KASIM 1957 “TT- 3 \l
Eyübde eski eserler
Eyüb Sultan Akşemseddinin bir rüyası üzeri ne kurulmuştur. Fatihin hocası rüyasında, Haz- reti Eyübün gömülü olduğu yeri görmüş ve ya pılan kazıda da mezara aid bir taş bulunmuştu. Fatih Sultan Mehmed, Peygamberin bayrak tarına burada bir türbe ile bir cami yaptırmış ve zamanla bu semt hayatta, ölümde en çok ter cih edilen yerlerden biri olmuştu.
Eyüb Sultan Türbesinin etrafında tepelere ve kıyılara doğru müteaddid mahalleler kurulmuş, saraylar, yalılar yapılmış, bahçeler, mesireler, çarşılar meşhur kaymakçı ve kebabçı dükkân- larile Eyüb, pek hareketli bir kasaba halini al mış, diğer taraftan serviler, türbeler ve mezar larla insanlara daima ölümü hatırlatan uhrevî bir âlemimiz halinde kalmıştır.
III. Selim, camii yeniden yaptırmaya karar vermiş, etrafı ve avluyu dolduran dükkânlar, ba rakalar istimlâk edilmiş ve mabed temellerine kadar yıkılarak 1800 de bugünkü şeklinde inşa olunmuştu. Bu inşaat sırasında türbe de ilâve kı sımlarla genişletilmişti.
Eyüb Sultanda Hazreti Halid camiinden baş ka Mimar Sinan yapısı Zâl Mahmud Paşa camii mühim eserlerden biridir.
Eyübde bazıları Mimar Sinan tarafından ya pılmış Türk meşhurlarına aid müteaddid türbe vardır. Bunlar arasında Sokullu Mehmed Paşa nın kitabesinde 976 tarihini taşıyan türbesinin
etrafına medrese ve Darülkurra da inşa edilmiş tir. Türbede Sokulludan başka çocuklarından ve yakınlarından on altı kişi medfundur.
Bu türbenin civarında ve aynı güzellikte Si- yavuş Pş. türbesi, eskiden yeniçeri kulluğunun işgal ettiği yerin karşısında Ferhad Paşa türbe si, Kaymakçılar karşısında Plak Mustafa Paşa nın açık türbesi inşa olunmuştur. Nişancı Feri dun Paşanın türbesi, türbe ardı sokağında, Zâl Mahmud Paşanın türbesi, Defterdar caddesinde II. Osman validesinin açık türbesi, Eyüb türbe sinin arkasında kâindir. Bu türbenin inşasına
Tlirbe-î Valde-i Padişah oldu âbad (1027)
tarihi düşürülmüştür.
Eyüb Sultanda diğer açık türbelerin başlıca- ları Ayaz Paşa türbesi, Hançerli Sultan türbesi,
Kıbrıs Fatihi Lala Mustafa Paşa türbesi, Şeker
pâre Kadın türbesidir. Eyübde bu türbelerden başka Mirimiran Mehmed Paşa, Nakkaş Haşan Paşa, Şah Sultan, III. Selim validesi Mihrişah Valide Sultan, Sadrazam Hüsrev Paşa, Kaptan-ı Derya Halil Rifat Paşa, Âdile Sultan, Abdürrah. man Paşa, Üryanizade Esad Efendi, Hubbi Ha tun, Defterdar Mahmud Efendi, Darüssaade Ağası Mustafa Ağa ve V. Mehmed Reşad türbe leri de vardır.
Eyübün mimarî eserleri arasında Fatih Sul tan Mehmed Yapısı hamamı da yer almaktadır. Evliya Çelebinin verdiği malûmata göre erkek
lsta iiiıu i — L y u p c a m ii
4 TÜ R KİYE TURÎNG ve OTOMOBİL KURUMU
ve kadınlar için çifte hamam şeklinde inşa edilen bu hamamın suyu gayet lâtifti. Bu hamama bil hassa iyi olmak niyeti ile hastalar gidip yıkanır lardı. Bu şehir hamamından başka Eyübde altı yüz kadar da saray hamamları vardı.
Eyüb etrafı çiçek ve sebze bahçelerde çevrili, suyu bol bir kasaba idi. Bu sular muhtelif devir lerde hayırseverler tarafından yaptırılan çeşme lerden akıtılmıştı. Eyüb civarındaki Defterdar Nazlı Mahmud Efendinin camii, avlu kapısında Defterdar çeşmesi 1543 te inşa edilmişti. I. Se lim kızı Şah Sultan da 1551 de Zâl Mahmud Paşa camii kapısına bitişik olarak adı ile anılan çeş meyi yaptırmıştı. Eyüb Sultan ve civarındaki di ğer çeşmeler ise 1558 tarihli Semin Ali Paşa, 1567 tarihli Sokullu Mehmed Paşa, aynı tarihli Reşadiye mektebi yanında gene Sokullu Mehmed Paşa, 1569 tarihli Mehmed Paşa, 1586 tarihli Dilsiz Süleyman Ağa, 1602 tarihli Siyavüş Paşa, 1646 tarihli Beyzade Mehmed Efendi, Eyübde İslâmbey camii köşesinde 1700 tarihli Islâmbey, 1732 tarihli Mehmed Kethüda, 1735 tarihli Vali de Saliha Sultan, 1738 tarihli Beşir Ağa, 1771 ta. rihli Kaymakam Mehmed Paşa, 1801 tarihli Milı- rişah Sultan türbesi, 1808 tarihli Mustafa Paşa, 1831 tarihli II. Mahmud, 1842 tarihli Hazinedar Hoş Nâdı Usta, 1844 tarihli Hakkı Bey, 1856 ta rihli Pertevniyal Kadınefendi, 1858 Sadrazam Hüsrev Paşa, 1858 tarihli Rayet Keşan Kalfa, 1906 tarihli Hazinedar Şemsi Cemal Usta, 1915 tarihli Mülâzimievvel Osman Nuri Efendi, 1923 tarihli Nâzım Bey çeşmeleri vardır(l).
Eyüb dar sokakları, mahalleleri arasına gir miş mezarlıkları, kaymakçı dükkânları, rengâ renk oyuncaklarla süslü çarşısı, çömlekçi dük- kânlarile hususiyetini asırlarca muhafaza etmiş, kıyılarda zarif yalılar inşa olunmuş ve civardaki mesirelere halk daima rağbet etmişti. Evliya Çe lebi bunlardan Küplüce, Ayazma, Ağa eskisi me siresi, Harbmeydam mesiresi, Kalamış mesiresi, Denizhamamı mesiresi, Cankuyusu mesiresi, İdrisköşkü mesiresi, Kırkserviler mesiresi, Bir dir mesiresi, Ağa kırlığı teferrucgâhı, Bülbülde- resi mesiresi diye bahsetmektedir.
Eski Eyüb güzel saraylar, konaklar ve evler le süslüydü. Başta hükümdarlara mahsus Baha riye koyu olmak üzere burada müteaddid sultan sarayları, vezir konakları inşa olunmuştu.
18. asır sonunda Eyübde Bostan iskelesinden itibaren sırasile, Valide Sultamn imaret bahçesi, Heybetullah Sultan sahilsarayı, Hatice Sultan
sahilsarayı, Çukur yalı, Yalı hamamı iskelesi ve kayıkhane ile o yıllarda artık hâli bir halde bı rakılmış Hançerli Sultan yalısı vardı. Geçen asır da burada yalıları olanlar arasında Mısırlı Prens Mustafa Fazıl Paşa, Kazasker izzet Efendi de bulunuyordu.
Hayatla, ölümün bu kadar birbirine karıştığı Eyüb semtinde musikimizin büyük üstadları ye tişmişti. Eyüb bir vakitler musikimizin beşiği olmuştu. Eyübî Mehmed Beyler, Ebubekir Ağa lar, Hacı Arif Beyler, Zekâi Dedeler, Zekâi zade Ahmed Efendiler, Beylikçizade Ali Aşkî Beyler Eyübde yetişmişlerdi. Itrî Mustafa Efendi de Eyüblüdür. Hattâ kendisi bahçeye meraklı oldu ğu için Ferahfeza isimli bir bahçe vücude getir mişti (2).
Eski asırlarda Eyübde on sekiz, yirmi kadar da tekke bulunuyordu. Bunlardan bazıları başta Bahariye Mevlevihanesi olmak üzere, Ummî Si nan, Kâşgerî, Hüsrev Paşa, Şemsi Sivasî, Cafer Paşa, Şah Sultan, Çolak Haşan Efendi; Yave- dud, Hatuniye tekkeleri ve diğerleriydi.
19. asırda Istanbulda başlayan sanayi hare ketleri Eyübe de yayılmış ve semt yavaş yavaş fabrikalarla, imalâthanelerle istilâ edilmiş, eski aşı boyalı, geniş saçaklı evlerin yerlerini de üs- lûbsuz çimento binalar almıştı. Türbeler bakım sızlıktan perişan bir hale gelmiş, bir çok kıymet li mezar taşı, yer yer sökülüp kaybolmuş ve Eyüb rüyası böylece dağılıp bitmişti.
Eyüb şimdi ele alınmış başlıca semtlerimiz den biridir. Türbelerin hemen hepsi onarılmış, klâsik devir binaları yakın zamanların kötü na kışlarından, badanalarından temizlenmiş ve ba zılarında eski nakışlar, malakâriler meydana çı karılmış, yer yer kopmuş nefis çiniler yerlerine konulmuştur.
Eyübün eski sokakları ihya edilmekte, bura da geniş meydanlar açıkmaktan çekiııilmekte ve müstakbel ev inşaları için de eski Türk evleri
tipinde olanlara müsaade edilmesi kararlaştırıl mış bulunmaktadır.
Büyük bir yol Eyliibü etrafından dolaşacak, bu suretle kasaba trafik ağırlığından kurtulup eski sükûnuna kavuşacak, servileri, türbeleri, mezarları ve eski tip evleri ile Eyüb Sultan tek rar bir rüya âlemi haline getirilecektir.
Halûk Y. ŞEHSUVAROÖLU (1) İbrahim Hilmi Tanışık, İstanbul çeşmeleri. (2) Ulunay - Can çekişen Eyüb, Milliyet.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi