Madde 130. (1) (CHP-BDP Önerisi) Bütçenin amacı, kamu harcamalarını karşılamak, gelir ve zenginliklerin adil ve eşitsizlikleri fiilen ortadan kaldıracak şekilde dağılımını sağlamaktır.
(1) Devletin ve kamu iktisadi teşebbüsleri dışındaki diğer kamu tüzel kişilerinin harcamaları, kanunla belirlenen usul ve sürelere uygun olarak yıllık bütçelerle yapılır.
(2) Merkezi yönetim bütçesinin hazırlanması ve uygulanması kanunla düzenlenir. Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz. (BDP Önerisi: Bütçe kalkınma planlarına uygun olarak, gizli ödenek ve fonların varlığına engel olacak şekilde düzenlenir.)
(3) Bakanlar Kurulu (AK Parti Önerisi: Bütçe Komisyonu), merkezi yönetim bütçe kanunu tasarısı ile milli bütçe tahminlerini içeren raporu, mali yıl başından en az yetmiş beş gün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar. Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülür ve mali yıl başına kadar karara bağlanır. (AK Parti Önerisi: Mali yılbaşına kadar bütçe kanununun kabul edilmemesi halinde, bütçe kanunu kabul edilinceye kadar bir önceki mali yıl bütçe kanunundaki hükümler uygulanır.)
Not: Bütçe Komisyonunun kuruluşu İçtüzük Komisyonuna havale edilmiştir.
(4) Bütçe kanunu tasarılarının Genel Kurulda görüşülmesi sırasında, gider artırıcı veya gelirleri azaltıcı önerilerde bulunulamaz.
(5) Merkezi yönetim bütçesiyle verilen ödenek, harcanabilecek miktarın sınırını gösterir. Bakanlar Kurulu, (CHP-MHP Önerisi: kanun hükmünde kararname ile) bütçede değişiklik yapamaz; harcanabilecek miktar sınırını aşmaya yönelik karar alamaz. Bütçe kanununa bu yönde yetki veren hükümler konamaz. (AK Parti, son iki cümleye katılmamaktadır.) Cari yıl bütçesindeki ödenek artışını öngören değişiklik tasarıları ile cari ve izleyen yılların bütçelerine mali yük getiren tasarı ve tekliflerde, öngörülen giderleri karşılayabilecek mali kaynak gösterilmesi zorunludur.
(6) Kesin hesap kanun tasarısının görüşülmesi ve kabulü ile ilgili usul ve esaslar kanun ve İçtüzükle düzenlenir.
(AK Parti Önerisi) Merkezi yönetim kesin hesap kanunu tasarısı, ilgili olduğu mali yılın sonundan başlayarak en geç altı ay sonra Bütçe Komisyonu tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Kesin hesap kanunu tasarısı, yeni yıl bütçe kanunu tasarısıyla birlikte görüşülür ve karara bağlanır. Kesin hesap kanunu tasarısının hazırlanması ve görüşülmesi ile ilgili diğer usul ve esaslar kanunla düzenlenir.
(CHP Önerisi) Kesinhesap kanunu tasarıları, kanunda daha kısa bir süre kabul edilmemiş ise, ilgili oldukları malî yılın sonundan başlayarak, en geç yedi ay sonra, Bakanlar Kurulunca Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Sayıştay, genel uygunluk bildirimini, ilişkin olduğu kesinhesap kanunu tasarısının verilmesinden başlayarak en geç yetmişbeş gün içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.
Kesinhesap kanunu tasarısı, yeni yıl bütçe kanunu kabul edildikten sonra, Kesinhesap Komisyonu gündemine alınır. Bu Komisyon’un Başkanı muhalefet partilerinden seçilir.
Kesinhesap kanunu tasarısı ve genel uygunluk bildiriminin Türkiye Büyük Millet Meclisine verilmiş olması, ilgili yıla ait Sayıştay’ca sonuçlandırılamamış denetim ve hesap yargılamasını önlemez ve bunların karara bağlandığı anlamına gelmez.
BDP Notu: “(BDP Önerisi) Ulusal savunmaya ayrılan pay ayrı ayrı hesaplanmak kaydıyla eğitim, sağlık, sosyal güvenlik için ayrılan ödeneklerden fazla olamaz.
Bütçede kaynak dağılımında din ve mezhepler arasında eşitlik ve pozitif ayrımcılık ilkesi gözetilir.” 5. fıkrada yer alıp almayacağı daha sonra değerlendirilecektir.
Madde 131. (1) Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemelerini sağlayıcı ve geliştirici ve tüketicileri koruyucu tedbirleri alır; piyasalarda fiilî veya anlaşma sonucu doğacak tekelleşme ve kartelleşmeyi önler.
(2) Dış ticaret işlemleri üzerine ülke ekonomisi yararına vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek mali yükümlülükler koymaya ve bunları kaldırmaya kanunla Bakanlar Kuruluna (AK Parti Önerisi: Başkana) yetki verilebilir.
Not: CHP’nin madde önerilerindeki 1 ve 2. fıkralar daha sonra ele alınacaktır.
Fonların Denetimi
Madde 132. (1) Kaynakları kanunla belirlenmedikçe fon kurulamaz.
Not: AK Parti’ye göre kamu harcamalarının bütçe kanununu ile yapılmasının zorunluluğu karşısında bu tür bir anayasa hükmü gereksizdir.
Sayıştay
Madde 133. (1) Sayıştay, kamu kaynaklarının elde edilmesi ve kullanılmasında hesap verebilirliğin sağlanması amacıyla, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri, sosyal güvenlik kurumları, yerel yönetimler, sermayesinin yarıdan fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak bunlara ait olan kamu kuruluş ve ortaklıkların ve diğer kamu tüzel kişiliklerin (AK Parti-BDP Önerisi: ve siyasi partilerin) bütün gelir ve giderleri ile mallarını, Türkiye Büyük Millet Meclisi adına inceleme, denetleme ve raporlama işleri ile kanunda gösterilen hükme bağlama görevini ifa eder. İlgililer Sayıştay’ın inceleme, denetleme ve hükme bağlama görevlerini yerine getirmesinde gerekli her türlü bilgi ve belgeyi vermekle yükümlüdür; buna aykırı fiillere uygulanacak yaptırımlar kanunla düzenlenir.
(2) Fonlar Sayıştay denetimi dışında bırakılamaz.
(3) Sayıştay, denetleme ve hüküm daireleri olarak çalışır.
(4) Sayıştay denetim dairelerince verilen kararlar aleyhine, ilgililer bildirim tarihinden itibaren on beş gün içerisinde hüküm dairesine itirazda bulunabilirler. İtiraz üzerine verilen kararlar kesin olup, bunlar aleyhine idari yargı yoluna başvurulamaz. Vergi ve benzeri mali yükümlülükler hakkında Danıştay ile Sayıştay kararları arasındaki uyuşmazlıklarda Danıştay kararları esas alınır.
(5) TBMM, Sayıştay üyelerini liyakat esasına göre, en az on beş yıl görev yapmış yükseköğretim kurumlarının hukuk, iktisat, işletme, maliye ve muhasebe alanlarında görev yapan öğretim üyeleri, idari yargı hâkimleri, yeminli mali müşavirler ve üst düzey kamu görevlileri arasından üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuyla ve gizli oyla seçer. Birinci oylamanın en az oy alan aday çekilmiş sayılır. Üçüncü oylamada yeterli çoğunluğun bulunamaması halinde seçim, adaylar arasında yapılacak kurayla tamamlanır.
(6) Sayıştay hüküm daireleri biri adli yargı mensubu olmak üzere hâkim üyelerin çoğunlukta olması esasına göre kurulur. Hâkim adaylar, Sayıştay’a üye olma niteliğine sahip kendi meslek mensupları arasından her seçicinin ancak bir aday için oy kullandığı seçimlerle; Sayıştay meslek mensupları arasından gösterilecek adaylar ise Sayıştay Genel Kurulu tarafından yine her üyenin ancak bir aday için oy kullandığı seçimlerle belirlenir.
(7) Sayıştay denetim daireleri, en az biri mali müşavirlik mesleğini fiilen icra edenler; biri de üniversitelerin hukuk, iktisat, işletme, maliye ve muhasebe alanlarında görev yapan öğretim üyeleri arasından olmak üzere Sayıştay meslek mensuplarının çoğunlukta olması esasına göre kurulur. Öğretim üyesi adaylar, seçilme yeterliliğine sahip kendi meslek mensupları arasında her seçicinin ancak bir aday için oy kullandığı seçimlerle; Sayıştay meslek mensupları ve mali müşavirler arasından gösterilecek adaylar ise Sayıştay Genel Kurulu ve mali müşavirler meslek odası genel kurulu tarafından yine her üyenin ancak bir aday için oy kullandığı seçimlerle belirlenir. Üst düzey kamu görevlileri ise her boş üyelik için Bakanlar Kurulunun önereceği dört kat aday arasından seçilir.
(5, 6 ve 7. fıkralar için AK Parti önerisi)
TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu, Sayıştay denetleme ve hükme bağlama daireleri üyelikleri için nitelikleri kanunla belirlenen öğretim üyeleri, hâkimler, mali müşavirler ve Sayıştay meslek mensupları arasından üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile dört kat aday belirler. TBMM Genel Kurulu bu adaylar arasından üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu ile Sayıştay denetleme ve hükme bağlama daireleri üyelerini seçer.
(8) Sayıştay’ın kuruluşu, işleyişi, denetim usulleri, daire kararlarına karşı hüküm daireleri genel kuruluna yapılacak başvurular, mensuplarının nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri ve diğer özlük işleri hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.
2) Kararına karşı itiraz edilen daire genel kurulda birden fazla üye ile temsil edilmeyecek.
(CHP-BDP Önerisi)
Planlama
Madde 134. (1) Ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınma plana bağlı olarak gerçekleştirilir. Kalkınma planları, gelecek kuşakları düşünerek sürdürülebilir kalkınmayı sağlamayı, doğal varlık ve kaynakların yenilenebilir niteliğini korumayı, sektör ve bölgelerin birbiriyle uyum içinde gelişmesini, gelir ve zenginliklerin adil ve hakça bölüşümünü, sosyal ve kültürel politikaların ekonomi politikası ile eşgüdümünü, yaşam ve çevre kalitesinin korunmasını ve geliştirilmesini teşvik etmeyi amaçlar. Bu amaçların gerçekleşmesini sağlayan teşkilatı kurmak Devletin görevidir.
Not: AK Parti, planlamanın gereğine inanır fakat bunun bir Anayasa sorunu olarak kabul etmez.
(BDP Önerisi)
Merkezi Planlama Örgütü
Madde 135. (1) Anayasada öngörülen planlama ilkelerinin bilimsel temellerde gerçekleşmesini sağlamak amacıyla Merkezi Planlama Örgütü kurulur. Planlama örgütü uzmanlık ve cinsiyet eşitliği ilkesi gözetilerek özerk bir kurum olarak yapılandırılır.
(2) Kalkınma projeleri, Yerel ve Bölgesel Yönetimler ile Sivil Toplum, işçi, kadın ve meslek kuruluşlarının katılımı ile hazırlanır.
(3) Bölgesel eşitsizlikleri gidermek için Merkezi Kalkınma Fonu oluşturulur.
(4) Merkezi planlama örgütünün kuruluşu, bölgesel ölçekte örgütlenmesi, görevleri ve kalkınma planlarının bütünlüğünü bozacak değişikliklerin önlenmesini sağlayacak ilkeler temel bir kanunla düzenlenir.
(CHP-BDP Önerisi)
Ekonomik, Sosyal ve Çevre Konseyi
Madde 136. (1) Konsey, ekonomik ve sosyal politika ile çevre alanında danışma ve uyumdan sorumlu organdır. Bu konularda hazırlanan kanun tasarı ve teklifleri, (CHP Önerisi: Kanun hükmünde kararname tasarıları), tüzük ve yönetmelikler ile kalkınma planları ve yıllık programlara ilişkin olarak TBMM ya da Bakanlar Kuruluna bunların talebi üzerine veya kendiliğinden görüş bildirir. Konsey, hazırladığı raporları TBMM’ye, Bakanlar Kuruluna ve kamuoyuna sunar.
(2) Konsey, yerel yönetimler, işveren ve çalışanların örgütleri ile ilgili bakanlıkların, işçi sendikaları, meslek örgütleri, çevre, engelli ve gençlik kuruluşları ile yerel ve bölgesel temsilcilerin Konseye katılımı kanunla düzenlenir.
(3) Konseyin kuruluşu ve çalışma usulleri saydamlık ve özerklik ilkelerine uygun olarak kanunla düzenlenir.
(CHP-BDP Önerisi)
Kamu maliyesinin ilkeleri
Madde 137. (1) (CHP-BDP Önerisi) Kamu gelirlerinin toplanması ve kamu harcamaları; etkililik, yararlılık, şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkelerine dayanır. Kamu adına toplanan her türlü gelir ve kamu adına yapılan her türlü harcama kamuoyunun bilgisine ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin denetime açıktır.
(2) (BDP Önerisi) Kamu maliyesinin yönetimi; mali disiplin sağlanmasını, kalkınma planları ve programlarında belirtilen hedefler doğrultusunda, gelirlerle harcamanın denkliğini, toplumsal refah ve yaşam standartlarının fiili eşitlik ilkesine uygun olarak artırılmasını, sürdürülebilir ekonomik kalkınma koşullarını geliştirmeyi ve istihdam yaratmayı hedefler.
(3) (BDP Önerisi) Ekonomik ve sosyal kalkınma demokratik olarak planlanır; devlet, toplumun ülke ekonomisinin yönetimine katılım ve denetim rolünün geliştirilmesi için gerekli önlemleri alır. Planlı kalkınmayı sağlayacak ve destekleyecek bir bilim ve teknoloji politikasını uygular.
(4) (BDP Önerisi) Ekonominin planlanmasında, ülkenin bilim ve yeni teknolojilere dayalı, doğal kaynakları tüketmeyen sanayi politikalarıyla gelişmesi, toplumun refahı, gelir ve zenginliklerin adil paylaşımı, yoksulluğun ortadan kaldırılması, çevrenin korunması, gelirlerin öncelikli olarak eğitim, sağlık, sosyal güvenlik ve barınma gibi temel toplumsal ihtiyaçlara ve alternatif enerji kaynaklarına aktarılması, sosyal adalet ve fırsat eşitliğinin sağlanması, servet ve gelir dağılımındaki eşitsizliklerin giderilmesi, doğal kaynaklar ve ekolojik dengeyi koruyan bir enerji politikasının uygulanması gözetilir.
(5) (BDP Önerisi) Ekonomi yönetimi bölgeler arası eşitsizliğin giderilmesini, kadınların ve ayrımcılığa uğrayan kişi ve kesimlerin ekonomik statülerinin geliştirilmesini esas alır.
Not: Danışmanlar çalışacak.
(BDP Önerisi)
Türkiye İstatistik Kurumu
Madde 138. (1) Ekonominin ve mali sistemin verimli ve adil biçimde işleyebilmesi için bağımsız, güvenilir ve bilimsel bilgi sağlama işlevi Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yerine getirilir.
Kurum siyasi otoriteden bağımsız, çalışmalarında ve idari yapısında özerktir.
Türkiye İstatistik Kurumu Başkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından nitelikli çoğunlukla seçilir, cumhurbaşkanı tarafından atanır. Başkanın görev süresi dokuz yıldır. Bir kişi iki defa başkan seçilemez.
(BDP Önerisi)
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Madde 139. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, özerk olarak yapılandırılır. Siyasi otoriteden bağımsız olarak, kamu adına ve uluslararası kurallarla uyum içinde para politikasını oluşturma ve uygulama işlevlerini yerine getirir.
Merkez Bankası Başkanı, siyasi partilere üye olamaz, makamının onuruyla bağdaşmayan bir kamusal faaliyet gerçekleştiremez. Merkez Bankası başkanının adaylığı, seçimi, atanması görev ve yetkileriyle ilgili hükümler özerklik ve liyakat ilkesine göre yasayla düzenlenir.
(BDP Önerisi)
Mali sistemi düzenleyici kurumlar
Madde 140. Yasa, Rekabet Kurulu, Menkul kıymetler borsası, Sermaye Piyasası Kurulu ve Enerji Piyasası Denetleme Kurulu’nun özerkliğini düzenler.
(BDP Önerisi)
Denetim
Madde 141. Türkiye Büyük Millet Meclisi, bütçenin denetimini kesin hesap yasası ve Sayıştay tarafından hazırlanan genel uygunluk bildirimleri yoluyla yapar.
(BDP Önerisi)
Enerji politikaları
Madde 142. Temiz, sürdürülebilir, ucuz, uygun, yenilenebilir enerji kaynaklarının üretilmesi ve kullanılmasını hedefleyen bir enerji politikası izlenir.
Enerji üretimi planlaması yapılırken doğal ve tarihi varlıkların korunması gözetilir.
(BDP Önerisi)
Kooperatifler
Madde 143. Devlet, kooperatiflerin ve birliklerin toplumsal işlevlerini tanır, uluslararası kooperatifçilik ilke ve ölçütleriyle uyumlu olarak kurulmasını sağlar ve faaliyetlerini destekler. Kooperatiflerin yararlanacağı bütçe ve mali yardımları ve kredi kullanma ve teknik yardım koşullarını belirler. El sanatlarının korunması ve geliştirilmesi için gerekli koşulları hazırlar. Üretim, satış, işleme ve hizmet kooperatifleri kurulmasına ve birlik oluşturulmasına destek verir.
(BDP)
Yerinden yönetim organlarının denetimi
Madde 144. Mali saydamlık ve hesap verebilirlik ilkesini gerçekleştirmek üzere yerinden yönetim organlarının mali denetimi, Bölge düzeyinde kurulmuş ve örgütlenmiş Sayıştay’ın yerel yönetim denetleme birimleri tarafından yapılır. Yerel yönetimler başka olmak üzere yerel yönetimlerce kurulan birlikler, şirketler ile yerel yönetim bütçesinden para alan tüm kuruluşlar denetime tabidir.
(BDP)
Madde 145. (1) Bütün güvenlik harcamaları şeffaf ve kamu denetimine açıktır. Güvenlik ve istihbarat kurumlarının uluslararası standartlara uyumlu olarak çalışması için gerekli verimlilik, yerindelik, etkinlik denetimi Sayıştay tarafından yapılır.
(2) Güvenlik hizmeti veren bütün kurumlar, stratejik plan ve performans programı hazırlamak, performans hedef ve göstergeleri belirlemek ve bunları kamuoyuna duyurmakla yükümlüdür. Güvenlik ve savunma hizmetleri veren kamu kurumlarının malları, harcama, bütçe ve planlamaları, gizlilik ve güvenlik gerekçesi ileri sürülerek Sayıştay denetimi dışına çıkartılamaz.
Hesap verilebilirlik ve şeffaflık ilkesi ile gerçekten gizlilik gerektiren istihbarat konuları ve askerî güvenlik sistemlerinin korunması arasındaki denge gözetilir.
Güvenlik kurumlarının Meclis tarafından demokratik denetimi ile Sayıştay’ın güvenlik kurum ve hizmetleriyle, bağlı şirketleri ve harcamaları denetleme yetkisi uluslararası standartlara uygun olarak yasa ile düzenlenir. Denetim sonuçları, ilgili komisyonlarda değerlendirilmek üzere TBMM Başkanlığı’na sunulur.
(3) Denetime ilişkin usuller Sayıştay tarafından saptanır ve kamuya açıktır.
Savunma, güvenlik ve istihbarat ile ilgili kurumlara ilişkin denetim raporları ve sonuçları Uluslararası standartlar uygun bir şekilde kamuoyu ile paylaşılır. Raporların kamuoyuna duyurulmasına ilişkin hususlar, ilgili güvenlik ve istihbarat kurumun görüşleri alınarak Sayıştay tarafından düzenlenir.
Not: (BDP) Bu öneri, mali ve ekonomik hükümler bölümü altında görüşülecektir.