Bir Siyaset Aracı Olarak Mahyalar
Müslümanların, özellikle de Osmanlı'da zirve yapan bir gelenek olarak yaşatmaya çalıştığı mahyalar sıradışı bir estetiği yansıtmaktadır. Genelde Ramazan ayına özgü bir gelenek olan mahyalar, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulduğu yılların ilk çeyreğinde tek parti iktidarı zihniyetinin bir ürünü olarak propoganda aracı olarak kullanılır. Günümüz siyasetinde yoğun olarak tartışılan ''dinin siyasete alet edildiği'' argümanından yola çıkarsak geçmişin hiç de masum olmadığını bir gelenekten ibaret olan mahyalardan bile görebiliriz. Cumhuriyet tarihi kaynaklarından ulaşılan mahya listelerinden elde edilmiş şaşkınlık veren örneklere göz atalım.
1. Para Biriktir
Cumhuriyet devrine ait en eski mahya listesi 1928 tarihlidir. Bir din dersi kitabının sonunda yer alan mahya listesinde; ''Müslümanlık insanlık dinidir, 'Allah çalışıp kazananları sever, Türk yılmaz, Türkler Cumhuriyetperverdirler, Türklerin istikbali teyyareciliktir, Birlik kuvvettir ayrılık zaaftır.'' gibi ifadelerden yola çıkarak tek partinin Türk müslümanlığını inşa etme politikasının etkisini görüyoruz. Mahya listelerinin devamında, '' İsraftan sakın'', ''Hesabını bil'', ''Paranı biriktir'' gibi ekonomik hayatı ilgilendiren ifadelere rastlıyoruz.
2. Yerli Malı Al
1930'lu yıllarda Türkiye'deki müslümanlık üzerinde inşa edilmeye çalışılan yeni anlayış ve akabinde uygulamaya sokulan politikalar mahyalara da sıçradı. 1929'dan sonra yaşanan ekonomik buhranlar, ekonomik hayata doğal olarak tesir edince bunun mahyalara yansıması yardımlaşma, milli sermaye, tutumlu olma gibi başlıklar üstünden oldu.Yeni inşa edilen ülkenin iktisadi olarak da kalkınmasını sağlamak isteyen iktidar, mahyalar üzerinden dini hassasiyet bağını da kullanarak mesajlar vermeye devam ediyordu. Elimizdeki verileri 1932 yılında İstanbul'un mahyacısı olan Nazmi Efendi'nin bir röportajından elde ediyoruz.
3. Fitre Tayyarenindir
Nazmi Efendi'den edindiğimiz bilgiler ışığında o yıllardaki mahyalar arasında Türk Hava Kurumu'na atıfta bulunuluyordu. Zekat ve fitrelere, kurban derilerine musallat olan bu kurumun minarelere de el attığını görüyoruz.
4. Welcome
1946'da gazeteler Missouri adlı ABD savaş gemisinin Cebelitarık'tan geçip İstanbul'a gelmekte olduğunun haberleriyle dolup taşar. Amerikalılar sözde 1,5 yıl önce ölen ama savaş sırasında Türkiye'ye getirilemeyen eski ABD Büyükelçimiz Münir Ertegün'ün kemiklerini getirir. İstanbul'da 4 keyifli gün geçiren Amerikalı denizciler, Missouri'yi günde 2 saat süreyle meraklı ziyaretçilere açarlar. Halk bir tür ilk turist kafilesi sayabileceğimiz 'Coni'leri görmek ve kendilerine bir şeyler satmak için seferber olur. İşte bu garip kargaşada "Welcome" levhaları yalnızca pavyon, bar gibi eğlence yerlerinin kapılarına değil, Kızkulesi'ne de asılır. Ancak bir "Welcome" yazısı mevcuttur ki zirve niteliğindedir. CHP iktidarı Missouri zırhlısının önünde demirlediği Dolmabahçe Camii'nin minareleri arasına "Welcome" mahyasını astırır.
5. Türk Hava Kurumu Sembolü
Tek parti iktidarının din karşıtı yoğun politikalarının sürdüğü dönemde Türk Tayyare Cemiyeti (Türk Hava Kurumu) belirgin bir şekilde minarelere nüfuz eder. Bir tayyare sembolünün Edirne Selimiye ve İstanbul Sultanahmet Camii gibi büyük camilerin mahyalarında süzüldüğünü görmekteyiz. ilginçtir ki 1934 yılında çıkarılan bir kanunla müze yapılan Ayasofya Camii'si de mahya kurulacak camiler listesindedir.
6. Atatürk ve Var Ol İnönü
Tek-parti döneminde her ne kadar laiklik din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması olarak tanımlansa da, siyasetin din üzerinde ağır vesayet oluşturmasıyla dini müesseseler hayatın dışına taşındı ya da din siyasete alet edildi. Özellikle dini ritüeller siyasallaştırıldı ve siyasetin basit birer aracı haline getirilmek istendi. Cumhuriyeti kuran ekip bazen ilginç yazıları veya mahyada yazılmaması gereken yazıları da rahat rahat yazdırabiliyordu. Mesela o günlerde kim ülkeye başkanlık yapıyorsa onun adı sanki halka ulaştırılması gereken dini bir mesajmış gibi mahyalarda yerini alıyordu. Edirne Selimiye Camii’ne ‘Atatürk’ ve ‘Var ol İnönü’ mahyaları asılması buna örnektir.
7. Faiz Malı Eritir
Üçüncü liste ise Süheyl Ünver'in 1949'da hazırladığı bir listedir. Bu listede ''Tanrı uludur, tanrı elçisi Muhammed, Allah bes, 22 yaşında devir açan Fatih, camii koru, cami vatan parçasıdır, camiler yurdun tapulu malıdır, camiler bize emanettir, ha tanrısız gönül ha camisiz vatan, camiler yurdun zinetleridir.'' gibi eskisine nazaran halkın manevi değerlerine karşı takınılan tavrın yumuşadığını görüyoruz. Tek parti zihniyeti, halkın yönetimden nefret etmesini bir nebze anlar ve islami terimleri daha yumuşak üslupla mahyalar üstünden kullanır.
8. İçki Kötüdür
Laik devletin gereklerini en sert politikalarla uygulan İnönü'nün başını çektiği tek parti zihniyeti halkın mukaddes hafızasına hitap etmeyi ve bu doğrultuda halkı kazanmayı kafasına koyar. İslam dininin önemli akideleri olan ayet ve hadisleri daha Türkçe kavramlar kullanarak minarelerin tepesinde gezdirmeye devam eder.
Kaynakça
-Özden, H.Ömer, Türk Ramazan Kültürü, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 30 Erzurum 2006
-Kara, İsmail, Osmanlılara Mahsus Bir Razaman Geleneği Mahya, Toplumsal Tarih, sayı 201, Eylül 2010, s.16, 27
-Georgeon. François, çev:Saadet Özen, Ramazana Dair Siyasi Alışkanlıklar, Toplumsal Tarih, sayı 107, Kasım 2002, s.48,55
-Özer, İlbeyi, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Yaşam ve Moda, Truva Yayınları:İstanbul 2014
DİĞERLERİ
5 Maddede Baklavanın Anadolu Kültüründeki Yeri
Yüzyıllardır Anadolu mutfağının vazgeçilmez bir lezzeti olarak ağzımızı tatlandıran, sadece Anadolu insanının damağına lezzet şöleni yaşatmakla kalmayıp, bununla birlikte birçok kültürel ritüelinde vazgeçilmez sembolü haline gelen baklavanın tarihimizdeki ve kültürümüzdeki yeri ve önemini sizler için derledik.
