Devlet çocukların hakkını ihlal ediyor
Prof. Dr. İbrahim Kaboğlu "Çocuklar ve Anayasa"yı Eren Aysan'a anlattı...
İbrahim Ö. Kaboğlu’nun kaleme aldığı “Çocuklar ve Anayasa: Evebeynler ve Çocukların Geleceği İçin” okur karşısına çıktı.
Kitap, “Anayasa Nedir? Neden Önemlidir?”, “Anayasaların Konuları Nelerdir?”, “Hukuk Kuralları Düzeni Olarak Anayasa” bölümlerinin ardından “İnsan Hakları ve Çocuk Hakları” ile “Çocuklar İçin Anayasa ve Anayasada Çocuklar” başlıkları altında kapsamlı bilgiler sunuyor.
Prof. Kaboğlu Odatv için, yeni kitabını “Çocuklar ve Anayasa" Eren Aysan'a anlattı...
İşte o Aysan'ın sorularına Prof. Kaboğlu'nun verdiği yanıtlar:
Kaleme aldığınız “Çocuklar ve Anayasa” adlı kitabın ilk bölümü anayasa hakkındaki temel bilgilerden oluşuyor. Bu anlamda bir el kitabı niteliğinde… sizce toplum olarak anayasanın ne olduğunu ve işlevini yeterince biliyor muyuz?
Anayasa, siyasal iktidarı sınırlandırma belgesi olduğu kadar, insan hak ve özgürlüklerini güvence altına alan herkes için bağlayıcı ve üstün norm. Bu tanımla anayasa, bir toplumsal sözleşme metni olarak nitelenir. Dahası, 21. yüzyılda Anayasa, aynı zamanda bir “doğa sözleşmesi”ni ifade eder. Bu nedenle, “yediğimiz ekmek, içtiğimiz su ve soluduğumuz hava” kadar önemlidir. Anayasanın bu çok yönlü özelliğinin, genel olarak toplum üyelerince bilinmesi bir yana, hukukçular tarafından bile tam özümsenmiş değil. Bu nedenle bizde Anayasa, genellikle “iktidar aracı” olarak kullanılır ve anlaşılır.
Kitapta sorduğunuz ve yanıt verdiğiniz temel sorunlardan biri de, kişi hak ve özgürlüklerinin çocuklar için yeterli olmadığı yönünde… neden “özel olarak korunması gereken” gruplar içine öncelikle çocukları alıyorsunuz?
“Özel olarak korunması gereken gruplar”, hak özneleri bakımından oldukça geniş bir yelpazeyi kapsamına alır. Çocukların bu bakımdan özgül konumu şu: “Çocuk hakları öznesi” olma durumunun geçici ve yetişkinlerin, “insan hakları öznesi” olma yolunda hazırlık aşamasında bulunuyor olmalarından kaynaklanır. Haliyle, hak ve özgürlükler bakımından çocukların “çifte özne” sıfatı öne çıkıyor. Güncel olarak “öznesi oldukları haklar” ve “müstakbel-gelecekte- özne” sıfatları.
Bu nedenle, çocuklar, erişkin olmadıkları için özgül koruma düzenekleri eşliğinde haklar öznesidir; ancak sonraki aşamada, genel olarak kişi hak ve özgürlüklerinin (genel olarak insan hakları) özneleri olacaklar.
Hal böyle olunca, çocuk hakları ne denli güvence altına alınırsa, 18 yaş altı çocuklar, o ölçüde haklar bakımından korunmuş olur; dahası, 18 yaşından itibaren yetişkin olarak hak ve özgürlükleri sahiplenmesi ve savunması daha bilinçli ve anlamlı olur. Kısacası, çocukların güncel ve müstakbel olmak üzere “çifte özne” konumunun gözetilmesi, “haklar toplumu”nu kurmanın biricik yoludur.
“YETİŞKİNLERİN EĞİTİMİ ÇOCUK HAKLARINDAN BAŞLARSA ÇOCUK HAKLARI FARKINDALIĞI YARATILABİLİR”
Anayasada devletin her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları tedbir altına aldığı yazıyor. 2018 Türkiye’sine bakınca çocuklar anayasada yazıldığı gibi güvence altında mı?
2018 Türkiye’sinde devletin çocukları Anayasa gereği ne ölçüde güvence altına aldığını öngörmek kolay değil; ancak bilinen, Devlet’in çocuk haklarını doğrudan ve/ya dolaylı biçimde ihlal ediyor olması. Tam da burada, çocuk hakları ve yetişkinlerin hakları arasındaki geçişkenlik ortaya çıkıyor; iki bakımdan: çocuklar ve ebeveynleri arasındaki sıkı ilişkiler ve ortak yaşam alanı...
Suçlu da olsa, anne veya babanın, ağabey veya ablanın, ya da çocuğun birlikte yaşadığı bir yetişkinin, ortak yaşam alanında, kamu makamlarının “haksız eylem ve işlemi”ne muhatap olması, çocuklar üzerinde travmatik etki yaratır. Konuta baskın ve kelepçeleme, eşyaların darmadağın edilmesi, kapıya silah dayamak suretiyle “polis” diye bağırılması, vb.
Ne var ki, benzeri muameleye suçlu olmayan kişiler de maruz kalabiliyor. Burada, çocukta ikili travma yaratılıyor: İlki, ebeyninin suçlu olduğu yönünde bir algı yaratılması, ikincisi ise, ebeveynine reva görülen muamele karşısında çocuğun çaresizliğinin neden olduğu onulmaz yara.
Son zamanlarda hemen her gün çocuk istismarı haberleriyle ve çocuk ölümleriyle sarsılıyoruz. Siz de kitapta yasal düzenlemelerin bu anlamda yeterli olamayacağına değiniyorsunuz. Çocuklarla ilişkilerinde “yetişkinlerin eğitimi”nin katkısı nedir? Sizce “yetişkin eğitimi” nasıl olmalı?
“Yetişkinliklerin eğitimi”, eğer çocukluk aşamasında başlarsa “çocuk hakları farkındalığı” yaratılabilir. Her ne olursa olsun, bu “insan hakları eğitim” süreci içinde düşünülmeli. İnsan hakları eğitimi ise, öncelikle, insan haklarının bütünlüğü ilkesine dayanmalı. Bütün insan hakları, birbirinden ayrılmaz bir bütünlük oluşturur. Bu bütünlük göz ardı edildiği sürece, erkek, kadın haklarını ikinci plana atar; çoğunluk azınlığın haklarını ihlal eder. Yetişkinler de, çocuların haklarını, bilerek veya farkında olmadan zedeler.
Burada bir Japon atasözünü hatırlamakta yarar var: “İktidarın olduğu yerde insan hakları sorunu da vardır” veya, “Nerede iktidar var ise orada insan hakları sorunu vardır”.
Bu sözden hareketle bütün sorun, insanlar arasındaki ilişkilere, güç ilişkileri açısından değil, hak ve özgürlük özneleri temelinde bakabilmek. Erkek, kadının hakkını, güç eşitsizliği yüzünden ihlal etmemeli; tam tersine, insan hakları+kadın hakları olmak üzere çifte hak kategorisi öznesi olması nedeniyle kadına karşı daha duyarlı olmalı ve haklarına daha çok saygı göstermeli. Pozitif ayrımcılık uygulamasının da anlamı budur ve bu kural çocuklar için de geçerlidir.
Bu nedenle, yetişkinker, çocukları, fiziken daha güçsüz oldukları için istismar etmemeli; tam tersine, çocukların, çocuk hakları ve însan hakları olmak üzere çifte hak özneliği, yetişkinlere, çocuklar karşısında daha fazla sorumluluk yüklemekte…
“İDAM CEZASI SİYASET ÖTESİ BİR BAKIŞ AÇISI İLE ELE ALINMALI”
Çocuk ölümlerinden sonra kamuoyunda tartışmaya açılan konulardan biri de idam. Bir anayasa hukuçusu ve parlementer olarak idama bakışınız nedir? İdam ceza uygulamasında gerçekten caydırıcı mı?
Hatırlanacağı üzere ölüm cezası, ülkemizde 2001 Anayasa değişikliğine kadar çok tartışıldı. Barış zamanında idam cezasının kaldırılmasının ardından 2004 Anayasa değişikliği ile, savaş zamanında da kaldırılmak suretiyle, ölüm cezası tarihe mal oldu. Tümüyle kaldırma süreci, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve uygulaması ile uyum sağlamak için de gerekli idi.
Zaman zaman Erdoğan ve Bahçeli arasında atışma konusu olmuş ise de, ölüm cezasının geri getirilmesi, ciddi bir şekilde siyasal aktörlerin gündemine gelmedi. 15 Temmuz darbe girişimi sonrası, CB Erdoğan tarafından savunulmuş ise de, bu yöndeki söylemin yarardan çok zarar verdiği anlaşılmış olmalı ki, son aylarda artık dillendirilmemekte.
Hukuk açısından; ölüm cezasını geri getirmek için Anayasa değişikliği ötesinde, Türkiye’nin Avrupa Konseyi üyeliğinden çıkması ile sonuçlanabilecek bir süreci de başlatabilir.
