Daha önce çeşitli platformlarda yayımlanan bu makalem, güncellenerek siz değerli okuyucularımın istifadesine sunulmaktadır. Üç parça halinde yayımlanacak olan yazı dizimizin ilk parçası olan “Vergi İncelemesine Başlanmadan Önce Mükellefin Hakları” başlıklı yazım daha önce siz değerli okuyucularımın istifadesine sunulmuştu. Bu yazımızda ise amacımız, vergi kanunları ve buna dayanarak yayımlanan çeşitli yönetmeliklerde vergi incelemesine başlandıktan sonra mükelleflerin haklarının ne olduğu hakkında detaylı bilgiyi okurlarımıza arz etmektir.
Vergi İncelemenin kapsamı ve süresi Vergi usul Kanunun 140. Maddesinde, incelemeye başlandığı tarihten itibaren, tam inceleme yapılması halinde en fazla bir yıl, sınırlı inceleme yapılması halinde en fazla altı ay, katma değer vergisi iade incelemelerinde ise en fazla üç ay olduğu hüküm altına alınmıştır. Bu sürelere Tam ve Sınırlı incelemelerde en fazla altı ay katma değer vergisi iade incelemelerinde ise en fazla iki ay süre ilave edilebileceği belirtilmiştir.
Kimlerin vergi incelemesine tabi tutulacağı ise aynı kanunun 137. Maddesinde belirtilmiş olup buna göre bu kanuna ve diğer kanunlara göre defter ve hesap tutmak, evrak ve vesikaları muhafaza ve ibraz etmek mecburiyetinde olan gerçek ve tüzelkişilerin neticesi alınmamış hesap dönemi de dahil olmak üzere, tarh zamanaşımı süresi sonuna kadar her zaman vergi mevzuatı yönünden incelenebileceği belirtilmiştir.
Vergi Denetim Kurulu Başkanlığınca yayımlanan Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 9. Maddesinde, vergi incelemesine incelemeye tabi olan (Mükellef) nezdinde düzenlenecek “İncelemeye Başlama Tutanağı” ile başlanacağı, incelemeye başlama tarihi olarak ta “mükellefin (veya vekilinin) tutanağı imzaladığı tarih” olduğu ancak tutanakta mükellefin imzasının bulunmaması halinde tutanağın vergi dairesi kayıtlarına intikal ettiği tarihin incelemeye başlama tarihi olacağı belirtilmiştir.
İncelemeye başlama tarihinin mükellef hakları konusunda önem arz etmesinin nedeni vergi kanunlarında çeşitli idari işlem tesisleri için incelemeye başlama tarihinin esas alınmasıdır. İncelemeye başlandıktan yani incelemeye başlama tutanağı imzalandıktan sonra mükelleflere tanınan haklar aşağıdaki gibidir.
213 Sayılı Vergi Usul Kanununun 140. Maddesi ve Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 9. maddesine göre, inceleme elemanı vergi incelemesine başlanıldığı hususunu tutanağa (İncelemeye Başlama Tutanağı) bağlayarak bir örneğini mükellefe vermek zorundadırlar. Mükelleflerin kendilerine söz konusu tutanağın verilmemesi hallinde bu tutanağı talep etme hakları vardır.
213 Sayılı Vergi Usul Kanununun 140. Maddesi ve Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 14. maddesine göre, vergi incelemesinin mükellefin işyerinde yapılması halinde, vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar, nezdinde inceleme yapılanın izni olmaksızın resmi mesai saatleri dışında inceleme yapılamayacağı belirtilmiştir.
Ancak tutanak düzenlenmesi ve inceleme ile ilgili emniyet tedbirlerinin alınması gerektiği hallerde, bu işlemler resmi çalışma saatleri dışında da yapılabileceği, yine de bu hallerde işyerindeki faaliyetlerin sekteye uğratılmaması için gerekli tedbirler alınması gerektiği belirtilmiştir.
Yani mükellefler istemedikçe inceleme elemanı mükellefin resmi çalışma saatleri içerisinde incelemeye devam edemeyecek ayrıca yapılan inceleme ile işyerindeki faaliyetlerin sekteye uğratılamayacaktır.
213 Sayılı Vergi Usul Kanununun 134. Maddesine göre, inceleme elemanı tarafından lüzum görülmesi halinde, işletmede bulunan iktisadi kıymetlere yönelik fiili envanter yapılabilecektir. Ancak fiili envanter neticesinde oluşan masrafların inceleme elemanınca belirlenen kısmı mükellefe hazine tarafından ödenmesi gerekmektedir.
213 Sayılı Vergi Usul Kanununun 3. Bölümünde “Arama” başlığı ile farklı bir inceleme türünden bahsedilmiştir. Bu bölümde hüküm altına alındığı üzere, ihbar veya yapılan incelemeler dolayısıyla, mükellefin vergi kaçırdığına delalet eden emareler bulunursa bu mükellef veya kaçakçılıkla ilgisi görülen diğer şahıslar nezdinde ve bunların üzerinde arama yapılabileceği belirtilmiştir. Ancak arama yapılabilmesi için inceleme elamanı buna lüzum göstererek arama kararı vermeye yetkili sulh yargıcından yazılı olarak talep etmesi, netice de ilgili sulh yargıcınca istenilen yerlerde arama yapılmasına karar vermesi asli şarttır.
Mükellef nezdinde yapılan arama sonucunda bulunan ve incelenecek olan defter ve vesikalar müfredatlı tutanak ile tutanak altına alınır. Arama esnasında ve sonrasında mükelleflerin hakları şunlardır:
a. Arama yapılan hallerde inceleme çabukça ve her işten önce yapılması gereklidir.
b. Vergi ile ilgisi olmayan şahsi ve özel mektup ve diğer evrak makbuz karşılığında sahiplerine geri verilmesi gerekmektedir.
c. Arama sonucu tutanak altına alınan defter ve belgelerin iyi saklanmamasından doğacak zararı idare tazmine mecburdur.
d. Mükellef beyanname verme ödevini yerine getirebilmesi maksadıyla inceleme elemanının huzuriyle, defterler ve vesikalar üzerinde incelemeler yapmaya ve bunlardan suret ve kayıtlar çıkarmaya yetkilidir. Mükellefin bu yöndeki talebini yazılı olarak istemesi gerekmekte olup, bu talep derhal yerine getirilmesi gerekir.
e. Defter ve vesikaların muhafaza altına alındığı tarihten vergi beyannamesinin verileceği tarihe kadar olan süre bir aydan az olması halinde, beyanname verme süresi kendiliğinden bir ay uzar ve ek süre bu müddetin sonundan başlar. Mükellefin böyle bir ek süre hakkı ilgili kanunda mevcuttur.
f. Mükellef, aramalı inceleme sonucunda düzenlenecek tutanaklara diledikleri itiraz ve mülahazaları kaydedebilirler.
g. Mükellef, suç delili teşkil etmemesi şartıyla, tutanağı imzalayarak defter ve belgelerini süre sınırlaması olmaksızın almaya hakkı vardır.
h. Mükellefin, defter ve vesikaların muhafaza altına alınması sebebiyle aynı kanunun 219'uncu madde gereğince yapamadığı kayıtları, defterlerin geri verilmesinden sonra söz konusu kayıtları ikmal için idare ile münasip bir süre kararlaştırabilme ve bu sürenin 1 aydan az olmamasını isteme hakları vardır. Yine mükellefin dilemesi halinde, kayıtlarını yeniden tasdik ettireceği defterlere intikal ettirebilme hakları da mevcuttur.
ı. Netice itibariyle eğer arama ihbar üzerine yapılmışsa ve söz konusu aramada ihbar sabit olmazsa, mükellef muhbirin adının bildirilmesini vergi dairesinden isteme hakkı vardır.
213 Sayılı Vergi Usul Kanununun 140. Maddesi ve Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 23. maddesine göre, vergi inceleme süreleri, incelemeye başlandığı (İncelemeye Başlama Tutanağının İmzalandığı veya Vergi Dairesi Kayıtlarına Girdiği) tarihten itibaren, tam inceleme yapılması halinde en fazla bir yıl, sınırlı inceleme yapılması halinde en fazla altı ay, katma değer vergisi iade incelemelerinde ise en fazla üç ay olduğu, bu sürelere Tam ve Sınırlı incelemelerde en fazla 6 ay katma değer vergisi iade incelemelerinde ise en fazla 2 ay süre ilave edilebileceği belirtilmiştir.
İlave süre verilmesi halinde ise vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların bağlı olduğu birim tarafından incelemenin bitirilememe nedenleri yazılı olarak nezdinde inceleme yapılana yani mükellefe bildirilmesi gerekir.
Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 16. maddesine göre, mükellefin talep etmesi halinde itiraz ve mülahazalarının tutanağa geçirilebilmesini sağlamak amacıyla, iki gün önceden kendi bilgisine sunulur.
Mükellef “İncelemeye Başlama Tutanaklarında” kendisine verilen sorgu numarası aracılığı ile Vergi Denetim Kurulu Başkanlığının internet sitesinde yer alan “VDK Mükellef Portalı”n dan söz konusu Vergi İnceleme Tutanağı taslaklarına ulaşabilir.
213 Sayılı Vergi Usul Kanununun 145. Maddesi ve Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 16. maddesine göre, mükellefin itiraz ve mülahazalarının tutanağa geçirilebilme hakkına sahiptirler. Dolayısıyla inceleme elemanınca mükelleflerin incelemeye ve sonuçta tespitlere dair yapacağı itiraz ve mülahazalarını tutanağa almama veya buna icbar etmeye hakkı yoktur.
Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 16. maddesine göre, inceleme elemanı ile mükellef arasında inceleme süresi içerisinde düzenlenen ve karşılıklı imzalanan tutanakların birer nüshasının tutanakları imza edenlere yani mükelleflere verilmesi zorunludur.
213 Sayılı Vergi Usul Kanununun 145. Maddesi ve Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 16. maddesine göre, vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar, mükellefleri tutanakları imzalamaları için zorlayamazlar.
