Şerif Mardin'in anılan kitabında yapmış olduğu, Said Nursi'ye doğrudan değinmiş olduğu her yerde hayranlığını dile getiren ve derin övgüler içeren bazı ifadeler sıralamaktan ibarettir. Bunları kanıtlamak veya bu hayranlığa gerekçe olan olguları açıklığa kavuşturmak, onun sorunu değildir
Yazarın bu tür değinmelerini, şöyle sıralayabiliriz:
"Said Nursi, zamanımızda Müslümanlar için uygun düşen tavrın ilkelerini Kur'an'dan çıkaran bir İslam bilimleri uzmanı olarak görülebilir."29
"Said Nursi'nin mesajının modernleşme akımlarından birini oluşturduğu söylenebilir."30
"Said Nursi'nin Aydınlanma felsefesinin içinden doğmuş fikirleri kendi sistemine yedirmesi..."31
"Said Nursi'nin kişiliğini oluşturan ve kendisi henüz gençken belirginleşen özellikler arasında, E.Erikson'un Luther'e atfettiği karakter özelliklerini anımsatan bir kararlılık da bulunmaktadır.Resmi biyografisine göre, çocukluk dönemi inatçılığından anlaşılabileceği gibi, sahip olduğu misyon çok erken yaşlarda belirgineşmiştir; bunda bir velinin hayatında gereken vurguyu görmemiz mümkündür."32
"Çünkü o, kendisini millet'e din'e ve devlet'e adamış bir kişiydi."33
"...parlak bir dağlı çocuk..."34
"...geleneksel İslam bağnazlığının hantallığını yok etmiş ve modern Avrupa düşüncesinde görüldüğü biçimiyle doğanın yasalarını kavramaya yönelik bir akım başlatmıştır."35
"Said Nursi'nin büyülü üslubu (...) Said Nursi'nin kıvraklığının, sarsıcı üslubunun ve gramer kurallarına aykırı cümlelerinin çekici etkisi (...) Türkçe cümlelerine özel bir ahenk veren Arapçalaşmış zengin kelime hazinesi (...) Said Nursi'nin retoriğinde, Kur'an üslubunu çağrıştıran yönler bile bulunmaktadır."36
Said Nursi'ye böylesine cömert övgüler sıralamış olan yazar, onun hakkında olumsuz eleştiri anlamına gelebilecek tek bir sözcüğe kitabında yer vermemiştir. Tam tersine, Said Nursi'nin kişilik yapısı hakkında kuşku uyandırabilecek bazı iddiaları yalanlamakta özenli davrandığı görülmektedir. Örneğin, Nursi'nin Sultan tarafından akıl hastanesine kapattırılmış olmasıyla ilgili olarak "yapılan muayeneler sonunda akli dengesinin yerinde olduğu açıkça ortaya çıkmıştır"37demektedir.
Bütün bunlardan sonra, Mardin'in kitabında Nursi'nin kişilik yapısı ile ilgili olarak çok ustaca bir üslupla ve ima yollu bazı eleştiriler ortaya konulduğuna dair görüşleri anlamak büsbütün olanaksızlaşmaktadır. Kitap üzerinde tartıştığımız kimileri, Mardin'in bu tavrına kanıt olarak aşağıdaki cümlelerini bir örnek olarak ileri sürmüşlerdir: "Belirttiğine göre, özel dünyasının yarısı annesinin ölümü ile kaybolup gitmişti; Abdurrahman'ın ölümü ise, özel evreninin diğer yarısının da yokolması anlamına geliyordu. Buna rağmen, Abdurrahman'ın ölümü ile ortaya çıkan kayıp, kısa bir süre sonra, kendisini Said Nursi'nin hizmetine ve yazılarının propagandasına adayan bir başka genç tarafından telafi edilecekti."38 Ancak, benim görüşüm, bu türden satırların Nursi ile ilgili küçültücü bir ima amacı taşımadıkları veya o yönde algılanmalarının ve değerlendirilmelerinin mümkün olamayacağı doğrultusundadır.
