Nisa suresi 83. ayetinden, doğru tevessül ve doğru vasıtaya bir müsaade, hatta bir emir manası çıkıyor mu?
Değerli Kardeşimiz;
"Hem onlara emniyet veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu yayıverirler. Ama onu, Peygambere ve içlerinden ulü’l-emre (emir sahibi idarecilerine) arz etselerdi, onlardan bunu (o işin gerçek mahiyetini, dirayetleriyle ortaya) çıkarabilecek olanlar, elbette onu(n tedbirini) bilirlerdi. İşte üzerinizde Allah’ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, elbette pek azınız müstesna, şeytana uyardınız!" (Nisa, 4/83)
Ayette geçen “yestenbitûnehu” ve “ulü’l-emr” kelimeleri insanlığa bir yol, bir metot, bir usul bildiriyor.
Yestenbitûne-hu kelimesi, herhangi bir işin batınını, içyüzünü, hakikatini araştırmak manasına geliyor.
Ulü’l-emr ise, kelime olarak emir sahipleri, Allah'tan emir alanlar manasına gelse de geniş manada işinin ehli, liyakat ve ehliyet sahibi kimseler demektir.
Herhangi bir işte çaresi istenen bir hadise, bir konu karşısında mevcut bilgileri inceleme ve etraflı bilgi edinme, araştırma ve tashih etme ve mukayese ederek yeni bir netice ortaya çıkarmaya da "istinbat" ve "istihraç" denilir ki, bu bir meleke ve hususî bir istidattır.
Herhangi bir işte böyle bir liyakat ve kabiliyet sahibi olanlar, o işin müçtehidi ve hakiki sahibi ve Allah katında selahiyetlileridir. Burada Allah'ın Peygamberine ve böyle selahiyetli kimselere müracaat tavsiye edilerek, bunlara da itaat etmenin Peygambere itaat etmeye bağlı olduğu anlatılmıştır. Bundan dolayıdır ki icmada geçerli olan görüş, bu gibi yetkili zevatın görüşüdür.
Yani işin mütehassısı olmayan avam ve cahil insanlar, ihtisas sahibi olan insanlara tevessül etmek mecburiyetindedirler. Burada tavsiyeden öte; emir söz konusudur. Bu yüzden Ehl-i sünnet uleması, avam ve cahil insanların içtihat gerektirecek konularda, bir müçtehide tabi olmasının vacip olduğu konusunda ittifak etmişlerdir.
Nasıl ceza davasında bir avukatı vekil olarak tutuyorsak, dinin ana kaynağı olan Kur’an ve sünnetten hüküm istihraç ve istinbat etme konusunda da ulü’lemr makamında olan müçtehitlere dayanmak ve güvenmek zorundayız.
Ulü’lemr ve istinbat mefhumları, genel bir metot olup her sahada geçerlidir. Mesela, arabamız arıza yaptığında ulü’lemr araba ustası ve istinbat da onun mesleki tahlil gücüdür. Hastalandığımızda ulü’lemr doktor, istinbat da onun mesleki kanaatidir vesaire...
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü