HAYATI
Divan şairi. Asıl adı Mehmet. Maraş’ta doğduğu bilinen Sünbülzade Vehbi’nin doğum tarihi hakkında bir bilgi yok. 1809’da İstanbul’da vefat etti ve Edirnekapı dışına gömüldü. Maraş’ta Sünbülzadeler adı ile tanınan bir aileden gelir. Öğrenimini ve gençlik yılları ile ilgili bir bilgi yok.
Sünbülzade Vehbi, yükselmek için İstanbul’a geldi ve sınavlara girip dönemin önemli kişilerine kasideler sunarak tanınmaya çalıştı. Bir süre müderrislik yaptığı, Yaş, Bükreş, Eflak ve Boğdan bölgelerinde kadılık görevinde bulunduğu biliniyor. III. Selim’in doğuşu üzerine yazdığı bir kasideden de 1761’de İstanbul’da olduğu anlaşılıyor. 1768’de kendisine haceganlık rütbesi verildi. 1775’te İran’a elçi olarak gönderildi. 1776’da Bağdat’a döndükten sonra vali Ömer Paşa’yla arası açıldı. Paşanın ihanetle suçlaması üzerine hakkında ferman çıktı. Gizlice İstanbul’a geldi, bağışlandıysa da itibarını kaybederek köşesine çekildi. Yedi yıl süren yoksul yaşamından sonra kadılığa dönebildi. Rodos, Silistre kadılığına, ardından da, Avusturya seferine çıkan ordunun kadı naipliği görevine getirildi. 1790’da İstanbul’a dönen Sünbülzade Vehbi, III. Selim’e divanını sunarak göze girdi. Yaşamının son zamanlarına kendisine bağlanan gelir ile İstanbul’da rahat içinde geçirmiştir.
Eğlenceye, dünya zevklerine düşkün biri olarak bilinen Sünbülzade Vehbi, kişiliğinin bu yanını şiirlerinde içtenlikle dile getirmiştir. Teknik ve biçim ustalığının yanı sıra lirizm yokluğu, özellikle Tanzimatçılar tarafından soğuk bir şair olarak nitelendirilmesine yol açmıştır. Şiirini Sabit’a bağlamak mümkündür. Yerel ve yeni konuları seçmeye olan eğilimi, Sabit’in şiirlerini tanzir etmesi de bunu gösterir. Günlük yaşayışa ilişkin kimi deyimlerden ya da yerel deyişlerden yararlanarak söz oyunları yapmaktan kaçınmadığı gibi, kimi zaman laubalileşir ve eskilerin sözü ile “ibtizal”e düşer. Bu nedenler Sünbülzade Vehbi, küçümsenmiştir. Öte yandan kişisel serüveni şiirine yansıtır. Gazellerinde de aşağı yukarı aynı niteliği taşımaktadır, icazlarının yüzde doksanının müşterek olan klasik manzumlar teşkil etmekle beraber, bunlarda yer yer Baki, Nabi, Sabit ve Nedim etkileri de göze çarpar.
Tüm bu nitelikleri ile büyük bir şair olarak kabul edilmeyen Sünbülzade Vehbi’nin, hiçbir zaman da basit ve müptezel bir şair olduğu da söylenemez. O, düzgün, sağlam ve işlenmiş ifadeli, üstat edalı, kusursuz üsluplu bir sanatkardır. Eğer bu özelliklerini anlasa ve en çok başarılı olduğu Sabit’e yakın gerçekçi bir çizgide çalışmalarını toplasaydı önemli bir şair olabilirdi. Adi ve müptezel şairlerle karşılaştırılacak olunursa, eserini yaşatamamakla beraber, yol itibari ile yüksek asil bir şiiri temsil eden bir şair, sanatkar olarak görülür.
ESERLERİ
- Divan
- Lutfiyye: manzum çalışmalar
- Tuhfe-i Vehbi: Farsçadan Türkçeye manzum lügat. Yapıtın 30’a yakın basımı yapılmıştır.
- Nuhbe-i Vehbi: Arapça ve Türkçe manzum lügat
- Şevkendiz: Zenperest ile mahbubperest arasında geçen münazara biçimde bir mesnevidir. Kadın ve erkek güzelliğini savunan bu iki kişi sonunda tanrısal olan aşkı seçerler. Yapıt, Enderunlu Fazıl’ın Defter-i Aşk, Zenannamesi ile birlikte, 1869’da basıldı.
- Münşeat: Yapıtın bütünü elimizde yoktur. Şairin söylediğine göre bir yangında yanmıştır. Kimi mektuplarına mecmualarda rastlanır.
Şairin Ramazaniyye ve Vassafiyye adını taşıyan kasideleri Topkapı Müzesi’ndedir.
ESER ÖRNEKLERİ
LUTFİYE*
İNSAFSIZ ESNAF
Sınf-ı esnafta yoktur insaf
Yani nadir bulunur sinesi saf
Kızbi sermaye edip hileyi kar
Düşürür damına enva-i şikar
Nazarı dirhem ü dinardadır
Çıkacak iki gözü kardadır
Müşteri anlasa yoldan çevirir
“Buyurun!” der, eline kahve verir
“Hacı Ağa!” deyü ikram eyler
Kendi zu’münce anı ram eyler
Medhe ağaz ederek kalasın
Çıkarır sanki ana alasın
Sonra der kim iyi tutkun buldum
Avlayıp toy gibi bir kaz yoldum
Nicesi şekl-i taassupta gezer
Sürmeli gözlerini hoşça süzer
Açmaz ol beslemesiz dükkanı
Aldatır bulsa veli şeytanı…
*
Ne reva ırzı olan tüccara
Zammedip hileyi kesb ü kara
Çekerek faide fikriyle ziyan
Halk içinde ola pek hali yaman
Akıbet alçak edip payesini
Kediye yükle de sermayesini
Sonra dükkanına düşse fare
Yarılıp başı ola sadpare
*Şair, Nabi’nin Hayriye adlı yapıtına nazire olarak yazdığı Lütfiye adlı ahlaki didaktik eserinde Lütfullah adlı oğluna hitap ederek hayatın çeşitli sahalarını anlatmakta ve oğluna birtakım öğütler vermektedir. Yukarıdaki bölümde dürüst hareket etmeyen esnaftan ve böyle kişilerin ticaret hayatında başarılı olamayacaklarından bahsediyor.
KAYNAKÇA: Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. bas. 1999), Şükran Kurdakul / Şairler ve Yazarlar Sözlüğü (gen. 6. bas. 1999), hsan Işık / Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2. bas., 2009).