Türkiye'de Amerikan ve Fransız başkanlık sistemlerinin ardından 'cumhurbaşkanı sistemi', 'partili cumhurbaşkanlığı' tartışılıyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan 'başkanlığın gelenek olduğunu' iddia etti. Anayasa Hukuku Profösörü Sultan Uzeltürk ise başkanlık sisteminin 'kuvvetlerin ters ayrımına dayandığını', Osmanlı'da 'güçler birliği' olduğunu belirtti.
/
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın anayasa ve başkanlık sistemine geçme ısrarı büyük tartışmalara yol açıyor. Amerikan tipi, Fransız tipi derken, 'Cumhurbaşkanı sistemi', 'partili cumhurbaşkanlığı' gibi mefhumlar ortaya atıldı. Ancak Türkiye'de önerilmekte olan sistemin içeriğinin ne olduğu meçhul görünüyor.
'Başkanlık sistemi' tartışmalarını, Anayasa Profesörü Sultan Uzeltürk'le konuştuk. Uzeltürk, "Ne Cumhurbaşkanlığı ne de iktidar partisi başkanlık rejiminin kriterlerini ortaya koymuyor. Birazcık kör döğüşü yapıyoruz" dedi. Başkanlık sisteminin kuvvetlerin ters ayrılığına dayandığını ve yürütme, yasamanın birbirine müdahale etmemesi gerektiğini belirten Uzeltürk, "Ama getirilen önerilerde biz yürütmenin yasamayı fes etme yetkisini görüyoruz. Cumhurbaşkanının ya da Başkanın kararname çıkardığını görüyoruz, ki bu bir yasama yetkisidir. Atama yetkilerinin sınırsız kullanıldığını görüyoruz. Bütün bunları dikkate aldığımızda bu başkanlık rejimi değildir" görüşünde.
'BİZ NEYE GEÇECEĞİZ?'
'Partili Cumhurbaşkanı' mefhumunun 1924 Anayasası'nda olduğunu ancak bunu çok partili siyasal yaşama geçmenin başında söz konusu edildiğini ve statü açısından farklar olduğunu anlatan Uzeltürk, "Türkiye bundan elli yıl önce sorunlu gördüğü için daha demokratik sisteme geçmek için vazgeçti. Bizde ilk kez 1961 yasasıyla anayasal olarak ‘tarafsız cumhurbaşkanı'na geçildi. Daha öncesinde Celal Bayar bile partiden ayrılmıştı. Taraflı Cumhurbaşkanının yaşayarak hatalarını gördü" vurgusu yaptı.
‘YARI BAŞKANLIĞIN SAKINCALARI'
Siyasal rejimlerin öyle ha deyince çevrilecek modeller olmadığının altını çizen Prof. Uzeltürk, yarı başkanlık sistemi olarak Fransa örneğini verdi. Fransa'da yarı başkanlık rejimine ‘sömürgelerle ilgili güçlü devlet ihtiyacı ile' geçildiğini anlatan Uzeltürk, sakıncalarına şöyle dikkat çekti:
"Bu büyük krizlere yol açabilme potansiyeli de taşıyan bir siyasal seçim. Mesela cumhurbaşkanının partisiyle parlamentonun çoğunluğu aynı partidense ne olur? Yani yasama ve yürütme tek bir siyasi partiyse ne olur? Güç yoğunlaşma olur. Bu nedenle bu demokratik sistemler fren mekanizmasıyla çalışan sistemlerdir. Riskli bir yürütmeyle işler ama tersi olduğunda parlamentonun çoğunluğuyla cumhurbaşkanının partisi farklılaştığında sıkıntı olur. Çünkü ikisi de aktif politikada, ikisi de meşru temellerden geliyor, halk tarafından seçiliyor. Bu kez kriz başlar. Fransa'da cumhurbaşkanının koşulsuz fesih yetkisi var, parlamentoyu dağıtıyor. Ciddi sorunları vardır çünkü halk tarafından seçilmiş parlamentoyu dışlıyorsunuz. Fransa'da model şöyle işledi. Cumhurbaşkanları geri adım attılar demokratik tecrübeyle işledi. Koalisyon dönemleri demokratik tecrübesiyle aşıldı. Ama Türkiye'de böyle bir uzlaşma tecrübesi olduğu kanaatinde değilim."
'YARGI SINIRLANDIRMIYORSA SAĞLIKLI İŞLEMEZ'
Uzeltürk'e göre demokratik tecrübeniz yoksa ve yargı iktidarı sınırlandırmıyorsa, hiçbir siyasal rejimin sağlıklı işlemesi mümkün değil: "İster başkanlık ister yarı başkanlık hiç fark etmez, yargı sağlıklı işlemiyorsa işlemez. Fren mekanizmalarına bakacaksınız. Ben Türkiye bakımında bir risk teşkil edeceği kanaatindeyim."
'ANTİ DEMOKRATİK İKİ GÜÇLER BİRLİĞİ MODELİ: OSMANLI VE İTALYA'
Anayasa Derneği olarak haziran ayı başında bu konuda bir kitapçık da çıkartacaklarını anlatan Prof. Uzeltürk, 'başkanlık sisteminin Türkiye'nin geleneklerinde olduğu' söylemine de itiraz etti. Uzeltürk, Türkiye'nin ilk kez anayasal sisteme 1876'da geçtiğini anlatırken, kuvvetlerin birleştiği iki modeli Montesque'dan hareketle izah etti:
"Biri monarşiler için Osmanlıdır, bütün iktidar padişahta toplanmıştır; diğeri de Cumhuriyet olarak İtalya'yı gösterir. Orada da iktidar tek elde toplanmıştır. Bu o kadar nettir. Osmanlı'da hiçbir zaman kuvvetler ayrılığı 1876'ya kadar olmamıştı. Güçler birliği vardır. O yüzden de başkanlık rejimi yoktur. Çünkü başkanlık rejimi kuvvetlerin ters ayrımına, yasamanın yürütmeye müdahale etmemesine, onun seçimine katılmamasına, onun fonksiyonuna denetlenmemesine, üzerinde güç kullanılmamasına ilişkin bir modeldir. Bize uygundur dedikleri eğer Padişahın yasamayı yürütmeyi elinde topladığı modelse, bu kuvvetlerin ayrıldığı bir model değildir. Yürütmede kuvvetlerin birleştiği iki model var, biri geleneksel Osmanlı'da olduğu gibi diğeri de 20. ve 21. yy.'ın totaliter rejimleridir, o yüzden buradan demokrasi çıkmıyor. Bunu söylemek yanlıştır. Osmanlı'da hiç bir zaman başkanlık rejimi olmamıştır."
Uzeltürk, Türkiye'de en demokratik modelin 1921'de istisnai ve kısa sürse de kuvvetlerin yasamada birleştiği meclis hükümeti sistemi olduğunu da aktarırken, "Cumhuriyet kurulurken demokrasi üzerine kurulmuştur. Yerel, bölgesel, ulusal kongreler üzerine, halkın bizzat katıldığı, kendini bizzat yönettiği bir model üzerine inşa edilmiştir. O yüzden demokratik zemini vardır. İkincisi hukuk üzerine inşa edilmiştir. Büyük krize rağmen 21 anayasası iktidarı yasama yürütme yargı yatay planda paylaştırmamıştır ama dikey planda merkez yerel yönetim ilişkileri arasında paylaştırmıştır. Biz buna dikey kuvvetler ayrılığı diyoruz, yerel yönetimlerle merkez yönetim arasında paylaştırılmasına" diey konuştu.
Parlamenter sistemin en büyük eleştirisinin hükümetlerin istikrarsızlığı olduğunu da anımsatan Prof. Uzeltürk, "Bizde şu an o da yok. Niye biz bu rejimi değiştiriyoruz anlayabilmiş değilim. Elbette bir ülke demokratik olarak siyasal bir rejim değişikliğinin daha doğru olacağını düşünürse rejim değişikliğine gidilebilir. Ama bu öyle değil. Kişiye özgü rejim tartışıyoruz ama bu rejimin ne olduğunu bilmiyoruz. Bu rejimin sonucunda kimin seçileceğini de biliyoruz, kim partili başkan olacak onu da biliyoruz. Bunun çok sağlıklı bir tercih olduğu kanaatinde değilim" diye ekledi.
Sputnik’teki kullanıcı hesapları veya sosyal ağ hesaplarıyla kullanıcıların tescil edilmesi ve yetkilendirilmesi aşağıdaki kuralların kullanıcılar tarafından bilindiğini ve kabul edildiğini gösterir: Kullanıcılar ulusal ve uluslararası kurallara riayet etmek, görüşmelerdeki diğer katılımcı ve gönderilerde adı geçen kişilere karşı saygılı davranmak zorundadır. Site yönetimi, sitenin genel kullanımı dışındaki herhangi bir dilde yapılan her türlü yorumu silme hakkına sahiptir.
sputniknews.com’un bütün dillerdeki yayınlarına gönderilen her türlü yorum üzerinde oynama yapılabilir.
Kullanıcı yorumları aşağıdaki durumlar halinde silinecektir;
Mevcut gönderiyle alakalı değilse.
Herhangi bir ırkçı, etnik, cinsiyetçi, dini veya içtimai esasa dayalı nefret söylemi ve ayrımcılık içeriyor ise veya azınlık hakları ihlal ediliyorsa.
Ruhsal veya başka bir yönden zarar vererek, çocuk hakları ihlal ediliyorsa,
Herhangi bir aşırı düşünce içeriyor veya yasa dışı eylemlere teşvik ediyorsa.
Başka kullanıcılara, kişilere veya özel kuruluşa yönelik tehdit, itibara zarar verme veya ticari şöhret zedelemeye yönelik bir söylem içeriyorsa.
Sputnik’e yönelik saygısızca bir söylem veya aşağılama içeriyorsa.
Özel hayatın gizliliği ihlal ediliyor, üçüncü kişilerin onayı olmaksızın kişisel bilgiler yayınlanıyor veya haberleşme gizliliği ihlal ediliyorsa.
Hayvanlara yönelik şiddet, işkenceden bahsediliyor veya bu tarz görüntüleri barındırıyorsa.
İntihar yöntemlerine ilişkin söylemler veya buna yönelik bir teşvik içeriyorsa.
Ticari amaç güdüyor, yasadışı siyasi kuruluş reklamı veya uygunsuz bir reklam içeriyor, ya da bu çeşit bilgi barındıran başka bir çevrimiçi kaynağa bağlantı gösteriliyorsa.
Yetkilendirilmeksizin üçüncü kişilerin hizmetleri veya ürünlerin tanıtımı yapılıyorsa.
Küfür, saldırı veya türevlerini içeren veya bu tanımlamaya uyan herhangi bir sözcüğe yönelik ipuçları içeriyorsa.
Spam içeriyor, spam barındıran toplu mail hizmetlerinin ve çabuk zengin olma planı bulunduran içeriklerin reklamı yapılıyorsa.
Uyuşturucu madde kullanımına teşvik ediliyor, bu maddelerin kullanımı ve üretimine yönelik bilgi içeriyorsa.
Virüs veya kötü amaçlı yazılım içeriyorsa.
Aynı temalı birçok yorumun gönderildiği örgütlü bir hareket planının parçasıysa (flash mob).
Birçok tutarsız ve ilgisiz iletiyle tartışma sekmesi altında yığılma yaratıyorsa (flood yapma).
Görgü kurallarına aykırı, her türlü saldırgan, küçük düşürücü ve kötüye kullanım bulunduran bir söylem barındırıyorsa (trolleme).
Dilin standart kurallarına uygunsuz bir şekilde yazılmışsa (Çoğunlukla veya tamamen büyük harfle ya da cümle cümle ayırmamak gibi).
Kullanıcı bu kurallardan herhangi birini ihlal eder veya sözü geçenlere yönelik ihlal belirtisi gösteren davranışta bulunursa, site yönetimi kullanıcının sayfaya erişimini engelleyebilir veya hiçbir bilgilendirme yapmaksızın kullanıcının hesabını silebilir.
Kullanıcılar site moderatörleriyle firstname.lastname@example.org adresinden iletişime geçerek hesaplarının erişime açılmasını talep edebilir.
Moderatöre gönderilen e-postalar şunları içermelidir: Konu: Hesap geri alma/ erişime açılması yazdıkları, kullanıcı adı, hesaplarının silinmesi veya erişiminin engellenmesine yol açan davranışlarına yönelik bir açıklama.
Site moderatörleri, iade etmeye veya erişime açılmaya uygun görmeleri halinde kullanıcı hesabını açacaktır.
Kullanıcı hesabı yukarıdaki kuralların ihlalinin tekrarlanması halinde erişimi engellendiğinde yeniden alınamaz.