244- Allah yolunda savaşın ve bilin ki, şüphesiz Allah işitendir, bilendir.
245- Allah'a karşılığını çok arttırma ile kat kat artıracağı güzel bir borcu verecek olan kimdir? Allah hem daraltır ve hem genişletir ve siz O'na döndürüleceksiniz.
246- Musa'dan sonra İsrailoğulları'nın önde gelenlerini gör-medin mi? Hani, peygamberlerinden birine: "Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım." demişlerdi. O: "Ya üzerinize savaş yazılınca (farz kılınınca) savaşmayacak olursanız?" demişti. "Bize ne oluyur ki, Allah yolunda savaşmayalım? Ki biz yurdumuzdan ve oğullarımız arasından çıkarılıp sürüldük?" demişlerdi. Ama onlara savaş yazıldığı (farz kılındığı) zaman, az bir kısmı hariç, yüz çevirdiler. Allah zalimleri bilir.
247- Onlara Peygamberleri dedi ki: "Allah size Talut'u hükümdar olarak gönderdi." Onlar: "Biz hükümdarlığa ondan daha çok layık iken ve ona bir mal bolluğu verilmemişken, onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir?" dediler. O şöyle demişti: "Doğrusu Allah size onu seçti ve onun bilgisini ve bedenî gücünü arttırdı. Allah kime dilerse mülkünü verir. Allah, (rahmeti ve lütfu) geniş olandır, bilendir."
248- Onlara peygamberleri şöyle dedi: "Onun hükümdarlığının belgesi, size tabut'un (sandığın) gelmesi olacaktır ki onda Rabbinizden bir sekîne (güven duygusu ve huzur) ile Musa ailesinin ve Harun ailesinin geriye bıraktığından bir kalıntı var; onu melekler taşır. Eğer inanmışlarsanız, bunda şüphesiz sizin için kesin bir alâmet vardır."
249- Talut askerleriyle birlikte ayrıldığında dedi ki: "Doğrusu Allah sizi bir ırmakla imtihan edecektir. Kim ondan içerse, artık o benden değildir. Ve kim de onu tatmazsa bendendir. Eliyle bir avuç alanlar başka." İçlerinden pek azı hariç, hepsi ondan içtiler. O, kendisiyle beraber iman edenlerle (ırmağı) geçince (sudan bir avuç içenler) "Bugün bizim Calut'a ve ordusuna karşı koyacak gücümüz yok." dediler. Allah'a kavuşacaklarına kanâat getirenler ise: "Nice küçük topluluk, daha çok olan bir topluluğa Allah'ın izniyle galip gelmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir." dediler.
250- Onlar, Calut ve ordusuna karşı meydana çıktıklarında dediler ki: "Rabbimiz, üzerimize sabır yağdır, adımlarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et."
251- Böylece onları, Allah'ın izniyle yenilgiye uğrattılar. Davud Calut'u öldürdü; Allah ona mülk ve hikmet verdi ve ona dilediğinden öğretti. Eğer Allah'ın insanların bir kısmı ile bir kısmını def'i olmasaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Ancak Allah, bütün âlemlere karşı fazl sahibidir.
252- İşte bunlar, Allah'ın ayetleridir; onları sana bir hak olarak okuyuruz. Elbette sen gönderilen elçilerdensin.
AYETLERİN AÇIKLAMASI
Ayetler arasındaki açık bütünlük yani savaşın farz kılınışı ile güzel borç (karz-ı hasen) arasındaki ilişki Talut, Davud ve Calut kıssasından elde edilen sonuç, bu ayetlerin bir kerede indiği sonucunu çıkarıyor karşımıza. Bu ayetlerden amaç, savaşla hayat bağlantısını ortaya çıkarmak, bir milletin dini ve dünyevî hayatında ilerleyişini ve gerçek mutluluğa erişmelerini sağlayan ruha işaret etmektir. Bu ayetler grubunda ulu Allah, cihad yükümlülüğünü açıklıyor. Müminleri, mücahitlerin do-nanımı, teçhizatı için maddî harcamada bulunmaya, barış zamanında hazır güç bulundurmaya davet ediyor. Bu maddî ve manevî harcamaları da kendi uğrunda olduğu için "Allah'a borç verme" olarak nitelendiriyor. Ayrıca bu tabir, anlaşılırdır ve bu harcamaları yapanların Allah'a yakınlığını ortaya koymaktadır. Ardından, din düşmanlarıyla savaşmakla yükümlü tutulan müminler gerekli dersi çıkarsınlar diye Talut, Calut ve Davut kıssası anlatılıyor. Bir de, egemenlik ve üstünlüğün, taraftarları sayısal olarak azınlık da olsalar iman ve takvanın olduğunu, alçaklık ve zilletin de, taraftarlar çoğunlukta da olsalar nifak ve sapıklık için olduğunu bilmeleri amaçlanıyor.
Bu kıssanın kahramanları olan İsrailoğulları, suskunluk, uyuşukluk, tembellik ve nemelazımcılık üzere bir hayat sürdürdükleri sürece aşağılanıyor, eziliyor ve onursuzca bir zillet içinde yaşıyorlardı. Ama Allah için ayaklanıp, O'nun yolunda savaştıklarında, hak mesajı açıkça haykırdıklarında, her ne kadar sözü ile özü bir olanlar azınlıkta idiyseler de, savaşın başlaması sırasında çoğu geri döndüyse de, ardından Talut'un komutanlığına karşı çıktıysalar da, sonra yasaklandığı hâlde nehrin suyundan içtiyseler de ve ayrıca "Bugün bizim Calut'a ve ordusuna karşı koyacak gücümüz yok" dediyseler de, ulu Allah düşmanlarına karşı onlara yardım etti. Allah'ın izniyle, o güçlü orduyu ağır bir hezimete uğrattılar. Savaşın devam ettiği sırada Davud Calut'u öldürdü. Saltanat ve mülk, İsrailoğulları'na yerleşti. Yeniden hayata döndüler. Tekrar eski egemenliklerine ve güçlerine kavuştular.
Bütün bunlar, Calut ve ordusu ile karşı karşıya geldiklerinde, sürekli tekrarladıkları şu iman ve takva içerikli sözün etkisiyle gerçekleşiyordu: "Rabbimiz, üzerimize sabır yağdır, adımlarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et." İşte böyle, her zaman ve her mekândaki müminler, geçmişte yaşamış salih toplulukların yolunu izlemelidirler. Onlar mümin olarak kaldıkları sürece üstündürler.
244) Allah yolunda savaşın...
Cihadın farz ve zorunlu olduğu belirtiliyor. Yüce Allah, gerek burada ve gerekse, konuya ilişkin başka ayetlerde cihadı "Allah yolunda" olmakla sınırlandırıyor. Bu kayıtlandırma ile güdülen amaç şudur: Hiç kimse, bu dinsel görevin, kupkuru bir dünyevî sulta uğruna olduğu, şeklî bir yayılma amacı ile yürütüldüğü vehmine kapılmasın. Nitekim, günümüzde İslâm'ın yayılışını inceleyen sosyologların ve başka kimselerin bu tür bir kuruntuya kapıldıklarını görüyoruz. Tam tersine, cihad, insanlık için dünya ve ahiret iyiliği anlamına gelen dinsel egemenliğin genişlemesine, pekişmesine yönelik bir yükümlülüktür.
"Bilin ki, şüphesiz Allah işitendir, bilendir." ifadesinde, bu görevi yerine getirmekte olan müminlere yönelik bir uyarı vardır. Ki, Allah ve Resulü bir emir verdiklerinde sözlü olarak buna karşı çıkmasınlar ya da iki yüzlülük edip karşı çıkışlarını içlerinde tutmasınlar. Nitekim İsrailoğulları da, Talut hakkında ileri geri konuşmuş ve "Onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir?" demişlerdi. Ayrıca kendi içlerinde şöyle demişlerdi: "Bugün bizim Calut'a ve ordusuna karşı koyacak gücümüz yok." Bir de savaşla yükümlü kılındıkları zaman içlerinde bir grup çil yavrusu gibi dağılıp gerisin geri dönmüşlerdi. Daha sonra, komutanları Talut yasakladığı hâlde, üzerinden geçmekte oldukları bir nehrin suyundan içmişlerdi.
245) Allah'a, karşılığını çok arttırma ile kat kat artıracağı güzel bir borcu verecek olan kimdir?
Ayette geçen "karz" kelimesi borç demektir. Yüce Allah, kendi uğruna yapılan maddî harcamaları, kendisine verilmiş borçlar olarak nitelendiriyor. Daha önce de söylediğimiz gibi, bu, teşvik amaçlı bir nitelendirmedir. Hem yapılan harcamalar O'nun yolundadır ve bu harcamalar,kat kat arttırılmış olarak kendilerine dönecektir.
Ayetlerin akışı içinde, emir nitelikli hitaptan, soru tarzına yöneliniyor. Örneğin: "Allah yolunda savaşın." dendikten sonra, "Allah'a güzel bir borcu verecek olan kimdir?" deniliyor. "Allah yolunda savaşın." sonra da, "Borç verin..." denmiyor. Böylece, yükümlülük çerçevesinden çıkmadan, muhatabın zihninin yükümlülük içeren emir atmosferinden çıkıp hayra ve iyiliğe ilişkin çağrıya yönelmesi, rahatlaması, coşması amaçlanıyor.
Allah hem daraltır ve hem genişletir ve siz O'na döndürüleceksiniz.
"Yakbizu" fiilinin mastarı olan "kabz" insanın bir şeyi kendine doğru tutması demektir. Karşıtı ise "yaymak, dağıtmak" anlamında olan "sin" harfiyle yazılan "bast" dır. İfadenin orijinalinde yer alan "sâd" harfiyle yazılı "bast" aynı kelimeden gelmedir. Ancak "sin" harfi "itbak ve tefhîm nitelikli "tı" harfine yakın olması hasebiyle "sad" harfine dönüşmüştür.
Ayet-i kerimede yüce Allah'ın üç sıfatının, yani O'nun daraltan, genişleten ve dönülen merci oluşunun gündeme getirilişi, Allah'a borç olarak harcadıkları malların boşa gitmeyeceğinin maddî harcamaların kat kat artarak sahibine dönmesinin imkânsız sayılmamasının vurgulanmasına yöneliktir. Çünkü rızkı daraltıp genişleten bizzat yüce Allah'tır. Dilediğini azaltır, dilediğini de artırır. Dönüş O'nadır. Kendisine verilen borcu eksiksiz, hem de en iyi bir şekilde öder.
246) Musa'dan sonra İsrailoğulları'nın önde gelenlerini görmedin mi? Hani, peygamberlerinden birine, "Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım." demişlerdi.
Ayette geçen "el-mele'" kelimesi, söylendiğine göre, bir görüş etrafında toplanmış grup demektir. Azamet açısından göz doldurdukları için "mele'" diye nitelendirilmişlerdir.
O gün aralarında yaşayan peygamberlerine, "Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım" ifadesi ayetlerin akışından anladığımız kadarıyla, şuna delalet etmektedir: Calut isimli bir kral İsrailoğulları'na egemen olmuştu. Üzerlerinde öyle bir baskı uygulamıştı ki, yurt ve evlât gibi bağımsız bir hayatın tüm nimetlerini kaybetmişlerdi.
Bu gelişmeler, yüce Allah'ın, kendilerini Firavunoğulları'ndan, elçisi Musa'nın velâyeti ve O'ndan sonraki vasilerinin velâyeti sayesinde kurtarmasından sonra yaşanmıştı. Firavunoğulları onlara görülmemiş bir baskı uyguluyorlardı. İşte bu kurtuluşun ardından Calut isimli zorba kral başlarına musallat olmuştu. Bu baskılar öyle bir noktaya gelmişti ki, deyim yerindeyse "bıçak kemiğe dayanmıştı." Öz varlıklarındaki uyuyan gizli güçler depreşmeye başlamıştı. Hamiyet duygusu önü alınmaz bir galeyana dönüşmüştü. İşte bu sırada kavmin sözüne itibar edilir ileri gelenleri, o sırada aralarında bulunan peygamberlerden birinden görüş ayrılıklarına son verecek, şuraya buraya serpilmiş etkisiz güç odaklarını bir bayrak altında toplayacak bir hükümdar belirlemesini istediler. Onun komutası altında, Allah yolunda savaşacaklarını vurguladılar.
O, "Ya üzerinize savaş yazılınca (farz kılınınca) savaşmayacak olursanız?" demişti.
İsrailoğulları, peygamberlerinden, komutası altında, Allah yolunda savaşacakları bir hükümdar göndermesini istemişlerdi. Oysa bu, peygamberin yetkisinde değildi, tamamen Allah'ın yetkisindeydi. Bu nedenle peygamber, savaş emrini vermek ve hükümdar göndermek işini Allah'a havale etti.
Peygamber, Allah'ın adını saygı ifadesi olarak açıkça zikretmiyor. Çünkü, peygamberin onlara verdiği cevap, karşı çıkışlarını ima eden bir soru niteliğindedir. Bu, onların tavırlarından ve yüce Allah'ın vahiy yoluyla bildirmesinden anlaşılıyordu. Bu yüzden peygamber, Allah'ın adını açıkça zikretmemek suretiyle, onların muhalefetinden tenzih ediyor. Sadece yetkinin yüce Allah'a ait olduğunu, her şeyin O'nda çözümlendiğini "ya üzerinize savaş yazılınca" ifadesiyle vurguluyor. "Farz kılma" anlamını ifade eden "yazma" fiili ancak yüce Allah hakkında kullanılır. Ancak O, bir şeyi farz kılabilir.
İsrailoğulları'nın savaş emrine karşı çıkmaları ve savaş alanında düşman karşısında gerisin geri dönmeleri bekleniyordu, ancak peygamberleri, bunu bir soru şeklinde dile getiriyor. Ki, böyle bir varsayımı reddetmek suretiyle, kendi aleyhlerine bir kanıt oluşsun. Nitekim: "Bize ne oluyor ki Allah yolunda savaşmayalım?" diyerek, kendilerini bağlayıcı bir üstlenmede bulundular.
"Bize ne oluyor ki, Allah yolunda savaşmayalım? Ki biz yurdumuzdan ve oğullarımızın arasından çıkarılıp sürüldük." demişlerdi.
Vatandan çıkarılmak, insanın doğup büyüdüğü memleketinden ayrılması, bu yurdun her türlü nimetinden yoksun bırakılması anlamına gelir. Bu durum mutlak bir tasarruf ve yararlanma şeklinde kinayeli bir ifade tarzıyla anlatılmıştır. Bu yüzden "çıkarılma" fiili vatanla ilgili olarak kullanıldığı gibi, oğullara nispet edilerek de kullanılmıştır.
Ama onlara savaş yazıldığı (farz kılındığı) zaman, az bir kıs-mı hariç, yüz çevirdiler. Allah zalimleri bilir.
Bu ifade, peygamberin onlara söylediği, "Ya savaşmayacak olursanız?" sözü ile, onların cevap olarak söyledikleri "Bize ne oluyor ki savaş mayalım?" sözleri üzerine yapılmış bir ayrıntı değerlendirmedir. "Allah zalimleri bilir." sözü gösteriyor ki, peygamberinin "Ya üzerinize savaş yazılınca savaşmayacak olursanız?" söylediği söz, yüce Allah'ın kendisine ilettiği bir vahiydi. Allah, onların savaştan kaçacaklarını peygamberine bildirmişti.
247) Onlara peygamberleri dedi ki: "Allah size Talut'u hüküm-dar olarak gönderdi... ona bir mal bolluğu verilmemişken onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir." dediler.
Peygamber (a.s) bu cevabında, hükümdar gönderme işini Allah'a izafe ederek, onların: "Allah'tan bize bir hükümdar göndermesini ve üzerimize savaşı farz kılmasını dile" demeyip de, "Bize bir hükümdar gönder de savaşalım." demek suretiyle gözden kaçırdıkları bir inceliğe dikkat çekiyor.
Kısacası hükümdar olarak Talut'un adının açıklanması, onların itirazlarını gerektirmiştir. Talut'un sahip olduğu iki nitelik onlara göre, hükümdarlıkla bağdaşmıyordu. Bu tür niteliklere sahip olanlar kral olamazlardı. Yüce Allah'ın onların lisanından aktardığı "Biz hükümdarlığa ondan daha çok lâyıkken ve ona bir mal bolluğu verilmemişken, onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir?" şeklindeki sözlerden, onların neyi kastettikleri anlaşılıyor.Peygamberlerine bunu söylerken, kendilerinin ondan daha çok krallığa layık olduklarına her hangi bir somut gerekçe sunmamaları, meselenin izahı gerektirmeyecek şekilde açık ve taraflarca biliniyor olduğunu gösterir. İşin özü şudur: Peygamberlik ve krallık gibi övünç vesilesi olan iki yetki, İsrailoğulları içinde iki sülaleye özgü nitelikler olarak sürüp geliyordu. Talut'sa bu sülalelerden birine mensup değildi. Diğer bir ifadeyle, Talut ne peygamberlik misyonunu temsil eden aileden ne de krallık misyonunu taşıyan aileden gelmiyordu. Bu yüzden, duyar duymaz karşı çıktılar. Kendileriyse krallık, ya hem krallık ve hem de peygamberlik ailesinden geliyorlardı. Ve ona göre kendileri krallığa daha layıktılar. Allah krallık yetkisini bizim sülalemize vermiştir. Bunun başkasına geçmesini nasıl kabul eder; diyorlardı.
Bu sözleri, bir bakıma, bedâ, nesh ve değişimi kabul etmeme anlayışlarının da bir ayrıntısı niteliğindeydi. Nitekim: Yüce Allah onların bu inançları hakkında şöyle buyurmuştur: "Yahudiler, Allah'ın eli kolu bağlıdır, dediler. Kendi elleri kolları bağlansın." (Mâide, 64) Peygamberleri bu sözlerine karşılık şu cevabı verir: "Doğrusu Allah size onu seçti..." Onlara göre, krallıkla bağdaşmayan ilk nitelik buydu. Krallık misyonunu taşıyan aileye mensup olmamak... İkinci nitelikse, onların şu sözlerinden anlaşılıyor: "Ona bir mal bolluğu verilmemişken." Talut yoksul biriydi. Peygamberleri onların bu itirazlarına da şu cevabı verir: "Onun bilgisini ve bedenî gücünü arttırdı."
O şöyle demişti: "Doğrusu Allah size onu seçti ve onun bilgisini ve bedenî gücünü arttırdı."
İstifâ" ve "istisfâ" kelimeleri, seçme, tercih etme anlamına gelirler. Aslı "safv (=safi ve duru olmak)"tır. Ayetin orijinalinde geçen "basteten" kelimesi ise, genişlik ve kudret demektir. Bu, onların itirazlarına cevaptı.
Aile üstünlüğü hasebiyle, hükümdarlığa Talut'tan daha çok layık olduklarını söyleyerek krallığına karşı çıkışları, şu şekilde cevaplandırılıyor: Hükümdarlık Allah'ın söz konusu ailelere bahşettiği bir üstünlük ve ayrıcalıktır. Yüce Allah'ın bir başkasını onlara seçmesi, onun hükümdarlığa bunlardan daha çok layık olduğunu, ailesinin söz konusu ailelere, bizzat kendisinin de onlara üstünlüğünü gösterir. Çünkü üstünlük Allah'ın üstün kılmasıyla gerçekleşebilir ancak.
Talut'a bol mal verilmemiştir, diye onun krallığına karşı çıkışları şu şekilde cevaplandırılıyor: Krallık, hükümdarlık; bir insan topluluğuna egemen olmaktır. Hükümdarlığın tek hedefi, insanların farklı yönlere eğilim gösteren iradelerini kaynaştırmak, tek bir iradenin egemenliği altında toplamaktır. Farklı eğilimler bir iradenin kontrolü altında, dizginlenince, kriz aşılmış olur. Toplumsal birlik sağlanmış olur. Toplumu oluşturan her fert, bu sayede, layık olduğu erdemlilik yolunda yürür. Bu hususta kimse kimseyi dışlayamaz ve kimse hak etmediği hâlde bir başkasının önüne geçemez. Bir ferdin, haksız yere geride kalması da düşünülemez. Kısacası, hükümdarlığa yüklenen misyon, bu konuma gelen kişinin toplumu, her ferdin layık olduğu erdem düzeyine ulaşabileceği bir şekilde yönetmesi, buna engel olacak unsurları bertaraf etmesidir. Bu amaca ulaşmak için iki unsur gereklidir:
a) İnsan hayatını yapan (ıslah eden) ve yıkan (ifsat eden) her şeyi bilmek.
b) Memleketin çıkarına olacak faaliyetleri yapabilecek bedensel kudrete sahip olmak.
Bu iki unsura, şu ayette işaret ediliyor: "Onun bilgisini ve bedenî gücünü arttırdı." Bol mala sahip olmaya gelince, hükümdarlık için bunu bir ön koşul saymak cahillik örneğidir.
Sonra, bütün bunlar bir tek kanıtın altında birleştiriliyor: "Allah kime dilerse mülkünü verir." Çünkü mülk, yani egemenlik Allah'ın tekelindedir. Hiç kimse bu egemenlikte pay sahibi değildir. Yüce Allah'ın her hangi bir kimseye mülkünü bahşetmesi başka. Bununla beraber, kişilerin bu şekilde sahip oldukları mülk de Allah'ındır. Bunu "Mülkünü verir." tamlamasından da algılayabiliriz. Böyle olunca, ulu Allah mülkü üzerinde dilediği gibi tasarruf etme hakkına sahiptir. Hiç kimse: "Niçin, nasıl? "diye sorma hakkını kendinde bulamaz. (Yani, bir insan kalkıp da, yüce Allah'ın mülkü üzerinde ki tasarrufunu sorgulayamaz. Çünkü Allah, kayıtsız, şartsız mutlak sebeptir. Kimsenin, nedensel bütünleyici ve fiil aracını araması da gerekmez. Allah noksansızdır bütünleyici sebebe ihtiyaç duymaz.) Şu hâlde, hükümdarlığın bir hanedandan diğerine aktarılışını birinin güç ve mal gibi zahiri sebeplerden yoksun olduğu hâlde bu yetkiye ulaştırılışını sorgulamamak gerekir.
İlâhî bağış, her ne kadar, Allah nasıl ve kimin için dilerse, öyle ger-çekleşiyor olsa da, hikmet ve maslahattan uzak değildir. Dolayısıyla, "Allah dilediğini yapar." "Mülkü dilediğine verir." ve benzeri sözler, "Yüce Allah, fiillerinde maslahat unsurunu göz önünde bulundurmaz." veya: "Yüce Allah bir şey yapar. Eğer bir maslahata denk gelse, denk gelmiş olur. Bu işin amaçsız olması da, mümkündür. Bunun bir sakıncası yoktur. Çünkü mülk O'nundur. O dilediğini yapar." anlamına gelmez. Çünkü dini somut kanıtlar ve aklî deliller bu tür bir yaklaşımı geçersiz kılmaktadır.
Bilakis, bizim bu tür ifadelerle kastettiğimiz anlam şudur: Her yaratılmış ve her iş sonuç itibariyle Allah'a gelip dayanır. Maslahat ve hayır yönleri de her şey gibi O'nun tarafından yaratılmışlardır. Böyle olunca, yüce Allah, yaptığı her hangi bir işte, her hangi bir maslahatın baskısı altında hareket etmez. Maslahatın gerektirdiği hükmün etkisi altına girmez. Bu tür bir baskı ve etkilenme bizim fiillerimiz için geçerlidir. Yüce Allah, bir iş yaptığı veya bir şey yarattığı zaman, sadece güzeli yapar, sadece güzeli yaratır olduğundan O'nun fiili maslahata uygun olma niteliği kazanır. Ve bu işlerde kulların iyiliği göz önünde bulundurulmuş olur. Şu kadarı var ki, ulu Allah hiç bir maslahatın etkisinde değildir. Çıkarların baskısı altında hareket etmez.
Bundan dolayı, bu değerlendirmeyi, önceki ile birlikte düşünmek doğru olur. "Allah, kime dilerse mülkünü verir." ifadesi ile "Doğrusu Allah, size onu seçti ve onun bilgisini ve bedenî gücünü arttırdı." ifadelerinin birlikte değerlendirilmelerini kastediyorum. Çünkü ilk kanıt, maslahat ve sebeplere ilintilendirmeyi kapsamaktadır. İkinci kanıt ise, mülkü mutlak manada dilediğini yapar Allah'a özgü kılmayı kapsamaktadır. Eğer mülkün mutlak anlamda Allah'a özgü oluşu ve yüce Allah'ın da dilediğini yapıyor olması, O'nun fiillerinin maslahat ve hikmetle paralel oluşlarıyla çelişmiyor olmasaydı, burada ikisini birlikte zikretmek uygun olmazdı. Nerde kaldı ki iki ifadeden biri ötekini pekiştirsin veya bütünlesin.
Ayet-i kerimenin sonunda yer alan şu değerlendirme cümlesi, bu anlamı çok güzel vurgulamaktadır: "Allah, (rahmeti ve lütfü) geniş olandır, bilendir." "Geniş"lik niteliği, yüce Allah'ın bir işi yapmasının ya da bir şeyi vermesinin asla engellenemeyeceğini gösterir. "Bilme" niteliği de, O'nun fiillerinin yanılmaz ve değişmez bir bilgiye göre gerçekleştiğine delalet eder. Şu hâlde, dilediği her şeyi yapar ve ancak maslahat içeren şeyler yapar.
"Genişlik" kavramı, aslında, cismin başka şeyleri kaplamaya elverişli olması durumunu ifade eder. Kabın, içine dökülen şeyi kapsaması, sandığın, içine konulan eşyayı kapsaması ve evin içindekileri içermesi gibi. Daha sonra, zenginlik, müstağnilik anlamında kullanılır oldu. Ama her yönüyle her zenginlik değil. Tersine,beraberinde harcama yapabilme özelliğini de taşıyan zenginlik kullanılır. Sanki mal, harcanması istenen miktarı kapsayacak genişliktedir. Bu anlamıyla ulu Allah için de kullanılır. O, geniştir. Yani zengindir, harcamayı istediği şeyi dağıtıp harcaması O'nu zor durumda bırakmaz. Tam tersine, O, bu güce sahiptir.
248) Onlara peygamberleri şöyle dedi: "Onun hükümdarlığının belgesi, size Tabut'un gelmesi olacaktır ki onda Rabbinizden bir sekîne… var.
Tabut; sandık demektir. Söylendiğine göre, bu kelime "tevb (=dönme)" kelimesinin "fa'lut" kalıbına uyarlanmış şeklidir. Çünkü insan, defalarca sandığa döner.
"SEKÎNE"NİN ANLAMI ÜZERİNE
"Sekîne" kelimesi "sükûn" kökünden gelir. Hareketin karşıtıdır. Kalbin sükunu anlamında kullanılır. İnsanın istikrarlı oluşu, iradesinin özü itibariyle iç dünyasında çalkantının olmayışı demektir. Hikmet sahibi insanın hâlidir bu (Ahlâk biliminde hikmeti kastediyorum). Böyle bir insan, fiillerinde kararlı ve azimet sahibidir. Ulu Allah "sekîne"yi, kemal mertebesine ulaşmış imanın bir niteliği olarak öngörmüştür. Üstün bağışlarından biri olarak nitelemiştir.
Açıklamasına gelince; insanın öz yaratılışından kaynaklanan bir içgüdüyle, fiilleri düşünce sonrası gerçekleştirir. Fiillerin maslahatını, hayatındaki mutluluğu ve toplumsallığı için öngörülen hayır üzerindeki etkisini kapsayan aklî önermelerin düzenlenişinden ibarettir bu. Sonra yapması ve yapmaması gereken şeylerin belirlenişi ile sonuçlanır.
Bu düşünsel eylemi, insanoğlu fıtratının tarzına uygun olarak gerçekleştirdiği, mutluluğu açısından gerçek bir yarardan başkasını kastetmediği zaman, nefisten kaynaklanan bir istikrar ve bir düşünsel sükunet üzere gerçekleşir. Çalkantısız ve sarsıntısız olarak... Fakat insanoğlu, hayatı itibariyle yere çakılıp ondan kopamayınca, havasının peşine takılıp, tutkularına esir olunca, işi karışır. Düşünce ve karar aşamasında yanıltıcı ve baştan çıkarıcı süslerin zihnini bulandırması ile yüz yüze kalır. Bu durum, onun kimi zaman doğru yoldan sapmasına ve kimi zaman da karar ve irade bazında sarsıntı geçirmesine, iç çalkantı yaşamasına, zorluklar karşısında tutunamaz olmasına ve derin iç sarsıntıların bunaltıcı girdabına düşmesine neden olur.
Mümin, yüce Allah'a yönelik inancı nedeniyle, sarsılmaz bir dayanağa, yıkılmaz bir temele dayanmıştır. İşlerini, şüphe kabul etmez gerçek bilgiler üzere kurmuş bir insandır o. Amellerini kuşku duymadığı ilâhî yükümlülükler oluşturur. Bu işte bir yetkisi yoktur ki, bir şeyi kaçırmaktan korksun ya da bir şeyi yitirmekten dolayı üzülsün veya hayır ile şerri ayırt etmede tereddüt geçirsin.
İnanmayanlara gelince, onların, işlerinin idaresini, kontrolünü verebilecekleri bir dostları yoktur. İşlerinin iyisi de, kötüsü de sonunda kendi nefsine döner. Heva ve heves yoluyla, hayaller ve uğursuz sezgiler yoluyla, her taraftan üzerine hücum eden bu düşüncelerin karanlığına düşmüştür.
Ulu Allah şöyle buyurur: "Allah, müminlerin velisidir." (Âl-i İmrân, 68) "Bu böyledir; çünkü Allah, İman edenlerin velisidir; kâfirlerin ise, velisi yoktur." (Muhammed, 11) "Allah iman edenlerin velisidir. Onları karanlıklardan nura çıkarır; inkâr edenlerin velileri ise tâğuttur. Onları nurdan karanlıklara çıkarırlar." (Bakara, 257) "Biz gerçekten şeytanları, inanmayanların velileri kıldık." (A'râf, 27) "İşte bu şeytan, ancak kendi dostlarını korkutur." (Âl-i İmrân, 175) "Şeytan, sizi fakirlikle korkutuyor ve size çirkin-hayasızlığı emrediyor. Allah ise, size kendisinden bağışlanma vadediyor." (Bakara, 268) "Kim Allah'ı bırakıp da Şeytanı dost edinirse, elbette apaçık bir ziyana uğramıştır. Şeytan onlara söz verir ve onları ümitlendirir; hâlbuki Şeytanın onlara söz vermesi, aldatmacadan başka bir şey değildir... Bu, Allah'ın gerçek vaadidir. Allah'tan daha doğru sözlü kim olabilir?" (Nisâ, 119-122) "Haberiniz olsun; Allah'ın velileri, onlar için korku yoktur, mahzun da olmayacaklardır." (Yûnus, 62)
Gördüğünüz gibi ayetler korku, üzüntü, bunalım ve aldanış gibi nitelikleri küfrün yanına, bunların karşıtı olabilecek nitelikleri de imanın yanına koymaktadır.
Şu ayet-i kerimede, bu gerçek biraz daha açık bir şekilde dile getiriliyor: "Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve insanlar içinde yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde olup ondan hiç çıkamayan kimse gibi olur mu?" (En'âm, 122) Bu ayet-i kerime gösteriyor ki, kâfirin yürürken tökezlemesi, göz gözü görmez bir karanlığın içinde olmasından kaynaklanıyor. Ama mümin, ilâhî bir nura sahiptir. Bu nur aracılığı ile yolunu görmektedir, hayrı ve şerri ayırdetmektedir. Çünkü yüce Allah, ona kâfirlerle ortak olduğu ve aynı derecede paylaştığı hayatının yanı sıra yepyeni bir hayat bahşetmiştir. Bu hayat, peşi sıra nurla aydınlanmayı getirmektedir.
Şu ayet de önceki ayet gibi bu gerçeği dile getirmektedir: "Ey iman edenler, Allah'tan sakınıp korkun ve O'nun elçisine iman edin, size kendi rahmetinden iki kat versin. Size kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur kılsın ve size mağfiret etsin." (Hadid, 28)
Bir diğer ayette ise, şöyle buyuruyor: "Allah'a ve ahiret gününe i-man eden hiç bir kavim bulamazsın ki, Allah'a ve elçisine başkaldıran kimselerle bir sevgi bağı kurmuş olsunlar; bunlar, ister babaları, ister çocukları, ister kardeşleri, isterse kendi aşiretleri olsun. Onlar, öyle kimselerdir ki, Allah kalplerine imanı yazmış ve onları kendinden bir ruh ile desteklemiştir." (Mücadele, 22) Bu ayet, müminlerin yaşadıkları hayatın, Allah katından bir ruhla destekli olduğunu ifade etmektedir. Bu da imanın gerekliliğini ve kalpte yerleşmiş olmasını gerektirir. Bu müminler, iman kalplerine yerleştikten sonra, Allah katından bir ruhla desteklenirler. Bedenlerine yepyeni bir hayat bahşedilir ve önlerinde bir nur parlamaya başlar.
Görüldüğü gibi, bu ayeti şu ayetle bağdaştırmak mümkündür: "Müminlerin kalplerine, imanlarına iman katıp-arttırsınlar diye güven duygusu ve huzur (sekîne) indiren O'dur. Göklerin ve yerin orduları Allah'ındır. Allah bilendir, hikmet sahibidir." (Fetih, 4) Şu ayette geçen "sekîne" kavramı, bundan önce sunduğumuz ayette geçen "ruh" kavramı ile ve bunda geçen "imana iman katılması" durumu, öncekinde geçen "imanın yazılması" durumu ile uyuşmaktadır. Ayetin sonundaki ifade de bu uyumu pekiştirici niteliktedir: "Göklerin ve yerin orduları Allah'ındır." Bilindiği gibi Kur'ân "ordu" kavramını melekler ve ruh gibi varlıklar anlamında da kullanır.
Şu ayetler de akışları itibariyle, önceki ayette benzemektedir: "Allah, elçisinin ve müminlerin üzerine (sekîne) güven ve yatışma duygusunu indirdi. Ve onları takva sözü üzerinde kararlılıkla ayakta tuttu. Zaten onlar da, buna layık ve ehil idiler." (Fetih, 26) "Böylece Allah O'na huzuru, güvenlik duygusunu (sekîne) indirmişti. O'nu sizin görmediğiniz ordularla desteklemişti." (Tevbe, 40)
Bu açıklamalardan sonra, ayet-i kerimede geçen "sekîne" kavramının, ilâhî bir ruh anlamında olduğunu ya da Allah'ın emrinden ilâhî bir ruh gerektirdiğini, bunun da kalpte huzur ve güvenlik duygusunu meydana getirdiğini, nefsi istikrara kavuşturduğunu, iç çalkantıyı durdurduğunu söyleyebiliriz. Bilindiği gibi, bu yorum, ifadenin açık anlamının dışına çıkarılması anlamına gelmez. Ve kalbin sükunu ve iç çalkantıdan kurtulması anlamında olan "sekîne" kavramının ilâhî ruh anlamında kullanılmasını gerektirmez. Bu anlamı ile kavramın, ileride sunacağımız rivayetlerin ışığında bir kez daha ele alınması gerekir ve rivayetlerin bu anlam ile yorumlanması gerekir.
* * *
Musa ailesinden ve Harun ailesinin geriye bıraktığından bir kalıntı var; onu melekler taşır…
Kişinin ailesi, onun eşi ve çocuklarıdır. Mutlak olarak kullanıldığı zaman, kişinin kendisi de içine girer. Şu hâlde Musa'nın ailesi ve Harun'un ailesi ile, onlar ve çocukları kastedilmiştir. "Onu melekler taşır." ifadesi, cümle içinde "tabut"un hâlidir. "Eğer inanmışlarsanız, bunda şüphesiz sizin için kesin bir alâmet vardır." ifadesi de, tıpkı ayetin giriş kısmının akışı gibi, onların peygamberlerinden, sözünün doğruluğunu gösteren bir kanıt istemiş olduklarını göstermektedir. "Allah size Talut'u hükümdar olarak gönderdi." sözünün doğruluğunu kanıtlamasını istemişlerdi.
249) Talut, askerleriyle birlikte ayrıldığında dedi ki: "Doğrusu Allah sizi bir ırmakla imtihan edecektir..." İçlerinden pek azı hariç hepsi ondan içtiler.
Ayetin orijinalinde geçen "fasl" kelimesi, bu ayette bir yerden ayrılma anlamında kullanılmıştır. Şu ayette olduğu gibi: "Fe-lemma fesaleti'l-îr (=kafile ayrıldığı zaman)" (Yûsuf, 94) Bazı durumlarda, iki şeyin arasını ayırma anlamında da kullanılır. Şu ayette olduğu gibi: "ve huve hayru'l-fâsilîn" yani O, ayırt edenlerin en hayırlısıdır." (En'-âm, 57) Böylece kelime, hem geçişli, hem de geçişsiz olarak kullanılır.
Yine ayette geçen "cund" kelimesi de, her şeyden büyük topluluk anlamına gelir. Asker anlamında kullanılışı da kişilerin ordu içinde büyük kalabalıklar hâlinde ve sıkışık bir vaziyette bir araya geliyor olmasından kaynaklanmaktadır. Cümle içinde "cund" kelimesinin de çoğul olarak kullanılmış olması, onların hatırı sayılır bir kalabalık oluşturduklarını göstermektedir. Özellikle, nehrin geçilmesinden ve insanların ayrılmasından sonra, içlerinde müminlerin küçük bir azınlık olarak kaldıkları düşünülünce kalabalığın boyutları daha iyi anlaşılmaktadır.
Aynı nükte ve incelik, "Calut ve askerlerinin karşısına çıktıklarında..." ifadesinde de göz önünde bulundurulmuştur.
Ayetlerin ifade ettikleri anlamın bütünü, İsrailoğulları'nın gerçek tutumlarını ve Allah'a verdikleri sözü tutmalarını içeriyor. İsrailoğulla-rı bir hükümdar gönderilmesini isteyerek, yüce Allah'la bir sözleşme yapmışlardı. Sayıları da oldukça kalabalıktı. Buna rağmen, küçük bir azınlık hariç, tümü savaşa katılmaktan son anda vazgeçmişti. Bu azınlık bile, ordularla ifade edilecek bir sayısal yekunu bulunuyordu. Bu da yetmedi, bir çoğu içilmesi yasaklanan nehrin suyundan içerek emirlere karşı çıktı. Geride azınlığın da azınlığı kaldı. Bunların da içinde istikrarsızlık nehrin suyundan içenler tarafından belirtileri, münafıklık örnekleri sergilendi. Buna rağmen zafer, Calut'un olağanüstü kalabalıklığa sahip ordularına karşı, iman edip sabredenlerin oldu.
Ayette geçen "mubtelîkum" kelimesinin mastarı olan "ibtilâ" kelimesi imtihan demektir. Nehirse, büyük su yatağına denir. "İğtiraf" bir şeyi kaldırıp alma, avuçlama, anlamına gelir. Suyu avuçlayıp içme anlamında "Ğarefe'l-mâe" ve "İğterafe'l-mâe" derler.
"Eliyle bir avuç alanlar başka" şeklinde "nehir suyundan içme" eyleminden bir istisna yapılmış olması gösteriyor ki: Özel bir şekilde su içme, yasaklanmıştı. İfadenin zahirini göz önünde bulundurduğumuz zaman, şöyle denilmiş olması gerekiyordu: "Kim bundan içerse, artık o benden değildir, eliyle bir avuç alanlar hariç." Fakat görüyoruz ki, araya şu ifade konulmuştur: "Kim de onu tatmazsa bendendir." Bu arada içme fiili yerine "tatma" fiilinin kullanıldığını görüyoruz. Bu da ifadede anlamsal bir değişikliği gerektiriyor. Çünkü ikinci cümlenin izafe edilmemesi durumunda, ifadeden şöyle bir sonuç çıkar: Bütün ordular Talut'tandı. Sudan içme, bir grubun ondan kopmasını, bir avuç alıp içme de, bir grubun bu kopanlardan kopmasını, yani yeniden onunla birleşmesini gerektirdi.
Ama ikinci cümle, yani "Kim de onu tatmazsa bendendir..." cümlesi birinci cümleye izafe edilirse, şöyle bir durumla karşı karşıya kalırız: Gerçekte kimin ondan olduğu, kimin de olmadığı henüz belli değildir. Sadece zahiri bir beraberlik söz konusudur. Çünkü bütün askerler görünürde Talut'la beraberdir. Ancak, kimin gerçek anlamda Talut'la beraber olduğu henüz belli değildir. Az sonra, sunacakları nehir iki grubun belirlenmesinde, ayrılmasında önemli bir rol oynayacaktır. O zaman, ondan olmayanların sudan içenler olduğu, ondan olanların da suyu tatmayanlar olduğu anlaşılacaktır. İfadenin bütününden bu anlaşıldığına göre, "Eliyle bir avuç alanlar hariç" istisnası, eliyle bir avuç alanların Talut'la birlikte olmalarını gerektirmez. Böyle bir sonuç sadece birinci cümlenin zikredilmesi durumunda söz konusu olabilir. Ama, iki cümlenin varlığı, iki grubun varlığını gerektiriyor. Yani, ondan olmayan su içenler ve ondan olan suyu tatmayanlar. Bilindiği gibi, birinci gruptan çıkma, sadece bu gruptan çıkışı ifade eder. İkinci gruba giriş anlamına gelmez.
Buradan anlıyoruz ki, ayet-i kerimenin bütünü, üç grubun varlığını anlatmaktadır. Talut'tan olmayanlar, ondan olanlar ve sudan bir avuç alanlar... Buna göre, nehir geçildikten sonra onunla birlikte iki grup ka-lıyor. Ondan olanlar ve ordunun safından çıkanlardan olmayanlar. Dolayısıyla, bunların sabır, panik, Allah'a güvenip dayanma, sarsılma ve iç çalkantı yaşama hususunda, ondan olanlardan farklı bir tutum sergilemiş olmaları mümkündür.
O, kendisiyle beraber iman edenlerle (ırmağı) geçince... Allah sabredenlerle beraberdir." dediler.
Ayette geçen "el-fieh" bir grup insan demektir. Ayetler grubu üzerinde iyice düşünüldüğü zaman, "Gücümüz yok." diyenlerin "sudan bir avuç içenler" olduğu anlaşılır. Talut'un savaş emrine olumlu tepki gösterenler de, sudan tatmayanlardır. Allah'a kavuşmayı ummak ya kesin olarak inanmak anlamında kullanılmıştır, ya da iç ürpertiden kinayedir.
Müminler; "Küçük bir topluluğun, Allah'ın izniyle büyük bir topluluğa galip gelmesi mümkündür." demiyorlar. Tersine, "Nice küçük topluluk..." diye başlayan bir ifade kullanarak, yaşanmış realiteyi somut bir örnek olarak gösteriyor, böylece, düşman karşısında iç sarsıntı geçirenlere karşı daha inandırıcı, daha ikna edici bir tavır sergiliyorlar.
250) Onlar, Calut ve ordusuna karşı meydana çıktıklarında dediler ki...
Ayetin orijinalinde geçen "berazû" fiilinin kökü olan "el-bürûz" or-taya çıkma demektir. Savaş meydanına çıkıp meydan okuma anlamına gelen "biraz" kelimesinin kökü de budur. "İfrağ" ise, sıvı bir maddeyi kalıba dökme anlamına gelir. Burada kastedilen ise, yüce Allah'ın her birinin kapasitesine göre üzerlerine sabır dökmesidir. Bu bakımdan son derece hoş ve latif bir kinaye ve istiare sanatı kullanılmıştır. Yine "ayakların sabit kılınması" da düşman karşısında direnip kaçmama anlamında kullanılmış kinayeli bir ifadedir.
251) Böylece onları, Allah'ın izniyle yenilgiye uğrattılar.
Ayetin orijinalinde geçen "hazemû" fiilinin kökü olan "hazm" kelimesi püskürtme ve defetme demektir.
Eğer Allah'ın, insanların bir kısmı ile bir kısmını def'i olmasaydı...
Bilindiği gibi, yeryüzünün fesada uğraması, yeryüzünde yaşayanların, yani insan topluluklarının fesada uğraması demektir. Eğer insan topluluklarının bozulması, yeryüzünün bozulmasını gerektiriyorsa, kuş-ku yok ki, bu da ifadenin amacının kapsamındadır. Ancak bu kapsam içinde oluş, asıl maksada tâbi olma şeklindedir, bizzat kastedilme şeklinde değildir. Hiç kuşkusuz bu, Kur'an'ın dikkat çektiği bilimsel bir gerçektir.
Şöyle ki: İnsan denen canlı türünün mutluluğu ancak toplu ve dayanışmalı bir hayatla mümkündür. Bilindiği gibi bu da ancak, toplumsal iskelet bağlamında bir bütünlüğün gerçekleşmesi ile mümkündür. Çünkü bu sayede toplumun organları ve parçaları arasında bütünlük sağlanabilir. Böylece toplumun bütünü, tıpkı bir fert gibi, birlikte etkilenir ve aynı tepkiyi gösterir. Toplumsal birlik ve insan türünün fertlerinin toplamından ibaret bileşimi, bu açıdan evrensel birliğe ve gözle görülür âlemdeki parçalarının toplamından ibaret evrensel bileşimlere benzer.
Bilindiği gibi, bu düzenin, yani evrensel düzenin birliği, sadece, âlemi oluşturan varlık parçaları arasındaki etki ve tepkinin bir sonucudur. Eğer evrensel sebepler arasındaki birbirini yenme mücadelesi, kiminin kimini yenmesi, kiminin kimine karşı savunma pozisyonuna girmesi ve kiminin kimi karşısında yenilgiye uğraması realitesi olmasaydı, evrensel düzenin parçaları arasında, gözlemlediğimiz bu bağlantı olmayacaktı. Tersine, her parça kendi sınırları içinde etkinliğine devam edecekti. O zaman da hareketler iptal olacak, buna bağlı olarak da varlık bütünü iptal olacaktı.
İnsan topluluklarına egemen olan sistem için de aynı durum geçerlidir. Toplumsal sistem, etki, tepki, savunma ve saldırı esaslarına dayanıyor olmasaydı, sistemin parçaları arasında bir bağlantı söz konusu olmayacaktı. O zaman sistem diye bir şey olmadığı için, insan denen canlı türünün mutluluğu da gerçekleşmeyecekti. Söz gelimi biz, galip gelme ve iradeyi kabul ettirme anlamında def'i, püskürtmeyi aradan kaldırırsak, toplumun tüm fertleri başkasının menfaatlerine ters düşen bir fiil içinde olacaklardır (başkasının meşru ya da gayri meşru menfaatleri arasında bu bakımdan bir fark yoktur) Bu durumda, başkasının ortamı kendi çıkarına uygun hâle getirmesi, dönüştürmesi şansı olmayacaktır. Böylece, toplumsal varlığın parçaları arasındaki birlik kopacağı için toplumun varlığı da söz konusu olmayacaktır.
Biz daha önce varlık yasasının bu temel ilkesine değindik ve dedik ki: Toplu hâlde yaşamaya elverişli olarak yaratılan insanın fıtratının temel özelliği, başkasını kullanma içgüdüsüdür. Dayanışma ve uygarlık ikinci derecede özelliklerdir. "İnsanlar tek bir ümmetti." (Bakara, 213) ayetini incelerken, insanın bu karakteristik özelliği hakkında, ayrıntılı açıklamalar sunduk.
Gerçekte, defetme, yenme anlamı, genel niteliklidir ve toplumsal olguların tümünde etkin biçimde rol oynayan bir realitedir. Özü ise, başkasını mümkün olan bir yöntemle kendi iradesi doğrultusunda kullanmaktır. Önündeki engelleri bertaraf etme amacına yönelik olarak çalışmasıdır.
Bu genel anlam, hem savaşın, hem de barışın arka plânında mevcuttur. Zorlukta, genişlikte, rahatta ve yorgunlukta mevcuttur. Zorlukta, genişlikte rahatta ve yorgunlukta bu anlamı etkin ve belirleyici olarak görebiliriz. Toplu hâlde yaşayan tüm halkları oluşturan fertler arasındaki ilişkide esas olan, bu anlamlardır. İnsan, özellikle bazı fertler arasında, hayata ilişkin haklar, arzular ya da eğilimlerle ilgili olarak baş gösteren çekişmelerin, çatışmaların gün yüzüne çıkması ile bu temel gerçeğin farkına varır. O zaman, insan, kendisi ile sürtüşen, hakkına ya da arzularına engel olan öteki insanı yenilgiye uğratma amacına yönelik faaliyetler içine girer. Bilindiği gibi bu mücadelenin zayıf ve güçlü olmak üzere çeşitli aşamaları vardır. Savaş ve çatışma da bunun bir aşamasıdır.
Biliyorsunuz ki, bu gerçek, yani yenme, püskürtme içgüdüsünün insanın öz yaratılışında yer alan fıtrî temellerden biri olması gerçeği, meşru bir hakkı adalet ilkesine uygun olarak veya başka bir yöntemle savunmaktan çok daha genel kapsamlıdır. Çünkü, eğer insanın fıtratında bu tarzda özümsenmiş bir özellik bulunmasaydı, insan tarafından bir hakkı elde etmeye yönelik meşru ya da başka türlü bir savunma mekanizması geliştirilmezdi. Daha önce de söylediğimiz gibi, insan tarafından sergilenen fiillerin, gerçekleştirilen işlerin kaynağı fıtrattır. Şa-yet müminle kâfir arasında fıtrat ortaklığı olmasaydı, müminin amellerine temel oluşturacak kendine özgü bir fıtrata sahip olması mümkün olmayacaktı.
Yine önceki bölümlerde değindiğimiz gibi, bu fıtrî temelden, toplum temelini atma hususunda yararlanılır, sonra iradeyi bir başkasına kabul ettirme, elindeki her şeye saldırganlık ve galibiyet yoluyla sahip olma hususunda yararlanılır. Veya gerçekten bir saldırıyı püskürtmede ve galibiyet ve saldırı yoluyla el konulan malları geri almada yararlanılır. Ayrıca, insanların tamamen bilgisizlik sonucu öldürdükleri hakları yeniden diriltme, mutluluklarını onlara zorla kabul ettirme hususunda da bu fıtrî özellikten yararlanmak mümkündür. Demek oluyor ki, bu karakteristik özellik, insana verdiği zarardan çok, ona yarar sağlamaktadır.
"Eğer Allah'ın, insanların bir kısmı ile bir kısmını def'i olmasaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrardı." ifadesi ile, yukarıda sunduğumuz açıklama ile işaret ettiğimiz, insanın bu karakteristik özelliği kastedilmiş olabilir. "Ancak Allah, âlemlere karşı büyük fazl sahibidir." şeklindeki değerlendirme cümlesi de bunu destekleyici niteliktedir.
Bazı tefsirciler, "Ayette işaret edilen, insanların bir kısmının bir kısmını def'i ile yüce Allah'ın müminler aracılığı ile kâfirleri defetmesi kastedilmiştir. Nitekim ayetin içinde bulunduğu ayetler grubu da bu konuyu işlemektedir." demişlerdir. Şu ayet-i kerime de, bu görüşü destekler niteliktedir: "Eğer Allah'ın, insanların kimini kimiyle defetmesi olmasaydı, manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah'ın isminin çokça anıldığı mescitler, muhakkak yıkılır giderdi..." (Hac, 40)
Bu yorumla ilgili sorun şudur: Aslında doğru bir değerlendirmedir bu. Ancak, incelemekte olduğumuz ayetin zahirinden anlıyoruz ki; yeryüzünün ıslahından maksat, mutlak, sürekli ve insanın toplumsal yaşantısını ayakta tutucu bir ıslahtır. Belli dönemlerde ortaya çıkan özel bir ıslah değil. Talut kıssası ve diğer mevzii, geçici ıslahları konu edinen kıssalarda anlatıldığı şekliyle bir yeryüzü ıslahı kastedilmiyor.
Bir diğeri de şöyle bir yorum getirmiştir: Burada kastedilen, yüce Allah'ın iyi nitelikli, iyilik yapan insanlar nedeniyle, günahkâr insanlardan azap ve helaki defetmesidir. Bununla ilgili olarak gerek Şia ve gerekse Ehlisünnet kaynaklarında birçok hadis rivayet edilmiştir. Nitekim Mecma'ul-Beyan ve ed-Dürr'ül-Mensûr tefsirlerinde Cabir kanalıyla şöyle rivayet edilir: Resulullah efendimiz (s.a.a) buyurdu ki: "Hiç şüphesiz yüce Allah, Müslüman insanın salih biri olmasıyla, onun çocuğunu ve çocuğunun çocuğunu, ev halkını ve çevresindeki aileleri salih kimseler yapar. Bu salih insan aralarında olduğu sürece Allah'ın koruması altında olurlar."
el-Kâfi[1]
ve Tefsir'ul-Ayyaşî'de[2]
, İmam Cafer Sadık'ın (a.s) şöyle dediği rivayet edilir: "Yüce Allah, bizim Şiamızdan namaz kılan nedeniyle, bizim Şiamızdan namaz kılmayanı savunur, korur. Eğer tümü namaz kılmayacak olurlarsa, helak olurlar. Yüce Allah, bizim Şiamızdan zekât veren nedeniyle, bizim Şiamızdan zekât vermeyeni korur. Eğer tümü zekât vermeyecek olurlarsa, helak olurlar. Yüce Allah, bizim Şiamızdan hacca giden nedeniyle bizim Şiamızdan hacca gitmeyeni korur. Eğer tümü hacca gitmeyecek olurlarsa, helak olurlar." Buna benzer birçok rivayet vardır.
Bu yoruma ilişkin değerlendirmemiz ise şöyledir: Yukarıda sunulan iki ayetin, bu iki hadisin içerdiği anlamla örtüşmedikleri açıktır. Aralarındaki tek uyuşma noktası, anlatılan hususların da, insanların def'i konusuyla ilintili olmalarıdır.
Bazıları: "Burada, yüce Allah'ın bazı zalimleri, diğer bazı zalimler aracılığı ile defetmesi kastedilmiştir." demişlerdir. Bu değerlendirmenin ayetle örtüşmediği herkesçe bilinen bir husustur.
252) İşte bunlar, Allah'ın ayetleridir.
Bu ifade, bir bakıma konuyu ve kıssayı sonuçlandırıyor. Şu kadarı var ki, ayetin sonundaki, "Sen de gönderilen elçilerdensin." cümlesi, bundan sonraki ayetle bağlantısının olduğunu gösteriyor.
AYETLERİN hadisLER IŞIĞINDA açıklaması
ed-Dürr'ül-Mensûr tefsirinde, Abdurrezzak ve İbn Cerir, Zeyd b. Eslem'den şöyle rivayet ederler: "Allah'a güzel bir borcu verecek olan kimdir?..." ayeti inince, Ebu Dehdah Resulullah efendimizin (s.a.a) yanına gelerek şöyle dedi: "Ey Allah'ın peygamberi, gördüğüm kadarıyla, Rabbimiz bize bahşettiği şeylerden borç istiyor. Benim iki tarlam var. Biri şehrin yukarısında, biri de aşağısındadır. Bu tarlaların en verimlisini sadaka olarak veriyorum." Resulullah şöyle diyordu: "Cennette salkımlarını Ebu Dehdah için aşağı doğru sarkıtan nice hurma ağaçları vardır."
Aynı hadis değişik kanallardan da rivayet edilmiştir.
Maani'l-Ahbâr adlı eserde İmam Cafer Sadık'ın (a.s) şöyle dediği rivayet edilir: "Kim bir iyilikle gelirse, kendisine ondan daha hayırlısı vardır."
ayeti inince, Resulullah efendimiz, "Benim için artır Alla-h'ım!" dedi. Bunun üzerine yüce Allah, "Kim bir iyilikle gelirse kendisine bunun on katı vardır."
ayetini indirdi. Resulullah, "Benim için arttır Allah'ım!" dedi. Bunun üzerine yüce Allah, "Allah'a, karşılığını çok arttırma ile kat kat arttıracağı güzel bir borcu verecek olan kimdir?"
ayetini indirdi. Bu ayetten sonra Resulullah bildi ki, yüce Allah'ın bahşedeceği çokluk, sayısızdır, sonsuzdur.[3]
Ben derim ki:
Tabersi Mecma'ul-Beyan adlı eserinde, Ayyaşî de kendi tefsirinde[4](İsrâ, 20)
, benzeri bir hadisi rivayet etmişlerdir. Yakın anlamlar içeren bir hadis de Ehlisünnet kaynaklarınca rivayet edilmiştir. İmam'ın, "Resulullah bildi ki..." şeklindeki sözü, ayetin sonundaki cümlesinin ifade ettiği anlama yönelik bir işaret niteliğindedir: "Allah, daraltır ve genişletir." Çünkü ulu Allah'ın bağışının sınırı yoktur. Nitekim ulu Allah bir ayette şöyle buyurur: "Rabbinin ihsanı kesilmiş değildir."
Tefsir'ul-Ayyaşî'de, İmam Ebul'Hasan'ın (a.s) ayet-i kerime ile ilgili olarak; "Burada imama bağlılık ve bağış kastedilmiştir." dediği rivayet edilir.[5]
Benzeri bir yorum da el-Kâfi'de[6] İmam Cafer Sadık'a (a.s) dayandırılmıştır. Bu, genel bir anlamı somutlaştırma niteliğinde bir yorumdur.
Mecma'ul-Beyan tefsirinde, "Hani, peygamberlerinden birine demişlerdi ki..." ayeti ile ilgili olarak, "Bu peygamber Uşmuil'dir, Arapça telaffuzu da İsmail şeklindedir." deniyor.
Ben derim ki: Aynı yorum, Ehlisünnet kaynaklarınca da rivayet edilmiştir ki: Şumuil'in adı eski ve yeni ahitte Samuel olarak geçer.
Tefsir'ul-Kummî'de, babasından, o da Nadr b. Süveyd'den, o da Yah-ya el-Halebi'den, o da Harun b. Harice'den, o da Ebu Basir'den İmam Cafer Sadık'ın (a.s) şöyle dediğini rivayet eder: "İsrailoğulları Hz. Musa'nın (a.s) ölümünden sonra günah işlemeye başladılar. Allah'ın dinini değiştirdiler. Rablerinin emrini çiğnediler. Aralarında bir peygamber bulunuyordu ve kendilerini iyiliği emredip kötülüğü yasaklıyordu. Ama onu dinlemediler. Rivayet edilir ki, bu peygamberin adı Ermiya (Ona, Resululah'a ve Ehlibeyt'ine selâm olsun) idi. (Bu uyarı dinlemez tutumlarını sürdürmeleri üzerine) yüce Allah, Kıbtîlerden olan Calut'u üzerlerine musallat etti. Calut onları aşağılıyor, erkeklerini öldürüp onları yurtlarından ve mallarından uzaklaştırıyordu. Kadınlarını da köleleştirmişti."
"Bunlar peygamberlerinin yanına koştular ve sızladılar ve 'Allah'tan, bize bir hükümdar göndermesini dile. Allah yolunda savaşalım.' dediler. Peygamberlik misyonunu, İsrailoğulları içinde bir aile temsil ediyordu. Hükümdarlık misyonunu da bir başka aile temsil ediyordu. Yüce Allah, peygamberlik ve hükümdarlık misyonlarını aynı ailede toplamamıştı. Bu yüzden peygamberlerine, 'Bize bir hükümdar gönder de, Allah yolunda savaşalım.' dediler. Peygamber onlara şu karşılığı verdi: 'Ya üzerinize savaş yazılınca savaşmayacak olursanız?' Bunun üzerine şöyle dediler: 'Bize ne oluyor ki Allah yolunda savaşmayalım? Ki biz yurdumuzdan çıkarıldık ve çocuklarımızdan (uzaklaştırıldık)?' Sonra yüce Allah'ın dediği gibi oldu: Onlara savaş yazıldığı zaman, az bir kısmı hariç yüz çevirdiler, Allah zalimleri bilir."
"Onlara peygamberleri dedi ki: 'Allah size Talut'u hükümdar olarak gönderdi.' Buna çok kızdılar ve şöyle dediler: 'Hükümdarlığı nasıl olabilir? Biz hükümdarlığa, ondan daha çok layık iken ve ona mal bolluğu da verilmemiş iken onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir.' Peygamberlik misyonunu Lavi sülalesi, hükümdarlık misyonunu da Yûsuf sülalesi taşıyordu. Talut, Yûsuf'un öz kardeşi Bünyamin'in soyundan geliyordu. Yani ne peygamberlik, ne de hükümdarlık sülalesinden geliyordu."
Bu itirazları üzerine, peygamberleri onlara şöyle dedi: 'Doğrusu Allah size onun seçti ve onu bilgi ve bedenî gücünü arttırdı. Allah, kime dilerse mülkünü verir; Allah (rahmeti ve lütfü) geniş olandır, bilendir.' Talut, beden olarak içlerinde en iri ve en güçlü olanıydı. Ayrıca onlardan daha bilgiliydi. Ama yoksuldu. Onu yoksul olmakla ayıpladılar. Dediler ki: Ona bir mal bolluğu verilmemiştir."
"Peygamberleri onlara şöyle dedi: 'O'nun krallığının belgesi, size Tabut'un gelmesi olacaktır ki onda Rabbinizden bir güven duygusu ve huzur ile Musa ailesinin ve Harun ailesinin geriye bıraktığından bir kalıntı var; onu melekler taşır.' Tabutu yüce Allah Musa (a.s) için indirmişti. Annesi onu içine koyup suya bırakmıştı. İsrailoğulları bu sandığı kutsal sayıyorlardı. Hz. Musa (a.s) vefat edeceği sırada, levhaları, zırhını ve peygamberliğinin belgelerini bu sandığın içine koyup vasisi Yuşa'a emanet etti. Sandık aralarında kaldı. Ta ki, artık önemsemez oldular ve çocuklar yollarda onunla oynamaya başladılar. Sandık aralarında olduğu sürece, İsrailoğulları onurlu bir hayat sürdürdüler. Günah işlemeye ve sandığa saygı göstermemeye başlayınca, Allah sandığı onların arasından kaldırdı. İşte peygamberden hükümdar istediklerinde, Allah onlara Talut'u gönderdi. Onlarla birlikte savaştı. Bunun üzerine Allah, onlara Tabut'u geri gönderdi: Nitekim şöyle buyurmuştur: 'O'nun hükümdarlığının belgesi, size Tabut'un gelmesi olacaktır ki onda Rabbinizden bir güven duygusu ve huzur ile, Musa ailesinin ve Harun ailesinin geriye bıraktığından bir kalıntı var; onu melekler taşır.' Ayette geçen kalıntıdan maksat, peygamberlerin soyudur."
Ben derim ki:
"Rivayet edilir ki bu peygamberin adı Ermiya (Ona, Resulullah'a ve Ehlibeyt'ine selâm olsun) idi." şeklindeki söz bu hadisin içinde yer verilen başka bir rivayettir. "Ve ardından Allah'ın dediği gibi oldu." Yani, çoğu sırt çevirdi, savaş hükmünün gerekliliğini kabul eden, az sayıda kimse kaldı. Bazı rivayetlerde, bu azınlığın da sayısının altmış bini bulduğu belirtilir. Bunu Tefsir'ul-Kummî'nin müellifi babası kanalıyla Hüseyin b. Halid'den, o da İmam Rıza'dan (a.s), Ayyâşî de İmam Muhammed Bâkır'dan (a.s) rivayet eder.[7]
"Peygamberlik misyonunu Lavi ailesi, hükümdarlık misyonunu da Yûsuf ailesi taşıyordu." Denilmiştir ki; hükümdarlık yetkisi Yahuda ailesine aitti. Buna şu şekilde itiraz edilmiştir ki, Yahuda ailesi arasında Talut, Davut ve Süleyman'dan önce krallık yoktu, dolayısıyla Yahuda'nın ailesinde krallık yetkisinin bulunması düşünülemez. Bu değerlendirme Ehlibeyt İmamları'ndan nakledilen: "Krallık Yûsuf ailesine aittti. Çünkü Hz. Yûsuf'un bir zamanlar hükümdar olduğu inkâr edilemez bir gerçektir." şeklindeki rivayeti desteklemektedir.
"Kalıntıdan maksat, peygamberlerin soyudur." sözüne gelince, bu söz raviye ait yanlış bir değerlendirmedir. O, bu sözüyle "kalıntı" ifadesini açıklamak istemiştir. Hâlbuki İmam bu sözüyle, "Musa'nın ailesinin ve Harun'un ailesinin" sözünü tefsir etmiştir. Bu değerlendirmemizi Tefsir'ul-Ayyâşî'de İmam Cafer Sadık'a (a.s) isnat edilen şu rivayet de desteklemektedir: İmam'a, "Musa ailesinin ve Harun ailesinin geriye bıraktığından bir kalıntı var; onu melekler taşır." ifadesi soruldu. Buyurdu ki: (Musa ailesi ve Harun ailesinden) peygamberlerin soyu, kastediliyor.
el-Kâfi'de Muhammed b. Yahya, Muhammed b Ahmed, Muhammed b. Halid, Hüseyin b. Said, Nasr b. Süveyd, Yahya el-Halebi, Harun b. Harice ve Ebu Basir'den İmam Muhammed Bâkır'ın (a.s) şöyle dediği rivayet edilir: "Yüce Allah, 'Sizi bir ırmakla imtihan edecektir. Kim ondan içerse, artık o benden değildir. Ve kim de onu tatmazsa ben-dendir.'
buyuruyor. Ama üç yüz on üç kişi hariç, tümü de o sudan içti. Birer avuç içenler ve hiç içmeyenler bu sayının içindedir. Calut'a karşı savaş meydanına çıktıklarında, sudan bir avuç içenler şöyle dediler: 'Bugün bizim Calut'a ve ordusuna karşı koyacak gücümüz yok.'
Ama o sudan hiç tatmayanlar: 'Nice küçük topluluk daha çok olan bir topluluğa Allah'ın izniyle galip gelmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.'
dediler."[8]
Ben derim ki: Talut'un yanında kalan asker sayısının, tıpkı Bedir savaşına katılanlar gibi üç yüz on üç olması, şeklindeki değerlendirmeye gelince, buna ilişkin birçok rivayet, Şia ve Ehlisünnet kaynaklarında yer almaktadır. "Bizim gücümüz yok" diyenlerin, sudan bir avuç içenler ve "nice küçük topluluk..." diyenlerinse, sudan hiç tatmayanlar olması, daha önce bizim, ayetteki istisna üzerine yaptığımız değerlendirmeden de çıkarılabilir.
el-Kâfi adlı eserde, kendi isnadıyla Ahmed b. Muhammed'den, o da Hüseyin b.Said'den, o da Fudale b. Eyüp'ten, o da Yahya el-Halebi'den, o da Abdullah b. Süleyman aracılığı ile İmam Muhammed Bâkır'ın (a.s): "Onun hükümdarlığının belgesi..." diye başlayan ifade hakkında "Melekler onu sığır suretinde taşıyorlardı." dediğini rivayet eder.
Biz genelde hadislerin rivayet zincirlerine yer vermezken, bu rivayeti ravi zinciriyle birlikte sunmamızın nedeni şudur: Biz Kur'ân'la uyuşan rivayetlerin ravi zincirine yer vermeyiz. Çünkü Kur'ân'la uyuştuktan sonra, artık hadisin rivayet zincirine gerek yoktur. Ama Kur'ân'-la uyuşmayan, bağdaştırma imkânı bulunamayan hadislerin rivayet zin-cirlerini sunmaktan başka seçenek yoktur. Bununla beraber biz, senetleri sahih ya da karinelerle destekli rivayetlere yer vermeyi uygun görüyoruz.
Tefsir'ul-Ayyaşî'de, Muhammed el-Halebi kanalıyla İmam Cafer Sadık'ın (a.s) şöyle dediği rivayet edilir: Davud'un dört kardeşi ve bir de yaşlı babası bulunuyordu. Davud babasına ait bir koyun sürüsünün başında geride kaldı (kardeşleri ise Talut'un ordusunda yer almışlardı.) Talut ordusuyla birlikte ayrılınca, babası en küçük oğlu olan Davud'u çağırdı ve ona şöyle dedi: "Yavrucuğum bu yemeği götür kardeşlerine ver. Düşmana karşı güçlensinler." Davud kısa boylu, zayıf, saçı seyrek ve temiz kalpli birisiydi. Babasının verdiği şeyleri alıp yola koyuldu. Geldiğinde iki ordu birbirine yaklaşmıştı.
(Ayyâşî bundan sonrasını Ebu Basir'den nakleder) Ebu Basir der ki İmam'ın şöyle dediğini duydum: Davud yoluna devam ederken bir taşın yanından geçti. Taş ona seslendi: Ey Davud, beni al ve benimle Calut'u öldür. Çünkü ben, onu öldürmek için yaratıldım. Davud taşı alıp koyunlarını güderken, gerektiğinde kullanmak üzere yanında bulundurduğu taş torbasına koydu. Askerlerin yanına geldiğinde onların Calut'un ordusunu gözlerinde büyüttüklerini gördü. Davud onlara dedi ki: Onu ve gücünü neden abartıyorsunuz ki? Allah'a andolsun, şayet onu bana gösterirseniz, onu öldürürüm. Askerler bu haberi Talut'a ilettiler. Nihayet Talut'un huzuruna götürdüklerinde Talut: Delikanlı, senin gücün nedir? Gücünü denedin mi? diye sordu. Davud: Arslan koyunlarıma saldırırdı. Ben de onu yakalar, başını tutup sakalından çekerek kaptığı koyunu ağzından çıkarırdım.
Bunun üzerine Talut: "Bana yüksek bir zırh getirin" dedi. Zırhı Da-
vud'a giydirdi. Davud, Talut'u ve yanındaki İsrailoğulları'nın ileri gelenlerini hayrete düşürecek şekilde zırhı doldurdu. Bunun üzerine Talut şöyle dedi: "Allah'a andolsun, belki de Allah Culat'u bunun eliyle öldürecektir." Sabah olup İsrailoğulları Talut'un yanına dönünce ve iki ordu karşı karşıya gelince, Davud: "Bana Calut'u gösterin." dedi. Onu gösterdiklerinde, torbasındaki taşı çıkarıp taş atmak için kullanılan aletin içine koyup fırlattı. Taş Calut'un iki gözünün ortasına isabet etti ve başını yardı. Calut atının sırtından yere düştü. İnsanlar: Davud Calut'u öldürdü, diye bağırdılar. Böylece Davud'u kral ilân ettiler. Artık Talut'tan söz edilmez oldu. İsrailoğulları Davud'un etrafında birleştiler. Yüce Allah ona "Zebur"u indirdi. Ona demirciliği öğretti ve demiri onun rahatlıkla işleyebileceği şekilde yumuşattı. Dağlara ve kuşlara onunla birlikte tesbih etmelerini emretti. Yüce Allah, hiç kimseye, onunkisi gibi bir ses vermemişti. Davud İsrailoğulları içinde gizlice kalkıp ibadet ederdi. Allah ona büyük bir ibadet isteği ve gücü bahşetmişti.[9]
Metnin orijinalinde geçen "Mikzaf" taşatma aleti" çobanlarca kullanılan ve sürüyü gütmek için kulanılan bir alettir. Hem Şia, hem Ehlisünnet kaynakları, Davud'un Calut'u taşla öldürdüğü hususunda görüş birliği içindedirler.
Mecmau'l-Beyan tefsirinde Hz. Ali'nin (a.s) "sekîne"yi içinde cennetten bir yel esen ve insana benzer yüzü olan bir varlık olarak tarif ettiği rivayet edilir.
Aynı açıklama ed-Dürr'ül-Mensûr tefsirinde, Süfyan b. Üyeyne'den, İbn Cerir Seleme b. Küheyl kanalıyla Hz. Ali'den (a.s), yine Abdurrezzak'tan ve, Ebu Ubeyd, Abd b. Humeyd, İbn Cerir, İbn Munzir, İbn Ebu Hatem ve Hakim (hadisin sahih olduğunu belirtmiş) İbn Asakir ve Beyhakî, Delail adlı eserinde, Ebul Ahves kanalıyla onun benzerini Hz. Ali'den (a.s) rivayet etmişlerdir.
Tefsir'ul-Kummî'de Kummî babasından, o da Ali b. Hüseyin b. Ha-lid kanalıyla İmam Rıza'dan (a.s) şöyle rivayet eder: "Sekîne, cennetten esen bir rüzgardır ve insana benzer bir yüzü vardır."
Ben derim ki:
Aynı açıklamayı, Şeyh Saduk Maani'l-Ahbar adlı eserinde ve Tefsir'ul-Ayyaşî'de[10]
İmam Rıza'dan (a.s) rivayet etmişlerdir. "Sekîne"nin anlamına ilişkin bu rivayetler, her ne kadar haber-i ahad niteliğindeyseler de, ayetin anlamı ile bağdaştırılıp değerlendirilebilirler. Şu hâlde, rivayetin sahih olduğunu varsayarak, vurgulamak istenen anlamın şu olduğunu söyleyebiliriz: Ayette geçen "sekîne" huzur ve güven duygusu nefsin ulaştığı bir kemal derecesidir. Nefsin Allah'ın emrine güven duyup huzurla bağlı kalmasını öngörür. Soyut olguları somutlaştırma nitelikli bu tür ifadelere, Ehlibeyt İmamları'nın sözleri arasında çokça rastlanır. Bu açıdan "sekîne"nin iman ruhuyla ben-
zeştiğini görüyoruz. Nitekim bundan önceki açıklamada "sekîne"nin (huzur ve güven duygusu) iman ruhu ile bağlaştığını, benzeştiğini söylemiştik.
Buna göre, Maani'l-Ahbar adlı eserde, İmam Ebu'l-Hasan'dan (a.s) "sekîne"nin anlamı ile ilgili olarak rivayet edilen: "O, Allah'ın konuşan ruhudur. Müminler ihtilafa düştükleri zaman onlarla konuşur gerçeği onlara haber verirdi..." şeklindeki hadisi şu şekilde yorumlamak gerekir: O, iman ruhudur. Hakkında görüş ayrılıkları baş gösteren meselelerde, müminlere gerçeği gösterir.
[Varolma Mücadelesi ve Doğal Seçim Yasaları Üzerine] BİLİMSEL VE SOSYOLOJİK BİR AÇIKLAMA
Biyoloji uzmanlarının araştırmaları ve bilimsel deneylerinden çıkan sonuca göre, varlığını koruma ve sürdürme içgüdüsüne sahip ve bu amaca uygun fiiller gerçekleştirmesini sağlayan güç ve enerjiyle donatılmış canlılar, varlıklarını sürdürmek için birbirleriyle mücadele hâlindedirler. Bu mücadele, başkasına yönelik etkiyi arttırma veya başkasından etkilenme şeklinde cereyan eder. Üstünlükse mücadele eden tarafların en güçlüsüne ve en gelişmişine ait olur. Bunun sonucu şudur: Doğa bir türün fertleri içinde veya iki canlı türü arasında en gelişmişini ve en idealini belirlemek için sürekli bir seçim mekanizmasını işletmektedir. En gelişmiş ve en ideali belirlenince, bu varlığını sürdürür, diğerleri aşamalı olarak hayat sahnesinden çekilmek durumunda kalır. Böylece doğanın iki temel kuralı meydana çıkmış olur.
a) Canlılar arasında varolma mücadelesi
b) Doğal seçim ve en idealin varlığını sürdürmesi.
Toplum da varlığı itibariyle doğaya dayandığı için ona da aynı yasa egemendir: Varolmak için mücadele etme... ve İdeal varlığı olanın varlığını sürdürmeye hak kazanması, yasası yani.
Şu hâlde, tam ve sağlam bir birliğe dayanan, bünyesinde bireylerinin, bireysel ve toplumsal hakları gözetilen kamil toplum, varlığını sürdürme noktasında başkalarına göre daha çok hak sahibidir. Bu özellikleri özünde barındırmayan toplumsa, yok olmaya ve çökmeye mahkumdur.
Deneyimler, dinamik, toplumsal yükümlülüklerini titiz bir özdenetim içinde yerine getiren, toplumsal tarzına uygun hareket etmeyi şiar hâline getiren milletlerin yaşadığı, bunun dışındaki milletlerinse, önce kalplerin ayrılması, ardından iki yüzlülüğün genel bir karakteristik özellik hâlini alması, sonra zulüm ve bozgunculuğun yaygınlaşması, cid-diyetin kalkması buna paralel olarak etkinlik sahibi kimselerin, şımarıp azgınlaşması ve sosyal bünyenin çökmesi sonucu dünya sahnesinden çekildiklerini ortaya koymaktadır.
Toplumsal deneyimler, bize bu değişmez doğa yasasını anlatmaktadır. Arkeolojik araştırmalar, yerkürenin ilk oluşum evresinden kalma bazı hayvan türlerinin fosillerini ortaya çıkarmıştır. Bu hayvanların günümüzde nesilleri yok olmuştur. "Buruntosarus" adlı hayvanı buna örnek verebiliriz. Bunun yanında Timsah ve kurbağa gibi az sayıda örnekleri bulunan hayvan türleri tespit edilmiştir. Bu hayvan türlerinin nesillerinin tükenmesinde sadece canlılar arası varolma, varlığını sürdürme mücadelesi ve doğanın ideal olanın devamına karar vermesi yasası belirleyici rol oynamıştır. Aynı şekilde günümüzde nesillerini devam ettiren canlı türleri de mücadele ve doğal seçim etkenlerinin belirleyiciliği altında değişim geçirmektedirler. Bunların içinde de sadece varlık açısından daha güçlü ve daha ideal olanlar yaşama şansına sahiptir. Sonra, kalıtım yasası, varlığı sürdürmeye ve türü devamlı kılmaya ilişkin hükmünü yürürlüğe koyar.
Bu tarz üzere, canlı türleri ve evrende mevcut bulunan bileşimler, özü itibariyle, boşluğa yayılmış madde cüzleri hâlindeydiler. Bu cüzlerin bileşimi ve bir araya gelmesi sonucu yeryüzü ve benzeri küreler ve bunlar üzerinde var olan türler meydana geldi. Bunlar içinde varlığını sürdürmeye elverişli olanlar, kaldılar, sonra da kalıtım yoluyla varlıklarını sürdürdüler. Varlığını sürdürmeye elverişli olmayanlarsa, kendilerinden daha güçlü olan canlılarla giriştikleri var olma savaşımından yenik çıktılar, varlık sahnesinden çekildiler. Biyologların ve sosyologların değerlendirmeleri bundan ibarettir.
Son kuşak bilim adamlarıysa, birçok zayıf canlı türünün günümüze kadar varlığını sürdürmüş olmasını, yeryüzünde birçok bitki ve hayvan türlerinin varlığını göstererek bu teoriye karşı çıkmışlardır. Şöyle ki: Aşılama ve evcilleştirme yöntemiyle birçok zayıf yapılı bitki ve hayvan türü bu ilkel ve güçsüz konumundan çıkarılıp daha soylu ve daha mükemmel bir hâle getirilmektedir. Bununla beraber, aynı türden birçok bitki ve hayvan da eski cılız ve güçsüz durumunu sürdürmektedir. Zayıflıkları, cılızlıkları gün be gün artarak devam etmektedir. Ayrıca bu özellik onlarda kalıtım yoluyla süreklilik kazanmaktadır. Bütün bunlar gösteriyor ki; varolmak için türler arası savaşım ve doğanın en mükemmel olanı seçip gerisini yok olmaya mahkum etmesi yasası, her yerde geçerli değildir.
Bu nedenle, bazı bilim adamları, canlıların sahip oldukları bu niteliği çevre faktörüyle ilintilendirmeye çalışmışlardır. Doğal etkenler bütününden ibaret olan çevre faktörü, zamansal ve mekânsal özel koşulların etkisiyle, varlıkları, varoluşları açısından kendisine uymaya zorlar. Aynı şekilde bireyin doğası da varlığının yaşam sürdüğü çevrenin özellikleriyle uyum içinde olmasını öngörür.
Bu yüzden, karada, denizde, ya da yeryüzünün değişik katmanlarında, kutuplarda ve ekvator bölgesinde yaşayan canlı türlerinden her birinin yaşadığı çevreye, bölgeye elverişli organları, aletleri ve güçleri bulunur. Şu hâlde, bir canlının varlığı çevre koşullarına uyum sağladığında, çevre faktörü onun kalıcılığını öngörür. Aynı faktör, canlının çevre koşullarına uyum sağlamaması durumunda da adı geçen canlının yok olmasını zorunlu kılar.
Bu demektir ki, yukarıda değindiğimiz iki kural, bu yasadan kaynaklanıyorlar. Yani, canlılar arası yaşama mücadelesi ve doğanın en gelişmiş canlıyı seçip gerisini yokluğa terk etmesi olgusunun temeli, çevreye uyumdur. Buna göre, bir yerde bu iki kuralın etkinliği söz konusu değilse, orada, etkinliği gerektirecek bir çevre faktörü yok demektir.
Ne var ki, tıpkı bu iki kuralda olduğu gibi, çevreye uyum faktörünün de sürekliliği ve kapsamlılığı ile çelişen durumlarla karşılaşıyoruz. Konunun uzmanları eserlerinde buna ilişkin ayrıntılı açıklamalar sunmuşlardır.
Eğer çevre faktörünün etkinliği tam ve sürekli yenilenir olsaydı, çev-reye uymayan bir türün ya da bir ferdin bulunmaması ve ayrıca çevre faktörünün de hiç değişmemesi gerekirdi. Aynı şekilde, yukarıda işaret ettiğimiz iki kuralın da etkinlikleri tam ve egemenlikleri sürekli olsaydı, hiç bir zayıf bünyeli varlığın güçlülerle birlikte varlığını sürdürmemesi, ayrıca birçok zayıf bünyeli bitki ve hayvan türlerinin bu özelliklerinin kalıtım yoluyla sürüp gitmemesi gerekirdi.
Gerçekte, bilimsel araştırmalarında da ortaya koydukları gibi, bu kurallar, belli ölçülerde geçerli olmakla beraber, her yerde yinelenen bir etkinliğe sahip değildirler.
Felsefenin bu konuya ilişkin genel değerlendirmesi şöyledir: Maddî olayların meydana gelişleri, ister varoluşlarının temeli açısından, ister varoluşlarının çevresinde meydana gelen değişim ve dönüşümler açısından, sebep-sonuç yasası ekseni etrafında gerçekleşmektedir. Dolayısıyla, her maddî varlık, varoluşumu yararına yönelik aktif bir mekanizmaya sahip olması bakımından etkinliğini bir başkasına yöneltir. Amaç, onda kendisi ile uyuşan bir şekil meydana getirmektir. Varlıkların birbirleri karşısındaki konumları üzerinde düşünüldüğü zaman, bu gerçeği kabul etmekten başka seçenek yoktur.
Bu da her varlığın bir başkasından bir parça eksiltmesi ve kendi varlığının yararına olmak üzere, kendi varlığındaki eksikliği bununla gidermesi gerçeğini kaçınılmaz kılar. Bu demektir ki, her varlık, varlığını ve hayatını sürdürmek için sürekli faaliyet hâlinde olmak durumundadır. Bu durumda şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: Varlıklar arasında, bir varolma savaşımı sürüp gitmektedir. Ayrıca güçlü olanın zayıf olan üzerinde bir etkinlik kurması, onu yok etmek ya da değişime uğratmak suretiyle kendi varlığına yararlı hâle getirmesi kaçınılmazdır.
O zaman, doğal seçim ve çevre faktörü yasalarının pratikteki işlev-leri belirginlik kazanmış olur. Çünkü bir canlı türü, karşıt etmenlerin baskısı altında olduğu zaman, varoluşsal güçleri kendini savunabilecek durumda olmaları hâlinde, bunlara karşı bir direnç gösterebilir. Aynı durum, bir türün tek bir ferdi için de geçerlidir. Bunlardan sadece kendilerine yönelen olumsuzluklara ve karşıt güçlere karşı koyabilecek güce sahip olanlar, yaşamlarını sürdürmeye elverişlidirler. İşte, doğal seçim ve ideal olanın varlığını sürdürmesi dediğimiz şey budur.
Aynı şekilde, birçok faktör toplandığında, bunların büyük çoğunluğu birleştiğinde ya da işleyiş noktasında paralellik gösterdiğinde arada kalan bir varlığın, pratiğine uygun bir şekilde etkilenmemesi mümkün değildir. Çevre faktörü dediğimiz şey de budur.
Şu gerçeğin bilinmesi bir zorunluluktur: Bu tür evrensel yasalar, yani çevre faktörü ve benzeri olguların etkinliği, ancak etki etmeye elverişli ortamlarda, bir şeyin arazı ve tabii olan olgular üzerinde söz konusu olabilir. Ama, bir şeyin zatı üzerinde, onu bir başka türe dönüştürecek şekilde bir etkinliğe sahip olmaları, kesinlikle mümkün değildir.
Ancak bazıları, cevher zatın varlığını kabul etmezler. Onların araştırmaları şu esasa dayanır: "Her varlık, madde için sonradan ortaya çıkmış arazların birleşiminden ibarettir. Bir tür bir başkasından bu şekilde ayrılır. Gerçekten bir başka türden ayrılan bir cevher tür yoktur. Tam tersine, bütün türler sonunda bir türe sahip maddeye gelip dayanırlar. Farklılıkları, birleşimlerinin farklılığından kaynaklanır." Bu yüzden, bu görüşü benimseyen bilim adamlarının türlerin dönüşümünü ve çevre faktörünün belirleyiciliğini ya da diğer doğal etmenlerin etkinliğini savunduklarını, bu türlerin değişmez bir zatlarının olduğu gerçeğini büsbütün göz ardı ettiklerini görüyoruz. Meselenin ele alınacak birçok boyutu vardır. İnşaallah, ileride daha ayrıntılı açıklamalar sunma imkânını buluruz.
Şimdi yeniden başa dönüyor ve diyoruz ki: Bazı tefsir bilginleri: "Eğer Allah, insanların bir kısmıyla diğerlerini defi olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Ancak Allah, bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir." ayetinde, canlılar arası var olma savaşı ve doğanın mükemmel olanı seçmesi, yasasına işaret edildiğini söylemişlerdir.
Bu görüşü savunanlara göre; şu ayette de aynı evrensel yasaya işaret edilmiştir: "Kendileriyle savaşılan müminlere, karşı koyma izni verildi. Çünkü onlara zulmedilmiştir ve şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye kadirdir. Onlar, sırf 'Rabbimiz Allah'tır" dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarıldılar. Eğer Allah'ın bazı insanları diğer bazılarıyla defi olmasaydı manastırlar, kiliseler, havralar ve içlerinde Allah'ın ismi çokça anılan mescitler yıkılırdı. Allah, kendine yardım edene elbette yardım eder. Kuşkusuz Allah, kuvvetlidir, galiptir. Onları yeryüzünde iktidara getirdiğimiz takdirde namazı ayakta tutarlar, zekatı verirler, iyiliği emrederler, kötülükten vaçgeçirmeye çalışırlar. Bütün işlerin sonu Allah'a aittir." (Hac, 39-41) Bu ayet varolmak için mücadele etmeye ve gerçeği savunmaya yönelik bir işaret içermektedir. Yine bu ayette, mücadelenin sonunda ideal olanın varlığını sürdürdüğü, üstün olanın korunduğu vurgulanıyor.
Kur'ân-ı Kerim'de yer alan şu ayet de bunu destekler niteliktedir: "Gökten bir su indirdi de dereler kendi ölçüsünce çağlayıp aktı. Sel üste çıkan köpüğü taşıdı. Süs yahut eşya yapmak için ateşte yaktıkları madenlerde de bunun gibi bir köpük vardır. Allah, hak ile batılı böyle benzetme ile anlatır. Köpük yok olup gider. İnsanlara yararlı olan ise yeryüzünde kalır. İşte Allah, böyle güzel örnekler verir." (Ra'd, 17) Buna göre, olayların akışı ve canlılar arası var olma savaşımı ile oluşan denge, topluma zararlı olan batıl köpüğünü önüne katıp götürüyor, geride ise, hakkın yararlı ve verimli, yeryüzünün imarında kullanılan zararlı unsurlardan arınmış süzme toprağı ve insanoğlunun süs olarak kullandığı som altın kalıyor.
Ben derim ki: Varolmak için canlıların savaşım verdikleri ve doğanın türler arası bir seçim gerçekleştirdiği (daha önce açıklandığı şekliyle) belli ölçülerde hak olması ve Kur'ân'ın da bunu ifade ettiği gerçeği hakkında söyleyecek bir şeyimiz yoktur. Ne var ki, bu iki evrensel yasayı kanıtlamak amacı ile yer verdikleri bu iki ayetler grubunun, konuyla bir ilgisi yoktur.
Çünkü ilk grup ta ki ayetlerin amacı, ulu Allah'ın iradesinin alt edilemez olduğunu, yüce Allah'ın hoşnut olduğu tek gerçek olan dinsel ilkelerin yenilmez olduğunu vurgulamaktır. Bu ilkeleri benimseyen kimse, gerçeğe uygun olarak ve içtenlikle bağlı kaldığı sürece, hiç kimse tarafından yenilgiye uğratılamaz. Öncelikle: "Çünkü onlara zulmedilmiştir ve şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye kadirdir." ifadesi ile: "Onlar, sırf Rabbimiz Allah'tır, dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarıldılar." ifadesi bunu göstermektedir. Çünkü her iki cümlede, müminlerin düşmanlarını yenilgiye uğratacaklarına işaret ediliyor. A-ma bu, varolma savaşımı sonucunda ideal olanın ve güçlü olanın varlığını koruması türünde bir gelişme değildir. Çünkü doğada güçlü olmak ve ideal varlığa sahip olmak bireyin doğal donanımı itibariyle güçlü olması anlamını ifade eder, hakka bağlı olmayı ve manen ideal bir düşünceye sahip olmayı değil.
Ancak, müminler düşmanlarını hezimete uğratacaklar. Çünkü,hak içerikli ilâhî mesaja bağlanmalarından dolayı haksızlığa, zulme uğratıldılar. Ulu Allah hak ilâhtır ve hakka yardım eder. Yani, karşı karşıya geldikleri zaman, batıl hakkın dayandığı kanıtı çürütemez.
Hak mesajı taşıyan insan, misyonunun bilincinde samimi bir mümin olarak kaldığı sürece, batılın ona üstünlük sağlaması, onu yenilgiye uğratması mümkün değildir. Nitekim şu ifade de bunu ortaya koymaktadır: "Allah, kendine yardım edene elbette yardım eder. Kuşkusuz Allah, kuvvetlidir, galiptir. Onları yeryüzünde iktidara getirdiğimiz tak-dirde namazı ayakta tutar, zekatı verirler, iyiliği emrederler..." Yani, onlar hak içerikli ilâhî mesajı benimsediklerini söylerlerken samimidirler, doğruyu ifade etmektedirler. Hakkı içtenlikle ve özveriyle savunmaktadırlar.
Sonra ayet-i kerime şu cümle ile son buluyor: "Bütün işlerin sonu Allah'a aittir." Birçok ayette bu gerçeğe işaret edilir. Aslında bu ifade, tüm evrenin kemale erme sürecinde hakka, doğruluğa ve gerçek mutluluğa doğru hareket ettiğini ortaya koymaktadır.
Kur'ân-ı Kerim'in, eninde sonunda galibiyetin ulu Allah'ın ve asker-lerinin olacağını vurguladığı da tartışma götürmez bir gerçektir: "Allah: Elbette Ben ve elçilerim galip geleceğiz, diye yazmıştır." (Mücadele, 21) "Gönderilen elçi kullarımıza şu sözümüz geçmişti: Mutlaka zafere ulaştırılanlar kendileri olacaktır! Ve galip gelenler, mutlaka Bizim ordumuz olacaktır." (Sâffat, 173) "Allah emrinde galiptir, buyruğunu yerine getirendir." (Yûsuf, 21)
Yine, yazarın kendi görüşünü kanıtlamak üzere yer verdiği: "Gökten bir su indirdi de dereler kendi ölçüsünde çağlayıp aktı..." ayetini de aynı kategoride değerlendirebiliriz. Çünkü bu ayette, hakkın kalıcılığını, buna karşın batılın geçiciliğini vurgulamaktadır. Bu sonucun hak ile batılın mücadelesinden -bununla maddî varlıklarla ilgili hak ve batılı kastediyoruz- ya da çekişme ve çatışma tarzından olmayan bir süreçten -maddî varlıklarla manevî varlıklar arasındaki hak ve batılda olduğu gibi- kaynaklanıyor olması arasında bir fark yoktur. Çünkü, mana -ki biz bununla maddeden soyutlanmış varlığı kastediyoruz- maddeye göre daha önceliklidir. Ve hiç bir şekilde mağlup edilemez. Şu hâlde, arada bir mücadele söz konusu olmaksızın öncelik ve kalıcılık maneviyata aittir. Manevî ve soyut varlıklarla ilgili hak (iman gibi) ve batıl (nifak gibi) için böylesi bir durum söz konusudur.
Nitekim yüce Allah şöyle buyurur: "Bütün yüzler, O diri ve yöneticiye boyun eğmiştir." (Tâhâ, 111) "Göklerde ve yerde olanların hepsi O'nundur, hepsi O'na boyun eğmiştir." (Bakara, 116) "Ve sonunda senin Rabbine varılacaktır." (Necm, 42) Yüce Allah her şeyin üzerinde galiptir ve tek caydırıcı güç sahibidir.
İncelemekte olduğumuz: "Eğer Allah, insanların bir kısmıyla diğerlerini def'i olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı..." ayetine gelince; bildiğiniz gibi, bu ayet, toplumsal hayatın dayandığı ve yeryüzünün imarına ön ayak olan bir gerçeğe işaret ediyor. Şayet toplumsal hayatın dayandığı bu temel gerçek sarsılırsa, yeryüzünün imarı sekteye uğrar ve yeryüzüne bozgunculuk egemen olur. İnsanın karakteristik özelliği olan, başkasını kullanma içgüdüsünden söz ediyoruz. Bu içgüdünün yararlı şeylere, uygarlığa ve sosyal dayanışmaya kanalize edilişini vurguluyoruz. Gerçi, bu realitenin bazı boyutları varolma savaşımına ve doğal seçim mekanizmasına dayanır, ancak bu, yeryüzü imarının ve bozgundan korunuşunun dayandığı ilk sebep niteliğindedir. Şu hâlde, yeryüzünde fesada yol açan etmenlerin yokluğuna ilişkin sebepleri vurgulayan bu ayet, adı geçen gerçek esas alınarak yorumlanmalıdır, sözü edilen öteki iki evrensel kural değil.
Daha açık bir ifadeyle: Varolma mücadelesi ve doğal seçim mekanizması, çokluğun ortadan kaldırılışını ve türlerin teke indirgenişini gerektirir. Çünkü mücadele eden tarafların her biri, bu mücadelesi ile, karşı tarafın yok olmasını ve varlık olarak sahip olduğu özellikleri kendi varlığına katmayı amaçlar. Doğa ise, varlıklar arasında uyguladığı seçim mekanizması aracılığı ile,mücadele eden taraflardan en güçlüsünün, en idealinin yaşamasını, ötekisinin yokluğa terk edilmesini ister. Dolayısıyla, bu iki evrensel kuralın işleyişi çokluğun bozulmasını, geçersiz olmasını, ideal teke indirgenmesini doğurur.
Bu ise, hayat sahnesinde, insanın öz yaratılışı ile isteği, iç güdüsüyle yöneldiği toplumsallıkla, dayanışma ve ortak hareket realitesiyle çelişir. İnsan denen canlı türünün yeryüzünü imar etmesi ancak fıtratın bu öngörüsünün realize edilmesiyle mümkündür. Bir ulusun diğerini yok etmesi, bir toplumun diğerini yutması ile değil. İnsanı, yeryüzünü imar etmeye, onu bozguncu girişimlere karşı korumaya iten güç, aynı zamanda insanı toplu hâlde yaşamaya, çokluğa dayalı birlik kurmaya ve cemaat olmaya itmektedir. Toplumsallığı bir kenara bırakıp türleri teke indirgemek insan fıtratının onayladığı bir şey değildir.
Şu hâlde, savaş, yeryüzünün imarı, bozgunluktan korunması için bir nedendir. Çünkü savaş aracılığı ile, yok edilmek istenen, ezilmek istenen toplumların yaşamsal hakları, sosyal hakları korunur, diriltilir. Yoksa savaşın işlevi, toplumu dağıtmak, kaynağı kurutmak ve karşı tarafa ait uygarlık izlerini yeryüzünden silmek değildir. Bu hususu iyice düşünmek gerekir.
TARİH VE KUR'ÂN'IN ONA VERDİĞİ ÖNEM
Küllî ve cüz'î olayların sözlü olarak aktarımı suretiyle tespit edilişi demek olan naklî tarih, insanoğlunun yeryüzüne adım attığı, ilk günden, hayatının en eski çağlarından itibaren ilgi duyduğu bir konudur. Her dönemde, bazı kimselerin gelişmeleri zihninde tutup sözlü olarak aktardıklarını ya da kitaplar yazarak, yaşanan olayları tespit ettiklerini biliyoruz. Başkaları da tespit edilen bu olayları kuşaktan kuşağa aktırmışlardır. İnsan, hayatın çeşitli alanlarında bunlardan yararlanır. Toplumsal gelişmeler açısından örnek almak, ibret dersleri çıkarmak, geçmişte olup bitenleri kıssalar şeklinde anlatıp eğlenmek gibi. Geçmişe ait bilgilerin aktarımı, siyasi, ekonomik ya da sanayi alanında da çeşitli yararlar sağlar.
Son derece onurlu bir bilim dalı olmasına ve sayısız yararları bulunmasına rağmen, tarih üzerinde etkin olan iki faktör, onun doğal ve sağlıklı gelişimini bozmakta, gerçek beyan yerine yalan ve yanlış açıklamalar içermesine neden olmaktadır.
Bu faktörlerden ilki şudur: Tarih bilimi her dönemde, iktidarın, gü-cü ve otoriteyi elinde bulunduran yönetimin etkisinde olur. Bu nedenle iktidarın, siyasal otoritenin yararına olabilecek şeyleri ön plâna çıkarıp ona zarar verebilecek ya da kurduğu sistemin işleyişini bozabilecek şeyleri örtbas etme eğilimi içinde olmak durumundadır. Çünkü, her dönemin siyasal iktidarının, kendi yararına olduğuna inandığı gerçekleri halka duyurmaya, zararına olacağını tahmin ettiği gerçekleri de gizlemeye, en azından onları yararlanabileceği bir kılıfa sokmaya ya da batılı ve yalanı hak ve doğruluk kisvesi altında benimsetmeye büyük önem verdiğinden kuşku duymuyoruz. Çünkü insan denen canlı türünün bireyi ve bireyler toplamından oluşan kitlesi, öz yaratılış olarak, imkânlar ölçüsünde kendine yarar sağlamak ve zararına olabilecek şeyleri de bertaraf etmek eğilimindedir. Günümüzde egemen olan rejimleri ve geçmişte yaşayan toplulukların hayat biçimlerini irdeleyip gerekli sonuçlar çıkarabilecek en ufak bir bilinç kırıntısına sahip hiç kimsenin kuşku duymayacağı bir realitedir bu.
İkinci faktör ise şudur: Tarihsel gelişmelere ilişkin haberleri derleyip kuşaktan kuşağa aktaranlar, onları bir araya getirip yorum yapanların tümü, taşıyıp aktardıkları ya da değerlendirme yaptıkları hususlarda kesinlikle ulusal asabiyetin ve içsel duyguların etkisinden kurtulamazlar. Geçmiş toplumlara ilişkin bilgileri kuşaktan kuşağa aktaran tarihçiler ve onların yaşadıkları dönemde egemen olan dinsel yönetimler belli bir mezhebin, belli bir dinin bağlılarıydılar. Dinsel duyarlılıkları son derece güçlü ve ulusal taassupları oldukça ileri boyutlardaydı. Bu nedenle, aynı zamanda olaylar hakkında hüküm verme, onları değerlendirme özelliği de bulunan tarihsel gelişmelere ilişkin haberlere bir şekilde müdahale etmeleri kaçınılmazdı.
Nitekim günümüzde de, materyalizm ve din karşıtı sözde özgürlükçü hareketler, akıldan çok arzuları bayraklaştıran ideolojilerin taassup düzeyindeki tutuculukları da, çağımızda yaşanan olaylara ilişkin değerlendirmelere müdahale edip onları istedikleri gibi yorumlama eğilimindedirler. Tıpkı eskinin mutaassıp yöneticilerinin kaydettikleri ya da başka kuşaklara aktardıkları haberlere müdahale edip onları belli bir kalıba sokmaları gibi.
Bu yüzden, herhangi bir dine ya da mezhebe mensup bir kimsenin, kaleme aldığı bir eserde, ya da geçmişe ilişkin haberleri derlediği bir kitapta kendi dinine, mezhebine ters düşen bir bilgiye, bir aleyhte açıklamaya yer verdiğini göremezsiniz. Her dinin mensubu, kendi dininin temel ilkeleriyle uyuşan bilgileri kaydetmiş, derlediği haberleri kendi mezhebinin süzgecinden geçirerek başka kuşaklara aktarmıştır. Çağımızın tarihini yazanlar için de aynı durum geçerlidir. Tarihe ilişkin hiç bir değerlendirmeleri yoktur ki, materyalizmi destekleyen bir yanı bulunmasın.
Öte yandan tarih biliminin soysuzlaşmasına, yozlaşmasına neden olan başka etkenler de söz konusudur. Bunların başında da tarihsel olayları kaydetmeye, kaynağından edinmeye, onları bir yerde toplayıp gelecek kuşaklara aktarmaya, bunları kitaplaştırmaya, değiştirmelere ve yitip gitmelere karşı koruma altına almaya yarayacak araç ve gereçlerin bulunmayışı gelir. Gerçi bu eksiklik günümüzde ülkelerin yakınlaşmaları, iletişim araçlarının baş döndürücü bir hızla gelişme göstermeleri, haber aktarımının, intikalinin ve dönüşümünün kolaylaşması sonucu ortadan kalkmış bulunuyor.
Ancak, bu sefer de felaket bir başka açıdan etkisini gösteriyor. Şöy-le ki: Politika insanın her işine, hayatının her cephesine müdahale eder hâle gelmiştir. Günümüz dünyası artık bilimsel politikanın ekseni etrafında dönüyor. Ülkelerin politikaları değiştikçe, haberler de değişikliğe uğramaktadır. Bu ise, tarih bilimine yönelik olumsuz bir tepkinin oluşmasına neden olmaktadır. Neredeyse tarih bilimi artık hiç bir şekilde itina edilemez hâle gelecektir.
Nakle dayanan tarihin bünyesindeki bu eksiklikler ya da bu çelişkiler, günümüzde bilim adamlarının, tarihsel yargılarını arkeolojik bulgulara göre biçimlendirmelerinin başta gelen sebebi ya da ana etkeni olmuştur. Çağımızda geliştirilen bu yöntem, sözünü ettiğimiz problemlerin bir kısmından, örneğin ilk faktörden kurtulmuş gibi görünüyorsa da, öteki problemlerden ve faktörlerden kurtulmadığı ortadadır. Ana faktörü de, bizzat tarihçinin, tarihsel yargılarında tutkularının, duy-gularının ve asabiyetinin etkisinde kalmasıdır. Politik düşüncesinin, tarihsel bulgular üzerinde, bazısını duyurma, diğer bazısını örtbas etme, değiştirme ya da başkalaştırma şeklinde etkin olmasıdır. İşte, onulmaz bozuk yönleriyle birlikte tarih biliminin gerçek durumu.
Buradan hareketle anlıyoruz ki: Kur'ân-ı Kerim'de yer alan kıssalar, tarihsel verilerle karşılaştırılamaz. Çünkü Kur'ân vahiydir, hatadan münezzehtir, yalandan uzaktır. Dolayısıyla Tarih bilimi Kur'ân'ın anlatımına itiraz edemez. Çünkü tarihin yalan ve hatadan uzak olduğuna ilişkin bir güvence yoktur. Örneğin Kur'ân-ı Kerim'de yeralan kıssaların çoğu (en başta da incelemekte olduğumuz Talut kıssası), eski ve yeni (Tevrat-İncil) ahitlerde anlatılanlardan farklıdır. Ama bunun bir önemi yoktur. Kur'ân'da anlatılanlardan kuşkulanmamızı gerektirmez. Çünkü eski ve yeni ahitlerin, tarih biliminden farklı yönleri pek bulunmamaktadır. Ona da nasıl müdahale edildiğini, nasıl verileriyle oynandığını gördün. Kaldı ki, eski ve yeni ahitlerde Samuel ve Şarl adıyla geçen bu kıssanın yazarı, kesin olarak bilinmeyen bir kişiliktir.
Kısacası Kur'ân-ı Kerim'de anlatılanların tarih kitapları, özellikle Tevrat ve İncil'le çelişmeleri bizce önemli değildir. Çünkü Kur'ân, Hak-tan gelen hak bir kelâmdır.
Öte yandan, Kur'ân-ı Kerim bir tarih kitabı değildir. İçindeki kıssalarla, tarih kitaplarında hedeflendiği oranda, bir tarihsel açıklama amaçlanmıyor. Kur'ân vahiy kalıbıyla sunulan bir ilâhî mesajdır. Ulu Allah, onunla hoşnutluğuna tâbi olan kimseleri esenlik ve barış yollarına iletir. Bu yüzden Kur'ân'ın bir kıssayı bütün yönleriyle ve kapsadığı tüm olay ve gelişmeleriyle aktardığını göremezsiniz. Sadece bir kıssadan üzerinde düşünülmesi, yoğunlaşılması gereken farklı bölümler alır. Bununla da ibret alınması, hikmetin kavranması ya da öğüt alınması gibi bir hedefin gerçekleşmesini amaçlar. Aynı özelliği incelemekte olduğumuz Talut ve Calut kıssası, için de söyleyebiliriz: Kıssa şöyle bir ifadeyle başlıyor: "Musa'dan sonra İsrailoğulları'nın ileri gelenlerini görmedin mi?" Sonra şöyle buyuruluyor: "Peygamberleri onlara dedi ki: Onun hükümdarlığının alameti..." "Talut ayrılınca..." "Calut'un karşısına çıktıklarında..." Bilindiği gibi ifadenin bütünü içerisinde, bu cümleleri birbirine bağlamak için uzun bir hikaye anlatmak gerekir.
Daha önce "Bakara" kıssası ile ilgili olarak da bu hususa dikkat çekmiştik. Bu özellik, Kur'ân'ın anlattığı bütün kıssalarda yinelenen belirgin bir özelliktir. Kur'ân, kıssaların sadece gerekli olan kısımlarını sırf ibret alınması, öğüt olarak tutulması, hikmetinin algılanması veya tarih sahnesinden çekilmiş milletler ve yok olmuş toplumlar hakkında yürürlüğe konmuş bir ilâhî yasanın tespit edilmesi amacına yönelik olarak anlatır. Nitekim ulu Allah şöyle buyurur: "Elbette onların kıssalarında akıl sahipleri için ibret vardır." (Yûsuf, 111) "Allah size açıklamak ve sizi, sizden öncekilerin yollarına ve yasalarına iletmek ister." (Nisâ, 26) "Sizden önce ilâhî yasaların değişmezliğini kanıtlayan birçok olaylar geldi geçti. O hâlde yeryüzünü gezin de Allah'ın ayetlerini yalan sayanların akıbetini görün. Bu (Kur'ân), insanlara yönelik bir açıklama, muttakiler için bir yol gösterici ve bir öğüttür." (Âl-i İmrân, 137-138) Bunlar gibi daha birçok ayet örnek gösterilebilir.
[1]- [Usul-i Kâfi, c.2, s.451]
[2]- [Tefsir'ul-Ayyâşî, c.1, s.135]
[3]- [Maani'l-Ahbâr, s.397]
[4]- [Tefsir-ul Ayyâşî, c.1, s.131]
[5]- [Tefsir'ul-Ayyaşî, c.1, s.131]
[6]- [el-Kâfi, c.1, s.537]
[7]- [Tefsir'ul-Ayyâşî, c.1, s.132]
[8]- [el-Kâfi, c.8, s.498]
[9]- [Tefsir'ul-Ayyâşî, c.1, s.134]
[10]- [Tefsir'ul-Ayyâşî, c.1, s.133]