Giritli Ali Aziz Efendi
- Meslek : Osmanlı devlet adamı, şair
- Doğum : 1749-1950? – Girit
- Ölüm : 29 Ekim 1798 - Berlin
Edebiyatçı kişiliğiyle de tanınan Osmanlı devlet adamı Aziz Ali Efendi, Girit’te doğduğu için Giritli ön adıyla da anılmaktadır. Girit deftardarı Tahmisçi Mehmed Efendi’nin oğludur. İstanbul’a gittikten sonra bir müddet Hassa silahşoru olan Aziz Ali Efendi, devlet kademesinde yüksek dereceli memuriyetlerden olan hâcegân-ı Dîvân-ı Hümâyun arasına katıldı. İntisap ettiği Giritli Yusuf Ağa’nın aracılığıyla Sakız mutasarrıflığında vergi muhassıllığı yaptı. O yıllarda “Dağlı eşkıyası” elinden kurtarılmış olan Belgrad’da iki yıl süre ile emlak satış memuriyetinde bulundu. 1796’da ilk daimi elçi sıfatı ve fevkalâde murahhas orta elçi unvanıyla Prusya hükümeti nezdine gönderildi. Bu görevle 4 Haziran 1797 tarihinden ölümüne kadar Berlin’de, Padişah III. Selim adına Osmanlı Devleti’ni temsil etti. Giritli Aziz Ali Efendi, Berlin’de vefat etti.
Devlet adamlığının yanı sıra edebi kimliğe de sahip olan Aziz Ali Efendi’nin eserlerinden edinilen izlenime göre, sefahatle geçen gençlik yıllarından sonra bir şeyhin aracılığıyla memuriyet hayatında dahil olduğu, devlete sadakat ve hizmetle hizmet yaptığı nakledilmektedir. Osmanlı Müellifleri ve Sicill-i Osmânî’de, hemen hemen ortak bir ifade ile, “âlim, hakim ve siyasi” bir kişi olduğu kaydedilmiştir. Hayatı hakkında çok sınırlı bilgi bulunan Aziz Efendi, manzum ve mensur eserlerinde zaman zaman hayat hikâyesi ve mizacı hakkında da birtakım ipuçları verir. Bunlardan onun Hurûfîliğe meyyal, gizli ilimlere meraklı, Alevî-Bektaşîmeşrep ve rind tabiatlı bir mistik olduğu intibaı edinilmektedir. Nitekim Vâridât adlı kitabında, hangi tarikattan olduğunu belirtmediği Abanalı Kerim İbrahim Efendi adında bir şeyhe intisabı olduğundan bahsetmektedir. Şiirlerinde Aziz mahlasını kullanan Aziz Efendi’nin Farsça’yı çok iyi bildiği ve hafızasında Farsça 40.000 beyit bulunduğu nakledilmektedir. Bu rivayetin doğruluğu hakkında kesin bir bilgi yoksa da küçük divanındaki Türkçe şiirlerle beraber Farsça olanlarının da bu dilin inceliklerine ve zevkine varmış birinin kaleminden çıktığı anlaşılmaktadır.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Okay, M. Orhan, Aziz Ali Efendi, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1991, c.4, sf.333-334
Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, cilt.1, fasikül.1, İstanbul, 1983
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
İlhan Ayverdi
Türkçenin sözlük bilimi kurallarına göre hazırlanmış ilk sözlüğünü meydana getiren İlhan Ayverdi İzmir Karataş Kız Lisesi’nden mezun oldu. Aynı yıl girdiği İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirince sırasıyla Anarathigutyun Ermeni Ortaokulu, Galatasaray Lisesi, Zografyon Rum Lisesi, Saint-Joseph ve Saint Michel Fransız liselerinde Türkçe-edebiyat, 1960’ta Çapa Eğitim Enstitüsü’nde edebiyat öğretmenliği yaptı. Öğrencilerine Türkçe sevgisi yanında millî ve mânevî değerleri aşılamaya çalıştı. 1960’ta kendi isteğiyle mesleğinden ayrıldı. Üniversitede talebe iken İstanbul Maarif Müdürlüğü’nde çalışmaya başlayan Ayverdi’nin burada Kenan Rifâî’nin talebelerinden Mehmet Örtenoğlu ile tanışması hayatında bir dönüm noktası teşkil etti ve onun tasavvuf sohbetlerini yıllarca dinleme imkânı buldu, Örtenoğlu vasıtasıyla Samiha Ayverdi ile de tanıştı. Mimar Ekrem Hakkı Ayverdi ile evlenince kendisini bir kültür dünyası içinde buldu. Samiha ve Ekrem Hakkı Ayverdi kardeşlerin cemiyet ve kültür çalışmalarına katıldı. Fatih semtindeki evleri çeşitli kültür faaliyetlerinin merkezi haline geldi.
-
Richard Abegg
Alman fiziksel kimyacı Richard Abegg, Danzing bölgesinde dünyaya geldi. Atomlar arasındaki birleşimin kurallarını açıklayan “değerlik” kavramını ortaya koyuşuyla bilinen Richard, Tübingen, Kiel, Berlin, Leipzing ve Stockholm üniversitelerinde kimya öğrenimi gördükten sonra Breslau Üniversitesi’nde asistanlık yaptı. Aynı üniversitede kimya profesörlüğü de yapan Richard, A. W. Von Hofmann ile birlikte yaptığı krizenlerle ilgili ilk çalışmaları dışında, tüm ilgisini fiziksel kimya alanına yoğunlaştırdı. Karmaşık iyonlar, donma noktası ve yükseltgeme potansiyeline ilişkin önemli çalışmaları olmakla birlikte onun kimyaya asıl katkısı kendi adıyla anılan kuralı bulmasıdır.
