Adana Sebze Hali yüz yılda dört kez yer değiştirdi…
Adana Valisi Tevfik Hadi Baysal: “Mallarınızı temiz bir yerde satıyorsunuz. Tabi bundan bizim kadar siz de memnunsunuz. Yalnız dükkan kiralarını bahane ederek fiyatları yükseltmeyiniz. Böyle yaparsanız dükkanlar belediyenindir, o zaman da sebzeyi biz sattırırız. Biz vurgunculuğa katiyen meydan vermeyiz. Bunu hepinizin böyle bilmesi lazımdır…”
1935 yılında açılışı yapılan Sebze ve Meyve Hali’ndeki konuşma…
Tanzim satış tehdidi bu topraklarda her zaman olmuştur.
Bir turşucu dükkanı Avrupa’da yüz elli yıl aynı sokakta aynı yerde kalır. Bizim devasa tesisimiz olan Adana Sebze Hali, yüz yılda dört kez yer değiştirmiştir.
Göçebe olmadığımızı iddia ederdim ama, altı bin yıllık varlık tarihi olan Adana’da kuruluş tarihi yüz yılı aşan bir müessese yok denecek kadar azdır.
Yine de karız Kanalları’nı düşünerek göçebe olmadığımızı yerleşik düzende yaşadığımıza inanmak istiyorum.
İLK SEBZE HALİ: GÖN HANI
Konumuz Adana Sebze Hali. Hani seçimden önce “tanzim satış Balonu” ile tehdit edilen Yaş Sebze ve meyve Toptancılar hali…
Ramazanoğlu Beylerinden Piri Paşa döneminde yapılmış olan Gön Hanı ve civarı, o zamanların Sitiplli’den önceki sebze hali gibiydi.
Sebzecilerin dükkan önleri birer yeşil zibillik şeklini alırdı.O zamanlar şimdiki gibi sebze pazarı olmayıp, şehirde yoğun nüfus olmadığından, bahçelerden meyve ve sebzenin bedeli Bastacı’nın (Sebzeci – Sebze ve meyve komisyoncusu) insafına terk edilirdi.
Bastacının emrine itaat bahçecinin birinci işi idi. Getirilen meyve ve sebze, sebzeci tarafından kabul edilmeyecek olursa geri bahçeye götürülmeli miydi? Götürse ne yapacak? Bahçeci getirir malını bırakır, arkasını dönüp giderdi. Bunlar hafta başında güya hesap görürlerdi. Sebzecinin, “meyveler, sebzeler bozuldu satılmadı da sokağa atıldı” demesi üzerine, bahçeci bir hafta içinde getirdiği malın bedeli olarak, elli altmış gibi cüzi bir parayı almaya mecbur kalırdı. Dedelerimiz çektiği sıkıntıların acısını şimdi bahçeci torunları çıkarıyorlar.
Benim yetiştiğim zamanda, sabahleyin patlıcanın yirmi beşi on paraya, bamyanın yüzü, iki yüzü beş paraya, incirin okkası on, bir okka üzüm on, on beş paraya bir yük (120 tane) şeker kamışı azami on beş kuruş (Mecidiye yirmi bir kuruş) idi.
Beklemeye tahammülü olmayan yarın o bir güne kalınca tefessüh edecek meyveler, sebzeler dükkanların önlerine atılıverirdi. Hergeleden dönen kurnaz inekler, doğru Bastacı dükkanlarının önüne koşarlardı.
SEBZE PAZARI OLARAK SİPTİLLİ:
Cumhuriyetin ilk yıllarında sebze pazarı yoğun olarak Siptilli’ye kaydı. Şehir büyüyor ve şiddetle bir sebze haline ihtiyaç duyuluyordu. Bu ihtiyaç toplumun değişik kesimlerinde dile gelmeye başladı. Sebze Pazarı konusunda iki tartışma vardı: Birincisi yapılıp yapılmaması Hakkında, diğeri de eğer yapılacaksa nereye yapılacaktı.
Gerçi yağmurlu zamanlarda bir çamur deryasına bürünen siptilli, yaz mevsiminde de toz deryası ve sinek cennetine dönmekteydi ama olsun; hal, haldir.
Siptilli’ye “Hal” denilmektedir ama tam anlamıyla hal değildir. Siptilli’nin varlığı Adana’da bir hal’e ihtiyaç duyulmasının göstergesidir. Dönemin (1930) Evkaf (Vakıflar) Müdürü, Adana’nın hal ihtiyacını göz önünde tutarak, hem idaresine bir gelir elde etmek hem de bu soruna çözüm olmak amacıyla bir hal inşasına karar vermiş ve bunun da Gön Hanı’nı uygun bulmuştur.
28 SEBZECİ İLE AÇILDI
Bu öneriye sevinçle bakanlar olduğu gibi tedirginlikle karşılayanlar da olmuştur. En azından, Gön Hanı’nın düzeni, Siptilli’deki zorunlu dağınıklığa son verirdi.
Bu tartışmalar uzun uzadıya devam etti ama sonuçta bir çok merhale aşıldıktan sonra, Adana’nın ilk sebze hali, 2 Temmuz 1935 tarihinde açıldı.
