SAFİYE EROL (1902-1964)
Abdullah Uçman 01 Ocak 1970
Cumhuriyet dönemi romancı ve yazarı.
2 Ocak 1902 tarihinde Edirneye bağlı Uzunköprüde doğdu. Babası Uzunköprü Belediyesi kâtiplerinden Sâmi Bey, annesi Bektaşî Tekkesine mensup Keşanlı Emine İkbal Hanımdır. Aile 1906da İstanbul Üsküdara taşınınca ilkokulu burada okudu. Ardından Fransız Mürebbiyeler Okuluna devam etti; 1914te Alman Lisesine kaydoldu. 1917de Türk-Alman Dostluk Derneğinin aracılığıyla gittiği Almanyanın Lübeck şehrinde özel Falkenplatz Lisesinden mezun oldu (1919). Almanyada çıkan bazı olaylar üzerine aynı yıl İstanbula döndü. Bir süre sonra ortalık yatışınca tekrar Almanyaya gitti ve 1921de Marburg an der Lahnda yüksek tahsile başladı. Kısa bir süre de Freiburgdaki Real Gymnasiuma devam etti. 1923te Münih Üniversitesine geçti; burada klasik Arap şiirinde bitki adlarına dair Die Pflanzennamen in der altarabischen Poesie adlı teziyle doktor unvanını aldı (1926). Ertesi yıl yurda döndü. Safiye Sami adıyla Selma Lagerlöfften tercümeler yaptı; Millî Mecmuada fikrî yazılar ve Dilârâ imzasıyla küçük hikâyeler yayımladı. 1931de evlendi. 1943teki Belediye Meclisi üyeliği dışında herhangi bir görev almadı. Havadis, Son Havadis ve Yeni İstanbul gazeteleriyle Türk Yurdu dergisinde millî ve kültürel meseleler, örf, âdet ve gelenekler üzerine yazılar yazdı. 1961-1964 yıllarında Üsküdar İmar ve Kültür Derneğinin mensubu olarak bazı kültürel faaliyetlere katıldı. 1 Ekim 1964te İstanbulda vefat etti ve Karacaahmet Mezarlığına defnedildi.
Gerek yazıları gerekse romanlarıyla yaşadığı yıllarda pek fazla dikkati çekmeyen Safiye Erolun Kadıköyünün Romanı (1938), Ülker Fırtınası(1944), Ciğerdelen (1946) ve Dineyri Papazı (1955) adlı romanları gazetelerde tefrika edildikten sonra yayımlanmıştır. 1940lı yılların ikinci yarısında önce Samiha Ayverdi, onun vasıtasıyla da Kenan Rifâî ile tanışır (1948), böylece hayatında yeni bir dönem başlar. O zamana kadar cevaplandıramadığı birçok soruyu, halledemediği meseleleri Kenan Rifâînin sohbetlerinde öğrendikleriyle halleder; bu şekilde yıllardır içinde esen fırtınalar diner ve ruhen sükûnete kavuşur. İlk yazılarından itibaren bir kadın duyarlılığının hâkim olduğu eserlerinde Doğu ve Batı kültüründen gelen özümsenmiş yoğun bir hava dikkati çeker. Eserlerinde çevre gözlemlerine, bu gözlemlerden çıkardığı sonuçlara yer verir; şehir, sokak, hayvan, çiçek ve böceklere bile farklı bir açıdan yaklaşır. Zaman zaman küçük yaşta annesinden dinlediği hikâye ve anekdotları anlatırken Keşan ağız özelliklerini kullanır. 1930lu yılların İstanbuluna yazılmış bir nevi ağıt sayılabilecek olan Kadıköyünün Romanında, dağılan Osmanlı Devletinden modern Türkiyeye geçişin ortaya çıkardığı problemler anlatıldığı gibi yer yer eski İstanbulun gündelik hayat tasvirlerine de yer verilir. Tasavvufî bir muhteva ile kader fikrinin hâkim olduğu, büyük ölçüde kültür değişimlerinin ele alındığı, yer yer otobiyografik özellikler de gösteren Ülker Fırtınası, Batı kültürünü özümsemiş roman kahramanının yerli ve millî değerler karşısında bir bakıma uyum arayışının hikâyesidir.