-
Drina Köprüsü
Köprü aslında Vişegrad veya bânisi Sokullu Mehmed Paşa’nın adlarıyla tanınmaktaysa da 1960’tan sonra Yugoslav yazarı İvo Andrič’in romanı dolayısıyla altından geçen akarsuyun adıyla şöhret buldu. Osmanlı hâkimiyeti döneminde Evliya Çelebi köprüyü gördü ve kitâbelerini kısmen kaydetti. Yüzyıllarca hizmet veren ve sağlamlığı ile çevrede yaşayanların atasözlerine de giren köprü 1664 ve 1875’te tamir edildi, 1896’daki taşkında sadece korkulukları zarar gördü. Avusturyalılar tarafından 1911’de yapılan bir tamirin arkasından I. Dünya Savaşı sırasında 1914-1915’te batıdaki üç ve dördüncü ayaklarla birlikte üç kemeri tahrip edildi. Bir süre üzerine yapılan bir ahşap ilâveden geçildi, 1939’da köprünün yıkık kısımları ihya edildi, fakat II. Dünya Savaşı içinde 1943’te dört ayak ve beş kemer tekrar yıkıldı. Bunun üzerine 1949’da köprünün tamirine başlandı 1952’de tamamlandı. Çok muntazam işlenmiş kesme taşlardan yapılan köprünün bir ucu 90 derecelik bir açı teşkil edecek şekilde kıvrıktır. Ortada, kademeli bir çıkma üzerine oturan çift renkli geçmeli mermerden kemeri olan kitâbe köşkü bulunur. Kitâbe köşkünün tam karşısında yine kademeli bir çıkma üzerinde bir dinlenme sofası yer alır. Taş sedirli bu dinlenme sofası, eski fotoğraflardan anlaşıldığına göre 1949-1952 restorasyonunda ihya edildi.
-
Bahaeddin Ögel
Almanca, İngilizce, Fransızca, Farsça, Çince, Moğolca ve Rusça gibi dillere hakim olan Türk tarihçi Bahaeddin Ögel, İslamiyet öncesi Türk siyasi ve kültür tarihi üzerinde yaptığı çalışmalarla tanınırlık kazandı. Elazığ’da dünyaya gelen Bahaeddin Ögel, ilk ve orta öğrenimini doğduğu şehir olan Elazığ’da, lise öğrenimini ise Malatya’da tamamladı. Tarihçi kişiliğinin altyapısını oluşturduğu Ankara Üniversitesi Tarih Bölümü’nden mezun olmasının ardından Erzurum’da öğretmen olarak göreve başladı. IV. Türk Tarih Kongresi’nde sunduğu "İslam’dan önceki Türk Devletlerinde Tımar Sistemi" adlı tebliği ile dönemin önemli isimlerinden M. Fuad Köprülü’nün gözüne girdi ve bu vesileyle Hasanoğlan Köy Enstitüsü’ne tayin edildi. Bir süre sonra enstitünün bazı bölümlerinin kapatılması üzerine buradan ayrılan Ögel, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde Alam Sinolog W. Eberhard’ın danışmanlığında hazırladığı "Uygur Devleti’nin Kuruluşu" adlı doktora tezini tamamladı.
-
Sarı Süleyman Paşa
Yerli tarihçiler tarafından hilekâr, sinsi, fitneci, zalim, yalancı gibi olumsuz sıfatlarla nitelenen Süleyman Paşa, 17. yüzyılın ortalarında saraya alındı. Sadrazam Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa tarafından sadâret kethüdâlığına tayin edildi. Sel baskınına uğrayan Kâbe civarının temizlenmesi ve suyollarının tamiri için Mekke’ye gönderildi. Döndükten sonra mevcut görevine haseki sultan kethüdâlığı da eklendi. Vezirlikle rikâb kaymakamlığına getirildi. Babadağı muhafazasındaki askere serdar tayin edildi ve cepheye gönderildi, yapılan savaşlarda elde ettiği başarılar yıldızının parlamasına sebep oldu. Edirne’ye çağrılarak o sırada rahatsız olan Sadrazam Kara İbrâhim Paşa’ya kaymakam tayin edildi. IV. Mehmed, İbrâhim Paşa’yı azlederek yerine Süleyman Paşa’yı tayin etti. Budin muhafazasında bulunan Abdi Paşa’dan yardım talepleri gelmesine rağmen Süleyman Paşa’nın acele etmemesi üzerine Budin’in elden çıkmasının müsebbibi kabul edildi. Segedin’i kurtarma girişimi başarısız olunca Osmanlı ordusu Varadin’e, oradan da Belgrad’a çekildi. Aralıksız üç gün süren çatışma sonunda Avusturyalılar yenilip geri çekildi. Mohaç ovasına doğru kaçan Avusturya birliklerini takip ettirdi, Osmanlı gücü Çatalköprü civarında yenilgiye uğradı. Bozgunun ardından ordu hazinesi, bütün cephane, mühimmat ve defterhane Avusturyalılar’ın eline düştü, Macaristan’da yine birçok kale elden çıktı.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun