Konser yasakları ve İran gerçeği
Konser yasakları, sanatçılara baskılar, yaşam tarzına müdahale, çağdaş kültür ve sanatı yozlaşma olarak damgalama ve bu doğrultuda kışkırtma ve kamusal hareketlenme çabaları giderek artıyor. Bu girişimlere tanık oldukça insanın aklına İran’daki “İslam Devrimi” denilen kargaşa döneminde yaşananlar geliyor.
İran’da Şubat 1978’da başlayan bir dizi eylemde dinciler "ahlaksız" filmler gösterildiği için sinemaları, içki içildiği için restoranları, müzik yapıldığı için barları hedef aldılar. Çok sayıda konser, konser salonu, müzik evi hedef alındı. İran’daki sinemaların en az yarısının dinci öğrenciler tarafından bir yıl içinde yakıldığını biliyor muydunuz? (Cinéma iranien, CNRS, Paris)
470 KİŞİ NASIL DİRİ DİRİ YANDI?
Bu olaylar arasında en korkuncu 19 Ağustos 1978’de 470 kişinin diri diri yakıldığı Abadan’daki Rex sineması yangınıydı. Hüseyin Takbalizade adlı bir Humeyni sempatizanı ve dinci arkadaşlarının gerçekleştirdiği eylem o dönem muhalefeti tarafından Şah’a yüklendi. Benzer birçok olaydaki gibi liberaller ve liberalleşmiş solcular İslamcıları her türlü sorumluluktan arındırdılar. “Derin devlet”, “istihbaratçı komplosu”, “askeri darbe hazırlığı” gibi bahanelerle gerçeği çarpıttılar. Basılan binlerce restoranın, engellenen onlarca konserin, yakılan yüzlerce sinemanın faili hep mi Şah’ın gizli servisi Savak’tı? Kaldı ki madem öyle dinci medya neden bu eylemleri savunuyor ve bu mekânları ve sanatçıları “kokuşmuş Batı kültürünü yayan unsurlar” olarak suçluyorlardı? Neyse ki olay daha sonra tüm yönleriyle ortaya çıktı.
İşin gerçeği Takbalizade’nin bu eyleme bölgede Humeyni’yi destekleyen grupların gençlik liderlerinden Kiavaş tarafından yönlendirildiğiydi. Abadan İslami gençlik imamı şöyle diyordu: “Ramazan, ayın 8’inde başladı. Mollalarımız bu kutsal ayda Abadan Müslümanlarının dua etmek yerine Amerikan icadı olan sinemaları doldurmalarını hoş karşılamıyorlar. Dindar gençlik harekete geçmeli.”
Hüseyin Takbalizade ve arkadaşları Faraj, Yadullah ve Fallah örgüt imamlarını üzmediler. Zaten 470 kişinin diri diri yandığı o eylemden saatler sonra 21 Ağustos tarihli Washington Post gazetesinin bildirdiğine göre İran’da Batı kültürüne karşı siyasal İslam’ı savunmak için başka saldırılar da oldu. Birkaç saat içinde Şiraz’da bir restoran yakıldı ve orada 3 kişi yaralandı. Meşhed’de seans sonrası bir sinema ateşe verildi, içerde uyuyan 3 görevli öldü. Abadan eyleminden hemen önce Tahran’da bir restoranda patlayan bombada bir kişi ölmüş, 10’u Amerikalı olan 40 kişi yaralanmıştı.
MUSADDIK’A DARBENİN 25’İNCİ YILDÖNÜMÜYDÜ
Peki, Abadan katliamının emrini veren Kiavaş’ı kim manipüle etmişti? Orası henüz bilinmiyor. Bilinen şu ki Rex Sineması yangını bir terör eylemi olarak o zamana kadar bir defada en çok masumun can verdiği olaydı ve bu niteliğiyle yorumculara göre İran karşı devrimi sürecinin dönüm noktasıydı. İşin ilginç tarafı bu eylemin İran’ın ulusal bağımsızlığının savunucusu Başbakan Musaddık’ın bir CİA darbesiyle devrilişinin 25’inci yıldönümünde yapılmasıydı.
Abadan bir petrol kentiydi, büyük rafineriler ve tesislerinde birkaç bin Amerikalı görevdeydi. Kent ayrıca o dönem Batı’nın petrol tedarikinin çok önemli bir bölgesi olan Basra körfezini kontrol eden stratejik bir noktadaydı. Abadan’a 450 km ötede İsfahan yakınlarında 12 bin Amerikalının bulunduğu üsler de vardı.
Araplar, 1973 yılında ABD’nin Filistin konusundaki tavrını protesto etmek için büyük bir petrol boykotu başlatmışlar ve 70’li yıllarda petrol sıkıntısı Ajda Pekkan’ın “Aman petrol” adlı Eurovision şarkısına konu olacak kadar büyümüştü. ABD, kendi iktidara getirdiği İran Şahı’nın Arapların petrol şantajına karşı ABD’nin yanında yer alacağını sanıyordu. Fakat tahminlerin aksine yükselen petrol fiyatlarıyla zenginleşen ve burnu büyüyen İran, boykot kırıcılığı yapmak yerine küresel bir güç olmaya yönelmişti.
ABD’nin buna cevabı İran’ı “Batı uygarlığı dairesinden” çıkarıp İslamcılar arasına yollamak ve bu ülkeden müttefik olarak değil Sünni İslamcı rejimlere karşı korkuluk rolünde yararlanmayı planlamak oldu. Sünnilere İran gösterilerek petrol şeyhleri İsrail’e razı edilecek, mezhep çatışması kışkırtılarak bölge petrollerine zahmetsiz el konulacaktı. Artık herkesin bildiği ABD’nin yeşil kuşak teorisinin İran özelinde asıl önemi ve anlamı bu idi. Bu nedenle Batı ülkeleri el altından sinemaya, konsere, sanata, sanatçıya, müziğe, baleye, heykele ve çağdaş olan ne varsa her kültürel etkinliğe savaş açan İslamcılara destek verdiler. İran, kendilerine rakip bölgesel bir güç olmaktansa, din tartışmaları ve yasaklarla uğraşıp Ortaçağ’a yuvarlanırsa çok daha iyi olacaktı. İslamcı ve emperyalist her zaman ortaktır ve İslamcı emperyalistin can dostu, pek sadık arkadaşıdır.
BATILILAR KARAR ALDI
1977’de göreve başlayan ABD Başkanı Jimmy Carter İran devletine yönelik ağır eleştirilerde bulundu. Batı’ya göre İran’da demokrasi için asıl sorun yenilikçi, modernleşmeci akım ve Şah’tı. Siyasal İslamcı akım demokrasiyle yüzde 100 bağdaşmaktaydı ve yeni İran’a demokrasiyi İslamcılar getirecekti. Nitekim Abadan’daki sinema yangınından sonra bölgede röportajlar yapan Washington Post’un sorularına cevap veren birçok İranlı aydın “eylemin İslam’la demokrasinin bağdaşmayacağını kanıtlamak isteyen Şah tarafından çıkarıldığı” palavrasını savunuyor ve tabii bu görüş Batı medyasından da destek buluyordu.
İran’da barbar ve gerici molla takımının modernliğe karşı bir yıl süren saldırılarından sonra bu ülkenin artık makas değiştirmesini isteyen 4 Batılı ülkenin lideri Fransız deniz aşırı toprağı Guadeloupe’ta bir araya geldiler. ABD Başkanı Carter, Fransız Cumhurbaşkanı Giscard d’Estaing, İngiliz Başbakanı James Callaghan ve Almanya Şansölyesi Helmut Schmidt 5, 6 ve 7 Ocak 1979’da yapılan toplantılarda İran’ı da görüştüler. Fransız lideri anılarında Carter’in açıkça Şah rejimine verilen desteğin çekilmesini istediğini yazar. (Le Pouvoir et la Vie, éd. Compagnie 12, 2006) Carter ise kendi anılarında bu fikrin daha çok diğer üç lidere ait olduğunu, kendisini onların ikna ettiğini söyler. Bu toplantıda Yvonnick Denoël gibi tarihçilere göre yeni İran liderinin Humeyni olacağı da belirlenmiştir. Bu toplantıdan tam 1 yıl sonra 7 Ocak’ta Time dergisi yılın adamı olarak kapağına Humeyni’yi yerleştirmiştir.
İran’da kendi özüne dönme adı altında sanat, kültür ve her türlü çağdaş değere yapılan saldırıların hem fikir hem siyaset önderi olan Humeyni ABD’nin İran Büyükelçisi William Sullivan tarafından “Gandi’ye benzer bir kişilik” olarak anılmıştır. Birleşmiş Milletler’de ABD’yi temsil eden Andrew Young ise aynen şu cümleyi telaffuz etmiştir: “Humeyni sonunda bir aziz olarak selamlanacak”.
Avrupa’da İran İslamcı hareketi nadir bazı De Gaulle yanlısı ulus devletçiler ve komünistler dışında büyük sempati toplamıştır. İran’da sinemalar yanarken Sartre, Simone de Beauvoir, Foucault, Garaudy gibi aydınlar o sırada Fransa’da bulunan dini liderle görüşmeler yapıyor, onu öve öve bitiremiyorlardı. (GEO dergisi, Allevi, 17.06.2021) Hepsinin yanılmış olduklarını söyleyebilir miyiz? Bu yargı belki yağmurdan kaçarken doluya tutulan aydınlar için doğrudur, ama siyasiler için asla.
16 Ocak 1979’da Şah sonunda hastalık bahanesiyle İran’ı terk ettiğinde ABD Başkanı Carter İran’a hemen General Robert Huyser’i yolladı. Orgeneral Huyser’in görevi İranlı generalleri darbe yapmamaya ikna etmekti. Misyon yerine getirildi. Bu arada İran’a komşu Türkiye’de Amerikalı generaller meslektaşlarını tam tersi yönde ikna etmekle meşgullerdi.
Ve sinema bombalayarak gerilim yaratma taktiği İran’da kendini kanıtlayınca İran’dan birkaç ay sonra K.Maraş’ta aynı eylem mezhep çatışması için sahneye konuyor, Çiçek sineması bazı “tosuncuklar” tarafından bombalanıyordu. Amerikalıların “our boys” dedikleri her kılıkta olabiliyordu, asker, sivil, İslamcı, milliyetçi ve özellikle de liberal.
TÜRKİYE HERŞEYE RAĞMEN İRAN OLMAYACAK
Tüm bunlardan ve özellikle çağdaş yaşam ve kültür biçimlerine yapılan saldırılardan ve bunların hâlâ NATO ve ABD’den himaye görmesinden bizim de Ortadoğu çöplüğüne atılabilecek bir ülke olduğumuz sonucu çıkarılmamalı. İnsanıyla, tarihiyle, Atatürk’ün çağdaşlık mirasıyla çok farklı bir ülkedir Türkiye. Umarım tüm hesapları boşa çıkartacaktır.
Kayahan Uygur
Odatv.com