Bal, tarih boyunca insan için en önemli besin maddesi aynı zaman da şifa kaynağı olmuştur. Yaklaşık 3 bin yıldan birçok rahatsızlığın tedavisinde kullanılan bal dini ritüellerde de kült malzemesidir. Sümer, Hitit, Yunan, Mısır, Hint, Afrika ve Çin tıbbında kullanılan bal, Kur’an’da da şifa veren olarak övülmüş hatta bir sureye Nahl (Türkçe karşılığı arı) adı verilmiştir.
İnsan evladı için bu kadar önemli olan balın tarihi 8.000 ila 40.000 yıl önce çeşitli kıtalardaki tarih öncesi petrogliflerle başlatılmaktadır. Arıcılığın ise Mısır’da M. Ö. 2600 yılında başlamış olduğu biliniyordu. Ancak Goethe Üniversitesi’ndeki arkeologlar, Bristol Üniversitesi’ndeki kimyagerlerle işbirliği içinde, Nok kültürünün 3500 yıllık çanak çömlek parçalarındaki balmumu kalıntılarını incelemişler ve arıcılık tarihi M.Ö. 3.500 yılına çekilmiş oldu
Nok Kültürü çanak çömlekleri yeni bulgular kazandırdı
Nijerya’nın merkezindeki Nok kültürü, MÖ 1500 ile Ortak Çağ’ın başlangıcı arasına tarihlenir ve özellikle ayrıntılı pişmiş toprak heykelleri ile bilinir. Bu heykeller, Afrika’daki en eski figüratif sanatı temsil ediyor. Birkaç yıl öncesine kadar, bu heykellerin yaratıldığı sosyal bağlam tamamen bilinmiyordu. Alman Araştırma Vakfı tarafından finanse edilen bir projede, Goethe Üniversitesi bilim adamları on iki yıldan fazla bir süredir Nok kültürünü tüm arkeolojik yönleriyle inceliyorlar. Araştırma, pişmiş toprak heykellerin yerleşim düzeni, kronolojisi ve anlamının yanı sıra çevre, geçim ve beslenme konularına da odaklandı.
Nok Kültürünün insanları hayvanları evcilleştirdi mi yoksa avcı mıydı? Arkeologlar, bu soruları cevaplamak için tipik olarak kazılardan elde edilen hayvan kemiklerini kullanırlar. Peki toprak, Nok bölgesinde olduğu gibi kemikler korunmayacak kadar asidikse ne yapmalı?
Çanak çömleklerdeki moleküler gıda kalıntılarının analizi yeni olasılıklar ortaya çıkarır. Bunun nedeni, bitkisel ve hayvansal ürünlerin kil kaplarda işlenmesinin kararlı kimyasal bileşikler, özellikle yağ asitleri (lipitler) açığa çıkarmasıdır. Bunlar damar duvarlarının gözeneklerinde binlerce yıl korunabilir ve gaz kromatografisi yardımı ile tespit edilebilir.
Araştırmacıların büyük sürprizine göre, vahşi hayvan kalıntılarının yanı sıra çok sayıda başka bileşen de buldular ve önceden bilinen hayvan ve bitki spektrumunu önemli ölçüde genişletti. Özellikle beklemedikleri bir hayvanı gördüler; bal arısı. İncelenen parçaların üçte biri, balmumu için tipik olan yüksek moleküler lipitler içeriyordu.
Nok Kültüründe Arıcılık ve Bal Kullanımı
Nok kültürünün insanları tarafından kullanılan arı ürünlerinin lipitlerinden rekonstrüksiyon yapmak mümkün değildir. Muhtemelen balmumsu peteklerden tencerelerde ısıtarak ayırdılar. Ancak balın, hayvanlardan veya bitkilerden elde edilen diğer ham maddelerle birlikte işlendiği veya bal likörü yaptıkları da düşünülebilir. Balmumunun kendisi teknik veya tıbbi amaçlara hizmet etmiş olabilir. Diğer bir olasılık da, geleneksel Afrika toplumlarında bugüne kadar uygulandığı gibi, kil kapların arı kovanı olarak kullanılmasıdır.
Arkeolojik Nok projesinin direktörü olan Goethe Üniversitesi’nden Profesör Peter Breunig, “Bu çalışmaya Bristol’deki meslektaşlarımızla başladık çünkü Nok halkının evcil hayvanlara sahip olup olmadığını öğrenmek istedik” diyor. “Balın günlük menülerinin bir parçası olması tamamen beklenmedikti ve şimdiye kadar Afrika’nın ilk tarihlerinde benzersizdi.”
Çalışmanın ilk yazarı olan Bristol Üniversitesi’nden Dr Julie Dunne: “Bu, prehistorik çömleklerden elde edilen biyomoleküler bilgilerin etnografik verilerle birlikte 3500 yıl önce balın kullanımına dair nasıl bir içgörü sağladığına dair dikkate değer bir örnek” dedi.
Bristol Üniversitesi Organik Kimya Enstitüsü Başkanı ve çalışmanın ortak yazarı Profesör Richard Evershed, insanlar ve bal arıları arasındaki özel ilişkinin antik çağlarda zaten bilindiğine işaret ederek “Ancak Nok çanak çömleklerindeki balmumu kalıntılarının keşfi, diğer tüm kanıt kaynakları eksikken bu ilişkiye çok benzersiz bir bakış açısı sağlıyor” ifadesini kullandı.
Goethe Üniversitesi’ndeki Nok projesinde arkeobotanikten sorumlu Profesör Katharina Neumann ise; “Arkeolojik kazılardan elde edilen bitki ve hayvan kalıntıları, tarih öncesi insanların yediklerinin yalnızca küçük bir bölümünü yansıtıyor. Kimyasal kalıntılar, tarih öncesi diyetin daha önce görünmeyen bileşenlerini görünür kılıyor. Balmumunun ilk doğrudan kanıtı, Afrika arkeolojisi için büyüleyici perspektifler sunuyor. Afrika’da bal kullanımının çok uzun bir geleneğe sahip olduğunu varsayıyoruz. Kıtadaki en eski seramik yaklaşık 11.000 yaşında. Belki de balmumu kalıntıları içeriyor mu? Dünyanın dört bir yanındaki arşivler, sırlarını gaz kromatografisiyle açığa çıkarmayı ve tarih öncesi insanların günlük yaşamlarının ve diyetlerinin bir resmini çizmeyi bekleyen, arkeolojik kazılardan elde edilen binlerce seramik parçasını depoluyor” diye konuştu.
Kaynak: https://www.eurasiareview.com/