KPSS/TARİH 1. ÜNİTE -20.YY BAŞLARINDA DÜNYA
ÇAĞDAŞ TÜRK VE DÜNYA TARİHİ
ÜNİTELER
I. ÜNİTE: XX. YY. BAŞLARINDA DÜNYA II. ÜNİTE: II. DÜNYA SAVAŞI
III. ÜNİTE: SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ
IV. ÜNİTE: YUMUŞAMA DÖNEMİ VE SONRASI V. ÜNİTE: KÜRESELLEŞEN DÜNYA
I. ÜNİTE – 20. YY BAŞLARINDA DÜNYA 1. I. DÜNYA SAVAŞI (1914–1918): Bu konu daha önce ayrıntılı olarak işlenmiştir.
Monroe Doktrini (ABD’nin Yalnızlık Politikası):
ABD Başkanı James Monroe, 1823’te Monroe Doktrini olarak bilinen prensiplerini yayımlamıştır.
Bu doktrin Amerikan siyasetinin adeta değişmeyen anayasası olmuştur. Monroe Doktrini, ABD’nin dünya siyasetini açıklığa kavuşturmuştur.
Avrupalı Emperyalist devletler, Avrupa’da yaşanan gelişmelere ABD’yi de çekmek istemişler, ancak ABD kendisini bu gelişmelerin dışında tutmaya çalışmıştır. Ayrıca, Avrupalıların Amerika’daki sömürgelere karışmalarını önlemeye çalışmıştır.
2. SSCB’NİN KURULUŞU: SSCB, Rus Çarlığı’nın 1917’deki Büyük Ekim Devrimiyle (Bolşevik İhtilali) yıkılmasından sonra aynı topraklar üzerinde kurulan ve 1991’e kadar varlığını sürdüren devlettir.
* Avrupa’nın doğusundan, Asya’nın kuzeyine kadar yayılan SSCB, son yıllarında yüz ölçümüyle dünyanın 1.si, nüfus bakımından da 3.sü idi.
Sovyet Rusya’nın sınırları içinde farklı dine ve etnik yapıya sahip toplumlar yaşamaktaydı. Bu nedenle ideolojik ve kültürel dönüşümle bölgede hâkimiyet sağlamaya çalıştılar. Bu amaçla da Marksizm’i yayarak amacına ulaşmaya çalıştı.
Bolşevik İhtilalinden sonra Rusya’da Sosyalizm rejimi ile Totaliter (baskıcı) tek parti diktatörlüğü kuruldu. Bu diktatörlüğe karşı iç savaş çıktı. (1922’ye kadar sürdü). Sonuçta Lenin’in başında bulunduğu Komünist parti tartışılmaz güç haline geldi.
*Marksizm? Komünist bir ideolojik akımdır.
Sınıfsız bir toplum yaratmak ister. Özel mülkiyete dayalı üretim biçimlerini tamamen ortadan kaldırılması gerektiğini savunur.
Lenin’in 1924’te ölümünden sonra başa geçen Joseph Stalin, uzun vadeli bir ekonomik planlamaya yöneldi. Stalin, bir dizi 5 yıllık kalkınma planları uyguladı. Stalin, tarım devrimini gerçekleştirme amacı ile köylülerin topraklarını makinelerle donatmış, daha sonra birleştirerek büyük çiftlikler haline getirmiştir (Kollektifleştirme Politikası).
3. SSCB İLE İLİŞKİLERİMİZ: Brest-Litowsk Antlaşması ile savaştan çekilen ve aldığı yerleri (Kars-Ardahan-Batum) geri veren Rusya, bu yönüyle Kurtuluş Savaşı başladığı dönemlerde Anadolu’da yayılmacı bir siyaset izlemediğini göstermişti.
Rusya’daki Komünist yönetimi, kendileri için tehlikeli bulan İtilaf devletleri ise, I. Dünya Savaşından sonra Sovyet Rusya’ya karşı saldırgan bir politika izlemeye başladılar. Bu nedenle Sovyet Rusya, İtilaf Devletlerinden gelebilecek saldırılara karşı sınırlarını güvence altına almaya çalıştı. Bu arada TBMM de, hem Kafkas sınırını güvence altına almak hem de Kurtuluş Savaşında işgalci İtilaf Devletlerine karşı Sovyet Rusya’dan destek almak amacıyla diplomatik girişimlerde bulundu.
? TBMM ile Sovyet Rusya arasındaki diplomatik girişimler nelerdir?
4. ORTA ASYA TÜRK TOPLULUKLARI Basmacılık Hareketi (1917–1936):
1917 İhtilalinden sonra Sovyet Rusya, Orta Asya’da Türk kültürünü yok edip yerine Sovyet kültürünü getirmeye çalıştı. “Temizleme Hareketleri” ile potansiyel Türk liderlerini öldürtüp yerlerine Rus yöneticiler atadı. Orta Asya halklarını fakirleştirip kendine bağımlı hale getirdi. Ya da onları Sibirya’ya zorunlu göçe zorladı, yerlerine Rusları yerleştirdi.
Böylece homojen bir toplum oluşturmaya çalıştı. Bu gelişmeler üzerine Özbek, Türkmen, Kırgızların çoğunluğunu oluşturduğu Türk ve yerli Müslüman halklar, Sovyet Rejimine karşı 1917’de ilk önce Türkistan’ın öncülüğünde 1936’ya kadar aralıklarla süren bağımsızlık mücadelesine başladılar.
Basmacılık Hareketi, Orta Asya’nın tam bağımsızlığı ve İslam’ın korunması adına başlatılmış ve 1936’ya kadar sürmüştür. Sovyet Rusya, dünya kamuoyuna bu hareketi önemsiz bir olay gibi göstererek mücadeleye katılanları basmacı, basan veya haydutluk eden anlamında “Basmacılık Hareketi”
olarak tanıtmıştır.
ZEKİ VELİDİ TOGAN (Tarih Yazan ve Yapan):
Enver Paşa gibi Zeki Velidi Togan da 1920–23 yılları arasında Türkistan’da Basmacı Hareketi’nin içinde yer almıştır. Zaten Türkistan Milli Birliği’nin kurucusu ve ilk başkanıdır. Yine İsmail Gaspıralı ve Yusuf Akçura da Orta Asya’daki Türklerin, politik ve kültürel haklarını elde etmesinde etkili olan kişilerdir.
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
1 Uyarı:Bolşevikler, bu hedeflere Komünist Parti, Gizli Polis Örgütü ve Kızıl Ordu ile ulaşmaya çalıştılar.
KPSS/TARİH 1. ÜNİTE -20.YY BAŞLARINDA DÜNYA
5. Orta Doğu’da Manda Yönetimlerinin Kuruluşu:
Orta Doğu, Asya, Afrika ve Avrupa kıtalarının kesişme bölgesidir. Burası tüm Semavi dinlerin ortaya çıktığı bölgedir. Ayrıca bu dinler için kutsal sayılan topraklar ve mekânlar bu bölgede bulunmaktadır.
Bölgenin önemi siyasal açıdan duyarlı bir bölge olması yanında, son yüzyılda bulunan petrol rezervlerinden de kaynaklanmaktadır. Bu nedenle Avrupa devletlerinin çıkarlarının çatıştığı bir bölge haline gelmiştir.
İNGİLİZ VE FRANSIZLARIN ORTADOĞUYU YENİDEN YAPILANDIRMASININ NEDENLERİ:
a) Orta Doğu petrollerini ele geçirmek istemeleri b) Siyasi istikrarı sağlanan ve petrollerini kullanarak
ekonomik refaha ulaşan Arapların, Emperyalist ülkelerin çıkarlarını tehdit edeceği düşüncesi c) Emperyalist devletlerin, Arap topraklarında
istikrarsızlığın sürmesini sağlayarak Orta Doğu’yu yönlendirmek istemeleridir.
Arapları bağımsızlık vaadi ile kandıran İngiliz ve Fransızlar, I. Dünya Savaşından sonra Sykes-Picot Antlaşması doğrultusunda Ortadoğu’yu ve Afrika’yı siyasi ve ekonomik çıkarlarına uygun olarak cetvellerle ve sınırlar arasında geniş boşluklar bırakarak yeniden çizip bu topraklarda manda yönetimleri kurdular.
Orta Doğu’da Manda Yönetimleri
Not: Manda altına girmeyen ülkeler hangileridir?
6. UZAKDOĞU’DA YENİ BİR GÜÇ: JAPONYA Meiji Restorasyonu:
Bu dönemin önemi Japon modern tarihinin temellerinin atılmasıdır. 1868 Meiji Restorasyonu ile yeni bir dönem başlamıştır. İmparator Meiji, Japonya’da feodal rejimi ortadan kaldırdı, mutlak monarşi yerine meşruti monarşi yönetimini getirip yeni bir anayasa yaptı. Batıdan akademisyen-uzman ve teknisyen getirterek çalıştırmaya başlayan Japonya, kendi uzmanlarının da batıda eğitilmesine önem verdi.
Böylece Japonya 25–30 yılda teknik ve teknolojik olarak dünya arenasında söz sahibi olmaya başladı.
Sonuç: Meiji dönemi, Japonya’nın modern ve güçlü bir devlet haline gelmesini sağlayan gelişmelerin temelini oluşturmuştur. Bu dönemde Japonya, Batının yüzyıllar içinde kurduğu modern sanayileri bürokratik ve politik kurumları 20–30 yılda oluşturmayı başarmıştır. Bu durum Japonya’yı büyük devletlerarasına sokmuştur.
ABD’nin Uzakdoğu Politikası:
I.Dünya savaşından sonra Monroe Politikasına geri dönen ABD, daha çok uzak doğu ile ilgilenmeye başlamıştı. Çünkü I. Dünya Savaşından karlı çıkan Japonya uzak doğuda yeni bir güç olarak bölgede etkin bir rol oynamaya başlamıştı (Yayılmacı hareketlere girişen Japonya, Almanya’nın uzak doğudaki sömürgelerinin bir bölümünü ele geçirmişti). Böylece ABD için bir rakip ülke olmuştur.
7. 1929 DÜNYA EKONOMİK BUHRANI VE DÜNYAYA ETKİLERİ:
Dünya Ekonomik Buhranı, Amerika’da 1929’da New York Borsasının çöküşü ile başlayan ve etkileri on yıl boyunca dünyada devam eden ekonomik krizdir.
Krizin nedenleri şunlardır:
a) ABD ekonomisinin %50’sinin 200 kadar Holding’in kontrolünde olması ve bir tanesinin dahi batmasının ülke ekonomisini etkilemesi b) Bankaların kötü yapılanmış olması, mali yapıdaki
yasaların yetersizliği (bankaların ölçüsüzce verdiği kredilerin engellenememesi)
c) ABD’nin tüm dünyaya kredi veren tek ülke olması ve bu konuda büyük hatalar yapması (dünya devletlerine verdiği kredileri geri alamaması) d) ABD Başkanı Hoower yönetiminin zafiyeti ve
ekonomi alanındaki tecrübesizliği
Yatırımcıların 21 Ekim günü ellerindeki hisse senetlerini satması ve bunun sonucunda ortaya bir panik havası “Kara Perşembe” olarak anılan 24 Ekim 1929 Perşembe günü New York borsasının çöküşüne yol açmıştır.
Dünya ekonomik krizi başta Kuzey Amerika ve Avrupa olmak üzere tüm dünyayı ekonomik açıdan olumsuz etkilemiştir. Bu bunalımdan en çok etkilenen devlet Almanya olmuştur.
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
İngiltere Fransa İtalya İspanya İsrail Irak-Ürdün Suriye Libya Fas Filistin Filistin-BAE Lübnan
Kuveyt-Katar Tunus Umman-Aden Cezayir
Sudan Fas
Uyarı: “Doğunun ahlakı-Batının teknolojisi”
Japonların sloganı olmuştur.
KPSS/TARİH 1. ÜNİTE -20.YY BAŞLARINDA DÜNYA
Sonuç: 1929 Bunalımı sonucunda o gün ki paraya göre 4,2 milyon dolar yok oldu. 4 bin banka battı.
Binlerce insan mal varlığını kaybetti. Piyasada para olmadığından takas usulüne geri dönüldü. İşsizlik arttı.
İnşaat faaliyetleri durdu. Önce tüketim sonra üretim düştü. Uluslararası ticaret durma noktasına geldi.
Buhranı en fazla hisseden alan madencilik oldu.
Amerika’da durum: Amerikalılar bu çöküşün faturasını Başkan Hoower’e kestiler. 1933’te Başkan Roosevelt ekonomik sistemde köklü değişiklikler vadeden “New Deal” projesi ile iş başına geldi. Bu planla ilk kez devlet ekonomiye müdahale ediyordu.
Bu doğrultuda ilk kez Merkez Bankası kuruldu.
Almanya’da durum: Yaşanan kriz Hitler'in Almanya’da iktidarı ele geçirmesine yol açtı. Hitler, Versay Antlaşması’nın Almanya’yı sınırlayan ekonomik hükümlerini tanımadığını açıklayarak yayılmacı bir politika izlemeye başladı.
Türkiye’de durum: Bu kriz karşısında Türkiye kalkınmasını sağlayabilmek için ihracat ve ithalatını arttırmak zorunda kaldı. Kliring ve takas sistemi uygulandı. Bu sistemle Türkiye ile ticaret ve ödeme anlaşması yapan ülkelerden ithalata öncelik verildi.
İhraç mallarına kalite kontrol sistemi getirildi 1934’te bu iş için “Türk Ofis” kuruldu. Yerli Malı Haftası ilan edildi.
8. İKİ SAVAŞ ARASINDA AVRUPA’DA DURUM Dünya’da Barışın Sürekliliğini Sağlama Çabaları
(Atatürk Dönemi’nde Dünya ) a) CEMİYET-İ AKVAM’IN KURULUŞU (1920) ABD Başkanı Wilson’un yayımladığı ilkeler doğrultusunda dünya barışını korumak amacıyla Paris Barış Konferansında kurulmasına karar verildi.
Milletler Cemiyeti, Uluslararası iş birliğini geliştirmek, uluslararası barış ve güvenliği sağlamak amacıyla Cenevre’de kurulmuştur.
Genel barışı korumak amacıyla kurulan bu kuruluş
“Cemiyet-i Akvam” olarak da bilinir. Ancak büyük devletlerin çıkarlarını korumaya yönelik taraflı davrandığı ve II. Dünya savaşının çıkmasını engelleyemediği için dağılmıştır. II. Dünya Savaşından sonra BM adıyla kurulacaktır (1945).
b) LOCARNO ANTLAŞMASI (1925)
Fransa’nın, Almanya’ya olan güvensizliği sonucunda imzalanan bir antlaşmadır. Versay Antlaşması sonrası bir gerginlik devresine giren Fransız- Alman ilişkileri ancak bu antlaşma ile toparlanabilmiştir. Alsas-Loren bölgesini geri alan Fransa, Almanya’nın kendisine karşı bir saldırıda bulunmasından endişelenmiş ve ittifak arayışına girmiştir. Almanya da savaş tazminatı konusunda kendisine kolaylık sağlanması için Fransa ile yakınlaşma içine girmiştir. Bu antlaşmadan sonra Almanya 1926’da Milletler Cemiyetine girmiştir.
Böylece 1930’a kadar barışı korumanın amaçlandığı bir dönem olmuştur.
c) BRİAND-KELLOG PAKTI (1928)
Fransız Dışişleri Bakanı Briand ile ABD Dışişleri Bakanı Kellog’un mimarı oldukları paktır. Amaç, savaşı ulusal politikaların bir aracı olmaktan çıkarmaktır. Bu pakt, ABD’nin öncülüğünde imzalanmış, pakta daha sonra SSCB ve Türkiye’de katılmıştır. Kellog Paktı barış ve silahsızlanma çabalarında önemli bir adımdır. Barışın sürekliliğini sağlamak ve devletlerarası ilişkilerde barışçı yollara başvurmak dünyada kalıcı bir barış ortamı oluşturmak amaçlanmıştır.
9. BÜYÜK DEVLETLERDE REJİM
DEĞİŞİKLİKLERİ ve DIŞ POLİTİKALARI:
1) İtalya’da Faşizm: I. Dünya savaşından istediğini alamayan İtalya müttefiklerine kızgındı. Savaştan olumsuz yönde etkilenen İtalya’da ülke içindeki karışıklıkları fırsat bilen Benito Mussolini tarafından kurulan Faşist Parti harekete geçti.
Mussolini önderliğinde aşırı milliyetçiliği esas alan Faşist yönetim kısa bir süre sonra demokrasiyi (cumhuriyeti) kaldırarak yayılmacı bir politika izlemeye başladı. Mussolini’nin söylemleri ve politikaları Büyük Roma İmparatorluğu kurma düşünceleri (Bizim Deniz) halk tarafından büyük rağbet görmüş bir ayaklanma sonucu Başbakan olmuştur.
2) Almanya’da Nazizm (Almanya’da Hiper- Yüksek Enflasyon-Tansiyon): I. Dünya savaşından sonra Versay Antlaşması’nın aşırı zorlayıcı maddelerinin de etkisi ile Almanya önemli iç sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Ülkedeki ekonomik yapının bozukluğuna Versay Antlaşması’nın getirdiği hükümler de eklenince Ülkede ekonomik kriz ortaya çıkmıştır. Dış borçlarını ödeyemeyen Almanya’da sağ görüşlü Naziler iktidara gelerek Hitlerin yönetiminde aşırı ırkçı ve yayılmacı bir politika izlemeye başladı (savaş sonunda enflasyon ve işsizlik Alman halkının en büyük sorunu olmuş, bunu çok iyi kullanan Hitler, 1933’te iktidarı ele geçirerek ırkçı bir yönetim kurmuştur).
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
3 Uyarı: ABD senatosu onaylamadığı için ABD, Milletler Cemiyetine üye olmamıştır.
KPSS/TARİH 1. ÜNİTE -20.YY BAŞLARINDA DÜNYA
3) Rusya’da Bolşevik ihtilali ile Lenin önderliğinde Sosyalistlerin iktidara gelmesi (sonra da Stalin).
4) Japonya’da İmparator Meiji’nin Restorasyon dönemi. Daha sonra 1926-1989 arası 63 yıl süren Hirohito Diktatörlüğü.
5) İspanya’da iç savaş sonunda iktidara gelen General Franco, Cumhuriyet yönetimine son vererek Irkçı Faşist bir yönetim kurmuştur (1939). İspanya’daki iç savaşta İtalya ve Almanya yaptıkları askeri yardımla Franco’yu desteklemişlerdir.
6) Yugoslavya’da ise Tito öncülüğünde diktatörlük kurulmuştur.
10. İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEMDE DÜNYADA MEYDANA GELEN BİLİMSEL VE TEKNOLOJİK GELİŞMELER
Albert Einstein (1879–1955): XX. yy en önemli kurumsal fizikçisi olarak değerlendirilir. 1921 Nobel Fizik ödülüne layık görülmüştür. Almanya doğumlu olmasına rağmen İsviçre vatandaşlığına geçmiş böylece I. Dünya savaşında tarafsız kalmıştır.
Sanayide kullanılan petrol ve elektrik günlük hayata girmiştir.
Demiryolu yapımına önem verilmiş böylece ulaşım kolaylaşmıştır.
Bazı hastalıkların tedavisi için aşı ve ilaçlar bulunmuştur.
İlk kez organ nakli başlamıştır.
1921’de Tüberküloz (Verem) hastalığına karşı BCG aşısı bulunmuştur.
1929’da Penisilin keşfedilerek antibiyotiklerin gelişeceği alan açılmıştır.
1927’ye kadar filmler bütünüyle sessizdi. İlk sesli sinema “Caz Şarkıcısı”dır. 1930’lardan itibaren ise tüm filmler sesli çekilmeye başlanmıştır.
Walt Disney, ilk sesli çizgi filmlerini çekmeye başladı (TV’de yayınlanmıştır).
I.Dünya Savaşı sonunda Batı medeniyeti ve bu medeniyetin dayandığı değerlerin sorgulanması Avrupa tarihi ve edebiyatını etkilemiştir. John Stainbeck’in “Gazap Üzümleri” adlı eseri Avrupa’daki durumunu anlatan önemli eserler arasıdadır.
1930’lar aynı zamanda renkli sinemaya geçiş dönemi oldu. 1937’de tamamlanan Pamuk Prenses ve Yedi Cüceler renkli film olarak yayınlandı.
1936’dan sonra radyonun iletişimde ne kadar etkili olduğunu anlayan ülkeler bu alandaki çalışmalara önem verdiler.
1929–65 yılları arasında BBC yayına başlamıştır.
11. ATATÜRK DÖNEMİ TÜRK DIŞ POLİTİKASI (1923–1939)
NOT: Bu konu daha önce ayrıntılı olarak işlenmiştir.
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
Uyarı: Albert Einstein, Atatürk’e mektup göndererek Hitlerin soykırımından kurtulan bilim adamlarının Türkiye’ye alınmasını istemiştir.
KPSS/TARİH2. ÜNİTE - İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI (1939–1945)
II. ÜNİTE: İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI (1939–1945)
1. SAVAŞIN GENEL NEDENLERİ
II. Dünya Savaşı çıktığında Avrupa’da birçok devlet diktatörlükle yönetiliyordu. Avrupa’da demokrasilere karşı Üçlü Totaliter (baskıcı) rejim büyük bir tehlike oluşturuyordu (Stalin’in SSCB’si, Hitlerin Nazi Almanya’sı, Mussolini’nin Faşist İtalya’sı).
a) İtalya ve Almanya’nın Saldırgan Tutumları (1936–1939): İtalya’da ortaya çıkan Faşizm, Mussolini’nin siyasetiyle tehlikeli bir boyut kazanmıştır. Almanya’da aşırı milliyetçi düşüncelere sahip Nazilerin iktidara gelmesi (1933) Hitlerin Büyük Almanya, üstün Alman ırkı idealleri yolunda yaptığı çalışmalar dünya barışını tehdit etmeye başlamıştır. Hitler, bütün Alman dilini konuşan toplulukları tek bir Alman devleti etrafında toplamayı amaçlamıştır.
Hayat Sahası: Bu ifade Naziler tarafından Alman halkının yaşamını sürdürebilmek için ihtiyaç duyduğu ve özellikle de Slav halklarından alınması gereken toprakları anlatmak için kullanılmıştır (Kısaca Almanya, Avrupa’yı hayat sahası olarak görmektedir).
Bu doğrultuda, Almanya, Versay Antlaşmasına göre askersiz bölge olan Ren’e asker çıkartmış, İtalya ise Almanya’dan destek alarak Habeşistan’a saldırmıştır.
Almanya ve İtalya’nın hızla silahlanarak yeni sömürge arayışına girmeleri, sömürgeleri tehlikeye giren İngiltere’yi tedirgin etmiştir. Bu arada Nazizm ve Faşizm gibi katı totaliter rejimlerin uzlaşmaz tavırları İngiliz ve Fransızları savunma güçlerini arttırmak için bazı önlemler alma yoluna itmiştir.
b) Komünizm rejiminin Rusya’ya yerleşmesiyle bu ülkede silahlanma yarışı başlamış, komünist rejimle Rusya, yayılmacı bir politika izlemeye başlamıştır.
Bu arada savaş sonunda artan sorunlar ve işsizlik nedeniyle Avrupa’da komünizmin gelişmesi sonucunda bu duruma İtalya ve Almanya tepki duymaya başlamıştır.
c) I. Dünya savaşı sonunda yapılan ağır antlaşmalar ile Avrupa’da siyasi ve ekonomik dengelerin tamamen bozulması, özellikle de Almanya ile yapılan 1919 Versay Antlaşması’nın Almanya’nın büyümesini ve güçlenmesini önlemeye yönelik olması Almanya’nın bu antlaşmanın hükümlerini tanımamasına yol açmış ve bu durum II. Dünya Savaşının çıkış noktası olmuştur.
d) İtalya’nın I. Dünya Savaşından galip bir devlet olarak çıkmasına rağmen yeterince menfaat elde edememesi: İtalya’nın, 1919 Paris Barış Konferansı’nda istediğini alamaması ve itilaf devletleriyle ilk görüş ayrılıklarını yaşaması.
İtalya’da iktidarı ele geçiren aşırı milliyetçi faşist partinin, yayılmacı bir politika izlemesi 1935’te İtalya’nın, Habeşistan’a saldırması.
Bizim Deniz: Mussolini’nin Akdeniz’de Roma İmparatorluğunu yeniden canlandırma projesidir.
e) Japonya’nın Sömürgeci faaliyetlere girişi ve Çin’e ait Mançurya’yı işgali (1931): Milletler Cemiyetinden ayrılan Japonya II. Dünya savaşı öncesinde Mançurya’yı işgale yönelerek yayılmacı bir politika izlemiş, gücünü sürekli arttırmıştır.
Ortak Refah Alanı: Japonya, yayılmacı politikasını Asya devletlerinin dayanışması üzerine kurmuştu. Bu politikaya göre bazı Asya bölgeleri, Japonya’nın denetiminde olmalıydı.
f) Devletlerarasında Bloklaşma ve Hızlı Silahlanma yarışının tekrar başlaması: İtalya, Almanya ve Japonya’nın yakınlaşarak aralarında ittifak kurmaları, I. Dünya Savaşı öncesindeki gibi pazar ve hammadde arayışının beraberinde getirdiği silahlanma yarışı 1930’lu yıllarda dünya barışını tehlikeye düşürmüştür.
g) I. Dünya Savaşı sonunda imzalanan barış antlaşmaları ile sınırların çiziminde “milliyetçilik”
ilkesine dikkat edilmemesi ve yeni milliyetçi akımların ortaya çıkması da savaşın çıkışında etkilidir.
2. SAVAŞ ÖNCESİNDE YAŞANAN GELİŞMELER (BLOKLAŞMALAR)
a) MİHVER GRUBU (ÜÇLÜ PAKT): 1936 da Almanya ve İtalya tarafından kurulmuş, sonradan bu gruba Japonya’da dâhil olmuştur. Daha sonra bu gruba Bulgaristan, Macaristan, Finlandiya, Romanya da katılmıştır.
b) MÜTTEFİK GRUBU: İngiltere ve Fransa tarafından kurulmuştur. Rusya ve ABD’de bu gruba dâhil olmuştur. Müttefik devletlere daha sonra 30 civarında devlet katılmıştır.
c) Savaşı Durdurma Çabası: Savaş başlamadan önce İngiliz Başbakanı Chamberlain Neville’nin yatıştırma politikası da Almanya’yı durduramadı.
Almanya’nın, Çekoslovakya’yı işgal etmesi üzerine, İngiltere yatıştırma politikasını terk etti. Böylece İngiltere büyük bir savaşı önleyemeyeceğini anlamış oldu.
3. SAVAŞIN BAŞLAMASI
Savaş, 1 Eylül 1939’da Almanya’nın, Polonya’ya saldırmasıyla başlar. Polonya’nın bir bölümünün Alman toprağı olduğunu iddia eden Hitler, Sovyetlerle anlaşarak Polonya’yı işgal etmiştir. Bunun üzerine Polonya’ya güvence veren İngiltere ve Fransa’da savaşa girmiştir. Başlangıçta Almanya; Danimarka, Norveç, Hollanda, Belçika ve Fransa’nın başkenti Paris’i ele geçirerek Mihver devletler üstün duruma getirmişken, ABD’nin müttefik devletler grubuna katılmasıyla savaşın seyri değişmiştir.
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
5
KPSS/TARİH2. ÜNİTE - İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI (1939–1945)
a) Barbaros’sa (Tayfun) Harekâtı: SSCB, başlangıçta Almanya’nın yanında yer alırken daha sonra Almanya’nın “Barbaros’sa Harekâtı” ile Rusya’ya saldırması üzerine, Rusya Müttefikler grubuna geçmiştir. Sovyet Rusya’nın Doğu Avrupa’da genişleme siyaseti izlemesini çıkarlarına aykırı gören Hitler, 1940’da ani bir kararla Sovyetlere saldırmıştır.
Hitlerin amacı, hayat sahasını genişletmek, komünizmi yok etmektir. Ayrıca SSCB’nin doğal zenginliklerini almak, alt sınıf olarak gördüğü Slav halklarını sömürgeleştirmekti.
b) Pearl Harbour Saldırısı: Japonya’nın, Pasifik okyanusundaki (Hawaii’deki) Amerikan üssü olan Pearl Harbour’a 1941’de saldırması üzerine ABD müttefiklerin yanında savaşa girmiştir. ABD, Japonya’nın Pearl Harbour baskınına karşılık savaşın bitişini hızlandırmak için Hiroşima ve Nagazaki kentlerine tarihte ilk kez atom bombası atmasıyla Japonya bir süre daha dirense de teslim olmuştur.
Bunun üzerine savaş 1945 yılında sona ermiştir.
c) Atlantik Sözleşmesi (1941): İngiliz Başbakanı Churchill ile ABD Başkanı Roosevelt arasında imzalanmıştır. Bu iki lider savaştan sonra dünyayı nasıl düzenleyeceklerine dair 8 maddelik bir sözleşme yapmışlar, dünya haritasını nasıl düzenleyeceklerine dair kararlar almışlardır. Bu sözleşme ABD, henüz savaşa girmeden yapılmıştır (Bu sözleşme ABD’nin artık tarafsızlık politikasını terk ettiğini göstermektedir).
NOT: ABD’nin savaşa katılmasından sonra Almanya’ya karşı savaşa giren 26 devletin katılımıyla Atlantik Sözleşmesi esas olmak üzere BM bildirisi yayımlanmıştır. Böylece savaş sonrası kurulacak olan BM’nin temelleri atılmıştır.
d) Normandiya Çıkarması: ABD, İngiltere ve Kanada kuvvetlerinin 100 bin kişiyle Fransa’daki Almanlara ait üsse yaptığı askeri çıkarmadır.
Avrupa’nın kuzey kesiminde yapılan Normandiya çıkarması tarihin gelmiş geçmiş en büyük çıkarması olmuştur.
Bu çıkarma, 1000 uçak, 4 bin çıkarma gemisi ile yapılmıştır. Böylece Almanlar ağır kayıplar vermiş, Fransa’nın başkenti Paris kurtarılmıştır. Rusya’nın da ileri harekâtıyla Almanya ve İtalya yerle bir edilmiştir.
Bu gelişmeler üzerine Mihver devletler grubu yetersiz kalmıştır. Rusya’nın ileri harekâtıyla Balkanları ele geçirip Almanya’ya kadar ilerlemesi üzerine müttefikler Berlin’e girmiştir. Böylece Almanya çaresiz kalarak teslim olmuştur. Hitler ise bu durum karşısında intihar etmiştir.
4. SAVAŞIN SONU
1 Eylül 1939’da Almanya’nın, Polonya’ya saldırmasıyla başlayan 2. Dünya Savaşı, Mayıs 1945’e kadar devam etmiştir. Japonya’nın da teslim olmasıyla 10 Ağustos 1945’de yaklaşık 6 yıl süren 2. Dünya Savaşı müttefik devletlerin galibiyetiyle sona ermiştir.
10 Şubat 1947’de Paris Antlaşmasıyla savaş resmen bitmiştir.
II. Dünya Savaşında Türkiye’nin Tutumu: 1939–45 yılları Türkiye için de sıkıntılarla dolu bir dönem olmuştur. Türkiye savaşa girmemekte kararlı olduğu halde çevresi bir ateş çemberi ile sarılmıştı. Bu nedenle Türkiye ordusunu sürekli olarak savaşa hazır halde tuttu. Bütün ekonomik gücünü askeri harcamalara ayırmak zorunda kaldı. Bunun sonucunda Türkiye’nin kalkınma ve sanayileşme çabaları oldukça zayıfladı, üretim düştü. Temel maddeler bile güç temin edilir duruma geldi. Her olasılığa karşılık önemli sayıda askeri birikim yapıldı. Savaş boyunca 2 milyon insanı silah altında tutan Türkiye ekonomik gücünü askeri yatırımlara ayırmak zorunda kaldığı için 2. ve 3. Beş yıllık Kalkınma Planlarını uygulayamadı.
Savaşta Türkiye için en büyük tehlike Almanya’nın Balkanlara yayılmasıydı. Yunanistan’ı işgal eden, SSCB’ye saldırmayı planlayan Almanya, Türkiye’nin kendi yanında savaşa girmesini istemiş ancak bunu başaramayınca iki ülke 1941’de “Saldırmazlık Antlaşması” yapmışlardı. Buna göre Türkiye savaşta tarafsız kalacaktı (Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün politikalarıyla Türkiye savaşta yer almamıştır). Ancak Türkiye’nin stratejik önemi nedeniyle hem Müttefik hem de Mihver devletler, Türkiye’nin kendi yanlarında savaşa girmesi için çaba harcamışlardır.
İsmet İnönü, prensip olarak savaşa girmeyeceğimizi açıklamış ancak Türkiye’nin ihtiyaçları olan araç gereçlerin temin edilmesiyle savaşa girilebileceğini belirtmiştir. Savaşın gidişatının netleşmesi üzerine Türkiye, 2 Ağustos 1944’te Almanya ile diplomatik ilişkilerini kesmiş, 1945 yılı başlarında ise Almanya’nın yenilgisinin kesinleşmesi üzerine Türkiye, 23 Şubat 1945 tarihinde Almanya ve Japonya’ya savaş ilan etmiştir
NOT: Türkiye’nin savaşa girişinin en büyük nedeni savaş sonrası oluşturulacak uluslararası kuruluşlara kolayca girebilmek ve imtiyaz alabilmek içindir.
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
6
KPSS/TARİH2. ÜNİTE - İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI (1939–1945)
Yalta Konferansı’nda, BM’nin kurulması için hazırlık konferansının ABD’nin San Francisco kentinde yapılması ve 1 Mart 1945’ten önce Almanya’ya savaş açan ülkelerin bu konferansa kurucu üye olarak katılabilmesi esasları belirlenmiştir.
Bu nedenle Türkiye 1 Marttan önce Almanya’ya savaş ilan etmiş, 27 Şubatta BM Beyannamesi’ni imzalayarak, San Francisco Konferansı’na resmen davet edilmiştir. Böylece, 1945 yılında San Francisco Konferansı toplanmış, Türkiye’nin de katıldığı bu konferansta BM kurulmuştur. Türkiye’de bu örgütün kurucu üyelerinden biri olmuştur.
5. SAVAŞ SIRASINDA YAPILAN ÖNEMLİ KONFERANSLAR
a) Adana Mülakatı (1943): Türkiye adına İsmet İnönü ile İngiltere Başbakanı Churchill arasında Türkiye’yi savaşa sokmak için yapılan bir görüşmedir.
Almanya’ya karşı Balkanlarda cephe açılması gerektiğini, böylece Sovyet Rusya’nın yayılmacı politikasının da önlenebileceği görüşülmüştür.
Özellikle bu görüşmede müttefikler Türkiye’yi stratejik önemi nedeniyle savaşa sokmak için büyük uğraş vermişlerdir. Ancak Türkiye tarafsızlığını bir süre daha korumuştur.
b) Eden Menemencioğlu Görüşmesi (1943):
İngiltere ile Türkiye arasında, Türkiye’yi savaşa sokmak için yapılmıştır. Ancak Türkiye bu teklifi reddetmiştir.
c) Tahran Konferansı (1943): İngiltere-ABD ve Rusya arasında yapılmıştır. Bu konferansta yeni bir cephe açılması görüşülmüştür. Ancak Balkanlar yerine Normandiya çıkarması yapılmasına karar kılınmıştır.
Ayrıca bu konferansta Sovyet Rusya, Türkiye’nin kendi yanlarında savaşa girmesinde ısrar etmiştir.
d) Kahire Konferansı (1943): ABD Başkanı Roosevelt ile İngiltere Başbakanı Churchill ve Türkiye’den İsmet İnönü arasında yapılmıştır.
Türkiye’nin müttefiklerin yanında savaşa katılmasını yeniden istemişlerdir. Türkiye ilke olarak öneriyi kabul etse de askeri ihtiyaçlarımızın karşılanması durumunda savaşa girebileceğini belirtmiştir.
e) Yalta Konferansı (Kırım–1945): İngiltere- ABD- SSCB arasında yapılmıştır. Artık II. Dünya savaşının sonu hemen hemen bellidir. Amaç savaş sona ererken müttefikler arasında artan sürtüşmeleri ve görüş ayrılıklarını sona erdirerek, ortak barış sistemi kurmaktır. Konferansta Almanya’nın silahsızlandırılması, Almanya’nın işgalinin nasıl gerçekleştirileceği, hangi bölgelerin kimin kontrolünde olacağı (kimin Almanya’nın neresini alacağı), Avrupa’da nasıl bir düzenin kurulacağı görüşülmüştür.
NOT: Konferanstan en karlı çıkan devlet Rusya olmuştur. Çünkü Rusya bütün doğu Avrupa’yı işgal etmiştir. Rusya’ya izin vermelerindeki amaç Nazizmi ortadan kaldırmaktır.
f) Postdam Konferansı (1945): Bu konferansta Almanya’nın teslim olmasından sonra ortaya çıkan sorunlar görüşülmüştür. Bu konferansın diğer konferanslardan farkı; savaşın nasıl biteceği değil barışın nasıl sağlanacağı konularının görüşülmesidir.
Berlin’de toplanan bu konferansa göre yapılacak barış antlaşmalarının temel ilkeleri belirlenmiştir. Barışın nasıl sağlanacağı, kaybeden Mihver devletleri ile bazı stratejik bölgelerin kaderi görüşülmüştür. Konferansta, Almanya’nın kaderinin ne olacağını belirlediler.
Ayrıca bu konferansta SSCB, Türkiye’nin asla kabul etmeyeceği Karadeniz ve boğazlarla ilgili isteklerde bulunmuştur. SSCB, boğazlardan üs talep etmiştir.
Konferansta boğazların yeni bir yönetime kavuşturulması ve ABD’nin, boğazlarda söz sahibi olması konusunda uzlaşmaya varılmıştır.
6. SAVAŞ SIRASINDA TÜRKİYE’DEKİ GELİŞMELER
II. Dünya Savaşı yıllarında özellikle erkeklerin silah altında olmasından dolayı Cumhuriyet döneminin en düşük nüfus artış hızı gerçekleşmiştir. Bu dönemde ekonomik sıkıntılara rağmen, okul sayısını arttırmak, insan faktörünü geliştirmek amacıyla eğitime harcanan para da artmıştır.
Savaşın Türkiye’ye Ekonomik etkileri:
Türkiye’de yarı seferberlik havası ile yetişkin nüfusun askere alınması üretimde düşüşe neden olmuştur.
Savunma harcamalarının artması yatırımların yapılamamasına yol açmış, mevcut yatırımların korunması temel politika haline gelmiştir. Savaş bittiğinde Türkiye ekonomisi 1934’te bulunduğu gelişme düzeyinin altına düşmüştür. En önemli gerileme tarımda olmuştur. Devletçilik politikası gereği 1940’ta “Milli Korunma Kanunu”
çıkartılmıştır. Bu kanun Türkiye’nin ekonomik politikalarını belirlemiştir. Bu kanun hükümete, ekonomiye müdahalede sınırsız yetki vermiştir. Bu dönemde dünyada üretim düştüğünden ithalatımız da azalmıştır. Böylece kıtlık ortaya çıkmıştır.
Devletin para basması üzerine enflasyon artmıştır. Bu arada Varlık Vergisi ile özellikle gayri Müslimlerden, biriken servetleri alınarak seferberliğe harcanmış, böylece yerli tüccarların azınlıkların yerini alması da kolaylaşmıştır. Savaşın sona ermesiyle çıkartılan
“Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu” (1945) bir süre uygulandıktan sonra kaldırılmıştır. Ayrıca “Toprak Mahsulleri Vergisi” de çıkarılmıştır.
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
7
KPSS/TARİH2. ÜNİTE - İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI (1939–1945)
Savaş sonunda Türkiye, Devletçilik ilkesi doğrultusunda hazırladığı İkinci 5 yıllık Kalkınma Planını ortadan kaldırmış, yerine Marshall Planına katılmayı sağlayacak “Türkiye İktisadi Kalkınma Planı”nı 1947’de hazırlamıştır. Dış kredilere dayanan bu plan Türkiye’nin gelişmesine özellikle de tarımsal gelişmesine katkı sağlayacaktı. Sonuçta Türkiye, 1948’de yardım kapsamına alınarak OEEC’ye üye olmuştur.
Köy Enstitüleri: İlkokul öğretmeni yetiştirmek amacıyla 1940 tarihli yasa ile tarım işlerine elverişli geniş arazisi bulunan köylerde açılmıştır. Köylülerin kendi yörelerinde pratik bilgilerle eğitilmesi için açılan okullardır. Önceleri “iş içinde eğitim” ilkesi ile hareket eden bu okullar, giderek geleneksel, ezberci eğitimin yerleştiği öğretmen okullarına dönüştüler ve 1954’te kapatıldılar.
Varlık Vergisi: Olağanüstü savaş koşullarının yarattığı yüksek karlılığı engellemek amacıyla 1942’de çıkartılan, varlıklı zenginlerden alınan servet vergisidir. Bu vergi 1942 bütçesinin % 80’ni oluşturmuştur. Verginin %87’si gayri müslimlerden alınmıştır.
Ekmek Karnesi: II. Dünya savaşı, kıtlık gibi olağanüstü bir durum yaşattığı için halkın günlük ekmek ihtiyacını karşılamak amacıyla çıkartılan karnedir.
NOT: Savaş yıllarında Türkiye’de kamu güvenliğini sağlamak için tüm illerde karartma uygulanmış, Karadeniz’de Türk gemi seferleri durdurulmuştur.
7. SAVAŞIN GENEL SONUÇLARI
1) Mihver devletler yenilmiş, bunlardan Almanya, İtalya, Japonya sömürgelerini kaybetmişlerdir.
2) Savaştan sonra Almanya doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılmıştır (Bu iki Alman devleti 1990’da birleşmiştir).
3) Savaştan sonra İtalya’nın K.Afrika’dan çekilmesiyle Libya devleti kuruldu. Fransa’nın sömürgesi olan Cezayir bağımsız oldu.
4) İngilizlerin sömürgesi durumunda olan Mısır, Pakistan ve Hindistan bağımsızlıklarına kavuştular.
5) 12 Ada savaştan sonra Yunanistan’a verildi (Böylece yapılan paylaşımda Türkiye umduğunu bulamadı).
6) Milyonlarca Yahudi’nin öldürülmesi üzerine BM desteği ile Yahudilere, Filistin’de devlet kurma hakkı tanındı. Böylece Amerika ve İngiltere’nin desteği ile 1948’de işgalci İsrail devleti kuruldu.
7) Çin’de komünist rejim iş başına geldi.
8) Savaş sonunda dağılan M.C. yerine 46 devletin katılımıyla BM kuruldu (24 Ekim 1945). BM, 1948’de II. Dünya Savaşının kötü sonuçlarını göz önüne alarak
“İnsanlar Hakları Evrensel Beyannamesi”ni hazırladı.
9) Savaşta yaklaşık 56 milyon insan hayatını kaybetmiş ve milyonlarca insan sakat kalmıştır.
Avrupa, tarihinin en büyük nüfus hareketiyle karşı karşıya kalmıştır.
10) II. Dünya Savaşı sonrası Emperyalist Devletler sömürgelerini kaybetmişlerdir. Bu nedenle II. Dünya savaşını kazanmasına rağmen İngiltere savaştan zararlı çıkan devletlerden biri olmuştur.
11) Savaştan sonra Avrupa Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) kuruldu (1949’da ise Avrupa Konseyi kuruldu). Çünkü bu savaş, sanayi kuruluşlarının yıkılmasına ve devletlerin ekonomilerinin bozulmasına yol açmıştır. Savaşın getirdiği maddi zarar 2 trilyon doları aşmış, dünya ticareti durma noktasına gelmiş, tarım ve sanayi
%70’lere kadar düşüş göstermiştir.
12) Atom bombasının gücü ilk kez bu savaşlar sonucunda görülmüş, ABD dünya siyasetinde söz sahibi olmuştur.
13) Savaştan sonra ABD’nin başını çektiği grup aşırı akımların (Nazizm, Faşizm vb.) dünyaya verdiği zararları görerek demokratik yönetimleri yaygınlaştırmak istemişlerdir.
14) Dünyadaki bu gelişmelerin de etkisi ile Türkiye’de çok partili hayata geçilmiştir.
15) ABD-İngiltere-Rusya, Kırım’daki “Yatla Konferansı” ile dünyayı nüfuz alanlarına bölerek denetim altına almaya çalıştılar. ABD ve İngiltere’nin Rusya’yı serbest bırakması üzerine Rusya bütün Doğu Avrupa’yı işgal etmiş, işgal ettiği yerlerde rejimini yaymış, buraları sömürmüştür. Bu durum birçok ülkenin Komünizm baskısına uğramasına yol açmıştır.
Bunun üzerine ABD uyanmış, böylece dünya devletleri iki bloğa ayrılmış, Soğuk Savaş Dönemi başlamıştır.
16) Bu dönemde gizli istihbarat çalışmaları, teknoloji ve bilgi casusluğu gibi çalışmalar devletler arasında önemli hale gelmiştir.
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
KPSS/TARİH3. ÜNİTE - SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ (1945–1960)
III. ÜNİTE: SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ (İKİ KUTUPLU DÜNYA)-(1945–1960) II. Dünya Savaşından sonra başlayan ve aktif olarak 1960’lara kadar süren döneme “Soğuk Savaş Dönemi” denir.
İkinci Dünya Savaşı, tarihin gördüğü en yıkıcı savaşlardan biri olmuştur. Ülkeler yıkılmış, 56 milyon insan ölmüştür. Savaşın etkilerini hissetmeyen hiçbir ülke ve toplum kalmamıştır. Kâbus gibi geçen 6 yıllık bu rüyadan sonra dünya devletleri ve insanlık yine de barışa hemen kavuşmamışlardır. Milletlerarası çatışmalar, insanlığı zaman zaman üçüncü bir dünya savaşının eşiğine getirmişse de sıcak savaş patlak vermemiş; dünya soğuk savaş atmosferi içerisinde heyecanlı bir 15 yıl geçirmek zorunda kalmıştır.
İkinci Dünya Savaşından sonra egemen güçler arasında iki kutuplu bir denge sistemi ortaya çıkmıştır. Batı ve Doğu diye ikiye ayrılan bir dünyada soğuk savaş denilen bir mücadele başlamıştır. Ancak bu dönemde Kore Savaşı gibi blokları karşı karşıya getiren bölgesel sıcak savaşlar da görülmüştür.
1. SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ’NDE YAŞANAN ÖNEMLİ GELİŞMELER
1) II. Dünya savaşından sonra dünya politikasına Avrupalı devletlerin yerine ABD ve SSCB hâkim olmuştur. Bu iki devlet süreç içerisinde Avrupa ile ilgili birçok konuda karşı karşıya gelmiştir. Daha önce dünya politikasında rol oynamayan bu iki devlet milletlerarası politikalarda ön plana çıkarak günümüze kadar etkinliklerini sürdürmüşlerdir.
2) Bu dönemde ilk defa milletlerarası ilişkilere doktrin ve ideoloji unsuru girmiştir.
3) Sömürgecilik sona ermiştir. Asya, Avrupa ve Afrika’da günümüzün bağımsız devletleri kurulmuştur (Sömürge halindeki uluslar bağımsızlıklarını kazandıktan sonra Üçüncü Dünya veya Bağlantısızlar bloğunu kurmuşlardır).
4) Füze teknolojisi savaştan sonra büyük bir gelişme göstermiş ve büyük devletlerarasında yaşanan rekabeti uzaya taşımıştır. Büyük devlet olmanın koşulu sömürgelere sahip olmaktan çıkmış, uzayın derinliklerinde etkili olmaya dönüşmüştür.
5) Bütün dünya ülkeleri; siyasal kuvvet dengesi, güvenlik, barış, ekonomik kalkınma, refah ve daha iyi bir yaşam seviyesi gibi meselelerle yoğun bir şekilde meşgul olmak zorunda kalmışlardır.
Soğuk Savaş Döneminde SSCB; Türkiye, İran ve Yunanistan üzerindeki baskını artırmış, Doğu Akdeniz ve Ortadoğu’ya yayılmaya çalışmıştır. SSCB, Mart 1945’de Türkiye’ye bir nota vererek daha önceden imzalanan “Dostluk ve Saldırmazlık Paktı”nı feshettiğini bildirmiş, sınırda değişiklik, boğazlarda üs istemiştir.
SSCB’nin bu tehditleri ABD’nin, Ortadoğu’yla ilgilenmesine yol açmıştır. Ayrıca SSCB, Avrupa’da işgal ettiği bölgelerde komünizm rejimini yerleştirerek kendisine bağlı uydu devletler oluşturmaya çalışmıştır (Bulgaristan, Romanya, Polonya, Macaristan, Doğu Almanya, Yugoslavya ve Arnavutluk’ta komünistlerin yönetimi ele geçirmesini sağlamıştır).
İngiltere Başbakanı Churchill, SSCB’ye bağlı bu komünist devletlere (uydu devletlere) 1946 yılında Fulton Konferansı’nda “Demir Perde Ülkeleri”
deyimini kullanmıştır. Bu devletler üzerinde etkinliğini iyice arttırmak isteyen SSCB, uluslararası komünizm faaliyetlerini de yeniden örgütlemek için 1947’de Cominform’u (Komünist bilgilendirme bürosu) kurmuştur.
Bu gelişmeler üzerine ABD, 1947 yılına kadar izlediği dış politikasında köklü bir değişikliğe gitmiştir. ABD Başkanı Truman, kendi adıyla anılan bir doktrin yayımlamıştır.
a) Truman Doktrini:
Başkan Truman ABD’nin, komünizmi durdurması gerektiğini, bunun da özgürlük ve bağımsızlığını korumak isteyen uluslara askeri ve ekonomik yardım yaparak mümkün olacağını belirtmiştir. Truman Doktrini Ortadoğu düzenini korumak ve Sovyet Rusya’nın yayılmasını engellemek için jeopolitik olarak önemli olan Türkiye ve Yunanistan gibi devletlere ekonomik ve askeri yardım yapılmasını öngörüyordu. Bunun üzerine ABD, Yunanistan’a 300 milyon, Türkiye’ye 100 milyon dolarlık yardım yapacağını belirtmiştir.
Truman, Batı dünyasının savunması için çok önemli bir yerde bulunan Türkiye ve Yunanistan’ı, SSCB karşısında yalnız bırakmak istememiştir. Bu tarihten sonra Türkiye, dışa kapalı ve korumacı, içe dönük iktisadi politikaları terk etmiş, serbest dış ticaret ekonomisini benimseyerek dış pazarlara yönelmiştir.
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
9
Uyarı: Soğuk savaş döneminde SSCB ve yandaşları ABD ve onun müttefiklerine karşı şu teşkilatları kurdular: Cominform, Comecon, Varşova Paktı.
KPSS/TARİH3. ÜNİTE – SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ (1945–1960)
b) Marshall Planı: Marshall planı, II. Dünya Savaşından sonra 1947’de önerilen ve 1948–51 yılları arasında yürürlüğe konulan ABD kaynaklı bir ekonomik yardım paketidir. Aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 16 ülke bu plan uyarınca ABD’den ekonomik kalkınma yardımı almıştır (ABD, 16 Avrupa ülkesine 6 milyar dolarlık yardım yapmış ve SSCB bu plana karşı çıkmıştır.).
Marshall Planı, savaşta yıkılmış olan Avrupa’nın kalkınması için hazırlanmış olmasına rağmen, Türk hükümetinin isteği üzerine bu planda Türkiye’ye de yardım yapılmasına karar verilmiştir.
c) Molotov Planı: Marshall Planına, Sovyetler ve onun uyduları olan Doğu Bloğu ülkeleri katılmak istememişlerdir. Aksine Marshall Planına karşılık Sovyetler de uyduları arasındaki ekonomik ilişkileri ve işbirliğini geliştirmek için Sovyet Dış İşleri Bakanı Molotov’un adıyla bir plan hazırlanmıştır.
Böylece Molotov Planı ile ikili ticaret düzeni kurulmuştur.
2. SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ’NDE AVRUPA’DA MEYDANA GELEN ÖNEMLİ GELİŞMELER II. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa’da yaşanan siyasal ve ekonomik sorunlar giderek artmış ve bu sorunları çözmek için ülkeler bir araya gelerek yeni teşkilatlar kurmuşlardır.
a) OEEC (Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü):
Marshall planı çerçevesinde 16 Avrupa ülkesinin katılımıyla 1948’de OEEC kuruldu. Böylece Batı Avrupa ülkeleri, ABD ile askeri ve ekonomik alanlarda işbirliği içine girmiş oldular. OEEC daha sonra OECD (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) adını almıştır. Türkiye’de bu kuruluşa 1948’de üye olmuştur. Bu kuruluşun Avrupa dışındaki üyeleri ABD ve Kanada’dır.
b) COMECON (Ekonomik Yardımlaşma Konseyi):
Sovyet Rusya, ABD’nin bu planlarına karşılık Ocak 1949’da Bulgaristan, Çekoslovakya, Macaristan, Polonya, Romanya ile COMECON’u kurmuştur. Bu konseye daha sonra Arnavutluk, Alman Demokratik Cumhuriyeti ve Küba’da katılmıştır. Doğu Bloğu ülkeleri olarak anılan bu ülkeler daha sonra NATO’ya karşı 1955’te Varşova Paktı’nı kurmuşlardır.
c) Avrupa Konseyi: Avrupa devletleri II. Dünya Savaşından sonra yaşanan sıkıntıların aynısının bir daha tekrarlanmaması amacıyla 5 Mayıs 1949’da Avrupa Konseyi’ni kurdular. Böylece insan hakları, hukuk üstünlüğü ilkelerini koruyup güçlendirmeye, yabancı düşmanlığını sona erdirmeye çalıştılar.
d) AET (Avrupa Ekonomik Topluluğu) – (1948):
Batı Avrupa Devletleri 1948 yılında “Avrupa Ekonomik İşbirliği Teşkilatı”nı kurdular. Bu teşkilatın ABD’nin Marshall planını düzenlemek, üyeler arası serbest ticaret ortamı oluşturmak gibi görevleri vardır. Bu topluluk daha sonra Schuman planını kabul ederek “Avrupa Kömür ve Çelik Birliğini” kurmuştur.
Ortak Pazar adı ile anılan AET’nin kuruluşundan sonraki ilk on yıla “geçiş dönemi” adı verilmiştir. 1965 yılında Füzyon Antlaşması ile “Avrupa Topluluğu”
kurulmuş (1990), Maastricht Antlaşması ile de
“Avrupa Birliği” adını almıştır (1994).
e) BM (Birleşmiş Milletler Örgütü) – (1945):
II. Dünya Savaşı devam ederken ABD ve İngiltere
“Atlantik Bildirisi”ni yayınladılar. 1945’te bu bildirinin devamı olarak 51 ülkenin katılımıyla San Francisco Konferansı toplanmıştır. Sonuçta uluslararası ilişkileri geliştirmek ve uluslararası barışı kalıcı kılmak amacıyla 24 Ekim 1945’te merkezi New York olan Birleşmiş Milletler Örgütü kurulmuştur.
Ayrıca, BM’nin yan kuruluşu olan BM Güvenlik Konseyinde, ABD, İngiltere, Fransa, Rusya ve Çin’in veto hakkı vardır.
f) NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü) – (1949):
ABD’nin, SSCB’ye karşı (Komünizm yayılmacılığına karşı) oluşturduğu güvenlik örgütüdür.
Kuruluş Nedenleri:
a) ABD’nin dünyanın yeni bir barış düzenine kavuşturulması için SSCB ile işbirliği yapamaması b) ABD’nin, Avrupa’da Komünist tehlikesine karşı,
‘Durdurma Politikası’nı benimsemesi
c) ABD’nin öncülüğünde oluşturulacak uluslararası bir örgütün dışında başka bir gücün SSCB’yi durduramayacağı düşüncesi
Bu nedenlerden dolayı ABD, 4 Nisan 1949’da 12 Batılı ülke ile birlikte NATO’yu kurdu. Böylece SSCB tehdidine karşı bir set oluşturarak “Batı Bloğu”
kurulmuş oldu. Taraflar arasında imzalanan pakta göre;
ortak savunmaları ile barış ve güvenliklerini korumak için birleşmiş oldukları belirtilerek, içlerinden birine yapılmış bir saldırının hepsine yapılmış sayılacağı belirtildi. Türkiye, 1950’de BM aracılığıyla Kore’ye asker göndererek Güney Kore’ye yardım etmiştir. Bu gelişmelerden sonra Türkiye NATO’ya üye olmuştur.
(Türkiye ile Yunanistan 1952’de üye oldular).
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
Uyarı: 8 Ağustos 1949’da Strasburg’ta yapılan toplantıda Yunanistan, İzlanda ve Türkiye, Avrupa Konseyinin üyesi olmuştur. Avrupa Konseyi insan hakları, eğitim ve kültür alanında hizmet veren tüm Avrupa devletlerine açık olan konseydir. Bu kuruluş Avrupa Birliği Konseyi ile karıştırılmamalıdır.
KPSS/TARİH3. ÜNİTE -SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ (1945–1960)
g) Varşova Paktı (Avrupa Sosyalist Bloğu)-(1955):
SSCB’nin, NATO’ya karşı doğu bloğu ülkeleri (Alman Demokratik Cumhuriyeti, Bulgaristan, Çekoslovakya, Polonya, Macaristan, Arnavutluk, Romanya) ile kurduğu pakt’tır. 14 Mayıs 1955’de Varşova’da 8 sosyalist ülkenin imzaladığı “Dostluk, İşbirliği ve Karşılıklı Yardımlaşma Antlaşması” ile kurulan askeri ve siyasal birliktir.
Paktın kurulma nedeni, 1949’da barışı sağlama gerekçeleriyle kurulan, sosyalist ülkelere ve sosyalizmin yayılmasına karşı oluşturulan NATO’nun askeri etkinliklerini artırması ve silahlanmaya hız vermesidir. Böylece, Avrupa’da güçler dengesini yeniden kurma isteği 20. yy. ikinci yarısından itibaren iki kutuplu bir dünya meydana gelmesine yol açmıştır (Batı– Doğu Bloğu).
h) Schuman Planı (1950): Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman, Fransa ve Batı Almanya’da demir ve çelik üretimini denetleyecek tek bir organ oluşturması ve bu ortaklığın diğer Avrupa ülkelerinin üyeliğine de açık tutulması yolundaki önerisidir.
Bunun üzerine Schuman Planı çerçevesinde “Avrupa Kömür ve Çelik Birliği” (ESCS) kurulmuştur.
3. DOĞU BLOĞUNDA MEYDANA GELEN ÖNEMLİ GELİŞMELER
Yugoslavya, SSCB’nin Balkanlardaki en büyük gücü idi. Ancak doğu bloğunda SSCB hegomanyasına ilk tepkiyi 1945’den itibaren yine Yugoslavya verdi.
Bunun nedeni Yugoslavya lideri Tito’nun, SSCB baskısını ortadan kaldırmak istemesidir, Yugoslavya’nın, Balkanlarda hâkimiyet kurarak, tam bağımsız hareket etmek istemesidir.
Yugoslavya’nın bu tutumu 1948’de Kominform’dan çıkarılmasına, Varşova Paktı’ndan ayrılmasına neden oldu. Bunun üzerine ABD, Yugoslavya’ya yanaşmış ve ona yardım etmiştir. Bu gelişmelerden sonra Yugoslavya, 1955 yılından itibaren Doğu Bloğuna dönmeyerek, Asya ve Afrika ülkeleriyle “Tarafsızlar Bloğunun” öncülüğünü yapmaya çalışmıştır.
4. BATI BLOĞUNDA MEYDANA GELEN ÖNEMLİ GELİŞMELER
a) Batı Bloğunda ilk farklı tutum sergileyen devlet Fransa oldu. Fransa’da General Charles de Gaulle’nin 1959’da Cumhurbaşkanı olmasından sonra 1962’de Cezayir’e bağımsızlık verildi. Daha sonra Almanya ile yakınlaşarak 6 Avrupa devletinden oluşan “Ortak Pazar”a İngiltere’nin katılması engellendi. Çin ile diplomatik ilişkilere girdi, SSCB ile dostluk kurmaya çalıştı (Bu siyasetin asıl amacı; ABD ve SSCB etkisinin olmadığı bir düzen ve yeni bir denge sağlayarak Fransa’yı dünyanın 3. gücü haline getirmekti).
NOT: Fransa Mart 1966’da NATO’nun askeri kanadından çekilerek politik kanadıyla ilgilenmeye başladı. Bu durum Paris’te bulunan NATO merkezinin Brüksel’e taşınmasına neden oldu.
b) Batılı devletler, NATO’nun kurulmasıyla Avrupa’da SSCB’nin yayılmasını önlendikten sonra, müttefikleri Batı Almanya’nın da hızla kalkınmasına izin verdiler. Batı Avrupa devletlerinin bu şekilde kalkınması bu devletlerin birleşerek Avrupa savunmasını da daha güçlü hale getirme isteklerine neden oldu. Böylece “Avrupa siyasi birliği düşüncesi” ortaya çıktı. Böylece süreç içerisinde Avrupa Ortak Pazarı devletleri de Batı Bloğunda güçlü bir konuma ulaşmış oldu.
5. ÜÇÜNCÜ BLOĞUN OLUŞMASI
Soğuk Savaşın iki bloğuna da katılmayan az gelişmiş ülkeler için “üçüncü dünya” deyimi kullanılmıştır.
Batılı devletlerin Asya ve Afrika’daki sömürgeleri 1945 yılından itibaren Batılı devletlere karşı bağımsızlıklarını kazanmak için mücadele etmiştir.
Böylece bağımsız birçok devlet ortaya çıkmıştır. Bu yeni devletler doğu ve batı bloklarının dışında kalarak öncelikle ekonomik kalkınmayı amaç edinmişlerdir.
Böylece üçüncü bloğun kurulması düşüncesini benimsemişlerdir. Bu tarafsızlığın öncülüğünü Mısır ve Hindistan yapmıştır. Bu öncü devletler örgütlenmeyi sağlamlaştırmak amacıyla 1955’te
“Bandung Konferansı”nın (1. Asya ve Afrika Devletleri Konferansı) düzenlenmesini sağladılar.
Üçüncü dünya ülkeleri Asya ve Afrika’daki sömürgeci politikaları yargılamak için bu konferansı toplayarak ABD ve SSCB gibi iki büyük güç karşısında varlıklarını korumak için birlik ve dayanışma sağlamayı amaç edindiler.
Bandung Konferansı’na, Türkiye’de dâhil 24 Asya ve Afrika devleti katılmıştır. Bu konferans, Üçüncü Bloğun kurulmasında önemli bir rol oynamış ve birçok konferansın düzenlenmesine önayak olmuştur.
Konferansa katılan devletler, barış içinde bir arada yaşama ilkesini benimsemişlerdir. Bu konferans
“Bağlantısızlar Hareketi’nin” doğuşunda etkili olmuştur. Bağlantısızlar Hareketi ise herhangi bir ideolojik güce dâhil olmayan 100 üzerinde ülkenin bir araya gelerek oluşturdukları uluslararası oluşumdur.
http://www.rehberlik.biz.tr - AHMET TÜTÜNCÜ
Uyarı: Tüm bu gelişmeler Doğu ve Batı bloğunun yanında Üçüncü Bloğun da oluşmasına neden olmuştur.
Uyarı: 1991’de SSCB’nin dağılmasının ardından bloklaşmanın sona ermesi, Bağlantısızlar Hareketinin de hızla çökmesine neden oldu.