EĞİTİM başlıklı yazı dizimizin 10 Nisan 2017 tarihinde yayınlanmış olan bölümünde Osmanlı’da imparatorluk boyunca eğitimin sürecinin üç bölümde incelenebileceğini belirtmiştik. Yazı dizimizin buraya kadar olan bölümü, Osmanlı imparatorluğundaki eğitim sürecinin ilk bölümünü kapsamaktadır. Bugün ikinci bölümü imkân nispetinde anlatmağa çalışacağız.
Osmanlı’da eğitimin Avrupa standartlarına yaklaştırılması çalışması 1. Mahmut (1730/54) ile başlar. Modernleşme, orduda özellikle topçu sınıfını güçlendirmek gayesi ile başlar. Bu maksat ile 1. Mahmut 1734 yılında hendesehane isimli bir okul kurdurur. Fakat yeniçeriler işsiz kalacakları endişesi içinde okulun çalışmasını engellerler. Topçu Ocakları 1. Murat (1362/89) zamanında kurulmuştur. Ordu içinde önemli bir sınıftır ve ağırlığını koyarak okulu kapattırır. Okulun tekrar açılabilmesi için kırk sene geçer ve 1. Abdülhümit (1774/89) zamanında yeniden açılır.
Böylece Osmanlı’da eğitim sürecinin ikinci safhası başlamış olmaktadır. Fakat artık tek başına bir mektep olmayıp Mühendishane-i Bahr-i Hümayun isimli bahriye mektebi ile birleştirilmiştir. Böylece Osmanlı İmparatorluğunda 1. Süleyman’dan (1520/66) 1. Abdülhamit’e (1774/89) kadar ikiyüz sene süren bir duraklama yaşanmış olduğunu görüyoruz .
Bu noktada, Osmanlı sürecine ara verip Avrupa ülkelerinde neler yapıldığı hakkında fikir edinmek, durumun Osmanlı açısından vahametini gözler önüne sermek bakımından önemlidir. Aşağıdaki bilgiler “Geschichte der Europaeischen Universitaet- Avrupa üniversitelerinin tarihi, yazar Stefan Fisch, C.H.Beck yayınları, 2015” kitabından alınmıştır. Listede yaklaşık 1000 senesi ile 2006 senesi arasında 62 üniversitenin isimleri ve bulundukları şehirler kuruluş tarihlerine göre verilmektedir. Bu uzun listenin tamamını buraya aktarmak mümkün olmadığından buraya kritik önemde olanları alabildik, diğerlerini topluca belirttik :
Önemi ve ilgi çekiciliği sebepleriyle Orhan Gazi ilk medreseyi 1331 senesinde kurmadan önce, Avrupa ülkelerinde açılan eğitim kurumlarının listesini aynen aşağıya aldık :
Sene Okul / Üniversite
1000 Salerno (İtalya) tıp okulu
1080 Bologna (İtalya) hukuk okulu
1150 Paris ilâhiyat ve mantık okulu
1180 Paris’ten Oxford’a nakil
1120 Oxford’dan Cambridge’e nakil
1218 Salamanca (İspanya) üniversitesinin kuruluşu
1222 Napoli’de ilk üniversite
İlk medrese 1331 ile Fatih medresesi 1430 arasındaki 100 senelik zaman dilimi içinde :
1348 Prag (Çek cumhuriyeti) üniversitesi
1413 St. Andrews (İskoçya) üniversitesi
Bundan sonra Avrupa ülkelerinde de bir duraklama görülmekte. Ancak 1.Süleymen’nın iktidarda olduğu 1520/66 yılları arasında
1527 Margburg üniversitesi
1530 Paris üniversitesi
1538 Santo Domingo Dominik cumhuriyeti) üniversitesi
Osmanlı İmparatorluğunda eğitim sistemi 1. Süleyman’dan sonra 2. Mahmut (1808/39) zamanına kadar tamamen duraklamaya geçerken, hattâ hızla gerilemeğe başlarken Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde on üniversite daha açılır.
Böylece 1000 senesinden başlayarak 1808, 1. Mahmut’un tahta çıktığı seneye kadar Avrupa’nın muhtelif şehirlerindeki yüksek okul ve üniversite sayısı 24'e ulaşır. Osmanlı ise 1500 lü yıllardaki Süleymaniye medresesinde kalmıştır. Zaman içinde dinci görüş ağır bastıkça, evvelce kaldırılmış olan felsefe dersine ilâveten dine aykırı olduğu gerekçesi ile tarih, geometri, aritmetik, astronomi dersleri de müfredattan çıkartılır. Böylece Osmanlı ’da eğitim sürecinin ikinci safhası da tamamlanmış olmaktadır.
Bu safha içinde her anlamda tam bir çöküş yaşanmıştır. Suhte isyanları, Celâli isyanları, bunların sebep olduğu rüşvet ve adaletsizlikler, vergi toplama sistemindeki bozukluk ve adaletsizliğin ayrıca teşvik ettiği rüşvet , hatır ve rüşvet ile adam kayırma, yazı bilmeyen medrese mezunları gibi akla gelebilecek bütün yolsuzlukların en uç noktalara vardığı bir dönem yaşanmağa başlanmış olduğunu görüyoruz .
Yukarıdaki açıklamalardan görüleceği üzere Osmanlı genel kültür ve buna bağlı olarak bütün alanlarda Avrupa ülkelerinden geri kalmış, ordu disiplin ve eğitim yokluğundan sürekli girdiği savaşları kaybetmeğe başlamıştır. Ve bütün bunların temelinde yetersiz ve kalitesiz eğitim yatmakta olduğunu biliyoruz.
Bu bağlamda 2. Mahmut (1808/39) ve 2.Abrülhamit'in (1876/1908) yaptıkları büyük atılımları sonraki bölümlerde inceleyeceğiz.