BOSNA HERSEK
Muhteşem doğası, şirin kentleri, sıcak insanları ile Avrupa’da bir Müslüman memleketi. Ve modern dünyanın(!) ortasında, dünyanın gözü önünde acılar yaşamış bir diyar. Savaşın acılarını içinde eritip daha da değerlerine bağlanan, diğerlerinden farkının sadece inandığı değerler olduğu bilincine varan ve bunları koruma şuuruyla hareket eden, Türkiye’den geldiğini söylediğinde, gözlerinde ve dilinde sevgisi bir kat daha artan boşnakların yaşadığı, Osmanlı emaneti, Aliya’nın emaneti belde. Ve Bosna bugün tüm değerleriyle ve güzellikleriyle, kardeş memleketi olarak gördükleri Türkiye’den misafirlerini ağırlıyor, bağrına basıyor, sınırları ortadan kaldırıyor.
Neden Bosna’ya gitmeliyiz ki?
Bosna, su kaynaklarıyla, nehirleriyle, tarihi köprüleriyle, yemyeşil doğasıyla, ‘eski şehir’ olarak tanımlanan korunmuş tarihi bölgeleriyle -ne yazık ki bizim İstanbul’da başaramadığımız- hem Osmanlı mirasını görebileceğimiz hem de doğanın muhteşem güzelliğini yaşayabileceğimiz bir ülke. Yani “bir insan neden gezer ki?” sorusunun cevaplarını içinde barındırıyor Bosna. Başçarşı’da gezerken kendinizi 1600’lerde geziyormuş gibi hissediyorsunuz. Mostar köprüsüne bakıp çay içerken “arkadaş bu akan suya ancak bu köprü yakışır“ demekten kendinizi alamıyorsunuz. Blagay tekkesinde otururken dervişliği düşünüyorsunuz. Saraybosna’da yolda yürürken evlerin duvarlarına baktığınızda mermi izleriyle, top izleriyle karşılaşıyorsunuz ve modern dünyanın adaletsizliğini görüyorsunuz.
Nereye gidiyoruz?
Bosna’da müslüman hayat, Fatih Sultan Mehmet’in 1463’de Bosna’yı fethetmesiyle başlamış, o zamana kadar Boşnaklar Hristiyanlığın farklı bir koluna(bogomil) bağlıymışlar, Katolik Hırvatlardan ve Ortodoks Sırplardan bu şekilde farklılaşıyorlarmış. Osmanlı ile birlikte İslamiyet’i tanımaya ve müslüman olmaya başlamış Boşnaklar. Bosna toprakları 1878’de Osmanlı egemenliğinden Avusturya-Macaristan egemenliğine geçmiş. 1930’larla beraber Yugoslavya, 1940’larla beraber de Tito sosyalizmi istilasını yaşayan Bosna’da, tüm bu dönemlerin izlerini görmek mümkün. Sosyalizmin çok katlı tek tip evleri tramvay yolu boyunca uzanırken, Avusturya döneminin yapıları Ferhadija ve Marsala Tita caddesi boyunca kendini gösterirken, Osmanlı izleri ise sebil ve başçarşı bölgesinde tüm sadeliği ve sıcaklığıyla varlığını sergilemekte.
Yugoslavya dönemiyle müslüman boşnakların acıları başlamış ve Aliya İzzetbegoviçler bu devirlerde yetişmiş.1992’de Aliya’nın önderliğinde referandumla bağımsızlığını ilan eden Bosna’ya, Sırp milislerince saldırılar da başlamış ve 1992-1995 arası üç yıl Bosna, şehit kanlarıyla sulanmış. Srebrenitsa’da 11.000 silahsız Müslüman şehit edilmiş, hem de BM’nin askeri gücü EUROFOR’un Hollandalı askerleri gözleri önünde. Aliya ve diğer liderleri ile, yetersiz mühimmatları olmasına rağmen direnen, kendi silahlarını üreten Boşnaklar, Avrupa’dan Müslüman toplumun silinemeyeceğini göstermişler, 3 yıl boyunca savaşmışlar ve Dayton anlaşmasıyla geçici bir savaşmazlık dönemine girmişler. İşte Bosna böyle acılarla kavrulmuş bir coğrafya.
Bosna’ya ne zaman gidilir?
Bosna’yı gezmek için en ideal zamanlar, ilkbahar ve sonbahar aylarıdır. Nisan- mayıs-haziran başı yada eylül-ekim en güzel Bosna zamanlarıdır gezmek için.
Bosna’ya nasıl gideriz, şehir içi ulaşımı nasıl sağlarız?
Bosna’ya üç uçak firmasıyla gidilebilmekte; Thy,Pegasus, BH Airlines. Bu şirketlerin kampanyaları ile uygun fiyatlara Bosna’ya ulaşmak mümkün. Vizeye gerek yok. Sadece pasaport yeterli.
