13 Ara Yaşayan, güncellenen müzik formu Laz destanları: Havva’nın destanı.
Laz müziği üzerine yaptığım alan araştırmasından önce aklıma takılan, kurcalayan temel bir soru vardı. Destanın Lazlar tarafından en sevilen müzik formu olduğunu biliyordum. Ancak destanın yapısal olarak özelliklerine hakim değildim. Bu yapısal özellikleri yaşayan kültürde keşfedebilecek miydim? Her ne kadar yaşaması, güncel kalması için çaba harcansa da Lazca’nın gün geçtikçe kullanım alanı daralıyordu. Dolayısıyla kültürel ögeler bu süreçten etkileniyor bir dönüşüme uğruyordu. (Burada bahsettiğim dönüşümün her alanda gerçekleştiğini düşünüyorum. Nitekim Lazlar dünyadan bağımsız bir yerde yaşamıyor. Kültürel etkileşim çok fazla.) Araştırmanın ilerleyen süreçlerinde, şansın da benden yana olduğunu düşündüğüm bir zamanda aklıma takılan bazı soruları cevaplayabiliyordum. Laz destanları yaşıyor, güncellenebiliyordu. Bu yazımda Laz müziğindeki destan formuna kısaca değinerek Havva Akatın’ın gelini için yazdığı destandan bahsedeceğim. Destanların yapısal özelliklerine dair verdiğim bazı bilgileri henüz yayınlamadığım bitirme çalışmamdan (Laz müziği: Yerel Pratikler, Piyasa ve Yeniden İnşa) aldım.
“Lazlarda destan kavramı şiirin ezgiyle söylendiği biçimine işaret eder (Avcı, 2014:7). Destanlar; ölüm, acı veren bir olay, kayıp olma, kaza gibi olayların yanı sıra aşk, mutluluk, kahramanlık gibi uzayacak başlıklarda söylenebilen hikayeli halk şarkılarıdır (URL 1). Lazlar için destanlar popüler müzikteki şarkılar gibi halk tarafından en yaygın söylenen, en sevilen türdür. Destanlar, imecelerde, düğünlerde, yayla şenliklerinde,
zamana ve mekâna bağlı olmaksızın birçok yerde söylenebilir. Destanlar da diğer türler gibi resitatif anlatım özelliği taşımaktadır.
Destanlar sayma, atma kovalama, karşılama gibi doğaçlama söylenen yapıda değildir. Destanların önceden düşünülüp pratiği yapılır. Ezgi ve sözler icra ortamında irticalen ortaya çıkmaz. Ancak ezgi kayıt altına alınamadığından her söylemede az da olsa değişmektedir. Destan, bir ya da birkaç kişi tarafından yazılabilir ve bir ya da birkaç kişiyle birlikte söylenebilir. Laz müziğinin icra edildiği bir çok ortamda hakim bir gelenek olan birlikte söyleme destanlarda da kısmen geçerlidir. Eğer birlikte icra ediliyorsa destanı yazan ya da iyi bilen kişi yanındaki kişilere duraksama anlarında sözleri söyler. Her destanın tarihsel bir geçmişi, hikayesi vardır. Yaşanılan olayların metinsel örgüsü yazılan destanın sözlerinde ortaya çıkar. Bu sözlere bazen deyimler, meteforlar eşlik edebilir.
Bir destanın oluşması için yaşanılan olayın insan üzerinde mutlak bir etki bırakması gerekir. Bu da sözlü kültürün en önemli mirası olan destanları halk tarafından popüler hale getirmiştir. Bu önemli konumu açısından hem destanın sözleri hem de destanı söyleyen ya da söyleyenlerin performansı halk gözünde önem taşır.”
Havva Akatın ile 2016 yılında yaptığım ilk görüşmede gelini için yazdığı destanı söylemişti. Destanın sözlerinde gelinine duyduğu sevgiden, çektiği acıdan bahsediyor.
Araştırmanın ikinci yılında(2017) Ğvandi köyünde tekrar gittim. Havva Akatın ile yeniden görüştük. Oğlunun yeniden evlenmesi üzerine daha önce söylediği destanın sözlerini güncellemiş, yeni kıtalar eklemişti.
Bu destan bazı cevapları keşfetmemi sağladı. Destan güncellenebilir bir formdu. Acı devam ettikçe, süreç değiştikçe sözlere yenileri ekleniyordu. Destanın sözlerini güncellenmesi ancak sosyal koşulların değişmesiyle açıklanabilir. Havva Akatın gelinine duyduğu sevgi ve onun hasretinin acısıyla bu destanı yazmıştı. Şimdi ise oğlu yeni biriyle evlenmişti. Bu durum onun için başka şeyler ifade ediyordu.
Bu yazıda Laz müziğindeki destan formunun bazı özelliklerinden bahsederek, güncellenebilir olması yönüne dikkat çekmeye çalıştım. Destan formunun özellikleri, ayrıntıları buraya sığmayacak kadar uzun bir konu. Ancak meraklılar için yararlı olacağını düşünüyorum.
Kaynaklar:
Avcı, İsmail. 2014. Lazca Destanlar. İstanbul: Lazika Yayın Kolektifi
Kahveci, Onur. 2018. “Laz müziği: Yerel Pratikler, Piyasa ve Yeniden İnşa” Yayınlanmamış Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi.
URL 1: Bilgin, Cihangir. (19.05.2018). “Lazca Destanlar”
http://www.lazuri.com/tkvani_ncarepe/c_b_lazca_destanlar.html