Yolculuk Haber Merkezi
Çevirmenler Meslek Birliği, Yapı Kredi Yayınları’nın, çevirmenleriyle imzaladığı sözleşmelerde, müteakip baskılarda telif oranını yok denecek kadar düşüren sözleşme değişikliği dayattığını; kabul etmeme eğiliminde olan çevirmenlere ise çevirilerini yeni baskılarda kullanmayabileceklerini belirterek ekonomik dayatmada bulunduklarını ifade eden bir açıklama yayımladı. Aslında, söz konusu açıklamadan önce de özellikle sosyal medyanın düzenli gündemlerinden biri çeviri telifleri ve çevirmenlerin bu konuda maruz bırakıldıkları sömürü idi.
Biz de evden çalışanların ve dolayısıyla çevirmenlerin de oluşturduğu Ofissizler Ağı ve Yapı Kredi’nin ekonomik dayatmasını bir açık mektupla duyuran Çevirmenler Meslek Birliği ile çevirmenlerin yaşadıklarını konuştuk. Evden çalışarak hayatını sürdürmeye çalışanların bu süreçlerde hangi dayatmalarla karşılaştıklarını, meslek birliğinin bu konudaki örnek çalışması TipSözleşme’yi masaya yatırdık.
Çevbir: YKY’nin sözleşme değişiklikleri krizden sonra başladı
Çevirmenler Meslek Birliği, sorduğumuz sorulara verdiği yanıtlarda; YKY’nin söz konusu dayatmalarının kriz koşullarının oluşmasından sonra başladığını vurguladı.
Yapı Kredi Yayınları’na ilişkin yayımladığınız açık mektupta çevirmenlerin telif ücretlerinden deyim yerindeyse vazgeçmeleri istendiğine vurgu yapıyorsunuz. Sosyal medyada da buna benzer durumlar sık sık dillendiriliyor. Bu durumla eskiden de karşılaşıyor muydunuz, yoksa ekonomik krizle beraber daha sık mı rastlanıyor?
“Kriz”le birlikte birtakım yayınevleri çevirmen sözleşmelerinde büyük hak kayıplarına yol açacak değişiklikler yapmaya başladı. Bu gelişmeler üzerine 15 Kasım 2018’de bir bildiri yayınladık; herhangi bir yayınevi ismi vermedik ama mesaj belli yerlere ulaştığı için onlardan geri adım atanlar oldu. Ne var ki YKY hiç üzerine alınmadı. Bunun üzerine dün yayınladığımız mektubu özel olarak yöneticilerine gönderdik. Ancak yanıt alamadık. YKY’nin sözleşme değişiklikleri krizden sonra başladı. Taleplerimiz basit aslında: ne çevirmenlerin emeğini yok sayabilirler ne de mali ve manevi haklarını. Burada asıl mesele, herhangi bir çözüm isteğinin gösterilmemesi.
‘Sorunların büyük kısmı imza aşamasında değil, ödeme aşamasında çıkıyor’
2) Çevirmen sözleşmelerinin hazırlanması sürecinde yayınevleri ile çevirmenler arasında neler yaşanıyor?
Kimi yayınevleri hakkaniyetli sözleşmeler hazırlayıp imzalıyorlar. Kimi yayınevleri ise özellikle deneyimli veya örgütlü olmayan çevirmenlerin önüne kötü sözleşmeler koyuyor. Yine de sorunların büyük kısmı imza aşamasında değil, ödeme aşamasında çıkıyor. Krizle birlikte sözleşmede vaat edilen ödemeyi yapmayan veya yapmakta zorlanan yayınevlerinin sayısı arttı. Krizden önce ayda bir, bilemediniz iki vaka gelirdi bize, şimdiyse ayda 3-4 vaka gelebiliyor.
‘Tipsözleşme’ nedir?
3) Sizin “piyasadaki en iyi sözleşme olduğunu bu işin uzmanlarının da teslim ettiği ve gurur duyduğumuz” diye tarif ettiğiniz ‘Tipsözleşme’ çalışmanız var. Bundan bahsedebilir misiniz biraz?
Bizim Tip-Sözleşme’miz en iyi sözleşme değil aslında. Nasıl ki diğer iş koşullarında asgari ücret varsa, biz de çevirmenler için bir asgari ücreti biçimi saptamaya çalıştık. Mücadeleler sonucunda bu sözleşmeyi uygulayan, hatta ondan daha iyi koşullar sunan yayınevleri var. Ancak bu sözleşmeyi kabul ettirmemiz gereken yayınevleri de var.
4) Sizin gibi meslek birliklerinin konuya ilişkin yaptığı açıklamalar ya da kamuoyu baskısı, söz konusu yayınevlerinin baskılarını azaltmasında etkili oluyor mu? Yoksa tam bir kayıtsızlık hali mi var?
Daha önceki sorunuza cevaben söylediğimiz gibi, bu taleplerimizi karşılayan yayınevleri oldu. Ama kayıtsız kalanlar da çıkıyor. Tek tek vakalar bazında iletişime geçtiğimizde yayınevleri genellikle çok nazikler, işbirliği yoluna gidiyorlar; bir hata olduğunu söyleyip çözmeye çalışıyorlar. Öte yandan Çevbir’den hiç hazzetmeyenler de var tabii. Bizimle muhatap olmak istemeyenler, üye(ler) adına iletişime geçtiğimizde bizi yok saymak, aradan çıkarmak isteyenler de oluyor. Birden fazla üye adına iletişim kurmaya çalıştığımızda mesele daha karmaşık bir hal alıyor.
Ofissizler: Geçinemiyoruz
Son yıllarda “freelance” yaygın adıyla bilinen evden çalışma, çevirmenlerin sıklıkla kullandığı bir yöntem. Konu, çevirmenlere yönelik telif kesintisi olunca; bir de Ofissizler Ağı’na sorularımızı yönelttik. Ofissizler Ağı adına verilen yanıtlarda yaygın kanının aksine çevirmenliği ‘rahat iş’ olmadığı ve çevirmenlikle para kazanmaya çalışan emekçilerin geçinemediği vurgulandı.
1) Öncelikle şunu sormak istiyorum: Çevirmenlik, ‘çalışma saatlerini çevirmenin belirlediği, oturduğu yerden yüklü ücretler aldığı’ bir meslek mi? Yaygın kanı bu yönde ancak özellikle sosyal medyada konuşulanlar durumun hiç de öyle olmadığını gösteriyor. Biraz mesleğin kendisinden bahsedebilir misiniz?
Çevirmenliğin böyle bir meslek olduğunu düşünenler hem çevirmenlik mesleğine hem bu mesleğin icra edildiği çeşitli sektörlere hem de genel olarak ekonomiye 30 yıl öncesinin izlenimleriyle yaklaşıyor demektir. Çevirmenlik şu anda ne yayıncılık sektöründe ne de teknik uzmanlık gerektiren diğer metinlerin çevrildiği sektörlerde az çalışmayla çok para kazandıran bir meslek. Ücretler çok düşük. Bugün yoğun bir çalışmayla bir ayda çevrilebilecek 150-200 sayfalık bir kitabın çevirisi için minimum koşullar üzerinden imzalanmış bir telif sözleşmesi, çevirmene asgari ücret bile vadetmiyor. Diğer sektörlerde de çalışma şartları çok kötü ve ücretler çok düşük olduğundan bazen “oturduğumuz yerden” aldığımız bu para bile farklı sektörlerde farklı şekillerde acı çeken arkadaşlara makul görünüyor olabilir ama güvencesizlik ve geleceksizlik hissiyle birleştirildiğinde çevirmenlik mesleğinin bahsettiğiniz imajı hak etmekten çok uzak olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.
2) Türkiye’de yayıncılık alanında yaşanan sömürü koşulları, çevirmenleri nasıl etkiliyor?
Geçinemiyoruz. Bu koşullar, entelektüel ve teknik becerilerini kitap çevirmenliğine adamaya hazır nitelikli çevirmenlerin uzun vadede yayıncılık alanından uzaklaşmasına neden oluyor çünkü yalnızca bu mesleği yaparak geçinebilmek mümkün değil. Bu durum çeviri metinler sayesinde ayakta kalabilen, çeviri kitapların özgün metinlerden fazla yayımlandığı bir sektörde tüm çalışanları, işin niteliğini ve okurları (yani patronlar haricindeki herkesi ve her şeyi) olumsuz yönde etkiliyor.
‘Telif sözleşmesi bile imzalamayan büyük yayınevleri var’
3) Aslında telif ücreti meselesini özel olarak ele almak gerek herhalde. Bu konudaki işleyiş nasıl? Büyük ve iyi kitaplar basan yayınevlerinde durum farklılaşabiliyor mu? Yoksa irili ufaklı yayınevinde çevirmenler aşağı yukarı benzer şeyleri mi yaşıyor?
Açıkçası büyük yayınevlerinde durum daha da kötüleşebiliyor çünkü bu yayınevlerinin bastıkları kitaplardan elde etmek istedikleri kâr payı çok daha yüksek olabiliyor. Ardı ardına çok satan kitaplar yayınlayıp çevirmeniyle telif sözleşmesi bile imzalamayan büyük yayınevleri var. Telif sözleşmesi imzalansa bile yeniden baskılarda telif yüzdesinin düşürülmesi de büyük yayınevleri arasında yaygın bir uygulama. Çevirmenin payını ödememek için yeniden baskıları çevirmene haber bile vermeyen ve günümüzün kültür ortamında bu skandalla değil, minnet ve itibarla anılan büyük yayınevleriyle karşı karşıyayız. Bugün çevirmenin hak ettiği parayı almaya çalışmasını dehşetle karşılamayan ve özenli bir çeviri yayımlamak isteyen butik bir yayıneviyle koşulları daha iyi bir telif sözleşmesi imzalayabilmek mümkün.
‘Asgari ücrete bile denk gelmeyen ücretler karşılığında emeğimizi satın alma cüretini gösterenlere hep birlikte ‘hayır’ demeliyiz’
4) Söz konusu tablonun alternatifini yaratma koşulları mevcut mu? Örneğin dünyada, çevirmenin hakkının her açıdan teslim edildiği örnekler var mı?
Avrupa’ya baktığımızda da kitap çevirmenleri çok büyük paralar kazanmıyor ama durumlarının bizden iyi olduğunu söyleyebiliriz. Çalışma düzeninde her iş kaleminin ayrı bir şekilde belirli bir alt limit üzerinden ücretlendirildiğini, dolayısıyla iş tanımlarının da yerleştiğini görüyoruz. Bunun dışında çeşitli örgütlenmeler, mesleki gelişimin sağlanabileceği etkinlikler, insanların bir araya gelip çalışabileceği alanlar, çeviri alanında üretim gösteren kooperatifler mevcut. Biz de ücretlerimizi arttırmak için hep birlikte durarak, yeni üretim biçimleri üzerine düşünerek, birbirimize destek olarak alternatifler yaratabiliriz ancak. İstememiz, hakkımız olanı talep etmemiz; hiçbir söz hakkımızın olmadığı, buna rağmen yaptıkları sözleşmelerle tüm emeğimizi yüz yıllığına, çoğu zaman asgari ücrete bile denk gelmeyen ücretler karşılığında satın alma cüretini gösterenlere tek başımıza değil, hep birlikte “hayır” dememiz gerekiyor.