Transkript
1 İletişim kuram ve araştırma dergisi Sayı 25 Yaz-Güz 2007, s Forum İnsan, toplum ve iletişim İNSAN VE TOPLUMU Marx'a göre, şekli ne olursa olsun, toplum insanların karşılıklı etkinliklerinin ürünüdür. İnsanlar isteklerine göre, herhangi bir toplum şeklini seçmede özgür değildir. İnsanın yeteneklerinin gelişmesinin belli bir durumu dikkate alındığında, buna karşılık olan bir ticaret ve tüketim biçimi anlaşılabilir. Belli bir üretim, ticaret ve tüketim gelişme devresi, yanında ona karşılık bir toplumsal alt yapı, aile, düzen, sınıflar, tek sözcükle sivil toplum getirir. Böyle bir sivil toplum da onun resmi ifadesi olan bir siyasal devlet yaratır. Toplum sadece kişiler topluluğu değildir; bu kişilerin birbirine karşı olan ilişkilerin toplamıdır. Köle ya da yurttaş olma kişiler arası toplumsal bir şekilde belirlenmiş bir ilişkidir. İnsan ancak toplum içinde ve toplum içinden geçerek köledir. Bu, işçi, köylü, kapitalist, bakkal, hırsız, zengin, fakir, ev sahibi ve kiracı için de aynıdır. Yoksul ile zengin, kapitalist ile işçi arasındaki fark ancak toplumsal açıdan vardır. Toplumdaki belli ilişkiler sonucu ortaya çıkan oluşumlar (yoksulluk, zenginlik, işsizlik, evsizlik, açlık), bu belli biçimin değişmesiyle değişir, ortadan kalkmasıyla onlar da kalkar. Marx Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı (1859) yapıtının önsözünde, insan ve toplumuyla ilgili temel kuramsal yaklaşımını şöyle açıklamaktadır: Ulaştığım ve ulaşıldıktan sonra incelemelerime kılavuzluk eden genel sonuç, kısaca şöyle özetlenebilir: Varlıklarının toplumsal üretiminde, insanlar, kaçınılamaz bir şekilde, aralarında kendi arzularından bağımsız, belirli ilişkilere girerler; yani, onların maddi üretim güçlerinin belirli bir gelişme seviyesine uygun üretim ilişkilerine (girerler). Bu üretim ilişkilerinin tümü, toplumun ekonomik yapısını,oluşturur, yasal ve siyasal üstyapının yükseldiği ve belli sosyal bilinç biçimlerinin tekabül ettiği gerçek temeli oluşturur.
2 200 Maddi hayatın üretim tarzı, sosyal, siyasal ve entelektüel hayatın genel sürecini belirler. İnsanların yaşam biçimini belirleyen bilinçleri değildir; ama, onların bilincini belirleyen sosyal yaşam biçimleridir. Gelişmelerinin belli bir aşamasında, toplumun maddi üretici güçleri var olan üretim ilişkilerine veya bu sadece aynı şeyi yasal terimlerle ifade eder o zamana kadar çalıştıkları çerçeve içindeki mülkiyet ilişkileriyle çatışmaya başlar. Üretici güçlerin gelişmesinin biçimlerinden, bu ilişkiler onların prangasına dönüşür. Ardından, toplumsal devrim dönemi başlar. Ekonomik temeldeki değişmeler tüm koca üstyapıyı eninde sonunda dönüşüme götürür. Bu tür dönüşümleri incelemede, doğa bilimlerindeki kesinlikle saptanabilen üretimin ekonomik koşullarının maddi dönüşümü ile yasal, siyasal, dini, artistik veya felsefi kısaca, insanın bu çatışmanın fakına vardığı ve savaştığı ideolojik biçimleri ayırt etmek daima zorunludur. Nasıl ki, insan bir kişiyi onun kendini ne sandığıyla değerlendirmezse, aynı şekilde, insan böyle bir dönüşüm dönemini kendi bilinciyle değerlendiremez, fakat, aksine, bu bilinç maddi yaşamın çelişkilerinden, üretimin sosyal güçleri ve üretim ilişkileri arasında var olan çatışmadan açıklanmalıdır. Hiçbir sosyal düzen yeterli üretici güçler gelişmeden asla yıkılmaz ve yeni üstün üretim ilişkileri, varlıkları için gerekli maddi koşullar eski toplumun içinde olgunlaşmadıkça asla eskinin yerini alamaz. Bu nedenle, çözüm için gerekli materyal koşullar hazır olduğu zaman veya biçimlenme sırasında problemin kendisinin yükseldiğini yakın inceleme her zaman gösterdiği için, insan ancak çözebileceği görevlere kendini hazırlar. Genel olarak, Asya üretim tarzı, antikçağ, feodal ve modern burjuva üretim tarzları, toplumun ekonomik gelişmesindeki dönemler olarak atanabilir. Burjuva üretim tarzları, toplumsal üretim sürecinin son düşmanca biçimidir bireysel düşmanlık anlamında değil, fakat bireylerin sosyal yaşam koşullarından çıkıp gelen bir düşmanlık--, fakat burjuva toplumunun içinde gelişen üretici güçler bu düşmanlığın çözümü için materyal koşulları da yaratırlar. İnsan toplumunun tarihöncesi bu sosyal biçimlenmeyle kapanır. MATERYALİN ÜRETİMİ Üretim Marx Grundrisse de Siyasal ekonominin eleştirisinin temelleri başlığı altında dolaşım (üretim, tüketim, dağıtım, mübadele) konusunu incelerken önce üretim ile başlar ve üretimde başlangıç noktası olarak toplumda üretim yapan bireyleri, dolayısıyla, toplumsal olarak belirlenmiş bireysel üretimi alır. Marx toplum dışında bir bireyin kendi başına üretim yapacağını (dolayısıyla toplum dışında dil, anlam, dil, özgürlük, bireycilik olacağını)
3 İnsan, toplum ve iletişim 201 saçma bulur. Marx için, birlikte yaşayan ve birbiriyle konuşan insanlar olmadan dil olamaz (özgürlük, bireycilik, kölelik) ve aynı şekilde, toplum dışında yalnız bir insan tarafından üretim de saçmalıktır. Dolayısıyla, Marx a göre, insan, hayatını ve hayatı diğer insanlarla birlikte üretir ve bunu yaparken yaşamın ve üretimin her türlü ifadelerini de üretir. Marx, yukarıdaki açıklamasından sonra, üretimin tarihsel ilişkisinin ebedileştirilmesi alt-bölümünde üretim ile ne demek istediğini açıklar. Marx üretimi açıklarken (yani özelden başlarken) birey ve toplum arasındaki bağı kurar ve üretimde (ve toplumun anlaşılmasında), merkeze üretim yapan insanı yerleştirir: Biz üretimden bahsettiğimizde, daima aklımızda olan toplumsal gelişmenin belli safhasındaki üretimdir, toplumdaki insanlar tarafından yapılan üretimdir. Bu nedenle, üretimden bahsedebilmek için ya tarihsel gelişme sürecini farklı dönemlerinden geçerek izlemeliyiz, ya da önceden, modern burjuva üretim gibi, belli bir tarihsel dönemle ilgilendiğimizi açıklamalıyız (Marx, Grundrisse, Production, Consumption, Distribution, Exchange) Marx için üretimin evrensel koşulları denen şeyler hiçbir gerçek tarihi üretim aşamasının kavranmasına bir yararı olmayan soyut öğelerden başka bir şey değildir: Yine de, her üretim dönemi belli ortak özelliklere, ortak karakterlere sahiptir. Genel anlamda bir soyutlamadır, fakat üretim ortak elemanı çıkarır ve tamir eder, ve böylece bizi tekrardan korursa bir rasyonel soyutlamadır. Hala, bu genel kategori, karşılaştırmayla elenip çıkarılan bu ortak elemanın kendisi çoğu kez parçalara ayrılmıştır ve farklı belirleyicilere ayrılmıştır. Bazı belirleyiciler her döneme aittir, diğerleri sadece birkaçına. (Marx, Grundrisse, Production, Consumption, Distribution, Exchange) 1. Marx mülkiyetin (veya mal sahibi olma isteğinin) üretimin ön koşulu olduğu görüşünü kabul etmez: Her üretim, bir birey için bir toplum biçimi içinde ve toplumdan geçerek doğadan elde etmedir (sahip olmadır). 2 Marx için, mülk (sahip olma) üretimin ön koşuludur (belirleyicisidir) demek totolojidir. Benzer şekilde, üretimin olmadığı, dolayısıyla herhangi bir tür mülkiyetin olmadığı düşüncesi de totolojidir (yani. aynı şeyi kendisiyle 1 Not: Türkçe ve İngilizce farklı kaynaklardan ayrıntılı okumak isteyenler için, kaynakça, bu bölümde bu şekilde verildi. 2 Toplum içinde ve toplumdan geçerek kavramları Marks için insanı anlamada en temel kavramlar arasındadır.
