1970’li yıllarda yaşanılan döviz sıkıntısı sonrasında özellikle yurt dışında yerleşik gerçek veya tüzel kişilerin Türkiye’ye getirilmesi zorunlu olmayan dövizler karşılığında Dövize Çevrilebilir TL Mevduat hesapları açılmaya başlandı. Daha sonra yurt dışındaki işçilere getirilen bu dövizler karşılığında TCMB nezdinde Kredi mektuplu Döviz Tevdiat Hesabı açma hakkı tanındı. 1984 yılında da yurt içinde yerleşik kişilere de konvertibl yabancı para cinsinden hesap açma hakkı tanınmasıyla bu süreç devam ederek 32 sayılı kararla Döviz Tevdiat Hesapları-DTH uygulamasına geçildi.
[toc]
Vadesiz Döviz Tevdiat Hesapları
Birikimlerini yabancı para olarak değerlendirmek isteyen kişiler ile, işlemlerini döviz üzerinden gerçekleştiren kişilere yönelik bir hesaptır. Vadesiz Döviz Tevdiat hesapları TCMB tarafından konvertibl kabul edilen tüm döviz cinsleri üzerinden açılabilir. Bu hesaplardan ATM’ler aracılığı ile para yatırılıp, çekilmek istendiğinde de o bankanın belirlediği döviz cinslerinden işlem yapılabilmektedir.
Vadeli Döviz Tevdiat Hesapları
Vadeli döviz tevdiat hesapları, tasarruflarını belirli bir vadedeki faiz düşüşlerinden korumak amacıyla değerlendirmek isteyenlerin kullandığı bir hesap türüdür. Vadeli döviz tevdiat hesaplarında da, TL hesaplarda olduğu gibi vade sonunda aksine bir talimat söz konusu olmadığı sürece hesap vade sonunda otomatik temdit edilir. Vadeli Döviz Tevdiat hesapları genellikle belirli bir limit üzerinden 1, 3, 6 ay ve 1, 2 ve 3 yıl vadeli açılabilir. Bunun dışında istenildiği gün kadar yani kırık vadelerde de açılabilmektedir.
Çok Para Birimli (Arbitrajlı) Mevduat Hesapları
Çok para birimli mevduat hesaplarında belirlenen vade boyunca istenilen para birimleri arasında geçiş yapılabilmektedir. Bu tür arbitraj işlemleri ister hesaptaki tüm tutar üzerinden istenirse de bakiyenin bir kısmı için söz konusu olabilir. Bu şekilde geçişler yapılarak çok para birimli mevduat hesabı amacına uygun bir şekilde kullanılmış olur.
Çok Para Birimli Mevduat Hesaplarında her para birimi hesap açılışı sırasındaki özel faiz oranı baz alınarak faiz tahakkuku gerçekleşmektedir. Vade sonuna kadar yapılan geçişler üzerinden faiz hesaplamaları yapılır vergi kesintileri de yapıldıktan sonra vade sonunda toplam faiz olarak yansıtılır.
Her banka tarafından farklı uygulama esaslarına bağlı olsa da genellikle bu tür hesapların açılışı sırasında “Açılış komisyonu” alınabilmekte ve hesabın vadesinden önce kapanması durumunda da bu komisyon iade edilmemektedir. Aynı şekilde bankaların uygulama esaslarına göre 32-60 gün gibi vadelerde belirli alt limitlerle açılabilmektedir. Çok para birimli mevduat hesaplarında genellikle 3 farklı para birimi arasında geçiş yapılabilmekte ve yine belirli dönemlerde bu para birimleri değiştirilebilmektedir. Bu tür hesaplar vade sonunda otomatik temdit edilemez.
Çift Para Birimli (Opsiyon’lu) Mevduat Hesapları
“Çift Para Birimli Mevduat Hesabı” adı; işlemin İngilizceden (DCD/Dual Currency Deposit) tam çevirisi nedeniyle kullanılmaktadır. Bu hesapta Vadeli Mevduat ve Opsiyon işlemleri birlikte kullanılmaktadır. Bu tür hesaplara opsiyonlu mevduat hesabı olarak adlandırılması daha uygun olacaktır.
Opsiyonlu mevduat hesabı TL ve YP olarak açılabilir. Buna paralel olarak da hesaptaki teminat tutarına bağlı olarak bankaya opsiyon hakkı verir. Bu tam teminatlı bir opsiyon işlemidir. Hesaptaki teminat karşılığında hak satışı gerçekleştiğinde müşteri bu işlemden prim alır. Bu prim alacağı faize ek bir kazançtır. Ancak burada hesap sahibi kur riskini de kabul etmekte ve vade sonunda anapara riskini de kabul etmektedir.
Bunu örnekle açıklamak gerekirse;
- Opsiyonlu mevduat hesabının YP olarak açıldığını düşünelim. Müşteri vade sonunda belli bir kurdan satar. “alma hakkı/call option” Bu olası kur taraflarca başlangıçta belirlenir. Örneğin; işlem günü USD/TL paritesi 1,80 ise vade sonunda 1,85 olarak belirlenir. Eğer belirlenen tarihte kur 1,90 ise banka hakkını kullanıp müşteri hesabındaki dövizi piyasaya göre daha düşük bir kurdan alarak kar elde edecektir. Ancak burada bankanın kârı, müşterinin anapara değerinin azalması anlamına gelir. Eğer piyasa kuru 1,85 altında kalır ise banka hakkını kullanmayacak dolayısıyla da müşteri anapara değerini de yitirmemiş olacaktır.
- Opsiyonlu mevduat hesabının TL olarak açıldığını düşünelim. Müşteri vade sonunda belirli bir kurdan döviz satar. “satma hakkı/put option” . Bu olası kur yine taraflarca işlem başlangıcında belirlenir. Örneğin; işlem günü USD/TL kuru 1,80 vade sonu için ise 1,75 olsun. Eğer işlem tarihinde kur 1,70’in altına düşerse banka hakkını kullanır ve müşteriye piyasanın üzerindeki bir fiyattan döviz satmış olur. Dolayısıyla müşteri yüksek bir kurdan alış yapmış olur.
[alert type=”” icon-size=”hide-icon”]Çift Para Birimli Mevduat uygulamasında vergi, müşterinin elde ettiği getirinin kaynağına göre ikiye ayrılmaktadır:
- Faiz üzerinden %15 vergi kesintisi
- Opsiyon primi üzerinden ise %10 vergi kesintisi
[/alert]
[alert type=”warning” icon-size=”hide-icon”]Örnek Olay-1
Bay K.’nın 100.000 USD’ı vardır. USD/TRL kurunun pek fazla yükselmeyeceğini düşünmekte; %2-3 gibi bir kur artışında TRL’na geçmeyi uygun bulmaktadır. Piyasada cari kur (spot kur) 1.8000’dır. %3.5 yıllık faiz oranıyla 35 gün vadeli bir ÇPM Hesabı açtırıp 1.8500 anlaşma kuru (strike kur) üzerinden bankaya alım opsiyonu hakkı verir. Peşinen %7.5 opsiyon primini (Brüt 7.500/12= 625 USD; Net 562.5 USD) alır. Getiri oranı kabaca brüt %11 olacaktır ki alternatiflerine oranla oldukça iyi bir orandır.
Vade sonunda iki olasılık vardır:
- Kur 1.8400 olmuştur. Banka piyasadan 1.8400 TRL karşılığı bulabileceği USD için 1.8500 opsiyonunu kullanmaz. Bay K. kur artışında da ayrıca %2.2 gibi bir kazanç daha sağlamıştır.
- Kur 1.9500 olmuştur. Banka opsiyon hakkını kullanarak Bay K’nın hesabındaki 100.000 USD’ı alır ve karşılığında 185.000 TRL öder. Bay K., (10.000 TRL eksik); anaparada yaklaşık %5.4 oranında bir değer yitirilmesi anlamına gelmektedir.[/alert]
[alert type=”warning” icon-size=”hide-icon”]Örnek Olay-2
Bayan F.’nin 200.000 Türk Lirası vardır. USD/TRL kurunun pek fazla düşmeyeceğini düşünmekte; %2-3 gibi bir kur düşüşünde USD almayı uygun görmektedir. Piyasada spot kur 1.8000’dır. %8 yıllık faiz oranıyla 35 gün vadeli bir ÇPM Hesabı açtırıp 1.7500 anlaşma kuru üzerinden bankaya USD satım opsiyonu hakkı verir. Peşinen %7.5 opsiyon primini (Brüt 15.000/12= 1.250 TRL; Net 1.125 TRL) alır. Getiri oranı kabaca brüt %15.5 olacaktır ki alternatiflerine oranla oldukça iyi bir orandır.
Vade sonunda iki olasılık vardır:
- Kur 1.7800 olmuştur. Banka piyasada 1.78 TRL karşılığında satabileceği USD için 1.75 opsiyonunu kullanmaz. Kur düşüşü Bayan F.’nin durumunu değiştirmemiştir. Göreceli olarak kârdadır.
- Kur 1.7000 olmuştur. Banka opsiyon hakkını kullanarak Bayan F’nin 200.000 TRL’na karşılık 114.285 USD öder. Bayan F., piyasadan 1.70 TRL’ya alabilecekken 1.7500 TRL’dan USD alarak (117.647 – 114.285 = 3.362 USD) 5.715 TRL zarar etmiştir. Bu tutar anaparada yaklaşık %2.8 oranında değer yitirilmesi anlamına gelmektedir. [/alert]
Altın Tevdiat Hesapları
Hesap bakiyesi gr. altın olarak izlenen hesaplardır. Bu hesaplar belirli bir vadede açılabildiği gibi vadesiz de açılabilir. Bankaların işleyiş esaslarına bağlı olarak fiziki altın teslim alınması ile açılabildiği gibi TL karşılığı altın alınarak da bu hesaplar açılabilmektedir. Bu tamamıyla bankaların çalışma esaslarına bağlı olarak değişebilir. Altın hesapları da diğer mevduat hesapları gibi aynı koşullar ve şartlarda açılabilmektedir.
Vadesiz altın hesaplarına faiz tahakkuk etmez iken, vadeli altın hesaplarına dönem sonlarında faiz tahakkuk ettirildiği gibi faiz üzerinden %15 vergi kesintisi yapılmaktadır.