Ünite III. ÖGRENME. DÜSÜNME, BELLEK
I.ÖGRENME:
a. Ögrenmenin tanimi
b. Ögrenme türleri ve süreçleri
(1) klasik kosullanma yoluyla ögrenme (birlestirerek, bag kurarak ögrenme)
(a) bag kurma
(b) klasik kosullanmanin uygulamalari (fobilerin ögrenilmesi. fobilerin tedavisinde klasik kosullanma)
(2) edimsel (araçli) kosullanma
(a) olumlu pekistirme (zamanlama, süreklilik, bireysel farkliliklar. birincil/ikincil pekistiriciler. pekistiricilerin programlanmasi)
(b) biçimlendirme
(c) olumsuz pekistirme (kaçma, kaçinma, cezalandirma)
(d) gündelik hayatta edimsel kosullanma örnekleri
(3) klasik ve edimsel kosullanmanin karsilastirilmasi
(a) Ögrenme süreçleri
(b) uyarici genellemesi
(c) uyarici ayristirmasi
(d) sönme/kendiliginden geri gelme
(4) Model alarak ögrenme (Gözleyerek ögrenme)
(a) modelin benzerligi
(b) modelin Önemi
(c) model alarak ögrenmede pekistirme süreci
(5) Bilissel ögrenme
(a) içgörü deneyleri (sezgisel ögrenme)
(b) soyut kavramlarin ögrenilmesi
(c) motor ögrenme
(6) Ögrenmede biyolojik faktörler
(a) ögrenme ve olgunlasma, zeka ve yas
(7) Ögrenme arastirmalarinin sonuçlarindan nerelerde yararlanilmaktadir?
(8) Ders çalisma aliskanliklari ve ögrenme
Amaç 22. Ögrenmenin mahiyetim ve hayattaki önemini kavrayabilirle.
Davranislar
1. Ögrenmenin tanimim bilme, söyleme, yazma.
2. Ögrenmenin hayatimizdaki rolünü tanima
3. Ögrenmenin kaynaklarim bilme.
4. Her davranis degisikliginin ögrenme olmadigim kavrama.
5. ögrenmenin sosyallesmeyle iliskisin! tanima.
6. Ögrenmede duyu organlarinin önemini kavrama.
Amaç 23. Kosullanma yoluyla ögrenme bilgisi.
Davranislar :
1. Kosullanma yoluyla ögrenmeyi tanimlama.
2. Klasik kosullanma yoluyla ögrenmeyi açiklama.
3. Uyarici genellemesini anlatma.
4. Kosullanmanin sönmesini açiklama.
5. Tutumlarin kosullanmasini örnekle belirtme.
6. Edimsal kosullanmayi deney örnegiyle açiklama.
7. Klasik ve edimsel kosullanma arasindaki farklari belirtme.
8. Edimsel kosullanmada ayirdetmeyi ögrenmenin önemini belirtme.
9. Gündelik hayattan örneklerde, tutumlarda, davranis terapilerinde, batil itikatlar ve yanlis inançlarin sürmesinde edimsel kosullanmanin rolünü kavrama.
10. Kaçinma sartlanmasini kavrama.
Amaç 24. Model alarak ögrenmeyi kavrayabilirle.
Davranislar :
1. Model alarak ögrenmeyi tanimlama.
2. Model alarak ögrenmeyi örnek vererek açiklama.
3. Model alarak ögrenmenin sosyallesmedeki önemini belirtme.
4. Model alarak ögrenmede pekistirmenin, klasik ve edimsel kosullanmadaki pekistirmeden farklarim siralayabilirle.
Amaç 25. Motor ögrenme bilgisi
Davranislar
1. Motor ögrenmeyi deney örnekleriyle açiklama.
2. Motor ögrenmede pekistirmenin önemini belirtme.
3. Motor ögrenmede zamanlama ve sekillendirmenin önemini kavrama.
4. Motor ögrenmenin çevre sartlariyla iliskisin! belirtme.
Amaç 26. Bilissel ögrenme bilgisi.
Davranislar :
1. Bilissel ögrenmeyi örnekle açiklama.
2. Yer ögrenmeyi, anlam degistirmeyi açiklama.
3. Bilissel ögrenmenin insan ögrenmesindeki rolünü açiklama.
4. Taklit ve örnek almanin rolünü belirtme.
5. Kavrama yoluyla ögrenmeyi örnekle açiklama.
Amaç 27. Ögrenme yetenegi bilgisi.
Davranislar
1. Ögretmenin olgunlasma ile iliskisini açiklama.
2. Ögrenmede zekanin rolünü açiklama.
3. Ögrenmede yasin rolünü açiklama.
4. Genel uyarilmislik hali ve kayginin ögrenmeye etkisini belirtme.
5. Uyarici ve davranimlar arasindaki benzerligin ögrenmeye etkisini açiklama.
6. Ögrenmede transferin rolünü açiklama.
Amaç 28. Ögrenmeyi etkileyen faktörleri kavrama.
Davranislar :
1. Ögrenmeye hazir olusun etkisini söyleme, yazma.
2. Ögrenme ve motivasyon iliskisin! açiklama.
3. Ögrenmede kullanilan teknikleri siralama.
a) aralikli ve toplu ögrenme
b) parça ve bütün ögrenme
c) okuma ya da anlatma
d) ögrenmede egzersiz
e) ögrenmede sonuçlarin bilinmesi
f) ögrenme sonu faaliyetleri
g) ögrenmede yardim
4. Ögrenme tekniklerinin kendisine uygun olanlarim seçme
5. Programli ögrenmenin önemini belirtme (programli ögrenme, bilgisayarla ögrenme)
6. Ögrenme tekniklerinin daha iyi ögrenmeye etkisini belirtme
a) algisal ayirdedebilirlik
b) çagrisimsal anlam
c) kavramsal benzerlik
ISLENIS :
Ögrenme konusu, psikolojideki temel arastirmalarin ve bu arastirmalarin sonuçlarim uygulamanin en kolay ele alinacagi konulardan biridir. Ögrenme konusundaki çalismalar pek çok alanda genis uygulama imkanlari bulmaktadir.
Lisede psikoloji dersi alanlarin çogu. daha sonraki yillarda sadece Pavlov'un köpegini veya Skinner"in güvercinim hatirlamaktadirlar. Bu durum, ögrenme konusunu yeterince "ögretemedigimizi" düsündürmektedir.
Bu bölümde, ögrenmenin temel süreçleriyle birlikte, ögrenme konusundaki bilgilere dayali uygulamalar ele alinmalidir. Ögrenme hakkindaki bilgilerin "insana bakis açisim" nasil etkiledigi gösterilmelidir. Örnegin insanin "normal" ve '"anormal"
olarak nitelendirilen davranislarinin ögrenme yoluyla kazanildigim ve bunlarin degismesinin de yine ögrenmeye bagli oldugu anlatilabilir.
Konunun islenisi sirasinda, daha önce islenen ve daha sonra islenecek konulara göndermeler yapilabilir. "Davranisçi yaklasimsin ögrenme konusunu neden temele aldigi kisaca açiklanabilir. Kisilik, ruh sagligi, terapiler, egitim alanlarinda ögrenme konusunun tekrar karsimiza çikacagi belirtilebilir. Örnegin, fobilerin tedavisinde klasik kosullanma ve model alarak ögrenme ilkelerinden genis ölçüde yararlanilmaktadir. Ayni sekilde, depresyon tedavisinde bilissel ögrenme konusundaki bilgilerimizden yararlanilmaktadir.
"Bag kurma" (association) ilkesi özellikle vurgulanmali ve organizmanin çesitli ögrenme biçimlerinde bu yatkinliktan nasil yararlandigina örnekler verilmelidir.
Ögrenilmis duygusal tepkilerde ve sosyallesmede ögrenmenin rolüne deginilebilir.
Ögrenme her zaman iyi ve dogru seyleri kazanmayi saglamaz. Yanlis davranislar da ögrenilebilir. Bunlari düzeltmenin yolu da yine ögrenmedir.
Ögrenme ile bellek arasindaki yakin iliskiye dikkat çekilmelidir.
"Birsey yapmamayi "ögrenmenin de mümkün oldugu belirtilmeli ve ögrenilmis çaresizlik kavrami açiklanmalidir.
Model olarak (gözleyerek) ögrenmenin insanin sosyallesmesinde ve günlük yasantida ne kadar önemli oldugu örneklerle anlatilmalidir. Bu örnekler arasinda televizyonda izlenen siddet içeren filmlerin etkisinden söz edilebilir.
Terimler
ögrenme
biçimlendirme
kosullanmamis uyarici
olumsuz pekistirici
kosullanmis uyarici
kaçma kosullamasi
kosullanmamis tepki
kaçinma kosullamasi
klasik kosullanma
ögrenilmis çaresizlik
edimsel kosullanma
ceza
olumlu pekistirici
uyarici genellemesi
birincil pekistirici
sönme
ikincil pekistirici
kendiliginden geri gelme
sabit oranli pekistirme
içgörü
degisken oranli pekistirme
model alma
sabit aralikli pekistirme
dolayli pekistirme
degisken aralikli pekistirme
dolayli cezalandirma
gözlem yoluyla ögrenme
degerlendirme :
1. Ögrenilmis davranislara örnekler yeriniz.
2. Ögrenmenin olgunlasma ile iliskisin! örnekle açiklayiniz.
3. Ögrenmenin sosyallesme ile iliskisini örnekle açiklayiniz.
4. Davranisçi yaklasimin ögrenme anlayisim belirtiniz.
5. ögrenilmis çaresizlige örnekler veriniz.
6. Yeni bilgilerin kazanilmasinda eski bilgilerin yeni anlamlar ve baglar kazanmasini örneklerle açiklayiniz.
7. Model alarak ögrenmeyi, örnekle açiklayiniz.
8. Sütten agzi yanan yogurdu üfleyerek yer" atasözünü ögrenme açisindan degerlendiriniz.
2. BELLEK VE BELLEK SÜREÇLERI
a. Bellegin tanimi ve türleri
(1) duyum bellegi, özellikleri, sinirlari
(2) kisa süreli bellek
(a) özellikleri, sinirlari
(b) tekrarlama ve gruplama
(3) uzun süreli bellek
(a) Özellikleri, sinirlari, mekanizmalari
(b) uzun süreli bellekte bilgi örgütleme ilkeleri (anlam iliskileri, kavramlar, çagrisim iliskileri)
b. Bellegin temel islevleri
(1) kodlama (bellege giren bilginin kodlanmasi)
(2) saklama (depolama, bilginin uzun süreli bellekte saklanmasi)
(3) çagirma (hatirlama)
c. Hatirlama ve tanima
d. unutma ve nedenleri
e. Bellek güçlendirici yöntemler
f. Bellek üzerindeki arastirma sonuçlarinin günlük yasamda kullanilmasi (daha iyi ögrenme ve hatirlama)
Amaç 29. Bellek. hatirlama, tanima, unutma terimleri bilgisi Davranislar :
1. Bellek terimini tanimlama
2. Kisa ve uzun süreli bellek tanimlarim açiklama.
3. Hatirlama ve tanima terimlerim tanimlama ve örnekle açiklama.
4. Hatiralarin kazinilmasi. saklanmasi ve çagrilmasini (retrieval), örneklerle söyleme yazma.
5. Hatiralarin kazanilmasi ve saklanmasinda zihinsel, duygusal, sosyal etmenlerin rolünü kavrama.
6. Bellek ve çagrisim arasindaki iliskiyi açiklama.
7. Kodlama. saklama, çagirma kavramlarim tanimlama.
8. Unutma teriminin tanimim söyleme, yazma
9. Unutma çesitlerim ayirdetme.
10. Ögrenme, hatirlama, algi. unutma arasindaki iliskiyi kavrama. 11 Aralikli tekrar ederek ders çalismanin önemini kavrama.
Amaç 30. Aliskanlik ve bellek egitimi bilgisi.
Davranislar :
1. Bellek ve aliskanlik arasindaki iliskiyi kavrama.
2. Ögrenilenlerin daha uzun süre bellekte kalmasini saglayan faktörleri siralama.
ISLENIS:
Ögretmen, insan zihninin "bilgi saklayabilirle" özelliginin önemini belirterek baslayabilir. Eger, ögrenilenler hemen unutulsaydi ve daha sonra kullanilacak hiçbir i. kalmasaydi. bu durumun kisinin gelismesini imkansiz hale getirecegim belirtebilir.
Bilgi saklamanin birkaç türü oldugu açiklanabilir. Bunlara örnek olarak duyum bellegi (duyu organlarinda. özellikle göz ve kulakta isik ve sesin meydana getirdigi dis uyaranlarin çok kisa bir süre tutulabildigi) verilebilir. Bunun ikinci bir uyaran gelmedigi takdirde gözde 199- ms. kulakta ise çok daha uzun. yaklasik 100 ms. olarak tutulabildiginin saptandigi belirtilebilir. Kulakta daha uzun olmasinin ise insanlari dili konusma ve anlamasini mümkün kildigi belirtilebilir. Ayni sekilde, gözde daha kisa olmasinin da çevreye uyumu kolaylastirici bir degeri oldugu açiklanabilir.
Bilginin daha sonra "kisa süreli bellek" adi verilen bir saklama biçiminde tutulabildigi tekrarlanabilir. Buna örnek olarak duydugumuz bir telefon numarasin! telefonu çevirinceye kadar aklimizda tutup. isimiz bitikten sonra unutmamiz. yeni bir sözcügü, yeni tanistigimiz bir kisinin adim sonra unutmamiz verilebilir. Kisa süreli bellegin zaman sinirlari (yaklasik olarak en çok 30 saniye oldugu) tekrarlanabilir. Kisa süreli bellekte bilginin kalabilmesi için tekrarlanmasi gerektigi ve tekrarlandikça da bilgi içindeki düzenliliklerin daha kolay görülebildigi söylenebilir. 11 54 78 veya 115 478 olarak hazirlamanin bazen daha kolay oldugu belirtilebilir. Kisa süreli bellekte zaman sinirim asmak için "tekrarlama" yöntemim kullandigimiz. bilgi miktari yönünden olan sinirlamayi asmak için de gruplama yöntemim kullandigimiz belirtilebilir. Kisa süreli bellegin bilgi birimleri yönünden de bir sinirlamasi vardir. 5-7 birim arasinda bilgi tutabildigi ortaya çikarilmistir, yeni karsilasilan ve çok tanidik olunmayan bilgi türleri için bu sinirin 7 birim oldugu ve 5-9 birim arasinda degisebildigi kabul edilmektedir. Ögrenciler bu konuda deney yapabilirler ve kendilerine rastgele seçilmis sözcük listelerinden sözcükler okunabilir. Okuma bitikten sonra da ayni sirada veya kendi istedikleri sirada tekrarlamalari istenebilir. Böylece hem kisa süreli bellek hem de sirali bellek ile serbest hatirlama arasindaki farka da örnek verilmis olabilir.
Uzun süreli bellegin ne oldugu ve hu bellekteki bilgilerin her zaman orada kaldiginin kabul edildigi anlatilabilir. Buraya giren bilginin anlam iliskileri yönünden örgütlenmis bilgi oldugu ve rastgele sirada durmadigi belirtilebilir. Ögrencilerden su sözcükleri duyduklarinda hatirladiklari ilk sözcükleri yazmalari istenebilir, (büyük. uzun. soguk, altinda). Bu sözcüklere cevap olarak hatirlayacaklari sözcüklerin çogu. hu sözcüklerin karsit anlamim tasiyan sözcükler olacaktir. Birçok dilde de bu tür hatirlamalarin oldugu ve bunun bilginin bellekte örgütlenisi yüzünden ortaya çikan bir durum oldugu anlatilabilir. Eger bazi ögrenciler, yukaridaki sözcüklerden birinde. örnegin "uzun" dendiginde karsit anlamim degil normal oldugu ve bellekte nesnelerin özellikleri yönünden bir baska ve önemli gruplamaya (uzun olan nesneler gruplamasina) örnek oldugu belirtilebilir. Uzun süreli bellekteki hu çagrisim iliskilerinin rastgele olmadigi ve çok kesin düzenlilikler tasidiginin ortaya çikarildigi vurgulanabilir.
Sirali hazirlama egrisinin ne oldugunu ve sirali hatirlamanin, özellikle 7 maddeden daha çok maddesi bulunan listelerde hissedilir derecede zorlastigi (serbest sira ile hatirlamaya kiyasla) anlatilmali, mümkünse sinifta yapilacak basit deneylerle sirali hatirlama egrisi tahtaya çizilmelidir.
Bellegin her düzeyi için bilgi kaybina "unutma" dendigi belirtilmelidir. Günlük hayatta "unutma" sözcügü, daha çok. kisa ve uzun süreli bellekten bilgi kaybi anlaminda kullanilmaktadir. Kisa süreli bellekten bilgi kaybi, gerçekte bir daha geri gelmeyen hatirlanamayan bilgi kaybidir. Örnegin, yeni duydugumuz bir telefon mimarisin ögrenemezsek. uzun süreli bellege aktaramazsak, bir daha hatirlamamiz mümkün degildir. Ögrenme, günlük hayatta en sik kullanildigi anlaminda uzun süreli bellege bilgi aktarmak demektir. "Unutma" dendiginde ise. henüz ögrenmemis oldugumuz ve kisa süreli bellekte bulunan yeni bilgilerin bir daha hatirlanamayacak biçimde kaybi anlasildigi gibi. uzun süreli bellekten bilgiyi bulup çikaramama da anlatilmak istenir.
Uzun süreli bellekte bilgi yok olmaz, sadece hatirlama, bulup çikarma güçlükleri yasanir. Bu yüzden "unutma" ile "hatirlayamama" anlamlarinin (günlük konusmalarda yapilmasa hile) bilimsel çalismalarda birbirine karistirilmamasi gerektigi vurgulanmalidir.
Unutmayi kolaylastiran ve zorlastiran etmenler, ayni zamanda etkili ögrenme yöntemlerinin de taninmasi demektir. Ileriye ve geriye dogru ket vurma, karistirma ve kullanilmamaktan dogan çagirma güçlükleri, "unutmanin" nedenleri arasinda sayilmalidir.
Bellek hakkindaki temel arastirma bilgilerinin birçok uygulamaya da katkida bulundugu belirtilebilir. Bunlar arasinda bellegi güçlendirici yöntemlerden söz edilebilir, (benzerlikler kurma, mekan iliskilerinden yararlanarak göz önünde canlandirma, ögrenilen maddelere hareket ve görüntü ekleme vb.)
Beyinde bellegin bölümleriyle, kisa ve uzun süreli bellekle yakindan iliskili oldugu sanilan bölgeler bulunmustur. Ancak insan beyni bilgileri tek bir noktada veya merkezde degil, beynin genis bir alaninda saklamaktadir, kisa ve uzun süreli bellegin temelinde hücresel faaliyet bulundugu bilinmektedir. Bir deneyde, farelere yeni bir labirent içinde yol bulmalari ögretilmistir. Ögrenmenin hemen arkasindan. farelerin beynine ilk 30 saniye içinde elektrik soku uygulanirsa. ögrendiklerim tamamen unuttuklari görülmüstür. Halbuki bu sok daha geç uygulanirsa. bilgilerinde bir kayip olmadigi ortaya çikarilmistir. Insanlarda da ögrenmeden sonra dinlenme ve uyumanin yararli etkileri oldugu bilinmektedir. Ögrenilen konularin beyinde yeniden örgütlenmesi ve saglamlasmasi için zamana ihtiyaç bulundugu bilinmektedir. Karmasik konularin (örnegin lise derslerinin büyük çogunlugu hu gruba girer) çok kisa süre içinde ögrenilmeye çalisilmasi. bu yüzden bellek hakkinda bilinenler açisindan da uygun degildir.
Bellege giren bilgiyi kodlama. saklama ve gerektiginde bellekten geri çagirma islemleri otomatik ve aktif (katilimli) süreçler olarak görülmelidir. Kisi gördügü veya duydugu seyleri bellege kodlamak istemese hile hu bilgiler otomatik olarak kodlanir. Örnegin, görülen nesnelerin adi. otomatik olarak aktif hale gelir. (çagrisim iliskileri yoluyla). Fakat, dikkatimizi yönlendirerek ve gelen bilgiyi daha sonra hatirlamamiz gerektigim düsünerek dinlersek (veya incelersek) bir takim ek kodlamalar yapariz ve hu bilgi ileride daha kolay hazirlanacak hiçime sokulur. Etkili ders çalisma yollarindan biri de. kisinin ögrenme sirasinda, ileride bilgiyi nasil
hatirlayacagim ve bilgiledik hangi noktalarin kendisi için özel güçlük yaratacagim önceden kestirebilmesi. bunun için gerekli önlemleri almasidir.
Insanin uzun süreli belleginde bulunan ve miktar olarak sinirsiz oldugu kabul edilen bilginin, miktarindan çok. örgütlenis biçimi dikkati çekmektedir. Insan zihni hu kadar çok bilgiyi, rastgele degil çok yönlü örgütlenmis olarak sakliyor ve çok kisa zamanda da (genellikle milisaniyeler içinde) hu bilgiye ulasabiliyor. Bilgisayari bu sekilde programlayabilmek için de insan zihninin bilgi örgütleme ilkelerim bilmek gerekiyor, Bu yüzden, bellek ve zihinsel süreçler üzerindeki arastirmalar çagimizda büyük ilgi çekmektedir.
Terimler
bellek duyum bellegi
kisa süreli bellek uzun süreli bellek
tekrarlama akustik bilgi
gruplama bilgi birimi siniri
zaman siniri anlam iliskileri
anlam aglari çagrisim iliskileri
otomatik süreçler gelen bilgiyi kodlama
kontrollü süreçler çagirma, tekrar çagirma
bellek stratejisi islem bellegi
benzestirme (bilgisayar) ana bellek
degerlendirme :
1. Kisa süreli bellekte zaman ve bilgi birimi sinirlamalarim asmak için hangi yöntemler kullanilmaktadir, örnek vererek açiklayiniz.
2. "Unutmak" ile "hatirlayamamak" arasindaki farklari tartisiniz.
3. Bilginin uzun süreli bellekte tutulmasi (saklanmasi) sirasinda en belirgin olarak kullanilan örgütleme ilkesin nedir, örnekler vererek açiklayiniz.
4. Gelen bilgiyi kodlama nedir?
5. Bilgisayarlari insan zihnine benzer biçimde çalisir hale getirmek için. insan zihninin en çok hangi özelligi taklit edilmege ve anlasilmaga çalisilmaktadir?
3. DÜSÜNME. PROBEEM ÇÖZME. DIL
a. Düsünmenin tanimi
b. Düsünmenin temel birimleri (sembol, imge)
(1) basit ve karmasik kavramlar
(2) kavram olusturma, yeni kavramlarin ögrenilmesi
c. Problem çözme : bilgilerin amaçlara ulasmak için kullanilmasi
(l) problem çözmedeki bilissel islemler
(a) problemin ne oldugunu belirlemek
(b) problemin parçalarinin anlasilmasi
(c) çesitli çözümlerin üretilmesi ve degerlendirilmesi
(2) kesin çözüme götürücü yöntemler ve kestirme islemler
(3) yaratici problem çözme (alisilmis kaliplarla düsünme ve farkli düsünme)
(a) yaratici kisilerin özellikleri
(b) yaratici düsünmeyi engelleyen faktörler
(1) duygusal engeller
(2) kültürel engeller
(3) geçmis deneyimlerin etkisi
(4) algisal engeller
d. Dil : Sembolik iletisim
(1) dilin özellikleri
(2) dilin kazanilmasi (ögrenilmesi)
(3) hayvanlarda iletisim
(4) dil ile düsünme iliskisi
(a) sessiz konusma olarak düsünme
(b) dilin düsünme üstündeki etkileri
(5) dilin anlasilmasi
Amaç 31. Düsünme süreci bilgisi
Davranislar :
1. Düsünmenin ne oldugunu tanimlama ve temel birimlerim belirtme
2. Düsünme taniminda geçen terimleri açiklama (dil. sembol)
3.Basit kavramlar, karmasik kavramlar dogal kavramlar arasindaki farkliliklari belirteni.
4. Kavramlarin nasil ögrenildigim açiklama.
Amaç 32. Düsünme süreci asamalari bilgisi.
Davranislar :
1. “Imge”nin tanimim söyleme, yazma.
2. Içsel konusma ve hareketi söyleme yazma.
3. Kavramsal düsünmeyi söyleme, yazma.
4. Sözel düsünmeyi söyleme, yazma.
5. Düsünme sürecindeki asamalari ayirdetme.
Amaç 33. Problem çözme bilgisi. Davranislar
1. Problem çözmeyi tanimlama.
2. Problem çözme asamalarim kavrama.
a) hazirlik asamasini tanima
b) kuluçka asamasini tanima
c) aydinlanma asamasini tanima
d) degerlendirme ve düzeltme asamasini tanima
3. Yaratici problem çözmenin neve bagli oldugunu belirtme
Amaç 34. Problem çözmede bireysel etkenleri kavrayabilirle.
Davranislar :
1. Zeka ve problem çözme arasindaki iliskiyi kavrama.
2. Güdülenme ve problem çözme arasindaki iliskiyi kavrama.
3. Kurulum (set) ve aliskanlik ile problem çözme arasindaki iliskiyi kavrama.
4. "Isleve takilma"nin. (tek islev düsünme "functional fixity") problem Çözmeyi engellemesine örnek verebilir.
Amaç 35. Yaratici düsünmeyi kavrama bilgisi.
Davranislar :
1. Yaratici kisilere örnekler vererek yaraticilik özelliklerim belirleme.
2. Yaratici düsünme} i engelleyen faktörleri siralama.
3. Yaratici düsünmeyi engelleyen aktörlere örnekler verme.
Amaç 36 . Dilin düsünme açisindan önemini kavrayabilirle.
Davranislar :
1. Dil ve sembolleri tanima.
2. Dilin özelliklerim söyleme yazma.
3. Dilin ne oldugunu. nasil bir yapisi oldugunu özetleme (ses. sözdizimi. anlam ve kullanim iliskileri)
4. Iletisim araci olarak dilin önemini anlama.
5. Çocuklarin ana dillerim ögrenirken hangi asamalardan geçtiklerim belirtme.
6. Dil ve düsünme arasindaki etkilesimi tanimlama.
ISLENIS:
Bu konu islenirken ögrencilere. kendi düsünme ve problem çözme süreçlerim inceleme firsati verilebilir. Bu amaçla sinif ortaminda kolayca basvurulabilecek bazi oyunlardan ve problem örneklerinden yararlanilabilir. Örnegin, "aklimda ne tutuyorum?*', "nesi var'\ "hu hangi meslek?*', gibi oyunlarin ortak noktasi. bir baslangiç hipotezim yeni bilgiler isiginda adim adim gelistirmektir. Bu sirada zihinsel olarak. kavram siniflarinin nasil kullanildigi gösterilebilir. Bu sirada zihinsel olarak, kavram siniflarinin nasil kullanildigi gösterilebilir. Dogru cevabi bulmak için gereken bütün bilgileri elde etmeye çalisan ögrencilerle, kestirme çözüm yollarina basvuran ögrencilerin cevaplari ele alinarak tartisilabilir.
Problem çözmede zihinsel hazirlik halinin (kurulumun) yararli oldugu durumlara ve çözümü zorlastirabilecegi durumlara örnekler verilerek hu kavram tartisilmalidir. Ögretmen bu konuda pek çok örnek bulabilir. Ögrenciler birçok matematik problemim, gerçekte çok basit bir yolla çözülebilecekleri halde, daha önceki zihinsel hazirliklari yüzünden çok daha uzun ve karmasik çözüm yollarina basvurmaktadirlar.
Insan zihni, nesneleri en belirgin islevleriyle hazirlama ve problem çözme durumunda bu islevleri ön planda tutma egilimindedir. Örnegin, "makas" deyince aklimiza kesme islemi gelir. Halbuki makas ayni zamanda agirligi olan bir nesnedir. hu yüzden baska birçok problemde, agirlik gerektiren durumda araç olarak kullanilabilir. Ayni sekilde metal bir nesne olarak. gerektiginde elektrik akimi geçiren bir araç da olabilir. Sivrilik, parlaklik, açilip-kapanma gibi özellikleri. gerektiginde baska problemlerin çözümünde gerekli olabilir. Yaratici düsünmenin bir yönü de. nesneleri alisilmis özelliklerinin disinda ele alabilmektir. Fek isleve (veya tek çözüm yoluna) takilip kalmanin günlük yasamdaki problemleri çözme sirasinda da güçlükler yarattigi belirtilebilir. (Klini kaldirmadan zarf çizmek, el kaldirilmadan ) noktanin 4 çizgi ile birlestirilmesi gibi örneklerle konu açiklanabilir.)
Dil. bir iletisim ve düsünme araci olarak, problem çözmede de önemli rol oynayabilir. Problemi çözmek için, önce zihinde canlandirmak, eldeki bilgilerin ne oldugunu ve ulasilmak istenilen sonucun ne oldugunu belirlemek gerekir. Problemin iyi ifade edilip ortaya konmasi ve dogru anlasilmasi. çözüm yollarinin bulunmasini kolaylastirir.
Terimler
zihin (bilis) basit kavramlar
kavram
karmasik kavramlar
dogal kavramlar iyi tanimlanmis problemler
problem çözme
kötü tanimlanmis problemler
alisilmis kaliplarla düsünme zihinsel kurulum (set. hazirlik)
yaratici düsünme
isleve takilip kalma
tümevarim yoluyla düsünme
tümdengelim yoluyla düsünme
kesin çözüme götürücü yol
kestirme çözüm yollari
dil
semantik içerik
dilsel görecelik
dilsel determinizm
degerlendirme :
1. Düsünme sürecinin asamalarim siralayiniz.
2. Basit ve karmasik kavramlarin farkliliklarim belirtiniz.
3. Problem çözme nedir? Tanimlayiniz.
4. Problem çözmede olumlu rolü olan bireysel etkenleri siralayiniz.
5. Yaratici düsünmeyi engelleyen faktörleri siralayiniz.
6. Çocuklukta dil ögrenmek çok daha kolaydir, yas ilerledikçe zorlasir. neden?
7. Dil ile düsünme iliskisin! açiklayiniz.
4. BILINCIN degisik BIÇIMLERI
a. Bilinç nedir?
b. Normal bilinç durumlari
(1) bilince fizyolojik yaklasimlar
(2) zihin/beden sorunu
(3) nörofizyoloji
(4) lokalizasyon (beyinde islevlerin özel yerleri var mi)
(5) beyin dalgalarinin kaydedilmesi (EEG elektoansefalogram)
c. Farkli bilinç durumlari
(1) uyku ve rüyalar
(a) biyolojik saat, biyolojik ritm (bioritm)
(b) uykunun bilinen yapisi
(c) REM (Hizli Göz Hareketleri HGH) uykusu ve rüyalar
(d) rüyalarin ve uykunun islevleri
(e) uyku bozukluklari
(2) diger bilinç durumlari
(a) meditasyon
(b) hipnoz
(c) bilinçli kontrolün sinirlari
d. Beden islevlerinin bilinç ve dikkat yoluyla kontrolü (biofeedback)
(1) beyin dalgalarinin kontrolü
(2) beden islevlerinin ve iç organlarin kontrolü (visceral control)
(3) klinik ve sagliktaki uygulamalari
Amaç 37. Normal bilinç durumu ile degisik bilinç durumlari ve aralarindaki farklar bilgisi.
Davranislar :
1. Çesitli bilinç durumlarim sayma.
2. Farkli bilinç durumlarinin ne oldugunu söyleme-yazma.
Amaç 38. Uykunun temel asamalari, birbirlerine izleme siralari ve özellikleri bilgisi.
Davranislar :
1. Uykunun temel asamalarim belirtme.
2. Biyolojik saat- biyolojik ritm kavramlarim açiklama.
3. Uykuda birbirini izleyen dört asamanin yaklasik sürelerim ve özelliklerim belirtme.
Amaç 39. REM uykusunun özellikleri, genel saglik, zihin isleyisi ve duygusal tepkilerle iliskileri bilgisi.
Davranislar :
1. REM uykusunun ö/.elliklerini belirtme.
2. REM uykusu ile rüya iliskisin! açiklama.
Amaç 40. Rüyanin niteligi bilgisi.
Davranislar :
1. Rüya ile ögrenme arasindaki iliskiyi belirtme.
2. Rüya ile duygusal denge arasindaki iliskiyi belirtme.
3. Uyku ve rüyanin islevlerim açiklama.
Amaç 41. Bilinç \oluyla vücut islevlerinin kontrol edilebilecegi bilgisi (hioteedback)
Davranislar :
1. Bilincin vücut islevlerine etkisini belirtme.
2. Vücut islevlerim kontrol etmenin günlük hayatta ve tipta kullanimina örnekler verme.
Amaç 42. Madde bagimliliginin psikolojik ve fizyolojik yönlerim ayirdedebilme.
Davranislar :
1. Madde bagimliligina yönelme nedenlerim söyleme, yazma.
2. îlaç. alkol ve sigara bagimliliginin fizyolojik temellerim söyleme, yazma.
3. Madde bagimliligindan kurtulma yollarim ve kurtulmayi güçlestiren etmenleri söyleme, yazma.
ISLENIS:
Bu konuda de alinan alt basliklar, bilimsel tartismalarin disina çikmaya elverislidir. Ögrenciler, kitle iletisim araçlarindan edindikleri ve büyük çogunlugu bilimsel gerçekleri yansitmayan bilgilerle gelebilirler. Ögretmen, bu bölümde ele alinan konularin ögrencinin dogal olarak merakim uyandiracagim kabullenerek. tartismalari bilimsel çerçeveye oturtabilmelidir.
Bilimin, her konuya bilimsel yöntemlerle yaklastigi ve hiçbir konuyu arastirmalar disinda tutmak gibi bir ön yargisi olmadigi belirtilerek baslanabilir. Teknolojinin gelismesiyle, daha Önce somut olarak ve bilimsel olarak incelenemeyen konularin artik bazi fizyolojik özelliklerim ele alabildigimizi söyleyebilir. Örnek olarak da uykunun geçirdigi asamalari anlayabilmenin ancak, kafatasina yerlestirilen küçük elektrotlarla mümkün oldugu verilebilir. Beyin dalgalarinin ortaya çikarilmasiyla, bu dalgalar ve bunlarin iliskide bulundugu fizyolojik durumlarin iliskisinin incelenebildigi anlatilabilir (uyku. beyin tümörleri, sara (epilespi) hastalarinin incelenmesi. beyin isleyisindeki anormallikler vb). t3u konular örnek alinarak uyku konusuna geçilebilir:
Özellikle uykunun asamalarina. bu asamalarin herbirinin bilinen islevlerine deginilmelidir. Bir kisinin hiç uyumadan ne kadar süreyle uyanik kalabilecegi üzerindeki deneylere. normal uyku süresinin ne kadar olduguna. yasa göre uyku ihtiyacinin nasil degistigine. günes isigi hiç görülmeyen magara, maden gibi yerlerde bedenin kendi progr----- göre uyku devrelerim nasil ayarlayabildigine deginilebilir. REM sirasinda uyandirilan kisilerin neler anlattiklarina. REM dönemlerinin azalmasi veya çogalmasiyla davranislar arasindaki iliskilere deginilebilir. Su ana kadar yapilmis bütün bilimsel çalismalarda ortak olarak beliren nokta sudur: kisi yeni ögrendigi konulari, rüya sirasinda beyne yeniden yerlestirmektedir. Uyku sirasinda beyin aktiftir ve kisinin gündelik sikintilari ve beklentileri rüyalarinda ortaya çikmaktadir. Rüya tabirleri tarzindaki yaklasimlarin bilimsel bir anlami ve önemi olmadigi, ancak bir kisinin rüyalarim sürekli izlemekle, onun bilinç alti korku, kaygi v beklentileri hakkinda ipuçlari elde edilebildigi söylenebilir.
Ögretmen, ögrencilerden, bildikleri bazi uyku bozukluklarim siralamalarim isteyebilir. Bunlarin nedenleri ve hangi yaslarda ortaya çiktiklari kitapta ele alindigi kadariyla tartisilabilir, (uykuda yürüme, uykuda konusma, nefessiz kalma, kabuslar. gece korkulari ve birdenbire bastiran uyku nöbetleri -narkolepsi- konulari ögrencilerin merak ettigi konular olabilir. Ögretmen bu uyku bozukluklarinin "uyku laboratuarlarinda*' incelendigim ve Ülkemizde de Tip Fakültelerinde bu tür laboratuarlarin hizmet verdigim belirtebilir.)
Ögretmen, telkin hipnoz ve bilinçli kontrol konularina geçmeden önce. bu etkilerin ortak mekanizmalarindan biri olarak. insan beyninin kendi sinir hücreleri arasinda mesaj iletici islevi gören (nörotransmitter) maddelerden sözedebilir. Bunlarin arasinda en önemli ve çok sayida kimyasal benzeri bulunan endorfin adi verilen kimyasal maddelerin, sinir uçlari geçirgenliginde etkili oldugunu ve bazi durumlarda hu maddelerin agri ve aci etkisin! azalttigim söyleyebilir. Kisinin. gevseme ve rahatlama durumunda da bu maddeler daha fazla salgilanmaktadir. Hipnoz ve biyofeedback olaylarinda mistik bir yan blunmadigi ve bunlarin bilinen diger telkin ve gevseme yöntemlerinden pek farkli olmadigi belirtilmelidir.
Hipnoz, bir insanin, diger bir kisinin davranis, duygu, düsünce ve algilarim kontrol etmesi olarak tanimlanmalidir. Buradan hipnozun olusmasi için gerekli kosullara ve hipnozun sinirlarina geçilmesinde yarar vardir. Önemle vurgulanmasi gereken konu. hipnotize edilmis kisinin, hipnoz etkisi altindayken baska bir kisi haline gelmedigidir. Hipnoz altina girmenin temel kosulunun, kisinin kendi istegi ile telkine razi elmasi ve kendini karsisindaki kisinin etkisine birakmasi oldugu belirtilmelidir. Hipnoz altinda bu telkinlerin normalde görülenden daha ileri gidebildigi, ancak, kisiye, normal hayatta yaptirilamayacak seylerin, hipnoz etkisi altinda da hiçbir zaman yaptirilamayacagi belirtilmelidir. Örnegin, hipnoz etkisi altinda kisinin fiziksel gücünde degisiklik saglanamaz, bellek ve zeka düzeyi degistirilemez (hipnoz etkisi altinda geçmiste hiç hatirlayamadigi seyleri hatirladigim söyleyen kisilerin çogunda bu hatirlamanin yanlislarla dolu oldugu ve telkini yapan kisiyi memnun etmek için yaratildigi gösterilmektedir.) Kisinin motivasyonunda ve dikkatinde degismeler saglanabilir. Belli konularin telkinle unutturulmasi konusundaki gözlemler tartismalidir, fizyolojik düzeyde bellek izlerinin silindigim gösteren kanit yoktur. Hipnoz etkisi -altinda aci duyumu azaltilabilir, kisiler aci duyumunu algilayamayabilirler. Bu nedenle ilaç vererek uyusturmanin sakincali oldugu durumlarda hipnoz etkisiyle tibbi müdaheleler. ameliyatlar yapilabilmektedir.
îlaç ve madde bagimliliginin psikolojik sorunlarin çözümünde basvurulmamasi gereken bir yol oldugu ve çünkü bu yöntemlerle hem kisinin kendi kontrol ve düsünce mekanizmalarim gelistirmekten mahrum kaldigi hem de bu aldatici etkinin kisa zamanda fizyolojik haline dönüstügü daha sonra kisi istese de kurtulmasinda zorluklar çekecegi belirtilebilir, ögrenciler bu konularda sorular soracak olurlarsa, özellikle gençlik kitlesinin bu maddelerin pazarlamasini yapan yasa disi örgütlerin hedefi oldugu ve kendilerine bu konuda yaklasildigi zaman uyanik bulunmalari teklin edilmelidir "Bir kez denemekle birsey olmaz," "sonra birakirim" gibi akil yürütmelerin çok tehlikeli oldugu, çünkü bazi maddelerde fizyolojik bagimliligin çok kisa sürede yerlestigi belirtilmelidir.
Terimler teta dalgalari
bilinç durumlari
farkli bilinç durumlari
beden/zihin sorunu, ayrimi
beynin plastikligi
EEG
beyin dalgalari
alfa dalgalari
beta dalgalari
duruma bagimli ögrenme
günlük biyolojik ritm
uykuya geçis hali (hipnogogic)
delta dalgalari
REM (hizli göz hareketleri)
narkolepsi karabasan (kabus)
uykusuzluk
bilinçli beden kontrolü (biofeedback)
meditasyon
konsantrasyon (bilinci yogunlastirma)
hipnoz, telkin uyarici ilaçlar
hipnoz sonrasi telkin
hipnoz sonrasi unutma
psikoaktif ilaçlar
alkol bagimliligi
madde bagimliligi
yatistirici sakinlestirici ilaçlar
agri kesiciler
anestezi (locak, genel anestezi)
degerlendirme :
1. Bilinç nedir? Normal bilinç durumunu belirtiniz.
2. Uykunun asamalari nelerdir?
3. REM uykusu döneminin özellikleri nelerdir?
4. REM uykusundan mahrum birakilan kisilerde gözlenen davranis problemleri, sikayetler nelerdir?
5. Uyku ile ögrenme iliskisi nedir?
6. Bilinç yoluyla, bilinci yogunlastirarak veya gevseyerek kisi kendi iç organlarinin isleyisim kontrol edebilir mi, bu kontrolün sinirlari nedir?
7. Madde bagimliligi nedir, psikolojik ve fizyolojik bagimlilik nedir?
8. Uyku bozukluklari nelerdir?
9. Hipnoz ve telkinin bedensel acilarin azaltmasindaki temel etken nedir?