Hani’de sosyo-kültürel hayatın, öncelikle 1990’larda, sonrasında ise 2007’lerin devamında değişime uğradığı ve dönüşümün devam ettiği gözlenmektedir. Genel itibariyle muhafazakâr bir ilçe olan Hani’de bu özeliğin son 20 yıl içerisinde büyük bir darbe aldığı görülmektedir. Bu değişimin birbiriyle bağlantılı birçok nedeninin olduğu, yapılan mülakatlar ve gözlemler neticesinde anlaşılmıştır.
Bölgede terör olaylarının 1990’lı yılların başında artması, öte yandan Hizbullah’ın etkisini göstermesi ve köy boşaltmaları, ilçede kanaat önderi diyebileceğimiz esnaf, âlim, seyda ve mellelerin kimisinin değişik sebeplerle şehir dışına çıkması/çıkarılması ya da başka yerlere göç etmesi, kimisinin de öldürülmesiyle toplumsal bir çözülme yaşanmaya başlanmıştır. İlçede daha önceleri çıkan her hangi bir olayda, polise veya adli yollardan önce, bahsi geçen kanaat önderlerine başvurulurken bugün büyük oranda geniş kesimlerin saygısını kazanmış ve kanaatleri yönlendirme konumundaki liderlere başvurulduğu görülmemektedir. Toplumdaki karizmatik-dini-geleneksel önderlerin bu süreç içerisinde devre dışı kalmasıyla, insanlar arasındaki olası bir problemde arabuluculuk yapabilecek ve sorunun büyümesini engelleyebilecek kişilerin bulunmasında zorluklar yaşanmaktadır. Bunun neticesinde başlangıçta çok küçük gibi görülen sorunların zamanla çözülmesinin güç bir probleme dönüştüğünü görmekteyiz. Aynı şekilde toplumda lider konumdaki insanların etkisinin azalması, ailelerin küçülmesi ve gençlerde bireyleşmenin artması ile ortaya çıkan bir kısım sosyal sorunların çözümü son çare olarak polisten ve adli makamlardan beklenir olmuştur.
1992’de PKK’nın devlet kurumlarına saldırması ve bazı kamu binalarını tahrip etmesi ilçede gerginliği had safhaya yükseltmiş ve bunun sonucunda birçok aile daha güvenli bir şekilde yaşayabilecekleri yerlere göç etmiştir. Göç edenlerin daha çok ekonomik durumu iyi ve esnaf aileler olması ilçede önemli bir ekonomik-kültürel boşluk bırakmıştır. Öte yandan köyden ilçe merkezine göç edenler de olmuştur. Köyde daha kapalı bir toplum içinde yaşayan kişilerin ilçe merkezine gelmelerinden sonra adaptasyon sorunu yaşadıkları görülmüştür. Köyden merkeze göç sonucunda, daha önce kendi tarlasında çalışan insanlar, ilçeye geldiğinde bir boşluğa düşmüş ve vasıfsız birey konumuna itilmiştir. Ancak yeni yeni bu aileler hayata tutunmaya başlamışlardır. Bu ailelerin çocukları ise madde bağımlılığı konusunda en riskli grubu oluşturmaktadırlar.
Bölgedeki ekonomik sorunlardan dolayı aile reislerinin başka yerlerde çalışmak zorunda kalması, geleneksel toplumlardaki baba profilini değiştirmiştir. Bu değişim sonucunda aile fertlerinin otorite boşluğundan dolayı olumsuz davranışlarda bulunmaları daha çok görülür olmuştur. Aile bağlarının zayıflamasıyla, özellikle gençler arasında madde kullanımının yaygınlaştığı görülmektedir. Ancak tek sebep aile bağlarının zayıflaması değildir. Bununla beraber, gençlerin gurbete çıkmaları ve döndüklerinde orada alıştıkları rahatlığı ilçede de yaşamak istemeleri de etkili olmuştur. Yapılan mülakatlarda esrar kullanımının ilçe dışında bir müddet bulunan gençler arasında daha yaygın olduğu görülmüştür. Orta ve lise okullarının farklı köylerden öğrencileri bir araya getirmesi de madde bağımlılığının yayılmasında kolaylaştırıcı bir etkiye sahiptir.
Bölgede eğitim veren medrese ve hafızlık kurumlarının zayıflaması, hatta ortadan kalkması, ilçede imam hatip lisesinin olmayışı(2012 yılında ortaokul düzeyinde eğitime başladı), gençlerin dini duygularında bir zayıflama meydana getirmiş, bu da beraberinde birçok sorunu doğurmuştur. Bu durum Şerif Mardin, Nur Vergin ve birçok İnsan-Toplum Bilimcinin çalışmalarında değindiği bir konudur. Geleneksel otoriteler, ilişki ağları ve örf-adetler yıkılırken yerine yeni bağlar, değerler ve otoriteler koyamazsanız toplumda yozlaşma ve buna tepki olarak radikal ya da geleneksel dindarlıklar yeniden yükselişe geçer. Bölgede hızla artan yasa dışı ekimler ve madde kullanımı ile farklı dini grupların 90 ve 2000’lerin aksine canlanma eğiliminde olması bu bağlamda anlaşılabilir bir durumdur.
İlçede ticari hayat canlıdır. Daha önceleri Cuma günü, 2000’den sonra da pazartesi günleri kurulan pazara, çoğunlukla civar il ve ilçelerden esnaflar gelmekle beraber 2000’den önce Türkiye’nin batısından da bu pazara gelenlerin olduğu belirtilmektedir. Pazarın, Cuma günü kurulduğu dönemlerde ilçede bugün yerli esnaflar arasında haftalık tatil kabul edilirdi. O gün kimse işyerini açmazdı. İlçeye kurulan pazarın pazartesi gününe alınmasıyla beraber artık bu gelenek terk edilmiştir. Özellikle yaşlı kimseler Pazar gününün değişmesinin ve Dicle ile olan bağın zayıflamasının ilçe ekonomisine önemli bir darbe vurduğu kanaatindedir.
Toplumların günlük yaşamlarında ekonomi belirleyici bir etkiye sahiptir. Ancak bu etkinin Marx’ın iddia ettiği kadar güçlü olmadığı da belirtilmelidir. Hani ilçesinde hususiylede kamu destekli projelerle insanların ekonomik yönden güçlenmeleri amacıyla çalışmalar yapılmaktadır. Halk eğitim merkezlerinde yürütülmekte olan kurslar sayesinde gençler (özellikle kızlar) hem belirli oranda ekonomik kazanç elde etmekte hem de geleceğe dönük şekilde meslek edinmektedirler. Ekonomik etkilerinin yanında kurslar, gençler arasında iletişimi arttırmış ve bu sayede birbirileriyle kaynaşma sansı bulmuştur. Öte yandan gençler bu kurslar vasıtasıyla özgüven kazanmakta ve bir parçada olsa ailelerine destek olabilmektedirler.
Modernleşmenin toplumları eğitim, basın-yayın, iletişim, haberleşme gibi birçok yolla değiştirdiği bilinmektedir. Bu değişimin neticesinde de küreselleşme olgusu bizleri bir Dünya vatandaşına dönüştürdüğü açıktır. Artık Dünyayı gezen bir gezgin İngilizce ile iletişim problemini büyük ölçüde çözerken, McDonald’s, Burger King ile yemek ihtiyacını gidermekte, Star Bucks’ta kahvesini içmekte, sayıları yüzlerce olan zincir otellerden birisinde konaklamakta, bir birinin kopyası AVM’lerde alış-verişini yapabilmektedir. Bu durum yerel kültürleri şiddetle tehdit etmektedir. Halkların kendi örf, adet, gelenek ve yaşam tarzları hızla yerini daha batılı tarzlara bırakmaktadır. Hani ilçesi de hâkim muhafazakâr kimliğine karşın modernleşmenin “tektipleştirme” etkisinden kaçamamaktadır. Bu noktada şu da bilinmelidir ki sosyologlar her değer değişimini bir bozulma şeklinde görmemektedirler. Yaşam tarzının değişmesine paralel ilçede yemek kültüründen, evlilik, cenaze, doğuma yine akrabalık ilişkilerinden komşuluk ilişkilerine değişimin yaşanması doğal kabul edilmelidir. Modern insanın zaman ve mekân anlayışına bağlı olarak hayatı hızlı yaşaması, anlamdan ziyade hazları öne çıkarıp, zahmete tahammül edememesi ve gelenek-din-aile baskısı dâhil hiçbir otoriteyi kabul etmeme meyli topyekûn kültürü etkilemektedir. Ancak bu değişimde yukarıda da geçtiği şekilde değişim hayata birçok artılarda katmaktadır. İlçede son yıllarda artan taziye/yas evi uygulaması bunlardan birisidir. Modern mesai anlayışının ve aile yapısının kaldıramayacağı taziye geleneğini bir çatı altında icra etme imkânının oluşması elbette bir bozulma şeklinde okunamaz. Kanaat önderi geleneğinin son büyük temsilcisi olarak tanınmış, Liceli Sait Özşanlı’nın il merkezinde başlattığı söylenen bu uygulama kısa sürede bölgede olduğu gibi Hani’de de yayılmıştır. Bugün ilçede üç taziye evi bulunmaktadır. Köylerde de yaygınlaşmaktadır. Ayrıca akrabalık ilişkilerinin zayıflamasına karşın kirvelik geleneğinin yaşaması modern toplum mantığına bağlanabilir. Bu açıdan geleneğin parçası olan kirvelik, sağdıçlık ve mevlid okutma gibi uygulamaların yaşatılması da birçok geleneğe göre daha kolay ve zamanın ruhuna da aykırı değildir. Değişime bağlı olarak kan davalarının azalması, bazı batıl inançların yok olmaya başlaması da modernleşmenin olumlu bir etkisidir.
Hani’de Dini Hayat
Hani, yaşadığı değişime rağmen genel manada dindar ve muhafazakâr bir şehir. Dinin inanç, ibadet, ahlak ve dini bağlılık boyutlarına bağlılık üst düzeydedir. İlçede sol-ateist grupların zayıflığı inanç noktasında halkın geleneksel tutumunu devam ettirmesini kolaylaştırmıştır.
İbadetlerde de modernleşmeye ve din eğitimi imkânlarının azlığına bağlı bir azalma olsa da Cuma namazları ve Bayram Namazlarının kılındığı saatlerde sokaklarda erkek görmek neredeyse olanaksızdır. Yine Oruç ibadeti büyük orada yapılmaktadır. Hacca gitme artmakta ve gidenlerin yaş ortalamaları düşmektedir. Kurban kesme ise çok az sayıda insan tarafından yapılan bir ibadettir. Şafii mezhebinin kurban kesmeyi farz kabul etmemesi bölgede genellikle “kurban sünnettir, zenginler kesmeli” şeklinde dini açıdan yanlış bir kanaate dönüşmüştür. Son dönemde bir cemaatin ilçede ve bölgede çokça kurban kestirmesi ve bazı din adamlarının kurban kesmenin dini öneminin üzerinde durması bu ibadeti yaygınlaştırmaya başlamıştır. Ahlakında halen dini kaynaklı olma özelliğini sürdürdüğü söylenebilir.
Dini hayatı araştırmak için oluşturulan tipolojilerde sıkılıkla dini bağlılık konusu ele alınır. Dini bağlılık, kişilerin dini hayatlarını devam ettirmek için resmi cami, imam hatip gibi kurumlar dışında bağlandıkları sivil yapıları ifade etmektedir. Türkiye’de büyük oranda dini gruplar devletin sunduğu din hizmetlerinden faydalanmaktadırlar. “Laik devletin verdiği hizmeti istemem” diyen grupların çok çok marjinal kaldığı bilinmektedir. Bölgede son yıllarda artma eğiliminde olan El Kaide gibi selefi hareketler ve Şiiler bu düşünceyi yaymak istemektedirler. Yakın zamana kadar devlet ile aralarında kalın duvarlar olan klasik medreseler ise selefi hareketlerin aksine AKP’nin iktidarıyla beraber devlete yakınlaşmaya başlamıştır. Medreseler bölgede olduğu gibi Hani’de de Kur’an Kursu statüsüne kavuşmaktadır. Bu birleşme ile hem medrese kendini değişime açmakta hem de devlet bölge halkına doğru bir adım daha atmaktadır. Yakın zamana kadar imam hatip ve ilahiyatları kendilerine rakip görüp karalama ya da en hafif şekliyle küçük görme(bugünde büyük oranda devam etmektedir) tavırları hükümetin adımları ve medrese mezunlarının iş imkânı bulamaması sebebiyle terk edilemeye başlanmıştır. Özellikle açıköğretim lisesi ve ilahiyat fakülteleri medrese öğrencilerinin rağbet ettiği programlardır. Hani’de Kur’an Kursu statüsünde bir medrese bulunmaktadır. Burası yaklaşık 20 öğrencisi ile dışarıdan gelen bir seyda(şimdi kadrolu din görevlisi) klasik din eğitimi vermektedir. Önemli sayıda öğrencide başka yerlerdeki imam hatip ve medreselerde eğitim almaktadır. Özellikle Gürbüz beldesi yetiştirdiği din adamları ile dindar bir yer şeklinde bilinmektedir.
İlçede değişik dini gruplar faaliyetlerini sürdürmektedir. Gülen cemaati, Süleymancılar, Meşveret grubu, Menzil Nakşileri ve Hizbullah yörede aktif olarak bulunmaktadır. Bunların bir kısmı daha çok öğrencilere yönelik çalışma yürütürken bazıları ilçe merkezinde her kesime ulaşmayı kendilerine hedef seçmiştir. Gürbüz’de de faaliyet yürüten gruplar vardır. Yerel seyda gibi şeyhlerin olmaması da ilçenin son 20 yılda yaşadığı hadiseler bağlamında ele alınabilir.
Marjinal dini grupların ilçedeki varlığı bilinmektedir. Suriye’ye gidip orada vefat edenlerin olması konuyu önemli kılmaktadır. El Kaide’nin Hizbullah’ın tabanını kullanıp etkin olmaya çalıştığı düşünülmektedir. Bu hareketlerin Şeyh Sait hadisesinden faydalandığı düşünülebilir. Bilindiği gibi Şeyh Sait olayı Şeyh’in burada yaptığı bir konuşma neticesinde başlamış ve çevreye buralardan yayılmıştır. Halk arasında halen olayın canlı şahitlerinin olması birçok kişinin yakın akrabasının bu olaylarda ölmesi, idam edilmesi, yaralanması ve sürgün edilmesi acıyı unutmayı zorlaştırmaktadır. Bu hadise resmi tarihimizde “İsyan” şeklinde geçmesine karşın ilçe halkı buna “Kıyam” demektedir. Halk hadiselerde ölen yakınları için şehit, yaralılar için gazi demesine karşın son yıllarda hızla artan Kürt milliyetçiliğine sıcak bakmamaktadır. Bazı dini grupların bunu kullanıp eleman devşirmeside anlaşılır bir hadisedir. Ancak ilçede bu olayla ilgili dikkat çekici bir nokta, PKK’nın Diyarbakır merkez ve Kürt halkına yönelik propagandalarında Şeyh Sait’i söylemlerinin önemli bir parçası yaparken Hani’de bunun hüsnü kabul görmemesidir. Gözlemlerimize göre, halkın çok iyi bildiği hadisenin dini yönünü ön plana çıkarması PKK’nın ilçede bu söylemini dışlamıştır. Etnik grupların yeni bir tarih inşa etme zorunluluğuna uyan örgütün bu hadiseyi çarpıtarak sadece bir Kürt isyanı şeklinde sunma çalışması dindarlığı ile bilinen Hani’de karşılık bulmamıştır.
Sonuç ve Değerlendirme
Hani’de 1920’lerde yaşanan Şeyh Sait hadisesi ve son 20 yılda yaşanan terör-şiddetin izlerini hemen her alanda gözlemlemek mümkündür. Son yıllarda artan modernleşmenin etkisi de ilçede büyük bir değişime neden olmaktadır. Özellikle 90’lardan sonra yaşanan olayların bazı sosyal sonuçlarını modernleşmenin etkisiyle günümüzde gözlenmek mümkündür.
Diyarbakır şehir merkezindeki son 20–30 yılda yaşanan değişimin daha net anlaşılması için Hani bir numune olarak ele alınabilir. İlçe, yaşadığı hadiseler ile Diyarbakır’ın mini bir kopyası gibi durmaktadır. Buralarda gayri Müslimlerin ve 70-90’larda yerli ileri gelen ailelerin gidişi, terör ve şiddet olayları hem ekonomik hem de sosyal değişimin önemli faktörleri olmuştur. Bu iki merkezde göçle gelenler ve gidenlerin nitelikleri büyük oranda birbirine benzemektedir. Aldıkları-verdikleri göçlerle sosyo-ekonomik açıdan dezavantajlı konuma düşmüşlerdir. Hem il hem de ilçe merkezlerinin kısa sayılabilecek bir sürede bu kadar hızlı nüfus değişimi yaşaması neticesinde geleneksel kent kimliklerinde arabeskleşme, bir melezleşme ve bir parçada yozlaşma göze çarpmaktadır. Ancak değişim bir neticeye varmamıştır.
Gelecekte nasıl bir Hani’nin ortaya çıkacağı özellikle halkın yasak ekimlere ve madde bağımlılığına karşı vereceği cevaba bağlıdır. Yine radikal dini ve etnik grupların yörede hüsnü kabul görüp görmeyeceği de merak konusudur. Bütün bu konularda halk kadar devletin de son yıllardaki pozitif tavrını devam ettirmesi hayati öneme sahiptir.