5 Maddede Batı’nın Yüzünü Döndüğü Srebrenitsa Katliamı
İkinci Dünya Savaşı ardından Balkanlarda yeni bir otorite olarak kendini gösteren Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti, ilk başkanı Josip Biroz Tito’nun 1980 yılındaki vefatı üzerine gerilemeye başladı. Siyasi istikrasızlığın ve ekonomik sıkıntıların baş göstermesiyle birlikte ülke içerisinde özellikle Sırplar ile Hırvatlarca yükselen milliyetçilik olgusu Yugoslavya’nın parçalanmasına ve ciddi çatışmaların doğmasına neden oldu. Müslüman nüfusun hakim olduğu Bosna bölgesinin referandumla aldığı karar üzerine bağımsız bir devlet kurma düşüncesi, Hırvatlar ve Sırplar tarafından olumlu karşılanmadı ve gizli anlaşmaların yapılmasının ardından Bosna Savaşı patlak verdi. Kanlı savaş 1992-1995 yılları arasında devam etti. Faşist güruhun sınır tanımadan giriştiği vahşet sonucu yüzbinlerce Müslüman Boşnak hayatını kaybetti, bu sayıdan çok daha fazlası Boşnak ise yerinden yurdundan oldu. Sırpların insanlıktan asıl çıktığı olay ise Birleşmiş Milletler’in sözde koruması altında bulunan Srebrenitsa’da 11 Temmuz 1995 tarihinde gerçekleşti. Kadın, çocuk, yaşlı ayırt etmeden etnik temizlik amacıyla girişilen bu vahşetin ardından savaş Dayton Antlaşmasıyla son buldu.
Peygamber Bineği: Deve
Göçebe yaşamın sembolü haline gelen develer, özellikle Arap coğrafyasında önemli binek olarak, kültürel, ekonomik ve sosyolojik bütün olgulara değinen ve edebiyatta önemli bir öğe haline gelen hayvanlardır. Ticari ilişkilerin kurulmasından, medeniyet taşımasına, savaş aracı olarak kullanılmasından, Hz. Peygamber’in hayatına edindiği yere kadar birçok alana nüfuz eden bu hayvanları gelin beraber tanıyalım.
5 Maddede Gavrilo Princip’in Birinci Dünya Savaşını Başlatan Suikastı
Özellikle 20. yüzyılda suikastler herhangi bir meseleye dikkat çekmek için kullanılan yaygın ve şiddet eğilimli bir eylemsellik türü olarak karşımıza çıkar. Dönem içerisinde baktığımızda bunun birçok örneği mevcuttur. 1905’te Ermeni Devrimci Federasyonu tarafından II. Abdülhamid’e karşı düzenlenen bombalı saldırı, İtalyan Kralı Umberto’nun 1900’de anarşist Gaetano Bresci tarafından öldürülüşü, U.S. Başkanı William McKinley’in 1901’de Polonyalı Leon Czolgsz tarafından suikaste uğraması, üst düzey siyasi suikastlerin bazılarıdır. Ancak Balkanlar’daki göze çarpmayan orta ve küçük seviyedeki siyasilere düzenlenen suikast sayısı ortalığı yangın yerine çeviren cinstendi. Sadece Makedonya’da gerçekleşen siyasi suikast sayısı ayda üç haneli rakamları buluyordu. Bu yangın yerinin ortasında gerçekleşen suikastlerden biri var ki dünyayı geri dönülemez bir yola soktu ve küresel bir savaş çıkmasına neden oldu. 28 Haziran 1914 yılında 19 yaşındaki genç bir Sırp olan Gavrilo Princip’in, Avusturya-Macaristan veliahtı Arşidük Fransuva Ferdinand’a ve karısına karşı gerçekleştirdiği suikast Birinci Dünya Savaşı’nın fitilini ateşledi.
Fatih Sultan Mehmet’in Sanata Kazandırdıkları
Osmanlı padişahları içinde sanata yakınlığı ile de bilinen Fatih, tahta kaldığı süre boyunca yalnız fetihleri ile değil sanata ve sanatçıya verdiği değerler ile de çok konuşuldu. İstanbul’u fethettikten sonra imar çalışmalarıyla birlikte pek çok alimi ve sanatkarı İstanbul’da bir araya getirmeye çalıştı ve Topkapı Sarayı çok önemli resim faaliyetlerine zemin hazırladı. Yerleşik bir nakkaşhane kurduran II. Mehmet, artık düzenli ve seri resimlerin ortaya çıkmasını sağladı. Bu nakkaşhaneden çıkan eserler geleneksel ikonografik yaklaşımlarım dışında içinde yenilikleri barındıran örnekleri oluşturdu. Fatih’in en büyük başarısı portre resimlemeciliğine Batı anlayışını kazandırmış olmasıdır. Açık fikirli bir kişi olduğu için Batı resmine ilgi göstererek sarayında Gentile Bellini, Constanza da Ferrera gibi ünlü İtalyan sanatçıları ağırladı. Bellini bu arada Fatih Sultan Mehmet’in büyük ün kazanan portresini, Avrupa’ya dağıtılmak üzere Fatih’in madalyonlarını meydana getirdi. Onun Batı resmine olan bu yakınlığı baş ressamı Sinan Bey’i de etkiledi ve onu üçüncü boyut üzerine araştırmalara yönlendirdi. Fatih Sultan Mehmet’in Batı resmine olan ilgisi sadece kendi döneminde değil, kendinden sonra tahta geçen oğlu II. Bayezid döneminde de etkisini sürdürdü. Öyle ki oğlu II. Bayezid sanata uzak duran özellikle portre resimlemeciliğinden hoşlanmayan, babasının portrelerini sokakta satarak elden çıkaran bir kişi olsa da Fatih’in izlerini silemedi. Artık Türk resim sanatında üçüncü boyut denemeleri ve ışık-gölge çalışmaları başladı.
Hiç Gitmeyenler İçin Yıldız Müzesi
Osmanlı Devleti 34. Padişahı Sultan II.Abdulhamid tarafından genişletilerek devletin merkezi olarak kullanılan Yıldız Saray-ı Humayun'u zamanın en gizemli yapısı olarak işlev gördü. Türk Osmanlı saray mimarisinin son örneği olan Yıldız Sarayı, Beşiktaş semtinin Yıldız tepesinde bulunuyor. Saray'ın bulunduğu arazi Kanuni (1520-1566) döneminden itibaren avlanma yeri olarak kullanılıyordu. Daha sonra ilk yapı Sultan I.Ahmed tarafından yapıldı ve sonraki padişahlar döneminde de eklemeler yapılarak genişletildi. En radikal değişimi ise II. Abdülhamid zamanı görerek devletin yönetim merkezi halini aldı. Bu dönemde saray, padişahın özel yaşamına ait mekanlarla birlikte, resmi görevlilere tahsis edilen binaları, tamirhane, marangozhane gibi atölyeleri ve tiyatro, müze, kitaplık gibi kültür ve sanat yapılarını da kapsıyordu. Sultan Vahideddin’den sonra bir süre boş kalan saray binaları, 1924 yılında Erkan-ı Harbiye Mektebi’ne tahsis edildi. 1946 yılında Harp Akademileri’ne bırakılan saray, 1978 yılında Kültür Bakanlığına devredildi, “Yıldız Sarayı Müzesi Müdürlüğü” adıyla 1993 yılından itibaren müzeleştirilmeye başlanarak 8 Nisan 1994 yılında müze olarak açıldı. Açıldı açılmasına ama ziyaretçi sayısında gözle görülür bir yokluk bulunuyor. Beyaz Tarih okuyucuları için hazırlayacağımız "kısa Yıldız Müzesi turu" için gittiğimizde 2 Suriyeli Arap aile dışında kimse bulunmuyordu. Daha önceki gidişimizde ise hiç kimseyi görmemiştik. Kültür ve Turizm Bakanlığının açıkladığı "2014 Yılında En Çok Ziyaret Edilen 10 Müze" arasında ise bir döneme damga vurmuş bu Saray'ın bulunmadığını gördük. Ülkemizde tarihe olan ilgiyi arttırmak ve bir nebze olsun katkı yapmak için faaliyet gösteren Beyaz Tarih, Yıldız Saray'ına okuyucuları için giderek bir derlemede bulundu. İşte Sultan II. Abdülhamid'in özellikle saltanata geçtikten sonra hayatının büyük bölümünü geçirdiği Yıldız'daki müze ve bazı özel eşyalar;
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun