Kitabın ismini ilk duyduğumda "Omuzumda Kemençe" diye anlamıştım. Kemençe ile medrese arasındaki bağı kurmaya çalışırken, hatamı fark ettim. Meğer omzuna hemençesini (azık kesesini) alan ve ilim tahsili için yollara düşen merhum Ali Kemal Saran Bey'in hatıraları imiş Omuzumda Hemençe.
Cumhuriyet ilan edilmiş. Harf devrimiyle koca bir millet cahil(!) hale gelivermişti. Anadolu'nun bazı bölgelerinde, az da olsa eski usul ilim tedrisi, kaçak olarak devam etmekteydi. Bir yanda mevcut sistemin baskıları, diğer yanda dinin ve dini ilimlerin unutulma endişesi... Tedirgin bir halk var. Bu durum, halkı zor ve bir o kadar da sonu belirsiz bir yola sevk ediyordu. Zira bu nesli kurutulmuş medreselerde evladını okutmasa, dini ilimleri bilen ve aktaran kalmayacak. Okutsa, bin bir sıkıntı var. Medrese bitince maişet derdi de işin cabası...
İşte bu kitapta, bir Karadeniz çocuğunun ilim aşkıyla başlayan maceralarını buluruz. Sadece macera değil bulacağımız. Sosyolojik ve psikolojik tahliller var. Dönem, hem maddi açıdan zordur hem de manevi açıdan. Halk yiyecek ekmeğe muhtaçtır. Ama rejime yakın olmayı başaranların refahı da gözden kaçmaz. Üzerinde fazlaca yorum yapılmadan aktarılan aile tasviriyle başlayan eserde bölgeye ait orijinal bilgiler var. Karadeniz'in şirin yaylaları, Of- Çaykara bölgesinin yaşamı, zaman zaman gülümsetecek, bazen de burnunuzun direklerini sızlatacaktır. Eğer bu bölgeye ve buranın dilene yabancıysanız, dipnotlar tam da sizin için.
Bu âdet ve inanışlar sizin köyde de var mı?
En çok gülümseyeceğiniz ve burun kıvıracağınız bölüm, bölgede yer alan adet ve inanışlara yer verilen bölüm. Ancak dikkatlice okununca, aslında bunların çok da yerel olmadığını göreceğiz. İsimleri ve yapılışları farklı olsa da, ortak bir kültürel etkilenmenin olduğu muhakkak... Doktora gidemeyen halkın tedavi yöntemi, elbette kendi imkân ve bilgileriyle olacak. Ne kadar sonuç alabilmişlerdir bilinmez. Ancak Allah'tan umudunu kesmeyen bir toplumun kendi buluşlarıdır. Aslında, "Âlimlerin bu kadar çok olduğu bir bölgede, neden bu tip anlayışlar yerleşmiştir?" sorusunun cevabı burada yok.
Meczuplar
Bütün şehir ve köylerin meczubu kendince önemlidir. Elbette bu bölgenin ki de... Ancak bu meczupları, o yöreler için önemli kılan amil, bunlara yüklenen görevdir. Bu meczuplar, kimi zaman topluma karşılık beklemeden yardım eden bir hayırseverdir. Bazen de onlar için farklı menkıbeler anlatılır. Anlatılan bu hikâyelerle onların bir veli kul olduğu inancı yerleşir. Ama yaşam tarzları farklı da olsa, halk bunları dışlamaz. Bazen de onları kabullenmek için uydurur bu hikâyeleri. Dunuş, Kandeha Hacı Osman, Zenolu Kazım bunlardandır.
Resimler de ışık tutar tarihe
Kitapta 1930 yıllarında bir cenaze namazı sırasında çekildiği kaydedilen resim, gerçekten dikkate değer. Kalabalık bir cemaat var. Ancak yarısı sarık ve cübbesiyle ilmiye sınıfı... Anlaşılan odur ki halk var olan değerlerini yitirmemiş. Henüz eskiden yetişmiş olan başı dik ulema sınıfı terk-i hayat eylememiş. Bölgede yetişen, arkasından da nesiller yetiştirmeye aday âlimlere ait çok güzel bilgi ve tespitler, hatıralar var.
Alvarlı Mehmet Efendi'den feyz ve icazet alan Hacı Salih Efendi, bölgede "Küçük efe" diye anılır. Zira Alvarlı Mehmet Efendi “Büyük Efe” lakabıyla tanınır. 1947 yılına ait fotoğrafta ise, başlarındaki fesle görüntü veren hafızlık talebeleri vardır. Kur'an okumanın yasak olduğu bir dönemde, zorluklarla mücadele eden yiğitlerin resmidir bu... 1967 yılında olduğu kaydına rastlanan fotoğrafta ise, dönemin simgesi fötr şapka ile sarık yan yana arz-ı endam eder.
Merhum Ali Kemal Saran Bey, isim ve detayları da atlamadan yaşadığı döneme ışık tutuyor Omuzumda Hemençe'de. Bazı hayatları yaşamak zordur. Ama bu yaşananları anlatmak ve arkadan gelenlere ışık olsun diye kandilleştirmek daha da zordur. Bu zoru başaran ve bize hem bölge, hem de dönem ile alakalı bilgiler veren yazar için Rabbimizden rahmet diliyoruz.
Haşim Akın yazdı