İnsan beyninin nasıl çalıştığına dair varsayımlarımız, edinsel tecrübelerin fizyolojisine dayanıyor. Beynin belirli alanları, belirli fonksiyonları gerçekleştirmek adına başkalaşmış olsa da, halen net bir görünüm çizmiyor. Amigdala hususundaki yargılarımız da edinilmiş bir takım hadiseler nezaretinde gelişim göstermiş ve bugün bahsedilen formuna evrilmiştir.
David Eagleman tarafından kaleme alınmış “Beyin Senin Hikayen” adlı kitap, amigdala için halkımızda bir fikir sahibi oluşturma hususunda verimli sonuçlar elde etmemizi sağlasa da, amigdala hakkında merak edilenler bir hayli fazla.
Tüm canlılar gibi insanlar da korkar. Bu korku bulunduğu muhite yabancılıktan, bilmediği bir dili telaffuz etmeye çalışmaktan, sevdiği insanla ilk buluşmasına çıkmaktan veya bunlar gibi sayısız sebepten ötürü olabilir. Bu aşamada amigdala için bir korku yaratıcısı sıfatını tanımlamak onu anlama konusundaki çabalarımızı anlamlandırabilir.
Amigdala nedir?
Amigdala aslında Yunança “almond” yani badem kelimesinden türemiş bir beyin bileşenidir. Temporal bölge olarak nitelendirilen bölümde konumlanmış bu nöral yapı, şeklinden dolayı bu isimle anılmaya başlamıştır. Sağ ve sol olmak üzere iki parçaya sahiptir.
Doğaya gelen her canlı lokomotor aktivitelerinden, edinsel davranışlarına kadar birçok deneyimi dakikalar içinde özümser. Bu döngünün dışında kalan ender canlılardan biri insandır. İnsan beyninin, diğer tüm türlerden üstün ve kudretli kılan özelliği ise hazır bir beyin formasyonu yerine, emosyonel ve hafıza odaklı bir beyin tasarımını kişiye özgüleştirmesinden ibarettir.
Bugün bir kutup ayısını, Antalya‘ya yerleştirseniz burada yaşama konusunda önemli handikaplar barındırır. Çünkü endemik bir canlı olarak değerlendirebileceğimiz kutup ayıları, soğuk iklimlerde yaşayabilmek üzerine evrilmiş bir beyine sahiptir. Dolayısıyla bu radikal değişime ayak uydurma konusunda verimsiz bir argümana sahiptir.
Burada iplerin amigdala tarafından ele alındığını öngörebilmek gerekir. Çünkü amigdala, sizin hafızanızı, tecrübelerinizi ve yaşadığınız temel sorunsalları tam anlamıyla özümseyen ve beyinsel gelişiminizde aktif rol üstlenen bir yapı konumundadır. İnsanı insan yapan şey de tam olarak bu ulvi kompozisyonudur.
Sağ ve sol arasında işlevsellik açısından fark var mı?
Sağ ve sol hemisferde amigdalanın iki ayrı bileşeni vardır. Bunlar ilk etapta ortak bir tabanda fonksiyonellik sergiliyor gibi dursa da, Oxford Dergisi‘nde yayınlanan bir araştırma, bu ayrıştırmanın şans eseri olmadığını gösteriyor.
2007 yılında yayımlanan araştırmada, sağ ve sol taraf için elektrik stimülasyonu uygulanıyor ve sonuçlar not ediliyor. Sağ tarafın genellikle negatif içerikli etkilenimlerinin olduğunu, sol tarafta ise pozitif bir eğilim olduğunu gösteriyor.
Sağ amigdala üzüntü, korku gibi olumsuz olarak nitelendirilebilecek algısal tabanı oluşturmaktadır. Sol amigdala ise tam tersi bir platformda, mutluluk ve iyi hissetmenin anahtar noktalarından biri. Aslında bu anlamda baktığınızda, sol amigdala sizin ve beyniniz açısından bir ödül mekanizması olarak işlev görmekte.
Amigdala korku yaratır mı?
Yukarıda bahsi geçen araştırmada sağ amigdalanın korku ve korku kaynaklı tecrübeleri not ettiği ve bu bilişsel deneyimi defalarca başarıyla kurguladığı bilinen bir gerçek.
Etken ürün korku olsa da, korkuyla özdeşleşmiş terimlerin veya tecrübelerin idamesi konusunda da aktif rol üstlenmektedir. Yükseklik korkusunu tecrübe bağlamında sınıflandırmak genellikle hatalı bir yaklaşım olsa da, bilinçaltında böyle birikimlerin yer alması amigdala için farklı bir perspektifte yorumlama gereksinimine sebebiyet verebilir.
Yine aynı formasyon içerisinde değerlendirmek gerekirse, sağ amigdala olayların zaman ve mekan kurgusu içerisinde idame edilebilmesi açısından da önemli bir hafıza veritabanı oluşturur.
Amigdala kadın ve erkeklerin davranışlarını anlamakta rol üstlenebilir mi?
Kadın ve erkekler arasında davranışsal ve emosyonel yanıtlar çoğu zaman farklıdır. Bir erkeğin uyaran olarak adlandırabileceği bir obje, kadın için etki yaratmaktan acizdir. Bunun tam tersi varyasyonlar da sıkça görülür. Burada davranışsal hafızanın, sadece amigdala açısından değerlendirilmesi asli bir kusur olarak gözlemlenebilir.
Yine de kadın ve erkek arasındaki davranışsal farklılığın gözlemlenebildiği beyin bölgelerinden biri amigdaladır. Erkek bireylerin amigdala’sı kadınlara oranla %11 daha büyük.
Burada lateralizasyon kavramının bir örneklemiyle karşılaşabiliyoruz. Neurobiology of Learning and Method adlı dergide yayınlanan çalışma, daha öncesinde test edilmiş bir olgu üzerine kurgulanmıştı. Kadın ve erkek katılımcıların izledikleri filmlerin türüne göre lateralizasyon gösterebiliyor. Yani film türüne uygun olarak beynin bir yarım küresinde aktifleşme veya uyarına yanıt verme eğilimi, cinsiyet farkını gözetiyor.
Amigdala saldırganlık sebebi mi?
Amigdala ile ilgili en bilinen hikayeler bu bölgenin doğal işleyişine olan müdahaleler neticesinde kişinin saldırgan ve katil ruhuna erişebildiği yönündedir. Bunun aslında çok da geçerli bir kuram olmadığını ve tıbbi açıdan herhangi bir tümöral veya anatomik defisitin olmadığı aşamalarda bu tarz bir bölgeye müdahale edilmediğinin bilinmesi gerekir.
Geçmişte saldırgan tavırda olan bireylerin amigdala ile ilgili şikayetleri değerlendirilerek, bölgenin beyin dokusundan ayrılması anlamına gelen amigdalectomy işlemi uygulanabilir tercihler arasındaydı. Ancak zamanla bu uygulama pratiğinden vazgeçildi. Yine de 2017 yılında Çin’de saldırgan ve mental retardasyona bağlı agresif yanıtlar gösteren kadınlar üzerinde bu işlemin devam ettirildiğine dair çalışmalar var.