Samiha Ayverdinin uyanık ve tahlilci bir kafa diye nitelediği Safiye Erol yaşadığı yıllarda daha ziyade Ciğerdelen romanıyla tanınmış ve belli ölçüde bir şöhret kazanmıştır. Romanda yaşanmakta olan zamanda ve geçmişte cereyan eden, fakat birbirine bağlanan iki olay vardır. Aktüel zamanın olaylarını Turhan Tuna anlatır; romanın diğer kahramanı Cangüzel de kaleme aldığı Sarı Sipahiler, Yedi Peçeli ve Ciğerdelen hikâyeleriyle geçmişteki olayları nakleder. Osmanlı Devletinin yükseliş çağlarında Rumeli topraklarında sınır boylarında yaşayan akıncıların hayat hikâyesiyle onların torunlarının günümüzdeki yaşayışlarının karşılaştırıldığı, yer yer destanî özellikler gösteren Ciğerdelende geçmişle yaşanan zaman arasında ruh ve davranış bakımından bir ilişki kurulmak istenir. Yazar bunu çerçeve hikâyenin içine yerleştirdiği mâzi hikâyeleriyle gerçekleştirirken yapı bakımından çağdaşlarından farklı bir teknik kullanmıştır. Esasen eserin başarısı da buradadır. Romanda geçmişle şimdiki zamanı Ciğerdelen (Macaristanda Osmanlı kalesi), serhat boyları, ateş, toprak ve yol gibi semboller birleştirir. En önemli sembol insanın benliğini kuşatan esas duyguyu ve ideali temsil eden Ciğerdelendir. Dineyri Papazını ise romancı, Hindistanda yetişen ketaki adlı bir çiçeğin hikâyesinden hareketle insanlara sanat vasıtasıyla bir şeyler söylemek isteyenlerin macerasını anlatmak için yazdığını söyler.
Romanlarında genellikle kadınlara ait problemleri ve kadının çevre ile ilişkilerini ele alan Safiye Erolun kahramanları kaderlerinin mahkûmu gibi görünseler de iradeleri sayesinde sonunda ıstıraptan kurtulur ve arınarak âdeta yeniden doğmayı başarır. Romanlarına hâkim olan aşk duygusu beşerî aşktan Allaha ve giderek topluma doğru bir gelişme gösterir. Yazar makalelerinde Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Yûnus Emre, Erzurumlu İbrâhim Hakkı, Hasan Sezâî-yi Gülşenî, İsmâil Hakkı Bursevî, Kaygusuz Abdal, Dede Efendi, Fâtih Sultan Mehmed, III. Selim, Sokrat, Homeros, Shakespeare, E. Zola, Goethe, V. Hugo, Schopenhauer, Pierre Loti gibi Doğudan ve Batıdan bazı portrelerle İstanbul, Edirne, Bursa, İznik gibi şehirleri ve tabiatla ilgili birtakım konuları ele almıştır. Biraz da dönemin geçerli değer hükümleri dolayısıyla edebiyat tarihçileri dışında adı ve eserleri uzun süre anılmayan Safiye Erol, ancak 2000li yıllardan sonra eserlerinin tekrar yayımlanmasıyla âdeta yeniden keşfedilmiş ve kısa zamanda Türk okuyucusunun ilgi odağı haline gelmiştir. Bu tarihten itibaren hakkında akademik çalışmalar yanında değişik bilimsel toplantılar yapılmıştır.
Eserleri: Kadıköyünün Romanı (1938), Ülker Fırtınası (1944), Ciğerdelen(1946, 1974), Dineyri Papazı (2001), Çölde Biten Rahmet Ağacı (2001); Portugaliya İmparotoriçesi (Selma Lagerlöfften, 1941), Su Kızı (La Motte-Fouquéden, 1945); Kenan Rifâi ve Yirminci Asrın Işığında Müslümanlık(Sâmiha Ayverdi v.dğr. ile birlikte, 1951), Makaleler (haz. Halil Açıkgöz, 2002), Hikâyeler (haz. Halil Açıkgöz, 2002).