A. EFSANENİN ADI: Ayasofya’daki Yâvedûd Sultan
B.EFSANENİN KAYNAĞI: Evliya Çelebi b. Derviş Muhammed Zılli, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Hazırlayan: Orhan Saik Gökyay, Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu – Dizini 1. Kitap, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 1996, s. 43.
C.EFSANEDE YER ALAN ZAMAN(LAR): Elli gün
Ç.EFSANEDE YER ALAN MEKÂN(LAR): Ayasofya, İslāmbol, Eminönü iskelesi
D.EFSANEDE YER ALAN KİŞİ(LER): Sultān Muhammed, Yāvedūd Sultān, Akşemseddīn, Sivāsī Kara Şemseddīn, yetmis ‘aded kibār-ı evliyā-u’llāh, cemī‘-i ‘ulemā ve şulehā ve fuzalā, Ebā Eyyūb Ensārī Hazretleri,
E. EFSANEYLE İLGİLİ MADDİ UNSURLAR: Terlerdirek
F. DEĞERLENDİRME: Efsane Fatih’in Ayasofya’yı gezerken “Yâvedûd” isimli velî bir zatın naşına rastlamasını ve bu naşın gömülmesini anlatmaktadır.
Efsaneye göre; Fatih Sultan Mehmed Ayasofya’yı dolaşırken Terlerdirek adlı bir yerde ilâhî bir nurun parladığını ve ilâhî bir nurdan beyaz, mübarek bir vücudun kıbleye yönelip yattığını gördü. Nurlu göğsünde Yâvedûd ismi yazılıdır. Orada bulunan velileri bu kisinin İstanbul’un elli günde fetholmasına sebep olan kisi olduğunu söylerler. Oradakiler cesedi yıkamak istediklerinde Ayasofya’nın Terlerdirek köşesinden “Merhum yıkanmıştır, hemen defnedin”, diye bir ses duyulur. Sonra bütün şeyhler Yâvedûd Sultan’ın mübarek cesedini tabuta koyup Şehitkapısı’nda defnetmek istediler. Tabutu götürenler ellerinde olmadan Eminönü İskelesi’ne yönelirler. İskelesi’ye geldiklerinde bindikleri kayık kürek çekmeden ve yelken açmadan simsek gibi bir hızla yol alarak Ebû Eyyûb-ı Ensârî Hazretleri yakınında durur. Tabut kayıktan Allah’ın emriyle çıkıp o yerde kazılmış bir mezarda durur. Bu sırada kabirden “Yâvedûd” ismi duyulur.
Efsane kendi kurgusu içinde İstanbul’un neden elli günde fethedildiğinin cevabını vermektedir. Efsaneye göre bunun sebebi Yâvedûd isimli veli bir kişidir. Kusatma esnasında Bizans halkını korumuştur. Burada efsane velilerin sefkat ve merhametine
vurgu yapılmaktadır.
Efsanede; padişah, din adamları, ölüm, olağanüstü yolculuk, olağanüstü ses, oğlanüstü kabir vb. motifler yer almaktadır.
Efsanede İstanbul’un fethinin gecikmesinin sebebi Bizans’ın savunmasının güçlü olusu değil, aslında bir velidir, vurgusu yapılmaktadır. Terler direk de evliyaların makamı, kutsal bir mekândır, mesajı verilmektedir.
Kaynak : Ayasofya Efsaneleri - Ferhat ASLAN