3. DEĞİŞEN GÜVENLİK KONSEPTİNDE ENERJİ GÜVENLİĞİ
3.4. Enerji Güvenliğinin Boyutları
3.4.1. Enerji Güvenliğinin Ekonomik Boyutu
41 hatlarını devletlerin bir silah olarak kullanabileceğini savunmaktadırlar (Demiryol, 2016: 231-238). Nitekim yakın geçmişte Rusya’nın Avrupa’ya Ukrayna üzerinden doğal gaz borularını kapatma krizi ile bu durum yaşanmıştır.
Sonuç olarak, tüm dünya enerjiye bağımlı iken, enerjinin kesintisiz tüm insanlığa sunulması için ekonomik ve siyasal uzlaşmacı politikaların uygulanması gerektiği açıktır. Teknolojik gelişmelere paralel olarak ev, iş yeri, sanayi, sağlık vs. gibi birçok alanda kullanılan enerjinin yokluğu insanlık için en önemli tehdit unsurudur. Tüm dünya ülkeleri birbirine ekonomik olarak bağımlı olduğu gibi ihtiyaçları olan enerji kaynakları birçok ülkenin bağlantılı olduğu ticari yollardan geçmektedir. Bu bağlamda, enerji kaynaklarının yeryüzünde sınırlı/tükenebilir olması, bundan dolayı kaynak çatışması riski, kaynak çatışmasından doğan sosyal, ekonomik, çevresel sorunlar;
enerjinin transferindeki yaşanan her türlü siyasi ekonomik olumsuz faaliyetler (siyasi gerginlik, terör, saldırıları, maliyetlerin yüksek olması vs.) ve herhangi bir kriz enerji güvenliğini tehdit etmektedir. Bu krizler büyük savaşlara neden olup gelecek nesillere sürdürülebilir bir gelecek sağlanamayacaktır.
42 Enerji arz ve talebi ülkelerin ekonomik büyüklükleri ile yakından ilişkilidir.
Özellikle yakın tarihte yaşanan 1970’lerde yaşanan petrol şokları ile petrol fiyatlarında kontrolsüz artışlar tüm dünya enerjisinin ve enerji tabanlı girdilerin üretim sürecinde oynadığı rolü ve enerji bağımlılığının ne derece önemli olduğunu ortaya çıkarmıştır. Bu krizle hız kazanan alternatif enerji, enerji çeşitliliği, enerji verimliliği gibi politikalar hem gelişmiş hem gelişmekte ülkelerde olsun enerji tüketimi ve büyüme ilişkisini göz ardı edilemez hale getirmiştir (Güvenek ve Alptekin, 2010: 174,175).
GSYİH’ daki büyüme oranı yükseldikçe enerji talebi de artmaktadır. Dolayısıyla ekonomik faaliyetlerle enerji tüketimi arasında paralel bir ilişki söz konusudur.
“Ekonomik büyüme enerji tüketimini artırırken, enerji tüketimi ekonomik büyümeyi etkilemektedir. Örneğin, sanayinin kullandığı 5 cent ’lik elektrik ülke ekonomisine 1
$’lık katma değer sağlar. Sanayiye verilemeyen 5 cent’ lik elektrik ise 1 $’lık kayıp demektir” (Aydın, 2010: 326). Tarihsel sürece bakıldığında, enerji talebi GSMH ile birlikte yükselme göstermiştir. 1973-74 ve 1979-1980 yıllarındaki petrol şokları ile enerji fiyatlarında önemli değişiklikler yaşanmıştır. Bu krizler, ekonomik aktivitelerde elektriğin ve petrolün ne derece önemli olduğunu göstermiştir (World Energy Outlook 2002: 40).
Enerji talebinin oluşmasında, ekonomik büyüme, teknoloji, kalkınmışlık düzeyi hayat tarzı ve yine enerji fiyatları etkin rol oynar. Enerji arzının belirlenmesinde mevcut enerji rezervlerinin miktarı, üretim ve yatırım maliyetleri, enerji talebinde olduğu gibi teknolojik gelişim önemlidir (Bayraç, 2009: 118). Enerji yatırımları yapılırken, projeksiyonlara göre enerji ticareti stratejilerinin belirlendiği enerji piyasalarında enerji arz ve talebin oluşturduğu fiyatlar dünya genelindeki petrol fiyatı üzerinden şekillenmektedir. Petrol fiyatındaki dalgalanmalar dünya ekonomisi üzerinde önemli etkisi söz konusudur. Dolayısıyla, enerji fiyatlarının artışı ve düşüşü enerji piyasalarında petrol ihracatçıları ve ithalatçıları üzerinde etkileri yüksek olmaktadır.
Petrol fiyatlarının tarihsel sürecine baktığımıza birçok dalgalanma mevcut olup dünya ekonomisini bundan önemli derecede etkilendiği söylenebilir. Çalışmamızın birkaç bölümünde de vurgulandığı üzere petrol şoklarının yaşandığı 1973-1974 petrol krizleri ve hemen ardından 1979 petrol krizleri önemli örnekler olup ihracatçı devletlerin petrol arzını kesip, fiyatların yükselmesine neden olmuş ve ithalatçı ülkelerin ekonomilerinde büyük olumsuz etkilerle sonuçlanmıştır.
43 1990 yılında Irak’ın Kuveyt’i işgali ile yaşanan Körfez Krizinde de petrol fiyatı
%120 civarlarında artış ile petrole bağımlı ülkelerin ekonomilerinde olumsuz etkiler oluşturmuştur. 2006 yılından itibaren Ortadoğu’da yaşanan iç savaş, çatışma gibi siyasi, ekonomik istikrarsızlıklar, Çin, Hindistan ve Endonezya gibi devletlerin hızlı talep artışları ile birlikte petrol fiyatlarında önemli dalgalanmalar meydana gelmektedir (İşcan, 2010: 609, 610).
2008’deki ekonomik kriz sonrasında özellikle dünya GSMH içerisindeki enerji faturalarının yükselmesi ile kendini göstermiştir, 2008-2009 yılları dönemlerinde önceki yıllarla karşılaştırıldığında petrol - doğal gaz yatırımlarında %19’luk bir azalma gerçekleşmiştir (Çimen, 2010: 24). Fakat son yıllarda 2014-2015 yıllarında ise, petrol bölgelerinde siyasi ekonomik istikrarsızlık olmasına rağmen petrol fiyatlarında önemli oranlarda düşme yaşanmıştır. Petrol fiyatlarında 2014 yılı içerisinde hızlı bir düşüşle Brent Tipi Petrolün varil fiyatı 4 yıldan bu yana ilk kez 80 Dolar’ın altına 71 Dolara gerilemiştir. Özellikle Avrupa ülkelerinde ve Japonya’da olmak üzere küresel ekonomilerdeki son 4 yıldaki büyüme oranlarındaki düşüş, ABD’nin geleneksel yöntemlerin dışındaki yöntemlerle petrol üretimlerinin artması ve Kuzey Amerika’da bulunan shale gaz (kaya gazı) olarak bilinen alternatif petrol üretiminin faaliyete geçmesi ile 2020’de Amerika’nın petrolde dışa bağımlılığının tamamen sonlanacağı ve gelecek yıllarda petrol arzı yönünden ihracatçı konumda olacağı beklentisi, ayrıca Ortadoğu ülkelerindeki siyasi karışıklık ve Rusya’nın dış politikada uygulamış olduğu sert politikalar, petrol fiyatlarındaki bu keskin düşüşün nedenleri olarak görülmektedir (Yanar, 2014: 7, 8). Petrol fiyatlarının sert düşüşünden petrol ithalatçısı ülkeler olumlu etkilendiği gibi ihracatçı ülkeler için bu söz konusu değildir. Özellikle 2013 yılında ülke gelirlerinin yaklaşık %50,2'sini petrol ve doğalgaz oluşturan Rusya ekonomisine önemli zararlar vermiştir (www.aljazeera.com, 22.03.2015). İthalatçı ülkelerde durum ise, petrole dayalı üretim hacimlerinde büyüme ve döviz giderlerinde azalma ile aynı zamanda cari açık oranlarının düşmesi gibi faydalarla olumlu etkileri devam etmektedir.
Bununla birlikte son yıllarda özellikle büyüyen sanayileşme ve hızlı kentleşmeleri ile Çin, Hindistan gibi gelişmekte olan ülkelerde enerji talebinde önemli oranlarda artış dikkat çekmektedir.
44 Tablo 3. 1. Dünya Birincil Enerji Tüketimi (Milyon TEP)
Ülke 2013 2014 2015
Dünya
Toplamındaki Payı (%)
Sıra
Çin 2.903,9 2.970,3 3.014,0 22,9% 1
ABD 2.271,7 2.300,5 2.280,6 17,3% 2
Hindistan 626,0 666,2 700,5 5,3% 3
Rusya 688,0 689,8 666,8 5,1% 4
Japonya 465,8 453,9 448,5 3,4% 5
Kanada 335,0 335,5 329,9 2,5% 6
Almanya 325,8 311,9 320,6 2,4% 7
Kaynak: Dünya ve Türkiye Enerji ve Tabii Kaynaklar Görünümü, 01 Ocak 2017 İtibariyle, T. C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Enerji Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı Yayınları.
Hem Dünya nüfusu içinde oransal büyüklüğü olarak hem de büyüyen ekonomileri paralelinde artan enerji talepleri ile dikkat çeken Çin ve Hindistan’ın gelişen ekonomileri ve artan nüfus oranları ile birlikte gelecek yıllardaki enerji taleplerinin daha da artacağı beklenmektedir (Sohtaoğlu vd., 2006: 10). Araştırmacıların gelecek tahminlerine göre ilerleyen yıllarda, örneğin ABD’nin enerji tüketimi 1995 ve 2020 baz alındığında %75 artarken, gelişmekte olan ülkelerin tüketim oranı bu artışın üçte ikisini oluşturacağı beklenilmektedir. Bununla birlikte bu tüketim oranının aynı periyotda mevcut petrolün %27’sini, doğal gazın ise %37’sini oluşturacak, IEA’nin tahminine göre dünya enerji tüketimi aynı dönemde aşağı yukarı %65 olurken bu artışın %95’ini ancak yenilenemeyen fosil kaynaklar karşılayacaktır (Rose, 1999: 235, 236).
Enerji kullanımında doğal kaynakların tükenebilir olması, hızlı nüfus artışı ve ekonomik büyüme göz önünde bulundurulduğunda, fosil yakıtların kullanımı gelişmiş ülkelerde (Özellikle OECD ülkeleri) azalırken, gelişmekte olan ülkelerde artmaktadır.
Sanayileşmelerini tamamlayan gelişmiş ülkeler son yıllarda yaşanan çevresel sorunlardan dolayı ve sürekli gelişen teknolojiler sayesinde enerji geçişini sağlayarak daha az karbonu olan doğal gaz, güneş ve su gibi yenilenebilir enerji kullanımına yönelmişlerdir (Asif ve Muneer, 2007: 1391). Ayrıca gelişmiş ülkelerdeki enerji tüketim artışlarının azalması; nüfus artış hızlarının düşük olması, teknolojik yeniliklerin daha hızlı ve geniş toplumlarda uygulanması, enerjinin etkin ve verimli kullanımına yönelik kazanımlarının olması ve ayrıca enerji talebinin yoğun olduğu üretim
45 faaliyetlerinin bırakılması, hizmet sektörünün daha yüksek olması gibi nedenlere bağlıdır. Gelişmekte olan ülkelerde ise, yüksek nüfus artış hızı, enerjinin etkin ve verimli kullanılamaması ve gelişen ekonomi ile birlikte altyapı (yol, köprü vs.) yatırımlarının ve sanayi sektörünün daha yoğun olması ve ayrıca gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelere enerji talebinin yoğun olduğu üretimlerini kaydırması gibi nedenlerden ötürü enerji talepleri artmaktadır (Sohtaoğlu vd, 2006: 10).
Küreselleşme olgusuyla birlikte nüfusun hızla artması, sanayileşme ve kentleşmenin ve ticaret olanaklarının yaygınlaşmasıyla da ekonomiler üretimlerini devam ettirmek için enerji kaynaklarına sahip olsun, olmasınlar enerji faktörüne ihtiyaçları daima olacaktır. Bu yüzden enerji kaynaklarının, tedariki, sürekliliği bu kaynakların verimli kullanımı açısından küresel ekonomide bir enerji piyasasının veya pazarının varlığı önemli olurken aynı zamanda tüm dünya aktörlerinin gündeminde önemli bir yer oluşturmaktadır (Ersoy, 2010: 2). Bu bağlamda enerji mal ve hizmetlerinin üretiminin sağlandığı, bu mal ve hizmetlerin alınıp satıldığı karşılıklı üretici ve tüketicinin birbiriyle karşılıklı bağımlılığında oluşan tüm ilişkiler ve faaliyetler enerji piyasalarını oluşturmaktadır (Erdal ve Karakaya, 2012: 112). Bir başka deyişle, Alper’e göre enerji piyasaları “enerji kaynaklarının ve ürünlerinin arz-talep dengesi içerisinde hareketlerini ve ticari pazarlarının işleyişini düzenlemek, denetlemek ve kontrol etmek üzere gelişmiştir”. Alper’e (2009: 18) göre enerji piyasalarını karakteristiği ise, dünya genelinde farklılık gösterir. Enerji kaynaklarının ve ürünlerinin arz-talep ilişkisi dengesinde gelecek projeksiyonlara göre hareket eden bir yapı ile faaliyet gösterir. Diğer taraftan enerji piyasalarının sağlıklı işlemesi küresel enerji pazarına büyük yatırımlar yapılması önemlidir.
Ancak, enerji piyasalarında bütün altyapı yatırımlarının maliyeti yüksek ve tesis süresi uzundur. Bu süreçte kaynak kullanımının yanında ithal kaynaklar ile bunların tedarik yolları bağlamında politik, diplomatik sürdürülebilir dengelerin kurulabilmesi enerji dışa bağımlılık düzeyinde ülke iç dinamiklerinin optimizasyonunda diğer ekonomik büyüklükler üzerinde de ciddi sonuçları doğurabilmektedir (Sohtaoğlu vd., 2006: 20, 21). Dolayısıyla hemen hemen hayatın her alanına egemen olmuş enerjinin elde edilebilirliği, mevcudiyeti ve makul bir fiyatta tüketiciye ulaşmasında risk ve tehditlerler söz konusudur. Elektrik kesintileri, petrol fiyatlarının düşmesi ve yükselmesi ile küresel ekonomik krizler, kaynakların sınırlı veya tükenebileceği gerçeği, yüksek
46 enerji yatırımı maliyeti vs. gibi risk ve tehditler enerji güvenliğinin ekonomik boyutu kapsamında değerlendirilebilir.