Norveç Sineması, Kısa Tarihi ve Norveç Yapımı 11 Film
Norveç Sineması
Norveç Sineması ve zamanı:
Fiyortları içinde kanatlanıp uçasımız gelen, indigo mavisi ve mat yeşile adını pek bir yakıştırdığımız Norveç’i ve kendine özgü sinemasını, Hollywood klişelerinden sıkılanların Cenup Kore Sineması ile beraber yöneldiği İskandinav Sineması içinde zaman zaman duymaya alıştık. Bütün şimal Avrupa ülkelerinin birbirleriyle ilişkisini yansıtan türde geçmişiyle; 14.yy’dan itibaren, evvel dört yüzyıl süresince Danimarka, peşinden da 19.yy’ın sonuna dek İsveç’in egemenliği altında olan Norveç, dilinden eğitimine kadar karma bir yapının neticesi olarak günümüzdeki özgünlüğüne ulaşmış bir diyar. Norveç beyaz perde zamanı üstüne yazılmış altın değerinde bilgilerden bir derleme ile ısınmaya başlamış olalım derhal.
Erken Dönem Norveç Sineması
Alman Max ve Emil Skladanowsky Kardeşlerin, Oslo’da bir sirkte yaptıkları diri fotoğraf gösterileri, sonraki on sene süresince, bilhassa kırsal kesimde bu türden gösterilerin yapılmasına ön ayak olmuştur. Norveç bu sayede sinemayla erkenden tanıştı denilebilir. Herkesçe malum olan ilk Norveç filmi Fiskerlivets Farer-ett Hüzünlü pô. Havet (Bir Balıkçının Tehlikeli Yaşamı-Denizde Bir Hüzün, 1908) adını taşır. Filmin yönetmeni İsveçli fotoğrafçı Julius Jaenzon’dur. Denize düşen oğlunu kurtarmaya işçi bir balıkçının öyküsünü özetleyen film bir bobinliktir. Deniz, bundan bu şekilde Norveç sinemasında mühim bir rol oynar.
Devrin verimli yönetmeni Peter Lykke-Seest’in filmlerinin bir çok bu güne değin ulaşmamıştır fakat yönetmenin Paria (1916), Unge Hjener (Genç Kalpler, 1917), Vor Tıds Helter (Vaktimizin Bir Kahramanı, 1918) benzer biçimde mühim filmlere imza attığı bilinmektedir. Benzer yönetmenin en başarıya ulaşmış filmi sayılan Historien Om En Gut (Bir Delikanlının Öyküsü, 1919) ise iş yapmayarak, Christiania Film Compagni’nin batkı etmesine yol açmıştır. 1913 senesinde Norveç hükümetinin almış olduğu bir kararla, hem beyaz perde filmlerine kontrol getirilmiş aynı zamanda hangi filmlerin halka gösterilebileceği mevzusunda kent meclisleri yetkili kılınmıştır. Bu karar ile beraber Norveç’te film üretimi sadece 1920’lerden sonrasında süreklilik kazanabilmiştir.
Cenk Sonrası Norveç Sineması
Norveç sineması, mühim izler bırakmayan bir sessiz beyaz perde döneminden sonrasında Oslo civarlarında kurulan Jar Stüdyoları ile Norsk Film’in katkılarıyla düzgün biçimde üretime geçer. Seneler süresince, senede averaj altı film çekilmiştir. Bu averaj sayı 1972’den sonrasında ikiye katlandıysa da, kısa süre sonrasında tekrar benzer düzeye iner. Enteresan olan, Norveç sinemasında yalnızca tek bir film çekebilmiş direktör sayısının çokluğudur.
Norveçli sinemacılar, ilk film çekmek için “cesaret”, ikinci film içinse “mucize” icap ettiğini söylerler. İlk sesli Norveç filmi, Fransız sinemasından önemli ölçüde etkiler taşıyan ve yönetmenliğini Tancred lbsen’in yapmış olduğu Don Store Bernadapen (Büyük Vaftiz, 1931) adını taşır. Yazın uyarlamaları ile dikkati çeken Leif Sinding, Norveç sinemasının ilk müzikli filmi Funtegutten’i (Bohem, 1932) hayata geçirmiştir. Fakat Almanlarla ortaklık yapmış olması, savaştan sonrasında uzun bir süre beyaz perdeden dışlanmasına sebebiyet verir.
Pal Lokkeberg’in yönettiği Liv ( 1967 ) ise Norveç sinemasında bir dönüm noktası sayılır. Bir mankenin günlük yaşamını gündeme getiren ve yönetmenin o zamanki eşi Vibeke Lokkerberg’in oynadığı film, Godard sinemasından önemli ölçüde etkiler taşıyan yenilikçi bir çalışmadır. Yönetmenin ikinci filmi Exit (Çıkış, 1971) de, Norveç toplumunun tutucu kurallarına karşı çıkan bir bayan portresi çizer. Lokkeberg’in sinemayı bırakıp Oslo Devlet Tiyatrosu’nun başına geçmesi, asla kuşkusuz Norveç sineması için büyük bir yitik olmuştur.
Den Store Barnedåpen – 1931 / Norveç’te çekilmiş ilk sesli film
Fransa’da beyaz perde öğrenimi gören ilk hanım ve bu dosya içinde hususi olarak değineceğim Anja Breien ise ilk filmi Voldtekt (Saldırı, 1971) ile savunmasız bir sanığı dişlileri içinde öğüten Norveç hakkaniyet sistemini, belgeselci bir anlayışla sert bir şekilde eleştirir. Yönetmenin, Hustruer (Konut Kadınlan, 1975) adlı filmi ise feminist beyaz perdenin ilk örneklerinden. Toplumsal mevzulara alaka gösteren Oddvar Bull Tuhus, Streik (Işbırakımı, 1975 ) ile Cannes’da büyük alaka ile karşılandı.
Norveç sineması ve sıkıdüzen
Çelik iş kolunda yaşanmış olan bir grevi yarı biyografi bir anlayışla ve çarpıcı bir anlatımla veren filmin sinemalarda vizyonu zorla izin verilmediği benzer biçimde, yapımını desteklemiş olan TV kanalı da filmi göstermedi. Svend Wam ve Petter Vennerod kardeşler ise beraber yönettikleri filmlerde (Apen Framtid / Hangi Istikbal, 1 983; Adjo Solidaritet / Elveda Dayanışma 1985; Drommeslottet / Hayaller, 1986) yeni kuşakların umutsuzluğu, insanoğlu arası dayanışmanın yok oluşu, neofaşist akımların canlanması benzer biçimde mevzuları işlediler.
Azca konuşmalı, uzun planlı filmleriyle Antonioni’den etkilendiği görülen Oddvar Einarson da, Venedik Festivali’nde Gümüş Aslan kazanan filmi X’te (1986) bir fotoğrafçı ile 14 yaşındaki bir kızın ilişkisini işlerken, tüketim toplumuna egemen olan karamsarlığı altını çizdi.
Yakın Dönem Norveç Sineması
Bo Widerberg ve arkadaşlarının öncülüğünde süregelen “yeni beyaz perde” düşüncesi, birazcık geç de olsa Norveç’i etkilemiştir. Bu gecikmede, televizyonun ve üretimi elde eden halk kuruluşu Norsk Film’in yönetim kurulunda tek bir yönetmenin bile bulunmayışının da oranı olduğu bilinmektedir. 1970’lerde devlet televizyonunun yeni kadrolar yetiştirmeye başlaması, hususi girişimcilere de devlet desteği sağlanması, beklenen canlanmayı getirir. Ayrıca “Norskfilminstitutt” (Norveç Film Enstitüsü) geniş film arşivi ve kitaplığı ile bilgili izleyici yetiştirmede mühim bir rol üstlenecektir. Norveç sinemasının erken ve harp sonrası dönemlerinde tesirleri olan Pal Lokkeberg ile Anja Breien’in filmleri, eski beyaz perde düşüncesi ile bağların koparılmasının ilk örnekleri olmuştur.
Benzer çizgiyi izleyen yönetmenler tarafınca çekilen, Anton (1973 ) Mors Hus (Anne Evi, 1974) Kvinnene (Bayanlar, 1979) Is Slottet (Buz Sarayı, 1987) At Dere Tor (Her Şeyi Durdurun, 1980) Havlandet (şimal Işıkları Liten lda’da (Minik Ida, 1980) Oss (Biz, 1976) Vibeke Lokkeberg Loperjenten (lhanet, 1981) Maker (Martı, 1991) Henry’s Bekvarelse (Henry’nin Geri Odası, 1982) Oye For Oye (Göze Göz, 1985) Solve Skagen Hard Asfalt (1986) Orions Belte’de (Orion Kuşağı , 1985 ) Landstrykere (Avareler, 1989) Martin Asphaug En Handfull Tul (Bir Avuç Vakit, 1989) Swampe (1991) Ti! En Ukjent (Bilinmeyen Birine, 1990) FridaMedhjerteti Handen (Frida-Yürekten, 1991) Doden pa Oslo S (Oslo Gan’nda Ölüm, 1991) Eggs’te (Yumurtalar, 1995) Kjaerlighetens Kjötere (Sıfır Aşama Kelvin, 1995) Ofelas (lz Sürücü, 1987) Flugten Frajante’de (Acılar Limanı, 1999) Efüng (2001) adlı filmler Norveç ve sinemasının yakın dönem tarihinin gelişimini anlamamızda bizlere ziya meblağ.
Norveç’ten dalga dalga yayılarak Dünya sinemasına yön veren bir bayan: Anja Breien
“Anja Breien (12.7.1940 – ) Norveçli film yönetmeni ve senarist. Norveç film endüstrisinin başta gelen isimlerinden birisi ve hem de Norveç’in ilk hanım yönetmeni, senaristi ve film okuluna giden ilk Norveçli hanım.”
Anja Breien Yaşamı
Anja Breien Oslo’da hayata merhaba dedi ve büyüdü. Oslo Üniversitesi’nde görmüş olduğu Fransızca öğreniminin peşinden, Fransız film okulu L’Institut Des Hautes Etudes Cinématographiques (IDHEC)’den ilk hanım talebe olarak 1964’te mezun oldu. 1960’ların sonunda kısa filmler hayata geçirmeye başladı. İlk kısa filmi, senaristliğini da kendisinin yazdığı Jostedatsrypo (Growing Up – 1967), genç bir kızın veba deneyimlerine dair orta devir efsanesine dayanan hanım merkezli bir filmdir. Fazlaca geçmeden 1971 senesinde, Breien’in ilk uzun metrajlı filmi olan Rape (Voldtekt), ses getirecek bir bayan yönetmenin ilk habercisi oldu.
Norveç hakkaniyet sisteminin eleştirildiği, yetkili makamlarca haksız yere suçlanan bir saldırı zanlısının merkeze alındığı Rape, adam nazar açısını betimliyor oluşu ve sanatla alakalı duruşuyla dikkat çekti ve Cannes Film Festivali’nde yayınlandı. Breien’in bireysel filmleri, John Cassavttes’in Husbands (Kocalar) (1970) filminden esin alan Hustruer (Wives – Zevceler) (1975) ile başladı. Film, üç günlüğüne kocalarını ve evlerini terk ederek, yaşamı tek başlarına göğüslemeyi deneyen üç ev hanımının yaşadıklarını mevzu, bahis edinirken, esasen tüketim toplumunda kadının konumunu sorgulamaktadır.
Wives, Anja Breien’e internasyonal bir başarı getirmiştir. Film benzer sene Locarno Internasyonal Film Festivalinde jüri hususi ödülüne layık görülebilmektedir ve sinemasal olarak avangarddır; zira film yapım aşaması farklı biçimlerde sınırlanan Hollywood anne akım sinemasını temsil etmez. Breien, on ve yirmi sene sonrasında, benzer karakterleri içeren “Wives – On Sene Sonrasında” ( Hustruer 10 År Etter ) (1985) ve “Wives III” ( Hustruer 20 År Etter ) (1996) oluş suretiyle iki devamı olan film daha yazıp ve yönetmiştir.
Anja Breien Kısa Filmleri konusunda
Kısa film formatını farklı tür ve ifadeleri keşfetmek için kullanmaya devam eden Breien’in, bu geniş bir yelpazede kendine yer gören kısa filmlerinden, Solvorn (1997), Bir yelkenli tekne görünce (2001) İsimsiz (2005) ve Jezidi (2009) sayılabilir. Wives, Breien sineması için nihayet lakırdı değil normal olarak, Witch Hunt (1981) ile sıkı bir eleştiri dalgasını tekrardan yükselten; yaşamı başlı başına bir cesaret örneği olan bu hanıma Norveç sineması içinde değinmeden bu dosyası tamamlamış sayılmazdım.
O yaşayan efsanelerden birisi…
Zamanını, dünya sinemasında bir değişiklik dalgası yaratmış bu kadının yapmış olduğu, yazdığı, yönettiği filmlerdeki feminist tavrı idrak etmek ve Norveç beyaz perde tarihindeki önemini müşahade etmek için ölçüp tartmak ve karar vermeye çalışmak isteyenler için Anja Breien’in filmografisi aşağıda. bundan farklı olarak, kıymetli kültür-sanat platformu Artfulliving’in Anja Breien ile Wives üstüne yapmış olduğu leziz röportajı da buradan okuyabilirsiniz.
- 1967 Growing Up / Vokse opp (Senarist / Direktör) Kısa Metraj / Tasarı
1969 17. May – A Film about Rituals / 17. Mai – En film om ritualer (Senarist / Direktör) Kısa Metraj / Biyografi
- 1975 Rape / Voldtekt (Senarist / Direktör) Tasarı
- 1975 Wives / Hustruer (Senarist / Direktör) Tasarı
- 1977 Games of Love and Loneliness / Den allvarsamma leken (Senarist / Direktör) Tasarı
- 1979 Next of Kin / Arven (Senarist / Direktör) Tasarı
- 1981 Witch Hunt / Forfølgelsen (Senarist / Direktör) Tasarı
- 1984 Paper Bird / Papirfuglen (Senarist / Direktör) Tasarı
- 1985 Wives – Ten Years After / Hustruer 10 År Etter (Senarist / Direktör) Tasarı
- 1990 Twice Upon a Time / Smykketyven (Senarist / Direktör) Tasarı
- 1994 Second Sight / Trollsyn (Senarist) Tasarı
- 1996 Wives III / Hustruer III (Senarist / Direktör) Tasarı
- 1997 Solvorn / Solvorn (Senarist / Direktör) Kısa Metraj / Biyografi
- 2001 To See a Boat in Sail / Å se en båt med seil (Senarist / Direktör) Kısa Metraj / Tasarı
- 2005 Untitled – Sans Titre / Uten tittel (Senarist / Direktör) Kısa Metraj / Tasarı
2009 Etching / Riss (Senarist / Direktör) Kısa Metraj / Biyografi
- 2009 Yezidi / Jezidi (Senarist / Direktör) Biyografi
- 2012 From the History of Chewing Gum / Fra tyggengummiens historie (Senarist / Direktör) Kısa Metraj / Biyografi
Norveç Internasyonal Film Festivali ve Amanda Ödülü
Norveç Internasyonal Film Festivali ülkenin ilk ve tek film festivalidir. Festivalin zamanı 1973 senesine dayanır. Bir grup gönüllünün kendi içinde düzenlemiş olduğu Film & Kino isminde film festivali için belediyeden fon alması ve peşinden festivalin kitlelere duyurulması neticesi bugünlere gelinmiştir. Fransız direktör François Truffaut ilk festivali ziyaret etmiş ve onursal reis olarak prestij elde etmiştir. 1986 senesine değin Norveç’te değişik yerlerde gezici olarak devam eden NUFF, 1987 senesinden bu yana Hougesund’da sinemaseverlere ev sahipliği yapar. NUFF’un en prestijli ödülü olan Amanda ilk kez 1985 senesinde verilmiştir. O yıllarda bir film ve TV ödülüyken, 2005’ten beri bir tek film ödülü olarak verilmektedir.
Norveç Filmleri
Hustruer, Hustruer 10 År Etter, Hustrues III (1975/85/96) – Wives (Zevceler) Üçlemesi / Anja Breien
Anja Breien’in, John Cassavetes’in Husbands (Kocalar) filmine yanıt niteliğindeki üçlemesi. mektep yıllarından tanışan üç dost, 30’lu yaşlarında bir araya gelmektedir ve gece evlerine terk etmek yerine kaldıkları yerden devam ederler. Siyasal hüzünlü – güldürü olarak tanımlayabileceğimiz Wives, 1975’te Hamar’da düzenlenen Norveç film festivalinde sansasyon yaratmıştır.
Anja Breien, toplumundaki uygar hanım ve erkeklere atfedilen toplumsal ve toplumsal cinsiyet rollerini yıkıcı şekilde ortaya koymuş ve kadının aile ve toplumdaki görevi hakkında bir takım “doğrunun” kabul edilmesine ön ayak olmuştur. Benzer artist ekibi ile çekilen ve 10 sene fasıla ile bir araya gelen üçlü; “Hustruer 10 År Etter” ve “Hustrues III” filmlerinde tekrar soluğu evlerinin haricinde alacaklardır.
Liv ( 1967 ) / Pål Løkkeberg
Bir mankenin bir günlük yaşamına odaklanan Liv, yenilikçi önemli ölçüde etkiler taşıması nedeniyle Norveç sinemasında bir dönüm noktası sayılır. Direktör Pål Løkkeberg’in o zamanki eşi, manken Vibeke Løkkeberg başroldedir. Kendisine bireysel alan yaratma amacındaki bir bayan ile toplumdaki baskın erk figürleri perdeye yansıtılmış ve devrin baskıcı toplumu eleştirilmiştir.
Elling ( 2001 ) / Peter Næss
“Norveç yapımı film” dendiğinde veya “Elling” dendiğinde derhal her insanın bilmiş olduğu bir film. Elling, abartı bulunamayacak kadar bayağı; hakkı yenemeyecek kadar da örneksiz ve mütevazı anlatımlı bir film oluşuyla listenin eğer olmazsa olmaz yapımı. Psikiyatri kliniğinde tanışan Elling ve Kjell’in topluma döndürülme sürecinde, Norveç hükümeti tarafınca yerleştirildikleri evindeki hayatları ve toplumsal yaşamlarına misafir oluyoruz. Karakterleri karşıt bu ikili arasındaki içten, gülünç ve sahici dostluğu bayılarak izliyoruz.
Insomnia ( 1997 ) / Erik Skjoldbjærg
Norveç’te işlenen bir cinayeti çözmek için İsveç’ten gelen meşhur dedektif Engström, beklenmedik bir hata neticesi yakalandığı insomnia rahatsızlığı sebebiyle, çözmek için geldiği davada git gide kontrolü kaybetmesi üstüne güç günler geçirir. Ruhsal heyecan türündeki Insomnia’da, oyunculuğunu seyretmeyi pek bir sevdiğimiz Stellan Skarsgård’ı dedektif Engström rolünü yapan izliyoruz.
Mot Naturen ( Out Of Nature -2014 ) / Ole Giæver, Marte Vold
“tabiatta Tek Başına”, bunaltıcı bir iş gününün sonrasında, çantasını toplayıp tabiat ile dahil içe bir yolculuğa çıkmaya kabul eden Martin’in hikayesine odaklanıyor. Ole Giæver’in yazdığı, yönettiği ve başrolünü üstlendiği film, orta ıslak krizinin eşiğindeki bir kişinin acayip, gülünç lakin örneksiz içsel yolculuğunu izleyici ile bir araya getiriyor.
Mannen som Elsket Yngve (The Man Who Loved Yngve, Yngve’yi Seven Adam – 2008 ) / Stian Kristiansen
80’li yılların sonundayız. Berlin duvarı yıkılmış ve bir grup Norveçli genç, yapacakları müzikle gezegeni sallamak hayalinde. Güzel bir sevgili ve keyifli arkadaşlara haiz olan Jarle’nin yaşamı ise sınıflarına Yngve’nin gelişi ile beraber dönüşümden geçmek üzeredir. Tore Renberg’in “I Love Them All” kitabindan uyarlanan Yngve’yi Seven Adam, The Cure, REM, Japan, The Jesus and Stone Roses, Mary Chain ve Joy Division benzer biçimde devrin meşhur gruplarının müzikleri eşliğinde, büyümeyi mevzu, bahis alan keyifli bir güldürü olmasıyla birlikte; sancılı bir aşkın melankolisine de çağrı ediyor bizleri.
Som Du Ser Meg ( I Belong – 2012 ) / Dag Johan Haugerud
İnsanların asla rol yapmadığı ve kafalarındaki her türlü eleştiriyi ifade etmekten çekinmediklerini tasavvur edin. Bu neye benzerdi diye merak ediyorsanız, kitlelerin içlerinde gizli saklı kalmış ve söyleyemedikleri şeylerin konuşulmuş olduğu bir ortamda geçen bu Norveç yapımı filme göz atın.
