

El-İdrîsî ve Dünya Haritası
12. yüzyılın coğrafya ve harita üstadlarından Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed Şerif el-İdrîsî, 1100de Endülüsün Sebte şehrinde doğmuş, 1166da Sicilyanın başşehri Palermoda vefat etmiştir. İlk eğitimini Endülüsün Kurtuba şehrinde alan, ancak bunu yeterli görmeyip ilimde kendini daha da geliştirmek isteyen İdrîsî, Anadolu, Kuzey Afrika ve İspanyaya, buralardan da Fransa ve İngiltereye kadar gitmiş; çalışmalarıyla Norman Kralı 2. Rogerin* dikkatini çekmiştir. Tabiî ilimlere ve felsefeye sempatisiyle tanınan 2. Roger, İdrîsîyi Kuzey Afrikadan Palermoya davet etmiş ve onu bir dünya haritası yapmakla vazifelendirmiştir. Bu çalışmalarda, İdrîsînin ihtiyaç duyduğu gümüşü de, kral temin etmiştir. İdrîsî, Sicilyada 1138den 1161e (2. Rogerin ölümü sonrasına) kadar devam eden uzun ikametinde, üç önemli eser hazırlamış; İslâm ve Avrupa kültürlerinin karşılaştığı bir yer olan Palermoda, Müslümanlar ile Normanlar arasındaki diyalogun en canlı örneklerinden biri olmayı başarmıştır.
Sözkonusu eserler şunlardır:
1- Nüzhetül-Müştâk fi İhtirâkıl-Âfâk: Pîrî Reisten (14701554) yaklaşık 350 yıl önce yaşayan İdrîsînin en önemli eseridir. İdrîsînin on beş yılını verdiği bu eser, bir coğrafya kitabı ve haritalar kataloğu olarak da (Kitâbu Rucâr) tanınmıştır. Eser, ilk olarak 1592de Romada basılmış; 1619da Lâtinceye çevrilmiş, bilâhere 9 fasikül hâlinde tekrar neşredilmiştir. Eser, bu son baskı esas alınarak, iki cilt hâlinde 1992de Frankfurtta yeniden basılmıştır. Ayrıca eser 1951de Irak İlimler Enstitüsü tarafından büyütülerek yeniden çizilmiştir. Eserin yazma nüshalarının ikisi Pariste, ikisi İstanbulda, diğerleri de Petersburg ve Kahirede bulunmaktadır.
İdrîsî, eseri hazırlarken İbn Havkal, İbn Hurdazbih, Ceyhanî ve Batlamyus gibi âlimlerin eserlerinden faydalanmış; gemi kaptanları ile seyyahlardan bilgiler toplamış, uzak beldelere grup gezileri düzenlemiş, topladığı bilgileri birbirleriyle birleştirerek neticeye gitmeye çalışmıştır. Gümüş levha üzerine yapılmış olan ve 1154te tamamlanan bu yuvarlak dünya haritası, esas itibariyle Memun coğrafyacılarının yuvarlak dünya haritalarına dayanmaktadır. Akdenizin oldukça tashih edilmiş olması; Avrupa topoğrafyasının daha iyi çizilmiş olması; Asyanın birçok bölümü için yeni bir topoğrafya sunması; Asyanın kuzey doğusunun önemli ölçüde küçültülmüş, yuvarlaklaştırılmış ve bir semer şeklini almış olması; sadece konfigirasyonla sınırlı kalmaması; hidro-coğrafik bilginin genişletilmiş ve orografik (dağlarla ilgili) hususiyetlerin farklı bir temsille verilmiş olması; Memun haritasında bulunmayan bir dizi ırmak ve iç denizin eserde yer alması, haritanın kendinden öncekilerden farklılık arz eden bazı hususiyetleridir.
On ikinci yüzyıl İslâm dünyasında yapılmış olan bu çalışma, Avrupadaki haritacılık çalışmalarına da tesir etmiştir. Eser, bazı teferruatları ihtiva etmesi dolayısıyla döneminde çok önemli çalışmalarından biri olarak kabul edilmiş; yaklaşık dört asır boyunca, hem Doğu hem de Batıda kullanılmıştır. Dünyanın küre şeklinde olduğunu düşünen İdrîsînin bu atlas-eseri ile kitapta bulunan 70 paftalık dünya haritası, o güne kadar bilinen dünya coğrafyasını tasvir eden en geniş çalışmadır. Çizilen bu düz ve dairevî dünya haritalarından Avrupalı kâşiflerin faydalandığı tespit edilmiştir. Bunun yanında Amerikanın keşfi sırasında bu haritaları Colombun kullandığına dâir bilgiler de mevcuttur.
1
2