T.C.
SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ SPOR BİLİMLERİ ANABİLİMDALI
12-14 YAŞ GRUBU FUTBOLCULARA UYGULANAN ANTRENMAN PROGRAMLARININ FİZYOLOJİK VE
BİYOMOTORİK ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE ETKİLERİNİN ARAŞTIRILMASI
SERKAN DAĞDELEN YÜKSEK LİSANS TEZİ
DANIŞMAN
YRD. DOÇ.DR. MEHMET KUMARTAŞLI TEZ NO: 105
ISPARTA – 2013
ii KABUL ONAY SAYFASI
Sağlık Bilimleri Fakültesi Müdürlüğü’ne;
Süleyman Demirel Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Spor Bilimleri Anabilim Dalı Yüksek Lisans Programı çerçevesinde yürütülmüş olan bu çalışma, aşağıdaki jüri tarafından Yüksek lisans tezi olarak kabul edilmiştir.
Tez Savunma Tarihi:
Tez Danışmanı: Yrd. Doç. Dr. Mehmet KUMARTAŞLI SDÜ Spor Bilimleri A.B.D.
Üye : Doç.Dr. Fatih KILINÇ
SDU Spor Bilimleri ABD. Başkanı Üye : Yrd.Doç.Dr. Mehmet KUMARTAŞLI SDU Spor Bilimleri A.B.D.
Üye : Yrd.Doç.Dr. Ferdi BAŞKURT SDU Sağlık Bilimleri Fakültesi
Fizik Tedavi Rehabilitasyon Bölüm Başkanı ONAY:
Bu Yüksek lisans tezi, Fakülte Yönetim Kurulu’nca belirlenen yukarıdaki jüri üyeleri tarafından uygun görülmüş ve kabul edilmiştir.
Doç.Dr. Nejdet ADANIR
Enstitü Müdürü
iii ÖNSÖZ
Yüksek lisans eğitimim süresince bilgilerinden ve tecrübelerinden faydalandığım, tezimin hazırlanmasında katkılarını esirgememiş olan tez danışmanım Yrd. Doç. Dr Mehmet KUMARTAŞLI ‘ya, Sağlık Bilimleri Fakültesi Spor Bilimleri Bölüm Başkanı Sayın Doç. Dr. Fatih KILINÇ’a, Araştırma grubunun bulunması ve ölçümlerin alınması, testlerin verilerinin işlenmesi sırasında bana yardımcı olan Akdeniz spor kulübü antrenörü Kağan UĞUR’ a, Laboratuar ölçümleri sırasında yardımcı olan Akdeniz Üniversitesi Beden Eğtimi Spor Yüksek Okulu Araştırma görevlisi Özgür ÖZDEMİR’e, Akdeniz Üniversitesi Beden Eğitimi Spor Yüksek Okulu yüksekokul müdür yardımcısı Vedat ÇETİNKAYA’ ya, Yabancı çalışmaların tercümesinde yardımını esirgemeyen Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu Okutman Mustafa DİLEKLİ’ye, İstatistikî verilerin sağlanmasında yardımcı olan Konya Selçuk üniversitesi İstatistik Bölümü 4. sınıf öğrencisi Ahmet DEMİRCİ’ye, çalışmanın her aşmasında yardımını esirgemeyen Mehmet Ali TAŞ’a, Süleyman Demirel Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü çalışanlarına yardım ve desteklerinden dolayı teşekkür ederim.
Serkan DAĞDELEN Isparta -2013
iv İÇİNDEKİLER
İç Kapak ... İ Kabul ve Onay Sayfası ... İİ Önsöz ... İİİ İçindekiler... İV Simgeler ve Kısaltmalar Dizini ... Vİİ Tablolar Dizini ...Vİİİ Resim Dizini ... İX
1.GİRİŞ ... 1
2.GENEL BİLGİLER ... 3
2.1 Egezersiz... 3
2.1.1.Çocuk ve Egzersiz ... 3
2.2.1.Çocuklarda Gelişim Özellikleri ve Fiziksel Eğitim ... 6
126.96.36.199Çocukalrda Fiziksel Gelişim ... 7
188.8.131.52.Çocuklarda İskelet Gelişimi... 7
184.108.40.206.Çocuklarda Kas Yapılarının Gelişimi ... 8
220.127.116.11.Çocuklarda Kalp-Dolaşım sisteminin Gelişimi ... 9
18.104.22.168.Çocuklarda Solunum Sisteminin Gelişimi ... 9
22.214.171.124.Çocuklarda Motor Gelişim ... 10
126.96.36.199.1.Motor Gelişimin İlkeleri ... 11
2.3.Çocuklarda Temel Motorik Özelliklerin Gelişimi ... 12
v
2.3.1. Kuvvet ... 12
2.3.2.Sürat ... 13
2.3.3.Dayanıklılık ... 13
2.3.4.Beceri (Koordinasyon) ... 15
2.3.4.A.Genel Koordinasyon ... 16
2.3.4.B.Özel Koordinasyon ... 16
2.3.5.Futbolun Fizyolojisi ... 16
188.8.131.52.Futbolcuların Aerobik Kapasiteleri ... 17
184.108.40.206.Futbolcuların Anaerobik Kapasite ve Güçleri ... 18
220.127.116.11.Anaerobik Eşik (Aerobik –Anaerobik eşik) ... 19
3.MATERYAL VE METOT ... 20
3.1.Materyal ... 20
3.2.Metot ... 21
3.2.1.Boy Uzunluğu (cm) ve Vücut Ağırlığı (kg) ... 21
3.2.2.Kavrama Kuvvetinin Ölçülmesi ... 22
3.2.3.Bacak Kuvvetinin Ölçülmesi ... 22
3.2.4.Sırt Kuvvetinin Ölçülmesi ... 23
18.104.22.168 Metre Sprint Hızının Ölçülmesi ... 23
3.2.6.Dikey Sıçrama Testi ve Anaerobik Gücün Hesaplanması ... 24
3.2.7.Maksimal Oksijen Tüketimi (MaxVO2=) ... 24
3.2.8.Solunum Parametrelerinin Ölçülmesi ... 25
3.2.9.Vücut yağ Oranının Yüzde (%) Olarak Hesaplanması ... 26
vi
3.2.10.İstirahat Kalp Atım Sayısı ... 27
3.2.11.Esneklik Testi (Otur –Eriş ) ... 27
3.2.12.Uygulanan antrenman Programı ... 28
3.2.13.İstatistiksel Analiz ... 28
4.BULGULAR... 31
5.TARTIŞMA ... 35
SONUÇ VE ÖNERİLER ... 50
ÖZET... 51
ABSTRACT ... 52
6.KAYNAKLAR ... 53
7.EKLER ... 58
8.ÖZGEÇMİŞ ... 59
vii SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ
ATP : Adenozin trifosfat Cm : Santimetre
CO2 : Karbondioksit CP : Kreatin fosfat DK : Dakika H20 : Su Kg : Kilogram KAH : Kalp atım hızı L : Litre
La : Laktik asit M : Metre Max : Maksimum Mg : Miligram N : Kişi sayısı O2 : Oksijen Sn : Saniye
viii TABLOLAR DİZİNİ
Tablo 3.3.1. : 8 haftalık antrenman programının detaylı görünümü Tablo 3.3.2. : 8 haftalık antrenman programı
Tablo 4.1. : 12-14 yaş erkek öğrencilerin deney ve kontrol gruplarının ön testlerinin karşılaştırılması
Tablo 4.2. : 12-14 yaş erkek öğrencilerin deney ve kontrol gruplarının son testlerinin karşılaştırılması
Tablo 4.3. : 12-14 yaş erkek öğrencilerin deney grubunun ön ve son testlerinin karşılaştırılması
Tablo 4.4. : 12-14 yaş erkek öğrencilerin kontrol grubunun ön ve son testlerinin karşılaştırılması
ix RESİM DİZİNİ
Resim 3.1. Boy Ölçümü……….…26
Resim 3.2. Vücut Ağırlığı Ölçümü………...26
Resim 3.3. Kavrama Kuvveti Ölçümü………...27
Resim 3.4. Bacak kuvveti Ölçümü……….….27
Resim 3.5. Sırt Kuvveti Ölçümü……….…28
Resim 3.6. 20 metre Sprint Hızı Ölçümü………....28
Resim 3.7. Dikey Sıçrama Testi……….….29
Resim 3.8. Max VO2 Ölçümü………...30
Resim 3.9. Solunum Parametreleri Ölçümü……….…...31
Resim 3.10. Vücut Yağ Oranının Ölçümü……….………..32
Resim 3.11. İstirahat Kalp Atım Sayısı Ölçümü……….……….32
Resim 3.12. Esneklik Testi……….………...33
1 1.GİRİŞ
Toplumların temel amaçlarından birisi de fiziksel ve ruhsal açıdan sağlıklı bireyler yetiştirmektir. Çocuğun tüm gelişimi fiziksel gelişim ile yakından ilgili olduğundan çağdaş ülkelerde dikkatler çocukluk çağı spor etkinliklerine yönelmiştir.
Çocukların zevk ve eğlence ile yapmaları gereken spor uygulamalarının yerini aşırı yüklenmeli ve ne olursa olsun kazanma arzusu ile yaptırılan çalışmalar almıştır.
