Ukrayna skandalının Trump-Erdoğan ilişkisine dair düşündürdükleri
Amerikan siyaseti iki aydır Latince bir deyiş olan ‘quid pro quo’ ile yatıp kalkıyor.
‘Quid pro quo’; Türkçeye birebir çevrildiğinde karşılığı ‘bir şey karşılığında bir şey’. İnsan ilişkisine uyarlandığında ‘sen benim için bir şey yaparsan ben de senin için yaparım’ şeklinde bir anlam barındırıyor. Çoğunlukla ‘al ver’ üzerine kurulu bir ilişki dinamiğini tanımlamak için kullanılıyor. Hem semantiğe hem de Amerikan siyasetine çok hakim bir diplomat dostuma göre bizde halk arasındaki kullanımda en iyi karşılayan ifade ‘al gülüm ver gülüm’ olabilir.
Son dönemde ABD’de arama motorlarında en çok bakılan deyiş olmasının sebebi malum. Tarihin en tartışmalı Amerikan başkanı unvanı için açık ara önde yarışan Donald Trump’ın Ukrayna Devlet Başkanı Zelensky ile 25 Temmuz 2019’da yaptığı telefon konuşmasında fütursuzca talep ettiği iltimas. Öyle basit bir iltimas ya da devletler arası ilişkiler çerçevesinde gündeme gelebilecek olağan bir jest değil. 2020 başkanlık seçiminde ikince kez seçilebilmek için yarışacağı en muhtemel Demokrat aday olarak gördüğü eski Başkan Yardımcısı Joe Biden’ı ekarte etmeye dönük sinsi bir plana yabancı bir ülke liderinin ortak edilmesi girişimi.
Sonradan CIA’de çalışan bir istihbaratçı olduğu ortaya çıkan bir devlet görevlisinin 12 Ağustos’ta Trump-Zelensky görüşmesine ilişkin endişesini rapor etmesiyle başlayan süreç 24 Eylül’de Trump hakkında azil soruşturmasının resmen başlamasıyla yeni bir boyut kazandı. O günden beri soruşturmanın ilk aşamasının devam ettiği ABD Temsilciler Meclisi İstihbarat Komitesi, Trump’ın Zelensky’den Joe Biden’ın daha önce Ukrayna’daki enerji şirketi Burisma’da yöneticilik yapan oğlu Hunter Biden’a yönelik bir yolsuzluk soruşturması başlatılmasını talep ederken karşılığında bir şey vaat edip etmediği sorusuna yanıt arıyor.
Komite önünde önce kapalı kapılar ardında, 10 gündür de kameralar önünde ifade veren Ukrayna dosyasından mesul Amerikalı diplomatların anlattıkları Trump’ın Zelensky’den beklediği iltimas gelene kadar Ukrayna’ya yönelik askeri mali yardım paketini askıya aldığını teyit eder nitelikteydi. Oysa ABD Kongresi 2019 mali yılı için Ukrayna’ya gönderilmek üzere toplam 400 milyon dolarlık askeri yardımı onaylayarak Trump’ın önüne göndermişti. Tesadüf bu ya Trump yönetimi tam da Trump’ın Zelensky ile 25 Temmuz’da yapması planlanan telefon görüşmesinden bir hafta kadar önce mali yardım paketini dondurmuştu.
Bugüne kadar Kongre önünde tanıklık yapanların hiçbiri –ki aralarında Tim Morrison gibi Trump tarafından bizzat Ulusal Güvenlik Konseyi’ne atanan kendisine yandaş isimler de vardı– Ukrayna’ya askeri yardımın neden dondurulduğuna dair farklı bir izahatta bulunamadı. Altın vuruş ise Trump’ın 2016’daki başkanlık kampanyasına yaptığı yüklü bağış sayesinde radarına giren ve Haziran 2018’de ABD’nin AB nezdindeki büyükelçisi olarak atanan Gordon Sondland’den geldi.
Trump, kendi siyasi ataması olan Sondland’i Kiev’de görev yapan kariyer diplomatlarını neredeyse by-pass ederek Ukrayna’dan beklenen iltimasla ilgili pazarlıkların içine sokmuştu. Sondland’ın ta Brüksel’den müdahil olduğu Zelensky üzerinde baskı kurma sürecinde kritik rol oynadığını zaten İstihbarat Komitesi’ne ifade veren diğer devlet görevlileri anlatmıştı. Ancak kimse bizzat Sondland’ın 20 Kasım’da bütün dünyanın canlı yayında izlediği oturumda Biden’lara soruşturma açılması için yürüttükleri süreçte talimatı bizzat Başkan Donald Trump’tan aldığını söylemesini beklemiyordu. Başkan Yardımcısı Mike Pence ile Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun da her şeyden haberdar olduğu bilgisini de araya sıkıştırdı. Dahası ‘Zelensky nezdinde yürütülen baskı kampanyası bir şey karşılığında bir şey verilmesi üzerine mi kuruluydu?’ sorusuna net bir biçimde ‘evet’ yanıtını verdi.
ABD başkanının görevden azledilmesine ilişkin koşulları belirleyen ABD Anayasası’nın 2. Maddesi’nin 4. bölümünde azle neden olabilecek suçlar ‘vatana ihanet, rüşvet, ağır suçlar ve görevi kötüye kullanma’ olarak sıralanıyor. Anayasada elbette ‘bir şey karşılığında bir şey’ diye bir azil gerekçesi yok. Ancak Demokratların bu ifadeye bu kadar konsantre olmalarının nedeni rüşvet girişimini kanıtlama çabası.
Aslında Sondland’ın ifadesinden sonra kimsenin Trump’ın oturduğu koltuğu ve devletler arası ilişki zeminini kişisel avukatı Rudy Giuliani’yi bizzat devreye sokarak kişisel çıkarı için kullandığına şüphesi kalmadı. Mesele Cumhuriyetçilerin bunu görmezden gelerek Trump’ı kurtarma noktasında ısrarcı olup olmayacağına kalmış görünüyor.
Beştepe, Ukrayna skandalının detaylarını ne kadar yakından takip ediyor bilinmez ancak son dönemde Washington’da Trump-Zelensky ilişkisi üzerine yapılan siyasi muhabbetler sırasında Trump-Erdoğan ilişkisi de mutlaka gündeme geliyor. Büyük Amerikan gazetelerinin sıklıkla yanıtını aradığı soru şu; ‘Trump S-400’lerle ilgili yaptırımları ötelemenin ve kuzeydoğu Suriye’ye son harekat için yeşil ışık yakmanın karşılığında Erdoğan’dan ne aldı?’ Bu sorunun bu kadar revaçta olmasının sebebi ise ABD’nin ulusal çıkarlarına ters düşmesine rağmen Trump’ın Erdoğan’a jest yapma çabasını klasik diplomasinin parametreleriyle açıklamakta zorlanıyor olmaları.
Yerleşik diplomatik teamüller umurunda olmasa da Donald Trump, ülkesini tüccar kafayla yöneten bir başkan olduğunu defalarca kanıtladı. Trump’ın ‘al-ver’ kavramı üzerinden tanımladığı ilişkilerin en çarpıcı bazı örneklerini İsrail, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri politikalarında gördük. Tüm bu ilişkilerde hep iki isim kilit rol oynadı; Beyaz Saray’a danışman olarak atadığı damadı Jared Kushner ile kişisel avukatı Rudy Giuliani. Washington’daki yerleşik siyaset kurumlarının Trump-Erdoğan ilişkisine derin şüphelerle bakmasında Kushner ve Giuliani’nin Ankara ile de arka kapıları tutan isimler olmasının etkisi büyük. Zira biliyorlar ki ne zaman devletler arası ilişkinin ötesine geçen bir beklentisi olduysa Trump hep bu iki ismi devreye soktu.
Ortadoğu Teknik Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi bölümünden mezundur. Yüksek lisansını Britanya’daki Cardiff Üniversitesi’nde Uluslararası Gazetecilik bölümünde yaptı. 2002 tarihli master tezi ‘Türk medyası ve oto-sansür sorunsalı’ başlığını taşıyor. NTV’de diplomasi muhabirliği ve 2005-2008 yılları arasında Brüksel muhabirliği yaptı. 2008 yılından 2019 Şubat’ına kadar Hürriyet ve Hürriyet Daily News gazetelerinde muhabirlik, haber müdürlüğü, yazı işleri müdürlüğü, köşe yazarlığı gibi pek çok farklı görevde bulundu. Yaklaşık beş sene boyunca ‘Yüz Yüze Pazartesi’ köşesinde Hürriyet’in haftalık siyasi röportajları ona emanetti. Son olarak Nisan 2017-Şubat 2019 döneminde Hürriyet’in Washington Temsilcisi olarak görev yaptı. 2015-2016 döneminde ABD’deki Harvard Üniversitesi’nin prestijli Nieman Bursu’nu kazandı.
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Avrupa Birliği’nin Erdoğan Türkiye’si üzerinde tesir kuvvetinin çok zayıflamış olduğu gerçeğiyle mücadele etmek yerine bu yeni normal ile uyumlu bir stratejiyi tercih ediyor artık Merkel. Almanya’nın bugün Türkiye ile eskiye oranla daha çok empati yapıyor görüntüsü vermesinin nedeni de bu. Zira Almanlar, zaten üye olamayacak bir ülkenin ulusal politikayı tamamen kendisini iktidarda tutacak taktiklere endekslemiş lideriyle itişmeye enerji harcamanın beyhudeliğini çözmüş.
Adalet Hanım, ben de sizin gibi bir şeyi kafaya koyduğumda saatlerce yürüyorum. Bugün sizin güzel ruhunuza değsin diye şöyle sağlam bir yürüyeceğim...
Bolton’ın Türkiye konusunda yazdıklarının kalbinde ABD’deki Halkbank meselesi var. Sürpriz değil, zira Reza Zarrab ABD’de tutuklandığından beri Cumhurbaşkanı Erdoğan açısından Washington ile ilişkisinin kalbinde hep Halkbank olageldi. Araya 15 Temmuz, Brunson krizi, Suriye, F-35’ler, S-400’ler falan girmiş olabilir ama dört senedir Erdoğan açısından kişisel öncelik sırası hiç değişmedi.
ABD sahadaki yeni realiteyle uyumlu olarak Suriye politikasında zorunlu revizyon arayışı içine girdi. Rejim, Rusya, Türkiye, İran milisleri, IŞİD kalıntıları ve El Kaide çizgisindeki HTŞ’nin dar alanda kısa paslaşmalarına sahne olan bir bölgede Amerika’nın opsiyonları sınırlı.
Başından beri takip ettiğim bu davada benim kafama takılan asıl nokta ise Ankara’nın derin sessizliği. Albayrak ve Çavuşoğlu iddiaların ortaya dökülmesinden bugüne bu konuda adeta ölü taklidi yaptılar. Türk hükümetinin halihazırda bakanlık yapan iki ismiyle eski başbakanının fotoğraflarının dosyaya girdiği bir davanın duruşmalarında Virginia’daki mahkeme salonunda Türk Büyükelçiliği’nden kimse yoktu mesela.
ABD’deki 2016 başkanlık seçimi salt kamuoyu araştırmaları üzerinden siyasi sonuç analizi yapmanın kifayetsizliğini keskin biçimde ortaya koymuştu. Dahası ABD bu kez koronalı yeni döneme özgü bir öngörülmezliğin gölgesinde gidiyor seçime. Yine de Ankara’nın yedi ay sonra Donald Trump’ın başkan koltuğunda oturmadığı bir ABD olasılığını bugünden ciddiyetle değerlendirmesi gerekiyor.
Bugün tüm karar vericiler hazır korona karantinasında video konferans sistemiyle çalışırken istihbarat servislerinin iş yükü de katlanmıştır muhtemelen. Artık hangi istihbaratçının eli hangi liderin ekranında belli değil…!
İbre bir kez otoriterizme kaydı mı o noktadan dönüşün kolay olmadığına Avrupa’da en keskin örnek Macaristan. Hükümetin 20 Mart’ta parlamentoya sunduğu yasa tasarısı Başbakan Viktor Orban’a koronavirüs mücadelesi gerekçesiyle her türlü yasayı askıya alarak sınırsız süreyle kararname ile yönetme yetkisi verilmesini öngörüyor. Tanıdık geldi mi?
Rusya sayesinde ayakta kalmayı başaran Esad rejiminin TSK sayesinde ciddi manada zayıflatılıp geriletilmesi ihtimali Pentagon’daki strateji ekibinin gözlerini parlatmış. Kamuoyu önünde Savunma Bakanı Esper’e sahada tansiyonun düşürülmesine yönelik çağrılar yaptırsalar da asıl istedikleri Türkiye’nin rejim hedeflerini vurmaya devam etmesi.
Kansas Senatörü Jerry Moran liderliğindeki beş kişilik Kongre heyeti İzmir’deki NATO Karargahı’nı ziyaret etmiş ve NATO Müttefik Kuvvetler Komutanı J.T. Thomson’dan istihbarat brifingi almıştı. Neden bu isimlerden oluşan bir heyetin böyle bir zamanlama ile Türkiye’ye geldikleri sorusundan daha önemlisi neden ülkemize kadar gelmişken başkent Ankara’yı es geçmiş olduklarıdır. Bu sorunun iki yanıtı olabilir; ya Erdoğan hükümetinden kimseyle temas etme ihtiyacı hissetmediler ya da Ankara’da kimse kendilerine randevu vermedi.
Gül, Moskova’nın Suriye’nin kaderini değiştirecek bir aktör haline geleceğinin Ankara’da çok geç fark edildiği görüşünde. Türkiye’nin doğru bir diplomasiyle 2003’teki Irak savaşını aktif çatışmanın bir tarafı olmadan atlatmış olduğunu hatırlatırken aslında (bizzat bu kelimelerle ifade etmese de) bugün Türkiye’nin Suriye politikasının doğru işlemediğini söylemiş oldu dolaylı yoldan.
Türk-Amerikan ilişkilerinin içinden geçmekte olduğu süreci 2014-2018 yılları arasında ABD'nin Avrupa Ordusu'nun komutanlığını yürüten emekli Korgeneral Ben Hodges ile konuştuk. Hodges ile sohbetimizin satır aralarında aktif görevdeki Amerikalı yetkililerin kolay kolay dile getiremeyeceği itiraflar bulacaksınız.
RAND Corporation’ın hazırladığı “Türkiye’nin Milliyetçi Rotası: ABD-Türkiye Stratejik İlişkileri ve ABD Ordusu açısından sonuçları” başlıklı raporun mimarı Flanagan, İncirlik Üssü'nün Türkiye'nin ABD'ye karşı kullanabileceği önemli bir koz olduğunu söylüyor. ABD Başkanı Donald Trump'ın kendi adamlarını şok eden bir açıklamayla varlığını teyit ettiği İncirlik Üssü'ndeki nükleer silahlar konusunda konuşmamaya çalışırken ise epey zorlandı.
RAND raporunu yazanlar Türkiye'nin bugünkü şartlarda yer yer NATO yerine Rusya ile çalışmayı tercih edecek, öngörülemez bir ortak olarak kalacağından emin. Bir de Amerikan savunma politikalarının planlayıcılarını İncirlik Üssü ile Türkiye'deki diğer Amerikan ve NATO tesislerinin geçici -ya da hatta kalıcı- kaybına karşı hazırlıklı olmaları konusunda uyarıyorlar!
Trump’ın Cumhurbaşkanı Erdoğan’a yönelik sempatisini ve jestlerini sorgulayan Washington’daki siyasi lobi şimdiden harekete geçmiş durumda. Kongre mahfillerinden "Erdoğan S-400’leri aldı ülkesine getirdi. Sarraj ile Libya’ya yönelik yaptırımları delen anlaşma imzaladı. Ama Trump Ankara’yı değil Bağdat’ı yaptırımlarla cezalandırmaktan bahsediyor" şeklinde serzenişler yükselmeye başlamış durumda.
17'nci yıldönümüne yaklaşmakta olduğumuz Irak işgali için hangi boyutta resmi yalanlar söylendiğini çoktandır biliyoruz. Dönemin Britanya Başbakanı Tony Blair ve ortağı George W. Bush, Irak’ı bugün hala uçurumun kenarında debelenen bir enkaz olarak bıraktıkları için hiç özür dilemedi. Oyunun kuralı değişmiyor; popülist liderler iktidarda kalmak için savaş çıkartmayı rahatlıkla göze alabiliyor. ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a karşı bugüne kadar bütün Amerikan başkanlarının almaktan imtina ettiği türden bir saldırı kararı almasının ana motivasyonu 2020 başkanlık seçimlerinden başka şey değil.
