Kocamın ölümünden sonra en yakın arkadaşlarımdan bazılarının bana “Nasılsın” dememesi veya neler yaşadığımdan konuşmak istememesi beni çok üzdü ve şaşırttı. Eğer bacağınızı kırsanız ve insanlar alçıyı görse “Ne oldu” diye sorar ama eğer hayatınız kırılmışsa insanlar başınıza gelenleri bilmek istemeyebiliyor. Bu beni görünmez gibi hissettirdi. Sevdikleri insanları kaybeden kişiler aslında o insanların hatırlanmasını ve onlardan bahsedilmesini istiyor. Acı çeken bir insana karşı sessiz kalmak o insanı daha da kırabilir, çünkü o insanın her şeyden çok yardım edildiğini ve önemsendiğini hissetmeye ihtiyacı vardır. Hal hatır sormayan arkadaşlar sadece acıyı artırıyor ve insana yapayalnız hissettiriyor. Benim için işe geri dönmek zor oldu, iş arkadaşlarım başlarda başıma gelen trajediden bahsetmeye hevessizdi. Kendimi yalnız hissediyordum. “N’aber” gibi sıradan sorular bana yaşadıklarımın önemini anlamıyorlar gibi hissetiriyordu. Önce soluğu Mark Zuckerberg’in odasında aldım, ona iş arkadaşlarımla olan bağımı kaybettiğimden korktuğumu söyledim. Mark bana iş arkadaşlarımın benim için endişeli olduğunu ama bunu nasıl dile getireceklerini bilemediklerini söyledi. Sonra bir gün yaşadıklarımı Facebook’a yazdım ve insanlardan bana “N’aber” değil, “Bugün nasılsın” sorusunu sormalarını istedim. Gelen cevaplar inanılmazdı. Tüm dünyadan dostlarım ve akrabalarım sıcak ve içten yorumlar yaptı. Adam’ın tavsiyesiyle bana nasılsın diye soran ve sormayan herkesle daha direkt olmaya başladım. Herkese bana istedikleri soruyu sorabileceklerini söyledim ve iş arkadaşlarım da bana benim için çok endişeli olduklarını ama konuya nasıl gireceklerini bilemediklerini söylediler. Acı bir kayıp yaşayan birine yapılabilecek en büyük iyilik yaşadıkları acının önemini teslim etmek ve ona destek olmaktır.
KENDİNE ŞEFKAT DUYMAK
Dave öldükten sonraki ilk iş günümde reklam departmanımızla bir toplantıya girdim. Bir fikrimin altını çizmek için ürün ve mühendislik departmanımızın başı Boz’a döndüm ve “Bunu Google’da beraber çalıştığımız zamanlardan hatırlıyorsun değil mi” diye sordum ve bunu söyler söylemez Boz’un bize Google’dan değil, Microsoft’tan geldiğini hatırladım. Bir sonraki toplantıda ise katkı verebilmek için her konu hakkında olur olmaz bir şeyler söyledim. O gece patronum Mark Zuckerberg’i aradım ve ona “Bugün kendimi bir aptal durumuna düşürdüğümü biliyorum” dedim. Mark da bana “Boz’un Microsoft değil de Google’da çalıştığını sanmak senin önceden de yapabileceğin bir hataydı” diye cevap verdi. Sonra da ne onun ne de diğer takım arkadaşlarımın benim her zaman formumun zirvesinde olmamı beklemediklerini söyledi. Mark’ın bu sözleri beni çok rahatlattı ve beni kendime bu kadar sert davranmayı bırakıp ulaşılabilir hedefler koymaya yöneltti. Yapılan araştırmalara göre kendimize şefkatli davranmak mutlu olmamıza ve hayatımızdan yüksek tatmin duymamıza da yol açıyor. Ayrıca stresi ve duygusal sorunları da azaltıyor. Bu da geçmişteki hatalarımızla yüzleşmekten, onlardan dersler çıkarabileceğimiz anlamaktan ve bu süreç sonunda olgunlaşmaktan geçiyor. Yaptığımız birkaç kötü şey bizi kötü bir insan yapmaz. Kendimize şefkat göstermenin kolay bir yolu hatalarımız için kendimiz yerine hareketlerimizi suçlamak. Bu bizi gelecekte farklı davranmaya yöneltirken kendimize zararlı olacak seviyede utanç duymamızı engelleyecektir.
YAZININ GÜCÜNE DİKKAT
Ben kendime şefkat göstermeyi günlük tutarak başardım. Yazmak acıyla, başarısızlıkla ve utançla baş edebilmenin en iyi yolu… Bir araştırmada insanlardan onlara kendilerini berbat hissettiren bir başarısızlıklarını düşünmeleri istenmiş. Sonunda bir gruptan kendileri için “böyle bir durumda başkalarına verecekleri desteğe benzeyen bir destek” yazmaları istenmiş. Deneyin sonunda bu grubun diğerine göre yüzde 40 daha mutlu olduğu gözlemlenmiş. Bunun nedeni de zor durumlarda hislerimizi yazıya dökmenin bu duyguları anlamaya yardımcı olması. Günlük tutmanın kronik ağrı çeken insanlara da faydalı olduğu gözlemlenmiş. Travmalar hakkında yazmanın endişeyi, kızgınlığı ve duygusal dengesizliği azaltırken genel sağlığı artırdığı ispatlanmış. Dave’in ölümü benim kendime olan güvenimi azalttı ve kendime şefkat göstermemi engelledi. Günlük tutmak iyileşmemin en önemli saç ayaklarından biri oldu. Yaşadığım acılar hakkında yazdıkça kızgınlığımın ve pişmanlıklarımın azaldığını hissettim. Adam bana her günün sonunda iyi yaptığım üç şeyi günlüğüme yazarak kendime olan güvenimi tekrar inşa etmemi tavsiye etti. Her gün kendimin ve çocuklarımın hayatını iyileştirebilecek birkaç iyi şey yapabildiğimi fark ettiğim andan itibaren kendime olan güvenim artmaya ve acım daha kontrol edilebilir hale gelmeye başladı.
