Transkript
1 249 JEOTERMAL ENERJİLİ BÖLGE ISITMA SİSTEMLERİNİN FİZİBİLİTESİ Umran SERPEN ÖZET Bu çalışmada; bölge ısıtma sistemlerinin fizibilitesinin gerçekleştirilmesini sağlayan kaynak, üretim sistemi ve finans-idare ile ilgili üç ana öğenin önemi üzerinde durulduktan sonra, bunlar arasındaki ilişki anlatılmaktadır. Özellikle Türkiye de bu tür sistemlerin fizibilitesinde, ilk öğenin tamamen ihmal edildiği vurgulanarak, bunun olumsuz sonuçları anlatılmakta ve yaratacağı tehlikelere işaret edilmektedir. Bu eksikliği tamamlayabilmek için, jeotermal projelerin ön fizibilite ve fizibilite aşamaları tanıtılmaktadır. Finansal ve idari konularla ilgili olarak sermaye maliyetleri, nakit akışları, beklenen faiz oranları ve risk değerlendirmesi, yatırım vergi kredileri, sabit harcamalar için vergi düşümü, kaynak tükenme teşviki, devlet hakkı, yük faktörü ve ünitenin ömrü, işletme ve bakım masrafları ile çevre ve kurumsal yönetmelikler ele alınmakta ve sonuçlar verilmektedir. 1. GİRİŞ Jeotermal enerji projeleri dünyanın gündemine 1950 li yıllarda, ülkemizde ise özellikle doğrudan kullanım alanında 1980 li yılların ikinci yarısından itibaren girmiştir. Jeotermal enerji projelerinin doğrudan ve doğrudan olmayan kullanımlarında fizibilite çalışmaları özellikle üst yapı çalışmalarında önemli farklılıklar arz etmektedir. Ülkemizde birçok bölge ısıtma projesi gerçekleştirilmesine rağmen, inceleyebildiğimiz fizibilite çalışmaları, jeotermal kaynağı tamamen ihmal etmekte ve geri kalan kısmı da standartlaştırılmış (diğer bir deyişle, her yere benzeri gönderilen) derleme niteliğinde olmaktadır. Jeotermal rezervuarı tamamen ihmal eden bu yaklaşım nedeniyle, Van Erciş Belediyesi elinde kilometrelerce boruyla kalmış ve kaynağını geliştirememiştir. Bunun yanında, fizibilitesi yapılmış halen çalışan, ancak, yatırımını geriye ödeyemeyen, bilinçsiz kullanımla giderek rezervuar enerjisini kaybeden bölgesel ısıtma sistemleri de vardır. Bu çalışmada bu gibi olumsuz durumları önlemeyi amaçlayan, bölgesel ısıtma sistemleri için yapılan fizibilite çalışmalarının esasları verilecektir. 2. EKONOMİK KONULAR VE GÖRÜNÜŞ Dünyada olduğu gibi ülkemizde de jeotermal enerjinin doğrudan ve dolaylı kullanımı yaygınlaşmakla birlikte, bu büyük potansiyelin ancak küçük bir kısmından faydalanılmaktadır. Bunun da nedeni, geçen son 40 yıl içinde petrol, doğal gaz ve kömür gibi enerji kaynaklarının bazı dönemlerde jeotermal enerji kaynaklarına göre ucuz olması ve daha kolay kullanılabilir olmasındandır. Ancak, gelecekte durum değişebilir. Herhangi bir jeotermal rezervuarın potansiyel ticari fizibilitesini değerlendirirken tüm ilgili konuların dikkatle incelenmesi gerekir. Bunlardan bazıları kaynağın bulunduğu yere özgüdür ve kaynak ile rezervuarın karakteristikleri ile ilgilidir. Diğerleri ise, güç üretim merkezi veya merkezi ısıtma sisteminin tasarım ve işletilmesi ile ilgilidir. Bunlar dışındaki konular da finansal, idari ve yönetim ile ilgilidir. Bu bölümde, bu konular üzerine özel varsayımlara dayanan farazi ekonomik değerlendirmeler
2 250 yapma yerine, jeotermal kaynakların gelecekteki ticari hale getirilmesine yönelik boyutları ele alınacaktır. Aşağıda bu konudaki önemli faktör ve alanlar sıralanmaktadır[1]: Kaynakla İlgili: Rezervuarın derinliği, Kayaç tipi ve sıcaklığı, Akışkan bileşimi, Tatlı su varlığı, İklim koşulları Rezervuar ve Isı Merkezi Mühendisliği ile İlgili: Rezervuarın üretim kapasitesi ve performansı, Rezervuardaki sıcaklık ve basıncın zaman içindeki düşümü, Dönüşüm verimliliği, Finans ile İlgili: Sondaj ve ısı merkezi sermaye maliyetleri, Özvarlık iskonto oranı, Borç faiz oranı, ürün satış fiyatı, Vergi, devlet hakkı ve hisseleri Kaynakla İlgili Konular Yukarıda bahsedilen yere özgü karakteristikler kaynak kalitesinin belirlenmesi açısından önemlidir. Isı merkezi tasarımı akışkan sıcaklığı ve bileşimi tarafından kritik bir şekilde kontrol edilir. Sondaj maliyetleri, kuyu derinliği ve kayaç tipine bağlıdır. Maliyetlerin belli bir kısmı arama ve geliştirme işlemleriyle ilgilidir. Bunlar genelde, yeraltındaki sıcak suyun veya formasyonların yerlerini belirlemeye yönelik jeolojik, jeokimyasal, hidrojeolojik ve jeofizik çalışmaların uygulanmasını kapsarlar. Ek olarak, rezervuarın potansiyelini değerlendirmeye yönelik çalışmalar, lokasyon ve çalışma yerlerinin satın alınması, sığ ve derin arama sondajları, test ve formasyon değerlendirme çalışmalarının yanında rezervuar mühendisliği ve tekrar-basma çalışmalarıdır. Üretim ve tekrar-basma sondaj maliyetleri derinlik, karşılaşılan akışkan kimyasının agresivitesi ve karşılaşılan sıcaklık gibi öngörülemeyen parametrelere bağlı olarak kolaylıkla tahmin edilemez. Genelde sondaj maliyetleri, jeotermal kaynak geliştirmenin sermaye yoğunluklu en büyük tek maliyet bileşenidir; çünkü bu harcamalar güç üretiminden çok önce yapılır. Genelde fosil kaynaklı enerji üretim merkezlerindeki işletme maliyetlerinin yerini alırlar. Bazı durumlarda sert formasyonlar, sirkülasyon kayıpları, kuyu yıkılmaları, yüksek sıcaklıklar, korozif akışkanlar nedeniyle sondaj güçlükleri yaşanabilir. Bazı özel durumlarda yönlü sondaj, karmaşık kuyu tamamlama tasarımları (geniş çaplı pompa indirebilmek için) özel çimento bileşimleri gerekebilir ve tüm bu parametreler maliyeti arttırırlar[2]. Tüm anlatılan kısıtlamaların ışığı altında jeotermal kuyu maliyeti esas olarak derinlik, kuyu çapı ve kayaç tpi tarafından kontrol edilir. Sondaja ilaveten su varlığı ve iklim koşulları gibi iki ayrı yere özgü özellik mevcuttur. Bunlar yerden yere çok değişebilirler ve tasarım ile rezervuar işletmesini büyük ölçüde etkilerler.
