Eretna Beyliği
- Tanım : 1335 – 1381 yılları arasında Sivas ve Kayseri merkez olmak üzere Anadolu’da hüküm süren Türk beyliği
Aslen Uygur Türkleri’nden olan beyliğin kurucusu Alaeddin Eretna, İlhanlı ordusuyla birlikte Anadolu’ya gelen ve noyan unvanını taşıyan emirlerdendi. Ebu Said Bahadır Han’ın ölümü üzerine Büyük Şeyh Hasan’ın iyi bir mevki elde etmek amacıyla İran’a dönerken Alaeddin Eretna’yı yerine vekil bırakması siyasi nüfuzunu kuvvetlendirmek isteyen Eretna için iyi bir fırsat oldu ve beyliğin temellerini attı. 1341 yılında Alaeddin Eretna Memlükler’le ilgisini kesip bağımsızlığını ilan etti. Önce Sivas, daha sonra Kayseri merkez olmak üzere kendi adına hutbe okutup sikke kestirdi. İlhanlılar’ın görevlendirdikleri kumandan ve valilerin kötü idareleri yüzünden Anadolu’da uzun zamandan beri devam eden anarşiyi kısa sürede önleyerek otoritesini kurdu. Anadolu Selçuklu topraklarının büyük kısmını ele geçirdi. 1352 yılında öldüğünde Sivas, Kayseri, Amasya, Tokat, Çorum, Develi, Karahisar, Ankara, Zile, Canik, Ürgüp, Niğde, Aksaray, Erzincan, Doğu Karahisar ve Darende onun hakimiyeti altındaydı. Cafer ve Mehmed beyler babalarının ölümü üzerine birbirlerine karşı iktidar mücadelesine giriştilerse de İsfahan Şah Hatun’un oğlu olan Mehmed Bey ümera tarafından Gıyaseddin unvanıyla hükümdar ilan edildi. Ancak uzun sürmeyen bu hükümdarlık sonunda 1354 yılında Cafer Bey, 1355 yılında Mehmed Bey beyliğin başına geçti. Mehmed Bey iktidarı döneminde en çok Moğollar’ın sebep olduğu olaylarla uğraştı.
Kabiliyetsiz bir kişi olan oğlu Alaeddin Ali, Mehmed Bey’den sonra hükümdar oldu. Döneminde devlet otoritesi kurulamadığı için Eretnalı emirlerden Hacı Şadgeldi Amasya’da, Mutahharten Erzincan’da, Taceddin Niksar’da, Hacı İbrahim Sivas’ta, Şeyh Necib Tokat’ta ve Kılıcarslan Şarkikarahisar’da kendi başlarına hareket etmeye başladılar. Sadece Kayseri’deki emirler Ali Bey’e şeklen bağlı kaldılar. Emirler arasında görülen bu rekabet yüzünden birlik ve beraberlik bozulmuş, huzur ve asayiş ortadan kalkmış, ilim ve kültür hayatı sönmüş, devlet otoritesi kaybolmuştur. Kadı Burhaneddin’in vezirliğe getirilmesi Eretna’lılar için bir dönüm noktası oldu ve Eretna Devleti’ne büyük bir canlılık kazandırdı. Alaeddin Ali Bey, çıktığı Amasya seferi esnasında vebaya yakalanarak 1380 yılında öldü. Alaeddin Ali Bey’in yerine yedi yaşındaki oğlu II. Mehmed tahta çıkarıldı; fakat Kadı Burhaneddin iktidarı ele geçirerek 1381 yılında sultanlığını ilan etti. Böylece Eretnaoğulları sona erdi ve kendi adıyla anılan bir devlet ortaya çıktı. Anadolu’da hüküm süren diğer Türk beylikleri gibi Eretnaoğulları da siyasi, askeri ve idari teşkilatta Selçuklu ve İlhanlılar’ı taklit etmişlerdir. Konya ve Ankara yöresinden Erzurum’a ve Samsun’dan Malatya’nın kuzeyine kadar uzanan topraklarda yarım yüzyılı aşkın bir süre hüküm süren Eretnaoğulları Anadolu Türk kültür ve medeniyetine önemli hizmetlerde bulunmuşlardır.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Gölde, Kemal, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1995, cilt: 11, sayfa: 295 – 296
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Londra Antlaşması
Osmanlı Devleti’nin askeri hazırlıkları ve diplomatik girişimleri sonucunda durumun aleyhine dönmeye başladığını gören Mehmet Ali Paşa, İstanbul'dan bazı isteklerde bulundu. Bunların reddedilmesi üzerine de bağımsızlığını ilan etti. Bu gelişme üzerine, uzun zamandır hazırlıklar yapan II. Mahmut, Osmanlı ordularını 1839'da bir bahane ile Suriye'ye sokarak savaşı başlattı. Osmanlı ordusu ile Mısır ordusu, Nizip'te karşılaştılar. Osmanlı ordusu, taarruz konusunda uzun süre tereddüt edip vakit kaybedince, Mısır ordusu saldırıya geçti. Hafız Paşa ordusu 4 saat içinde, Mısır ordusu karşısında perişan oldu. Mısır meselesinin tekrar silahlı bir hesaplaşmaya dönüşmesi, Osmanlı ordusunun Nizip'te Mısır kuvvetlerine karşı mağlup olması ve Mehmet Ali Paşa’ya İstanbul yolunun tekrar açılması, Rusya’nın Hünkâr İskelesi Antlaşması gereği Boğazlara inerek Osmanlı Devleti'ni koruma hakkını kullanmaya kalkışmasını da beraberinde getirmekteydi. Buna meydan vermemek için İngiltere'nin Osmanlı Devleti ile yakın ilişki ve dayanışması sonucu, Londra'da diğer büyük Avrupa devletlerinin de mutabakatının sağlanmasıyla, Mehmet Ali Paşayı sadece Mısırla yetinmek zorunda bırakacak yeni bir çözüm olarak Londra Antlaşması yapıldı.
-
Abdullah bin Yasin
Abdullah Bin Yasin, Murabıtlar Devleti’nin kurucusu, aynı zamanda Kuzey Afrika’nın İslamlaştırılmasını başlatan kişi olarak bilinmektedir. Hayatının 1050 yılı öncesine dair bölüm hakkında az bilgi sahibi olunan Yasin’in annesi Fas’taki Kuzula kabilesindendir. Kurtuba’da başladığı tahsilini Sus şehrinde tamamladı. Daha sonra ise Cüdâle kabilesi reisi Yahya b. İbrahim tarafından Afrika’ya İslamiyet’i öğretmek ve yaymak için görevlendirildi. Abdullah B. Yasin’in yöre halkını İslamlaştırma çabaları bir süre başarısızlığa uğradı ve Abdullah küçük bir toplulukla Senegal’in bir adasına çekildi. Burada Ribat adı verilen bir tekke kurarak dini-askeri bir örgüt oluşturdu. Bu örgütün üyelerine Bu örgütün üyelerine de “Ribat’ın içindekiler” anlamına gelen “Muratıblar” denildi. Yaşamlarını dine dayayan bu kişiler askeri bir disiplin ve komünal bir düzen içinde yaşadılar. Üyelere sert kurallar ve dayak cezası uygulanıyordu. Kısa zamanda sayıları bine varan Murabıtlar, güçlenerek Sahra’daki kabileleri buyrukları altına aldılar. Yerli kabile reislerinin çoğu Müslüman olmayı kabul etti, ancak kitleler genellikle eski inançlarını devam ettirdi.
-
Mesnevi
Tasavvufun bütün konularını didaktik bir üslûpla ele alan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin altı cilt ve yaklaşık 25.700 beyitten meydana gelen Farsça eserine Mesnevî adını vermesi, onun öncelikle kitabın nazım şekline dayanarak bir isimlendirmede bulunduğunu gösterir. Kitabın Mesnevî adıyla yaygınlık kazanmasından sonra kelimenin geçtiği yerlerde çağrıştırdığı şey klasik şiirin mesnevi nazım şekli değil Mevlânâ’nın Mesnevî’si oldu. Hüsâmeddin Çelebi, Mevlânâ’nın Mesnevî’yi yazdırırken hiçbir kitaba müracaat etmediğini, eline kalem almadığını, medresede, Ilgın kaplıcalarında, Konya hamamında, Meram’da aklına ne geldiyse söylediğini, kendisinin de bunları hemen zapt ettiğini, hatta yazmaya yetişemediğini söyler. Bazen geceli gündüzlü birkaç gün hiç durmadan söylediğini, bazen aylarca sustuğunu belirtir. Mesnevî’nin her cildi tamamlandığında Mevlânâ’ya okundu, Mevlânâ düzeltilecek yerleri bizzat Hüsâmeddin Çelebi’ye yazdırdı, yaptığı hizmetten dolayı ciltlerin muhtelif yerlerinde onu “Hak ziyâsı, sâmînâme, ruh cilâsı, nazlı ve nâzenin varlık” gibi lakaplarla andı ve eseri kendisine ithaf etti.
-
Fethi Gemuhluoğlu
İrfan Fethi Gemuhluoğlu, Türk fikir adamı. Çok sayıda vakıf, dernek ve hayır kurumunda yönetim ve danışma kurulu üyeliği gibi görevlerde de bulunan Gemuhluoğlu, kuruluşunu gerçekleştirdiği Türk Petrol Vakfı’nın 8 yıl süreyle genel sekreterliğini yürüttü. Halvetiyye tarikatının Şabaniyye koluna mensup olan Gemuhluoğlu’nun şahsiyetini oluşturan temel unsur tasavvuftur. Sevgi ve dostluk kavramlarının hayata bakışındaki yeri büyüktür.
-
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun