Denizde Taşıma Sözleşmesi ile Konişmento Arasındaki İlişki
Giriş
Denizde taşıma sözleşmesi, taşıyanın navlun ücreti karşılığında malların bir limandan diğer limana taşınmasını taahhüt ettiği, taşıyan ile taşıtan arasında akdedilen bir sözleşme olarak tanımlanabilir.
Taşıma sözleşmesi yapılırken, müzakereler taşıtan ile taşıyan arasında yapılmakta olup, sözleşmenin hüküm ve şartları adı geçen taraflarca hazırlanır. Taşıma sözleşmeleri, genellikle, bir tarafta taşıyan ile diğer tarafta satım sözleşmesinin şartlarına bağlı olarak satıcı veya alıcı arasında yapılır. Bununla birlikte, deniz ticaretinde, taşıma sözleşmesinde bazen taşımanın, taşıma sözleşmesinin akdedilmesinden sonraki süreçte taşıyan tarafından tek taraflı olarak düzenlenen bir belge olan konişmentoda yer alan şartlara tabi olduğu belirtilir. Diğer taraftan, bazı konişmentolar ise hüküm ve şartlar bakımından taşıma sözleşmelerine atıfta bulunur. Bu sebeple, taşıma sözleşmesi ile konişmeto arasındaki ilişkiyi ve bu iki belgenin taşımanın tarafları üzerindeki etkisini anlamak önem taşır.
Konişmento
Konişmento, taşıyan veya taşıyanı temsilen kaptan tarafından düzenlenen, taşınan yükün detaylarını, çeşidini, niceliği ve yolculuk güzergâhına ilişkin kayıtları içeren bir senettir. Deniz hukukunda, konişmentonun üç işlevi bulunmaktadır: yükün taşıyan tarafından teslim alındığını gösterir, bir taşıma sözleşmesinin kurulduğunu ispatlar ve kıymetli evrak niteliğindedir.
Yükün Teslimi
Konişmento, yükün taşıyan tarafından teslim alındığını gösterir. Taşıyan tarafından konişmentonun düzenlenmesiyle, yükün iyi durumda ve taşıma sözleşmesine uygun şekilde taşıyan tarafın teslim alındığı kabul edilir.
Kıymetli Evrak Niteliği
Ciro edilebilir bir evrak olarak konişmento, mal üzerinde kimin hak sahibi olduğunu belirtir. Konişmentonun hamili, genellikle gönderilen, eşyayı teslim almaya yetkilidir. Bu kapsamda, konişmentonun hamili, eşyanın kendisine teslim edilmesini isteme hakkına sahiptir ve taşıyan, konişmentonun ibrazı karşılığında eşyayı konişmento hamiline teslim etmekle yükümlüdür. Eşya, konişmento nüshasının eşyanın teslim alındığına dair şerh düşülerek taşıyana geri verilmesi karşılığında teslim edilir.
Taşıma Sözleşmesini İspat
Konişmento, eşyanın taşınmasına ilişkin hüküm ve şartları içeren taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlar niteliktedir. Konişmento aynı zamanda taşıyanı da ispat eder. Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 1238. maddesi uyarınca, konişmentoyu taşıyan sıfatıyla imzalayan veya konişmento kendi ad ve hesabına imzalanan kişi taşıyan sayılır.
Taşıma Sözleşmesi Türleri
Türk Hukukunda, taşıyanın navlun (ücret) karşılığında taşımayı üstlendiği iki tip taşıma sözleşmesi öngörülmüştür; (i) yolculuk çarteri sözleşmesi ve (ii) hat taşıma sözleşmesi.
Taşıma Sözleşmesi ile Konişmento Arasındaki İlişki
TTK’nın 1237/1. maddesi uyarınca, taşıyan ile konişmento hamili arasındaki hukuki ilişkilerde konişmento esas alınır. Bu, konişmento hamili üçüncü kişinin yalnızca konişmento içeriği ile bağlı olduğu ve taşıma sözleşmesi hükümlerinin konişmento hamili açısından uygulama alanı bulmayacağı anlamına gelir. Diğer taraftan, TTK’nın 1237/2. maddesi uyarınca taşıyan ile taşıtan arasındaki ilişkide taşıma sözleşmesi hükümleri esas alınır.
TTK’nın 1237/3. maddesi uyarınca, konişmentoda, yolculuk çarteri sözleşmesine atıf varsa, konişmento devredilirken bir taşıma sözleşmesi olan çarter sözleşmesinin bir suretinin de yeni hamile ibraz edilmesi gerekir. Bu takdirde, çarter sözleşmesinde yer alan hükümler, nitelikleri elverdiği ölçüde konişmento hamiline karşı da ileri sürülebilir. Bir diğer deyişle, yolculuk çarteri sözleşmesinin konişmentoya eklenmesi ve konişmento hamiline ibraz edilmesi gerekir.
Bu hususun tartışıldığı bir uyuşmazlıkta Yargıtay, taşıma sözleşmesi konişmento hamiline ibraz edilmedikçe, taşıma sözleşmesinde yer alan hükümlerin konişmento hamilini bağlamayacağına hükmetmiştir[1]. Söz konusu uyuşmazlık, deniz taşıması sırasında hasarlanan emtialardan kaynaklanmıştır. Alıcı, konişmento hamili olarak, taşıyana karşı zararın tazmini talebi ile Türk mahkemeleri önünde dava açmıştır. Taşıyan, konişmentoda taşıma sözleşmesine atıf yapılması sebebiyle taşıtan ile taşıyan arasında akdedilen taşıma sözleşmesinde yer alan hükümlerin konişmento hamili açısından bağlayıcı olduğunu, taşıma sözleşmesinde yer alan tahkim şartı uyarınca davanın reddedilmesi gerektiğini savunmuştur. Yerel mahkeme taşıyanın savunmasını kabul ederek, konişmento hamili olan alıcının, konişmentoda taşıma sözleşmesine atıf yapılması sebebiyle taşıma sözleşmesi hükümleri ile bağlı olduğuna hükmetmiştir. Alıcı tarafından yapılan temyiz başvurusu üzerine uyuşmazlığı inceleyen Yargıtay, taşıma sözleşmesinde yer alan hükümlerin konişmento hamili açısından niteliği elverdiği ölçüde bağlayıcı olabilmesi için, TTK’nın 1237/3. maddesi uyarınca konişmento ile taşıma sözleşmesinin de birlikte konişmento hamiline verilmesi gerektiğini belirterek yerel mahkeme kararını bozmuştur. Yargıtay ayrıca, taşıma sözleşmesinin konişmento ile birlikte konişmento hamiline ibraz edilmesi bakımından ispat yükünün taşıyan üzerinde olduğunu ve somut olayda taşıyanın, taşıma sözleşmesinin konişmento hamiline verildiğini ispatlayamadığına hükmetmiştir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 2017 tarihli kararına konu olan bir başka uyuşmazlıkta[2], varış limanında eksik çıkan emtiaya ilişkin olarak sigortalısının zararını tazmin eden sigortacı, taşıyana karşı Türk mahkemeleri önünde dava açmıştır. Taşıyan, sigortalının hamili olduğu konişmentoda taşıma sözleşmesine atıf yapıldığını, bu nedenle konişmento hamili sigortalının, taşıma sözleşmesinde yer alan tahkim şartı ile bağlı olduğunu iddia etmiştir. Yerel mahkeme, tahkim şartının esas alarak davayı reddetmiştir. Yargıtay ise, yerel mahkeme tarafından TTK’nın 1237/3. maddesinde yer alan şartların oluşup oluşmadığının değerlendirilmemiş olması sebebiyle yerel mahkeme kararını bozmuştur.
Sonuç
Taşıma sözleşmesi ile konişmento arasındaki ilişki, birinde diğerine atıf olduğu takdirde gündeme gelir. TTK’da açıkça, taşıma sözleşmesinin bir suretinin konişmento hamiline verilmesi halinde taşıma sözleşmesinde yer alan hükümlerin, niteliği elverdiği ölçüde konişmento hamili açısından bağlayıcı olduğu düzenlenir. Konuya ilişkin olarak az sayıda Yargıtay içtihadı bulunmakla birlikte, içtihatlar konişmento hamiline taşıma sözleşmesinin verilip verilmediğinin Yargıtay tarafından incelendiğini ortaya koyar.
[1] Yargıtay 11. HD, No. 2016/8794 E. 2017/6687 K., 29.11.2017.
[2] Yargıtay 11. HD, No. 2016/1662 E. 2017/4494 K., 19.09.2017.