BELGELERLE BOLUNUN YAKIN GEÇMİŞİNDEN ESİNTİLER V
NEYZEN TEVFİK ( 24 Mart 1879 28 Ocak 1953) -1-
Neyzen Tevfik için bu güne değin pek çok şey yazıldı söylendi. Fakat hala, Neyzenin yaşamında, yazdıklarında, çalıp söylediklerinde, ulaşılamayan, tespit edilemeyen pek çok giz mevcut Bunlardan birisi de; Neyzen Tevfikin annesi tarafından Bolulu oluşu ve Onun Boluda yaşadığı dönemlere ilişkin bilgiler
Neyzen ile ilgili olarak, Edebiyat ve sanat camiasında yazılıp, söylenenlerde(genel olarak), Bolu dönemine ilişkin yeterince bilgi bulamıyoruz Annesinin, Bolu Müstakimler Köyünden olması dışında, yazılan, kaydedilen pek fazla bilgi mevcut değil Çalışmamızın ilk bölümünde Neyzen Tevfikin yaşamından ve şiirlerinden kısa seçmelere yer vereceğiz. İkinci bölümde de, Neyzen Tevfikin aile köklerine ve Neyzenin Boludaki yaşam dönemine ilişkin ulaşabildiğimiz sınırlı bilgileri; Muhsin Karamanoğlu, Halis Duman ve Vahap Tuncerin Neyzen Tevfikle ilgili olarak yazdıklarını ve yararlandığımız bazı araştırmalardan aldığımız bilgileri paylaşacağız.
NEYZEN TEVFİKİN YAŞAMINDAN KESİTLER
Neyzen Tevfik,24 Mart 1879da Bodrumda doğdu. Annesi, Bolunun Müstakimler Köyünden Abdurrahman Beyin kızı Emine Hanımdır. Babası, Samsun-Bafranın Kolay Köyünden Hasan Fehmi Beydir. Rüşdiye ve İdadi öğretmeni olan baba Hasan Fehmi Bey, hem Medrese hem de Darülmuallimin (Öğretmen okulu) mezunudur. Bolu, Bodrum, Urla vb. yerlerde öğretmen, başöğretmen olarak görev yapmıştır.1892de Urlaya atanan Hasan Fehmi Bey, Neyzeni Rüşdiyeye(Ortaokul)yazdırır. 1894de de İzmirdeki yatılı İdadi(Lise) mektebine kayıt ettirilen Neyzen, rahatsızlığı nedeniyle buradan ayrılarak İzmir Mevlevihanesine girer. Burada, kendisine hicvin kapılarını açacak olan Şair Eşrefle tanışır.1898de İstanbula giderek, Galata ve Yenikapı Mevlevihanelerinde kalır. Burada, kadim dostu olacak olan Mehmet Akif (Ersoy) ile tanışır.
İstanbulda, ney ustalığı ve keskin hicivleri ile geniş bir kesimde tanınır. İçer, çeker, sokaklarda yatar kalkar, elindekini, cebindekini kimsesizlerle paylaşır, tımarhanelere düşer, neyini çalıp, kimseden çekinmeden hicveder, küfreder, tutuklanır Bugün, kendisine ait olmayan pek çok söylence, şiir Ona maledilmektedir Bir anlamda, yaşarken söylence konusu olur
Neyzen Tevfik, II. Abdulhamit yönetimine karşı konuşmaları ve hicivleri yüzünden tutuklanır.1903de Mısıra kaçarak İskenderiye ve Kahirede kaldı. Deccal dergisinde yayımlanan ve II. Abdulhamidi hicveden bir şiiri yüzünden, gıyabında yargılanarak idama mahkûm edilir... 1908de II. Meşrutiyet ilanı üzerine İstanbula geri döner. Padişah V. Mehmet Reşat tarafından Saraya davet edilir. Enver Paşa tarafından, Avrupa ülkelerinin elçilerinin katıldığı davetlerde neyini dillendirir.
Bir gün, Sadrazam Talat Paşa, Neyzene devlet memurluğu ve yükselme vaat eder Neyzen sorar: Sonrası? ,Hiç! Ben bu gün de Hiç im! Sonu Hiç olduktan sonra, onca zahmete ne gerek var? diye yanıtlar Kendisine mevki, makam vadeden İttihat ve Terakki Cemiyetinin üç liderinin yanlışlarını eleştirmekten geri kalmaz. Neyine hâkim olur, diline hâkim olamaz. Daha doğrusu; gördüğü yanlışları, kötüyü, kötülüğü, ikiyüzlülüğü, softaları, yobazlığı eleştirmekten, yerden yere vurmaktan hiç geri kalmaz
İskelet başlıklı şiirinde; Davul boynunda halkın, parsayı birkaç şakıy toplar/ Ki onlar da Cemal, Enver, Talat gibi hoplar deyince yine tutuklanır I.Dünya Savaşı yıllarında, Mehter Başı olarak askerliğini yaparken komutanı Muhtar Paşa ile takışır! Mondros Anlaşması sonrasında ülkenin işgaline karşı çıkar. Saray çevrelerini, hilafeti, işbirlikçileri, Milli Mücadele ye karşı çıkan; Ali Kemal, Refik Halit (Karay), Rıza Tevfik (Bölükbaşı) gibi isimleri yerden yere vurur.
Rıza Tevfik için şöyle söyler ; Feylosofum dedi herif, pap çıktı/ Nâzır oldu, saman sattı, sap çıktı./ Reçetede şurup yazdı, hap çıktı/Yutmayacak yoksa âyanın mı var?
Neyzenin hicvettiği kişiler arasında; II. Abdulhamit, Enver Paşa, Cemal Paşa, Talat Paşa, Rus Çarı Nikola, II. Wilhelm, Benito Mussolini, Adolf Hitler, Ziya Gökalp, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Tevfik Fikret gibi pek çok ismi görüyoruz
Örneğin: 150liklerden olan Refii Cevad Ulunay için de şöyle söyler: O arkadaşları sormuştu: Nerdeler? Ulunay,/Bunun cevabını Neyzen verir misin?/ - Hay hay! /Hayâ edenleri gurbette dönmedi geri yurda/ Utanmayanları döndü ve hepsi de burada!
Amerika Cumhurbaşkanı Wilsonun I.Dünya Savaşı sonunda adil bir dünya barışı yapacağım demesine karşın sözünü tutmamış olması nedeniyle şöyle yazar: Vilsonun lütfu mudur zulmü müdür fark edemem/Beşerin çark-ı hayatisini o döndürüyor./ Ölümü sarhoş edip yaptığı ispirto ile,/ Eceli neşe diye gönlümüze gönderiyor. 1919.Beyoğlu.
İzmirin Yunanlılar tarafından işgalinde Sarayın takındığı kayıtsız tavır üzerine şöyle söyler:
Nasıl olsa binecek üstüme Rum kardaşlar,/Semerimle, nalımı enseledi Osmanlı,/ Padişahım! Yularım bari başımda kalsın,/ Beni at zannederek gem takacak Yunanlı 1919.Beyoğlu.
İtalyan diktatör Mussolininin aniden Yunanistana hücum edip başarılı olamaması nedeniyle şöyle yazar: İşte kambur feleğin emrile/Mihverin çarkını kırdı devrân,/Duçedir Akdenizin yüz karası/Topyekûn ağzına tı Yunan. 1942.Fatih.
Çobanın ismi Führerdir, kasabın adı Duçe,/Defter-i zulmünü garbın yed-i kudret dürüyor./Asgari on yedi milyon sığırı, bir sağıra,/Rabbimin kudretine bak ki nasıl güttürüyor. 1942.Fatih.
Hitlere karşı düzenlenen başarısız suikast girişimi üzerine de şu dörtlüğü yazar: Bay Hitlere yaralandı, dediler/Menhus yıldız çabuk doğar dulunur;/ Sen köpeğe kuduz de de geçiver,/ Nasıl olsa bir öldüren bulunur. 1945.
Bir dönem( 1940lı yıllar) ülkemizde yaygınlaşan Nazizm hayranlığını yermek için şöyle yazar:
Şu yeni Nazi nizamınca nasıdır bilmem,/Bizde kıymet adamın servetidir, mangırıdır./Alman devleti hırsızlığı etmezse kabul/ O zaman bizlere işte bu rejim aykırıdır. 1942.Fatih.
Atatürk dönemindeki genel iç ve dış siyasetin değiştirilme basamaklarından birisi olan Truman-Necmeddin Sadak arasındaki görüşmeyi diline dolar: Aklı geldi başına ama iş işten geçti,/Böyle aksak yürüyüşler kabağı patlattı /Truman bol keseden lütf-u siyâsisinden,/ On dakika sadakayla Sadakı atlattı
Kişisel çıkarlarını ülkenin genel çıkarlarından önde tutan profesyonel politikacı tipi ile alay eder: Kime sordumsa seni,doğru cevap vermediler;/ Kimi hırsız,kimi alçak,kimi deyyus!... dediler /Künyeni almak için,partiye ettim telefon,/ Bizdeki kayda göre, şimdi o mebus!. dediler.
1946 yılında, çok partili sisteme geçiş sonrasında, menfaatleri için, her yana dönenlere sataşır: Türedizâde olan şu kahraman/ Görmüştük bir hayli zaman göğsü Okla donalı/ Halk şimdi Demokrat diye alkışlıyor amma/ Mazisi andıkça der Geçmişi kınalı.
1948 yılında da ülkemizdeki demokrasi uygulamaları hakkında şöyle bir tanımlama yapar: Kim demiş bizde demokrasi idaresi yoktur,/Ne demek, olmazsa elbette dışarıdan alırız /Sırr edip karne usuliyle o gümrük malını/ Karaborsaya verir, biz bize benzer kalırız
1948de ülkenin içinde bulunduğu durumdan duyduğu hoşnutsuzluğu, DPnin tutucu kesimlerle bütünleşmesine karşı kaygılarını dile getirir: Çürüdü memleketin içyüzü çöktükçe temel,/Şimdilik harice karşı yerimiz olsa dahi,/Yüzümüz yok bakacak kabrine ecdâdımızın/ Tükürür zannederim çehremize tarihi. Hayliden hayliye kalınlaştı yobazlık yeniden/ Softalık zorlu anırtıyla aldı yürüdü / Kara bir kinle taassup pusudan çıktı yine,/ Yurdu şâhâne cehalet yeni baştan bürüdü.
Neyzen Tevfik, Atatürk için de hicivler yazar. Mustafa Kemal ile ilk tanışması, 1926 yılında Balıkesirde gerçekleşmiştir. Bu yılda yazdığı bir dörtlükte şöyle söyler: Sermedî bir iştiâlin şûle-i fânisiyim./ Türke ait ülkenin feryâd-ı ruhânisiyim./ Aldığım kâfi bana Gazi-i Ekberden nasib/ Gölgesinde mabed-i vicdanımın bânisiyim! -1926
10 Kasım 1938de Atatürkün ölümü üzerine Neyzen Tevfikin duyduğu acıyı, kardeşi Şefik Kolaylı şöyle anlatıyor:
Babam ve anamın vefatında Neyzenin öyle gözlerinden yaş çıkacak kadar ağladığını görmedim. O, ölümü tabii addediyordu. Atatürkün ölümünde Pendikte yanımdaydı. Radyodan Atatürkün vefatını duyunca hüngür hüngür ağlamıştı. Ömrümde bir defa Neyzenin böyle ağladığını gördüm.
Neyzen, Beyoğlu, 13 İkinciteşrin 1938 tarihli, O Ölmedi adlı şiirinde şöyle yazıyor:
Tanrı ölmez, O dilerse görünür bir müddet,/ Kaybolunca Onu kalbinde bulur her millet./ Biliyormuş kaderin cilvesini evvelce,/Bütün ecrâm-ı semâ yasla büründü o gece./ Yaklaşan bir acı önce güneşi korkuttu,/ Ay tutuldu diyemem gökyüzü matem tuttu./
Neyzen Tevfik, 28 Ocak 1953te vefat eder. Beşiktaş Sinanpaşa Camiindeki cenaze namazına; sokaklardaki dostları, açlar, işsizler, sarhoşlar, esrarkeşler, kimsesizler ve onların yanı sıra; bakanlar, milletvekilleri, valiler, edebiyat sanat çevreleri katılır. Caminin içi, avlusu, ana cadde, Barbaros Bulvarı, yan sokaklar tıklım tıklım doludur. Kartal Mezarlığına defnedilir. Mezarı başında; hem Mevlevi, hem Bektaşi ayini yapılır. Aynı anda, Dresden radyosunda, Kurt Striglerin bestelediği bir parça Neyzen için çalınmaktadır
Bu gün Neyzen Tevfik adına; Bodrumda bir cadde, bir heykel, Kartalda bir Kültür Evi, bir heykeli var. Babasının memleketi Samsun, Kolay Köyünde her yaz Neyzen Tevfik Yaz Şenlikleri düzenleniyor. Boluda da, İhsaniye Mahallesinde bir Neyzen Tevfik Sokak tabelası var
Mehmet Tunçkol. Bolu Gündem.