Aslında esas amaç, onlarda kalp- dolaşım solunum sistemlerini güçlendirmek sinir- kas koordinasyonu, esneklik, kuvvet, dayanıklılık gibi motor özellikleri geliştirme, bedensel ve ruhsal açıdan sağlıklı, yapacağı spor dalı için alt yapısı hazır bireyler yetiştirmek olmalıdır (Mengütay 2005).
Futbolcunun performansının artırılabilmesi için evvela futbolcunun fizyolojik profilinin saptanması gerekir. Antrenman, ancak bu profile fizyolojik temellere dayandığı zaman futbolcunun performansının yükseltilmesi mümkün olur. Futbol;
aerobik ve anaerobik eforların ard arda kullanıldığı sürat, kuvvet, çeviklik, esneklik, elastikiyet, denge, kassal ve kardiorespiratuvar dayanıklılık, koordinasyon gibi faktörlerin performansa beraberce etki ettiği yüksek derecede koordine bir spor disiplinidir, tanımından yola çıkarak bütün bu özelliklerin ancak iyi programlanmış bir antrenman planı sayesinde istenilen düzeye ulaşabileceğini görebiliriz. Ayrıca uygulanan antrenmanların şiddet ve yoğunluk ilişkisinin hazırlık periyodu boyunca doğru olarak düzenlenebilmesi için oyuncuların fiziksel ve fizyolojik parametrelerinin iyi takip edilmesi gereklidir. Yüklenmelerin bu kriterler göz önüne alınarak yapılması başarının elde edilmesinde antrenör ve sporculara yardımcı olacaktır. Gelişmiş ülkelerin eğitim programlarına bakıldığında, spor etkinliklerine başlama yaşının çok küçük yaşlara indiği görülmektedir. 6-14 yaşı kapsayan ilköğretim çağında, benlik algısı gelişir ve buna bağlı olarak başarı duygusu son derece büyük bir önem kazanır. Bu dönemde beden eğitimi ve spor çocuklar için, hem bedensel gelişim hem de fiziksel gelişim yönünden hem de iyi bir kişilik oluşması ve ruh sağlığı bakımından yararlı ve gereklidir.
2 Beden eğitimi ve sporun insan hayatında önemli bir rolü olduğu herkes tarafından kabul edilmektedir. Okul öncesi dönemden itibaren başlayan spor etkin- likleri daha çok oyun formundaki hareket eğitimi, işbirliği yapma, paylaşma yönünde iken, ilköğretim dönemindeki beden eğitimi ve spor etkinlikleri çocuğun fiziksel yapısının gelişmesine yardımcı olurken diğer taraftan ruhsal yapısında da gelişmeye katkıda bulunur (İri 2003).
Çocuklara uygulanan fiziksel ve fizyolojik testler, düzenli fiziksel aktivitenin büyüme, gelişme ve sağlık üzerindeki etkilerini değerlendirmek, ergenlik dönemindeki çocukların antrene edilebilirliklerini incelemek amacıyla kulla- nılmaktadır. Çocukların büyüme, olgunlaşma ve fiziksel uygunluk modellerinde uzun süreli eğilimleri ve onların çeşitli şiddetlerdeki egzersizlere akut yanıtları da bu testler aracılığıyla belirlenebilmektedir ( Pekel ve ark., 2006). Bu çalışmada, düzenli egzersiz eğitiminin 12-14 yaş grubu erkek çocuklarda bazı fiziksel ve fizyolojik parametreler üzerine etkilerinin araştırılması amaçlanmıştır.
3 2.GENEL BİLGİLER
2.1. Egzersiz
İskelet kaslarının kasılması sonucunda üretilen, bazal düzeyin üzerinde enerji harcamayı gerektiren bedensel hareketlerdir. Egzersiz, fizik aktivitenin alt sınıfı olarak kabul edilir. Planlı yapılandırılmış, istemli, fiziksel uygunluğun bir ya da bir kaç unsurunu geliştirmeyi amaçlayan sürekli aktivitelerdir
Yapılan bilimsel araştırmaların sonuçları çeşitli tipteki egzersizlerin kadın ve erkekteki etkilerinin önemli bir farklılık göstermediği şeklindedir. Egzersize karşı fizyolojik ve biyokimyasal cevaplarındaki oluşma mekanizmalarının her iki cinste de aynı olduğu bilinmektedir. Cinsler arasında ortaya çıkan farklılıklar daha çok elde edilen derecelerle kendini göstermekte, erkek sporcuların performansları genellikle kadın sporculardan daha yüksek bulunmaktadır. Bunun anlamı özellikle 13-14 yaşlarına kadar erkek kaslarının antrenmana verdiği cevap, kadınlarınkinden 2 misli daha fazla olmaktadır. Temel olarak bu cevap androjenlerin etkisiyle gelişmektedir (Özer 1993).
2.1.1. Çocuk ve Egzersiz
Çocuk ve genç antrenmanı birbirini takip eden belli bir amaca yönelik, planlı bir süreçtir. Eğer sporda üst düzey bir başarı bekliyorsak, çocukları erken yaşta ve doğru olarak spora başlatmalıyız. Çocuklarda ve gençlerde antrenman konusuna bakarken çocuğun büyüme ve gelişimini göz önünde tutmak gerekmektedir. Çocuk sürekli gelişim gösteren bir varlıktır. Bu gelişim süreci içinde çocuğun fizyolojik, psikolojik, motor hareket vb. özelliklerinin gelişimi ve gelişim hızı bazı dönemlere göre farklılık gösterir. Çocuklarda yapılacak spor uygulamasının amacı bilimsel verilerin ışığı altında pedagojik bir yaklaşımla sportif performansın geliştirilmesinin yanı sıra onların fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden de optimum gelişiminin sağlanması olmalıdır (Mengütay 1997). Çocuk minyatür bir yetişkin değildir ve onun mantalitesi yetişkinlerden yalnız niceliksel yönden değil aynı zamanda niteliksel olarak da farklıdır (Muratlı 1997).
4 Çocuk ve gençlerde kas kuvveti, yaşla birlikte belirgin şekilde artar. En büyük gelişme ergenlik çağında gözlenir. 8 yaşlarında kas, kütle-vücut ağırlığının
%27’sini oluştururken, kas kasılma kuvveti hala düşüktür.
Bu konuda en hızlı gelişme 12 yaşlarında başlar ve 15 yaşında kas, kütle- vücut ağırlığının % 32’sini oluşturur. Kas kütlesinde %9’luk bir artış oluşturmuştur.
Bunu izleyen 2-3 yıl içinde artış %11 civarında olur. Çocuk ve gençlerin kaldı- rabildikleri ağırlık açısından yapılan gözlemlerde; 8-9 yaşlarında çocuklar, ortalama olarak kendi vücut ağırlıklarının 1/3’ünü tek kolla kaldırıp birkaç adım atabilirken, bu değer 12-13 yaşlarında iki katına, 16 yaşında gencin vücut ağırlığına yükselmiştir.
Bu nedenle kas kütle, kuvvet, güç ve sürate dayalı sporlarda gelişim yaşa bağlı olarak yavaş olmaktadır. Bu sporlarda çocukları gereğinden fazla zorlayarak erken başarı sağlama eğilimi, çocuğun normal büyüme ve gelişmesini etkileyebilecek ve sağlığını tehlikeye atacaktır (Açıkada ve Ergen 1990). Çocukluk ve gençlik yaşında genel ve çok yönlü vücut gelişiminde kuvvet antrenmanı önemli bir rol oynar. Bu özellik hareket hızını da etkiler. Sürat özelliği, kişinin anaerobik kapasitesine, kas kuvvetine, reaksiyon zamanına ve koordinasyonuna bağlıdır. Bu nedenle, sayılan bu noktaların olgunlaşma ile doğrudan ilgileri olması, süratin de ilerleyen yaşla gelişmesine neden olmaktadır. En hızlı gelişimi 10-13 yaşları arasındadır. En yüksek değerler ise, normal olarak 20-30 yaşları arasında elde edilir (Bompa 1999b). Okul çocuğu çağında süratin eğitimi; bu yaşa özgü eğitim anlayışı, öncelikle reaksiyon ve lokomotor sürati geliştirmekle birlikte, ivmelenme yeteneğinin geliştirilmesini de kapsar. Süratte devamlılık henüz özel olarak ele alınmaz. Yeni başlayanlarda sürat yeteneği özellikle küçük oyunlarla geliştirilir. Ayrıca aşağıdaki alıştırmalarda bu amaca uygun düşer (Kuter ve Öztürk 1999). Bir çocuk ile yetişkin insanın, kalp hacimlerinin vücut ağırlığına oranları karşılaştırıldığı zaman, ikisi arasında bir fark olmadığı gözlenmektedir (Açıkçada ve Ergen 1990, Faigenbaum and Wascott 2000).
Dinlenme halinde kalp atım sayısı, çocuklarda, yetişkinlere oranla daha yüksektir, çocuklarda kalbin her kilogram vücut ağırlığı başına atım gücü (bir kasılmada pompaladığı kan miktarı) ve bir dakikada pompalayabildiği kan miktarı yaşla ters orantılıdır.
5 Bu nedenle, dinlenme halinde çocuklarda dolaşım sistemi, yetişkinlere oranla daha çok çalışarak, vücudun gereksinimlerini karşılamak zorundadır. Bir başka deyişle, yaş ilerledikçe, kalp daha kuvvetli bir kasa dönüşürken, aynı zamanda daha etkili bir organ olmaktadır.
9-13 yaşlarında genç sporcular, her kalp atımında yetişkinlerin aldığı oksijenin 1/3’ü ile 1/2’sine yakın oksijen alabilirler. Aradaki bu fark, yaşın ilerlemesi ile azalır. Ancak 16-18 yaşında bile, aynı iş yüküne, yetişkinlerden daha yüksek kalp atımı ile cevap verebilirler. Çocuk ve gençlerin kalplerinin belli bir iş yükünü daha fazla çalışarak karşılaması yanında, bu yaşlarda kanın hemoglobin bileşimi de 14-15 yaşlarına kadar yetişkinlere oranla daha azdır. Bu nedenle, çocuk ve gençler, oksijen rezervi açısından da dezavantajlıdır (Bompa 1999b, Gündüz 1995). Egzersizin gençlerde solunum parametreleri üzerine olan etkileri ile ilgili çalışmalar farklı görüşleri de beraberinde getirebilmektedir. Bir kısım araştırmacılar, yoğun fiziksel antrenmanların solunum parametrelerini arttırıcı yönde etki yaptığını savunurken bazılar ı da solunum parametrelerindeki bu gelişimin tamamen yaş grubunun dinamiği olan normal büyümeye bağlamaktadırlar. Bunun dışında kalan bir kısım araştırmacılar egzersizin solunum parametrelerini arttırmamakla beraber verimli ve ekonomik duruma getirdiğini ileri sürmektedirler (Moğulkoç ve ark 1997).
Sporcunun anatomik olarak gelişebileceği son sınırlara ulaşmış olması, vital kapasitenin artışına engel olan belirleyici bir faktör olarak ortaya çıkmaktadır.
Ulaşılan vital kapasitenin miktarı tamamen yapısal şartlara, yaşa ve her bir spor türünün oksijen ihtiyacına göre düzenlenmektedir. Oksijen ihtiyacı ise; meta- bolizmanın etki derecesi bir tarafa bırakılacak olursa, zaman birimi başına düşen kas işinin şiddeti ve süresine bağlı bulunmaktadır. Uzun süreli yüklenmelerde, her şeyden önce, solunum ritminin düzenli olmasının vital kapasitenin artmasında çok önemli rolü olduğu bilinmemektedir (Patlar 1999).Esneklik, kas sisteminin değişik vücut kısımları ile hareketleri tabii olarak maksimum uygunlukta yapması demektir (Mengütay 1997). Esneklik, diğer motorik özelliklerin yanında çoğunlukla dikkate alınmamaktadır. Ancak esneklik birçok spor dalı için performansı etkileyen bir özelliktir (Muratlı 1997). Düzenli bir esneklik eğitimi, yaşa bağlı fizyolojik yasaları ortadan kaldırmamakla birlikte bu olumsuz gelişmelerin etkisini azaltabilir.
6 Bu nedenle mümkün olduğunca erken yaşlarda eğitilmesi gereken özelliklerden birisi, belki de ilki esnekliktir (Açıkada ve Ergen 1990, Bompa 1999a).
Gündüz (1995), eklemlerinin esnekliğini geliştirmek için en uygun yaşın 11-14 yaş arası olduğunu ortaya koymuştur.
Ergenlik çağında esneklik gelişimi; artan boy uzaması nedeniyle pasif hareket sistemine ait mekanik direnç yeteneğinde, azalma meydana getirmektedir.
Esneklik de bu değişimlerden etkilenmektedir. Bunun nedeni, büyük bir olasılıkla, kas ve tendonlara ait esneklik yeteneğinin hızlı boy uzama sürecine ayak uyduramamasıdır. Bu durum esnekliğin eğitimini gerekli kılar. Fakat bu dönemde hareketlerin seçiminde dikkatli olmak gerekir (Kalyon 1995).
2.2.1. Çocuklarda Gelişim Özellikleri ve Fiziksel Eğitim
Gelişim, organizmada iç ve dış etkenler sonucu, birbirine bağlı ve düzenli biçimde ortaya çıkan, ilerleyici bir dizi değişiklikler olarak tanımlanır. Özer (2004), gelişimi, “bireyin fonksiyonel değişmeleri” şeklinde tanımlamıştır. Gelişim çocuğun yüksek düzeyde fonksiyonel çalışma yapabilmesi için yeteneğinin meydana çıkmasını ve ilerlemesini kapsar. Gelişim, derece derece ve süreklidir. Kimi zaman hızlı kimi zamanda yavaş olmak üzere yaşam boyu sürer. Gelişimde bireysel farklılıklar söz konusudur. Her bireyin kendine özgü bir gelişim biçimi vardır. Yani gelişim bireyseldir.
Gelişim süresi içinde tüm bireyler aynı gelişim aşamalarından geçerler (Gökmen ve ark. 1995). Geçmiş yıllarda eğiticilerin çocukların yaşlarına göre hareket yaptırdığı bilinmektedir. Günümüzde eğiticilerin sadece çocukların yaşlarına bakarak değil, aynı zamanda onların bilişsel, duyuşsal ve psikomotor gelişim özelliklerini de göz önüne alarak fiziksel kapasitelerine göre eğitim yaptırmaları gerekmektedir. Çünkü bu özellikler çocukların farklı disiplinlerdeki karmaşık becerilerin bulunduğu çalışma ortamlarında bütünleyici bir rol alarak onların optimum gelişmelerine katkıda bulunurlar.
Spor eğitimcilerinin yukarıda belirtilen üç ana gelişim özelliklerini iyi bilmeleri, onların her aşamada kendi rollerini ve sorumluluklarını anlamalarına destek olacaktır.
7 Böylece eğitimciler çocukların çok özel büyüme ve gelişim dönemlerine göre daha gerçekçi ve sağlıklı bir fiziksel eğitim programını yürütebilme imkânı bulacaklardır (Mengütay 2005).
22.214.171.124. Çocuklarda Fiziksel Gelişim
Fiziksel gelişim, bedenin ağırlıkça artması ve boyca uzamasının yanında bedeni oluşturan tüm alt sistemlerin de büyümesini ve olgunlaşmasını içerir. Fiziksel gelişim, bireyin, bedensel yapısı, sinir- kas işlevlerindeki değişim ve dengelenme süreci ile ilgilidir (Gökmen ve ark. 1995).
Çocukların okula girdikten sonraki dönemlerinde yapılarında hızlı bir değişim gözlenir, vücut uzamaya başlar ve kilolarında artış olur. Vücut yapılarında düzenli ve kademeli büyümeyi eğitimcilerin göz önüne alması gerekmektedir. Geniş ve büyük kas gruplarının ufak olanlara göre daha çabuk gelişmesi eğitimcilerin uygulamalarda öncelikle büyük motor beceriler üzerinde durmasını gerektirmektedir (Mengütay 2005).
Boy ve vücut ağırlığı, büyüme ve gelişme hızını değerlendirmede en verimli değişkenlerdir. Boy, yaşamın ilk iki senesinde hızla artar. Boy artışı daha sonra çocukluk süresince daha düşük bir hızda devam eder. Boydaki en yüksek büyüme hızı, kızlarda yaklaşık 12, erkeklerde 14 yaşlarında gerçekleşir. Boyda olduğu gibi vücut ağırlığındaki en yüksek artış da, kızlarda 12 yaşlarında, erkeklerde ise boydan biraz daha geç, yani 14,5 yaşlarında gerçekleşir (Wilmore and Costill 1994).
126.96.36.199. Çocuklarda İskelet Gelişimi
Vücudun iskelet sistemini oluşturan kemik, kıkırdak ve eklemlerin organizmayı koruma, yapı ve destek görevi vardır. Kan hücrelerini üretir ve mineralleri depolar. Kemik kıkırdak ve bağlar vücudun yapısal desteğidirler kafatasının yüz kısmı hariç, kafa kemiği, gövdenin bütün kemikleri, el ve ayak kemikleri ilk çocukluk döneminde kıkırdaktan oluşur. İskeletin kemikleşme süreci, bireyin büyümesinin sonunu belirten 22-28 yaşları arasında tamamlanır (Sevim 2002).
8 Çocukların büyüme temposu ve organizmanın gelişimi çok farklı bir süreç olarak incelenmektedir. 9-11 yaşları arasında parmak kemikleri, 10-13 yaşları arasında bilek ve üst kol kemiği, 14-20 yaşları arasında ise diğer kemiklerin olgunlaşması gerçekleşmektedir. İskeletsel gelişim sırasında fiziksel eğitim programlarının doğru düzenlenmiş olmasına dikkat edilmelidir. Sert sıçramalar, ani hareketler ve yoğun yüklenmelerden kaçınmak gerekir (Mengütay 2005).
188.8.131.52. Çocuklarda Kas Yapılarının Gelişimi
Doğumdan başlayarak, adolesan dönemine kadar kilo ile birlikte, kas kitlesinde de önemli bir artış gözlenir. Çocuk ve gençlerde kas kuvveti, yaşla birlikte belirgin şekilde artar. 5 yaşından 30 yaşına kadar vücut kas kütlesi 7,7’den 8,5’e çıkarken, kas kuvveti 9’dan 14’e çıkar.
8 yaşlarında kas, kütle vücut ağırlığının % 27’sini oluştururken, kas kasılma kuvveti hala düşüktür. Bu konuda en hızlı gelişme 12 yaşlarında (buluğ çağında) başlar ve 15 yaşında kas, kütle- vücut ağırlığının % 32’sini oluşturur (Sevim 2002 ).
Kas gelişmesinden önce çocuklarda boy ve kilo artışı olur. 6-11 yaş gurubu çocuklarda büyük kas grupları ufaklara oranla daha çok gelişir. 6-9 yaş arasındaki çocuklar genelde tüm vücudu ilgilendiren çalışmalara daha isteklidirler. 10-12 yaş çocuklarında kassal dayanıklılığı geliştiren çalışmalara yer verilmesi yerinde olur.
Çocukluk döneminde postürün devamlılığı için bölgesel kas çalışmalarına önem verilmesi, kassal zayıflığın üzerinde durulması bakımından oldukça önemlidir. 12-14 yaşlarında boy uzaması oldukça hızlı olduğundan ve kaslarda gerginlik söz konusu olabileceğinden kemik kas sistemi üzerine etki eden tekrarlı ağır yüklenmelerde dikkatli olunması gerekir. Genelde bu dönemde germe çalışmalarının yapılması oldukça fayda sağlar. Boy ve kilo artışının durmasından sonra her iki cinsin kassal gelişimleri hemen hemen aynı zamanlarda tamamlanır. Ancak erkekler cinsiyet hormonlarının baskısıyla kızlardan daha kuvvetli hale gelirler. Kişinin sahip olduğu kas liflerinin sayısı genetik olarak belirlenir. Kas ölçüsünde artış, kişisel kas fibrinlerinin ölçüsündeki artışla sağlanır. Kasın ölçüsü ilk olarak lif âdeti, ikinci olarak lif ölçüsü ile belirlenir. Bazı çocuklar kuvvet aktivitelerinde diğerlerine göre daha iyi performans göstermede genetik olarak avantajlı olabilirler (Mengütay 2005).
9 184.108.40.206. Çocuklarda Kalp-Dolaşım Sisteminin Gelişim
Dolaşım sistemi kan, kalp kası ve kan damarları tarafından oluşturulmuştur.
Kalp merkezde yer alırken, kalpten çıkan damarlar tekrar kalbe dönerek kanın taşınmasını sağlarlar (Günay ve ark., 2005). Okul öncesi çocukları, doruk noktası 9- 14 yaşları arasında olan kardiovasküler sisteme oldukça iyi uyum sağlarlar. Özellikle dayanıklılık antrenmanlarına maruz bırakılan 5 yaşındaki çocuklarda kalp hacminde ve maksimum oksijen alma kapasitelerinde artış görülmeye başlar, yüklenme sonrası normale dönme süresi antrenmanlı olan çocuklarda antrenmansız olanlara nazaran daha çabuktur. Yaşa bağlı benzer gelişimler solunum sisteminde de gözlenebilir.
Antrenman yapmış ve yapmamış çocuklar arasındaki morfolojik ve görevsel farklılıklar ilk ve ortaokul çağlarında daha belirginleşir.
Dolaşım sistemindeki farklılıklar artan kalp atış hacmi, dakikalık artan verim ve kalp hacmi ile kendini gösterir. Yüklenme sonrası kalp atım sayısı, ilerleyen ya ş ve antrenman gelişimleri dolayısı ile gittikçe azalır, çocuklarda da antrenman etkisi ile kalp atım sayısı antrenman yapmayan çocukların ortalamasının oldukça altında kalır. Bundan başka, kalp atım sayısı yüklenme sonrası antrenmanlı çocuklarda antrenmansız çocuklara nazaran daha çabuk normale dönmektedir. Bu etkili ve ekonomik uyum mekanizması olarak kabul edilmelidir (Dündar 2003).
220.127.116.11. Çocuklarda Solunum Sisteminin Gelişimi
Solunum sistemi organizmaya gerekli oksijeni temin etmesi nedeni ile önemli bir role sahiptir. Dolaşım sistemi ancak solunum sisteminin organizmaya sokabildiği kadar oksijeni dokulara taşır. Şu halde dokulara oksijen temininde solunum ve dolaşım sistemleri el ele çalışırlar diyebiliriz (Akgün 1992). Solunum canlı varlık ile onun dış ortamı arasındaki gaz alış verişidir.
Genel olarak solunum terimi iki olayı kapsar, dış (eksternal) solunum bir bütün olarak bedene O2 alınıp, CO2 atılması ve iç (internal) solunum, hücreler ve hücreler arası sıvı arasındaki gaz değişimleri ile O2 kullanımı ve CO2 üretimi solunum sistemi kan ile atmosfer havası arasında gaz değişimi oluşturacak şekilde düzenlenmiş bir sistemdir. Solunum sisteminin en önemli görevleri ise;
10
• Gaz değişimi; O2’nin alınması, CO2’nin verilmesi,
• Ph ve vücut ısısının düzenlenmesi,
• Su ve ısı kaybının sağlanmasıdır (Günay ve Cicicoğlu 2001).
Solunum sisteminin görevi atardamardaki kan gazı basıncının sabit sınırlar içerisinde tutabilmesi için, kan ve çevredeki, hava arasında gaz değişimini sağlamaktadır. Bu sınırlarda olabilecek herhangi bir sapma, sistemde bazı seviyelerde bir bozulma olduğunu belirtir. Bu sapmanın hangi seviyede meydana geldiği ve ne gibi şartların buna sebep olduğu ise klinik tedavi uzmanının işidir (Tamer 2000).
Daha önceki bazı çalışmalarda spor yapanlarda oksijen kullanma kapasitesinin yüksek bulunduğu tespit edilmiştir. Bu durumda oksijen kullanımına etkili olabilecek akciğer ventilasyonu yanında, kanda oksijen taşınmasında etkili olabilecek faktörlerin de spor yapanlarda farklı olması gerektiği düşünülebilir (Dinçer ve ark 1993). Fiziksel aktivitelerin sistematik bir şekilde uygulanması solunum sistemini olumlu yönde etkilemektedir. Dinlenme halinde dakika solunum hacmi yetişkinlerde 160-170 ml/kg, 13-14 yaşları arasında 125 ml/dk dır. Yine bu yaş aralığında maksimal oksijen ventilasyonu 1,94 l/kg. ve ergenlikte pek fazla değişmemektedir. Solunum sisteminin hızlı gelişimi 12-13 yaş arasına rast- lamaktadır. Çocuklarda yoğun yüklenmelere adaptasyon yetişkinlerden daha fazladır (Mengütay 2005).
18.104.22.168. Çocuklarda Motor Gelişim
Motor gelişim; motor becerilerin kazanılması, dengelenmesi ve azalması sürecidir. Bu süreçte de büyüme, olgunlaşma, hazır oluş ve öğrenme önemli rol oynar. Motor gelişim, kendisini harekete ilişkin davranışlardaki değişiklikler yoluyla ortaya koyar. Dolayısıyla motor gelişimi incelemenin temel amacı, hareket yeteneklerinin aşamalı ilerlemesini incelemektir. Hareket, biçim (süreç) ya da performans (ürün) olarak incelenebilir. Motor yeteneklerin kendiliğinden gelişmediği artık kabul edilen bir gerçektir. Çocukların motor yeteneklerinin optimum gelişmesi, sağlanan olanaklara, güdülenmeye, öğretime bağlıdır.
Bunların sağlanması ise ancak çocuğun zihinsel ve duygusal boyutlarda olduğu kadar motor gelişim açısından da tanınması ile olasıdır.
11 Bilimsel verilere dayalı bir tanıma, çocuğa hangi hareketlerin ne zaman ve nasıl öğretileceği konusunda bilgi sağlayacağı gibi cinsiyet farklılıklarından haberdar olma ve bireysel farklılıkların önemini anlamada da yardımcı olacaktır (Koç 2005).
Okul öncesi dönemde motor becerilerin gelişmesinde sosyalleşmenin etkileri görülmeye başlar.
Bu sürede atlama, dikey sıçrama ve sürat koşullarında cinsiyet farkının erkekler lehine ortaya çıktığını görüyoruz. Buna karşılık kızlar oyunlarında daha çok ip atlama ve seksek oynadıkları için koordinasyonu ve dengeyi gerektiren becerilerde erkeklerden daha üstündürler.
Daha sonraki yıllarda yapılan testler erkeklerin kızlardan daha hızlı koştuklarını, daha kuvvetli atış ve atlama yapabildiklerini, bazı denge becerilerinde daha oturmuş olduklarını ortaya koymaktadır. Ancak bu farklar, puberte döne- mindeki farklılıklarla karşılaştırıldığında önemsiz değerlerdedir (Muratlı 1997).
22.214.171.124.1. Motor Gelişimin İlkeleri
Yapılan araştırmalar, gelişimin tüm bireyler için ortak olan, genelleştirilebilen temel ilkelerinin saptanmasını sağlamıştır. Bu ilkelerden motor gelişimle ilişkili olanlar aşağıda sıralanmıştır.
— Motor gelişim, kalıtım ve çevre etkileşiminin bir ürünüdür. Kalıtsal olarak üst düzey belirlenen gizli güçlerin bu düzeye ulaşma derecesini çevre koşulları belirler. Çevre koşullarına hastalık, kazalar, ırk, sosyoekonomik düzey, beslenme, psikolojik etmenler örnek verilebilir.
— Gelişimi meydana getiren değişiklikler bazen hızlı bazen de yavaş olmak üzere yaşam boyu sürer. Gelişimin en hızlı olduğu iki dönem bebeklik ve ergenliktir.
— Motor gelişimi sıralı aşamalar izler. Bu aşamalar basit ve ilkelden zor ve karmaşığa doğru bir evrim gösterir.
— Zihinsel, duygusal ve motor gelişim birbirlerinden soyutlamaz. Bu boyutlar arasında etkileşim vardır.
— Gelişim birikimli bir süreçtir.
— Motor gelişim baştan ayağa merkezden dışa doğrudur (çocuk; önce baş bölgesini, sonra gövde ve bacak kaslarını kontrol edebilir). Çocuk önce gövde ve omuz, daha sonra kol, el ve parmak kaslarının hareketlerini kontrol eder.
12
— Motor gelişim bütünden özele doğru bir yön izler.
— Gelişimde bireysel farklılıklar söz konusudur. Bireylerin gelişim hızları ve hareket davranışlarında (emekleme, yürüme gibi) geçirdikleri süreler farklıdır. Bir başka deyişle gelişim bireyseldir (Koç 2005).
2.3. Çocuklarda Temel Motorik Özelliklerin Gelişimi 2.3.1. Kuvvet
Spor biliminde kuvvet kavramı (kas kuvveti) çok değişik alanlarda ve değişik biçimlerde tanımlanıp sınıflandırılmıştır. Birçok bilim adamının değişik tanım- larında, kuvvet kavramı ifade ve anlam bulmuştur (Sevim 2002). Kuvvet, sporda verimi belirleyen motorsal yetilerden biridir. Genel olarak bir dirence karşı koya- bilme yetisi ya da bir direnç karşısında belirli bir ölçüde dayanabilme yetisi olarak tanımlanır. Kuvvet yetisinin değişebilirlik özelliği büyük önem taşır. 20 yaşa kadar gelişim hızı üst düzeydeyken 20-30 yaşları arasında bu hız düşerek devam eder (Dündar 1998).
Antrenmanlar sayesinde kuvvet artırılabilir. Olağanın üzerinde bir dirence karşı düzenli kasılmalar ile kas gücü artar. Hızlı artış için kas düzenli aralıklar ile ağır bir dirence karşı kasılmalı, kuvvet arttıkça direnç artırılmalıdır (Çimen 1994).
10-11 yaşlarından itibaren cinsiyet farklarının görülmeye başlamasıyla hızlanan kuvvet gelişimi, 13-14 yaşlarında büyük bir gelişim oranına erişir. Ancak birçok araştırmacı 10 yaşına kadar kuvvet gelişimini ortaya koymuştur. Bununla birlikte on yaş öncesi dönemde kas kütlesinde bir artış olmadığı belirtilmektedir.
Kuvvet yaşla birlikte; boy, kilo, iskelet sistemindeki kaldıraçlar oranındaki ve bütün vücudun kas kütlesindeki artışına bağlı olarak artar.
7-18 yaşları arasındaki gelişim profiline bağlı olarak, okul çocuğu çağı sonunda kuvvet yeteneğinin gelişimi sınırlı kalır. Ek olarak yapılan kulüp çalışmaları bu dönemdeki çocuklarda önemli farklar oluşturmaz. Bununla birlikte erkek ve kız çocuklarında (antrenmanlı ve antrenmansız) gelişim eğilimi aynı değildir. Kulüplerde çalışan çocukların ortalama verim düzeyi biraz daha yükselir (Muratlı 1997).
13 2.3.2. Sürat
Sporda verimi belirleyen motorsal özelliklerden biridir, fakat diğer özelliklere nazaran geliştirilmesi en sınırlı olan genellikle birleştirilip iyileştirilebilen bir özellik olarak görülen sürat çok hızlı bir biçimde yol alma ya da hareket etme niteliğidir (Bompa 1998, Sevim 1997). Sporcunun en önemli motorik özelliklerinde biri olan sürat, değişik biçimlerde tanımlanabilir (Sevim 2002). Fiziki anlamda sürat, belirli bir zaman içerisinde kat edilen yoldur (Açıkada 1991).
Süratin formülü ise; hız = yol / zaman’dır.
Antrenman bilimi açısından ise sürat; vücudu ya da vücudun bir bölümünü yüksek hızda hareket ettirebilme yeteneği şeklinde tanımlanabilir (Sevim 1997).
Genel sürat; herhangi bir hareketi (motor tepki) hızlı bir biçimde sergileyebilme yetisi olarak tanımlanır (Bompa 1998). Genel ve özel fiziksel hazırlığın her ikisi de genel sürati arttırmaktadır (Dündar 1998). Özel sürat ise; belirli bir süratte (genellikle çok yüksek) bir egzersizi veya beceriyi uygulama kapasitesi olarak tanımlanmaktadır (Dündar 1998). Özel sürat, yapılan branşa özgüdür ve bir çok durumda başka spor dallarına aktarılması ya da dönüştürülmesi beklenmemelidir (Bompa 1998, Dündar 1998). Hareketlerin uygulanmasında sürati oluşturan basit elemanlardan ziyade hareketin hızlı yapılmasına önem verilmektedir. 6-9 yaşlarında hareket süratinin gelişiminde büyük bir atak gözlenmektedir. Hareketin maksimal frekansının 7-16 yaşları arasında 1-1,5 kat arttığı saptanmıştır. 10-11 yaşlar arasında ve bu yaşlardan sonrada artış devam etmektedir. Maksimal adım frekansının en yüksek değerleri kız ve erkek çocuklarda 9-10 yaş arasındadır. Yine bu yaşlar arasında adım uzunluğu değerlerinin düşük olduğu ve reaksiyon süratinde artış başladığı belirtilmektedir.4 yaşındaki bir çocuk koşabilme yeteneğini %30 arasında arttırabilirken 5 yaşında
%70-90 oranında bir iyileşme görülür. Bu bağlamda sürat yeteneği erken yaşlarda eğitilmeye başlanmalı ve çok yönlü eğitim programları uygulanmalıdır (Mengütay 2005).
2.3.3. Dayanıklılık
Dayanıklılık genelde sporcunun fiziki ve fizyolojik yorgunluğa dayanma gücü olarak tanımlanabilir (Sevim 2002). Bir başka deyişle dayanıklılık tüm
14 organizmanın uzun süre devam eden sportif alıştırmalarda yorgunluğa karşı koyabilme ve oldukça yüksek yoğunluktaki yüklenmeleri uzun zaman devam ettirebilme yeteneğidir (Sevim 2002, Zorba 2001).
Açıkada ve Ergen (1990), ise dayanıklılığın, tamamen organizmanın aerobik enerji üretimine bağlı olarak ortaya çıkan bir kondisyon özelliği olduğu ve üç dakikalık bir sürenin üzerinde yapılan aralıksız çalışmaların zaman uzadıkça tamamen aerobik enerji sistemine dayalı olarak geliştiği sonucuna varmışlardır.
Fizyolojik olarak insanın maksimal dayanıklılığı kişinin maksimal aerobik kapasitesi olarak isimlendirilir. Dayanıklılığın istenen seviyeye ulaşabilmesi uygulanacak değişik antrenman metot ve içeriklerinin iyi uygulanabilmesine bağlıdır. Dayanıklılık kavramı içerisinde yapılan çalışmalar vücutta aşağıda belirtilen değişiklikleri meydana getirir.
• Vücut çok kısa sürede toparlanır.
• Vital kapasite artar.
• Kalp güçlenir.
• Aktif kılcal damarların sayısı artar.
• Organizmanın enerji kapasitesi arttırılır.
• Bunların birbirleriyle kombine ilişkileri geliştirilir (Sevim 1995).
Dayanıklılık, çocuklarda çok erken yaşlarda görülen bir özelliktir. Ancak bu dayanıklılık O2 borçlanmasının olmadığı ve sinir sisteminin herhangi bir stres altında bulunmadığı bir ortamda olmalıdır. Çocuklar oyun ortamında uzun süre çalışabilirler.
Dayanıklılık özelliği; genetik yapıya, kas oranı ve çeşitlerine, aerobik ve anaerobik kapasitenin gelişimine bağlıdır. 7-11 yaş döneminde, temel dayanıklılığı geliştirmek için (aerobik kapasite) devamlılık yöntemiyle dayanıklılık çalışmaları yapılabilir.
Burada koşma, bisiklet, yüzme sporları örnek olarak kullanılabilir (Sevim 2002).Çocuk kalbi, uygun yapılan yüklenmelerle gençlerde olduğu gibi antrenmana dayanabilme ve uyum sağlama yeteneğine sahiptir. Araştırmalarda, 3-5 yaşındaki çocukların dayanıklılık antrenmanlarına uyum sağladığı belirtilmektedir. Genellikle, erken yaşlarda dayanıklılık amacıyla yapılan uygulamaların oyun formunda, değişken olması ve rejenerasyon için gerekli dinlenme süresinin verilmesi tavsiye edilmektedir.
15 8-12 yaş grubundaki çocuklar maksimal yüklenmelere tabi tutulduklarında, dinlenme sürecinin ilk dakikalarında kalp kasının dinlenme süresi ile uyum sağladığı görülmektedir.
8-12 yaş grubundaki çocukların dayanıklılık özelliğinin %36’lık bir gelişme gösterdiği saptanmıştır. Ergenlik dönemine kadar her iki cins arasında dayanıklılık özelliği bakımından fazla bir farklılık yoktur. Kız çocuklarda 12 yaşından sonra maksimal gelişim gözlenmektedir. Bu çağda çocuklardaki aerobik karakterde çalışmalar uygulanmalıdır. Solunum kaslarının en yüksek gelişimi kızlarda 10, erkeklerde 12 yaşında kendini göstermektedir. Ergenlik döneminde ise gelişim temposunda düşüş görülmektedir (Mengütay 2005).
2.3.4. Beceri ( Koordinasyon )
Beceri, kısa süre içerisinde zor hareketlerin öğrenilebilmesi ve değişik durumlarda amaca uygun çabuk bir şekilde tepki gösterilebilmesine, her hareketin birbirini doğru olarak izlemesine ve istenilen kuvvetle meydana gelmesine bağlıdır.
Becerili hareket, kasılması gereken kaslara merkezi sinir sisteminden gelen uyarıların zamanında gelmesiyle olur (Sinir-kas koordinasyonu). Sportif anlamı ile koordinasyon, istemli ve istemsiz hareketlerin düzenli, uyumlu, amaca yönelik bir hareket dizisi içerisinde uygulanması olup, organizmanın sinirsel bir gücüdür.
Diğer bir anlamda koordinasyon, hareketin uygulanmasına katılan iskelet kasları, eklemler ve eklem bağları ile merkezi sinir sistemi arasındaki ilişki birliğidir.
Koordinasyon, iskelet kasının belli bir amaca yönelik bir hareketin gerçekleştirilmesi sırasında merkezi sinir sistemi ile ahenkli bir işbirliğidir. Koordinasyonun mükemmelliğini sağlayan faktör, bu hareketin akışı ile ilgili fiziki yasalar, hareketi gerçekleştiren agonist ve antogonist kasların antrenmanlılık derecesi ve kulakta bulunan denge organının (vertiboller organ) uyum düzeyidir (Sevim 2002).
Gelişim döneminde koordinasyon kızlarda 12-14 yaş, erkeklerde 12-15 yaş ergenlik döneminin içine girer. Gelişim dönemi esnasında fiziksel görünüm değişmesi ile birlikte yedi, on santim boy uzaması mevcuttur. Vücut oranlarının değişmesiyle koordinatif yeteneklerin gelişiminde bireysel olarak az veya çok aksamalar olur. Her şeyden önce hareketin tam ve uygun ince sevk ve idaresi gerekmesine rağmen kalitede düşme olur, hareketler sekteye uğrar.
16 Bu yaş döneminin kondisyonel ve fizyolojik güç faktörlerinin seviyesini yükseltmek sallantı dadır. Bu durum büyümenin devam etmesi gibi geçidir. 12-15 yaş erkekler ve 12-14 yaş kızlarda koordinasyon düşer veya orta seviyede kalır.
Bu yüzden bu dönemde teknik hareketler sağlamlaştırılmaya çalışılmalıdır (Günay ve ark. 2001). Koordinasyon ikiye ayrılır:
2.3.4. A. Genel Koordinasyon
Kişinin çeşitli hareket becerilerini (hangi spor dalıyla uğraşırsa uğraşsın) kazanmasıdır. Bazı durumlarda genel koordinasyon, özel koordinasyonun temelini oluşturur. Vücut ağırlığı, boy, kas tansiyonu, göz-kas koordinasyonu, denge, reaksiyon zamanı, kinestezi, hareket sürati ve isabetliliği genel beceriyi etkiler. Genel becerinin geliştirilmesine mümkün olduğunca erken yaşlarda başlanılmalıdır.
2.3.4. B. Özel Koordinasyon
Bir spor dalında çeşitli ve bir seri hareketin hızlı, akıcı ve uyumlu şekilde yapılmasıdır. Spor türünün özel reaksiyonlarından, taktik anlayış ve davranışlardan kaynaklanan duruma uygun biçimde hareket edebilmeyi anlatır.
Özel koordinasyon çalışmaları, yapılan spor türünün hazırlığı niteliğindedir ve teknik çalışmaların ana öğesini oluşturur. Örneğin; yüzmede yalnız kol çalışması gibi, atletizmde koşu dirilleri gibi alıştırmaları özel koordinasyon çalışması olarak sayabiliriz (Muratlı 1997).
2.3.5.Futbolun Fizyolojisi
Bütün dünyada olduğu gibi ülkemizde futbol en popüler bir spor disiplini olma hüviyetini devam ettirmektedir. Böyle olunca futbol ekiplerinin başarılı oyunlar sergilemeleri ön planda tutulan bir hedef olmaktadır. Futbolda başarının temelinin bu durumda iki yoldan geçtiğini söylemek makul olacaktır.
Futbolcunun seçimi
Futbolcunun performansının arttırılması
Futbolcunun performansının arttırılması için önce futbolcunun fizyolojik profilin saptanması gerekir. Antrenmana ancak bu profile fizyolojik temellere dayandığı zaman futbolcunun performansının yükseltilmesi mümkündür olur.
17 Futbolu aerobik ve anaerobik eforların ardı ardına kullanıldığı sürat, kuvvet, çeviklik, esneklik, elastikiyet, denge, kassal ve kardiorespiratuvar dayanıklılık , koordinasyon gibi faktörlerin performansa beraberce etki ettiği yüksek derecede koordine bir spor disiplinidir diye tarif etmek mümkündür. Futbolcunun fizyolojik profilini çizebilmek için evvela futbolda hareket analizini yapmak gerekir. Futbolda hareket analizi ile ilgili çalışmalar çok azdır. Bazı eski çalışmalarda futbol oyunu esnasında hareketler kısa süre filme alınmış sonra bütün oyuna aktarılarak sonuç çıkarılmaya çalışılmıştır. Bunun 90 dakikalık oyunu tam manası ile aksettirdiği söylenemez. Bu özelliklerin ancak iyi programlanmış bir antrenman planı sayesinde istenilen düzeye ulaşabileceğini görebiliriz.
Ayrıca uygulanan antrenmanların şiddet ve yoğunluk ilişkisinin hazırlık periyodu boyunca doğru olarak düzenlenebilmesi için oyuncuların fiziksel ve fizyolojik parametrelerinin iyi takip edilmesi gereklidir. Yüklenmeleri bu kriterler göz önüne alınarak yapılması başarının elde edilmesinde antrenör ve sporculara yardımcı olacaktır.
126.96.36.199.Futbolcuların Aerobik Kapasiteleri
Aerobik kapasite vücudun oksijen taşıyabilme ve kullanabilme yeteneğidir.
Maksimal oksijen tüketimi veya MaxVO2 aerobik kapasitenin değerlendirilmesinde en etkili yoldur (Willmore and Costill 2004).
Aerobik kapasiteyi en iyi belirtme bireyin 1 dakikada kullanabildiği maksimal VO2’ yi tayin etmekle mümkün olur. Bir sporcunun aerobik kapasitesinin o spora özgü hareketler esnasında ölçülmesi en fizyolojik olan yoldur. Örneğin bisikletçilerin aerobik kapasitesi bisiklet ergometresinde ölçülebilir. Koşucularınki yürüyen koşu bandı üzerinde ölçülebilir.
Futbol oyununda görülen hareket karakteristiklerini laboratuar koşullarında aynen tekrarlamak ve fizyolojik ölçümleri bu durumda yapmak mümkün değildir.
Futbolcunun sadece kalp atım sayısını oyun esnasında tele metrik olarak kayıt edip inceleyebiliriz. Kısa bir süre için sırtına hafif torba koyup exprasyon havasını bu torbada toplayıp metabolizmasını araştırabiliriz. Bununla birlikte futbolcularda her türlü fizyolojik ölçümü en iyisi koşu bandında yapmaktır.
18 188.8.131.52.Futbolcuların Anaerobik Kapasite ve Güçleri
Futbolda ani hızlanmalar, yön değiştirmeler, ani duruşlar, kafaya çıkışlar ve şutlar anaerobik enerji ile ilgili hareketlerden sayılır. Hareket analizinde futbolcuların anaerobik güçleri ne düzeydedir? Bireyin anaerobik kapasite ve güçlerini ölçmek için standartlaştırılmış metotlar yoktur. Futboldaki önemi dolayısıyla başlangıçta bahse- dilen anaerobik kapasite iki şekilde incelenmektedir.
Alaktasit Anaerobik Laktasit Anaerobik
Bunlardan ATP-CP’den enerji oluşumunda asit laktik meydana gelmez. Onun için bu safhaya alaktasit (laktik asitsiz) anaerobik denir. Glikolitik yoldan enerji oluşumunda ise son ürün asit laktiktir. Onun için bu yola da laktasit anaerobik adı verilir.
Laktik asit sporcunun yorgunluğu ile ilgili kimyasal bir faktördür. Başlangıçta hareket analizinde izah edildiği gibi futbolda genellikle kısa zamanda, yüksek şiddette bir efor sarfıyla kısa mesafeler alınmaktadır. Buda bize daha ziyade alaktasit kısmını ilgilendirmektedir ve gerekli enerji zamanla da ilgili olduğu için futbolda alaktasit anaerobik güç çok önemli olmaktadır. Hollmann’a göre futbolda laktasit anaerobik enerji kaynağına oranla alaktasit enerji kaynağı daha önemlidir.
Görüldüğü gibi futbolcularda anaerobik gücün belirgin bir şekilde yüksek olması gerekmektedir. Bu gözleme dayanarak futbolcuların antrenmanlarında bu konu üzerinde önemle durulması gerekmektedir. Daha yüksek düzeylere doğru bir şekilde gelebilmek için buna yönelik çalışmalar yapılması gerekmektedir.
Futbolda dinlenme süreleri genelde uzun olmamalıdır. Duran bir birey maksimal bir hıza 50-60 metrede erişir. Fakat futbolda genellikle hareket halindeyken süratlenilir. Pratik yönden sürat antrenmanları ısınmadan hemen sonra yapılmalıdır. Futbolcu bu durumda yorgun olmadığından daha süratle hızlanabilir, anaerobik gücünü zorlayabilir ve geliştirebilir. Sürat antrenmanları oyunda olduğu gibi hareket halindeki durumdan başlayarak yapılmalıdır ve dinlenme periyodu tam bir toparlanmaya temin edecek kadar uzun olmalıdır.
19 184.108.40.206.Anaerobik Eşik (Aerobik – Anaerobik eşik)
Anaerobik eşik sporcunun uygulayacağı optimal antrenman dozunu saptamada faydalı olduğu içinde önemlidir. Anaerobik eşik laktik asidin kanda birikmeye başlamasının hızlandığı, bir başka deyimle anaerobik metabolizmanın hızlandığı efor için total enerjide belirgin bir şekilde anaerobik değerlerin artmaya başladığı efor düzeyidir. Efor esnasında kanda laktik asit birikiminin az olması o şahısta antrenmanla anaerobik eşiğinin yükseldiğinin işaretidir.
Anaerobik eşiğe tekabül eden efor şiddeti gerek maksimal oksijen tüketimi gerekse nabız olarak o sporcunun uygulayacağı etkili antrenmanın optimal dozunun ne olması gerektiği konusunda bize fikir verir.
Anaerobik eşik ne kadar yüksekse kişi efor esnasında gerekli enerjinin çoğunu aerobik yoldan temin etmekte ve anaerobik kaynağı yeter bir enerji kaynağı olarak sona saklayabiliyor demektir.
Solunum dakika volümü ve egzersiz şiddeti ilişkisi, değerler ortaya konarak araştırılır, iki veya daha fazla efor düzeyinde kan laktatı ve nabız sayısı tayin edilir.
Kanda 4mmol/l laktat düzeyi anaerobik eşik olarak kabul edilir.
Bu düzeye maksimal oksijen tüketiminin hangi kademsinde erişildiği bulunur.
Böylece anaerobik eşik düzeyine tekabül eden efor yükü ve kalp atım sayısı o kişinin optimal antrenman yükünü ve antrenman nabzı olmalıdır.
Bir diğer yol ise sporcuyu yürüyen koşu bandı üzerinde muhtelif süratlerde koşturulması ve bunun sonucunda laktat kan değerine bakılarak sporcunun hangi değerlerde (süratlerde) anaerobik eşiğe ulaştığına bakılan yöntemdir. Sporcunun aerobik kapasitesi ne kadar yüksek ise 4mmol/l anaerobik eşiğe bandın o kadar yüksek süratlerde erişildiğine bakılır. Burada bant sürati, efor, şiddeti yerine kullanılmıştır. Aerobik kapasite ihmal edilmemesi gereken bir husus olmakla beraber futbolda bu kapasiteye tekniğin, üzerine kurulduğu temel yardımcı bir faktör gözü ile bakılmaktadır.
20 3.MATERYAL ve METOT
3.1 Materyal
Araştırmaya, Antalya 75. Yıl İlköğretim okulunda eğitim gören 12-14 yaşlarındaki deney grubu yaş ortalamaları 13,01±0,81 yıl , boyları 153±0,1 cm, vücut ağırlıkları 42,2±5,6 kg (n=22) ve kontrol grubu yaş ortalamaları 12,48±0,81 yıl, boyları 152,4±2,1 cm vücut ağırlıkları 44,1±2,3kg (n=22) olan toplam 44 erkek öğrenci gönüllü olarak katılmıştır. Testler Akdeniz Spor Kulübü futbol sahası, Akdeniz Üniversitesi sporcu test laboratuarı ve spor salonu tesislerinde gerçekleştirilmiştir. Deneklere aydınlatılmış onam formu doldurularak araştırmaya kendi rızalarıyla gönüllü olarak katıldıkları teyit edilmiştir. Isınma, hareketlilik, esneklik, soğuma çalışmaları sistematik olarak yaptırıldı, maksimal kapasite kullanmaları istendi. Materyaller;
1. 0,1 cm.hassaslıkta boy ölçüm aleti (Charder hm-200p) 2. 20 gram’a kadar hassas terazi (Angel marka)
3. El dinamometresi (Hand grip, takkei marka)
4. Sırt ve bacak dinamometresi (Back and Lift, takkei marka) 5. Tecneguie marka elektronik çıkış ve varış fotoselleri 6. Jump metre takkai marka
7. Diz üstü bilgisayar (Toshıba marka), streo teyp (philips) 8. Spirometre (Cosmed marka)
9. Skinfold kaliper deri altı yağ ölçümü aracı (Holtain marka) 10. Polar RS 400 (Finlandiya) marka kalp atım cihazı
11. Eurofit test bataryasına uygun ölçülerde yapılmış olan esneklik sehpası
21 3.2. Metot
3.2.1 Boy Uzunluğu ve Vücut Ağırlığı Ölçümü:
Boy ölçümleri denekler ayakta dik pozisyonda dururken skalanın üzerinde kayan kaliper deneğin kafasının üzerine dokunacak şekilde ayarlanmasıyla yapıldı ve uzunluk 1mm hassasiyetle okundu cm cinsinden kaydedildi.Ölçüm için Charder hm- 200 p marka ölçüm aleti kullanıldı.
Resim 3.1. Boy Uzunluğu Ölçümü
Denekler, 20 grama kadar hassas bir kantarda (Angel marka) çıplak ayakla ve sadece şort giyerek tartıldı kg cinsinden kaydedildi.
Resim 3.2 Vücut Ağırlıgı Ölçümü
22 3.2.2.Kavrama Kuvvetinin Ölçülmesi:
Takkei marka el dinamometresi (Hand Grip) ile ölçüm gerçekleştirildi. 5 dakika ısınmadan sonra, denek ayakta iken ölçüm yapılan kolu bükmeden ve vücuda temas ettirmeden kol vücuda 45o’lik açı yaparken ölçüm alındı. Bu durum dominant el için üçer defa tekrar edildi ve en iyi değer kg cinsinden kayıt edildi.
Resim 3.3 Kavrama Kuvveti Testi 3.2.3. Bacak Kuvvetinin Ölçülmesi:
Ölçüm, Takkei marka sırt ve bacak (back and lift) dinamometresi kullanılarak yapıldı. 5 dakikalık ısınmadan sonra, denekler ayaklarını dizleri bükük durumda dinamometre sehpasının üzerine yerleştirdikten sonra, kollar gergin, sırt düz ve gövde hafifçe öne eğik bir konumda, elleri ile kavradıkları dinamometre barını dikey olarak maksimum oranda bacaklarını kullanarak yukarı çektiler. Bu çekiş üç kez tekrar edilip her denek için en iyi değer kg cinsinden kaydedildi.
Resim 3.4 Bacak Kuvveti Ölçümü
23
3.2.4.Sırt Kuvvetinin Ölçülmesi:
Takkei marka sırt ve bacak (back and lift) dinamometresi kullanılarak ölçümler yapıldı. 5 dakikalık ısınmadan sonra, denekler dizleri gergin durumda dinamometre sehpasının üzerine ayaklarını yerleştirerek kollar gergin, sırt düz ve gövdeyi hafifçe öne eğerken, elleriyle kavradığı dinamometre barını dikey olarak maksimum oranda yukarı çektiler. Bu çekiş 3 kez tekrar edildi ve her denek için en iyi değer kilogram (kg) cinsiden kaydedildi.
Resim 3.5 Sırt Kuvveti Ölçümü
3.2.5. Yirmi (20 ) Metre Sprint Hızının Ölçülmesi:
Denekler test öncesi yapılan aktiviteye paralel şiddette 15 dakika ısındırılıp futbol sahasında 0-20 m arasına kurulan Tecnequie marka fotoselli kronometre ve bilgisayar yardımı ile deneğin bu mesafeyi koşma süresi ölçüldü. Üç denemeden en iyisi saniye (sn) cinsinden kaydedildi.
