Şarki Sultanlığı
- Kurucusu : Hâce-i Cihân lakabıyla anılan Melik Server
- Önem : Hindistan’da hüküm süren bir İslâm hânedanı
- Tarih aralığı : 1394-1495
Şarki Sultanlığı Delhi Sultanlığı’nın çözülme devrinde ortaya çıkan pek çok mahallî hânedanın ilkidir. Hânedanın Şarkî Sultanlığı olarak adlandırılması, Melik Server’in Nâsırüddin Muhammed Şah tarafından ülkenin doğu topraklarının idaresine tayin edilmesi sebebiyle Melik-i Şark unvanını almasından dolayıdır. Muhammed Şah’ın ölümünün ardından oğlu Mahmûd Nâsırüddin’in tahta çıkmasını sağlayan Melik Server vezirliği uhdesinde tutmaya devam etti. Ancak merkezi Jaunpûr olan doğu bölgelerindeki karışıklıklar yüzünden buranın valiliğine tayin edildi ve burada huzur ve asayişi sağladı. Sultan Mahmûd’un Delhi’den kaçması üzerine Atabek-i İslâm unvanıyla bağımsızlığını ilân eden Melik Server hânedanını kurdu. Günümüzde Uttar Pradeş adı verilen bölgenin tamamını ele geçirip hâkimiyetini genişletti. Jaunpûr’u imar eden Melik Server şehri ilim adamları ve şairlerin yerleştiği bir kültür merkezi haline getirdi. Melik Server’in vefatından sonra evlâtlığı Mübârek Şah Karanfil tahta geçirildi. Mübârek Şah, Jaunpûr’u Delhi’den gelen tehlikelere karşı korudu daha sonra hânedanın başına Şarkî Sultanlığı’nın en önemli hükümdarlarından İbrâhim Şah geçti. İbrâhim Şah Kalpî Sultanlığı’ndaki iktidar mücadelelerine doğrudan müdahale etti. Onun döneminde de âlimler ve sanatkârlar himaye edildi. Pek çok medrese açıldı ve Şarkî tarzı denilen yeni bir mimari üslûp gelişti.
Bengal sınırlarından Himalayalar’a kadar olan topraklarda bir asır kadar hüküm süren Şarkî sultanları âlim ve sanatkârları himaye etmeleriyle tanındı. Sultanlıkta İbrâhim Şah’ın vefatı üzerine yerine büyük oğlu Mahmûd Şah geçti. Mahmûd Şah 1443’te Kalpî hâkimi Nâsır Han’a karşı yürüdü. Delhi üzerine sefere çıkan Mahmûd Şah, Narela savaşında Delhi hâkimi ve kayınbiraderi Behlûl-i Lûdî’ye yenildi. Vefat edince oğlu Bikan Han, Muhammed Şah unvanıyla tahta çıkarıldı. Ancak Muhammed Şah, Lûdîler’le mücadele ederken kardeşi Hüseyin Şah Şarkî isyan etti. Muhammed Şah’ın savaşta öldürülmesinin ardından Hüseyin Şah Şarkî tahta çıktı. Ordunun modernleştirilmesine büyük önem vererek bir tophâne kurdurdu. Sirsa’da yapılan savaşı da kaybeden Hüseyin Şah topraklarının önemli bir kısmını Lûdîler’e bırakmak zorunda kaldı. Behlûl-i Lûdî 1482’de Şarkî Sultanlığı’nın merkezi Jaunpûr’u da ele geçirdi. Fakat ordusunu tekrar toplayan Hüseyin Şah, Jaunpûr’a hâkim olduysa da Behlûl bizzat gelerek şehirde hâkimiyeti sağladı ve Şarkî tahtına oğlu Barbek Şah’ı çıkardı.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Özcan, Azmi, Şarki Sultanlığı, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2010, c.38, sf.361-362
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
John Rawls
ABD’li filozof John Rawls, 20. yüzyılın en önemli düşünürleri arasında yer almaktadır. 1971 tarihinde yayınladığı “Theory of Justice”(Adalet Teorisi) adlı eseri onun siyaset felsefesi alanında düşüncelerini en net olarak ortaya koydu. Aynı zamanda yapıt bu alanda yazılan en değerli eserler arasında görülmektedir. Kitabında işlediği en esaslı kavram ise “cehalet peçesi”dir. Ona göre cehalet örtüsünün gözleri bağladığı herkes adil ve eşitlikçi bir toplumda yaşamak isterdi. Rawls bu kavramı pratikte azınlıkların ve dezavantajlı grupların haklarını korumak için kullandı. Örneğin, “cehalet peçesi” altında bir kişinin fiziksel bir engelle doğup doğmayacağını bilmesi mümkün değildi. Rawls’ın mantığına göre tam da bu yüzden hükümet engelleri düşünerek çalışmalıydı.