Kişisel olarak idam cezasına karşı olduğum gibi, yerindelik açısından da, çocuk katilleri için bile olsa, ölüm cezasının geri getirilmesi, ulaşılmak istenen amaca hizmet etmez. İdam cezasının caydırıcı olmaması bir yana, soruna toplumsal bağlamda çözüm üretme yönünde yürütülmesi gereken çok yönlü çalışmaları da gölgede bırakma riskini beraberinde getirebilir.
İdamın neden olmaması gerekliliği halka daha duygusal ve vicdani noktalar üzerinden anlatılamaz mı? Aklıma hemen Faruk Erem’in “Bir Ceza Avukatının Anıları” kitabı geliyor örneğin…
Bu bakımdan, “Bir Ceza Avukatının Anıları” kitabı yerinde bir örnek. Sorunu, toplumsal ve psikolojik boyutları ile “yetişkinlerin eğitimi” yönüyle de ele almak gerekir. Konu, siyaset ötesi bir bakış açısı ile ele alınmalı.
Toplumda güvenlik önlemlerinin hukuku etkili kılma ereğinde geliştirilmesi ve bu yönde toplumda bir inanç oluşturulması önem taşımakta. “Herkes için insan hakları” eğitiminin de yagınlaştırılması gerekir; zira, insan hakları konusunda ortak bir dil ve kültürün oluşturulması, evrensellik bakış açısı ile mümkün olabilir.
Çocuklarla ilgili karşılaştığımız temel sorunlardan biri de, çocuk işçiler ve onların merdivenaltı çalıştırılması… bu anlamda devletin izleyeceği yöntem ne olmalı?
Burada öncelikle, hukuk açısından, iki düzlemde ortaya çıkan ihlallerin önüne geçmek gerekir:
Anayasal açıdan, sadece üç örnek:
-“Devlet, her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır.” (md.41/son).
-Devlet, maddi imkanlardan yoksun başarılı öğrencilerin, öğrenimlerini sürdürebilmeleri amacı ile burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar.” (md. 42/8).
-“Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz.
Küçükler ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar” (md.50/1,2).
Çocuk Hakları Sözleşmesi bakımından; madde 26 ve devamına işaret edilebilir.
Her iki metin, çocukların iş yaşamında istismar edilemesi için devletin “düzenleme-denetleme ve yaptırım” düzeneğini işletmesi gerekir.
Bu bakımdan; çalışma yaşamına genel olarak da bakma gereği açık. Şöyle ki; Türkiye’deki iktisadi yaşam, genel olarak kapitalist veya neoliberal sistem olarak nitelenir. Oysa bunu, “vahşi kapitalizm” ya da “yağma düzensizliği” olarak nitelemek, tanık olunan gerçeklere daha uygun düşer.
Kayıt dışı işçi çalıştırma ortam ve olanağı, çocukların merdivenaltı çalıştırılmasına elverişli bir zemin hazırlar. Çocuk istismarının bu denli yaygınlaştığı toplumsal ortam ve koşullarda, “emek istismarı”nın önüne geçmek yaşamsal bir görev olarak karşımıza çıkıyor.
Çocuk hakları aynı zamanda evrensel bir konu. Kitabın son bölümü, “Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesinin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun”la bitiyor. Bu kanun kapsamında ülkemizde bulunan Suriyeli çocuklar ve onların haklarını değerlendirmeye çalışırsanız öncelikli olarak neler söylersiniz?
Hemen belirtmek gerekir ki, çocuk hakları, nasıl ki yetişkinlerin haklarına göre özel olarak korunması gereken haklar ise, sığınmacı hakları da yurttaş haklarına göre üzerinde hassasiyetle durulması gereken haklardır. Çocuklara gelince; bu konuda en duyarlı kesim, hatta “en altta kalanlar » nitelemesi yapılabilir. Çatışma ortamından ve göçlerden en çok etkilenen toplumsal kategori olduğu için, çatışma ve savaş mağduru çocukların sorunları, çağdaş anayasa hukukunun da gündemine oturmuş bulunuyor.
Bizde Suriyeli sığınmacı sayısının fazla oluşu, çocuk nüfus sayısını da o ölçüde kabartmış bulunuyor. Haliyle bu durum, çocuk hakları bakımından çok yönlü ve girift sorunları da beraberinde getiriyor.
Bu sorunlar karşısında, Avrupa Sözleşmesinden çok BM Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin asgari gereklerini uygulamaya çalışmak, çocuk haklarının yurttaş hakları eşiğini aşan özelliğine de uygun düşecektir.
Söyleşi: Eren Aysan
Odatv.com