'Osmanlı Mezar Taşlarının Sırları' isimli kitap bir tarihe ışık tutuyor. Edebiyat Öğretmeni Fatih Çavuş tarafından hazırlanan kitap bir medeniyetin ne kadar zengin olduğunu mezar taşları üzerinden anlatıyor.
Tarihi mezar taşları ile ilgili olarak yenisafak.com'a konuşan Çavuş, mezar taşlarının bir medeniyetin tarihini yeniden yazmaya yeteceğini söyledi.
- Mezar taşlarındaki hat işçiliğinin büyük bir sanat eseri olduğunu söyleyen Çavuş, "Okudukça da farklı kapılar açılıyor. On yedi yaşında vefat eden bir kız çocuğunun mezarındaki gelinlik işlemesi sizi kendine hayran bırakırken, kitabedeki ailenin acısıyla da hüzünleniyorsunuz. Başka bir taşta da ‘karı dırıltısından vefat eden’ ifadesiyle de tebessüm ediyorsunuz" dedi.
İÇ İÇE GEÇMİŞ ÜÇGENLER BEREKETİN SİMGESİ
‘Osmanlı Mezar Taşlarının Sırları’ ne diye sorsam çok mu genel bir soru olur?
Bunu birkaç cümle ile anlatmak yetersiz olur ama mezar taşlarında kullanılan simgelerin, şekillerin bir sebebi, kullanılış amacı olduğunu söylemek bir yönüyle bu ‘sır’ meselesine ışık tutmuş olur.
Bir örnek vermek gerekirse şu an Yahudi işareti diye bildiğimiz iç içe geçmiş üçgenlerin mezar taşlarında, türbelerde, sancaklarda kullanıldığını görüyoruz.
Meseleye vakıf olmayan insanlar bunu anlamlandıramamakta, hatta bu simgeye olan nefretten dolayı eserlere zarar vermektedir. Araştırdığımızda aslında bu simgenin Hz. Süleyman’a ait olduğunu, Osmanlının da bunu bolluk, bereket adına kullandığını anlıyoruz.
Mezar taşları üzerine çalışmaya nasıl ve ne zaman başladınız?
İstanbul’u gezerken mezarlıklar, türbeler, çeşmeler hep ilgimi çekmiştir. Bunların gerçekte neler olduğunu altı yıl önce kaynaklarından araştırmaya başladım.
GENÇ KIZ MEZARINDA GELİNLİK İŞLEMESİ OLUYOR
Nasıl bir dünya ile karşılaştınız?
Mezar taşlarındaki hat sanatları ayrı bir güzelliktir. Dar bir alanda hattat ustalığını konuşturmuş. Hiçbir şey anlamasınız da saatlerce o yazının güzelliğine bakabilirsiniz. Şekil bakımından da mermer işçiliğinde üst düzey bir işleme ile karşılaşıyorsunuz. Okudukça da farklı kapılar açılıyor. On yedi yaşında vefat eden bir kız çocuğunun mezarındaki gelinlik işlemesi sizi kendine hayran bırakırken, kitabedeki ailenin acısıyla da hüzünleniyorsunuz. Başka bir taşta da ‘karı dırıltısından vefat eden’ ifadesiyle de tebessüm ediyorsunuz…
- Kapak için kullandığınız görselin özel bir sebebi var mı?
- Bu kapak fotoğrafının hem bende hem de kendi içinde bir hikâyesi var. İnternette konuyla ilgili görsel ararken bu fotoğrafın kartpostalına rastladım ve onu satın aldım. Bu kartpostal 1917 yılında Almanya’dan postalanmıştı. Yani yüz yıllık bir kartpostal vardı elimde. Üzerinde Fransızca ‘Konstantinapol’den selamlar’ yazıyor. Kartpostala bakınca zaten sizi bir hüzün kaplıyor. Taşı okuyunca da ayrı bir şok geçiriyorsunuz. Genç yaşta vefat eden bir kızın mezarı bu. Kapaktaki mezar taşının kitabesini okuyucu için hemen iç sayfada verdim.
Kitabınızın benzer çalışmalarından farkı nedir?
Kitapta 400 üzerinde görsel mevcut. Bunlar hem mezar taşlarının fotoğrafları hem de onunla ilgili minyatürlerdir. Mesela Mücevveze Kavuk mezar taşını incelerken bunların fotoğrafını görüp aynı zamanda o döneme ait bir minyatürden Mücevveze Kavuk takmış bir paşanın resmini de görerek konu daha iyi pekişmektedir. Benim incelediğim, bildiğim kaynaklarda bu tarz bir uygulama yoktu.
Aynı zamanda bir simgeyi açıklarken onun millî veya dinî bir yönü varsa onları okuyucu da bu kitapta görecek. Osmanlı mezar taşlarını artık anlayabilecek.
Kitabı hazırlarken nelerden faydalandınız? Nasıl bir yol haritası izlediniz?
Öncelikle mezar ve mezar taşlarını nasıl ele almalıyım, bunları nasıl sıralamam gerekiyor ki konu her yönüyle anlaşılsın diye konu başlıklarını planladım. Sonra mutlaka görmem gereken, kitapta olmasını istediğim taşları tespit ettim. Bu taşları çekmek tabi özel izinlerle oluyor. Mesela Barbaros Hayreddin Paşa’nın türbesine girmek için Deniz Kuvvetleri Komutanlığından izin aldım. Sonrasında beni Beşiktaş’taki Deniz Müzesi Müdürlüğüne yönlendirdiler. Oradaki yetkililerle randevulaşıp buluştuk. Bana özel olarak türbeyi açtılar, ben de çekimlerimi gerçekleştirdim. Minyatürler için de kütüphanelerdeki eserleri taradım.
KÜLTÜR VE DİNİ YAŞANTI HAKKINDA BİLGİLER VERİYOR
Mezar taşları bizlere nasıl bir mesaj veriyor?
Söz kime ait hatırlamıyorum ama şöyle bir cümle okumuştum: “Kütüphaneler yok olsa mezar taşları, tarihi yeniden yazmamıza yeter” diye. Biraz abartılı olsa da gerçeklik payı var. Hem kültürümüz hem de dini yaşantı hakkında bize bilgiler veriyor bu taşlar. Tarikatlar bahsinde her tarikatın tacındaki dilime göre, simgeye göre, sarık sarmasına göre hem hangi tarikat olduğunu hem de tarikattaki yerini öğrenebiliyoruz.
Süslemelerdeki meyvelere baktığımızda daha çok Cennet meyveleri tercih edilmiş. Bu da dinî hayatın insanlar üzerindeki etkisini gösterir. Bir kalem gördüğümüzde kalem ehli olduğunu, askeri işaretler ise orada yatanın asker olduğunu belirtir.
KADIN TAŞLARI SÜSLEMELİ ERKEK TAŞLARI KAVUKLU
Mezar taşlarının çeşitlerinden, yazılarından, yapılarından örnek verebilir misiniz?
Kadın ve erkek taşları hemen fark ediliyor. Kadın taşları süslemeli, erkek taşları da kavuklu oluyor. Küçük boyutta gördüğümüz taşların çocuğa ait oldu zaten hemen anlaşılır. Konu çok geniş tabi ama biraz önce tarikatlardan bahis açtım, onun üzerinden örnek vereyim. Bir mezar taşında Mevlevî sikkesini (keçe külaha denir) kabartma şeklinde görürsek bu tarikatı seven bir kişi olduğunu anlıyoruz. Eğer taşın başında sikkenin kendisi varsa bir derviş, sikkede taylasan (sarık) varsa şeyh olduğunu anlayabiliriz.
- Osmanlı mezar taşlarının kültürümüz açısından önemi nedir?
- Büyük devletler her alanda kendi formunu, düzenini yakalamış devletlerdir. Osmanlı mezar taşları bir medeniyeti ortaya koyuyor. Mezardaki mermer işçiliğinden hat sanatına, yazılardaki edebi anlatımdan mezarda yatan kişinin hayatına kadar bizlere çok fazla bilgiler sunmaktadır.
Mezar taşlarını son günlerde üzücü haberlerle karşımıza çıkıyor. Talan ediliyor hatta İnternet üzerinden satılıyorlar.
Böyle bir medeniyet sunan mezar taşlarının bu halde olmaması gerekiyor. Göz önünde olan yerlerdeki mezarlıklarımız çok güzel, çok bakımlı. Hatta bahsettiğim gibi izinsiz giremiyorsunuz. Ama gözden uzak noktalardaki mezarlıklar ne yazık ki perişan halde. Eyüp Sultan’da kırık bir börklü yeniçeri mezar taşı vardı. Şu an o taş ne yazık ki yok. Nerede olduğuyla ilgili de bir bilgiye rastlamadım. Taşların yurt dışında satılacağıyla ilgili haberler çıktığında bakanlığımız hemen harekete geçiyor, bu eserlerimize sonuna kadar sahip çıkıyorlar. Bu hassasiyet ülkemizde her kurum tarafından titizlikle en üst seviyede tutulmalı.