Hayvanlar Alemi: Omurgasızlarda Çiftleşme!
Çiftleşmenin en basit şeklini uygulayan bazı bir gözelilerde organizmanın tümü bir eşeylik gözesi gibi davranır ve diğerleri ile kaynaşarak zigotu oluşturur. Örneğin su içinde yaşayan Chlamydamanas adındaki bir Gözeli kamçılı türlerinin çiftleşmesi böyledir. Chlamydomonas türlerinin bazılarında eşelik gözeleri aynı büyüklüktedir. Diğer bazılarında ise bir güzeli önce bölünüp çeşitli büyüklükteki eşeyli gözeleri oluşturur. Eğer biri Zigot, büyüklükleri farklı iki eşeylik gözesinin kaynaşması sonucu ortaya çıkmışsa bu eşeyliliğin başlangıcı demektir. Eşeylik gözelerinin büyük olanı yüksek hayvanlardaki yumurtanın, küçüğü ise spermanın karşılığıdır.
Terliksi hayvanı gibi daha gelişmiş birgözelilerde, bir çeşit çiftleşme sürece oluşmaktadır. Bu, Örneğin salyangoz gibi bazı hayvanlarda görülen erdişice çiftleşmeyi çok andırır. Birleşme yani Konjugasyon adı verilen bu süreçte iki terliksi hayvanın ağız yüzeylerinden birbirlerine yapışırlar derisindeki erkek çekirdek, ötekinin içine girip dişi çekirdek ile kaynaşır; Böylece çapraz döllenme gerçekleşir.
Çokgözelilerdeki eşeylik gözeleri, yumurtalar ve spermalar özeşeylik organlarından oluşurlar. Dişi eşeylik organları olan Yumurtalıklar ile erkek eşeylik organlara olan testisler, genellikle birbirinden farklı canlılarda Yer almıştır. Eşeylik rganlarının İki çeşiti de aynı canlıda bulunursa erdişilik durumu söz konusudur. Deniz Gülü, Mercanlar ve deniz anası gibi aşağı çokgözelilerde bir hayvandan çıkan erkek eşeklik gözeleri, suda yüzerek bir başka hayvanın vücuduna erişirler ve içine girerek dişi eşeylik organına yönelirler. bu durumda gerçek anlamıyla çiftleşme söz konusu olmaz.
Yassıkurtlar grubunun türleri de erdişi olur ya da bunlardan tam bir çiftleşme eylemi gerçekleşir. Erkekte bulunan bir penis, dişinin genital açıklığına girerek spermanın verilmesini sağlar. Böylece erkek eşey hücreleri, suyun içine bırakıldıkların da olduğu gibi ziyan olmaktan kurtulur. Erkek ile dişinin fiziksel temas halinde gelebilmeleri için aralarında bir çeşit cezbetme eyleminin olması gerekir. Dişi tarafından salınan bir kimyasal madde bu işi görür ve sperm nakli gerçekleşir. Bir canlı organizmanın yapısı ne kadar karmaşıksa, cezbetme usulleri de o kadar önemli olur.
Asalak olarak yaşayan ve erdişi olan yassıkurtların çapraz dönmesinde dişi ile erkek birbirine iyice yapışırlar, şeritlerde ise her iki şeridinin bölükleri yer yer karşılıklı olarak birbirlerinin yanına gelinler. Aynı şeyler, tek eşeyli olan ve çiftleşme eylemini gerçekleştiren iplik kurtları içinde söylenebilir.
