Yaşam Panoraması – İsmet Çallıbay
YAŞAM PANORAMASI
İsmet Çallıbay
Yıl bin dokuz yüz elli dört, on dört yaşındayım. Yevmiyem bir, aylığım otuz lira. Omzumda etekleri yırtık kepenek, ayağımda cizlavet lastikler. Kargan dağı eteklerinde, komşularımızın koyunlarının peşindeyim. Gün epeyce ilerledi, güneş kara bulutların arasından sıyrılarak bulunduğumuz yöreyi terk etmek üzere. Gökyüzü karardı, gök gürlemesi ve ardından şimşek çakmasıyla ürken ve kendilerini korumaya alan koyunlar, bir daire oluşturmuş başları yerde, sessiz beklemekteler. Birden ve bir yağmur başladı ki, yamaçlardan derelere doğru. Makilikler arasından doludizgin, yol istediler önlerine ne geldiyse…
“Hadi bakalım, gitme zamanıdır.”
Karabaş beni anlamıştı. Fişek gibi fırladı yerinden, onun ardından ağıla koştu cümlesi. Arkalarından ben de… Lastik ayakkabılarım kaldı çimenler üstünde. Koyunlar, ağılın kapalı bölümüne zor yetiştiler…
Bu serüvenim kış boyunca üç ay sürdü. Koyunları Bursalılara satınca benim de çobanlığım bitti.
Bir hafta sonra, köyün ileri gelenlerinden Durmuş Ağa, beni yanına çağırdı:
“Evladım, çalışmaya ihtiyacın olduğunu duydum, istersen benim sığırlarımı bakabilirsin. Çobanlıktan aldığın parayı ben de veririm.”
“Olur, otlatabilirim,”
Harika bir doru atı vardı Durmuş Ağa’nın. Onunla dolaşacaktım sığırların arkasında. İyi attı, şaha kalktığında üzerinden dağlardan ovalara, yamaçlara bakıyormuş gibi hissederdim kendimi. Her yer dümdüz olurdu.
On beş kadar vardı hayvanları… Bir de aralarında damızlık olarak beslenen Macar isimli dana vardı ki kasıla kasıla yürürdü aralarında. Her sabah çayırlara, yeni çimlenmiş olan kırlara, otlaklara ve bortlak bitkisi çok olan nadasa bırakılmış tarlalara sürerdim onları. Akşamüzeri de köye dönerken uzun yalağı olan çeşmeden sular, ahırlarına bağlar, gerekliyse yemlerini verir evimize giderdim. Sığır çobanlığı koyun çobanlığından daha kolay ve zevkliydi.
Bir arkadaşım vardı, onların da on kadar hayvanı ve Sinan adında bir damızlıkları vardı. İki kafa dengi arkadaş, hayvanları saldık mı otlağa sohbetimiz bitmezdi. Arkadaşımın gönlünde bir aslan, benimkinde de gözü yükseklerde bir küheylan kükrerdi.
İlkokulu beraber bitirmiştik. Arkadaşımın babası köyde en çok okuyanlardandı. Kitaplığında yüzlerce kitap vardı. Dördüncü sınıfta iken okul kitaplığında okuyacağım kitap kalmamıştı. İki yüze yakın kitap üçüncü sınıftan sonrasında beşinci sınıfı yarılamadan tükenmişti. Arkadaşıma bir öneri götürdüm, atların üzerindeydik ikimizde. Ona:
“Babanın kitaplarından bana her gün bir tane getiriver, ertesi günü sabah vereyim, sen yenisini getir,” dedim. Önce korktu, babasının malı çok kıymetliydi ama bana güvendiğinden bir kötülük beklemiyordu.
“Tamam, getiririm ama ertesi sabah buluşur buluşmaz eskisini alıp yenisini veririm,” deyince anlaştık. O da ben de o günden sonra atların heybelerinde birer kitapla gezer olduk.
O kitapları sabaha kadar gaz lambasının ışığında okuyup sabahta teslim ederdim. Hayvanlar otlarken uzanırdık bir gölgeye bizde uyurduk. Babasının kitapları öyle yüz sayfalık kitaplardan değildi. O senenin sonuna doğru, dünya klasiklerini bitirdim diyebilirim. Bir de alışkanlık edinmiştim. Her okuduğum kitabın en ilginç yerleri, adını ve yazarını bulduğum kitaplara yazardım. O kâğıtları sanat enstitüsü bitene kadar sakladım. “Arkadaşımın tuttuğu altın olsun!” demekten başka bir şey gelmiyor aklıma. Bana çok yardımları oldu.
Benim hayvanların arasında bir de eşeğimiz var. Onu da otlamaya götürülüyordum. Evin bazen hanımı bazen büyük kızı benim heybeye çıkınlanmış olarak öğle yemeği koyardı. Kalaylı bakır sahanlar vardı o yıllarda üzeri kapaklı. İçinde Karaman peyniri ve ortasında biraz zeytinyağı, en üste de iki dilim ekmek. Bazen ya unuttukları için ya da başka bir şeyleri olmadığı için bir hafta o çıkın içinde peynirle gider dönerdi benimle. Yiyemezdim çünkü boğazım tıkanırdı. Bir öğleyin arkadaşım Karaman peynirin üzerine bir avuç toprak koydu. Kapattık kapağını bağladık çıkını, koyduk heybenin gözüne. Aynı çıkın bir hafta geldi ve döndü tekrar. Toprak peyniri kokutmuştu belki de ama farkında değildik. Hakir görülmenin ötesindeydi bu yapılan.
Bir akşamüzeri dönüşte baktık ki bizim eşek yok ortalarda. Aradık, taradık, bulamadık. Arkadaşım yine imdadıma yetişti.
“Arayıp durma be kardeşim. Eve varmıştır o, sen gittiğinde ahırda göreceksin eşeği…” dedi. Yürüttük hayvanları, çeşme başından sonra da ahırlara… Baktım eşek yerinde takılı. Sevindim tabii.
Bir hafta sonra iki ay dolmuş ama ben hiç para almamıştım. Durmuş Ağa, eve gitmeden çağırdı beni.
“Gel bakalım evlat seninle hesaplaşalım. İki ay oldu hiç para almadın.”
Altmış lira alacağım ya, annem de sevinecek, iki kişiyiz başka kimsemiz yok.
“Babanın bana yirmi lira borcu vardı. Bir de eşeği tokat’a kaptırmıştın, dört lira da oraya verdim. Ne eder, yirmi dört lira, ne kaldı? Otuz altı lira, kazancın budur,” deyip verdi parayı.
On beş yaşımdaydım, itiraz etsem neye yarar ki?.. Vermez, öyle birisiydi Ağa.
O akşam evinden ayrılırken,
“Durmuş Emmi, babam öleli iki yılı geçti, sen ondan almadın da benim hakkımı neden kestin. Sonra tokat parası da ne demek eşek senin değil miydi? Neden dört lira verdim? İşi bırakıyorum, yarın ben yokum,” dedim, Yürüdüm, arkamdan bağırdı, koştu ama ben kararımdan dönmedim. O günün parasıyla kestiği para canımı yakmıştı.
Okulun öğretmeni ve köyün bazı ileri gelenleri, “Bu oğlan ortalarda telef olmasın,” demişler. Köyümüzdeki Tarım Kredi Kooperatifi, Müdürü ile görüşmüşler. O da beni çağırdı bir gün. Gittim. Bana,
“Kooperatifimizin hizmetlisi yok, ihtiyacımız da var. Çalışmak istersen seni buraya alalım, aylığın yetmiş beş lira, İşin temizlik yapmak, masaları erkenden silmek, lojmana ve ofise gerekli olan suyu temin etmek… Bu arada da öğrenme isteğin varsa, yazışma işlerinde de bize yardımcı olabilrsin. Ne dersin?”
İtiraz etmek ne haddime, aylığım iki buçuk kat arttı hem de her ay alacağım bu parayı…
Yirmi ay sürdü bu hizmetlilik yaşamım. Sabah erkenden gidiyordum, işim bitince oturuyordum sandalyeye kitabım elimde. İlk kez daktilo kullanmasını öğrendim. İlk kez ön muhasebe bilgilerini buradaki görevimde aldım. Üç ay sonra müdürümüz, Turgutlu Kasabasına bağlı Ahmetli Kooperatif Müdürlüğüne atanınca yerine başka biri geldi, kısa zamanda kaynaştık. On yedi ay bir amir değil de bir arkadaş gibi birlikte çalıştık. Ondan çok şey öğrendim. Sırtımla su taşıdım, odun kırdım, temizliği lâyıkıyla yaptım ama öğrendiklerimin yanında yaptıklarım çok azdı.
Aradan geçen günler değil, yıllardı. Kendi kendime kimseden yardım almadan ortaokul bilgileriyle donanmıştım.
Müdür Bey dâhil üç kişi, bir de ben dört kişiydik çalışan. Bir sabah yine erkenden geldim. Etrafı düzene koydum, temizliğimi bitirdim. Muhasebecimiz geldi önce, ardından muhasip muavini, ne olduysa yolda başlamışlar tartışmaya. Aralarında bir sorun var, utanmasalar kavga bile edeceklerdi. Gencim ya, duramadım.
“Sormak haddim değil ama nedir tartıştığınız konu?”
“Oğlum sen işine bak, sen anlamazsın…”
O kadar zor geldi ki bana bu söz, kendi kendime kuruldum. Masanın kenarına dayandım izliyorum onları. Bir matematik sorusu var. Hep biliriz ya havuz problemleri vardır ortaokulda, onlardan biriydi tartıştıkları… Onları tartışırken ben çözdüm problemi. Belki de hatalıydım ama gencim dedim ya, kalemi elime aldım, birkaç dakika geçmedi, “buyurun sonuç!..” dedim. Aman Allah’ım öfkeden küplere bindiler, dışarı kaçtım. Tutsalar beni dövecekler.
O gün hayatımda ikinci kez önemli bir karar verdim Bu adamlardan biri muhasebeci, diğeri de yardımcısı… Neden kızdıklarını sonradan öğrendim. Soruyu çözünce kalemi fırlatıvermişim söz de… Kesinlikle yalan, bilen insan ukalalık yapmaz. O yaşta benim ilkem olmuştu bu anlayış.
Müdür Bey’le görüştüm:
“İlişiğimi kesiver, dilekçemi yazayım ayrılacağım. Ben okumak istiyorum.” dedim. “Böyle yarım adamlarla çalışmak istemiyorum.”
Çok sevecen iyi niyetli bir adamdı müdür. Odasına çağırdı beni. Söylediklerini yapmadım ama yaşamım boyunca da unutmadım.
“Bak evladım, annen ve sen iki kişisiniz, çalışkansın, başaracağına inancım sonsuz. On sekiz yaşına girdiğinde müracaat ederiz, sen de kooperatifçi olursun. Öğrendiklerinle en kısa süre de müdür de olursun. Bir de bu köy zengin bir köy, bir zengin kızı bulursun evlenirsin. Hayat bu işte be oğlum,” dediğinde gözlerim doldu, şu an yazarken de gözlerim buğulandı yine…
İçimdeki küheylanı durdurmak olası değildi. Her yağmur yağdığında koyunlarımı, karabaşımı; her araziye çıktığımda da bir inek ya da bir at görsem o günleri anımsarım, tüylerim diken diken olur. Yaşamım doludizgin alır götürür beni bir yerlere. Seksen yaşımı doldurmuş olmama karşın hâlâ arkadaşımın bana getirdikleri kitaplardaki bilgilerimle övünç duyarım…