Caz dolu günler…
Ben bir zenciyim kapkara gece gibi kara Afrikamin derinlikleri kadar kara.
Sezar bana geçtiği yolları süpürttü elimin altında piramitler yükseldi
Ben bir zenciyim kapkara gece gibi kara. Afrikamin derinlikleri kadar kara.
Amerikalı ozan Langston Hughes, “Ben bir zenciyim” şiirinde gece gibi kara insan tarihini dile getirirken sanırım acılarını, düşlerini, sevinçlerini, şarkılarla taşıdığı Caz’ı anlatıyor. Öyle ise Caz deyince BEN BIR ZENCIYIM diyenin Afrikasına bakmak gerek.
Afrika toplumunda müzik yaşamın bir parçasıydı. Özel yaşamını toplum yaşamından ayırmayan Afrikalı, çalışırken, tapınırken, doğumda, ölümde, ergenliğe geçişte ve benzeri törenlerde duygularını dile getirmek için müzik yapardı. Haykırıştı bu…yani Hüzün.
Her Afrikalı enstrüman çalamazdı, ama şarkı söyleyebilirdi.
VURUN ZILLI DEFLERE SESI DUYULSUN MISIR DAN KIZILDENİZE, TANRI MUZAFFERDİR, EVLATLARI KAVUSTU ÖZGÜRLÜĞE.
1863’te başkan Abraham Lincoln özgürlük bildirgesini okuduğunda halk hep birlikte bu şarkıyı söyledi. Köleliği sona erdiren bu bildirge 300 yıllık bir tarihi noktalıyordu. Ama 17. Yüzyıl sonlarında kölelik yaygınlaştı, hızla zenginleşen kuzey Amerika’da ucuz işgücü yoktu ve beyazların çalışması yetersizdi. 1661 yılından sonra kuzey Amerika’ya bir milyondan fazla köle getirildi. Köleler Afrika’dan getirilmiş olsalar bile diğerleri tamamen farklı bir ortamda yetişmişlerdi. Demek ki kölelik sırasında ve sonrasında gelişen tüm müzik türleri Afrika ve Avrupa müzikal etkisinin birleşimidir diyebiliriz.
Sonraları kölelikten kurtulanlar yüzyılların baskısını atacak bir ortam bulamadılar, işte bu sıralarda Amerika kıtasındaki siyahların bel kemiğini bir müzik oluşturdu, yüzüstü bırakılmışların feryadı, bağımsızlık çağrısı, sağlıklı olanların sevinci, bunalmışların öfkesi, kadercinin gülüşü, işsizin umudu, mahrumiyet içindekinin acısı ve alaycının zekâsı idi o…yani BLUES.
Blues’un başlıca özellikleri, Afrika etkileri gösterir, her vokalden sonra kısa enstrümantal bir dize gelir. Bu Afrika müziğinde kullanılan çağrı-yanıt formülüdür. Ancak bütün bu Afrika öğelerine karşın BLUES sadece Afrika müziği değildir.
Aslında BLUES kelimesine farklı bir yönden baktığınızda sözcük anlamı, MAVİ’dir. İnsanlar acıya yokluğa, sevgisizliğe, umutsuzluğa düştü mü yüreği daralır, dünyası kararır, her şeyi kara görür, ya kara derili insan? Kendine baktı siyah, karşıya baktı; efendi beyaz… Karayı da beyazı da sevmiyordu, düşündü ve… Pamuk toplarken, ray döşerken arada birde olsa gülerken nereye bakarlardı? Göğe… O uçsuz bucaksız özgür gökyüzüne… O mavi idi yani Hüzün…
Bu arada eklemek isterim, Blues deyince Gitar’ın bu müzik tarzında önemli yeri vardır; çünkü ilk blues şarkıları gitarla eşlik gördü. Zenciler gitara ilk başta KONUŞAN ALET ismini verdiler, zencilerin gitar almaları olanaksız olduğu için kendileri yapmaya çalıştılar. Gas Cannon ilk gitarını eski bir gitar sapı ve annesinin kızartma tavasını birbirine ekleyerek yaptığını anlatır. Yine Blues şarkıcısı Robert Pete Williams, ilk gitarını uzun bir tahta ve puro kutusundan yaptığını anlatıyor ve ekliyor: “Üzerinde beş kümes teli vardı ama çalmaya çalışırken parmaklarımı acıtıyordu”…
NEW ORLEANS
O büyük şehir, o büyük liman kenti, o müziğe doymayan herkesi içine çeken koca şehir… Herkes oradaydı. Önceleri Fransızların ve İspanyolların yoğun olduğu bu şehirde müziğe yoğun bir ilgi vardı. Avrupa’nın klasik müziği, operaları, bir çok sanatsal faaliyet burada seyirci bulurdu. Yeni bir yüzyıla girerken (1900) New Orleans şehri her biri kendi müziğini tüm gelenekleri içinde harmanlıyordu. Ortam o kadar güzeldi ki, piknikleri dansları eğlenceyi seven herkes için iyi bir ortam oluşturuyordu. Yazılara göre 1886 da New Orleans’a Meksika’dan gelen bir bando kârlı bir iş olduğunu sanıp bütün çalgılarını zencilere satmışlar ve sanırız bu sayede yürüyen orkestralar yani bu şehrin çalgıcıları her törende, cenazede aranır olmuşlardı.
Amerika’nın kendini Dünyanın en güçlü ülkeleri arasında hissetmeye başladığı sıralarda yani 1890’lı yıllarda Caz tarzı kıtayı baştan aşağı sarmıştı.
Aslında Caz müzisyenleri kendi kendilerine öğrenmişlerdi bu müziği. Hatta bu müzik, bir müzik profesörünü bile şaşırtacak derecede uyum içindeydi… Caz müzik tarzının sinema ile birlikte 20. Yüzyıla damgasını vuran iki olgudan biri olduğuna şüphe yok. İlk çalışma şarkılarından (worksong) etnik Caz’a, Gospel’dan elektronik Caz’a, blues’dan hip hop’a birçok örnek var.
Caz… Kara hüzün, canlandırma, hayal kazandırma, ya da hüznün melodisi. Solonun gür sesi grup ile kaynaşırken bir yandan da ona karsı çıkar, size şunu anlatmaya çalışır aslında Caz, “müzik aracılığı ile bireyi etkin kıl”.
Almanya eski diktatörü Adolf Hitler insani olan her şeye karşı çıkarken Caz müziğine de tepki göstermiş ve şöyle demiştir: “Aşağı ırktan sayılan zenci toplumuna gelince, bunların sözde sanatlarının, yani Caz’ın ilkel biçimleri ne yazık ki Almanya’ya da girmiştir”.
Resmi tavırlar ne olursa olsun, bugün tüm Dünya da salgın hale gelen Caz müzik tarzının süre gelmekte olan, bir siyah müzik tarzından kaynaklandığı açıktır. Çeşitli alanlarda değişik müzisyenler, üzerlerindeki başlıca yadsınamaz etkinin, siyah Caz müzisyenlerinden biri olduğunu söylemekten çekinmiyorlar.
Caz’ı sevmek ve dinlemek bu güzelliğin tadına varmak bir duygu zenginliği gerektirir. Caz’ı yalnız çalmak değil, dinlemekte bir sanattır. Ve siz değerli okurlar, bu yazıyı okurken bize katılıp Caz sanatını paylaştığınızı unutmayın.
Caz dolu günler…
Istanbul Jazz Band
Taylan Erler