ALLAHIN EMİR ve yasakları sözkonusu olduğunda dünyamıza gelen Neden? sorusuna verilen en yaygın cevabın ya zorundalık yahut sınanma kelimeleri etrafında döndüğünü görürüz. Beş vakit namazın bize neden farz kılındığı sorusuna, bu çerçevede Allaha iman ediyorsan, emrettiği namazı kılmak zorundasın şeklinde bir cevap gelir meselâ. Veya, neden Ramazan ayında oruç tutmakla emrolunduğumuz sorusuna, böylece Allahın bizim Ona gerçekten iman edip etmediğimizi sınadığı yönünde bir cevap gelişir.
Bu cevaplar yanlış mıdır; hayır.
Peki, yeterli midir; yine hayır.
Zira bu cevaplar, neden/niçin/niye sorusunun istediği ve beklediği asıl şeyi gözden kaçırır. Neden sorusu, hikmeti kavramak içindir. Ve Rahmân ve Rahîm olan Allahın bir emri sözkonusu olduğunda o neden sorusuna verilen hikmetli cevabın rahmete dair bir boyut da içermesi beklenir.
Nitekim, selef-i sâlihîn Ben cinleri ve insanları ancak Bana ibadet etsinler diye yarattım mealindeki Kurân âyetini tefsir ederken, li yabudûn, yani bana ibadet etsinler diye lâfzının li yarifûn mânâsını içerdiğini hep ifade etmişlerdir. Yani, ibadet, marifet içindir. Bütün kâinatın Rabbi ve bütün güzel isimlerin müsemması olarak Allah, bizim kendisini hakkıyla tanımamızın yolunu, Kurânıyla kendisi bize öğretmektedir. Namaz da, oruç da, zekât da, hac da, sair ibadetler de, son tahlilde, Allahı gereğince tanımamız içindir. Onu hakkıyla tanımanın yolu namazdan geçtiği içindir ki, Allah bize namazı emretmektedir. Onu gereğince tanımanın yolu oruçtan geçtiği için, Ramazanda oruç bize farz kılınmıştır. Onu lâyıkınca tanımanın yolu zekâttan geçtiği için, hali vakti yerinde olan mümine zekât farzdır.
İbadetullahın içerdiği bu marifetullah sırrı, düşünsek, her bir ibadette ve her bir ilâhî emir ve yasakta çıkar karşımıza.
En başta namaz, kişinin varoluşu Allahtan bilmenin, kâinatı ve kendisinin Onun mülkü ve memlûkü olarak tanımanın, hayatın ve zamanın Onun tasarrufunda olduğunu idrak etmenin bir nişanesi değil midir?
Ancak kendi varoluşunu Allahtan bağımsız surette açıklamaya kalkışmayan birinin tutabileceği oruç, insana mazhar olduğu nimetlerin gereğince farkına varması; dolayısıyla Allahı, Rahmân, Rahîm, Rezzak, Kerîm, Muhsin, Munim isimleriyle gereğince tanıması için bir imkân değil midir?
Meselâ zekâtta malı mülkü Ondan bilip Ona vermenin talimi yok mudur?
İbadetler için geçerli olan bu durum, ubudiyet tanımı içinde bir yeri olan bütün ilâhî emirler ve yasaklar için de geçerlidir.
Meselâ, sarhoşluk veren herşey; içki, uyuşturucu... haramdır. Çünkü Allah, verdiği akıl nimetiyle bizi kâinatın yaratılışı üzerine düşünerek iman etmeye çağırır; yarattığı her bir şeyi Onun varlığını, birliğini ve esmâ-i hüsnâsını bildiren bir işaret ve bir delil olarak kavramaya davet ederken, insan bütün bunların anahtarı ve vasıtası olan aklı devre dışı bırakamaz, iptal edemez. Akıl, devre dışı bırakmak için değil, gereğince kullanmak içindir.
Meselâ yalan, Allahın yaratmadığı birşeyi yarattığını veya yarattığı birşeyi yaratmadığını iddia etmek anlamına gelir; yani bu açıdan bakılırsa, yalancılık Allahın kudretine iftiradır. Yine yalancılık, Allahın Semî, Basîr, Latîf, Habîr, Alîm gibi isimlerinden gafletle de birebir ilgili durumdadır.
Sözün kısası, Allah bize neyi emrettiyse, o emirde bizi Onu hakkıyla tanımaya götüren bir hikmet ve rahmet vardır. Bize neyi yasakladıysa, yasakladığı o şeyde bizi Onu hakkıyla tanımaktan alıkoyan bir veçhe vardır; Allah o engele takılmadan, o manilerde boğulmadan Kendisini hakkıyla tanımamız için bize bu yasağı koymaktadır.
Kurânda iki âyetle emredilen istişare de, bu bakımdan, ziyadesiyle manidar gelir bana. En basit tabiriyle, en az iki insanın biraraya gelip bir konuda müzakere etmesi, fikir alışverişinde bulunması anlamına gelen; yerine göre, uyulacak bir ortak karara ulaşma mânâsını da içeren istişare, şu dünyadaki bir işte en uygun düşünceye ve karara ulaşmak için değildir sadece. İstişare, en başta, insanın kendisini Allaha mahsus sıfatlardan uzak görmesi; bilgisinin, görgüsünün, bakışının herşeye nüfuz etmediğinin farkında olması; yani, kulluğunu idrak ediyor olması hikmetini içerir.
Yine istişare, insanın bu konuda yalnız olmadığını; diğer insanların da farklı bir noktada olmadığını idrak mânâsını da içerir.
Diğer bir deyişle, kendisini herşeyi bilir, bütün bileşenleri kuşatır, en iyisini düşünür, en iyi çözümü bulur durumda gören; bir bakıma, Allaha mahsus sıfatlarla kendisini tarif etmeye kalkışıp benliğini ilahlaştıran biri, istişareye tenezzül etmez; çünkü istişareyi kendisi için bir düşkünlük göstergesi, acziyet ilanı olarak görür.
Kendisini değil, başka bir insanı herşeyi bilir, bütün ihtimalleri kuşatır, en iyisini düşünür, en iyi karara ulaşır durumda gören; yani, kendisini değil de, başka bir insanı Allaha mahsus sıfatlarla vasfedip ilahlaştırmaya kalkan biri de istişare etmez.
Yine, diyelim ki, kendilerini böyle görmeyen, ama beraberliklerine bu vasıfları yakıştıran bir ekip de, kendisi dışından birinin görüşünü dinlemeye, fikrini duymaya, kanaatini anlamaya ihtiyaç hissetmez. Yine burada, bir kişinin değil, ama bir tüzel kişiliğin ilahlaştırılması hali devreye girdiği içindir ki, o tüzel kişilik yüceltilirken onun dışında kalanlar düşük ve düşkünleştirildiği için onların ne düşündüğünün, nasıl baktığının, meselenin onlar aynasında nasıl göründüğünün bir önemi olmaz böylelerinde.
Bu mânâların ışığında, istişare, basitçe, bir konuda en iyi, en uygun çözüme ulaşmak için yapılan bir müzakereden çok daha öte ve yüksek bir boyut içerir. Allah kullarına istişareyi emreder; çünkü kula yakışan, kendi aczini, diğer insanların da aczini kabul edip, kulluğun idraki içinde omuz omuza verebilmektir. Kulluğunu bilen, istişare eder. Kulluğunu bilene, istişare yakışır. Kendisini veya bağlandığı kişiyi veya ait olduğu tüzel kişiliği ilahlaştıran ise istişareyi bir zaaf göstergesi ve acz ilanı olarak gördüğü için o ilâhî emre uymaya tenezzül etmez.
Her bir ilâhî emir ve yasak, bir ubudiyet talimidir velhasıl. Kulları için kolaylık dileyen, zorluk dilemeyen Allah, rahmetiyle muamele ediyor bize. Neyi emrediyorsa, Onu tanımak için bir kolaylık ve imkân olarak emrediyor. Neyi bize yasaklıyorsa, Onu tanımada bir engeli önümüzden kaldırmak için yine bir imkân ve kolaylık olarak onu bize yasaklıyor