Okuma öncesi, okuma sırası ve sonrasını kapsayan okuma stratejileri, bir metni anlayarak ilerlemeyi sağlayacak adımların genel çerçevesini çizer. Okuma eğitiminin bir parçası olan stratejiler, okul kademesi ve okuma hedeflerine göre, hem kapsamında hem sayısında farklılık gösterir. Kapsam, öğrencilerin yaş gruplarına göre şekillenebillir, kademelere ve beklentilere göre ayrıntılandırılabilir hatta farklılaştırılabilir.
okuma stratejileri ile bağlantılı MEB kazanımları
İlköğretim Türkçe programı’nda 5-8.sınıf öğrencilerinden beklenen okuma kazanımlarının büyük bir bölümü, okuma stratejilerini kapsar. Ayrıca genel bir “Okuma stratejilerini kullanır.” kazanımı da programda yer alır. Açıklamasında:
“Sesli, sessiz, tahmin ederek, grup hâlinde, soru sorarak, söz korosu, ezberleyerek ve hızlı okuma gibi yöntem ve teknikleri kullanmaları sağlanır.”
ifadesi geçer.
Bu sayfadaki tablolarda, renkli bölümler, okuma stratejilerini, beyaz bölümler MEB’in ilgili kazanımlarını içerir:
okuma stratejileri ile okuma öncesi ve sırasında…
Önce okuma amacınızı belirlerseniz yola bilinçli çıkarsınız. Metnin yazılma amacını belirlemek de doğru metne ulaşmanız için yolu kısaltır. Bunu yapmak için metne hızlıca göz atar, içeriğin kendi amacınıza uygunluğunu anlamaya çalışırsınız. Okuma duraklarında gerek duydukça işaretlemelerde bulunur, notlar alırsınız; ayrıntılı okumada işaretleme ve not almaları sürdürürsünüz.
Tüm bu süreci, okuma alışkanlığı edindirmek istediğiniz öğrencileriniz için yapacaksanız, sıralama değişmez, ancak okuma hedefi farklılaşacağı için, süreç biraz daha keyifli bir okuma yolculuğuna dönüştürülebilir. Kitabın başlığına, kitap ön ve arka kapaklarına, varsa “içindekiler”e, bölümlerine, giriş ve sonuç sayfalarına (kurmaca değilse) görsellerine ve tablolara vb. önden ipucu verebilecek ayrıntılara bakarak kitap hakkında tahminler alınabilir. Sorularla yönlendirmeler yapılabilir: Bu kitap/metin niçin seçilmiş olabilir? Ders içerikleriyle bir bağlantısı olabilir mi? Hızlı göz atma, tarama, ön bilgileri kullanarak bağlantılar kurma çalışmaları da öğrenciler için geliştirici ve işlevsel olur.
okuma stratejileri ile okuma boyunca…
Bir metni okurken anlama, anlamlandırma yolları ve uygun etkinlikler bu süreçte yer alır: Sözcükleri bağlamında öğrenme, metnin yapısal özelliklerini belirleme, İçeriği zihinde canlandırma, görselleştirme, metni oluşturan ögeler arasındaki ilişki ağını grafik düzenleyicilerle somutlama, ön bilgileri de kullanarak metin içeriğine ilişkin çıkarım yapma, anlamak için soru sorma, sorgulama, verileri karşılaştırma, sınıflandırma,neden-sonuç ilişkilerini görme,anladığını kendi sözcükleriyle yeniden anlatma.
okuma stratejileri ile okuma sonrasında…
Metnin temel iletisinin belirlenmesi, kapsamın özünü yansıtan bir özetlemenin yapılabilmesi beklenir. Okuma boyunca yürütülen çalışmaların sonucunda, her şeyi bir bakıma toparlayan, daha da iyisi bir bakış açısı getiren ve elde edilen sonuçlardan belki yeni bir ürün ortaya koymaya olanak sağlayan sentezleme aşama gelir.
&
Okumanın verimli olması, okurun doğru anlaması ve anlamlandırmasıyla bağlantılıdır. Okur, kendi okuma sürecini değerlendirebilir; anlama düzeyini netleştirmeye dönük sorular sorabilir, düzeltme stratejilerini uygulayabilir hatta metni tekrar okuyabilir. Öğretmen de öğrencilerine, kendi okumalarına ilişkin öz değerlendirme yapma, kendi anlama süreçlerini izleme, netleştirme, düzeltme stratejilerini uygulatabilir.
5-8.sınıf Türkçe okuma kazanımlarının buraya eklemediğim maddeleri de dolaylı olarak bu stratejilere bir yönüyle bağlanabilir:
Metni, sesli-sessiz, doğru ve anlamına uygun okuma söz konusu olduğunda:
- “Noktalama işaretlerine dikkat ederek sesli ve sessiz okur.”
- “Metni türün özelliklerine uygun biçimde okur.”
- “Farklı yazı karakterleri ile yazılmış yazıları okur.”
kazanımları da listeye dahil olur. Sözcük türleri ve öbekleriyle ilgili dil bilgisi kazanımlar da “… metnin anlamına olan katkısını açıklar.” ifadesi ile “…cümledeki işlevini açıklar.” ifadesinin yer aldığı maddelerle, okuduğunu anlama-anlamlandırma stratejilerine eklenir.
Lise kazanımlarında “strateji” ifadesi doğrudan geçmez ancak “Öğretim Programının Özel Amaçları” kısmında sıralanan özellikler arasında
- “Dinleme, okuma, yazma ve konuşma stratejilerini doğru ve uygun şekilde kullanarak etkili iletişimciler olmaları”
ifadesi geçer. Ortaöğretim Türk Dili ve Edebiyatı programında, lise öğrencilerinin edinmesi beklenen kazanımların bir bölümü okuma stratejileriyle bağlantılıdır.
- “Metinde geçen kelime ve kelime gruplarının anlamlarını tespit eder.(Öğrencilerin bilmediği kelime ve kelime gruplarının anlamını metindeki bağlamından hareketle tahmin etmesi ve tahminini kaynaklardan yararlanarak kontrol etmesi sağlanır.)”
- “Metnin tema ve konusunu belirler.”
- “Metin ile metnin konusu, amacı ve hedef kitlesi arasında ilişki kurar.”
- “Metnin ana düşüncesi ve yardımcı düşüncelerini belirler.”
- “Metinde yazarın bakış açısını belirler. (a. Bilgilendirici/öğretici metinlerde yazar ile anlatıcının aynı şey olduğu yani edebî (sanatsal/kurgusal) metinlerden farklı olarak gerçek bir kişi olduğu belirtilir.
b. Yazarın konuya ve okuyucuya yönelik yaklaşımı/tavrı belirlenir. Yazarın konuyu hangi açıdan ele aldığı yanında, yönlendirme yapıp yapmadığı, taraf olup olmadığı, öznel veya nesnel davranıp davranmadığı gibi hususların bakış açısına etkide bulunduğu hatırlatılır.)”
- “Metni yorumlar. (Metindeki açık ve örtük iletileri; metinle ilgili tespitlerini, eleştirilerini, güncellemelerini ve beğenisini metne dayanarak/gerekçelendirerek ilgili kazanımlar çerçevesinde ifade etmesi sağlanır.)”
Not: Öğrencinin benimseyip kendiliğinden hayata geçireceği doğal adımlara dönüşemediği sürece, stratejiler çok da bir anlam ifade etmeyebilir. Hatta UbD ile anlamak için öğrenmeyi öne çıkaran Grant Wiggins, “okuma stratejileri”ni, terimin kendisinden başlayarak, şurada ve şurada fena halde eleştirir. Yine de birer uygulama adımı olarak farkındalık oluşturmaya yarar deyip Wiggins kadar bir kenara atmadan hatırlatmakta yarar var.