TORNA VE ÖZELLİKLERİ TOrna nedir konusu Sponsorlu Bağlantılar 1.TORNA VE ÖZELLİKLERİ Tornanın Tanımı ve Özellikleri Tornanın Tanımı Torna makinesi, ham haldeki bir iş parçasına düzgün dairesel hareket yaptırarak, torna kalemi ve değişik kesici takımlarla talaş kaldırmak sureti ile işi silindirik, konik veya küresel biçimlerde işlemek ve iş parçalarının üzerine çeşitli vidalar açmak için yapılmış bir talaşlı üretim makinesidir. Tornalarda işlenecek iş parçaları bir tarafından torna aynasına bağlanır,diğer ucundan da punta ile desteklenir. Torna aynası, tornanın kendi üzerinde bulunan bir elektrik motorundan kayış kasnak ve dişliler vasıtasıyla dönme hareketi alır. İş dönerken, torna kaleminin işe bir miktar dalması ve iş ekseni boyunca ilerlemesi ile tornalama meydana gelir. Tornalanacak iş parçası, torna kalemi için uygun kesme şartları oluşacak şekilde dönme hareketi yapar. Kalem için uygun kesme şartının oluşması demek, işin çapına ve sertlik dercesine göre dönme hareketi yapması demektir. İşte bu önemli şartın kolayca sağlanabilmesi için tornalar çeşitli dönme sayılarında dönecek şekilde yapılmıştır. Tornaların devir sayıları, dişli kutusu denilen kısmın dışındaki kumanda kolları ile ayarlanır. Bir tornanın devir sayısı ayarlanabilir şekilde olmasaydı ve iş sadece bir devir sayısında dönmüş olsaydı, çapı büyük olan işler veya normal sertlikten daha sert olan iş parçaları işlenirken kalemin ucu bir anda aşırı derecede ısınır ve yanardı. Ayrıca düşük devirlerde işlenmesi gereken işlerin de yapılması mümkün olmazdı. Bir tona makinesi iki baştan kasa şeklinde ayaklar üzerine oturtulmuş bir gövde, bu gövde üzerinde bulunan iş mili hız kutusu, ana mili ve talaş mili hız kutusu, araba ve gezer puntadan oluşmaktadır. Adından da anlaşılacağı gibi iş mili, ayna vasıtasıyla işin bağlandığı mildir. Araba üzerindeki kalemliğe de torna kalemleri bağlanır. Gezer punta ise, uzun iş parçalarını ekseninden desteklemeye yarar. Tornanın Özellikleri Torna makineleri matkap ve vargel makineleri gibi, talaşlı üretim makineleri olmakla beraber, çalışma şekli bakımından, yani iş üzerinden talaş kaldırma şekli bakımından onlardan daha farklı özellikler taşırlar. Vargellerde ve matkaplarda işlenmekte olan iş parçası sabit olup bir dönme veya gidiş geliş hareketi yapmaz. Fakat tornalarda iş parçası dönme hareketi yapar, kesme işlevini yapan kalem sabittir. Bu durum tornaları diğer talaşlı üretim makinelerinden ayıran en belirgin özelliktir.Tornaların bir başka özelliği ise he tornada bir soğutma suyu sistemi bulunmasıdır. Vargel, planya, yatay delik işleme makineleri vb. makinelerde soğutma suyu bulunmazken, her tornada bir soğutma suyu sistemi bulunmaktadır. Tornalar iş yapma kapasitesi bakımından diğer talaşlı üretim makinelerinden daha çok çeşitli iş yapma özelliklerine sahiptir. Örneğin bir vargel makinesinde sadece düzlem yüzeyler işlenirken veya bir matkap makinesinde sadece delik delinirken bir tornada silindirik ve konik iç ve dış yüzeyler her türlü özelliklerde vida açılması, düzlem yüzeyler yapılması, eksantrik parçaların işlenmesi, yay sarılması vb. pek çok çeşitli işleme şekilleri gerektiren işler yapılmaktadır. İşte bu yüzden, torna makinelerinin diğer talaşlı üretim makineleri yanında önemi çok büyüktür. Ayrıca, işlerin çabuk bağlanıp sökülmesi de diğer makinelere göre tornada daha pratik ve hızlıdır. İşte bu önemli özelliklerinden dolayı değişik kapasitelerde ve değişik amaçlara yönelik olarak değişik tiplerde torna makineleri yapılmaktadır. Tornaların bu kadar değişik tiplerde ve özelliklerde yapılması bu makinelerin önemini açıkça ortaya koymaktadır. Tornanın Kapasitesi Torna makineleri de diğer talaşlı üretim makineleri gibi, belirli boyutlarda olurlar. Bir tornanın boyutları o tornada işlenebilecek en büyük işin ölçülerine göre yapılır. Tornada işlenebilecek en büyük işi iki punta arasındaki en uzak mesafe ile punta ekseninin tornanın kayıtlarında olan yüksekliğini ifade eder. Buna tornanın kapasitesi denir.Bir tornanın kapasitesi, örneğin (1500 x 250) şeklinde yazılır. Burada iki punta arası 1500 mm ve punta yüksekliği de 250 mm olan bir tornanın kapasitesi ifade edilmiştir. Tornaların Çeşitleri ve Sınıflandırılması Yirminci yüzyılın başlarından beri endüstriyel gelişmelere paralel olarak, torna larda yapılan işlerin biçimleri ile ölçülerinin giderek değişmesi ve bilhassa aynı iş parçasından kısa zamanda çok sayıda üretilmesi zorunluluğunun doğması, bugün birbirinden çok farklı özellikleri taşıyan çeşitli tornaların yapılmasını gerektirmiştir. Bunun için tornalar yapılan işlerin özelliklerine göre genel olarak: Üniversal Tornalar Özel Tornalar Olmak üzere iki esas gruba ayrılır. Üniversal Tornalar Üniversal tornalar, silindirik ve konik biçimli iç ve dış yüzeylerin tornalanması, her türlü standart dış ve iç vidaların açılması, düzlem yüzeylerin tornalanması, eksantrik işlerin tornalanması ve çeşitli yayların sarılması vb. işler gibi birçok yönlü iş yapma özelliklerine sahip tornalardır. Üniversal tornaların iş yapma kapasitesi (işin uzunluğu ve çapı) yüksektir. Bir üniversal tornada küçük ölçülerde ve büyük ölçülerde işler yapılabilir. Ancak küçük iş parçalarının büyük tip tornalarda yapılması hiç bir zaman ekonomik olmaz. Küçük iş*ler küçük tornalarda, büyük işler de büyük boy tornalarda yapılmalıdır. Bunun için üniversal tornalar çeşitli büyüklüklerde (kapasitelerde) yapılır. Bir tornada işlenebile*cek en büyük iş ölçüleri o tornanın "Kullanma ve Bakım Kitabı"nda yazılıdır. Sayfa 3 şekil l 'de bir üniversal torna görülmektedir. Şekilden anlaşılacağı gibi, üni*versal tornalar derin ve kalın talaş kaldıracak şekilde yapılır. Bunun için tornanın kayıtla*rı geniş ve iş mili (fener mili) çapı büyük yapılır. Hız (devir sayısı) kademeleri çoktur. Yani bir üniversal tornada 20 d/dak dan 2000 d/dak'ya kadar devir sayısı vardır. Üniversal tornalarda kalın ve derin talaş kaldırmak için hız kutusundaki dişliler geniş yapılmıştır. Ayrıca ters yönde çalışacak şekilde ve aynı zamanda aniden duracak şekilde fren sistemleri vardır. Üniversal tornalar genel üretim makineleridir. Çeşitli büyüklüklerde özdeş olma*yan iş parçalarının yapımı için çok elverişlidir. Kaba ve ince olarak boydan boya torna*lama, delme ve delik tornalama, her türlü standart vidaların açılması, konik ve profil tornalama, yay sarma, eğeleme (zorunlu hâllerde), taşlama (özel aparat ile) ve eksant*rik tornalama gibi işlemler üniversal tornalarda basan ile yapılır. Bu makinelerde ya*pılan işlerden birkaç örnek sayfa 2 şekil l'de görülmektedir. Özel Tornalar Özel tornalar denilince, sınırlı büyüklüklerde birbirine benzer işlerin tornalandı*ğı makineler anlaşılmalıdır. Bu türden olan tornalar, üniversal tornaların yaygınlaş*masından sonra, endüstrideki gereksinimlere göre geliştirilmişlerdir. Özel tornaların en çok tanınmış olan çeşitleri aşağıda sıra ile tanıtılmıştır. Revolver Tornalar Revolver tornalan üniversal tornalardan ayıran en büyük özellik, bu tornalarda gezer puntanın olmayışı, bunun yerinde, çeşitli işlemler için üzerine değişik kalemler, takımlar ve aparatlar takılabilen bir revolver başlığın bulunmasıdır. Sayfa 5 şekil l'de görüldüğü gibi, altıgen şeklindeki revolver başlığa altı ayrı işlem için altı çeşit ka*lem veya kesici takım (kılavuz, pafta) bağlanabilir. Revolver tornaların ikinci özelliği de, işi seri olarak bağlama ve çözme sistemine sahip olmasıdır. Revolver başlığının kumandası elle veya otomatik olarak yapılır. Başlığın üzerin*deki kalemlerin kesme konumuna getirilmesi 2-3 saniyelik bir iştir. Keza işin bağlanıp sökülmesi de yine 5-6 saniye zaman alır. Revolver tornalarda işin boyuna tornalanma*sı genel olarak kalemin otomatik ilerlemesi ile yapılır. İşin kesilmesi ise bir keski kale*mi ile elle veya otomatik olarak sağlanır. Revolver tornalarda kalemlerin yer değiştirmesi ve işin sökülüp bağlanması elle kumanda edilen kollar yardımıyla yapılır. Bu yüzden bu tür tornalar yan otomatik makine gibidir. Revolver tornaların başlıkları yıldız (altıgen) ve tambur şeklinde olmak üzere iki şekilde olur. Yıldız başlıklı revolver tornalar biri yatay başlıklı, diğeri dikey başlıklı ol- mak üzere iki çeşittir. Bunlardan yatay konumda olanı şekil l'de, tambur baş* lıklı olanı da şekil 2'de görülmektedir. Her iki tip başlıkta da kalemlerin ilerle* me hareketini sınırlayan dayamalar vardır. Dayamalar iş üzerindeki ölçüle* re göre ayarlanmak suretiyle kalemin ilerlemesini sınırlar. Revolver Tornaların Yararlı Yönleri: 1. İşin ölçülerine göre kalem bir defa ayarlanınca her çıkan iş aynı ölçü* de olur. Her işi ayrı ayrı ölçmeye gerek yoktur. 2. Kalemlere (kesici takımlara) yer değiştirilmesi hızlı ve kolay olur. 3. Çubuk şeklindeki malzemelerden seri üretim yapılırken iş pens sistemi ile bağlanacağından, işin çözü*lüp ileri sürülmesi basit bir manivela kolu ile kolayca ya*pılır. Otomatik Tornalar Otomatik tornalar, adından da anlaşılacağı gibi, bir işin bütün torna işlemle*rini bir bağlayışta kendiliğin*den yapıp bitiren tornalar demektir. Otomatik tornalar çalışma özelliği bakımından revolver tornalara benzemek*le beraber, bu tornalarda kalemlerin her türlü hareketi tamamen otomatiktir. Buna karşılık revolver tornalarda kalem, genellikle elle hareket ettirilir. Otomatik tornalarda iş bitinceye kadar yapılması gereken bütün işlemler, işin kesilmesi ve iş bittikten sonra malzemenin yeniden sürülmesi gibi bütün işlemler tor*nanın kendisi tarafından otomatik olarak yapılır. Ancak, makine bu hareketleri işin özelliğine uygun olarak yaptırabilmesi için, kam ve eksantrik ayarlarının işin ölçüsüne uygun düşecek şekilde yapılması gerekir. Bunun için, her işe göre ayn ayn kam yapıl*ması şarttır. Bu yüzden kanılı otomatik tornalann bir işe göre ayarlanması başlangıç*ta biraz zaman alır. Ancak, işin tamamı bitince hazırlık için harcanan zaman parça sayısına bölünürse, her iş parçasına düşen hazırlık zamanının giderek sıfıra yaklaştığı görülür. Zaten bu özelliğinden dolayı otomatik tornalar daha ekonomiktir. Sayfa 6 re*sim l'de kam sistemi ile çalışan bir otomatik torna görülmektedir. Şekil dikkatle ince*lenirse, kanılı bir otomatik tornanın çalışma sistemi kabaca anlaşılacaktır. Kamlarla kumanda edilen otomatik tornalarda, iş milinin dönme hareketi dişliler ve kamlar yardımı ile kesici âletlere (kalem, matkap, rayba, kılavuz vb.) düzgün doğru*sal hareket olarak aktan!ir. 4.Otomatik tornalarda daima yetişkin kişiler çalıştığı için hata oranı çok azdır. 5.Bir kişi aynı zamanda 2-3 otomatik torna ile ilgilenebilir, herbirini ayrı ayn ayarladıktan sonra her tornadan çıkan işlerin kalitesini kontrol edebilir. CNC Sistemli Otomatik Tornalar CNC sistemli torna, verilen sayısal değerlere göre (işin ölçülerine göre) mikro elektronik işlemlerle hesaplama yaparak sonuçları bulan ve bu sonuçlara göre torna*nın kumanda ve kontrolünü kendisi yapan torna demektir. CNC adı, bu sistemin İngi-lizcedeki adının (Computer Numerical Control) kelimelerinin baş harflerinden oluş*maktadır. CNC sistemli tornalarda yapılacak işlerin ölçüleri, bilgisayara verilir. Bilgisayar bu verilere göre gerekli hesaplamaları yapar ve ilgili komutları ilgili organlara göndere*rek işin tornalanmasını sağlar. Bilgisayar, ayrıca CNC operatörünün verdiği komutları da yerine getirir. Operatörün emirlerine göre gerekli sonuçlan bulur, ekrana yansıtır. Bunları yaparken, yerine göre komut vereni de uyarır. Herhangi bir noksan bilgi ve emir alınca, emri verene "yanlış bilgi veriyorsun"der. Bilgisayann bütün bunları yapa*bilmesi için, komut verenle bilgisayar arasında ortak bir dil kullanılır. Özel işaretler*den oluşmuş olan bu özel dili öğrenmemiş bir kimse CNC sistemli tornalan kullana*maz. Bunun için CNC sistemi ile çalışan tornalarda veya CNC sistemli başka üretim makinelerinde bu alanda eğitim görmüş kişiler çalıştırılır. Bu gün endüstride zirveye çıkmış ülkelerde talaşlı üretim makineleri genel ola*rak CNC sistemli olarak yapılmaktadır. Bu makinelerde kesici takımlar ve işin hare*ketleri ya doğrudan doğruya bilgisayarla kumanda edilen elektrik motorlar ile veya yi*ne bilgisayarla kumanda edilen hidrolik pnömatik sistemlerle kumanda edilir. CNC sistemli tornalarda otomatik tornalara göre daha kısa zamanda ve hassas ölçülerde garantili iş yapılır. Bugün artık teknik alanlarda ileri gitmiş ülkelerde talaşlı üretimler CNC sistemli makinelerle yapılmaktadır. Fakat bu tür makineleri kullana*cak kişilerin herseyden önce iyi bir tesviyecilik eğitimi almış olmalan şarttır. Düşey Tornalar Düşey torna, şekil l'de görüldüğü gibi, işin alın yüzeyinin yer düzlemine paralel konumda bağlanarak işlenmesi için yapılmış özel bir tornadır. Düşey tornalarda bir konsol üzerinde sağa sola hareket eden ve motora aküple bağlı olan bir başlık kısmı vardır. Kesici takımlar bu başlığa takılır. Şekilde görüldüğü gibi, başlığa birden fazla kalem takılabilir. Ancak her kalem, işlem sırası gelince devreye girer. Bunun için dü*şey tornalar artık genellikle CNC sistemli olarak yapılmaktadır. Bu gün yüksek kesme hızlarında (150-1500 m/dak) hiç aşınmadan uzun zaman çalışan keramik uçlann icadı ile büyük iş parçalarının yüksek devirlerde tornalanabilmesi olanakları ortaya çık*mıştır. Talaşlı üretim alanlarındaki bu gelişmeler, büyük ve ağır iş parçalarını çok kısa zamanda (yüksek devirlerde) iş*leyebilecek özelliklerde tornaların yapıl*ması gereğini ortaya getirmiştir. İşte bu gereksinimlerin bir sonucu olarak CNC sistemli Düşey tornalar yapılmıştır. Bu amaçlara uygun olarak yapıl*mış olan düşey tornalar, diğer tornalar*dan 5-6 kat daha sağlam yapılır. Bu yüz*den büyük ve ağır iş parçalan düşey tornalarda daha güvenli olarak işlenebi- lir. İşte bu önemli özelliklerinden dolayı düşey tornaların makine üretiminde büyük önemi vardır. Düşey tornalar bilhassa otomobil endüstrisinde fren kampanalarının, motor göv*delerinin, fren plakalarının, pompa gövdelerinin, dişlilerin ve bunlara benzer daha bir çok büyük makine parçalarının tornalanmasında, şeker fabrikaları ve çimento fabri*kaları yapan büyük işletmelerin üretim atelyerinde büyük ölçekli makine parçalarının tornalanmasında başarı ile kullanılmaktadır. Düşey tornalar büyük kapasiteli makineler olmakla beraber, bunlarda 0,01 mm derinliğinde talaş verilebilir ve istenilen her türlü toleranslarda hassas iş yapılabilir. Alın Tornası (Puntasız Torna, Hava Torna) Alın tornası, adından da anlaşılacağı gibi, sırf alın yüzeylerin tornalanması için yapılmış tornalardır. Çapı çok büyük, örne*ğin 2-3 m gibi ölçülerde olan plâka şeklin*deki iş parçalan tornanın aynasına bağla*narak yüzeylerinden tornalanır. Şekil 2'de görüldüğü gibi, bir alın tor*nasında işi bağlamak için büyük bir ayna ve işin sadece alnından ve çevresinden ta*laş kaldırmak için bir araba kısmı vardır. Bu makinelerde genel olarak punta bulunmadığı için bunlara "puntasız torna" veya "hava torna" denmektedir. Ancak boylan oldukça kısa fakat çaplan çok büyük olan iş parçalarının çevreleri tornalanırken merkezden bir destek verilmesi gerekir. Bu gibi durumlar için yapılmış puntalı alın tornalan da vardır. Alın tornalarında yapılan işlerde fazla hassasiyet aranmaz. Bu makinelerde yapı*lan işlerin hem yüzey kaliteleri ve hem de ölçü toleranslan kaba olur. Sırt Boşaltma Tornası Sırt boşaltma tornalan yalnız kesici takım olarak freze yapan fabrikalarda dişlerin sırtına bir boşluk verebilmek için yapılmış tornalardır. Bu yüzden bu tür tor*nalarda başka işlerin yapılması mümkün olmaz. Sırt boşaltma tor*nalarında kaleme verilen hareket önemlidir. Burada sırtı boşaltıla*cak frezenin, boşalacak kısmın öl*çülerine uygun bir spiral ilerleme hareketinin kaleme yaptırılması gerekir. Şekil l'de görüldüğü gibi, kalem bir dişin sırtını boşalt tıklan sonra anîden geriye, önceki başlangıç konumuna gelir ve ikinci dişin sırtını boşaltmaya başlar. Kalemin bu dalma ve anîden geri gelme hareketi ok yönünde dönen tırnaklı mil ile itici yay tarafından yapılır. Şekil l dikkatle incelenirse sistemin çalışma prensibi kolayca anlaşılacaktır. Kopya Tornaları Kopya tornaları adından da anlaşılacağı gi*bi, bir şablona (modele) göre kaleme kesme hare*keti yaptırarak o şablonun profilini iş üzerine ak*taran tornalardır. Şekil 2 dikkatle incelenirse, bir torna üzerine monte edilmiş bir kopyalama siste*minin çalışma prensipi kolayca anlaşılacaktır. Araba nomıal ilerlemesini yaparken, gezici uç hidrolik sisteme hareket verir. Hidrolik sistem de aynı hareketi kaleme yaptırır. Bu şekilde şablo*nun kopyası işe aktarılmış olur. Kopya tornaları şekilde görüldüğü gibi, çok sayıda yapılması gereken büyük kavisli iş parça- larının (sap vb. işlerin) seri üretimi için düşünülmüş bir sistemdir. Ancak CNC sistem*li tornalann çıkması ile hidrolik-pnömatik sistemle çalışan kopya tornalarının kullan*ma alanlan azalmıştır. Fakat her iki tornanın fiyatı göz önüne alınırsa ve hidrolik pnömatik sistemli tornanın zorunlu hâllerde nomıal torna gibi de kullanılacağı hesaba katılırsa, hidrolik-pnömatik sistemli kopya tornalarının, kopyalama sistemi ile yapıla*cak bir çok işler için CNC sistemli tornalardan daha ekonomik olacağı ortaya çıkar. Kalıpçı Tornaları Kalıpçı tornaları (eski adı mekaniker tornalan) aynen üniversal tornalar gibi, iç ve dış silindirik düz ve kademeli iç-dış yü/eylerinin tornalanması, standart ölçülerdeki bütün iç ve dış vidaların açılması, konik tornalama, eksantrik tornalama ve yay sarma gibi işlemlerin yapıldığı bir torna tipidir. Kalıpçı tornalarını üniversal tornalardan ayıran en önemli özellik, kalıpçı torna*larının daha yüksek devirli olmaları ve buna bağlı olarak iş mili (fener mili) yatakları*nın sürtünmeli yatak olmasıdır. Çünkü kalıpçı tornalan küçük çaplı parçaların torna*lanması için yapılmış olduğundan, devir sayılan yüksektir. Yüksek devirler için en ııygun yataklama şekli sürtünmeli yalak olduğundan kalıpçı tornalannın iş milleri de sürtünmeli yalaklarla yataklamr. Çünkü, bilyeli yataklar yüksek devirlerde hem çok sesli çalışırlar hem de hassas iş yapmaya uygun değillerdir. Diğer taraftan sürtünmeli yalakların ayarlanması mümkün olduğu hâlde, bilyeli yalaklarda bu mümkün değil*dir. Kalıpçı tornaları, adından da anlaşıldığı gibi. kalıp alelyelerinde kalıp parçalan yapımında kullanılır. Bu lornalarda çalışırken, tornanın kullanma ve bakım kitabında, gösterilen maksimum talaş derinliğini aşmamak gerekir. Buna dikkat edilmezse torna kısa zamanda hassasiyetini kaybedebilir. Burada tanıtılan tornalar endüstrinin hemen hemen her kesiminde kullanılan tornalardır. Bir de bunların dışında kalan fakat sadece taşıt araçlarının motorlannı yapan fabrikalarda kullanılan tornalar vardır. Bunlar, motorlardaki kam millerinin tornalanmasına yarayan kam tornalan, eksantrik millerinin tornalandığı eksantrik tornalan vb. gibi makinelerdir. Tornanın Kısımları ve Görevleri Bir tonıa makinesi birbiriyle direki ilgisi olan ayn ayrı kısımlardan meydana ge*lir. Tornanın tipi nasıl olursa olsun mutlak surette bir gövde kısmı, bir iş mili (fener mili) hız kutusu ve bir de kesici (akımların bağlandığı araba kısmı vardır. Bunların dı*şında kalan diğer ana kısımları, tornanın özelliğine göre değişik olur. Bu yüzden bura*da esas olarak bir üniversal tornanın kısımları öğrenilecektir. Üniversal tornalar sayfa 3 şekil l'de görüldüğü gibi, gövde, iş mili hız kutusu, araba, gezer punta, ana mili ve talaş mili hız kul uları ile bunlardan hareket alan mil*ler, olmak üzere genel olarak beş ana kısımdan meydana gelir. Gövde Bir tornanın gövdesi sayfa l l şekil l'de görüldüğü gibi, döküm iki ayak üzerine oturtulan, sifero dökümden yapılmış, iç kısmı kabıırgalı olan prizmaMk bir blok şek*lindedir. Gövde, tornanın iş mili hız kutusunu, arabasını, ana ve talaş millerini ve bu millerin hız kutularını taşır. Gövdenin yapılış şekli tornanın hassasiyeti bakımından çok önemlidir. Çünkü gövde işlenip montaj edildikten sonra herhangi bir nedenle çar*pılırsa, tornanın hassasiyeti bozulur, hatla çalışması bile zorlaşabilir. Torna gövdesi, kasa şeklinde ve kalın ola*rak dökülmüş ayaklar üzerine oturtulur. Ayakla*rın hem geniş bir alana oturması hem de kalın olması, çalışma sırasında meydana gelecek bü*tün titreşimleri ve dış kuvvetleri önler. Gövde üzerindeki kayıtların biçimi aynı za*manda tornanın değerini ifade eden bir ölçü sayılır. Şekil 2'de en çok rastlanan kayıt tipleri görülmek*ledir. Buradaki şekillerden a ve b tiplerinde, torna*nın arabası ve gezer pıınta aynı kayıtlar üzerinde yürümekle; c tipinde ise araba ile gezer punta ayrı ayn kayıtlar üzerinde yürümekledir. Buradan an*laşılacağı gibi, c tipinde kayıtların aşınma oranı di*ğerlerine göre daha düşük olacaktır. İş Mili Hız Kutusu Şekil 3'de görüldüğü gibi, iş mili hız kulıısu, içinden iş mili geçen ve içinde, iş milinin devir sayılarının ayarlandığı dişliler bulunan dik dörl-gen prizma şeklinde bir kısımdır. Bu kısma "iş mili hız kutusu" denmesi torna aynasının bağlandığı milin bu kutunun içinden geçmesinden ileri gelir. Şekil 3'de bir iş mili hız kutusu*nun içindeki elemanlar görülmekte*dir. Şekil dikkatle incelenirse, iş mili devir sayılarının burada bulunan diş*lilerle ayarlandığı anlaşılacaktır. Hareket, hız kutsuna (V) kayış*ları ile gelir ve biri yüksek devirler için diğeri de alçak devirler için olmak üzere iki yol la-kip eder (ok yönlerine bakınız). O hâlde tornada biri düşük, diğeri de yüksek olmak üzere iki devir grubu vardır. Bu iki devir grubu, şekilde görüldüğü gibi, Z7, Z9 ve Z5 dişli grubu- nün Z8, Z10 veya ZG dişlilerini kavraması ile 6 değişik devir sağlanır. İş milinin içi, uzun par*çalan bağlayabilmek için boy*dan boya delik yapılmıştır. Tornalarda iş milinin delik öl*çüsü de önemlidir. Delik çapı büyük olursa tornanın kapa*sitesi de büyük demektir. İş milinde torna aynasının bağ*landığı başlık kısmı mors ko*niği yapılmıştır. Bu kısma sa*bit punta takılarak iki punta arasında tornalama yapılır. Üniversal tornalarda iş mili iki tarafından bilyeli yataklar*la yataklamr. Hassas yapılmış Üniversal tornalarda iş mili sürtünmeli yataklarla yatak-lanmıştır. Şekil l'de bir Üni- versal tornanın iş milinin yataklanma şekilleri görülmektedir. Şekil l a'da normal bir tornanın iş milinin yataklanması, şekil Ib'de ise daha güçlü bir tornanın iş milinin ya*taklanma şekli görülmektedir. Her iki yataklama şekli birbiri ile karşılaştınlırsa, güçlü tornaların iş milleri daha çok zorlanacağı için orta kısmından da yataklandığı görüle*cektir. Araba Tornanın arabası şekil 2'de görül*düğü gibi, ü/erinde torna kaleminin bu*lunduğu suportları taşıyan, talaş mili ve ana mili ile kendi içinde bulunan dişliler yardımıyle iş ekseni boyunca sağa ve so*la doğru ilerleme hareketi yapan önemli bir kısımdır. Araba gövdenin kayıtlan üzerinde hareket eder. Kayıtlar sertleştirilmiş ve taşlanmış (veya raspalanmış) olduğu için sürtünen yüzeyler arasında önemli bir aşınma olmaz. Zaten kayıtlar hergün yağlandığından sürtünen yüzeyler ara- sında her an bir yağ filmi var demektir. Yağ filmi hem aşınmayı önler hem de sürtün*meyi azaltır. Bu yüzden arabanın kayıtlar üzerinde hareket etmesini kolaylaştırır. Araba el tekeri ile haraket ederek kalemi işe yaklaştırır. İş eksenine dikey hare*ket eden sııportla kalem kesme konumuna getirilir. Arabanın otomatik hareketleri ta*laş miline bağlı dişli ile ve dışardaki kumanda kolu ile sağlanır. Vida açarken araba*nın ilerlemesi ana mili makasının ana miline kavratılması ile sağlanır. Ana Milinin ve Talaş Milinin Görevleri Sayfa 12 şekil 2'de görüldüğü gibi, bir üniversal tornada ana mili denilen bir vi*dalı mil ile üzerinde kama kanalı olan bir talaş mili vardır. Ana mili sadece vida açar*ken kullanılır, talaş mili de işin otomatik olarak tornalanmasını sağlar. Makas denilen kavrama, arabanın üzerindeki bir kol ile ana miline kavratılarak arabayı yürütmeye yarar. Arabanın hareketi açılacak vidanın adımına eşittir. Örneğin, açılan vidanın adı*mı 2 mm ise işin bir devrinde araba 2 mm ilerleme yapar. Talaş mili de arabayı, işin bir devrinde talaş kalınlığı kadar yürütür. Kalemin ilerlemesi (aynı zamanda arabanın ilerlemesi) işin malzemesine ve yüzey kalitesine göre saptanır. Bunun için genel olarak tablolardaki değerler seçilir. Bütün tornaların ana milleri trapez vidadır. Makas kavradığı zaman vida dişleri ile makas dişleri arasında hiç bir boşluk kalmaz. Şayet ikisi arasında bir boşluk olur*sa bu boşluk açılan vidaya yansır ve vidanın dişleri bozulur. Bu yüzden bütün torna*ların ana milleri trapez biçimli vida yapılır. Ana Mili ve Talaş Mili Hız Kutusu Bir üniversal tornanın ana mili ve talaş mili hız kutusu 3. sayfadaki 1. şekil üze*rinde gösterilmiştir. Şekilden ve adından anlaşılacağı gibi, ana mili ve talaş mili hız kutusu, ana miline ve talaş miline verilmesi gereken devirleri ayarlamaya yarar. Hız kutusu üzerindeki kuınanda-'kolları ile açılacak vidanın adımına uygun bir devir ana miline, normal tornalama yapılırken de şartlara uygun bir devir, talaş miline verilir. Bu değerler bu kutunun üzerindeki tablodan seçilir. Gezer Punta Gezer ptınta, tornalanmak üzere ay*naya bağlanan bir işi ekseninde destekleye*rek iki punta arasında işlenmesi için yapıl*mıştır. Gezer punta, işin boyuna göre tornanın kayıtları üzerinde komple olarak ileri geri çekildiğinden buna "gezer punta" denilmiştir. Gezer punta, kayıtlar üzerinde elle iti*lerek istenen yere getirilir. İşin boyuna göre her ayarlanışında sıkma somunu ile kayıt*lara sabitleştirilir. İşin iki punta arasında sıkılması el tekeri ile yapılır. İş parçası ay*na punta arasında veya iki punta arasında yeteri kadar sıkıldıktan sonra gezer puntanın mili. sabitleştirme kolu ile bulunduğu konumda sabitleştirilir. Punta milinin içi mors koniği olarak yapılmıştır. Punta miline takılacak olan dö*ner punta, mandren ve konik saplı matkaplar bu mors koniği sayesinde tam iş mili ekseninde bağlanmış olur. Gezer puntanın ekseni hem yatay konumda hem de dikey konumda iş mili ekse-nindedir. Herhangi bir sebepten dolayı punta ekseninin sapması, tornalanacak işlerin bozulmasına sebep olur. Bu yüzden zaman zaman kontrol malafası ve bir komparatör-le punta ekseninin kaçık olup olmadığını kontrol etmek gerekir. Bilhassa punta kaydı*rılarak konik tornalama işlemi yapıldığı hallerde, işlem bittikten sonra, punta ekseni kontrol malafası ile sıfırlanmalıdır. Tornanın Yağlama Donanımı, Yağlamanın Önemi Yağlamanın Önemi Diğer makinelerde olduğu gibi tornalarda da, birbiri üzerinde sürtünerek çalışan birçok kısımlar ve parçalar vardır. Bunların başında kayıt-kızak kısımları ve dişliler gelir. Bu kısımlar gerektiği gibi yağlanmazsa makine kısa zamanda hassasiyetini kaybeder. Bu bakımdan tornaların yağlanması büyük önem taşır. Özellikle iş mili sürtünmeli yataklarla yataklanmış tornalarda sadece yatağın yağlanmasının değil aynı zamanda kullanılan ya*ğın cinsinin de çok önemi vardır. Bu yüzden tornada çalışan herkes, tornanın yağlanma şeklini öğrenmeli, yağlanacak yerleri itina ile yağlama alışkanlığını almalıdır. Tornanın Yağlama Donanımı Üniversal tornalarda yağlama donanımı denilince, torna çalışırken bazı önemli kısımlarını otomatik olarak yağlayan bir sistem akla gelir. El yağdanlıklarıyle yapılan yağlamalar bu sistemin dışında kalır. Çünkü elle yağlanması gereken yerler, makine*nin günlük temizliklerinden sonra veya belirli zaman aralıklarında (peryodik olarak) düzenli bir şekilde yağlanır. Şekil l'de bir Üniversal tornanın iş mili hız kutusu içinde*ki ve ana mili hız kutusu içindeki yağ donanımı görülmektedir. Bunlardan başka tor*nanın el yağdanlığı ve basınçlı yağdanlıkla yağlanması gereken yerler ve kısımlar şekil üzerinde ayrıca gösterilmiştir İş mili, hız kutusu içinde dönmeye başlayınca dişlilerin ve millerin üzerine oto*matik olarak yağ döken bir sistem vardır. Ayrıca dişliler sürekli hareket hâlinde oldu*ğundan üzerlerine dökülen yağı etrafa saçar. Böylece hız kutusu içinde sürekli ve mü*kemmel bir yağlama meydana gelir. Ancak, hız kutusunun içinde her zaman yeteri kadar yağ bulunması şarttır. Çünkü, hız kutusu içindeki dişliler ve bunların döndür*dükleri miller yüksek devirlerde dönme harekeli yaptıklarından, yağsız kalmaları hâ*linde yüksek derecelerde ısınırlar. Bu ani ve yüksek ısı, yatakların bir anda bozulma*sına sebep olabilir. Bu yüzden hız kutusundaki yağın seviyesini gösteren bir cam gösterge vardır. Bu gösterge üzerinde yağ haznesinde ne kadar yağ bulunması gerekti- ği bellidir. Bunun için tornada çalışan bir kimsenin yağ göstergesine dikkat etmesi ge*rekir. Yağ göstergesinde yeteri kadar yağ olduğu hâlde, otomatik yağlamanın borula-rındaki bir tıkanıklıktan dolayı yağlama yapılmayabilir. Bunun için yağlamanın yapıl*dığını gösteren ayrıca bir gösterge vardır. İş mili dönmeye başlayınca otomatik yağlama yapılıyorsa bu göstergeden de yağ damlar. Böylece yağlamanın yapıldığından kesin olarak emin olunur. Ana mili ve talaş mili hız kutusunda bir yağ göstergesi vardır. Ancak burada yağlama dişlilerin bir kısmının yağın içinde bulunması ile yapılır. Dişliler dönerken üzerlerine aldıkları yağı aynı zamanda karşı dişliye de iletir. Böylece dişliler ve yağlan*ması gereken diğer kısımlar yağlanmış olur. Bu sisteme "çarpma ile yağlama" denir. Bazı tornaların iş mili hız kutularında çarpma ile yağlama yapılmaktadır. Basınçlı Yağlama Sistemi Bazı tip tornalarda örneğin, büyük tornalarda birbiri üzerinde sürtünen yüzeyler geniş olduğundan el yağdanlığı ile yapılan yağlamalar yeterli olmaz. Bu kısımlara ya*ğın basınçlı olarak gönderilmesi gerekir. Bu tür tornalarda yağlanması gereken yerlere bir yağ pompası ile basınçlı yağ gönderilir. Kayıt ve kızaklara yağ basan pompalar bir butonla çalıştırılır. Bııtona basıklığı müddetçe pomya yağ basar, basılmayınca durur. Bir de yağdanlıkla yapılan basınçlı yağla*ma şekli vardır. Burada yağdanlığın sivri ucu yağlanması gereken yerdeki bilyeli gre-sörlüğün ağzına oturtulur ve yağdanlık bastırılır. Yağdanlığın içindeki yağ sıkışınca gresörlüğün bilyesini iterek içeri girer ve basınçla bütün yüzeye dağılır. Buna elle yapı*lan basınçlı yağlama denir. El yağdanlığı ile basınçlı olarak yağlanması gereken yerle*rin günde bir defa yağlanması yeterlidir. Tornalar İçin Uygun Yağın Seçimi Tornalarda kusursuz bir yağlama yapılması için ancak tornanın kullanma ve ba* kım kitabında belirtilen yağın kullanılması gerekir. Çünkü makineyi yapan firma ma* kineye en uygun düşen yağı uzun deneylerden geçirerek saptamıştır. Şayet tornanın kullanma ve bakım kitapçığında tavsiye edilen yağ bulunamıyorsa, buna en uygun bir başka firmanın yağını kullanmak doğru olur. . Yeni tornaların hız kutularında ilk yağ değişimi l ay sonra yapılır. Bundan son*raki ilk yağ değişimi G ayda bir olur. Torna sürekli olarak kullanıldığı zaman hız kutu-lanndaki yağlar tortıılaşır ve koyulaşır. Bu duruma gelmiş yağ özelliğini kaybetmiş ol*duğundan hem kalite bakımından yağlama görevini yerine getiremez hem de koyulaştığı için ince yağ kanallarına giremez. Yağlamanın yeteri kadar yapılamadığı yerlerde ve bozulmuş yağla yağlanmak istenen yerlerde kısa zamanda yüzeyler birbiri*ne sarar, büyük masraflara yol açan arızalar meydana gelir. 2.TORNADA GÜVENLİ ÇALIŞMA Tornada Olabilecek İş Kazaları ve Güvenlik Önlemleri Tornacılık öğreniminin daha başlangıcında olan kimselerin, olası bazı iş kazala*rını uygun bir çerçeve içinde tanımaları, tornacılık mesleğini iyi öğrenmeleri bakımın*dan önemlidir. Genel olarak her makinede olduğu gibi, tornalarda çalışırken de, deneyimler sonu*cu saptanmış bazı önemli kurallara uyulması şarttır. Bunun aksine olarak, tornada gelişi*güzel çalışılması hâlinde, islenmeyen bazı üzücü iş kazalarının meydana gelmesi bir an meselesi olabilir. İş kazaları sadece çalışanı değil, aynı zamanda çevredekileri de etkiler. Herkesi üzecek böyle durumların meydana gelmemesi için herşeyden önce tor*nada çalışma kurallarını iyi öğrenmek ve iş güvenliği önlemlerini almak gerekir ("İş gü*venliği dersi kitaplarındaki güvenlik önlemleri konularına bakınız). Tornalarda çalışırken çok küçük kazalarla bile karşılaşmamak için aşağı da an*latılan konuların iyi öğrenilmesine ve bu konular için saptanmış kurallara uyulmasına dikkat etmek şarttır. Tornayı İyi Tanımak Tornada çalışmaya başlamadan önce, tornanın bütün kumanda elemanlarını eg*zersiz yaparak öğrenmek gerekir. Bunun için hemen hemen her okulun atelyesinde bulunan tornalardan birinin üzerindeki kumanda elemanları sayfa 3 şekil l'de göste*rilmiştir. Tornalarda güvenli çalışılması gereken kısımlar, torna aynası ve dişli dona*nımlarıdır. Yüksek devirlerde dönen bu kısımların tehlikelerini başlangıçta iyi tanı*mak gerekir. Tornanın Aynasından Kaynaklanabilecek İş Kazaları ve Alınması Gere*ken Önlemler Torna aynası, tornanın yüksek devirlerde ve açıkta dönen önemli bir parçasıdır. Aynanın açıkta ve yüksek devirlerde dönmesi, dikkat edilmediği takdirde büyük kazala*ra sebebiyet verebilir. Bu yüzden aşağıdaki üç önemli uyan asla unutulmamalıdır. 1.Ayna anahtarını aynanın üzerinde asla unutmayınız! Aksi hâlde anahtar yüksek bir hızla fırlar, birine çarpabilir!. 2.Aynaya iş bağlarken veya çözerken. aynayı döndüren kumanda kolunu daima kilitli tulünüz! İşi sıkarken veya çözerken, "aynayı döndüren kumanda kolu"na dokunmayınız! Farkında olmadan yapılan bu hareket, aynanın anîden dönmesine sebep olabilir! Bunun sonucunda el veya kol aynaya sarılabilir 3.Kalın parçalar aynaya bağlanınca ayna ayakları dışarı çıkar. Bu durumda ça*lışırken dışarı taşan ayna ayaklan iş elbisesinin yaka cebine takılabilir! Veya fırdöndü aynası ile çalışırken aynı tehlike olabilir! Bunun için ayna tarafına mümkün olduğu kadar yaklaşmamak gerekir!