Resim 3.6 Yirmi (20) Metre Sprint Hıznın Ölçülmesi
24 3.2.6.Dikey Sıçrama Testi ve Anaerobik Gücün Hesaplanması:
Sporcular 5 dk ısındıktan sonra Takkei marka jump metre sporcununkarın bölgesine baglandı ve belirli alan içinde dikey sıçrayıp tekrar aynı alana düşmesi istendi. Test 3 kez tekrar edildi en iyi değer santimetre (cm) olarak kaydedildi. Dikey sıçrama test sonuçları kullanılarak anaerobik güç hesaplandı. Anaerobik gücün sıçrama mesafesi ve vücut ağırlığından yararlanarak hesap edilebilmesi için önerilen aşağıdaki formüle göre anaerobik güç hesaplandı.
Anaerobik güç (kgm/sn) = √4,9 *(Vücut ağırlığı) *√D D = dikey sıçrama mesafe (cm) hesaplandı (Tamer 2000).
Resim 3.7. Dikey Sıçrama Testi 3.2.7. Maksimal Oksijen Tüketimi (Max VO2):
Eurofit test bataryası protokolünde yer alan 20 metre mekik koşu testi ile ölçülmüştür. Kapalı spor salonunda 20 metrelik çelik metre ile test için gerekli mesafe belirlenmiş, renkli şeritlerle test alanı sınırlandırılmış, huni ve işaret çubukları ile çizgilerin belirgin olarak görünmesi sağlanmıştır. Diz üstü bilgisayarı yardımı ile bilgisayar programı ve bilgisayara bağlı sterio teypten testin uygulanması esnasında gelen sinyal sesinin denekler tarafından net olarak duyulabilmesi için teypten kolonlar her iki varış ve dönüş çizgisine konulmuştur.
25 Test protokolüne uygun 8,5km/h koşu hızında başlayarak ve denek bir sinyal sesini kaçırıp diğerinde tekrar ritmi yakalayınca teste devam edildi. Sinyali yakalamada zorlanan denek arka arkaya iki turda pistin sonunda öndeki çizgiye ulaşamadığında test durduruldu. Denekler 20 m piste koşup ve sinyalle denekler çizgiye bir ayakla dokunacak koşu hızı her dakikada 0,5 km/s artırıldı ve her dakika bir safha olarak kabul edildi. Deneğin durdurulduğu safha test sonucu ve kardiyo respiratory dayanıklılığın bir göstergesi olarak kabul edildi. Sonuçlar diz üstü bilgisayarı yardımı ile girilerek deneklerin Max VO2 ‘leri tespit edildi.
VO2Max = 31,025 + (3,238 * X) – (3,248 * yas) + (0,1536 * X * yas) (ml/kg/dk) (X= Testin bırakıldığı son hız) formülü kullanılmıştır. (Leger et al.)
Resim 3.8. Max VO2 Ö lçümü
3.2.8.Solunum Parametrelerinin Ölçülmesi:
Solunum parametreleri Cosmed marka spirometre ile ölçüldü. Solunum parametreleri ölçümünün nasıl yapılacağı deneklere tek tek anlatıldı, gerektiğinde uygulamalı olarak gösterildi. Deneklerin ölçümü sırasında spirometre ağızlığını iyice ağızlarına almaları ve burunluk takmaları sağlanarak deneklere oturur pozisyonda iken geniş bir inspirasyon sonunda kuvvetli bir ekspirasyon hamlesi yaptırılarak bu parametrelerin ölçülmesi sağlanmıştır. Bu işlem 3 kez tekrar edildi ve en iyi derece kaydedildi. Spirometreye deneklere ait bilgiler ölçüm öncesinde girildi. Litre (lt) cinsinden değerler kaydedildi.
26 1. Zorlu Vital Kapasite (FVC): Maksimal bir inspirasyondan sonra yapılan tam bir ekspirasyon ile çıkartılabilen solunum gaz volümü olan bu değer elde edilmektedir .
2. Zamanlı Güçlü Ekspiratuvar Volüm (FEV1): Denekte birinci saniyedeki güçlü ekspirasyonla atılan maksimal solunum gaz volümüdür .
Resim 3.9. Solunum Parametrelerinin Ölçülmesi
3.2.9.Vücut Yağ Oranının Yüzde (%) Olarak Hesaplanması:
Derialtı yağ kalınlığının ölçümü, başparmak ve işaret parmağıyla deri ve derialtı yağı tutularak, doğal deri kıvrımı yönünde, kas dokusundan uzağa çekilmek suretiyle Skinfold Kaliperle (Holtain marka) yapıldı. Aletin kıskaç kolları deri üzerinde sabit bir basınç yaparken, derinin çift katının kalınlığı ve derialtı yağ dokusu kalibrenin göstergesinden milimetre cinsinden okundu ve aşağıdaki formül (lange formülü) ile hesaplandı.
VücutYağYüzdesi(%)=
(Biceps+Triceps+Subscapula+Pectoral+İliac+Quadriceps)*0,097+3,64
Resim 3.10 Vücut Yağ Ölçümü
27 3.2.10.İstirahat Kalp Atım Sayısı:
İstirahat kalp atım sayısı ölçülmeden önce denekler sırt üstü yere yatırılarak 10dk dinlendirildi. Polar RS 400 (Filandiya) marka profesyonel olarak kalp atım hızları ölçmek üzere geliştirilmiş araçlar kullanıldı. Sporcuların saat kısmı sol bileklerine bağlanırken wearlink de göğüs bölgesine sıkmayacak şekilde yerleştirdi ve kalp atım hızları takip edilerek adet sayısı olarak kayıt edildi (atım/dk).
Resim 3.11 İstirahat Kalp Atım Sayısı Ölçümü
3.2.11.Esneklik Testi:
Denek oturarak parmak uçları yatay yüzün kenarında olmak üzere ayaklar dikine kasaya yapıştırılarak, ayaklarını omuz genişliğinde açıp tam uzatılarak, dizler bükülmeden gövde mümkün olduğunca ileri bükülüp eller gergin bir şekilde cetvel yavaşça itti. 3 tekrar yapılıp en iyi sonuç santimetre (cm) cinsinden kaydedildi.
Deneklerin esneklik ölçümleri uzunluğu eurofit test bataryasına uygun 35 cm, genişliği 45 cm. ve yüksekliği 32 cm, üst yüzey uzunluğu 55 cm., genişliği 45 cm.;
ayrıca üst yüzeyi ayakların dayandığı yüzeyden 15 cm. dışarıda olan; üst yüzeyi üzerinde 50 cm'lik ölçüm cetveli bulunan bir sehpa ile yapılmıştır.
Resim 3.12. Esneklik Testi
28 3.2.12. Uygulanan Antrenman Programı:
Araştırmada deney grubu olarak 12-14 yaş grubu ilköğretim öğrencilerine 8 hafta süre ile haftada 3 gün, birer gün arayla, (Pazartesi, Çarşamba, Cuma) 60 dk.
düzenli olarak, çocukların gelişim dönemleri göz önünde bulundurularak çocukların kuvvet, sürat, koordinasyon, teknik-taktik , dayanıklılık ve özelliklerini geliştirici egzersiz eğitim programı uygulandı.Antrenman programı;
Yüklenme şiddeti: Orta
Başlama devresi: 15 dk ısınma, streching
Esas devre: 15*2=30 dk iki devreli eğitsel oyun, amaca yönelik egzersiz Bitiriş devresi: Soğuma cimnastiği (10 dk),dinlenme: 5dk
Toplam süre : 60 dk.
3.2.13.İstatistiksel Analiz
İstatistiksel analizler için SPSS programı kullanılmıştır. Tüm değişkenlerin aritmetik ortalamaları ve standart sapma değerleri hesaplanmıştır. Kontrol ve deney gurupları arasında fark olup olmadığını tespit etmek için İndependent Samples T Test, hem kontrol grubu hemde deney grubunun ön ve son testleri arasında farklılık olup olmadığını tespit etmek için Paried Samples T Test uygulanmıştır.
29 Tablo 3.3.1.Sekiz (8) Haftalık Antrenman Programının Detaylı Görünümü
D: Dinlenme
DÖNEM DÖNEM I DÖNEM II
AY ARALIK OCAK
HAFTA 1 2 3 4 1 2 3 4
SAĞLIKLI DEĞERLENDİRMESİ 1 - - - - - - 1
PERFORMANS TEST
1 - - - - --- - - - 1
HAFTALIK ANTRENMAN PROGRAMI
PAZARTESİ 1 1 1 1 1 1 1 1
SALI D D D D D D D D
ÇARŞAMBA 1 1 1 1 1 1 1 1
PERŞEMBE D D D D D D D D
CUMA 1 1 1 1 1 1 1 1
CUMARTESİ D D D D D D D D
PAZAR D D D D D D D D
TOPLAM
ANTRENMAN GÜN SAYISI 3 3 3 3 3 3 3 3
MAÇ SAYISI 0 0 0 0 0 0 0 0
TATİL GÜNÜ SAYISI 4 4 4 4 4 4 4 4
ANTRENMAN SAYISI 3 6 9 12 15 18 21 24
ANTRENMAN ZAMANI(SAAT)
3 6 9 12 15 18 21 24
BİYOMOTRİK YÜKLENME ŞİDDETLERİ
KUVVET (%) 40 40 40 40 40 40 40 40
SÜRAT (%) 20 20 20 20 20 20 20 20
DAYANIKLILIK (%) 20 20 20 20 20 20 20 20
TEKNİK-TAKTİK (%) 10 10 10 10 10 10 10 10
KOORDİNASYON 10 10 10 10 10 10 10 10
TOPLAM % 100 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100%