Sebze hali, 28 Sebzeci (Komisyoncu), iki bakkal, dört balık satış yeri ile bir gazino ve bir kaç memur odası ile açıldı.
O sabah bütün sebzeciler tabelaların tozunu sildi, dükkanlarını süpürdü, satacakları sebze ve meyveleri cıncık gibi dizip, açılış törenini beklediler. Hiç kimsenin şüphesi olmasın ki, Sebze Hali bir daha sonsuza kadar böyle temiz olmayacaktı.
Halin içi ve dışı bayraklarla süslendi.
Hem davetliler hem de halk sabahın ilk saatlerinden itibaren halin çevresine doluştu, daha şimdiden tören yeri tıka basa dolmuştu.
Önce Saylavlarımız (Milletvekilleri), Fırka Komutanı Vekili Albay Fahri, CHP Başkan vekili Fahri, Halkevi Başkanı Kasım Ener, Mıntıka Jandarma İspektörü Albay Osman Nuri, Topçu Alay Komutanı Albay Bilal, Fırka Kurmay Başkanı Şube Direktörleri,, Mülkiye ve Adliye Dairesi Reisleri, Jandarma Komutanı, Güven Direktörü (Emniyet Müdürü), Şar Kurulu Üyeleri (Şehir Meclisi Üyeleri), Kırmızı Ay (Kızılay), Çocuk Esirgeme ve Uçak (THK) Kurumları Başkanları, Ziraat Odaları Başkan ve Üyeleri, Banka Direktörleri, Fabrika Mümessilleri ve kalabalık bir halk kitlesi toplanmıştı.
Saat 09.00’da İlbay (Vali) Tevfik adi Baysal, Şarbay (Belediye Başkanı) Turhan Cemal beriker geldiler.
MİLLET FAKİR LÜKS İSRAF
Açılış konuşmasını Turhan Cemal Beriker yaptı. Konuştukları biraz da yaşananların özetiydi.
Açılış söylevi, temel ilkenin “sağlık” ve “temizlik” olduğu vurgulanarak başladı. Sebze halinin maliyeti on yedi bin liraydı. Esasında asrın icaplarına göre bir sebze hali yapılacak olsaydı yüz bin liradan fazla paraya ihtiyaç vardı. Ama zorunlu ihtiyaçlar önceliğe alındı, daha pahalıya mal etmek israftı. Sebze pazarı kazanacak, şehrin geliri artacak ve gelecekte daha kapsamlı bir sebze hali yapılacaktı. Millet fakir iken lüks bina yapmak uygun değildi.
Esasında halk daha iyisine layıktır. Yeni bir şehir kurmak, çok paraya bağlıdır.
Halbuki bizim saltanat devrinin yüz yıllarca idare ettiği bakımsız şehirlerimizi, yurdun her bucağı gibi, bir yangın yeri, yahut bir ören halinde devraldığımız hatırlanmalıdır.
Turhan Cemal Beriker, on iki yıllık cumhuriyetin ekonomik alanda gerçekleştirmiş olduğu mucizeleri anlattı.
Sonra İlbay Tevfik Hadi Baysal bir konuşma yaptı. Adından heyet halinde Sebze Hali gezilirken, İlbay (Vali) ilk dükkanın önünde durmuş ve tablalarda istif edilmiş olan sebze ve meyveleri gözden geçirmiş ve sebzeciye de çok önemli olan şu uyarıyı yapmıştır:
“Mallarınızı temiz bir yerde satıyorsunuz. Tabi bundan bizim kadar siz de memnunsunuz. Yalnız dükkan kiralarını bahane ederek fiyatları yükseltmeyiniz. Böyle yaparsanız dükkanlar belediyenindir, o zaman da sebzeyi biz sattırırız. Biz vurgunculuğa katiyen meydan vermeyiz. Bunu hepinizin böyle bilmesi lazımdır…”
Bu uyarının önemi, hükümetin ancak zor durumda kaldığı zaman tehdit olarak kullanmasından kaynaklanmaktadır.
Son seçimde olduğu gibi…
VEDAT DALOKAY VE YÜREĞİR HALİ
Bu gün Adana Büyükşehir Belediyesine bağlı iki adet hal kompleksi vardır.
Vedat Dalokay ve Yüreğir Hal Kompleksleridir. Toplam 360.000 m2 alana sahip olan Vedat Dalokay Hal Kompleksi’nde 224 adet Komisyoncu İşyeri, 47 adet Kavun-Karpuz Sergisi, 71 adet Sevkiyatçı Deposu, 10.000 m2 alana sahip 1 adet otopark, 5.412 m2 alana sahip 1 adet ekmek fabrikası, 28 adet Sosyal Tesis (Çay ocağı, kıraathane, berber, lokanta vs.), 3 adet Banka şubesi bulunmaktadır. Ayrıca yeni kurulacak tesisler için 24.500 m2 genişleme alanı mevcuttur. Yüreğir Hal Kompleksi ise 3 perondan oluşmakta ve içerisinde 73 adet işyeri bulunmaktadır.
Karşılaştırma sizden…