-
Thomas Allom
Thomas Allom İngiliz mimar ve ressam. Londra doğumlu mimar-ressam, önceleri manzara ressamı olarak çalışmalar yaptı; İngiltere, Fransa ve Osmanlı ülkelerinde resimler çizdi. Fransa’da bulunduğu sırada Kral Louis Philippe’in Dreux’deki şatosunun manzaralarını yaptı; mimar olarak da Highburg’ta Îsâ (1850), Nottinghill’de Saint Peter (1856) kiliselerini inşa etti. 1827-1871 yılları arasında Royal Academy’de projelerini teşhir eden Allom, aynı zamanda İngiliz Mimarlar Enstitüsü’nün (Institute of British Architects) kurucularından biridir.
-
Ernest Mamboury
Cenevre’deki Ecole des Arts Industriels’den mezun olduktan sonra Paris’e giderek Güzel Sanatlar Akademisi’nin seramik bölümüne devam eden Mamboury, yurduna döndüğünde resim öğretmenliğine tayin edildi. İzin alarak gittiği İstanbul’da bir taraftan tarihî eserleri incelemeye, bir taraftan da şehrin çeşitli yerlerinin yağlı boya tablolarını yapmaya başladı. İzni sona erince uzatma isteği kabul edilmediğinden istifasını vererek İstanbul’da kaldı ve buraya yerleşti. Önce Mekteb-i Sanâyi’de, arkasından Galatasaray Lisesi’nde geometrik desen ve Fransızca öğretmenliği yaptı. Aynı zamanda Türkiye’de araştırmalar yapan Batılı arkeologlara yardım ediyordu. İsviçre vatandaşı olduğu için I. Dünya Savaşı, Mütareke ve işgal yıllarında İstanbul’da kalmaya devam edebildi. İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü’nün yaptığı bazı araştırmalara da katılan Mamboury, ortaya çıkarılan eserlerin planlarını çizdi. Bu arada Topkapı Sarayı’nda kütüphane okuma salonu haline getirilen eski Ağalar Camii’nin restorasyonuna yardımcı oldu. Halil Ethem Eldem’in Yedikule hakkındaki kitabına bir kısmı Bizans, büyük kısmı Fâtih Sultan Mehmed devri Türk yapısı olan hisarın planını çizmek suretiyle katkıda bulundu.
-
Deyrüzzaferân Manastırı
Milattan sonra 5. yüzyılda inşa edilen Mardin’in önemli yapılarından Deyrulzafaran Manastırı, muhteşem mimarisi ve taşıdığı değerle birlikte Süryani Kilisesi’nin en önemli merkezlerinden biridir. 1932 yılına kadar tamı tamına 640 yıl boyunca Süryani Ortodoks patriklerinin ikamet yeri olan manastır, bu yönüyle tarihi bir değer olduğu kadar, önemli derecede dini değer de taşımaktadır. 3 katlı bir yapı olarak karşımıza çıkan manastır 5. yüzyıldan başlayan inşa sürecinde üzerinde çeşitli değişiklikler ve eklentiler yapılarak 18. yüzyıla yani bugünkü haline kavuştu. Manastır, milattan önce Güneş Tapınağı daha sonrada Romalılarca kale olarak kullanılan bir kompleks üzerine inşa edildi. Romalılar bölgeden çekilince Aziz Şleymun bazı azizlerin kemiklerini buraya getirterek kaleyi manastıra çevirdi. Bu nedenle Manastır, önceleri Mor Şleymun Manastırı olarak biliniyordu. Mardin ve Kefertüth Metropoliti Aziz Hananyo’nun 793 yılından başlayarak büyük bir tadilat yapmasından sonra Manastır onun adıyla, Mor Hananyo Manastırıolarak bilindi. 15. yüzyıldan sonra da Manastır’ın etrafında yetişen zafaran (safran) bitkisinden dolayı Manastır, Deyrulzafaran (Safran Manastırı) adı ile anılmaya başlandı.
-
Haşimiler
Tarih boyunca Arap krallığı kurma çabaları ile çeşitli girişimlerde bulunan aile adını Hz. Peygamber’in büyük dedesi Hâşim b. Abdümenâf’a nisbetle alan Haşimiler Mekke’nin yönetimini elinde bulunduran emîrlerle I. Dünya Savaşı’ndan sonra bir müddet Hicaz, Suriye, Irak ve halen Ürdün’de hüküm süren kralların mensup olduğu ailenin adıdır. Bu ülkelerdeki devletler Hâşimî Krallığı adıyla tanındı. I. Dünya Savaşı’nda İngilizler işbriliği yapan Şerîf Hüseyin Osmanlı Devleti’ne karşı isyan ederek hilâfetin Osmanlı Devleti’nden alınıp Hâşimî ailesine verilmesi ve büyük bir Arap devletinin kurulmasını amaçladı. Kendisini “Arap ülkelerinin kralı” olarak ilân eden Şerîf Hüseyin'i İtilâf devletleri sadece Hicaz kralı olarak tanımışlardı. Şerîf Hüseyin, yerine oğlu Emîr Ali’yi Hicaz kralı olarak bırakıp önce Akabe’ye çekildi, oradan da Kıbrıs’a iltica etmek zorunda kaldı; Emîr Ali de Abdülazîz b. Suûd’un Hicaz’ı tamamıyla ele geçirmesinden sonra babasının arkasından gitti. Böylece tarihte ilk defa ortaya çıkmış olan Hicaz Hâşimî Krallığı kısa zamanda tarihe karıştı.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun