1. DÜNYADA UYGULANAN ĐKTĐSAT POLĐTĐKALARI
2.4. Yoksullukla Mücadele ve Devletin Rolü
Temel yoksulluk yaklaşımının belirlenmesi, yoksullukla mücadele politikalarının oluşturulmasının başlangıç noktası olmalıdır. Yoksulluğa karşı oluşturulacak önlemlerin farklı düzlemlerde ele alınması gerekir. Hanehalkları, sivil toplum kuruluşları ve yerel topluluklar, ülkeler ve uluslararası kuruluşlar hem yoksulluğa karşı oluşturulan önlemlerin şekillendirilmesinde hem de uygulamasında etkili olmaktadır. Ülke ekonomisindeki mülkiyet ve üretim ilişkileri ile ona bağlı olarak gelişen siyasal karar mekanizmaları bu çerçevenin tam ortasında yer
almaktadır. Bu bakımdan yoksulluk konusuna yoksullar açısından ya da servet ve gelirin yoğunlaştığı baskı ve çıkar grupları açısından bakılabilir. Burada özellikle belirtilmesi gereken bir nokta da devletin zaman içerisinde değişen konumu ile rolüdür. Yoksullukla mücadele bağlamında bu unsurların hep birlikte ele alınması gerekir (Şenses, 2006: 217-218).
Devlete yoksullukla mücadele çok önemli görevler düşmektedir. Devletin, sosyal devlet ilkesi gereğince güçsüzleri koruması ve bunların durumlarının güçlendirilmesi için çalışmalar yapması gerekir. 24 Ocak kararlarına karşı eleştirilerin artmasıyla beraber 1986 yılında Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu ile Başbakanlığa bağlı olarak Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu (SYDTF) kurulmuştur. Bu fonun amaçları şöyle sıralanabilir: Muhtaç durumda bulunan vatandaşlar ile her ne bakımdan olursa olsun Türkiye’ye gelmiş veya kabul edilmiş kişilere yardım etmek, sosyal adaleti pekiştirici tedbirler alarak gelir dağılımını daha adil bir hale getirmek, sosyal yardımlaşma ve dayanışmayı teşvik etmektir. SYDTF tarafından gerçekleştirilen sosyal yardımlar; aile yardımları (gıda, yakacak ve barınma), sağlık yardımları, eğitim yardımları, özürlü yardımları ve özel amaçlı yardımlar olmak üzere beş çeşittir. Bu kapsamda şartlı nakit transferleri gerçekleştirilmektedir. Đlköğretime devam eden erkek öğrencilere ayda 25 TL, kız öğrencilere ise 35 TL verilmektedir ve ortaöğretime devam eden erkek öğrencilere 45, kız öğrencilere ise 55 TL ödenmektedir. 2008 yılında SYDTF’nin yaptığı toplam yardımlar 1.797.079.768 TL olarak gerçekleşmiştir. 2008 yılındaki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Genel Müdürlüğü’nün (SYDGM) sosyal yardım ve proje destek faaliyetlerinin etki analizi araştırması çalıştay raporuna göre sosyal yardım alanında faaliyet gösteren birçok kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler ve sivil toplum örgütlerinin var olması ve bu dağınık yapının sosyal yardımlar konusunda kullanılan kaynağın etkin şekilde değerlendirilememesine yol açtığı dile getirilmiştir. Ayrıca sosyal yardım ve hizmet alanında çalışan kurum ve kuruluşları ile özellikle belediyelerin muhtaçlık kriterleri arasında farklılıklar bulunduğu ve fayda sahipleri belirlenirken standart bir yapı olmadığı dile getirilmiştir. Bu nedenle bütünleşik sosyal yardım hizmetleri projesinin ilerleyen ayaklarında ortak muhtaçlık
kriteri oluşturulması, ortak form kullanılması ve tek nokta merkezleri kurulması konusunda görüş birliğine varılmıştır (sydgm.gov.tr).
Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından da birtakım yardımlar yapılmaktadır. Bunlar arasında yoksullara yiyecek dağıtılması amacıyla kurulmuş olan aşevleri, Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı ilk ve orta öğretimdeki öğrencilere verilen burslar, sosyal güvencesi olmayan ve annesi veya babası olmayan muhtaç kişilere verilen muhtaç aylıkları sayılabilir. Bu bağlamda 2009-2010 eğitim-öğretim döneminde 10.000 öğrenciye aylık 50 TL burs verilmiştir. 2011 yılında muhtaç engelliler ile yetim çocukların her birine aylık olarak 330,62 TL ödenmektedir(vgm.gov.tr). Ayrıca 1976 yılında ‘65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması’ hakkında kanun çıkartılmıştır. Buna göre muhtaç olan ve 65 yaşını dolduran yaşlılar ile 18 yaşından büyük özürlülere, kanunen bakmakla yükümlü olduğu 18 yaşını tamamlamamış özürlü yakını bulunan T.C. vatandaşlarına aylık bağlanmıştır. Bu yardımlar pasif yardım olarak nitelenebilir. Böyle nitelendirilmesinin sebebi; yardım alanların hem muhtaç olması hem de çalışamayacak şekilde güçsüz ve kimsesiz olmasıdır (Taşcı, 2010).
Bu konuda çalışmalar yapan bir diğer kurum ise Başbakanlık Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’dur. Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumunun (SHÇEK) amaçları şu şekilde özetlenebilir: Nitelikli bir yaşam sürdürmekte güçlük çeken birey ve grupların; maddi, manevi ve sosyal yoksunluklarının giderilmesinin ve ihtiyaçlarının karşılanmasının bir insan hakkı olduğu anlayışı içinde, sosyal sorunlarının önlenmesi ve çözümlenmesine yardımcı olmak ve hayat standartlarının iyileştirilmesini amaçlayan sistemli ve programlı hizmetler bütününü yürütmektir. SHÇEK, çocuklara, kadınlara, yaşlılara, özürlülere, sokakta yaşayan ve çalıştırılan çocuklara ayni ve nakdi yardımlar ile sosyal yardımlarda bulunmaktadır. Yapılan yardımlar üç grupta toplanabilir. Bunlar; geçici-ayni nakdi yardımlar, bir yıl süreli nakdi yardımlar ve uzun süreli nakdi yardımlardır (shcek.gov.tr).
2003 yılı itibariyle Türkiye’nin sosyal koruma harcamaları, GSYĐH’nin %11,6’sına tekabül etmektedir. Bu rakam Ekonomik Kalkınma ve Đşbirliği Örgütü (Organisation for Economic Co-operation and Development-OECD) ülkelerinde ise %20,7’dir. Türkiye’nin yaşlılık ve sağlık alanlarında yapmış olduğu harcamalar da OECD ülkelerinin ortalamasının altındadır. Yine 2003 yılı verilerine göre diğer kamu sosyal harcamalarının (aile, konut, özürlülük, işsizlik sigortası ödemeleri ve yoksul kesimi hedefleyen sosyal yardımlar) payı %1,3 iken OECD ülkelerinin ortalaması %7,9 olarak gerçekleşmiştir. 2004 yılı verilerine göre Türkiye’nin yaşlılık alanında yaptığı harcamalar %6 iken Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin ortalaması ise %10,9’dur. Yine söz konusu yıl için hastalık-sağlık alanında yapılan harcamalar da AB ortalamasının altındadır. Bu rakamlar Türkiye ve AB için sırasıyla %4,9 ve %7,5’dir (Buğra, 2008: 226-229).
Tablo 10: Yeşil Kart Kayıtlarının Đllere Göre Dağılımı Sıra Đl Adı Yeşil Kartlı Sayısı1
1 Şanlıurfa 600.936 2 Diyarbakır 584.639 3 Van 528.240 4 Adana 359.041 5 Đstanbul 354.338 6 Ağrı 315.448 7 Hatay 306.416 8 Mardin 299.462 9 Kahramanmaraş 259.611 10 Gaziantep 260.338
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, Yeşil Kart Bilgi Sistemi ( 1 ) Đptal Edilen Yeşil Kartlılar Dahil Değildir
Türkiye’de 1992 yılından beri ödeme gücü olmayan vatandaşların tedavi giderleri yeşil kart ile gerçekleştirilmektedir. Yeşil kartın yatarak tedavi masraflarını karşılaması öngörülmüş ve ilaç dahil ayakta tedavi masraflarının ise SYDTF
tarafından karşılanması öngörülmüştür. SYDTF tarafından yeşil kart sahibi yoksullara verilen sağlık yardımları 2005 yılından itibaren Sağlık Bakanlığı’na devredilmiştir. Tablo 10’da 01.02.2011 tarihi itibariyle yeşil kart ile ilgili veriler yer almaktadır. Yeşil kart ile ilgili istatistikler bize bir ölçüde yoksulluk ve gelir dağılımı ile ilgili bir bilgi de sunmaktadır. Çünkü yeşil kart sahipleri, hiçbir sosyal güvenlik kurumunun güvencesi altında bulunmayan ve aylık geliri asgari ücretin vergi ile sosyal primi dışındaki miktarının 1/3’ünden az olanlar şeklinde tanımlanmıştır.
Yoksullukla mücadele konusunda çok çeşitli görüşler ve değerlendirmeler mevcuttur. Bu konudaki farklı bakış açılarının temelinde insanların değişik siyasal düşünce tarzlarının olması yatmaktadır. Aşağıda bu konuya ilişkin farklı değer ve düşünce sistemlerine ait görüşlere yer verilmiştir (Örs, 2009):
• Yoksulluk sadece ekonomik bir unsur olarak ele alınmamalı, yoksulluğa yol açan bütün faktörlerin beraber değerlendirilmesi gerekmektedir.
• Sosyal devlet ve buna bağlı olarak sosyal politika yaklaşımları güçlendirilmelidir.
• Yoksulluğa karşı toplumsal duyarlılık sağlanmalı ve yerel, bölgesel, ulusal ve uluslararası düzeyde kamuoyunun desteği sağlanmalıdır.
• Yoksullukla mücadele bağlamında etkili kampanyaların ve projelerin uygulanması gerekir.
• Yoksullukla mücadele sürecine yoksulların da katılımı sağlanmalıdır.
Bazı iktisatçılar nakit gelir desteği politikasının ekonomik açıdan çok etkili bir çözüm olduğunu ifade etmektedirler. Bu konuda Milton Friedman negatif gelir vergisini önermektedir. Belirlenen gelirin altında bir gelire sahip olanlara net transfer yapılmasını önermektedir ve böylece piyasada kaynak dağıtımı optimal bir şekilde gerçekleşerek yoksulluk önlenebilecektir. Bu yöntemin sonucunda hem üretimde kaynak dağıtımına müdahale en az seviyeye inecek hem de tüketim aşamasında bireyler kendi kararlarını kendileri vereceklerdir. Đşsizlik sigortası ve aile yardımının yerine negatif gelir vergisi koyulmaktadır. Bu öneri devletin
küçülmesine ve kamu harcamalarının azalmasına yol açacağı gerekçesiyle eleştirilmektedir (Buğra ve Sınmazdemir, 2007).
Liberallere göre devlet müdahaleci olmamalıdır. Devletin müdahaleci olması yoksulluğun temel kaynağıdır. Liberallerin yoksulluğun ortadan kaldırılmasına yönelik görüşleri şu şekilde özetlenebilir (Aktan, 2002b):
• Piyasa ekonomisi güçlendirilmeli ve üretim arttırılmalıdır. Böylece işsizlik azalacaktır.
• Düşük vergi oranları ile üretimin arttırılması amaçlanmalıdır. Bireylerin gelirlerinin ve refah seviyelerinin arttırılması sağlanmalıdır.
• Zorunlu özel sosyal güvenlik sistemi uygulanmalıdır ve devlet sadece primini ödeyemeyecek durumda olanların primlerini karşılamalıdır.
• Zorunlu özel sağlık sigortası sistemi uygulanmalıdır ve devlet sadece primini ödeyemeyecek durumda olanların primlerini karşılamalıdır.
• Özel eğitim kurumları güçlendirilmelidir. Öğrenim harcını ödeyemeyecek durumda olanların harçları devlet tarafından karşılanmalıdır veya yoksul öğrencilere karşılıksız ya da uzun vadeli düşük faizli burs sağlanmalıdır. • Devlet hiçbir sektöre ve kesime direkt parasal yardım yapmamalıdır.
• Bireylerin bilgi ve becerileri geliştirilerek nitelikli işgücü haline getirilmelidir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM