Torunlarımıza kalacak ağıtlar
Kardan eve hapis kalmanın da etkisiyle 2016 defterlerini karıştırmaya devam ediyorum. (Belki biraz da İrfan Aktan’ın dediği gibi 2016’da asılı kaldığımızdan, 2017’ye başlamak içimizden bir türlü gelmediğinden…) İşte hakkı teslim edilmemiş müthiş bir iş daha. 500 sayfalık büyük boy, 25 senelik birikimin ürünü bir kitap: Tertele.
Dersim Katliamı’na oradakilerin verdiği ad Tertele. Her daim merkezi otoriteden bağımsız, kendi kurallarına ve kanunlarına göre yaşamış Dersim aşiretleri Cumhuriyet’in üniter ulusal devlet siyasetine uymayınca gerilim artar ve 1938’de büyük harekat başlar. Resmi rakamlara göre 13 bin kişinin öldüğü çatışmalar, aralarında kadın ve çocukların da olduğu pek çok vahşi katliamla sonuçlanacaktır. Ayaklanma bastırıldıktan sonra da pek çok aile sürgüne, Türkiye’nin farklı yerlerine gönderilir. Bu, Türkiye’nin bugün dahi yüzleşmekte zorlandığı kendi insanına yönelik suç ve kabahatlerinin en büyüklerinden biri olarak tarihte yerini alır.
Tertele, işte bu travmatik tarihin önemli sayfalarından birini, onu yaşamış halkın belleğinde iz sürerek anlatıyor. Temel referansı ağıtlar. Kendisi de Dersimli olan Cemal Taş’ın 25 yıllda topladığı sayısız ağıttan 33 Tanesi kitapta yer alıyor. Yazılı kültürü olmayan bir halkın hafızasına kaydettiği acı hikayeler kendini ağıtlarla nesilden nesile aktarıyor. İnsanlar kolay kolay tekrar deşmek istemiyor o hatıraları. Cemal Taş’ın çocukluk anılarında olduğu gibi aile içinde bile pek nadir dile getirilen, çocuklardan uzak tutulan hikayeler bunlar. Geriye dönüp o günlere bakmak kolay değil. Bazen ‘acılarımızı deşme’ diyor eskiler bazen de kitabın diğer yaratıcısı Nilüfer Saltık’ın aktardığı, yıkıntılar içindeki köyde tek başına çalışan ihtiyarın yaptığı gibi, “Bir 38’de, bir 1994’te geldiniz. Bakın her yer virane, daha ne istiyorsunuz ki!” diye kovalıyor araştırmacıyı. Ama ne zaman güven tesis oluyor, sohbet kıvamına geliyor, o zaman ağıtlar hafızadan dökülüyor. Dersimlinin artık hiçbiri hayatta olmayan akrabalarını andığı, kimliğini şekillendirmiş olayları, direnişi, çatışmayı, ihaneti ve kendi kahramanlıklarını anlattığı bir anlatılar silsilesi ortaya dökülüyor.
Belli ki Dersimin soyut kültürel mirasının en önemli parçası bu ağıtlar. Sözlü edebiyat, günümüzün anlayışıyla sözlü tarih çalışmasına kaynaklık edip alternatif tarihin de yazılmasına aracı oluyor.
İşte Cemal Taş ve Nilüfer Saltık’ın yaptığı tam da bu. Kimisi bizzat Cemal Taş tarafından kaydedilmiş, kimisi başkalarının yaptığı kayıtlardan bulunup çıkartılmış ağıtlar bize Dersimlilerin hatırladığı Dersim Katliamı’nı anlatıyor. Tek tek, isim isim insan hikayeleriyle birlikte. Tabii ki kitabın gücü ağıt derlemesiyle yetinmeyip konuyla ilgili önemli bir birikimi biraraya getirebilmesinde.
Şöyle ki, her bölüm bir ağıta ayrılmış. Ağıtın Zazaca, Türkçe ve İngilizce sözlerini okuyorsunuz. Orada adı geçen kimi Dersimli kimi hükümet görevlisi insanların fotoğraflarını görüyor, olaylarla ilgili orijinal belgeleri okuyorsunuz. Sonra olayların geçtiği yerlerin günümüzdeki fotoğraflarına bakıp, isterseniz en sondaki CD’den o ağıtı bizzat aktaran kişinin sesinden dinleyebiliyorsunuz.
Kitaba bu kıvama getirmek için dört yıl çalışmış Nilüfer Saltık. Dersim’in sarp coğrafyasında tekrarı zor seyahatler yapmış. Mağaralar, vadiler, terkedilmiş köyleri ziyaret edip, günümüzdeki halleriyle fotoğraflamış. Hasan Saltık’ın ünlü arşivi de devreye girip işin belge ve tarihi fotoğraf boyutunu oluşturmuş. Hakikaten bu arşivin de üstünde ayrıca durmak gerek. Mesela Saan adlı ağıtta anlatılan Saan Ağa’nın (Şahin) bir fotoğrafçıya verdiği o karizmatik pozu da, öldürüldükten sonra çekilen gözleri kapalı görüntüsü de var onu anlatan ağıtın yanı başında. Dersim’i Tunceli yapan sürecin ilk adımı kabul edilen Mameki Kışlası’nın temel atma töreninden, ilk halinden de fotoğraflar var, bugünkü yıkıntılarından da… Hele bir takım orijinal belgeler var ki, inanılmaz. Harekat planlarının yapıldığı haritalar ve öldürülen, teslim alınan ya da sürgüne gönderilen aşiret mensuplarını gösteren cetveller…
Tertele, Koçu Aşiretinin 1926’da hükümet güçleriyle yaşadığı çatışmayı anlatan bir ağıtla açılıyor. Söyleyen Paşa Pekin, 1912 doğumlu, mesleği sünnetçilikmiş. 1990’da bu dünyadan göçmüş, ama geriye 1977 yılında yaptığı bu kayıt sayesinde sesi kalmış, bir de hafızasında taşıdığı o acı ve öfke. Tıpkı 1926 doğumlu ev kadını Geyik Kıt, ya da 1970’de teybe Güllü’yü okuyan işçi Musa Canbolat gibi.
Tertele, çok güzel bir kitap. Sadece içeriğiyle değil, şekli şemaliyle de. Nilüfer Saltık, belli ki o ağıtlar gibi zamana direnecek, kuşaktan kuşağa aktarılacak bir kitap olsun istemiş. Kalın ciltli, büyük boy, baskısı, tasarımı ile dikkat çeken müthiş bir kitap. Eğer Dersim, hesaplaşmamız gereken ilk ya da son trajedi olsaydı bu kitap sadece tarihi bir belge olarak kitaplığımızda yer edinebilirdi. Ama ne yazık ki, hepimiz bal gibi biliyoruz ki 2016’da bile yeni trajediler yaşandı. İşte bu nedenle Tertele biraz da siyasi, sosyolojik bir kaynak. Memlekette ve bölgede yaşatılan trajedilerin asla unutulmayacağını ve ileride o insanların sesini torunlarının duyuracağını hatırlatan bir kitap. Utanmasını bileni utandıracak bir kitap…
(Meraklısına not: Tertele bütün kitapçılarda yok. Ama internet kitapçılarından, hem de inidirimli edinmek mümkün.)
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Ali Artun kitabında, Türkiye’nin ulusal müze fikrinin geçmişini, bugününü ve neden nasıl asla gerçekleşemediğini anlatıyor. Cumhuriyet’in belki de en büyük başarısızlığı kendi modern müzesini kuramaması…
Güzel bir bina bir müze için yeterli değildir. Hatta ilk şart bile değil. Türkiye’nin her yanı kapısında müze yazan içi boş eski yapılarla doluyken Kuleli’nin de müze olacağı söyleniyor. Ama ne müzesi? Belli değil.
Kısa bir süre için bile olsa Haydarpaşa tren garının yeniden canlandığını görmek güzel. Hem de tüm peronları kaplayan kitaplar, vagonların içinde gezinen okurlar, yazarlar sayesinde… Kadıköy Kitap Günleri 11 Haziran’a kadar sürüyor.
Zor zamanlarda mizah yükselir derler. Oysa bizde mizah dergileri kapanıyor, televizyonlarda politik mizah biteli yıllar oluyor…
Temür Köran yeni sergisi Göç ile Evin Sanat Galerisi'nde...Temür Köran sergisinin belki de en etkileyici işi ise arafta bile kalamayan küçük çocukların birer meleğe dönüştükleri, baş aşağı her şeyin bir soyut aleme dönüştüğü resmin içinde uçtukları tuval.
Projektörcünün yanına doğru ilerledi. Projektörcünün üstünde kolları boşta sarkan eski bir muşamba vardı. Sırtı kamburlaşmıştı. Yanına sokulan adama başını çevirip baktı. Yüzünü tekrar projektörün şimdi yalnız münkesir, müstakim ve muvazi hatlardan başka bir şey göstermeyen ışığına çevirdiği zaman, kendisine laf söylenebilir bir adam yüzü görmüş zannettirecek bir halle: “Müthiş yağmur,” dedi.
Geçen hafta BTK başkanı Ömer Fatih Sayan “Mahkeme kararları uygulanmadan wikipedia'nın açılması mümkün değil” dedi. Nitekim Wikipedia Vakfı'nın Türkiye'deki avukatları aracılığıyla yaptıkları itiraz da reddedildi. Haberleşme Bakanı Ahmet Arslan'a göre umut var. “Wikipedia ile iletişim kanallarımız açık” diyor, “Doğru bilgileri içeren dökümanları gönderdik ama yayınlamadılar.” Yani Wikipedia Türkiye'yi IŞİD destekçisi gösteren maddelerin içeriğini düzeltirse sorun çözülecek. Ama ne zamana kadar?
Kaybeden 'hayır' oldu, ama sonuçların 'evet' cephesine buruk bir galibiyet getirdiği de muhakkak. Demokrasinin kıyısında gezinen yöntemlerle girişilen sistem değişikliği arayışı, işleri daha da içinden çıkılmaz bir yere getirdi.
TRT arşivlerinde gezinirken kırık kırsık anılar bütünleniyor. 1970’ler ya da 90’ların popüler sanatçıları, siyasetçileri tekrar hayata dönüyor. Daha da önemlisi, her dönemin kendine has konuşma tarzı, jestler, sesler, giyim kuşam ve bakış açıları tekrar gözümüzün önüne seriliyor.
Kültür Şurası Sonuç Raporu’nda kimsenin itiraz etmeyeceği pek çok şey var. Ama özellikle kültür politikaları anlamında raporun tamamına sirayet eden şey, 2014’te tartıştığımız TÜSAK’tan başkası değil.
Türk edebiyatı bir değişim yaşıyor, yeni isimler katılıyor, bir kuşak 'gençlikten' çıkıp tanınmış, bilinen yazarlar olmaya evriliyor.
BM açlıktan ölmek üzere olan milyonlarca Afrikalı için yardım çağrısı yaptı. Tabii ki bu yardım toplanamayacak. İnsanlar iç savaşlardan, açlık ve kuraklıktan ölürken ülkeler boşalıp büyük göçlerle dünya düzeni bir daha aynı olmayacak şekilde değişecek.
Artunlimited’in dosyası bize iki şey gösteriyor: Birincisi merkezin dışında da güzel müzeler açılıyor. İkincisi, küçük, kişisel ve pek gezilmeyen müzelere yenileri eklenecek.
Felaket ve kıyamet fikri en azından İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana hiç bu kadar gözde olmamıştı. Dünyanın her yerinde distopyaların popülerliğini artırdığı günlerde, Jake ve Dinos Chapman'ın işleri dünya sanatının yaşadığımız hayata en iyi karşılık gelen ürünleri arasında.
İstanbul Modern, bir dönemin simgesi olmuş binasından ‘bir süreliğine’ ayrılıyor. Müzenin bu binadaki son sergisi Liman, bir daha önüne yanaşamayacak o gemilere de veda niteliğinde.
Kim ne derse desin, Türkiye dünyaya olan merakını iyice kaybetti. Kendi dertlerinden başı dönmüş, kendisinden başka bir şeyi gözü görmeyen bir egosantrik kişiliğe dönüşmüş vaziyetteyiz.
Kendisini aratmak için gönüllü olan kişiler, teröre karşı bilinçli vatandaşlar mı yoksa güvenlik toplumunu sineye çekmek zorunda kalan bireyler mi?
Kentin ve ülkenin yöneticileri, medyası, iş adamları, sanat dünyası az bulunur bir fikir birliği içinde o kültür merkezinin yapılmasını istiyordu. Ama bir türlü olmadı. 12 yılda yılan hikâyesine dönen bu proje, şimdi gerçekleşebilir mi? Belki...
Sabancı Müzesi'nde açılan serginin önemli bir özelliği, Feyhaman Duran'ın 'iki dünya arasında'ki hayatını yansıtan Beyazıt'taki evinin de oda oda müze salonlarında yeniden kurulması.
Geride bıraktığımız yılın sanat olaylarından biri de Evin Sanat Galerisi’nin 20. yılını kutlamasıydı. Güzel bir figür sergisi görmek istiyorsanız gitmeniz gereken ilk adres Evin Sanat Galerisi’dir.
Nazım Hikmet'in cezaevinden yazdığı hüzünlü, kızgın ama umut dolu mısralardan, kitleleri karanlıktan aydınlığa çıkmaya, başkaldırıya davet eden sözlerine tüm önemli şiirler büyük alkışlarla tamamlandı. Çünkü bu konserde 'umut' vardı.
Müzik, kentin gündelik hayatına ve tarihine eşlik ederek dinleyicileri bambaşka bir dünyaya çekiyor. Her tür kötülüğün bir kaç saat için de olsa dışarıda kalabileceği tatlı ve unutulmaz bir kaç saat.
Yani kapitalizmin neticede evlatlarını da yiyeceklerini ve herkesin aslında Alan Kürdi'den farkı olmadığını söylüyor fotoğraf. İşte burada bir yerde, insanı rahatsız eden bir yanı var bu işin.
Beyrut'ta iç savaş sürerken eğlenmeye devam eden insanların fotoğraflarını haber yapardı eskiden gazeteler. Hepimiz de şaşardık. Meğer savaş böyleymiş. 'Savaş insanları', etrafında ölüm kol gezerken, seni, sevdiklerini teğet geçerken bile hayata inanmaya, onu devam ettirmeye, umudu ayakta tutmaya, neşeyi ve sevinci unutmamaya çalışırmış. Meğer bunu çoktan öğrenmişiz hepimiz.
Aralık ayıyla birlikte yurtta ve dünyada ortamı ‘değerlendirme listeleri’ kaplayacak. İlk örnekler arasında New York Times listesi cesareti ve özgüveni ile yine dikkat çekici
“Burası harita üstünde yaratılmış bir ilçe” diye anlatıyor Başkan. 'Harita üstünde yaratılmış' bir belediyenin aslında sınırları masa başında çizilmiş devletlerden farklı yok. Bunu Karabağlar'da görüyoruz.
Şimdi nostalji'den söz eden yok. Tıpkı 80ler gibi o da 'nostaljik' oldu çünkü. 'Vintage', 'tarihi', 'antika' ya da 'neo-osmanlıcılık' gibi her biri başka şeyler de ifade eden bir çok söz var. Her çarşamba sosyete nostalji partileri de yapmıyor. Ama mesela her çarşamba Balat'ta iki liralık çakar almaz çakmaktan eski radyolara her şeyin satıldığı müzayedeler düzenleniyor.
Konya ovasının ulusal bir dijital kütüphane için uygun olduğu söylenir. Bu görüş göre, Türkiye deprem riskinin en az olduğu bu bölgede devasa serverlar kurup, kendi ürettiği her tür dijital data'yı orada biriktirmeye başlamalı.
1894'te gramafonun yaygınlaşmaya başlamasıyla ilk dile getirilen şeylerden biri kitabın sonunun geldiğiydi. O zaman birileri bugün bizim 'seslikitap' dediğimiz şeyin basılı kitabın yerini alacağını düşünüyordu.
Kentin hayhuyuna, betonun katılığına, aç gözlü rantın iştahına ve yerel yöneticilerin anlayışsızlığına karşı sabırla direniyorlar yıllardır. Doğadan, dayanışmadan güç alıyor, başka bir hayatın da mümkün olduğuna inanıyorlar. Küçücük bir arsada bir hayat yeşerten bu insanların kente öğreteceği çok şey var.
Türkiye ne derse desin Avrupalılar kimi okuyacaklarına, kimi dinleyeceklerine kendileri karar veriyor. Yazarlarına değer vermeyen bir ülkenin buralarda bir ağırlığı da olamıyor...
Bob Dylan'ın ödülü Orhan Pamuk gibi yaygın bir sevinç dalgasıyla karşılandı. Çünkü 60'ların protest ruhunu hâlâ üzerinde taşıyan Dylan'ın milyonlarca hayranı var. Sevdiğiniz biri ödül aldığında hayranlığınızın onaylanmış olması halini yaşarsınız ya işte öyle. Dylan hayranlarının yaşadığı bir tür zafer sevinci...
Sezonun ilk sergileri içinde ben en çok Elif Uras'ın Galerist'teki işlerini sevdim. Barındırdığı emek, cesaret, düşünce ve estetik bakımından bu sergiye herkesin dönüp bir bakması gerek.
İster bir okur, isterse bir yazar ya da sanatçı olarak içinde yer aldığımız, önemsediğimiz, ortak değerlerimizin bir parçası kıldığımız, kültür ve sanata daha fazla sahip çıkmamız gerektiğini biliyoruz şimdi.
Herkesle konuştum, yine de anlamadım. Ama bu iklimde kimseyi yargılamak mümkün değil. Kendini hedefte bulan haklı bir korkuya kapılıyor. Sonra kolaysa kültürden, sanattan söz et.
Bu meselenin milliyetçi bir yanı var, kabul ediyorum. Ama ben en çok kandırılmış olma duygusuyla Q’nun yaygınlaşmasına kızıyor, F klavyeye daha çok sahip çıkmaya çalışıyorum.
İKSV raporunda da yer aldığı gibi yerel yönetimlerde kültür politikaları belediye başkanının vizyonu kadar. Dolayısıyla iyi bir şeyler yapılsa bile o da belediye başkanının siyasi ömrü kadar sürüyor.
Sanat tarihçisi Prof. Afife Batur, Kuleli konusunda kapıldığı umutsuzluğu böyle ifade ediyor.
Kuleli Askeri Lisesi ne olacak? Müze olacak değil, tabii ki otel olacak.