Perakendeciye güveniyorsanız özel markalı ürününe de güvenmelisiniz. Yetmez, fiyat yapısını da uygun bulmalısınız. Ülkemizin en büyük iki perakendecisinin bütün özel markalı ürünleri, her kategorinin lider markasıyla hemen hemen aynı kalitededir ama fiyatları çok avantajlıdır.
Üstelik bunu kıyaslamak da çok kolaydır.
Birkaç örnek aydınlatıcı olur.
- Tereyağı ambalajında, “en az yüzde 82 süt yağı içerir” açıklaması yer alan bütün markaların fiyatlarını karşılaştırınız. Tanınmış markanın etiketinde kg fiyatının 61 TL, perakendeci markasının etiketinde 29 TL olduğunu ve bu vesile ile de ölçünün ne kadar kaçtığını göreceksiniz.
Marka değerini inkar edecek değiliz. Mutlaka bunun önemli bir karşılığı olmalıdır. Hadi yüzde 20-30 daha pahalı olsun.
Ama insaf!
Böyle bir temel gıda ürünü fiyatında yüzde 100’ü aşan fiyat farkı olur mu?
- Bir peynir çeşidini, değişik markalar için tek üretici üretiyor. Ambalajların üzerinde bunu görmek mümkündür. Yukardaki örnekten ayrılan tarafı, aynı üretim bandından çıktığı halde oluşan yüzde 100’ü aşan fiyat farklarıdır.
Batı ülkelerinde; aynı üreticiye ait aynı kalitedeki ürünlerde fiyat makasının bu kadar açık olduğu bir resme rastlamak hiç kolay değildir.
- “Ucuzdur vardır illeti, pahalıdır vardır hikmeti” ve “Ucuz mal alacak kadar zengin değilim” cümleleri halk arasında sık kullanılır.
Bunlar çok doğru sözlerdir ama sadece fiyata bakan kişiyi doğru sonuca götürmez. Bunu satıcıların da bildiğini unutmamak ve iyi araştırma yapmak gerekir.
Pazarda üç teneke aynı peynirden yan yana teşhir edip, üzerlerine de 25, 30, 35 TL fiyat etiketi koyduktan sonra, en çok 35 liralıktan sattığını öğünerek anlatan meslek erbabı gördüm. Ve ne yazık ki bu şekilde yukardaki iki önemli sözün, oltanın ucuna takılan yem olduğunu da…
Örneğin, bir ev satacaksınız, alıcı adayına soruyorsunuz; “Ne kadar paran var?” diye. “800 bin” cevabı verirse fiyat 800 bin, “700 bin” derse fiyat 700 bin lira…
Oysa evin değeri 500 bin lira. Böyle bir ticareti sürdürmek mümkün müdür?
Aynı üretici tarafından üretilen bir mal veya hizmetin farklı alıcılara, farklı kalite ve farklı fiyattan satılması çok isabetli bir stratejidir. Örneğin uçaklardaki economy class, business class, first class ayrımının fiyat karşılığı oldukça farklıdır. Zira ürünlerin kalitesi farklıdır. Oturduğunuz koltuk, sunulan hizmet, yediğiniz yemek, ikramlar tamamen farklılaşmıştır. Eğer müşteri tatmini yüksek olmasa o uçağı doldurmak mümkün olabilir mi?
Ancak aynı üretici tarafından üretilen bir mal veya hizmetin farklı alıcılara, aynı kalitede ama çok farklı fiyattan satılması veya bunun rafa öyle yansıması hiç etik değildir ve güven sarsıcıdır. Buna fiyat farklılaşması değil, fırsat avcılığı demek daha doğru olur.
Dolayısıyla müşterinin en fazla şikayette bulunduğu konu (zengin müşteri de dahil), aynı ürünü iki ayrı market rafında önemli fiyat farklarıyla görmesidir.
Öyle ya, üst gelir grubuna mensup olsa da enayi yerine konmayı kim arzu eder?
Küçük fiyat farklarına ise kimse fazla takılmaz. Ancak yukardaki örneklerde görülen fark sadece üretici için değil, perakendeci için de güven kaybı demektir.
İşte bu tehlikeye karşı dengeleyici çözüm private labeldır. Zira tek fiyatı vardır ve markalarla aradaki fiyat farkı da müşterinin gözünü açar, sadakatini artırır.
Ayrıca uygun hedef kitle bulunduğu takdirde, premium kalitede yüksek fiyatlı private label uygulamaları da muteberdir. O da kalite farkıyla dikkat çekecektir.
Fiyat farklılaştırması; ülkemizde yüksek oranda yanlış anlaşılmakta ve yanlış uygulanabilmektedir.
Elbette ilk fiyat tespit edilirken; kategorinin rekabet koşulları, marka değeri dikkate alınarak hedef kitleye uygun fiyat yapılabilir. Ancak dikkate alınması gereken başka hususlar da vardır.
Birinci derece fiyat farklılaştırmasında; monopol gücüne sahip üretici rekabetin etkisinden çekinmediği için kaliteyi değiştirmeden, ambalajı veya etiketi değiştirerek önce ürünü şeklen farklılaştırıp, sonra da fiyatını biraz artırabiliyor. Burada üretici rantı maksimumdadır ve ‘ister al, ister alma’ yaklaşımı hakimdir.
Ne kadar etik olduğu tartışılabilir ama bunun bile bizdeki uygulamalara benzemediği çok açıktır. Bizde, aşırı fiyat farklılaşması ile önce uçan tedarikçi, satışları düşünce yüksek insert indirimine razı oluyor. Fiyatın ne kadar sağlıksız olduğu da bu şekilde ortaya çıkıyor.
Perakendecilerin, “Rakibimizde bu kadar yüksek indirim yapman doğru mu?” sorusuna muhatap olan tedarikçinin verdiği cevap artık klişe olmuştur; “Vallahi benim haberim yok, o perakendeci kendisi yapmıştır.”
Ben de diyorum ki; hepsi haberlidir, hatta çoğu zaman teklif tedarikçiden gelmektedir. Peki neden az sayıdaki bazı perakendecileri seçmekteler?
Çünkü hem satış miktarı yüksek olmalı, hem de içerde kalan para için tam olarak güven duyulmalıdır.
İkinci derece fiyat farklılaştırması; tüketicinin aynı üründen farklı miktarlarda aldığı durumda ortaya çıkıyor. Bu durumda, bir üründen daha fazla adet alındığında birim fiyatı düşüyor (4 al 3 öde gibi). Amaç tüketimi teşvik etmektir. Buna kimsenin itirazı olacağını sanmıyorum.
Üçüncü derece fiyat farklılaştırmasında; tüketicinin ortak özelliklerine göre fiyat farklılaştırmasına gidiliyor (gross markette bireysel-ticari müşteri ayrımı gibi). Yani firma alıcıları gruplara bölüyor. Ürünü koli ile alan ticari müşteri çok doğal olarak tek alan bireysel müşteriye göre ucuza alıyor. Bu da normaldir.
Fiyatlandırmanın ne kadar hassas bir konu olduğunu ortaya koymaya çalıştım. Ancak perakendecilerin bu konuyu disiplin altına almak üzere verdikleri mücadele çok zorlu geçmektedir. Çoğu zaman da rafların boş kalması ile sonuçlanmaktadır.
Oysa joker yerine geçecek olan perakendeci markası her kategoride bu boşluğu dolduracak sigorta görevini üstlenecektir.
Peynirin de tadı kaçtı!
Elbette enflasyonun sebebi marketler değildir. Ancak ülkemizde sürekli olarak “zarar ediyoruz” diye şikayet ederek kazancı artıranlar ve maliyetten kaynaklanan fiyat artışlarını fırsata çevirenler vardır. Kısaca bunu yüksek enflasyon ortamının yarattığı imkanlardan faydalanma (sık fiyat değiştirebilme) becerisi olarak tarif edebiliriz.
İlk davranış tarzını hangi kategorilerde daha fazla gördüğümüzü önceki yazılarımda örneklerle açıklamıştım. Bu günkü konumuz ise; fiyatlarda ölçünün iyice kaçtığı markalı süt ürünleridir.
Ne tedarikçiler için ne de perakendeciler için toptan suçlama doğru değildir. Kaldı ki, esas olarak fiyatta belirleyici olan taraf da perakendeciler değildir. Hatta tedarikçinin hazırladığı her yeni fiyat listesini, perakendeci zamansız ve matematiğe aykırı buluyorsa geri çevirme hakkına sahiptir. Örneğin yılın başında 25 lira fiyatı olan diş macunu henüz 1 yıl dolmadan 125 lira olmuşsa ve satıcı da sorgusuz sualsiz bu ürünü rafa koymuşsa, bunun tek izahı olabilir; o da “tüketici nasıl olsa almak zorunda” anlayışıdır.
Küresel bir markanın, üretimi Türkiye’de yaptığı halde anında kur farkını fiyata yansıtma talebi perakendeci tarafından iyice analiz edilmeden kabul edilmemelidir. Siparişi göndermeme durumunda ise tüketici bilgilendirilerek özel markalı ürünlere veya diğer markalara yönlendirme yapılmalı ve bu ürünlerle her kategoride rekabetçi fiyat mücadelesi verilmelidir. Öncelikle de et ve süt ürünlerinde…
Evet üreticinin daha fazla desteklenmesi ve yaşatılması şarttır. Buna kimse itiraz etmez. Ancak tüketici de sahipsiz bırakılmamalıdır.
Televizyonda veya gazetede işin uzmanına soruyorlar, “Peynir fiyatları neden bu kadar yüksek?” diye…
Cevap, “Yem fiyatları ve diğer maliyet kalemleri yüksek olduğu için üretici hayvanını kesiyor ve süt üretimi düşüyor.”
Cevaba bakar mısınız?
Evet açıklamanın içinde gerçek payı vardır ama sorunun cevabı bu değildir. Zira ortada fiilen çiğ sütün üreticideki 8,50 TL olan güncel fiyatı varken, market rafında da UHT sütün 25 lira, pastörize sütün 35 lira olan etiket fiyatları görülürken, bu rakamların yan yana gelmesi hiç merak uyandırmaz mı?
Sonra, mademki hayvanlar kesiliyor ve süt arzı düşüyor, bu durumda da et arzı yükseldiğine göre, neden et fiyatları düşmüyor?
Peynir konumuza dönelim ve biraz daha detay vereyim. 3 Aralık 2021’de çiğ süt fiyatı 3,20 TL iken, 3 Aralık 2022’de çiğ süt fiyatı 8,50 TL dir. Fiyat artış oranı yüzde 165,6’dır.Ulusal zincirlerimizdeki (1 süpermarket, 2 indirim marketi) en ucuz yağlı UHT süt fiyatları ise 3 Aralık 2021’de 5,25 TL iken, 3 Aralık 2022’de 15,50 TL’dir. Üç zincirde de fiyatlar aynıdır, fiyat artış oranı da yüzde 195,2’dir. Ve hâlâ çiğ süt fiyatının 11 TL olmasını isteyenler vardır…
Yani olası yüzde 244 oranındaki artışı çok kolay telaffuz edebiliyorlar!
Peki tüketici hangi gelir artış oranı ile bu ürünlere ulaşabilecektir?
1 kg klasik beyaz peynir 8 litre sütten yapılır. Şu anda rafta olan peynirlerin çiğ süt maliyeti 7,5 TL x 8 litre = 60 TL’dir. Eğer peynir yumuşak ise daha az süt kullanılmış demektir ve maliyet 52,5 TL ye kadar düşer (7,5 TL x 7 litre).
Şu anda raflarda markalı klasik beyaz peynirlerin kilogram fiyatları 200-250 TL’yi bulmuş durumdadır. Aynı peynirin private label uygulamasının kg fiyatı 137 TL’dir. Yani sorun sadece süt ile peynir arasındaki fiyat makası değil, maliyeti aynı olan iki peynir arasındaki 110 TL’ ye varan fiyat farkıdır da…
Eğer perakendecilerin private label uygulamaları (market markaları) olmasaydı, bu fiyatları daha da yüksek seviyelerde görmemiz kaçınılmazdı…
Bugün için bu fiyatların üretim azalması ile ilgisi yoktur. Evet üretim azalmaya devam eder ve çiğ süt fiyatı bir gün 15-20 liraya çıkarsa o hesabı da ancak o zaman yaparız. Ben bu günkü fiili durumdan bahsediyorum.
Bir hatırlatma daha; peynirin asgari olgunlaşma süresi 4 aydır. Çiğ süt fiyatı değiştiği gün peynir fiyatı değişmez. Oysa görüldüğü gibi peynir önden gidiyor.
Diğer çeşitlere de bakacak olursak; bilinen bazı markalarda, 10 kg sütten üretilen taze kaşar peynirin kg fiyatı 240 TL’yi; 14 kg sütten üretilen 1 kg eski kaşar peynirin fiyatı 300 TL’yi aşmıştır. Trakya eski kaşar peyniri 430 TL’ye satan bir lüks şarküteri değil, ulusal zincirdir. Karışık sütlerden üretilen (koyun, keçi, inek) beyaz peynirlerin fiyatı da 300 TL’yi geçmiştir.
Aynen yumurta sektöründe olduğu gibi bazı et ve süt sektörü temsilcileri de TÜİK’in yüzde 4,4 düştü dediği süt üretim miktarının yüzde 15 düştüğünü belirterek haklı gerekçe yaratmaya çalışıyorlar. “Süt arzı çok düşük olduğu için peynir ve süt ürünlerinde fiyatlar afaki şekilde artmaya devam edecek” diye de korku salıyorlar. ‘Afaki’ kelimesinin anlamı “bir kaynağa dayanmayan” şeklindedir. Peki herhangi bir dayanağı bulunmayan fiyat artışının haklılığı olabilir mi?
İşte sürekli itiraz ettiğimiz konu budur…
Bir müddet önce “Kırmızı et sorunu ne olacak?” başlıklı yazımda, mevcut et fiyatlarımızın hem karkas hem de çeşit olarak euro bazında bile Almanya’dan pahalı olduğunu yazmıştım. Aynı yazıda; Türkiye Damızlık Koyun Keçi Yetiştiricileri Merkez Birliği (TÜDKİYEB) Başkanı Nihat Çelik’in görüşlerine de yer vermiştim. Başkan, “Ette fiyat artışına ihtiyaç yok. Böyle açıklamalar yapanların kimin değirmenine su taşıdığı araştırılmalı.” diyordu. Ancak hâlâ sektör içinden ete yüzde 30- 40 fiyat artışı geleceğini seslendirenler var. Yem hammaddesinin yüzde 50’si ithal olduğu gerçeği yanında; döviz kuru hareketsiz kalsa da bu çevreler için fark etmiyor, afaki fiyat artışlarını et ürünleri için de hak olarak görebiliyorlar.
Sonuç olarak; tüketicinin her durumda kaderi değişmiyor. Kesime giden süt hayvanları sebebiyle hem süt fiyatı artmalı hem de kesimler sebebiyle artan et arzına rağmen fiyatlar düşmemeli, tersine o da yüzde 40 artmalı öyle mi?
Ülkemizi dünyanın en büyük ilk 140 perakendecisi içinde temsil eden hard discount formatının disiplinli uygulayıcısı BİM, güçlü özel markaları ile piyasada regülatör görevi üstlenmeseydi, bu günkü tablonun daha da olumsuz şekillenmesi muhtemeldi. Bu hakkı da teslim etmezsek eksik kalır!
Evet ülkemizde hatalı fiyatlandırma yapan, satmadığı ürünü indirimde gösteren, sattığı indirimli ürünü ise şube başına 3’er adet gönderen sözde kampanyaların sahibi perakendeciler de bulunmaktadır. Ama hem azınlıkta kalmaktalar hem de artık tüketici daha fazla araştırma yaparak her şeyin farkına varmaktadır.
2023 nasıl bir yıl olacak?
Önce bize özel durumdan başlayalım. 2023 seçim yılı olduğu için bu yılı birbirine eşit iki bölümde ama farklı yaşayacağız.
Birinci bölümde yüksek enflasyonun yıprattığı büyük halk kesimleri için gelir artışları görülecektir. Her zaman olduğu gibi henüz para ele geçmeden yapılacak fiyat artışları ile satın alma gücü yine korumasız kalacaktır.
Yine dememin sebebi; asgari ücretin yüzde 95 artışla 5.500 TL olduğu gün, satın alma gücünün düşmeye devam edeceğini, ilk zamlı asgari ücret henüz cebe girmeden de haberin rüzgarıyla gelecek fiyat artışları ile gelirin önemli kısmının daha baştan törpüleneceğini yazmıştım.
Youtuber Kadir Kuru, ulusal gıda zincirlerinde 1 yıl içindeki fiyat değişiminin asgari ücret karşısında satın alma gücünü nasıl etkilediğini gerçek verilerle iki gün önce açıkladı. Emek harcanmış bu titiz çalışmaya buradan ulaşabilirsiniz.
Özeti; Ekim 21’de 2.825 TL asgari ücretle, gelirin yüzde 10,5’i ile sahip olunan bir sepete; Kasım 22’de 5.500 TL asgari ücretle, gelirin ancak yüzde 15,2’sinin yetebildiği görülüyor. Kendisine ayrıntılı ve ince hesabı için teşekkürler…
Dolayısıyla ‘aynı şeyleri tekrar tekrar yapıp farklı sonuç beklenemeyeceğinden’, tüketici satın alma gücü için 2023 tahminim de aynıdır.
Yılın ikinci bölümünde ise ekonomiye binen yük sebebiyle seçimi kim kazanırsa kazansın birikmiş sıkıntılar tüketiciyi bekliyor olacaktır.
Zira bizim rekor enflasyon oranlarımıza rağmen faiz indirimine devam edilmesi ile Amerika Merkez Bankası’nın (Fed) faiz artırımına daha küçük oranlarda da olsa devam etmesi kur üzerindeki baskıyı artıracaktır.
Reel sektöre muhtemel yansımalarına da bakacak olursak;
Politika faizini tek haneye düşürerek kredi musluklarını açmak kolay değildir. “Almadan vermek Allah’a mahsustur.” derler. Mevduat sahibi faizi beğenirse parasını getirecek ki, banka üzerine kârını koyarak krediyi verebilsin. Krediyi alacak olanın da faiz oranını uygun bulması gerekecek. Elbette her faiz oranını kabul edene de kredi verilemeyecek.
Dolarizasyonu azaltmak üzere çare olarak bulunan ve bir müddet yatırımcısına kazandıran Kur Korumalı Mevduat bir çeşit döviz hesabıdır (dövize endeksli olduğu için). Cazibesini yitirdiği an (şu anda olduğu gibi) o mevduat tekrar dövize yönelecektir. Yani tavuk-yumurta meselesi…
Baz etkisi ile enflasyonun 1-2 ay için 10-15 puan düşük seyretmesi bu dertten kalıcı olarak kurtulabileceğimizi göstermez. Örneğin Aralık 21’in aylık yüzde 13,58’lik yüksek oranı Aralık 22’de sistemden çıkacak ve yerine diyelim ki, yüzde 2’lik yeni oran girecek ve bu sayede enflasyon oranı düşmüş gözükecek.
Peki fiyat artışları duracak mı?
Elbette hayır. Peki zaten sorunumuz bitmek bilmeyen fiyat artışları ve hayat pahalılığı değil mi?
Avrupa Birliği’nin resesyona girecek olması bizim ihracatımızı olumsuz etkileyecektir. Ekim ayı başında yayınlanan DTÖ ticaret istatistikleri basın bildirisinde; dünya mal ticaret hacminin 2022 yılında yüzde 3,5 artış göstereceği, 2023 yılı için ise yüzde 1 seviyesine gerileyeceği açıklandı.
Avrupa’da birçok sektörde üretime ara verileceği ve bazı fabrikaların üretimi tamamen durduracağı söyleniyor. Avrupa’nın durgunluğa girmesi bu coğrafya ile yoğun ilişkisi bulunan bizim gibi ekonomilerin olumsuz etkileneceği anlamına geliyor. Nitekim ülkemiz açısından bakarsak; AB ve diğer Avrupa ülkelerine ihracatımızın toplam ihracatımızın yüzde 54’ünü oluşturduğunu görürüz.
Peki ne olacak da ekonomi ve para politikaları değişmeden gidişat düzelecek?
Merkez Bankası Başkanı Şahap Kavcıoğlu Temmuz ayında yılın 3. Enflasyon Raporu’nu açıklarken, 2022 yıl sonu enflasyon tahminini yüzde 42,8’den 17,6 puanlık güncellemeyle (yüzde 41 değişiklikle) yüzde 60,4’e yükseltmişti.
Sayın Kavcıoğlu, 27 Ekim’deki yılın dördüncü enflasyon toplantısında ise 2022 yılı için tahminini yüzde 60,4’den yüzde 65,2’ye (yüzde 8 değişiklikle) yükseltmiştir. Bu tahminin de sapma göstermesi ihtimal dışı değildir.
Şirketler aşağıda belirteceğim birbirini desteklemeyen, uyumsuz verilerle sağlıklı bütçe yapamayacaklardır. Bir can alıcı nokta da budur.
TÜİK’e göre tüketici fiyatları Ekim’de yıllık yüzde 85,51 arttı. Eş zamanlı olarak İstanbul Ticaret Odası’nın açıkladığı İstanbul enflasyonu da yüzde 108,8 çıkmıştı. Her iki oran arasındaki 23 puanlık farkı matematikle izah etmek kolay değildir. Zira her iki tarafta hesaplama yöntemi farklı da olsa dikkate alınan endeks içindeki ağırlığı fazla olan ürünler hemen hemen aynıdır. Ayrıca Türkiye’nin en büyük 5 gıda perakendecisine ve ülke geneline yayılmış gıda dışı zincirlere ait toplam sayısı 50 bini aşan şubelerde İstanbul- Anadolu arasında fiyat farkı yoktur. Diğer yerel perakendeciler de bu piyasaya bakarak fiyat belirlemekteler. Aylık enflasyon oranları arasında makul farklar olabilir (aylar arasındaki kaymalardan dolayı), ancak yıllık oranlar arasında bu kadar büyük fark çıkmamalıdır.
TÜFE yıllık yüzde 85,51 iken, Yİ- ÜFE Ekim ayında yüzde 157,69 çıkmıştır. Aradaki 72 puan farka rağmen üreticilerin büyük kısmı iflas etmiyor ve hâlâ “yıkılmadık, ayaktayız” diyorlarsa bakacağımız bir yer daha kalmıştır. O da hükümetin yüzde 85 enflasyon oranı yanına yüzde 122,93 yeniden değerleme oranını koymuş olmasıdır. Burada da 38 puanlık fark şaşırtıcıdır. Enag’ın yüzde 185,34 çıkan yıllık enflasyonu da bir kenarda dursun.