Şerif Mardin’e Göre, Said Nursi’nin Kerametleri
Mardin, böylesine derin hayranlık ifadeleriyle andığı Nursi ile ilgili bazı "keramet" iddialarını da hiç bir eleştiri süzgecinden geçirmeye ve bu iddialara inanmadığına dair herhangi bir kayıt koymaya gerek duymaksızın(örneğin, iddiaları tırnak içine almak gibi) olduğu gibi nakletmiştir.
Mardin'in naklettiklerine göre, Nursi'ye medrese öğrenciliği çağlarındaki bir rüyasında "Hazreti Muhammedi görme izni" tanınmıştır.39 Nursi, gençlik yıllarına ait bir başka rüyada da "Kadiri tarikatının kurucusu Abdükadir Geylani'yi gördü". Mardin, bu olayı bir "dini lider" olarak Nursi'nin "ortaya çıkışı yalnızca bir tesadüf sayılmamalıdır" yolundaki görüşünün kanıtı olarak ileri sürmektedir.40
Mardin, ayrıca, 1890'ların başında, elleri kelepçeli olarak Bitlis'e gönderilirken "Nezaretçileri, ibadet için yürüyüşlerine ara verdiklerinde, Molla Said'in her nasılsa kelepçelerinden kurtulmuş biçimde ibadete hazırlandığını görmüşlerdir"41 diye yazmaktadır. Öte yandan, gene Mardin'in naklettiğine göre, Said Nursi, ertesi gün kendisine sorulacak soruları "önceden malum olma yoluyla" bilme yetisine sahiptir.42
Bütün bunlardan sonra, çok açık bir biçimde, inanmış bir Nurcunun kitabını okuduğumuz izlenimine varabiliriz. Ancak, bazı zihinleri karıştıran şu hususu da görmezlik edemeyiz: Böyle bir kitabın yazılmasında, bir takım laik Batılı bilim adamlarının tahlillerinin ve kuramlarının açıklamasına geniş bir yer ayrılmış olması ve bunların, kitapta ortaya konulan bazı görüşlerin dayanakları oldukları yolunda bir sanı uyandırma gereksinimi duyulmuş olması şaşırtıcıdır. Zira, keramet sahibine inanan insanların, bu yolda bilimsel kanıtlamalara gereksinimi olmamak gerekir. Acaba, kendisinin inanmadığı bazı konulara, bilimsel kaygıları olan çevreleri inandırmak veya en azından ilgilerini çekmek isteyen birisi ile mi karşı karşıyayız?
Şerif Mardin’e Göre, Nurculuk ve Kemalizm
Nurculuk, bir çok bakımlardan, Cumhuriyetin bir antitezi ve Kemalizm karşıtı bir hareket olarak ortaya çıkmış ve kendisini tanımlamıştır. Dolayısıyla, hilafetin yanında yer almıştır.
Said Nursi, “hilafet saltanatının vefatı”ndan duyduğu hüznü gizlememiş43 ve nurculuğun rolünü “Mustafa Kemal’e karşı Nurun tokadı”44ile karşı çıkmak olarak belirlemiştir.
Mardin'in anlatımında da Nurculuk ne denli olumlu bir çizgiyse, Kemalizm de onun karşısında o denli bir olumsuzluğun ifadesi olarak ortaya konulmaktadır.
Mardin'in Kemalistler ile ilgili şikayetleri, öncelikle, Nurculuğun "sosyolojik dinamiğini anlamak"45 yerine, Nursi'ye "gerici", "düzenbaz" ve "istismarcı"46 gibi sıfatlarla karşı çıkmalarıyla ilgilidir. Bununla, kimleri kastettiği belli değildir.
Oysa, ağır küfür anlamı taşıyan sıfatlar kullananlar nurculardır; sayısız vesilelerle Kemalistlere karşı ağır küfürlerle saldırmışlardır.
Nursi, “saltanat-ı hilâfeti” mahveden bir Deccal’den söz eder.47 Nursi’ye göre, ayrıca, “şimal tarafında zuhur” eden bir Büyük Deccal de vardır.48
Nursi, Atatürk’e karşı olumsuz duygularını her zaman üstü kapalı olarak ifade etmemiştir. Onun hakkında açıkça “o insafsız , o çok kusurlu adam” demekten geri kalmaz.49
“Ayasofya Camisini puthaneye, Meşîhat Dairesini (Osmanlı Diyanet Dairesi) kızların lisesine çeviren adamı sevmemek suç olması imkânı var mı” diye tekrar tekrar sorar.50
Nursi, Kemalistler ve Mustafa Kemal hakkındaki saldırılarını, "günahkârlar", "seyyiesiz", "Süfyan", "Nefreti âmmeye lâyık adam", "Deccal", "İslamın en büyük fitne-i diniyelerinden biri...”51 gibi ağır hakaretler içeren sıfatlar kullanarak Münâzârat ve Şuâlar isimli risalelerinde değişik yerlerde tekrarlamıştır.
Nursi, Münâzârat’ta, ayrıca, “Şu halde, böylelerin fena zannettikleri Jön Türklerin nazarlarında dahi mel’un, anarşist ve iğtişaşçı fırkasından addolunurlar. İstedikleri şey muhâl olduğunda, neticesi ihtilal ve fesattır” demekte ve aynı sayfada hâşiye olarak şu cümlelerle bu yazılanlara açıklık getirilmektedir:
“Komünist ve anarşist manasıyla, Kemalizmi ve inkılâp softalarını ve dönmelerini görmüş gibi haber veriyor.”52
Mardin, Nurcuların Kemalizme bu tür küfürlerle ortaya çıkmalarında rahatsız edici bir yan bulmamış olacak ki sorunun bu yanına hiç değinmemiştir.
Mardin, daha düne kadar, laikleştirici reformları; “kişiyi söndüren İslami ahlâk ve emirler” karşısında ve “Batı toplumunun özgürlükçü ve yaratıcı kimliğine” ulaşmanın yolu olarak görmekteydi.53 Mardin, bugün geldiği noktada ise Kemalizmin başlattığı "kişiliksizleştirme" sürecinin, geleneksel Osmanlı sistemini hedef aldığı görüşündedir.54 Demek oluyor ki daha düne kadar Kemalizm’i kişiyi söndüren İslam karşısında görmekte iken, bugün Kemalizm’in İslami Osmanlı toplumu karşısında kişiliksizleştirici etkilerinden söz eder olmuştur. Mardin’in bu evrimini, Amerika’nın “özgür” havasına borçlu olduğu düşünülebilir.
Oysa, Mardin’in bir zamanlar Kemalizm’i İslamiyet karşısında göstermesi kadar, bugün de İslamiyet’i Kemalizm karşısında göstermesi de herhangi bir mantıksal ve tarihsel temeli olmayan boş bir iddiadan ibarettir.55
Mardin'e göre, "Nurcu hareket gücünün bir bölümünü Cumhuriyet döneminin başarısızlıklarından aldı(...) Söz konusu başarısızlık, Batı uygarlığının artık bir yenilgi olarak algılamaya başladığı sanayi toplumuna özgü bir olgu olarak güçlü inanç bağlarının yokluğu ve ‘bezginlik’ ile koşuttur"56
Görüldüğü üzere, Mardin, Kemalizm’e yönelik eleştirilerinde, Kemalizm’i sanayi toplumu olgusuyla özdeşleştirmek gibi, kendisine kolaylık sağlar gibi görünen ve fakat geçerli hiç bir mantıksal dayanağı bulunmadığı için asla sağlam olmayan bir yol tutmuştur.
Sanayi toplumu olgusuyla Kemalizm’i özdeşleştirme çabası ikna edici olabilseydi, bundan, bazılarını pek sevindirecek, şöyle bir sonuç sağlanmış olabilirdi: Kemalizm gibi, yeryüzünden izleri her şeye rağmen silinememiş olan bir anti-emperyalist akımı, "garbın âfakını saran çelik zırhlı duvar" ile barışık bir çizgi gibi göstermek mümkün olabilirdi.
Oysa, "bilimsel felaketlerimizin en sonuncusu sanayileşmedir" diyen Fourrier'den, günümüzün çevrecilerine kadar çok değişik akımların karşı çıktıkları ve kuşkuyla baktıkları sanayi toplumunun bazı olumsuzluklarından Kemalizm’i sorumlu tutmanın anlaşılır hiç bir yanı yoktur. Sanayi toplumunun doğurduğu çetin sorunları şimdiye kadar kim çözebilmiş ki Kemalizm çözebilmiş olsun. Amerika'nın sadık hizmetkârı Suudi Arabistan mı çözmüştür? Mardin'in "kişiliksizleştirme" sürecinin karşıtı olarak gördüğü Osmanlılığın diriltilmesi mümkün olsa, bugünün koşullarında, Suudilikten çok farklı bir şey mi ortaya çıkacaktır? Osmanlılık, kendisini silip süpürmüş olan bir sürecin sonuçlarına nasıl çare olacaktır?
Ş. Mardin'e göre, Said Nursi'nin ve Nurculuğun mücadele yolu, kendi deyimiyle "Kemalist Jakobenizm"den57 farklıdır. Fazla irdelemeye ve kanıtlamaya gerek duymaksızın "Kemalizm, yüzeysel ve toplumla organik bağlardan yoksun"58 bir hareket olarak takdim edilmekte; buna karşın, Nurculukta "toplum seferberliğine tanınan önem"in59 varlığı ileri sürülmektedir. Oysa, gerçeğin bunun tam tersi olduğu, bizatihi Mardin'in kitabında anlatılanlardan çıkmaktadır.
Said Nursi, eylem çizgisinin tümü boyunca, egemenlerle işbirliği içinde olmaya büyük özen göstermiş ve amaçlarını gerçekleştirmede, esas olarak, egemen konumda olanlardan sağlayacağı desteğe güvenmiştir.
Said Nursi'nin, egemenlerle işbirliğine gösterdiği özen, 1913'te Bitlis'te patlak veren bir isyanı bastırarak güçlerini kanıtlamalarından hemen sonra, Jön Türkler'in gizli servisine katılmasında açıkça görülür. "Said Nursi, İttifak devletleri safında savaşa katılınmasına dair beş cihad fetvasının hazırlık çalışmalarına da katıldı." 60
Nursi'nin yeri, genellikle, egemenlerin yanıbaşındadır. 1890'larda Van valisinin maiyetindedir.61Abdülhamid'in kuşçubaşısı Mustafa Bey'in konağında uzun süre yaşamıştır. Bu zatın oğlu, Jön Türklerin gizli servisinin önde gelen kişilerindendir ve Nursi'nin yakın arkadaşıdır.62
Said Nursi'nin amaçlarını gerçekleştirme yolundaki çabalarında, sultanlara yazdığı mektuplar önemli bir yer tutar. Abdülhamid'e sunduğu bir dilekçeyle, doğuda, Kahire'deki El-Ezhermodelinde bir medresenin kurulmasını önermiştir.63 Aynı içerikte bir dilekçeyi daha sonra Sultan Reşat'a sunmuştur.64 Görülüyor ki Nursi'nin mücadele yöntemi, bir "toplum seferberliğine" dayanmanın çok uzağındadır ve kralların desteğiyle toplumu değiştirmeyi amaçlayan 19.yüzyıl ütopistlerinin çizgisini anımsatmaktadır.
Gerçekte Mustafa Kemal ile ters düşmesi de kendisinin değil; Mustafa Kemal'in tutum ve tercihlerinin zorunlu kıldığı bir durum olarak görünmektedir. Keza, Şeyh Said ayaklanmasına katılmadığını beyanda özen göstermesi65 ve yazdıklarında "karşıtlarının bir Kürt milliyetçisi olduğu yolunda kendisine yönelttikleri suçlamaları haklı gösterecek hiçbir şey" bulunmaması66 da Cumhuriyet yönetimiyle iyi geçinme çabalarının kanıtlarından biri olarak görülebilir.
Mardin'e göre, Nurculuğun stratejisinde "toplum seferberliğine tanınan önem(...) Cumhuriyet rejimi yöneticilerini muhtemelen en çok endişelendiren özelliğidir".67 Buradaki birinci yanlışlık, Cumhuriyet rejimi yöneticilerini homojen bir bütünlük gibi göstererek hepsini aynı torbaya koyma eğilimindedir. İkinci olarak, bazı Cumhuriyet rejimi yöneticilerinin, Sabahattin Ali'ye, Nazım'a veya 12 Mart'ta ve 12 Eylül'de DİSK yöneticilerine ve çoğu ajan provokatörler tarafından tuzağa düşürülmüş olan çocuk denecek yaştaki insanlara yaptıkları anımsanacak olursa, Nurculuğun Cumhuriyet rejimi yöneticilerini en çok endişelendiren bir akım olduğu yolundaki iddia, bir hayli havada kalmaktadır.
Kuşkusuz, düşünce ve inançlarından dolayı bir kimseye yapılan baskılar hiçbir şekilde onaylanamaz. Ancak, Nursi'nin tek parti döneminde 11 ay kadar hapse mahkum edilmiş ve Batı'da oturmaya mecbur edilmiş olmasını, adeta, ülkemizde görülmüş tek ve en ağır bir baskı uygulaması olarak göstermeye yönelik son zamanlarda sürdürülen kampanyaları anlamak da zordur. Aslında Said’in kendisi, kendi ifadesiyle, “Mustafa Kemal’in hissiyatını ve prensiplerini rencide ettiği halde kendisine ilişmemiş” olduğunu kabul etmektedir. Ancak bu durumu, “Risale-i Nur’un parlak bir kerameti” olarak açıklamaktadır.68
Nursi, 1950'den sonra iktidara geçen Demokrat Partiyöneticileriyle omuz omuzadır. 1960'da Ölümünden sonra, izleyicilerinin, MSP'yi değil de egemen güçlerin partisi niteliğini daha çok taşıyan AP'yi desteklemiş olmaları da daima egemen çizgi doğrultusunda belirmiş olan temel yönelişinin bir uzantısı gibidir. Bu desteğin, 12 Eylül'den sonra geniş ölçüde Özal’a ve ardından Çiller’e kaydığı bilinmektedir
Nihayet, Ş.Mardin'in kitabı, bu zincirin önemli bir halka daha kazanmasına yeni ve önemli bir katkı sağlamakta; Nurculuğun, ülke egemenlerinin ötesinde Okyanus ötesindeki dünya egemenleriyle bağlarının güçlenmesine yardımcı olmaktadır.
Ş.Mardin'in, Nurculuk konusunda yeterince açık olmadığı konulardan biri , Nurculuğun iktidara damgasını vurduktan sonraki dönemde tutacağı yolla ilgilidir. Mardin'in kitabından, Said Nursi'nin bu çok önemli konuya ilişkin görüşlerini, Cenap Şahabettin'in aynı konudaki görüşlerine ilişkin bazı açıklamalara dayanarak dolaylı bir biçimde ve ancak çok sınırlı olarak çıkarsamaktayız. Ş. Mardin’in aktardığına göre, Cenap Şahabettin, Nursi'ye yanıt olarak yazdığı bir yazıda "dini vecibelerin yerine getirilmesi üzerindeki denetimin sıkılaştırılmasıyla, İslamiyet'in nasıl korunabileceğini anlamadığını belirtmekteydi".69