Yeri :Gaziantep Nizip’in Aşağıçardak köyündeki Horum Höyük,Birecik’in kuş uçuşu 15 km.kuzeybatısında,
Fırat’ın batı kıyısında yer alır.(Lev.68/1)
Konumu ve Çevresel Özellikleri :Bugün tümüyle sular altında kalan arkeolojik alan,nehir seviyesinde 35m.yükseklikte bir höyükten ve onu çevreleyen bir aşağı kentten oluşmaktadır.Höyük yaklaşık 64 hektarlık bir yüzölçümüne sahipti.Ancak,orijinal höyüğün yarıya yakın bir bölümü,son iki bin yıl içinde Fırat suları tarafından
sürüklenerek götürülmüştür.(Lev.68/2)
Araştırma ve Kazı :Chiago Üniversitesi’nin Birecik ve Kargamış Barajları suları altında kalacak yerleşme yerlerini ve kalıntılarını saptamak amacıyla G.Algaze başkanlığında yapılan 1989 yılı yüzey araştırmasında saptanmıştır.Fransız Arkeoloji Enstitüsü’nden A.Tibet ve C.Marro’nun bilimsel yönetiminde,Gaziantep Müzesi başkanlığında,1996 yılından itibaren kazılmaktadır.
Tabakalanma :Höyüğün doğu ve güney yamaçlarında ve ayrıca üst kesiminde açılan 11 açmada gerçekleştirilen kazılarda,Geç Halaf,Son Kalkolitik,İTÇ ve OTÇ,Erken Demir Çağı,Hellenistik-Roma ve Orta Çağ’a ait kültür katlarına ve buluntularına rastlanılmıştır.
Mimari :Tunç Çağı katmanları ağırlıklı olarak,höyüğün güney kesiminde,toplam 250 metrekarelik bir alanda açığa çıkarılmıştır.Zamanın kısıtlı olması nedeniyle höyük 4.bin yılın ikinci yarısına ait yerleşme evreleri ancak yüzey malzemesi ile tanımlanmıştır.
İTÇ II-III dönemlerinin Horum Höyükte çok kısa süreli olduğu düşünülmüştür.Mimari taş temel üzerinde kerpiçten inşa edilen hücreli yapılarla temsil edilir.(Lev.69/1)
Horum Höyükte genel olarak görülen mimari özellik arasında eski yapıların taştan alt bölümlerinin kısmen de olsa,yeni yapılarda temel olarak yeniden kullanılması oldukça yaygın bir uygulamadır.Bu durum höyükte tabakalaşmanın ve mimari evrelerin iyi anlaşılmasını zorlaştırmıştır.
İTÇ III dönemi Horum Höyük için oldukça önemlidir.Gerek mimari,gerekse çanak-çömlek açısından önemlidir.Kerpiç duvar kalıntıları,sıvalı taban parçaları.belli bir çizgi üzerinde sıralanan direk delikleri kendini göstermiştir.(Lev.69/2)
Çanak-Çömlek :Horum Höyükte ağızdaki şeritler giderek kalınlaşarak devam etmiştir.Bu evrelerde ortaya çıkan bir kap biçimi,benzerlerine(Kurban IV-III) ve Qara Quzak(IV-III)yerleşmelerinde rastlanılan üç ayaklı kaselerdir.Saklı astar tekniğinde yatay şeritler halinde bezemeler,yivli kaplar(corrugated ware),Hama kaseleri ve yatay açkı bezekler de İTÇ III döneminde görülmüştür.Horum Höyükte aynı zamanda üç ayaklı kaplar,kazı bezekli silindir biçiminde kaideler yer almıştır.İTÇ III dönemi için önemli olan Hama kaseleri İTÇ IV döneminde de vardır ve Kurban III,Gedikli ve Tilmen Höyükte kendini göstermiştir.(Lev.70)
Mezar ve Ölü Gömme Gelenekleri :Höyükte kendini gösteren ortak özellik kimi ölü gömme geleneklerinde
ortaya çıkarılmıştır.Yeni doğmuş bebeklerin ya da çocukların yerleşim alanı içindeki çömlek ya da mezarlara gömülmesi ortak olan gelenektir.(Lev.70)
Horum Höyük İTÇ katlarının en belirgin özelliği maddi kültürde 3.Bin yıl boyunca 2.Bin yıl başlarında görülen olağanüstü sürekliliktir. Gerek mimari gerekse çanak-çömlekteki süreklilik o denli güçlüdür ki İTÇ ile OTÇ arasındaki alışıldık ayrım pek fazla anlam taşımamaktadır. Birecik Bölgesi kültürünün belirgin özelliklerinin saptanması ve kültürün Suriye-Mezopotamya ile ilişkilerinin belirlenmesi amacıyla höyükte kazılar daha çok klasik öncesi katmanlar üzerine odaklanmıştır.
GRE VİRİKE
Yeri :Fırat Nehri kıyısına,nehrin oturduğu çakıl seki üzerine 5.bin yıl önce inşa edilmiş kült alanı Gre Virike Birecik’in 15km.güneyinde yer alır.(Lev.71/1-2)
Konumu ve Çevresel Özellikleri :Fırat’ın ilk terası üzerinde kurulmuş olan çeşitli dönem köylerinin oluşturduğu yığıntının günümüzde 15m.yüksekliğinde 70´60m.boyutlarında bir tepe görünümdedir.Yoğun tahribata uğrayan höyüğün güneyinde kum çekilmesi ile oluşmuş bir kesit görülmektedir.
Araştırma ve Kazı :İlk kez 1989 yılında G.Algaze yönetimindeki ekip tarafından yapılan yüzey araştırması sırasında saptanmıştır.1998 yılında ODTÜ TAÇDAM Ilısu ve Karkamış Baraj Gölleri Altında Kalacak Arkeolojik Kültür Varlıklarını Koruma Projesi kapsamında T.Ökse başkanlığındaki ekip tarafından ayrıntılı yüzey araştırması yapılmıştır.1999 yılında,yine aynı proje dahilinde,T.Ökse başkanlığında kazı çalışmalarına başlanmıştır.
Tabakalanma :Akıntı toprakta ele geçen birkaç Halaf ve Obeid çağı boyalı çanak-çömlek parçası ve el yapımı kaba seramikler,yerleşimin Kalkolitik Çağ’a kadar indiğini göstermektedir.
Ele geçen mimari kalıntılar İTÇ III/IV-OTÇ I’e aittir.Höyük üzerinde M.Ö.3.binin ikinci yarısında iki evreli bir yapılaşma ve mezarlar saptanmıştır.Geç evre yapılaşması İTÇ III-IV’e tarihlenirken,erken evre İTÇ II-III’e
tarihlenmiştir.Yerleşmenin güney yamacında bulunan Bizans Çağına ait kerpiç duvarlı yapılar ise;son yerleşmeyi temsil etmektedir.
Mimari :Gre Virike’de kalın kerpiç döşeme İTÇ III döneminde inşa edilmiştir.Bu 2m.kalınlığındaki terasın yapımında yer yer iri taşlar kullanılmış,üst kısmı muntazam kerpiç ve kil dolgudan inşa edilmiştir.Kerpiç döşemenin batı kenarı basamaklar halinde olan döşemenin kuzeybatı köşesinde,döşemeyi destekleyen üst üste konmuş iri üç iri bazalt blok bulunmuştur.Döşemenin aralarında 2m.mesafe bulunan iki parçası arasında çakıl sekinin bulunması,birbirinden bağımsız birimler halinde inşa edildiğini göstermiştir.
Kerpiç Dolgu ve Destek Duvarı :Bu duvar orta boy taşlarla sağlamlaştırılan zemin üzerine yerleştirilen iri bazalt taşlardan oluşan temel üzerine,işlenmemiş taşlarla örülmüştür.Duvarın G9 açmasında güneye doğru çıkıntı yapan destek duvarı açığa çıkarılmıştır.25m.uzunluktaki kesimi açığa çıkarılan duvarın doğusu,G10 açmasındaki Orta Çağ yapısı ile,batısı dozer tahribatı nedeniyle bozulmuştur.
Duvarın kuzeyinde ortalama 60´40 boyutlarda kerpiçten örülmüş bir döşeme yer almıştır.G8 açmasına rastlayan dozer tahribatında yapılan profil temizliği kerpiç döşemenin 1.5-2m.yükseklikte korunduğunu ve temelinde,taş döşeme zemin üzerinde kısmen iri bazalt taşların kullanıldığı görülmüştür.Teras döşemenin güney kenarını sınırlayan taş duvarın altından kerpiç sıraları devam etmekte ve duvar ile ker****** arasında sıkıştırılmış kil bölümler bulunmuştur.Bu durum,terasın güneyinde meydana gelen kopmaları kil dolgu ile tamir edildiğine,taş duvarın da kopmaların devam etmesini önlemek amacıyla sonradan yapılan bir destek duvarı niteliği olduğuna işaret etmektedir.Benzeri bir kerpiç dolgu,Tepecik’in İTÇ III’e tarihlenen 2a tabakasında açığa çıkarılmıştır.Girnavaz’ın kuzeydoğu kesiminde açığa çıkarılan IV.kata ait kerpiç blokaj da yer almaktadır.
Dozerin açtığı alanda,kerpiç döşemenin altında bir taş döşeme açığa çıkarılmıştır.Bu kesimde kerpiç terasa çıkan bir rampanın varlığına işaret etmektedir.
H9 açmasında blokaj üzerinde yer alan ve tek yüzlü örülmüş bir taş duvarın ve buna ait sıkıştırılmış toprak tabanın mimari bağlantısı saptanamamıştır.Taban üzerinde ele geçen seramik İTÇ II-III’e tarihlenmektedir.
Gre Virike de kalın taş duvarlarda açığa çıkarılmıştır.Kuzeydoğu-güneybatı taş döşeli işlik ele geçirilmiştir.
İşlik bölümünün olduğu yerde yoğun olarak kül tabakası ortaya çıkarılmıştır.J9 açmasında,kerpiç döşeme ile aynı doğrultuda uzanan kireçtaşı duvarlı iki mekan ortaya çıkarılmıştır.Höyüğün güneybatı eteğinde üç kademe halinde uzanan ve dört beş sıra üst üste konmuş bazalt bloklar bulunmuştur.Yerleşmenin güney yamacında içinde tahıl bulunan,üzeri ve tabanı bazalt bloklarla örülmüş kanal yer almıştır.Bu alanda yine,üzerleri bazalt levha ile kapatılmış çukurlar yer alır.Güney eteğindeki tahrip olmuş bazalt yapının taşlarının arası kazılmış ve bu alanda bir merdivenli tünel açığa çıkarılmıştır.Olasılıkla yer altı suyuna inen bu yapı,ele geçen çanak-çömleklere göre;İTÇ sonlarında çökerek kullanımdan çıkmıştır.Gedikli ve Kırışkal Höyüklerden bilinen bu merdivenli yapılar,İTÇ döneminde mezarlıkta bağlantılı kullanıma sahiptir.(Lev.72/73/74/75/76)
Çanak-Çömlek :Gre Virike de yapılan yüzey araştırmaları sonucunda;yalın basit malın (plain simple ware/standrat ware),ince katkılı mal,ince kumlu mal,ince hamurlu mal olarak ayrımlandığı görülmektedir.Bu mal örnekleri Kuzey Suriye ve Güneydoğu Anadolu’da yaygın bir şekilde bulunmaktadır.Bu mal grubu İTÇ I’den İTÇ IV.evresine kadar kullanılmıştır.Anadolu’da Aşvan Kale,Kurban Höyük IV.tabaka,Hayaz Höyük,Samsat,
Amik Ovası G-I evreleri yerleşmelerinde örnekleri vardır.Diğer büyük grup metalic mal örnekleridir.
İnce Katkılı Mal :Az ince kum,tek tük taşcık ve kireç ile az ince mika katkılı hamurdan yapılmış kaplar,genellikle yüksek ısıda pişmiş ve okside olmuştur.Çarkta biçimlendirildikleri anlaşılan bu kapların yüzeyleri ya işlenmeden bırakılmış(Lev.77/3-7,Lev.82/36-37),ya da nemliyken sıvazlanmış(Lev.77/1-2)veya hamur renginde astarlanıp perdahlanmıştır.(Lev.77/4)Hamurunda bitkisel katkının varlığına işaret eden ince gözenekler bulunan parçalar astarlanmıştır.(Lev.77/8,Lev.78/10)Hamur rengi kımızı,pembemsi devetüyü,açık kahve rengi tonlarındadır.Üzerinde baskı bezeme bulunan bir gövde parçası(Lev.82/37)kızıl kahverengidir.
Formları arasında;silindirik çömlekler,biri basit ağızlı(Lev.77/1),diğeri dıştan oval kalınlaştırılmış ağızlı
(Lev.77/2)ve bir diğeri de dıştan gaga biçimli kalınlaştırılmış ağızlı(Lev.77/3)olmak üzere üç ağız parçası ile temsil edilmektedir.Bu grup içinde yuvarlak gövdeli,dıştan sivri ağızlı(Lev.82/36)çömleklerin yanı sıra,yuvarlak gövdeli,içten oval kalınlaştırılmşı ağızlı(Lev77/5)çanaklara ait ağız parçaları ile bir çekik dip(Lev.77/7)parçası bulunmaktadır.
İnce Kumlu Mal :Yoğun ince kum,az ince kireç ile az ince mika katkılı hamurdan yapılmıştır.Renkler arasında pembemsi devetüyü,kızılkahve ya da kızılgridir.Dışa eğik kısa boyunlu basit ağızlı(Lev.77/8)ve silindirik boyunlu,dıştan geniş kalınlaştırılmış ağızlı(Lev.77/9)iki çömlek parçası bulunmuştur.Üç çanak parçasından biri içe eğik gövdeli,dıştan oval kalınlaştırılmış ağızlı,diğeri yuvarlak gövdeli üçüncüsü de
S profillidir.(Lev.78/10-11,Lev.82/38)
İnce Hamurlu Mallar :Hamurunda tek tük ince kum ve kireç bulunan,çark yapımı kaplar genellikle yüksek ısıda pişmiş ve okside olmuştur.Açık kahverengi olan kapların yüzeyleri astarlanmış,perdahlanmıştır.Bu hamur grubu,biri dıştan oval kalınlaştırılmış ağızlı ve boyunsuz(Lev.78/15)diğeri dışa eğik ağızlı ve uzun boyunlu
(Lev.78/16)birer çömlek ile içe eğik gövdeli dıştan oval kalınlaştırılmış ağızlı çanak yer alır(Lev.78/17)
Metalik Mal :Hamurunda tek tük kireç ve mika bulunan,genellikle çok yüksek ısıda pişmiş ve okside olmuş,çarkta biçimlendirilmiş,ince cidarlı maldır(Lev.78/18-19),.Gre Virike de bulunanlar yerel mal örnekleridir.Kurban Höyük IV.tabakada,Hayaz Höyükte,Samsat,Harrran,Lidar Höyük Mezarlığı ve Kargamış Akropolü sandık mezarları armağanları arasında yer almıştır.Metalik malın bir alt sınıfı,kadeh malı olarak tanımlanan,dışı üretimi sırasında bilinçli olarak yivli bırakılan kaplardır.
Buluntular arasında konik biçimli bardak,keskin gövdeli dışa çekik ağızlı bir bardak,metalik mallar,perdah izli kap ve uzun boyunlu çömlek parçaları,basit ağızlı çömlek parçaları yer almaktadır.
Mezarlar ve Ölü Gömme Gelenekleri :Tepe üzerinde İTÇ III-IV dönemlerinde kireçtaşı bloklarla oda mezarlar ve bunlara bitiştirilmiş oda dizileri inşa edilmiştir.Mezarlardan biri işlevini yitirmiş bir havuzun
içinde,bir diğerine ait sunu odaları da bazalt kanal ile kurban çukurlarının üzerinde yer almıştır.Bu dönemde terasta ölülere yapılan sunular ile kült törenleri başka bir boyut kazanmıştır.Zengin mezar eşyası ve mezar odalarının üstlerini örten iri kireçtaşı levhaların o çağlarda yüzeyden görülebilir durumda olmaları,burada toplumun önde gelen sınıfına mensup kişilerin gömüldüğü izlenimini vermektedir.Gre Virike’deki oda mezar kompleksleri ölü kültü ve bereket kültü ile ilişkili yapılar olmalıdır.Bu yapıların üzerinde ya da çevresinde 3.bin yılın sonuna kadar çeşitli tipte mezarlara bebek yada çocukların gömülmeye devam etmesi,yaşama çok erken veda eden bireylerin yaşama dönmesine duyulan arzuyu vurgular niteliktedir.
Gre Virike’de yaygın ve çeşitli mezar tipleri vardır.Bu mezar örnekleri hem Güneydoğu Anadolu yerleşmelerinin kendi içinde hem de Suriye...gibi yerlerde de benzerlik göstermektedir.Dönem içinde kerpiç sandık mezar,taş sandık mezar,çömlek mezar...gibi çeşitlilik söz konusudur.Mezarlar arasında K9 ve L8 üzerinde durarak dönemin mezarları hakkında bilgiler vermeye çalıştım.
K9 Oda Mezarı :Açmanın güneydoğu kesiminde,kerpiç döşeme içine oturtulmuş oda mezar döşeme ve J-K8 mekan dizileri ile aynı doğrultuda yerleştirilmiştir(Lev.83/1)Ana mezar odası dörtgen biçimli ve 2.30´3.70m.doğusundaki ön oda 1.30´0.80m.aralarındaki geçiş mekanı ise;90´90cm.boyutlarındadır ve doğudan,dik duran 24´90´57cm.boyutlarındaki bir kireçtaşı levha ile kapatılmıştır.Mezar odasının duvarları 1.20m.kalınlıktadır;yaklaşık 1.70-1.90m.yükseklikte korunmuştur ve boyutları 90´40 cm.ile 30´25cm.arasında değişen 7-8sıra kireçtaşı ile örülmüştür.Ana mezar odası içinden çıkan kireçtaşı levha parçaları,mezar odasının üzerinin iri kireçtaşı levhalarla örtüldüğü izlenimi vermektedir.J9 açmasında açığa çıkan iki küçük mekan,mezar odasının güney duvarına bağlanmaktadır.(Lev.83/2)
Üzeri büyük taş kapaklarla örtülmüş,taş duvar örgülü oda mezar geleneği 3.binde Kuzey Suriye ve Orta Fırat Havzası’nda yaygındır.Biçimsel ayrıntılardaki farklılıklara karşın Tahtani,Tell Hadidi ve Oylum Höyük mezarı
Gedikli ve Tilmen Höyükmezarları,Titriş Höyük İTÇ III mezarı,Lidar Höyük ve Hayaz Höyük mezarları ve İTÇ IV’e tarihlenen Til Barsip hipojesi Gre Virike oda mezarının yakın benzerleridir.Til Barsip,Tell Hadidi ve Hayaz Höyük mezarlarının ön oda girişleri;Titriş Höyük,Lidar Höyük,Oylum Höyük ve Hayaz Höyük’te de girişleri kapatan birer taş levha;Gedikli,Lidar Höyük,Tilmen Höyük ve Titriş Höyükte mezarların üzerlerini örten yassı taşlar,Gre Virike oda mezarları ile benzerlik göstermektedir.
Gre Virike’deki ana mezar odasının üst seviyelerinde,çökme sırasında kırılmış küplere ait parçalar,bu alanın daha sonra da gömüler için kullanıldığını,ön odada bulunan ayak parçalarının ana odada bulunmaları,geçiş odasında iki tunç iğnenin bulunması ve ana mezarın birkaç kez açılarak kullanıldığını,gömü hediyeleri de İTÇ III boyunca kullanıldığına işaret etmektedir.
Ana mezar odasının batı yarısına yığılmış mezar eşyası(Lev.83/1)bir kargı ucu(Lev.85/2),akik bir boncuk,tunç bir iğne,gümüş bir spiral(Lev.85/2),çakmaktaşından üçgen biçimli bir kanatlı okucu,hayvan kabuğundan yapılmış üçgen ve baklava biçimli kakma parçaları şeklindedir.Ana mezar odasındaki birden fazla iskelete ait kemik parçaları kireçtaşının etkisiyle tahrip olmuştur.Ön odada yüksek ayaklı çanaklara ait ayak parçaları,tunç iğne parçaları ile çömlekçik ile iki tabak,geçiş odasında tunçtan iki başlı iğne ele geçmiştir.
L8 Mezarı :L8 güneydoğu kesiminde açığa çıkarılan ve K9 oda mezarına benzer biçimde inşa edilmiş kireçtaşı duvar köşesinin iç kısmında iskelet parçaları ile İTÇ III’e tarihlenen bir küresel gövdeli şişe,bir çan ayaklı çömlekçik,dışa çekik ağızlı ve keskin gövdeli bir çanak,iki küresel gövdeli çanak ile iki siyah çömlekçik bulunmuştur.(Lev.85/3)
Küçük Buluntular :Buluntular hakkında yukarıdaki bölümde bulunmaktadır.