Polikistik over sendromu, üreme çağındaki kadınlarda sık görülen, değişik formları olmakla birlikte genellikle hiperandrojenizm (androjen hormonu fazlalığı) ve anovulasyonla (adet görememe) seyreden endokrin bir hastalıktır. Kadınların yaklaşık %10’unda görülür. Ultrason görüntülemede overlerde (yumurtalıklarda) çok sayıda kist görüldüğü için ‘’polikistik over’’ denir. Polikistik over yalnızca morfolojik (dış görünümle ilgili) bir tanımdır. Birçok sistemik hastalığın tetikleyicisi olduğu için ‘’polikistik over sendromu’’ tanımı kullanılır.
Belirtiler herkeste farklılık gösterir.
Bu belirtiler şu şekildedir;
- En sık görülen belirti adet düzensizliğidir. Adet gecikmesi, anovulasyon (adet görememe) veya adetin çok uzun sürmesi şeklinde görülebilir. Sağlıklı bir kadında adet döngüsü 21-35 günde birdir. Polikistik over sendromunda bu süre uzamıştır. Genellikle yılda en fazla 9 kere adet görürler. Menarştan (ilk adet görme) sonraki ilk 2-3 yıl içinde görülen adet düzensizliği normal kabul edilir.
- Diğer sık görülen semptom hirsutizmdir (aşırı kıllanma). Polikistik over sendromunun neden olduğu aşırı androjen hormonu üretiminden kaynaklanır. Kadınlarda normalde olmaması gereken bölgelerde renkli, sert ve kalın kıllar dikkat çeker. Kıllanma artışı genellikle ilk adet görmeden itibaren başlar. Kıllanmanın en sık görüldüğü bölgeler; çene, dudak üstü, meme, göbek, sırt, üst kol, uyluk ve kalçadır.
- Hiperandrojenizme (aşırı androjen üretimi) bağlı olarak yağlı cilt ve sivilce artışı sık görülür. Hiperandrojenizm aynı zamanda, kadında erkek tipi saç dökülmesine neden olur. Erkek tipi saç dökülmesinde saçlar alındaki saç çizgisinden itibaren dökülmeye başlar, gittikçe kafanın üst kısmındaki saçlar da dökülür.
- İnsülin direnci sebebiyle polikistik over hastalarında kilo artışı veya kilo almaya eğilim vardır. Polikistik over sendromlu bir kadının tip 2 diyabet (şeker) hastası olma riski normal populasyona göre oldukça artmıştır.
- Polikistik over hastalarında anksiyete, depresyon, sosyal fobi gibi psikiyatrik bozuklukların görülme riski artmıştır. Bunun altında yatan sebep ise net değildir.
Düzensiz adet görme veya hiç adet görememe yüzünden bu kadınlar gebe kalmakta zorlanırlar. Bunun dışında polikistik over sendromu tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar da gebe kalmayı engeller.
Bu ilaçları kullanıyorsanız hekiminizden habersiz bırakmamalısınız. Gebe kalmak istediğinizi hekiminize söyleyiniz. Hekiminiz sizin için en doğru tedaviyi planlayacaktır.
Sendromun altında yatan kesin sebep tam olarak aydınlatılamamıştır ancak birden fazla sistemi etkilediği için altta yatan birden fazla sebep olduğu düşünülmektedir.
Hastalığa neden olan mekanizmayı açıklayan çeşitli teoriler şunlardır:
- İnsülin faaliyet ve sekresyonunda bozukluk: Hiperinsülinemi (aşırı insülin üretimi) ve insülin direncine neden olur.
- Nöroendokrin bozukluk: LH (lüteinleştirici hormon) salınım miktarı ve sıklığında artışa neden olur.
- Androjen sentezinde bozukluk: Aşırı androjen üretimiyle sonuçlanır.
- Kortizol metabolizmasında değişim: Adrenal bezlerden (böbreküstü bezi) fazla miktarda androjen üretimine neden olur.
- İnflamasyon (yangısal tepki) varlığı: Beyaz kan hücrelerinin yabancı bir maddeyle (bakteri, virüs, yabancı cisim veya vücudun kendi antijenleri olabilir) karşılaştığında verdiği tepkiye inflamasyon denir. Bazı çalışmalarda polikistik over sendromlu kadınların vücudunda düşük miktarda inflamasyonun, yumurtalıkları uyararak androjen üretimine yol açtığı gösterilmiştir.
- Genetik nedenler: Polikistik over sendromu gelişimiyle ilişkili birtakım genler suçlanmaktadır. Bu genlerin anneden çocuğa otozomal dominant (baskın) geçtiği düşünülmektedir.
- Ovulatuvar disfonksiyon varlığı: Kronik olarak ovulasyonda (yumurtlama) bozukluk sonucunda adet düzensizliği meydana gelir. Normal döngü 21-35 günlüktür. Daha kısa veya uzun aralıklı döngüler ovulatuvar disfonksiyona işaret eder. Ne var ki polikistik over sendromlu kadınların %20’sinde adet düzensizliği görülmemektedir.
- Hiperandrojenizm bulguları: Labaratuvar testlerinde serum androjen düzeylerinde artış görülür. Klinik olarak ise hiperandrojenizme bağlı hirsutizm, erkek tipi saç dökülmesi, sivilce ve yağlı cilt görülür ancak bunların görülmesi şart değildir.
- Ultrasonografik görüntüleme: Kadın hastalıkları uzmanı yumurtalıkları ultrason ile inceler. Yumurtalıklardan birinde veya her ikisinde çok sayıda follikül olması veya artmış yumurtalık çapı ile karakterize görüntü vardır. Ancak polikistik over sendromunun ultrasonografik görüntüsünü taklit eden başka durumlar da olabilir.
Polikistik over sendromu tanısı koymadan önce ayırıcı tanıda bazı hastalıkların dışlanması gerekir. Hiperprolaktinemi (kandaki prolaktinemi seviyesinin artması), tiroid hastalıkları, non-klasik konjenital adrenal hiperplazi (kortizol salgılanması için gereken enzimlerin eksikliği), cushing sendromu (aşırı kortizol sentezlenmesi), akromegali (büyüme hormonunun aşırı salgılanması ile görülen hastalık) ve androjen salgılayan tümör varlığı dışlanmalıdır.
Hastalığın altında yatan neden kesin olarak aydınlatılamadığı için tedavi seçenekleri de belirtilere yöneliktir.
İlaç Tedavisi
Adet döngüsünün düzene girmesi için kullanılan bazı ilaçlar.
Bu ilaçlar şu şekildedir;
- Östrojen ve progesteron içeren doğum kontrol ilaçları: Androjen salınımını baskılayarak aşırı kıllanma ve sivilce problemini çözer. Kanama miktarı ve süresini düzenler. Hap şeklinde kullanılabildiği gibi deri bantları ve vajinal halka formları da mevcuttur.
- Progesteron tedavisi: 10 veya 14 gün boyunca kullanılır. Adet döngüsünün düzene girmesini sağlar.
Ovulasyonu (yumurtlamayı) sağlamaya yönelik tedaviler.
- Klomifen: Birtakım mekanizmalarla yumurtalıkların uyarılarak yumurtlanması (ovulasyon) mantığına dayanır. Kısırlık tedavisinde birinci seçenek ilaçtır. Gebe kalmak isteyen polikistik over sendromlu hastalarda kullanılır.
- Letrozole: Gebe kalmak isteyen polikistik over sendromlu hastalarda ovulasyonu uyarmak için kullanılan bir ilaçtır.
- Metformin: Asıl olarak tip 2 diyabet tedavisinde kullanılan bir ilaçtır. İnsülin direncini düşürür. Klomifenin tek başına başarılı olmadığı kısırlık durumlarında tedaviye eklenir.
- Gonadotropinler: Gonadotropinler, hipofiz bezinden salgılanıp çeşitli seksüel fonksiyonlarda ve gebelikte görevleri olan hormonlardır. FSH, LH, hCG olarak üç çeşit gonadotropin hormon bulunur. Bu hormonlar normal adet döngüsü ve gebelik için mutlaka gereklidir. Bunların eksik olduğu durumlarda dışarıdan hormon enjeksiyonu ile kısırlık tedavi edilir.
Aşırı kıllanma problemine yönelik tedaviler.
- Doğum kontrol ilaçları: Androjen salınımını azaltarak etki eder.
- Spironolakton: Esas olarak yüksek tansiyon, kalp yetmezliği gibi vücutta sıvının biriktiği durumlarda diüretik (idrar söktürücü) olarak kullanılır. Diğer bir kullanım yeri de hirsutizm tedavisidir. Spironolakton, androjenin derideki etkilerini bloke ederek aşırı kıllanmayı önler. Spironolakton, gebelikte kullanıldığında doğum hatalarına yol açar. Spironolakton kullanıldığı süreçte gebelikten korunulmalıdır.
- Eflornitin: Hirsutizm tedavisinde kullanılan bir ilaçtır. Lokal olarak uygulanan kremler şeklinde bulunur.
Yaşam tarzı değişikliği
6 ayda mevcut kilonun %5-10 kadarını kaybetmek insülin direncini kırmaya oldukça yardımcı olur. Bu sayede tip 2 diyabet, ve kalp hastalıkları gibi birçok risk faktörünü azaltır. İnsülin direncini kırmak, Polikistik over sendromu hastaları için hem metabolik sendromun düzelmesi açısından hem de adet döngülerinin düzene girmesi açısından oldukça önemlidir.
Düzenli yürüyüş yapmak, hem uzun vadede kilo kaybına sebep olarak hem de vücudumuzun en güçlü kas grubu olan bacak kaslarını çalıştırarak kanda bulunan glikozun (şekerin) hücre içine girmesini sağlar. Bu da insüline verilen yanıtın artması ve insülin direncinin kırılması demektir.
Düşük karbonhidratlı beslenme alışkanlığı edinmek: Günlük enerjimizin yarısından fazlasını karbonhidratlardan karşılarız. Ancak gereğinden fazla karbonhidrat alımı özellikle bel çevresinde yağ birikimine sebep olur. Bu obezite şekline abdominal obezite denir.
Bel çevresinin erkekte 100 cm, kadında 90 cm ve üzerinde olması abdominal obezite kriteridir. Abdominal obezite en tehlikeli kilo alma şeklidir. Karaciğer başta olmak üzere iç organ yağlanmasına işaret eder. Bu, erkeklerde görülen bir obezite şeklidir. Polikistik over sendromu hastalarında fazla miktarda bulunan androjen abdominal obeziteye eğilim yaratır. Bu yüzden özellikle polikistik over sendromlu kadınların düşük karbonhidrat diyetiyle kilo kontrolü sağlaması gerekir.
Kilo artışına sebep olmasının dışında rafine şeker denilen işlenmiş gıdalar, kan şekerinin çok hızlı şekilde yükselmesine sebep olur. Buna cevap olarak pankreastan yoğun bir şekilde insülin hormonu üretilir. İnsülin direnci de eşlik ediyorsa mevcut insülin kan şekerini düşürmeye yetmeyeceği için daha fazla insülin üretilerek kan şekeri kontrol altında tutulur. Bu sefer kan şekeri aniden düşer ve kişi yeni yemek yemiş de olsa açlık hisseder. Bu şekilde kan şekerini hızlıca yükseltip hızlıca düşüren besinlere ‘’yüksek glisemik indeksli besinler’’ denir. Glisemik indeksi yüksek besinler (beyaz ekmek, pirinç, patates, rafine şeker) mümkün oldukça az tüketilmelidir.
Güncel tıp literatüründe polikistik over sendromunun tedavisi yoktur. Ancak hastanın beklentisi ve şikayetlerine göre semptomlar yönetilebilir.
Polikistik over sendromlu kadınlar ilaç tedavisi almıyor olsa bile kilo kontrolü konusunda çok dikkatli olmalı ve doktorun söylediği şekilde düzenli olarak kan şekeri kontrolü yaptırmalıdır. Polikistik over sendromu tedavi edilemeyen bir hastalık olsa da, diyabet önlenebilir ve tedavi edilebilir bir hastalıktır. Diyabet tedavi edilmediğinde ise uzun vadede ölümcül hastalıklara yol açmaktadır.
Polikistik over sendromuna iyi gelen şeyler başlıca insülin direncini kırmak ve kilo vermektir. Kilo vermek diyabet riskini azaltır, insülin direncini kırar, adet döngülerinin düzene girmesine yardımcı olur. Kilo verme ve egzersizle insülin direnci kırılamıyorsa, metformin gibi antidiyabetik ilaçlara başvurulmalıdır.
Vitamin D takviyesi, vitamin B kompleksi, omega 3, inosiztol gibi ek gıdalar, bazı polikistik over sendromu hastalarında fayda sağlamaktadır.
Polikistik over sendromu için çeşitli bitkisel tedaviler gündeme gelmektedir. Soğan kürü gibi içecekler ve diğer bitkisel çaylar mutlaka doktor kontrolünde kullanılmalıdır.
Bu sendromun başlıca düşmanı kilo alımı ve insülin direncidir. Çünkü birçok çalışma gösteriyor ki, polikistik over sendromu insülin direncine, insülin direnci de polikistik over sendromu belirtilerinin artışına sebep olmaktadır.
Kötü beslenme, hareketsiz yaşam, kötü uyku düzeni polikistik over sendromu belirtilerini kötüleştirebilir.
Adet düzensizliği için östojen, progesteron içeren haplar kullanılır.
- Hamile kalmak isteyen polikistik over sendromu hastalarında klomifen, letrozol, gonadotropin türevi ilaçlar kullanılır.
- Hirsutizm tedavisinde için spironolakton, eflornitin türevi ilaçlar kullanılır.
- İnsülin direncini düzeltmek için metformin türevi ilaçlar kullanılır.
Polikistik over sendromu için laparoskopik ovaryan drilling (Laparoskopik Over Delinmesi) ameliyatı yapılır. Laparoskopik (küçük kesilerle uygulanan kapalı yöntem operasyonlar) girişimle yumurtalıklara elektrik veya lazer enerjisi kullanılarak hasar verilir. Bu işlem, tam olarak aydınlatılamamış bir mekanizmayla vücutta endokrinolojik değişikliklere neden olur. Bu yöntemle tedavi edilen hastaların hirsutizm, düzensiz adet görme ve kısırlık problemlerine fayda sağladığı görülmüştür. Hastaların %30’unda ameliyat sonrası adet görememe devam etmektedir.
Polikistik over sendromlu kadınlarda gebelik problemlerinin görülme riski, sağlıklı kadınlara göre daha fazladır.
Obezite, bu komplikasyonların görülme riskini arttırır ve daha ciddi seyretmesine neden olur. Bu yüzden gebelik planlayan polikistik over sendromu hastalarının, gebe kalmadan önce vücut kitle indeksi, kan basıncı (tansiyon) ve kan şekerini iyi yönetmesi tavsiye edilir.
Çocuklarda ergenlik döneminde başlar. Ergenlik dönemindeki kız çocuklarında normal fizyolojik durumla, polikistik over sendromu ayrımını yapmak zordur. Çünkü adet düzensizliği veya adet görememe durumu ilk adetten sonraki 2-3 yıl içinde normal olabilir.
Çocuklarda polikistik over sendromu tanısı için çeşitli kriterler tanımlanmıştır.
- 2 yıldan uzun süren adet düzensizliği veya adet görememe
- Androjen fazlalığının (hiperandrojenizm) klinik veya biyokimyasal bulguları
- Ultrasonda polikistik over görünümü.
- İnsülin direnci
Ergenlik dönemindeki polikistik over sendromu hastalarında da tedavi yaklaşımı yetişkinlere benzerdir. Öncelik yaşam tarzı değişikliği ile kilonun %10’unu kaybetmektir. İkinci sırada ilaçlar tercih edilir.
- Kıllanma şikayeti olan çocuklarda antiandrojen ajan olan flutamid türevi ilaçlar kullanılabilir.
- Adet düzenini sağlamak için doğum kontrol hapları kullanılır. Metabolik yan etkilerinden dolayı takip edilmelidir.
- Metformin türevi ilaçlar ile tedavi, insülin direncini kırmak için başvurulan bir başka yöntemdir.
Belirtilen ilaç türevlerinin kullanımı bir kadın hastalıkları uzmanı tarafından planlanmalıdır. Lütfen doktorunuzdan habersiz ilaç kullanmayın.
Polikistik over sendromu hem kadın hastalıkları ve doğum hem de endokrinoloji ve metabolik hastalıklar bölümünü ilgilendirir.
Hastalık çoğu zaman adet düzensizliğiyle kendini belli ettiği için önce kadın hastalıkları polikliniğine başvurulur. Gerekli tetkikler yapıldıktan sonra eşlik eden metabolik sendrom bulguları (hipertansiyon, diyabet, insülin direnci, dislipidemi, obezite, koroner arter hastalığı) varsa endokrinoloji veya dahiliye bölümüne yönlendirilir.
Polikistik over sendromu belirtileri genellikle ilk adet görmeyle ergenlik döneminde başlar. Adet düzensizliği ilk 2-3 yıl normal kabul edilse de eşlik eden aşırı tüylenme, aşırı sivilcelenme, özellikle bel bölgesi olmak üzere kilo alımı varsa kadın hastalıkları uzmanına gidilmelidir.
Bunun dışında metabolik sendroma işaret eden şikayetleri olan kadınlar da hekime başvurmalıdır.
Gebe kalmak isteyen kadınlar, tedavide kullanılan ilaçlar veya hastalığın kendisi nedeniyle gebe kalmakta zorlanabilirler. Bunun için de uzman yardımı almalıdırlar.
Polikistik over sendromu tanısı koyulduktan sonra sürekli takip gerektiren bir hastalıktır. Tanı ve tedavi sürecinden sonra düzenli kontrollerinize mutlaka gitmelisiniz.
Polikistik over ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular
Polikistik over, yumurtalıklarda çok sayıda kist olması anlamındadır ve tehlike yaratan bu durumun kendisi değil, sebep olduğu hormonal değişikliklerdir. Dolayısıyla polikistik over sendromunun kendiliğinden düzelmesi beklenemez. Fakat hormonal anormalliklerin yönetilmesi oldukça basittir. Güncel tedavi yaklaşımları yaşam tarzı değişikliği ve semptomatik tedavilerle polikistik over sendromu semptomlarını baskılamaya dayanır.
Polikistik over sendromu, adet düzensizliği ve yumurtlama problemi nedeniyle gebe kalmayı zorlaştıran bir durumdur. Ancak bu durum kesinlikle kısırlık anlamına gelmez. Günümüzde gebelik planlayan, polikistik over sendromlulara uygulanan tedavi seçenekleri mevcuttur.
Polikistik over sendromunda yumurtalıklarda çok sayıda follikül ve bu folliküllerin her birinde birer yumurta bulunur. Hamile kalmak için bu follikülün çatlayıp, içindeki yumurtanın atılması gerekmektedir. Polikistik over sendromunda temel problem bu follikülün çatlayıp yumurtayı dışarı atamamasıdır.
Güncel tedavi yaklaşımında amaç yumurtlamayı tetiklemektir. Bunun için medikal ve cerrahi yöntemler vardır.
- İlk basamak tedavi yöntemi klomifen sitrat ile ovulasyonun uyarılmasıdır. Tedavi sonrası %60-85 oranında ovulasyon sağlanmakta, ovulasyonun sağlandığı polikistik over sendromluların da %50’si hamile kalmaktadır. Polikistik over sendromlu kadınların %15’i bu tedaviye cevap vermemektedir. Bu durumda ikinci basamak tedaviler uygulanır.
- İkinci basamakta gonadotropinler ile ovuslasyon uyarılır. Bu ilaçlar kullanılırken yan etkileri nedeniyle tecrübeli hekimler tarafından dikkatli bir şekilde takip edilmelidir.
- İkinci basamak tedavilerden bir diğeri ise laparoskopik ovaryan drilling ameliyatıdır. Uygulanan hastalarda ovulasyonun daha kolay gerçekleştiği bildirilmiştir.
Polikistik over sendromunda ideal kilo, sağlıklı olan kilodur. Vücut kitle indeksi (BMI) baz alınarak kişinin boyuna göre olması gereken kilo saptanır. Yeni çalışmalara göre kişinin ideal kilosu 22x (boyun metre cinsinden karesi) formülü ile belirlenir.
(165 boyundaki bir kadının ideal kilosu 22x1.652 = 59.9)
Polikistik over sendromu her hastada değişik seyreder. Bazı hastalarda adet döneminde ağrıya neden olabilmektedir.
Karın ağrısı yapan birçok durum olmakla birlikte adet döneminde ağrı hissedilmesi belli bir şiddete kadar normaldir. Ağrı çok şiddetliyse polikistik over sendromu veya endometriozise (çikolata kisti) bağlı olabilir.