1. KÖK HÜCRE NEDİR?
• Kök hücreler vücudumuzda bütün doku ve organları oluşturan ana hücrelerdir. Henüz
farklılaşmamış olan bu hücreler sınırsız bölünebilme ve kendini yenileme, organ ve dokulara
dönüşebilme yeteneğine sahiptir.
• Vücudumuzdaki kas, karaciğer, cilt hücreleri gibi hücrelerin hedefleri bellidir ve bu hücreler
bölündükleri zaman kendileri gibi hücre oluştururlar. Oysa kök hücrelerin bu hücrelerden farklı olarak
belirlenmiş bir fonksiyonları yoktur. Bu yüzden aldıkları sinyale göre farklı hücre tiplerine
2. KÖK HÜCRE GELİŞİMİNİN TARİHÇESİ
Tarihte ilk olarak 1960’lı yıllarda kemik iliğinden ameliyatla alınan kök hücreler lösemi tedavisinde kullanılmıştır.
İlerleyen yıllarda vücutta dolaşan kandaki kök hücrelerin kullanılabileceği anlaşılmıştır.
80'li yılların başında, yeni doğan bebeklerin kordon kanında da kök hücrelerin bol miktarda bulunduğu ve bu hücrelerin tedavide kullanılabileceği fikri
ortaya atılmıştır.
1998 yılında ABD’li bilim adamı James Thomson ve ekibi, ilk defa “insan embriyonik kök hücrelerini”
3. KÖK HÜCREYİ DİĞER HÜCRELERDEN AYIRAN ÖZELLİKLERİ
Normal Vücut Hücresi 1. Sınırlı sayıda
çoğalabilir yada hiç çoğalmazlar.
4. KÖK HÜCRE ÇEŞİTLERİ
Farklılaşma
Özelliklerine Göre Elde Edildikleri Yere Göre
Erişkin Kök
Hücresi Fetus Kök Hücresi Embriyonel
Kök Hücresi Totipotent
Hücre Pluripotent Hücre
• Erkeğin spermi ile kadının yumurtası birleştiğinde yani döllenme meydana geldiğinde oluşan hücre (zigot) tek başına tüm organizmayı meydana
getirebilecek genetik bilgiye ve güce sahiptir. Bu hücrelere her şeyi yapabilen anlamına gelen
totipotent hücre denir.
•Döllenmeden sonraki ilk 4 gün içinde oluşan
hücrelerin her biri totipotent hücredir ve her bir hücre ayrı bir organizmayı oluşturabilecek güce sahiptir.
• Eğer anne karnında ilk 4 gün içerisinde
herhangi bir nedenle bu hücreler birbirinden ayrılırsa, ayrılan her hücre kendi başına
büyüyerek ayrı bir insan meydana getirir. Genetik şifreleri aynı olan bu kişilere ‘tek yumurta ikizi’ denmektedir.
2) Pluripotent HücreDöllenmeden sonraki 5. günden itibaren
meydana gelen hücreler blastosist denilen küresel
bir şekil alır. Bu kürenin içindeki hücreler vücuttaki tüm hücrelere dönüşebilecek potansiyele sahip
olmalarına rağmen, artık tek başlarına tüm
3) Multipotent Hücre
•Anne karnındaki organizmanın sonraki gelişim aşamalarında hücreler biraz daha özel görevlere sahip olurlar ve erişkin kök hücrelerine dönüşürler. •Bazı hücreler bazı dokulardaki hücrelere
Örneğin ;
Kan kök hücreleri, kemik iliğinde bulunur ve gerektiğinde beyaz kan hücrelerine, kırmızı kan hücrelerine ve trombositlere dönüşebilir.
Ya da,
1) Embriyonel Kök HücreBlastosist adı verilen hücre kümesinden alınan hücrelerin her birine embriyonel kök hücre denir. Embriyonel kök hücreler, kültürlerde
•Embriyonel kök hücreler genellikle tüp bebek ünitelerinden elde ediliyor.
•Tüp bebek yönteminde başarı oranını artırmak için birden fazla yumurta hücresi dış ortamda sperm ile dölleniyor. Bu hücreler tüp bebek ünitelerindeki
derin dondurucular içinde saklanıyor.
•Eğer biriyle gebelik oluşmazsa diğer hücre kümesi rahme yerleştiriliyor. Ancak gebelik olursa ve aile
başka çocuk istemiyorsa depolanmış olan hücreler, yani embriyolar ailenin izni alınmak koşuluyla
Hızlı çoğalma yetenekleri daha fazla.
Çoğalma çeşitliliği bakımından diğerlerine göre
daha zengin.Yani; farklılaşma potansiyeli oldukça yüksek.
Embriyonel kök hücrelerin telomerleri çok
• Farklılaşmış dokularda bulunan ancak
farklılaşmamış hücrelerdir.
• Her yaştaki insanda bulunur.
•İhtiyaç duyulduğunda bulundukları dokudaki değişik hücre türlerine dönüşüyorlar.
Erişkin kök hücreler, organizma yaşadığı
süre boyunca kendi kopyalarını üreterek
çoğalıyorlar. Bu hücreler bulundukları dokulardaki eskiyen, hastalanan veya ölen hücrelerin yerine
•Erişkin kök hücrelerinden tüm hücreler elde
edilemiyor. Ayrıca erişkin kök hücrelerinin kültür
ortamında yetiştirilmesi embriyonel kök hücrelerinin yetiştirilmesinden oldukça zor. Çünkü erişkin kök
hücrelerinin büyümeleri ve çoğalmaları daha uzun zaman gerektiriyor.
•Bu olumsuzluklarına ek olarak, erişkin kök hücrelerini dokuda bulmak oldukça zor.
•Tüm bu olumsuzlukları nedeniyle erişkin kök hücresi yerine embriyonel kök hücreler laboratuarlarda
3) Fetüs Kök Hücreler
Düşük yapan kadınlardan elde edilen ve sınırsız
sayıda bölünebilip, kendini yenileme özelliğine sahip olan kök hücre tipleridir.
•Fetüs kök hücresi, farklılaşarak kromozom sayısını yarıya indirip yumurta ya da sperm hücresine dönüşebiliyor. Ancak tek başına bir organizmayı oluşturma becerisine sahip değil. •Fetüsten elde edilen kök hücreler gelişimin daha geç safhasında elde edildiği için çoğalma
Kalp-damar ve Akciğer Hastalıkları
5. KÖK HÜCRENİN KULLANIM ALANLARI • İnsan embriyonik kök hücrelerinden
kardiyovasküler öncü hücreler elde edilmiştir.
Bilim adamları bu hücrelerin kalp kası hücrelerine, damar düz kas hücrelerine ve endotel hücrelerine dönüşebildiklerini bildirmişlerdir.
•İnsan embriyonik kök hücrelerinden tip 2 alveol benzeri akciğer hücreleri elde edilmiştir; bu
Sinir Sistemi Hastalıkları
•İnsan embriyo kök hücrelerinden sinir kök hücreleri elde edilmiştir. Bilim adamları elde ettikleri bu kök hücreleri inme geçirmiş farelere nakletmişler ve
iyileşme gördüklerini bildirmişlerdir. Benzer şekilde elde edilecek hücrelerin, insanlarda tedavi amaçlı kullanımı umulmaktadır.
•İnsan fetal omurilik hücrelerinin normal ve hasar görmüş fare omuriliğine aktarıldığında çoğaldığı, yerleşime bağlı olarak olgun sinir hücrelerine
farklılaşabildiği gösterilmiştir. Hücrelerin çoğalıp farklılaşmasının yanı sıra işlevsel hale gelmesi,
omurilik hasarında tedavi amaçlı kullanım için umut doğuracaktır.
Parkinson Hastalığı
Hastalarda yitirilen dopamin üreten nöronların yedeklenmesi hastalığı ortadan kaldırabilr. İnsan embriyonik kök hücrelerinden dopamin salgılayan sinir hücresinin elde edildiği bildirilmiştir. Bu
Kas - İskelet Sistemi Hastalıkları
İskelet kası kan damarlarının yapısında yer alan damar zarı hücrelerin civarından ayrıştırılan kök hücrelerin, kas distrofi hastalığının görüldüğü farelerin kas dokusuna aktarıldıktan sonra,
Endokrin Sistem Hastalıkları
Diyabet tedavisinde, kök hücre çalışmalarının
getirdiği umut, pankreasta insülin salgılama görevi yapan beta-adacık hücrelerinin yedeklenebilmesidir. Bu konuda çalışan araştırmacılar, insan embriyonik kök hücrelerinden insülin sentezleyen hücreler elde etmeyi başardıklarını bildirmişlerdir. Ancak bu hücreler fetal beta hücreleri gibi, glikoz ile uyarıldıklarında çok
Başka bir çalışmada ise araştırmacılar insan pankreas adacıklarındaki epitel hücrelerinden uygun kültür koşulları altında önce bağ dokusu kök hücreleri ve bu hücrelerden insülin ve
KÖK HÜCRE UYGULAMASININ OLASI RİSKLERİ NELERDİR?
Doku uyuşmazlıkları meydana gelebilir.
Embriyonik kök hücrelerle çalışıldığında,kök hücrelerin çoğalmaları kontrol altına alınamazsa kanser oluşturma riski oluşabilir.
Kök hücre teknolojisinin tüm hastalıklar için insan üzerinde denenmemiş olmasından dolayı
6. KLONLAMA
•Klonlama; bilim tarihinde en çok tartışılan çalışmalardan biri olmayı başardı. Bazı bilim
adamları klonlamanın insanlık için büyük bir gelişme olduğunu ileri sürerken bazıları da bu çalışmaları
insanlık ayıbı olarak görüp kesinlikle engellenmesi gerektiğini düşünmektedir.
•Klonlanmış canlı aslında çok yabancı olduğumuz bir terim değil. Tek yumurta ikizi olarak adlandırılan ikiz çeşitleri (duruma göre üçüz ve dördüz de olabilir) aslında birbirlerinin doğal yoldan klonlanmış
•Anne rahminde bir zigot bölünmesinin ilk
aşamalarında herhangi bir nedenle iki ayrı hücre oluşturursa aynı DNA'ya sahip iki ayrı canlı
dünyaya gelir ve dünyaya gelen bu iki canlı
birbirinin genetik kopyasıdır yani klonlanmış halidir. • Yapay klonlama ise dünyaya gelecek canlının
genetik özelliklerinin (DNA'sının) dışarıdan
Klonlama için en çok kullanılan yönteme "çekirdek transferi yöntemi" adı verilir. Bu
Naklin başarılı olması durumunda oluşan bu yeni hücreye hafif bir elektrik şoku uygulanarak bölünmeye zorlanır. Bir kez bölünen hücre
bölünmeye devam eder bu aşamadan sonra anne rahmine yerleştirilen embriyonun doğması beklenir. Sonuçta genetik bilgiler yani DNA çekirdekte
saklandığı için doğan yeni birey hücre çekirdeği
•Tedavi amaçlı klonlama çalışmalarında amaç klonlama sonucunda kök hücre elde etmek.
Klonlama ile kök hücre elde etmeyi planlayan bilim adamları bu kök hücreler yardımı ile bir çok
hastalığa çözüm bulunacağını ve daha ilerki
dönemlerde yine bu hücreler yardımı ile organ üretimi ve nakli yapılabileceğini iddia ediyorlar. •Fakat burada göz ardı edilmemesi gereken şey
kök hücre elde etmek için embriyonun öldürülmesi gerektiği gerçeğidir bir canlının hayatını kurtarmak yada sağlık sorununu gidermek için başka bir
7. KORDON KANI
Bebek ile anne arasındaki besin-oksijen trafiğini düzenleyen yapı göbek kordonudur.Doğumdan hemen sonra bebekle beraber göbek kordonu da rahim dışına atılır.Kordon kanı, kordon içinde kalan kandır.
Kordon kanında bulunan kök hücrelerin;
• Diğer dokularda bulunan kök hücrelere göre sayıca çok fazla olması,
• Elde edilmesinin diğer kök hücre türlerine göre daha kolay olması,
• Elde edilmesi ve saklanması sırasında diğerlerine göre daha az risk taşıması,
• Olası hastalıklarda ailenin tüm fertleri için kullanılma ihtimalinin daha yüksek olması (yani doku uyum
sorununun azlığı),
• Atılacak olan kordonun değerlendirilmesi sebebiyle israfı engellemesi,
• Kemik iliği gibi dokulardan elde edilen kök hücrelere göre farklılaşma özelliğinin daha fazla olması,
Kordonun rahimden atılmasından sonraki yaklaşık 3 dakikalık süreçte kordon içindeki damarlarda kan akışı devam eder. Eğer bu sürede kordon kanı
8. KÖK HÜCRE ARAŞTIRMALARININ ETİK VE HUKUKİ BOYUTU
a. Kök Hücre Kaynağı Olarak Embriyoların Kullanımına İlişkin Etik Sorunlar
b. Erişkinlerden Elde Edilen Kök Hücreler ve Araştırma Etiği
c. Kök Hücre Araştırmaları ve Bilim İnsanlarının Sorumlulukları
a. Kök Hücre Kaynağı Olarak Embriyoların Kullanımına İlişkin Etik Sorunlar
Farklılaşma potansiyeli yüksek olması nedeniyle tercih edilen embriyonel kök
hücreler alındıktan sonra embriyonun hayatına son verilmektedir. Bu nedenle verimli oluşunun yanında pek çok tartışmayı da beraberinde
‘Embriyo ne zaman insan olur?’ sorusu kafa
kurcalamış ve gerek dinsel gerek sosyal ayrılıklar sebebiyle farklı görüşleri ortaya çıkarmıştır.
•Embriyonun oluşumundan itibaren erişkin bir
insan gibi saygı görmesi gerektiğini düşünenler için embriyo üzerinde kök hücre çalışması kabul
edilemez bir durumdur.
Diğer taraftan ana rahminde olmayan bir
embriyonun artık büyüme ve gelişme gibi bir şansı olmayışı bu çalışmalara en azından kuramsal
boyutta etiklik kazandırmaktadır.
b. Erişkinlerden Elde Edilen Kök Hücreler ve Araştırma Etiği
Erişkinlerden kök hücre elde edilmesinde, kök hücre elde edilecek bireyin gönüllü olması en önemli noktadır. Kök hücresi elde edilecek
bireylerin mahremiyetine saygı gösterilmeli ve isteği doğrultusunda bilgileri gizli tutulmalıdır. Yine sağlanacak olan kök hücreler kişinin izni
c. Kök Hücre Araştırmaları ve Bilim İnsanlarının Sorumlulukları
•Kök hücre çalışmalarının kötüye kullanımı da mümkündür. Özellikle basın aracılığı ile bu
araştırmaların ‘mucize tedavi’ şeklinde sunulması hastaların umutlarını sömürmektedir.
•Yine henüz bitmemiş ve kesinleşmemiş çalışmalar hakkında hastalara yanlış bilgiler verilebilmektedir.
•Örneğin; bazı ticari amaçlı kuruluşlar, kordon kanı kök hücresinin saklanmasının mecbur
d. Kök Hücre Araştırmalarında Hayvanların Kullanımı
•Kök hücre çalışmaları hayvanlar üzerinden
yürütüldüğü için hayvan hakları konusu gündeme gelmektedir. Bu çalışmalarda ‘deney hayvanı’
9. TÜRKİYE KÖK HÜCRE ARAŞTIRMALARININ NERESİNDE?
Türkiye'de kök hücre tedavisi konusunda ciddi
çalışmalar yapılıyor. Kök hücre nakli ve tedavi amaçlı kök hücre çalışmaları hemen hemen bütün büyük merkezlerde yapılmakta.
Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden Prof. Dr. Serdar Bedi Omay ve ekibi, enfarktüs geçirmiş ve by-pass olamayacak 10'a yakın hastadan onay alarak kalpte doku hasarı olan bölgeye kök hücre nakletti. En az 4 ay süreyle takip edilen hastaların hem yaşam
Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde farelere kalp krizi geçirtildi. Daha sonra farenin, kendi kemik
iliğinden elde edilen hücreleri, kalpte hasar
Antalya Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde böbrek hücreleri üretilmeye çalışılıyor. Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroşirurji ve Hematoloji bilim dallarının organize ettiği ve KTÜ Hematoloji bilim dalının da katıldığı bir çalışmada
amniyotrofik lateral sklerozis (kalıtsal iskelet
hastalığı), tümör cerrahisi ve nöron hasarlarında mezenkimal kök hücre tedavisinin etkinliği
araştırılmaya başlandı. Bu çalışma kapsamı ve dizaynı açısından tüm dünyada bu alanda
10.GÜNCEL HABERLER
Spermi olmayan erkeğe kök hücre! Yakın bir gelecekte, spermi olmayan
erkekler, kök hücre tedavisiyle geliştirilmiş spermlerle baba olabilecek.
Spermi olmayan erkeklerde kök hücrelerden sperm geliştirme çalışmaları hızla devam
•Hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalar daha olumlu sonuçlar veriyor. Aynı yöntemle kadın yumurtalık hücrelerinden de yumurta üretimi çalışmaları devam ediyor.
•Kök hücrelerden üreme hücreleri elde edilebilirse, başkasından sperm ve yumurta hücrelerinin
Süt Dişlerinden Kök Hücre
Çocukların süt dişleri, kök hücresi elde etmek için ideal bir kaynaktır; çünkü herhangi bir cerrahi işlem
gerektirmez. 6 ila 13 yaş arasında kendiliğinden düşen 20 uygun süt dişi bulunmaktadır ve süt dişi kök
Süt dişleri, diğer vücut hücrelerine dönüşebilme yeteneğinde olan kök hücreler bakımından oldukça zengindirler. Süt dişlerinin hücreleri, kök hücreleri gibi davranırlar. Hızla çoğalırlar, sinir benzeri hücreler
halini alabilirler. Bu hücreler süt dişi kaynaklı
“multipotent” kök hücreler olarak adlandırılmaktadır. Yapılan araştırmalar hayat kurtarma potansiyeli olan bu kök hücrelerin, gelecekte birçok hastalığın
Kök hücrelerle ilgili çalışmalar dünyada olduğu gibi Türkiye'de de hızla ilerliyor. Özellikle de diş hekimliği alanında gelişmeler devam etmektedir. Yakın zamanda bazı kök hücre tedavileri diş
hekimliğinde yerini alacak. Yani yakın bir gelecekte özellikle diş eti, çene kemiği, çarpık diş ve çürük
Şeker Hastasına Kök Hücre Tedavisi Uygulandı Gaziantep SSK Hastanesi’nde, bir şeker
hastasına yapılan ameliyatla kök hücre nakli
yapıldı. Hastaya uygulanan kök hücre enjeksiyon yöntemi ile Türkiye bir ilki gerçekleştirdi. Şeker hastası olduğu için 2 yıl önce sağ bacağında kan dolaşımının durması sonucu baş parmağı kesilen Hüseyin Sökmen’in (49) sol bacağındaki kan
Ayağın kesilmemesi için hastaya kök hücre nakli yapılması için girişimlerde bulunuldu. Bunun
üzerine, 12 doktor tarafından ameliyat edildi. Önceden hazırlanmış kök hücreler, bir saatlik operasyonla enjekte edildi. Başarılı geçen
Kırık Kafatası Kök Hücre İle Onarıldı
Almanya’da cerrahlar, ilk kez yağdan elde edilen kök hücrelerle insan vücudunda kemik büyümesini sağlayarak , 7 yaşındaki bir kız çocuğunun kırık
kafatasını onardılar.
Alman doktorları, 2 yıl önce düşerek kafatası kırılan çocuğa yağdan elde ettikleri kök hücreleri
İsviçre'de Embriyonik KHlerle çalışmaya ‘Evet!’ İsviçre’de, araştırılmak üzere insan cenininden kök hücrelerin alınmasına halk oylamasıyla onay verildi. İnsan cenininden alınan kök hücrelerin
kullanılmasıyla ilgili yasa hakkında yapılan