Transkript
1 C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, TÜRKİYE DE KÂĞIT TÜKETİMİ İLE EKONOMİK BÜYÜME ARASINDAKİ İLİŞKİ: EŞBÜTÜNLEŞME VE NEDENSELLİK ANALİZİ Ali Rıza SANDALCILAR * Özet Bu çalışmanın temel amacı dönemine ait verilerle Türkiye de ekonomik büyüme ile kâğıt tüketimi arasındaki nedensellik ilişkisini zaman serisi analiziyle incelemektir. Analizde koentegrasyon ve genelleştirilmiş Granger nedensellik testleri kullanılmıştır. Analiz sonuçları ekonomik büyüme ile kâğıt tüketimi arasında çift yönlü güçlü nedenselliğin varlığını kanıtlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Kâğıt Tüketimi, Ekonomik Büyüme, Nedensellik Relationship Between Paper Consumption and Economic Growth in Turkey: Cointegration and Causality Analysis Abstract The main purpose of this study is to investigate the causality relationship between paper consumption and economic growth in Turkey with time series analysis using annual data related to period. In the analysis, cointegration test and augmented Granger causality test were used. The results of analysis show that there is a strong bi-directional causality between paper consumption and economic growth. Keywords: Paper Consumption, Economic Growth, Causality GİRİŞ Kâğıt asırlardan beri insan ömrü boyunca en fazla tüketilen sanayi ürünlerinden biri olmuştur. Modern yaşamın her alanında kâğıt ve kâğıt türevi ürünleri görmek mümkündür. İlk önceleri, yazı yazma ortamı olarak kullanılan kâğıt, bu kullanımı ile uygarlık ve kültürün gelişmesinde önemli bir rol oynamıştır. * Yrd.Doç.Dr., Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, İİBF, İktisat Bölümü, Rize, Kâğıt ve kâğıt türevleri ürünler literatürde genel olarak kültürel kâğıtlar ve endüstriyel kâğıtlar şeklinde sınıflandırılmaktadır. Kültürel kâğıtlar yazı tabı kâğıtlar ve gazete kâğıtlarından; endüstriyel kâğıtlar ise sargılık kâğıtlar, temizlik kâğıtlar, kraft torba kâğıtlar, oluklu mukavva kâğıtlar, kartonlar, sigara ve ince özel kâğıtlardan oluşmaktadır. Çalışmada kullanılan kâğıt ifadesi kültürel ve endüstriyel kâğıtların tamamını kapsamaktadır.
2 2 SANDALCILAR Ama yazı kâğıtları artık kâğıt endüstrisi üretiminin küçük bir oranını oluşturmaktadır (Sönmez, 2008:2). Günümüzde kâğıt ve kâğıt türevi ürünlerin kullanımı bir taraftan kültürel yaşamın bir taraftan da her endüstri dalının vazgeçilmez temel girdisi olması, ekonomik büyümeyle ilişkisinin varlığını ön plana çıkarmaktadır. Dünyada kâğıt tüketimi beklenenin aksine her geçen gün artmaktadır yılında dünyada kişi başına düşen yıllık kâğıt tüketim miktarı 34,04 kg iken 2005 yılında bu rakam 54,48 kg a ulaşmıştır (WRI Database, 2011). 35 yıllık dönemde kişi başına düşen yıllık kâğıt tüketiminde ortalama artış %60 olmuştur. Aynı dönemde dünyada kişi başına düşen GSYİH ya bakıldığında ise 1970 yılında dolardan 2005 yılında dolara yükselmiştir (UNCTAD Database, 2011). Buradaki artış ise yaklaşık %69 dur. Burada görülüyor ki zaman içerisinde GSYİH ları artan ülkelerde kâğıt tüketim miktarları da artmakta veya kâğıt tüketimi artan ülkelerde GSYİH larda artmaktadır. Bu bağlamda, söz konusu değişkenler arasındaki korelasyon Türkiye de de benzer bir tablo oluşturmaktadır. Çalışmada Türkiye de kâğıt tüketimi ile ekonomik büyüme arasındaki ilişki incelenecek; iki temel hipotez test edilmeye çalışılacaktır. Hipotezlerden biri Türkiye de ekonomik büyüme kâğıt tüketimini pozitif yönde etkilemektedir. şeklindedir. Diğeri ise Türkiye de kâğıt tüketimi ekonomik büyümeyi pozitif yönde etkilemektedir. kurulabilir. Birinci hipotezin teorik açıklamasını yapmak ikincisinden çok daha kolay gözükmektedir. Şöyle ki Türkiye de gelir artarsa kâğıt talebi de artacak ve dolayısıyla kâğıt tüketimi artacaktır. Bu kapsamda literatürde çalışmalar bulmak mümkündür. Ancak ikinci hipotezin teorik bir temele oturtturulması daha zor gözükmektedir. Dünyada ve Türkiye de literatür henüz yeterince oluşmamıştır. Türkiye de yıllar itibariyle artan kâğıt tüketiminin büyüme üzerine yapacağı muhtemel etkiler teorik anlamda önemini arttırmaktadır. Kağıt sektörüyle ilgili uygulanmakta olan politikaların doğruluğu bu kapsamda sorgulanmalı; oluşacak literatüre göre politikaların yeniden gözden geçirmesinin gerekliliği oluşmaktadır. Zaman serisi analizinin yapılacağı bu çalışma iki temel bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde kâğıt tüketimi ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin teorik boyutu ortaya konulmaya çalışılacak, Türkiye deki mevcut durum tespit edilecektir. Ekonometrik analizin yapılacağı ikinci bölümde ise metodoloji, veri seti, araştırma sonuçları ve yorumlar yer alacaktır. I. KÂĞIT TÜKETİMİ VE EKONOMİK BÜYÜME Kişi başına düşen kâğıt tüketim miktarlarının (KBDKTM) yer aldığı Tablo 1 e bakıldığında dünyada kâğıt tüketiminin her geçen yıl artmakta olduğu görülmektedir. Şöyle ki; yüksek gelirli ülkelerde 1970 yılında KBDKTM 137,53 kg iken 2005 yılında bu miktar 227,82 kg a yükselmiştir. Bu ülkelerdeki kâğıt 2005 yılı sabit fiyatlarla GSYİH.
3 C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, tüketimi dünya ortalama kâğıt tüketiminden yaklaşık dört kat daha fazladır. Orta gelirli ülkeler grubunda ise KBDKTM 1970 yılında 8,54 kg iken 2005 yılında tüketim 39,06 kg seviyelerine kadar arttığı görülmektedir. Düşük gelirli ülkelerde KBDKTM 1970 yılında 1,74 kg; 2005 yılında ise 4,11 kg olarak gerçekleşmiştir. Bu ülkelerdeki KBDKTM ise, dünya ortalama tüketiminin oldukça altında olduğu görülmektedir. Her üç gruptaki KBDKTM geniş manada birlikte değerlendirildiğinde yıllar itibarıyla tüketim miktarında sürekli bir artışın meydana geldiği dikkat çekmektedir. Kişi başına düşen kâğıt tüketim miktarındaki artış üç temel faktörle açıklanabilmektedir (Azizi and Aghapour, 2007:3076). Bunlar toplam nüfusun artması; endüstrilerde zaman içerisinde kâğıdın başka materyaller yerine ve bazı tüketim mallarının yerine ikame edilmesi; ülkelerin ekonomik büyüme performanslarıdır. Tablo 1: Kişi Başına Düşen Kâğıt Tüketim Miktarları (Yıl/Kg) Ülke ve Ülke Grupları Türkiye 6,12 10,76 12,46 13,14 19,39 24,98 35,41 50,52 87,96 ABD Kanada İngiltere Japonya Almanya Fransa Yüksek Gelirli Ülkeler 137,5 129,84 160,12 172,35 240, Orta Gelirli Ülkeler 8,54 9,71 13,22 14,93 18, Düşük Gelirli Ülkeler 1,74 1,65 1,70 2,11 2,27 2,55 3,26 4,11 Dünya , Kaynak: WRI Database, 2011, (E.T: ) Kâğıt tüketimini arttıran birinci faktör toplam nüfustaki artıştır. Bu yaklaşım doğrudur, çünkü nüfus artışı (tüketici sayısındaki artış) talep miktarını artıran faktörlerdendir. Ancak yıllar itibarıyla toplam kâğıt tüketimindeki artışın sadece nüfustaki artışla açıklanmaya çalışılması veya artışın en önemli nedeni olarak gösterilmesi mümkün değildir. Şöyle ki; dönemi ortalama dünya nüfus artışı %76 seviyelerinde gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kâğıt tüketim miktarı ise yaklaşık %180 artış göstermiştir. Gelişmiş ülkelerdeki nüfus artışı döneminde %25; kâğıt tüketim miktarındaki artış ise %126 dır. Gelişmekte olan ülkelerde ise söz konusu dönemde nüfus artışı %98 seviyelerinde, kâğıt tüketim miktarı ise %857 gibi oldukça yüksek seviyelerdedir (UNCTAD Database, 2011; WRI Database, 2011). Özetle, nüfus artışı kâğıt tüketim artışını
4 4 SANDALCILAR etkilemektedir, ancak kâğıt tüketiminin temel belirleyicisi nüfus artışı değildir sonucuna ulaşılabilmektedir. İkinci faktör, endüstrilerde zaman içerisinde kâğıdın başka materyaller ve bazı tüketim mallarının yerine ikame edilmesidir. Bez peçete ve havluların yerini zaman içerisinde kâğıt peçete ve havluların alması; bazı plastik ambalaj malzemelerinin yerine kâğıt ambalaj malzemelerinin kullanılması vb. örnek gösterilebilir. Ancak eş zamanlı bu durumun tam tersi de olabilmektedir. Örneğin kâğıt ambalaj torbalarının yerini plastik poşetlerin geçmesi; kâğıtla iletişimin yerine elektronik iletişimin kullanılması gibi. Bu örnekler arttırılabilir. Bu durumun kâğıt tüketim talebine etkisini ölçmek oldukça zordur. Ancak her iki durum birlikte değerlendirildiğinde bu yöntemin kâğıt tüketim miktarını çok büyük oranda etkilemediği söylenebilir (Azizi and Aghapour, 2007:3076). Üçüncü faktör ise, ülkelerin ekonomik büyüme performansları ve kalkınmışlık seviyeleridir. Şöyle ki, ekonomik aktivitelerin ve üretimin her aşamasında kâğıt ve kâğıt ürünlerini görmek mümkündür. Genel anlamda ekonomik aktivitelerde kâğıt, üretimde; aramaların ve nihai malların depolanmasında; bunların dağıtılmasında; pazarlama faaliyetlerinde; bilginin yayılmasında; bireyin eğitim, sağlık ve temizlik hizmetlerinde; iletişimde; güvenlikte vb. daha birçok alanlarda kullanılan temel girdilerden biridir (Edquist and Morris, 1985:157). Tablo 1 deki veriler bu görüşü doğrulamaktadır. Milli gelirin yüksek olduğu ülkelerde kâğıt tüketim miktarlarının da yüksek seviyelerde olduğu görülmektedir. Örneğin 2005 yılında düşük gelirli ülkelerde KBDKTM 4,11 kg iken yüksek gelirli ülkelerde bu miktar 227,82 kg dir. Bu grupta yer alan ülkelere bakıldığında ABD de tüketim 297,05 kg; Kanada da 241,94 kg; Japonya da 233,55 kg; Almanya da 231,65 kg; İngiltere 201,20 kg; Fransa da 178,72 kg dir. Bu bağlamda istatistikler ülkelerin gelirleriyle kâğıt tüketim miktarları arasında pozitif ilişkinin varlığını işaret etmektedir. Kağıt tüketimi ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin varlığı ve yönüyle ilgili literatür henüz oluşmamıştır; teorik ve ampirik araştırmaların yapılmasına ihtiyaç vardır. Mevcut literatürde sadece tek bir çalışmaya rastlanılmıştır. Soares vd. (2009) ait çalışma Brezilya da kişi başına düşen milli gelirle kişi başına düşen kâğıt tüketim miktarı arasındaki nedenselliği incelemektedir. Hata düzeltme modelinin kullanıldığı zaman serisi analizi dönemini kapsamaktadır. Analiz sonuçları çalışma değişkenleri arasında çift taraflı nedensellik ilişkisinin varlığını doğrulamıştır. Kişi başına düşen milli gelir kişi başına düşen kâğıt tüketim miktarının güçlü açıklayıcısı; kişi başına düşen kâğıt tüketim miktarı ise kişi başına düşen milli gelirin düşük seviyede açıklayıcısı olduğu analiz sonuçlarından anlaşılmaktadır. Bu aşamada kâğıt tüketimi ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin teorik izahına ihtiyaç vardır. Şöyle ki, ekonomik büyümenin hızlı ve istikrarlı bir şekilde nasıl gerçekleşeceğine dair teorik çalışmalar iktisat biliminin temel çalışma
5 C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, alanlarından biri olmuştur. Çok sayıda iktisatçı geliştirdikleri büyüme modelleriyle büyüme literatürünün oluşmasına katkı sağlamıştır. İçsel büyüme modeli, 1980 lerden sonra P.M. Romer, R.E. Lucas, K.J.Arrow gibi iktisatçıların büyüme konusundaki arayışlarının sonucunda geliştirilmiş bir modeldir. Modelde bilgi birikimi, beşeri sermaye, ar-ge faaliyetleri ve teknolojik gelişme gibi unsurların ekonomik büyüme üzerindeki etkileri açıklanmaya çalışılmıştır (Berber, 2006:50). Bilgi, beşeri sermaye, ar-ge faaliyetleri ve teknolojik değişme tarih boyunca iş ilişkilerini, üretim tarzlarını, gelir düzeyini, gelir dağılımını ve tüketim kalıplarını topluca değiştiren kesintisiz süreçler olmuşlardır. Bu değişime ayak uyduramayan yapılar varlıklarını sürdürememişlerdir (Demir, 2002:1). Bu kapsamda kâğıt tüketiminin ekonomik büyüme üzerindeki etkisi içsel büyüme modeli bileşenleri ile izahı mümkün görülmektedir. Kâğıt bilginin oluşumu, birikimi ve yayılmasında temel girdilerden biridir. Kâğıt ve kâğıt ürünlerinin yer almadığı ar-ge faaliyetinde bulunmak oldukça zordur. Teknolojik değişimde de kâğıt önemli bir enstrümandır. Beşeri sermaye yatırımları genelde eğitim yatırımları olarak düşünülse de eğitimin yanında sağlık, temizlik, beslenme, güvenlik vb. alanlarda yapılacak yatırımlarda beşeri sermayenin kalitesini ve verimliliğini olumlu yönde etkileyen faktörlerdir. Tüm bu aşamalarda da kâğıt ve kâğıt ürünleri etkin bir şekilde yer almakta; beşeri sermayenin verimliliğini arttıran temel bileşenlerden biri olmaktadır. Özetle kâğıt, içsel büyüme modeli bileşenlerini harekete geçiren temel enstrümanlardan biridir ve kâğıt tüketimindeki artış modelin işleyişinin etkinleşmesini arttırması beklenilir. Literatürde tartışılan bir diğer konu da özellikle 1990 lardan sonra hızlıca dünyada kullanılmaya başlanan bilgisayar ve bilgi iletişim teknolojilerinin (BİT) kâğıtla yapılan birçok aktivitenin yerine geçebileceğidir. Bu durum zamanla kâğıt tüketimini azaltacak, kâğıtsız ofisler veya kâğıtsız toplumlar ortaya çıkaracaktır (Doermann, 1998; Janicki, 2000; Peters, 2003; York, 2006). Ancak Tablo 1 de de görüldüğü gibi durum beklenenin tam tersine gelişmiştir. Bilgisayar ve BİT lerin kullanımının artması kâğıt tüketimini arttırmıştır. Gerçi zaman içerisinde bazı alanlardaki kâğıt tüketimi azalmış, ancak bununla birlikte gelişmeler yeni kâğıt tüketim alanları ve yöntemleri oluşturmuştur. Önceleri ofisteki bir orijinal nüshanın çoğaltılması hem maliyetli hem de uzun zaman alırken, günümüzde fotokopi makineleri ve yazıcılarla tek bir tuşa basarak dakikalar içerisine kolayca ve çok düşük maliyette onlarca sayfa çıktı alınabilmektedir. Zaman içerisinde sayfa başına düşen çıktı maliyeti 1990 larla kıyaslandığında çok büyük oranda ucuzlamıştır. Tüm bu gelişmeler kâğıt tüketimini arttırmıştır. Kâğıt tüketimindeki artış bir taraftan dışsal maliyetler oluştursa da beşeri sermayenin gelişimini olumlu yönde etkilemekte; verimliliğini yükselmekte; milli gelire katkısı artmaktadır.
6 SANDALCILAR Grafik 1: Türkiye de GSYİH ve Kâğıt Tüketimi ( ; 1969=100) Kağıt Tük. GSYİH Kaynak: WRI Database, 2011, (E.T: ); UNCTAD Database, 2011, (E.T: ) Türkiye de de kişi başına düşen kâğıt tüketim miktarı yıllar itibarıyla sürekli artış göstermektedir. Tablo 1 deki verilere bakıldığında 1970 yılında 6,12 kg olan kişi başına düşen kâğıt tüketim miktarı 1980 yılında 12,46 kg a; 1990 yılında 24,98 kg a; 2000 yılında 35,41 kg a ve 2009 yılında ise 87,96 kg a ulaşmıştır. Grafik 1 de dönemi GSYİH ile kâğıt tüketim miktarları indeksleştirilmiş (1969=100) halı yer almaktadır. Söz konusu dönemde her iki değişkenin de benzer zaman yolu izlediği; değişkenler arasında genel manada ilişkinin varlığı görülmektedir. Kâğıt tüketimin azaldığı yıllarla GSYİH nın azaldığı yılların örtüşmekte olduğu grafikten anlaşılmaktadır. Grafikten çıkartılacak bir diğer sonuç ise 2000 lerden sonra (Bilgisayar ve BİT kullanımının hızlıca arttığı; e-devlet uygulamalarının hız kazandığı) Türkiye de kâğıt tüketiminin hızlıca artmış olmasıdır. Kâğıt tüketimin ekonomik dalgalanmalara karşı duyarlılığı gözükmektedir. II. METODOLOJİ ve VERİ SETİ İktisat literatüründe zaman serisi analizi sıklıkla başvurulan bir yöntemdir. Zaman serisi, zaman göre değişim gösteren serilere denilmektedir. Zaman serisi verilerine dayalı yapılan ampirik çalışmalarda seri durağan özellik göstermelidir. Bir zaman serisi, ortalamasıyla varyansı zaman içinde değişmiyor ve iki dönem arasındaki ortak varyansı bu ortak varyansın hesaplandığı döneme değil de yalnızca iki dönem arasındaki uzaklığa bağlı ise durağandır (Karaca, 2003:249). Durağan olmayan serilerden elde edilecek regresyon tahminleri güvenilir olmamakta, sahte
7 C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, veya yanıltıcı tahminler şeklinde ortaya çıkabilmektedir (Gujarati, 2004:792). Bu doğrultuda birim kök analizi için serisinden oluşturulan birinci derece otoregresif (AR1) süreç içeren basit bir model aşağıdaki gibidir. Burada modelin otoregresif katsayısını temsil etmektedir. Eğer ise serisi birim kök içermiyor veya durağandır; ise serisi birim kök içeriyor veya durağan değildir anlamına gelmektedir (Maddala, 1992: ). Zaman serisi analizinde serilerin durağanlığı araştırmak amacıyla 1 nolu denklemdeki katsayısıyla ilgili değişik varsayımlar yapılarak birçok birim kök testi geliştirilmiştir. Çalışmada kullanılan zaman serilerinin durağanlık sınamaları Dickey ve Fuller (1981) tarafından geliştirilen Augmented Dickey-Fuller (ADF) birim kök testi ile yapılmıştır. Bu test aşağıdaki denklemlerde gösterilen üç farklı regresyon ilişkisini içermektedir. Burada, durağanlık analizi yapılan değişkenin birinci farkını; t, zaman trendini; k, gecikme uzunluğunu;, gecikmeli fark terimlerini; ortalaması sıfır, varyansı değişmeyen, ardışık bağımlı olmayan olasılıklı hata terimini ifade etmektedir. ADF testi hipotezlerinde denklemlerde yer alan katsayısının istatistiksel olarak sıfıra eşit olup olmadığı sınanmaktadır. Test sonucunda eğer sıfır hipotezi reddedilemezse, serinin birim kök içerdiği yani serinin durağan olmadığı sonucuna varılır. Zaman serileri arasında uzun dönem denge ilişkisinin var olup olmadığı koentegrasyon testi ile incelenmektedir. Engle-Granger (1987), iki veya daha fazla durağan olmayan serinin doğrusal kombinasyonlarının durağan olabileceğini belirtmektedir. Bir diğer ifadeyle, durağan olmayan serilerin doğrusal kombinasyonları durağansa, durağan olmayan bu seriler eşbütünleşikdir veya koentegredir anlamına gelmektedir. Zaman serisi değişkenlerine ilişkin koentegrasyon analizlerinde Engle Granger ve Johansen Juselius en çok olabilirlik yöntemleri kullanılabilmektedir.
8 8 SANDALCILAR Engle-Granger (1987) koentegrasyon analizi için ilk önce eşbütünleşik olduğu düşünülen seriler EKK yöntemi ile tahmin edilir. Bu regresyon sonucunda elde edilen hata terimlerinde birim kök varlığı birim kök testleri ile araştırılır. Denklemlerden elde edilen hata terimleri durağan veya I(0) ise bu takdirde değişkenlerin eşbütünleşik ve uzun dönemli bir ilişki içinde olduğu hipotezi reddedilememektedir. (Çetintaş, 2004:26). Koentegrasyon analizinin yapıldığı bir diğer yöntem ise Johansen (1988) ve Johansen-Juselius (1990) tarafından geliştirilmiş Johansen koentegrasyon analizidir. Burada karakteristik köklerin sıfıra eşit olup olmadığı, dolayısıyla koentegrasyon ilişkisinin varlığının irdelenmesi için iki test öne sürülmektedir. Denklemlerden, matrislerden elde edilen karakteristik kökler veya özdeğerler, T, gözlem sayısını ifade etmektedir. Genel bir alternatife karşı r ye eşit veya daha az sayıda koentegrasyon vektörü olduğunu ileri süren temel hipotez değerlendirilir. Tüm karakteristik köklerin değeri sıfır olduğunda, testin değeri de sıfır olacaktır. İkinci teste, temel hipotezde r kadar koentegrasyon vektörü olduğu savı, r+1 tane olduğunu ileri süren alternatif hipoteze karşı sınanır. Karakteristik kökler sıfıra eşit ise değeri küçük olacaktır (Bozkurt, 2007: ). Koentegrasyon analizi, seriler arasında uzun dönem denge ilişkisinin var olup olmadığının incelendiği bir süreçtir. Eğer seriler koentegre ise kısa ve uzun dönemde veriler arasındaki nedensellik ilişkisi için genelleştirilmiş Granger nedenselliğe bakılması gerekir. Standart Granger nedensellik modeline hata düzeltme terimi (ECM) eklenerek oluşturulan genelleştirilmiş Granger nedensellik modeli şu şekilde ifade edilmektedir. Bu denklemlerde; optimal gecikme uzunluğunu; ve seri korelasyonu bulunmayan hata terimlerini göstermektedir. λ ve δ simgeleri ise uzun dönem koentegrasyon ilişkisinden elde edilmiş ve geçmiş dengesizliğin boyutunu gösteren hata terimlerinin (ECM) ilk gecikmeli değerlerini ifade etmektedir. Burada ve değişkenleri arasındaki kısa ve uzun dönem nedenselliklere ulaşmak mümkündür. Şöyle ki; 7. ve 8. nolu denklemlerdeki
9 C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, katsayıları modeldeki değişkenler arasındaki kısa dönem nedensellik ilişkisini ifade ederken katsayıları ise modeldeki uzun dönem nedensellik ilişkisini göstermektedir. Burada, 7 nolu denklemde değişkeni sebep, değişkeninin sonuç değişkeni olduğu; aynı şekilde 8 nolu denklemde değişkeni sebep, değişkeninin sonuç değişkeni olduğu test edilmektedir. Örneğin 7 nolu denklemde in gecikmeli değerleri için tahmin edilmiş katsayılar ( istatistiksel olarak anlamlı ise, bu durumda kısa dönemde, nin Granger nedenidir denilebilir. Veya koentegrasyon ilişkisinden modele dâhil edilmiş hata terimlerinin katsayısı ( istatistiksel olarak anlamlı ise bu durumda uzun dönemde, nin Granger nedeni olduğu söylenebilir. Çalışmada Türkiye de kâğıt tüketimi ile ekonomik büyüme arasındaki ilişki analiz edilecektir. Analizde dönemi kâğıt tüketim miktarı ve GSYİH yıllık zaman serileri kullanılmaktadır. Kâğıt tüketim miktarları World Resources Institute 2011 (WRI) veritabanından; GSYİH değerleri ise UNCTAD Statistics Database 2011 veri tabanından elde edilmiştir. Analizde ilk önce serilerin durağan olup olmadıkları test edilecektir. Sonrasında uzun dönemli ilişkinin varlığının arandığı koentegrasyon analizi ve nedensellik analizi yapılacaktır. III. BULGULAR VE YORUMLAR Analizlerde ekonomik büyüme değişkeni GDP ile kâğıt tüketim değişkenine ise PAP ile ifade edilmektedir. Değişkenlere ait ADF ve PP birim kök testi sonuçları sabitli, sabitli-trendli, sabitsiz-trendsiz olarak Tablo 2 de yer almaktadır. Her iki değişken için seviyesinde yapılan birim kök testleri sonuçları değişkenlerin durağan olmadığını, bir diğer ifadeyle serilerin birim kök içerdiğini göstermektedir. Durağan olmayan serilerin farkları alınarak durağan hale getirilmektedir. Bu doğrultuda her iki serininde farkı alınarak yeniden durağanlık testine tabi tutulmuştur. Farkı alınmış serilerin %1 anlam düzeyinde durağan oldukları ADF ve PP birim kök testi sonuçlarından anlaşılmaktadır. Bu durum serilerin I(1) düzeyinde entegre olduğunu göstermektedir. Serilerin birinci farkında durağan çıkmaları, GDP ve PAP serileri arasında koentegrasyonun veya uzun dönemli ilişkinin var olup olmadığını araştırmak için gerekli ön koşulu sağlamaktadır.
10 10 SANDALCILAR Tablo 2: ADF ve PP Birim Kök Testi Sonuçları Değişkenler Sabitli ADF Sabitli Trendli Sabitsiz Trendsiz Sabitli Sabitli Trendli Sabitsiz Trendsiz GDP 1,4149-2,9768 2,7013 0,6784-1,3506 2,1017 PAP 2,5549 3,9998 2,1352 4,1127 1,0572 5,407 GDP -4,1117 a -4,5798 a -4,0822 a -4,4139 a -4,4908 a -4,1858 a PAP -10,5457 a -5,9778 a -10,3718 a -6,8939 a -8,0778 a -6,2928 a Not: a, katsayıların %1 düzeyinde anlamlı olduklarını göstermektedir. Birinci farklarında durağanlaşan serileri için ilerideki analizler için uygun gecikme uzunluğunun belirlenmesi gerekmektedir. Tablo 3 de LR (Likelihood), FPE (Final Prediction Error), AIC (Akaike Information Criterion), SC (Shwarz Information Criterion), HQ (Hannan-Quinn Information Criterion) kriterlerinden yararlanarak en uygun gecikme uzunluğu tespit edilmiştir. Buna göre, uygun gecikme uzunluğunun bilgi kriterlerinin tamamında 3 olduğu tahmin edilmiştir. Analizlerde gecikme uzunluğu 3 olarak kullanılacaktır. Tablo 3: Uygun Gecikme Uzunluğunun Belirlenmesi Gecikme Uzunluğu LR FPE AIC SC HQ 0 NA 6.03e e e * 9.86e+25* * * * e e Not: * simgesi en düşük bilgi kriterini sağlayan gecikme uzunluğunu göstermektedir. GDP ve PAP değişkenleri arasında koentegrasyonun varlığı Engle-Granger koentegrasyon yöntemi ve Johansen koentegrasyon yöntemi kullanılarak tahmin edilmiş; elde edilen sonuçları Tablo 4 ve Tablo 5 de sunulmuştur. Engle-Granger koentegrasyon testi sonuçlarına göre değişkenler arasında uzun dönemli bir ilişkinin varlığı GDP nin bağımlı değişken olduğu denklemde %1, PAP in bağımlı değişken olduğu denklemde ise %5 anlam düzeyinde reddedilememektedir. PP
11 C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, Tablo 4: Engle-Granger Eşbütünleşme Testi Sonuçları Eşbütünleşme Denklemi R 2 DW Gecikme Uzunluğu ADF İsta. McKinnon Kritik Değ. % 1 % 5 GDP=f(PAP) 0,52 2,15 3-4,4267 a -2,6289-1,9501 PAP=f(GDP) 0,49 1,94 1-3,5886 a -2,6256-1,9496 Not:P geçikme sayısını; a, b harfleri katsayıların sırasıyla %1 ve %5 düzeyinde anlamlı olduklarını göstermektedir. Değişkenler arasında koentegrasyonun olup olmadığının sınandığı bir diğer yöntem ise Johansen koentegrasyon yöntemidir. Johansen koentegrasyon test sonuçlarına göre değişkenler arasında en az 1 koentegrasyon denkleminin var olduğu %5 kritik değerde reddedilemediğini göstermektedir. Her iki test sonuçları GDP ve PAP serilerden oluşan sistemde değişkenler arasında koentegrasyon ilişkisinin olduğunu yani serilerin uzun dönemde birlikte hareket ettiğini ifade etmektedir. Tablo 5: Johansen Eşbütünleşme Test Sonuçları H 0 H A Eigenvalue Trace İstatistik % 5 Kritik Değer H A Max-Eigen İstatistik % 5 Kritik Değer r=0 r>=1 0, ,0812 a 25,8721 r=1 24,1901 a 19,3870 r<=1 r>=2 0, , ,5179 r=2 11, ,5179 Not: a, katsayıların %1 düzeyinde anlamlı olduklarını göstermektedir. Denklem 7 ve denklem 8 e dayalı elde edilen tahmin sonuçları Tablo 6 de sunulmuştur. Hata düzeltme modeli test sonuçlarına göre, değişkenler arasında çift yönlü nedensellik ilişkisinin varlığına işaret etmektedir. Şöyleki GDP nin bağımlı değişken olduğu denklemde PAP değişkeni %1 anlam düzeyinde, hata düzeltme parametresi ise %5 anlam düzeyinde istatistiksel olarak GDP nin nedeni olduğunu göstermektedir. PAP ın bağımlı değişken olduğu denklemde ise GDP değişkeni %5 anlam düzeyinde, hata düzeltme parametresi %10 anlam düzeyinde istatistiksel olarak PAP değişkeninin nedeni olduğunu ifade etmektedir. Bu durum Gayri Safı Yurt İçi Hâsıladan (GDP) kâğıt tüketimine (PAP) doğru; kâğıt tüketiminden (PAP) Gayri Safı Yurt İçi Hâsılaya (GDP) doğru çift yönlü uzun dönemli kuvvetli bir nedensellik ilişkisinin olduğunu göstermektedir.
12 12 SANDALCILAR Tablo 6: Hata Düzeltme Modeline Dayalı Granger Nedensellik Test Sonuçları GDP F Wald İst. PAP F Wald İst Hata Düzeltme Parametresi GDP - 10,8663 a -0,4863 b PAP 3,1033 b - -0,4319 c Not: a, b, c; katsayıların sırasıyla %1, %5 ve %10 düzeyinde anlamlı olduklarını göstermektedir. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Bu çalışmanın temel amacı dönemine ait verilerle Türkiye de ekonomik büyüme ile kâğıt tüketimi arasındaki ilişkinin koentegrasyon ve nedensellik testleri kapsamında analiz edilmesidir. İnsanlığın en önemli ihtiyaçlarından biri olana kâğıdın modern yaşamın her alanında yer almış olması ekonomik büyümeyle ilişkisinin varlığını ön plana çıkarmaktadır. Şöyle ki zaman içerisinde GSYİH ları artan ülkelerde kâğıt tüketim miktarlarının da arttığı veya kâğıt tüketimi artan ülkelerde GSYİH ların arttığı görülmektedir. Literatürde değişken arasındaki ilişkinin teorik temelini açıklayan çalışmaya rastlanılmamıştır. Ancak kâğıt tüketiminin ekonomik büyüme üzerindeki etkisi içsel büyüme modeli bileşenleri ile izahı mümkün görülmektedir. Kâğıt bilginin oluşumu, birikimi ve yayılmasında temel girdilerden biridir. Kâğıt ve kâğıt ürünlerinin yer almadığı arge faaliyetinde bulunmak oldukça zordur. Teknolojik değişimde de kâğıt önemli bir enstrümandır. Beşeri sermaye yatırımları genelde eğitim yatırımları olarak düşünülse de eğitimin yanında sağlık, temizlik, beslenme, güvenlik vb. alanlarda yapılacak yatırımlarda beşeri sermayenin kalitesini ve verimliliğini olumlu yönde etkileyen faktörlerdir. Tüm bu aşamalarda da kâğıt ve kâğıt ürünleri etkin bir şekilde yer almakta; beşeri sermayenin verimliliğini arttıran temel bileşenlerden biri olmaktadır. Özetle kâğıt, içsel büyüme modeli bileşenlerini harekete geçiren temel enstrümanlardan biridir ve kâğıt tüketimindeki artış modelin işleyişinin etkinleşmesini arttırması beklenilir. Yapılan analizde hata düzeltme modeline dayalı Granger nedensellik testi sonuçları söz konusu değişkenlerin kısa ve uzun dönemde birbirlerinin nedeni olduğunu göstermektedir. Bir diğer ifadeyle analiz sonuçları Türkiye de Gayri Safı Yurt İçi Hâsıla ile kâğıt tüketimi arasında çift yönlü kuvvetli nedensellik ilişkisinin bulunduğunu kanıtlamaktadır. Elde edilen sonuçlar doğrultusunda şu önerilerin yapılması mümkündür. Öncelikle literatürün henüz oluşmadığı kâğıt ve kâğıt ürünleri tüketimi ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin inceleneceği teorik ve ampirik çalışmaların yapılmasına şiddetle ihtiyaç vardır. Literatürdeki söz konusu boşluk zaman içerisinde giderilirse ilişkinin teorik temelleri oluşmuş olacak ve konu hakkında
13 C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, politika üretmek kolaylaşacaktır. İkinci olarak Türkiye de kâğıt ve kâğıt ürünlerinin tüketimi teşvik edilmeden, kâğıtın etkin kullanımı ve kâğıta ulaşım kolaylaştırılmalıdır. Bir diğer ifadeyle kâğıt israfı yapılmadan, kullanılması gereken yerde kâğıt kullanımı kısıtlanmamalıdır. Üçüncüsü özellikle beşeri sermayenin kalitesinin ve verimliliğinin arttığı düşünülen tüketim alanları tespit edilip, bu alanlardaki kâğıt tüketimi desteklenmelidir. Örneğin Milli Eğitim Kurumu çalışanlarına yılda bir defa hazırlık (kırtasiye parası) ödeneği adı altında yapılan ödeme başka kurum ve kuruluşları içine alacak şekilde yaygınlaştırılmalıdır. Dördüncüsü tüketilen kâğıtın çok büyük bir kısmının ithal edildiği Türkiye de, sağlayacağı sosyal fayda gözönüne alınarak, maliyet düşürücü politikalara gidilmelidir. Kâğıt sektörü doğrudan veya dolaylı yollarla desteklenmeli; makroekonomik gelişmelerden korunmalıdır. Son olarak kâğıt tüketimindeki artışın beşeri sermayenin kalitesini arttırma yolun yapılan en önemli politikalardan bir olduğu makroekonomik politika haline getirilmelidir.
14 14 SANDALCILAR KAYNAKÇA AZIZI, Majid and Mohammad Aghapour, 2007, Determining an Optimum Model for Production in Paper Industry: Case Study of Iran Mazandaran Wood and Paper Industries, Journal of Applied Sciences, Vol 7(20), BERBER, Metin (2006), İktisadi Büyüme ve Kalkınma, 6. Baskı, Derya Kitapevi, Trabzon. BOZKURT Hilal (2007), Zaman Serileri Analizi, Ekin Kitabevi, Bursa. ÇETİNTAŞ, Hakan (2004) İhracat ve Ekonomik Büyüme, Journal of Faculty of Business, Vol 5, No 1, DEMİR, Osman (2002), Durgun Durum Büyümeden İçsel Büyümeye, C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 3, Sayı 1, DICKEY, D.A. and W.A. Fuller (1981), Likelihood Ratio Statisitics for Autoregressive Time Series with a Unit Root, Econometrica, Vol 49(4), DOERMANN, David (1998), The Indexing and Retrieval of Document Images: A Survey, Computer Vision and Image Understanding, Vol 70, No 3, EDQUIST, Andrew; Paul Morris (1985), Long-Term Projections of the Consumption of Paper and Paper Products in Australia, Review of Marketing and Agricultural Economics, Vol 53, No 3, ENGLE, Robert F. and C. W. J. Granger (1987), Co-integration and Error Correction: Representation, Estimation, and Testing, Econometrica, Vol 55, GUJARATI, Damodar N. (2004), Basic Econometrics, The MacGraw-Hill Companies. JANICKI, Mary M. (2000), Paper Consumption Reduction, OLR Research Report, (E.T: ). JOHANSEN, S. (1988), Statistical Analysis of Cointegrating Vectors, Journal of Economic Dynamics and Control, 12, JOHANSEN, S. and Katarina Juselius (1990), Maximum Likelihood Estimation and Inference on Co-integration with Applications to the Demand for Money, Oxford Bulletin of Economics and Statisitics, Vol 52/2, KARACA, Orhan (2003), Türkiye de Enflasyon-Büyüme İlişkisi: Zaman Serisi Analizi, Doğuş Üniversitesi Dergisi, Vol 4(2),
15 C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, MADDALA, G.S. (1992), Introduction to Econometric, Second Edition, Macmillan Publishing Company, New York. PETERS, Geoffrey (2003), A Society Addicted to Paper The Effect of Computer Use on Paper Consumption, School of Computing Science, Simon Fraser University, Canada, (E.T: ) SOARES, N.S., L.A.G. Jacovine, M.L. Silva and M.J. Braga (2009), Causal Relationship Between Paper Per Capita Consumption and Per Capita Income in Brazil, Cerne, Vol 15, No 3, SÖNMEZ, Alper Eğdirici (2008), Kâğıt Ürünleri Sanayi, İGEME. UNCTAD Statistics Database, (E.T: ). WRI, World Resources Institute, Earth Trends: The Environmental Information Portal, (E.T: ). YORK, Richard (2006), Ecological Paradoxes: William Stanley Jevons and the Paperless Office, Human Ecology Review, Vol 13, No 2,