Ses Şiddetinin Gürültüye Göre Ayarlanması: Lombard Etkisi.
Neden Konserlerde Bağırarak Konuşuruz?
Bir konserde olduğunuzu hayal edin. Hemen yanınızda bulunan arkadaşınıza, çalmaya başlayan ve çok sevdiğiniz şarkıya dair bir şey söylemek istediniz ancak sesinizi net bir şekilde duyması mümkün değil çünkü çevrenizde çok fazla gürültü var. Sizi anlaması için yapacağınız şey çok basit ve herkesin belki de her gün deneyimlediği bir şey: yüksek sesle konuşmak ya da bağırmak. Bu örnekte bunu gayet bilinçli yapıyor olsak da aslında ses yüksekliğimizi bilinçsiz bir biçimde çevreye göre ayarladığımızı iddia etsem buna inanır mıydınız?
Lombard Etkisi (İng. Lombard Effect) adı verilen fenomen tam da bunu açıklıyor. 2022 yılında Nature dergisinde yayınlanmış olan bir makaleye göre bu etkinin tam olarak tanımı “gürültünün varlığına bağlı olarak kişinin ses şiddetini bilinçsiz bir biçimde ayarlamaya olan eğilimi”.[2] Bu etki aslında çok uzun yıllardır bildiğimiz bir olgu olmasına rağmen hala keşfedilmeyi bekleyen birçok gizem barındırmakta. 1909 yılında cerrah Étienne Lombard tarafından “istemsiz ses yükseltme semptomu” adıyla tanımlanan bu özellik her geçen yıl farklı canlılarda da tespit edilerek vokalizasyon üzerine yapılan çalışmalarda bir referans noktası oluşturuyor.[4]
GENÇ VE YAŞLI BİREYLERDE LOMBARD ETKİSİ
Makaleyi yayınlayan ekibin amaçlarından biri yaşlı insanların, gençlere göre daha düşük düzeyde bir Lombard etkisi gösterdikleri hipotezini test etmekti. Bunun için yüksek sesli restoranlarda zaman geçiren yaşlı ve genç bireylerin ne kadar uzun süre başarılı bir iletişim sürdürebildiklerini, seslerini bilinçsiz biçimde kaç desibelin üzerindeki gürültüye kadar ayarlayabildiklerini tespit etmeye çalıştılar. Aldıkları sonuç ise hipotezlerini doğruluyordu. Popülasyondaki yaşlı bireyler daha başarısız bir Lombard etkisi gösteriyordu. Dolayısıyla seslerini ayarlamak için bilinç dahilinde ekstra çaba sarf ediyor ve iletişimi sürdürmek onlar için genç bireylere göre daha büyük bir eziyete dönüşüyordu. Bundan dolayı yaşlı bireylerin dikkati daha kolay dağılıyor, restoranda zaman geçirme istekleri ve süreleri gürültü seviyesine bağlı olarak düşüyordu. Bir başka açıdan bakacak olursak, belli bir ses şiddetinin üzerine çıkıldığında bu bireyler sağlıklı bir iletişim kurabilmek için o kadar çok çaba sarf ediyordu ki bu iletişim onlara yarardan çok huzursuzluk vermeye başlıyordu. Belki de bu, yazımızın başındaki konser örneğinde sesimizi bilinçli olarak yükseltmemizin sebeplerinden biridir. Belli bir ses şiddetinin üzerine çıkıldığında bireyler, kontrolleri dışında ses düzeyini ayarlayarak başarılı bir iletişim sürdürmeyi başaramıyor ve dizginleri eline almak zorunda kalıyor.
NÖROBİYOLOJİDE LOMBARD ETKİSİ
Tahmin edebileceğiniz üzere, sesini istemsiz olarak ayarlayan tek canlılar biz insanlar değiliz, çevremizde görebileceğimiz birçok vokal hayvanda da Lombard Etkisi gözlenmekte. 2018’de yapılan bir çalışmaya göre kuyruklu maymunlarda, kedilerde, yarasalarda, balinalarda, ördeklerde, ötücü kuşlarda hatta zebra balıklarında bile Lombard Etkisine rastlandığına dair kanıtlar bulunuyor.[3] Buna rağmen deniz inekleriyle yakın akraba olan Manati'lerde Lombard etkisinin bulunmadığını iddia ediliyor.
Ekip, Lombard etkisinin gözlendiği canlıların ortak atasının yaklaşık 450 milyon yıl önce evrimleşmiş olabileceğini iddia ediyor. Yani ekibe göre zebra balığı ile ortak atamızda bu özellik ortaya çıkmış ve soy boyunca aktarılmış bir genetik özellik bulunuyor olabilir. Ayrıca bu özelliğin manatiler gibi bazı canlılarda körelmiş olması, birçok memelide ve kuşta bağımsız olarak ortaya çıkmasından, yani mozaik evrim örneği olmasından daha muhtemel gözüküyor. Dahası ekip, nörobiyolojik bir bakış açısıyla incelendiğinde yukarıdaki filogenetik ağacın oldukça ilgi çekici olduğu belirtiyor çünkü her ne kadar Lombard etkisi gösterseler de bu canlıların birçoğu birbirinden çok farklı ses üretme ve duyma mekanizmalarına sahip. Örneğin insan dahil memelilerde ses gırtlak (larynx) olarak adlandırılan bölgede üretilir ve gelen ses beynin subkortikal ve kortikal bölgelerinde incelenir. Buna karşın balıklarda Lombard Etkisi gözlenmesine rağmen, beyinlerinde korteks bulunmamaktadır, yani Lombard Etkisi muhtemelen insan beyninin sesi işleyen kısımlarından biri evrimleşmeden milyonlarca yıl önce ortaya çıkmıştır![5] Benzer bir durum memelilerin ve kuşların beyinleri karşılaştırıldığında ortaya çıkacaktır.
DOĞUŞTANLIK
Bir başka ilgi çekici bulgu ise Lombard Etkisinin henüz vokal öğrenme kapasitesine erişememiş canlılarda da gözlemlenmiş olmasıdır. Çeşitli çalışmalarda belirtildiği üzere bu etki henüz 2 günlük ördek yavrularında, 5 günlük yavru yarasalarda ve 9 günlük kırlangıç yavrularında gözlemlenmiştir. Ayrıca ekip, insan yavrularında kanıtlanmış en erken Lombard etkisinin 3-4 yaşlarını kapsamasına rağmen 1 aylık bebeklerin çevrelerinde ağlayan başka bebekler olduğunda seslerini daha yükselterek ağladıklarına da dikkat çekiyor. Bu durum ise bizi Lombard Etkisinin öğrenilen değil, doğuştan kazanılan bir beceri olduğunu düşünmemize neden oluyor.
ÖTÜCÜ KUŞLARDA LOMBARD ETKİSİ VE SES FREKANSI
Şimdiye kadar bahsettiğimiz gibi birçok omurgalıda gözlenen bu özelliğin, elbette kuşlar gibi vokal becerilerin canlının hayatta kalması ve soyunu devam ettirmesi konusunda çok kritik önem taşıdığı canlılarda da gözlendiğini tahmin etmek zor değil. 2011’de yapılan bir çalışma ise bazı kuşların gürültüye bizim yaptığımız gibi ses şiddetini arttırarak değil, ses frekansını arttırarak tepki verdiğini ortaya koyuyor.[1] Ekip güney California’da yaşayan kiraz kuşları ailesinin bir parçası olan Junco hyemalis türü 151 bireyin 1000'in üzerinde ses kaydını inceleyerek ötücü kuşların şarkılarının minimum frekanslarını değiştirdiğini tespit etti. Daha da ilgi çekici olan ise kentsel bölgelerde, yani gürültünün yoğun olduğu bölgelerde yaşayan kuşların; kırsal ve daha sessiz bölgelerde yaşayan kuşlara kıyasla daha yüksek bir frekansta ötüyor olmalarıydı. Yani kuşlar seslerinin ayırt edilebilmesi ya da duyulabilmesi için ses frekanslarını bulundukları çevreye göre ayarlayabiliyorlardı. Her ne kadar ekip kentsel kuş popülasyonlarında ses şiddeti ve minimum frekans arasında bir doğru orantı bulmayı beklemiş olsa da aralarında bir ters orantı tespit etmiş ve dolayısıyla Lombard Etkisine bir alternatif olarak ses frekansının da ayarlanabildiğini tespit etmiştir.
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Günümüzden yaklaşık 450 milyon yıl önce evrimleşmeye başlamış bir özelliğin günümüzdeki kentsel kuş popülasyonlarında yeni ve belki de daha başarılı bir adaptasyon tarafından yerinden edildiğini görmek oldukça ilgi çekici. Lombard etkisi ise nörobiyoloji, etoloji gibi çeşitli alanlarda yapılan vokal yeteneklere bağlı araştırmalar için önemli bir fenomen olarak ilgiyi hak ediyor.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Felsefe üzerine okuma yapan bir insanın "kesinlikle okuması gerekir" dediğiniz bir kitap öneriniz var mı?
- Arkeler günün birinde mutasyona uğrayarak hem patojen özellik taşıyıp hem insanların reseptörlerine bağlanabilir mi?
- Mavi ışık "filtreli" numarasız gözlük sağlığa zararlı olabilir mi?
- 1
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- G. C. Cardoso, et al. (2022). On The Relation Between Loudness And The Increased Song Frequency Of Urban Birds. Animal Behaviour, sf: 831-836. doi: 10.1016/j.anbehav.2011.07.018. | Arşiv Bağlantısı
- P. Bottalico, et al. (2022). Lombard Effect, Intelligibility, Ambient Noise, And Willingness To Spend Time And Money In A Restaurant Amongst Older Adults. Nature. doi: 10.1038/s41598-022-10414-6. | Arşiv Bağlantısı
- J. Luo, et al. (2018). The Lombard Effect: From Acoustics To Neural Mechanisms. Trends in Neurosciences. doi: 10.1016/j.tins.2018.07.011. | Arşiv Bağlantısı
- M. Lermoyez. (1921). Étienne Lombard. (Paris, 1869-1920). The Journal of Laryngology & Otology. doi: 10.1017/S0022215100021575. | Arşiv Bağlantısı
- B. Key. (2014). Fish Do Not Feel Pain And Its Implications For Understanding Phenomenal Consciousness. Biology & Philosophy. doi: 10.1007/s10539-014-9469-4. | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 30/06/2022 01:43:49 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11917
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.