Başkent Saraybosna’da ulaşım aracı genelde kullanmaya gerek yok, her yere yürüyerek ulaşılabilir. Kalacak yeriniz şehir merkezine uzaksa, tramvay hattı ile rahatlıkla merkeze ulaşılabiliniyor, bir bilet 2KM(bosna parası) yada 10luk bilet 12,8 KM.
Mostar şehrine tren ve otobüs ile ulaşma imkanı bulunmakta, bunun fiyatı da, tren tek yön 10KM, otobüs tek yön 17KM şeklinde olabiliyor. Ama araba kiralamak daha uygun olabilir, 3-4 kişilik grup halinde gidildiğinde. Günlüğü 50-60 KM den araç bulunabiliyor. Mostar şehrini gezmek için arabaya ihtiyaç yok ama Mostar’ın çevresindeki Poticelj(Mostar’a 30 km uzaklıkta) ve Blagaj(Mostar’a 13 km uzaklıkta)’a gidebilmek için araç ihtiyacı olur ya da günlük turlara katılabilinir.
Kaç gün kalmalıyız ki Bosna’yı doya doya gezelim?
Bosna için ideal gün sayısı 6 gündür. Ama hafta sonu yani iki, iki buçuk gün de Saraybosna ve Mostar şehirlerini görüp gelmek için yeterlidir. Biz 5 gün kaldık ve Srebrenitsa’ya gidemedik.
Bosna’da nasıl anlaşırız, ne yer ne içeriz, nerde kalırız?
Bosna’da şu anda nüfusun %50’si Müslüman Boşnak, %30’u sırp, %15’i hırvat, %5’i diğer milletler. Boşnak, Sırp ve Hırvatların kullandıkları dil genel olarak birbirinin aynısıymış. Ama “allahaimanet, bayram mübarek ola, merhaba” gibi bizimde kullandığımız kelimelerle Müslümanlar, gayrimüslim olanlardan ayrılıyormuş. Boşnakça teşekkür etmek= hvala(faala); nasılsın=kakosi; ortama girildiğinde selamunaleykum, çıkarken allahaimanet sözcüklerini bilmek, gönül bağlarını arttırmak açısından önemli olabilir. Ama turistik yerlerinde çok rahatlıkla Türkçe anlaşabiliyoruz. Bosna’ya giden turistler içinde, birinci sırada Türkiye, ikinci sırada Hırvatistan varmış ve bu nedenle esnaf anlaşabilecek kadar Türkçe biliyor, İngilizce de çok rahat anlaşılabiliyor, bizim gibi basit ve sakin konuşuyorlar İngilizceyi.
Kullanılan para KM(konvertible mark), 1€=1,95KM. Eğer yanınızda TL varsa Bosna’da bulunan Ziraat bankasından rahatlıkla Euro’ya yada KM’ye çevirebiliyoruz, Başçarşı’da Ziraat bankası bulunmakta. Euro da havaalanında kesinti olmaksızın KM’ye çevrilebiliyor, bizim havaalanındaki gibi bir çevirme farkı ya da komisyon olmuyor.
Bosna’da hayat ucuz Türkiye ve diğer Avrupa şehirlerine göre.
Kalma yeri olarak Saraybosna Başçarşı’da çok sayıda hostel, pansiyon, hotel bulunmakta ve bunların fiyatları uygun. Mesela merkezi, temiz ve konforlu bir hostelde geceliği 7-8€ a çok rahat bir şekilde kalınabilir. Mostar’da da geceliği 10-12€ dan merkezi ve temiz hosteller bulunmakta.
Yemekleri de bizim yemeklerimize benziyor, Boşnak bureği(börek) ve cevapi (köfte) mutlaka tadılması gereken lezzetleri. En turistik mekanlarında burek 3-4KM, cevapi 6-7KM.
En turistik mekanlarında, en turistik içecekleri olan bosna kahvesi 2KM. Su bedava, her yerde çeşme var ve çeşmeden içilebilir su akıyor, kafelerde su, çeşmeden doldurulup getiriliyor, şaşırmayın.
Harcama yapılabilecek şeylerin miktarlarını özellikle belirtiyorum ki, kaba taslak bir maliyet hesabı yapılabilsin.
Bizim Bosna gezimiz nasıldı, ne yaptık, nereleri gezdik?
Bosna’ya gitme fikrimiz Aliya İzzetbegoviç ile ilgili bir toplantıya katıldıktan sonra oluştu, o toplantıda boşnakların sırf Müslüman oldukları için yaşadıklarını, çektiklerini dinledikten sonra(yaş olarak savaş dönemini pek bilmediğimiz için) ve toplantıya katılan Boşnak misafirimizin “Boşnaklar sizden güç alıyorlar, Türkiye’nin yanlarında olduğunu biliyorlar, buna inanıyorlar, orayı unutmayın” demesi üzerine, Avrupa’nın doğusunda kalan bu Müslüman beldedeki insanlarla buluşma isteğimiz had safhaya çıktı.
Uçak şirketi kampanyası takip etmeye başladık ve okulumuza uygun zamana denk gelen bir kampanyadan nisan sonu mayıs başına, 3 arkadaş, bilet alarak ilk adımımızı attık. Gezi için 5 gün ayırabildik. Bosna’nın Osmanlı tarihi ve yakın dönem tarihi ile ilgili yazıları okuyup belgeselleri izleyip, gezi programımızı netleştirdik. Bir günümüzde Mostar-Blagay-Pocitelj’i, bir günümüzde Travnik’i, diğer günlerde Saraybosna’yı gezecektik. Saraybosna’da ve Mostar’da kalacak yerleri internetten ayarladıktan sonra yolculuğumuza artık hazırdık.
1.gün
İstanbul’dan yaklaşık 1saat 45 dakikalık yolculukla Saraybosna havaalanına indik. Saraybosna’ya havaalanına inişimizin ardından, yarım saat içinde valizlerimizle birlikte havaalanının girişindeki kapının önündeydik. O sırada İstanbul’daki havaalanlarının ne kadar büyük olduğunu idrak etme imkanımız oldu. Paramızın bir kısmını Bosna parası KM’ye çevirdik. Havaalanından şehre ulaşım için taksiye binmeyi kararlaştırmıştık. Taksici, bizi 20KM’ye şehir merkezine götüreceğini söyledi, zaten genelde bu rakama götürdüklerini okumuştuk. Kaldığımız yere yerleştikten ve sarajevo(saray ovasından geliyormuş, biz Saraybosna demişiz) rehber kitabımızı yanımıza aldıktan sonra, gezimize başlamaya hazırdık.
Bir sarajevo haritası alıp gezi yolumuzu çizdik. Haritayı kaldığınız yerden yada ‘tourist information’ dan alabilirsiniz. Ve gezimize başçarşı(bascarsija diye geçiyor Boşnakça) ve sebille(sebilj) başladık.
Sonradan kavradık ki başcarşida her yol sebile çıkıyordu. Ondan sonra doya doya sebil gördük.
Sebilden çarşıya doğru inerek geziye başladık. Solumuzdaki ilk sokak, Başçarşı Camii’nden önceki sokak, kazandziluk sokak. Bu sokakta kazancı ustalarının dükkanları var, bakır ve gümüşten yapılmış malzemeler satıyorlar. Kahve cezvesinden, kalaydan şamdanlara kadar çeşitli ürünler bulunuyor bu sokaktaki dükkanlarda. Yaşlı ustaların bakır dövme sesleri geliyor sokakta yürürken. 2 kişilik kahve takımı ve cezvesi 40KM’den satılıyor. Türkiye’ye hediye getirmek isteyenlerin uğrak yeri bu sokak.
Bu sokaktan sonra küçük sevimli avlusuyla bizi Başcarşı Camii karşılıyor. Bosna’da namaz vakitleri haricinde camilerin içleri kapalı. Avluda bulunan sergilerde namaz kılınabiliyor sadece. Nedeni ise camilerde güvenlik görevlisi olmaması diye düşünüyoruz, ayrıca bazı yerlerde sırp ırkçıları çetniklerin camileri kirlettiğine dair yazıları okuyunca kafamız bu fikre daha da yatıyor.
Adım adım basçarşı sokaklarında yürümeye başlıyoruz. Küçük, tahta dükkanları ile başçarşı tam bir Osmanlı çarşısı. Ana sokağı ise saraci sokağı. Bu sokakta yürürken dükkanların arasında bir han gözümüze çarpıyor, morica han. Burası bir Osmanlı hanı, üst kata tahta merdivenlerden çıkıp, han odaları arasındaki koridorda dolaşıyoruz, bu odalar şimdi çeşitli kurumlara yada bireylere kiralanmış durumda. Bu odalardan biri de “mladi muslumani”ye ait. 1930’larda kurulan bu cemiyetin, Boşnak Müslüman gençlerinin yok olmasını engellediğini ve Aliya gibi Bosna büyüklerinin bu kurumdan çıktığını bildiğimiz için içeri girip selam veriyoruz, duvardaki fotoğraflara bakıyoruz. Hanın üst katını gezdikten sonra, hanın zemin katında bulunan kafeye yorulduktan sonra gelmek üzere, handan ayrılıyoruz.
Handan çıkıp yürümeye devam ediyoruz. Solumuzda çarşının büyük camisi bizi karşılıyor, Gazi Hüsrev Begova Camii.1537’de yaptırılmış cami, Sultan İkinci Beyazıd’ın torunu Hüsrev Bey tarafından. Camiye girmeden önce dışarıda, yan yana yapılmış iki çeşmeden suyumuzu içiyoruz.
Rivayetlere göre bu çeşmeden içenlerin yolları bir daha Bosna’ya düşermiş, bizde inşallah deyip caminin avlusuna giriyoruz. Cami avlusunda tahta şadırvan bizi karşılıyor.
Sekizgen şadırvanın çatısının, her bir kenarında, sekiz farklı hat üsluplarıyla yazılmış ‘Biz herşeyi sudan yarattık’enbiya12/30 ayetini görüyoruz. Caminin avlusunda gazi Hüsrev beyin türbesi bulunuyor, caminin yan tarafında ise saat kulesi bulunmakta. Avluda oturup biraz dinlendikten sonra yolumuza devam ediyoruz, caminin tam karşısında Kurşunlu medresesi ve Hüsrev bey medresesi bulunmakta, bugün eğitim verilmeye devam ediliyor bu kurumlarda, hatta namaz vakitlerinde burada eğitim alan gençlerin camiye geldiklerini okuyoruz, vakit namazında onları da görmek dileğiyle avludan çıkıyoruz.
Saraci sokakta, camiden sonra Hüsrev bey bedesteni(bezistan) çıkıyor karşımıza, burası kapalı çarşının çok çok küçük versiyonu gibi. İçerde küçük dükkanlarda turistler için satışlar yapılıyor, burayı gezdikten sonra, sokağa çıkıyoruz ve Başçarşı’nın bitip yeni bir yerin başladığı gözümüze çarpıyor. Küçük sevimli Osmanlı dükkanları yerini üç katlı Avusturya binalarına bırakıyor. Saraci sokak da Ferhadija sokak oluyor. Sağlı sollu markaların dükkanlarının olduğu bir nevi istiklal caddesi başlıyor. Bu cadde üzerinde Türkiye Konsolosluğu ve Ziraat bankası bulunmakta. Ferhadija’da bir süre yürüdükten sonra Katolik kathedrali karşımıza çıkıyor, ondan bir sokak sonra ise Ortodoks kilisesi bulunmakta.
Ferhadija sokağının sonuna kadar yürüyoruz. Burada sonsuz ateş(vjenca vatra) bulunmakta, ikinci dünya savaşında Saraybosna’nın kurtuluşu adına yakılmış ateş.
Yorulduğumuz hissedip morica hana geri dönüyoruz, morica hanın içindeki kafeye oturuyoruz ve Boşnak kahvemizi(bosanski kafa) söylüyoruz. Tepside bir fincan, bir lokum, iki şeker ve cezve içinde kahve sunuluyor. Şekerleri cezvede karıştırıp lokum eşliğinde Bosna kahvesinin tadına bakıyoruz ve bundan sonra oturduğumuz her yerde kahve içmeden kalkmıyoruz. Fiyatı 1,5KM.
Daha sonra ezan vaktinin yaklaşmasıyla Begova camiine geçiyoruz. Begova camiinde ve Başçarşı camiinde, ezanın hoparlör ile değil de, minareden çıplak sesle okunduğunu bildiğimiz için ezanı bekliyoruz.
Müezzini minare şerefesinde görüyoruz ezan okumaya başlıyor ama diğer camilerden hoparlör ile ezan okunduğu için müezzinin sesini duyamıyoruz. Camiye giriyoruz ve caminin gençlerle dolu olduğunu görüyoruz. Bu gençlerin medresede eğitim alan gençler olduğunu düşünüyoruz. Omuz omuza namazımızı kılıp, avluya çıktığımızda boşnakların mutlu gözlerle bize baktıklarını görüyoruz, onların yanında olduğumuzu hissetmeleri, bundan güç kazanmaları için Allah’a dua ediyoruz.
Karnımızın acıktığını hissederek tekrar Başçarşı camii tarafına doğru yürümeye başlıyoruz, hedefimiz Boşnak böreği(burek) yemek. Başçarşı camiinin yanındaki sokakta, sac börekçisi (sac buregzinska) bulunmakta. Burasının en iyi börekçi olduğu duyumlarımızdan hareketle giriyoruz içeri, gerçek Boşnak böreğinin tadına bakıyoruz, kıymalı-ispanaklı-patatesli börekleri var. Porsiyonu 4-5KM ve rahatlıkla doyuruyor. Her gün başka bir çeşitten yemek üzere ‘allahaimanet’ diyerek börekçiden ayrılıyoruz. Başçarşıda dolanarak miljacka nehrine doğru yürüyoruz. Nehrin kıyısında restore edilmekte olan milli kütüphaneyi görüyoruz.
Burası Osmanlı arşivinin, el yazması eserlerin bulunduğu kütüphane imiş. Ama savaş sırasında sırplar, Saraybosna tepelerinden şehirdeki insanlara keskin nişancılarla kurşun sıkarken aynı zamanda, toplarla da şehri dövmüşler. Bu kütüphane de bu saldırılardan en çok zarar gören yapı olmuş. Kütüphane, tarihi silmek isteyen Sırpların acımasızca saldırılarına maruz kalmış. Kütüphane ve içindeki onlarca eser ve Osmanlı arşivleri saldırılarla yok edilmeye çalışılmış, bu belgelerin bir kısmı Boşnaklarca kurtarılmış ama önemli bir kısmı sırp katliamına maruz kalmış ve yok edilmiş. Şu an restore edilmekte kütüphane.
Nehir boyunca yolumuza devam ediyoruz. Karşımıza önce seher köprüsü çıkıyor, buranın karşısında ise inat evi(inat kuca) var. Evinin yerinin taşınmasını istemeyen ev sahibi yüzünden evin bu ismi aldığını okuyoruz. Yürüyüşümüze devam ediyoruz ve latin köprüsü(latinska cuprija) karşımıza çıkıyor.
Buranın bize okulda anlatılan 1. Dünya savaşının başlamasına neden Avusturya veliahdının öldürülme sahnesinin gerçekleştiği yer olduğunu okuyoruz rehber kitabımızdan. Köprünün öbür tarafına geçiyoruz ve Bosna diyanet işleri başkanlığı olduğunu düşündüğümüz camiyi(careva camii), daha sonra at meydanını(at mejdan) geziyoruz. Sonra inat evinin sağından yukarı, Bosna tepelerine doğru tırmanmaya başlıyoruz. Alifakovic tepesine ve şehitliğe uğruyoruz, bu tepeden başçarşıya ve binalardaki kurşun izlerine bakıyoruz.
Konağı(konak residence) ve franjevacki manastırını dışardan görüp, tekrar aşağı inip nehir kıyısından yürüyüşümüze devam ediyoruz, binalardaki kurşun izlerini görüp, savaş zamanlarını düşünüyoruz. Bir ara sokaktan dalıp, ferhadijayı geçiyoruz ve tramvay yolu üzerinde bulunan mula mustafa baseskije caddesine çıkıyoruz. Burdan başçarşıya doğru yürürken karşımıza meyve pazarı(pijaca markale) çıkıyor.
Burası savaş sırasında iki ayrı zamanda iki kez sırp havan topunun düşmesi sonucu, toplam 120 müslümanın şehit olduğu yer ve pazarda bu Müslümanların isimlerinin yazılı olduğu bir duvar bulunmakta.
Yolumuza devam ederek sebile tekrar ulaşıyoruz. Artık çay içme zamanının geldiğini düşünüp başçarşı camiinin yanındaki ilk sokakta bulunan sevdah kuca’ya girip türk çayı(turski caj) söylüyoruz. Diğer denemelerimizden sonra buranın çayı en iyi yapan mekan olduğunu düşündük.
Akşam namazı için bascarsija camiine gidiyoruz, hava karardıktan sonra aydınlatılan sebilin daha bir güzel göründüğü dikkatimizi çekiyor ve başçarşıyı bir de dükkanlar kapalıyken geziyoruz.
Akşam yemeği için başçaşıda bulunan bir cevapizinska’ya gidiyoruz. Ekmek arası köfteyi andıran cevapi, baharatlarıyla farklı bir lezzet oluyor, cevapinin asıl mekanının travnikte hari cevapdzinica olduğunu okuduğumuz için oradaki tadı merak ederek buradan ayrılıyoruz, 6KM. Bu arada içecek olarak ayran istediğimizde, ayran yerine yoğurt geldiğini görüyoruz ve su ile kaşık isteyip, gelen yoğurdu ayran yapıyoruz, satıcının gelecek ayran için bizi uyardığını da belirtelim. Ayran 2KM.
Akşam yemeğinden sonra son bir defa daha kafeye gidiyoruz ve çayımızı istiyoruz. Bu seferki mekanda turksi caj bulunmadığı için bize bitki çayı getiriyorlar. Çayımızı içip kaldığımız yere geçiyoruz.
2.gün
Bugün Saraybosna’da sebilden yukarı, kovaci mahallesine doğru yürüyeceğiz ama önce sac buregdzinicada Boşnak böreğimizi yiyoruz ve güne başlıyoruz.
Kovaci mahallesi, eski Saraybosna’nın mahallelerindenmiş ve iki katlı evleriyle hoş bir mahalle havası ortamındaki sokaklarda yürüyoruz.
Kovaci sokağından tırmanırken karşımıza bir şehitlik geliyor, baki tepesi yamacındaki bu şehitlik de Bilge Kral Aliya’nın mezarı bulunmakta.
Aliya, vasiyeti üzerine, silah arkadaşlarının yanına, bu şehitliğe gömülmüş ve anıt mezar yapılmasını istememiş, sade bir kubbenin altında kıyamet gününü beklemekte. Başında nöbet tutan görevli askerler bulunmakta ve Aliya’ya dua edenleri selamlamaktalar.
Aliya herhangi bir yere anıtının yapılmasına izin vermemiştir ve 1995 sonrası liderliğinde bile halkının arasından hiç ayrılmamıştır.
Bilinen bir fotoğraf karesinde Aliya, Srebrenitsa şehitlerini anma programında, bir çocuğun yanında, halkın arasında çimenlerin üstüne oturmuş ve srebrenitsa’yı düşünceli gözlerle izlemektedir. Adeta halkın liderinin nasıl olması gerektiğini göstermektedir dünyaya. Mezar taşında da “yemin ederimki Allah’tan başkasına boyun eğmeyeceğiz” yazdığını okuduğumuzda ise ne konuşacak söz kalmıştı ne bakacak göz, sadece dua edebiliyorduk.
Şehitlikten ayrılıp Aliya müzesine geçiyoruz,3KM. Burada Aliya’nın hayatının anlatıldığı yazılar, resimler ve Aliya’nın eşyaları sergileniyordu. Burayı gezdikten sonra baki tepesinin üstüne doğru tırmanışa devam ediyoruz ve Saraybosna’yı, Başçarşıyı seyredebileceğimiz bir düzlükten, şehri seyrediyoruz.
Daha sonra tepeden aşağı inişe geçiyoruz, kovaci mahallesinde svrzina’nın evi(svrzina kuca)’ne geliyoruz, burası 1800lerden kalma Osmanlı evi ve şu an gezilebilecek müze olarak işletiliyor, 3KM. Çeşmesi, kuyusu bahçesiyle, ahşap merdivenleriyle, ahşap dolaplarıyla, sedirli odalarıyla tam bir Osmanlı evi burası.
Mahalle aralarından dolanarak Başçarşıya iniyoruz, Begova camii avlusunda bir parça soluklanıp günü düşünüyoruz, daha sonra moric hana geçip kahvemizi içiyoruz. Sonra saraci sokaktan, ferhadjiadan yürüyüp, marsala tita’ya çıkıyoruz, bu cadde üzerinde yürüyüp veliki park ‘a geliyoruz, burda oturup dinlendikten sonra tekrar başçarşıya dönüp çay kahve limonata yemek molası veriyoruz ve araba kiralama konusunu görüşmek üzere kaldığımız yere dönüyoruz.
3.gün
Bugünkü hedefimiz Poticelj-Blagaj’ı gezip, Mostar’ın gecesine yetişmek ve geceyi Mostar’da geçirip ertesi sabah, Mostar’ın gündüzünü görüp, travnik şehrine geçmek. Sarajevo mostar arası 127km, mostar poticelj arası 30km, poticelj blagaj arası 24km.
Kiraladığımız fabia arabaya günlük 60KM verme karşılığında anlaşıyoruz ve içine 70KM yaklaşık 30lt yakıt doldurarak yola koyuluyoruz, 3 kişilik grup olduğumuz için araç kiralama daha ekonomik hale geliyor. Türkiye ehliyeti de sürücülük için yeterli, ekstra bir şey yapmaya gerek yok.
Burek yiyip yolculuğumuza başlıyoruz.
Yolculuğumuz inanılmaz güzel geçiyor.
Bosna’nın tüm doğa güzellikleri eşliğinde, nehir kıyısına paralel uzanan yolda, yeşille mavinin uyumunu izlerken insanın yola bakası gelmiyor, hız sınırı 60km/saat olduğu için şoförde bu güzelliklerin keyfini çıkararak yoluna devam ediyor.
Kah durup bu güzellikleri izleyerek, kah nehre paralel kıvrılan yollarla beraber kıvrılarak Mostar üzerinden geçip Poticelj’e varıyoruz.
Osmanlı sınır köyü olan poticelj; taş kaldırımları, taş evleriyle, camisiyle, taş kalesiyle tarihi bir köy. Burada tüm taş kaldırımlardan geçmek derdi sarıyor insanı. Kalenin zirvesindeki kuleden manzarayı bakıp, neretva nehriyle akası geliyor insanın. Bu sınır köyünde asker olarak nöbet tuttuğunun hayalini kuruyorsun ve daha nice şeyler… Dönüş yoluna geçiyoruz tekrar, Blagaj’a doğru.
24km sonra Blagaj’dayız. Buna nehrinin kaynağına kurulmuş bu tekke. Ahşap tekkede sarı Saltuk türbesi bulunuyor. Burada bir tas yardımıyla Buna nehri kaynağından su içme imkanına kavuşuyoruz. Tekkenin üst katında odalardan birinde sedire oturup, suyun sesini dinlemek insanın huzurunu zirveye çıkarıyor. İnsanın buradan gidesi gelmiyor, vakit akıp gidiyor.
Blagaj’da tekkenin orada yemek yeme mekanları bulunmakta ve buralar balıklarıyla ünlü. Balık, limonata ve kahvenin bedeli 18KM. İki alabalık sunuluyor tabakta, gayet doyurucu.
Blagaj’da karnımızı doyurup tekrar Mostar’a gitmek için yola koyuluyoruz. 20 dakika sonra Mostar’dayız. Eşyalarımızı hostele yerleştiriyoruz, geceliği kişi başı 10€, biraz dinlenip yürümeye başlıyoruz Mostar sokaklarında. İki dakikalık yürümeden sonra taş yol karşılıyor bizi, bu yolun ucu Mostar köprüsüne çıkacağını bildiğimiz için dalıyoruz sokağa.
Taş evlerin arasından, taş sokakta yürüyoruz, heyecanlıyız hep fotoğraflarını gördüğümüz köprüyü göreceğiz birazdan. Derken köprünün ucu görünüyor ama köprüye girmeden önce soldaki müzeye, Mostar’da neler yaşandığını gösteren bir belgeseli izlemek için giriyoruz, burası hediyelik malzemelerin satıldığı dükkan gibi bir yer. 10 dakikalık video ile Mostar’daki savaş anlatılıyor. Hırvat topları altında köprünün direnişini görüyoruz, sonra 9 Kasım 1993’de yıkılışın tv’deki yayını geliyor, sonra tekrar taşların çıkarılışı, yeniden yapım çalışmaları ve açılışı. 10 dklık videoda tüm duyguları yaşıyorsunuz, öfkeleniyorsunuz, ağlıyorsunuz, heyecanlanıyorsunuz, seviniyorsunuz ve en sonunda gururlanıyorsunuz. Video son görüntüleri açılış gününden. O gün canlı yayın yapmıştı TRT de Mostar’dan, 2004 temmuz ayıydı, açılış sırasında köprüden ilk geçen mehter takımı olmuştu ve TRT sunucusu ağlayarak sunmuştu o anı, küçüklüğümüzden unutamadığımız anlar arasında yerini almıştı o anlar. Tüm bu duygular içine köprüye adım atmaya hazırız, dışarı çıkıyoruz ve başlıyoruz yürümeye, Neretva’nın üstüne işlenmiş hilale doğru, yıkılmadan önce 99 basamaklı olan, yıkıldıktan sonra ise 1993 unutulmasın diye 93 basamaklı yapılan köprüye. Uzun süre köprünün ortasından akan güzelliğe, Neretva’ya bakıyoruz, sonra 1993’ü düşünüyoruz, yıkılan köprüyle beraber neretvaya düşen taşlar oluyoruz, sonra tekrar vinçler yardımıyla çıkarılıyoruz nehirden, kullanılamayacağımız anlaşılınca bu sefer ilk köprü yapılırken çıkarıldığımız taş ocağındaki diğer taşlar oluyoruz, sonra tekrar çıkarılıyoruz ocaktan, köprüye yerleştiriliyoruz ve ilk köprüyü yapan ustalarının torunlarının ellerinde yükselerek tekrar mostar oluyoruz.
Hava kararmıştı ve dolunay tüm güzelliğiyle bizim gelmemizi beklemiş gibiydi, Mostar’ı yani yeryüzünün hilalini ve gökyüzünün dolunayını beraber görebileceğimiz yer aradık, doya doya Mostar’ı ve dolunayı seyrederken çayımızı yudumluyorduk. Köprüden geçtik, çölde susuz kalmış insanın su bulması gibi, kana kana geçtik üzerinden. Öbür tarafına geçtik bir de oradan baktık, döndük köprünün bu tarafına geçtik bir daha buradan baktık. Yorulup hostele döndük.
4.gün
Sabah atıştırma usulü şeyler yiyerek güne başladık, Mostar’ın gündüzünün nasıl olacağını merak ederek ayrıldık kaldığımız yerden. Küçük kemerli köprüyü gördük önce, Mostar köprüsünün yapımında Mimar Hayrettin’e güzel bir prototip olduğu düşünerek baktık ona. Eski Mostar sokaklarında yürüdük, köprünün ayağında bulunan, neretva kıyısındaki mekanda limonatamızı içtik,3KMye. Köprüyü seyrettik, doymadık, köprü üzerine çıktık, para karşılığı neretva sularına atlayan gençlere baktık köprü üzerinde.
Sonra Koski Mehmet paşa camisine gittik, cemaatle sadece Cuma namazı kılınan bu yere girip vazifemizi ifa ettik. Cami avlusundan Mostar’a bir daha baktık.
Ve arabamıza binerek Mostar’dan ayrılıp Travnik’e gitme zamanımız gelmişti. 150 kmlik yolculuğumuza başladık. Yolun yaklaşık 40kmlik kısmını stabilize yoldan gitmek zorunda kaldık, 30 km/saat hızla gidilen tozlu bir yol. Elimizdeki haritadan doğru güzergahta olup olmadığımızı kontrol ederek 2 saat süre sonunda vezirler şehri Travnik’e vardık.
Tranvik Osmanlı’ya 70 vezir çıkarmış bir şehir. Mavi suyu(plavi voda), kalesi, saat kulesi, Elçi İbrahim Paşa Medresesi, değişik motifleriyle Süleyman Paşa Camii, yüksek çatılı evleri, en iyi bosna kahvesinin içilebileceği lutfina cafesi-2KM- ve Bosna’daki en iyi cevapiyi yeme mekanı olan Hari Cevapdzinica-6KM- ile gezilip görülmesi gereken bir Bosna şehridir.
Travnik kalesinden şehrin minarelerini izleyip, cevapi ile karnımızı doyurup, kahvemizi içtikten sonra tekrar Saraybosna yoluna koyulduk.
Saraybosna’ya doğru 20.kmde ahmici köyü yer almakta, bu köyde 1994 nisan 16da, 119 müslüman erkek sabah namazı vakti camiye kapatılıyor ve sırp milisler tarafından caminin etrafı çevrilerek ateşe veriliyor. 119 müslüman burada yakılarak şehit ediliyor.
Saraybosna’ya varıp bir süre dinlenip tekrar kendimizi başçarşı sokaklarına atıyoruz, tabi yorulunca moric han ve sevdah kafeye gitmeyi ihmal etmiyoruz.
5.gün
Bosna’da son günümüz. Hedefimiz Velika Aleja ağaçlı yolunu ve bunun sonundaki Vrelo Bosna kaynağını görmek, ordan sonra da tunnel müzesine geçmek. Başçarşıdan tramvay(tramvaylar eski ve yolda giderken bozulup kalabiliyor, konfor beklemek gibi bir lüksümüz yok zaten, sallana sallana gidiyoruz) ile ilidza bölgesine geldikten sonra -kişi başı 2KM-, on dklık yürümeden sonra Velika Aleja’ya geliyoruz.
Bu yol, iki tarafı ağaçlarla çevrili ortasından faytonların geçtiği, yürürken dinlenebileceğiniz, temiz havayı soluyabileceğiniz yaklaşık 3kmlik bir yol. Sonunda ise Vrelo Bosna, Bosna ırmağının kaynağı ve çevresindeki yeşil güzellikleriyle muazzam doğa manzaraları içeren park bulunmkta.
Vrelo Bosna’daki gezintinin ardından yaklaşık 3km mesafedeki tünel müzesine geçiyoruz. Burası dört tarafı sarılı sarajevo’nun direnişini ayakta tutan yer. Bu tünel sayesinde Bosna’ya mühimmat, yiyecek, içecek girişi yapılabiliyordu. Havaalanı altından uzanan 800m lik bu tünelle BM kontrolündeki havaalanı bölgesi pas geçilerek Sarajevo’ya ihtiyaç malzemeleri sokulabiliyordu. Bu tünelin fikir aşamasında ve yapımında Bilge Kral Aliya, oğlu Bakir’in de aralarında bulunduğu bir ekip çalışmış ve 4 ayda 800mlik bu tünel yapılmış. Soluk borusu gibi sarajevo’nun akciğerlerine havanın ulaşmasını sağlamış bu tünel. 2,5 yıl sonrasında, anca sırpların bu tünelden haberleri olmuş. Şu an nedendir bilinmez tünelin sadece 20mlik kısmı açık, geri kalanı kapatılmış durumda, giriş 2KM, girdikten sonra savaşta tünelin fonksiyonunu anlatan bir video gösterimi ve savaş malzemelerinin yer aldığı müze bulunmakta.
Tüneli gördükten sonra tekrar kaldığımız yere dönüp, gidiş hazırlıklarına başladık. Srebrenitsa’yı göremedik, onu da bir dahaki sefere inşallah diyerek havaalanına yola çıktık.
Başçarsısı, Mostar’ı, blagaj’ı, binalarındaki kurşun izleri, Aliyası, tüneli, muhteşem doğası, suyu yeşili, güzel insanı ile Bosna’ya veda etmek zor geldi. İçtiğimiz su acaba etkisini gösteriyor mu, buradan ayrılamayacağız mı acaba diye düşünmekten kendimiz alamadık, taksiyle havaalanına varıp, dönüş yolculuğumuza başladık.
Unutmayın Bosna’da, kardeşlerinin yanında olduğunu bilmek isteyen kardeşlerimiz var. Allahaimanet.
Medeniyetinin İzindeki Yolcu
E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir
Captcha
*
© 2014 Sosyal Doku Vakfı