Her aile için en değerli varlıkları olan çocuklarının gelişimi ve sağlığı çok önemlidir. Anne babaların aklında çocuğunun gelişiminin nasıl olduğu, onu nelerin beklediği endişesi vardır. Çocuğunun gelişiminde aksaklıklar olduğunu hissediyorsa ve ne yapabileceğini bilemiyorsa kaygılanır. İşte bu aşamada ailelerin doğru adreslere yönlendirilmesi büyük önem taşır.
Çocuklar nasıl öğrenir, özel öğrenme güçlüğü nedir, özel öğrenme güçlüğü olan çocuklar için ne yapılmalıdır? sorularını Prof.Dr. Sayın Nahit Motavalli Mukaddes’e yönelttim. Beni kırmadı ve yanıtladı. Kendisine çok teşekkür ederim.
Nur Şatıroğlu: Çocuğumuzun öğrenmeye ilgi ve merakı olduğunu nasıl anlarız?
Nahit Motavalli Mukaddes: Her çocuk doğduğu andan itibaren keşfeder ve öğrenir. Bakarak, duyarak, dokunarak, farklı yaş dilimlerinde farklı beceriler öğrenir. Yaşamın ilk aylarından itibaren beş duyusunu kullanarak ve algıladığını, öğrendiğini görsel olarak, işitsel olarak, dokunsal olarak, koku olarak yavaş yavaş bütünleştirir. Bu onun öğrenmesini oluşturur.
N.Ş: Çocuklar ne zaman neyi öğrenebilirler?
N.M.M: Öğrenme bizde sadece akademik bir şey olarak algılanır. Oysa biz çocuğun insan ilişkisini öğrenmesini, insanın yüzüne bakmasını, gülümsemesini, bay bay demeyi öğrenmesini, öpücük göndermeyi öğrenmesini öğrenmenin başlangıcı olarak düşünüyoruz.
Bazen yaşamın ilk yıllarında bir iki yaş arasında aileler çocuğa kitap okumaya çalışır. Çocuğa o yaşta kitap okunması yerine, esas olarak o dönemde çocukla sadece oyun oynanmalıdır. Bol bedensel temasın, bol uyaranın olduğu oyunlar oynanır. Çocuk öncelikle bu oyunlardan birçok şeyi öğrenir. Çevreden bolca uyaran alır. Beynin kapasitesinde sorun yoksa birey öğrenir.
İlk üç yaştan sonra daha fazla soru sormaya, çevresindeki dünyayı daha fazla merak etme başlar. Ama kendi algılayabileceği kadarını, mevcut olanı değerlendirebilir. Beş duyunun iyi çalışması sağlam çevresel uyaranlar, iyi bilgi veren, iyi öğreten, iyi eğlendiren bir anne baba veya bakım veren kişiler ile sürekliliği olan ilişkiler bu dönemde önemlidir.
Bizde sıklıkla aileler öğrenmeyi sadece akademik öğrenme olarak algılarlar. Örneğin kreşte olan çocuk için aileler arkadaşlarının karalaması nasıl, başkalarının yaptıkları nasıl onu merak ederler. Aslında burada başka bir konu önemlidir. 0-3 yaşta çocuğun öz bakım becerilerini öğrenip öğrenemediğine de bakılmalıdır. Tuvalet eğitimi, yemek yeme becerisi gibi temel alışkanlık ve becerileri zamanında edinmesi önemli bir öğedir.
3 yaştan sonra artık bir çocuğun akademik olarak öğrenme becerisi üzerinde durulur. Resim çizmesi, kalem tutması, çizgi çizmesi, sayı sayma becerisi, rakamları, renkleri, şekilleri tanıması üzerinde durulur. İlköğretime hazır hale geleceği tutum ve becerileri kazanması beklenir.
Okul öncesi eğitim kurumları, aileleri bu alanlarda bilgilendiriliyor ve çocukları değerlendiriliyorlar. Her yaş dilimi için bir norm vardır. Rengi öğrenmekten rakamı öğrenmeye, ayakkabı bağcığını bağlamaktan kendi yemeğini yemesine kadar tüm beceriler okul öncesi dönemde gerçekleşen hazırlıklardır. Öğrenme için gerekenler en çok ana sınıfında ve ilkokulda dikkat çeker. Çocuk yeterince dikkatini toplayabiliyor mu? İyi bir dikkat süresi gerektiren bilgileri öğrenmesi için çocuğun iyi odaklanabilmesi lazımdır. Sadece kulağının duyması, gözünün görmesi yetmez. Bütün bunların birlikteliği gereklidir. Tüm sistem iyi çalışıyorsa çocuk iyi öğrenir.
N.Ş: Çocuklar ne zaman öğrenemiyorlar?
N.M.M: Yukarıda anlattığım faktörlerin biri aksıyorsa çocuk öğrenemez. Birinci dikkat etmemiz gereken şey zekâ faktörüdür. Bazı çocuklar biraz yaşından geri gelişen çocuklar olabilirler ve kapasiteleri de yaşıtlarından geri olabilir. Hafif gelişim gerilikleri hemen fark edilmez, bunlar öğrenme sorunları olarak okul yıllarında ortaya çıkar.
N.Ş: Özel öğrenme güçlüğü nedir? Nasıl tanımlanır?
N.M.M: Özel öğrenme güçlüğü olan çocuklar, pek çok alanda iyidir ancak bir tek konuyu öğrenemezler. Örneğin matematiği iyi, yazı becerisi iyi ama okuması ağırdır, heceleyerek okur. Okuduğunu anlamıyor olabilir. O zaman özel öğrenme güçlüğü denen tablodan söz etmemiz mümkündür. Başka bir örnekte de okuma akıcıdır, matematikte sürekli rakam karıştırır. O zaman da matematiksel özel öğrenme güçlüğünden söz edebiliriz. Diğer öğrenme alanları iyi, bir tek alanda veya iki alanda sorun varsa özel öğrenme bozukluğu veya güçlüğü adını veriyoruz. Bunlara eşlik eden bir de dikkat eksikliği görülür ya da zemininde dikkat eksikliği vardır. Dikkat eksikliği yani konsantrasyon bozukluğu tedavi edilmeden sıklıkla özel öğrenme güçlükleri tedavi edilemez. Öğrenme güçlüğü genel ise zekâ kısıtlılığı söz konusu olabilir. Özel öğrenme güçlüğünde ise zekâ normaldir. Ama belli bir alanda eksiklik vardır.
N.Ş: Özel Öğrenme Güçlüğü olan çocukların ailelerinin yaklaşımı nasıl olmalıdır?
N.M.M: Hemen çocuk psikiyatrına gidilmelidir. Durumun temeli araştırılmalıdır. Duyusal sorunlar, zekâ seviyesi, dikkat eksikliği gibi alanlarda problemler olabilir. Ancak bazen demir eksikliğinden, tiroid eksikliğinden de olabilir. Bu nedenlerle bu çocuklar için sadece eğitime gitsin, öğrenme güçlüğü ile ilgili eğitim alsın denmemelidir. Tam bir muayeneden geçip, nedeni anlaşıldıktan sonra, eğitim önerilmelidir. Direk eğitime gönderilince yeterince iyi sonuç alınmayabilir. Bu durumda ufak adımlar, sürekli geri dönüşler ile aile huzursuz olur.
N.Ş: Çocuk okula gidiyorsa, öğretmen tutumları nasıl olmalıdır?
N.M.M: İlk olarak öğretmen çocuğun durumunu fark etmelidir. Profesyonel destek için aileyi uyarmalıdır. Aile ile iyi işbirliği yapılmalıdır. Bu bizim okullarımızda bu yapılıyor. Ama bazen yeterince iyi olmayan, işin uzmanı olmayan kişilere yönlendirilebiliyorlar. Bu durumda aile zorlanabiliyor, yalnız kalabiliyor. Kendi arayışları ile doğru kişiyi bulmaya çalışıyorlar. İkinci olarak öğretmen mutlaka çocuğa okulda destek olmalıdır. Üçüncü olarak ise, çocuğu sınıfta etiketlememelidir. Damgalamamalıdır. Başka çocukların yanında onun olumsuz ya da eksik yönlerini teşhir etmemelidir.
N.Ş: İyileştirme için başka neler yapılmalıdır?
N.M.M: Öncelikle temeldeki sorun tedavi edilmelidir. Gerçekte aksayan nedir? Hangi alanda sorun olduğu bulunmalıdır. Bedensel, duyusal veya dikkat eksikliği gibi sıkıntılar yoksa o zaman eğitsel program önerilmelidir. Eğitsel program çok uzun sürebilir. Uzun vadede sonuç alınır. Eğer eşlik eden dikkat sorunu varsa; dikkat eksikliği ilaç tedavisi, özel öğrenme güçlüğünün eğitsel tedavisi ile birlikte yürütüldüğünde daha iyi sonuçlar alınır. Eğitim gerçek bir özel öğrenme güçlüğü ise çok yoğun bir program ile verilir. Haftada bir saat eğitimden çok az sonuç alınır. Uzun süreli olmalıdır. Evde destek çok önemlidir.