'Büyük adam' büyük insanlığa karşı
Büyük insanlık çok uzun zamandır ‘büyük adamlıktan’ muzdarip. Analar, babalar dünyaya henüz getirdikleri oğullarının, bir umut, ‘büyük adam’ olmasını isterler [Kızları daha baştan sürülür o ülkeden, onlar için de hekim değil de ‘kadın’ hekim, şair değil de ‘kadın’ şair, mühendis değil de ‘kadın’ mühendis, gazeteci değil de ‘kadın’ gazeteci, vb. daha eşitlikçi yollar ihdas edilir (!?)]; oğulların çok azı büyük adam olur. Nitekim sayıları az olmasaydı, büyük olamazlardı. Kimse de herkes için samimiyetle istenen büyük adamlığın bu kadar az insana nasip olmasında bir kötülük görmez. Bu soru sorul(a)madığı için, ardından gelecek”Acaba büyük adamlık hepten fena bir şey mi?” sorusuna giden yol da kapanmış olur. Bundan önce belki de büyük insanlığın neredeyse evrensel bir biçimde ‘büyük adamlık’ diye gölge bir kuruma (herkesin dilinde olmasına rağmen doğru dürüst adlandırılmadığı, üzerine konuşulamadığı için gölge) neden ihtiyaç duyduğu sorulmalıdır. Kimdir ‘büyük adam’?
Her varlığın, sıfatlarını eylemleriyle, eyleyiş biçimleriyle kazandığı göz önünde tutulursa, birinin ‘büyük adam’ olması yaptığı işlerin büyüklüğüne yorulabilir. Peki, büyük adamı yaratan, niteleyen büyük işler hangileridir? Büyük işlerin hangileri olduğunu belirleyen şaşmaz bir ölçüte sahip değiliz, ancak onları böyle niteleyenlerin ortak çıkarları ya da çoğu kez zımnen onayladıkları baskın iktidar şebekeleri bu tür bağlam bağımlı, kullanışlı ölçütler üretir. Yine de bir toplum kimin daha büyük olduğunu gösterir bu tür ölçütler üzerinde neden genellikle zımni uzlaşılara varır?
Düşünce deneyi kabilinden bazı ‘tehlikeli’ karşılaştırmalar yapmak sorunu somut hale getirebilir. Örneğin sadece Rusya üzerine yaptığı seferde yedi yüz binden fazla insanın ölümüne neden olan Napolyon Bonapart’ı, Asya seferinde yüz bin civarında insanın ölümüne neden olan, şehirleri bütün nüfuslarıyla köleleştiren Büyük İskender’i, yirmi dokuz milyon insanın ölümüne neden olan Kraliçe Victoria’yı, yirmi milyon insanın ölümüne neden olan Joseph Stalin’i, binlerce insanın ölümüne neden olan barışsever Barack Obama’yı büyük adam kabul ediyoruz ama on beş milyon insanın ölümüne neden olan Adolf Hitler’i ya da yirmi beş bin insanın ölümüne neden olan G. H. W. Bush’u büyük adam kabul etmiyoruz. Bir an için Almanya’nın İkinci Dünya Savaşı’nda galip gelmese de mağlup da olmadığını, savaş sonrası dünya düzeninin Hitler’in başında olduğu Almanya ile kurulduğunu kabul edelim. Durum bu olsaydı, korkarım bugün Hitler’i lanetleyenler, dünyanın en azından bir kesiminin onu ‘büyük adam’ kabul etmesine ses etmeyeceklerdi. Demek ki bu bağlamda ‘büyük adam’ olmak kimsenin ahlaken, vicdanen kolay kolay yüklenemeyeceği suçları, muhatapları bunların gerekliliğine ikna edecek gerekçelerle icra etmeyi gerektiriyor. Diğer yandan kimsenin yazamayacağı bir şiir, roman, destan, vb. yazmak; kimsenin yapamayacağı bir resim yapmak; kimsenin inşa edemeyeceği bir yapı inşa etmek; gidilemeyecek yere gitmek; olamayacak olanı oldurmak, çok akıllı olmak, işte bilmem ne kadar filmde oynayacak kadar güzel, yetenekli adam olmak, vb. büyük adamlığın ön koşulları. Büyük adamlık tekleştirici, istisnai kılıcı yetenekler ve tercihlerle mümkün. Ancak yine de kimin büyük adam olduğuna, bu şartları yerine getirenler arasından bu payeyi kimlerin alacağına büyük adamlık ölçütünü belirleyen, ortak bir gelecek tasavvurunda görünür olan iktidar şebekesi karar verir. Basit düşünce deneyimizin ortaya çıkardığı tutarsızlık böylece açıklanmış olur. Daha yakın, daha yakıcı bir örnek işaret edilen çıkmazı çok daha görünür kılabilir: Türkiye’de söz konusu uzlaşı ile büyük adamlık payesi verilmiş Ahmet Kaya’nın ya da Yılmaz Güney’in, yaşasalardı, Afrin Harekâtı’na ilişkin tutumlarının söz konusu payeye halel getirip getirmeyeceği meselesi. O halde büyük adam olmak için doğanlar (fatihler, komutanlar, devlet adamları, iş adamları, vb.) ve talep etmeseler de kendilerine bu paye verilenlerin büyük adamlığı pamuk ipliğine bağlı; payeyi veren acımasızca alabiliyor da. Öyleyse diken üstünde bir konfora tekabül eden bu payenin ne lüzumu var?
Büyük adamlık, iktidarın zorunlu bir ürünüdür. İktidar, sahiplerine nimetler kadar, yükümlülükler, zorluklar da bahşeder. Öncelikle hiçbir iktidar kendiliğinden olmadığından, muhafaza edilmesi bitimsiz bir enerji gerektirir; iktidarın dayandığı toplumsal bütünü muhafaza edecek enerji, hem toplum içinden hem de toplum dışından temin edilir. Toplum içinden temin edilmesi, her şeyin başlangıcının koşulu olduğundan, zorunludur; bu, ister istemez yapısal bir çatışmayı gerektirir. Büyük adam, söz konusu yapısal çatışmayı geçici bir anlaşmayla, iktidarı sürekli kılacak enerjiyi sağlamak üzere görünürde çözüme kavuşturan kişidir, daha doğrusu bu tehlikeli iş, istese de istemese de kendisine yıkılan kişidir. Söz konusu işi devredenler, paradoksal bir biçimde bunun bedelini büyük adamın ‘iktidarına’ boyun eğerek öderler, ancak nihai belirleyici toplumun, aslında ona egemen olan çıkar şebekesinin ortak geleceğinde görünür hale gelen iktidar ilişkileridir. Örneğin bir sanatçının, bir bilimcinin ya da bir din adamının, ne kadar yetenekli, istisnai olursa olsun, büyük adamlığı yaptıklarının, eylemlerinin söz konusu ortak geleceğin dayandığı değerlere ne kadar uygun olduğuyla belirlenir. Büyük adam, toplumsal iktidar ilişkilerini sürekli kılan ortak geleceğin olanaklılığına ahalinin ikna edilmesi için istihdam edilen bir rol model, bir ideal tip ama aynı nedenle bir günah keçisidir. Kullanışlı bir politik araç olarak büyük adamlık, bahsi geçen iktidar ilişkilerinin asıl taşıyıcısı olan ‘küçük adam’ın kendi küçük dünyasının dışına taşmamasının, hep orada, olduğu yerde kalmasının bir güvencesidir.
Kitle üretimi çağında büyük adamlık yeni bir hal aldı. Tebaaların, lideri zorunlu takibi, biçimsel politik fanatikliğe dönüştü, ortak gelecek modern ideolojilerle ifade edilir oldu, sanatçı, bilimci, iş adamı ne yapıyorlarsa hayranları, tüketicileri (hayatları büyük adamı tüketmekle anlamlanan fanlar) için yapmaya başladı. Büyük adam, küçük adamı biçimsel fanatikliğe çekme becerisi gösteren kişi halini aldı; büyük adamın şu ya da bu ölçüde bileğinin zoruyla, ön koşul kabilinden sahip olduğu istisnai yetenekler ya da tercihleri önemli düzeyde anlam yitimine uğradı. Artık büyük adamı tesis eden istisnailik halkla ilişkiler makinesinin maharetli elleriyle uygun görülen kişiye, o kişinin gerçekte istisnai olmasının bir önemli olmaksızın, giydiriliveriyor. Üstelik bu mesnetsiz istisnailik şu son zamanlarda ilginçliğin istilasına uğramış durumda; artık istisnai olan ilginç olan. İktidar şebekesinin ihtiyaç duyduğu büyük adamların istisnailiği ilginç olmalarından kaynaklanıyor: Kimsenin akıl edemediğini akıl etmek, kimsenin aklına gelmeyeni söylemek, kimsenin yiyemeyeceği şeyi yemek (hamamböceği, deterjan kapsülü), vb. Hepimizdeki bu ilginç olma merakı ve telaşının gerisinde büyük adam olma, elbette büyük insanlığın esareti pahasına onun sağladığı konfordan yararlanma güdüsü var. İsteğim, dileğim pek tabii insani gelişmenin, özgürlüğün önüne setler çekilmesi, insanın yaratıcı kapasitesinin vasatlaştırıcı bir biçimde köreltilmesi değil. Bunların büyük adamlık gibi son derece zararlı bir kurumun karanlık şatosunda değil, büyük insanlığın rengârenk bahçesinde gerçekleştirilebileceğini düşünüyorum. Çünkü büyük adamlık insanın en çiğ arzularına yapılan yatırımla tesis edilir. Ne büyük adam olmaya gayret etmeliyiz ne de kimseden büyük adam olmasını istemeliyiz bu durumda. Ortak geleceğimizin yükünü elimizden geldiğince eşit bölüşmeliyiz.
1979'da İmranlı'da doğdu. ODTÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İktisat bölümünden mezun oldu. Siyasal-iktisadi bir kategori olarak parayı tanımlama sorununu konu alan doktora çalışmasını Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde sürdürmektedir.
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Türkiye’nin temel açmazlarını dünya kapitalist sistemi ve Akdeniz havzasındaki yerini esas alarak kavramak ve söz konusu açmazlara çözüm önerilerini bu doğrultuda biçimlendirmek, kökendeki yapısal faktörleri ıskalamamanın koşullarıdır.
Kime sorulsa, açıkça karşı olduğunu söyleyeceği eşitsizliğin, aslında dört elle sarıldığımız imtiyazlarla sürdürüldüğünü bilmeliyiz. Diğer yandan çoğumuz için kabul edilebilir sınırların içindeki eşitliğin de totaliter, dışlayıcı aynılığa denk geldiğini, dolayısıyla düşünüldüğü kadar kıymetli olmadığını da bilmeliyiz.
Rekabetin öngörülemez kıldığını, modelleyerek burjuvalar ve onların siyasal temsilcileri hükümetler için öngörülebilir kılar iktisat. Öte yandan piyasanın asıl olarak burjuvaziye ait olduğunu da görmezden gelip gizlemek zorundadır. İktisat bu nedenlerle burjuva bilimidir ve asıl katkısı toplumun tamamının katıldığı iktisadi faaliyeti, ortağı olduğu piyasanın siyasal işlevini gizlemesidir.
Daha çok bilen, bilgisi toplum için daha hayati olan, daha becerikli olanın neden daha az bilenden, daha az becerikliden iyi şartlarda yaşamaya hakkı olsun? Peki, bilim gibi hakikat aşkından başka hiçbir dayanağı olmayan bir uğraş nasıl olur da bunca mesnetsiz imtiyaza zemin teşkil eder?
Yapılmak istenmeyen işin bahanesidir bürokrasi. Herhangi bir süreci sündürmenin en kestirme yoludur. Örneğin devlette yapılmak istenmeyen işler için derhal komisyonlar kurulur.
Tanrı ister ilk neden, her şeyin yaratıcısı, ister her şeye gücü yeten, her şeyi bilen, ister her şeyi kuşatan, her şeyin kaderini tayin eden olsun, her durumda mutlak aşkındır. O halde sorulan mutlak aşkının ne anlama geldiğidir.
Yoksulu ve onun dengi varsılı her toplumsal formasyonda hayat bulacak kadar sürekli kılan nedir, yoksul neden ortadan kalkmamış, yoksulluk neden son bulmamıştır? Bunun gibi varsıllık, zenginlik neden sonlanmamaktadır?
Ulus, kendi çıkarlarını ülke nüfusunun ortak geleceği olarak sunmaya çalışan devletin ve kapitalistin emir eridir, çoğu zaman iddia edildiği gibi tersi geçerli değildir. Dolayısıyla kendiliğinden emperyal olan ulusun emperyalizm karşıtı olması beklenemez.
Kapitalistler orta sınıfların üzerinde durduğu sağlam zemini, yani gelecek kaygısını çok iyi kavradıklarından, hatta bizzat toplumsal tertibatı bu kaygıyı sürekli kılmak üzere şekillendirdiklerinden muazzam bir güce sahipler ve bundan yarım asır sonrasını güven içinde tahayyül edebiliyorlar.
İnsan bedenini ömürlendirmek amacı esas alınarak tarif edilebilecek hekimlik mesleği, varlık, doğa ve toplum hakkında hüküm sahibi olacak kadar olup biten her şeyin farkında olmayı gerektirir. Bu bakımdan hekim uzmanlaşamaz, uzmanlaşmayı esas alan bir tıp eğitimi hekim yetiştiremez; bayağı pragmatizm icrası anlamında zanaatçı olur. Hâlbuki ‘neden’ sorusunu sormayı düstur edinmiş her meslek erbabı, bilgelikten pay alır.
İnsanın bir arada yaşama ihtiyacının doğurduğu şebekeler, varlıklarını insan zaaflarını istismar ederek sürdürürler. Zenginlik, refah, güvenlik ve şöhret sahibi olmak isteyen herkesin cemaat, tarikat, kardeşlik örgütü, açık çıkar şebekeleri, lobiler, siyasal örgütlere yakın olmak, bu şebekelerin birer mensubu olmak gibi refleksleri kendi zaafları tarafından tetiklenmektedir.
Sermaye birikiminin içinde bulunduğumuz aşamasında eğitime yapılacak radikal müdahalelerin yapısal dönüşümlere yol açması kuvvetle muhtemel. Yapının imtiyazlıları olan kapitalistler dışındaki kesimler, demokratikleşmesi kaçınılmaz olan bilginin bireye mal edilmesi için bütün eğitim rejiminde gerçekleştirilecek dönüşümleri talep edebilirler. Bunun için mevcut eğitim rejiminin sorunlarının nasıl çözüleceği sorusundan ziyade, muhayyel gelecekteki toplumun eğitim rejiminin nasıl olacağı sorusuna odaklanmak daha makul.
Son siyasal gelişmeler, üniversite hocasını hem tabi olunan personel rejimi bakımından hem de siyasal bakımdan son derece güvencesiz kılmıştır. Hem idari üstlerinin hem de muhbir meslektaş ve öğrencinin baskısıyla karşı karşıya olan akademisyenin temel refleksi geçimini sağlayan işini elinden kaçırmamak olmuştur.
Üniversite, ikiyüzlüce tesis edilen idealini destekleyen bir sosyolojik temel olmasa kullanışlı bir yalan olmayı bu kadar uzun zaman sürdüremezdi. Geç kapitalizm söz konusu sosyolojik temeli, şirketleşme ve güvencesizleştirme ile büyük oranda aşındırdığı için üniversite yalanı sürdürülemez hale geldi. Peki, günümüzde ne iş yapar üniversiteler, ne işe yararlar?
Bunca gizliliğin, mahremiyetin nedeninin kulluğu sürekli kılan ahlak rejimlerinin işi olduğu ortada; üstelik bu ahlak sadece geleceği üzerinde son derece sınırlı söz hakkı olan ortalama insan için geçerli, hiyerarşinin tepesindekiler için değil. Hakikatsizliği, yani gizlemeyi, gizlenmeyi, mahremiyeti, dolayısıyla kulluğu geriletmeyi esas alan bir ahlak rejimi Büyük Birader’i, büyük insanlık üzerine yaptığı insafsız seferinde mağlubiyete mahkûm edecektir.
Kapitalizm, devrime gebe doğmuştur. Hatta kapitalizm, köklü değişim arzusunu kurumlaştırmış, bu arzu devrim kelimesi ile kavranır olmuştur. Kapitalizm öncesine kadar isyan, kıyam olarak kavranan ve mevcut durumdan rahatsızlık üzerinde temellenip etraflı bir gelecek kurgusuna nadiren sahip olan olaylar kapitalizmle birlikte devrim olarak kavranmaya başlamıştır.
Bugün neyi arzularsanız arzulayın nihai olarak salt sıra dışı gözükmeyi radikal bir biçimde belli belirsiz hedefleyen pop star olmayı arzulamıyorsanız görmezden gelinirsiniz. İster ses sanatçısı, ister politikacı, ister gazeteci, ister yazar, ister bilimci, ister din adamı olun, görünür olmak için pop star olmayı yahut sıra dışı gözükmeyi arzulamalısınız.
Kapitalist, insana tüketmese birkaç gün içinde ölmesine sebep olacak temel gıdaları satar. Kölesine su vermeyen bir efendidir kapitalist. Bütün bunları, kendi zaman anlayışına göre yarattığı köleler dünyasının ‘fertlerini’ en temel içgüdülerini istismar edip birer yarış hayvanına dönüştürerek yapar.
'Bu ülke’, efendilerin saltanatı, mülkü için varlıklarını inkâra zorlanan, dünya tesis etme kapasiteleri akim kılınan ‘vatana’ esir edilmiş kölelerin değil, efendilerindir, ama er geç herkesin (bütün dillerin, dinlerin, ırkların, cinslerin…) olacaktır. Çünkü insanın asıl vatanı dünyadır.
Sormak lazım, milli tarih öğretenler, neden milli fizik de öğretmiyorlar? Ya da bütün bu millilik arzusu neden üniversite eğitimine taşınmıyor? Çünkü insan, insan olsun diye değil de uyruk (yurttaş, soydaş, ümmet, ırkdaş) olsun diye eğitim namına kültürel varlığı inkâr edilmek, kendine yetemez, biçare kılınmak zorundadır.
Türkiye toplumu ve diğer toplumlar için mesele medeniyetten esareti, kulluğu ayıklamaktır. Ne İslamcılar ne de Kemalistler’in medeniyetten anladıkları bu. Onlar muasır medeniyeti hedefliyorlar. Oysa kulluğu, dolayısıyla medenilik-gayri medenilik ayıbını ortadan kaldırma perspektifine sahip olmayan bir medeniyet projesi yalana, ikiyüzlülüğe hizmet eder.
Para üzerindeki tekelin icracıları, Atinalı Platon tarafından ideal devletinde çoban köpeklerine benzetilen bekçiler misali başını bankaların çektiği finansal kuruluşlardır. Bankalar güya tasarruf sahipleri ile yatırımcıları bir araya getiren aracı kurumlardır. Asıl amacın hiç de bu olmadığı yatırımların çoğu zaman milli hâsılaların görece küçük bir kısmını oluşturmalarından kolaylıkla anlaşılabilir
Demokrasinin, her sıfatı yüklenebilen bir idea olarak belirişi hangi çok temel insan ihtiyacına binaen olmalı? Yoksa aslında yüklendiği sıfatlar tarafından iğfal edilmesi için “korunup kollanan” bir ideal mi, bu bakımdan gerçekleşmeyeceği bilinse de diri tutulan ortak bir düş mü demokrasi?
Kapitalizm, terk edilmelidir. Gerçekte gayri adil bir israf düzeni olduğu ya da rakiplerine (esasen nasyonal sosyalizm ve sosyalizm) nazaran iddia edildiği kadar üretken olmadığı için değil, düpedüz ahlaksızlık olduğu için. Nitekim israf da verimsizlik de ahlaksızlıktan kaynaklanır.
Her şey kapalı kapılar ardında oluyor, orada olup bitenin yeter derecede dışarı yansıtılmasına şeffaflık deniyor. Açıklık ise kapalı kapıların hükümsüz kılınmasıdır. Şeffaflığıyla övünülen bir dünyada her şey gizli saklı: genel kurullar, yönetim kurulları, merkez komite toplantıları, vb. Her şey gizli saklı olmasaydı, milyonlarca insanın yaşamlarından edildiği savaşları başlatmaya kimse cesaret edemezdi. Hele de eşitlik ve özgürlük amaçlayanların kitlelerden saklayacak neleri olabilir, eğer dertleri bu ideallerin gerisine saklanıp gemilerini yürütmek değilse?
İnsanın özgür iradesini kendi rızasıyla teslim alan kapitalist sistem çöküşün eşiğine gelmiş durumda. Siyasal alanın anlamının yeniden değişeceği bir ortamda sağ ve sol ayrımının da yeniden yorumlanması gerekecek.
Zarifin hoşa giden, beğenilen biçim, görünüş, dış yüzden başka bir şeyi yoktur; içi dışı birdir. Bir başka deyişle yalan nedir bilmez, olduğu gibidir. Çünkü tıpkı küçük serseri Şarlo gibi umursamaz dar ceketini, bol pantolonunu, ayaklarına büyük gelen ayakkabılarını. Bununla birlikte mendili, şapkası, bastonu olmak zorundadır.
Kategorik kötülüğümüzün nedeni olan sığlığı çepere sürmenin yoludur asaletle hareket edilmesi, daha doğrusu asaletin kuruculuğunun farkında olunması. Asalet, birincilliğe işaret eder; köklü olma, esaslı olma, özü, temeli teşkil etme. Birincillik ise şu ya da bu biçimde vazgeçilmezliği imler. Bizzat asaletinize kani topluluk için vazgeçilmez olduğunuzdan asilsinizdir.
Tam da böyle bir şey sığlık: Doğruluğu ayan beyan ortada olan yolu, “işi kolay kılmak” namına terk edip birlikte yaşam için gerekli olan lafzi doğruyu kolaycılığın elverdiği ölçüde herkesi az çok ortak ederek yeniden kurmak. Sığlıktan azade toplum yok yani; kolaycılıkları ölçüsünde daha çok ya da daha az sığlar.