Geçen gün yaşanan deprem sonrasında çok sayıda insan fiziksel travmanın yanı sıra psikolojik travma da geliştirmiş olacaktır. Tabii ki her insanın böyle bir travma geliştirmesini iddia edemeyiz ama genellikle afet sonrası özellikle şok gibi davranışlar gelişebilmektedir. Sanılanın aksine psikolojik ilk yardım sadece ruh sağlığı çalışanlarınca (psikolog, PDR, sosyal hizmet vs.) uygulanan bir yardım yöntemi değildir. Eğer koordineli olarak çalıştığınız bir ekibiniz varsa afet bölgesinde psikolojik ilk yardımı siz de uygulayabilirsiniz. Koordineli olma şartı da o bölgede iletişim kurduğunuz kişinin kaydını, yönlendirmesini yapabiliyor olmanızla ilişkilidir.
Bu yazıyı yazma amacım aslında psikolojik ilk yardım ehliyeti elinizde olmasa bile en azından kendinizi afet anında iyi hissediyorsanız yakın çevrenizle iletişiminizin nasıl olması gerektiğini anlatmaktı. İlgilenirseniz psikolojik ilk yardım gibi eğitimler alıp afet çalışmalarına katılmanız da mümkündür.
Kişi, ilk 24 saat boyunca yakınlarından birini kaybetmişse psikolojik olarak disosiye olmuş olabilir. Disosiye olma durumu, kişinin çevresindeki olaylara tepki vermemesi, iletişime geçmemesi durumudur. Muhtemelen disosiye olma durumundan çıktığında kişi bu süreci hatırlamayabilecektir. Tabii ki dışarıda disosiye olmuş birini gördüğünüzde yapmanız gereken onu sarsmak ya da tokat atmak değildir. O durumdan çıkana kadar onu bir şekilde güvenli bir yere götürebilirsiniz. Yanında olabilirsiniz.
Akut dönemde kişinin geliştirdiği tepkileri şu şekilde sıralamak mümkündür: “Şok tepkileri, aşırı korku, panik veya donakalma tepkileri, unutkanlık, dalgınlık ve dikkati yoğunlaştırma güçlükleri, irkilme ve tetikte olma hali, mantıklı düşünme ve karar vermede zorlanma, duyguların küntleşmesi, çevreyi farklı, tuhaf, gerçek dışı algılama.” (Demircioğlu ve ark., 2019). Akut dönemde gerçekleşen bu problemler 1 aydan daha fazla süre devam ettiğinde psikolojik tanım olarak buna Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) diyeceğiz. Deprem gibi doğal afetler sonrasında TSSB gelişimi oldukça muhtemeldir, fakat insan kaynaklı olmayan travmaların iyileşme süreci daha olumludur. Yani doğal afet travmaları (deprem, sel, kasırga, tsunami vb.) insan kaynaklı travmalara (terör eylemleri, tecavüz, istismar vb.) göre daha az travmatize edicidir ve iyileşme süreci daha hızlıdır (Herman, 2019). Yine de iki farklı travmada da üstte verdiğimiz tepkiler akut dönemde oldukça benzer olarak seyreder.
Psikolojik ilk yardım, üstte bahsettiğimiz akut dönemde yapılan bir yardımdır. Akut dönem, olay anı ve hemen ardından yardımların organizasyonu, olay sonrasındaki birkaç gün ve bir ayı kapsayan süreçtir. Bu süreç kapsamında psikolojik ilk yardım kişinin sonrasında TSSB geliştirmesine belki de engel olacak nitelikte bir önem taşır. Tabii en başta bahsettiğim gibi bunu bir ekip halinde çalışan bir grubun gerçekleştirmesi çok önemlidir. Sağlık ekibi bu noktada kişinin ilk önce fiziksel travması olup olmadığına bakar. Biliyorsunuzdur ilk anda kişi acısını hissetmeyebilir, donuk bir halde kalabilir. Bu yüzden fiziksel muayene sonrası eğer bir sorunu yoksa psikolojik ilk yardım uygulanmaya geçilir.
“Yönlendir” kısmı “Bağ Kur” olarak da ifade edilebiliyor. Bağ Kur kısmında daha çok bağ kurduğunuzun kişinin problemleri varsa bunları dinleyip yardım etme süreçlerini de içermektedir. Zaten “baş etme mekanizmalarını destekle” denmesinin nedeni de bununla ilgilidir. Kişi o an bir ağlama krizinde ya da tam zıttı olarak bir gülme krizinde olabilir. O krizi atlatmasına yardım etmek, yanında olmak ve olayı herhangi bir hikâye uydurmadan gerçekliğiyle ifade edip kişiye anlatmak çok önemlidir. Kişi, gerçekle ne kadar erken yüzleşirse baş etmeye de o kadar erken başlayacaktır.
Afet sonrası akut dönemde gerçekleştirilen bu yardım kişinin gerçek dünyaya dönüp afetle yüzleşmesine yardım etmek ve sosyal destek olmak, yönlendirmek amaçlıdır. “Orta Vade” ve “Uzun Vade” kısımlarında artık konuyla ilgili uzmanların yani psikologların ve psikiyatristlerin müdahalesi gerekecektir. Bu yüzden ilk yardım rolünü benimsemek çok önemlidir.
Bu bilgilen ışığında deprem gibi doğal afet sonrasında yapmamız gerekenler özetle bunlardır. Yine belirtmekte fayda var. Bu bilgilerle tek başınıza ilk yardımda bulunmanız çok doğru olmayacaktır. Yine de ailenizle, yakın çevrenizle bu bilgilerle iletişim kurmanızda fayda vardır. Tabii siz akut sonrası bedensel ve ruhsal olarak iyi durumdaysanız uygulamaya çalışın.
Elazığ ve Malatya’ya çok geçmiş olsun. Ölen vatandaşlarımızın yakınlarına da sabır diliyorum. Depremlerin ya da doğal afetlerin olması çok muhtemel ama önemli olan bizim önlem alıyor olmamız ve bu konuda bir şeyler yapmaya başlamamızdır.
Psikolojik ilk yardım hakkında daha fazla bilgi almak ve kaynakça için: