Serbest Radikal, Antioksidan ve Oksidatif Stres
Serbest Radikal Nedir?
Serbest radikal nedir sorusuna şöyle cevap verebiliriz; serbest radikaller, eşlenmemiş elektron içeren atomlar, iyonlar veya moleküllerdir. Eşleşmeyen elektron bunların dengesiz ve oldukça aktif olmasına sebebiyet verir. Oksidasyon olarak adlandırılan bir süreçte serbest radikaller, diğer moleküllerden, yani yağlar , proteinler, hücre zarları ve hatta DNA’dan elektron çalar; etkilenen molekülün temel yapısını değiştirir.
Serbest radikaller vücudumuzun normal metabolik faaliyetleri sırasında oluşabilirler. Bunun yanında serbest radikal oluşmasına sebep olan faktörler şunlardır:
- Endüstri atıkları
- Güneş ışınları
- Kozmik ışınlar
- Otomobil egzozlarından çıkan gazlar
- Virüsler
- Sigara
- Alkol
- Stres
Yaşamak için ihtiyacımız olan oksijen aynı zamanda serbest radikallerin de kaynağıdır. Bu yüzden serbest radikaller kaçınılması imkansız unsurlardır.
Bu moleküller ekstra enerjiye sahiptirler. Sahip oldukları bu enerjiyi hücrelere boşaltarak onların normal fonksiyonlarını değiştirmektedirler. Bir serbest radikal, kimyasal olarak en dış elektron yörüngesinde bir elektron kaybetmiştir.
Serbest radikallerin çeşitli zararlı etkilere sebep olmasının en büyük sebebi bu elektron açığını kapatabilmek için başka atomların elektronlarını paylaşmaya çalışmasıdır. Serbest radikaller bir dokunun herhangi bir molekülünü etkilerse bu dokunun işlevini yerine getirememesine neden olabilir.
Genellikle oksijen, hidrojen ve hidroksi tipinde bulunan serbest radikaller almak istedikleri elektronu antioksidanlardan sağlarlarsa bir başka yapıya zarar vermezler.
Serbest radikallerin üzerinde yapılan çalışmalar sonucu bu moleküllerin çeşitli hastalılara neden olabildikleri belirtilmiştir. Bunlardan en önemlileri şunlardır:
- Kanser
- Kalp krizi
- Kronik yorgunluk
Antioksidanları ise bu hastalıkları önlemede yardımcı olmasının sebebi ise serbest radikallere bağlanarak onların başka moleküllere bağlanmasını engellemektir.
Antioksidan Nedir?
Serbest radikal nedir sorusunun cevabından sonra akla gelen ilk soru antioksidan nedir olmaktadır. Antioksidanlar, serbest radikallerin enerjilerini alarak vücuda verecekleri zararları azaltan moleküllerdir. Antioksidanların yararlı etkileri görülebilmesi için onların vücut sıvılarında belli oranda bulunması gereklidir. Bu yüzden antioksidanca zengin bir beslenmenin önemi çok büyüktür.
Serbest radikallerin oluşmasının engellenmesi için aşağıdakilerin uygulanması yararlı olacaktır:
- Taze sebze, meyve ağırlıklı dengeli beslenme
- Düzenli egzersiz
- Yeterli dinlenme
- Toksinlerden uzak kalmak
- Alkol alımını ve sigara kullanımını azaltmak
Bazı Önemli Antioksidanlar
Vücut doğal olarak glutatyon, ubikinol ve ürik asit gibi bazı antioksidanları üretir. Beslenme sayesinde ise diğer antioksidanlar tüketilir. En güçlü antioksidanların bazıları meyve ve sebzelerden elde edilir. İşte birkaç örnek:
Antosiyaninler
En çok çilek, patlıcan, kırmızı lahana, kırmızı üzüm ve diğer zengin renkli bitkilerde bulunur. Tüm bitkiler için ortak olan mor renkli pigmentlerdir.
Beta karoten
Havuç, balkabak, tatlı patates, mangos, ıspanak, kabak, domates, kantalotu, şeftalilerde doğal olarak bulunan kırmızımsı turuncu bir pigmenttir. Vücut içinde A vitaminine dönüştürülür.
Likopen
Domates, karpuz ve papaya’da bulunan parlak kırmızı bir pigmenttir. Likopen, prostat kanseri, kan pıhtısı ve inme riskinin azalmasına katkıda bulunur.
C vitamini
Askorbik asit olarak da adlandırılan C vitamini, bağışıklık sistemini destekeler. Aynı zamanda bir antioksidan da olur. C vitaminininbolca içeren besinler:
- Kırmızı ve sarı biber,
- Kivi,
- Brokoli,
- Lahana,
- Çilek,
- Portakal ve limon gibi narenciyeler
E Vitamini
E Vitamini , antioksidan özellikleri ile bilinen yağda çözünür bir vitamindir. E vitaminice zengin kaynaklar:
- Ayçiçeği ve aspir yağı,
- Yeşil sebzeler,
- Fındık,
- Tohumlar
Selenyum
Selenyum, tiroid sağlığı için kritik önem taşıyan mineral ve antioksidandır. Vücutl selenyum üretmez. Bu nedenle beslenme kaynakları veya takviyeleri arasından alınmalıdır. Selenyumca zengin besinler şunlardır:
- Brezilya fındık,
- Düğme ve tavuk mantarları,
- Lima fasulyesi,
- Chia tohumları,
- Kahverengi pirinç
Oksidatif Stres Nedir?
Oksidatif stres, serbest radikaller ile vücuttaki antioksidanlar arasındaki dengesizlikten kaynaklanan oksidatif hasardır. Serbest radikal yaşlanma teorisine (FRTA) göre; organizmalar, hücrelere ve DNA’ya birikmiş serbest radikal hasarı nedeniyle yaşlanır. Teori, hücre bileşenleri ve bağ dokusu için biriken hasarın
- Kırışıklıklara,
- Fiziksel kabiliyetin azalmasına,
- Hastalığa duyarlılığın artmasına ,
- Ölüme yol açtığını belirtiyor.
Serbest radikal yaşlanma teorisi hala tartışmalı olmasına rağmen oksidatif stres;
- Artrit,
- Kalp hastalığı,
- Hipertansiyon,
- Alzheimer hastalığı,
- Parkinson hastalığı,
- Kas distrofisi gibi hastalıkların oluşmasında faktörlerden biridir.