Sonuç olarak; yüksek enflasyon tüketicinin birinci sorunudur. İş dünyası tüketicinin bu büyük sorunundan bağımsız olarak sağlıklı yatırım planı ve bütçe yapamaz. Satın Alma Yöneticileri Endeksi – PMI, bu konudaki öncü ve uyarıcı bir göstergedir. Eşik değer olan 50’den büyük olması önceki aya kıyasla bir iyileşmeye ya da artışa işaret ederken, 50’den küçük rakamlar önceki aya göre kötüleşme ya da düşüş olarak değerlendirilmektedir. Son 8 aydır PMI 50’nin altındadır. Bu endeks esas alınan ekonomi ya da sektörün yönünü göstermesi açısından bir eğilim göstergesi özelliği taşımaktadır.
İşte 2023’e özellikle bu pencereden bakmak gerekir. Önce yapısal reformları gerçekleştirmeli, sonra küresel kabul görmüş iktisat politikaları uygulanmalı, en sonra da küresel sorunlara karşı korunma tedbirleri gündeme gelmelidir.
Dezenformasyon üzerine
Güncel olarak karşımıza çıkan kelimenin sadece anlamı ve hayatımızdaki yansımaları ile sınırlı kalacağız. Yeni çıkan yasanın tartışılmasını siyasilere ve hukukçulara bırakıyoruz…
Dezenformasyon kelimesinin en kısa anlamı TDK’ya göre “Bilgi çarpıtma” olarak açıklanmış. Yani 2 kelimeyle, kısa ve öz…
Bazı görüşlere göre ise; “Mesele bu kadar dar kapsamlı değil”miş, “Bilgi çarpıtma, yanlış bilginin en yaygın yedi türünden biri”imiş. Oysa, ‘bilgi çarpıtma’ yanlış kullanılan bilginin her türünü kapsayan bir şemsiyedir.
Yani parodi, taklit, uydurma, manipülasyon, hatalı ilişkilendirme, bağlamından kopartma gibi eylem çeşitlerinin de dezenformasyon sayılmasının ilk şartı bilginin çarpıtılmış olmasıdır. Sadece eğlence amaçlı ortaya çıkan parodi, taklit gibi aktiviteler içinde bilgi çarpıtma bulunmayabilir. Kısaca olmazsa olmaz unsur bilginin çarpıtılmış olmasıdır. Hem de kasıt olup olmadığı aranmaksızın…
Peki ülkemizde dezenformasyon yaygın mı?
Art niyet olmasa da her türlü görüşe sahip bireyleri, işletmeleri, medya kuruluşlarını ve dernekleri de kapsayacak kadar yaygındır…
Dolayısıyla dezenformasyon tek yönden gelmez, çok yönlüdür. Yani her kesim içinden bilgiyi çarpıtanlar çıkabileceği gibi sayıları daha az da olsa doğru bilgiden ayrılmayanlar da çıkar. Ama maalesef onlar dokuz köyden kovulmayı her an beklemek zorundadırlar.
İşte en basit yanlış bilgi örneği:
TÜİK’in Ekim ayı Tüketici Güven Endeksi açıklamasını, dünyaya iki ayrı pencereden bakan gazete birlikte çarpıtıyorlar. Kasıt olduğunu söyleyemem. Diğer ihtimaller dikkatsizlik veya bilgi eksikliği olabilir…
TÜİK açıklamasının ilgili kısmı; “Tüketici Güven Endeksi, Ekim ayında bir önceki aya göre yüzde 5,3 oranında arttı. Eylül ayında 72,4 olan endeks, Ekim ayında 76,2 oldu” şeklindeydi.
İlgili kurumdan bu açıklamayı alan birinci gazetenin haber başlığı; “Tüketici güveni yılın zirvesinde” şeklinde ilgi uyandırıyor…
Be kardeşim, ortada tüketici güveni yok ki, zirvede olsun!
Daha da ilginç olan ikinci gazetenin haber başlığı; “TÜİK: Tüketici güveni ekimde arttı” şeklinde ve kurumun söylemediğini söylemiş gibi yansıtıyor.
İlgili kurum “Endeks arttı” diyor, gazete “Güven arttı” şekline çeviriyor.
Oysa aynı TÜİK açıklamasında; “Endeksin 100’den küçük olması tüketici güveninde kötümser durumu göstermektedir” ilave notu da var.
“Bunda ne var, masum hatalar” diye düşünenler çıkabilir. Ancak en azından yanlış haberlerin bilhassa genç insanların bilgilerini ve inanışlarını olumsuz etkileyebileceğini unutmayalım.
Bu kadarla kalsa iyi, yanlış bilgiyi dezenformasyondan ayıranlar da var. Yanlış bilgi yanlışlıkla yayılıyorsa güya tehlikesi yokmuş!
İşte yukarda verdiğim iki örnekte resmi kurumun verdiği bilginin tam tersini başlığa taşımışlar. Yani fark siyah ve beyaz kadar büyük…
Şimdi bunu sadece dikkatsizlikten kaynaklanan ‘yanlış bilgi’ gibi mi değerlendirmeliyiz?
Peki sonuçları ne olacak?
Yani okuyucunun yanıltılması ve kurumun söylediklerinin çarpıtılması…
“Yanlış bilgi sadece kasıtlı olursa tehlike yaratır”mış…
Ne münasebet!
Diyelim ki yazılı veya görsel basın aceleyle cinayet failinin resmini ve/veya ismini yanlış yayımladı. Bakınız burada masum bir hata var değil mi?
Peki o yanlış şüpheliye, güvenlik güçlerinden önce maktulün yakınları ulaşamaz mı?
İşte tehlikenin en katmerlisi…
Pardon denip geçilebilir mi?
Sonra dezenformasyonun kasıtlı olduğunu tespit edebilmek o kadar kolay mı?
Bakınız, henüz sosyal medyaya geçemedik. Ancak kasıt olmayan yanlış bilginin domino etkisiyle sosyal medyada yayılmasının hesabı kime sorulmalı?
Bazı gıda ürünlerinin gerçek olmayan şifa dağıtıcı özelliklerini yayanlara hangi gözle bakacağız?
Veya bir başka gıda ürününün haksız yere sağlığa zararlarını sıralayanlara ne diyeceğiz?
Sadece, “uzmanlık konusu değil, fazla takılmayın” deyip geçecek miyiz?
Birinci örnekte tüketicinin, ikinci örnekte üretici veya marka sahibinin zararları nasıl karşılanacak?
Sonuç olarak; daha küresel bakışla da dezenformasyon kelimesinin Türkçedeki karşılığı “bilgilendirmeme, yanlış bilgilendirme” oluyor. Çünkü bu anlam Fransızca ‘deinformation’ kelimesinin çevirisidir.
Kelime; information (bilgi, bilgilendirme) sözcüğünden de + önekiyle türetilmiştir. Dolayısıyla her türlü yanlış bilgilendirme kasıt aranmaksızın dezenformasyon sayılır.
Gerçek dışı bilginin kasıtlı yayılması hali ise manipülasyondur. İşte kasıt durumu burada ana şarttır. Manipülasyon, yarar sağlamak amacıyla başkalarını çeşitli yollarla aldatarak veya gerçeği çarpıtarak etkileme, yönlendirme, kontrol etme ve yönetme anlamına gelir (Dr. Dilaver Nişancı).
En fazla da borsada ve diğer finansal piyasalarda rastlanır, sisteme ve yatırımcıya büyük zararlar verdiği gibi haksız kazanca da neden olur. Mücadele edilmesi gereken bir kötülüktür. Yeter ki sonuçları itibariyle bırakacağı hasar doğru ölçülebilsin ve hakem heyeti adaletli olsun…