Haber: Celil CiVAN
Acı Hayat: istanbul’da evlenmek
Kasımpaşa’da kaynakçılık yapan Mehmet (Ayhan Işık), bir kuaförde çalışan Nermin’le (Türkan Şoray) evlenmek ister. Çift için evlenmek, ev bulmakla aynı anlamı taşır. Mehmet ev bulmadan Nermin’le evlenmeyi kabul etmez. Sokak sokak İstanbul’u dolaşan çift, gelirlerine göre bir ev bulamaz. Beğendikleri evler pahalı, ucuz evlerse güzel değildir. İlk sahnelerden birinde çiftimizi yeni inşa edilmiş apartmanların önünde yürürken görürüz. Seyirci de Nermin gibi bu yeni apartmanlara bakacaklarını düşünür. Oysa Mehmet “İşte şurası” deyince kamera apartmanların bulunduğu tepeden aşağıya inip gecekondulara odaklanır. Bu kaydırma, İstanbul’un geçirdiği dönüşümü de gösterir: Eteklerinde gecekonduların yer aldığı tepelere, yeni apartmanlar dikilmektedir.
Mehmet ile Nermin ahşap evlerde oturur, mahalle hayatı yaşar. Nermin’i elde etmek için peşinden koşan Ender (Ekrem Bora) ise ailesiyle Göztepe’de bir konakta oturur. Filmde öne çıkan bir diğer yer Kilyos’tur. Üst gelir gruplarının tatil mekanı Kilyos, filmde ıssız ve tekinsiz bir yerdir. Ender, Nermin’i sarhoş edip Kilyos’taki yazlığa götürür. Filmin sonunda, zengin olup Nişantaşı’na taşınan Mehmet, Kilyos’ta eşsiz bir villa inşa eder. Geri dönen Nermin’e söylediği sözler, aşkını ifade ettiği gibi, Kilyos’la temsil edilen mekana dönük bir eleştiriyi de içerir: “Bir evin ruhu olmalı... Böyle beton mezarlara lanet olsun! İçinde sen olmadıktan sonra n’eyleyim ben böyle evi!”
Sevmek Zamanı: Büyükada’da aşk
Bugün efsane olan ‘Sevmek Zamanı’ (1965), çevrildiği yıllarda ne seyirciden ne de Erksan’ın deyişiyle ‘entelijansiya’dan rağbet görür. Oysa film, geleneğimize özgü bir hikaye anlatır: Surete aşık olma. Büyükada’da bir yalıyı boyayan Halil (Müşfik Kenter), başka bir yalının duvarındaki resme aşıktır. Resim, yalı sahibinin kızı Meral’e (Sema Özcan) aittir. Bir gün yalıya gelen Meral, Halil’i görür ve tutkusunu fark eder. Halil’in aşkından etkilenen Meral, genç adamı sureti değil, gerçeğini sevmeye ikna etmek ister ama bir süre başaramaz. Halil gerçek Meral’i değil, resmini ister.
Halil ve Meral, ‘ayrı dünyaların insanları’dır. Başka bir ifadeyle erkek Doğulu, kız Batılıdır. Meral yazları tatil için adadayken Halil adaya kışın, o da çalışmak için gider. Meral’in babası tıpkı işadamı mantığıyla hareket eden, çıkarlarının peşinde bir adamdır. Meral’in sevgilisi Başar (Süleyman Tekcan) önceki iki filmde Ekrem Bora’nın çizdiği yozlaşmış zengin genç adam tipine benzer.
‘Sevmek Zamanı’, toplumsal eleştirileri yanında bir İstanbul filmi olarak öne çıkar. Özellikle Büyükada film boyunca yağmurlu, kasvetli ve ıssızdır. Yaz boyunca ortada görünmeyen boyacılar, tamirciler, işçiler adaya kışın, zenginler yokken gider. Büyükada, Halil’in ruh haline de uygundur. Meral’in suretine aşık olan Halil, hem Meral’den ayrı bir dünyada yaşar, hem de ada gibi içine kapanık ve kasvetlidir.
