GEMI ADAMLARININ IS SAGLIGI VE GÜVENLIGI'NIN
ULUSAL VE ULUSLARARASI MEVZUAT AÇISINDAN DEGERLENDIRMESI
From Dilara Dayioglugil and Yalın Caner Soysuren, SODAC
February 7th, 2022
2019 yılında baslayan pandemi ile beraber birçok gemi adamının belirsiz süreler ile zor sartlarda gemilerde beklemek durumunda kalması ve günümüzde yasanan birçok gemi kazaları sebebi ile SODAC Hukuk Bürosu olarak gemi adamlarının hangi haklara sahip oldugunu konu alan isbu degerlendirmeyi okuyucularımızın dikkatine sunarız.
Deniz ticareti mahiyeti itibari ile uluslararası tasımacılıgını haiz oldugundan Hukuk nezdinde yabancılık unsuru öne çıkan alanlardan bir tanesidir. Bu da beraberinde Armatör firmaların gerek ulusal gerekse de uluslararası mevzuatlara uygun bir çalışma ortamını saglama zaruriyetini dogurmuştur.
Türk Hukuku nezdinde is Sagligi ve Güvenligi düzenlemeleri, başlıca 6331 sayılı Is Sagligi ve Güvenligi Kanunu’nda düzenlenmiştir. Is Sagligi ve Güvenligi Kanunu’nun 1. Maddesinde bu Kanun’un amacının; isyerlerinde is sagligi ve güvenliginin saglanması ve mevcut saglık ve güvenlik sartlarının iyilestirilmesi için isveren ve çalısanların görev, yetki, sorumluluk hak ve yükümlerinin düzenlenmesi olduğu belirtilmektedir. Ilgili Kanun’un 4. Maddesinde ise isverenin is sagligi ve güvenliği yükümlülükleri sıralanmıs olup; mesleki risklerin önlenmesi, egitim ve bilgi verilmesi dahil her türlü tedbirin alınması, isyerinde alınan is sagligi ve güvenligi tedbirlerine uyulup uyulmadıgını izlemek ve denetlemek seklinde belirtilmistir.
Yanı sıra, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında da is saglıgına iliskin düzenlemeler kanun kapsamında koruma alınmıstır. Genel anlamda gemi adamlarının is saglıgı ve is güvenliginin saglanması açısından isverenin isçiyi gözetme, baska bir deyisle is güvenligi tedbirleri alma borcunu düzenleyen temel düzenleme 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 417/1 maddesidir. Düzenlemeye göre;
“Isveren, isyerinde is sagligi ve güvenliginin saglanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak; isçiler de is sagligi ve güvenligi konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.”
Isverenin is sagligi ve güvenligi ile ilgili yükümlülügüne aykırı davranısının yaptırımı ise hükmün son fıkrasında “Isverenin yukarıdaki hükümler dahil, kanuna ve sözlesmeye aykırı davranısı nedeniyle isçinin ölümü, vücut bütünlügünün zedelenmesi veya kisilik haklarının ihlaline baglı zararların tazmini, sözlesmeye aykırılıktan dogan sorumluluk hükümlerine tabidir.” Seklinde düzenlenmiştir.
Her ne kadar gemi adamlarının is güvenligi yukarıda anılı Kanunlar dogrultusunda genel olarak bir koruma altına alınmıs olsa da Türkiye’nin taraf oldugu uluslararası sözlesmeler gemi adamlarının haklarının korunması yönünde büyük önem teskil etmektedirler. Nitekim bu uluslararası sözlesmeler Türk Kanunlarına entegre edilmis vaziyettedir.
Türkiye’nin taraf oldugu ILO (International Labour Organization) Sözlesmeleri, mevcut 6331 sayılı Is Sagligi ve Güvenligi’ne ilişkin mevzuat ile birlikte uygulanmaktadır. Nitekim Yargıtay’ın içtihat oldugu kararlarında da, uyuşmazlık konusu olayların ele alınmasında sadece milli mevzuat hükümleri degil, fakat meseleye ilişkin ILO Sözlesmeleri'nin de uygulanması gerektigi vurgulanmıstır.
T.C. Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 2015/9138 E., 2016/7644 sayılı Kararında konuya ilişkin olarak;
“Karara konu olayda gemide is saglıgı ve güvenligine uyulmadıgı için meydana gelen ölüm neticesindeki sorumluluklar değerlendirilirken sadece Milli Kanunlar degil buna iliskin Türkiye’nin taraf oldugu Gemi Adamlarının Hastalanması, Yaralanması ya da ölümü halinde armatörün sorumluluguna dair ILO sözlesmesi ile beraber değerlendirilir.”
Seklinde hüküm ittihaz edilmiştir. Bu karar dogrultusunda Türkiye’nin ILO kapsamında taraf oldugu sözlesmeler asagıda okuyucuların dikkatine sunulmaktadır.
-
55 Numaralı Gemi adamlarının Hastalanması, Yaralanması ya da Ölümü Halinde Armatörün Sorumluluguna Iliskin Sözlesme
-
73 Numaralı Gemi Adamlarının Saglık Muayenesine iliskin Sözlesme
-
92 Numaralı Mürettebatın Gemide Barınmasına Iliskin Sözlesme
-
134 Numaralı Is Kazalarının Önlenmesine (Gemi Adamları) Iliskin Sözlesme
-
155 Numaralı Is Sagligi ve Güvenligi ve Çalısma Ortamına Iliskin Sözlesme
-
161 Numaralı Saglık Hizmetlerine Iliskin Sözlesme
-
164 Numaralı Gemi adamlarının Sagliginin Korunması ve Tıbbi Bakımına Iliskin Sözlesme
-
187 Numaralı Is Sagligi ve Güvenligini Gelistirme Çerçeve Sözlesmesi
55 No’lu ILO Sözlesmesi kapsamında gemi adamlarının basına gelebilecek olası bir hastalık, yaralanma ve ölüm durumunda Armatör Firmaların sorumlulukları belirlenmistir. Nitekim ilgili sözlesmenin 2. Maddesinde aynen;
“Madde 2
1. Armatör;
a) Ise baslama tarihi olarak Is Sözlesmesi maddelerinde belirtilen tarih ile isin sona erdigi tarih arasında meydana gelen hastalık ve yaralanmadan;
b) Bu hastalık ya da yaralanma sonucunda meydana gelen ölümden, sorumludur.
Ancak, ulusal yasalar veya yönetmelikler, kisilerin;
a. gemideki hizmeti dısında yaralanması;
b. hastalanan ya da yaralanan kimsenin kasten hatalı ya da kusurlu davranısı yüzünden yaralanması veya hastalanması;
c. Ise giris tarihinde hastalıgını veya sakatlıgını bilerek gizlemesi;
gibi durumlar için istisnalar öngörebilir.
Ulusal yasalar veya yönetmelikler, istihdam edilen kisinin ise baslama tarihinde saglık muayenesini reddetmesi halinde hastalık ya da hastalıga baglı meydana gelen ölümden dolayı armatörün sorumlu tutulmamasını öngörebilir.”
Seklinde karar getirilerek Armatör firmaların sorumlulukları ve bu sorumlulugun sınırları belirlenmistir. Ücrete ilişkin esaslar ise ilgili Sözlesme’nin 5. Maddesinde yer alıp;
“Madde 5
Hastalık ya da yaralanma is göremezlikle sonuçlanırsa, armatör;
a. Hasta olan ya da yaralanan kimseye gemide kaldıgı sürece tam ücret ödemekle;
b. Eger hasta ya da yaralı olan kimsenin bakmakla yükümlü oldugu kimseler varsa, bu kimse, karaya çıktıgı andan iyileşinceye veya bu hastalıgı ya da is göremezligi sürekli olarak kabul edilinceye kadar ücretin tamamını veya bir kısmını ulusal yasalar veya yönetmeliklerle belirlenen şekilde ödemekle;
Sorumludur.
Ancak, ulusal yasalar veya yönetmelikler, armatörün artık gemide bulunmayan kisi bakımından ücretin tamamını veya bir kısmını ödeme sorumlulugunu, yaralanma veya hastalıgın baslangıç gününden itibaren on altı haftadan az olmayacak bir süreyle sınırlandırabilir.”
Herhangi bir hastalık halinin is göremezlikle sonuçlanması halinde yine armatörün gemi adamına tam ücret ödeyecegi belirtilmistir.
Bir diger ilgili uluslararası sözleşme ise 1974 tarihli SOLAS (Safety Of Life At Sea) Sözlesmesi’dir. 1974 SOLAS, denizde seyir ve can emniyetinin sağlanabilmesi bakımından gemilerdeki yasam ve çalısma alanları, can kurtarma ve yangınla mücadeleyle ilgili ekipmanların bulunması ve kullanılması, kazaların önlenmesi, telsiz ve alarm sistemleri, gemi, yük ve tanker güvenligi gibi gemilerle ilgili belirli kurallar ve standartlar getirmistir. Bu kural ve standartların gemilere uygulanıp uygulanmadığının denetlenmesi bakımından Sekil ve Sartları 1974 SOLAS’da belirtilen sertifikaların düzenlenmesi gerekir. 1974 SOLAS’da belirtilen gemilerin emniyeti ile ilgili belge ve evrakların bulunmaması halinde söz konusu belgeler temin edilinceye kadar gemileri seferden alıkonulabilir.
İlaveten, Türk gemilerinin Is Güvenligi kapsamı altında ISM ve ISPS Kod’larına da uygun hareket etmesi gerekmektedir.
-
ISM KOD (Uluslararası Emniyet Yönetimi Kodunun Türk Bayraklı Gemilere ve Isletmecilerine Uygulanmasına Dair Yönetmelik)
-
ISPS KOD (Uluslararası Gemi ve Liman Tesisi Güvenlik Kodu Uygulama Yönetmeligi)
ISPS Kod’a tabii gemilerde Yönetmelige elverislik durumu bulunmaması neticesinde gemilere seferden men konulabilmesi mümkündür. Ancak bu gemi adamlarının hizmet sözlesmelerine ILO kapsamında halel gelmeyecek mahiyette düzenlenmistir. ISPS Kod’da bulunan hiçbir hususun ILO’nun Iscinin Isyerindeki Esas Hak ve Özgürlükleri Deklarasyonu dahil milletlerarası düzenlemelere ve milletlerarası standartlarda belirlenen asli hak ve özgürlüklere aykırı bir sekilde yorumlanmayacagi ve uygulanmayacagi kabul edilmistir. Limanda tutulan gemilerin gerekli belgeleri saglamak sartiyla kamu sagligi, kamu düzeni ve güvenligi dısındaki sebeplerle yabancı gemi adamlarının karaya çıkmalarına engel olunamayacagı kabul edilmis, gemi adamlarının gemide yasadigi ortam, gemi adamlarının sagligi ile ilgili tüm hususlar dahil onların sahildeki sosyal tesislere erisimlerinin saglanması için gerekli önlemlerin alınacagı koruma altına alınmıstır.
Türkiye henüz Maritime Labour Convention (Denizcilik Çalısma Sözlesmesi -MLC) ‘a taraf olmasa da uluslararası sefer yapan Türk Bayraklı gemilerin Liman Devleti Denetimlerinde MLC 2006 hükümleri kapsamında eksiklik ve tutulma olmaması için Sözlesmeye uygunluklarının yanı sıra, MLC 2006 Uygunluk Sertifikasını bulundurmaları gerekmektedir. Bu da haliyle ilgili sözlesme hükümlerine gemi adamları ve gemiler nezdinde fiilen uygulandıgı anlamını tasımaktadır. Nitekim sözlesmenin, Kural 5.2 Hükmüne göre, sözlesmeye taraf olan herhangi bir liman devletinin limanına herhangi bir sebeple ugrayan bütün gemiler herhangi bir liman devletinin limanına herhangi bir sebeple ugrayan bütün gemiler, gemi adamlarının çalısma ve yasama kosullarının Sözlesmeye uygun olup olmadıgını hususunda denetlenmektedir. Dolayısıyla gemi adamlarının MLC nezdinde de koruma altına alındığını söylemek mümkün olacaktır.
(2.7) Gemiler, deniz emniyeti ve denizde güvenlige yönelik kurallara uygun ve etkili sekilde isletilmeli, bu amaçla yeterli sayıda ve nitelikte gemi adamı çalıstırılmalıdır. Bayrak devletleri, kendi bayraklarını çeken gemilerin Sözlesmedeki standartları karsılamak için asgari güvenlik donanımını gösteren belgelere ve yetkili makam tarafından denkligi kabul edilen diger belgelere uygun sayı ve yeterlilikte mürettebata sahip olmaları gerekir.
(3.1) Her Bir taraf Devlet, bayragını tasıyan gemide çalısanların gemi adamlarının saglıklarını korumak ve refahını iyilestirmek için insan onuruna uygun barınma ve dinlenme yerlerini saglamak ve bunların bakımını yapmak zorundadır. Gemi adamlarının uyku odaların konumları 1974 SOLAS Kural 2 (e) ve (f) belirtildigi sekilde konumlandırılmalıdır.
(4.1) gemi adamlarının saglıklarının korunması için gemide ve karada tıbbi tedaviye hızlı bir sekilde erisimi düzenlenmistir. Her bir bayrak devleti gemi adamlarının acil tıbbi tedavilerinin gerekli oldugu durumlarda onların ücretsiz, hızlı ve uygun bir sekilde tıbbi yardım almalarını saglamak zorundadır.
Yukarıda belirtilen madde 2.7, 3.1 ve 4.1 Kuralları basta olmak üzere MLC kapsamında gemi adamlarını koruma altına alan hükümler özetle:
-
Is saglıgının korunması ile tıbbi tedaviye iliskin genel hükümlerin yanı sıra gemilerde çalısmaya iliskin bütün özel hükümlerin gemi adamlarına uygulanmasını garanti etmek,
-
Karada çalısanların faydalandıkları saglık hizmetlerine mümkün oldugu ölçüde benzer sekilde gemi adamlarının ilaçlara, tıbbi malzemelere, gerekli teshis ve tedavi hizmetleri ile tıbbi bilgilenme ve ögrenme hakkına hızlı erisimlerini saglamak,
-
Gemi adamlarının ugrak limanlarda mümkün olabildigi ölçüde dis tedavisi dahil gerekli tedaviler için muayene olmalarını saglamak,
-
Milli hukukla uyumlu ölçüde gemide bulunan veya yabancı limanda inen gemi adamlarına saglık hizmetlerine ücretsiz olarak vermek,
-
Sadece hasta veya yaralı gemi adamlarının tedavileri ile sınırlı olmaksızın gemi adamlarının saglıklarının iyilestirilmesine ve saglık egitim programlarının gelistirilmesine yönelik önleyici nitelikte tedbirler almak,
Seklindedir.
Bu konu sadece uluslararası sözlesmeler nezdinde kalmayıp bugün birçok uluslararası kuruluslar ve sendikalar gemi adamlarının can güvenliginin saglanabilmesi için birçok çalısmalar yürütmektedir. Nitekim Uluslararası Tasımacılık Çalısanları Federasyonu (International Trasportation Workers Federation -ITF) yine ILO ve IMO kapsamında gemi adamlarının can güvenligini koruyacak müdahale ve önlemlerden bahsetmistir.
-
Gemiadamlarına gerektiginde ivedi olarak tıbbı müdahale yapılmalıdır. Tıbbi müdahalenin yetersiz kaldıgı durumlarda hastaneye gönderilmeli ve tüm masraflar Sirket tarafından karşılanmalıdır.
-
Hastalıgından dolayı çalısamayacak duruma gelen ve memleketine dönmesi gereken gemi adamlarının masrafı Sirket tarafından karşılanmalıdır.
-
Gemi adamının herhangi bir is kazası geçirmesi durumunda, is görmezliginin tespiti sözlesmede belirlen tablolar üzerinden yapılarak Sirket tarafından tazmin edilecektir.
Her ne kadar birçok Uluslararası Örgütler ve Bayrak Devletleri’nce alınan önlemler detaylıca düzenlenmis olsa da pratik hayatta maalesef yukarıda anılı tüm sözleşmeler ve hükümlerin yeterince uygulanamadıgına sahit oluyoruz. Bunun en önemli nedenlerinden bir tanesi her ne kadar ILO kapsamında gemi adamlarının gerek günlük gerekse haftalık çalısma saatlerinin sınırları belirtilmis olsa da, pratik hayatta gemi adamlarının yapmıs oldugu yogun çalısma saatlerinden kaynaklanmaktadır. Denizde can güvenliği temelden ele alınmalı ve gemi adamlarının çalısma sartları ve saatleri düzenlenerek uygulama bulması saglanmalıdır.
Konuya iliskin hukuki destege ihtiyaç duymanız halinde, SODAC ile iletisime geçebilirsiniz.
©2021, SODACLAW, ALL RIGHTS RESERVED.
We receive, collect and store any information you enter on our website or provide us in any other way. We may use software tools to measure and collect session information, including page response times, length of visits to certain pages, page interaction information, and methods used to browse away from the page. We also collect personally identifiable information (including name, email and communications, Company name).
Toronto - Istanbul - Athens - Moscow