Ömer Hayyam
- Doğum : 18 Mayıs 1048-İran
- Ölüm : 4 Aralık 1131
- Meslek : Şair, yazar, matematikçi, filozof, astronom
Ömer Hayyam, İranlı alim, şair ve filozoftur. Batı’da, Doğu’nun en fazla hayranlık duyulan şairi ve en tanınmış alimlerinden biridir. 1892 yılında Londra’da onun adına bir kulüp kuruldu, 1970 yılında ayın üzerindeki bir kratere, 1980 yılında yeni bulunan bir kuyruklu yıldıza adı verildi. Rubaileriyle meşhurdur. Rubailerinin sayısı 158'dir. Fakat kendisine mal edilenler binin üzerindedir. Ömer Hayyam için tarihteki ilk bilinen savaş karşıtı eylemci yakıştırması da yapılmaktadır. Rubailerinin Türkçeye çevirisi farklı birçok çevirmen tarafından yapılmışsa da rubaileri Türk halkına sevdiren çeviri Sabahattin Eyüboğlu tarafından yapıldı.
Hayatı
1039/1048 yılları arasında bir tarihte doğduğu düşünülen Ömer Hayyam, Nişabur’da dünyaya geldi. Eğitimini burada aldığı gibi hayatının da büyük bir bölümünü burada ve Semerkant’ta geçirdi. Kendisine büyük ilgi gösteren Selçuklu sultanlarının, Vezir Nizamülmülk’ün saraylarında görev yapmaktan hoşlanmadı ve bilimsel araştırmalara adanmış sakin bir hayatı seçerek zaman zaman Semerkant, Buhara, Belh ve İsfahan gibi bilim ve sanat merkezlerinde dolaşmayı tercih etti. Semerkant’ta iken Ebu Tahir isminde yüksek makam sahibi bir memurun himayesine girdi. Nişabur’da 1123/1132 yılları arasında 85 yaşlarında öldüğü tahmin edilmektedir.
Çalışmaları
İbn Sina ekolüne mensup bir alim-filozof olduğu kabul edilen Ömer Hayyam cebir, geometri, astronomi, fizik ve tıpla ilgilenmiş, müzikle uğraşmış, ayrıca adını ölümsüzleştiren rubailerini kaleme almıştır. Hakkında pek çok şey söylenmektedir; Ali b. Zeyd el-Beyhakī Hayyam’ın hafızasının fevkalade kuvvetli olduğunu, dil, fıkıh, tarih ve kıraat sahalarında geniş malumatı bulunduğunu, riyaziye, tıp ve diğer akli ilimlerde eşsiz olduğunu söylerken Necmeddin-i Daye onun hakkında “bahtsız bir filozof, Allahsız ve maddeci” demektedir.
Hayyam’ın genelde matematiğin ve özelde analitik geometrinin gelişimi üzerindeki etkisi çok büyüktür. Onun matematiğe ilişkin araştırmaları ve bilhassa sayılar kuramı Öklid’in beşinci postülatı ve cebir alanında yoğunlaşmıştır. Elementler’e dair yaptığı bir yorum olan ‘’Risâle fî şerĥi mâ eşkele min muśâderâti Kitâbi Öķlîdis’te’’ işlemler sırasında irrasyonel sayıların da rasyonel sayılar gibi kullanılabileceğini ilk defa o kanıtlamıştır. Bu eser ayrıca Öklid dışı geometrilerin kurulmasına öncülük etmiştir.
Hayyam’ın katkıda bulunduğu alanların en önemlisi cebirdir. En değerli cebir eserlerinden biri olan ‘’ Risâle fi’l-berâhîn Ǿalâ mesâǿili’l-cebr ve’l-muķābele’de’’ denklemlerin birden fazla köklerinin bulunabileceğini göstermiştir. Üçüncü dereceden denklemlerin sistemli bri şekilde çözdüğü için Harizmi’nin gerçekleştirdiği gelişmenin ötesine geçmiştir.
Astronomi alanına da büyük katkılar sağlayan Ömer Hayyam, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah tarafından İsfahan’a davet edilerek burada kurulan bir rasathane’de o yıllarda kullanılan Yezdicerd takvimini düzeltmekle görevlendirilmiştir. Ömer Hayyam ise takvimi düzeltmek yerine yeni bir takvim oluşturmuştur. Böylece güneş yılı uzunluğu 365,2424 (modern ölçümlere göre gerçek uzunluk 365,2422) gün ve dolayısıyla hata payı 5000 yılda 1 gün olan Celali takvimi ortaya çıkarmıştır. Heyet ayrıca Zic-i Melikşai adlı bir zic hazırlamış, kurulan rasathane ise Melikşah’ın ölümüne kadar faaliyetini sürdürmüştür.
Edebi Kişiliği
Hayyam rubaileri ile tanınmış bir şairdir. Kendi özgün üslubunu yansıtan rubailerin sayısı 100 civarındadır. Rubailerinin Latince çevirileri XVIII. yüzyılda ortaya çıkmaya başlamıştır; T. Hyde’ın Veterum Persarum’unda onlardan biri yer alır. 1804’te F. Dombay’ın Viyana’da basılan Farsça gramerinde de bazı çeviriler bulunmaktadır. Hayyam’ı bir şair olarak Batı’ya asıl tanıtan ve sevdiren ise Edward Fitzgerald’ın yaptığı İngilizce tercümelerdir.
Başlıca eserleri olarak, Nevruzname, Zic-i Melikşahi, Fi’l-kustasi’l-müstakim, Silsile-i Tertib, El-Kevn ve’t-teklif, Levazımü’l-emkine gibi eserleri örnek verilebilir.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Unat, Yavuz, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt 34, 2007
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Mehmet Rıfat Börekçi
Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Diyanet İşleri Bakanı olan Rıfat Börekçi, Ankara’da dünyaya geldi. Asıl adı Mehmed Rıfat’tır. İlk eğitimini sıbyan mektebinde alan Börekçi, daha sonra ise Ankara Rüşdiyesi’ni tamamladı. Eğitimini tamamlamasının ardından İstanbul’a gitti ve Beyazıt dersiamlarından Atıf Bey’in derslerine katılarak icazet aldı. İlerleyen dönemlerde Ankara’ya dönen Börekçi, açılan bir imtihanı kazanarak Fazliye Medresesi’ne müderris oldu. Takvimler 22 Ekim 1898 gününü gösterdiği sıralar ise Ankara İstinaf Mahkemesi üyeliğine tayin edildi. Yaklaşık altı yıl sonra bu görevi sona eren Börekçi, kısa bir süre sonra tekrardan aynı göreve getirildi ve 18 Mart 1907 yılına karar bu vazifeyi sürdürdü. Aynı yıl içerisinde Ankara müftüsü oldu. Görevleri esnasında kendisine sırasıyla mûsıle-i sahn ve mûsıle-i Süleymâniyye Bursa müderrislikleri, İzmir pâye-i mücerredi ve mahreç pâyeleri verildi. Son olarak bir de nişân-ı Osmânî aldı.
-
Sultan Ahmet Camii ve Külliyesi
Sultan Ahmet Camii ve Külliyesi, İstanbul’da 17.yy.’ın ilk çeyreğinde inşa edilen külliyedir. Banisi Sultan I. Ahmet olup başmimar Sedefkar Mehmet Ağa’dır. 1603/1617 yılları arasında inşası tamamlanmış olan külliye; camii, hünkar kasrı, sıbyan mektebi, medrese, arasta, hamam, darüşşifa, imaret, han, darülkurra, türbe, sebil, çeşme, dükkanlar ve evlerden oluşmaktadır. Bu yapılardan evler, darüşşifa, han, tabhaneler ve bir kısım dükkan ve sebiller günümüze ulaşamamıştır. Birimler dağınık olarak inşa edilmiş, topografyaya dikkat edilerek yerleştirilmiştir.
-
-
Kazım Koyuncu
Kazım Koyuncu, geleneksel Karadeniz müziği ile Rock'n'Roll müziğinin birleşmesinden kendi tarzını yaratan Laz müzisyen. Hem bireysel olarak hem de grup çalışmalarıyla Karadeniz müziğine katkı sundu. Kanal D televizyonunda yayınlanan popüler TV dizisi Gülbeyaz'ın müziklerini yapınca yurt çapında daha fazla tanınmaya başladı. Daha sonra Kemal Sahir Gürel ile birlikte Sultan Makamı adlı televizyon dizisinin müziklerini hazırladı. Müzik hayatının yanında siyasi görüşleriyle de tanındı. Karadeniz'deki çevre eylemlerine katıldı. Koyu bir Trabzonspor taraftarı olan Koyuncu, "Ben bir müzisyenim, ondan sonra biraz Karadenizliyim, ama hepsinin ötesinde ben bir devrimciyim. Ve gerçekten doğru bildiğim bir şeyi en azından çok zorlanırsam ortaya koymaktan çekinmem" cümleleriyle kendi biyografisine katkı sundu.
-
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun