1935 yılında Almanca’ya çevrilmiş ikinci yazmanın da durumu, ne yazık ki ilkinden pek farklı değildir. Eser H. Ritter, J. Ruska, R. Winderlich ve F. Sarre tarafından, Farsça’dan Almanca’ya çevrilmiş ve “Istanbuler Mitteilungen” dergisinin 3. Sayısında “Orientalische Steinbücher Persische Fayencetechnik” başlığıyla yayınlanmıştır.
Defter, Selçuklu Devleti ardılı İlhanlı endüstrisine ait bilimsel ve teknolojik bilgi-sistem ilişkilerinin kanıtı olarak ele alınabilecek niteliktedir. Ancak; eserde sorun, bilimsel bilgilerin yanı sıra tarifler ve göndermelerle gizlenmiş Alşemik terimlerin iç içeliğidir.
Verilen bilgilerin çoğu, bugün pratiği olan fakat; farklı teknoloji dallarına ait uygulamalara dayanan kavramların kaynağı olarak görünmektedir. Bazı terimler yeteri kadar anlaşılamamaktadır. Defterde hammadde, malzeme, işlem ve güç hakkında yeterli açık bilgi bulunmamaktadır. Çizimlere, çizelgelere rastlanmamaktadır.Bilgilerin çoğu reçetelerin çözümünden yola çıkarak edinilmiştir. Son olarak defterin gün ışığına çıktığı yaklaşık 70 yıllık zaman sürecinde, hâlâ çözümlenemeyen alanların bulunması, eserin çini üretim kültürüne yabancı araştırmacılar tarafından incelenmiş olması olasılığındandır.
Amaç; konuyla ilgilenenlere, bugünün bilim dili ve kavramları ile dönemin teknolojisinin anlaşılır kılınmasıdır. Bu çalışmanın önemi, çağına ait seramik üretim normlarının bulunup çıkartılması, yeniden yapımı için yeterli teknolojik bilgiye ulaşılma yöntemi ve defterin çini bölümünün, seramik teknoloji tarihi açısından kilometre taşı olma niteliğindendir
Açık olarak anlaşılamayan bilgileri çözümlemek için en doğru ve geçerli yöntem; geçmişin (simya) bilim ortamı – bilim adamı – bilim ilişkilerini kavrayarak, teknolojiyi içine alan, ürün – üretici – üretim ortamını bugünün bilgileri ile karşılaştırarak, üretimin doğru değerlendirilebileceğinin olasılığı olarak savunulmuştur.
Daha doğru bir çalışma için Kâşan’a gitme olanaklarına ve orijinal madde örnekleri üzerinde çalışmak için benzeri üretim parkına sahip olunamadığından, araştırmacının bulduğu sonuçlar ile sınırlı kalınmıştır.
Yöntem seçerken teknolojik alan normlarının bilimsel (niteliksel ve sayısal) sonuçlarına ulaşabilmek için konu ile ilgili farklı alanların yazılı kaynakları da taranmıştır. Elde edilen bilgilerin doğruluğu, defterde anlatılan iş akışları içinde denenerek sınanmıştır*.
*18.yy başlarında çini üretimi duran İznik’in kaybolan hafızasına “Çini Defteri” ile ulaşılabileceği varsayımıyla yola çıkan Turgut Tuna;
- 1970 yılında eğitimini tamamladıktan hemen sonra, Lâle devrinden sonra çini üretim odağı kalan ve kalkerli üretim yapan Kütahya’da ‘döküm yoluyla çini üretimi’ için araştırma-geliştirme çalışmaları yaptı ve
- 1971-1975 İstanbul Porselen Fabrikası porselen üretimi deneyimlerinden güç alarak,
- 1976 yılında Bursa-Yeniceabat Köyünde ilk “Tuna Seramik” tasarım atölyesini kurdu. Çini araştırma ve üretim çalışmalarına başladığı bu atölye, Bursa ve İznik’te Cumhuriyet dönemi kurulan ilk atölye olarak bilinmektedir. Bursa Etnografya Müzesi çini buluntularını restore ederken orjinal İznik çini örnekleriyle tanıştı. 1981 yılından itibaren İznik Tiyatro kazılarında uzman olarak arkeolojik alanda görev aldı.
Turgut Tuna, Yüksek Lisans Tez konusu “Çini Defteri” araştırma ve deneylerini bu atölyede gerçekleştirerek, çininin yeniden yapımı için yeterli teknolojik bilgiye ve deneyime ulaştı. İznik çinisinin çok önemli özelliği olan ve zamanla unutulan kuvars hamurlu şekillendirmeyi; dönemine uygun boya, astar ve sırları kendi atölyesinde yeniden üretip, dekorlayarak pişirdiği “Turgut Tuna Geleneksel tıpkı yapım ürünleriyle”:
• 1983 - “Cumhuriyet Dönemi Plastik ve Geleneksel El Sanatları” etkinlikleri kapsamında yurtdışı sergilerde yer aldı ( Budapeşte, Kopenhag, Krakow, Prag, Şam, Halep, Amman);
• 1983 - yapıtlarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığının 3 posterine konu oldu;
• 1986 - Kültür Bakanlığı ‘Dösim’ Satış Mağazalarına koleksiyon üretimi;
• 1993 - Bursa Ulucami Çesmesi restorasyon çinilerinin yeniden üretimi;
• 1994 - Bursa Yeniceabat Köy çeşmesi çini üretimi;
• 1998/99 - V&A,Londra – “Iznik revivals collection” üretimini gerçekleştirdi;
• 2011 yılında yeniden Bursa’da kurduğu “Turgut Tuna Çini Çiftliği®”nde araştırma ve kültürel-kreatif üretime halen devam etmektedir.