3 Rezervuar ve Isı Merkeziyle İlgili Konular Bir jeotermal rezervuarın geliştirilmesi ve işletilmesiyle ilgili maliyetler de önemlidir. Özellikle başlangıç akışkan sıcaklılığı ve bileşimi belirlendikten sonra, rezervuarın üretilebilirliği ve ömrü, belli kurulu bir güç üretim kapasitesi için delinmesi gerekli kuyu sayısını tayin eder. MW t başına gerekli jeotermal akışkan debisi, ısı kullanım tasarımının verimliliği belirlendikten sonra tahmin edilir. Hidrotermal sistemlerde oluşan jeotermal rezervuarlarda tükenme (depletion) beklendiği için, rezervuar-güç üretimi kombinasyonu sisteminin tasarım ve işletilmesine önem vermek gerekir[2]. Akışkanın üretim yöntemi önemli sermaye harcamaları gerektirir. Örneğin, üretilebilirliği arttırmak için rezervuara yapılacak tekrar-basma işlemi hem pompalama, hem de üretim tekrar-basma kuyularının özel bir dizinimini gerektirir. Öte yandan, kendiliğinden akmayan (artezyen) kuyuların bulunduğu rezervuarlarda önemli ölçüde pompalama gerekir. Bu yalnız sermaye değil, işletme ve bakım-onarım harcamalarını da arttırır. Ayrıca, kuyularla ısı merkezi arasında jeotermal akışkanın taşınımı ek sermaye yatırımları gerektirir. Kullanım tipi, yüzeydeki kurulu güç üretim birimlerinin sermaye maliyetini büyük ölçüde etkiler. Rezervuarın geliştirilmesi için delinen ve toplam maliyetin bazen %60 ını[2] bulan kuyular, merkezi üretim sisteminin maliyetini düşük tutmak için, onun tasarımına önemli bir yük yükler. Öte yandan, rezervuar akış kapasitesi ve basınç azalım hızı, optimum ısı merkezi-rezervuar sıcaklık tasarımını ve ısıtma sistemini etkileyecektir. Isı merkezi tasarımını etkileyecek diğer bir parametre de, akışkanın korozif özellikleridir. Örneğin, yüksek sıcaklıklı ve kimyasal olarak korozif olmayan bir akışkana sahip bir jeotermal kaynak için açık bir sistem tasarımlanırken, düşük sıcaklıklı korozif akışkana sahip bir jeotermal kaynak için, kapalı bir sistem tasarımlanacak; hatta sıcaklığın derecesine göre sisteme ek ısı veren ısı pompası vb. eklemeler yapılacaktır. Yörenin iklimi sistemin yük faktörü ve tepe yükünün tasarlanmasında ve fizibilitesinde önemli bir rol oynayacaktır. Yük faktörü büyüdükçe jeotermal sistemin kullanım ekonomisi iyileşecektir[3]. Bu durumda pik yükler için ek ısıtma gerekebilir. Bu yüklerin akifer karakteristiklerini kullanarak veya ısı pompası vb. yöntemlerden hangisi ile sağlanacağını ekonomi belirler. Tepe yüküne göre planlanmış ve düşük bir yük faktörü ile çalışan sisteme karşın, standart dış tasarım sıcaklığının üzerindeki bir sıcaklık kullanılarak kapasitesi belirlenmiş ve yüksek bir yük faktörü ile çalışan sistemin ekonomik açıdan karşılaştırılması yapılır[3] Finans ve Yönetim ile İlgili Konular Arama, üretim ve tekrar-basma kuyuları, ısı merkezi ve akışkan taşıma sisteminin inşası için aktüel sermaye maliyetleri yanında, nakit akışı da çok önemlidir. Örneğin, ısı merkezi ve onunla ilgili inşaatlar, işletme başlamadan önce 5 yıl alırsa, inşaat sürecindeki faiz giderleri maliyeti çok artırabilir. Diğer finansal hususlar enerji satış fiyatları, risk değerlendirmesi, borç için gelecekte ödenecek faiz oranları, öz varlık iskonto oranı, tükenme payını içeren vergiler, yatırım için vergi indirimleri, görünmeyen sondaj giderleri için indirim, devlet hakkı ve hisseleri, yük faktörü ve merkezi ısıtma sistemi ömrü, rezervuar ve ısı merkezinin yönetim ve sahipliği, işletme ve bakım-onarım maliyetleri, çevre ve kurumsal yönetmeliklerdir. Borç faiz oranları, yatırımın net kazanç gücü, vergiler, enerji satış fiyatları ve devlet hakkı ve hisselerinin uygun değerlerinin seçimi, teknolojinin yeni olması ve fosil yakıtların çabuk artan fiyatları gibi öngörülemeyen koşullar nedeniyle oldukça zordur. Eğer rezervuarda ölçülebilir bir düşüm oluşursa, rezervuar-üretim ünitesi kombine sisteminin doğru yönetimi kesinlikle gereklidir. Saha ve üretim ünitelerinin mal sahipliği de önemli bir konudur. Özellikle ABD de kullanılan bir model, sahanın geliştirilmesini ve sahadan üretimi uzmanlık alanı olan bir şirketin gerçekleştirerek, sıcak suyu merkezi ısıtma yapan bir başka şirkete satmasıdır. Bu modelde enerji üretimi uzmanlık alanlarına ayrılarak, işbirliği içinde yürütülecektir. Bu modelde her kurum uzman olduğu alanda çalışacağı için, maliyetler düşebilir.
4 252 Hem akışkan, hem de güç üreten tek sahibi olduğu modelde ise, üretim maliyet ve finansmanını kontrol etme esnekliğine sahip olma, üretim maliyetlerini düşürebilir[4]. Örneğin, saha geliştikçe ve teknoloji kendini kanıtladıkça, özvarlık büyüme ve borç faiz oranları düşecektir. 3. JEOTERMAL PROJELERİN GELİŞİMİ Jeotermal projelerin fizibilite aşamasına gelebilmeleri için geçirmeleri gereken aşamalar vardır. Bu aşamların ihmal edilip, atlanması durumunda en son aşamada yapılacak fizibilite çalışmasının jeotermal kaynak ve rezervuarı temsil etmesi mümkün değildir. Bu nedenle bu safhaların iyice anlaşılması gerekmektedir. Keşif Aşaması Jeotermal projelerin 3 aşamada gerçekleştiği biliniyor. Bunlardan ilki keşif aşaması olup, bu aşamada jeotermal açıdan olumlu alanlar seçilir. Bu alanlardaki yüzey aktiviteleriyle literatür bilgilerinin bir sentezinin yapılarak, arama için hedef alanlar belirlenir. Ön Fizibilite Aşaması Bu jeotermal projelerin ikinci aşaması olup, yüzey aramasını kapsar. Bu aşamada daha önceki keşif aşamasında belirlenen hedef alanlarda, arama kuyularını belirlemek için bir başlangıç jeotermal model oluşturmaktır. Bu model sahanın belirlenen jeolojisi, hidrojeolojisi ile rezervuardaki sıcaklık tahminlerini kapsar. Bu model geliştirildikten sonra, ön fizibilite çalışmasının amacı derin arama kuyularının lokasyonlarının belirlenmesidir. Bu amaçla da sahanın yapısal durumu ile sıcaklık anomalilerini belirlemeye yönelik uygun jeofiziksel çalışmalar yapılır. Alansal ön fizibilite çalışmasının sonunda, projeye devam edilip, edilmeyeceğine, eğer devam edilecekse, ilk arama kuyusunun yerinin neresi olacağına karar verilir. Fizibilite Aşaması Derin arama aşaması veya fizibilite bir jeotermal arama ve kullanım projesinin en kritik aşamasıdır. Bu aşamadaki esas etkinlik potansiyel rezervuara mümkün olan en az sayıdaki kuyu ile erişmektir. Bu aşamada jeolojik, jeofizik ve jeokimyasal çalışmalar devam eder. Eğer fizibilite aşaması bir jeotermal rezervuarın varlığının kanıtlanması ile sona ererse, son geliştirme ve işletme aşamalarına geçilebilir. Derin kuyulardan elde edilen test ve formasyon değerlendirmesi verilerine dayanarak, bir kavramsal jeotermal rezervuar modeli oluşturulur. Bu model üzerinde sahanın üretim ve tekrar basma performansı tahmin edilerek, uygun kullanım alanı için (örneğin, ısıtma) bir fizibilite çalışması gerçekleştirilir. 4. BÖLGESEL ENERJİ MODELİ Giderek karmaşık hale gelen üretim ve dağıtım sistemlerini idare edebilmek için, ayrıntılı simülasyon ve optimizasyon modelleri bölgesel enerji sisemlerinin gelişmesinde kullanılmaya başlanmıştır. Modern bölgesel enerji sistemleri, temel ve aşırı uç pik yükleri karşılayabilmek için dağınık, çoklu üretim üniteleri yanında, çeşitli hizmet gereksinimleri olan, yine dağınık müşterilerle bunları birbirine bağlayan çoklu boru hatlarını içermektedirler. Fizibilite ve tasarım çalışmalarında kullanmak amacıyla geliştirilen modeller tüm yukarıda bahsedilenler yanında karmaşık sistem ve bina yük hesapları, değişken iklim koşulları, yakıt fiyatları, vergi politikları, çevresel etkileri de halledebilmelidir[5]. Böyle bir model üzerinden fizibilite çalışmasını gerçekleştirmek hem gerçekçi olacak, hem de ileriye dönük tahminlerin daha sağlıklı yapılmasını sağlayacaktır.
5 253 Ideal Modelin Kabiliyetleri Bir bölgesel ısıtma sisteminin teknik ve ekonomik fizibilitesinin belirlenmesinde aşağıdaki hususlar dikkate alınmalı ve incelenmelidir: Gerçek bina yükleri, bunların oluştuğu zamanlar ve belli bir alanın ısıtma yük faktörü. Elektrik fiyatlarının günlük ve mevsimsel tarifeleri veya depolamayı gerektirecek diğer faktörler. Sistemin çoklu üretim üniteleri veya tüm donanımların tek merkezi bir sistemde toplanması durumu. Sistemin aşama aşama inşası. Üretim maliyeti ve değişik dağıtım sıcaklıklarına karşın dağıtım şebekesi maliyeti dağılımlarıyla ekonomik avantajların belirlenmesi. Varolan hizmet yollarından faydalanmayı öngören dağıtım sistemi için, en ekonomik güzergahın belirlenmesi. Maksimum işletme emniyetini ve müşteri güvenini sağlayan dağıtım sisteminin döşenmesi. Çeşitli boru malzemesi, debi veya gidiş/dönüş sıcaklığı kullanımının ekonomiye etkisi. Belli politik veya işletme hedefine erişen bir sistemin ekonomisini iyileştiren vergi indirimlerinin varlığı. Finans seçeneklerinin incelenip, çoklu finans opsiyonlarının bir araya getirilip, en ucuz paketin oluşturulması. Merkezi ısıtma projelerinin değişik özelliklerini yansıtan yukarıdaki hususları içeren, bir model üzerinde fizibilitenin hazırlanması sağlıklı bir yaklaşım olacaktır. 5. FİZİBİLİTE DEĞERLENDİRMESİ Fizibilite Çalışmasının Elemanları Bir bölgesel ısıtma sistemi için gerçekleştirilecek fizibilite çalışmasının elemanları[5] aşağıda verilmektedir: Jeotermal rezervuarın kapasitesinin hesaplanması ve uzun dönem davranışının tahmini. Isıtma için potansiyel pazarın sayısallandırılması. Varolan ısıtma maliyetlerinin değerlendirilmesi. Termal enerji taşınımı ve dağıtımı için teknolojik alternatiflerin değerlendirilmesi. Bir ön dağıtım sistemi şeması ve kavramsal tasarımın geliştirilmesi. Bölgesel ısıtma sistemi için yedek termal depolama ve tepe yükünün kavramsal tasarımı. Jeotermal üretim, yedek ve tepe yükü üretimi, kullanım yerine taşınması, topluma dağıtılmasının yatırım maliyetleri. Bölgesel ısıtma sistemi için işletme, bakım-onarım ve yönetim maliyetleri. Alternatif finans yaklaşımları üzerine kurulmuş ekonomik fizibilitenin analizi. Dikkate alınması gereken yasal ve/veya kurumsal hususların tanımlanması. Toplumla, kararı etkileyecek kişilerle, potansiyel müşterilerle, potansiyel özel sektör katılımcılarıyla bölgesel ısıtma sistemleri kavramı ve onun potansiyel faydaları konusunda iletişim kurulması. Fizibilite çalışması raporunun hazırlanması. Ekonomik Analiz Fizibilite çalışmasının en önemli öğelerinden biri ekonomik analizdir. Bir bölgesel ısıtma sisteminin potansiyel finansal fizibilitesi[5] aşağıdaki gibi değerlendirilir:
6 254 - Aşağıdaki Yatırım Maliyetleri Tahmini: Jeotermal kaynağın belirlenmesi(ön fizibilite ve fizibilite aşamaları), Jeotermal akışkan üretimi (Üretim ve tekrar-basma kuyuları), Jeotermal kuyu üretim pompaları, Isı değiştiriciler, Yeryüzündeki suyun taşınması için kullanılan pompalar, Yedek/tepe yükü termal üretim üniteleri, Toplumun yaşadığı yere taşınması(boru hatları), Dağıtım(dağıtım hatları), Bina içi dağıtım, Otomatik kontrol sistemi. - Aşağıdaki İşletme Maliyetleri: Jeotermal kuyulardan pompalama, Taşıma ve dağıtım için pompalama, Eğer kullanılıyorsa, tepe yükü kazanları, İşletme, pazarlama ve yönetim için personel, Üretim, taşıma ve dağıtım sistemlerinin bakım ve onarımı, Gözlem ve izleme. - Gerekli yatırımın iç karlılık oranının (ROR) ve projenin net şimdiki değerinin (NPV) hesaplanması. - Ekonomik rekabet testi olarak gerekli minimum gelir in hesaplanması. - Isıtma yapılacak bölgenin aşağıdaki dokümanları içeren değerlendirme raporunun hazırlanması: Pik ısıtma taleplerinin ve yıllık enerji gereksinimlerinin değerlendirilmesi. Tahmini yükleri ve yük faktörlerini gösteren bir doküman. Üretim, taşıma, dağıtım ve bina içi dağıtım için tahmini sermaye ve işletme maliyetleri. Finansal analiz. Daha ayrıntılı değerlendirme için tavsiye edilen öncelikler. SONUÇ Teknik fizibilite olarak adlandırabileceğimiz jeotermal kaynak ve özellikle jeotermal rezervuarla ilgili konular, ülkemizde yapılan fizibilite çalışmalarında tamamen ihmal edilmekte ve bu konu kaplıca kaynaklarının yakın civarında kuyu delip, sisteme bağlamaya, bu kuyulara farazi debiler atfetmeye, daha sonraki aşamada bu kuyuların debileri yeterli olmazsa daha derin kuyuların delinmesine indirgenmektedir. Ülkemizdeki uygulama keşif aşamasından sonra ön fizibilitenin atlanıp veya yüzeysel olarak uygulanıp, doğrudan kaynak için fizibilite çalışmasına geçilmesidir. Jeotermal rezervuar fizibilite çalışmasının içinde yoktur ve diğer bir deyişle teknik fizibilite tamamen ihmal edilmektedir. Standart hazırlanan ve her yerde görülen fizibilite çalışmalarında, bölgenin genel jeolojisi, olaya stratigrafik açıdan bakan klasik su taşıma ve örtü kayaç özelliklerine indirgenen yapay bir hidrojeoloji bölümü, birkaç jeotermometreye indirgenen jeokimya, birkaç elektrik sondajına indirgenen ve her zaman yapılmayan jeofizik, kaynakla ilgili yüzeysel yerbilimi bilgilerini oluşturmakta; rezervuarla ilgili hiçbir ölçüm ve değerlendirme bulunmamaktadır. Bu boş veri tabanı altyapısı üzerine yüzeydeki donanımlar için yapılan fizibilite çalışması ise boşlukta kalmaktadır. Esas enerji kaynağı olan jeotermal rezervuara karşı bu ilgisizlik ve bilgisizlik daha sonra işletme aşamasında da devam etmekte, rezervuar parametreleri hiç izlenmemektedir.
7 255 Öte yandan kaynak ve rezervuarla ilgili bölümde gördüğümüz gibi, jeotermal rezervuarın kapasitesinin belirlenmesi yeterli olmamakta, onun uzun dönemdeki davranışı (performansı) da rezervuar güç üretim ünitesi kombinasyonunun doğru tasarımı ve bunun fizibiliteye yansıması açısından da çok önem kazanmaktadır. Eğer doğru tasarım yapılamazsa bu durum hem ilerde sistemin sürdürülebilirliğini (güç üretemeyecek aşamaya gelinmesi dolayısıyla) etkilemekte, hem de işletme parametreleri değiştirerek fizibilitede öngörülen koşulların dışına çıkılmasına neden olmaktadır. Ülkemizde buna örnek olarak, rezervuar basınçları düşen ve bu nedenle dış akiferlerin harekete geçmesiyle sıcaklıkları düşmeye başlayan veya gelecekte belki hızla düşecek olan jeotermal kaynakları göstermek mümkündür. Projenin ekonomik açıdan değerlendirilmesini sağlayan üst yapı fizibilite çalışmasının da ülkemizde sağlıklı yapıldığını söylemek olası değildir. En azından şimdilik en azından bilindiği kadarıyla, rezervuar-merkezi ısıtma sistemi birkaç yıldır kararlı bir şekilde çalıştığı halde fizibilitesi yapılan bir proje kendini öder durumda değildir. Elde edilen gelirler işletme harcamalarına ancak yetmektedir. Dolayısıyla yatırılan sermayenin geri dönüşü bulunmamaktadır. Bu durum ilerde bu konuda yatırım yapmak isteyen özel ve kamu kuruluşları için cesaret kırıcıdır. Yukarıda tartışılanların ışığı altında aşağıdaki sonuçlara varmak mümkündür: 1) Bir merkezi ısıtma sisteminin fizibilitesinin yapılabilmesi için, jeotermal kaynağın ön fizibilite ve fizibilite aşamalarından geçmiş olması ve belirlenen jeotermal rezervuarın kapsitesini belirleyecek bir teknik fizibilitesinin yapılması ön koşuldur. 2) Bir merkezi ısıtma sistemi büyük kapasiteli ve dolayısıyla karmaşık ise, önce bir bölgesel enerji modeli ile en yeni teknolojiyi kullanan doğru bir proje tasarımı yapılması, fizibilite çalışmasının daha sağlıklı bir şekilde yapılmasını sağlayacaktır. 3) Fizibilite çalışması yapılırken yukarıda bahsedilen elemanlar dikkate alınmalı ve ekonomik analizde iyimser yerine, gerçekçi veriler kullanılmalıdır. KAYNAKLAR [1] TESTER, J., Energy Conversion and Economic Issues for Geothermal Energy, Editors: Edwards, L.M., Chilingar, G.V., Rieke III, H.H., Fertl, W.H., of Handbook of Geothermal Energy, Gulf Pub. Co., Houston, [2] OTHMER, K., Geothermal Energy, Encylopedia of Chemical Technology, Vol. 11, 3rd Ed [3] SERPEN, U., TOKSOY, M., Jeotermal Enerji Isıtma Sistemlerinin Genel Tasarım Esasları, Termodinamik, Yıl:9, Sayı:101, Ocak [4] SERPEN, U., Jeotermal Enerji, TPMO, Ankara, [5] BLOOMQUIST, R.G., NIMMONS, J., Geothermal District Energy, Editor: Lineau, P.J., Heating with Geothermal Energy: Conventional and New Schemes, WGC Short Courses, Kazuno, Tohuku District, Japan, 8-10 June ÖZGEÇMİŞ Umran SERPEN 1945 yılı İzmir doğumludur yılında İTÜ Petrol Müh. Böl. den mezun olduktan sonra 1974 yılına kadar TPAO ve MTA da petrol ve jeotermal sahalarda çalışmıştır yılından 1987 yılına kadar ELECTROCONSULT adlı bir İtalyan mühendislik ve danışmanlık şirketinde El Salvador, Guatemala, Meksika, Nikaragua, Kosta Rika, Arjantin, Şili, Etiyopya, Kenya, Filipinler, Rusya ve İtalya gibi ülkelerin çeşitli jeotermal projelerin çeşitli aşamalarında danışmanlık yapmıştır yılından itibaren İTÜ Petrol ve Doğal Gaz Müh. Böl. de Öğr. Gör. Dr. olarak çalışmaktadır.