Telkari sanatının özelliği ve işlevleri nelerdir?
Telkari gümüşün iğne oyası ya da danteli olarak bilinen bir işleme sanatı; ona saç teli kalınlığında gümüş tellerle yapılan takı süslemeciliği denebilir. Estetiğin, zarafetin en incelikli noktası olarak tanımlanan telkâri, kuyumculuk sanatının bir parçası sayılır. Ona aynı zamanda “vav” işi denmesi, Osmanlıca “vav” harfinin uygulamada motif olarak sıkça kullanılmasından kaynaklanır. Yine “çit” işi denmesi ise ustalar arasında yaygın; sebebi, işin yapımı sırasında parçaların biraraya getirilmesinde kullanılan cımbız benzeri, çok daha ince olan alete “çit” isminin verilmesi…
Telkari Sanatı Tarihçesi
Bütün Osmanlı sanatlarında olduğu gibi Telkari zorlu, emek isteyen, usta-çırak usulü öğrenilen ve ustadan çırağa geçen bir sanat. Bazıları geleneksel Osmanlı motilerinden esinlenen, bazıları kendi çağdaş tasarımlarını gerçekleştiren telkâri ustaları genellikle Trabzon, Beypazarı, Mardin’den çıkmıştır. Mardin’in Midyat, Ankara’nın Beypazarı ilçeleri telkari ustalarıyla ünlüdür. Trabzon’da da telkâri ustaları vardır ve Trabzon işi olarak bilinen hasır örgü bilezikler de onların elinden çıkma sanılır, oysa onlar da güzel fakat bambaşka bir sanatın eseridir.
Maden işçiliğinde telkari çok özel bir yer tutar. Anadolu, maden sanatının ilk adresi; Çatalhöyük’te yapılan kazılarda çıkarılan süs eşyalarının bakır ve kurşundan yapılmış olanları 8000 yıl öncesine tarihlenir.
Arkeolojik kazlardan elde edilen bulgulara göre telkari tekniğinin M.Ö.3000 yılından beri Mezopotamya’da, M.Ö.2500 den bu yana Anadolu’da kullanıldığı yine arkeolojiden alınan bilgiler arasında. Telkari’nin asıl merkezinin 12.yüzyılda Musul olduğu ve bu sanatın Musul’dan Suriye’ye, oradan da Anadolu’ya geldiği tahmin edilir.
Telkari sanatının özelliği ve işlevleri nelerdir?
Telkari sanatı Türkler arasında özellikle 15.yüzyıldan itibaren ustalaşır, özellikle de Güneydoğu Anadolu’da yaygınlaşarak gelişir. Altın, gümüş, bakır, pirinç eserler Selçuklu ve Osmanlı ustalarının göz nurudur. Zira, ona gümüşün iğne oyası denmesi boşa değil. Mücevher kutuları, şamdanlar, tepsiler, şekerlikler, vazolar, çiçekler, sürahi kılıları, abajurlar, düğmeler, silah kabzaları, şemsiye sapları, zarf açacakları, yazı takımları ve baston saplarının saç teli inceliğindeki gümüş tellerle, el dokuması olarak yapıldığına inanmak zor.
Telkari sanatını meşakkatli kılan şey hammaddesini elde etme aşamasıdır. Ocakta pota içinde eritilen gümüş, çubuk şeklinde bir kalıba dökülür. Elde edilen çubuk döküm üzerinde geniş ve dar delikleri olan çelik haddeden geçirilir. İşte bu işlem telkârinin en zor kısmıdır; hem zaman alır hem de ustalık işidir. Bir milimetrelik ince teller, bu gümüş çubuklardan elde edilir. Üzüm, yıldız, lale, yaprak, tırtıl, güverte motileri arasından biri seçilir ve “muhtaç”ın içine yerleştirilir.
Telkari sanatı “muhtaç”a muhtaçtır, çünkü iskeleti böyle kurulur. Muhtaçtan sonra bu defa da işçilik çünkü itinayla boşluklar doldurulur. Gümüş tellerin birleştirilmesine sıra geldiğinde artık ustalık konuşur. Bundan sonraki aşama sanki, elleri titremeden, telaşa kapılmadan, gümüş telleri kaynakla birleştiren ve özenle çalışan ustaların sabrını sınar; zorludur.
El emeğiyle ustasının sabrını, karakterini ve imzasını taşıdığı için belki bu güzel sanatın ve hatta zanaatın sırrı da budur; Telkari göreni hayran bırakan bir estetiğe sahiptir. Bu yüzden hep özenli kullanılmayı hak ettiğini düşündürür. Sanki ustasının alın terini, emeğini, onu seyredene hissettirir gibidir. Telkari eşyalar, bu günün evlerinde çok kullanılmıyor olabilir, ancak geleneksel evlerdeki gümüşlüklerin en değerli parçaları olma özelliğini korurlar, yani meraklıları için telkari halen aranan bir sanattır.