4 202 açıklamaktır; çünkü üretim demek sahip olmak demektir, elde etmek, sağlamak demektir). Marx ın belirttiği gibi, üretim araçları olmadan üretim mümkün değildir, hatta bu araç sadece bir el olsa bile. Üretim ve işçinin yabancılaşması Kapitalist üretim tarzı ve ilişkileri içinde insanlar birden fazla yabancılaşma deneyimlerler: (a) İş alanındaki yabancılaşmada insan ürettiği nesneden yabancılaşır; Üretilen nesneden yabancılaşma üretim sürecinin, üretim faaliyetinin bir sonucudur. Mallar/emtialar insan emeğinin yabancılaşmış ürünleridir. (b) İnsan üretim sürecinden yabancılaşır: Neyin nerede, hangi koşulda, ne amaç ve sonuçlarla üretileceğine karar verme gücünden insanın tümüyle yoksun bırakılması; iş koşullarının tümüyle insanın dışında, ona rağmen belirlenmesi. (c) Ürün üretildikten sonra, ücret vererek üretilenden ve zenginlikten emeğin yoksun bırakılmasıyla gelen yabancılaşma; (ç) Kaynaklarla bağ kuran paranın, özü ve değeri tanımlaması ve tapılan amaç haline gelmesiyle oluşan yabancılaşma (d) kendini gerçekleştirememe nedeniyle veya üretim tarzının getirdiği materyal ve bilişsel egemenlik altında biçimlenmiş kendiyle, kendi kendinden yabancılaşması. (e) diğer insanlardan yabancılaşma: İnsanın işine, işinin ürününe ve kendisine olan ilişkisinde gerçek olan, aynı zamanda diğer insanlarla olan ilişkisinde de gerçektir. Marx'ın belirttiği gibi (1844a) emeğinin ürünü ne olursa olsun, işçi olduğu gibi" değildir. Bu nedenle, ürünü daha çok oldukça, işçi daha az "kendisi" olur. İşçinin ürününe yabancılaşması sadece emeğinin bir nesne olması değil, fakat ürünün işçinin dışında, bağımsızca, işçiye yabancı bir şey olarak varolması ve işçiye karşı duran kendi başına bir güç olması anlamına gelir. Bu nesneye işçinin verdiği yaşam, düşman ve yabancı bir şey olarak işçiye karşı durması demektir. Üretimin dağıtım, mübadele ve tüketimle genel ilişkisi Günümüzde dağıtım kavramı, mal ve hizmetlerin kullanım safhasına ulaştırma olarak ele alınır. Dağıtım sorunları şirketin pazara ulaşma ve yayılma sorunları olarak düşünülür. Bu tür anlatıda, paylaşım (zenginliğin yaratılması ve bölüşümü) yoktur. Marx için, toplum üyeleri, gereksinimlerine göre üretim yaparlar. Dağıtımla bireyin üründeki payı belirlenir. Mübadele ile zaten bölüşülmüş paylar bireysel gereksinimlere göre daha da bölünür. Tüketimle, ürün bireyin gereksiniminde kullanılan ve kullanımla bu
5 İnsan, toplum ve iletişim 203 gereksinimi gideren nesne olur. Dağıtım bireye düşen ilişkiyi (miktarı) belirler. Mübadele bireye dağıtımla düşen paya göre talep ettiği üretimi belirler. Tüketim tüm süreci yeniden başlatan bitiş noktası olarak düşünülür. Marx için, üretimi, dağıtımı, mübadeleyi ve tüketimi birbirinden bağımsız, ayrı şeyler olarak düşünmek yanlıştır. Tüketim ve üretim Marx a göre, üretim ve tüketim aynı anda olur: Üretirken tüketiriz ve Tüketirken üretiriz. Marx bu ilişkiyi çeşitli yönleriyle, tartışmaktadır: Üretim de o anda olan tüketimdir. İki katlı tüketim, öznel ve nesnel: Birey üretimde sadece kendi yeteneklerini geliştirmez aynı zamanda harcar, üretim eyleminde kullanır. Üretirken kullanımla üretim araçlarının eskimesi tüketimdir. Benzer şekilde, ham madde kullanım sonucu doğal biçimini ve bileşimini kaybetmesi nedeniyle tüketilir. Üretim eylemi, dolayısıyla, her anında bir tüketim eylemidir. Tüketim de o an olan üretimdir. Yemek yemek bir tüketme şeklidir. Yemek yerken yapılan tüketimle, insan kendi vücudunu üretir. Bu her tür tüketim için doğrudur, çünkü her tür tüketimle insan bir şekilde kendi fiziksel varlığını üretir. Üretimin o an tüketim ve tüketimin de üretim olması, her birinin diğerine zıt olmasıdır. Fakat bu zıtlık yanında, ikisi arasında arayan giren bir hareket olur. Üretim tüketimi aracılar (yani, üretim tüketimin maddesini yaratır, bu madde olmaksızın, tüketimin tüketeceği nesne olmaz). Aynı zamanda, tüketim de üretimi aracılar: Tüketim yoksa, üretim de yoktur, çünkü üretimin bir anlamı kalmayacaktır. Marx göre, tüketim üretimi iki şekilde üretir: Birincisi: Bir ürün tüketilirse (kullanılırsa) gerçek üründür. Bir giysi ancak giyme eylemi içinde gerçek bir giysi olur. Kimsenin yaşamadığı bir ev gerçek bir ev değildir. Dolayısıyla, bir ürün, doğal bir nesneden farklı olarak, ancak tüketimden geçerek bir ürün olur. Bir ürüne bitiş dokunuşunu (son fırçayı) tüketim verir. Çünkü ürün nenselleştirilmiş eylem olarak üretim değildir. Ürün aktif nesne için (insan için) nesne olarak üretimdir. İkincisi: Tüketim yeni üretim için gereksinim, neden, dürtü yaratır. Üretim tüketim için materyal ve nesneyi sağlar. Nesnesiz tüketim, tüketim değildir. Bu bağlamda, üretim tüketimi yaratır, üretir. Fakat üretim tüketim için sadece nesne yaratmaz, aynı zamanda, tüketime üretimin özelliğini, karakterini, bitmiş halini verir. Nesne genel bir nesne değildir, belli şekilde tüketilecek ve üretim tarafından aracılanacak belli bir nesnedir: Açlık açlıktır. Ama çatal ve kaşıkla yenen pişmiş etle doyurulan açlık, elle yenen çiğ etle
6 204 doyurulan açlık aynı değildir. Dolayısıyla, üretim sadece nesneyi üretmez, aynı zamanda tüketim tarzını da üretir. Böylece, üretim tüketiciyi de üretir. Ayrıca, üretim gereksinim için materyali sağlamaz, aynı zamanda materyal için gereksinimi de sağlar. Bu yolla, üretim özne için nesneyi yaratmaz, aynı zamanda nesne için özneyi de yaratır (yani, üretim hem maddeyi üretir hem de tüketiciyi). Dolayısıyla, üretim (1) tüketim için materyali yaratarak, (2) tüketimin tarzını belirleyerek ve (3) ürünü yaratarak tüketimi üretir (Marx, Grundrisse). Dağıtım ve üretim Marx dağıtımı diğer süreçlerle ilişkilendirerek açıklar. Marx için dağıtım sadece ürünlerin dağıtımı olarak ele almak çok basit ve yüzeyde bir yaklaşımdır. Sadece ürünlerin dağıtımı olarak düşünülmemesi gereken dağıtımı gerçek ilişkiler yapısı içinde açıklar: Dağıtım üreticilerle ürünler, dolayısıyla, üretim ve tüketim arasına girer; sosyal yasalara uygun olarak üreticinin payının ne olacağını belirler. Faiz ve kâr dağıtım tarzlarıdır ve bu dağıtım tarzının önkabulü sermayenin üretim aracı olduğudur. Faiz ve kâr, benzer şekilde, sermayenin yeniden üretim biçimleridir (Marx, Grundrisse). Üretim aracı olan emek, dağıtımda, dağıtımın özelliği olarak görünür. Eğer emek ücret emeği olarak belirlenmeseydi, kölelikte olduğu gibi üründen aldığı pay ücret olarak görünmeyecekti. En gelişmiş dağıtım biçimi olan toprak kirası, üretim aracı olarak geniş çapta toprak mülkiyeti, aslında geniş çaplı tarım gerektirir. Dağıtım tarzı ve ilişkileri (dağıtımın yapısı) tümüyle üretimin yapısı tarafından belirlenir. Dağıtımın kendisi hem nesnesinde hem de biçiminde, üretimin bir ürünüdür. Dağıtım, ürünlerin dağıtımı olmadan önce, (1) üretimin enstrümanlarının dağıtımıdır; (2) toplumun üyelerinin farklı türdeki üretimlerde dağıtımıdır. Ürünlerin dağıtımı sadece bu dağıtımın (üretimin yapısının) bir neticesidir. Alışveriş/mübadele ve sirkulation/dolaşım Dolaşım mübadelenin sadece belli bir anıdır ve aynı zamanda mübadelenin tümü olarak düşünülür. Mübadele, üretimle belirlenen dağıtım ile tüketim arasında aracılayan bir andır. Üretimin kendi içinde yer alan faaliyetlerin ve yeteneklerin alışverişi, doğrudan üretime aittir ve üretimi oluştururlar. Benzer şey ürünlerin alışverişinde de olur: Alışveriş, ürünü bitirme ve doğrudan tüketim için uygun hale getirme yoludur/aracıdır. Bu çerçevede, alışveriş/mübadele üretimin kendi içindeki bir faaliyettir.
7 İnsan, toplum ve iletişim 205 Dağıtıcılar ve dağıtıcılar arasındaki alışverişin örgütlenmesi, kendisi üretme faaliyetidir ve tümüyle üretim tarafından belirlenir. Alışveriş, ürünün doğrudan tüketim için el değiştirdiği son safhada üretimden bağımsız ve ilgisiz görünür. Aslında (1) İster iş bölümü kendiliğinden, anlık, doğal olsun veya tarihsel bir gelişmenin ürünü olsun, iş bölümü olmaksızın bir alışveriş yoktur. (2) özel alışverişin ön koşulu özel üretimdir. (3) Alışverişin yoğunluğu, uzantısı ve tarzı (nasıl yapıldığı) üretimin yapısı ve gelişmesi tarafından belirlenir. Marx, incelemelerinde ulaştıkları sonucun üretimin, dağıtımın, alışverişin ve tüketimin aynı şey olduğu sonucuna ulaşmadıklarını, bunların bir bütünün içindeki farklılıklar olduğunu (bir bütünün üyeleri olduğunu) belirtir: Üretim, sadece kendisi üzerinde değil aynı zamanda diğer anlar üzerinde de baştan egemendir. Süreç, yeniden başlamak için daima üretime geri döner. Alışveriş ve tüketim egemen olamaz. Benzer şekilde, ürünlerin dağıtımı olarak dağıtım, üretim öznelerinin/agents dağıtımı olarak kendisi üretimin bir anıdır. Belli bir üretim belli bir tüketimi, dağıtımı ve alışverişi belirler. Aynı zamanda, bu farklı anlar arasındaki belli ilişkileri belirler. Tek yanlı biçimiyle üretimin kendisi diğer anlar tarafından belirlenir. Örneğin, eğer alışveriş alanı genişlerse, üretimin hacmi büyür ve farklı branşlar arası bölünmeler de derinleşir. Dağıtımdaki değişim üretimi değiştirir. Tüketim gereksinimleri üretimi belirler. Farklı anlar (üretim, dağıtım, alışveriş ve tüketim) arasında karşılıklı ortak ilişkiler olur. Bu her organik bütün için böyledir. Devlet ve toplum yapısı Marx'ın yaklaşımının yapısını belirten temel kavram üretim biçimidir. Marx için üretim, sadece ekonomik bağlamda malların üretimi değildir. Marx üretim dediğinde, tarihsel bir toplumdan bahsetmektedir. Örneğin adalet sisteminin kendini üretmesi suç ve cezanın üretilmesine bağlıdır. Suçun üretilmediği yerde (suçun olmadığı veya bir şeyin suç olarak tanımlanmadığı veya güçlünün suçlu-egemenliğine devam etmek için), yasasıyla, polisiyle, mahkemesiyle ve hapishanesiyle adalet sistemi ve bu sistemi besleyen hukuk fakültesi gibi diğer sistemlere de gerek kalmazdı, oluşmazdı. Marx için toplumsal yapı ve devlet sürekli belli maddi sınırlar, varsayımlar ve koşullar altında aktif olan gerçek insanların yaşam süreçlerinden çıkarak gelişir. Devlet topluma dışarıdan zorla kabul ettirilmiş bir güç değildir, aksine, gelişmenin belli bir evresinde oluşan toplumun ürünüdür. Devletin varlığının nedeni, birbiriyle çatışan sınıfların olmasıdır.
8 206 Sınıf düşmanlığını denetleyen devlet, normal olarak ekonomik bakımdan egemen olan sınıfın kontrolündedir. Egemen sınıf devlete sahip olmakla, ezilen sınıfın sömürüsünde ve aşağı tutulmasında yeni araçlara ve olanaklara sahip olur. Eski devlet, her şeyin ötesinde, kölelik koşullarını garantileyen köle sahiplerinin devletiydi. Feodal devlet köylü serfleri ve köleleri tutmak için soyluların bir organıydı. Çağdaş temsili devlet, sermaye tarafından kitleleri sömürme mekanizmalarını garantileyen ve geliştiren araçtır. Devlet sonsuzdan beri varolmamıştır. Devleti ve devlet gücünü bilmeyen toplumlar da varolmuştur. Gelişmenin belli bir evresinde, toplumun sınıflara ayrılmasını içeren evrede, devlet bu ayrılma nedeniyle zorunlu olmuştur. Üreticilerin üretimi özgür ve eşit birleşme temeli üzerine yeniden örgütlediği bir toplum, devleti antikler müzesine kaldıracaktır (Engels, 1884). Devlet, egemen sınıfın bireylerinin kendi ortak çıkarlarını teyit ettiği ve bir dönemdeki sivil toplumun tümünün özetlendiği bir şekildir. Tüm toplumsal örgütlerin biçimlenmesinde, devlet arabulucu olarak etkinlikte bulunur ve bu örgütler siyasal bir biçim alır. Dolayısıyla, yasanın özgür isteğe dayanması bir düştür. Hukukun din kadar az bir bağımsız tarihe sahip olduğu unutulmamalıdır. Sivil hukukta toplumdaki mülkiyet ilişkileri genel isteğin sonucu olarak ilan edilir (Marx ve Engels, 1846). Devlet kendini önce insanlar üzerinde ideolojik bir güç olarak sunar. Özellikle tarihçiler, siyasetçiler, hukukçular ve yasa yapıcıları gibi profesyoneller devleti sınıflar üstü, toplum çatışmaları ötesinde bağımsız bir varlık olarak görürler. Dolayısıyla, ekonomik ilişkiler kökenini silip ortadan kaldırırlar. Sonuç olarak hukuksal biçim, ekonomik içerikten soyutlanır ve kendine özgü tarihsel gelişime ve bağımsızlığa sahip olduğu iddia edilir. Devletin ve hukukun bağımsızlığı iddiaları arttıkça devletin ve hukukun belli bir sınıfın organı olması da artar (Engels, 1888). Devlet ve toplumun yapısı, siyasal bakımdan, iki ayrı şey değildir: Devlet toplumun yapısıdır, aktif, bilinçli ve resmi ifadesidir. Devlet genel ve özel yaşam, genel ve özel çıkarlar arasındaki çelişki üzerine kurulmuştur. Devletin varlığı ile herhangi bir tür köleliğin varlığı birbirinden ayrılamaz (Marx,1844a). Çağdaş devlet tarafından insan haklarının tanınması, eski devirdeki (antik çağdaki) devletin köleliği tanımasıyla aynı anlama sahiptir. Eski devrin devletinin temeli kölelikti. Çağdaş devletin temeli, sivil toplum ve bu toplumun bireyi; yani öteki insanlarla tek bağı özel çıkar olan, ücretli işin kölesi olan, bencil gereksinimleri olan, bağımsız kişidir. Çağdaş devlet bu temeli tanıdı, fakat yaratmadı. Çağdaş dünyada herkes köleliğe ve toplumsal yaşama aynı anda katılır. Fakat sivil toplumun köleliği görünüşte en büyük
9 İnsan, toplum ve iletişim 207 özgürlüktür. Çünkü "imtiyaz" (örneğin mülkiyet sahibi olma), yerini "hak" ile değiştirmiştir, yani herhangi bir hakka sahip olmayı, bu hakkın gerektirdiği yaşamın unsurlarına sahip olmadan, özgürlük kabul etmek. Bu gerçek, kişinin mutlak köleliğinin ifadesinden başka bir şey değildir (Marx ve Engels, 1845). Örneğin, Amerika'da pamuk tarlalarında çalışan, mal gibi alınıp satılan, efendisine ve toprağa bağlı zenci köleler endüstrileşmenin gerekleri sonucu burjuvazi tarafından bu tür kölelikten azat edildiler. Burjuvazi, feodalitenin kölelerine özgürlük verdi, ama bu onları burjuvazinin ücretli köleleri haline getirdi. Zencilerin ve tüm işçilerin yüz yüze geldikleri bu yeni ilişkiler ve durum, en büyük özgürlük olarak sunuldu. Sivil toplumun üyelerini birlikte tutan, birbirine bağlayan devlet değil, insanların temel gereksinmeleri, çıkarlarıdır. Bu nedenle, gerçekte, devlet sivil hayatı değil, sivil hayat devleti ayakta tutar (Marx, Engels, 1845). Sivil toplumu koruduğu bahanesiyle çeşitli başka organlarını (ordu, polis gibi) harekete geçiren devlet, gerçekte, kendi varlığını biçimlendiren toplum şeklini, çıkarlar düzenini, dolayısıyla kendini korumak zorunluluğu ile hareket etmektedir. "Günümüzün toplumu" bütün uygar ülkelerde varolan ve her ülkenin kendine özgü tarihsel gelişimi ile az çok farklı ve gelişmiş olan kapitalist toplumdur. Öte yandan, günümüzün devleti Almanya'da, İsviçre de, İngiltere de, Amerika'da, kısaca her ülkede farklıdır. Bu farklılıklara karşın, bu devletlerin hepsi de çağdaş burjuva toplumuna dayanır ve belli temel ortak özelliklere sahiptirler (Marx, 1875). "Özgür devlet" nedir? Alman İmparatorluğunda devlet, Rusya'daki devlet kadar özgürdür. Özgürlük, devleti topluma egemen olan bir organdan, topluma tamamıyla bağımlı organa dönüştürmeyi içerir. Bugün devlet şekilleri devletin özgürlüğünü kısıtlama derecesine göre az ya da çok özgürdür (Marx, 1875). Devlet egemen "irade" üzerinde durmaz, bunun yerine, kişilerin maddi yaşam biçimlerinden çıkar ve egemen bir "irade şekline sahiptir. Eğer bu "irade" egemenliğini yitirirse, bu sadece "iradenin" değiştiğini değil, aynı zamanda insanların iradelerine karşın yaşamları ve maddi varlıklarının da değiştiği anlamına gelir (Marx, 1846). Yasa ilkel toplum ve özel mülkiyetle aynı anda gelişir. Sivil hukukun gelişmesi mülkiyet ilişkilerinin gelişmesiyle oluşup biçimlendi. Sivil hukukta varolan mülkiyet ilişkileri genel iradenin (halkın isteğinin) sonucu olduğu ilan edilir (Marx ve Engels, 1846: 61). Pozitivist-deneyci kuramda yasalar anayasa ile ilgili yasalar, sanki Tanrı vergisi gibi varlıkları ve geçerlilikleri hiç soruşturulmaz: Sorun, kişilerin bu yasalara uyması, uymayanların da çeşitli
10 208 yollarla uydurulması olur. Marksist yaklaşım, yasaların toplumsal üretim biçiminden çıktığını ve bu biçimin değişimiyle değiştiğini belirtir. Bunu Engels (1890) şöyle açıklar: Çağdaş devlette yasa hem genel ekonomik konuma ve bu konumun ifadesine karşılık olmak zorundadır; hem de, iç çelişkilere karşın, kendi içinde tutarlı olmak zorundadır. Toplumların iş yerlerinde, işe alınmaktan çalışma koşullarına ve işten atmaya kadar çeşitlenen ilişkilerden geçerek üretilen bilinç, devletlerin okullar, polis ve ordu gibi resmi baskı ve eğitim kurumlarında üretilenlerle desteklenir. Günümüzde bu planlı üretim işini kitle iletişim araçları özelikle kapitalist pazar ideolojisini yayma işinde yaygın bir şekilde yapmaktadırlar. Dikkat edilirse, iletişim insan ve toplumun var oluşunun her anı ve yerinde olan bir kaçınılmazlıktır. Kitle iletişimi ise, öncelikle pazarın üretimi ve pazarın bilinç yönetimi içinde yer alır. Bu gerçeğe rağmen iletişimin nereye aitliği sorusu üzerinde tartışılan önemli bir sorun olmuştur. Bu sorunla birlikte ideoloji, maddi taban ve belirleyicilik, üst yapıyı bağımsızlaştırma gibi tartışmalar ortaya çıkmıştır. Sivil toplum, birey ve ilişki Günümüzde burjuva liberal biliş yönetimi pratiklerinin dünyada yaydığı moda kavramlardan biri de sivil toplumdur. Bu kavram özelleştirme, devleti küçültme, devlet(ve ordu)müdahalesini ortadan kaldırma, denetimi sivil toplum örgütleri yoluyla yapma gibi küresel sermayenin politikalarını desteklemek için kullanılmaktadır. Marx sivil topluma karşı çıkar; çünkü sivil toplum birbirine tesadüfi olarak veya dışsal olarak bağlı bireyleri ifade eder. Marx için toplum (veya sivil toplum) içsel, gerekli ilişkiler ve pratiklerden oluşur. Bu bağlamda Marx 1847 de felsefenin Sefalet yapıtında şöyle yazıyordu: Toplumda sosyal ilişkiler sivil toplumda olduğu gibi kişi ve kişi arasındaki değildir; işçi ve kapitalist, çiftçi ve toprak sahibi vb arasındadır. Bu ilişkileri ortadan kaldır, tüm toplumu ortadan kaldırırsın. Neden? Marx ın sonradan Grundrisse de (1858) belirttiği gibi, ekonomistler ve sosyalistlerin toplumu ekonomik koşullara göre düşünmeleri yanlıştır. Toplum bireylerden oluşmaz, ama toplum karşılıklı ilişkiler bütününü, bu bütünde bireylerin tuttuğu ilişkileri ifade eder. İnsan toplum içinde ve toplumdan geçerek köledir, efendidir, vatandaştır. Kölelik ve vatandaşlık ilişkideki sosyal özelliği anlatır. Bir insan kendiliğinden, kendi varlığıyla köle veya vatandaş değildir. Toplum içinde ve toplumun üretim tarzı ve ilişkilerinde aldığı tanımlanmış yere bağlı olarak
11 İnsan, toplum ve iletişim 209 vatandaştır veya köledir. Dikkat edilirse, idealist felsefenin veya kapitalist bilimin üretim ilişkilerinden ve örgütlü yer ve zamandan soyutlanıp sivil toplumda özgürlük tanınmış ve birbiriyle bu soyutlanmışlıkta özgürce ilişkideki bireyi, Marx da örgütlü yer ve zamanda içsel ilişkiler içine yerleştirilmiştir. Köle ile efendisi, kapitalist ile işçi arasındaki ilişkiler tesadüfi, bireylerin kendi özgür iradeleriyle belirlediği ve yürüttüğü ilişkiler değil, aksine içsel ve zorunlu ilişkidir, çünkü birinin varlığı diğerinin varlığını gerektirir, her birini ilişkisi diğeri olmaksızın var olamaz. Bu durumu, günümüzde, küresel pazar ideolojisi, yine bireyleri (ve uluslararası ilişkilerde toplumları) örgütlü yer ve zaman içindeki konumlandırıldıkları koşuldan soyutlayarak, karşılıklı bağımlılık olarak sunmakta, evrenselleştirilmekte ve normalleştirilmektedir. Bu karşılıklı bağımlılık üretim tarzı ve ilişkileriyle kurulan bir karşılıklı bağımlılıktır; ücretli kölelik sistemini oluşturan üretim koşulların ücretli köleliği üretmeyecek biçimde değiştiğin düşün, ücretli köle kalmadığı gibi, bu köleliğin sırtından geçinen kapitalist de kalmaz; çünkü ilişkiler yapısı bu karşılıklı bağımlılığı üretmez. Dolayısıyla, bu karşılıklı bağımlılık üretilmiş bir bağımlılıktır. DÜŞÜNSEL VE ÜRETİMİ Marx'a göre, düşünce insan beyni tarafından yansıtılan ve düşünce şeklinde tercüme edilen maddi dünyadan başka bir şey değildir İnsan üretilmiş bir bilince sahiptir. Bilinç, başlangıçtan beri, toplumsal bir üründür ve insan var oldukça kalır. İnsan bilinci ilk olarak yakın çevrenin ve öteki insanlar ve şeyler hakkındaki bilinçtir. Aynı zamanda, tümüyle yabancı, güçlü ve yenilemez olarak görünen doğanın bilincidir. İnsanın bilinci artan üretim, gereksinimler, nüfus ve ilişkilerle yayılır ve gelişir. Maddi ve düşünsel işbölümünün artmasıyla bilinç gerçek olan bir şeyi insanın kavraması olur. Bu andan itibaren bilinç kendini dünyadan azat etme ve saf kuram, teoloji, felsefe, ahlak ve benzerlerinin şekillenmesine yol tutma pozisyonundadır. Bu kuram, felsefe ve teoloji varolan toplumsal ilişkilerle çelişkiye düşse bile, ancak varolan üretim güçleriyle çelişkiye düşmesi sonucu meydana gelebilir. Yani, yaşam, bilinç tarafından belirlenmez, fakat bilinç yaşam tarafından belirlenir. Yaşamın bilinç tarafından saptandığını ileri süren yaklaşımda bilinç, yaşayan kişi gibi ele alınır. Bilincin yaşam tarafından saptandığını belirten yaklaşımda yaşayan kişilerin kendileri gerçek yaşamda yaşadıkları gibi ele alınır ve bilinç tamamıyla onların bilinci olarak düşünülür. Yani
12 210 insanın oluşumunu bilinci belirlemez, insanın toplumsal oluşumu bilincini belirler. Pozitivist yaklaşımda başlama noktası yaşayan birey olarak alınan bilinçtir. Marx için başlama noktası yaşayan bireylerin kendileridir ve bilinç sadece bu bireylerin bilinci olarak alınır. Bilinç asla bilinçli varlıktan başka bir şey değildir ve insanların varlığı kendi gerçek yaşam süreçlerinden başka bir şey olamaz. Dil pratik bilinçtir; bilinç gibi, sadece gereksinimlerle, zorunluluklarla ve öteki insanlarla ilişkilerle gelişir (Marx ve Engels, 1846). 3 Marx a göre, bilinç ve fikirleri özerk ve açıklamada-yeterli olarak almanın, ve böylece, gerçek kişileri içinde bulundukları gerçek koşullarda bu fikirlerin üreticisi yerine bu fikirlerin ürünleri olarak almanın kendisi belli sosyo-tarihsel koşulların sonucudur. Bunu çok kez tekrarlanan, fakat bazıları tarafından zor anlaşılan şu cümlelerle ifade etmişlerdir: "Eğer ideolojide insanlar ve insanların durumları camera obscura'da olduğu gibi tersine görünürse, bu olgu insanların tarihsel hayat süreçlerinde olduğu kadar, göz bebeğinde objelerin ters dönmesi gibi insanların fiziksel yaşam süreçlerinden çıkıp yükselir." Marx fikirlerin, zihinsel üretimin, zihinsel ve maddi işbölümünün gelişmesiyle birlikte özerkliğe sahip olduğu görünümünü verdiğini belirtmiştir. Bu iş bölümünü zihinsel ürünü üretenlerin özerklik hayali altında iş gördüklerini görmelerini de engeller. Bu hayal altında, Marx ve Engels'e göre, bilinç kendinin varolan-pratiğin/etkinliğin bilincinden başka bir şey olduğunu, kendinin gerçek/elle tutulur bir şeyi gerçekte temsil ettiğini sanarak kendi kendini över. Bu sanmadan itibaren, bilinç kendini dünyadan azat etme ve "saf" kuram, felsefe, ahlak, ve benzeri "teslikleri" 4 yapmaya başlarlar. Bu tesliklerin biçimlenmesi kendilerini özerk sanan kuramsal doktrinler ve etkinlikler anlamında olan ideolojinin çıkmasını işaret eder. Dikkat edersek Marx zihinsel üretimin işbölümüyle maddi üretimden ayrıldığını, bu ayrılma sonucu zihinsel üretimi yapanların (örneğin bugün televizyoncuların, bilim adamlarının, yazarların, araştırmacıların) gerçekte toplum üzerinde, toplum ötesinde, maddi koşullardan bağımsız bir şekilde, özerkliğe sahip olduklarını sandıklarını belirtiyor. 3 Dilin dışında gerçek olmaması ve dilin insanı belirlemesi mutlak olsaydı, o zaman insanın gelişme olasılığı olabilir miydi? Dili ne, ne için ve nasıl geliştirecekti? Dilin belirlediği gerçek ve insanın dili değiştirme olasılığı ortadan kalkmıyor mu? 4 Teslik, eskiden köylerde gübre ve yakacak için topladığı hayvan dışkısı yığını.
13 İnsan, toplum ve iletişim 211 Marx'a göre, her üretim biçimine karşılık gelen toplumsal ve kültürel üstyapı da tarihsel bakımdan özeldir. İnsan tarihindeki her temel üretim biçimi, bugüne kadar, bazılarının emeğinin başkaları tarafından sömürülmesine dayanmıştır. Dolayısıyla ne kadar karmaşık, gelişmiş ve verimli olursa olsun, üretim biçimleri düşmanca çelişki üzerine kurulmuştur. Fakat bu çelişkinin kurumsallaştırıldığı toplumsal biçimler, açıklandığı kuramsal yasalar ve düşmanlığın yaşandığı bilinç biçimleri, her toplumsal yapıda mutlaka kendine özel biçimlerde gerçekleşir. Düşüncenin ilişkisel ifadesi olan, sözü de içeren, sosyal içinde üretilen, dildir. Marx dili insanın doğayı denetleme bilgisinin geliştirildiği, saklandığı, yayıldığı ve uygulandığı ana "aracı" olarak ele alır. Dili öteki insanlarla ilişki gereksiniminden yükselip gelen bir "pratik bilinç biçimi" olarak niteler. Kapital'de, bu birikmiş bilginin iş ve işçilerin becerilerinde nasıl kamulaştırıldığını ve çağdaş endüstriye daha da ilerlemesi için farklı bir üretici güç olarak nasıl uygulandığını ve sermayenin hizmetine nasıl sokulduğunu anlatır. Burada kültür, işgücünün araçları ve pratiğinde, kuşaktan kuşağa geçen işaretler, düşünce, bilgi ve dilde gerçekleşen insanın doğası üzerine gücünün biriken büyümesidir. Düşünce, düşünme, bilinç ve ideoloji Marx genç Hegelcileri, örneğin Feuerbch, Bauer ve Stirner, eleştirip onların görüşlerini Alman İdeolojisi olarak "Alman ideolojisi" yapıtında niteleyip eleştirdiğinde ideolojiyi negatif anlamda almıştır. İnsanların bilinç biçimi insanların maddi yaşam koşulları tarafından belirlenir. Düşünme, kavrama ve daha genel olarak fikirlerin üretimi kendi yaşam gereksinmelerini üreten insanların günlük etkinlikleri tarafından saptanır. Marx'a göre, ideolojiyi oluşturan kuramsal doktrinler ve etkinlikler toplum ve tarihin bilimsel bir şekilde incelenmesiyle açıklanıp değiştirilmelidir. "Bilimsel bir şekilde açıklanması" demek örneğin genç Hegelcilerin görüşlerinin belli sosyal ve tarihsel koşulların ürünü olduğunu göstermektir. "Değiştirilmesi" demek onların koşullara bağlılığını, özerklik iddialarının tabansızlığını gösterdikten sonra, onlar geçerliliklerini, kredilerini yitirip onu takip eden sosyal-tarihsel dünyanın pozitif bilimine yer verirler: Spekülasyonun bittiği yerde --gerçek hayatta-- gerçek pozitif bilim, fiili etkinliğin temsili, insanın fiili gelişme süreci başlar. Marx ideolojiyi sosyal hayatın pozitif veya ilerici bir öğesi olarak ele almamıştır. Marx, ayrıca, proleter ideolojisi, sosyalist ideolojiden veya
14 212 tarihsel materyalizmi proletaryanın ideolojisi falan olduğundan hiçbir zaman bahsetmemiştir. Napolyon örneğiyle Marx ideolojiyi işçi\köylü sınıfını yanlış yöne sevk edebilecek, egemenlik ilişkilerini tutmaya yardım edebilecek soyut doktrinler ve hayali yanlış görüşler olarak niteler. Düşünceler ve sınıf bağı Marx "Alman ideolojisi" ile başlayarak, fikirlerin üretim ve dağıtımını/ yayılmasını sınıflar arasındaki ilişkilere bağlamaya başlamıştır: Yönetici sınıfın fikirleri her dönemde yöneten fikirlerdir. Toplumun maddi gücü olan sınıf aynı zamanda entelektüel gücüdür. Marx 1859'da "Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı" yapıtına yazdığı önsözde fikirleri ve ideolojiyi ekonomik koşullara ve üretimdeki sınıf ilişkilerine bağlı olduğunu ve onlardan ürediğini belirtmiştir. İdeoloji (a) egemen sınıfın çıkarlarını ifade eden fikirler sistemidir ve (b) sınıf ilişkilerini aldatıcı bir biçimde temsil eder. Marx a göre, her tarihi dönemde, egemen sınıfın düşünceleri topluma egemendir: Marx'a göre, maddi üretime sahip olan veya üretimi denetleyen sınıf, aynı zamanda düşünsel üretimi de denetler. Bunu da özellikle üretim ve dağıtımı denetleme yoluyla sağlar ki, bu yasalarda düşünceyi açıklama özgürlüğü olarak kendini gösterir. Burjuva yasalarına göre herkes düşüncesini açıklama özgürlüğüne sahiptir, fakat bunu ancak dağıtım araçlarına ve olanaklarına sahip olanlar kullanabilir. Bu nedenle, Marx düşünceyi açıklama özgürlüğünü, özellikle basın özgürlüğünü, mülkiyet özgürlüğü olarak niteler. Marx'a göre, egemen düşünce, maddi ilişkilerin ifadesinden başka bir şey değildir. Başka bir deyişle, egemen düşünceler, düşünce halinde kavranan ilişkilerdir. Bu kavrama sonucu egemen sınıfın düşünceleri, o dönemin egemen düşünceleri olur. Düşünsel üretim araçlarından yoksun olanlar bu egemenliğin altına girerler (Marx ve Engels,1846). Marx'a göre, eski egemen sınıfın yerini alan her yeni sınıf, amaçlarına ulaşmak için kendi çıkarlarını toplumdaki herkesin çıkarları olarak sunmak zorundadır. Bu nedenle, çıkarlarını düşünceler halinde açıklarken, bu düşünceleri tek akılcı ve geçerli olan düşünceler olarak gösterir. Devrimi yapan her sınıfın çıkarları başta herkesin çıkarları gibi görünür. Bunun nedeni açıktır: Çünkü devrilen sınıfa karşı tüm toplum savaşmıştır. Egemenlik altındayken ve egemenliği yeni ele geçirdiğinde, bu yeni sınıfın kendi sınıf çıkarı kendine özgü bir çıkar olarak henüz gelişmemiştir; öteki sınıfların çıkarlarıyla bağlanmıştır. Bu nedenle, devrimden başlangıçta öteki sınıfların
15 İnsan, toplum ve iletişim 213 üyeleri de yararlanır. Bu da, burjuva devrimini örnek alırsak, devrimden sonra proletaryanın kendisini burjuvazi düzeyine yükseltmesiyle, yani proleter olmaktan çıkıp, burjuva olmakla olur. Her yeni sınıf, bir öncesine göre, egemenliğini daha geniş tabana dayandırarak sağlar. Karşılık olarak, egemenlik altındaki sınıfların mücadelesi bu yeni egemen sınıfa karşı daha keskin olarak çıkar (Marx ve Engels, 1846). Toplumda kurulu ilişki biçimlerinin gelişen üretim güçleriyle çelişkileri arttıkça, egemen sınıf içindeki ve bu sınıfla bağımlı sınıf arasındaki çatışma büyür. Bu ilişkilerin önceki kavramlaşmasında gerçek bireysel çıkarlar genel çıkarlar olarak sunulurdu, sonraları bu kavramlar idealleştirilen deyimlerle (ulusal çıkar, birlik, devlet gibi) bilinçli yanılsamalar (herkesin özgür, eşit olduğu, çok çalışmayla zengin olunacağı gibi) ve kasıtlı olarak yapılan kandırmalar içine girilir. Bunlar sahte olarak suçlandıkça, daha çok dogmatikçe ileri sürülürler ve kurulu düzenin dili daha kandırıcı, daha ahlakçı ve daha dinci olur. Tarihte önemli rol oynayan ideolojilere Marksist yaklaşım bağımsız bir tarihsel gelişme tanımaz. Çünkü tarih, düşünceler ve ideoloji insandan öte, insandan ayrı bir varlığa sahip değildir. Tarih, amaçları peşinde giden insanların etkinliğinden başka bir şey değildir. İdeoloji ve düşünceler ise, maddi ilişkilerin ve koşulların anlatılışıdır. Bugün Marksist yaklaşıma yapılan eleştirilerden biri de ideolojinin ve düşüncelerin rolünü kabul etmediği iddiası ki, gerçekte bu eleştiriler Marksist diyalektiği anlamamaktan kaynaklanır. Bu tür eleştiriler bilerek ya da bilmeyerek Marksist diyalektiğin önemli bir yanını, karşılıklı ilişkiyi ihmal ederler. Bir kez tarihsel bir öğe, öteki öğeler, ekonomik gerçekler tarafından, ortaya çıktıktan sonra kendi durumuna, kendi çevresine ve hatta kendi oluş nedenlerine karşılık verebilir (Engels, 1893). Daha açıkçası, Marksist yaklaşım, düşüncelere, ideolojilere, dine bağımsız bir tarihsel gelişme tanımaz, fakat bunların insan tarihine etkisini reddetmez. Egemen görüşler ve örgütler belli üretim biçiminin ürünleridir: Ne ebedi gerçeği, ne de zorunlu ve değişmez insan birliği biçimlerini ifade ederler: Toplumdaki egemen güçlerin dünya görüşü ve çıkarlarının ifadesidirler. Marx a göre, ne berrak/saf bir işçi sınıfı ideolojisi ve kültürü, ne de berrak/saf bir egemen sınıf kültürü veya ideolojisi vardır. Ne işçi sınıfı, köylü sınıfı, ne de egemen sınıf birbiriyle ilişkisi olmayan bir dünyada yaşar. Kültür ve sınıf arasındaki ilişki diyalektiksel, dengesiz ve çelişkilidir. Kültürün gelişimi üretim biçimine, bu biçimdeki işbölümüne ve üretim araçlarındaki gelişmeye (örneğin teknolojiye) bağlıdır.
16 214 Üretim ilişkileri, üretim güçlerini geliştirme yerine geriletmeye ya da engel olmaya başladığı zaman, üretim biçiminde değişim kaçınılmaz olur. Başka bir deyişle, tarihteki bütün çatışmaların kökeni, üretici güçlerle bunlar arasındaki ilişki şeklinin çelişkisindedir. Fakat bir ülkede çatışmanın olması için, bu çelişkinin zorunlu olarak bu ülkede olması gerekmez: Uluslararası ilişkiler, geri endüstriye sahip ülkelerde benzer çelişkiler çıkarmak için yeterlidir (Marx ve Engels, 1846). Düşünselin üretimi: Hurafelerin kalıcılığı ve rolü Marx'a göre, üretimdeki insanlara sosyal ilişkiler artan bir şekilde görünür olması gereken bir zamanda, bu kişiler başka yerlere bakmaya devam edebilirler, geçmişteki bir şeyi özleyip isteyebilirler veya kendi sınıfsal çıkarlarını temsil etmeyen imajlar ve fikirleri aziz tutabilirler. Burada Marx ideoloji terimini kullanmamış, halk arasında gizli dolaşan ve onların batıl itikatlarını ve ön yargılarını kışkırtan "hayaller', "sabit fikirler", "ruhlar", "hayaletlerden" bahsetmiştir. Bu geleneksel semboller ve değerler, Marx ın deyişiyle "eski ve kutsal önyargılar ve fikirler treni" modern burjuva toplumunun kalbinde yaşamaya devam etmektedir. Üretimdeki devrimler onları süpürüp ortadan kaldırmamıştır. Bunlar devrim arifesinde güçlü gerici bir güç olarak kendilerini yeniden gösterirler. Marx'ın bu görüşü arasındaki olaylar ve coup d'etat sonucunda oluşmuştur. Neden olayları devrim yerine geçmişin taklidini yapan gerici bir rejime yol verdi? Marx'a göre Bonapart başarılı bir darbe/ihtilal sahneye koydu, çünkü diğer nedenler arasında, Bonapart Fransız toplumunda sayıca en çok olan bir sınıfı, yani küçük toprak sahibi köylüleri, temsil etti: Fransız köylüleri Napolyon adlı birinin kendilerine bütün şan/şerefi getireceği mucizesine inanıyorlardı. Dolayısıyla Napolyon bu mucizenin adamı olarak görüldü, çünkü adamın adı Napolyon du. Napolyon'un darbesinde rol alan sınıflar sınıf çıkarları doğrultusunda değil, Napolyon tarafından maniple edilen bir geleneğe göre hareket ettiler. Marx bunu 1852 deki The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte yapıtında etraflıca incelemiştir. Yapıtta, Marx a göre, bir geleneği oluşturan sembolsel biçimlerin kriz zamanlarında halkı geriye geçmişe çekebilir, böylece onlara kolektif çıkarlarını algılamadan ve kendilerini ezen bir sosyal düzeni değiştirmek yönünde etkinliğe geçmeyi önler. Gelenek halkı geçmişin gelecek, efendinin gerçekte onların hizmetinde olduğuna inandırma yönünde kılavuzluk edebilir.
17 Sahte ve yalanın üretimi: Din ve Marx İnsan, toplum ve iletişim 215 Teolojik gücü egemen yerinden eden ve Tanrının yerine parayı (satın alma gücünü ve örneğin en büyük Fenerbahçe, ondan başkası yok gibi sloganlarla şirketleri) yerleştiren ve teolojik sermayeyi kendine işbirlikçi olarak yeniden ekonomik ve siyasal alana dahil edenlere göre, kötü ve dinsiz din kitlelerin afyonudur demiş. Biliş yönetimiyle gelen sahtekarlığın ötesine geçip, gerçeğin ne olduğuna bakalım: Marx'a göre din: somut dünyanın ahlaki tedbiri, kutsal tamamlanması, bu dünyanın haklı çıkarılması ve avunmak için evrensel temeldir; din insan öz varlığının düşsel tasavvurudur, çünkü insan öz varlığı (ruhu) doğru gerçeğe sahip değildir. Dine karşı mücadele, dinin "ruhsal kökü olduğu bu dünyaya karşı dövüştür. Din, baskı altındaki ezilen yaratığın iç çekişidir, kalpsiz dünyanın kalbidir, ruhsuz durumun ruhu olduğu gibi ve halkın afyonudur." Marx'a göre, halkın "düşsel mutluluğu" olan dinin kaldırılması, halkın gerçek mutluluğunu gerektirir; düşlerden vazgeçme isteği, bu düşlere muhtaç olan koşullardan vazgeçme isteğidir. Yani, düşleri ortaya çıkaran ve düşlerle beslenen koşulların ortadan kalkması ve aynı zamanda gerçek mutluluğu sağlayan koşulların gelmesiyle düşler silinip gider. Marx'a göre, tarihin amacı (yani insanın amacı) bu dünyanın gerçeğini kurmaktır. Böylece cennetin eleştirisi dünyanın eleştirisine, dinin eleştirisi doğrunun eleştirisine ve teolojinin eleştirisi siyasetin eleştirisine dönüşür 5 (Marx, 1844a). Bu dönüşümün en önemli anlamlarından biri de şudur: Kimse klasik bilinç yönetimi mekanizmalarının yalanlarıyla kolay kolay kandırılamaz. 5 Örneğin, Marks a göre, türban isteriz diyenlerle istemeyiz diyenler arasındaki çekişmenin asıl nedenini bilmek isterseniz, materyal çıkarlar dünyasına ve bu dünyanın sürdürdüğü siyasete ve bu siyasetin biliş ve davranış yönetimine bakın. Bunu yaparken, türbanı önce teolojk sermaye ile ilişkilendirin. Ardından teolojik sermaye ile laik sermaye ve genel kapitalist sermaye arasında bağlar kurun. Türbana aynı zamanda, kara çarşafın getiremeyeceği, dindarlar arasında sımfsal farklılığın göstergelerinden biri olarak değerlendirin. Oradan moda endüstrisine bağ kurun. Moda endüstrisinden, mevsimlik grupsal/sınıfsal sürüleştirmeye geçin. Oradan ekonomik bilinç yönetimi üzerinde durun. Ondan sonra, bu bilinç ve davranış yönetimini siyasal alana taşıyın ve oradaki işlevlerini düşünün.
18 216 MATERYAL VE DÜŞÜNSEL ÜRETİM BAĞI Marx için, materyal ve düşünsel üretim birbirinden bağımsız iki ayrı şey değildir. Birbirinden bağımsız ekonomi ile ideoloji ilişkisi de değildir. Sosyal varlık ile sosyal bilinç ilişkisidir. Sosyal varlık aynı zamanda sosyal bilinci de taşıyandır. Üstyapıya (örneğin ideolojiye veya yasa yapıcıya) bağımsızlık vermek demek, idealist felsefenin yaklaşımını benimsemektir: insanın neliğini tanımlayan düşüncedir, akıldır. Altyapının (sosyal varlığın, yani materyal koşulların) her şeyi belirlediğini söylemek, kendi tarihini kendisi yapan düşünen ve yapan özne/aktör olarak bireyi/insanı, kendini içinde bulduğu koşulların pasif yeniden-üretici olarak nitelemek demektir (Böyle olmasını kapitalist sınıf canı gönülden isterdi, zaten bilinç endüstrileriyle yapılmak istenen de soruşturmasız üretime ve tüketime katılmaktır). Eğer bu doğru olsaydı, insanlık tarihi mücadeleler ve egemenlikler tarihi olmazdı. Marx için alt ve üst yapı (sosyal varlık ve sosyal bilinç) birbirinden ayrı, birbirinden bağımsız iki şey değildir. Maddi kendini ve dünyasını üreten insan, bunu düşünsel olanı da birlikte üreterek yapar. Materyal hayatın ve bilincin üretimi arasındaki bağ çoğu kez basitleştirilerek alt-yapı üst yapı ilişkisi olarak ele alınır. Alt ve üst yapı kavramları çok tartışılan ve yanlış anlaşılmış (ya da yanlış sunulmuş) kavramlardır. En basit anlamda, altyapı toplumda üretim güçlerini, biçimlerini ve ilişkilerini içeren dinamik ekonomik yapı anlamına kullanılır: Üstyapı, altyapı tarafından oluşturulur. Altyapıyı tutmak, geliştirmek ve değiştirmek için karşılık veren örgütlenmeler, düşünceler, ideolojiler ve ilişkiler olarak ortaya çıkar. Dikkat edilirse, üstyapı bir sonuç olarak ele alınmaktadır. Aslında, belli bir üretim biçimi ve ilişkileri oluştuğu andan itibaren, karşılıklı bir etkileşim başlar. Altyapının sürekli olarak üstyapıyı kendine tamamen uyduracak şekilde kesinlikle saptadığı, dolayısıyla üstyapının sadece bağımlı değişken olduğu fikrini Marx ve Engels kabul etmezler. Alt-yapının üst yapıyı belirlediği, dolayısıyla Marksizm in ekonomik indirgemecilik olduğu fikrinin geçersizliği Marx ın insan ve tarih anlayışında açıkça görülür: İnsan kendi tarihini yapar. Bunu kendini içinde bulduğu koşullarda yapar. İnsanlar ne içinde bulundukları koşulların esiridirler, ne de bu koşullardan bağımsız olarak kendi tarihlerini yaparlar. Yaşadıkları koşullarda oluşturdukları düşüncelerle koşulları değiştirmek için mücadeleyle kendi tarihlerini yaparlar. Böylece kendilerini ve toplumlarını oluşturur ve değiştirirler.
19 İnsan, toplum ve iletişim 217 Gerçekte, Marx ideolojiyle, örneğin fikir adamlarının, hukukçuların etkinlikleriyle ilgili açıklamalarında, üst yapının alt yapıya kayıtsız şartsız bağlı olmadığını görürüz. Ayrıca, Marx'ın fikirlerin materyal temeli üzerindeki tartışmasında da açıkça görülebileceği gibi (görmek istemeyenler ve görmemeyi daha uygun bulanlar dışında) kişinin durumuna bakıp onu değiştirmeyi düşünmesinin anlamı, alt yapının belirlediği ilişki ve fikirlerden hareket ederek durumunu değiştirmek için o alt yapıya tepkiyi, alt ve üst yapı arasındaki ilişkinin sadece tek yönlü bir ilişki olmadığını, tek yönlülüğün sadece toplumsal biçimin oluşumunda varolduğunu ve sonradan üst yapının da alt yapıya o yapıyı tutmak, geliştirmek veya değiştirmek için karşılık verdiğini görürüz. Marx ın insan ve tarih, üretim ve tüketim hakkındaki tartışmalarında da aynı sonuca varabiliriz. Marx insan ve toplum oluşumu ve değişimini düşüncelerin değişmesinden veya aklın gelişmesinden geçerek olan bir süreç olarak ele almaz. 6 Marx'ın deyişiyle maddi yaşam koşullarının üretim biçimi toplumsal, siyasal ve entelektüel yaşam süreçlerini genel olarak belirler. Toplum gelişmesi sırasında maddi üretim güçleri varolan üretim ilişkileriyle çelişkiye düşer. Bununla bir toplumsal devrim dönemi başlar. Ekonomik temelin değişmesiyle geniş üstyapının tamamı hızla az çok dönüşüme uğrar. Yasal, siyasal, dinsel, estetik ya da felsefi kısaca ideolojik formlar arasında daima bir ayırım yapmak gerekir: Bizim bir kişi hakkındaki düşüncemiz, o kişinin kendini nasıl düşündüğüne dayanmadığı gibi, böyle bir dönüşüm dönemini kendi bilinci ile muhakeme edemeyiz: Tersine bu bilinç maddi yaşamın çelişkileriyle, toplumsal üretim güçleri ve üretim ilişkileri arasında varolan çelişkiyle açıklanabilir (Marx, 1859). Marx oldukça açık: Ekonomik altyapı diye basitçe belirtilen ekonomik üretim biçimi ve ilişkileri, doğrudan siyasal üstyapı diye bilinen düşünceler, inançlar, değerler, kültür, bilgi, ideolojiler, yasalar, kurallar ve bütün bunlarla ilgili örgütlenmeler ve ilişkiler tarafından belirlenmez. Marx üstyapının dönüşümünde altyapının kesin, doğrudan, hemen oluşan belirleyiciliğinden söz etmiyor. Böyle doğrudan bir belirleme olsaydı, mücadeleye çok az bir yer 6 Bizim diğer kişiler hakkındaki bilgilerimiz o kişilerin kendilerini nasıl düşündüğüne dayanamaz, çünkü onların nasıl düşündüğünü bilemeyiz. Kişileri ancak ilişkiler içinde anlayabiliriz. Toplumu ve değişimini de benzer şekilde, üretim biçimi ve ilişkilerini inceleyerek anlayabiliriz. Toplumu nasıl hikaye edildiğinden değil, hikaye edilme dahil, nasıl üretildiğinden hareket ederek anlayabiliriz.
20 218 kalırdı, çünkü değişen ekonomik yapıya uygun bir üst-yapı oluşurdu; üretim güçleriyle üretim ilişkileri arasında bir çelişki oluşmazdı. Eğer egemen düşünceler ekonomik yapının asıl doğasını yansıtsaydı, geniş çalışan kitleler sınıf çıkarlarına uygun bir şekilde örgütlenir ve davranırlardı. Marx ın bu açıklamaları oldukça anlamlı. Fakat şu açıklaması oldukça doğru ve düşündürücü: Hiçbir toplumsal düzen, bu düzen içindeki bütün üretim güçleri gelişmeden önce yok olmaz ve daha yüksek üretim ilişkilerinin varoluş koşulları, eski toplumun içinde olgunlaşmadan önce asla ortaya çıkmaz. Bu nedenle insan kendini, çözebileceği görevlere ayarlar. Bu görev, çözüm için maddi koşulların varolduğu veya hiç değilse biçimlenme sürecinde olduğu zaman ortaya çıkar. Örneğin burjuva toplumunun içinde gelişen üretim güçleri sınıf düşmanlığının çözümü için maddi koşulları da yaratır (Marx, 1859:52, 53). Dikkat edilirse, bu açıklama sınıf çatışması, tarihi itme ve filozoflar sadece dünyayı çeşitli şekillerde yorumluyorlar, önemli olan dünyayı değiştirmektir diyen Marx a pek uymuyor. Marx bu açıklamayla, kendiliğinden olacak evrimci bir görüş getirmektedir. Marx bunu, bir işi para kazanmak için yapma ile gelen koşulun getirdiği kaygıların belirlediği (materyal ilişkilerin belirlediği) bilincin gerçeği yeniden inşasıyla mı yaptı acaba? Bunu bilemeyiz. Fakat şunu çok iyi bilebiliriz: Böyle bir açıklama, Marx gibi egemen güçlerce çok tehlikeli olarak nitelenen birinden gelince, egemen güçler çok rahatlar; çünkü bu sözlerle Marx toplum değişimi kaçınılmazdır, ama merak etmeyin, korkmayın, rahatınız kaçmasın, çünkü devrimin olabilmesi için (yeni üretim ilişkilerinin eskisinin yerini alabilmesi için, kapitalistlerin ve onların bol ücretli kölebaşlarının yerini bir başkalarının alabilmesi için) bunu yapacak üretim güçlerinin olgunlaşması gerekir demektedir. Kapitalist sınıf rahat uyuyabilir, çünkü böyle bir olgunlaşma yok ve olgunlaşmaması için de elbette gerekli görülen tedbirler alınmaktadır. Tarihsel sosyal değişimi anlamak için üretimin koşullarının gelişmesini incelemek gerekir önce. Bu gelişme hakkında elde edeceğimiz bilgiler o dönemin ideolojik bilinç biçimlerinin açıklanmasına da yardım eder. Bilincin ideolojik biçimleri görece kıymetleriyle değil, ekonomik üretim koşulları yoluyla açıklanmalıdır. Bunu yaparken aynı zamanda ideolojik maskeleri indiririz. Örneğin, mülkiyetin evrensel ve kutsal olmasının, egemenlikleri ve yaşamları özel mülkiyet sahipliğine dayanan bir sınıfın çıkarlarının ifadesi olduğunu ve toplumsal koşulları yanlış-temsil ettiğini açıklamak gibi...