Yenibütüncü Şiir Hareketi
Edebiyatımızda her yarıyıl oldukça değişik emellerle çok rakamda topluluk ortaya çıkmıştır. Bu toplulukların kimi oldukça uzun vakit tesirli olup üyeleri bir bir hayliyi de kısa vakitte bölmüştür. Edebiyatımızda topluluklar halinde sanat kavrayışı geliştirme ve bu kavrayışla yapıt verme ananeyi temel olarak Tanzimat edebiyatıyla başlar. Terbiyeyi topluluklar, ortaya çıktıkları cemiyetteki politik, sosyal, ekonomik şartların bileşkesi […]
Edebiyatımızda her yarıyıl oldukça değişik emellerle çok rakamda topluluk ortaya çıkmıştır. Bu toplulukların kimi oldukça uzun vakit tesirli olup üyeleri bir bir hayliyi de kısa vakitte bölmüştür. Edebiyatımızda topluluklar halinde sanat kavrayışı geliştirme ve bu kavrayışla yapıt verme ananeyi temel olarak Tanzimat edebiyatıyla başlar. Terbiyeyi topluluklar, ortaya çıktıkları cemiyetteki politik, sosyal, ekonomik şartların bileşkesi olma özelliğine sahiptirler. Tanzimat’tan günümüze sanat ve kültür hareketlerinin hareket noktalarını teşkil eden husus sanatın cemiyet için mi olması gerektiği yoksa sanat için mi olması gerektiğiyle alakalıdır. Bu münazara temel olarak Fransız İhtilali’yle dünyaya dağılmış bir mevzudur. Edebiyatımızda bir deklarasyon başka bir deyişle manifestoyla yayın yaşamına başlayan ilk topluluk Fecr-i Ati topluluğudur. Fecr-i Ati’den günümüze kadarki süreçte bir hayli terbiyeyi topluluk boy göstermiştir. Bu yazımızda, edebiyatımızda manifesto yayınlayan son topluluk, Yenibütüncü Şiir kavrayışını ele alacağız.
Yenibütüncü Şiir Nasıl bir Harekettir?
Namık Kemal’le başlayan cemiyetçi edebiyat kavrayışı, Nazım Hikmet’le beraber politik bir kalite kazanarak değişik bir ebada evrilmiştir. 1980 Darbesinin doğurduğu politik baskı etrafında ortaya çıkan Yenibütüncü şiir, Nazım Hikmet’in yolundan giderek ferdin para karşısında metalaşmasına sancak kaldıran bir edebiyat kavrayışıdır. Yenibütüncü şiir, Cumhuriyet devri Türk edebiyatında İkinci Yeni şiir hareketinden sonra ortaya çıkarak en çok ses getiren topluluktur. 1980’den sonra da sanatçıların toplanarak deklarasyon yayınladığı tek topluluk olma özelliğine sahiptir. Topluluğun esasları 1980 evvelinde atılsa da reel anlamda topluluğun faal hale gelmesi Seyyit Nezir’in Broy şiir mecmuasını çıkarmaya başlamasıyladır. Broy mecmuasında şiirleri yayımlanan Veysel Çolak, Seyyit Nezir, Hüseyin Haydar, Metin Cengiz, Tuğrul Bariz, Broy mecmuasının Kasım 1988 tarihli 27. rakamında yayımladıkları yazıyla Cumhuriyet yarıyılı Türk edebiyatının son manifestosunu imzalarıyla duyururlar.
Broy mecmuası isimini Ruhi Su’nun bir türküsündeki sesleniş ünlemi olan ”Broyy” sözcüğünden alır. “Yenibütün: Kendini biriktiren ferdin şiiri” başlığıyla edebiyat dünyasına kendilerini tanıtan bu beş şair, manifestodan sonra edebiyat etraflarında ciddi münazaraları da başlatırlar. Gerek manifestolarında gerekse de yapıtlarında kapitalizmin kıymetler aşınmasına uğrattığı insanın gayretini anlatırken imgelerle yüklü zengin bir dil kullanmışlardır. Yenibütüncü şairler kendilerini paranın sihrini bozmaya adanmış zihnin lirizmini temsille mesul görmüşlerdir. 80 darbesiyle siyasetten korkan insanı kendiyle barışık bir siyasileşmeye davet etmişlerdir. Beşeri özün para hırsının tazyiki altında kireçlenmesine dur deme emelindedirler.
“Broy” sözcüğündeki kadar yerli ve ulustan, “merhaba” sözcüğü kadar cihansal bir çizgiye erişmeyi kastetmişlerdir. Dilin dönüştürücü eforunu kullanarak yaşam kadar dağınık bir yelpazede insana dair her şeyi yaşam kadar teşkilatlı bir terbiyeyi kavrayışla dile getirmek istemişlerdir. Yenibütüncü Şiir, insan yaşamının karışıklığından yola çıkarak ekonomiden politikaya, tarihten yevmiye hayata kadar her şeyi ele almışlardır. Şiirsel bir dile yazılan manifestoları devrin siyasi koşulları düşünüldüğünde oldukça kışkırtıcı ve mertçe söylemler taşımaktaydı. Yenibütüncü şairler, insanı zengin bir öz kabul ederek onu yaratma sürecinin faal bir öznesi halinde getirmek isterler. Yenibütüncü şiir, kapitalist anlayışın insan kitlelerine kabul ettirdiği paranın hoşluğundan ziyade insan emeğinin meyvesi olan ekmekteki ter ve maharetin hoşluğunu özümsetmeye çalışır. Parayı ilah olarak sunan sistemi yalanlayarak hür isyankar, ve üreten, yaratan ferdin hayata karşı mesullük ve aktiflik içinde olmasını ister bu şairler.
Yenibütüncü şiir, 1980 sonrası Türk şiirinde ehemmiyetli bir eko uyandırsa da fertselleşmenin tüm gücüyle yaygınlaştığı 80 sonrası şiirinde pek uzun ömürlü olamamıştır. Broy mecmuası yayın yaşamına günümüzde de devam ederken Yenibütüncü şiir kısa vakit sonra bölmüştür. Topluluğun parçalamasında yarıyılın politik koşulları kadar topluluk abonelerinin kendilerine has çizgiler takip etmesinin de hisseyi büyüktür.