Flåklypa Grand Prix ( The Pinchcliffe Grand Prix – 1975) / Ivo Caprino
Norveçli yazar Kjell Aukrust’un bir takım kitap ve cartoon filmine dayanan Pinchcliffe Grand Prix, kaç yaşlarında olursanız olun büyüleyici. Bir tepe köyünde, çeşit şahsına münhasır dostları ile beraber yaşayan mütevazı bisiklet tamircisi Reodor Felgen, hem de bir yarış otomobili tasarımcısıdır. Bigün dostları ile tv izlerken, eski çırağının bir tasarımı çaldığını ve bu tasarım otomobille yarışlarda devamlı birinci geldiğini görür. O bu durumu her ne ölçüde önemsiz bulsa da, dostları onunla benzer fikirde olmayacaktır. Çekimleri üç buçuk sene devam eden, stopmotion tekniği ile keyifli bir seyir sunan bu naif film normal olarak listede.
Salmer fra kjøkkenet (Kitchen Stories – 2003) / Bent Hamer
2. Dünya Savaşının peşinden, bir aratırma şirketi, Norveç’in çeşitli kırsal bölgelerine görevliler göndererek bekar adamların mutfak alışkanlıklarını gözlemlemek suretiyle bir araştırma başlatır. Görevli ilim adamı Folke, küçük çiftliğinde tek başına yaşayan ihtiyar Isak’ı gözlemlemek suretiyle onun mutfağına yerleşir. Kurallara bakılırsa gözlemci ile denek içinde hiçbir diyalog olmamalıdır. Isak zaman içinde, devamlı kendini gözetleyen birinin varlığından sıkılmış olsa da, sessiz bir rutinin içinde benzer çatıyı paylaşan bu iki insanoğlunun içinde hoş bir diyalog gelişmeye adım atar.
Kunsten a Tenke Negativt ( The Arka of Negative Thinking – 2006 ) / Bård Breien
Geçirdiği kazadan sonrasında engelli sandalyesi ile yaşamına devam eden ve umutsuzluğunu çevresindekilere hissettirmekten asla çekinmeyen Geirr’e karşı; Ulusal Sıhhat psikoloğu Tori, bir grup sakat insana pozitif düşünmeyi ve çözüme odaklanmayı öğretiyor. Geirr’ın bu “karşı” grupla yirmi dört saat devam eden mücadelesinin anlatıldığı filmimizde, Direktör Bård Breien, yürekli bir üslupla sakatlara gösterilen siyasal doğrucu tavır ile gerçeğin, acının ve olanı kabullenmenin birleşimini ustaca ortaya koyuyor. Kim bilir 2006’nın en iyi siyah komedisi.
En ganske snill mann ( A Somewhat Gentle Man – 2010) / Eric Poppe
Olabildiğince absürd, olabildiğince keyifli ve olabildiğince soğuk. Katliam suçuyla 12 sene hapis yatan Ulrik (Stellan Skarsgård), çıktığında kalmış olduğu yerden devam edebilecek midir, yoksa kapanmamış hesaplar mı olduğu bilinmektedir? Bayağı bir dinamiği olmayan ve bolca ödüllü bu Norveç yapımı kendini seyrettiriyor.
Bonus: Eventyrland (It’s Only Make Believe – 2013) / Arild Ostin Ommundsen
Hüzün türündeki filmimizde, katliam suçundan hapse giren bir kadının, özgür bırakıldıktan sonrasında minik kızıyla beraber yaşama tutunma hikayesi anlatılıyor. En iyi görüntü branşında Amanda ödülünü sahibi bu Norveç yapımını göz ardı etmiyoruz.
Norveç Sineması Kaynakça:
*Bugüne dek ülkemizde yazılmış ve yayınlanmış en kapsamlı beyaz perde kitabı olarak herkesçe malum olan müracaat kitabı “Rekin Teksoy’un Beyaz perde Zamanı 1. Cilt derisi” ve “Rekin Teksoy’un Beyaz perde Zamanı 2. Cilt derisi” kitaplarında yer edinen erken dönem, harp sonrası ve yakın dönem Norveç sineması üstüne yazılmış altın değerinde bilgiler aslına sadık kalınarak derleme yapılmıştır.
*tr.wikipedia.org
*www.wikipedia.org/
*https://filmfestivalen.no/en/
*Women Film Directors: An International Bio-critical Dictionary – Gwendolyn Audrey Foster
*