkındaki görüşlerini açıklarlar. Genel görüşmenin ardından, Genel Kurul gündeminde buluan konuların büyük bölümü altı ana komitede ele alınır:
- Birinci Komite (Silahsızlanma ve Uluslararası Güvenlik);
- İkinci Komite (Ekonomik ve Mali);
- Üçüncü Komite(Sosyal, İnsani ve Kültürel);
- Dördüncü Komite (Siyasi Sorunlar ve Sömürgecilik);
- Beşinci Komite (İdari ve Bütçe);
- Altıncı Komite (Yasal Sorunlar)..
İster komitelerden birinde, ister doğrudan Genel Kurul’da ele alınmış olsun, bir karar tasarısına konu olan her gündem maddesi sonuçta Genel Kurul’da oylanır. Örgütün bundan sonraki çalışmalarına yön veren, Genel Sekreter ve Sekretarya çalışalarının yeni dönemdeki önceliklerini ve görevlerini belirleyen, Genel Kurul’da kabul edilen ve üye ülkelerin çoğunluğunun ortak iradesini yansıtan işte bu kararlardır. (1983’den bu yana Genel Kurul kararlarının İngilizce metin ve oylama sonuçları)
Güvenlik Konseyi
Güvenlik Konseyi, BM’in temel kuruluş amacı olan uluslararası barış ve güvenliğin korunmasından sorumlu. Konsey’in beş daimi üyesi olan ABD, Çin, Fransa, İngiltere ve Rusya’nın yanısıra on geçici üyeden oluşuyor; geçici üyeler iki yıllık bir süre için Genel Kurul’da seçimle ve coğrafi denge gözetilerek belirleniyor(Güvenlik Konseyi Üyeleri).
Güvenlik Konseyi’nin asli görevi olan uluslararası barış ve güvenliğin korunmasına ilişkin konularda karar alabilmesi için üyelerinin en az beşte üçünün, yani dokuz üyenin olumlu oy kullanması ve daimi üyelerden hiç birinin olumsuz oy vermemesi, bir başka deyişle veto hakkını kullanmaması gerekiyor. (1946 dan bu yana Güvenlik Konseyi kararlarının İngilizce metin ve oylama sonuçları)
Herhangi bir üye ülke ya da BM Genel Sekreteri tarafından her zaman toplantıya çağrılabilen Güvenlik Konseyi’nin kararları üyeler için bağlayıcı. Ancak, bir sorunun alınan tüm önlemlere karşın barışçıl yollardan çözümlenememesi durumunda Güvenlik Konseyi Antlaşma’nın VII. Bölümü’nün kendisine verdiği yetkileri kullanarak silahlı güç kullanımı ya da yaptırımlara da başvurabilir.
Ekonomik ve Sosyal Konsey
Ekonomik ve Sosyal Konsey BM’in ekonomik ve sosyal alanlardaki önceliklerini belirleyen ve çalışmalarını planlayan ana organdır. Konsey, kalkınma, çevre, insan hakları, suç, konut, sanayileşme, ticaret, kadın hakları, nüfus, ırk ayrımı gibi çok çeşitli alanlarda faaliyet gösterir. BM Sistemi’ne bağlı çok sayıda kuruluşun etkinlikleri de 54 üyeden oluşan Konsey tarafından koordine edilir.
Konsey çalışmalarını komisyonlar aracılığıyla yürütür. Belirli alanlarda Konsey’e danışmanlık yapan “işlevsel komisyonlar” şunlardır :
- İnsan Hakları Komisyonu
- Uyuşturucu Maddeler Komisyonu
- Sosyal Kalkınma Komisyonu
- Nüfus ve Kalkınma Komisyonu
- Kadın Komisyonu
- İstatistik Komisyonu
- Suç Önleme ve Adli Yargı Komisyonu
- Sürdürülebilir Kalkınma Komisyonu
- Bilim ve Teknoloji Komisyonu
Ayrıca, farklı coğrafi bölgelerin sorunları üzerinde çalışan bölgesel komisyonlar vardır:
- Afrika Ekonomik Komisyonu (ECA)
- Avrupa Ekonomik Komisyonu (ECE)
- Latin Amerika ve Karayipler Ekonomik Komisyonu (ECLAC)
- Asya ve Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu (ESCAP)
- Batı Asya Ekonomik ve Sosyal Komisyou (ESCWA)
Vesayet Konseyi
Antlaşma uyarınca Vesayet Konseyi’nin görevi, BM vesayeti altına alınmış olan 11 bölgenin kendi yönetimlerini oluşturmaları ya da bağımsızlıklarını ilan etmelerine yardımcı olmaktır. Söz konusu bölgelerin tamamı ya kendi başlarına ya da komşu ülkelerle birleşerek kendi yönetimlerini kurdukları ya da bağımsızlıklarını ilan ettikleri, bir başka deyişle Konsey Antlaşma’nın kendisine verdiği görevi tamamladığı için, Vesayet Konseyi koşullar gerektirdiğinde yeniden başlamak üzere çalışmalarını 1994 yılında tatil etmiştir.
Uluslararası Adalet Divanı
Uluslararası Adalet Divanı BM’in ana yargı organıdır. Divan, her biri farklı bir ülkeden olmak üzere Genel Kurul ve Güvenlik Konseyi tarafından seçilen ve her biri bir başka ülkeden olan 14 yargıçtan oluşur. Bireyler değil yalnızca devletler arası uyuşmazlıklar konusunda yetkili olan Divan uluslararası hukuka göre çalışır. Özel bir antlaşmadan kaynaklanan bir yükümlülüğü olmadıkça biç bir ülke Divan’a gitmeye zorunlu değildir. Ancak Divan’ın yetkisini kabul eden bir ülke Divan’ın alacağı karara da uymakla yükümlüdür. Divan, Hollanda’nın Lahey kentinde faaliyet göstermektedir.(Uluslararası Adalet) (Acrobat Reader formatı)
Sekretarya
BM çalışmalarını yürüten Sekretarya, 4700’ü Genel Merkez’de olmak üzere yaklaşık 170 ülkeden gelen 9000 dolayında görevliden oluşur. Sekretarya’nın yerine getirdiği görevler, Birleşmiş Milletler’in çözümü için çaba harcadığı sorunlar kadar çeşitlilik gösterir. Bunlar, barış gücü operasyolarının yönetilmesinden uluslararası uyuşmazlıklarda arabuluculuk yapılmasına, ekonomik ve toplumsal sorunların araştırılmasından insan hakları ve sürdürülebilir kalkınma etkinliklerine kadar çok geniş bir alan kaplarlar. Sekretarya ayrıca Genel Kurul kararları doğrultusunda uluslararası konferanslar düzenler, çeşitli BM organlarının kararlarının ne ölçüde uygulandığını araştırır ve tüm bu çalışmalarla ilgili olarak dünya medyalarına bilgi sağlar. Sekretarya’nın en üst görevlisi Genel Sekreter’dir.
BM’in Genel Merkezi New York’ta bulunmakla birlikte başka kentlerde de büyük ölçekli ofisleri vardır. Örneğin Cenevre ofisi uluslararası konferanslar ve diplomatik girişimler için bir merkez ve insan hakları ve silahsızlanma çalışmaları için bir forum niteliğindedir. Viyana ofisi daha çok uyuşturucu maddeler ve suçla mücadele, ve uluslararası ticaret hukuku alanlarında yoğunlaşmakta, Nairobi ofisi ise BM’in çevre ve insan yerleşimleri çalışmaları için bir merkez işlevi görmektedir. Bunlara ek olarak, BM ve bağlı kuruluşarın dünyanın hemen her ülkesinde irili-ufaklı bir temsilciliği vardır.
Genel Sekreter
BM Genel Sekreteri bu göreve Güvenlik Konseyi’nin tavsiyesi ve Genel Kurul’un onayıyla beş yıllık bir süre için seçilir.
Genel Sekreter, Sekretarya’nın başı sıfatıyla bir yönetici olarak örgütün işleyişinden ve Antlaşma’nın kendisi için belirlediği konum nedeniyle de BM’in çeşitli organlarınca alınan kararların uygulanmasından ve kendisine verilen görevlerin yerine getirilmesinden sorumludur. Antlaşma’nın çizdiği bu görev çerçevesi, Genel Sekreter’e esneklik kazandırabilmektedir : Genel Sekreter’in Şubat 1998’de Bağdat’a giderek büyük çaplı bir çatışmayı ve bunun yol açacağı ağır kayıpları ve siyasal sonuçları önlemesi buna bir örnektir. Genel Sekreter’in bu bağlamda değerlendirilebilecek bir başka önemli rolü de “iyi niyet görevi”dir. Genel Sekreterlik makamının nüfuz ve tarafsızlığına dayanan bu yöntemde Genel Sekreter uluslararası uyuşmazlıkların ortaya çıkması, tırmanması ya da yayılmasının önlenmesi için duruma göre kamuoyunun önünde ya da kapalı kapılar ardında girişimlerde bulunur.
Üyeler
BM üyeliği, barışa inanan ve Antlaşma’nın getirdiği yükümlüleri kabul eden ve örgüt açısından da söz konusu yükümlülükleri yerine getirme irade ve kapasitesine sahip olan her ülkeye açıktır. Yeni üye kabulü, Güvenlik Konseyi’nin tavsiyesi üzerine Genel Kurul’un onayıyla yapılır. (Üye tam listesi)
Diller
Antlaşma uyarınca Birleşmiş Milletler’in resmi dilleri Çince, Fransızca, İngilizce, İspanyolca ve Rusça’dır. Bunlara, Genel Kurul, Güvenlik Konseyi ve Ekonomik ve Sosyal Konsey’in resmi dili olarak Arapça eklenmiştir.
Bütçe
BM bütçesi (ihtisas kuruluşları ve BM programları hariç) Genel Kurul tarafından iki yıllık bir süre için karara bağlanır.
Bütçenin ana kaynağı üye ülkelerin katkı paylarıdır. Katkı paylarının hesaplanmasında temel kıstas, gayrı safi milli hasıla, kişi başına milli gelir gibi faktörleri dikkate alan bir formülle belirlenen ödeme gücüdür.
Üye ülkelerin BM barış gücü operasyonlarına katkı payları da benzer bir yöntemle belirlenir.
BM’e bağlı fon ve programların kaynakları ise büyük ölçüde hükümetlerin ve kimi zaman da bireylerin gönüllü katkılarından oluşmaktadır.