Ancak mükellefler tutanakları imzalamaktan çekindikleri takdirde tutanakta bahis konusu edilen olaylar ve hesap durumlarını ihtiva eden defter ve belgeler, nezdinde inceleme yapılandan rızasına bakılmaksızın alınır ve inceleme neticesinde tarh edilen vergiler ve kesilen cezalar kesinleşinceye kadar geri verilmez. İlgililer her zaman bu tutanakları imzalayarak defter ve belgeleri geri alabilirler.
Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 16. maddesine göre, mükellef inceleme sırasında vergi kanunlarına göre eleştiri konusu yapılacak hususlarla ilgili olarak inceleme elemanına özelge ibraz etmesi durumunda, söz konusu özelgeyi inceleme tutanağına dâhil ettirebilme hakkı bulunmaktadır.
Bu hak mükellefler için çok önem arz etmektedir. Çünkü Vergi Müfettişleri yapmış oldukları incelemelerde, kanun, kararname, karar, yönetmelik, tebliğ ve sirkülere (özelge bulunmamaktadır) uymak zorundadırlar. Ancak Rapor Değerlendirme Komisyonları, Vergi Müfettişlerince düzenlenen raporları kanun, kararname, yönetmelik, tebliğ, sirküler ve özelgeler yönünden değerlendirir ve kanaatini bildirirler. Mükelleflerce bir sonraki madde de belirtilen RDK tarafından dinlenme hakkı talebi ile birlikte özelgeyi tutanağa işletme hakkını birlikte kullanırsa, RDK’na kendini izah ve açıklama yapma şansına kavuşacaktır.
Vergi Denetim Kurulu Başkanlığınca yayımlanan Rapor Değerlendirme Komisyonlarının Oluşturulması İle Çalışma Usul Ve Esasları Hakkında Yönetmeliğin 14. Maddesine göre, Rapor Değerlendirme Komisyonları ve Merkezi Rapor Değerlendirme Komisyonları gerekli görmeleri halinde veya mükellefin talebi üzerine mükellefin kendisini dinleyebilir. Söz konusu komisyonlar mükellefi dinlenmeden önce inceleme elemanlarınca düzenlenen raporlarda eleştiri konusu yapılan hususlar hakkında bilgi içeren rapor özetleri mükelleflere verilmesi gerekmektedir.
Sonuç olarak mükellefler, inceleme esnasında ve neticede inceleme elemanı ile uzlaşı sağlayamadıkları veya inceleme elemanına kendilerini izah edemediklerinden bahisle Rapor Değerlendirme Komisyonlarınca dinlenme ve dinlenmeden evvel “Rapor Özeti” isteme hakkına sahiptirler. Mükellefler, dinleme talebini inceleme esnasında düzenlenen tüm tutanaklara kayıt altına aldırmak suretiyle veyahut inceleme elemanına veya inceleme elemanının bağlı bulunduğu gruba dilekçe vermek suretiyle iletebilirler.
213 Sayılı Vergi Usul Kanununun 140. Maddesinde vergi inceleme elemanlarının “Vergi kanunlarıyla ilgili Cumhurbaşkanı kararı(**), yönetmelik, genel tebliğ ve sirkülere aykırı vergi inceleme raporu” düzenleyemeyecekleri belirtilmiş, maddenin devamında “düzenlenen vergi inceleme raporları, işleme konulmak üzere ilgili vergi dairesine tevdi edilmeden önce, meslekte on yılını tamamlamış en az üç Vergi Müfettişinden oluşturulacak rapor değerlendirme komisyonları tarafından vergi kanunları ile bunlara ilişkin kararname, tüzük, yönetmelik, genel tebliğ, sirküler ve özelgelere uygunluğu yönünden değerlendirilir.” Hükmü yer almakla beraber maddenin devamında “135 inci madde ile vergi incelemesi yapmaya yetkili kılınan diğer memurlar tarafından düzenlenen vergi inceleme raporları, Gelir İdaresi Başkanlığı merkez ve taşra birimlerinde oluşturulacak rapor değerlendirme komisyonları tarafından değerlendirilir.” Hükmü bulunmaktadır.
Ayrıca Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 16. Maddesinde “Vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar, vergi kanunlarıyla ilgili kararname, tüzük, yönetmelik, genel tebliğ ve sirkülere aykırı vergi inceleme raporu düzenleyemezler.” Hükmü bulunmaktadır.
Rapor Değerlendirme Komisyonlarının Oluşturulması İle Çalışma Usul Ve Esasları Hakkında Yönetmeliğin 14. Maddesinde “Rapor değerlendirme komisyonları, vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar tarafından düzenlenen vergi inceleme raporlarını, vergi kanunları ile bunlara ilişkin kararname, tüzük, yönetmelik, genel tebliğ, sirküler ve özelgelere uygunluğu ile maddi hata ve usul hatası içerip içermediği yönünden değerlendirir.” Hükmü bulunmaktadır.
17.09.2020
Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Bu makale kaynak göstermeden yayınlanamaz. Kaynak gösterilse dahi, makale aktif link verilerek yayınlanabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayınlayanlar hakkında yasal işlem yapılacaktır.)