Osman Gazi
- Doğum : 1258[?] - Söğüt
- Ölüm : 1 Ağustos 1326-Bursa
- Sonra gelen : Orhan Gazi
Osman Gazi Türk padişah, Osmanlı Devleti’nin ve hanedanlığının kurucusudur.
Hayatı
İlk Osmanlı kaynaklarına göre Anadolu’ya gelen bir Türkmen boyuna mensup olup Söğüt bölgesine yerleşen Ertuğrul Gazi’nin oğludur. Osman Gazi’nin gençliğinin geçtiği Eskişehir ve çevresinde yerleşik hayatın oldukça gelişmiş olduğu bilinmektedir. Osman’ın ve babası Ertuğrul’un hangi boya mensup oldukları tartışma konusudur. Kesin olarak bilinmemekle birlikte Kayı boyu’na mensup oldukları düşünülmektedir. Soy kütüğü ise Oğuz’dur.
Başlangıçtan beri uç beylerinin fetih politikasına iki prensip yön vermiştir: Gazâ ve istimâlet. Dinî ideoloji olarak kutsal savaş İslâmî gazâ, Hıristiyan ülkelerine karşı örgütlenmiş askerî uç bölgelerinde ilk aşamada aralıksız akınlar, daha sonra fetih ve yerleşme ve sonunda uç gazi beyliklerinin kuruluşu şeklinde bir gelişme göstermiştir. Gazâ, sanıldığı gibi kontrol altına alınan bölgelerde halkı İslâmlaştırma amacına yönelik değildi. Gazâ dârülislâmın egemenlik alanını genişletmeyi amaçlar. Kontrol altına alınmış bölgede yaşayan gayri müslimler İslâm şeriatının tesbit ettiği kurallar altında bir statüye sahip olur ve bu kurallara saygı bey ve her müslüman için dinî bir ödev kabul edilirdi. Osmanlı uç gazi beyleri bu kurallar hakkında din âlimlerine danışır ve uygulamada onlara uyum sağlamaya çalışırlardı. Fıkıh okumuş Edebâli ve Dursun Fakih Osman’ın danışmanları idi.
Başlangıçta alpler Osman Gazi ile birer yoldaş olarak seferler yapmaktaydı. Öyle anlaşılıyor ki Osman Gazi önemli başarılar kazanıp sivrilince uçlarda alpler onun kumandası altına girmiştir. Osman’ın seferlerinde alpler “yarar yoldaş” ve “nöker”leri idi. Osman, Eskişehir’den Bilecik ve Yenişehir’e kadar geniş bir ülke sahibi olduğunda (698/1299) İnönü’yü oğlu Orhan Bey’e, Yarhisar’ı Hasan Alp’e İnegöl’ü Turgut Alp’e vermiştir. Bu alp ve nökerlerin çocuk ve torunları sonraları devlet idaresinde önemli makamlara gelecekler ve bir çeşit Osmanlı aristokrasisi oluşturacaklardır.
Öte yandan nöker denilen askerî grup da Osman’ın etrafındaki gücü belirlemektedir. Osman Gazi’de şüphesiz başlangıçta bu alplerden biriydi. Onu ötekiler arasında seçkin duruma getiren özellik, rivayete göre bir Vefâî-Babaî tarikat halifesi olarak uca gelen Edebâli’nin yakınlık ve mânevî desteği olmuştur. Osman Gazi’nin hayatında başarısı seferlerde alpleri ve nökerleri bayrağı altında toplayabilmesidir. Osman Gazi döneminde nökerlik / yoldaşlık egemen bir kurum olarak görünmektedir. 703’te (1304) Osman’ın Sakarya seferinde Lefke (Osmaneli) ve Çadırlı tekfurları kendisine itaat ettiler ve Osman Gazi’ye has nöker oldular.
Uç toplumunda Osman Gazi’nin mânevî destekleyicisi hukukî ve içtimaî hayatı örgütleyici olarak ahîler ve fakihlerdir. Osman bir bölgeyi ele geçirdikten sonra burayı nasıl örgütleyeceğini ve dinî kuralları fakihlerden sormaktadır. Fakihler İslâm hukukunu, Sünnî akaidini ve İslâm kurumlarını bilen insanlar olarak gazi önderi yönlendirici bilgiler sağlar, daha aşağı düzeyde şehir ve köylerde imâmet hizmeti görürlerdi.
İlk Akınlar
Bu dönem, Osman’ın Sultanöyüğü ucunda yerli tekfurlara karşı önemli gazâ hareketlerine giriştiği ve bir Moğol müdahalesinden çekinmediği yıllara rastlamaktadır. 1299 yılının Osmanlı rivayetinde Osman’ın Bilecik fethi ve bağımsızlık yılı olarak kaydedilmiştir. Kulaca akınından iki yıl sonra ise Osman Gazi bölgenin II. büyük tekfuru Karacahisar tekfurundan hisarı almış, beylik merkezi yapmıştır. Rivayete göre bu önemli fetih sonucu uçta sancak beyliğine erişmiştir. Osman, Karacahisar fethiyle bütün bölgeye hâkim olmuş, fiilen bu kesimdeki Selçuklu-İlhanlı nâibleri yerine geçmiş görünmektedir. Osman Gazi, Karacahisar’da kendi adına hutbe okutmuş, bağımsız beylik iddiasında bulunmuştur.
Sınırları Genişletmek
Osman Bey’in bundan sonraki ana hedefi Sakarya nehrinin doğusundaki bölgeleri almak olmuştur. 1286 yılında Domaniç belini aştıkları yerde büyük bir savaşa tutuşmuşlardır. Bu savaş Osman Gazi’nin gerçek anlamda ilk savaşı kabul edilmektedir.
Osman Gazi 687-699 (1288-1299) Karacahisar’dan Bilecik-Yenişehir’e kadar egemenliği ve kontrolü altına alarak birçok şehir ve kaleye hükmeden bir bey durumuna gelmiştir. 1288-1299 döneminde Osman Bey, Selçuklu sultanına haraç ödeyen yerel tekfurları ortadan kaldırarak, daha sonra doğrudan doğruya Bitinya’da Bizans imparatorluk topraklarına karşı gazâ faaliyetine başlamıştır. 1299’a doğru Dündar Osman’ın kethüdâsı idi. Bu yılda Osman’ın fetih politikasında kökten bir değişiklik olmuştur. 1299’da Osman ile amcası arasında beyliğin bundan sonraki politikası üzerinde görüş ayrılığı belirmiştir. Dündar, Bilecik tekfuruna ve Rum halkına karşı iyi geçinme politikasının sürdürülmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Osman bu sözü kendisinin savaş ve egemenlik hakkını engelleme olarak anlamış ve okla Dündar’ı vurup öldürmüştür.
1299 yılına doğru Osman, savaş alanını Karacahisar-Söğüt bölgesinden batıda ileride Bilecik-Yenişehir bölgesine taşımıştır. Doğrudan Bizans sınırları ötesinde Bitinya topraklarına akına başlayan Osman, Yenişehir’den zaman zaman İznik’e kadar inmiştir.
Osman Gazi, Bizans topraklarına karşı akın merkezi olarak Yenişehir’de yerleşip ailesini Bilecik’te bıraktıktan sonra bütün faaliyetini İznik’e yöneltmiştir. İlk akınlardan sonra gelip İznik’i kuşatmıştır. Yalnız başarılı olamamıştır, İznik Orhan Gazi tarafından 1331’de teslim alınacaktır. Bu İznik çatışması yani Bapheus savaşı Osman’a hânedan kurucusu bir bey ünü kazandırmış, kendisinden sonra oğlu Orhan rakipsiz beylik tahtına geçmiştir. Böylece 27 Temmuz 1302 tarihi Osmanlı hânedanının, dolayısıyla Osmanlı Devleti’nin kuruluş tarihi olarak kabul edilebilir.
Son Yıllar
Osman Gazi, oğlu Orhan’ı kendi sağlığında deneyimli kumandanlar Akça Koca, Konuralp, Köse Mihal ile seferlere gönderip onu beylik için hazırlamıştır. Hasta olan Osman son yıllarında beyliği fiilen oğlu Orhan’a bırakmıştır. Osmanlı rivayeti erken bir tarihten, 1305’ten sonra Osman’ın herhangi bir faaliyetinden söz etmemektedir.
Osman Bey’in ayağında “nikris zahmeti” bulunduğu için işleri Orhan’a bıraktığından kendisinin yaşlanıp “mütekaid” olduğu bilinmektedir. Osman Gazi 724’te (1324) hayatını kaybetmiştir. Osmanlı rivayetine göre vefatında hicrî yıl hesabıyla 69 yaşındaydı ve 27 yıl hükümdarlık yapmıştı.
Bu kayda göre doğumu 1257 olmalıdır.
Yine Osmanlı rivayetine göre vefatında Orhan Bey Bursa’yı kuşatmakla meşguldür. Osman’ı vasiyeti gereği hisarda Tophane’de “Manastırda kubbenin altında” defnetmişlerdir.Gümüşlükubbe denilen manastır 1271 (1855) depreminde yıkılınca 1280’de (1863) şimdiki sade türbe Sultan Abdülaziz tarafından yaptırılmıştır. Osman’ın Orhan’a vasiyeti olarak daima şeriat hükümlerine riayet, emrindekileri gözetme ve ihsanda bulunma maddeleri zikredilmektedir.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Halil İnalcık, '' Osman I '' Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi(DİA) Ankara Diyanet Vakfı Yayınları 2007 c:33, s:443-453
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Mehmed Emin Rauf Paşa
İstanbul’da yetişmiş ve kalem terbiyesi görmüş, devletin iç ve dış işlerini bilen bir kişi olarak Rauf Paşa II. Mahmud döneminde iki, Abdülmecid devrinde üç olmak üzere toplam beş defa sadrazamlık yaptı. Sadâret Mektûbî Kalemi’nde yetişti. Devrin nüfuzlu şahsiyeti Hâlet Efendi’nin tesiriyle azledilip müsâdereye uğramaksızın Sakız Adası’na sürüldü. Toplam on beş yıl sadrazamlıkta bulunmuş oldu. İlk sadâreti sırasında gayretli bir devlet adamı izlenimi verdi, bununla birlikte perde arkasından devlet işlerini yürütmekte olan Hâlet Efendi ile kısa zamanda anlaşmazlığa düştüğünden etkili bir icraatta bulunamadı. Hâlet Efendi onun azliyle yetinmeyip idamına çalışmışsa da II. Mahmud bunu engelledi ve Sakız’a sürgüne göndermekle yetindi. Rauf Paşa ilk sadâretindeki bu olayı, azledilen sadrazamların idam edilmek üzere götürüldükleri sarayın balıkhanesine yollandığı, ancak Sultan Mahmud’un “uzun boylu ve yakışıklı simasında güzel bir görüntü veren kallâvîsine işareten” idamına izin vermediği şeklinde hikâye ederek aktarırdı. Rauf Paşa diğer sadâretleri döneminde gevşeklik derecesinde, eylemsiz ve dönemin Hüsrev, Serasker Rızâ, Damad Mehmed Ali, Tophane Nâzırı Damad Fethi ve nihayet Mustafa Reşid paşalar gibi nüfuzlu şahsiyetlerinin dümen suyunda giden bir tavır ortaya koydu.
-
Melek İbrahim Paşa
Genç yaşta İstanbul’a giden Melek İbrahim, hemşehrisi Seyyid Mustafa Paşa’nın himayesine girdi. Burada çeşitli maliye kalemlerinde çalıştı. Mustafa Paşa başdefterdarlığa yükselince kendisi de başbaki kulu oldu. Bu görevi sırasında, kıvrak zekası ve rindmeşrepliğinden dolayı “Şeytan” lakabıyla anıldı. Ancak bu lakabı daha sonra IV. Mehmed tarafından “Melek” olarak değiştirildi. 1656 yılında başdefterdarlığa getirilen ve yaklaşık dört buçuk yıl kaldığı bu görevi sırasında Bozcaada ve Yanova seferlerine katılan İbrahim Paşa, veziriazamın da desteğiyle ulufe meselelerini hallettiği için vezir rütbesiyle taltif edildi. Ardından Mısır valisi olan İbrahim saraya yakınlaştıysa da aynı yıl içinde görevinden alındı ve Mısır irsaliyesini eksik getirme suçlaması ile Kapıarası’nda tutuklandı. Yedi ay hapisten sonra, zimmetinde bulunan 700 kese akçe alınarak serbest bırakılmasının ardından aynı yılın sonlarında Diyarbekir beylerbeyiliğine getirildi. Ardından Ruslar ile girilen savaşta Çehrin Kalesi’nin küçük, fakat çok sağlam ve etrafının Tasma suyu ile çevrilmiş olduğunu, yirmi üç gün boyunca kuşatıldığını, ancak Rusya’dan 100.000 civarında askerin yardıma gelmekte olması yüzünden Kırım hanıyla da istişare ederek kuşatmayı kaldırdığını söyleyip kendini savunduysa da başarısız olduğu için hapsedilmekten kurtulamadı. Yedikule’de elli üç gün mahpus kalan İbrahim Paşa 1677 yılı sonlarında Kandiye, ardından Erzurum ve Diyarbekir beylerbeyiliklerinde bulundu; daha sonra Budin muhafızlığına, Kara Mehmed Paşa’nın ölümü üzerine de bu eyaletin valiliğine getirildi ve asıl şöhretini burada kazandı.
-
Timur
Etkili bir devlet adamı, askerî bir taktikçi ve strateji uzmanı olan Timur teşkilâtçı bir lider niteliği taşırdı. Çağataylar ve Moğollar arasındaki çatışmalara katıldı ve sık sık saf değiştirdi. Yararı dokunacağını ümit ettiği kimselerle akrabalık bağları kurdu. On yıllık mücadeleden sonra Mâverâünnehir’e hâkim olarak Semerkant’ta tahta oturdu. Onun başarısının en önemli sebebi ciddi bir rakibinin bulunmamasıydı. Timur’un desteğiyle Altın Orda’da hâkimiyeti ele geçiren Toktamış Han ona karşı gelmeye başlayınca Kundurca mevkiinde Toktamış Han’ı yenilgiye uğrattı. Timur’un Bağdat’a inmesi karşısında Osmanlı, Memlük, Altın Orda ve Kadı Burhâneddin devletlerinde bazı tedbirler alınırken Anadolu beyliklerinde sevinç havası esmeye başladı. Memlük Sultanı Berkuk, Altın Orda Hanı Toktamış ve Kadı Burhâneddin arasında bir ittifak kuruldu. Timur kuzeyde Toktamış ile güneyde Memlük Sultanlığı arasındaki bağı kesmeyi amaçladı. Terek ırmağı kıyısında yapılan savaşı kazandıysa da Toktamış’ı ele geçiremedi. Timur’un Anadolu’dan çekilip Toktamış Han’ı yendikten sonra Hindistan’a yönelmesi kendisine karşı oluşturulan dörtlü ittifakın çözülmesine yol açtı.
-
Hoca Mesud
Germiyan Beyliği’nde yaşayan XIV. yüzyılın ünlü şairi Şeyhoğlu’nun hocası olan Hoca Mesud herhangi bir hükümdarın himayesine girmedi veya ona eser sunmadı. Muhtaç da olsa bir şah katında yüz kızartmaktan uzak kalacağını ifade eden Hoca Mesud büyük kimselerin soyundan geldiğini, kendisinin ise onların yolunda gitmediğini söylerdi. Geçmişi hakkında detaylı bilgisi bulunmayan Hoca Mesud’un babasının isminin Ahmed olduğu bilinir. Ataları hakkında bilgi vermeyen Hoca Mesud’un eserlerinden İran edebiyatını yakından tanıdığı, Farsça ve Arapça’yı iyi bildiği anlaşılabilir. Şâhnâme’den Süheyl ü Nevbahâr’a aldığı beyitler, ayrıca Bostân’ı tercüme etmesi Firdevsî ile Sa‘dî-i Şîrâzî’ye hayran olduğunu gösterir niteliktedir. Şeyhoğlu’nun Kenzü’l-küberâ’da “üstat” ve “hoca” diye bahsettiği Hoca Mesud’un eserlerinden seçtiği beyitlerle fikirlerini desteklemek istemesi, onun kendisinden istifade edilebilecek bir şahsiyet ve saygı duyulan bir âlim olduğunu ortaya koyması yanında Şeyhoğlu’nun hocası olma ihtimalini de kuvvetlendirir.
-
Köprülü Fazıl Ahmet Paşa
Yedi yaşında iken babasıyla birlikte İstanbul’a gitti; burada dönemin ünlü ilim adamlarından ders aldı ve mülazım oldu. On altı yaşından itibaren Ahmed Paşa, Kasım Paşa, Sahn-ı Seman ve Sultan Selim medreselerinde “paşazade” unvanıyla müderrislik yaptı. Ancak alimler arasındaki ihtilaf ve dedikodular yüzünden bu meslekten ayrılarak mülkiyeye geçti. 1659 yılından itibaren Erzurum ve Şam valiliklerinde bulunan Fazıl Ahmed, halkın sevgisini kazanmayı başardı. Sayda, Beyrut, Safed dolaylarını ayrı bir beylerbeyilik haline getirerek doğrudan merkeze bağladı. 1661 yılında babasının vefatı üzerine de veziriazamlığa tayin edildi. Babasından iç meseleleri önemli ölçüde halledilmiş bir ülke devralan Ahmed Paşa, on beş yıl süren sadrazamlığı döneminde daha ziyade dış meselelerle meşgul oldu. Bizzat Köprülüzade Uyvar’ın fethine, “Allah muin oldu fetheyledik Uyvar’ı” mısrasıyla tarih düşürdü. Uyvar’ın fethi Avrupa’da büyük heyecana sebep olmuş, papalık, İspanya, Saksonya ve Brandenburg’dan başka Fransa Kralı XIV. Louis de 5000 kişilik gönüllü asker göndermiş, adeta Batı’da bir kutsal ittifak oluşmuştu. Ahmed Paşa Komran, Egerseg, Egervar, Kemendvar ve Zerinvar gibi kale ve palankaları zaptederek Raab nehri kıyısına ulaştı. Amacı buradaki Yanıkkale’yi almaktı. İki taraf ordusu St. Gotthard’da karşı karşıya geldi.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun