

238- باب فضل المملوك الذي يؤدي حقَّ اللهِ وحقَّ مواليهِ
ALLAH'IN VE
EFENDİSİNİN HAKKINI
YERİNE GETİREN
KÖLENİN FAZİLETİ
Hadisler
1365- عَن ابن عُمَرَ ، رضي
اللَّه عَنْهُما ، أَنَّ رَسُول اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم قالَ
: إنَّ
العَبْد إذا نَصحَ لِسيِّدِهِ ، وَأَحْسَنَ عِبادةَ اللَّهِ ، فَلَهُ
أَجْرُهُ مرَّتيْنِ »
متفقٌ عليه .
1365.
İbni Ömer
radıyallahu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, Resûlullah
sallalahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
"Bir köle
efendisine hizmetinde samimi davranır ve Allah'a güzelce ibadet ederse
onun için iki kat ecir vardır."
Buhârî, Itk 17;
Müslim, Eymân 43. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Edeb 125
1367 numaralı hadis
ile birlikte açıklanacaktır.
1366- وعَنْ أبي هُريرَةَ ،
رضي اللَّه عنهُ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ
وسَلَّم :
« للعبدِ
الممْلُوكِ المُصْلحِ أَجْرَانِ »
،
والَّذِي نَفسُ أبي هُرَيرَة بيَدِهِ لَوْلا الجهَادُ في سَبِيلِ اللَّهِ ،
والحَجُّ، وبِرُّ أُمِّي ، لأحْببتُ أنْ أمُوتَ وأنَا ممْلوكٌ .
متفقٌ عليهِ .
1366.
Ebû Hüreyre radıyallahu anh'den rivayet edildiğine göre,
Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
"Efendisine
hizmette samîmî olan bir köle için iki kat ecir vardır."
Ebû Hüreyre'nin
canını kudretiyle elinde tutan Allah'a yemin ederim ki, Allah yolunda
cihad, hac ve anneme iyilik emri olmasaydı, köle olarak ölmek isterdim.
Buhârî, Itk 16;
Müslim, Eymân 44
Bir sonraki hadis ile
beraber açıklanacaktır.
1367- وعَنْ أبي مُوسَى
الأَشْعَرِيِّ ، رضي اللَّه عنْهُ ، قال : قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلّى
اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم :
«الممْلُوكُ
الذي يُحْسِنُ عِبَادَةَ رَبِّهِ ، وَيُؤدِّي إلى سَيِّدِهِ الذي عليهِ
مِنَ الحقِّ ، والنَّصِيحَةِ ، والطَّاعَةِ ، لهٌُ أجْرَانِ »
رواهُ البخاريُّ .
1367.
Ebû Mûsâ el-Eş'arî
radıyallahu anh'den rivayet edildiğine göre, Resûlullah
sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
"Rabbine güzelce
ibadet eden, efendisine karşı vazifelerini hakkıyla ve samimiyetle
yerine getiren, ona itaat eden köle için iki ecir vardır."
Buhârî, Itk 17
Açıklamalar
Köle sahibi efendinin
kölesine karşı birtakım hak ve sorumlulukları olduğu gibi, kölenin de
efendisine karşı yerine getirmesi gereken vazifeleri vardır. Köle, her
şeyden önce sahibine karşı dürüst ve samimi hareket etmek zorundadır.
Sahibinin malına ihanet etmemek, onu hakkıyla korumak ve işlerinde
lâyıkıyla çalışmak onun görevidir. Çünkü köle, sahibinin malının bekçisi
ve koruyucusudur. Kölenin Allah katında alacağı iki ecirden biri,
sahibine canla başla hizmet etmesi ve dürüst davranmasının, diğeri de
Rabbine güzelce ibadette bulunmasının ecridir. İslâm dini her seviyedeki
insanın hak ve vazifelerini tanzim etmiş, bunların yerine getirilmesini
sağlayan dünyevî ve uhrevî müeyyideleri de müslümanlara açıkça
bildirmiştir. Ne efendilerin köleleri ezmesine ne de kölelerin
efendilerine karşı ihanetine müsamaha ile bakmıştır. İslâm toplumunda bu
yönde bir huzursuzluğun yaşanmaması için gerekli düzenlemeleri yapmış,
iman ile ilgili olan uhrevî müeyyideyi daha da öne geçirmiştir. Bu
gerçek, aynı zamanda müslüman bir toplumun hangi temeller üzerinde daha
sağlam durabileceğinin ve yükselebileceğinin de bir göstergesidir.
Ebû Hüreyre'nin Allah
yolunda cihadı, haccı ve annesine iyi muameleyi öne geçirmesinin sebebi,
cihad ile hac için köleye sahibinin izin vermesinin şart oluşundandır.
Annesine hizmet için bile bazı durumlarda efendisinin izni gerekir.
Namaz ve oruç gibi diğer bedenî ibadetlerde kölenin izne ihtiyacı
yoktur. Ebû Hüreyre'nin annesi, Ümeyme veya Meymûne isminde sahâbî bir
hanım idi.
Hadislerden
Öğrendiklerimiz
1. Efendinin köleye
karşı birtakım yükümlülükleri olduğu gibi, kölenin de efendisine karşı
yerine getirmesi gereken vazife ve sorumlulukları vardır.
2. Bazı ibâdetlerin
yerine getirilmesi hür olma şartına bağlıdır. Sahipleri, kölelerin hür
olma şartı gerektirmeyen ibadetlerine engel olmamalıdır.
3. Rabbine karşı
ibadetlerini, efendisine karşı görevlerini yerine getiren köle Allah
katında iki kat ecir alır.
1368- وعَنْهُ قَالَ : قَالَ
رسُولُ اللَّهِ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم :
« ثلاثةٌ لهُمْ
أَجْرانِ : رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الكتاب آمن بنبيَّه وآمنَ بمُحَمدٍ ،
والعبْدُ المَمْلُوكُ إذا أدَّى حقَّ اللَّهِ ، وَحقَّ مَوَالِيهِ ،
وَرَجُل كانَتْ لَهُ أَمةٌ فَأَدَّبها فَأحْسَنَ تَأْدِيبَها ، وَعلَّمها
فَأَحْسَنَ تَعْلِيمَها ، ثُمَّ أَعْتقَهَا فَتَزَوَّجَهَا ، فَلَهُ
أَجْرَان » متفقٌ
عَليهِ .
1368.
Yine Ebû Mûsâ
el-Eş'arî radıyallahu anh'den rivayet edildiğine göre, Resûlullah
sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
"Üç sınıf insan
vardır ki, onların sevapları iki kattır: Kitap ehlinden olup da hem
kendi peygamberine hem de Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem'e
iman eden kimse; hem Allah'ın hakkını hem de efendisinin hakkını yerine
getiren köle; câriyesi bulunan ve bu câriyeyi güzelce terbiye eden,
iyice eğitip öğreten, sonra da onu âzat edip kendisiyle evlenen kimse.
İşte bunların iki kat ecri vardır."
Buhârî, İlim 31, Itk 16, Nikâh 12; Müslim, Îmân 241. Ayrıca bk. Tirmizî,
Nikâh 25; Nesâî, Nikâh 65; İbni Mâce, Nikâh 42
Açıklamalar
Bilindiği gibi
kendilerine ilâhî kitap verilmiş kimseler anlamında yahudi ve
hıristiyanlara Ehl-i kitap denmektedir. Burada iki kat ecir alacakları
bildirilen Kitap ehlinin kimler olduğu konusunda çeşitli görüş ve
düşünceler ileri sürülmüştür. Bu görüşlerden biri, hadiste anılan Ehl-i
kitâb'ın dinlerini bozmadan kalan kimseler olduğudur. Bunlar Yahudilik
ve Hıristiyanlığın aslını koruyarak Resûl-i Ekrem Efendimiz'e de yetişip
ona iman ederlerse kendilerine iki ecir vardır. Dinlerinin aslını
korumayıp bozduktan sonra müslüman olanlar ise bir ecir alırlar.
Bir başka görüş ise
şöyledir: Dinlerini tahrif etmiş olsalar bile, İslâmiyet'i kabul
etmeleri halinde yine iki ecir alırlar. Bu durumda hem tahrif etmiş
oldukları dinleri üzere iken yaptıkları hayırlar, hem de müslüman
olduktan sonra işledikleri iyilikler karşılığında kendilerine sevap ve
ecir verilir. Bu ve benzeri hadisler, Kur'an'ın şu âyetleriyle ortaya
konulan gerçeği açıklayıcı ve pekiştirici niteliktedir:
"Bu Kur'an'dan
önce kendilerine Kitap verdiklerimiz, buna inanırlar. Onlara Kur'an
okunduğu zaman: "Ona inandık; o, Rabbimizden gelen gerçek haktır; zaten
biz ondan önce de müslümanlar idik" derler. İşte onlara,
sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kere verilir"
[Kasas sûresi(28),
52-54].
Kölenin Allah'ın
hakkını ve efendisinin hakkını ödemesi
ile kastedilen
mânanın ne olduğunu yukarıdaki hadislerde açıklamıştık. Namaz ve oruç
gibi farz olan ibadetleri yerine getirmek Allah'ın hakkını ödemek;
hizmetlerini tam olarak yerine getirip ihanet etmemek de efendisinin
hakkını ödemek demektir.
Kişinin sahip
olduğu câriyeyi terbiye etmesi,
onun ahlâkını güzelleştirip edep kâide ve kurallarını kendisine
öğretmek suretiyle, iyi ve faydalı bir kimse haline getirmesi demektir.
Bu işi yaparken güzelce yapmak, onu azarlamadan, dövmeden, kötü söz
söylemeden, şefkat ve merhametle muamele ederek terbiye edip eğitmek,
İslâm'ın özen gösterilmesini istediği insânî prensiplerdendir. Bu da bir
efendinin sahip olduğu câriyeye karşı yerine getirebileceği en büyük
hayırdır. Bundan dolayı o kişi sevap ve ecir kazanacaktır. Sonra da
böyle bir câriyeyi âzat edip hürriyetine kavuşturur ve onunla
evleninirse böyle bir kimsenin ecir ve sevabı ikiye katlanır. Çünkü o,
içinde yaşadığı topluma ve insanlık ailesine hürriyetine sahip bir
kadın, bir eş ve bir anne kazandırmış olmaktadır.
Hadisten
Öğrendiklerimiz
1. Allah hayır ve
iyilik işleyen kimselere iki kat veya daha çok ecir ve sevap verir.
2. Yahudi ve
Hıristiyanlar, İslâm'a davet edilmede müşriklerden öncelikli bir yere
sahiptirler. Kur'an ve Sünnet'in genel yönlendirişi bu mahiyettedir.
3. Köleler hem
Allah'a karşı hem de efendilerine karşı hak ve vazifelerini yerine
getirmek suretiyle daha büyük ecir ve sevap kazanırlar.
4. Bir câriyeyi
güzelce terbiye edip, eğitmek ve öğretmek, sonra da âzat ederek onunla
evlenmek, kat kat ecir ve sevap almaya vesile olur.
5. İslâm, her alanda
iyilikleri ve güzellikleri geliştirip yaygınlaştırmayı hedef alır.