1 CERRAHİ HEMŞİRELİĞİNE GİRİŞ İlaçla ya da başka tedavi yöntemleriyle iyileştirilemeyen hastalıkların, yaralanmaların, vücuttaki yapı bozukluklarının, insan vücudunun fizyolojik esasları mümkün olduğunca korunarak, ameliyatla onarılmasına ya da hastalıklı organı kesilip çıkarılarak iyileştirilmesine cerrahi denir.Cerh, yara; cerrahi, yara ile uğraşan bilim; cerrah ise yara ile uğraşan kişi anlamındadır.
2 Cerrahi hemşireliği; hastanın sağlık ve iyilik durumunun yeniden kazandırılması ve sürdürülmesi için fiziksel, psikolojik ve sosyal gereksinimlerinin belirlenerek bilimsel bilgi üzerine temellendirilmiş hemşirelik faaliyetlerinin koordine edildiği ve kişiselleştirilmiş bakımın uygulandığı hemşirelik dalıdır.Cerrahi hastalıklarda; hastanın iyileşmesi, ameliyat öncesi, ameliyat sırası ve ameliyat sonrası hemşirelik bakımıyla yakından ilgilidir.
3 Cerrahi Gerektiren Durumlar 1- Obstrüksiyon (tıkanma): Herhangi bir tıkayıcı nedene karşı yapılan cerrahi müdahaledir. Obstrüksiyon, bulunduğu yerdeki organların fonksiyonlarını engeller ve hayati tehlike oluşturur2-Erozyon (aşınma): Aşınmalar; fiziksel tahriş, ülserasyon, inflamasyon gibi nedenlerle ortaya çıkabilirErozyonların perfore olma riskleri vardır. Bu nedenle erken müdahale edilmelidir.Aksi halde peritonit gelişir3-Perforasyon (delinme): Travma ve erozyon nedeniyle perforasyonlar görülür. Hemen cerrahi müdahale yapılması gerekmektedir. Acilcerrahi müdahale edilmezse ölümle sonuçlanabilir.
4 4-Tümörler: Tümör, beden için fizyolojik fonksiyonu olmayan anormal doku büyümeleridir. Vücudun herhangi bir yerinde oluşan tümoral kitle cerrahi müdahale gerektirebilir.Cerrahinin SınıflandırılmasıCerrahi işlemler ;A- Amaçlarına,B- Hasta üzerinde oluşturduğu riske,C- Acil ve zorunlu oluşuna,D-Elektif (seçimli) oluşuna,E-İsteğe bağlı oluşuna göre beş grupta sınıflandırılır.
5 Cerrahinin Sınıflandırılması A-Amaçlarına göre 1- Diagnostik cerrahi: Tanı koymak için (biyopsiler). 2Eksploratif cerrahi: Teşhis konulamayan durumlarda 3-Palyatif cerrahi: semptomları hafifletip hastayı rahatlatmak için 4-Radikal (küratif) cerrahi:, esas tedaviyi sağlamak için 5-Konstrüktif cerrahi: Konjenital bozuklukları onarmak için 6-Rekonstrüktif cerrahi: Yapıyı tekrar eski hâline getirmek için yapılan cerrahi müdahalelerdir.B-Hasta üzerinde oluşturduğu riske göre 1-Majör cerrahi: büyük ameliyatlardır.Mide, kalp gb 2-Minör cerrahi: Küçük bir insizyon ve az anestezi ile C-Acil ve zorunlu oluşuna göre 1-Acil cerrahi: Hastaya en kısa zamanda yapılan cerrahi müdahaledir (kanamalar, perfore apandisit) 2-Zorunlu cerrahi: Planlanarak yapılan 3-İsteğe bağlı cerrahiler: zorunluluk yoktur. Hastanın isteğine bağlı yapılır (örneğin estetik cerrahiler). 4- Elektif (seçimli) cerrahiler: Yapılması zorunlu olmayan ancak yapıldığında hasta için iyi olan müdahalelerdir (örneğin skar onarımı).
6 3-Cerrahinin vücudun değişik organlarıyla ilgilenen dalları vardır 3-Cerrahinin vücudun değişik organlarıyla ilgilenen dalları vardır. Bunlar;Baş – boyun cerrahisi,Meme cerrahisi,Kalp Damar cerrahisi,Pulmoner sistem (göğüs cerrahi) cerrahisi,Beyin ve sinir cerrahisi (nöroşirurji),Kulak-Burun-Boğaz cerrahisi,Batın cerrahisi,Üriner sistem cerrahisi,Göz cerrahisi,Ortopedi ve travmatoloji cerrahisi,Plastik ve estetik cerrahi,El cerrahisi,Onkolojik cerrahi,Pediatrik cerrahidir.
7 Cerrahinin Hasta Üzerine Etkisi Cerrahi girişimler; büyük ya da küçük, acil ya da planlanmış olsun hastayı psikolojik, fizyolojik ve ruhsal olarak olumsuz yönde etkiler 1-Ameliyata karşı stres tepkisininoluşması: Hastalanmak ve ameliyat olmak birey için zorlayıcı bir durumdur ve stres tepkisi oluşturabilir. Bu tepkinin derinliği hastalığın ciddiyetine; hastanın; hastalık algısına, yaşı ve cinsiyetine, sahip olduğu psiko-sosyal destek ve gördüğü tedavinin kalitesi gibi etkenlere göre değişebilir. Bu stres tepkisi ise genellikle ameliyattan sonraki ilk 2. ile 5. günlerde görülür ve a iç dengenin (homeostazis) bozulmasına neden olabilir.
8 2-Enfeksiyonlara karşı direncin azalması: Derinin vücudu koruma görevi; deri bütünlüğünün ameliyat nedeniyle bozulması mikrooganizmalar için giriş kapısı oluşturur ve diernci azalır. 3- Vasküler sistemin bozulması: Ameliyat sırasında hastada kan ve sıvı-eletrolit kaybı yaşanır. Belli düzeyin üstünde kaybedilen kan ve sıvı-eletrolitler hastada şok tablosu ve ölüm gelişmesine neden olabilir 4-Beden imgesi/imajının değişmesi: Bazı ameliyatlarda hasta, bedeninin fonksiyonlarını ve parçalarını kaybedebilir (kolostomi ameliyatı, amputasyon gb). Bu kayıplar kişide yas süreci ve depresyon yada ceza algısı oluşturabilir.Bu nedenle hastaya ameliyat öncesi ve sonrası psikolojik destek sağlanmalıdır.
9 5-Organ fonksiyonlarının bozulması: Ameliyatla organların bir bölümü ya da tamamı çıkarılabilir. Bu durumda hastada geçici ya da kalıcı değişiklikler,kayıplar meydana gelir(kolostomi gb) 6-Kişinin yaşam tarzının değişmesi: Hastalar bazı ameliyatlardan sonra yaşam tarzlarında değişiklik yapmak zorunda kalabilir (kalp krizi geçiren bir sporcunun by-pass ameliyatı olduktan sonra spor yapamaması gibi).
10 Cerrahi Hemşireliğinde Temel Teorik Kavramlar Homeostasis (İç Denge) Organizmanın yaşamını sürdürebilmesi için iç ortamın dengesinin korumasına homeostasis denir.Organizmada homeostasisin sürdürülmesi için;- Oksijen,- Besin maddeleri,- Atık ürünlerin atılımı,-Sıvı eletrolit dengesi gereklidir.Organizmanın homeostazisi; cerrahi operasyon öncesi, ameliyat sırasında ve sonrasında kontrol edilmeli, görülen problemler düzeltildikten sonra hasta ameliyat edilmelidir.
11 2-Anksiyete Sıkıntı, bunaltı ya da kaygı anksiyete olarak adlandırılır 2-Anksiyete Sıkıntı, bunaltı ya da kaygı anksiyete olarak adlandırılır. Hastanın hastaneye yatması,ya da ameliyat kararı verilmesi hastanın kaygı düzeyini ve korkularını artıracaktır. İyi bir hemşirelik bakımıyla; tüm bu korkular ve anksiyete giderilebilir. Hastane ortamı ve çalışan kişiler hastaya tanıtılır. Hastalığıyla ilgili bilgiler verilir. Hastanın soru sorması ve konuşmasına izin verilerek onun korkularını dile getirmesi sağlanır ve sorularına uygun cevaplar verilerek korkuları giderilmeye çalışılır. Eğer serviste aynı hastalıktan iyileşmiş başka hastalar varsa tanıştırılarak hastanın anksiyete düzeyi düşürülmeye çalışılır.
12 3. Ağrı:Ağrı duyusu, olası bir hasara karşı vücudumuzu uyarmak için sinyal üreten sinir sisteminin hayati fonksiyonlarından biridir. Her hastanın ağrıya yanıtı farklıdır. Bu nedenle her hastanın ayrı ayrı ele alınması ve değerlendirilmesi gerekir. Hastanın ameliyat öncesi hazırlığında, ameliyat, anestezi ve ameliyat sonrası uygulanacak ağrı kontrol yöntemi hakkında hasta ve yakınlarına bilgi verilmelidir. Ağrı sınıflandırması 1-Fizyolojik – klinik ağrı sınıflandırması: Fizyolojik ağrı, yoğun ağrılı uyarana karşı koruyucu bir yanıt ve uyarı sistemidir. Uyaranlardan kaçma kurtulma reaksiyonu başlatır.
13 2-Süresine göre ağrı sınıflandırması: a- Akut ağrı: Ameliyat sonrası ağrılar cerrahi ile başlayıp giderek azalan ve doku iyileşmesi ile sona eren akut ağrı biçimidir. Ameliyat sonrası ağrıda rol oynayan etmenler: - Ameliyat yeri, süresi, özelliği, ameliyatın büyüklüğü, - Hastanın ameliyata fizyolojik, psikolojik ve diğer yönlerden hazırlanması, -Ameliyat ile ilgili komplikasyonlar, - Uygulanan anestezi, - Ameliyat sonrası bakımın niteliği ve kalitesi, -Hastada ameliyat öncesi görülen korkulardır Ameliyat sonrası ağrıya karşı kullanılan yöntemler: - Hasta kontrollü analjezi - Epidural analjezi - Sinir blokları - Morfin ve benzeri kuvvetli ağrı kesiciler - Psikolojik yöntemler (örneğin hipnoz, telkin)
14 Kronik ağrı:Sürekli( üç aydan fazla sürebilir),yan etkileri olan ve mutlaka tedavi edilmesi gereken bir sendromdur. Kronik ağrıyı tedavi ederken ağrı kesicilerle beraber antidepresan ilaçlar da kullanılmalıdır. 3-Kaynaklandığı bölgeye göre, ağrı sınıflandırması - Somatik ağrı: Ani olarak başlar ve keskin bir ağrıdır. Batma, sızlama, zonklama tarzındadır. Genellikle travma, kırık, çıkık gibi durumlarda görülen ağrıdır. - Viseral ağrı: İç organlardan kaynaklanan ağrılardır. Bu ağrılar genellikle künttür, yavaş yavaş artar, yeri kolay saptanamaz, başka bölgelere doğru yayılır. -Sempatik ağrı: Sempatik sinir sisteminden kaynaklanan yanma tarzında ağrılardır. Asıl hastalık geçtikten bir süre sonra,başlar, şiddeti gittikçe artar.
15 Cerrahi Aseptik Teknikler Hastayı enfeksiyonlardan korunmak için yapılan hem canlı yüzeylerdeki (deri ve doku) hem de cisimlerdeki (tıbbi ve cerrahi araç gereçler) patojen m.org.ların ortamdan yok edilmesine yönelik yapılan işlemlerin tümüne asepsi denir. Asepsi ikiye ayrılır. - Tıbbi asepsi: Patojen mikroorganizmaların kişiden kişiye bulaşmasını veya çevreye yayılmasını önlemek için yapılan işlemlerdir. - Cerrahi asepsi: Cerrahi ve invaziv (vücut içi) uygulamanın yapılacağı ortamın,çevresinin ve gerekli araç gerecin patojen ve tüm mikroorganizmalardan arındırılması işlemidir.
16 Cerrahi asepside amaç, hastayı çevreden gelecek enfeksiyon etkenlerinden korumaktır. Cerrahi asepsinin kullanıldığı durumlar:-Deri bütünlüğü bozulduğunda,- Steril vücut boşluklarına girildiğinde,- Deri bütünlüğü bozulmuş ve steril vücut boşluklarına girilmiş hastalara bakım verildiğinde kullanılır.Enfeksiyonların önlenmesinde temel unsur, hastane ortamında yapılan uygulamalarda tıbbi ve cerrahi asepsi tekniklerine uymaktır.
17 - Steril malzeme ve alanın kesin sınırları bilinmelidir. 1. Cerrahi Asepsi İlkeleri- Kesilmiş deriden girilerek vücut boşluklarına yerleştirilen her şey steril olmalıdır.- Steril bir cisim, sadece steril bir cisme değebilir. Aksi halde kontamine olur.- Steril malzeme ve alanın kesin sınırları bilinmelidir.- Steril malzeme paketleri vücuttan uzağa doğruaçılmalıdır.- Steril malzemeler steril malzeme pensi veya steril eldiven ile tutulmalıdır.- Steril ve non steril (steril olmayan) malzemeler ayrı yerlerde saklanmalıdır.- Steril malzemeler bel seviyesinden aşağıda ve omuz seviyesinden üstte tutulmaz, görüş alanı içinde tutulur, böylece kaza ile kontamine olması engellenir.
18 - Steril malzemeler, hava akımı olmayan ortamlarda tutulmalıdır - Steril malzemeler, hava akımı olmayan ortamlarda tutulmalıdır. - Steril alan üzerine konuşmamalı, öksürmemeli ve aksırmamalıdır. - Steril bir kumaş ya da kâğıt üzerine herhangi bir sıvı sıçratılmaz. - Asla steril alan ve malzeme üzerine doğru uzanılmaz. - Yüz daima steril alan ve malzemeye dönük olmalıdır. - Sterilliğinden şüphe edilen malzemeler kontamine (kirli, bulaşmış) kabul edilmelidir. - Steril malzemeler ıslak/nemli yüzeylerle temas ettirilmemelidir
19 Steril alan: Steril çalışılan bölge demektir . Cerrahi Asepsi Uygulamalarında Temel Hemşirelik İlkeleriSteril alan: Steril çalışılan bölge demektirSteril alanı korumak için cerrahi asepsi ilkelerine ve aşağıdaki noktalara dikkat edilmelidir:- Paketlenmiş ve steril edilmiş araçları yerleştirmek için kuru, temiz bir yüzey veya tepsi kullanılmalıdır- Steril malzeme tepsisi dikkatle açılmalı ve yalnızca iç yüzeyi steril kabul edilmelidir.- Masaya steril kompres yerleştirilerek elde edilen steril alanda, kompresin masadan aşağı sarkan bölümleri steril olarak kabul edilmez.Steril alan üzerine yalnızca steril araçlar yerleştirilir.Steril araç gereç paketleri, steril alana değmeyecek şekilde belirli bir uzaklıktan açılarak içindekiler doğrudan steril alana bırakılmalıdır.Steril alanın ne zaman kontamine olduğu bilinmelidir.
20 Kontaminasyon nedenleri;. Steril alana el ya da forma ile dokunmak, Kontaminasyon nedenleri; *Steril alana el ya da forma ile dokunmak, *Steril alan üzerine steril olmayan bir araç koymak * Steril alan üzerine sıvı damlatmak veya sıçratmak, * Kirlenen araçları tekrar steril alana koymaktır. - Steril araç ile çalışmaya başlamadan önce eller uygulamanın gerektirdiği yöntemle yıkanmalıdır Steril paket: İçinde steril araç gereç içeren kumaş veya kağıt paketlerdir. Steril paket açılırken dikkat edilecek noktalar: - Paket düz, boş ve kuru bir yere yerleştirilir. - Paketin yalnızca dış kenarlarından tutulur. - Paket kendimizden uzağa doğru açılır. Böylece steril alan üzerinde hareket azaltılarak kontaminasyon önlenmiş olur. - Steril alan olarak paketin merkezi kullanılır.
21 Steril malzeme pensi: Steril malzeme pensi, steril objelerin taşınmasında kullanılır ve steril bir kap içinde saklanır. *Malzeme pensi otoklavda steril edilir,daha sonra kap 2/3'sine kadar uygun oranda hazırlanmış dezenfektan solüsyon ile doldurulur. Pensin ucu aşağıya gelecek şekilde solüsyonlu kap içine yerleştirilir. *Pensin ve pens kabının yalnızca solüsyonla temas eden bölümleri steril, diğer bölümleri ise antisterildir. *Pens ve pens kabı her gün ve kontamine olduğunda yıkanarak yeniden steril edilir. *Steril pens kabının üzerine sterilizasyon tarihi, kullanılan dezenfektanın cinsi ve oranını içeren bir etiket yapıştırılır. *Acil kullanım için steril pens ve kabı yedek olarak bulundurulur.
22 Steril malzeme pensinin kullanımı aşağıdaki gibidir: *Steril pens kabında yalnızca bir pens bulundurulur,* Steril pens kabın içine uçları kapatılarak konur ve kabın içinde uçları açık bırakılır,* Pens, uçları kapatılarak antisteril bölümlere değdirilmeden çıkarılır,* Ucundaki solüsyon damlacıklarının kabın içine düşmesi için bir sürebeklenir,* Steril pens daima bel seviyesinin üzerinde, görüş alanı içinde ve uçlarıaşağıya gelecek şekilde tutularak kontaminasyonu önlenmiş olur,* Steril pensle steril objeler tutulur,* Steril pensle vazelinli gaz bezi gibi yapışkan maddeler tutulmaz.(Yapışkan madde pensin ucunda bir tabaka oluşturarak dezenfektansolüsyonla temasını önler,)* Steril pens kontamine olmuşsa kesinlikle kullanılmaz ve yıkanarak tekrar steril edilir.
23 Steril kapaklı kutular:(tromel) Gazlı bez, kompres, pamuk tampon, dil basacağı,aplikatör ve küçük enjektörler gibi steril araç gereçleri saklamak için kullanılır.Kutunun içine bu araçlar temiz olarak yerleştirilir ve otoklavda steril edilir.Kutunun üzerine içindeki aracın cinsi ve sterilizasyon tarihi yazılır.Steril kapaklı kutunun kullanılması:* Kutunun üzerindeki sterilizasyon tarihi kontrol edilir, zamanı geçmişse kullanılmaz.* Kapağın ve kutunun iç yüzeyi steril kabul edilir. Kutunun içindeki paketlerin de yalnızca içinin steril olduğu unutulmamalıdır.* Kutunun kapağı daima kapalı tutulmalıdır. İçinden malzeme alınırken mümkün olduğunca kısa süre açık tutulmalıdır,* Kapak kaldırıldığında iç yüzü yere bakacak şekilde tutulur. Eğer kapak elden bırakılacaksa iç yüzü yukarı gelecek şekilde bırakılmalıdır.* İçinden malzeme alınırken steril malzeme pensi veya steril eldiven kullanılmalıdır,* Steril kutudan yalnızca gerektiği kadar malzeme alınmalı, fazlası çıkarıldığında kesinlikle tekrar kutuya konmamalıdır,* Malzeme; kutuya düzgün, görülebilir ve alınması kolay bir şekilde yerleştirilmelidir
24 Steril solüsyon boşaltma: Steril solüsyon; steril bir kaba boşaltılırken solüsyon miktar solüsyon böbrek küvete dökülmeli, solüsyon kaba değdirilmeden ve sıçratılmadan boşaltılmalıdır.I. Ünite BİTTİ.
25 Akut iltahap:Olay yerindeki kapiller kan damarları genişler ve geçen kan miktarı artar (hiperemi). Kapiller damar duvarının geçirgenliğini artırır ve bunun sonucunda kanın plazması damar dışına sızar ve ödem oluşur.Plazma ile birlikte lökosit, lenfosit ve monositler iltihap alanına gelir. Fagositler, mikropları fagosite eder. Birkaç gün içinde sağlam doku ile çevrili iltihap bölgesinde cerahat (irin) denen bir sıvı kitlesi oluşur. İltihap bölgesinde yerel ısı artışı oluşur İyileşmeye doğru yerel enzimlerin, iltihap ürünleri eritilip dağıtılır. Doku onarılır. İltihap, ani ve hızlı gelişen bir doku reaksiyonu olmasına rağmen vücut için zararlı etkenleri bulundukları yerde sınırlamak ve zararsız hâle getirmek amacında olduğu için doğal direnç mekanizmaları içinde en önemlilerindendir.