Filmde yer alan mekanlardan biri de Maslak’taki atış poligonudur. Bu poligon özellikle dikkat çeker; zira Başar ve arkadaşları, Meral’i görmek isteyen Halil’i burada döverler. Başka bir ifadeyle, poligon Başar’ın şımarıklığını ve vahşetini temsil eder. Bir diğer mekan ise Belgrad Ormanı’dır. Halil ile ustası ormandaki bir kulübede yaşar, Halil orman içindeki gölün kıyısında dolaşır. Filmin son sahneleri de gölde geçer. Meral’in evleneceğini öğrenen Halil, bir kayığa Meral’in resmiyle gelinlik giymiş bir mankeni koyar ve gölde dolaşmaya başlar. Bir süre sonra nikahtan kaçan Meral göl kıyısına gelir. Kayığa biner, resimle mankeni göle atar. Başka bir ifadeyle Meral, Halil’in sınırlı, güvenli hayal dünyasını kaldırır ve yerine gerçeği koyar. Oysa gerçek işin içine girince acı da kaçınılmaz olur: Başar, Halil ve Meral’i vurur.
Erksan, ‘Sevmek Zamanı’nda İstanbul’u bir masal dünyası gibi kurgular. Ancak Erksan’ın masalsı İstanbul’u, toplumsal eleştiriden ve acı gerçeklerden kaçınmaz.
Suçlular aramızda: Yalı ve gecekondu
‘Suçlular Aramızda’ (1964) melodram kalıplarıyla toplumsal eleştiriyi birlikte kullanır. Filmin hikayesi gerçek bir olaya dayanır. Yeniköy-Tarabya hattındaki bir köşkten kolye çalınır. Kolyeyi satmak için kuyumcuya giden hırsızlar, sahte olduğunu öğrenir. Ailenin oğlu Mümtaz’ı (Ekrem Bora) olayı basına ve polise duyurmakla tehdit eden hırsızlar, para koparmak ister. Hırsızlarla buluşan Mümtaz, Yusuf’u (Hakkı Haktan) öldürür ve kolyeyi alır. Hırsızın ortağı Halil (Tamer Yiğit) polise yakalanmadan Mümtaz’ın karısı Demet’e (Belgin Doruk) gerçekleri anlatmak ister.
Hırsızlara ‘kötü’ derken kolyenin sahte çıkmasıyla asıl suçlunun zengin aile olduğu anlaşılır. Kahramanlar ne çok iyi, ne çok kötüdür. Mümtaz adam öldürür, eşini aldatır, babasını kandırır. Demet, Mümtaz’dan kurtulmak isterken zenginlikten vazgeçemez. Belki filmin en kötü karakteri Mümtaz’ın babası Halis Bey’dir (Atıf Kaptan). Gelini ve oğluyla konuşurken kâr-zarar hesabı yapan Halis Bey, her işi ‘işadamı mantığıyla’ çözmek ister.
Filmde mekansal tezat, Tarabya-Yeniköy hattındaki yalılarla; hırsızların yaşadığı Büyükdere’deki gecekondu mahallesi arasındadır. Halis Bey, servetini ‘kan ve gözyaşına’ borçlu olduğunu anlatır, Halis Bey’in zenginliği hakkında dedikodu yapılır. Köşkteki hayat ve Mümtaz’ın metresiyle yaşadıkları, üst sınıfın yozluğunu gösterir.
Yozlaşmanın karşısındaysa Büyükdere’deki gecekondu mahallesi durur. Yokluk ve sefalet öne çıkar ama Halil’in parasını Yusuf’un dul karısına verdiği sahnede olduğu gibi, iyilik ve yardımseverlik burada geçerlidir. Demet’in çalıştığı yoksullara yardım derneği ise yardım kuruluşundan çok, zenginlerden para almak için partiler düzenleyen bir sosyete derneği gibi gösterilir.