Sirkeci’den Cağaloğlu’na doğru İstasyon’un karşı sırasından yukarıya doğru yürürken, süfli yiyecek içecek çok katlı mağazaları, ucuz lastik ayakkabı, gereksiz cep telefonu mağazaları, camış sürüleri gibi ve ırgalanarak yürüyen lüzumsuz Arap turistleri, şalvarımsı incecik pantolonu içinde pembe, yıpranmış pamuklu donu rahatça okunabilir, çatlak topuklarına yıpranmış sandalet donatılı Avrupalı beş parasız zibidileri atladıktan sonra yukarılara doğru yürek ve akıl bir parça rahatlamaya başlar. Geriye dönüşü ve karşıya geçişi olmayan bir yola girilmiştir artık. Nedense "Ankara Caddesi” denilmiş, giderek sertleşen bu yokuşa birbirinden ilginç - az çok - paralel caddeler açılır.
Bu caddelerden biri, şimdilerde pek yaratıcı bir şekilde otele dönüştürülerek yine yaratıcı şekilde “Legacy Ottoman” ismi verilmiş Mimar Kemalettin Bey’in eseri IV. Vakıf Han’ın [1] bulunduğu “Mimar Kemaleddin Sokağı”, nedense tam da bu yapının bittiği yerden Ankara Caddesi’ne kadar olan bölümün adıdır. Hanın üzerinde yer aldığı bölüm “Hamidiye Caddesi” olarak bilinir. Hoş şimdilerde Kemalettin Bey’i filan pek skine takan yok ya, tümüne Hamidiye Caddesi denip geçilmekte.
Hamidiye Caddesine paralel, bir parça yukarıda, o zamanki adıyla “Yeni Postahane”, şimdiki adıyla “Büyük Postane” caddesi vardır ki, bu iki caddeyi birbirine başka bir mimar sokağı bağlar: Büyük Postahane’yi tasarlamış Mimar Vedat Tek Bey’e matuf “Mimar Vedat Sokağı”. Sokak –cadde diye okuyun- Ankara Caddesine açılmadan az önce çatallanır. İşte o üçgen alanda floral Art Nouveau stilin İstanbul’daki en ilginç ve mükemmel örneklerinden birini görürsünüz: Bugün harap, bakımsız ve kapkara “Vlora Han”.Ne tasarlayanı bellidir ne de yapım tarihi. Balkon ve balkon elemanlarının kıvrımlı çiçeksi tarzı merdivenlerinde de devam eden bu muhteşem şeyle taşaksal olarak ancak Tünel’deki Botter Apartmanı [2] boy ölçüşebilir. Ama o da zavallı Vlora Han gibi bakımsız harap ve kararıktır. “Nancy Okulu” denen bu stil etkisinde İstanbul’da başka yapılar var mı bilmiyorum. Ama bildiğim ikisinin de geleceğinin fazla parlak olmadığı. O civara her gidişimde Vlora Han’ın fotoğraflarını çekiyorum ama Botter Apartmanı’nın adam gibi bir tane fotoğrafını çekemedim yıllardır. Her geçişte bir parça daha yıprandığını görüyorum ve içim burkuluyor.
|Vlora Han, Kapkara ve Yıpranmış|
Mimar Vedat’a dönelim: bizi bu yazıda özellikle o ilgilendiriyor. Bay Vedat Tek Türkiye’nin formel eğitim görmüş [3] , bugünün meslek anlayışı içinde “mimarlık tasarımı ve uygulaması” yapmış ilk Türk mimarı olması rağmen yapıtları fazla önemsenmeyen bir gariban. Bu saçmalığın bir veya birkaç nedenini Bay Süha Özkan Osmanlı İmparatorluğundan Türkiye Cumhuriyeti’ne geçiş döneminde yaşamış olmasına, Osmanlı devrinde mimarlığın yalnız Müslüman olmayanlara özgü bir meslek sayılması, dolayısı ile bir Türk olarak pek adam hesabına alınmamasına bağlıyor ki, çok inandırıcı değil. Daha inandırıcı olarak öne sürdüğü; 1923 sonrasının ilk süreli mimarlık yayınının 1931’de çıkışına bağlı olarak bu yayının batı dünyasındaki gelişimi, Cumhuriyet ortamının yarattığı “yeniden doğuş” heyecanı. Bu heyecanın etkin öğesi de Cumhuriyet mimarlığının oldukça etkin biçimdeki yenilik arayışları[4]. Bauhaus, kübizm, de stijl, konstrüktivizm vs…. Eh, bizim Vedat Bey’in bu taraklarda bezi olmadığı yaptıklarına bakınca kolayca anlaşılabiliyor. 1905 tarihli Büyük Postane Binası en çok bilinen eseri [5].
İnsana sanki Kardeşlerinden biri, Yusuf Razi Demirbel’in Posta ve Telgraf Nazırlığı, Nafia Nazırlığı yapmış olmasının bu bina işini almasında etkisi var-mış gibi geliyorsa da, mimarlık ve güzel sanatlar alanındaki becerisi ve gördüğü eğitimin kalibresi kimsenin yardımına, eski deyişle “tavassut”una ihtiyacı olmadığının göstergesi. Hem zaten, imparatorluktaki pek az sayıda seçkin [6] de hep birbiriyle hısım akraba zaten. Örneğin İttihat ve Terakki hükümeti tarafından atanan ilk şehremini Halil Edhem Bey’de Arkeoloji Müzesi’yle Sanayi Nefise Mektebi’nin kurucusu Osman Hamdi Bey’in kardeşi… Doğal olarak tüm bu insanlar, Sirkeci Garı’nın yapımında çalışmış ve Jachmund’un öğrencisi Mimar Kemalettin Bey’de dahil yurtdışında eğitim görmüşler. Kemalettin bey Berlin’de, Vedat Bey Paris’te eğitim görmüş.
Osmanlı Klasik Mimarisinden esinlenen, Osmanlı milliyetçilerinin resmi üslubu olmuş ve Cumhuriyetin ilk yıllarına kadar pek çok resmi yapı tasarımını belirlemiş, adına “Birinci Ulusal” denen bu akımın önemli iki öncüsünün de yurtdışında eğitim almış kişiler oluşu dönemin Batılılaşma çabalarının tuhaf görüntülerinden biri. 19. Yüzyılda köhne bir tarım toplumu olan Osmanlı İmparatorluğu içinde başkentin sürekli olarak ileri ülke standartlarını kollayan bir toplum kesimini barındırdığını düşününce belki de o kadar tuhaf değil. Yirminci yüzyıl başında İstanbul’daki resmi görevlilerin batıyı çok iyi tanıdıkları, bir veya birkaç batı dilini akıcı bir şekilde konuşan bu beyefendilerin Batı Dünyasına 21. Yüzyıl başında Anadolu taşrasının sivil görevlilerinden çok daha entegre oldukları söylenebilir.
Ancak, Eminönü sokaklarına adları verilmiş bu iki mimarın da sorunu sanki burada: Berlin veya Paris’teki entegrasyon Osmanlı mülkünde sökmüş mü, bakalım? Üslup çabaları çoğu kez “kubbeli, ojiv kemerli, saçaklı ve çini panolu” bir akım ve “mimarlığımızda geç kalmış bir Türk revival” denemesi [7] tanımlarıyla güdükleştirilmeye çalışılsalar da, Batıdan aldıkları eğitimin sonucu olarak edindikleri yabancı kökenli bilgi ve değerler sistemi ile Türkiye geleceğini ve koşullarını uzlaştırmak gibi güç bir durumda kaldıkları düşünülmeli. “Bizdenliği” sağlam temellere oturulamamış, bu eklektik çabalar, sonunda bol miktarda yabancı mimar ithalinin nedenlerinden sayılarak suçlanmalarına da sebep olmuştur [Özkan, Agm].
|Al Sana "ojiv" Kemer !, Peki n'oldu ?|
Büyük Postahane, Arka Cephe Pencere Detay
Evet, farkındayım laf uzadı epey ama, bu da bir blog yazısı nihayetinde. Hobyar Mescidine geliyoruz. Vlora Han’ın olduğu caddeden, Ankara caddesinde yukarıya doğru bir parça yüründü mü sağda, köşesi köhne görünüşlü ama vitrini pek şık çerçevelerle dolu gözlükçü bulunan bir cadde açılır: Aşir Efendi Caddesi [8]. Tam büyük postanenin arka cephesine paralel bu genişçe alana hafta içi günlerde kırmızı Fargo/DeSoto/Chrysler kamyonet, hamal, bağırış çağırış, küfür kıyamet ve kumaş topu yığınları yüzünden biz insanların girmesi pek mümkün değildir. Başka bir yer kalmamış gibi İstanbul’un bu son ve en iyi korunmuş 19. Yüzyıl bölgesinde nişan bohçası, tüylü metres terliği, nişan tuvaletleri için kumaş toptancılığı yapılır sabahtan akşama, haftanın beş günü… İş bu caddenin ortalarına doğru ve tam postanenin arkasındadır bizim Mescid.
Fatih Belediye Başkanlığını yapının duvarında yer alan ve sayfaları yıpranmış eski kitap aromalı plaketine göre (üstünde, adını gösterir plaketin tam ortasından doğal gaz borusu iniyor aşağıya doğru, dolayısıyla okumak o kadar da kolay değil!) Yapının aslı 1473 yılında yapılmış, anlaşılan ilerleyen yıllarda da tümüyle harap olmuş. Yeni postane inşaatı (1905-1909) sırasında da Vedat ve Mimar Muzaffer Bey’ler [9] tarafından yeniden yapılmış.
Osmanlı Neoklasizmi ile inşa edilen bu yapının eski yapı ile hiçbir benzerliği yok doğal olarak. Dikkat çekici olan, egzotik, oryantalist ve klasik Osmanlı yapı detaylarının, yenilikler üretmeye açık akademik bir klasisizmle yeniden üretilmesi. Bunun da baş dönmesi, mide bulantısına neden olmayacak tarzda kotarılmış oluşu.
Ampir tarza göndermeler yapan çatı formu, Osmanlı klasik saçak dikmeleri, mukarnaslar ve dış cephedeki çinileri, Arap, Hint Mimarisi kokulu minaresi ile ilginç, zengin ve özenli bir yapı. Bütün bu eklektik form ve biçim yakışıklığına tek uymayan, yapının doğu bölümüne 1987’de yapılmış ek! Açık renk ahşap kapısı, acemice saçak-dikme tekrarı ile yapının zarafetini bozmaya and içmiş bir görünümü var. Moraliniz bozulmasın diye fotoğrafını basmayacağım.
Ampir tarza göndermeler yapan çatı formu, Osmanlı klasik saçak dikmeleri, mukarnaslar ve dış cephedeki çinileri, Arap, Hint Mimarisi kokulu minaresi ile ilginç, zengin ve özenli bir yapı. Bütün bu eklektik form ve biçim yakışıklığına tek uymayan, yapının doğu bölümüne 1987’de yapılmış ek! Açık renk ahşap kapısı, acemice saçak-dikme tekrarı ile yapının zarafetini bozmaya and içmiş bir görünümü var. Moraliniz bozulmasın diye fotoğrafını basmayacağım.
Mimar Kemalettin Bey’in Kamer Hatun, Yeşilköy, Bostancı, Bebek camilerinin aksine, Hobyar Mescidi Vedat Bey’in projelendirdiği tek cami. Halen rahatsız edilmeden (yapılan o eki, o eke çakılı “plaketi”, o ekin duvarından inen doğal gaz borusunu saymazsak) durup dururken, gidip keyfine varmakta yarar var.
Nur içinde yat Vedat Bey.
BvP
Edited by Miki
Fotograflar: BvP
Edited by Miki
Fotograflar: BvP
…………………………….
[1] Bu IV. Vakıf Hanı İstanbul'a beyaz bir atla girme heveslisi Mareşal Franchet d'Espérey'nam pezevenk'te pek beğenmiş olmalı ki, İstanbul'un işgali sırasınca Fransız Kuvvetlerince karargah olarak kullanılıyor.
[2] Raimondo d'Aronco' tarafından tasarlanan bu muazzam apartmanın sahibi Bay Botter II. Abülhamid Han Hazretleri Efendimizin hususi terzisi! Ne kadar süre ile hükümdar’a o sıkıcı siyah paltoları dikti bilmiyorum ama, ısmarlama elbise işinde -en azından- bir zamanlar iyi para olduğunu söylüyor yapının her tarafı.
[3] Vedat Bey’in eğitimi gerçekten pek fena... Galatasaray Lisesi’nin ikinci sınıfından Paris’e gider, “Ecole Monge”den sonra “Academie Julien”de resim, “Ecole Centrale”de mühendislik okur. Yüzlerce kişinin katıldığı yarışma Sınavını kazanıp “Ecole National de Beaux Arts”a seçilen dokuz kişi arasında yer alır. Mimarlık öğrenimini tamamladıktan sonra Roma Ödülü’ne (Prix de Rome) çalışmak ister ama yabancı olduğu için kendisine izin verilmez. Hocasının Fransız Cumhurbaşkanı’na başvurması sonucu izin alınır ve buradaki çalışması sonucu kazandığı “Legion d’honeur” nişanı kendisine sonraları yurda döndükten sonra verilir.[4] ÖZKAN, Süha: Mimar Vedat Tek. Mimarlık . Sayı 11-12. S. 45-51 Aralık 1973.
[5] Geç dönem Osmanlı Mimarlığının bu çok karakteristik ve görkemli örneği hem Posta ve Telgraf Nezareti’nin yönetim merkezi hem de, merkez postane olarak tasarlanmıştır. Yapının biçimlenişinde bu ikili programın etkilerini görmek mümkün. Detaylara gösterilen önem ve ileri bir yapı teknolojisi ile (putrelli döşemeleri, orta holü örten strüktür, merkezi ısıtma ve havalandırma sistemleri) yapılmış göz alıcı bir yapıdır. Genişçe yazmak pek anlamlı değil, hakkında epey malumat var. Bakalım o ne zaman otel olacak!
[6] Seçkin demişken...Unutmayalım; Vedat Beyimizin babası Giritli Sırrı Paşa, Annesi Leyla Saz Hanım! Kız kardeşi Piyanist Nezihe Beler. Yusuf Razi Demirel’den başka elektrik Mühendisi bir erkek kardeşi daha var.
[7] Zeki Sayar’ın Mimarlık Dergisinin “Mimarlığımız 1923-1950” araştırmasına verdiği cevaptan alıntı. “Milli karakteri ifade eden mimari üslup için düşünülen temel özellikler neler idi?” Mimarlığımız 1923-1950. Mimarlık. Sayı 2. S.19-62 1973.
Cumhuriyetin Ellinci yıl hazırlıkları kapsamında Cumhuriyet Döneminin başından beri mimarlık alanında teorik ve uygulamaya dönük girişimlere katılmış kişilerin görüşlerini, değerlendirmelerini herhangi bir yorum yapmadan yansıtmaya yönelik bu araştırma muhtemelen halen konu ile ilgili en zengin makale.
Görüşleri istenen Zeki Sayar, H. Kemali Söylemezoğlu, Behçet Ünsal, Rebii Gorbon, Naci Meltem, S. Sonad, S.H. Eldem, Leman Tomsu, Şevki Balmumcu, Bedri Tümay, Şekip Akalın, Mahmut Bilen’den Sadece Sayar, Söylemezoğlu, Gorbon, Ünsal, Sonad, Meltem cevap vermiş.
[8] Yok, o mimar değil, bir din görevlisi: 18. Yüzyılda yaşamış ve adına kurduğu kütüphane ile meşhur Şeyhüislam Reiszade Mustafa Aşir Efendi.