Pek Versailles değil
Winston Churchill, "Dünya Krizi" (zaten bir ders kitabı haline gelmiştir) adlı eserinde, Osmanlı İmparatorluğu ile Dünya Savaşı'ndan sonra yaşanan her şeyi "gerçek bir mucize" olarak nitelendirdi. Ancak tam olarak yüz yıl önce, 10 Ağustos 1920'de, Fransa'da İtilaf ve Osmanlı İmparatorluğu arasında sadece imparatorluğun değil, aynı zamanda kendi Türk kesiminin de fiilen parçalanmasını sağlayan Sevr Barış Antlaşması imzalandı.
Ancak Sevres-1920, Versailles sisteminden neredeyse hiç uygulanmayan tek sistemdi. Ve bu sadece Sovyet Rusya'nın yeni doğan Kemalist Türkiye'ye sağladığı muazzam askeri-teknik, mali ve siyasi destek sayesinde oldu.
Asırlık stratejik düşmanların beklenmedik bir ittifakı, ancak o zamanlar Avrupa'da ve bir bütün olarak dünyada meydana gelen karışıklıklar nedeniyle mümkün oldu. Bu, diğer şeylerin yanı sıra, Batı Ermenistan'ın çoğu ve 1910'da Rusya'nın bir parçası olan Tao-Klarjetia'nın (güneybatı Gürcistan'ın bir bölümü) 1920'ların - 1879'lerin başında Türkiye'nin dönüşünde somutlaştı; bu topraklar hala Türkiye'nin bir parçasıdır.
Sevr Antlaşması'na göre, eski Osmanlı İmparatorluğu önemli bölgeleri Yunanistan'a (İzmir, Edirne ve komşu bölgeler dahil), Ermenistan'a, yeni kurulan Irak'a, Filistin'e (İngiliz himayeleri) ve Levant'a (Suriye ve Lübnan'ın Fransız himayeleri) ve Kürtlere devretmek zorunda kaldı. ve Suudi şeyhleri.
Güneybatı Anadolu'nun çoğu ve neredeyse tüm Kilikya toprakları sırasıyla İtalya ve Fransa'nın manda idaresi altına girdi. İstanbul Boğazı'nın kilit bölgesi olan Marmara Denizi, Çanakkale Boğazı, Konstantinopolis ile birlikte İtilaf'ın tam kontrolüne geçti.
Türkiye'de sadece Ege ve Karadeniz'e erişimi sınırlı olan Anadolu Yaylaları vardı. Ülkenin silahlı kuvvetleri yalnızca silahlanmada ciddi şekilde sınırlandırılmakla kalmadı, aynı zamanda ağır toplara ve filoya - zırhlılara, kruvazörlere ve muhriplere sahip olma hakkından da tamamen mahrum bırakıldı. Mevcut ABD doları kuruyla yeniden hesaplanan yerleşik tazminat rejimi, 2019'da Türkiye'nin GSMH'sinin yaklaşık dörtte birine ulaştı.
Her şeyden önce Türkiye
Nisan 1920'de M. Kemal ve I. İnönü (1920-1950 Türkiye cumhurbaşkanları) tarafından oluşturulan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (VNST) kategorik olarak Sevr Antlaşması'nı onaylamayı reddetmesi şaşırtıcı değildir.
Aynı zamanda, Sovyet Rusya, 1918 başlarında eski Rus İmparatorluğu topraklarının üçte birinden fazlasında ortaya çıkan İtilaf’ın müdahalesinde Türkiye’yi suç ortaklığından "korumaya" çalıştı. Buna karşılık Kemalistler, o zamanlar yalnızca Sovyet Rusya olabilecek bir askeri-politik ve ekonomik müttefike maksimum ihtiyaç duyuyorlardı.
Yeni (yani cumhuriyetçi) Türkiye'nin Yunanistan'la (1919-1922 savaşı) ve genel olarak İtilaf Devletleri ile karşı karşıya gelmesini hesaba katarsak, bu, Bolşeviklerden ve Türklerden bir tür İtilaf karşıtı oluşumuna katkıda bulundu.
Yukarıdaki etkenlerle bağlantılı olarak, 26 Nisan 1920'de M.Kemal bir teklifle V.I. Lenin'e döndü:
... Kafkasya'da diplomatik ilişkiler kurmak ve ortak bir askeri strateji geliştirmek. Yeni Türkiye'yi ve Sovyet Rusya'yı Karadeniz bölgesi ve Kafkasya'daki emperyalist tehditten korumak.
Kemal ne teklif etti?
Türkiye emperyalist hükümetlere karşı Sovyet Rusya ile birlikte savaşmayı taahhüt etmekte, Kafkasya'da emperyalistlere karşı mücadeleye katılmaya hazır olduğunu ifade etmekte ve Türkiye'ye saldıran emperyalist düşmanlara karşı mücadelede Sovyet Rusya'nın yardımını ummaktadır.
Sonra daha spesifik olarak:
İlk. Tüm çalışmalarımızı ve tüm askeri operasyonlarımızı Rus Bolşevikleri ile ilişkilendirmeye kendimizi adadık.
İkinci. Sovyet güçleri, Gürcistan'a karşı veya diplomatik yollarla, nüfuzlarıyla, birliğe katılmaya ve İngilizleri Kafkasya topraklarından çıkarmaya zorlarsa, Türk hükümeti, emperyalist Ermenistan'a karşı askeri operasyonlar gerçekleştirir ve Azerbaycan Cumhuriyeti'ni Sovyet devletleri çemberine katılmaya zorlamayı taahhüt eder.
... Üçüncü. Öncelikle topraklarımızı işgal eden emperyalist güçleri kovmak ve ikinci olarak iç gücümüzü güçlendirmek, emperyalizme karşı ortak mücadelemizi sürdürmek için Sovyet Rusya'dan ilk yardım şeklinde bize beş milyon lira altın vermesini istiyoruz. , silâh ve müzakereler sırasında açıklığa kavuşturulması gereken miktarlarda cephane ve buna ek olarak, bazı askeri-teknik araçlar ve sıhhi malzemeler ile birliklerimiz için Doğu'da çalışmak zorunda kalacak yiyecekler.
İkinci. Sovyet güçleri, Gürcistan'a karşı veya diplomatik yollarla, nüfuzlarıyla, birliğe katılmaya ve İngilizleri Kafkasya topraklarından çıkarmaya zorlarsa, Türk hükümeti, emperyalist Ermenistan'a karşı askeri operasyonlar gerçekleştirir ve Azerbaycan Cumhuriyeti'ni Sovyet devletleri çemberine katılmaya zorlamayı taahhüt eder.
... Üçüncü. Öncelikle topraklarımızı işgal eden emperyalist güçleri kovmak ve ikinci olarak iç gücümüzü güçlendirmek, emperyalizme karşı ortak mücadelemizi sürdürmek için Sovyet Rusya'dan ilk yardım şeklinde bize beş milyon lira altın vermesini istiyoruz. , silâh ve müzakereler sırasında açıklığa kavuşturulması gereken miktarlarda cephane ve buna ek olarak, bazı askeri-teknik araçlar ve sıhhi malzemeler ile birliklerimiz için Doğu'da çalışmak zorunda kalacak yiyecekler.
Yani, Transkafkasya'da (1919-1921'de) faaliyet göstermek. Bu arada, ikinci noktada da bir yoruma ihtiyaç var. Bildiğiniz gibi Kemalist Türkiye, RSFSR'nin yardımıyla 1919-1921'de Ermenistan ve Azerbaycan ile ilgili olarak bu planları başarıyla uyguladı.
Moskova, talep üzerine
Sovyet Rusya'nın liderleri bu girişimleri derhal kabul etti. Daha 1920 yılının Mayıs ayında, General Halil Paşa başkanlığındaki VNST'nin askeri görevi Moskova'daydı. RSFSR Halk Komiserleri Konseyi L.B.
Ayrıca İç Savaşa karışmayan birliklerin kalıntıları Batum, Ahısh, Kars, Artvin, Ardahan ve Aleksandropol (Gümrü) bölgelerinden çekildi. Hala Rusya'nın bir parçası. 1919-1920'de bu bölgelerin tamamına yakını Kemalist Türkiye'nin birlikleri tarafından işgal edildi.
Ermeni topraklarına asker girişine yeni bir soykırım dalgası eşlik etti. İkinci Dünya Savaşı sırasında Türk Ermeni soykırımını düzenleyenlerden Halil Kut (aynı Halil Paşa) günlüklerinde ciddiyetle “on binlerce Ermeniyi öldürdüğünü” ve “Ermenileri son adama kadar yok etmeye çalıştığını” belirtti (bkz. Kiernan Ben, "Kan ve Toprak: Modern Soykırım", Melbourne Üniversitesi Yayınları (Avustralya), 2008, s. 413).
Halk Komiserleri bunu görmezden gelerek Türkiye'ye bir milyon altın ruble (altın olarak 774,235 kg) tahsis etme kararı aldı. İlk 620 kg külçe ve kraliyet sikkeleri 1920 Haziran ayı sonunda Azerbaycan Nahçıvanından geldi, geri kalanı (altın ruble olarak) aynı yılın Ağustos ayında Nahcivan'dan aldı.
Ancak Türkiye bu yardımı yetersiz buldu. RSFSR, bariz nedenlerden dolayı, Bolşevik-Türk anti-İtilafı hızla güçlendirmeye çalıştı. Bu nedenle, 1920 Temmuz-Ağustos aylarında, Moskova ve Ankara'daki görüşmelerde, Kemalistlere yapılacak daha fazla yardımın şekli ve miktarı üzerinde anlaşmaya varıldı.
RSFSR, Türkiye'ye pratikte ücretsiz (yani belirsiz bir iade süresi ile) 10 milyon altın ruble, ayrıca silahlar, mühimmat (çoğunlukla eski Rus ordusunun depolarından ve Beyaz Muhafız birlikleri ve müdahalecilerinden ele geçirildi) sağladı. Temmuz-Ekim 1920'de Kemalistler 8 bin tüfek, yaklaşık 2 bin makineli tüfek, 5 milyonun üzerinde fişek, 17,6 bin mermi, yaklaşık 200 kg külçe altın aldı.
Ayrıca 1919-1920'de Türkiye'ye nakledildiler. neredeyse tüm cephaneli silahlar ve 1914-17'de faaliyet gösteren Rus Kafkas Ordusu'nun tüm komiser yedekleri. Doğu Anadolu'da (yani Batı Ermenistan'da) ve Türk Karadeniz bölgesinin kuzeydoğu bölgesinde.
Ünlü Türk tarihçi ve iktisatçı Mehmet Perinçek'e göre 1920-1921. Sovyet Rusya, Türkiye'ye İtilaf Devletleri'ne karşı askeri operasyonlarda kullanılan fişeklerin yarısından fazlasını, tüfek ve silahların dörtte birini (genel olarak) ve silah mermilerinin üçte birini sağladı. Kemal'in bir donanması olmadığı için Türkiye, aynı yıllarda RSFSR'den beş denizaltı ve Rus İmparatorluğunun iki destroyerini aldı. filo ("Canlı" ve "Ürpertici").
Böylece, Sevr Antlaşması'nın arifesinde, Ankara hem kendi (antlaşmayı) engellemesinin hem de olası siyasi sonuçların ortadan kaldırılmasının yolunu iyice açtı. Buna göre, Türk liderler Kemal ve İnenu'nun daha sonra resmen tanıdığı gibi Moskova'dan gelen böylesine önemli yardım, 1919-1922 Türk askeri zaferlerinde önemli bir rol oynadı. Ermenistan ve Yunanistan birlikleri üzerinde.
Aynı dönemde Kızıl Moskova, 1879'dan beri Rusya İmparatorluğu'nun bir parçası olan bölgelerin Türkiye'ye geri dönmesine itiraz etmedi. Bolşevikler, onları korumanın çok pahalı olduğunu düşündüler. Doğal olarak Türkiye'ye aktarılan silahlar Türkiye tarafından 1919-1925'te Ermeniler ve Rumların daha fazla "temizlenmesi" için kullanıldı.
Moskova'nın Ankara ile "dostluğa" olan stratejik ilgisi ışığında, eski, Mustafa Kemal'in yandaşlarının ve yandaşlarının yerel komünistlere karşı en ölçüsüz terörüne ikinci bir açık çek verdi. SSCB, 1944'ten 1953'e kadar olan dönem hariç, göstermelik olarak tepki vermedi.
Örneğin, Batı Ermenistan'ın tüm topraklarında, Halk Komiserleri Konseyi'nin "Türk Ermenistanı Üzerine" (11 Ocak 1918) kararnamesinde, bilindiği gibi, Sovyet Rusya'nın bu bölgedeki Ermenilerin kendi kaderini tayin etme ve birleşik bir Ermeni devleti kurma hakkına verdiği desteği ilan ediyordu. Ancak onu takip eden askeri-politik etkenler, Moskova'nın bu konudaki ve genel olarak Türkiye'deki Ermeni, Kürt meseleleri ve Türkiye ile ilişkisindeki pozisyonunu kısa sürede kökten değiştirdi ...
Olası olanın ve olanaksız olanın sınırları
Rusya ile Türkiye arasında Sevr Antlaşması ile öngörülen yakınlaşma, diğer şeylerin yanı sıra, Ermenistan ve Gürcistan sınırlarının sorunlarının bu ülkelerin katılımı olmadan çözümlenmesine yol açtı. Aynı zamanda, Mart 1921'e kadar kalan "Bolşevik olmayan" Gürcistan'ın bağımsızlığı, Moskova'nın Türkiye'nin güneybatı Gürcistan'daki Tao-Klarjetia'nın çoğuna "geri dönme" planlarını onaylamasına katkıda bulundu.
RSFSR Dışişleri Halk Komiseri G. Chicherin (yukarıda resmedilmiştir) bu konu hakkında RCP Merkez Komitesine yazmıştır (b):
6 Aralık 1920 Merkez Komitesinin, Dışişleri Halk Komiserliği'ne, Gürcistan'ın bağımsızlığını ve Ermenistan'ın bağımsızlığını garanti altına alacak bir antlaşma taslağı hazırlaması talimatını vermesini ve Gürcistan'ın bağımsızlığının, hakkında özel anlaşmalar yapılabilecek mevcut topraklarının dokunulmazlığı anlamına gelmediğini öne sürüyoruz. Ermenistan ile Türkiye arasındaki sınırlar, hem Ermeni hem de Müslüman nüfusun etnografik ihtiyaçları dikkate alınarak, katılımımızla karma bir komisyon tarafından belirlenmelidir.
Aynı mektupta Moskova'nın, Moskova ile Ankara arasında İngiltere'ye karşı "aşırı" bir ittifak olacağına dair korkularına da değiniyor:
“Dikkat, İngiltere'ye karşı karşılıklı yardımın bir antlaşmada formüle edilmemesini gerektirir. İki devlet arasında genel anlamda uzun vadeli dostane ilişkileri tanımlamalıdır. Ayrıca, İtilaf Devletleri ile ilişkilerde herhangi bir değişiklik olması durumunda birbirlerini bilgilendirmek için karşılıklı bir sözle bu gizli not alışverişi yapılmalıdır.
Aynı zamanda Moskova, Türkiye'nin başlattığı Ermenistan sınırlarının "kesilmesi" için harekete geçti. 1921'de Nahçıvan bölgesinin Azerbaycan'a taşınmasında ve Batı Ermenistan'ın eski Rus kesiminde (Kars, Ardahan, Artvin, Sarıkamış) Türk egemenliğinin yeniden tesis edilmesinde somutlaştığını tekrarlıyoruz. 1920-1921'de
Bu satır ayrıca RCP Merkez Komitesi Kafkas Bürosu başkanının (b) G.K. Ordzhonikidze'nin Halk Komiseri G. Chicherin'in 8 Aralık 1920 tarihli mektubunda da görülmektedir:
Türklerin Ermeni komünistlerine çok az güveni var (Ermenistan'da Bolşevik iktidar 1920 Kasım sonundan itibaren kuruldu). Türklerin gerçek niyeti bence Ermenistan'ı bizimle bölmek. Hükümet Konseyi'ni itibarsızlaştırmayacaklar.
Bu yaklaşımın geliştirilmesinde,
Türk halkı artık Ermeni hükümetine taviz verirse hiçbir şey anlamayacak. Moskova'da son söz Sovyet hükümetine ait olacak.
Pan-Türkist yayılmacılığı, Kemalistler tarafından Sevr'den önce ve sonra hiç reddedilmedi. Bu ilk kez 29 Ekim 1933 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti'nin resmi ilanının 10. yıl dönümü kutlamalarında M. Kemal tarafından duyurulmuştur:
Rusya, bugün elinde sıkıca tuttuğu halklar üzerindeki kontrolünü bir gün kaybedecek. Dünya yeni bir seviyeye ulaşacak. O anda Türkiye ne yapacağını bilmeli. Kardeşlerimiz kanla, imanla, diliyle Rusya'nın egemenliği altındadır: Onları desteklemeye hazır olmalıyız. Hazırlanmalıyız. Köklerimizi hatırlamalı ve birleştirmeliyiz tarihKaderin iradesiyle bizi kardeşlerimizden ayırdı. Bize ulaşmalarını beklememeliyiz, onlara kendimiz yaklaşmalıyız. Rusya bir gün düşecek. O gün Türkiye kardeşlerimiz için örnek olacakları bir ülke olacak.