MUTLULUĞU GERİ KAZANMAK
Dave’in ölümünden aylar sonra bir arkadaşımın kızının bat mitzvah’sına (Yahudi kız çocukları için dini bir tören) katıldım. Çocuklarımın tekrar eğlenmeye başladığını görmek beni rahatlattı ve buna minnettar oldum. Ardından uzun zaman sonra ilk kez kendime eğlenmek için izin verdim. Aynı törende olan ortaokuldan bir sınıf arkadaşım beni dansa kaldırdı. Dans ederken ilk birkaç dakika içim neşeyle doluydu ama sonra Dave yanımda yokken bu kadar eğlendiğim için kendimi berbat hissettim ve ağlayarak oradan ayrıldım. Bu olaydan kısa süre sonra Adam’ı ziyaret ettim ve ona bu berbat hislerimden bahsettim. Adam bana eğlendiğimi çünkü eğlenebilmek için kendime izin verdiğimi anlattı. Dave öldükten sonra çocuklara ve kendime o kadar yoğunlaşmıştımki kendime eğlenmek için bir fırsat yaratmak aklıma bile gelmemişti. Daha sonra Dave’in erkek kardeşi bana Dave’in tek isteğinin benim mutlu olmam olduğunu ve onun bu isteğini yerine getirmem gerektiğini söyledi. Tekrar arkadaşlarımla buluşmaya, film izlemeye ve çocuklarımla oyunlar oynamaya başladım. Mutlu olmamda ve mutluluğu aramamda bir sakınca olmadığını anladım. Ayrıca mutluluğun sadece büyük ve önemli anlarda bulunmadığını, özellikle sevdiklerimizle beraber yaşadığımız pozitif tecrübelerle de mutlu olunabileceğini fark ettim.
YENİ KURALLAR KOYDUM
Daha sonra her gece uyumadan önce o gün bana mutluluk veren üç şeyi günlüğüme not etmeye başladım. Bu bana tekrar mutlu anlara odaklanmak ve o anları takdir etmek konusunda yardım etti. Çoğumuz için mutlu anlara odaklanmak zordur çünkü negatif tecrübelere odaklanmak için programlıyız. Pozitif duygularımızı etiketlemek işe yaradığı ve insanı fiziksel ve ruhsal olarak iyileştirdiği ispatlanmış olan bir strateji. Hayatımızda mutluluğu bulduğumuz ve etiketlediğimiz zaman kişisel gücümüzü ve dayanıklılığımızı inşa ediyoruz demektir. Dave’in ölümünden sonra kendimin ve çocuklarımın dayanıklılıklığını artırmak için yaptığım başka pratik küçük şeyler de vardı. Çocuklarımın babaları öldükten sonra kendileri dışındaki insanların duygularını önemsediklerini fark ettim ve onlara bunun büyük bir cesaret örneği olduğunu anlattım. Yapabildiğim ilk anda beraberce hepimizin uyması gereken aile kuralları belirledik. Bu kurallardan bazıları üzgün olmanın normal olduğu ve gerekirse bir ağlama molası verilebileceği ve eğer konuşmak istemiyorsak konuşmak zorunda olmadığımız gibi şeylerdi. En önemli kural ise mutlu olmanın normal olduğu ve mutlu olmaktan suçlu hissetmememiz gerektiğiydi. Bu süreçte Dave hakkında daha çok konuşmayı da öğrendim, böylece çocuklar onun nasıl biri olduğunu unutmayacak. Araştırmalardan öğrendiğim Dave hakkında konuşmanın onları mutsuz değil mutlu yapacağıydı ve tecrübelerim de bunun böyle olduğunu gösterdi.
GÜCÜ BERABER BULMAK
1972’te Uruguaylı rugby oyuncularını taşıyan bir uçak Ant Dağları üzerinde düştü ve sadece 16 kişi sağ kurtuldu. Çok zor şartlarda aylarca kurtarılmayı bekleyen bu insanlar için dayanıklıklarının kaynağı umuttu. Araştırmacılar toplumlar yeni olasılıklar yaratabilirse umudun da yeşerdiğini söylüyor. Sonunda kurtulan bu gençler dayanıklılığın sadece bireylerin içinde değil bireyler arasında da inşa edildiğini kanıtladı. Çocuklarım ve benim için bizim durumumuzdaki başka insanlarla konuşmak çok iyi oldu. Yakınlarımız bize çok yardımcı olmuştu ama bizi anlayan insanlar bulmak bizim gelişmemize çok destek verdi. Bazen kendi başımıza bulamadığımız gücü bir topluluğun parçası olarak bulabiliriz. Dave öldükten bir yıl kadar sonra oğlumun konserini izlemeye gittim. Ne kadar uğraşırsam uğraşayım oradaki diğer babalar bana Dave’i hatırlattı ve konserden ağlayarak çıktım ve eve geldim. Maalesef günüm daha bitmemişti, o günün akşamı en büyük müşterilerimiz için bir yemek davetim vardı. Davetliler geldikten sonra bile hala ağlıyordum. Yemeğe benimle gelmiş olan oğlum bunu görünce elimi tuttu ve bana “Anne istersen ağla, senin de ağlamaya ihtiyacın var, kendin ol” dedi. Oğlum benim ona bunca zamandır öğretmeye çalıştığım şeyi bana öğretmişti.