BUHARA, ÖZBEKİSTAN
Özbekistan gezimizin 3. durağı olan Buhara’ya 15 Nisan 2019 günü Semerkand’tan akşam saat 21:00 gibi kalkan ve yaklaşık 3 saat sürecek olan Afrosiyab hızlı treni ile geçiyoruz.
Konaklama yeri olarak şehirde görülmesi gereken yerlere yakın lokasyonda yer alan uygun bütçeli otellerden birisini seçmiştik.
Otele gece geç saatte vardığımız için akşamı direkt uyuyarak geçirdik. 16 Nisan sabahı bizi yağmur sürprizi bekliyordu. Hem yorgunluğumuzu atmak hem de yağmurun dinmesini odamızda saat 10:00’a kadar bekledikten sonra artık Buhara’yı keşfe çıkmanın zamanı gelmişti.
İlk olarak otelimize yakın konumda yer alan ve Buhara’da geçireceğimiz süre zarfında sürekli uğrayacağımız Lyab-i Havuz’u görmeye gittik. Zamanında Buhara’da buna benzer 100 civarında havuz ve 20 hamam bulunuyormuş. Fakat SSCB döneminde havuzların içerisinde durgun suların hastalıklara neden olması nedeniyle bu havuzların bir çoğu doldurulup kapatılmış ve günümüze ulaşamamıştır.
Havuz’un hemen karşısında yer alan Nadir Divan Medresesi ise Buhara’daki ikinci durağımız oluyor.
Vezi Nadir, 1611-1642’de Buhara’da hüküm süren Ashtarkhanid hanedanı İmamkul-Han’ın en güçlü temsilcilerinden birisi olarak bu yapının avlusunda görev yapmıştır. Buhara’daki tüm Aştarhanilerin tarihi için en istikrarlı ve nispeten huzurlu olanlardan biriydi.
Nadir Bey Medresesinden sonra hemen karşısında yer alan 16 yy dan kalma ve Buhara’nın en büyük medresesi sayılan zamanında 320 öğrencinin eğitim gördüğü Kukeldash Medresesini geziyoruz.
Yönümüzü Buhara’nın en eski yapısı olan Kalon Minaresine doğru çevirdiğimizde önümüze ilk olarak Magoki Attor Camii çıkıyor. Bu yapı Müslümanlık öncesi bölgede kabul gören Zerduşluk inanışı döneminden kalma bir yapı olarak varlığını günümüze kadar sürdürmeyi başarmıştır.
Buhara kentinde zamanında birçok kapalı çarşı ticaretin ana merkezi olarak yüzyıllar boyunca hizmet etmiştir. Bunlardan günümüze ulaşmış olanlarından Toki Sarrofon, Telpak Furushon ve Toki Zargaron’u geziyoruz.
Toki-Sarrofon Kapalı Çarşısı; Lyabi-Khauz’un hemen yanında yer almaktasdır. Küçük dükkanların bulunduğu bu çarşı bir zamanlar Orta Asya’nın en büyük döviz borsalarından birini olarak Buhara’nın ticari hayatında önemli bir yere sahipmiş.
Telpak Furushon Kapalı Çarşısı; Toki Sarrofon’un biraz kuzeyinde yer alan altıgen bir yapıya sahip büyük bir komplekstir. Kubbelin içerisinde, zanaatkarların eserlerini sattıkları birçok yerel işletme bulunmaktadır.
Toki-Zargaron Kapalı Çarşısı; ise Buhara’nın tarihinden günümüze kadar varlığını sürdürebilen bir diğer çarşısı konumundadır. Bu yapı Buhara’nın en büyük kapalı çarşısıdır. Zargaron adı, zargar yani kuyumcu kelimesinden gelmektedir.
Buhara’nın tarihi sokaklarından ilerleyip, tarihi çarşılarının içerisinden geçtikten sonra en sonunda Buhara’nın sembolü de sayılan Kalon Minaresinin yanına varıyoruz. Esasen Kalon Minaresi Buhara’nın Cuma Camisinin minaresi olarak ilk 900’lü yıllarda inşa edilmiş olsa da 1070’li yıllarda tahminen bir deprem nedeniyle yıkılmıştır. Sonrasında camiye minare olarak ahşap bir minare yapılarak bir süre kullanılmış olsa da 1127 yılında Arslan Han yeni bir minarenin inşaatını emretmiştir. İnşaatından yaklaşık 200 yıl sonra Buhara şehri Cengiz Han’ın istilası ve büyük yıkımı ile yüzyüze kalmıştır. Bu yıkımdan sadece iki yapı kurtulabilmiş olup bunlardan birisi İsmail Samani Türbesi diğer de Kalon Minaresidir. Cengiz Han’ın Buhara’da yaptığı büyük yıkımdan ve sonrasındaki 700 yıl boyunca bir çok doğal olaydan sağ çıkan minare, 1920 yılında Bolşeviklerin bombardımanında hasar görmüştür. 1924 de onarılan minare, 1964 yılında da çevresinde yüzyıllarca biriken kumun temizlenmesi ile 2 mt daha yükselmiştir. 1976 yılında meydana gelen 7,0 şiddetindeki depremde yapı bir daha hasar görmüş olsa da yeniden onarılmıştır. Minare üzerindeki motifler sadece Orta Asya mimarisini değil aynı zamanda Avrupa Mimarisi üzerinde de etkili olmuştur. Mimare’nin üzerindeki desenler, Venedik’teki San Marco Meydanındaki Dükler Sarayını etkilemiştir. Neredeyse 900 yıldır ayakta olan, 47 mt yüksekliğe sahip olan minareyi görmek, karşısında oturmak bizim için gerçekten büyüleyici bir deneyim oldu.
Yukarıdaki iki resimde; 1127 yılında inşa edilen Kalon Minaresinin üzerindeki motiflerin, Kalon Minaresinden yaklaşık 200 yıl sonra inşa edilmiş olan Venedik’teki Dükler Sarayını da süslediği açıkça görülebilmektedir.
Kalon Minaresinin hemen yanı başında Kalon Camii yer almaktadır. İlk cami 1121 yılında Karahanlı Hükümdar Arslan Han tarafından yaptırılmıştı. Ancak Cengiz Hanın düzenlediği Moğol İstilaları sırasında cami önemli ölçüde hasar görmüş ve kullanılamaz hale gelmiştir. 13 yy’ın sonlarına doğru bu alanda yeni bir cami yapılmış olsa da kısa süre sonra yıpranmış ve kullanılamaz hale gelmiştir. Günümüze ulaşan cami ise 16 yy’ın ilk çeyreğinde inşa edilmiş ve günümüze kadar varlığını sürdürmeyi başarmıştır.
Kalon Cami ve Kalon Minarasinin hemen yanı başında yer alan Mir-i Arab Medresesi, iki büyük mavi kubbesi ile tarihe tanıklık etmeye devam etmektedir. Yapı, 16 yy da inşa edilmiş ve halen eğitim hayatının sürdüğü yapıldığı zamanki fonksiyonu ile işlevini sürdürmektedir. Mir-i Arab Medresesi, SSCB döneminden sonra faaliyete geçen tek tarihi medrese olma özelliğini de taşımaktadır.
Buhara gezimizdeki bir sonraki durağımız Ark Kalesi oluyor. Burası tarih boyunca Buhara hanlarının evi olarak kullanılmıştır. Burası Buhara’nın en eski arkeolojik anıtı konumundadır. Bu yapı Han’ın ikametgahı olmasının yanında aynı zamanda idari kurumları da içerisinde bulunduran bir yapı olarak zamanında hizmet vermiştir. Günümüzde Ark Kalesinin kapladığı alan yaklaşık 40 dönüm olup surlarının uzunluğu 790 mt dir. Kalenin inşa edildiği tepelik yapay bir tepe olup burada ilk yerleşimin MÖ4yy’larda yapıldığına dair kazılarda kanıtlar bulunmuştur.
Buhara, Araplar tarafından fethedilmeden önce, Ark kentin yöneticilerinin ikametgahıydı – bukhar-khudats. Samaniler zamanında (9-10. Yüzyıllar) Ark, yeniden inşa edildi ve duvarlarla ve kulelerle güçlendirildi (kuzeybatı kulesinin kalıntıları hala duruyor). Karahanlı hanedanının egemenliği sırasında (9-12. Yüzyıllar) ve Moğol istilası zamanında (13. yüzyıl), Ark birkaç kez tahrip edildi. 16. yüzyılda, Sheybanidler onu bugünkü görünümüne yeniden inşa etti.
Ark’a ana giriş, iki sütun benzeri kule ile çevrili bir kapıdan yapılmaktadır. Kuleler üst kısmında müzisyen veya şehir bekçileri tarafından kullanılan, üzeri teraslı bir galeri ile bağlanmaktadır. Kale içindeki tüm binalar 17.-20. Yüzyıllara, yani bölgenin Aştarhanlı ve Mangyt hanedanları tarafından yönetildiği döneme tarihlenmektedir. O sıradalarda Ark, kentin yöneticileri ve daha sonra da hanlar, emirler, büyük memurlar ve yüksek rütbeli subaylar için bir ikamet yeri olarak kullanılmaya devam edildi. 20. yüzyılın başlarında, kalede yaklaşık 3.000 kişi yaşıyordu. Ark Kalesini gezdiğinizde muhakkak, kaleden Buhara’ya bakmanızı öneririz. Ufuk çizgisinde Buhara’nın muhteşem yapılarını seyretmek insanı bundan 500 yıl öncesine götürmektedir.
Ark Kalesindeki yaklaşık 2 saatlik gezimizden sonra bu sefer yolumuzu Havuzlu Cami’ye çeviriyoruz. Bu yapı, Arka Kalesinin hemen önünde yer alan Registan Meydanında günümüze kadar korunmuş olarak gelebilen tek yapıdır. 1712 yılında inşa edilmiş olan caminin içinde bulunduğu kompleksde rezervuar, Cuma Camii ve minare bulunmaktadır.
Kompleksin en eski kısmı, Bolo-Khauz (“Çocuk rezervuarı”) olarak adlandırılan göletdir. (Khauz). Buhara’da günümüze ulaşan çeşitli göletlerden birisi konumunda olan bu havuz daha önce Lyab-i Havuz kısmında da özetlediğimiz gibi SSCB zamanında durgun suyun hastalık yayması nedeniyle boşaltılmıştı.
Bir günde bu kadar yer gezebilmiştik. Buhara’daki 2. günümüzde ilk olarak Buhara’da inşa edilmiş olan son medrese olan Chor Minor’u “Dört Minare” ziyaret etmeye gittik. Binanın ismi mimari yapısından geliyor olup, yapı dikdörtgen bir forma sahip olup yapının köşelerinde yükselen dört adet minare ve minarelerin üzerilerindeki mavi kubbeleri ile 19.yy’ın başından günümüze kadar varlığını korumayı başarmıştır.
Chor Minor’dan sonraki durağımız şehrin batısında Ark’a yakın bir yerde yer alan Samani Türbesi oldu. Samani Türbesi 892 yılında inşa edilmiş olup, Kalon Minaresi ile beraber Cengiz Han istilasındaki yıkımdan kurtulabilen Buhara’daki iki yapıdan biri olarak günümüze ulaşabilmiştir. Yapı, Cengiz Han’ın istilası sırasında kumun altına gömülü olduğu için bu yıkımdan kurtulmuş olup, 19yy’da yapının keşfi ile gün yüzüne tekrardan çıkarılmıştır.
Yapı, Orta Asya’da pişmiş tuğlalar ile yapılan ilk bina özelliğine de sahiptir.
Gezimizdeki bir sonraki durağımız Hz. Eyüp Çeşmesi oldu. İnanışa göre, Hz. Eyüp’ten kuraklık yaşanan dönemde su isteyen Buhara’lılara Hz. Eyüp, asasını yere vurarak su çıkmasını sağlayarak yanıt vermiştir. Suyun çıktığı yerde kuyudan halen günümüzde su çıkmakta olup, önemli bir ziyaret yeri olarak buradaki yapı varlığını sürdürmeye devam etmektedir. Ayrıca burada bulunan duvar afişlerine zamanında Buhara’da bulunan havuzlar ve su kanalları hakkında da detaylı bilgi edinme imkanı bulabiliyorsunuz.
Sonrasında Abdullah Han ve annesinin adına yaptırdığı Qas’h Medreselerini geziyoruz. Abdullah Han Medresesi 1588-1590 yılları arasında yapılmış olup ayrıca Buhara’nın büyük ölçekte yapılan son medresesi olma özelliğine sahiptir.
Modari Khan Medresesi yani Han’ın annesi medresesi 2. Abdullah Han tarafından 1566-1567 yılları arasında annesinin adına inşa ettirilmiştir.
Ark’a yakın bir noktada yer alan Zindan 18.yy’da hapishane olarak kullanılıyordu. Zindanda böcek çukuru olarak adlandırılan ve mahkumların içine atıldığı ve akrepler ile başbaşa konulduğu bir ceza hücresi de bulunmakta idi.
Buhara’daki bizim gezdiğimiz önemli yerlerin sonuncusu Feyzullah Hocayev’in evi idi. Zengin bir tüccar ailenin oğlu olarak dünyaya gelen Feyzullah Hocayev 1896 yılında Buhara’da dünyaya gelmiş. Eğitim hayatın önemli bölümünü Rusya’da geçiren Hocaey, 1920’lerde Buhara’da önemli siyasi rollerde görev alsa da bölgenin SSCB’ye katılmasından sonra görevden el çektirilmiş sonrasında da 1938 yılında baskılar nedeniyle idam edilmiştir. Günümüzde itibarı geri verilen Hocayev’in evi müze olarak ziyaretçilerini ağırlamaya devam etmektedir.