Halka kurtların en ilkeli olan ve denizlerde yaşayan kıllı kurtlar, eşeylik gözlerini suya bırakır ve döllenme olayı vücut dışında oluşur. Zigottan da planktonda yaşayan bir Larva gelişir. Kıllı kurtların çoğunda, erkek eşeylik gözlerinin dişi eşeylik gözlerine rastlamak şanslarını arttıran ve normal yaşantıda pek görülmeyen çiftleşme davranışları vardır. Örneğin, eşeysel olgunlaşmaya erişmiş olan kurtlar hep birlikte deniz dibini terk ederler ve suyun içinde yükselerek yüzerler, Böylece küme halinde yerlerini terk ederken eşelik gözelerini boşaltırlar; Hatta Olgunlaşmış eşelik gözleri ile dolu olan arka kısımlarını orada bırakırlar. Bu davranış, türlerin çoğunda yaz boyunca aralıklı olarak devam eder.Kıllıkurtların dişilerinin çoğu kim halinde giderken, erkeklerde eşeylik gözesi çıkarılışını uyarıcı özelliğe sahip kimyasal bir madde salgılar. Odontosyllis türleri çiftleşecekleri sırada ışık saçarlar ve böylece eşeklik gözlerinin açığa çıkarılışının her iki cinste aynı zamanda olmasını sağlayan bir çeşit Işıklı haberleşmeyi kullanırlar.
Toprak solucanları erdişi olup, çiftleşme eylemlerini çapraz döllenme ile gerçekleştirirler. birbirlerine bitişik çukurlarda bulunan 2 Toprak solucanı, Binbaşı diğerinin kuyruğuna gelecek şekilde birleşir ve her birinin erkek eşeylik hücreleri diğerine geçer.
Kabukluların çoğu suda yaşamakta olup ayrı eşeylidirler. Fakat bunların erkek eşeylik gözeleri hareketten yoksun olduğu için çiftleşme eyleminin gerçekleştirilmesi zorunludur. Yengeçlerin, ıstakozların ve karideslerin çok sayıdaki karın bölümlerinden bazıları erkek eşelik gözelerini nakledilecek içimi almışlardır. çiftleşme sırasında erkek, dişi yumurtalarını dışarı çıkarırken eşeylik gözelerini salar. bazı kabukluların iki cinsin bir araya getirmeye yarayan özel haberleşme olanakları vardır. Gelasimus cinsi Yengeçlerin de erkek, kıskaçlarından birini sallayarak dişiyi çağırır. başka Gelasimus cinsinde erkeğin dişiyi çağırmak için başvurduğu ses çıkartıcı organları vardır.
Istakozlar, duyargalarının kökünde bulunan özel oluşumları başlarındaki bir çıkıntı ya sürtmek suretiyle ses çıkartırlar. Alpheus ve Synalpheus cinsi karidesler, genişlemiş kıskaçlarının hareketsiz ve hareketli kısımlarını birbirine vurarak şaklama sesi çıkarırlar. eşeysel işaretleşme amacıyla ses çıkarma olayı kabuklularda, diğer suda yaşayanlardaki kadar yaygındır. bir yere yerleştikten sonra bir daha kımıldamayan kabuklardan olan Cirrippedialar erdişi koloniler halinde yaşarlar. bunlarda döllenme, birinden çıkıp yanındakinin kabuğunun içine giren uzayabilir bir penis aracılığıyla gerçekleşir.
Böceklerin çoğu tek eşeyli olup, çiftleşme eylemine girişirler. genellikle çok hareketli olduklarından,karşı cinsi cezbetmek amacıyla çeşitli gösterilere başvururlar. Örneğin bazı büyük arı türlerinin erkekleri, hergün geçtikleri yolu üzerindeki yaprakları ve ince dalları ısırarak ağızlarındaki özel koku bezleri aracılığıyla arkalarında güzel kokulu bir iz bırakırlar. Erkek arı, çiftleşmek isteyen bir dişi kendisini izleyip buluncaya kadar bu işe devam eder. Dişi pulkanatların çoğu erkeği 1,5 km den cezbedebilecek güzel bir koku çıkarırlar. kimi kelebeklerin çiftleşmesinde de kokunun önemli bir yeri vardır. bir çeşit Kurşuni renkli kelebek olan Eumenis Semele’de çiftleşme, eşlerin birbirine kovalaması ile başlar. dişi daha önce çiftleşme eylemine girişmemişse bir yere konar. bundan sonra erkek dişinin karşısına geçer ve ön kanatlarındaki özel koku guddeleri dişinin duyargalarındaki duyu organlarına deyinceye kadar eğilir.
Birçok böcek, görüntü işaretlerine başvurur. Ateş böcekleri parlayıp sönen bir ışık çıkarırlar. çeşitli türlerin ışıkları birbirinden farklıdır. Bu nedenle, aynı yerde bir düzine kadar farklı tür birden faaliyet gösterebilir. Bunlardan her biri ancak kendi özel ışıklarına karşı duyarlıdır. Örneğin çiftleşme zamanı gelmiş olan bir erkek Photinus Pyralis, her 5-8 saniyede bir parlayıp sönen kısa süreli bir ışık verir. bir bitkinin üstüne konmuş olan dişinin buna verdiği cevap Tam 2 saniye parlayıp sönen bir ışık şeklindedir. erkek 2 saniye sonra parlayıp sönen aşağı doğru gider. başka böceklerde daha karmaşık görüntü oyunları vardır. Örneğin bazı Kelebekler kanatlarını oynatırlar, titrersineklerle sivrisinekler dans edenler.
böcekler çeşitli mekanizmalara başvurarak çiftleşme amacıyla seslerde çıkarırlar. ağaçların olan bazı kınkanatlılar içinde bulundukları ütülerin duvarlarına vücutlarını vurarak ses çıkarırlar. sivrisinek gibi bazı böcekler kanatlarının titremesi ile ses çıkarırlar. çekirgeler kanatlarını veya bacaklarını ya da hem kanatlarını hem de bacaklarını birbirine sürterler. böyle böceklerin ses algılayan organlara da vardır. sürtünme ile oluşturulan ve Çekirge sesleri adı da verilen Bu sesler, bazı su böcekleri tarafından da çıkartılabilir. bunların bazıları ortadaki bacak çiftini birbirine sürterek ses çıkartırlar. genellikle ses çıkaran erkek olduğu halde, her iki cinste de ses algılayıcı organlar vardır.
Böceklerini çiftleşme davranışlarında dokunma duyusu da rol oynar. özellikle çiftleşme ile mi sırasında önem kazanan dokunma duyusu, oynaşmak evresi için gerekli olabilir. bazı uzun bacaklı su böcekleri, suyun yüzeyinde ilerleyen titreşimlere duyarlıdırlar. Empid sineklerinin erkeği, çiftleşmeden Önce küçük böcekleri öldürüp dişiye verir. dişi onları yerken erkek çiftleşme eylemine girişir. Dişiye verilen av, azen İpek lifçiklerine sarılarak, dişinin bunları açmak için uzun süre uğraşması sağlanır.
İyi göremeyen erkek örümcekler, kişinin ağını özel bir biçimde titreştirirler ya da dişiye çarparlar. amca Örümceklerin ise görme duyuları iyidir. bunların erkekleri, dişi ile birleşmeden önce bir yandan bir yana koşup dans eder, on ayaklarını sallayarak oynaşırlar.
Akreplerin çiftleşme dansının anlamı, dişinin erkeği öldürmesi amacını taşımaz. erkek eşeylik gözelerini spermatofor adı verilen bir kapsül içinde yere bırakır ve dans esnasında dişiyi bunun üzerine getirmeye çalışır. dişi bu durumda vücudunu alçaltıp spermatoforu alabilir.
Yumuşakçaların bazıları eridişidir, bazılarında ise şeyler ayrılmıştır. Hepsinde de çapraz döllenme uygulanır. Helix adı verilen bahçe salyangozunun çiftleşme eylemi sırasında her zaman görülmeyen bir durum görülür; erkek ile dişi, bir çift Sert, kalkerleşmiş en iyi dokuların içine girinceye kadar birbirlerine batırırlar. Buiğnelerin içerde erimesi ile açığa çıkan kimyasal bir maddenin salyangoza çiftleşmeye hazır hale getirdiği sanılmaktadır. bazı mürekkep balıkları ve ahtapotların, çiftleşme oynaşmaları sırasıyla renkleri ve renk düzenleri değişebilir.
KAynak: Hayvanlar Alemi,