ERMENİSTAN DEVLETİNİN KARABAĞ’DA MİLLİ MATERYAL VE KÜLTÜREL MİRASLARI YOK ETMESİ VE MİRASIN KORUNMASINA İLİŞKİN ULUSLARARASI YASALARI İHLAL ETMESİ
Azerbaycan zengin bir tarihi ve maddi mirasa sahiptir. Ancak bu zengin maddi ve kültürel miras zaman zaman savaşlar sonucu tahrip olmuş ve yağmalanmıştır.
Karabağ’ın işgali sonucunda 927 kütüphane, 9 cami, 9 ören yeri, 40.000 müze vb. yok edildi. maddi ve kültürel örnekler zarar görmüş ve tahrip olmuştur.
Arşivlerin ve kütüphanelerin yok edilmesi Ermeni vahşetinin temelidir. Çünkü kütüphaneler her milletin ve devletin can damarıdır. Antik çağlardan günümüze kadar toplanan ve muhafaza edilen maddi ve manevi miras, kütüphane ve arşivlerde muhafaza edilmektedir. Tanınmış Amerikalı kütüphaneci George Sheare, bir ulusu yok etmek için kütüphanelerini yok etmenin yeterli olduğunu söylüyor. Ermeni teröristlerin işgal ettiği eski Azerbaycan topraklarının Dağlık Karabağ ve komşu bölgelerinde 9 Merkezileştirilmiş Kütüphane Sistemi, 927 kütüphane ve burada depolanan 4,6 milyon adet kitap yağmalandı ve yok edildi. Ayrıca işgal altındaki topraklarda 40.000’den fazla eser toplayan 22 müze, 808 kulüp, 4 tiyatro ve 2 konser salonu, 8 kültür ve eğlence parkı, 4 sanat galerisi, 85 müzik okulu işgal bölgesinde kaldı. Kaba tahminlere göre Azerbaycan’ın kütüphane ve bilişim sektörü 20 milyon 815 bin ABD doları tutarında maddi zarara uğradı.
Nadir kitaplar, el yazmaları vb. zenginliği olan bu kütüphaneler bir tarihin yıkımıdır. Azerbaycan tarihi dünya tarihi sistemine dahil olduğundan, tarihi ve kültürel anıtların korunması uluslararası öneme sahip bir sorundur.
Bir diğer sorun da kültürel mirasımızın Ermenistan’a aktarılması ve dünya kütüphanelerinde ve müzelerinde sahte Ermeni anıtları olarak yasadışı olarak bulunmasıdır.
Ermenistan’ın işgal altındaki Azerbaycan topraklarında maddi mirasın yağmalanması ve kasten yok edilmesinin yanı sıra, bu terör devleti aşağıdaki uluslararası yasaları da büyük ölçüde ihlal etmiştir:
– Silahlı Çatışma Durumunda Kültür Varlıklarının Korunmasına ilişkin 1954 tarihli Lahey Sözleşmesi;
– Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi, (1992);
– UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme, (1972) vb.
Ermenilerin Karabağ’da işledikleri suçlara, uluslararası hukukun ihlaline, maddi ve kültürel mirasın korunmasına ilişkin sayısız delil ve delile rağmen, ne yazık ki bir takım uluslararası kuruluşlar bunu görmezden gelmekte ve çifte standartlar çerçevesinde uygunsuz kararlar ve açıklamalar yapmaktadır. Örneğin, 44 günlük Vatanseverlik Savaşı sırasında, 20 Kasım 2020’de dünyanın en etkili kuruluşlarından dördü, IFLA (Uluslararası Kütüphane Örgütleri ve Örgütleri Federasyonu), ICOMOS (Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi), ICA (Uluslararası Arşiv Konseyi), ICOM (Uluslararası Müzeler Konseyi) “Dağlık Karabağ Bildirisi” başlıklı bildiriye imza attı. Açıklamada şu ifadelere yer verildi: “… Dağlık Karabağ’da 10 Kasım’da yürürlüğe giren tam ateşkes anlaşmasına tüm tarafları, başta kontrolün bir taraftan geçtiği alanlar olmak üzere ilgili bölgelerdeki kültürel mirasın korunması için çağrıda bulunuyoruz. diğerine (Ağdam, Kelbecer ve Laçin). Bu saygı ve koruma, bu tür kültürel mirasın korunması, yorumlanması ve sunulması için geçerli olmalıdır. Blue Shield tarafından yapılan daha önceki bir açıklamaya göre, uluslararası örgüt üyeleri, özellikle 1954 Lahey Sözleşmesi ve iki protokol taraflara tekrar edilmiştir. ICOMOS, ICA, IFLA ve ICOM, çatışmanın neden olduğu kültürel hasarla ilgili endişelerini bir kez daha dile getirdiler. Malumat için bildirelim ki, Blue Shield Teşkilatı 1996 yılında dünyanın kültürel mirasını silahlı çatışma ve doğal afetler gibi tehditlerden korumak için kurulmuş uluslararası bir kuruluştur.
Burada dikkat çeken bir şaşkınlık noktası var. İşgalci Ermeni devletinin 1988 yılından bu yana yaklaşık 30 yıldır Ermeniler tarafından işgal edilen bugünkü Ermenistan ve Dağlık Karabağ ve çevre bölgelerdeki terör politikası sonucunda, Ermeni devleti sistematik olarak Azerbaycan’da yaklaşık 100 milyar dolar tahminde bulunmuştur. Azerbaycana mahsus ilim ve kültürel miraslar zarar görmüş. Manevi zararın hesaplanması ise ölçülemez. Azerbaycan’ın kasten, sistemli bir şekilde yok edilen, yağmalanan, tahrif edilen, dünya müzelerinde, kütüphanelerinde ve müzayedelerinde müzayedeye sunulan maddi ve kültürel örneklerine neden bu örgütler sessiz kaldı? 30 yılda görmedikleri veya görmek istemedikleri sadece 44 gündemi mi görmeye başladılar?!
Açıklamada bahsi geçen Ağdam bölgesi tamamen yeryüzünden silinmiş, Kelbecer ve Laçın bölgelerindeki Azerbaycanlılara ait tüm dini ve maddi kültür anıtları ve hatta mezarları tahrip edilmiş ve hakarete uğramıştır. Ancak Bakü’nün merkezindeki Ermeni Kilisesi korunurken, Ermenistan’ın Erivan kentinde 20. yüzyılın ortalarına kadar var olan 310’dan fazla Türk-Müslüman camisi tamamen yıkıldı. Ölen insanlara yapılan bu zulüm, Ermeni Nazizminin bir tezahürüdür. Ve gerçek hoşgörülü devlet hangisi – Azerbaycan mı yoksa terör, yıkım ve yıkım politikası izleyen Ermenistan mı?!
Ermeni karakterinin iç yüzünü gösteren bir gerçek daha var. Bu da Ermenistan’ın ABD istihbarat raporunda “Ermeni terörü” terimine dahil edilen ilk ve tek devlet olduğu gerçeğidir. Bu terimin bir terim olarak gelişimi, tarihi Azerbaycan topraklarında devleti kuran Ermeni politikacıların ve kişilerin Azerbaycanlılara karşı etnik temizlik, Türk-Müslüman maddi ve kültürel anıtlara (kütüphaneler, kütüphaneler, müzeler, eğitim merkezleri, tarihi anıtlar vb.) buna bir örnektir.
Bildirdiyimiz gibi tüm gerçekler, Ermeni devletinin uluslararası yasaları ve düzenlemeleri büyük ölçüde ihlal ettiğini kanıtlamıyor mu? IFLA ve diğer uluslararası kuruluşlar o işgal ve yağma yıllarında neden sessiz kaldı? Ve şimdi Azerbaycan devleti, haklı mücadelesiyle savaşta özgürleştirdiği topraklar üzerinde konumlanırken, bu yanlış kararı vermeyi düşündüler mi? Bu doğru mu ve dünya adalet bu mu???
Son olarak, araştırmamızın sonuçlarını böyle sıralayalım:
– Karabağ’da Azerbaycan-Türk ulusal kimliğinin kanıtı ulusal mirasın kasıtlı, sistematik imhası;
– Yerel etnik Azerbaycanlıların ulusal mirasının ermenileştirilmesi (örneğin, eski Alban anıtlarının, Udin alfabesi, Azerbaycan mutfağının incileri, sanat (halılar, müzik aletleri), dans, edebiyat, folklor vb.);
– Yukarıdakilerin uygulanması mümkün değilse, ermenileri destekleyen diğer halklara atfedilmesi (örneğin, Şuşa’daki Govhar Ağa Camii’nin, İrevandaki Göy Caminin Persleştirilmesi vb.)
– Ermeni propagandasında diasporanın hakimiyeti ve lobicilik vb.
Umarız zamanla bu sorunlar hukuken çözülür ve asırlık maddi ve kültürel anıtlarımız Azalacaktır erbaycan’a iade edilir.
Terane Rüstemova,
Azerbaycan Milli İlimler Akademisi,
e-posta: email@example.com