Şişman kişilerin eklemlerinde Osteoartrit (OA) görülme sıklığı nedir ?
Vücut ağırlığının fazlalığının ağırlık taşıyan eklemlerin yüzeyine binen yükü arttırması kaçınılmazdır. Sokoloff’un belirttiği gibi şişmanlık (obe- site), postür ve yürüyüş bozukluğunun yanı sıra tüm lokomotor aktivite üzerinde olumsuz etki yapmakta ve eklem biomekaniğini bozmaktadır. Yapılan çalışmalar, obesitenin semptomatik diz OA ’ni arttırdığını, ancak el için aynı durumun söz konusu olmadığını göstermektedir. Aynı şekilde obes kişilerde diz kadar kalçanın tutulmadığı da bilinmektedir. Obes kişilerin yük taşımayan eklemlerinde OA prevalansının artıp artmadığı konusunda çelişkili sonuçlar bildirilmiştir. Yoğun bir şeklide araştırılsa da henüz yanıtlanmamış sorulardan biridir.
Genetik faktörler OA oluşumunda ne kadar etkilidir ?
Genetik faktörlerin OA gelişimindeki etkileri karmaşıktır. İkizlerde ve ailelerde poliartiküler form üzerinde yapılan araştırmalar, kuvvetli bir genetik bağlantı olduğunu farelerde gösterebilmiştir. Özellikle heberden nodüllerinin kalıtımsal temeli olduğu öne sürülmekte ise de eklemin kullanımı gibi başka değişkenlerin de devreye girdiği bilindiğinden bunu tek başına genetik faktörlerle açıklamak mümkün olmamıştır. Burada söz konusu olduğu düşünülen gen, büyük bir olasılıkla otozomal resesif nitelik taşımaktadır. Son zamanlarda tüm dikkat, kollajen sentezinin kodlamasında görevli genlerde bir anormallik olması üzerinde toplanmış- tır. Örneğin eklem kıkırdağının yüzeyel tabakasındaki kollajen miktarı %50-90 arasında değişmektedir. Kollajenin % 50 ile % 90 arasında değişen miktarlarda bulunması acaba OA gelişme riski yönünden bir fark yaratır mı ? Bu, henüz yanıt bekleyen sorulardan biridir.
Hipermobilitenin (Aşırı esnek olma) OA gelişmesinde rolü nedir ?
Genel bağ gevşekliği, sağlıklı insanların önemli bir oranında görülmek- tedir. Hipermobilite tüm çocukluk boyunca hızla azalır ve ileri yaşlarda yavaşlayarak devam eder. Kadınlar erkeklere, Asya ırkından olanlar beyaz ırktan olanlara göre daha mobildir. Genel eklem laksisitesi, oldukça nadir görülen Ehlers-Danlos sendromu gibi kollajen bozukluğu durumlarında karşımıza çıkar. Tanımlanabilen bir kollajen gen anormalliği yoksa hipermobilite, OA gibi aşırı kullanıma bağlı lezyonlara sebep olabilir. Bu durum halen yoğun bir şekilde araştırılmaktadır.
Osteoporoz ile Osteoartrit arasında ne tür bir ilişki vardır?
Osteoporoz ile OA arasında negatif bir ilişki olduğu bugün artık bilinen bir gerçektir. Bunun en kuvvetli göstergesi kalça ekleminde izlenmek- tedir. Kalça OA’ i olan yaşlı insanlar, femur boynu fraktürü açısından en düşük risk gurubunu oluşturmaktadır. Osteoporoz ile OA arasındaki ilişki, OA’ de hızlanmış kıkırdak yıkımı durumunda alttaki subkondral kemiğin anormal mekaniksel bir davranışının söz konusu olduğunu söyleyen görüşü destekler niteliktedir. Buna benzer şekilde, iskelet sisteminde diffüz artışa neden olan osteopetrosis gibi bir kemik hastalığı varlığında poliartiküler OA görülme sıklığı yüksek bulunmuştur.
Mekanik faktörlerden travma önemli bir etken olarak karşımıza çıkar mı ?
Büyük bir travma, diz OA’ nin sık ortaya çıkış nedenlerindendir. Bu du- rumda iki tipte lezyon önem kazanır : Birincisi çapraz bağda zedelenme olması, ikincisi menisküste yırtık meydana gelmesi. Çapraz bağ rüptürü olan hastaların özellikle de bilateral vakaların uzun süreli izlemleri sonucu genç insanlarda kıkırdak kaybı bildirilmiştir. Menisektomide ise sonradan OA görülme sıklığı diğer insanlara göre artmış oranda bulun- muştur. İlerleyen yaşla birlikte ya da heberden nodüllerinin varlığı gibi generalize OA’ e predispoze olanlarda bu risk çok fazladır. Kırığın görüldüğü daha büyük travmalarda mekanik fonksiyon da değişeceğinden başka yerlerde de OA görülebilir.
Mesleğin OA gelişiminde herhangi bir rolü var mı ?
Kişinin uğraşıları içerisinde en önemli faktör, belli eklem guruplarının stereotip repetitif kullanımıdır. Örneğin el OA, elini kullanamayan paretik ekstremiteli hastalarda oldukça nadir görülür. Buna karşın pamuk işinde çalışanların ellerinde sık ortaya çıkar. Aynı şekilde, Amerika’da yapılan son araştırmalar, repetitif diz kullanımı gerektiren bir işte çalışanların dizlerinde OA gelişiminin arttığını göstermektedir.
Sportif aktivite risk içerir mi ?
Sportif aktivite, repetitif kullanımla birlikte ciddi eklem zedelenmesi riskini de taşıdığı için önemlidir. Örneğin, Amerikan futbolu oynayan- larda alt ekstremite OA sık görülmektedir. Yine de orta derecede fiziksel aktivite ile OA gelişme riski arasındaki iliyki halen çok iyi bilinmemek- tedir.
Sigara : Risk mi ? Koruyucu faktör mü ?
Yapılan araştırmaların tümünde olmasa bile büyük bir bölümünde sigara kullanımının OA gelişimi üzerinde koruyucu bir etkisi olduğunu düşündürmektedir. Nedenleri tam olarak bilinmese de vücut ağırlığı gibi birtakım değişkenlerin çok iyi irdelenmesi gerektiği söylenebilir.


Prof. Dr. Gülseren Akyüz
|Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı Öğretim Üyesi ve Osteoporoz Polikliniği Sorumlusu|