Transkript
1 Gülhane Týp Dergisi 2007; 49: Gülhane Askeri Týp Akademisi 2007 ARAÞTIRMA Gülhane Askeri Týp Fakültesi Eðitim Hastanesi Yoðun Bakým Ünitelerinde görev yapan hemþirelerin uygulanan hizmet içi eðitim programlarýndan beklentileri ve bu programlar ile ilgili düþünceleri Özay Çelen (*), Turgut Karaalp (*), Sýdýka Kaya (**), Cesim Demir (*), Abdulkadir Teke (*), Ali Akdeniz (*) Özet Bilim ve teknolojideki geliþmeler, diðer alanlarda olduðu gibi saðlýk alanýnda da, yeniliklerin anýnda izlenmesi ve bu yeniliklere anýnda ayak uydurulabilmesi için saðlýk personelinin sürekli eðitimini zorunlu kýlmýþtýr. Bu sürekli eðitim de hizmet içi eðitimle saðlanabilmektedir. Bu araþtýrma, Gülhane Askeri Týp Fakültesi Eðitim Hastanesi Yoðun Bakým Ünitelerinde görev yapan yoðun bakým hemþirelerinin, hizmet içi eðitimler ile ilgili beklentilerinin ve bu eðitimlerin etkinliði konusundaki düþüncelerinin belirlenmesi amacýyla tanýmlayýcý olarak yapýlmýþtýr. Araþtýrma, evreni oluþturan 102 kiþiye ulaþmaya çalýþarak 90 kiþiden veri elde edilmesiyle gerçekleþtirilmiþtir. Araþtýrma sonucunda, hemþirelerin, hizmet içi eðitimlerden beklentilerinin oldukça yüksek olduðu (beklenti puaný, üç tam puan üzerinden 2.92 olarak hesaplanmýþtýr) saptanmýþtýr. Ayrýca, verilen hizmet içi eðitimlerin beklentileri büyük ölçüde karþýladýðý tespit edilmiþtir. Ancak, eðitim konularý belirlenirken katýlýmcýlarýn görüþlerine önem verilmesi ve eðitimlerin ekip ruhunu geliþtirecek þekilde planlanmasý konularýnda iyileþtirme fýrsatlarý bulunmaktadýr. Anahtar kelimeler: Hemþire, hizmet içi eðitim, yoðun bakým * GATA Saðlýk Hizmetleri Yönetimi BD **Hacettepe Üniversitesi Ýktisadi ve Ýdari Bilimler Fakültesi Saðlýk Ýdaresi Bölümü Ayrý basým isteði: Özay Çelen, GATA Saðlýk Hizmetleri Yönetimi BD, Etlik-06018, Ankara Makalenin geliþ tarihi: Kabul tarihi: Summary The considerations about and expectations from in-service training programs of the nurses working at the intensive care units of the education hospital of Gulhane Military Medical Faculty Developments in science and technology made continuous education of health care personnel necessary to follow and adapt to innovations on time in medicine. This continuous education may be provided by in-service training. This descriptive study was planned to determine the considerations about and expectations from in-service training programs of the nurses working at the intensive care units of the education hospital of Gulhane Military Medical Faculty. The study was performed aiming to contact to 102 personnel constituting the study population, however 90 nurses responded to the survey. It was found that nurses' expectations from in-service training were rather high (2.92 out of 3.00 points). It was also found that inservice training given met their expectations to a large extent. However, there are improvement opportunities in determining topics of training by giving importance to participants' opinions, and inservice training planning so that it can improve team spirit. Key words: Nurse, in-service training, intensive care Giriþ Bilim ve teknolojideki geliþmeler, her meslekte yeni bilgi ve teknolojileri öðrenmeyi ve çalýþanlarýn bu konularda yetiþtirilmesini zorunlu kýlmaktadýr. Bilgi toplumunda örgütler artýk çalýþanlarýnda çok yönlü beceri sahibi, karmaþýk örgüt içi ve dýþý iliþkileri kavrayabilen yeterlilikler ve etkili takým çalýþmasýna uyma yeteneði aramaktadýr (1). Bilgi ve beceri sahibi personele olan ihtiyaç arttýkça, eðitimin önemi ortaya çýkmaktadýr. Eðitim, çalýþanlarýn motivasyonlarýnýn artýrýlmasýnda ve daha verimli çalýþmalarýnda yer alan unsurlardan birisidir (2). Bu yüzyýlda eðitim, artýk formel eðitim ile sýnýrlý deðildir. "Hayat boyu eðitim" ile insan, yaþantýsýnýn her anýnda eðitimle bütünleþmektedir (3). Bir meslek üyesi, deðiþim ve geliþimleri mesleki çalýþmalarýna yansýtabildiði sürece mesleðinin varlýðýný devam ettirebilir. Deðiþim ve geliþime uyum saðlayabilecek meslek üyelerinin yetiþmesi o alandaki eðitimin sürekliliði ile mümkündür (4). Çalýþanlarýn sürekli eðitimleri hizmet içi eðitim olarak ifade edilmektedir. Hizmet içi eðitim ("in-service training") kavramýnýn çok deðiþik tanýmlarý yapýlmaktadýr. Farklý tanýmlarýn olmasý konunun çok boyutlu olmasýndan kaynaklanmaktadýr. Üzerinde anlaþýlabilecek taným þu olabilir: "Hizmet içi eðitim; üretim ve hiz- 25
2 mette etkililiðin, verimin, kalitenin yükseltilmesi, ürünün/hizmetin üretimi ve tüketimi sürecinde meydana gelebilecek hatalarýn ve kazalarýn azaltýlmasý, maliyetlerin düþürülmesi, satýþ ve hizmet sunumunda nitel ve nicel yönden geliþmenin saðlanmasý ve tasarruflarýnýn artýrýlmasý amacýyla iþ gücüne verilen temel meslek ve beceri eðitimi yanýnda iþ görene çalýþma hayatý süresince de bilgi, beceri ve davranýþ ve verim düzeyini yükseltici plânlý eðitim etkinlikleridir" (1). Diðer örgütlerde olduðu gibi hastanelerde de hizmet içi eðitimin gerekliliði pek çok nedenlere dayanmaktadýr. Genellikle saðlýk bilimlerinin tüm dallarýnda bilgi düzeyi gittikçe artmakta, saðlýk ve bakým hizmetlerini sunma yöntemleri hýzla deðiþmektedir. Týp bilimlerinde dinamizmi yakalamak için saðlýk çalýþanlarýnýn da kendilerini sürekli yenilemeleri zorunlu olmaktadýr. Bu nedenle hizmet içi eðitim her meslek grubunun geliþiminde olduðu gibi saðlýk hizmetlerinin verilmesinde ve geliþmesinde de kaçýnýlmaz bir zorunluluktur (5). Hizmet içi eðitim, saðlýk hizmetleri çalýþanlarýnýn performanslarýný geliþtirmek için kullanýlan geleneksel bir strateji olmuþtur (6). Hastanelerde, týbbi aktivite ve hizmet verilen hasta grubu açýsýndan, hizmet içi eðitimin çok önemli olduðu yerlerden biri de yoðun bakým üniteleridir. Yoðun bakým üniteleri, teknik olarak kompleks tedavilerin olduðu ve sürekli hasta takibinin yapýldýðý oldukça uzmanlaþýlmýþ ünitelerdir (7). Günümüz hastanelerinde Yoðun Bakým=Kritik Bakým Üniteleri, kritik hastalara hizmet vermek üzere düzenlenen özel ünitelerdir (8). Hizmet içi eðitimin, kaliteli bir hizmet için önemi, yapýlan yasal düzenlemelerden de anlaþýlmaktadýr. 657 Sayýlý Devlet Memurlarý Kanununun 214. maddesi ile, devlet memurlarýnýn hizmet esnasýnda yetiþmeleri düzenlenerek hizmet içi eðitimler yasal zorunluluk haline gelmiþtir. Madde, "Devlet memurlarýnýn yetiþmelerini saðlamak, verimliliðini artýrmak ve daha ileriki görevlere hazýrlamak amacýyla uygulanacak hizmet içi eðitim, Devlet Personel Baþkanlýðý tarafýndan ilgili kurumlarla birlikte hazýrlanacak yönetmelikler dahilinde yürütülür" hükmünü içermektedir (9). Türk Silahlý Kuvvetleri saðlýk personeline verilecek hizmet içi eðitimler ile ilgili hususlar "Türk Silahlý Kuvvetleri Saðlýk Komutanlýðý Eðitim Yönergesi" ile düzenlenmiþtir. Yönergede "Asker Hastanelerince Ýcra Edilecek Eðitimler" baþlýðý altýnda, asker hastanelerinde tabip, saðlýk astsubayý, hemþire ve yardýmcý hizmetler sýnýfýndaki personel için ayrý ayrý hizmet içi eðitim programlarýnýn hazýrlanarak uygulanmasý zorunluluðu getirilmiþtir. Ayrýca, ayný baþlýk altýnda hizmet içi eðitimlerin uygulama esaslarý açýklanmýþtýr (10). GATF Eðitim Hastanesinde hemþirelerin hizmet içi eðitimleri, Baþhemþirelik bünyesinde teþkil edilen Eðitim Koordinatörlüðünün sorumluluðunda yapýlmaktadýr. Hizmet içi eðitimler her eðitim öðretim yýlý baþýnda planlanarak uygulanmaktadýr. Eðitimler iki þekilde gerçekleþtirilmektedir: Birincisi, tüm hemþirelere yönelik olarak baþhemþireliðin verdiði eðitimler, ikincisi ise, ilgili kliniklerin sadece kendi hemþirelerine yönelik olarak verdikleri eðitimlerdir. Yoðun bakým hemþireleri de, bir plan dahilinde, hem baþhemþireliðin verdiði eðitimlere, hem de kendi klinikleri tarafýndan, çoðunlukla kendi görev alanlarýna yönelik olarak, planlanan eðitimlere katýlmaktadýrlar. Bu araþtýrma, GATF Eðitim Hastanesi Yoðun Bakým Ünitelerinde görev yapan yoðun bakým hemþirelerinin, hizmet içi eðitimlerden beklentileri ile verilen hizmet içi eðitimlerin etkinliði konusundaki düþüncelerinin belirlenmesi amacýyla tanýmlayýcý olarak yapýlmýþtýr. Gereç ve Yöntem Bakým Ünitelerinde görev yapan yoðun bakým hemþireleri, daha kaliteli bir saðlýk hizmeti sunumu için hizmet içi eðitimlerden neler bekliyorlar? Verilen hizmet içi eðitimler beklentilerini karþýlýyor mu, eðitimleri etkin buluyorlar mý? Araþtýrmada bu sorulara cevap bulunmaya çalýþýlmýþtýr. Araþtýrma, Mayýs 2006 tarihleri arasýnda tanýmlayýcý olarak yapýlmýþtýr. Araþtýrma evrenini GATF Eðitim Hastanesi Yoðun Bakým Ünitelerinde görev yapan 102 yoðun bakým hemþiresi oluþturmaktadýr. Araþtýrmada örneklem seçimine gidilmemiþ, tüm evrene ulaþýlmaya çalýþýlmýþtýr. Tüm evrene ulaþýlmýþ ve bunlardan 90 hemþireden anket yoluyla veri saðlanmýþtýr. Verilerin toplanmasýnda kullanýlan anket formunun oluþturulmasý için literatürden yararlanýlmýþtýr. Anket formu üç bölümden oluþmaktadýr. Birinci bölüm, hemþirelerin tanýmlayýcý özelliklerini, ikinci bölüm, katýldýklarý hizmet içi eðitimler ile ilgili düþüncelerini, üçüncü bölüm ise, verilen hizmet içi eðitimlerden beklentilerini kapsamaktadýr. Görüþ ve beklentileri karþýlaþtýrmak amacýyla, ikinci ve üçüncü bölüm sorular birbirini karþýlayacak þekilde hazýrlanmýþtýr. Anket formunun ikinci ve üçüncü bölümünde 5'li Likert tipi sorular bulunmaktadýr. Sorular, "kesinlikle katýlýyorum" (5 puan), "katýlýyorum" (4 puan), "fikrim yok" (3 puan), "katýlmýyorum" (2 puan) ve "kesinlikle katýlmýyorum" (1 puan) olarak düzenlenmiþtir. Anketlerden elde edilen veriler, "Statistical Package for the Social Sciences" (SPSS) 13.0 programý kullanýlarak deðerlendirilmiþtir. Araþtýr- 26 Mart 2007 Gülhane TD Çelen ve ark.
3 maya katýlanlarýn tanýmlayýcý özelliklerine ait verilerin deðerlendirilmesinde betimleyici istatistiksel yöntemler (frekans ve yüzdelikler) kullanýlmýþtýr. Eðitimlerden beklenti ve eðitimlerin etkinliði konusundaki düþüncelerin belirlenmesinde ise, varyans analizi (ANOVA, t testi) ve betimleyici istatistiksel yöntemlerden (frekans ve yüzdelikler) yararlanýlmýþtýr. Verilerin analizinde, ankette yer alan önermelerden "kesinlikle katýlýyorum" ve "katýlýyorum" önermeleri "katýlýyorum" olarak, "kesinlikle katýlmýyorum" ve "katýlmýyorum" önermeleri ise "katýlmýyorum" olarak deðerlendirilmiþtir. Bulgular Tanýmlayýcý bulgular: Tablo I incelendiðinde; araþtýrmaya katýlan hemþirelerin %33.4'ünün (30 kiþi) 25 yaþ ve altý, %43.3'ünün (39 kiþi) yaþ, %23.3'ünün (21 kiþi) ise 31 yaþ ve üstünde olduðu görülmektedir. Ayrýca yaþ ortalamasý 27.9 olarak bulunmuþtur. Bu deðerlere göre, araþtýrma evrenini oluþturan yoðun bakým ünitelerinde büyük oranda genç yaþtaki hemþirelerin görev yaptýðýný söylemek mümkündür. Araþtýrmaya katýlarak eðitim durumunu belirten 89 hemþirenin %95.5'inin ön lisans veya lisans mezunu olduðu görülmektedir. Hemþirelerden sadece %2.2'si (2 kiþi) lise mezunudur. Toplam çalýþma süresine bakýldýðýnda, araþtýrmaya katýlan hemþirelerin yaklaþýk 3/4'ünün (%74.5) 10 yýl ve daha az süredir görev yaptýklarý, yoðun bakým ünitelerindeki çalýþma sürelerine göre ise, hemþirelerin büyük bir kýsmýnýn (%86.5) 5 yýl ve daha az süredir yoðun bakým ünitelerinde çalýþtýklarý görülmektedir. Hemþirelerin eðitimlerden beklentileri ve eðitimlerin etkinliði konusundaki düþünceleri: Araþtýrmaya katýlan hemþirelerin tanýmlayýcý özelliklerine göre hizmet içi "eðitimlerden beklentileri ve eðitimlerin etkinliði konusundaki düþünceleri" incelenmiþtir. "Kesinlikle katýlýyorum" ve "katýlýyorum" cevaplarý ile "kesinlikle katýlmýyorum" ve "katýlmýyorum" cevaplarý arasýnda anlamlý bir fark görülmediðinden, ayrýca bu önermelerin her biri için verilen cevap sayýsý yeterli olmadýðýndan "kesinlikle katýlýyorum" ve "katýlýyorum" cevaplarý "katýlýyorum", "kesinlikle katýlmýyorum" ve "katýlmýyorum" cevaplarý ise "katýlmýyorum" olarak deðerlendirmeye alýnmýþtýr. Burada "eðitimlerden beklentiler ve eðitimin etkinliði Tablo I. Hemþirelerin tanýmlayýcý özelliklerine göre daðýlýmý Özellikler Sayý Yüzde 25 ve altý Yaþ ve üstü lise Ön lisans Eðitim durumu* Lisans Yüksek lisans Doktora yýl Toplam çalýþma süresi 6-10 yýl yýl yýl yýl Yoðun bakým ünitesinde çalýþma süresi** 6-10 yýl yýl yýl *Bir hemþire eðitim durumunu belirtmemiþtir **Bir hemþire yoðun bakýmda çalýþma süresini belirtmemiþtir konusundaki düþünceler" için verilen cevaplar "katýlýyorum" (3 puan), "fikrim yok" (2 puan) ve "katýlmýyorum" (1 puan) olarak deðerlendirilmiþtir. Alýnabilecek en düþük ortalama puan 1, en yüksek ortalama puan 3'dür. Hemþirelerin hizmet içi eðitimlerden beklenti ortalama puaný; 3 tam puan üzerinden 2.92, hizmet içi eðitimlerin etkinliði hakkýndaki düþünceleri ortalama puaný; 3 tam puan üzerinden 2.62 olarak bulunmuþtur. Görüldüðü gibi, eðitimler hakkýndaki beklenti ve düþünceler ile ilgili deðerler oldukça yüksektir. Bununla birlikte, eðitimlerden beklentilerinin tam olarak karþýlanamadýðýný görmek mümkündür. Tanýmlayýcý özelliklere göre eðitimden beklentiler ve eðitimin etkinliði hakkýndaki düþünceler incelendiðinde; tanýmlayýcý özellikler arasýnda, eðitimlerden beklentiler deðerlerinin istatistiksel olarak anlamlý bir farklýlýk göstermediði, buna karþýn, etkinlik ile ilgili düþüncelerde, "eðitim durumu" ve "yoðun bakýmda çalýþma süresi" gruplarý arasýnda istatistiksel olarak önemli bir farklýlýk görülmezken, "yaþ g- ruplarý" ve "toplam çalýþma süresi" arasýnda istatistiksel olarak önemli farklýlýklarýn olduðu (sýrasýyla F=5.319; p=0.007 ve F=3.989; p=0.011) saptanmýþtýr. Tablo II'den de anlaþýlacaðý gibi, etkinlik hakkýndaki düþüncelerde, 25 yaþ ve altý ile 31 yaþ ve üstü arasýnda anlamlý bir farklýlýk görülmektedir. Büyük yaþ grubundaki hemþireler küçük yaþ grubundaki hemþirelere göre, eðitimleri daha az etkin bulmaktadýrlar. Buna paralel olarak çalýþma süresi arttýkça, hemþireler eðitimlerin daha az etkin olduðunu düþünmektedirler. Hemþirelerin hizmet içi eðitimlerden beklentileri oldukça yüksek düzeydedir. Hemþirelerin eðitimlerden beklentileri ile ilgili sorulara vermiþ olduklarý cevaplar yüzde olarak Tablo III'de verilmiþtir. Verilen Cilt 49 Sayý 1 Gülhane TD Hizmet içi eðitim programlarýndan beklentiler 27
4 Tablo II. Tanýmlayýcý özelliklere göre hemþirelerin eðitimden beklentileri ve eðitimin etkinliði konusundaki düþünceleri Hizmet içi eðitimden beklenti Hizmet içi eðitimin etkinliði Tanýmlayýcý özellikler Sayý Ortalama F p Sayý Ortalama F p puan puan Yaþ gruplarý* 25 ve altý ve üstü Eðitim durumu* lise+ön lisans lisans+ lisans üstü Çalýþma süresi* 0-5 yýl yýl yýl yýl Yoðun bakýmda 0-5 yýl çalýþma süresi* 6-10 yýl yýl yýl * Tüm sorularý cevaplamayan hemþirelerin ortalama puanlarý hesaplanmamýþtýr Tablo III. Hemþirelerin eðitimlerden beklenti durumlarý Konu Katýlýyorum Fikrim yok Katýlmýyorum (%) (%) (%) Eðitimler, iþe olan ilgiyi artýrmalýdýr Eðitimler bilgi eksikliðini gidermeye yönelik planlanmalýdýr Eðitim konularý belirlenirken, eðitime katýlacak personelin fikir ve görüþlerine önem verilmelidir Hazýrlanan programlar ihtiyaç ve beklentileri karþýlayacak düzeyde olmalýdýr Eðitimlerde verilen dersler açýk, anlaþýlýr ve düzenli bir þekilde planlanmalýdýr Eðitim programlarý ekiple çalýþma becerisini saðlayacak þekilde düzenlenmelidir Eðitim programlarý bireysel çalýþma becerisini saðlayacak þekilde düzenlenmelidir Eðitimler mesleki geliþmelerden haberdar olmayý saðlamalýdýr Eðitimler kiþisel geliþime katkýda bulunmalýdýr Eðitimler saðlýk hizmetleri sunumu kalitesine olumlu yönde etki etmelidir Eðitimler ekip ruhunu geliþtirerek iþ birliðine dayalý bir çalýþma ortamý yaratmalýdýr Eðitimler personelin yeteneklerinin daha verimli kullanýlmasýný saðlamalýdýr Eðitimlerden elde edilen bilgiler uygulanabilir nitelikte olmalýdýr Eðitimler diðer çalýþanlar ve hastalarla iletiþim kurma becerisini geliþtirmelidir eðitimlerin etkinliði ile ilgili sorulara hemþirelerin vermiþ olduklarý cevaplar incelendiðinde ise; "verilen eðitimlerin iþe olan ilgiyi artýrdýðý" yönünde neredeyse tam bir görüþ birliði (%91.1) olduðu, buna karþýn "eðitimler ekip ruhunu geliþtirerek iþ birliðine dayalý bir çalýþma ortamý yaratmaktadýr" önermesine katýlma durumunun (%57.3) diðer deðerlere göre oldukça düþük olduðu gözlenmektedir (Tablo IV). Verilen hizmet içi eðitimlerin, yoðun bakým ünitelerinde çalýþan hemþirelerin eðitimlerden beklentilerini karþýlama düzeyleri Tablo V'de verilmiþtir. Burada beklenti ve etkinlik ortalama puanlarý için alýnabilecek en düþük ortalama puan 1, en yüksek ortalama puan 3'dür. Eðitimlerden beklentilerin karþýlanma yüzdeleri hesaplanýrken bu puan aralýðý dikkate alýnmýþtýr. Karþýlanma düzeylerinin deðerlendirilmesinde %0-20 "çok kötü", % "kötü", % "orta", % "iyi", % "çok iyi" olarak kabul edilmiþtir. Bu deðerlere göre, verilen hizmet içi eðitimlerin hemþirelerin eðitimlerden beklentilerini karþýlama düzeyinin çok iyi olduðu görülmektedir. Konu bazýnda bir deðerlendirme yapýldýðýnda, "Eðitim konularý belirlenirken, eðitime katýlacak personelin fikir ve görüþlerine önem verilmesi", "Eðitim programlarýnýn ekiple çalýþma becerisini saðlayacak þekilde düzenlenmesi" ve "Eðitimlerin ekip ruhunu geliþtirerek iþbirliðine dayalý bir çalýþma ortamý yaratmasý" konularýnda beklentilerin karþýlanma düzeyinin nispeten daha düþük olduðu gözlenmektedir. Tartýþma Bakým Ünitelerinde görev yapan hemþirelerin, hizmet içi eðitimlerden beklentileri ile verilen hizmet içi eðitimlerin etkinliði konusundaki düþüncelerinin belirlenmesi amacýyla yapýlan bu çalýþma ile, Türk Silahlý Kuvvetlerinde verilen hizmet içi eðitimlere katký saðlanmasý hedeflenmiþtir. Bakým Ünitelerinde çalýþan hemþirelerin %97.8'inin en az ön lisans seviyesinde eðitim aldýðý tespit edilmiþtir. Hemþirelerin sadece %2.2'si lise seviyesinde eðitim almýþtýr (Tablo I). Konu ile ilgili literatür incelendiðinde; Göçmen tarafýndan 2002 yýlýnda Ankara ilindeki 94 ameliyathane hemþiresi üzerinde yapýlan 28 Mart 2007 Gülhane TD Çelen ve ark.
5 Tablo IV. Hemþirelerin eðitimlerden beklenti durumlarý Konu Katýlýyorum Fikrim yok Katýlmýyorum (%) (%) (%) Eðitimler, iþe olan ilgiyi artýrmalýdýr Eðitimler bilgi eksikliðini gidermeye yönelik planlanmalýdýr Eðitim konularý belirlenirken, eðitime katýlacak personelin fikir ve görüþlerine önem verilmelidir Hazýrlanan programlar ihtiyaç ve beklentileri karþýlayacak düzeyde olmalýdýr Eðitimlerde verilen dersler açýk, anlaþýlýr ve düzenli bir þekilde planlanmalýdýr Eðitim programlarý ekiple çalýþma becerisini saðlayacak þekilde düzenlenmelidir Eðitim programlarý bireysel çalýþma becerisini saðlayacak þekilde düzenlenmelidir Eðitimler mesleki geliþmelerden haberdar olmayý saðlamalýdýr Eðitimler kiþisel geliþime katkýda bulunmalýdýr Eðitimler saðlýk hizmetleri sunumu kalitesine olumlu yönde etki etmelidir Eðitimler ekip ruhunu geliþtirerek iþ birliðine dayalý bir çalýþma ortamý yaratmalýdýr Eðitimler personelin yeteneklerinin daha verimli kullanýlmasýný saðlamalýdýr Eðitimlerden elde edilen bilgiler uygulanabilir nitelikte olmalýdýr Eðitimler diðer çalýþanlar ve hastalarla iletiþim kurma becerisini geliþtirmelidir bir araþtýrmada, araþtýrmaya katýlan hemþirelerin %37.2'sinin lise mezunu olduðu (4), Keleþ tarafýndan 1998 yýlýnda Ýstanbul'daki hastanelerde görevli 350 hemþire üzerinde yapýlan bir araþtýrmada, hemþirelerin %40'ýnýn lise mezunu olduðu (11), Yýlmaz ve Mumcu tarafýndan 2004 yýlýnda Trabzon Numune Hastanesinde çalýþan 115 hemþire üzerinde yapýlan bir araþtýrmada, hemþirelerin %49.9' unun lise mezunu olduðu (12) bulunmuþtur. Bu bulgulara göre GATF Eðitim Hastanesi Yoðun Bakým Ünitelerinde görevli hemþirelerin eðitim seviyelerinin oldukça yüksek olduðunu söylemek mümkündür. Marshall, geçmiþ birkaç on yýlda saðlýk hizmetlerinde maliyetin baskýn bir faktör olduðunu, þu anda ise bakým kalitesinin öne çýktýðýný ifade etmektedir. Marshall'a göre, kabul edilebilir maliyetle kaliteli bakýmý saðlamak için, hemþirelikte etkin bir iþ gücü konusuna odaklanmaya ihtiyaç vardýr (13). Etkili bir iþ gücü için sürekli geliþtirme çabalarýna girilmelidir. Ýþ gücünün geliþtirilmesi, onlarýn iþ becerilerini artýracak eðitim programlarý hazýrlanmasýyla mümkündür (14). Araþtýrmaya katýlan hemþirelerin %96.7'si "Eðitimler saðlýk hizmetleri sunumu kalitesine o- lumlu yönde etki etmelidir", %93.3'ü "Eðitimler personelin yeteneklerinin daha verimli kullanýlmasýný saðlamalýdýr" önermelerine katýlmaktadýrlar (Tablo III). McDermott ve ark. tarafýndan yapýlan bir program deðerlendirme çalýþmasýnda, yoðun bir hizmet içi eðitim alan, staj programý alan ve hiç eðitim almayan Endonezya köy ebelerinin bilgi ve beceri düzeyleri karþýlaþtýrýlmýþtýr. Karþýlaþtýrma yaparken beþ kriter esas alýnmýþtýr: enfeksiyonun önlenmesi, partograf kullanýmý, plasentanýn elle çýkarýlmasý, uterusun iki elle sýkýþtýrýlmasý ve yenidoðan resüsitasyonu. Deðerlendirme sonucunda, ebelerin baþarý düzeyleri, yoðun bir hizmet içi eðitim alanlarda %71, staj programý alanlarda %62, hiç eðitim almayanlarda %51 olarak gerçekleþmiþtir (6). Keleþ'in çalýþmasýnda, hemþirelerin %96.6'sý eðitimlerin etkinlik ve üretkenliði artýrmasý gerektirdiðini ifade etmiþlerdir (11). Elde edilen bu sonuçlar birbirini destekler niteliktedir. Týp bilimlerinde dinamizmi yakalamak için saðlýk çalýþanlarýnýn kendilerini sürekli yenilemeleri bir zorunluluktur. Literatür saðlýk ile ilgili bilginin ve mesleki yeteneðin yarýlanma süresinin 5-7 yýl arasýnda deðiþtiðini söylemektedir (5). Hemþirelik mesleðinin profesyonelleþmesi ve hemþirelerin görev aldýklarý birimlerde etkili bakým sunabilmeleri için, yeterli bilgi ve deneyime sahip olmalarýnýn yanýnda geliþen teknolojiye paralel olarak týbbi cihazlarý doðru kullanmalarý ve bu cihazlardan en iyi þekilde yararlanmalarý gerekmektedir (15). Bu nedenle bilgi ve deneyim eksikliðini giderecek eðitim programlarýna ihtiyaç duyulmaktadýr. Bu anlamda, araþtýrma bulgularýný incelediðimizde; araþtýrmaya katýlan hemþirelerin %96.6'sý hizmet içi eðitimlerin bilgi eksikliðini gidermeye yönelik planlanmasý, %95.6'sý eðitimlerin mesleki geliþmelerden haberdar olmayý saðlamasý, %93.3'ü eðitimlerden elde edilen bilgilerin uygulanabilir nitelikte olmasý gerektiðini ifade etmiþlerdir (Tablo III). Araþtýrmaya katýlan hemþirelerin %91.1'i eðitim programlarýnýn ekiple çalýþma becerisini saðlayacak þekilde düzenlenmesi, %92.2'si ise eðitimlerin ekip ruhunu geliþtirerek iþbirliðine dayalý bir çalýþma ortamý yaratmasý gerektiðini ifade etmiþlerdir (Tablo III). Ancak verilen eðitimlerin etkinliði ile ilgili düþüncelerde ayný önermelere katýlým düzeyleri sýrasýyla %66.7 ve %57.3 olarak gerçekleþmiþtir (Tablo IV). Buradan da verilen eðitimlerin beklentileri karþýlama düzeyinin, sýrasýyla %78.3 ve %73.2 olduðu görülmektedir (Tablo V). Cilt 49 Sayý 1 Gülhane TD Hizmet içi eðitim programlarýndan beklentiler 29
6 Tablo V. Hemþirelerin hizmet içi eðitimlerden beklentilerinin karþýlanma düzeyleri Hizmet içi Hizmet içi Beklentiyi Konular eðitimlerden eðitimlerin karþýlama beklenti etkinliði oraný (%) Sayý Ortalama Sayý Ortalama Eðitimlerin iþe olan ilgiyi artýrmasý Eðitimlerin bilgi eksikliðini gidermeye yönelik planlanmasý Eðitim konularý belirlenirken, eðitime katýlacak personelin fikir ve görüþlerine önem verilmesi Hazýrlanan programlarýn ihtiyaç ve beklentileri karþýlama düzeyi Eðitimlerde verilen derslerin açýk, anlaþýlýr ve düzenli bir þekilde planlanmasý Eðitim programlarýnýn ekiple çalýþma becerisini saðlayacak þekilde düzenlenmesi Eðitim programlarýnýn bireysel çalýþma becerisini saðlayacak þekilde düzenlenmesi Eðitimlerin mesleki geliþmelerden haberdar olmayý saðlamasý Eðitimlerin kiþisel geliþime katkýda bulunmasý Eðitimlerin saðlýk hizmetleri sunumu kalitesine olumlu yönde etki etmesi Eðitimlerin ekip ruhunu geliþtirerek iþ birliðine dayalý bir çalýþma ortamý yaratmasý Eðitimlerin personelin yeteneklerinin daha verimli kullanýlmasýný saðlamasý Eðitimlerden elde edilen bilgilerin uygulanabilir nitelikte olmasý Eðitimlerin diðer çalýþanlar ve hastalarla iletiþim kurma becerisini geliþtirmesi Genel ortalama Ekip çalýþmasýnýn daha iyi fikirler, daha fazla iþ doyumu ve daha iyi örgütsel sonuçlara yol açtýðý konusunda evrensel düzeyde fikir birliði olduðu bilinmektedir (16). Daha kaliteli bir saðlýk hizmeti sunumu için, hizmet içi eðitimler de ekip ruhunu geliþtirmeye yönelik olarak planlanmalýdýr. Çalýþanlarýn kararlara katýlýmý çaðdaþ üretim düþüncesinin temel taþlarýndan birini oluþturur (17). Myers ve Stonehill'e göre, eðitimi geliþtirmek amacýyla, bütçe, personel ve eðitim programý konularýnda önemli kararlarýn alýnmasýnda, eðitici ve öðrencilerin karar sürecine daha etkin katýlmalarý, öðrenciler için daha iyi bir öðrenme ortamýnýn oluþmasýný saðlayabilir (18). Marshall, hemþirelerin eðitimi ile ilgili olarak, öðrenme sürecinin, uygulamaya yönelik gerekli bilgi ve becerilerin güçlendirilmesi amacýyla eðitimcilerin hemþirelerle aktif olarak iþbirliðine gittiði zaman zenginleþtirilebileceðini ifade etmektedir (13). Buradan da görülmektedir ki, hizmet içi eðitimlerin baþarýya ulaþabilmesi için programlar, eðitime katýlacak personelin katýlýmý ile oluþturulmalýdýr. Araþtýrmaya katýlan hemþirelerin %93.3'ü, "eðitim konularý belirlenirken, eðitime katýlacak personelin fikir ve görüþlerine önem verilmelidir" þeklinde görüþ bildirmiþlerdir (Tablo III). Ancak, eðitimlerin etkinliði konusunda, katýlýmcýlarýn %66.3'ü eðitim konularý belirlenirken eðitime katýlacak personelin fikir ve görüþlerine önem verildiðini belirtmiþlerdir (Tablo IV). Verilen eðitimlerin bu konudaki beklentileri karþýlama düzeyi %75.4'dür (Tablo V). Araþtýrmanýn genel sonuçlarýna göre bu deðerin düþük olduðunu söylemek mümkündür. Günay tarafýndan Osmangazi Üniversitesi Hastanesinde yapýlan bir araþtýrmada; araþtýrmaya katýlanlarýn %49.8'inin eðitim konularý hazýrlanýrken katýlýmcýlarýn görüþlerinin alýnmadýðý fikrinde olduðu, bunun da, eðitim programlarý hazýrlanýrken eðitim ihtiyaçlarýnýn dikkate alýnmadýðý sonucunu ortaya çýkardýðý söylenmektedir (5). Bu sonuçlar birbirini destekler niteliktedir. Sonuç olarak; GATF Eðitim Hastanesi Yoðun Bakým Ünitelerinde görev yapan hemþirelerin, hizmet içi eðitimlerden beklentilerinin yüksek olduðu ve verilen hizmet içi eðitimleri etkin bulduklarý saptanmýþtýr. Bakým Ünitelerinde büyük oranda genç ve eðitim seviyesi yüksek hemþirelerin görev yaptýklarý tespit edilmiþtir. Araþtýrmaya göre, katýlýmcýlarýn tanýmlayýcý özelliklerine göre eðitimlerden beklentileri deðiþmemekte, ancak çalýþma süresi ve yaþ arttýkça, eðitimin etkinliði daha düþük olarak deðerlendirilmektedir. Verilen hizmet içi eðitimlerin beklentileri büyük ölçüde karþýladýðý tespit edilmiþtir. Ancak, programlarýn hazýrlanmasýnda katýlýmcýlarýn görüþünün alýnmasý ve ekip ruhunu geliþtirecek þekilde planlanmasý konularýnda geliþtirme fýrsatlarý bulunmaktadýr. Bu sonuçlar ýþýðýnda; ekip çalýþmasýnýn daha kaliteli bir saðlýk hizmeti için vazgeçilmez bir unsur olduðu göz önüne alýnarak, ekip ruhu 30 Mart 2007 Gülhane TD Çelen ve ark.
7 anlayýþýný ve ekiple çalýþma becerisini geliþtirecek bir programýn izlenmesinde yarar olduðu düþünülmektedir. Ayrýca, hemþirelerin hangi konularda eðitime ihtiyaç duyduklarýnýn belirlenerek, hizmet içi eðitimlerin bu konularda yapýlmasý, dikkate alýnmasý gereken bir konudur. Kaynaklar 1. Aytaç T. Hizmet içi eðitim kavramý ve uygulamada karþýlaþýlan sorunlar. ytac.htm (Eriþim tarihi: ). 2. Karagöz GK. Toplam kalite yönetimi uygulamalarýnýn yapýlandýrýlmasýnda hizmet içi eðitim. Yayýnlanmamýþ Yüksek Lisans Tezi. 2002: Cafoðlu Z. Toplam kalite organizasyonlarý ve süreklilik. Saðlýk Hizmetlerinde Toplam Kalite Yönetimi ve Performans Ölçümü Sempozyumu, 1-2 Kasým 1996, Ankara. Sempozyum Bildiri Kitabý, Göçmen Z. Ameliyathane hemþirelerinin ameliyathane hemþireliði oryantasyon programý içeriðine iliþkin görüþleri. Cumhuriyet Üniversitesi Hemþirelik Yüksekokulu Dergisi 2004; 8: Günay UR. Hastanelerde hizmet içi eðitim ve Osmangazi Üniversitesinde bir uygulama. Yayýnlanmamýþ Yüksek Lisans Tezi. 1999: 60-61, McDermott J, Beck D, Buffington ST, et al. Two models of in-service training to improve midwifery skills: How well do they work?. J Midwifery Womens Health 2001; 46: Merkouris A, Papathanassoglou EDE, Pistolas D, Papagiannaki Y. Staffing and organization of nursing care in cardiac intensive care units in Greece. Eur J Cardiovasc Nurs 2003; 2: Arýboðan A, Bilgen S. Reanimasyon kritik=yoðun bakým kavramý ve yapýlanma özellikleri. cu.edu.tr/anestezi/reanimasyonnot/ne wpage12.htm (Eriþim tarihi: ) Sayýlý Devlet Memurlarý Kanunu. 10.Türk Silahlý Kuvvetleri Saðlýk Komutanlýðý Eðitim Yönergesi (TSK SAÐ.Y 164-1). 11.Keleþ Z. Hastanede çalýþan hemþirelerin hizmet içi eðitime yönelik düþünce, beklenti ve sorunlarý. Yayýnlanmamýþ Yüksek Lisans Tezi. 1998: 58, Yýlmaz F, Karadeniz Mumcu H. Hemþirelerin baðýmlý ve baðýmsýz fonksiyonlarýna yönelik düþünceleri ve uygulamada iþ yükünü artýran faktörler. Saðlýk ve Hastane Yönetimi 2nci Ulusal Kongresi, Eylül 2005, Ankara. Kongre Özet Kitabý, Marshall ES. Nursing work force in practice and education: what can we learn from the current crisis? J Perinat Neonatal Nurs 2001; 15: Can H, Tuncer D, Ayhan DY. Genel Ýþletmecilik Bilgileri. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2004: Göz F, Baran G. Hemþirelerin elektrokardiografiye (EKG) iliþkin deðerlendirmelerinin ve eðitim gereksinmelerinin belirlenmesi. Cumhuriyet Üniversitesi Hemþirelik Yüksekokulu Dergisi 2000; 4: Kaya S. Saðlýk Hizmetlerinde Sürekli Kalite Geliþtirme. Ankara: Pelikan Yayýnlarý, 2005: Efil Ý. Toplam Kalite Yönetimi ve ISO 9000 Kalite Güvence Sistemi. Ýstanbul: Alfa, 1999: Myers D, Stonehill R. School-based management. Office of Research Education Consumer Guide 1993; 4: 1-3. Cilt 49 Sayý 1 Gülhane TD Hizmet içi eðitim programlarýndan beklentiler 31