Çerkezler kimlerdir? Çerkezlerin yaşam biçimleri nasıldır? Çerkezlerin kültürleri, özellikleri, adetleri ile tarihleri hakkında bilgi.
Çerkezler Kimdir?
Çerkezler Kafkasyalı halk. Çerkez boyu başlıca iki gruba ayrılır: Adigeler (köle soyu) ve Kabartaylar (soylular ya da bey soyu). Boyun yakın akrabası olan ve “Dağ Çerkezleri” diye de anılan Abazalar (Müslüman kolu) ile Abhazlar (Hıristiyan kolu) topluluğun dışında kalırlar.
Çerkezlerin anayurdu, Kafkasya’nın kuzeybatı kesiminde, Karadeniz kıyıları çevresiyken bir bölümü Kuban Irmağı’nın orta kıyıları boyunca yerleştiler, bir bölümü de Türkiye, Irak, Ürdün, Mısır, İsrail ve ABD’de dağınık olarak bulunurlar. 1960’larda Sovyetlerdeki Çerkez nüfusunun 300 bin kadar olduğu sanılmaktaydı (yaklaşık 80 bin Kabartay ve yaklaşık 220 bin Adige). Toplam Çerkez nüfusunun beşte dördü Rusya Federasyonu’nda, beşte biri de Türkiye’de yaşar. Geriye kalanlar küçük ve dağınık topluluklar halindedir.
Çerkezler, dil ilişkisi açısından kendileriyle birlikte Abhazları, Abazaları ve Ubığları da kapsayan çok daha büyük Abhaz-Nogay aile grubunun bir parçasıdır. Bu ağızlar Türkiyeli Çerkezler ile Ubığlar dışında başlıca Rusya Federasyonu’nda konuşulur. (19. yüzyılda Kafkasya’dan topluca Türkiye’ye göçen Ubığlar o günden bu yana yeni yurtlarına bağlandılar). Tüm bu lehçelerin daha uzak olarak Gürcüce ile ilişkisi vardır ve bu iki grup birlikte Kafkas-İber diye anılan dil ailesini oluşturur. Bu dil ailesinin sözcük dağarında klasik dönem öncesinden kalma, Farsça bir temel bulunur. Kuzey İran’da ilkçağda yaşayan İskitler, daha sonra da Osetler Çerkezceyi köklü bir biçimde etkilediler.
Çerkezlerin büyük bölümü Kafkasya’nın hemen kuzeyindeki düzlükte, bir başka bölümü Kafkas Dağları’nın eteklerinde, küçük bir bölümü de yaylalarda ve Kafkas Dağları’nda yaşar.
Ekonomileri büyük ölçüde hayvancılığa ve çiftçiliğe dayalıdır; meyve yetiştiriciliği de önemlidir. Ancak, daha çok atları, keçe kumaşları ve eğeleriyle ünlüdürler. Geleneksel toplumlarında en üst düzeydeki prensi (veli) seçen bir prensler (pişi) grubu vardı. Bu kademenin altında (uork) ve (uzden) diye anılan soylular yer alırdı. Prenslerle soylular sürüler ve toprakları denetlerken, halk kitleleri de kendi aralarında, özellikle Kabartaylarda karmaşık bir alt kademe sistemine bölünürlerdi.
Aileler ataerkil olup Müslümanlığı benimsedikten sonra kimi yerlerde de çok eşliydi. Çerkez toplumunda kadınlar evlenmezden önce genç erkekler kadar özgürdüler; örtünmezlerdi ve kızlı erkekli gruplar halinde gezip tozmalarına ve eğlenmelerine ses çıkarılmazdı. Ancak evlendikten sonra bir kadın aileye çocuk verene kadar kocasının ve büyüklerinin yanında sorulmadan konuşamaz, onlarla birlikte sofraya bile oturamazdı. Aynı köyden bir kız ve erkek “kardeş” sayıldığından birbiriyle evlenemezdi. Evlenmeler genelinde anlaşmalı olarak damadın gelini köyünün meydanından atının terkisine atıp kaçırması, kızın köyünden delikanlıların da onları havaya silah atarak köy sınırına kadar kovalamalarıyla başlardı. Sonra iki köy arasında üç gün üç gece süren şenlikler düzenlenirdi. Her köy “pısukho” diye anılan bir muhtar başkanlığındaki ihtiyar heyetince yönetilirdi.
Çerkezlerin Tarihi:
Yunan ve Roma tarihçilerince “Kerketler”, “Henioklar”, Mayeotlar”, “Sindiler” ya da “Ziçiler” diye anılan Çerkezler, İÖ 6. yüzyılda İskit, Alan ve Sarmat boylarıyla birlikte kuzey steplerinden inerek Kafkasya’ya yerleştiler. Doğu Roma İmparatorluğu ve Gürcistan ile ilişkileri sonucu İS 6. yüzyılda Hıristiyanlığı kabul ettiler ve 8. yüzyıla kadar Bizans egemenliğinde kaldılar. Aynı yüzyıl ortalarındaki Emevi İmparatorluğu döneminde köle ticaretinin gelişmesi ve Çerkezlerin köle-asker niteliğinde Mısır ile Suriye’ye satılmaları sonucu oralarda 14. ve 15. yüzyılda Kölemen beyleri olarak güçlü devletler kurdular (Memluklar). 13. yüzyılda Moğol istilası üzerine Altınordu Devleti’ne bağlandılar. 16. yüzyılda Osmanlıların Kırım ve Kafkasya’yı ele geçirmeleri sonucu Sünni Müslümanlığı benimseyen Çerkezler, bu tarihten başlayarak topraklarına göz diken Ruslarla sürekli çarpıştılar. 1859′ da Şeyh Şamil yenildikten ve 1864’te tam anlamıyla Rus egemenliği altına girdikten sonra hem sayıca hem de toprakça küçüldüler. Büyük kitleler halinde Türkiye’ye göçen Çerkezlerin bir bölümü Bedevi kabilelerine karşı Osmanlı yönetimi tarafından İsrail ve Ürdün’e yerleştirildiler.
Çerkezler, Romalılar döneminden o yana yıkıntı durumundaki Amman’ı yeniden kurdular. Bugün Haşimi Ürdün Krallığı’nın politik, ekonomik ve toplumsal yaşamında önemli bir rol oynarlar. SSCB’de 1928’de kurulan Karaçay-Çerkez Özerk Yönetim Birimi’nde 1936’da kurulan Kabartay-Balkar Özerk Sosyalist Cumhuriyeti’nde yaşayan Çerkezler, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra istilacı Alman Ordu ile işbirliği yaptıkları gerekçesiyle Stalin tarafından Orta Asya’ya ve Sibirya’ya sürüldüler; bu sürgün sırasında topraklarının bir bölümü Gürcistan Sovyet Cumhuriyeti’ne katıldı. Stalin öldükten sonra Çerkezlerin anayurtlarına dönmelerine izin verildi ve 1953’e Kabartay-Balkar Özerk Sovyet Cumhuriyeti, 1956’da da Karaçay-Çerkez Özerk Yönetim Birimi yeniden canlandırıldı. SSCB’nin 1991’de dağılmasından sonra bu bölge Rusya Federasyonu topraklarında kaldı.