Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve İranlı mevkidaşı İbrahim Raisi, 19 Temmuz’da Tahran’a yaptığı son ziyarette daha yakın ekonomik işbirliği sözü verdi. Her iki tarafta tekrar tekrarlayın artırma sözü veriyoruz İkili ticaret yılda 30 milyar dolar. Bu sayı ilk olarak 2018Erdoğan döneminde son uçuş İran başkentine, işbirliği için ekonomik bir yol haritası açıklama planlarıyla birlikte.
Yol haritası geliştirilmişse, ya işe yaramamıştır ya da henüz takip edilmemiştir. 2018’de İran-Türkiye ticaret hacmi yılda yaklaşık 10 milyar doları aştı; 2021’de yaklaşık 5 milyar dolara ulaştı. Tahran ve Ankara Suriye konusunda fazla yakınlaşmadı 2018’den daha. Savaşın parçaladığı bu ülkede hâlâ nüfuz için yarışıyorlar ve sadece Suriye’de değil, aynı zamanda Irak’ta, Güney Kafkasya’da ve daha geniş bölgenin başka yerlerinde de nüfuz için rekabetlerini dikkatli bir şekilde düzenlemek zorundalar.
Geçen ay Tahran’dan döndükten sonra Erdoğan, Türkiye’nin İran’dan petrol ve doğal gaz ithalatını artıracağını açıkladı. Ancak İran’a yönelik ABD yaptırımları da dahil olmak üzere bir dizi engel önümüzde duruyor. Ancak, daha yakın ekonomik bağlar İran ve Türkiye arasındaki bölgesel rekabeti azaltma potansiyeline sahiptir.
rekabetin sınırlandırılması
Eski İran Dışişleri Bakanı Cevad Zarif’in Ocak 2021’in sonlarında İstanbul’a yaptığı ziyarette İran ve Türk tarafları, Suriye’nin geleceği ve ülkenin istikrarı da dahil olmak üzere bir dizi siyasi soruna ortak bir zemin ve çözüm aradıklarını resmen açıkladılar. Güney Kafkasya çok taraflı bir çabayla. Bu arada Türkler, Washington’u İran’a yönelik yaptırımları kaldırmaya açıkça çağırdılar.
Ancak, tüm bu sözde karşılıklı çıkar noktalarına rağmen, İran-Türkiye ortaklığına yönelik herhangi bir zorlama fikri erkendir. Bu vaatler daha önce defalarca verildi ve Erdoğan’ın 2003’te Ankara’da iktidara gelmesinden bu yana tutulmadı.
Örneğin, Türkiye’nin büyük güneydoğu komşusu ile ticaret konusundaki konumunu ele alalım. 2017-2020 döneminde ikili ticaret keskin bir şekilde düştü ve düşüşün ana nedeni ABD yaptırımları değildi. Gerçekten de Türkler, Türkiye’nin, Ankara’nın baştan beri çok pahalı bulduğu İslam Cumhuriyeti’nden yaptığı önemli enerji ithalatını azaltmak için İran’a yönelik ABD yaptırımlarını bir bahane olarak kullandılar. Bu arada, ortak kara sınırlarının kapanması ve uluslararası kara ticaret faaliyetlerinin 2020’nin çoğunda durma noktasına gelmesi nedeniyle COVID-19 pandemisi de kuşkusuz ticaret üzerinde olumsuz bir etki yarattı.
Doğal gaz ve ham petrol, Türkiye’nin İran’dan en büyük ithalatıydı ve bu da Tahran’a Ankara ile ticarette uzun süredir avantaj ve fazla verdi. Teoride bu ticaret sınırların kapanmasından etkilenmemeliydi, ancak kısıldı. Eylül 2020’de İran ve Türkiye cumhurbaşkanları bir kez daha ikili ticareti yıllık 30 milyar dolara çıkarma taahhüdünde bulundular.
Bu son siyasi hedef, karşılıklı ticaret hacimlerinin aslında hızla düştüğü bir dönemde açıklandı. 2020 yılının ilk altı ayında iki ülke arasındaki ticaret Damla Yaklaşık 1 milyar dolara – %73’lük bir düşüş. Bu düşüş, Donald Trump’ın Beyaz Saray’a gelmesi ve bir yıl sonra İran’a ABD yaptırımlarının yeniden uygulanmasıyla başladı. 2017’den bu yana İran’ın Türkiye’ye doğal gaz ve ham petrol ihracatı keskin bir şekilde azaldı.
Ancak Tahran, Trump’ın politikalarını Türkiye ile ticaretteki düşüşün temel nedeni olarak görmedi. Aslında İranlılar, Türkiye’nin eylemlerini, Türkiye’nin pahalı İran petrol ve gaz ithalatına olan bağımlılığını azaltmaya yönelik kasıtlı bir girişim olarak yorumladı. 2020’nin başlarında, Kürt militanların İran’dan Türkiye’ye giden bir gaz boru hattının bir kısmını havaya uçurduğu bildirildiğinde, Tahran hasarlı boru hattını ortaklaşa tamir etmeyi teklif etti. Ancak Türkler İran’ın bu teklifini görmezden geldi. İran Petrol Bakanı Bijan Zanganeh, Ankara’yı sorumsuz bir ortak olmakla suçlayarak bu reddetmeye (ona) alışılmadık bir şekilde yanıt verdi.
Bir başka gelişmede, Türkler İran’dan aldıkları doğalgazı iade etmeyi reddederken, ABD’den sıvılaştırılmış doğal gaz ithalatını artırdılar. Türkiye uzun yıllardan sonra ilk kez başardı. Ticaret fazlası İran ile. İran tarafının şu anda Türkiye’nin İran doğalgazının en büyük müşterisi olarak uzun süredir devam eden rolünün yerini alabilecek herhangi bir alternatif alıcısı yok.
İran ve Türkiye arasındaki ticari ve ekonomik işbirliği, 1979’dan beri gergin ikili ilişkilerin devam edebileceği çok önemli bir platform olması nedeniyle önemlidir. Artık ticari ve ekonomik ilişkiler zayıflarken, İran-Türkiye jeopolitik rekabeti keskin bir şekilde yoğunlaşabilir. Petrol ve gaz ticareti, izlenmesi gereken faktörlerden biridir. Diğer bir konu ise Tahran ve Ankara’nın planlı bölgesel enerji ve ulaşım altyapısı konusunda işbirliği yapmasalar da uzlaşma sağlama becerisine odaklanıyor.
Türkiye ve İran gazı
Yaklaşık son 20 yıldır, Rusya’nın Güney Kafkasya’daki iddialı İran politikasına tepkisiyle ilgili endişeler, Türkiye’nin kendisi yaklaşımını sıfırlamakla meşgul olmasına rağmen, Tahran’ın bölgedeki imajını nispeten düşük tuttu. Özellikle Türkler, Azerbaycan’la askeri-asker ilişkileri alanında işbirliğini artırırken, Türkiye’yi Avrupa’ya doğalgaz ihracatında Azerbaycan’ın ana geçiş güzergahı haline getirmek için Bakü ile yakın işbirliği içinde çalışıyorlar.
31 Aralık 2020’de Avrupa Almak Güney Gaz Koridoru (SGC) aracılığıyla Azerbaycan’dan gelen ilk doğal gaz. 3.500 km’lik bir dizi boru hattı, Hazar Denizi’nin Azerbaycan sektöründeki Şah Deniz sahasındaki gazı Gürcistan ve Türkiye üzerinden İtalya’ya taşıyor. Ankara bu stratejik enerji projesini destekledi ve Bakü’nün proje için Avrupa’nın siyasi ve mali desteğini sağlamasına yardımcı oldu.
Buna karşılık, 1990’ların başından beri, Ankara, Tahran’ın İran doğalgaz boru hattı için Avrupa’ya geçiş güzergahı sağlamak için Türkiye’den işbirliği talep etmesi durumunda durdu. Bu noktada İran’ın iki seçeneği var. Avrupa gaz piyasasını tamamen terk edebilir ve Asya’daki piyasalara odaklanabilir. Alternatif olarak, Tahran, İran gazını Azerbaycanlılar tarafından inşa edilmiş ve Türkiye toprakları üzerinden batıya Avrupa’ya giden mevcut boru hatlarına beslemek için Bakü ve Ankara ile bir anlaşmaya varabilir.
Aynı şekilde Ankara, Tebriz’den Ankara’ya 2.577 kilometrelik bir boru hattıyla gaz tedarik eden ve 2026’da sona erecek olan 25 yıllık sözleşmeyi yenileme olasılığı konusunda Tahran ile müzakere etmekte yavaş kaldı.
İranlı yetkililer sürdürmek Ve Türkiye, İran gazını almaya devam etmekle ilgileniyor. Ancak Karadeniz ve Akdeniz’in Türk sektörlerindeki son zamanlardaki gaz sahaları keşifleri, Ankara’nın İran’dan eskisi kadar çok gaza ihtiyacı olup olmayacağı sorusunu gündeme getiriyor. Rusya’dan sonra İran, Türkiye’nin en büyük tedarikçisi olduAncak İran gazlarının maliyeti Rus gazının maliyetinden daha yüksek. Türkiye’nin bir son on yıl Rica etmek Defalarcaancak İran’dan ithal ettiği gaz için daha düşük bir fiyat sağlamak için boşuna.
Tahran Beklemek Ankara, İran’dan gaz ithalatını durdurmak veya önemli bir indirim talep etmek için son zamanlardaki çeşitli gelişmeleri kullanacak. Bu durum iki ülke arasındaki ticaret hacmini ciddi şekilde etkileyecektir. İran sadece Türkiye’nin İran gazı konusundaki tutumundan değil, İranlılar da ABD’nin İran’a yönelik yaptırımları nedeniyle Türkiye’nin oportünizmi olarak gördükleri şeyden rahatsız.
1990’larda Ankara, Tahran’ı birçok büyük bölgesel altyapı projesinden uzaklaştırmak için ABD’nin İran’a uyguladığı yaptırımlardan başarıyla yararlandı. Özellikle Washington, Hazar petrol ve doğalgaz boru hatlarının İran üzerinden yönlendirilmesine yönelik her türlü teklifi fiilen reddetmiştir. Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattının, İran üzerinden Körfez’e ve dünya pazarlarına giden yol en kısa ve ticari olarak daha ucuz bir seçenek olmasına rağmen, Azerbaycan petrolünü Türkiye’ye taşımak için inşa edilmesinin nedeni budur. Aynı dinamik bugün de yaşanıyor. Güney Kafkasya’daki son savaş – İkinci Karabağ Savaşı 2020 – yeni bölgesel altyapı projeleri için yeni olanaklar yarattı. Bu ortamda Türkiye, enerji ve ticarette bir geçiş merkezi olma rolünü sürdürmek istemektedir. Ancak İranlılar, 1990’larda olduğu gibi, yeniden dışlanmaktan derin endişe duyuyorlar.
Gelecekteki alternatif yollar
Kendi kendine empoze ettiği uluslararası izolasyon sayesinde, coğrafi konumu nedeniyle İran İslam Cumhuriyeti’nin avantajları, bölgesel ulaşım ve enerji altyapısı açısından şu anda büyük ölçüde kullanılmamaktadır. İranlılar, Amerikalılarla uzlaşarak ve böylece ABD yaptırımlarının İran ekonomisi üzerindeki baskısını azaltarak, durumu özellikle Türklerin aleyhine çevirebilir. Ancak Washington ile böyle bir anlaşmanın yokluğunda Tahran arkasına yaslanıp en iyisini ummak zorunda kalıyor. En büyük umudu, Rusya’nın Türkiye’nin daha baskın bir bölgesel oyuncu haline geldiğini görmek istememesidir, çünkü Moskova’nın Batı Asya ile kesişen ulaşım ve enerji ağlarının geleceğinde de acil çıkarları vardır. Ama daha da önemlisi Rusya, İran politikasının hesaplarını Türkiye’ye gelince kontrol edemediği şekillerde kontrol edebilmektedir.
Tahran ve Ankara’nın “kardeşlik” ve işbirliği hakkında açıkça konuşmaya devam etmesi, ancak daha sonra çeşitli alanlarda birbirleriyle rekabet etmesi muhtemeldir. Bu kendi içinde yeni bir fenomen değildir. Bununla birlikte, tarihsel olarak rekabetçi bir ilişkinin temelini oluşturan İran ve Türkiye arasındaki hızla küçülen ticari ilişkileri tersine çevirmeye yönelik başarılı girişimler, daha az kısıtlama ve daha açık rekabet için bir teşvik olabilir. Örneğin, Türkiye’nin Tahran’ın nükleer programına karşı biraz hoşgörülü tavrı sertleşebilir. Suriye, Irak ve Ortadoğu’nun başka yerlerinde Türk-İran rekabeti daha belirgin hale gelebilir. Veya en azından Ankara, sözleşmeyi 2026’nın ötesine uzatmayı kabul ederse, Türkiye İran gazı için daha düşük bir fiyat talep edebilir. Bir dizi farklı faktör, iki ülke arasındaki çok yönlü ilişkiyi bir araya getirebilir veya ayırabilir. Ancak kesin olan şey, Erdoğan’ın son Tahran ziyaretinin kısa vadede kaçınılmaz rekabeti yönetmeyi amaçladığıdır.
Alex Vatanka, İran Programı Direktörü ve Washington’daki Orta Doğu Enstitüsü’nde Frontier Europe Initiative’de Kıdemli Üyesidir. Onun son kitabı İran’da Ayetullahların Savaşı: Amerika Birleşik Devletleri, Dış Politika ve 1979’dan Beri Siyasi Rekabet. Bu parçada ifade edilen görüşler kendisine aittir.
Getty Images ile Ali Balıksı/Anadolu Ajansı tarafından Fotoğraf
Orta Doğu Enstitüsü (MEI) bağımsız, partizan olmayan, kar amacı gütmeyen bir eğitim kuruluşudur. Savunuculuk yapmayın ve alimlerinin görüşleri kendilerine aittir. MEI mali bağışları memnuniyetle karşılar, ancak çalışmaları üzerinde yalnızca editoryal kontrol sağlar ve yayınları yalnızca yazarların görüşlerini yansıtır. MEI bağışçılarının listesi için lütfen tıklayın onae.
“Bedava müzik aşığı. Sert yemek fanatiği. Troublemaker. Organizatör. Bacon fanatiği. Zombi aşığı. Seyahat bilimcisi.”