Züppelik kültürü
Türkiye’nin edebiyat ve kültür ortamında kısırlaştırıcı, çürütücü iki eğilim, başat öğe durumuna geçebilmek için her zaman pusuda bekler.
Bunlardan biri, düşüncedeki hantallık ve zevkteki bayağılığın “doktrine bağlılık” adına kendine yer açmaya çabalaması; ikincisi de düşüncede derinliğin, sanat düzeyinde yüceliğin yanında yer alıyor (hatta onu temsil ediyor) görüntüsü altında sahte değerlerin kendine yer açmaya çabalamasıdır. Birinci eğilimin vardığı nokta, yaşadığı iklime göre “idanovculuk”, “puritanism”, “radikalizm’ adını alabilir; ikinci eğilimin ise bütün düşünce iklimlerinde ortaklaşa bir adı vardır; Züppelik.
Frenk dillerindeki iki kelimenin Türkçe’de tek karşılığı bulunması, bazı karışıklıklar doğurabilir. Hem “snob” hem de “dandy” demek istediğimizde dilimize gelen “züppe” kelimesidir. Oysa sanat ve düşünce sözkonusu oldu mu, bu ikisini dikkatle ve önemle birbirinden ayırmak gerekli. Snobisme, snobbery çoğu zaman bir ruh bozukluğu, bir yozlaşma sayılabileceği halde dandysme, dandyism, bazen yozlaşmaya karşı en sağlıklı çıkış yolu olarak belirebilir.
Bu konudaki görüşlerimi açıklamaya, iki tür züppeliğin frenk dillerinin bazı sözlüklerine dayanarak anlamlarını sunmakla başlayacağım; çünkü üzerinde konuşulan kavramlara sözlükleri hiçe sayarak anlam yükleme çabası, züppelerin rağbet ettikleri kaçamaklar arasındadır.
Webster’in sözlüğü, snob kelimesinin doğu Fransız lehçesinde “kunduracı” anlamına, eskimiş anlamıyla da “aşağı sınıfların üyesi” demeye geldiğini ileri sürerken Le Petit Robert, kelimenin İngiliz asıllı olduğunu, “kunduracı” anlamına geldiğini, Cambridge Üniversitesinin argosunda üniversiteli olmayanlara böyle dendiğini belirtiyor.
İngilizce sözlüğe göre snob: 1. Kendinden üstün saydıklarına göze batarcasına, yaltaklanarak öykünen ya da onlarla bayağıca yoldaşlığı kollayan kimse; 2. a) Kendinden aşağı saydıklarının gösterdiği ilerlemeleri geri itmeye çalışan kimse; b) Bilgi ya da zevk meselelerinde saldırgan bir üstünlük havasına sahip kimse.
Fransızca sözlüğe göre snob: Hiçbir temyiz yeteneği göstermeden ve hiçbir köklü ihtiyaca bağlı olmadan yüksek sosyetenin seçkin insanlarından ödünç aldığı tavırları, zevkleri ve modaları gösterişle dışa vurmak suretiyle onlarla kaynaşma yollarını kollayan ve kurabildiği böylesi ilişkilere sahip çıkan kişi.
İngilizce sözlüğe göre dandy (konumuzu ilgilendiren anlamıyla): 1. Giyinmeye aşırı özen gösteren kimse; 2. Kendi sınıfında yetkin şey; (sıfat) 1. Züppece; 2. 19. yüzyılın sonlarında yapaylık ve özentili inceliğiyle (preciosity) temayüz etmiş bir edebiyat ve sanat üslubu…
Faydasız Yazılar, İsmet Özel, Şule Yayınları, İstanbul 2000