Eskiden
padişahlar önemli konularda karar verecekleri zaman akıllı kimselerle
meşveret ederler, onlara danışmadan hiçbir işe başlamazlardı. Böyle
tecrübeli zatların görüşlerini ve fikirlerini mutlaka nazar-ı dikkate
alırlardı. Hükümdarlar bu meseleye o kadar önem verirlerdi ki,
içlerinden bazıları sırf bu maksatla yüz veya iki yüz mil yol giderdi.
Onlar, akıllı birini bulup danışmak için yolculuğun bütün zorluklarına,
her türlü sıkıntılarına katlanırlardı. Karşılaştıkları; ilim, hikmet ve
fazilet sahibi kimselerin sözlerini dinleyerek ezberlerlerdi.
Adaletiyle büyük bir şöhret kazanan Âdil Nûşirevan tahta çıkınca, daha
sonra gelecek insanların faydalanması için bu işi belli bir kurala
bağlamak istedi. Verdiği bir emir üzerine devrin bilginleri toplandı.
İçlerinden yirmi üç bilgini seçtiler. Onlara dediler ki: Sizin her
biriniz birer söz söylesin. Onlardan hem biz yararlanalım hem de bunlar
gelecek nesillere yadigâr olarak kalsın.
Yirmi üç bilgi Nûşirevan’ın meclisinde toplandı. Her biri hikmet
üzerine bir söz söyledi. Bunların sayısı tabiiki yirmi üçü buldu.
Belirtmek gerekir ki insanlar için iki durum söz konusudur: Ya yüce
Allah’a ibadet etmek veya nefsanî arzulara uymak. İnsanların, her iki
halde de bu hikmetlerden uzak kalması mümkün değildir.
Nûşirevan’ın emriyle bu yirmi üç hikmeti altın suyu ile yazdılar. Bir
altın sandığa koydular. Altın bir kilitle kilitlediler. Çünkü önemli
bir mesele ortaya çıktığı zaman bu hikmetleri gözden geçiriyorlar,
işlerini ona göre bir sonuca bağlıyorlardı. Nitekim Rasûl-i Ekrem
Efendimiz de şöyle buyurmuştu: “İhtiyarların meclisinde bulununuz,
akıllılar ile beraber olup sözlerini dinleyiniz.”
Birinci Hikmet
Kendinizi tanıyınız, yani haddinizi biliniz. İlim ve edep öğrenmekten
utanmayınız. Ömrünüzü cehalet içinde zayi etmeyiniz. Uzakta bile olsa
ilim ve edep talebinden vazgeçmeyiniz. Hiçbir malı ilimden daha büyük
ve daha değerli saymayınız. Âhiret yolculuğu için hazırlık yapınız.
Âhireti, dünya hayatı için satmayınız. Söylenmemiş sözleri
söylemeyiniz. Aranmamış şeyi aramayınız.
İkinci Hikmet
Akıllıların nasihatlerini küçümsemeyiniz. İşlerinizde acele etmeyiniz.
Vaktinizi tembellikle geçirmeyiniz. İşi ehline teslim ediniz. Belâ
sebebi olacak şeylere karşı ihtiyatlı hareket ediniz. Yapacağınız işin
başını ve sonunu düşünüp ona göre plan çiziniz. Her konuda meşvereti
esas alınız. Denenmişi denemeyiniz. Yaşlıların sözünü “büyük sözü”
biliniz.
Üçüncü Hikmet
İnsan incitmemeyi âdet haline getiriniz. Gönül kırıcı olmayınız.
Zahidâne bir hayatı tercih ediniz. Kanaatin en büyük zenginlik olduğunu
hiçbir zaman akıldan çıkarmayınız. Ömrünüzü bir günden ibaret kabul
ediniz. Dünyayı, âhiretin tarlası biliniz. Sağlığın kıymetini daima göz
önünde bulundurunuz. Kimsenin derdinden, üzüntüsünden dolayı
sevinmeyiniz. Kırılan, dökülen şeyler için kederlenmeyiniz, onlar için
esef etmeyiniz.
Dördüncü Hikmet
Dert ve bela sahiplerinden ibret alınız. Vaktinde meydana gelen zararı
ve ziyanı, zamansız ortaya çıkan faydadan daha iyi biliniz. Her zaman
ve her yerde insanların yüzüne gülümseyiniz. Kimseye hiddet ve şiddet
göstermeyiniz. Dost-düşman herkese yumuşak davranınız. Ayağınızı
yorganınızdan dışarı çıkarmayınız, yani haddinizi biliniz.
Beşinci Hikmet
İşleri kendi endâzesiyle ölçünüz. Yani haddinizi tecavüz etmeyiniz.
Kendi elinizle koymadığınız bir şeyi bulunduğu yerden kaldırmayınız.
İnsanlardan ihsanı esirgemeyiniz. İnsanın, ihsanın kulu olduğunu
unutmayınız. Elinizi ve dilinizi daima koruyunuz. Makbul olmayan
şeylerden uzak durunuz. Kötü arkadaşlarla düşüp kalkmayınız.
Altıncı Hikmet
Hırsızlara ve haydutlara ihsanda bulunmayınız. Fena arkadaşlardan
sakınınız. Arkadaşsız yola çıkmayınız. Karaktersiz kimselerle yolculuk
etmeyiniz. Kimsenin arazisine ağaç dikmeyiniz.
Yedinci Hikmet
Tozlu yere, yani çorak toprağa tohum atmayınız. Cahil ve âdi kimselerle
ülfet etmeyiniz. Sonradan görmüş kimselerden borç almayınız. Soyu-sopu
bozuk adamlardan kız istemeyiniz. Meziyetsiz ve değersiz kimselerle
oturmayınız. Âlemin kölesiyle ve bendesiyle ülfet ve ünsiyet etmeyiniz.
Allah’tan korkmayanlardan siz de korkunuz.
Sekizinci Hikmet
Malınızı kendinize feda ediniz. Ahmağa, sarhoşa ve deliye öğüt
vermeyiniz. Nasihati, kabul edecek kimseye ediniz. Kendi nasihatinizi
aziz tutunuz. Yemeği gizli yemeyiniz. Elinizin altındakilere merhamet
ediniz. Kimsenin ekmeğine göz dikmeyiniz, yani malına ve ekmeğine haset
etmeyiniz. Zira haset çok kötü bir huydur.
Dokuzuncu Hikmet
Karnı aç olanların karşısında yemek yemeyiniz. Kendi ekmeğinizi
açlardan esirgemeyiniz. Yabancı kadını evinize almayınız. Dünya devleti
için kibirlenmeyiniz. Kadınların hilesinden emin olmayınız. Zira onlar
hakkında, bu konuyla ilgili âyet nazil olmuştur.
Onuncu Hikmet
Halkın eşyasına, onların sahiplerinden daha fazla dikkat ediniz.
Kimsenin evinde kahyalık etmeyiniz. Yani alma-verme, yeme-içme gibi
konularda teklifsizce hareket etmeyiniz. Alçak ve soysuz kimsenin
evinize girmesine izin vermeyiniz. İhtiyarların sözünü hor tutmayınız,
yani muteber biliniz. Karı-koca arasına girmeyiniz, yani karı-koca
arasında soğukluk meydana getirmeyiniz.
On Birinci Hikmet
Gururlu adamlardan uzak durunuz. Devlet sahibine kin tutmayınız. Kadın-erkek, hiç kimseye hakaret gözüyle bakmayınız.
On İkinci Hikmet
Misafiri aziz tutunuz. Gerekli hürmeti ve saygıyı gösteriniz. Halkın
malına tama’ etmeyiniz. Ana-babanın hakkını koruyunuz. Düşmanlarınızdan
in’amı ve ihsanı kesmeyiniz. Yemininize sadık kalınız. Verdiğiniz sözü
mutlaka yerine getiriniz. Davet edilmeyen yere gitmeyiniz. Elinizden
geldiği kadar iyilik yapmaya çalışınız.
On Üçüncü Hikmet
Kimin ilmi fazlaysa, onu büyük biliniz. İlim öğrenmekten utanan kimseyi
“adam” kabul etmeyiniz. Vücudun sağlığının ve selametinin, dili
korumakla mümkün olabileceğini akıldan çıkarmayınız. Kurtuluşun
doğrulukta olduğunu unutmayınız. Dinlenmeyen ve makbul olmayan sözü
söylemeyiniz.
On Dördüncü Hikmet
Dilinizi kötü söz söylemeye alıştırmayınız. Lüzumsuz sözlere kulak
vermeyiniz. Padişahların gıybetini yapmayınız, yani arkalarından
lakırdı etmeyiniz. Söylediklerinizle amel ediniz.
On Beşinci Hikmet
İyi insanları ziyaret ediniz. Dindar ve zahitlerle muhabbet ediniz.
Ölüleri hayırla anınız. Dost-düşman kimseden nasihati esirgemeyiniz.
Babanızın vefatından sonra ona ait iyi işleri devam ettiriniz. İlim
öğrenme konusunda ısrarlı olunuz. Bilmediğiniz bir şeyi söylemeyiniz.
On Altıncı Hikmet
Herkesin sözüne güvenmeyiniz. İyi sözü, kimden duyarsanız duyun kabul
ediniz. Yalan-yanlış şeylere yemin etmeyiniz. Âhireti dünyadan fazla
düşününüz. Yetimin malına göz dikmeyiniz ve arzularınızı terk ediniz.
Gençlik yıllarında ihtiyarlığı düşünüp yaşlılık halindeki gerekli
olacak erzakı ve eşyayı bir an önce hazırlayınız.
On Yedinci Hikmet
Kışın işini yaza bırakmayınız. Bugünün işini yarına ertelemeyiniz.
Hastalık belirtisi görülmeden ilaç kullanmayınız. Hâzık hekim
söylemeden onun bunun sözüyle hareket etmeyiniz. İşlerinizi akılla ve
tedbirle görünüz.
On Sekizinci Hikmet
Cömertliği kendinize düstur edininiz. Cimrilikten uzak durunuz. Âkil
olmayan kimselerle sohbet ve ülfet etmeyiniz. Alçaklarla muhabbette
bulunmayınız. Ne taleb ediyorsanız, cömert kimseden isteyiniz. Borçlu
olduğunuz kimseler şiddet göstermeyiniz.
On Dokuzuncu Hikmet
Çocuklarınıza sanat öğretiniz. Bir yerde gizli konuşulan şeyleri dinlemeyiniz.
Yirminci Hikmet
Büyük zatların huzurunda gözlerinizi muhafaza ediniz. Yani sağa-sola,
öteye-beriye bakmayınız. Sözünüzü kendi endazesine göre söyleyiniz.
Yani haddinizi aşmayınız.
Yirmi Birinci Hikmet
Vefalı arkadaşlarla dostluk bağını kesmeyiniz. Devlet ve nimet vaktinde
dostlarınızı unutmayınız. Böyle yaparsanız mihnet ve meşakkat
zamanlarında onlardan fayda görürsünüz. İşlerin neticesini iyi
düşününüz.
Yirmi İkinci Hikmet
Bela gelince sabrediniz. Darlık vaktinde genişliği ve bolluğu
bekleyiniz. Genişlikte darlıktan korkunuz. Verdiğiniz sözde durunuz.
Ümitlilerin ümitlerini kırmayınız. Bir kere görmekle herkese
kapılmayınız. İnsanların kusurlarını aramayınız.
Yirmi Üçüncü Hikmet
Kendi yükünüzü başkasına yükletmeyiniz. Menfaatsiz dosttan uzak
durunuz. Kötü huylularla dost olmayınız. Doğru sözü, yerden gökten daha
büyük tutunuz. Allah’a tövbe etmeyi, işlerin en iyisi ve en yücesi
biliniz.