2019’a veda ederken Ankara-Brüksel ilişkilerinin güncel durumunu Avrupa Birliği’nin Türkiye’deki en tepe yetkilisi Büyükelçi Christian Berger ile konuştuk. “İlişkilerin ahvali 2019’da 2018’i aratmadı” şeklinde bir züğürt tesellisi ile yetinmemiz gerekiyor. Zira Büyükelçi Berger’in sanırım en pozitif mesajı buydu!
Erdoğan’dan Uygur Türklerine ilişkin son açıklamaları iki buçuk ay önce BM Genel Kurulu için gittiği New York’ta duyduk. TÜRKEN Vakfı tarafından düzenlenen toplantıda Uygur Türkü bir genç kendisine soru yöneltince önce topu ABD’ye attı ve Washington yönetiminin meseleyi BM Güvenlik Konseyi’nin önüne getirmesi gerektiğinden dem vurdu.
Trump’ın Cumhuriyetçi Parti içindeki en büyük müttefiklerinden biri olan Senatör Graham’ın yaptırımlar konusundaki sert tutumunun aslında taktik olduğu diplomatik çevrelerde konuşuluyor. Türk tarafından bazı kilit aktörlere göre Graham aslında içeride olası yaptırımların yumuşatılması için çalışıyormuş! Trump yönetiminde her şey mümkün elbette.
Bugün Trump’ın Halkbank dosyasında, ki artık Amerikan hukuk sistemi içinde resmen bir davanın konusudur, Erdoğan’ın talep ettiği gibi bir müdahalede bulunması kolay değil. Çünkü Ankara’nın istediği, davanın tamamen ortadan kalkması.
Kameralar önünde görüntü kurtarılmış olsa da esasında senatörlerin Erdoğan ile Oval Ofis yüzleşmesinde gergin anlar da yaşanmıştı. Bundan daha 10 ay önce Erdoğan’ın Ankara’da ağırladığı Lindsey Graham, görüşmede Erdoğan’ın YPG’nin PKK ile bağlarını anlatan kısa bir film izletmesine tepki göstermişti. Oval Ofis’teki şov Ankara’ya bir nefeslik zaman satın aldı, daha fazlasını değil. Yaptırım tasarıları için sadece düğmeye basmayı bekleyen Kongre’deki azil süreciyle yıpranmakta olan bir Trump’ın bir kez daha Türkiye konusunda frene basacak durumu olmayabilir.
İlişkiler zaten bütün motorları havada devre dışı kalmış bir uçak gibi hızla irtifa kaybetmekte iken Erdoğan’ın bu haliyle aslen sembolik bir karar olan Ermeni Soykırımı'nın Temsilciler Meclisi’nde tanınması yüzünden uçağı yere çakmak yerine yasaya dönüşme ihtimali hayli kuvvetli olan yaptırım paketine direnmeyi öncelediği anlaşılıyor.
Türkiye, Suriye içerisine düzenlediği üç harekatla PKK çizgisindeki Suriye Kürtlerinin ABD’nin askeri desteği sayesinde kurduğu de facto idari yapılanmayı büyük ölçüde dağıttı. Ancak bir yandan da, izlediği yöntemler nedeniyle, aynı yapının bir savaşçısını, bir de sivil yöneticisini egemen küresel sistem içindeki başat devletlerin muhatap aldığı meşru aktörlere dönüştürdü.
Graham-Van Hollen tasarısı Türkiye’ye askeri uçak, araç, mühimmat, teknoloji satışının durdurulmasını ve S-400 alımının cezalandırılması için ABD’nin Hasımlarına Yaptırımlarla Karşılık Verme Yasası'nın (CAATSA) 180 gün içinde uygulanmasını öngörüyor. Senatörler, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın net gelirine ve varlıklarına ilişkin bir rapor hazırlanmasını da talep ediyor.
Türkiye'nin, yarın ne diyeceği belli olmayan, siyasi kariyeri azil soruşturmasının, türlü yolsuzluğun ve şaibenin gölgesinde bir Trump’ın ipine sarıldığı için de zaten bugüne kadar bir türlü sempati uyandıramadığı davasına bundan sonra Washington’da tek bir taraftar toplaması dahi mümkün olmayacaktır. İşin bu tarafının Erdoğan hükümetinin hiç de umurunda olmadığı besbelli. Anlaşılıyor ki bizim henüz haberdar olmadığımız ama tahmin edebildiğimiz bir takım iç siyasi hesaplar Fırat’ın doğusuna operasyonu acil hale getirdi.
Washington’da Erdoğan’ın direksiyonda olduğu Türkiye’ye sempati ile bakan kimsenin kalmadığı bu dönemde, Türk-Amerikan ilişkilerini bekleyen yeni krizleri olabildiğince hafif atlatmak için bütün yatırımın Trump’a yapılmış olmasının faturasının ağır olabileceği ortada.
Trump hakkında uzun zamandır beklenen ‘görevden azil’ soruşturmasının resmen başlatılmasına neden olan Ukrayna Cumhurbaşkanı Zelensky ile 25 Temmuz’da yaptığı o meşhur telefon konuşmasında ismi geçenlerden biri yine Giuliani. Amerikan basını işin peşini bırakmayınca Beyaz Saray’ın o telefon görüşmesinin dökümünü yayınlamak zorunda kaldı.
Ekim ayı Hakan Atilla açısından kritik olacak çünkü hapis yattığı Amerika Birleşik Devletleri’nde aldığı ceza için mahkemeye yaptığı temyiz başvurusuyla ilgili ilk duruşma var. Reza Zarrab’ın itirafçı olmasından sonra bütün enerjisini Atilla’yı mahkum ettirmeye harcayan savcılık makamıyla Hakan Atilla’nın avukatları bu kez başka bir mahkeme heyetinin önünde karşı karşıya gelecek.
ABD Başkanı Donald Trump krizi öteleyerek kişisel sempatisini saklamadığı Erdoğan’a jest yapmaya çalışıyor olabilir. Hatta Türkiye’nin haksızlığa uğradığına samimiyetle inanıyor ve iyi niyetle çözüm bulmak istiyor da olabilir. Ancak sorun şu ki masasında duran CAATSA yasasının uygulanmasını geciktiriyor olması esasında Türkiye’yi daha fazla zora sokabilecek riskli bir yaklaşım.
Hükümetin niyeti bozduğunu hazin bir biçimde deneyimliyor Suriyeliler son iki üç haftadır. Sokakta kimliksiz yakalanan Suriyeliler karga tulumba otobüslere bindirilerek sınır dışı ediliyor. Bazı ortak tanıdıklarımız aracılığıyla bana ulaşan Amr Dabool, kendisiyle birlikte sınır dışı edilen pek çok Suriyelinin son günlerde yeniden Esad rejiminin bombardımanına maruz kalan İdlib’e götürüldüğünü anlattı. Dahası Türkiye’den çıkartılmadan önce hepsine zorla ‘gönüllü geri dönüş belgesi’ imzalatılmış.
Bugün ABD’nin önündeki asıl soru NATO müttefikliğinin ruhuna ihanet etmekle suçladığı Türkiye’nin S-400 alımı nedeniyle cezalandırılıp cezalandırılmayacağı değil, bu cezalandırma sırasında Ankara’nın Moskova’nın yörüngesine daha fazla girmesinin nasıl engelleneceğidir.
Japonya’nın Osaka kentindeki G20 zirvesi sırasında ABD Başkanı Donald Trump ile yaptığı görüşmeden Rus S-400 füze savunma sisteminin Türkiye’ye gelişinin hasarsız – yani yaptırımsız- atlatılacağı müjdesiyle çıktı Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan. Zira Trump kameraların önünde Ankara’nın S-400’leri almaya itilmesi konusunda suçu selefi Barack Obama’ya atarak bir formül bulmaya çalıştıklarını anlatmıştı. Ancak Trump’ın o malum açıklamasının Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yanı sıra partisinin diğer etkili ve yetkili isimleri tarafından maharetle sansürlenen bölümü şuydu: ‘Tam bir keşmekeş!’