‘’ İnsan bir şeyden haz alabilmek için o şeyin yokluğunu, ıstırabını tatmaya muhtaç. Açlık gibi, soğuk gibi, yalnızlık gibi. Ama istenen bir kere ele geçti mi verdiği haz yok oluyor. Yani geçici tatminler mümkün ama mutlu bir halde, sürekli kalmak imkansız ’’ der Freud. Kim bu Freud? 1856 yılında doğan bir adamın söyledikleri niçin hala günümüzde konuşuluyor, üzerine bir şeyler yazılıyor veya eleştiriliyor?
Bazılarına göre hayat çok acı verici olabiliyor. Peki ya size göre? Mutlu olmak için ne yapabiliriz? Hissettiğimiz acıyı, yaşadığımız hayal kırıklıklarını nasıl mutluluğa çevirebiliriz? Mutluluğu aramalı mıyız? Yoksa mutluluk mu bizi bulur? Aşk ve sevgi insanı mutlu etmeye yeterli mi? Biraz daha genç olan Kafka der ki ‘’ Kafesin biri kuş aramaya çıkmış’’ hiçbir kuş özgürce uçarken kendisine kafes aramaz, ama bir gün bir bakar kafeslenmiş bile. Aşk tuzağı böyle bir şeydir, kaybedenler değil kaybolanlar yakalanır. Bunlardan ne anlamalıyız? Aşk mutlu eder mi? Mutlu ediyorsa neden kaybolanlar yakalanır? Aşık olmak için kaybolmak mı gerekir? Konuyu saptırmadan mutluluğa dönmek istiyorum. Bu yazıyı Ankara’da bir üçüncü nesil kahvecide yazıyorum. Birincisi kahve içtiğim için mutluyum, ikincisi içimde bir huzursuzluk var ve üçüncüsü masama bir kelebek geldi. Kelebeği gördüğüm an huzursuzluğu düşünmedim, hissetmedim. Bir an; kelebek masamdan gidene kadar mutluydum. Belki de o an; dikkatimi dağıtan, beni huzursuz eden düşüncelerden uzaklaştıran bir geçici tatmindi.
Freud’a göre mutluluk negatif ve pozitif olmak üzere iki yönlüdür. Bu bir yanda acı ve haz yoksunluğunun olmamasını, diğer yanda ise hazza ilişkin güçlü duyguların yaşanmasını amaçlamaktır. En dar anlamıyla, mutluluk haz hissidir. Yaşamın amacını belirleyen şey, haz ilkesinin düzenlenmesi ve zevk hislerini en üst düzeye çıkarma çabasıdır. İkincil bir süreç olarak adlandırdığı gerçeklik ilkesi, insanları kaba arzularını frenlemeye zorlar. Çocuklukta insanlar, hemen haz alma isteklerini düzenlemeyi ve daha sonraki ödüller uğruna mevcut keyfi ertelemeyi öğrenirler. İnsan zevki en üst düzeye çıkarmak ve acıyı en aza indirmek için kar ve zarar hesabı yapar.
Freud mutluluk arama çabasının başarısızlığa mahkûm olduğunu ifade etmiştir. Çünkü insanın istekleri doyumsuzdur. Mutluluk dediğimiz şey ileri derecede engellenmiş ihtiyaçların doyurulmasından gelir. Doğası gereği bu sürekliliği olmayan bir olgudur. Herhangi bir zevkli durum uzadığında, önce hafif bir hoşnutluk hissine dönüşür ve sonra da azalarak biter. Birinin susuzluğu giderildiğinde, su içmekten duyduğu memnuniyet azalır. Freud’a göre biz insanlar yoğun zevki yaşamımızdaki şeylerin olağan durumlarında değil, bu şeylere yoksunluk çekmek gibi olağanın tam zıddı hallerde hissetmek üzere tasarlanmışızdır. Yani yaşamımızdaki imkânlar daha baştan kendi yapımızla sınırlandırılmışlardır. Varoluşun koşulları bizim hazza olan sonsuz arzumuzu sınırsız sayıda acı olasılığı ile eşleştirir. Frued’a göre insanlar üç kaynak tarafından acı çekmekle tehdit altındadır: kendi bedenimiz, dış dünya ve son olarak diğer insanlarla ilişkilerimiz.
Sanat ile uğraşmak, dine yönelmek, aşk, toplumdan uzaklaşarak sessizlik ile mutluluğu bulmak bu dört ilkenin ilk üçü geçici mutluluk getirir. Toplumdan uzaklaşmak ise yenilgiliyi kabul etmektir. Sessizliğe dayalı olan bu mutluluk ile insan kendini korkunç dış dünyaya karşı ondan uzaklaşarak savunabilir. Sanatla uğraşmanın keyfi ise, hafif bir narkoz etkisi ortaya çıkarabilir ancak bu geçici bir zevktir. Bu, dünyayı hayal etme, yanılsama ya da fantezi yoluyla algılamaya yönelik birçok girişimden biridir. Dini inanca bakacak olursak, din nevrotik hastalıklarda görülen gerçek dışılığa benzer. İnsanlığın dinleri kitlesel sanrılardır. Dinler, gerçekliği sanrılı bir biçimde yeniden şekillendirerek mutluluk sağlamaya ve acı çekmekten korunmaya yardımcı olmaya çalışırlar. Sevmek ve sevilmek stratejisi hepimizde doğal olarak bulunur. Sevgi de en yoğun ve baskın zevk duygumuz ve tüm mutluluk türlerinin prototipi olan cinsel aşk da bebeklik dönemi tatminine özlem duyulması temellidir. Erotik aşk belki de mutluluk hedefine diğer yöntemlerden daha çok yaklaşır.
Freud az önce okuduklarımızdan da anlayacağımız gibi insanların mutlu olabilecekleri konusunda biraz karamsardır. Son olarak Freud için mutlu olma planının gerçekleşmesi imkânsızdır. Ancak insanlar mutluluk planlarını bir şekilde gerçekleşmeye yakın hale getirme çabalarından asla vazgeçmemelidir. Bu, insanlığın çıkmazıdır. İnsanlar mutlu olamaz, ancak sonuna kadar mutluluk için mücadele edeceklerdir. Bu hem trajik hem de asil bir davranıştır. İnsanlar kadere pasif olarak boyun eğmeyi reddederler.
Kaynak;
- Freud, Sigmund. Kültürdeki Huzursuzluk. Çevirmen: Veysel ATAYMAN, Say Yayınları, 2021.
- Freud, Sigmund; Kendi Kendine Psikanaliz, çev. Tahsin Büyükören, Düşünen Adam Yayınları, İstanbul, 1994.
- Freud, Sigmund; Uygarlık Din ve Toplum, çev. Selçuk Budak, Öteki Yayınları, Ankara, 1995.
- Freud, Sigmund; Psikanalize Giriş Dersleri cilt 2, çev.Selçuk Budak, Öteki Yayınları, Ankara, 1997.