Türk Tarihi yazılarımıza tüm hızıyla devam ediyoruz. Bu gün Eski Türklerde Müzik konusunu ele alacağız. Türk tarihi kategorimiz sadece hükümdarları değil Türk toplumunun geçmişte ki örf, adet ve geleneklerini de ele almaktadır. Bu örf ve adetlerin bir çoğu günümüzde hala devam etmektedir. Bu günde müzik kültürümüzle alakalı tarih konusunu ele almak istedik. Savaşçı bir toplum olduğumuz için müzik kültürünün hiç olmadığını düşünenler çok yanılmaktadırlar. İslam öncesi Türkler’de müzik aleti olarak sadece dombra geliyorsa işte bunda da çok yanılmaktasınız.
Toplum olarak hüzünde, sevinçli günlerde, kederli anlarda hemen hemen hayatımızın her anında müzik dinlemeyi severiz. Peki Atalarımız Eski Türklerde Müzik kültürü nasıldı ? Bu konu ile ilgili en detaylı bilgiye, Doç. Dr. Muhammed Bilal Çelik hocamızın , “İslam Öncesi Türk Tarihi ve Kültürü” adlı eserinde görebiliyoruz. Bu değerli eser İslam Öncesi Türklerle alakalı bir çok konuya değinmiş ve her konunun da kaynağı bir bir yazılmıştır. Eğer İslam öncesi Türklerle alakalı bilgi sahibi olmak isterseniz Muhammed Bilal Özçelik hocamızın kıymetli eserinden faydalanabilirsiniz.
Eski Türklerde Müzik
Eski Türklerde Müzik kültürü çok önemliydi. Atalarımız muziği sadece duygularını belirtmek için kullanmamıştır. Bu gün ki gibi de şan, şöhret ve para için müzik yapmamıştır. Çin kaynaklarında anlatıldığına göre, atalarımızın askeri müzikleri vardı. Bunlar kalabalık müzik toplulukları olarak adlandırılmıştır. Bilinen ilk askeri müzik topluluğu Hunlar tarafından kurulmuştur. Çin kaynakları otuza yakın Hun halk türküsünden bahsetmektedir.
Eski Türklerde Müzik;
- Dini
- Tuğ
- Destan (kahramanlık)
- Eğlence
- Ağıt
- Günlük hayat
müziklerinden oluşan çeşitli bir müzik kültürü vardı. Uygur Türklerine ait el yazmalı kaynaklarda ise Uygur türkülerine rastlanılmıştır.
Eski Türklerde Müzik terimlerinin vazıları şunlarıdır Besteye ir (yır), melodiye ise kug denirmiş.
Telli Çalgılar
Millattan Önce yaşayan, atalarımız Çin’de de kullanılan K’ung Hou ve P’i-p’a adlı telli çalgıları kullanıyordu. Bi-li ve kusie ise vurmalı ve nefesli çalgı olarak Çin kaynaklarında görülmektedir. Eski Türklerde Müzik kültüründe kopuzun öndemli bir yeri vardı .Kopuz (K’ung Hou) 5 telden oluşan bir sazdı. Kopuzu çalan kişiye ise kayçı denir. Kopuz Türk müzik aletlerinin içinde önemi çok büyüktü. Sosyal bakımdan çok etkili olan kopuz birleştiren, huzur veren, dinlendiren ve güç katan etkili bir müzik aletiydi. Kopuz Türklerle beraber bir çok bölgeye yayılmıştır. Orta Asya, Afrika, Balkanlar, Kafkas gibi bölgelerde farklı ama birbirine yakın isimlerle zikredilmiştir.
İkeme veya ekeme ise kopuz gibi çalınan diğer müzik aletidir. İnleyen saz olarak bilinen buçı ise atalarımızın kullandığı bir başka telli çalgı türüdür. Bu sazlar yapılırken ay kılı, tay derisi ve ağaçlar kullanılırdı. Kuzey bölgelerde ki Tuva ve Hakas Türkleri ise tobşır adını verdikleri sazları kullanırlardı. Eski Türklerde Müzik aletlerinde kemençe de vardır Yaylı saz çalgısına girer. Bunlara ise kıyak, uy, kıyık isimleri verilmiştir. Atalarımız iki telli kemençeye igil adını vermişler. Altay Türkleri ise “ikili” demişler Türk sazlarının en ünlüsü ise dombra sazıdır. Yakut Türkleri dombraya homus demişlerdir.
Vurmalı Çalgılar
Atalarımızın önemli çalgı aletlerinden biriside davuldur. Hatta günümüz de bile bu önemini hiç yitirmemiştir. Hun İmparatoru ile evlenen Çinli bir prenses mektubunda “…Her gece davul çalınıyor, güneş doğana kadar davul çalmaya devam ediyor…” diye bahsetmiştir. Şaman ayinlerinde ise büyü, sihir, fal, tedavi gibi amaçlarda da kullanılmıştır. Şaman davulları kırmızı, beyaz, siyah olmak üzere üç renkten oluşuyor. Altay Türkleri’nin davullarının üzerinde güneş ay ve dünya resimlerine rastlanılmaktadır.
Üflemeli Aletler
Eski Türklerde Müzik aletleri içerisinde üflemeli çalgılarında önemli bir yeri vardır. Atalarımızın sipsili adlı zurna çeşitlerinden oluşan üflemeli çalgılara rastlanılır. Üfleme yeri dar, sesin çıktığı ağzıları geniş, maden, ağaç ve hayvan boynuzundan yapılan uflemeli çalgılardır. Hakas ve Altay Türkleri zurnayı, av, savaş ve hücum boruları olarak kullandıklarını görüyoruz. Eski Kırgız Türkleri masallarında zurnalar ile eğlenceler ve şenlikler yapıldığı bilinmektedir.
En Eski Türk müzik aleti Macaristan’da çıkarılmıştır. Bu müzik aleti 3 adet çifte kavaldır. Turna kemiğinden yapılmıştır. Kavallar çobanlara ait hala günümüzde de kullanılan üflemeli müzik aletidir. Sonradan Çin hanedanının vazgeçilmezi olan 3 delikli flüt Hun Türklerine ait bir müzik aletidir.
Bizans Kaynakları
Bizans kaynakları ise Avrupa Hun devleti Atilla döneminde söylenen şu müziklerden bahseder. Atilla’nın savaşta gösterdiği başarıyı iki Hun ozanı tarafından söylenen Hun Türküsünden bahsedilmektedir. Süslü ve güzel giyimli Hun Kızlarının’da eşlik ettiği belirtilmiştir.
Göktürk
Göktürk Döneminde müzikler ise çıngırak, boru ve davullar ile yapılırdı. Telli ve nefesli 5 aletten oluşan yingçe oyunu yani ince ahenk Göktürklere ait özgü bir müzikti.
Mehter (Nevbet)
Osmanlı döneminde gördüğümüz mehter takımlarının benzerini, Eski Türklerde Müzik kültüründe de görmekteyiz. Hun Türkleri askeri müzikleri de vurmalı çalgı olarak davul, üflemeli çalgı aleti olarak zurnaya benzer boru , bayrak , tuğ takımları kullanılırmış. Bunlara Nevbet adı verilir. Osmanlı da ise Mehter adı verilmiştir. Davul İslam öncesi Türkler’de Hanlık ve hakanlık sembolü olarak bilinmektedir.