2020 yılında Uluslararası Türkiye Bilimler Akademisi Ödülü’ne (TÜBA) layık görülen ünlü İslâm hukukçusu Wael B. Hallaq’ın İmkânsız Devlet isimli kitabı Türkçeye çevrildiğinde kitap büyük ilgi gördü. Bu önemli eser yayınevi tarafından (Babil) -belki de dikkat çekmek amacıyla- içeriği yansıtmayacak bir alt başlıkla çevrildi. Kitabın orijinal alt başlığı İslâm, Siyaset ve Modernitenin Çıkmazı iken alakasız bir biçimde Modern Çağda Bir İslâm Devleti Niçin Mümkün Değildir şeklinde çevrilerek -bir kurnazlıkla- imkânsız olanın modern ulus devlet ve modernlik değil bir İslâm devleti olduğu intibaı uyandırılmıştır. Oysa yazar bu kitapta baştan sona şeriatın temel dinamikleri ile modern ulus devletin temel dinamiklerinin birbiriyle taban tabana zıt olduğunu, şeriatın kendine özgü yapısı ve kendini güncelleyen hukuk/fıkıh anlayışıyla -bazı istisnalara rağmen- uzun yıllar İslâm toplumunu idare ettiğini, bunu yaparken de modern anlamda bir devlet kurumunu öncelemek yerine temel ilkeleri, insanı ve toplumu önceleyerek yaptığını anlatır. Maalesef uydurulmuş bir alt başlık ile kitapta sunulan bütün iddialar ve örnekler ters yüz edilmiştir.
Hallaq, İmkânsız Devlet kitabından önce Şeriat adında müstakil bir eser kaleme almıştır. Bu kitabın alt başlığı ise Teorik, Pratik ve Dönüşüm’dür. 1955 yılında Nasıra’da doğan Lübnan asıllı yazar halen Columbia Üniversitesi İslâm Hukuku Bölümü’ndeki görevine devam etmektedir. Ünlü bilim adamının dört eseri Türkçeye çevrildi ama onun külliyatının ve projesinin temeli olan Şeriat kitabı henüz çevrilmemiştir. Bu eserin ikinci aşaması olan İmkânsız Devlet kitabı temel olarak Müslüman bireyin modern ulus devlet karşısındaki yerini, açmazını ve ondan çıkışını anlatır. Bu yazıda ele alacağım Şarkiyatçılığı Yeniden Düşünmek isimli kitap da külliyatın üçüncü aşaması görülebilir.
Kitabın konusu Şarkiyatçılık olsa da ana konu alt başlıkta verilmiştir: Modern Bilginin Eleştirisi. Üçüncü aşama olarak görülen bu eserinde de Hallaq, Batılı benliğin modern projedeki yerini, açmazlarını ve çıkış yollarını anlatır.
Batı’nın İslâm dünyası ile ilişki kurarken yönlendirici etken konumundaki Şarkiyatçılığın bir ötekileştirme ve sömürgeleştirme aracı olmakla birlikte asıl problemin yönetimlerin akademi aracılığı ile bilgiyi kontrol etme, onu bir tahakküm aracı olarak kullanma, modern bir Batı benliği inşa etme gayretlerinin sonucu olarak tahakkümün Şarkiyatçılıktan önce epistemik egemenliğe dayandığı tezini savunan Hallaq, “epistemik özgürlüğe kavuşmadan kurtuluşun mümkün olmadığını” iddia ediyor. Yani Şarkiyatçılık tahakküm amacıyla üretilmiş modern bilginin sonucudur.
Hallaq, büyük bir İslâm hukukçusu olmasının yanında aynı zamanda çok iyi bir okur ve eleştirmendir. Şarkiyatçılığı yeniden düşünmeye davet ederken derinlikli bir Edward Said külliyatı okuduktan sonra ona ciddi eleştiriler yöneltir. (Benzer bir külliyat okuması ve eleştirisini Abdurrahman Taha için de yapmıştır. Modernitenin Reformu adlı kitabında Abdurrahman Taha'nın felsefesini, ahlak ve yeni insan anlayışını irdeler. Hallaq, bu iki eseri ile aslında bize külliyat okumaları ve eleştiri konusunda model bir okuma biçimi sunmaktadır.)
Hallaq, Said’in Şarkiyatçılık hakkındaki görüşlerinin eleştirisini yapmadan önce daha kitabın başında ona minnet duyduğunu ifade ediyor. “Said'in katkıları olmadan bu kitap mümkün olmazdı.” diyor. 1979 yılından itibaren tanıştığı Said’in ve eserlerinin kendisine ‘entelektüel cesaret’ sağladığını söylüyor. Tespit edebildiğim kadarıyla Hallaq’ın Said’e yönelik belli başlı eleştirileri şunlardır:
Hallaq, kitabın ikinci bölümünde Said'in pek üzerinde durmadığı modern bilgiye dair ağır eleştiriler getirir. Modernitenin tahakküm oluşturabilmek için bazı merkezî ihtisas alanları yarattığına dikkat çeker: Eğitim, yönetim, ekonomi, ordu vb.
İşgalci ABD'nin Afganistan'dan çekilmesi ve Taliban güçlerinin ülkeye hâkim olmasının gündemi işgal ettiği bugünlerde Şarkiyatçılığı, sömürgeciliği ve buna temel oluşturan modernin bilgi anlayışını yeniden gözden geçirmek, eleştirel bir okumaya tâbi tutmak için Wael b. Hallaq’ın Şarkiyatçılığı Yeniden Düşünmek kitabı iyi bir başlangıç noktası olabilir.
Kaynak: Medeniyet Bülteni Ekim Sayısı
Dipnot: