T.C.
ONDOKUZMAYIS ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR ANABİLİM DALI
11-14 YAŞ ÇAĞINDAKİ ÇOCUKLARIN SPOR YAPMA ALIŞKANLIĞININ DUYGU KONTROLÜ ÜZERİNE
ETKİLERİNİN İNCELENMESİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Musa ÖZTÜRK
Samsun Haziran-2014
T.C.
ONDOKUZMAYIS ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR ANABİLİM DALI
11-14 YAŞ ÇAĞINDAKİ ÇOCUKLARIN SPOR YAPMA ALIŞKANLIĞININ DUYGU KONTROLÜ ÜZERİNE
ETKİLERİNİN İNCELENMESİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Musa ÖZTÜRK
Danışman
Yrd. Doç. Dr. Mehmet ÇEBİ
Samsun Haziran-2014
iii TEġEKKÜR
Bu araştırmanın her aşamasında hiçbir zaman ilgi ve desteğini esirgemeyen danışman hocam Yrd. Doç. Dr. Mehmet ÇEBİ‟ye, istastistiki çalışmalarda yapmış olduğu yardımlardan dolayı, Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Ertuğrul ŞAHİN‟e, çalışmama bilgi ve kaynaklarıyla önemli katkılarda bulunan Yrd.
Doç. Dr. Murat ELİÖZ‟e, Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Beden Eğitimi ve Spor Bölüm Başkan Yardımcısı Yrd. Doç. Dr. Resul ÇEKİN‟e, uygulanan anketlerde ve izin onayında desteğini ve yardımını esirgemeyen İl Milli Eğitim Müdür Yardımcısı Abdullah KODEK‟e, dijital ortamda hazırlanma aşamasında yardımları bulunan Amasya Güzel Sanatlar Lisesi Bilgi ve İletişim Teknolojileri öğretmeni Salih YILDIRIM‟a ve bu tezin meydana gelmesinde bana her zaman destek veren ve hiçbir fedakârlıktan kaçınmayan sevgili aileme teşekkürlerimi sunarım.
iv ÖZET
11-14 YAġ ÇAĞINDAKĠ ÇOCUKLARIN SPOR YAPMA ALIġKANLIĞININ DUYGU KONTROLÜ ÜZERĠNE ETKĠLERĠNĠN ĠNCELENMESĠ
Amaç: Uyumlu bir yaşam için duyguların kontrolü önemli ve gerekli olan kazanımlardan biridir. Bu araştırmada 11-14 yaş arası ortaokul öğrencilerinin spor yapma alışkanlığının duygu kontrol düzeyleri üzerine anlamlı bir etkisinin olup olamadığını, varsa bu etkinin bazı değişkenlere (cinsiyet, yaş, sınıf, anne-baba eğitim durumları, okul takımında görev alıp/almama) göre değişip değişmediğin belirlenmesi, elde edilen bilgilere dayalı olarak da alana katkı getirebilecek ö nerilerde bulunulması amaçlanmıştır.
Materyal Metot: Bu araştırmada örneklemi oluşturan öğrencilerden gerekli verileri elde etmek amacıyla Kişisel Bilgi Formu ve Courtauld Duygu Kontrol Ölçeği uygulanmıştır. Veriler araştırmacı tarafından İstatistiksel olarak SPSS (21)‟ e aktarılmış ve istatistiksel analizler bu programla gerçekleştirilmiştir. Araştırma verilerinin test edilmesinde bağımsız örneklemler için t-testi ve Tek Yönlü Varyans Analizi (ANOVA) kullanılmıştır.
Bulgular: Araştırma kapsamına alınan öğrencilerin %51,5‟ ini kızlar %48,5‟ ini erkekler oluşturmaktadır. Araştırmaya katılan öğrencilerin %52,6‟ sı düzenli olarak spor yaparken %47,4‟ ü düzenli olarak spor yapmamaktadır. Bağımsız örneklemler için t- testi sonuçları sonucuna göre spor yapan öğrencilerin duygu kontrol düzeyleri spor yapmayan bireylerden anlamlı bir şekilde yüksek olduğu görülmüştür. (t (445) = 5,492 P<0,05).
Sonuç: Araştırma sonunda11-14 yaşları arası ortaokul öğrencilerinin duygularını kontrol etme düzeylerinin cinsiyet, yaş, sınıf, anne ve babalarının eğitim durumuna göre anlamlı olarak değişmediği; okul spor takımında görev alanların almayanlara göre, spor yapanların spor yamayanlara göre; duygularını kontrol etme düzeylerinin okul spor takımında görev alanlar ve spor yapanlar lehine anlamlı olarak değiştiği sonucuna varılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Duygu, Duyguların Kontrolü, Ön Ergenlik, Spor yapma
Musa ÖZTÜRK, Yüksek Lisans Tezi
Ondokuzmayıs Üniversitesi-Samsun, Haziran2014
v ABSTRACT
THE STUDY OF THE EFFECTS OF 11 - 14 YEAR OLD CHILDREN'S HABIT OF DOING SPORTS ON EMOTION CONTROL
Aim: Emotion control is one of the important and necessary acquirement for a harmonious life. In this research, it is aimed to find out if there is a meaningful effect of the habit of doing sports between 11 to 14 year old secondary school students on the levels of emotion control, if there is a relationship, to study with so me variables (gender, age, grade, parents' education profiles, being in a school team) to define whether the levels change or not and by the support of the information obtained, to give suggestions which can make contribution to the field.
Material and Method: In this research, to obtain necessary information from the sample group of students, Personal Information Form and Cortauld Emotion Control Scale were applied. The data were transcribed to SPSS (21) in statistics by the researcher and statistical analysis were realized through this program.In testing of the research data,for independent sample, t-test and one way variant analysis were used.
Results: In this research, 51.5% of the students were girls; 48.5% of the students were boys. 52.6% of the students do sports regularly; on the other hand, 47.4% of them don't do sports regularly. For independent samples, according to the results of T test, it was noticed that emotion control levels of the students doing sports are meaningfully higher than the people not doing sports (t (445) = 5.492, p< 0.05).
Conclusion: At the end of the research, it is concluded that 11 to 14 year old secondary school students' emotion control levels weren't changed meaningfully according to their genders, ages, grades, parents' education profiles; the emotion control levels of students being a member of a school team and doing sports regularly are changed meaningfully with the comparison of the levels of the students not being in a school team and not doing sports regularly.
Key Words: Emotion, Emotions control, Pre-adolescence, Play sports
Musa ÖZTÜRK, Master Thesis
Ondokuz Mayıs University – Samsun, June-2014
vi
SĠMGELER VE KISALTMALAR CDKÖ Courtauld Duygu Kontrol Ölçeği
r Pearson Korelasyon Analizi sonuç değeri t Bağımsız örneklemler için t-testi sonuç değeri F Tek Yönlü Varyans Analizi sonuç değeri z Standardize edilmiş puanların simgesi N Çalışmaya Alınan birey Sayısı
a Cronbach Alpha iç tutarlılık katsayısı p Olasılık değeri
Sd Serbestlik Derecesi
SS Standart Sapma
X Ortalama
% Yüzde
vii ĠÇĠNDEKĠLER
TEġEKKÜR ... iii
ÖZET... iv
ABSTRACT ... v
SĠMGELER VE KISALTMALAR ... vi
ĠÇĠNDEKĠLER ... vii
1. GĠRĠġ ... 1
2. GENEL BĠLGĠLER ... 3
2.1. Çocuklarda Gelişim ... 3
2.1.1. Çocuklarda Gelişim İlkeleri ... 3
2.1.2 Büyüme ... 5
2.1.3. Öğrenme ... 5
2.1.4. Olgunlaşma... 5
2.1.5. Hazırbulunuşluk ... 5
2.1.6. Kritik Dönem... 6
2.2. Bilişsel Gelişim ... 6
2.2.1. Duyuşsal motor dönem (0-2 yaş) ... 7
2.2.2. İşlem öncesi dönem (2-7 yaş)... 7
2.2.3. .Somut işlemsel dönem (7-12 yaş) ... 8
2.2.4. Soyut işlemsel dönem (12 yaş ve üzeri)... 8
2.2. Psikomotor Gelişim... 8
2.2.1. Çocuklarda Psikomotor Gelişim Aşamaları (0-12 Yaş)... 10
2.2.2. Refleksif Hareketler Dönemi (0-1 Yaş) ... 11
2.2.3. İlkel Hareketler Dönemi (1-2 Yaş)... 11
2.2.4. Temel Hareketler Dönemi (2-6 Yaş)... 11
2.2.5. Sporla İlgili Hareketler Dönemi (7-12 Yaş)... 12
2.3. Motor Gelişim ... 12
2.3.1. Form (Hareket Şekil)... 13
2.3.2. Hareket ... 14
2.3.3. Performans ... 14
2.3.4. Temel Beceriler ... 14
2.3.5. Motor Öğrenme ... 14
2.3.6. Motor hareket ... 15
viii
2.3.7. Spor Becerileri... 15
2.3.8. Motor Gelişim Alanları ... 15
2.3.9. Motor Gelişimi Etkileyen Faktörler ... 15
2.4. Duygu ... 16
2.4.1. Duygu Oluşumu ... 17
2.4.2. Duygu Durumunun Organizmaya Etkileri ... 19
2.4.3. Ergenlerde Duygu Durumu ... 20
2.4.4. Duygu Kontrolü... 22
2.4.5. Spor Yapmanın Duygu Durumuna Etkisi ... 26
2.5. Konu İle İlgili Araştırmalar ... 29
3. MATERYAL METOT ... 31
3.1. Araştırmanın Modeli ... 31
3.2 Evren ve Örneklem... 31
3.3. Veri Toplama Araçları ... 32
3.3.1. Kişisel Bilgi Formu ... 32
3.3.2. Courtauld Duygu Kontrol Ölçeği ... 33
3.4. İstatistiksel Analiz ... 34
4. BULGULAR ... 36
5. TARTIġMA ... 41
6.SONUÇ VE ÖNERĠLER ... 44
KAYNAKLAR ... 45
EKLER ... 51
ÖZGEÇMĠġ... 54
1 1. GĠRĠġ
Sportif etkinliklere katılımın sağlıklı yaşam üzerine olumlu etkileri kabul edilen bir gerçekliktir. Bu doğrultuda toplumu oluşturan bütün bireylerin sportif etkinliklere katılması sağlıklı nesiller yetiştirilmesi açısından önemlidir. Gelişimin her dönemde farklılaştığı ve her dönemin kendine özgü gelişim özellikleri göz önünde bulundurulduğunda, bu sürece olumlu etki edecek etkinliklerin araştırılması önemlidir.
Bu bağlamda fiziksel ve psikolojik olumlu kazanımları olan sportif etkinliklerin değişik yaş grupları arasındaki etkilerinin araştırılması bu sürecin gelişimine etki edecektir.
İnsanoğlu doğumdan ölüme kadar sürekli bir gelişim içindedir. Bu gelişim, dönemlere göre zaman zaman hızlı zaman zaman durgun bir seyir izler. Dünyada tüm çocuklar belirli yaşlarda ortak özellikler ve davranışlar gösterir. Bu ortak davranışlara
“gelişim görevleri”, belli gelişim görevlerinin sergilendiği döneme de “gelişim çağı”
denilmektedir (Başaran, 1969). Bireyce her gelişim döneminde geçekleştirilmesi gereken gelişim görevleri vardır. Bu görevler kalıtsal donanımındaki anne-babasından devraldığı potansiyel güçlerin belli bir zaman içinde çevreyle etkileşimi sonucu gerçekleşmektedir. Bu nedenle gelişim, “gelişim=kalıtım x çevre x zaman” şeklinde formüle edilmesinin yanında “gelişim = büyüme x olgunlaşma x zaman” olarak da formüle edilmektedir. Gelişim enerjisi, her gelişim döneminde bir gelişim alanında diğer alanlara göre daha çok yoğunlaşmaktadır. Gelişim enerjisi, “Gelişim Dönüşümlüdür İlkesi” olarak nitelendirilen ilke çerçevesinde ön ergenlik (11-14 Yaş) döneminde, genetik programın işleyişi gereği, bedensel gelişim alanında birden bire yoğunlaşmakta ve endokrinal sistemin buna bağlı olarak da metabolizmanın işleyişi değişmektedir. Tüm bu değişimler önceki yaşlarda giderek düşmüş olan büyüme hızını süratle artırdığından o zamana kadar olan kazanımlar başta davranışlardaki koordinasyon, denge ritim, ahenk ve uyum büyük ölçüde olumsuz yönde etkilenmektedir. Böylece birey son çocukluktan genç yetişkinliğe geçiş olarak nitelendirilen ergenliğe ilk adımı atmış olmaktadır. Bu dönemde beden oranlarında hızlı ve önemli değişimler olur. Birincil ve ikincil cinsel özellikler ortaya çıkar (Ersanlı, 2012).
İnsan en önemli gelişim ve değişimleri ergenlik döneminde yaşamaktadır.
Çünkü insanı insan yapan psikolojik, biyolojik ve sosyal değer ve yargılar, kişilik, karakter, sosyalleşme ve buna benzer özellikler çoğunlukla bu dönem içerisinde
2
gelişmekte, kazanılmakta ve bir ömür sürdürülen davranışlar bütünü olarak devam etmektedir (Kırımoğlu, 2007). Bireyin topluma katılabilmesi, erişkinler arasında yerini ve konumunu alabilmesi, ergenlik döneminde belirli bilgi, beceri ve deneyimi kazanmasına bağlıdır. Ergenin, erişkinler dünyasında aranan olgunluğa ulaşabilmesi, beklentileri karşılayabilmesi için ergenlik dönemini sağlıklı geçirmesi gerekir. Bu dönemin sağlıklı geçmesinin bir koşulu da ergenlik döneminde yoğun olarak yaşanan duyguların tanınması ve davranışların kontrol edilebilmesidir (Duran ve Eldeliklioğlu, 2005).
Ergenlik dönemi Türkiye‟nin içinde bulunduğu iklim kuşağında 11 ila 20 yaş arasındaki 10 yıllık dönemi kapsamaktadır. Çocuklar, ergenlik dönemine girdiğinde davranışlarında büyük değişiklikler gözlenmektedir. Bu değişiklikler sadece büyüme olarak değil, tüm gelişim alanlarındaki kazanımları da olumsuz yönde etkilemekte diğer dönemlere göre daha çok uyumsuzlukların yaşanmasına yol açmaktadır.
Ergenlik, insan yaşamının çocukluk ve yetişkinlik arasında kalan kısmıdır.
Ergenlik dönemi her insanın kaçınılmaz olarak yaşadığı olgunlaşma ve yaşama hazırlandığı önemli bir geçiş dönemidir. Ergenlik döneminde başlayan süratli olgunlaşma ve gelişme, gençlik döneminin bitişinde bedensel, psikolojik ve ahlaki ve sosyal olgunlaşma ile neticelenir. Bu dönem, öteden beri insan yaşamının en ilgi çekici dönemi olmuştur. Başlangıcı ve bitişi her bireye göre değişen bu dönemde önemli fiziksel, ruhsal ve toplumsal değişiklikler gerçekleşir. En kritik değişimler, en keskin gelişmeler, en çarpıcı bocalamalar ve gelişimsel açıdan en uzun yaşam dönemidir. Bu dönemin kendine özgü önemli kimi özelliklerini ele almamız gençliğin gösterdiği kimi ortak tepkileri ve tutumları anlamamız için gereklidir (Ersanlı, 2012).
Bu açıklamalardan ergenlik döneminin, bireyin biyolojik ve duygusal süreçlerindeki değişikliklerle başlayan, cinsel ve psikososyal olgunluğa doğru gelişmesini içeren, bireyin bağımsızlığını ve sosyal üretkenliğini kazandığı bir yaşam evresi olduğu ortaya çıkmaktadır. Özellikle de ergenlik döneminin başlangıç evresinin kritik bir öneme sahip olduğunu söyleyebiliriz. Buradan hareketle yapılan çalışmada, 11-14 yaş arası ortaokul öğrencilerinin spor yapma alışkanlığının duygu kontrol düzeyleri üzerine anlamlı bir etkisinin olup olmadığı araştırılması, varsa bu etkinin bazı değişkenlere (cinsiyet, yaş, sınıf, anne-baba eğitim durumları, okul takımında görev
3
alıp/almama) göre değişip değişmediğinin belirlenmesi, elde edilen bilgilere dayalı olarak da alana katkı getirebilecek önerilerde bulunulması amaçlanmıştır.
2. GENEL BĠLGĠLER 2.1. Çocuklarda GeliĢim
Çocukluk evresinde gelişim farklılık göstermektedir. Bu farklılık içersinde gelişim hızı kişisel farklılık da gösterebilir. Ayrıca gelişim sürecinin aşamalarından dolayı her dönem kendinden sonra gelen dönem ile benzerlik göstermeyebilir. Çankırılı (2008) çocukların gelişim evrelerini şöyle tanımlar;
Gelişim sürecindeki çocuğun gelişimini tamamlayıncaya kadar geçirdiği süredeki psikolojik gelişim özelliklerini dört bölümde incelemek mümkündür.
Okul öncesi çağı, ilköğretim çağı, ortaöğretim çağı, gençlik çağı.
Okul Öncesi Çağı: Bu yaştaki çocukların sportif aktiviteleri genelde oyunlardır.
Bu yaş çocuğuna tüm aktiviteler oyun formunda verilmelidir. Bu oyunlar çocuğun, psikolojik isteklerini doyurmayı, hayal güçlerini geliştirmeyi, bedensel gelişim sürecini destekleyici ve sosyal alanda kullanılan gerçeklere uygun olmalıdır.
İlköğretim Birinci Kademe: Bu dönemdeki çocuklar okul öncesi özgür yaşamdan uzaklaşmış, planlı bir yaşama girmişlerdir. Çocuk toplum içinde birlikte yaşamaya, paylaşmaya, belirli zamanlarda çalışmaya, dinlenmeye başlamıştır. Yani bu dönem çocuğun yaşamına plan ve program girmiştir.
İlköğretim İkinci Kademe: Bu dönemde gelişme ve kişilik oluşumu beden eğitimi ve spor yoluyla olumlu yöne kanalize edilebilir. Bu döneme özgü ruhsal ve fiziksel sorunlar sürekli göz önünde bulundurulmalıdır. Bu dönem çocuk ve gençlerin aşırı bir şekilde başkalarını beğenme ve örnek alma eğilimindedirler. Sportif başarısızlıklarda ümitsizliğe ve aşağılık duygusuna kapılma bu dönem çocuklarının özelliklerindendir.
2.1.1. Çocuklarda GeliĢim Ġlkeleri
Slater (1999) çocuklarda gelişim özelliklerini tanımlarken bir takım çerçeveler kullanmıştır;
Gelişim kalıtım ve çevrenin etkileşimi sonucunda gerçekleşir; İnsanın kalıtımsal olarak getirdiği özellikler onun fiziksel, bilişsel ve diğer birçok özelliğini
4
etkiler. Ancak kalıtımsal olarak getirilen özellikler, insanın çevre ile etkileşimiyle biçimlenmekte ve gelişim gerçekleşmektedir.
Gelişim belli aşamalar halinde gerçekleşir ve süreklidir; Gelişim döllenmeden ölüme kadar yaşam boyu süren bir süreçtir ve çeşitli aşamalardan oluşur.
Her aşama bir sonraki aşamaya temel oluşturur ve aşamalar kendinden önceki aşamaların birikimlerine dayalı olarak gerçekleşir.
Gelişim baştan ayağa içten dışa doğru gerçekleşir; Organizmanın gelişimi önce başın gelişimi ile başlar ve sırasıyla gövde, karın, bacaklar ve ayağın gelişimi tamamlanır, iç organların gelişimini tamamlanmasıyla beden gelişimi gerçekleşmiş olur.
Gelişim nöbetleşe gerçekleşir; Gelişimin kritik dönemlerinde o döneme özgü bir gelişim alanı ön plana çıkıp hızlanırken, diğer gelişim alanlarında duraksama olur.
Gelişim bir bütün olarak gerçekleşir; Gelişim alanları birbirinden bağımsız değildir, birbiriyle etkileşim içindedir. Bir gelişim alanındaki olumlu ya da olumsuz bir özellik diğer gelişim alanlarını da etkiler.
Gelişim genelden özele doğru gerçekleşir; Organizmanın büyük kas hareketleri geliştikten sonra küçük kas hareketleri gelişir.
Gelişimde kritik dönemler vardır; Kişi belirli dönemlerde, belli öğrenme yaşantılarına ve çevresel etmenlere daha duyarlı hale gelir. Psiko-seksüel ve psiko- sosyal yaklaşımlara göre belirli dönemlerde belirli gereksinimlerin karşılanmaması, bireyin o dönemde takılı kalmasına neden olmaktadır. Bu durumdaki bireyler, bir sonraki gelişim dönemine özgü yeterlilikleri gösteremedikleri için sosyal ve düşünsel açıdan yeterince gelişemezler.
Gelişimde kişiler arası farklılıklar vardır; Her insanın kendine özgü kalıtımsal özellikleri, yaşantıları, çevreyle etkileşimi ve kişilik özellikleri vardır; bu nedenle gelişim hızları da farklı olmaktadır.
5 2.1.2 Büyüme
Büyüme terimi fiziksel özellikler için kullanılır (Bacanlı, 2007) ve vücudun sadece boy, kilo ve hacim olarak değişmesini ifade eder (Senemoğlu, 1997). Bedenin ya da herhangi bir organın bir durumdan başka bir duruma geçerken gösterdiği değişikliklerdir (Binbaşıoğlu, 1995). Büyüme vücudun çeşitli organlarında çeşitli hızlarda gerçekleşebilir (Senemoğlu, 1997). Aydın'a (2007) göre, bireyin fizik yapısında zamana bağlı olarak meydana gelen nicelik boyutundaki değişikliklere büyüme denir.
2.1.3. Öğrenme
Canlı varlığın çevresi ile etkileşimi sonucunda davranışlarında oluşan değişikliğe öğrenme denir (Binbaşıoğlu, 1995). Senemoğlu (1997), öğrenmeyi, bireyin çevresiyle belli bir düzeydeki etkileşimleri sonucunda meydana gelen nispeten kalıcı izli davranış değişimi olarak tanımlamıştır. Öğrenme, bilgi, beceri, strateji, tutum ve davranışların edinimini ve değiştirilmesini kapsamaktadır. İnsanlar bilişsel, dilbilimsel, motor ve sosyal becerileri farklı şekillerde öğrenebilirler (Schunk, 2009). Gelişimin gerçekleşmesi için öğrenmenin de oluşması gerekmektedir. Tekrar ve ya yaşantı sonucu davranışta gözlenen kalıcı değişiklikler öğrenme kapsamına girmektedir (Aydın, 2007).
2.1.4. OlgunlaĢ ma
Olgunlaşma, vücut organlarının kendilerinden beklenen fonksiyonları yerine getirebilecek düzeye gelmesi için, öğrenme yaşantılarından bağımsız olarak, kalıtımın etkisiyle geçirdiği biyolojik değişmedir (Senemoğlu, 1997). Bacanlı'ya (2007) göre olgunlaşma, kişinin doğuştan getirmiş olduğu potansiyelin zaman içerisinde ortaya çıkmasını ifade etmektedir. Binbaşıoğlu'na (1995) göre olgunlaşma, belli bir süre sonucunda, bireyin ya da bir organın, fiziksel güç ve kuvvet bakımından, yaşama uyumda belli bir durumu karşılayabilecek düzeye erişmesidir. Organizma fizyolojik olarak bir davranışı bir işi fizyolojik olarak yapabilecek duruma geldiğinde olgunlaşma gerçekleşmiş demektir (Selçuk, 1999). Diğer bir deyişle (Aydın, 2007), büyüyen organizmanın kendinden beklenen işlevleri yerine getirebilecek fizyolojik güce ulaşmasıdır. Çocuklardaki davranış değişiklikleri olgunlaşma ile gerçekleşmektedir.
2.1.5. HazırbulunuĢluk
Kişinin olgunlaşma ve öğrenme sonucu belli davranışları yapmaya hazır olmasıdır (Selçuk, 1999). Diğer bir tanımda ise canlı varlığın herhangi birşeyi öğrenebilecek bir duruma gelmesiyle ilgilidir (Binbaşıoğlu, 1995). Okul yaşına gelmiş
6
çocuğun yaşı ve gelişimi kadar okula karşı tutum ve motivasyonu da onun okula hazırbulunuşluk halini belirleyici olabilmektedir (Aydın, 2007).
2.1.6. Kritik Döne m
Gelişim açısından önemli dönemlere kritik dönem denilmektedir (Erden ve Akman, 2012). İnsan hayatında bazı uyarıcıların en güçlü etkiye sahip olduğu zaman dilimleri bulunmaktadır. Bu dönemlerde gerçekleşen psikolojik, fizyolojik ve kültürel olaylar gelecekteki gelişim üzerinde etkili olacaktır. Bu olaylar olması gereken zaman diliminin dışında gerçekleştiğinde daha az etkiye sahiptir ve gelişimi olumsuz yönde etkiler (Selçuk, 1999). Yaşa ve kazanılacak beceriye göre değişik öğrenme durumları için farklı kritik dönemler bulunmaktadır, her bir kritik dönem bir önceki evreye göre daha üst düzey öğrenmeye hazırlık aşamasıdır (Aydın, 2007).
2.2. BiliĢsel GeliĢim
Bilişsel gelişim, insanın dünyayı anlamaya ve algılamaya yönelik zihinsel etkinliklerinin gelişmesi ve daha etkili hale gelmesidir. Piaget‟e göre zihinsel gelişim bir dizi evre yoluyla gerçekleşmektedir ve çocuğun birçok değişik durumdaki düşünce ve davranışının altında yatan zihinsel süreçlerinin özelliklerini yansıtan zaman süreci olarak tanımlanabilir (Shaffer, 1999). Bebeklikten yetişkinliğe kadar, bireyin çevreyi, dünyayı anlama yollarının daha karmaşık ve etkili hale gelme süreci bilişsel gelişimdir.
Çocuk geliştikçe, düşünceleri değişir ve bilişsel gelişi bu değişikliklerin ve gelişimlerin çalışmasıdır (Oakley, 2004).
Piaget, bilişsel değişimi, gelişim devam ettikçe sürekli bir şekilde karmaşık hale gelen ve insan fonksiyonu alanında bireysel performansını açıklamak için kullanılabilen işlevsel yapılar olarak adlandırılan zeka yapılarının bir dizisi açısından doğumdan yetişkinliğe kadar açıklamayı denemiştir. Bu geniş görevi tamamlamak için, Piaget'nin önerdiği yapılar, çok özet terimler içerisinde modellenmiş ve geniş bir etki alanı içerisinde performansı açıklasın diye işlevsel yapılar ya da mantıklı yapılar olarak isimlendirilmiştir. Piaget'nin kuramında bilişsel gelişimi değiştiren nedir" sorusu bulunmaktadır (Griffin, 2005).
Piaget, çocukların bilişsel gelişiminin basamaklara ayrıldığını belirtmiştir.
Çocuklar geliştikçe ve asimilasyon ve uyumsama sürecine girdiklerinde, beyinleri doğal olgunlaşma süreci aracılığı ile gelişecektir ve dahası dünya anlayışları olgunlaşır ve dünyayı doğru bir şekilde yorumlama ve tahmin etme yeteneği de gelişmektedir. Piaget,
7
çocukların bilişsel gelişimleri ile beynin doğal biyolojik olgunlaşması arasında açık bağlantılar olduğunu düşünmüştür. Piaget'e göre, beyin ve düşünce olgunlaştıkça, anlayış arttıkça, bilişsel gelişim zorunlu bir süreçtir (Oakley, 2004).
2.2.1. DuyuĢsal motor dönem (0-2 yaĢ)
Bu dönemde bebekler dünyayı reflekslerle ve fiziksel tepkilerle anlamaya çalışır. Dönemin başında nesne devamlılığı kavramına sahip olmayan bebek, dönem sonunda nesne devamlılığını kazanır, kendisini dış dünyadan ayırt eder ve amaçlı davranışlarda bulunmaya başlar.
Düşünme, duyu organları ile sınırlıdır. Çocuk gördüğü dokunduğu olay ve nesneleri henüz aklında tutacak halde değildir (Binbaşıoğlu, 1995). Dönemin sonunda bebek yürüyebilir ve beden hareketlerini istediği şekilde hareket ettirebilir (Bacanlı, 2007). Senemoğlu (1997), bebeğin çevresiyle etkileşimleri sonucu edindiği yaşantılarla oluşturduğu yeni bilişsel yapıların, refleksif davranışlardan amaçlı davranışlara doğru ilerlemesini sağladığını belirtmiştir. Bu dönemin en zihinsel kazancı bebeğin sürekli nesneler kavramını edinmesidir. Gözünün önünden giden nesnelerin yok olduğunu sanan bebek bu dönemin sonlarına doğru bu nesnelerin var olduklarını kavrar (Bacanlı, 2007). Nesnenin sürekliliğinin gelişimi, bilişsel gelişimde önemli bir adımdır. Bebek gözünün önünden kaybolan nesnenin yok olmadığını anladığında zihinde tutacak semboller kullanmaya başlar. Bu dönemde diğer bir önemli gelişme de deneme-yanılma öğrenmesinin oluşumudur (Senemoğlu, 1997).
2.2.2. ĠĢlem öncesi dönem (2-7 yaĢ)
Bu dönemin en belirgin özelliği çocuğun benmerkezci düşünceye sahip olmasıdır. Bu dönemin sonunda çocuk mantıklı düşünmeye başlar ve giderek benmerkezcilikten uzaklaşır. Senemoğlu'na (1997) göre, işlem öncesi dönem ikiye ayrılmaktadır. Birincisi 2 – 4 yaşları kapsayan, çocukların dil gelişimin çok hızlı olduğu, geliştirdikleri kavramların ve kullandıkları sembollerin kendilerine özgü olduğu sembolik ya da kavram öncesi dönemdir. Çocuk bu dönemde benmerkezcidir. Oakley (2004), çocuğun dünyayı sadece kendi bakış açısından gördüğünü ve bir başka bakış açısından anlaması zor olduğunu düşündüğünü belirtmiştir.
Diğer dönem ise sezgisel dönemdir. 4 – 7 yaşları kapsayan bu dönemde, çocuklar mantık kurallarına uygun düşünme yerine, sezgilerine dayalı olarak akıl yürütürler ve problemleri sezgileriyle çözmeye çalışırlar. İşlem öncesi dönemde
8
çocuğun düşünmesi, fiziksel etkinliğe ve nesnelerin dikkati çeken görünüşüne bağlı olduğundan doğru mantık yürütemezler. Bu yaşlardaki çocuklar duyumlarla elde edilen verilerin ötesine geçemezler (Senemoğlu, 1997).
2.2.3. .Somut iĢlemsel dönem (7-12 yaĢ)
Bu dönemdeki çocuk benmerkezcilikten uzaklaşarak belirli mantıksal yapılar edinmeye ve farklı zihinsel işlemler yapmaya başlar.
Daha önceki dönemlerde yapamadıkları sınıflamaları bu dönemde üst düzey yapabilirken, soyut problemleri çözemezler (Senemoğlu, 1997). Bu dönemin en özelliği korunum kavramının kazanılmasıdır. Korunum değişmezliğin anlaşılmasını ifade eder (Bacanlı, 2007). Bu basamakta çocuk, sayı, uzunluk, ağırlık, sıvı, alan ve kütle korunumu tamamlayabilir (Oakley, 2004). İşlem öncesi dönemde kavramları kazanan çocuk 7 - 12 yaşlar arasındaki bu dönemde işlem yapabilir hale gelir, fakat sadece gözünün önündeki işlemleri yapabilir. (Bacanlı, 2007). Çocuk bu dönemde sırlama, sınıflandırma ve karşılaştırma işlemleri için şemalar geliştirir. Nesneleri renk, uzunluk gibi özelliklere göre sınıflayabilirler (Erden ve Akman, 2012).
2.2.4. Soyut iĢlemsel döne m (12 yaĢ ve üze ri)
Soyut döneme gelen ergenin bilişsel süreçleri, yaşanılan an‟ a ilişkin somut durumların yanında sözel ve mantıksal durumları, olasılıklı ve geleceğe dönük durumları da düşünebilecek şekilde gelişir. Piaget'ye göre birey ergenlik dönemi ile birlikte yetişkin gibi düşünebilme özelliklerini kazanır; soyut düşünebilmeye başlar. Bu dönemde zihinden işlemler yapabilir (Bacanlı, 2007). Çocuk bu dönemde yetişkin gibi düşünmeye başlar (Binbaşıoğlu, 1995). Soyut işlem döneminde somut düşünce daha da genişler. Çocukların düşünceleri elle dokunulabilir şeylerin ötesine geçer ve varsayıma dayalı durumlar hakkında düşünebilmeye başlarlar. Muhakeme kapasitesi gelişir, birden fazla boyut ve soyut özellikler hakkında düşünebilirler (Schunk, 2009).
2.2. Psikomotor GeliĢim
Psikomotor gelişim, yaşam boyu devam eden „‟motor „‟ becerilerde ortaya çıkan davranışların kontrol altına alınması sürecidir ve fiziksel büyüme ile merkezi sinir sisteminin gelişimine paralel olarak organizmanın isteme bağlı hareketlilik kazanması olarak tanımlanır (Diken, 2010).
Fiziksel yapıda ve sinir kas işlevlerindeki değişim süreçlerini kapsar. Motor gelişim terimi ile psikomotor gelişim temeli sık sık birbirinin yerine kullanılmaktadır.
9
Psikomotor gelişim, yaşam boyu devam eden bir süreç olup motor becerilerde azalma ya da yeni bir becerinin kazanılması gibi tüm fiziksel değişimlerle ilgilenir. Çocukların motor gelişimi, hareket yeteneklerinin gelişimi ve fiziksel yeteneklerinin gelişimini kapsar (Özer, 2005).
Motor gelişim; bir çocuğun hareket şekillerini ve becerileri edinimi boyunca devam eden bir süreçtir. Birçok fonksiyonun etkileşimini içeren sürekli değişmeler ve gelişmelerdir. Bu fonksiyonlar önemli bir genetik bileşen olan nöromüsküler olgunlaşmayı içerir. Bu olgunlaşma sosyal bir varlık olan insanın çevre ve sosyal yaşantısı yolu ile gerçekleşir (Malina, 2004).
Literatürde devimsel gelişim olarak da geçen psikomotor gelişim Binbaşıoğlu' na (1995) göre genel olarak kişinin bir yerden başka bir yere gidebilme yeteneğini ya da gücünü kazanması olarak tanımlanmıştır. Bedenin, el ve ayaklarının kullanılması ile ilgili tepkilerin belli bir sıraya göre olgunlaşması da devimsel gelişim içine girer.
Bilgin'e (2007) göre psikomotor gelişim çocuğun kol ve bacakları ile tüm organlarını kullanmada güç ve hız kazanmasına, beden organları arasında eşgüdüm sağlanmasına ve onları denetim altına almada becerikli duruma gelmesidir.
Psikomotor gelişim, bireyin organlarının isleyişini, denetimi altına almada gösterdiği becerikliliğin artmasıdır. Psikomotor gelişimde duyum, sinir ve kas sistemleri eşgüdüm içinde çalışırlar (Özdenek, 2007).
Çocuğun kol ve bacakları ile tüm organlarını kullanmada güç ve hız kazanmasına, beden organları arasında eşgüdüm sağlanmasına ve onları denetim altına almada becerikli duruma gelmesine devimsel gelişim, psikomotor gelişim denir. Bu gelişme bedensel gelişmeye paralel olarak oluşur ve kişinin çevresine uyum yapmasını sağlar. Bireyin bir bütün olarak gelişmesinde önemli rol oynar (Yeşilyaprak, 2006).
Psikomotor (devinimsel) gelişim, bedensel gelişimden farklı bir içerik taşıyor olsa da, ondan ayrılamaz bir gelişim alanıdır. Devinim ile (hareket, beceri vb.) ilgili olan bir gelişimin devinebilme gelişmişliği ile ilgili olması mutlaktır. Bu balgamda hareket yetisinin gerçekleşebilmesi o hareketi gerçekleştirebilecek aktörlerin gelişimi ile (büyüme ve olgunlaşma) ilgilidir (Topkaya, 2004).
Motor davranışlarının gelişimi, çok basit reflekslerle başlayan ve üst düzeyde koordine edilmiş motor becerilerle sonuçlanan bir süreci takip etmektedir. Çocukların
10
hareket gelişimi refleksler, duruşa ait hareketler, yürüme, koşma ve atlama gibi beceriler seklinde olmaktadır. Tüm çocukların motor gelişimi, bastan ayağa ve merkezden dışa olacak seklide bir sıra izlemektedir. Sinir sistemi ve kasların gelişimi motor becerilerin kazanılması için gerekli temeli hazırlamaktadır (Tepeli, 2007).
Psikomotor gelişim, fiziksel büyüme ve merkezi sinir sisteminin gelişimine paralel olarak organizmanın isteme bağlı olarak hareketlilik kazanmasıdır. Bir baksa deyişle özünde hareket olan becerilerin kazanılmasını içeren ve doğum öncesi dönemde başlayıp ömür boyu devam eden bir süreçtir (Sarı, 2005).
2.2.1. Çocuklarda Psikomotor GeliĢim AĢamaları (0-12 YaĢ)
Psikomotor gelişim sürecinde içten ve dıştan gelen süreçlerin etkileşiminin sonucu olarak basit reflekslerle başlayan baş, boyun ve gövde kaslarının kontrolü aşamalar şeklinde gelişir. Benzer şekilde motor becerilerin temeli olan oturma, emekleme, yürüme, koşma, atlama, tırmanma gibi büyük kas motor etkinlikleri ve uzanma, tutma, bırakma, fırlatma gibi elin yönetimi ile ilgili küçük kas motor etkinlikleri de aşamalar hâlinde gelişir. Birinci okul çağı çocukların yeni beceriler kazanmaktan çok, daha önce kazandıkları temel becerileri daha akıcı ve doğru olarak ortaya koyduğu dönemdir. Bu dönem süresince hareket, sadece hareket etmesini öğrenmede amaç olmak yerine çeşitli yarışma, işbirliğine dayalı oyun, spor, dans ve rekreatif etkinliklerde bir araç olarak kullanılır. Lokomotor, manipülatif ve dengelemeye ilişkin hareketler birleştirilerek çeşitli etkinliklerde kullanılır. Örneğin:
sekme ve sıçrama temel hareketleri artık ip atlama, üç adım atlama v.b. gibi etkinliklerde kullanılır. İleri çocukluk döneminde (7–12 yaş) cinsiyet farklılığının motor beceri ve performans üzerindeki etkisi artar. Sürat, sıçrama, fırlatma ve denge ile ilgili hareketlerde erkekler daha iyi, esneklik ve küçük kas guruplarının koordinasyonunu gerektiren hareketlerde ise kızlar daha iyidir. Yapılan araştırmalarda, kızların on dört yaş dolaylarında, performanslarının doruk noktasına ulaştıklarını, erkeklerin ise ergenlik döneminde de performanslarını artırmaya devam ettiklerini göstermektedir. Gallahue (1982), motor gelişimini çocukluk dönemi ile sınırlayarak incelemiş ve kuramını piramit modeli ile açıklamıştır. Bu modele göre her bir motor gelişim dönemi, bir diğerinin üzerine kurulur. Piramidin temeli, refleksif hareketler dönemini göstermektedir. Bu dönemi, ilkel hareketler dönemi ve temel hareketler dönemi takip eder. Piramidin tepe noktasını spor hareketleri dönemi oluşturur (MEB, 2007).
11
2.2.2. Refleksif Hareketler Dönemi (0-1 YaĢ)
Ana karnındaki çocuğun yaptığı ilk hareketler refleksif hareketlerdir. İstemsiz olarak kontrol edilen bu hareketler motor gelişim safhalarının temelini oluşturur. Yeni doğan davranışları omurilik ve orta beyin merkezinden idare edilmektedir. Çünkü orta beyin ve omurilik, beyin korteksinden daha önce gelişir. Yapı ve görev bakımından daha ilkeldir. Bebeğin dokunma, ses, ışık ve basınçtaki değişikliklere reaksiyonu istemsiz hareket aktivitesini başlatır. Bu istemsiz hareketler hayatın ilk anlarında da artan korteks fonksiyonu ile birlikte çocuğa, vücudunu ve dış dünyayı tanımasına yardımcı olur. Ortaya çıkan refleksif hareketler, bilgi toplama, besin arama ve kendini koruma şeklinde sınıflandırılabilir (Mengütay, 2005).
2.2.3. Ġlkel Hareketler Dönemi (1-2 YaĢ)
Bu dönemde, merkezi sinir sisteminin gelişmesine paralel olarak önce baş ve gövde, sonra kol ve bacaklar üzerinde kontrol sağlanır. Bazı kaynaklar bu gelişimi yukarıdan aşağı ve içten dışa doğru gelişim ilkesi olarak açıklamaktadır. Boyun kontrolünün gelişmesinden sonra altıncı aydan itibaren destekli oturuş, sekiz ayda emekleme, dokuzuncu ayda sıralama gibi beceriler kazanılır. Çoğu bebekler birinci yılın sonunda yürümeye başlar. Merkezi sinir sisteminin gelişimi ile birlikte kaba motor beceriler için hazırlık tamamlanır. Yürüme becerisini, merdiven çıkma ve koşu becerilerinin kazanılması izler (Muratlı, 2003).
2.2.4. Temel Hareketler Dönemi (2-6 YaĢ)
Yaşamın ikinci ve yedinci yılları arasındaki süre, temel becerilerin kazanıldığı dönemdir. Bu temel beceriler, koĢma, atlama, sıçrama, sekme, yakalama, fırlatma, topa ayakla vurma gibi hareketlerdir. Bu beceriler, tüm çocuklarda bulunan ortak özellikler ve yaşam için gerekli beceriler olduğundan “Temel Beceriler” olarak isimlendirilirler (Gllahue, 1975).
Bu dönem üç evrede incelenebilir. Başlangıç evresi; bu evrede çocuklar, kendi bedenlerinin hareket yeteneklerini anlamak ve bunları denemek için çaba gösterir.
Hareketler sırasında beden ya çok abartılı ya a çok sınırlı biçimde kullanılır. İlk evrede kontrol ve ritmik koordinasyon arttığı için çocuğun hareketleri daha uyumlu ve kontrollü olmaya başlar. Olgunluk evresinde ise çocuklar mekanik yönden etkili, uyumlu ve kontrollü, gelişmiş hareket şekilleri sergilenir. Beş altı yaşına gelen çocukların bu evreye ulaşmış olmaları gerekmektedir (Özer ve Özer, 2005).
12
2.2.5. Sporla Ġlgili Hareketler Dönemi (7-12 YaĢ)
Bu dönem yedi yaş ve üzerini kapsar. İlkokul Çocukları yeni beceriler kazanmaktan çok, daha önce kazandıkları temel becerileri daha akıcı ve doğru olarak ortaya koyarlar. Motor gelişimin bu aşaması, temel hareketlerin gelişim aşamasıdır.
Burada spor terimi geniş anlamıyla kullanılmıştır; yani yalnız yarışma değil aynı zamanda rekreasyon, oyun, dans gibi aktiviteleri de kapsayan bir araç olarak benimsenmiştir. Yedi sekiz yaşlarına rastlayan dönem geçiş evresidir. Bu dönemde performans ön plana çıkar ve artırılmaya çalışılır. Artan zihinsel yetenekler ve deneyimlerle, birey çeşitli etmenleri de dikkate alarak tüm spor branşlarından belli bir branşa odaklanmaya başlar. Birey hoşlandıkları ve hoşlanmadıkları, güçlü ve zayıf yönlerini, olanaklar ve olanaksızlıklara dayalı olarak etkinlik alanını sınırlandırma konusunda bilinçli kararlar vermeye başlar. Yeterlilik düzeyini ve performansını en üst düzeye çıkarma çabası sonucu, stres duygusu yoğun şekilde yaşanmaya başlanır. Bu dönemde herhangi bir yönteme bağlı olmadan ya da planlı eğitim olmadan açık beceri formunda çok sayıda alıştırmayla yeni birçok hareket öğrenilmiş ve pekiştirilmiş olur.
Bununla beraber, büyümenin en hızlı olduğu dönemin belirtilerinin tamamlanmasına kadar geçen sürede kız çocuklarında motor öğrenme yeteneği, bir daha hiçbir zaman erişemeyeceği üst düzeye erişir. Erkek ocuklarda ise motor öğrenme yeteneği, bu yaşların sonuna kadar büyük ölçüde aynı kalır. Kız çocukları bu dönemde bazı spor dallarında teknik yönden zorluk derecesi yüksek düzeyde antrenmanlara 10–11 yaşlarında başlayabilirler. 12–13 yaşlarında ise teknik kompozisyonlar içeren spor türlerinde kendi en yüksek performanslarını, uluslar arası düzeyde sergileyebilirler.
Kuvvet, dayanıklılık, reaksiyon zamanı hareket süresi, denge gibi özelliklerin gelişmesiyle performansın artması beklenir. Bu dönemden sonra özel hareket becerileri evresine geçilir bu evre 11-13 yaş arası çocukları kapsar. Bu evrede bir branşa yönelme başlar. Çocuklar, hareket becerilerini öğrenmeye ve yarışmaya karşı isteklidirler. Spor dalına özgü hareket becerileri evresine tam anlamıyla branşlaşma dönemi de denir (Muratlı, 2003).
2.3. Motor GeliĢim
Normal gelişim gösteren her çocuğun takip ettiği motor gelişim dönemleri vardır ve kendine göre bir sıra takip eder. Fakat bu, bütün normal gelişim gösteren çocukların aynı motor gelişim aşamasında olması demek değildir. Bütün çocuklar motor
13
gelişim aşamalarının çeşitli hareket gelişimi için belirlenen sırayı aynen takip etmeyebilir. Her bir aşama için belirlenen ortalama yaş grubuna da girmeyebilirler.
Örneğin; 9 yaşındaki bir çocuk için bir alanda genel veya spesifik hareket aşamasında olmak ve başka bir alanda da temel hareket modeli aşamasında olmak mümkün olabilir (Gallahue ve Luedke, 1975).
Haywood ve Getchell (2005) motor gelişimi, “hareket davranışlarında yaş ile ilişkili olarak meydana gelen sıralı ve sürekli değişimler olarak” tanımlamıştır. Başka bir tanımda ise motor gelişim, yapılan hareketlerin gereklilikleri, kişinin biyolojisi ve çevresel koşulların da etkileşimiyle hareket becerilerinde meydana gelen ve bütün yaşam boyunca sürekli ilerleyen değişimler olarak açıklanmıştır. Kısaca motor gelişim, bireysel, çevresel ve harekete ilişkin faktörlerin etkileşimiyle hareket becerilerinde meydana gelen değişimler olarak tanımlanabilir. Motor gelişimin daha iyi anlaşılabilmesi için motor gelişim ile ilgili kavramlardan söz edilmesi gerekmektedir.
Bu kavramlar; hareket, motor görev, motor performans, motor öğrenme, motor kontrol, motor davranış, motor beceri ve motor yetenek olarak sıralanabilir (Ballı, 2006).
Gallahue (2006) yaşam boyunca, motor davranışta meydana gelen motor görevin gerektirdikleri, bireyin biyolojik yapısı ve çevre koşullarının birbiriyle etkileşiminin sebep olduğu sürekli değişim şeklinde ifade etmiştir. Motor gelişim, ayrı ayrı motor becerilerin birlikte çalışarak daha ileri yetenekler ürettiği bir sistemdir.
Motor gelişim hem işlem hem ürün olarak değerlendirilebilir. İşlem olarak motor gelişim bebeklikten yaşlılığa kadar motor performansı etkileyen çevresel ve biyolojik faktörleri içerir. Ürün olarak ise belli dönemleri tanımlayan özelliklerdir. Motor gelişim insan organizmasının çevresiyle ilişkisini belirleyen motor davranışlarda zaman içinde meydana gelen değişimlerdir.
2.3.1. Form (Hareket ġekil)
İki ya da daha çok hareketin bir sıra içinde düzenlenmesiyle meydana gelen modele form denir. Örneğin; çocuğun tenis topu fırlatırken omuzlar, kollar, gövde ve bacak hareketlerinin düzenlenmesiyle meydana gelen fırlatma, form olarak isimlendirilmektedir (Özer, 2005).
Çocuğun psikomotor beceriyi uygulamaya geçirmesi de denebilir. Örneğin tenis topu fırlatırken omuzların, kolların, gövdenin ve bacakların hareketlerinin düzenlenmesiyle ortaya çıkan fırlatma da bir hareket şeklidir (Ulutaş, 2011).
14 2.3.2. Hareket
Vücudun herhangi bir parçasındaki ya da tüm vücudun pozisyonundaki değişmedir (Mengütay, 1999). Bulunulan yerden başka bir noktaya ilerlemek ya da çıkmak çocuğun hareketini gösterir. Örneğin, çocuğun sekerek belli bir mesafeye gitmesi onun hareket ettiğini gösterir (Ulutaş, 2011).
2.3.3. Performans
Yapılan bir hareketi ya da hareketin sonucunu belirtmek için kullanılır.
Performans hareketin ölçülebilen bir özelliğidir ve genellikle süre ya da mesafe olarak belirtilir. Örneğin, durarak uzun atlama performansı mesafe, koşu hızı ise süre olarak belirtilir. Bir oyun etkinliği sırasında çocuğun aynı mesafeyi üç defa ne kadar sürede koştuğunu hesaplayıp bunların ortalamasını almak çocuğun performansını gösterebilir (Ulutaş, 2011).
2.3.4. Temel Beceriler
2-7 yaşlarında ortaya çıkan, spor ve gelişmiş aktivitelere temel oluşturan koşma, yakalama, zıplama, atlama, fırlatma, sekme, topa ayakla vurma gibi hareketler temel beceriler olarak isimlendirilirler (Özer, 2005).
Çocuklar 2-7 yaş döneminde yoğun bir şekilde hareket etme ihtiyacı duyduklarından bu dönem, temel hareketler dönemi olarak da adlandırılmakta ve koşma, denge, sekme, sıçrama, durarak uzun atlama, tenis topu fırlatma, yakalama becerilerini barındırmaktadır (Ulutaş, 2011).
2.3.5. Motor Öğrenme
Motor Öğrenme deyimiyle, deneyim ile bir hareketin öğrenilmesine bağlı olarak performansta ortaya çıkan ilerlemeyi anlatır. Motor öğrenme hareketin yapılmasını sağlayan süreçlerin ve bu gelişmeleri engelleyen veya kolaylaştıran faktörlerin ortaya çıkış şekillerini anlamada rol oynar. Motor öğrenme teriminin kullanılması için, performansın, öğrenmenin bir sonucu olarak ilerlemesi gerekir.
Örneğin, çocuklar sekme becerisi ile ilgili olarak “Sek Sek ” oyununu öğrendiklerinde bunu birkaç defa denerler ve motor öğrenme gerçekleşmiş olur (Ulutaş, 2011).
Kalkavan‟a göre; Uygulanan hareketlerde gelişen motor performansta tekrarlanan işlemler, hataların belirlenmesi ve düzeltilmesi ve düzeltilen bu hataların sonraki hareketlerde kullanılması motor öğrenme olarak adlandırılır (30).
15 2.3.6. Motor hareket
Motor aktivite, hareket içeren becerilerdir. Motor performans amaçlı hareketlerde kas ve kemiklerin birlikte hareket etmesi sonucu meydana gelen büyük kasların aktivitesidir. Beyin duyulardan gelen bilgileri alır ve yorumlar, sonra uygun hareket gönderilir. Cevap bilgisi sinir sistemi yoluyla taşınarak gözlenebilen motor davranış gerçekleştirilir. Hareketin etkili olabilmesi için otomatik hale gelmesi gerekir (Kerkez, 2006).
2.3.7. Spor Becerileri
Temel becerilerin gelişmesini ve özelleşmesini içerir. Örneğin, golf oynamak, özel bir spor becerisi gerektirir. Bu spor branşının, çocukluk çağında kazanılan, topa vurma becerisinin ergenlik ve yetişkinlik çağındaki bir uzantısı olduğu düşünülmektedir (Özer, 2005).
2.3.8. Motor GeliĢim Alanları
Çocuğun günlük aktivitelerindeki hareket modelleri 2 büyük kategoride toplanır (Özer, 2005). Büyük ve küçük kasların motor gelişimi ilk aylarda zayıftır.
Çocuk hareket ettikçe kasları kuvvetlenir (Aral, 2011).
1. Büyük Kas Hareketleri (Bedeni Kullanma) 2. Küçük Kas Hareketleri (Obje Kullanma)
Büyük kas hareketleri başka bir deyişle kaba motor beceriler, geniş kasların kullanımını içerir (Özer, 2005).
2.3.9. Motor GeliĢimi Etkileyen Faktörler
Gelişim, çevresel ve kalıtsal etkenler tarafından doğum öncesi, doğum sırası ve doğum sonrası dönemlerden etkilenebilir. Doğum öncesinde sağlıklı olarak gelişen bebeğin doğum sürecinde oksijensiz kalması ya da doğum sonrasında kaza ve zehirlenmelere maruz kalmasıyla gelişimi olumsuz yönde etkilenebilir (Ulutaş, 2011).
Gelişim ve hareketlerin ustalık kazanma süreci ve ürünü çok farklı ve karmaşık şekillerde etkilenebilmektedir. Hem süreç hem de ürün kişinin kalıtım ve geçmiş deneyimlerinden etkilenir (Ballı, 2006).
16 2.4. Duygu
Duygu bir his ve bu hisse özgü, belirli düşünceler, psikolojik ve biyolojik haller ve bir dizi olarak bedenimizin bize verdiği sinyaller ve içsel süreçlerdir (Ersanlı, 2012).
Günlük yaşantılarımızın büyük bir bölümünü duygusal yaşantılarımız oluşturmaktadır. Yaşama anlam katan, onu renklendiren duygulardır. O, yaşamın tuzu, biberi ve mayasıdır. Duygu ve heyecan olmazsa günlük yaşam çekilmez olur.
Davranışsal olarak derin uykudan yüksek gerilime kadar değişebilen gene l uyarılmışlık hali olarak tanımladığımız heyecan, nelere erişmek ve nelerden kaçmak istediğimizi belirleyen yönlendirici ve güdeleyici bir kuvvettir. Kısa süreli ve yoğun olan, genellikle denetlenmesi güç olan korkma, dehşete düşme, öfke, ürkme, irkilme, coşku duyma, aşırı sevinme gibi duygular heyecanlar olarak ifade edilmektedir. Heyecanlara kalp ve solunum hızında artış, kan basıncında değişme, ağızda kuruma göz bebeklerinin büyümesi gibi bedensel bazı tepkiler eşlik eder. Heyecanla birlikte metabolizma olaylarında da değişmeler olur. Heyecan uyandıran olaylar ve varlıklar bireyde memnuniyet, hoşnutluk ve sevinç ifade eden tepkiler doğuruyorsa haz; hoşnutsuzluk ve nefret doğuruyorsa elem olarak nitelendirilmektedir. Kaynağında haz ve elem bulunan bu tepkiler yaşamı renklendiren ve anlamlı kılan, bireyi yeniden eyleme iterek yaşama bağlayan duygulardır. İnsanın bütün etkinlikleri duygularıyla birlikte bulunur.
Heyecanlanmanın meydana getirdiği yaşayış şekilleri olarak ifade edilen duygular, ya bir davranışa sebep olur, ya bir davranışa eşlik eder, ya da bir davranışın sonunda yaşanır. Tutumların üç temel bileşeninden biri de duygulardır. Sevme, beğenme, hoşlanma, mutlu olma, kıskanma, gurur duyma, alınma, gücenme ve kızma birer duygu durumlarıdır. Aşırı istek ve arzularımız, tutku veya ihtiras olarak adlandırdığımız duygularımızdır. Duygular, kavramsallaştırılması ve tanımlanması oldukça zor olmasına rağmen, anlaşılması mümkün olmayan esrarlı olaylar değildir, bireyin yaşama bakış ve olanları algılayış biçimine göre nitelik kazanırlar. Duygu, belirgin bir olay ya da durum karşısında ortaya çıkan açık davranışsal ve yaşantısal değişikliklerin eşlik ettiği öznel bir tepki olarak da ifade edebiliriz.
Birey, haz veren varlık ve durumlara yaklaşırken, elem veren varlık ve durumlardan kaçar. Haz, düşünmeyi kolaylaştırır ve etkinliği artırırken; elem ise, bıkkınlık uyandırdığı için düşünmeyi yavaşlatır ve etkinliği azaltır. Buna göre, haz ve
17
elem davranışların ilk yönlerini belirleyen motiflerdir. Bireyin yaşantısından haz ve elem veren durumları kaldırdığımızda; davranışta bulunması için bir sebep kalmaz. Bu durumda da haz ve elem organizmadaki metabolizma olaylarının yanında psikososyal süreçleri etkilediğinden güdü görevi de görmektedir. Bu açıklamalardan heyecanların organizma için bir kuvvet ve enerji kaynağı olduğu anlaşılmaktadır.
Çeşitli heyecanların oluşturduğu yaşanma şekilleri olarak nitelendirilen duygu, genelde bireyin içinde bulunduğu sosyal organizasyonun (sosyal rahmin) kabullerine göre yaşanmaktadır. Birey ve içinde bulunduğu sosyal organizasyonların özellikleri farklı olacağına göre; bireylerin, duygularını dile getirmeleri ve onları yaşamaları da farklı olmaktadır.
2.4.1. Duygu OluĢumu
Literatüre baktığımızda duyguların oluşumunu ile ilgili farklı açıklama ve kuramları görmekteyiz. Bunlardan başlıcaları birbirinin zıttı James-Lange ve Cannon- Bard duyguların oluşum kuramlarıdır. James-Lange kuramına göre birey çevredeki olayları algılarken bedensel değişiklikler aracılığıyla hangi duyguyu hissettiğine karar vermektedir. Yani duygunun içeriğinin oluşması bedensel değişikliklerin algılanmasına bağlıdır. Bedensel tepkilerin değişmesiyle birlikte hissedilen duygunun da değişmektedir (Saltalı, 2010; Cüceloğlu, 2012). Cannon-Bard kuramında ise hissedilen duygu ile bedensel değişimlerin birbiriyle eş zamanlı oluştuğunu ve duygunun belli beyin bölgelerinde etkinliklerle gerçekleştiğini belirtmektedir (Cüceloğlu, 2012).
Birbirine zıt gibi görünen bu yaklaşımlar, günümüzde birbirini tamamlayan tek bir yaklaşım olarak ifade edilmektedir. Bireyin içinde yaşadığı kültür ne olursa olsun temel duyguların zamana ve sosyal çevreye göre değişmediği belirtilmektedir.
Birey organizmasında bilincinin dışında cereyan eden işleyiş ve süreçlerden tam olarak haberdar değildir. İlk bakışta birbirinden bağımsız gibi görünen birçok mekanizma (gerek organlar arasında, gerekse duygu, düşünce, davranış ve psikolojik durum açısından) birbiriyle sıkı ilişki içerisindedir. Buna stres ile kalp hastalıkları;
endişe ile uyku bozuklukları; mutsuzluk ile yorgunluk arasındaki bağlantılar örnek olarak verilebilir. Son yıllarda dikkat çeken konulardan biri de, öğrenme ile duygular arasında sıkı bağlantının olduğudur. Duygu denilen şey, bu iç ve dış uyarımlar tarafından tetiklenip farkına varılan seziş ve hissedişlerin, kuvvetlenerek gönülde, bedende ve zihinde yol açtığı uyarılmışlık durumudur (Nyland, 1999).
18
Duygular, yol açtığı etkilere göre pozitif (neşe, sevinç, mutluluk, sevgi-aşk) ve negatif (keder hüzün, kaygı-endişe, kızgınlık-öfke) olarak sınıflandırılmakta olup; haz yönünde ve elem yönündedirler. O kimseyi bir birey olarak diğer insanlardan farklı kılan özelliklerden biri, duygularının şiddeti (baskınlık ve çekiniklik seviyeleri) ile uyarılmak için gerekli olan eşik değerlerdeki farklılıklardır. Bedende olumlu ve olumsuz etkilere yol açan duyguların önde gelenleri; öfke-kızgınlık-hiddet, kaygı- endişe-korku, hoşlanma-muhabbet, sevgi, şefkat, yaşama sevinci, hayret, mutluluk, huzur, iğrenme-nefret, utanma, kin ve intikamdır (Rana, 2006; Ersanlı, 2012).
Goleman, EQ‟yu kendini harekete geçirebilme, aksiliklere rağmen yoluna devam edebilme, dürtüleri kontrol ederek doyumu erteleyebilme, ruh halini düzenleyebilme, sıkıntıların düşünmeyi engellemesine izin vermeme, kendini başkalarının yerine koyabilme ve umut besleme olarak tanımlamıştır. O aynı zamanda bir duygusal zeka modeli de geliştirmiştir. Goleman‟ın modelinde duygusal zeka, kişisel yeterlilikler ve sosyal yeterlilikler olmak üzere iki temel grupta yer alan beş yetenekten oluşmaktadır. Kişisel yeterlilikler, hem çevremizdeki insanlara hem de sahip olduğumuz rollere uygun, yapıcı davranışlarda bulunabilmemiz için gerekli olan yeteneklerdir.
Duygusal farkındalık, kendi duygularını yönetme ve motivasyon kişisel yeterlilikler grubunda yer almaktadır. Sosyal yeterlilikler ise çevremizdeki kişilerle olan ilişkilerimizin şeklini ve başarısını belirleyen becerileri içine alan duygusal zeka yetenekleridir. Empati ve sosyal beceriler” sosyal yeterlilikler grubunda bulunmaktadır (Serap ve Bacanlı, 2005).
Son zamanlarda yapılan araştırmalar sonunda merkezî sinir sistemiyle bağışıklık sistemi arasında güçlü bir bağlantının varlığı; düşünce, duygu ve davranışların ayrı ayrı iletişim kanalları hâlinde değil, girift iç içe iletişim kanallarıyla işletildiği anlaşılmıştır (Goleman, 1996; Mayer ve Geher,1996). Öfke, kindarlık, saldırganlık, endişe-korku, keder-hüzün-depresyon gibi negatif duygular beyindeki yüksek dereceli mantıkî düşünme merkezlerini bloke ederek, bireyin bir konu üzerine odaklanmasını engelleyebilir. Bu da öğrenmeyi zorlaştırır, hatta bazı durumlarda olanaksız hâle getirir. Goleman (1996) duygu temelli problemler yaşayan ve bunlarla baş edemeyen çocuğun zihni, yaşadığı problemlerle meşgul olduğu için dikkat ve enerjisi negatif duygulara yönelir; dolayısıyla dikkatini derslere veremeyen ergen bilgiyi kavrayamaz. Öte yandan, güven, sevgi, şefkat ve nükte gibi pozitif duygularla beslenen
19
ergen, düşünme kabiliyeti olumlu yönde harekete geçirildiğinden dolayı öğrenme de kolay olur (Rana, 2006).
2.4.2. Duygu Durumunun Organizmaya Etkileri
Duygular organizmada birçok değişmelere neden olmaktadır. Ortaya çıkan değişimler; Vücutta oluşan değişikliğin derecesi heyecanın şiddeti ile orantılıdır.
Solunumda sıklaşma ya da azalma görülür. Kalp atışları hızlanır, nabız farklılaşır.
Kanın basıncı ve vücuda dağılması değişir; insan, morlaşmaya ya da sararmaya başlar.
Deride elektrik artar, ağzımız kurumaya başlar, tüm sindirim sistemi, tükürük bezleri çalışmasını durdururken ter bezleri çalışmasını hızlandırır, terleme olur. Duygular yoğunlaştıkça damarlarda büzülür ve gevşemesi sonucu bazı organlara kan hücum eder, gözbebeğinin büyür. Bir takım iç salgı bezlerinin salgısı sonunda kanda adrenalin ve şeker oranı artar, asit dengesi değişir. Sindirimi sağlayan sa lgılar kesilir, iştah azalır.
Bağırsakların çalışması bile olumsuz etkilenir. Heyecanlara kalp ve solunum hızında artış, kan basıncında değişme, ağızda kuruma göz bebeklerinin büyümesi gibi bedensel bazı tepkiler eşlik eder. Heyecanla birlikte metabolizma olaylarında da değişmeler olur (Ersanlı, 2012).
Duygular her ne kadar belli bölümlerinde kendini ortaya koyarsa da;
duyguların yaşanması organizmanın tümüyle ilgilidir. Duygusal gelişim de bilişsel, bedensel ve sosyal gelişime paralel bir yol izlediği gibi aynı zamanda bu gelişim alanları ile iç içedir. Gelişim alanlarının birbirinden tamamen bağımsız olmadığını unutmamak gerekir.
Genel uyarılmışlıktaki fizyolojik halin, her türlü duygusal yaşantı için aynı olmasına rağmen duygular; birey tarafından içinde bulunduğu duruma göre yorumlandığı için, farklı kavramlarla ifade edilmektedir. Duyguların dile getirilmesinde his, sevgi, şefkat, üzüntü, korku, kaygı, öfke, düşmanlık, kıskançlık gibi kavramlar kullanılmaktadır (Ersanlı, 2012).
Duygular üzerine çalışan araştırmacılar arasında duyguların deneyimsel, davranışsal ve fizyolojik boyutları o lan çok bileşenli b ir yapıya sahip olduğu üzerine genel bir fikir birliği vardır. Dolayısıyla duygu düzenleme bu tepki sistemlerinin birinde veya daha fazlasındaki değişiklikleri içerir ve öznel duygu yaşantısını değiştirme çabasını içermek durumunda değildir (Gross, 1999). Duygular her zaman olmasa da çoğu zaman yararlıdır. Duyguların bazen zarar verici olduğu düşüncesi bireyi
20
duygunun bir veya birkaç öğesini azaltmaya, sürdürmeye veya artırmaya yarayan süreçleri ifade eden duygu düzenleme kavramına götürür. Bu süreçler ne derece otomatik ya da çaba harcandığına veya içsel (bir kişinin kendi duygularını düzenlemesi) ya da dışsal (bir ebeveynin çocuğunu yatıştırması gibi) olduğuna bağlı olarak değişkenlik gösterir (Werner ve Gross, 2010). Duygu düzenleme, bir kişinin amaçlarını gerçekleştirmede özellikle onun için yoğun ve geçici özellikteki duygusal tepkilerini izleme, değerlendirme ve değiştirmede kullanılan içsel ve dışsal tepki süreçlerinden oluşur (Thompson, 1994). Duygu düzenleme, insanların duygu durumlarını yönetmek için yaptıkları aktif çabalardan oluşmaktadır (Koole, 2010). En geniş anlamda duygu düzenleme, ruh hali (mood), zorlanma (stres) ve olumlu veya olumsuz duyguyu da içeren duygu yüklü tüm durumların düzenlenmesini içermektedir (Koole, 2010).
Duygu düzenlemenin en iyi, duygusal, bilişsel ve davranışsal işlevler arasında ve her bir işlevin kendi içinde doğrusal olmayan bir eğilim içinde gelişen dinamik bir olgu olarak anlaşılabileceği belirtilmektedir (Cole ve ark., 2008). Gross‟a göre (1998) duygu düzenleme, duygularımızı nasıl yaşadığımızı ve bu duyguları nasıl ifade ettiğimizi ve bu duyguları nasıl etkilemeye çalıştığımızı ifade eder. Nihayetinde duygu düzenlemenin temel amacı doğal olarak duygusal tepkileri değiştirmektir (Gross, 2002). Duygu düzenlemenin iy i veya kötü olup olmadığı konusunda herhangi bir ön varsayım bulunmamaktadır. Duygu düzenleme konusunda çalışan araştırmacılar, hem olumlu hem de olumsuz duyguların düzenlenebileceğini ve hem duygu ifade etmenin hem de durumun hedef olabileceğini vurgulamaktadırlar (Gross, 1998). Duygu düzenleme sırasında insanlar olumlu veya olumsuz duygularını devam ettirebilir, azaltabilir veya arttırabilirler. Buna göre duygu düzenleme, genellikle duygusal tepkilerdeki değişimleri kapsamaktadır. Bu değişimler bireylerin yaşadıkları duyguların türünde, duyguların yaşandığı sırada ve bu duyguların nasıl yaşandığı ve ifade edildiği noktasında kendisini gösterebilir (Duy ve Yıldız, 2014).
2.4.3. Ergenlerde Duygu Durumu
Ergenliğin ilk üç yılını içine alan sınırları bireyin sağlığına ve içinde bulunduğu iklim kuşağına göre değişen bir evredir. Türkiye‟nin içinde bulunduğu iklim kuşağında ön ergenlik 11-14 yaşları arasındadır (Ersanlı, 2012).
Ergenlerin duygu durumları salgılanmaya başlayan hormonlar nedeni ile oldukça karmaşık ve değişkendir. Çevresinden toplumsal kabul görmeyi bekleyen
21
ergen, katı ve kalıplaşmış bulduğu kuralların sebebini kavrayamaz ve çevresiyle uyum sorunları yaşar. Bu durum onları kırılgan, öfkeli ve hatta saldırgan yapabilir. Öfke diğer duygular gibi duygusal, bilişsel ve fizyolojik olarak çoğu sistemi etkileyen bir duygudur. Olumsuz bir duygu olarak bilinir ancak olumsuz değildir ve aksine evrenseldir. Bazı ergenler yaşamsal olaylar ile ilgili olarak öfke kontrol problemi yaşayabilirler ve buda bazen şiddet davranışına dönüşebilir. Bu nedenle okul hemşiresi ergenlere bilişsel, iletişimsel, davranışsal ve duygusal özellikleri olan öfke kontrolü hakkında bilgi vermeli ve bu konuda girişimli uygulamalar yapmalıdır (Arslantaş, 2011).
Duygusal yönden ergen, çocukluğunda yaşamış olduğu oldukça uzun ve dengeli bir davranış döneminden sonra, ansızın düzensiz ve dengesiz bir döneme girmiştir. Erikson‟nun kendini yeniden tanıma ya da kimlik karmaşası dönemi olarak nitelendirdiği ergenlik dönemini Hull ise, gerginlik ve fırtına dönemi olarak tanımlamaktadır. Nasıl tanımlanırsa tanımlansın, her türlü fırtınalı ve sıkıntılı günlere rağmen ümit vadeden bir dönemdir (Ersanlı, 2012).
Ergen bağımsız olarak kendi kişiliğini kazanmak isteğiyle anne-babasından uzaklaşma isteği duymakta bu nedenle de anne–babaları yerine bazı kimselere, çetelere, arkadaş, gruplarına bağlanmalar görülmektedir. Bu gençler, genelde sorunlarından hep başkalarını sorumlu tutmakta, duygularını dışa yansıtmaktadırlar. Ortaya çıkan görüntü, dipte yatan mutsuzluk ve güvensizlik duygularına karşı umutsuzca savaşan ve çerçevesi ile çatışmaya girerek başarmaya çalışan bir insan görüntüsüdür (Yörükoğlu, 2002).
Gençlik şüphesiz sadece negatif durumların varolduğu bir evre değil, kimlik arayışının yaşandığı, hayallerin kurulduğu, tutkuların duyulmaya çalışıldığı, arkadaşlık ilişkilerinin güçlendiği, gelişime açık bir dönemdir. Bu yönüyle sonraki gelişim dönemlerini oldukça etkilemektedir.
Gençlerin evrensel ve insanî değerlere sahip, milli ve manevi değerlerine bağlı, çevreye saygılı, bilgi ve özgüven sahibi, etkin, girişimci, toplumsal aidiyet duygusu yüksek, toplumsal hayata aktif katılan, temel hak ve hürriyetlerini etkin bir biçimde kullanan ve uluslararası alanda akranlarıyla rekabet edebilecek seviyede bireyler olarak kendi potansiyellerini tam anlamıyla gerçekleştirebilecekleri imkân ve zemini oluşturabilmek için, onların hayalleri, idealleri, enerjileri ve dikkate değer vizyonları, içinde yaşadıkları toplumların sürekli gelişimi için vazgeçilmez unsurları olduğu kabul
22
edilmeli ve onların her alanda olduğu gibi duygu kontrollerini kazanmasında etkili olabilecek desteklerin sağlanması imkan ve fırsatların yaratılması gerekmektedir.
2.4.4. Duygu Kontrolü
Duygu kontrolü, duyguların içeriğini değiştirmeden çevremiz ve kendimizle olan ilişkilerimizi bozmadan yaşamak, kısacası duyguların sağlıklı olarak yönetilmesidir. Duygularımızı nasıl yaşadığımız,bu duyguları nasıl ifade ettiğimizi ve bu duyguları nasıl etkilemeye çalıştığımızı ifade eder. (Cole ve ark., 2008). Gross‟a göre duygu düzenlemenin temel amacı doğal olarak duygusal tepkileri değiştirmektir (Gross, 2002).
Duygusal gelişim doğumla başlayan ve yaşam boyunca devam eden bir süreçtir. Sosyal bir varlık olan birey dünyaya geldiği andan itibaren geçirdiği yaşantılar ile değişik duygu durumları içerisinde kendini bulmaktadır. Birey hayata uyum sürecinde duygularını anlama, kontrol altına alma, duygularını uygun şekilde ifade etme, aynı zamanda da başkalarının duygularını tanıyabilmeyi gerektiren birçok durumla karşı karşıya kalmaktadır (Başal, 2004). Bu durumları başarı ile yönetebilmek okul öncesi dönemden itibaren çocuğun duygusal becerilerinin uygun eğitimsel ve ailesel yaşantılarla desteklenerek geliştirilmesi ile mümkündür (Saltalı, 2013). Bireyin duygusal becerilerinin yeterince gelişmemiş olması hem kendi psikolojik sağlığı için hem de sosyal ilişkileri anlamında olumsuz etkiler yaratabilecek bir durumdur (Hyson, 2004; Mecklem, 2008).
Duyguları kontrol etme becerisinin olmadığı durumlarda, performans sırasında yaşanan duygu olumlu da olsa olumsuz da olsa, yaşanan duygular, başta dikkat, olmak üzere odaklanma, algı ve zaman yönetimi gibi dört önemli faktörü etkilemektedir. Üst düzey performans sergileyebilmek için mutlak iyi yönetilmesi gereken bu dört ana faktörün hasar almaması için bireyin duygu kontrolünü hem kendisi hem de birlikte yakın çalıştığı ekibi için sağlayabilir olması önemlidir.
Olumlu ya da olumsuz yoğun duygulanımlar, performans sırasında zihnin başka bir yerde olmasına, dolayısıyla eksik bir zihinsel hazırlık içinde olunmasına neden olacaktır. Kişi dikkatini performans görevine vermekte, ana odaklanmakta güçlük çekecek ve yoğun zihinsel hareketlilik nedeniyle algısı zayıflayacak ve zamanı performans ihtiyaçlarına göre yönetmekte zorluk yaşayacaktır.
23
Duyguyu bir his ve bu hisse özgü, belirli düşünceler, psikolojik ve biyolojik haller ve bir dizi hareket eğilimi anlamında kullanıyoruz. Karışımları, çeşitlemeleri, mutasyonlarıyla yüzlerce duygudan söz edebiliriz. Duygularımız, doğuştan getirdiğimiz mizacımız, içimizdeki düşüncelerimiz ve yaşam deneyimlerimiz sonucunda oluşur. Bu nedenle, duygularımızın tek sahibiyiz. Bizi birey olarak diğer insanlardan farklı yapan duygularımızdır. Bizi biz yapan alışkanlıklarımız, giysilerimiz, bedenlerimiz, işlerimiz değil duygularımızdır. Duygular, kişinin kendisi ve durumlar hakkında değerli bilgiler verir. Kişiye doğru kararlar almasında yardım eder.
Duygularını yönetebilen kişiler, saydam, uyumlu, iyimser, kendilerini motive edebilen ve inisiyatif kullanabilen kişilerdir. Örneğin saydam kişiler, değerlerini hayata geçirirler. Kişinin duyguları, inançları ve eylemleri konusunda, başkalarına karşı açık olması dürüstlük yaratır. Bu tür kişiler hata ya da kusurları açıkça kabul eder ve başkalarının ahlaka aykırı davranışlarına göz yummayıp, uygun şekilde karşı çıkarlar.
Duygular değerlendirildiğinde; her duygunun, insan yaşamında bir işlevi olduğu görülür. Kızgınlık duygusu, kişinin temel gereksinmelerine, onuruna, varlığının değerine yönelik bir saldırıyı etkisiz hale getirmek için gereken gücü sağlar. Onur, insanın insan olmaktan kaynaklanan varlığını ve öz değerini korumasıdır. Gurur ise insanın kimlik bulduğu bir dış değerle özdeşleşmesi ve dış değerini korumasıdır.
Kızgınlık, anında ifade edilmediği takdirde bir süre sonra öfkeye, daha sonra da aşağılık duygusuna dönüşür. Aşağılık duygusu kronikleşirse, kişi güçsüz, aciz ve haklarını, onurunu koruyamaz hale gelir. Oluşan bu değersizlik duygusu da her an saldırganlığa dönüşebilir.
Suçluluk duygusu, kızgınlığın içe dönmüş halidir. Bu kendine yönelik kızgınlık, değişik şekillerde ifade edilir. Pişman olmak, utanmak, vicdani rahatsızlık, lanet okumak, özür dilemek, içe kapanıklık gibi suçluluk duygusu, kişinin kendisini kötü bir insan olarak görmesine neden olur. Gerçek anlamda kötü insan, suçluluk hatta vicdan rahatsızlığı bile duymaz. Suçluluk duyan insan kötü değildir. Suçluluk duygusu, sağlıklı anlamda vicdanın pusulasıdır. Suçluluk duyduğumuzda suçlu da biziz, yargıç da. Suçluluk duygusunun kaynağı ne olursa olsun, çekilen acı, üzüntü, vicdan azabı, pişmanlık, utanç gibi duygularla kendimizi cezalandırırız. Suçluluk duygusu, insanın kendisini affedememesidir.