Karakter boyutu :
Eski Çerkeslerde Devlet Düzeni
26 Ekim 2020 Pazartesi Saat 18:16
Tarih, en eski dönemlerden beri Adıgelerin toplumsal yaşam biçimlerinin bir devlet düzeni temeline dayalı olduğunu gösteriyor. Bu son yıllarda tarihçiler Hatti - Hitit (хетт) kent yönetim ve yaşamının belli kurallara dayalı olarak sürdürüldüğünü aydınlatmış bulunuyorlar.
Tarih sayfalarına göz attığımızda Adıgelerin ataları olan Meotların belli yasa ve kurallara bağlı olarak yaşadıklarını görüyoruz. Meotlar MÖ V . yüzyılda Sindika Krallığı’nı kurmuşlardı.
Meotlar tek bir ulus olma yönünde ilk adımlarını attıkları bir sırada, IV . yüzyılda Hunlar Kuzey Kafkasya’ya ayak bastılar ve saldırıya geçtiler, bu yüzden Adıgelerin devlet kurma girişimi durakladı ve kesintiye uğradı. Böylesine zor dönemleri aşan Meotlar ile Kasoglar MS IX . yüzyılda devlet kurmayı başardılar.
X - XIII . yüzyıllarda değişik Türk kavimlerinin Kuzey Kafkasya’ya ayak basmaya başladıklarını biliyoruz. Adıgeler Türk kavimlerinin saldırılarına karşı koyarken, ulusal yaşama çok yönlü ve ağır darbeler indirenler Moğollar belirdiler.
Tarihsel kroniklerden (yazılardan) anlaşıldığına göre, Moğollar döneminde Adıgeler iki kola ayrıldılar. Josafat Barbaro’nun (İtalyanca - Giosafat Barbaro; 1413-1494) yazdığına göre, XV . Yüzyıl başlarında Kabardeyler ayrı yaşıyorlardı. Ulus bölündü, izlenen ortak tarihsel yol da birbirinden ayrıldı, yine de Kabardeyler Adıge olduklarını unutmadılar.
Kuzey Kafkasya’nın batısında (Batı Çerkesya denen yerde) yaşayan Adıgeler, bir devlet örgütü tarafından çözülebilecek iş ve sorunları kendi meclisleri eliyle çözüyorlardı. XVIII. yüzyıl sonlarına doğru ulusal gelenek ve kurallar dışında, Adıgelerin yaşamında devlet temelli sorunlar daha fazla ele alınmaya ve çözülmeye başlandı. 1803 yılında, Adıgeler Peçetnıko Zefes diye tarihe geçen büyük bir toplantı (zeućeşxo; зэIукIэшхо) yaptılar. Batı Çerkesya’nın tümü, Adıgeleri kaygılandıran sorunların ulusal toplantılarda görüşülmesi ve çözülmesi konusunda uzlaştı ve karar aldı.
Ulusun sözcüleri (paşe; пащэ) Adıgelerin bir devlet düzenlerinin bulunması gereğinin bilincindeydiler. Bilinçli kişilerden biri de Bjeduğların sözcüsü Hacemıko Batçerıye idi. Bu Bjeduğ beyi (pşı) ileri görüşlüydü ve Rus ordularının Çerkesya’ya saldıracaklarını anlamıştı.
Adıge ülkesine düzen verme konulu toplantılar (Zeuće) büyük bir önem taşıyordu. Bu toplantılar ulusal meclis (khase) işlevini görüyordu. Khaselere (meclislere) Adıgelerin yöre temsilcileri alınıyor, ülkenin iç işleri yanında, uluslararası ilişkiler de görüşülüyor, değerlendiriliyor ve çözüme bağlanıyordu.
1830 – 1840 yıllarında Khase’ye Havdeko Mansur ile Şıvpeko Şemız başkanlık ettiler. Bu iki kişi Adıgelerin birliğini güçlendirmek için büyük çalışmalar yürüttüler. Adıge Khase yönetimi döneminde Şerełıko Kızbeç de değişik sorunları çözüyordu.
Ülke içi sorunları çözme konusunda yargıya da büyük görevler düşüyordu. Yargıyı (mahkemeleri) etkinleştiren kişi Hatko Zeçerıye (Zekeriya) idi.
Adıgeler ulusal toplantılarının yapılacağı yerlere büyük bir önem veriyorlardı. Bu gibi toplantı yerleri ulusal anıda (шIэж) yer almış yerler olurdu ve tüm Adıgeler açısından önem taşırdı. İngiliz gezgin John Longworth,gördüğü bir toplantının bir meşe ormanında yapıldığını yazıyor. Toplantıya gelenlerin hepsi, nereden gelmiş olmalarına bakılmaksızın , sağlam bir birlik ve disiplin anlayışı içinde ayakta duruyordu, oturma hakkı nahıjlara (yaşlılara) aitti.
Ulusal Toplantının (Zeuće) politik sorunlar dışında, yargısal sorunları da çözdüğü ve ülkeyi ilgilendiren kararlar aldığı biliniyor. Ülkeyi savunma ve savaşçıları toplama gibi işleri üstlenmiş ayrı ve belirli meclisler de vardı. Bu durumu Adıgelerle birlikte Ruslara karşı çarpışan Polonyalıların komutanı olan Teofil Łapiński genişliğince anlatıyor.
Kafkas Savaşında Adıgelerin birliğinin daha da güçlendiği 1841 yılında alınan Defter’den (karar) anlaşılıyor. Karara göre, Çerkesya Adıgeleri ulusu kaygılandıran sorunların gelenek (khabze) temelli olarak çözülmeleri konusunda anlaştılar.
“Çerkes Özgürlük Meclisi” (ÇÖM) adıyla 1861’de Soçi’de toplanan Meclis, dünya tarihinde ve Adıgelerin anılarında (шIэж) yer etmiş bulunuyor. Meclis kararları ülke savunmasına ilişkindi. Meclisi yönetmek üzere on beş kişi görevlendirildi. Bunlardan adları tarihe geçmiş olan ünlü kişiler şunlardı: Berzeg Hace İsmail Degumıko, Berzeg Hace Cırandıko Degumıko, Zaneko Karabatır, Ĥuşt Mıhamet ve Berekaye İsmail.
Adıge sorunları konusunda kaygı duyan ve faaliyet gösteren örgütler arasında Londra ve Konstantinopol’daki “Çerkes Komiteleri” de vardı. Meclis temsilcileri komite toplantılarına katılıyor ve ortak kararlar alıyorlardı.
1861 yılında kurulan Meclis (ÇÖM) eski dönemlerden beri Adıgelerin yaşamında bir devlet düzeninin bulunduğunu kanıtlıyor. Meclis ülke savunması yanında, ulusun yaşamına ilişkin katkı ve yenilik getiren kararlar da alıyordu.
Ulusun sorunlarını çözen kurum, çoğunlukla ulusal geleneklerin uygulayıcısı olan Adıge Khase idi. Kişisel görüşüme göre, gelenek ve görenekler, ulusun yaşamı içinde bir devlet düzeninin oluşmasında temel dayanaklar olmuşlardır.
Peneşu Asker, Adıge Cumhuriyeti Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü çalışanı.
Adıge mak, 06 Ekim 2020
Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız
Cherkessia.net, 26 Ekim 2020
Bu haber toplam 2428 defa okundu.