Cinsel Kimlik Gelişimi Sürecinde Çocukların Merakını ve Sorularını Doğru Yönetmek İçin Yapılabilecekler
Küçük yaştan başlayarak çocuklar vücutlarını merak ederler. Ağız, burun, kol, bacak gibi
vücut bölümlerini öğrenmeye başladıklarında ebeveynler de büyük mutluluk duyar. Gözün nerede,
burnun nerede gibi sorularla çocuğun bilgisi pekiştirilmeye çalışılır. Ancak konu özel bölgelere,
karşı cinsiyete ilişkin konulara geldiğinde ebeveynler aynı rahatlığı göstermekte zorlanabilirler.
Aslında çocukların içinde yaşadıkları dünyayı merak etmeleri de özel bölgelere ilişkin sorular
sormaları da doğaldır. Ebeveynlerin rahatsız hissetmelerinin nedenlerinden biri çocukların
sorularına doğru cevap veremeyeceklerinden korkmalarıdır. Bu konuda doğru cevap vermenizi
sağlayacak birkaç nokta vardır.
Açık Olun
Vücudu hakkında konuşmaya başlamak için belirli bir yaş sınırlaması yoktur. Vücudunu ne
kadar iyi ve doğru tanırsa büyüme sürecinde yaşadığı değişimlere karşı da o kadar güçlü bir benlik
imajı geliştirebilir.
Çocuklar okul öncesi dönemde kız - erkek cinsiyet ayrımına varmaya başlar (cinsel kimlik
gelişimi). Vücutlarının kardeşlerinden ya da karşı cinsiyetteki ebeveynlerinden farklı olduğunu
anlarlar. Bu farkın nedenini doğal olarak merak ederler. Neden farklı olduğunu sorduklarında açık
bir şekilde stres yaşamadan cevap vermemiz gerekir. ‘Kız ve erkeklerin vücudunun bazı bölümleri
birbirinden farklıdır. Sen de kız/erkek olduğun için farklı.’ şeklinde açıklama yapılabilir. Daha sonra
çevresindeki kızlar kim erkekler kim sorup birlikte gruplamaya ve fiziksel özelliklerini konuşmaya
çalışabilirsiniz.
Merak etmek normaldir
Okul öncesi dönemdeki çocukların vücutlarını keşfetmeye yönelik davranışları ve soruları
normal karşılanmalıdır. Merak etmesinin normal olduğunu ama özel bölgelerle ilgili soruları
herkese sormaması gerektiğini açıklayabilirsiniz. Güvenebileceği kişileri belirleyip (anne-babaöğretmen olabilir) bu kişilere soru sormasını teşvik edebilirsiniz. Soru sorduğunda ya da özel
bölgesini keşfetmeye yönelik bir davranışını fark ettiğinizde utandırmayın, azarlamayın, ayıp/günah
gibi sınıflamalar yapmayın. Bu olumsuz ebeveyn tepkileri çocuğun özgüvenini ve benlik algısını
zedeleyebilir. Yapabileceğiniz en iyi şey çocuğun ilgisini dağıtmak olacaktır.
2 – 4 Yaş arasında
Bu yaş grubunda çocuklar genellikle kendi cinsiyetinden olan arkadaşlara yakın olmayı
tercih etse de kesin bir ayrım yoktur. Çocuklar yavaş yavaş kendilerinden farklı bir cinsiyetin
olduğunu kavramaya başlarlar. Tuvalet, banyo gibi alanlarda karşı cinsi izleyebilirler, anne/babayı
giyinip soyunurken izlemek isteyebilirler, makyaj ve traş malzemelerini merak edip denemek
isteyebilirler, kıyafetlerini çıkarıp çıplak dolaşmak isteyebilirler. Aslında bunların tümü çocuğun
gelişmekte olan cinsiyet farkındalığının (farklı iki cinsiyet olduğunun ve bu cinsiyetlerin farklı
özellikleri olduğunun) sonucudur.
Cinsel organlara ve cinsiyete yönelik merak da bu dönemde başlar. Çocuğunuz sorular
sormaya başladığında (Neden benim pipim yok vb.) kısa ve açık cevaplar vermeniz önemlidir.
‘Çünkü o arkadaşın erkek, ama sen kız olduğun için yok’ gibi bir açıklama hem kısa hem de açıktır.
2-4 yaş grubu çocuklar genellikle böyle bir açıklamadan tatmin olurlar
Genital bölgelere isim vermek yerine küçük yaş grubu çocuğunuza açıklarken genel olarak
‘özel bölge’ diyebilirsiniz. Eğer özel bölgelerin isimlerini söylemek isterseniz bu yaş grubundaki
çocuğa komik kısaltmalar ya da anatomik olarak gerçek isimler söylememelisiniz. Çocuğun
utanmasına ya da özel bölgeye yönelik ilgisini pekiştirmesine neden olabilirsiniz. Çocuk öğrendiği
farklı kelimeyi her söylediğinde çevresindekilerin gülmesi, haydi bir daha söyle ne komik oluyor
gibi tepkiler vermesi ilgisini pekiştirecektir. Bunlardan kesinlikle uzak durmalısınız.
4-5 Yaştan itibaren;
Cinsel organlar ve özel bölgelerin anatomik isimlerini kullanmak bu yaşlarda artık daha
uygundur. Çocuk böylece vücudunu daha iyi tanıyabilir. Bu dönemde de komik kısaltmalar,
uydurma isimler kullanılması tavsiye edilmez. Büyüdükçe vücudunun da değişeceğini (boyunun,
kolunun, bacağının uzayacağını) ve merak ettiği yeni şeyler olursa size sorabileceğini
söyleyebilirsiniz.
Artık cinsiyet rollerini (toplumda erkek nasıl davranıyor, kızlar nasıl davranıyor)
öğrenmişlerdir. Çocuğunuzdan; kızların saçı uzundur, erkekler askere gider, kızlar bebeğe bakar
gibi cümleler duyabilirsiniz. Aslında bunlar çocuğun çevresinden duyduğu ve model alarak
geliştirdiği cinsiyet rolleridir. Bu dönemde doktorculuk, evcilik gibi rol almaya yönelik oyunlar
yaygın olarak oynanır. Çocuk bu oyunlar sayesinde sosyal ilişkileri deneyebilir ve sosyal rolleri
geliştirebilir
Aynı zamanda bu oyunlar sırasında özel bölgelere yönelik merakını da dışa vurabilir (ör.
Arkadaşlarını oyun sırasında çıplak görmek isteyebilir). Böyle bir durumla karşılaştığınızda paniğe
kapılmayın, çocuğunuzda bir sorun olduğunu düşünmeye başlamayın. Sürekli gözetleniyormuş hissi
yaratmadan göz ucuyla nasıl oynadıklarını kontrol edin. Merak etmek güzeldir ancak merakını
doğru yöneltmesini sağlamak sizin elinizdedir. Utandırmadan, korkutmadan birlikte oynamalarının
çok güzel olduğunu, bundan çok mutlu olduğunuzu ancak özel bölgelerimizin bize özel olduğunu
ve oyunda bile olsa bize özel kalması gerektiğini çocuğunuza açıklayın.
Bebekler Nereden Gelir?
Çocuğunuz küçük yaşta bile olsa bu soru karşısında leylek hikayeleri yerine doğru bilgiyi
vermek gerekir. Cinsellik ve ilişki kurma konusunda ayrıntı vermeden bebeğin nerede büyüdüğünü
anlatabiliriz. ‘Bebek annenin karnında oluşur, burası çok güvenli ve sıcak bir yerdir. Bebek burada
büyür büyür ve aramıza gelecek kadar büyüdüğünde doğar.’ 4-5 Yaş grubundaki çoğu çocuk için bu
açıklama yeterli olurken bazıları annenin karnından bebeğin nasıl çıkacağını da merak eder.
Annesinin canı acıyacak mı, bebeği keserek mi çıkaracaklar bunları öğrenmek isteyebilirler. Bu
durumda hamile bir kadının karnını gösteren illustrasyonlar kullanılabilir. Bebeğin gelişimini çocuk
somut olarak görebilir.
Kitap önerisi: Çocuklar İçin Cinsel Eğitim Öyküleri, Yaşam Yanardağ Çelik - Kitapta yer alan
görselleri çocuğunuza gösterebilir ve birlikte kitabı okuyabilirsiniz.
Özel Bölgeler ‘Özeldir’
Çocuklarımıza sadece özel bölgelerini tanıtarak mahremiyetlerini korumayı öğretemeyiz.
Özel bölgeler sadece kendilerine özel alanlardır. Kişisel alan kavramını çocuğun anlayabileceği
ölçüde açıklayabiliriz. Çocuklara istemedikleri ve rahat hissettikleri kişilerin kendilerine sarılmasına,
öpmesine izin vermeyebileceklerini söylememiz gerekir. ‘Vücudumuza sadece yıkanırken ve
giyinirken annemiz/babamız/öğretmenimiz dokunabilir. Doktora gittiğimizde hasta olup
olmadığımıza bakmak için doktor vücudumuza dokunabilir. Bunlar dışındaki yetişkinler bize
dokunmak istediğinde tüm gücümüzle ‘HAYIR!’ diye bağırabiliriz. Eğer istemediğin biri sana
dokunursa sende HAYIRR! Diye bağırabilirsin. Daha sonra hemen öğretmen/anne/babana
söylemelisin. Onlar seni her zaman dinler.’ şeklinde bir açıklama yapabiliriz.
Kitap Önerisi: Anne Bu Ne?, Psikolog Jülide Sevim