Cehalet, rahiplere ve insan türünün ezicilerine yararlıysa da, toplum için çok zararlıdır. Aydınlık kültürden yoksun olan insan, muhakeme yetisini kullanamaz. Muhakeme ve kültürden de yoksun olan kimse ise, her an cinayete sürüklenebilen bir vahşidir. Ahlak ya da görevler bilimi, insanın ve ilişkilerinin incelenmesiyle kazanılır. Kendi kendine asla düşünmeyen kimse, gerçek ahlakı bilmez ve erdem yolunda pek emin olmayan adımlarla yürür, insanlar ne kadar az muhakemede bulunurlarsa, o kadar kötüdürler. Vahşiler, hükümdarlar, makam sahipleri, halkın ayaktakımı, insanların en kötüleridir. Çünkü, insanların en az düşüncede, en az akıl yürütmede bulunanlarıdır. Sofu asla düşünmez ve kendini akıl yürütmekten korur. Bir görüş ileri sürmekten, her inceleme ve araştırmadan korkar, her sultayı izler. Ve çoğunlukla toplumdan uzak bir vicdan, hatalı bir vicdan, ona, kötülük yapmayı kutsal bir görev kılar. İnanmayan, körü körüne iman etmeyen kimse akıl yürütürse tecrübeye başvurur ve tecrübeyi, inceleme yapılmaksızın verilen karara tercih eder. Eğer iyi akıl yürütür, iyi muhakemede bulunursa vicdanı aydınlanır. Ham hayallerinden başka nedenleri olmayan ve aklı asla dinlemeyen sofudan çok gerçek nedenler; iyilik etmek, dürüst davranmak için gerçek gerekçeler bulur. İhtiraslarını dengelemesi, ihtiraslarına karşı durması için, yeterli ölçüde güçlü değil midir? Kendisini zaptetmesi gereken en gerçek çıkarları tanımayacak kadar dar kafalı mıdır? Bu durumda, beğenilmeyen tabiatlı ve kötü olur. Ancak, bu durumda, dine ve yüksek ahlak kurallarına rağmen, bu dinin yasakladığı yaratılış yolunu izlemekten geri kalmayan birçok müminden ne daha kötü, ne daha iyi olur. Bundan dolayı; mümin bir katil, hiçbir şeye inanmayan katilden daha az mı korkulu ve sakıncalıdır? Sofu bir zorba, sofu olmayan bir zorbadan daha az mı zorbadır?
Fikirleri ve sözleri, eylemlerine uygun kimseler kadar, dünyada ender hiçbir şey yoktur. Görüşler, yaratılış üzerinde, ancak bu görüşler mizaçlarına, ihtiraslarına, çıkarlarına uygun olduğunda etkili olur. Dini görüşler, her günkü tecrübeye göre, az iyiliğe karşılık pek çok kötülük ortaya çıkarırlar. Dini görüşler zararlıdır, çünkü bu görüşler çoğu kez zorbaların, açgözlülerin, bağnazların ve rahiplerin ihtiraslarına uygun düşer. Dini görüşlerin hiçbir yararlı etkisi yoktur. Çünkü, insanların büyük çoğunluğunun çıkarlarına denk gelmeye, bu çıkarların kuvvetlerine tekabül edecek bir kuvvet olmaya yeteneksizdirler. Ateşli arzularla karşılaşıldığında, dini ilkeler hep bir yana atılır. O zaman, bir mümin olunduğu halde, hiçbir şeye inanmıyormuş gibi davranılır.
İnsanın yaratılışı aracılığıyla görüşü hakkında, ya da görüşü aracılığıyla yaratılışı hakkında karar verilmek istenirse, hep yanılma tehlikesine düşülür. Çok dindar bir adam; kan dökücü bir dinin toplumdışı ve acımasız ilkelerine rağmen, mutlu bir mantıksızlıkla, bazen acıyan, hoşgörülü, ılımlı olur. O zaman, dinin ilkeleri karakterinin yumuşaklığıyla uygun düşmez. Bir çapkın, bir külhanbeyi, bir zina eden, bir dolandırıcı, ahlak hakkında en doğru fikirlere sahip olduklarını çoğu kez bize gösterirler. Niçin bu fikirleri uygulamazlar? Şunun için: Mizaçları, çıkarları ve alışkanlıkları yüksek teorileriyle asla uyuşmaz. Birçok kimsenin tanrısal saydığı Hıristiyanlık ahlakının sert ilkeleri, bu ilkeleri başkalarına vazedenlerin mizaçları üzerinde ancak çok zayıf bir etki yapar. Bunlar, vazettiklerini yapmamızı ve yaptıklarını yapmamamızı bize hep söylemezler mi?
Din taraftarları, körü körüne inanmayanlara çoğu kez "zındık" derler. Mümin olmayan birçok kimsenin tavır ve davranışı bozuk olabilir; bu tavır ve davranış bozukluğu onların görüşlerinin değil, yaratılışlarının eseridir. Ama yaratılışları bu görüşlere ne yapar? Dolayısıyla ahlaksız bir adam, iyi bir tabip, iyi bir mimar, iyi bir astronomi bilgini, iyi bir mantıkçı, iyi bir metafizikçi, iyi bir tartışmacı olamaz mı? Söz götürmez bir yaratılışla, birçok noktalarda cahil bulunabilir ve çok kötü muhakeme yürütebilir. Gerçek söz konusu olunca, bize kimden gelirse gelsin önemi yoktur. İnsanlar hakkında görüşleriyle karar vermeyelim, eylemleri ve davranışlarıyla da görüşleri hakkında karar vermeyelim. İnsanları yaratılışlarıyla (yapılarıyla) değerlendirelim ve görüşlerini de, bunların tecrübeye, akla uygunluğuyla ve insan türüne yararıyla değerlendirelim.
Her düşünen, her muhakeme eden insan, çarçabuk inançsız olur. Çünkü, muhakeme ona kanıtlar ki, ilahiyat bir hayal uykusu dokumasından ibarettir. Din ise, sağduyunun bütün ilkelerine karşıdır; insanlığın bütün ürünlerinde bir eğrilik, bir yanlışlık, renkten renge giren bir kararsızlıkla kendini gösterir. Korku ve endişeden uzak rahat bir duyguya sahip olan insan, inanmaz olur. Çünkü görür ki, din, insanları mutlu etmek şöyle dursun, insan türü üzerine düşmüş en büyük karışıklıkların, en büyük felaketlerin birinci kaynağıdır. Refahını ve kişisel huzurunu arayan kişi, dini inceler ve kendisini aldanmaktan kurtarır. Çünkü kadıncağızları ve çocukları korkutmak için yapılmış hayaletlerin önünde titreyerek yaşamını geçirmenin rahatsız olduğu kadar, yararsız olduğunu da anlar.
Evet, hemen hemen hiç muhakeme etmeyen külhanbeylik bazen din yokluğuna sevk ederse, sağlam ahlaklı insan da dinini araştırır ve onu zihninden uzaklaştırmak için çok sayıda yasal neden ve gerekçelere sahip olabilir. Kötü ahlakın derin kökler saldığı kötü adamları etkileyemeyecek ölçüde zayıf olan dini vaatler; endişeli hayalgüçlerini aralıksız tedirgin eder, bıktırır, ezer. Ruhlar cesaret ve kuvvete sahip olunca, ancak titreyerek taşıdıkları boyundurukları çabuk sarsar ve atarlar.
Ruhlar zayıf ya da korkak olursa, bütün hayatları boyunca bu boyunduruğu taşır, titreyerek yaşlanır ve her durumda ezici sıkıntılar, rahatsızlıklar içinde yaşarlar. Rahipler, Allah'tan o kadar kötü, o kadar korkunç, o kadar yasakçı bir zat
yapmışlardır ki, gizli vicdanlarında Allah'ın var olmamasını istemeyecek pek az insan vardır. Hep titrenildiği zaman, asla mutlu yaşanmaz. Ey sofular, ey ibadet edenler! Korkunç bir Allah'a tapıyorsunuz. Pekala! Onu sevmiyorsunuz, onun olmasını istiyorsunuz. Fikri, ruha acıdan ve rahatsızlıktan başka bir şey vermeyen bir hüdavendin yok olmasını, mahvolmasını istememek mümkün müdür? Yürekleri isyan ettiren ve düşmanlığı reddetmeye yürekleri mecbur kılan, rahiplerin tanrısallığı tasvir etmek için kullandıkları kara renklerdir.
Korku, ilahları yarattığı gibi, onların insan ruhundaki saltanatını da yaşatır. İnsanlar, tanrısallığın adından, o kadar erkenden titremeye, korkmaya alıştırılmışlardır ki, tanrısallık; onları usandıran bir cin, bir ifrit, bir gulyabani olmuştur. Bu korkudan bir an kurtulurlarsa, gerçekte olmayan hayaletlerin kendilerini çarpmasından korkarlar. Sofular, içtenlikle sevemeyecek ölçüde Allah'larından korkarlar. Büyüklük ve kuvvetinin pençesinden kurtulmak olanaksızlığı karşısında dalkavukluk etmek zorunda olan ve yalan söyleye söyleye, sonunda efendilerini sevdiklerine kendilerini ikna eden esirler gibi Allah'a ibadet ederler. Kaçınılmazlığı erdem yaparlar. İbadet edenlerin mabutlarına ve kölelerin efendilerine sevgisi, kuvvete sunulan ve kalbin asla katılmadığı tutsakça ve ikiyüzlü bir bağlılıktan başka bir şey değildir.
Nasraniyet (Hıristiyanlık) dininin bilginleri, Allah'larını sevilmeye o kadar az layık olarak oluşturdular ki, bunlardan birçoğu, Allah'ı sevmek yükümlülüğünün kaldırılması gerektiğine ikna oldu. Bu ise, daha az samimi bazı bilginleri titretecek bir küfür oldu. Saint Thomas aklını kullanmaya başlar başlamaz insanın Allah'ı sevmek zorunda olduğunu öne sürdüğünden, cizvit Sirmont ona, "bu çok erkendir" diye cevap verir. Cizvit Vasquez temin eder ki, "can çekişirken Allah'ı sevmek yeterlidir". Daha az asanpesent (kolay beğenen) olan Hurtado, "Allahyılda bir kez sevilmelidir" diyor. Henriquez "Her beş yılda bir kez sevmekle", Sotus ise, "her pazar sevmekle" yetiniyor. Suarez "Allah'ın arada sırada sevilmesini istediğini" ek olarak açıklıyor, P. Sirmond bunların hangi esas üzerinde kurulmuş olduğunu soruyor. Ancak ne zaman sevmeli?
Bunun belirlenmesini size bırakıyor. Kendisi de bu konuda bir şey bilmiyor. "Bu kadar dinbilgini ve üstadının bilemediği kuralları kim bilebilir?" diyor. Aynı cizvit Sirmond şöyle devam eder: "Allah, kendisini aşk muhabbetiyle sevmemizi bize emretmez ve kendisine gönlümüzü vermek şartıyla, bize rahatlık vaat etmez. Ona itaat etmek ve emirlerini uygulayarak sevmek yeterlidir. Ona borçlu olduğumuz tek sevgi budur. O zaten kendisini sevmeyi ve kendisine hiç düşmanlık etmemeyi bize pek emretmemiştir." Kendisine atfettikleri başkaldırıcı sertlikle, Allah'ı, düşmanları olan cizvitlerden daha sevimsiz hale getiren "Jansenist"lere, bu inanç tarzı, "dinsizlik ürünü, küfür, tiksinmeye değer" görünür. Cizvitler kendilerine taraflar çekmek için, Allah'ı, en bozuk insanları inandırmaya elverişli çizgiler ve mizaçla tasvir ederler. Bu şekilde, Hıristiyanlar için, "Allah sevilebilir mi, ya da Allah'ı sevmeli mi, sevmemeli mi?" önemli meselesi kadar, karara varılamamış, kesin olmayan bir şey yoktur. Hıristiyanların ruhani rehberlerinden bazıları, "bütün sertlik ve şiddetlerine rağmen, Allah bütün yürekle sevilmelidir" derler. P. Daniel gibi ötekilerse, Allah'ı sevmenin Hıristiyanlık erdeminin en kahramanca hareketi olduğunu ve insanoğlunun zaaflarının bu kadar kolay artamayacağını söyler. Cizvit Pintereau daha uzağa gider, "Allah sevgisinin üzücü boyunduruğundan kurtulmak 'yeni ittifak'ın (yani İseviliğin) bir ayrıcalığıdır." der.
Allah'ın karakterini belirleyen, hep insanın karakteridir. Herkes kendisine göre bir Allah yapar. Eğlenceye, hazlara dalan neşeli adam, Allah'ın ciddi, yüzü gülmez olabileceğini tasavvur edemez. Kolay ilişkiye girebilmek için, ona, elde edilmesi kolay bir Allah gereklidir. Ciddi, haşin, neşesiz, hırçın, sert mizaçlı adam, kendine benzeyen, "titreten" bir Allah ister; yumuşak ve elde edilmesi kolay bir Allah kabul edenlere gözlemci gözüyle bakar. Dinden dönmeler, çekişmeler kaçınılmazdır. İnsanlar tümüyle birbirinin aynı olmayacak şekilde düşmanlık içinde olduklarından ve değiştiklerinden, yalnız dimağlarında mevcut olan bir ham hayal hakkında müttefik olabilirler mi!
Allah'ın göstericileri (yani din imamları) arasında, sürekli olarak artan ve kıyıcı olduğu kadar da bitmez tükenmez olan çekişmeler, kendilerini tarafsız bir göz sayanların güvenini sağlayacak içerikte değildir. Başkalarına öğretenlerin bile, üzerinde asla ittifak edemediği ilkeler karşısında, en tam inançsızlığa ve imansızlığa, insan nasıl sarılmaz? Fikri, rahiplerinin kafalarında bu kadar açık bir şekilde değişen bir Allah'ın varlığı hakkında nasıl kuşkuya düşülmez? Şekilsiz çelişkiler yığınından başka bir şey olmayan bir "Allah", işin sonunda nasıl tümüyle atılmaz; red ve inkar edilmez?Dünyaya bildirdiklerini öne sürdükleri söz konusu gerçeklerin anlamı konusunda sürekli birbirini çürütmekle, birbirini küfür ve dinsizlikle
suçlamakla, birbirini acımasızca kahretmekle meşgul gördüğümüz rahiplere, Allah hakkında bilgi almak için, nasıl başvurulur?!
Sağduyu - Tanrısızlığın İlmihali | Jean Meslier
Aslında Sayın Başkan Hoobert iyi insandı. Sayın Başkan iyiydi ama, ne yazık ki çevresindekiler kötüydü. Nedense bu iyi başkanların çevresini de hep kötü kişiler alıyordu.
Sayın Başkan ülkesini seviyordu. Sevilmeyecek gibi bir ülke değildi ki. Öyle ülkeyi babam da sever. Dört ayrı yerinde dört mevsimin aynı zamanda yaşandığı bir ülkeydi. Örneğin hıyarla portakal, kabakla pırasa aynı sofrada bulunabilirdi.
Sayın Başkan halkını da seviyordu. Sevilmeyecek gibi bir halk değildi ki. Öyle halkı babam da sever. Vur ağzına, al lokmasını. Vur sırtına, al hırkasını. Gık demez, hık demez, hak demez, hukuk demez bir halktı. Sayın Başkan karısını da seviyordu. Sevilmeyecek gibi bir karı değildi ki. Öyle karıyı babam da sever. Asmakabağı kollar, paluze gerdan, ayva gibi göbek var (bundan mı istenğ gareoğlan), yandan çarklı kalçalar (tiridine tiridine tiridine bandım), yeme de yanında yat...
Ülke iyiydi, halk iyiydi, Sayın Başkan iyiydi, Başkan'ın karısı iyiydi (Allah cümleye iyilik versin), ancak ekonomik durum gayet şeydi. Ekonomik durum gayet şey olunca, toplumsal durum da bombozuk oluyordu. İşte sorun buydu: Ekonomik durumun gayet şey ve toplumsal durumun da bombozuk olduğunu Sayın Başkan'a hangi mangal yürekli yiğit söyleyecekti? Mangal yürekli yiğitler çoktan müzelik olduklarından, söylemek değil de, ancak çıtlatmak gerektiğine karar verildi. Bu nedenle yüksek kurulun bir toplantısında yürekli üyelerden biri,
- Çıt! diyerek çıtlattı. Sayın Başkan Hoobert,
- Kim o çıtlatan, bana neyi çıtlatmak istiyor? diye sordu.
Kimseden ses çıkmayınca Sayın Başkan,
- O çıtlatan kimse, erkekse çıksın! diye gürleyince, zayıf bir ses duyuldu:
- Sayın Başkan'ım, ben parmağımı çıtlatmıştım.
- Bana çıtlatmak istediğin nedir?
- Ülkemizde ekonomik durumun gayet şey ve toplumsal durumun da bombozuk olduğunu, buyüzden halk arasında kıpırdanmalar başladığını arz etmek istemiştim.
Sayın Başkan hemen zile bastı. Gelen çaycıya,
- Bize birer demli çay, bir de ekonomist getir! dedi. Sayın Başkan'ın ekonomiden başka bilmediği hiç-bir şey yoktu.
Az sonra çaycı önde, ekonomist arkada, toplantı salonuna girdiler. Çaycı, yüksek kurul üyelerine çayları dağıttı.
Sayın Başkan, ekonomiste neden fiyatların boyuna yükseldiğini, mal fiyatlarının neden halkın alım gücünü aştığını, ekonomik durumun gayet şey ve toplumsal durumun da neden bombozuk olduğunu, neden halk arasında kıpırdanmaların başladığını sordu.
Ekonomist,
- Sayın Başkan'ım, dedi, çok yakında halkın kıpırdanmasını önleyeceğiz.
- Nasıl önleyeceksiniz?
-Sayın Başkan'ım izin verirlerse bunu bilimsel olarak açıklayayım. Sayın Başkan sertleşti:
- Yahu, bizim anlayacağımız gibi anlatamaz mısın? Şunu doğru dürüst, adam gibi anlatsan olmaz mı?
- Öylesini de anlatırım efendim.
- Anlat öyleyse. -Başüstüne.
Ekonomist anlatmaya başladı:
- Efendim, bugünkü durumun neden bombozuk olduğunu anlamak için, uygarlık tarihinin seyrini izlemek gerekir. İnsan soyunun doğaya egemen olması ve doğa güçlerini kendi buyruğu altına alıp isteğine göre kullanabilmesi kolay olmamıştır. Örneğin insan soyunun şu yabanıl hayvanları nasıl evcilleştirip onlardan yararlandığını bir düşünelim. Sanıldığı gibi atalarımız ilk insanlar, aslan, kaplan, kurt gibi yırtıcı hayvanları evcilleştiremedikleri için eğitmemiş değillerdir. Bunlardan yararlanılamayacağı için, boşu boşuna eğitip evcilleştirmeye uğraşmamışlardır; yoksa insan soyu, bir çıkarı, bir yararı olsaydı, canavarları bile eğiterek evcilleştirebilirdi. Buna karşılık yararlanacakları çok daha yabanıl hayvanları eğiterek evcilleştirmişlerdir. Bu yabanıl hayvanların evcilleştirilmesi, uslandırılması, yatıştırılması kolay olmamıştır; çok uzun zaman, yüzyıllar almıştır. Bugün en uysal görünen koyunun evcilleştirilmesi bile hiç de kolay olmamıştır. Kocabaş hayvanların, bugün kümes hayvanları dediğimiz kanatlıların evcilleştirilmesi için yüzyıllar boyu uğraşılmıştır. Kedi de çok zor evcilleştirilebilen hayvanlardandır. Köpek, en sonra evcilleştirildiğinden, bu geç kalışını kapamak için, bütün öteki hayvanlardan daha çok insana bağlı kalmıştır.
Bütün yabanıl hayvanlar içinde evcilleştirilmesi en zor olanı, insan soyuna en zor baş eğeni at olmuştur. At, bitürlü insanın buyruğu altına girmek istememiştir. Hayvanlar içinde özgürlüğüne en düşkün olanı attır; hayvanların en onurlusudur. Buyüzden eğitilirken hep başkaldıran, şaha kalkan bir hayvan
olmuştur. Atı eğitmek için insan soyu, binlerce ve binlerce yıl, kuşaklar boyunca uğraşmıştır.
Sayın Başkan başta olmak üzere, yüksek kurul üyelerinin içleri geçmiş, uyuklamaya başlamışlardı.
Başkan,
- Atı, eşeği bırak da konuya gel, halk neden kıpırdanmaya başladı, neden durum gayetle şey ve bom-bozuk, onu anlat... dedi.
Ekonomist konuşmasını sürdürdü: -Atın evcilleştirilmesi serüveni, halkın kıpırdanışlarını nasıl önleyeceğimizi bize öğretecektir Sayın Başkan'ım. Atalarımız ilk insanların topluluklarından birinde öyle bir adam vardı ki, o dolaylardaki mağaralarda yaşayan insanların büyücüsü, dansçısı, falcısı, şarkıcısı, gelecek bilicisi, herşeyiydi, bilgeydi. Bu Bilge, insanların yüklerini taşıtmak, üstlerine binerek bir yere çabuk gitmek, avda, savaşta ve daha pekçok işte kullanmak ereğiyle hayvanların en onurlusu ve özgürlüğüne en düşkün olanı, atı evcilleştirmek için eğitmeyi düşündü. Atın yerini başka hiçbir hayvan tutmuyordu. Eşek, at kadar koşamazdı. Manda, at kadar çevik değildi. Üstelik atın eti yenir, sütü içilirdi. Bilge geyik boynuzundan borusunu öttürerek bölgedeki mağaralarda yaşayanları, toplantı alanında topladı. Biri dişi, biri erkek, bir çift at tutmalarını söyledi. Atların nasıl tutulacağını da anlattı. Yumuşak ve uzun dallardan ve dayanıklı yapraklardan uzun halatlar, ipler ve ağlar ördüler. Sonra at avır çıktılar. Yabanıl atların yaşadığı dağları, ormanları dört bir yandan sarıp kuşattılar. Çemberlerini daralta daralta atlara yaklaştılar. Bu sarma ve kuşatma günlerce ve gecelerce sürdü. Yabanıl atlarla, atalarımız olan o zamanki ilkel insanlar arasında amansız bir savaşım başladı. Hayvanların en onurlusu olan at, onurunu korumak için hiçbir hayvana saldırmaz, belalardan kaçardı. Onun savunması hep kaçmaktı. Saldırgan insanlardan da kaçıyordu. Kaça kaça, kurtulan kurtuldu. Ama yavrulu bir kısrak, tayını bırakıp kaçamadı; aygır da kısrağını bırakıp kaçamadı. İlkel insanlar, tayıyla birlikte kısrağı ve aygırı kuşatıp çevirmişlerdi, çemberi gittikçe daraltıyorlardı. Aygır karayağız donlu ve ak akıtmalıydı. Kısrak aldoru ve bir ayağı şekiliydi. Tay, demiri kırdı.
Saldırgan atalarımız ipleri kement yapıp atlara fırlattılar. Tayın tehlikede olduğunu gören kısrak öyle bir kişniyordu ki, atalarımız ilkel insanlar bile kısrağın kişnemesinden titrediler; ne denli ilkel olsalar, yine de insandılar.
Güneş ışınları sağrısında, yelesinde ışıl ışıl yansıyan aldoru kısrak, insan çemberinin daraldığını görüp kementlerle yakalanacağını anlayınca, yeri göğü inleten bir kişnemeyle iki art ayağı üstüne dikilip şaha kalktı; sonra öyle bir atlayıp sıçrayarak kendisini çevirenlerin üstlerinden aştı ki, rüzgârından devrilenler oldu. Karayağız aygırsa, bir o yana bir bu yana koşup kişnedi, köpük köpük köpüklendi, sonra çifteler atarak beş on insanı devirip çemberi yardı, öte geçti, kala kala çemberin ortasında tay kalmıştı. Kısrak, yavrusunun yakalanacağını anlayınca uzaklara gidemedi, insan çemberinin dolaylarında dönüp durdu. Kendisini yakalamaya çalışanlardan önüne geleni kaptı, ardına geleni tepti.
İnsanlar, iplerle, ağlarla, kementlerle tayı yakaladılar kıskıvrak. Sonra aygırın ve kısrağın ardına düştüler. Kısrakla aygır, kuyrukları uçuşarak, yeleleri savrularak, kayalardan kayalara atlaya atlaya, tepeden tepeye sıçraya sıçraya kaçtılar; gece olup da karanlık basınca ormana sığındılar. İzlerini yitirip insanlardan kurtulabilirlerdi. Gel gör ki, kısrak tayını bırakıp oralardan çok uzaklaşamadı. Ertesi gün, daha gün ağarırken ormanı kuşatan insanlar, büyük ve amansız bir savaşımdan sonra, kementler atarak, ağlar kurarak, ipler gererek aygırı da, kısrağı da kıskıvrak yakaladılar. Gerçekten savaşım kanlı olmuştu. Bu savaşım sırasında insanlardan otuzu ölmüş, elliye yakını da yaralanmıştı. Ama her zaman olduğu gibi utku yine insanındı. Her yanından bağladıkları aygırla kısrağı ve tayı sürüye sürükleye bir mağaraya götürdüler. Bilge başlarında olmak üzere, onların çevresinde o gece sabaha dek şarkılar söyleyip dans ettiler, ot ve toprak boyalarıyla yüzlerini ve gövdelerini boyayıp dansla, şarkıyla çılgınca eğlenip törenler yaptılar.
Sayın Başkan Hoobert'le Yüksek Kurulun öteki üyeleri, anlatının coşkulu yerleri gelince bayağı coşkulandılar. Ekonomist anlatmasını sürdürdü:
- Kısrağı, aygırı ve tayı evcilleştirmek için, Bilge her ne dediyse yaptılar, ama başaramadılar. Öteki yabanıl ve en yırtıcı hayvanları evcilleştirmede kullandıkları bütün yöntemleri kullandılar, yine başarı elde edemediler. Ne yaptılarsa atlara baş eğdiremediler. Hep başları yukarda, hep kulakları dik, hep yeleleri savrulur, hep kuyrukları uçarlıydı. Baş eğmiyorlardı.
Sayın Başkan Hoobert, anlatının öyle coşkusuna kapılmıştı ki, bunun niçin anlatıldığını, durumun gayet şey ve bombozuk olduğunu filan unutmuştu. Boğazı kuruduğu için bir yudum su içip konuşmasını sürdürdü ekonomist,
- Hayvanların en onurlusu olan atlar, bunca eğitime ve eğitimin her türlüsünün uygulanmasına karşın, yine baş eğmeyince, Bilge, artık burada insanlık onurunun söz konusu olduğunu, atlara kesinlikle baş eğdirmek zorunda olduklarını söyledi. Atların onurunu kırmak için son umara başvurdular; Bilge buyurdu: "Yemlerini, sularını azaltacaksınız. Her gün daha az yem ve su vereceksiniz; ta ki o dik başları eğilene, onurları kırılıp uysallaşıncaya dek."
Büyücü, şarkıcı, mağara duvarı ressamı, falcı ve bilici olan Bilge'nin buyruğunu yerine getirdiler. Ayaklarından, boyunlarından bağlı olan atlara Her gün daha az ot, daha az su verildi. Yabanıl ve özgürlüklerine düşkün atlar bir kaç kez bağlarını koparmayı başardılarsa da yeniden daha sağlam iplerle daha sıkı bağlandılar. Üçü de açlığa, susuzluğa dayanıyordu.
Ama ne yazık ki tay, kısrak ve aygır kadar dayanamadı. Baş da eğmedi. Dik başlılığını canıyla ödeyip öldü. Kısrakla aygır dayanıyordu hâlâ. Hâlâ kıpırdandıklarını gören Bilge, atların Her gün sayısı artırılarak kamçılanmasını buyurdu.
Dayaktan ve açlıktan kısrak da, at da çökmüş, bitmişti. O ışıl ışıl yanan gözleri buzlucam donukluğu almış, pırıl pırıl tüyleri önce matlaşmış, sonra dökülmüştü. Kaburga kemikleri birbirine geçmişti. Kuyruk kılları dökülmüş, yeleleri sarkmıştı. İncelmiş boyunlarını kımıldatacak, şöyle bir kişner gibi olsalar hemen sırtlarında kamçılar saklıyordu. Kamçı yaralarından kanlar sızıyordu. Kamçıya, açlığa, susuzluğa ilk baş eğen kısrak oldu; baş eğince suyu, yemi artırıldı, kamçıdan kurtuldu. Ama aygır hâlâ direnmekteydi. Açlığa, susuzluğa, kamçıya karşın, arada bir kişniyordu yine.
Bunun üzerine Bilge, aygırın büsbütün onurunu kırmak için, erkekliğinin sökülerek iğdiş edilmesini, ama bu işlemin kısrağın gözü önünde yapılmasını buyurdu. Kısrağın gözü önünde, aygırın hayalarından yumurtalarını söküp aldılar. Bu aygıra son vuruş oldu, onuru kırıldı. İnsanın buyruğu altına girdi. Bilge, "Şimdi oldu, atın onurunu kırdık ve insanın onurunu kurtardık. Utku, insan soyunun! Şimdi binin atın sırtına, koşturun; şimdi yükleyin sırtına yükü götürün; şimdi sağıp sütünü için; şimdi atlayıp sırtına ava gidin; şimdi atın sırtında düşmanınızı kovalayın ve ondan kaçıp canınızı kurtarın," dedi. Başına yuları geçirdiler, ağzına dizgin vurdular, at baş eğdi.
Ekonomist kısa bir süre susup önce Sayın Başkan Hoobert'in, sonra ötekilerin yüzlerine teker teker baktı, sonra seslemlerin üzerine basa basa şöyle dedi:
- Bilmem, açıklayabildim mi, anlatabildim mi Sayın Başkan'ım?
Sayın Başkan ve ötekiler anlaşıldı anlamına başlarını salladılar. Sayın Başkan,
- Her şey anlaşıldı, teşekkür ederim, dedi. Her şey iyice anlaşıldıktan sonra, hemen orada, başta ana gereksinim maddeleri olmak üzere her şeye yüzde yediyle yüzde yirmi arasında yeni bir zam daha yapılmasına ve ceza
yasasındaki kimi maddelerdeki cezaların biraz daha ağırlaştırılmasına karar verildi.
Gerçeğin Masalı - Uygarlık Tarihinden Bir Sayfa | Aziz Nesin
Derleyen: Atay Eriş
Nesin Yayınevi
"Başarısız Olma Sanatı", kimselerin ilgilenmediği önemli bir beceridir. Herkes "başarılı olma" peşinde koşar da "neden başarısız olunur" sorusunun yanıtını kimseler merak etmez. Oysa önemli olan bir konuyu olumlu-olumsuz yanlarıyla kavrayabilmektir.
"Başarısız Olma Sanatı"ını kavrayabilirsek arkadan "Mutsuz Olma Sanatı"nı, "Nasıl Yalnız Kalınır?"ı da inceleyip "talihsiz kaderimiz"i gözden geçiren bir dizi yaparız.
"Başarısız Olma Sanatı"nın ilkelerini gözden geçirirsek:
-Hedef belirlemeyi dert etmeyin.
"Hedef belirlemek" diye bir ilkeden söz ederler ama siz aldırmayın. Elbette sizin de bir hedefiniz vardır. Hatta birden daha fazla hedefiniz bile olabilir. Bu işin ukalaları" kendinizi dağıtmayın, belirli bir hedefiniz olsun. Üstelik bu hedefi seçerken onu istediğinizden emin olun" derlerse de siz aldırmayın. “Hedefim olsun" diye kendinizi kısıtlamayın, yeteneklerinizi sınırlandırmayın. Her şey sizin hedefiniz olabilir. Sabah başka hedefiniz olur, akşam başka. Bu sizin akıl zenginliğinizi gösterir. Kendine tek hedef seçip de ona ulaşacağım diye çabalayanlara gülüp geçin. Onlar ya saplantılıdır ya da hayatı fazla önemserler. Hedefiniz günlük olsun, taze kalsın. Süt de yumurta da günlük olunca taze taze tüketilmiyor mu? Hedef seçeceğim diye kendini zorlayanlara da aldırmayın, siz kolay ve rahat şeyleri hedef diye belleyin. Başarısızlığın güvenli bir adımını atmış olun.
-Zamanı kullanmayı tasa etmeyin.
Bir işi yapmaya karar verdiniz diyelim ya da bir yere gitmek istiyorsunuz, saate bakıp durmayın. Saat nasıl olsa size bakıyor, sizin ayrıca ona bakmanıza gerek yoktur. Geç kalırsanız, ki sık sık geç kalırsınız, her zaman uygun bir mazeretiniz olsun. Trafik sıkışıklığı çok iyi bir kurtarıcıdır. Kimse de size "trafik her zaman sıkışık, neden hesaba katmıyorsun" demez de içinden "hem tembel, hem de kurnazlık ediyor“ der ama aldırmayın. Başarısız olmayı gerçekten biliyorsunuz, bu da size yeter. Hayatınızı program yaparak daraltmayın, biliyorsunuz ki program yapmak yaratıcılığı engeller. Siz yaratıcı olduğunuz için programa gelemezsiniz. "Program", önceden yazılı olan demektir, siz de böyle bir yanlış yapmayın, bir toplantı mı düzenliyorsunuz, ona katılmasını istediğiniz kişileri iki üç gün önceden çağırın yeter. Nasılsa yapacak başka işleri olmadığı için sizin çağırmanızı bekliyorlardı. İşlerinizi günlük yapın. Yapacağınız işler için size 8 saat yeter. Sekiz gün sonrasını bile hesaba katmayın. Hele 8 ay sonrası aklınıza bile gelmesin. 8 ay sonra kim gide kim gele. Her işinizi ucu ucuna yetiştirin. Ders çalışacaksanız sınavların öncesini bekleyin. Başarısızlık kesindir.
-Önce yapın, sonra düşünün.
Başarısızlık için kesin ilkelerden birisi de budur. Sakın ola, yapmadan önce düşünmeyin. Siz düşünmekle zaman kaybedenlerden olmayın. Önce yapın, sonra düşünürsünüz. Yaptığınız yanlış olursa, "Bak, bunu hiç düşünmemiştim" dersiniz. Pek pek "demek ki böyle olmuyormuş, bir daha başka türlü yaparım" dersiniz. Yine olmazsa başka bir yol denersiniz. Biliyorsunuz ki "yollar denemekle tükenmez". Bu deyiş tam böyle değildi galiba ama zararı yok. Siz yapıcı olun, sürekli olarak yapın. “Yapayım da ne yapayım, neden yapayım, nasıl yapayım" diye sorarsanız başarısızlık şanınıza leke sürersiniz. Sakın böyle düşünmeyin.
Böyle düşünenler pek zeki olmayıp kendine güvenmeyenlerdir. Siz kendinize çok güvenin. Her işin üstesinden geleceğinize güvenin. Sonuç istediğiniz gibi çıkmıyorsa ya sizi anlamıyorlardır ya da sizi baltalıyorlardı. Zaten başarısızlığınızı öyle çok kıskanan var ki? Sizi baltalayanlara gülüp geçin, siz yolunuza devam edin.
-Yapacağınız işte gerçekçi olmayı bir yana bırakın.
Bu "gerçekçi ol“ sözü sizin için değildir. Siz gerçek dışını başarmak için yaratılmışsınız. “Acaba yapmak istediğimin koşulları var mı?" diye düşünmeyin. Siz yapın, koşullar arkadan gelsin. Siz öyle ıvır zıvırla zaman yitirmeyin. Bir an önce başarılı olmak isteyip başarısız olun ki zamanında deneyim sahibi olasınız. İsteğinizi olanaklarınızla sınırlandırmayın, siz standart birisi değilsiniz.
"Sahi ben nasıl biriyim’ diye sormayın, yanıt veremeyip duralarsınız. Oysa hiçbir şey size engel olmamalıdır. Siz başarısızlık yolunda emin adımlarla yürümelisiniz.
-Başarısızlığı sakın kendinize mal etmeyin.
Başarısızlık mutlaka sizden başkasıyla ilişkilidir. Ya sizi çekemediler ya engellediler ya da kaderiniz kötüdür, kısmetiniz bağlıdır. Siz hiçbir zaman kendinizde hata bulmayın ki başarısızlık yolunda eksiksiz yürüyebilesiniz. Hem başarısız olsanız ne yazar? Siz zaten yapmak istediğiniz şeyi istemiyordunuz ki. Onu öylece denemek istemiştiniz, şimdi de başka bir şeyi denersiniz, olur biter. Hayat uzundur değil mi?
Başarısızlık yolunda başarıyla yürümek için başka ilkeler de vardır ya, bunlar da yeter. Yolunuz açık olsun.
Başarısız Olma Sanatı | Erdal Atabek
Güvenlik 1990’lı yılların temel değeri haline geldi. Bir zamanların dünyayı değiştirme (ya da olduğu gibi koruma) tutkularının yerini güvenliği sağlama kaygısı aldı. “Güvenli” etiketi insanın bir dizi faaliyetine yeni bir anlam kazandırıyor günümüzde; ve bu faaliyetlere katılan anlamları bizim otomatik olarak onaylamamız bekleniyor. “Güvenli seks” sadece “sağlıklı” biçimde yaşanan seksi değil, hayata dair bütünsel bir yaklaşımı ifade ediyor. Dahası güvenli seks, günümüzdeki güvenlik meseleleri içinde yalnızca en fazla gündeme geleni.
Kişisel güvenlik büyüyen bir sektör haline geldi. ABD’de ortaya çıkan ama hızla Atlantik’i geçerek İngiltere’ye de yayılan yeni bir trendle beraber, her hafta bireye dönük yeni bir risk ve buna uygun bir güvenlik önlemi keşfediliyor. Kişisel güvenliğin her yönüyle ilgili tavsiyeler sunmayı amaçlayan geniş bir örgüt ağı gelişmiş durumda ve önemli siyasi partilerin çoğunun programında bu konudaki kaygılar dile getiriliyor. En açık ifadesini “yardım hattı” fenomeninin kurumsallaşmasında bulan bu gelişmenin toplumsal ve kültürel hayat üzerindeki ciddi etkisi ortada.
Günümüzde bütün kamusal ve özel mekanlar güvenlik perspektifinden inceleniyor. Profesyonel sağlıkçılar açısından, hastane güvenliği temel bir sorun haline geldi. Yeni doğmuş bebekleri kaçırılma tehlikesinden uzak tutma kaygısı ve bunun için alınan önlemler güvenlik takıntısının yaşı olmadığını gösteriyor. ABD’de şiddet uygulayan bebek bakıcılarına dair korkular, “bebek bakımı güvenliği” mesleğinde müthiş bir patlamaya yol açtı. ABD’li bir gizli gözlem ekipmanı üreticisi olan Quark International 1996 yılı yazında, “bakıcı-kamerası” satışlarında patlama yaşandığını bildiriyordu. Bunlar genelde oyuncak bebeklere yerleştirilen ve ana-babalar tarafından çocuk bakıcısını denetlemede kullanılan çok küçük video kameralardı. Amerikan basınında bakıcıların istismarları konusunda çıkan haberlerden sonra, bu cihazların satışında artış yaşanmıştı.
İngiltere’deki okullarda güvenlik önemli bir konu. Günümüzde rutin hale gelen kameralar, manyetik kartlar ve diğer önlemlerden oluşan geniş bir yelpaze sayesinde okullar birer düşük güvenlikli hapishaneye dönüştü. Arabasında saldırıya uğramaktan korkan kadınların güvenliği için araba telefonları pazarlanıyor ve elektronik endüstrisi kapalı devre televizyonun evlere girmesinin an meselesi olduğunu iddia ediyor.
Günümüzde, ekonomik hayat da açıkça riskin önlenmesine yönelmiş durumda. Batı dünyasında sağlık harcamalarındaki inanılmaz artış genelde yeni tıbbi buluşların yüksek maliyetinin bir sonucu olarak açıklandı; oysa sağlık endüstrisini ABD’deki en kârlı sektörlerden biri haline getiren yeni tıbbi teknolojiler değil riskleri minimuma indirme kaygısıdır. Alternatif ilaç ve tedavi pazarındaki büyüme, talebin sadece ileri teknoloji ürünlerine dönük olmadığını gösteriyor. Risk önlemeye yönelik bütün ürün ve hizmetler iyi iş yapıyor. İngiltere’de içecek pazarında en hızlı büyüyen sektör şişelenmiş sudur. Musluktan su içmenin riskli olduğu gerekçesiyle şişe suyu satışları 1990’dan 1995’e iki kat arttı. Büyüyen bir diğer sektörde kişisel güvenlik endüstrisi. 1990’lı yıllarda hırsız alarmı, yangın alarmı, araba alarmı ve kişisel alarmlara talep ciddi ölçüde arttı. 1990’lı yıllarda, ekonomide durgunluk yaşanmasına rağmen güvenlik önlemlerine duyulan talep sayesinde bu endüstri yılda yüzde 10 büyüme gerçekleştirdi. Gazete başlıklarına kişisel güvenliğe yönelik yeni bir tehdit çıkar çıkmaz yeni risk önleme ve korunma yöntemlerine gösterilen talep daha da artıyor.
Risk kaygısının yaygınlaşmasından en çok yararlanan sektör kuşkusuz sigortacılık oldu. Finansal hizmetler sunan Allied Dunbar’ın reklam sloganı “Hayatın henüz bilmediğiniz yönlerine karşı", günümüzün ruh halini çok iyi yansıtıyor. İngiltere’de hane başına düşen yıllık sigorta harcaması son on yılda iki katına çıktı. 1980’lerden beri özellikle ciddi hastalıklara karşı yapılan sigortalarda büyük bir artış yaşandı. Laing & Buisson sağlık danışmanlığı firmasına göre, 1983 yılından beri özel sağlık sigortası yaptıran insanların sayısı yüzde 50 arttı. Amerikalı ve Britanyalı tüketiciler arasında yapılan araştırmaların birçoğuna göre özel sağlık sigortası yaptıranların harcama kalemleri arasında güvenlik kaygısı ciddi bir tutar teşkil ediyor.
Risk önleme, politik tartışmalar ve toplumsal eylemler açısından da önemli bir konu haline geldi. Çeşitli çıkar grupları kampanyalarında riski minimuma indirme amacını savunuyor. Bu yöneliş sendikalarda da hakim. İş veya ücret konusunda artık nadiren eylem örgütleyen sendikaların asıl hedefi iş güvenliğini artırmak ve üyelerini taciz ve saldırılardan korumak üzere yönetimle görüşmek haline geldi. Eskiden siyasi konularla yoğun bir biçimde ilgili olan öğrenci aktivizmi de yerini güvenlik konulu kampanyalara terk etli. Öğrenci birliklerinin tecavüze karşı alarm sistemleri kurması ve güvenli içki içme konusunda tavsiyeler vermesiyle birlikte öğrenciler kampüste düzenli olarak güvenlik konusunda bilgilendirilmeye başladı. Kitabın yazıldığı sırada National Union of Students (Ulusal Öğrenci Birliği) ülke çapındaki olayları takip etmek için internette bir suç ihbar sayfası kurma fikrini değerlendiriyordu. Uyuşturucu kullanımı bile güvenlik konusuyla ilişkilendiriliyor. Birçok insan Ecstacy’i tercih etmesine gerekçe olarak bunun kendisini daha güvende hissetmesini sağladığını ifade ediyor.
Güvenlik gündemi kesinlikle kişisel güvenlikle ilgili risklerle sınırlı değil. Gerçekten büyük olan tehlikelerin yanında kişisel güvenlikle ilgili riskler hiç kalıyor. Çevresel tehlikelerin yarattığı riskler medya kanalıyla sürekli olarak bize hatırlatılmakta. İnsan türünün varlığının da tehlikede olduğunun söylenmesiyle, hayatın kendisi büyük bir güvenlik meselesi haline geldi. Karşımızdaki risk yelpazesi neredeyse gün be gün genişliyor. Bir gün, trombosise yol açan gebelik önleyici hapların, ertesi gün et yiyen süper virüslerin tehdidi altında oluyoruz. Bu arada, aldığımız gıdaya dahi güvenemiyoruz. En son olarak biftek ve yer fıstığının güvenli olmadığı ilan edildi. Musluklarımızdan akan suyu da içemez olduk. Potansiyel tehlikeler kümesinin dur durak bilmez biçimde genişlemesinin sonucu olarak güvenlik giderek kalıcı bir kaygıya dönüşüyor.
Güvenlik takıntısının rutin ve banal hale gelmesinden sonra, insan davranışlarının hiçbir alanı bunun etkisinden muaf kalamaz. Bugüne kadar sağlıklı ve eğlenceli olarak görülen faaliyetlerin (güneşlenmek gibi) sağlık açısından önemli riskler barındırdığım öğrendik. Ayrıca, özellikle riskli olduğu için yapılan faaliyetler dahi tekrar güvenlik perspektifinden değerlendiriliyor. Bu bakış açısıyla gençler ve risk konusunu inceleyen bir yazı dağcılık alanında yeni güvenlik önlemlerinin uygulanmasını olumlu buluyor:
Hiç kimse gençleri risk almaktan alıkoyamaz. Ancak bu tür risklerin boyutlarının azaltılması da mümkündür. Son yıllarda kaya tırmanışı yapanlar daha iyi ipler, sağlam botlar, kasklar ve çeşitli ekipmanlar sayesinde riski önemli ölçüde azaltmıştır
Bizi kendimizden korumaya çalışan ve yüksek bir güvenlik bilincine sahip olan bu uzman, dağcılıkla uğraşan gençlerin riskin ürperticiliğinden vazgeçmek istemeyeceği gerçeğini hiç hesaba katmıyor.
Her şeyin güvenlik perspektifinden değerlendirilmesi günümüz toplumunun belirleyici niteliklerinden biridir. Güvenliği mutlaklaşmalı ve riski toptan kötü gören toplum, yaşama dair bir değer yargısında bulunuyor demektir. Dağcılık bir kere riskten kaçınma ile ilişkilendirildikten sonra bu sporun tamamen yasaklanması an meselesidir. Dağcılık yaparken kaza geçirenlerin “buna kendilerinin sebep olduğu” söylenecektir; çünkü onlar güvenlik öğütlerine uymayarak yeni ahlâk anlayışını hiçe saymıştır.
RİSK BİLİNCİ
Yukarıda değinildiği gibi risk büyük bir sektör haline geldi günümüzde. Binlerce danışman “risk analizi”, “risk yönetimi” ve “risk iletişimi” konularında tavsiyeler veriyor. Medyanın da konuya ilgisi giderek artmış bulunuyor; gazete sütunlarında “risk toplumu” ve “risk algılaması” gibi terimler sürekli geçer oldu. Aslında, bizi yeni tehlikelere karşı uyarmaya çalışan ve görünüşte uzman olan kişilerin sayısı o kadar çok ki bunların tavsiyeleri birbirleriyle çelişmekte ve neyin güvenli neyin riskli olduğu konusunda tam bir kafa karışıklığı hüküm sürmekte. Ara sıra alman bir kadeh şarap sağlık açısından yararlı mı yoksa zararlı mıdır? Erkeklerin kalp krizini önlemek için günde bir aspirin almaları doğru mudur, yoksa kanlı ülser ve diğer yan etkiler yüzünden bundan uzak durmak mı gerekir? Kadınlara bir yandan sağlıklı olmak için diyet ve egzersiz yapmaları söylenirken diğer yandan da bunun ilerki yaşlarda osteoporoz riskini artırabileceği belirtiliyor. Bir yüksek gerilim hattının yanında yaşamanın kanser riskini artırdığının kamuoyuna açıklanmasından sadece birkaç hafta sonra yayımlanan önemli bir çalışma bu uyarıyı yalanlayabiliyor.
Güvenliğimize yönelik çeşitli tehditlerin yoğunluğu ve niteliği ile ilgili farklı yorumlar olsa da hepimizin şöyle ya da böyle bir risk altında olduğumuz konusunda kesinlikle herkes hemfikir. Risk altında bulunmak adeta, herhangi bir spesifik sorundan bağımsız, kalıcı bir durum olarak görülüyor. İnsanoğlunun etrafı risklerle sarılmış durumda. Bu riskler adeta bağımsız bir biçimde var olmaktadır. Okulda veya işyerinde risk altında bulunduğumuzdan kesin ifadelerle bahsedebilmemizin sebebi budur. Riski özerk ve her yerde hazır ve nazır bir güç haline getirerek, her tür insan deneyimini bir güvenlik meselesine dönüştürüyoruz.
İngiltere’nin önde gelen güvenlik uzmanlarından Diana Lamplaugh tarafından yazılan tipik bir broşür, okuyucuya her durumda mevcut riskleri değerlendirmesi konusunda tavsiye veriyor. Örneğin, broşür toplu taşımacılıktan yararlananları tetikte olmaya çağırıyor:
Akıllı yolcu, toplu taşımacılığın da kamuya açık bir ortam olduğunu asla aklından çıkarmaz, istasyonlarda giriş çıkış serbesttir. Kimse dışlanmadan herkes yolcu olarak kabul edilir. Dahası, yolculuk halindeyken genelde rahatça hareket edemeyiz ve tehlikelerden kaçınamayız.
Burada “kamuya açık” ifadesi riskli olma ile özdeşleştirilmiş; tanımadığımız insanların varlığı bir sorun olarak görülmüş. İşe gidip gelme gibi rutin bir deneyim bile güvenlikle ilgili korkularla ilişkilendirildiğinde, risk altında olmak, insanın durumunu belirleyen temel etken haline gelir.
Artık bütün iyi kitabevleri risk ve risk algılaması analizlerini konu alan ciltlerle dolu. Risk literatürünü etkileyen varsayımlardan biri, bugün geçmişe göre daha fazla riskle yüz yüze olduğumuz inancı. Bilim ve teknolojinin gelişiminin, potansiyel felaketler barındıran yeni riskler yaratacak biçimde çevreye zarar verdiği varsayılıyor. Bu tezin daha kaba versiyonlarına göre karşımızdaki sorunlar çok büyüktür ve insanoğlunun soyunun tükenmesi fazla uzak değildir. Dünyanın Sonu: İnsanlığın Yokoluşu Sorununun Bilimsel ve Etik Boyutları gibi iç açıcı başlıkları olan kitaplar kitapevlerinde ve çok satanlar listelerinde belirmeye başladı bile.
Ciddi yorumcuların çoğu, insanların gerçekte eskisine göre daha uzun yaşadığını ve eski dönemlere göre daha sağlıklı ve rahat olduğunu kabul ediyor. Ancak birçok kişi bu iyileşmeyi mümkün kılan toplumsal, ekonomik ve bilimsel ilerlemelerin sadece daha büyük ve yeni sorunlar yarattığını iddia ediyor. Konusunda söz sahihi olan yazar ve düşünürler teknolojik tehditlerin riske sınırsız bir nitelik kazandırdığını ileri sürüyor. İddialarına göre bilimsel gelişmelerden kaynaklanan tehlikeleri hesaplamak mümkün değil. Günümüzdeki olayların hızlı ritmi ve bugün etkili olan küresel güçler yüzünden insan eylemlerinin sonuçları her zamankinden daha yaygın ve ölçülemez durumda. Dolayısıyla sorun bilememek değil. Sonucun bilinmesi zaten imkansızdır.
Bu perspektiften bakıldığında, yeni teknolojik süreçlerin çevreye görülmez zararlar verdiğinden ne zaman şüphe duyulsa, uzman ve akademisyenlerin çağdaş yaşamın tehlikelerine karşı yüksek bir risk bilinci geliştirmenin rasyonel bir tepki olduğunda ısrar etmesi anlaşılır. Riski ele alan birçok sosyolojik incelemede de günümüzdeki geniş güvenlik kaygısının temelinde teknolojinin ve bilimin yıkıcı etkilerinin farkında olmanın yattığı belirtilmektedir. Çernobil nükleer kazası gibi felaketlerin veya son yıllardaki petrol tankeri sızıntılarının etrafımızdaki tehlikeler konusunda toplumu uyardığı söyleniyor. Birçok risk teorisyeni toplumdaki risk kaygısının artmasını kirlilik ve çevre sorunlarıyla ilgili yeni ve kişisel bir duyarlılığa sahip olan sorumlu bir yurttaş kesiminin bir göstergesi olarak değerlendirmektedir. Birçok tartışma yaratan Risk Society (Risk Toplumu) kitabının yazarı Ulrich Beck’e göre “artık doğanın zarar görmesi ve yok edilmesi süreci kişisel deneyimin uzağındaki kimyasal, fiziksel veya biyolojik tepkime zincirlerinde gerçekleşmemekte; aksine, bu süreç göz, kulak ve burunlarımıza doğrudan etki yapmaktadır”. Teknoloji ve bilimin günümüzde yarattığı tehlikeler konusunda son derece dar bir bakış açısına sahip bir yorumdur bu. Gerçekte, günümüz toplumunun risk konusundaki algılayış ve kaygılarını belirli bir olay ya da teknolojiye verilen bir tepki olarak açıklamak mümkün değildir. Bu kaygıların, tehlikenin gerçek boyutu ve yoğunluğu ile de pek ilgisi yoktur. Örneğin, yetersiz beslenmeden ölen insan sayısı, şu sıralar sık sık kamuoyu gündemine gelen gıdalardaki toksik maddelerden ölen insan sayısından çok çok daha fazladır. Bizi öldüren risklerin, bizi paniğe sokan ve korkutan risklerle aynı şeyler olduğu söylenemez. Tarih boyunca birçok afet ve felaket yaşanmıştır, ancak bu olaylara verilen tepki o dönemde toplumun içinde bulunduğu ruh haline göre değişmiştir. Felaketin tanımı zamanla değişir. Amerikan medyasındaki risk haberleri üzerine yapılan bir çalışma, nükleer enerjiyle ilgili 1960 yılındaki haberlerin çoğunun “bu enerjinin nelere mal olacağını değil yararlarını vurguladığını; 1984’e gelindiğinde ise bu oranların tersine döndüğünü” ortaya koyuyor. Çalışma ayrıca kürtaj haberlerinin çerçevesindeki dramatik değişime de işaret ediyor; 1960’da yasadışı kürtajların kadınlar için yarattığı riskler vurgulanırken, 1984’te yasal kürtajların cenin için yarattığı tehlikelere yoğunlaşılıyordu. Görüldüğü gibi medyanın ve diğer kurumların neyin risk olduğunu seçici bir biçimde belirlemesi, risk bilincinin gerisinde bir toplumsal dinamik bulunduğunu gösteriyor.
Risk bilincinin dar teknik yorumu tehlike algısının değişimini irdeleyemez. Böylesi bir yorum, insanın daha sağlıklı hale geldikçe sağlığı konusunda daha saplantılı hale gelmesi paradoksunu açıklayamaz. 1967 ve 1991 yılları arasında İngiltere, İskandinavya ve ABD’de çıkan tıbbi dergilerle ilgili önemli bir çalışma “risk” teriminin kullanımında devasa bir artış olduğunu ortaya koymuştur. Sözkonusu dönemin ilk beş yılında “risk” konulu yayımlanmış makalelerin sayısı 1000 iken, son beş yıl için bu sayı 80.000’in üzerindedir. Sağlık risklerine ilgideki bu önemli artış, tepkinin kendisinin tepkinin nesnesinden daha önemli olduğunu gösteriyor olabilir.
1967 ocağındaki ilk Apollo uzay mekiğinin ve 19 yıl sonra da Challenger mekiğinin parçalanmasına kamuoyunda verilen farklı tepkiler bu bakımdan öğreticidir. Apollo alev alıp üç astronot öldüğünde Amerikan kamuoyu şok geçirerek dehşete kapılmıştı. Ancak olayla ilgili yaygın üzüntü ve kaygılara rağmen, prestijli ay projesinin geleceği ciddi bir tartışmanın konusu olmamıştı. Bunun aksine Challenger r’in parçalanmasına verilen tepki sağduyunun yok olduğu topyekûn bir paniğe dönüştü. Çoğu insan bu trajediyi teknolojinin kontrolden çıktığının kanıtı olarak gördü. ABD uzay kurumu NASA’nın kendisi de ciddi bir travma geçirdi ve üç yıl boyunca uzaya yeni bir mekik gönderilemedi.
Bu iki benzer trajedi, iki çok farklı tepki yarattı; çünkü herhangi bir olaya toplumun verdiği tepki zaman ve mekana özgü koşullara bağlıdır. Bu tür tepkilerin felaketin kendisinden çok, toplumda o an var olan daha derin bir bilinç tarafından şekillendirilmesi ihtimal dahilindedir.
Tükettiğimiz gıdalarla ilgili olarak da benzer bir durum söz konusudur. Toplumun risk faktörleriyle ilgili kaygıları, tıpkı felaketler gibi, yemek yeme konusuna da önemli bir etki yaptı. Yemek yeme yaklaşımının değişimi, risk takıntısının yaygın hale geldiğini gösteriyor. İngilizlerin bir Gallup araştırmasına 1947 yılında verdikleri yanıtlarla bugünkü yanıtlarını karşılaştıralım:
Bazı insanlar her istediğini yiyebilmektedir. Bazılarıysa yediklerine dikkat etmelidir. Siz her istediğinizi yiyebiliyor musunuz, yoksa dikkat etmek durumunda mısınız?
Nisan 1996 Nisan 1947
İstediğimi yerim 58 80
Dikkat ederim 41 20
Yediklerine dikkat eden insan sayısının iki katına çıkması insanların günlük yaşamındaki ciddi bir değişimi yansıtıyor. Yaşamın diğer yönleriyle ilgili incelemeler de daha ihtiyatlı, daha tedbirli yaklaşımlara doğru benzer bir kayma olduğunu gösteriyor “Güvenlik ve ihtiyat dini”nin müritleri, risk kaygısının bilim ve teknoloji bilgimizin bir yan ürünü olduğunu iddia eder sık sık. Oysa olayları tarihsel bağlama oturtan bir perspektif, güvenlik ve risk kaygısında günümüzde yaşanan artışla teknoloji ve bilimdeki ilerleme arasında bir bağlantı bulunmadığını ortaya koyar. Kaldı ki, kaygı ve korku yaratan tek etken teknolojik ve bilimsel gelişme sonuçları değildir. Çevre ve teknoloji konulu korkular risk bilincinin büründüğü biçimlerden yalnızca biridir.
Günümüzde insan faaliyetinin tüm alanlarına, yoğun bir riskten kaçınma duygusu hakim. Geçmişte olsa talihsizlik diye geçiştirilecek olan kötü olaylar artık büyük bir felaketin habercisi olarak yorumlanıyor. Tayland’da 1996 ocağında genç bir İngiliz kadının öldürülmesi “güvenli yolculuk” konusunda bir öğüt patlaması yarattı. Nadir görülen bir kişisel trajedi böylece bütün İngiliz turistleri ilgilendiren bir riske dönüştürüldü. Daily Telegraph'daki bir tavsiye yazısının başlığı “Sakın ‘milyonda bir ihtimal’in size düşmesine izin vermeyin”di. Milyonda bir ihtimal için niye kaygılanalım, şeklindeki bariz soru elbette sorulmamıştı. Bunun yerine tatil yapmak bir güvenlik meselesine dönüştürülmüştü.
“Güvenli yolculuk” konusunun gösterdiği gibi, günümüzdeki güvenlik kaygısının yeni veya teknoloji kaynaklı risklerle pek ilgisi yoktur. Risk duyarlılığındaki artış ve güvenliğe olan talebin çevre ve daha genel konulara olan ilgisi, kişisel ve bireysel deneyimlerle olan ilgisi kadar nettir. Pratikte toplum bunu kabul etmektedir. Örneğin “risk altındaki çocuklar” ya da “risk altındaki kadınlar”a dikkat çekilirken değinilen tehlike teknoloji ya da bilim değildir. Risk bilinci, teknolojinin uygarlığı yok edeceği korkusundan çok, gündelik hayatla ilgili gibi gözükmektedir.
GÜVENLİĞİN YÜCELTİLMESİ
Güvenliğin yüceltilmesini nasıl açıklayabiliriz? Güvenli olmayan bir dönemden geçtiğimiz ve sonuç olarak insanların daha kaygılı olduğu ve risk almaktan korkma eğilimlerinin arttığı genel olarak kabul ediliyor. Mary Douglas ve Aaron Wildavsky ilginç bir yazılarında, modern toplumların risklerin daha farkında oluşunu, kararlarıın giderek daha belirsiz bir ortamda alınmasına bağlıyor. Bu yaklaşım, riski, gerçek tehlikelerdeki artışın bir yansıması olarak değil toplumda hakim olan bilince bağlı bir toplumsal yapı olarak açıklama avantajını taşıyor. Peki, güvensizlik ve risk bilinci arasındaki bağlantı nedir?
Güvensizlik, analitik değil tanımlayıcı bir kategori olarak ele alındığında zararlı değildir. Bu anlamda güvensizlik mutlak biçimde riskten kaçınmaya ya da bilim ve teknoloji korkusuna yol açmaz. Bazı durumlarda güvensizlik hisseden toplumların güvenliği artırmak için bilim ve teknolojiye başvurması gayet mümkündür. Bunun aksine günümüzde, güvensizlik güçlü ve muhafazakar bir ihtiyat duygusuyla bağlantılıdır. Önlem alma ilkesinin etkisindeki artış bu açıdan önemlidir. Çevre yönetimi bağlamında gelişmiş olan önlem alma ilkesi giderek toplumsal deneyimin diğer alanlarına da yayılmıştır. İçtiğimiz suyu incelemekten tutun, bir gıda konservesinin üzerindeki etiketi dikkatle kontrol etmeye kadar, ihtiyat ilkesine uymuş oluruz.
Önlem alma ilkesi bizim sadece riskler yüzünden kaygı içinde olmakla kalmayıp, kendi durumumuza bir çözüm bulma konusunda şüpheli olduğumuzu gösterir. Önlem alma ilkesine göre, sonucu önceden bilinmediği sürece yeni bir riske girmemek en doğrusudur. Çevre yönetimi alanında sağlam bir uygulama olarak kabul gören bu ilke uyarınca, ispat sorumluluğu değişimi öneren tarafa aittir. Değişimin sonuçlarının önceden tam olarak bilinmesi asla mümkün olmadığından, bu ilkenin tam olarak uygulanması her tür bilimsel ya da toplumsal deneyimin önünü kesecektir. Önlem alma ilkesi, ihtiyatı kurumsallaştırarak bir sınırlama doktrini dayatır. Güvenlik sağlar ama bunun karşılığı beklentilerin azaltılması, büyümenin sınırlanması ve deney ve değişimin engellenmesidir.
Önlem alma ilkesi genelde çevre yönetimi bağlamında tartışılsa da günümüzde sağlık, cinsellik, kişisel güvenlik ve üreme teknolojisi gibi başka alanlarda da hayata yön göstermektedir. İçinde bulunduğumuz dönemin özellikle çarpıcı olan yönü güvensiz oluşu değil, bu durumun oldukça muhafazakar bir biçimde yaşanmasıdır. Ancak risk konusunda yorum yapanların çoğu güvenlik takıntısı ve muhafazakarlık dürtüsü arasında bir bağlantı kuramamaktadır. Aslında önlem alma ilkesini destekleyenlerin ya da farklı güvenlik kampanyalarını savunanların çoğu kendilerini muhafazakar değil sistemi eleştiren kişiler olarak görmektedir. Bunun sonucu olarak politik yelpazenin tamamında, ihtiyatlı olma hali ve güvenlik doğal olarak ya da kendiliğinden olumlu değerler olarak ele alınmaktadır.
Güvenliğin yüceltilmesi aynı zamanda insanın potansiyeliyle ilgili son derece karamsar bir yaklaşımı yansıtmaktadır. Önlem alma ilkesinde ısrar edenler bunu insanlığın kendi yeniliklerinin sonuçlarını önceden göremediği iddiasıyla temellendirmektedir. Risk toplumu teorisyenlerinden çoğu insanlığın bilgisinin çözüm sağlamaktan çok sorun yarattığını savunmaktadır. Beck’e göre “tehlikenin kaynağı artık cehalet değil bilgidir”. Bilginin tehlikeyle eşitlenmesi insanoğlunun kendi davranışının sonuçlarını kontrol etme yeteneğinin olmadığı anlamına gelmekte, Frankenstein modeli bilgi ve bilim iddialarının ardında yatan dehşeti ortaya koymaktadır. Bu bakış açısından bakıldığında, insan sorun çözücü olarak değil bizzat sorunun kendisi haline gelir.
Risk saplantısının nihai sonucu insanın çaresiz bir varlık olarak görülmesi ve insanın ilerleme potansiyelinin küçümsenmesidir. Sonuçta ortaya çıkan insan oldukça garip bir varlıktır. İnsanın yaşadığı başarısızlıklar, hatalı bir kararın sonucu ya da ders alınacak birer deneyim olarak görülmez, gündelik yaşamla baş edemeyen bir yaratığın doğal durumu olarak kabul edilir. İnsanın yaşamla baş edemeyeceği şeklindeki bu varsayım risk yelpazesini daha da genişletir. Önlem ilkesinin barındırdığı, kötümser insan anlayışı bireyi çaresiz ya da hasta olarak resmeder.
Günümüzde, insanın başarısızlıklarını anlamlandırmak için, insanları etkilediği iddia edilen çeşitli tıbbi veya psikolojik bozukluklara ya da sendromlara başvuruluyor. Yeni risklerin icat edilmesiyle, yeni bozuklukların “keşfi” arasında çok yakın bir ilişki var. “Risk altında” olduğu ilan edilen insanların yeni bir tıbbi ya da psikolojik rahatsızlığın pençesinde olduğu varsayılıyor.
Sözkonusu bozukluklar meselesi özellikle çocukları etkiledi. Özel yardıma ihtiyaç duyduğu ya da belirli bir bozukluktan muzdarip olduğu söylenen çocukların sayısı hızla artıyor. New York’taki devlet okullarında, yaklaşık olarak her sekiz öğrenciden biri “engelli” olarak nitelenmiştir. Hiperaktivite, dikkat eksikliğinden kaynaklanan hiperaktivite, travma sonrası stres bozukluğu veya okuma bozukluğu tanısı konan çocukların sayısı giderek artıyor. Zayıf notların kötü bir eğitim sisteminden değil de bir “akademik başarı bozukluğu”ndan kaynaklandığının açıklanması da an meselesi!
Yetişkinler de bu sürecin dışında kalamıyor. Bazı tahminlere göre, Amerikalıların yüzde 20’si tanı koyulabilen bir hastalıktan mağdur. Seçilen kritere bağlı olarak, obezite sorunu ya da “yemek yeme bozukluğu” yaşayan Amerikalıların oranı yüzde 50’ye varıyor. İlişkilerinde sorun yaşayan kişilerin uyum bozukluğu çektiği belirtiliyor. “Mükemmeliyetçilik ve inatçılık” davranışı gösterenlere ise “obsesif-kompulsif bozukluk” tanısı koyuluyor. Utangaç kişiler ise sosyal fobi mağduru.
Bunların dışında yeni bağımlılıklar da var. American Associati- on on Sexual Addiction Problems (Amerika Cinsel Bağımlılık Sorunları Merkezi) tahminlerine göre, Amerikalıların yüzde 10 ila 15’i seks bağımlısı. Bazı yazarlara göre, “gıda bağımlılığı en az alkol bağımlılığı kadar ciddi bir mesele” Yeni bağımlılıkların keşfedilmesi olgusu sadece ABD’yle sınırlı değil. İngiliz akademisyenler de kervana katılıp bugüne kadar bilinmeyen çeşitli bağımlılıkların tehlikelerine dikkat çekmeye başladı. Bir akademisyen, Economic and Social Research Council (Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Konseyi) tarafından sağlanan destekle alışveriş bağımlılığı olgusunu inceliyor; Plymouth Üniversitesi’nde görevli iki akademisyen ise bilgisayar oyunu takıntısı olan çocukların “alkol ve sigara tiryakilerinin aldığı hazzı duyduğu”nu ve dolayısıyla bağımlılık belirtileri gösterdiğini belirtiyor.
Yeni bozuklukların, belirtilerin ve bağımlılıkların icadıyla birlikte, giderek artan sayıda toplumsal sorun tıbbileşiyor, yani insanın hiçbir etki edemeyeceği tıbbi sorunlara dönüştürülüyor. Bu eğilim, insanoğlunun sayısız eksikleri olduğunu ve insan potansiyelinin zayıflığını vurguluyor. İnsanın yaşamla baş edemediğine inanılıyor. Çeşitli travma ve bozukluklar yaşayan insanların sayısının bu kadar yüksek çıkması, zavallı insanoğlunun gündelik yaşamın risklerine karşı sürekli gözetim altında tutulup korunması gerektiği inancını daha da pekiştiriyor.
Belirsizlikler içindeki toplumumuz, giderek en zayıf üyelerinin standartlarını benimsemeye başladı. Bu sürecin sonucunda da kurban ya da mağdur kültürü oluştu. Herkes risk altında olduğuna göre, herkes kurbandır. Günümüzde insanlar bu mağduriyetle baş edebilmek için profesyonel rehberlik hizmeti alıyor. Bu tedavinin tek sonucu ise kişinin yaşamındaki tehlikelerin “farkına varması” ve risk bilincinin iyice pekişmesi oluyor. Kendi hayatınızı kontrol etme çabası olumsuzlanıyor. ABD’de kendi “bozukluk”unu aşmaya ve yaşamına devam etmeye kalkışan insanlara “mükemmeliyet kompleksi” tanısı koyuluyor." Güvenli bir yaşam sürmek için harcanan çabalar ise son derece meşru görülüyor.
ÇARESİZ İNSANOĞLU
Sürekli risk uyarıları eşliğinde güvenliğin yüceltilmesi, insan düşmanı bir entelektüel ve ideolojik atmosfer yaratır. Toplum ve bireyler, azimlerine ket vurmaya ve davranışlarına sınır getirmeye çağrılır. Bu sınırlama talebi, bilim, eğitim, yaşam standartları vb. farklı konulardaki tartışmalarda dile getiriliyor. Beklentilerin bu şekilde azaltılmasını meşrulaştırmak için de, bilimin yıkıcı boyutu abartılıyor ya da insanlar hayatla baş edemeyen zavallı varlıklar olarak resmediliyor.
Güvenliğin kutsanması ve risk almanın lanetlenmesinin gelecekte önemli sonuçları olabilir. Eğer yenilik ve deneyler engellenirse, toplum karşısına çıkan sorunlarla uğraşmaktan aciz olduğunu kabul etmiş olur. Bizi ve çocuklarımızı riskten koruma adına deney yapmanın sınırlandırılması aslında insanın potansiyelinin hor görüldüğü anlamına gelir.
Buradaki paradoks, güvenlik arayışının er ya da geç geri tepecek olması. Gerçekten de güvenlik arayışı diğer insan faaliyetlerinden daha az riskli değil. Örneğin, Peru’nun başkenti Lima’daki su uzmanlarının klorun risk taşıdığı düşüncesiyle şehirdeki su kuyularını klorlamaktan vazgeçmesi üzerine Güney ve Orta Amerika’da baş gösteren kolera salgınında 6000 kişi öldü ve 700.000 kişi hastalandı. Tarih boyunca her zaman güvenliğin asıl kaynağı çeşitli yenilikler ve deneyler olmuştur. İnsan deney yaparak toplumsal ve doğal süreçlere dair kavrayışını artırdıkça yaşam daha güvenli bir hale gelmiştir. Güvenliği artırmak için onu daha fazla istemek yetmez. Riskten kaçınmaya ve güvenliğini artırmaya çalışan kişi, sonuçta yalnızca saplantılarının arttığına tanık olur. Oysa, toplumlara geçmiştekinden daha fazla güvenlik getiren şey, sosyal ve bilimsel yenilikler sayesinde insanın yaşamı üzerindeki kontrolünün artmasıdır.
Günümüzde, risk alma korkusu kahramanı değil kurbanı alkışlayan bir toplum yarattı. Herkesten, adeta bir televizyon programındaki bir yarışmacı gibi, en garip ve sıradışı insan olduğunu ve uzman yardımını en fazla hak eden kişi olduğunu ispatlaması isteniyor. Aktif olmanın değil pasif olmanın, cesaretin değil güvenliğin en önemli erdemler olduğu düşünülüyor. Sonuçta ortaya çıkan çaresiz bireyi avutmak için kendisine, krizler ve felaketlerle dolu bu dünyada hayatta kalmakla bile büyük bir iş başardığı söyleniyor.
Korku Kültürü | Frank Furedi
Tek eşli aile, yani bildiğimiz aile biçimi, bu koşullar altında biçimlenmeye başladı. Modern aile sadece tek bir amaçla ortaya çıktı: mülkiyeti miras yoluyla bir kuşaktan diğerine aktarmak. Günümüz toplumunda evliliği idealize etmeye yarayan bütün o romantik “gerçek aşk” imgesi, evliliğin temelde bir mülkiyet ilişkisi olduğu gerçeğini değiştiremez. Kendilerini boşanma davasında bulan pek çok kişi, bu gerçeği tam anlamıyla kavrıyor.
Çekirdek ailenin sınıflı toplumlardaki maddi temelleri başından itibaren Marx ve Engels için çok açıktı. 1846'da Alman İdeolojisi'nde özel mülkiyetin ortadan kalkmasıyla “ailenin de ortadan kalkacağı aşikârdır” deniyordu.
Engels, çağının yönetici sınıf evliliklerinin ikiyüzlülüğünü ve ona eşlik eden kadınların alçaltılışını çok iyi biliyordu. Kökenler'de yönetici sınıfın evliliğini tipik bir “ailevi huzur olarak bilinen kasvetli sıkıntıda ortaklık” olarak tanımlıyordu. Ancak esas önemlisi Engels, sınıflı toplumlarla el ele gelişen bir mülkiyet ilişkisi olarak ailenin tarihsel olarak ortaya çıkışının izlerini sürüyordu. Bu ilişkiyi, Roma İmparatorluğu'nda “aile” kavramına yüklenen anlamı göstererek örnekliyordu:
“Aile” (familia) kavramının orijinal anlamı, günümüzdeki yoz ideale şekil veren duygusallık ve ailevi çekişmenin toplamından oluşmamaktadır. Romalılarda başlangıçta evli çift ve çocukları için bile kullanılmıyordu bu kelime; sadece köleler için kullanılıyordu. Famulus ehlileşmiş köle, familia ise bir adamın sahip olduğu toplam köle anlamına geliyor. Ancak Gauis dönemine gelindiğinde familia, yani patrimonium (aile, yani babadan devralınan miras, kalıtım) vasiyet yoluyla miras bırakılmaya başlandı. Terim Romalılar tarafından, reisin karısı ve çocuklarının yanı sıra bir dizi köleyi yönettiği yeni bir sosyal organizmayı tanımlamak üzere türetildi ve babanın bunların hepsi üzerinde yaşamsal tasarruf hakkına sahip olduğu Roma baba hâkimiyeti altında yetkilendirildi.
Engels, Marx'tan bir alıntı yaparak ekliyor: “Modern aile özünde sadece köleliği (servitus) değil serfliği de barındırır, çünkü başından itibaren tarımsal faaliyetlerle ilgili olmuştur. Sonraları toplum geneline ve devlete yayılan bütün çelişkileri içinde barındıran minyatürdür.”
Ancak Engels, ilk komünal sosyal örgütlenmelerle ortaya çıkan sınıflı toplumlar arasında başka çelişkiler de olduğunu ileri sürmektedir. Zenginlik erkeklerin mülkiyetindeydi ama var olan toplumların çoğu ana soylu olduğu için miras baba değil anne üzerinden bırakılıyordu. Ayrıca, mutlak bir tek eşliliğin olmadığı durumlarda, bir erkek karısının çocuklarının kendinden olup olmadığından emin olamıyordu. Engels şöyle diyor:
Bu nedenle zenginlik arttığı oranda erkeğin aile içindeki konumunu kadınınkine oranla yükseltirken, diğer yandan da babada, kendi çocukları lehine geleneksel miras sistemini yerle bir etmek için güçlenmiş konumunu suistimal etme dürtüsü yaratıyordu... Bu yüzden analık hakkı alaşağı edilmeliydi ve edildi de.
“Ailenin bu dönüşümü tarih öncesi zamanlarda gerçekleştiği için tam olarak nasıl ve ne zaman olduğunu bilemeyiz” diye not ediyor Engels. Ancak “gerçekleştiği, toplanan çok sayıda analık hakkına dair bulguyla kanıtlanmıştır. Engels büyük olasılıkla bu noktaya gereğinden fazla vurgu yapıyordu. Engels'in (ve Morgan'ın) analiz ettiği toplumlar ana soylu yapılar sergiliyordu. Ancak Irokualar görece ilerlemiş bahçecilikle uğraşan toplumlardı. Evrim teorisi doğrultusunda Engels, bunun bütün ilk avcı- toplayıcı toplumların ana soylu olduğu anlamına geldiği hatalı sonucuna varmıştır. Bu varsayımın doğru ya da yanlış olduğunu kanıtlamanın bir yolu yok, çünkü yazılı bir belge bulunmuyor. Her ne kadar kimi ilk insan toplumlarının ana soylu olduğu akla yatkın bir şekilde varsayılsa bile, hepsinin akrabalık yapılarını bu doğrultuda örgütlediğini ileri süremeyiz.
Bütün ilk toplumların ana soylu olup olmadığı göründüğü kadar önemli değildir. Tartışmasız ortada olan şey, sınıflı toplumların evrensel bir ataerkil yapıya geçişe ve daha önemlisi erkeklerin hane “reisi” rolünü kazanmalarına yol açtığıdır. Engels, çekirdek ailenin ortaya çıkışının sınıflı toplumlar öncesinde hiç olmayan bir şekilde kadının konumunu alçalttığı görüşünde kesinlikle haklıydı. Yazdığı dönemdekinden çok daha fazla destekleyici bulguyla bugün bunu söyleyebiliyoruz. Engels şunu iddia ediyordu:
evde de ipleri eline aldı; kadın hizmetkârlığa indirgendi ve alçaltıldı, erkeğin şehvetinin kölesi ve çocukların yaratılmasında basit bir araç haline geldi... Kadının sadakatini ve erkeğin çocukları üzerinde babalık hakkını sağlama almak için kadın koşulsuz bir şekilde erkeğin gücüne tâbi kılındı; eğer erkek kadını öldürürse bu onun hakkıydı.
Ailenin ortaya çıkışının, kimi feministlerin iddia ettiği gibi nedeni değil sınıfların ortaya çıkışının bir sonucu olduğu Engels'in savının merkezinde yer alıyordu. Eleanor Burke Leacock, modern ailenin ortaya çıkan sınıflı toplumların ihtiyaçlarına bir yanıt olarak geliştiğini şöyle betimliyor:
Ailenin klandan koparılması ve tek eşlilik kurumu, gelişen özel mülkiyetin sosyal ifadeleriydi. Sözde tek eşlilik, mülkiyetin bireysel olarak miras edinilmesinin yolunu açıyordu. Kimileri için özel mülkiyet diğerlerinin mülkiyeti olmaması ya da farklı sosyal gruplar açısından farklı üretim ilişkilerinin ortaya çıkması anlamına geliyordu. Engels'in formülasyonunun merkezinde, ailenin erkeğin hâkimiyet kurduğu ekonomik bir birim olarak ortaya çıkması ile sınıfların gelişimi arasındaki yakın ilişki yer almaktadır.
Ayrıca Engels neden erkeklerin değil de kadınların baskı uygulanan cinsiyet olduğuna dair ikna edici açıklamalar yapmaktadır. Engels'in çekirdek ailenin ortaya çıkışı analizini kabul eden pek çok yazar yine de bu analizin toplumsal cinsiyet eşitsizliğini açıklayamadığını ileri sürmektedir. Bu ise, özellikle de erkeklerin savaş veya ticaretteki rolüne belirli bir açıklama getirme çabalarını beraberinde getirmiştir. Ancak Coontz ve Henderson'ın not düştüğü gibi:
Birbirinden ayrılmış cinsiyet alanlarının varlığı, eğer erkek alanı kadın alanı pahasına genişliyorsa kesinlikle erkek hâkimiyetine yol açacaktır. Ancak bu türden parçalanmaların savaş, göç, ticaret veya kültürel gerginlik gibi bilinen pek çok örneği, hâlihazırda eşitsiz ve saldırgan toplumlarla temasın bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.
Engels'in analizi yalındır, geliştirilmeye ihtiyacı olabilir ama özü apaçık ortadadır. Doğrudan kullanım için üretimin hâkim üretim biçimi olduğu sınıflı toplumlar öncesinde var olan cinsiyete dayalı iş bölümü herhangi bir toplumsal cinsiyet eşitsizliği içeriğine sahip değildi. Kadınlar üretici ve yeniden üretici rollerini bir arada sürdürebiliyordu, yani her iki cinsiyet de üretici emek sergiliyordu. Ancak sınıflı toplumların ortaya çıkmasıyla değişim için üretim hâkim biçim olmaya başlayınca, cinsiyete dayalı iş bölümü cinsiyetler arasındaki eşitliği aşındırmaya yaradı. Üretim ve ticaret gitgide evin dışında gerçekleşmeye başladıkça hane esas olarak yeniden üretim alanına dönüştü. Coontz ve Henderson'ın ileri sürdüğü gibi:
Yeniden dağıtıma giderek artan ihtiyaç (hem yerel grupların kendi içinde hem de birbirleri arasında) ve bunun doğurduğu politik görevler cinsiyet rolleri açısından birtakım sonuçlara yol açmıştır. Bu politik roller ise ana soylu/ana yersel toplumlarda bile genelde erkekler tarafından üstleniliyordu. Bu durum, muhtemelen erkekleri uzun mesafeleri kapsayan faaliyetlerle, dış ilişkilerle ve grup genelinde dağıtıma ihtiyaç duyan üretimle ilişkilendiren iş bölümünden kaynaklanıyordu. Kadınlar ise daha çok yokluklarını kaldıramayacak gündelik üretici faaliyetlerle meşgul oluyorlardı.
Böylece “kamusal” ve “özel” alan ayrımı başladı, mülk sahibi ailelerde de kadınlar giderek daha fazla eve hapsoldu. Ailenin yükselişi bile kadının aile içindeki bağımlı rolünü açıklamaya yeterlidir. İnsanlık tarihinde ilk kez kadınların doğum yapabilme yetisi onları üretimde önemli bir konum işgal etmekten alıkoyuyordu.
Kadınlar ve Sosyalizm - Çekirdek Aile: Kadınlara Uygulanan Baskının Kökeni | Sharon Smith
Çoğunluğun iyiliğini sağlamanın en iyi yolunun az sayıda insanın yeteneğini cilalayıp parlatmak ve destekleyip ödüllendirmek olduğuna inanmak doğrultusunda eğitildik ve talim ettirildik. Yeteneğin, doğası gereği düzensiz dağıldığına inanıyoruz; bu nedenle bazıları, başkalarının ne kadar çabalarlarsa çabalasınlar yapamayacakları şeyleri yapmaya yatkındır. Herhangi bir yeteneği olmayan veya yeteneğin bir alt türüne sahip olanların sayısı çokken, yetenek bahşedilmiş olanlarınki son derece azdır; aslında, insan türünün üyeleri olarak çoğumuz bu ilk kategoriye dahiliz. Bu nedenle bize ısrarla, sosyal konum ve ayrıcalıklar hiyerarşisinin piramide benzediği söylenir: Ne kadar yukarı çıkılırsa, oraya erişebilenler kümesi o kadar daralır. Vicdan azabını yatıştıran ve egoyu pohpohlayan bu tür inanışlar, hiyerarşinin tepesindekiler için memnuniyet vericidir. Bununla birlikte, hüsranı ve kendini paylamayı azaltan argümanlar olarak, merdivenin alt basamaklarındaki herkes için bir tür iyi haber niteliği de taşırlar.
Ayrıca, orijinal mesaja kulak asmayıp, doğuştan gelen yeteneklerinin izin verdiğinden daha yüksekleri hedefleyenlere de faydalı bir uyarıda bulunurlar. Özetle, bu tür haberler ihtilaf ve direnme ihtimallerini azaltırken, başarısızlığa boyun eğip teslim olmanın acısını hafifleterek, bizi piramitte erişilebildiğimiz noktalar arasındaki ürkütücü ve esrarengiz bir şekilde büyüyen eşitsizliğe razı olmaya teşvik ederler. Kısacası, sosyal eşitsizliğin tüm şiddetiyle sürmesine ve derinleşmesine yardım ederler.
Daniel Dorling'in belirttiği gibi: Zengin ülkelerdeki sosyal eşitsizlik, eşitsizlik doktrinlerine inancın sürmesi sayesinde hayatta kalabiliyor ve yaşadığımız toplumun ideolojisinin büyük bölümünde yanlışlıklar olabileceğini fark etmek insanları hayrete düşürebiliyor. Tıpkı kölelik zamanında çiftlik sahibi ailelerin kölelere sahip olmayı doğal gördüğü gibi ya da tıpkı kadınlara eskiden oy hakkı verilmemesinin "doğanın bir kanunu" olarak görüldüğü gibi, günümüzdeki çok büyük eşitsizliklerin çoğu da normalliğin fotoğrafı içinde kendine yer buluyor.
Barrington Moore Jr. , eşitsizliğe verilen yaygın tepkilerle ilgili "Adaletsizlik: itaat ve Başkaldırının Sosyal Temelleri" başlıklı önemli çalışmasında "adalet" ve "adaletsizlik" fikirleri söz konusu olduğunda, daha önde gelen ve "doğal" kabul edilenin ikincisi olduğunu, bunun zıddı olan "adalet" kavramını ise diğerine referans göstererek tanımlama eğilimi gösterdiğimizi belirtiyor. Herhangi bir sosyal düzende, adalet standardı, adaletsizliğin o andaki en tiksindirici, en sancılı ve en sinir bozucu şekilde hissedilen ve dolayısıyla üstesinden gelinip her taraf edilmesi en çok istenen hali tarafından akla getirilir, harekete geçirilir ve hatta belirlenir. Kısacası, "adalet", "adaletsizliğin'' belirli bir halinin reddedilmesi olarak algılanmaktadır.
Moore'a göre ayrıca, "normal" ya da "doğal" olana dönüşecek kadar uzun süre maruz kalınmaları ve tecrübe edilmeleri koşuluyla, insanların yaşam koşulları ne kadar ağır, baskıcı ve dışlayıcı olursa olsun, nadiren adaletsiz olarak algılanmaktadır; insanlar "bizim gibilerin'' yaşadığı daha iyi koşullara hiç sahip olmadıklarından ya da bu koşulları hayal meyal hatırlayabildiklerinden, ellerinde kendi mevcut durumlarını karşılaştırabilecekleri bir şey yoktur ve dolayısıyla isyan edecek bir durum (hiçbir gerekçe veya gerçek bir olasılık) görememektedirler. Ne var ki derhal eşitsizlik olarak sınıflandırılıp direnişe ve karşı koymaya çağıran davidanın bir tur daha dönmesi, katlanılan sonu gelmez talepler listesine küçük de olsa bir yenisinin eklenmesi (diğer bir deyişle, yaşam koşullarının biraz daha kötüleşmesi) olmuştur. Örneğin, ortaçağda köylüler kendi yaşam koşulları ile efendilerininkiler arasındaki bariz eşitsizlikle genel anlamda barışıktı ve ne kadar zahmetli, ne kadar gereksiz olursa olsun kendilerinden beklenen kölelik hizmetlerine ve angaryalara itiraz etmezlerdi; fakat efendilerin talep ve baskılarındaki en ufak artış bile, saldırıya uğrayan mevcut durumun, diğer bir deyişle "geleneksel hakların" savunulması için köylülerin ayaklanmasını ateşleyebilirdi. Bir diğer örnekte, modern fabrikalardaki sendikalı işçiler benzer özellikler gerektiren, aynı sektördeki başka bir fabrikada çalışan işçilere verilip de kendilerinden esirgenen zamma tepki olarak ya da beceri bakımından kendilerinden daha aşağıda gördükleri işçilerin maaşları kendilerininkinin seviyesine çıkarıldığında greve giderlerdi: Her iki durumda da, itiraz ettikleri ve karşı koydukları "adaletsizlik': "normal" veya "doğal" olarak görmeye alıştıkları statü hiyerarşisinde istenmeyen bir değişikliktir; nispi kayıp durumudur.
Dolayısıyla, aktif direniş gerektiren "adaletsizlik" algısı karşılaştırmadan türemiştir: Kişinin içinde bulunduğu kötü durumun, yeterince uzun sürede normalliğe dönüşmüş olan eski koşullar ile karşılaştırılmasından ya da kişinin bulunduğu konumun "doğal olarak aynı" veya "doğal olarak daha alt" statülerle karşılaştırılmasından. "Haksız" kelimesi çoğu kişi için çoğunlukla "doğal" (siz, bunu "alışılagelmiş" olarak okuyun) olandan ters yönde bir ayrılış anlamına gelmiştir. "Doğal" ne haklıydı ne de haksız; sadece ve sadece "olaylar dizisinin içindeydi': "olayların olduğu" veya olması gerektiği gibiydi, nokta. "Doğal" olandan ayrılmaya direnç göstermek de, nihayetinde, bilindik düzenin korunması anlamına geliyordu.
Barrington Moore Jr. ve "nispi kayıp" olgusunun araştırmacıları tarafından incelendiği kadarıyla, durum en azından geçmişte böyleydi. Fakat işler değişti. .. Günümüzde, ne "bizim gibiler" ne de geçmişteki statülerimiz veya hayat standartlarımız karşılaştırma için "doğal" referans noktaları olabiliyor. "Yüksek'' ya da "düşük'' tüm hayat biçimleri şimdi ekranlarda ve herkesin gözleri önünde, sahici de olsa, cezp edici biçimde herkesin erişimine açık ya da en azından herkese "takdim ediliyor': Zaman veya mekanda ne kadar uzak ve ne kadar yabancı olursa olsun, herhangi bir yaşam şekli prensipte, insanın kendi yaşamıyla kıyaslaması için referans noktası ve yaşamını değerlendirmesi için kıstas olarak seçilebiliyor.
Durumun gitgide bu hali almasının nedeni, belgesellerin, televizyon programlarının, magazin haberlerinin ve reklamların okur ya da izleyici ayrımı yapmaksızın, istenilen hedef kitlelerinin yanı sıra kendi iniş pistlerini bulmaları için mesajlarını atmosfere yaymalarıdır (varsayılan veya amaçlanan hak sahipleri arasındaki statü farklarını kabul edip desteklemek bir yana, tanımayı bile açık açık reddeden insan hakları fikrinin, teoride her zaman olmasa bile pratikte paylaştığı bir alışkanlık). Böylelikle, "haksız" eşitsizlikleri belirleyip cımbızla çekmek, tüm pratik niyet ve amaçlarla "serbestleştirildi" ve öznel karara terk edilmesi bakımından büyük ölçüde "bireyselleştirildi': Bireysel olarak verilen kararlar, bir sınıf veya kategori tarafından belirlenen bir bakış açısından ziyade, bireysel tercihlerin müzakeresi ve kamu ihtilafının sonucu olarak, nadiren örtüşür veya bir bütünlük meydana getirir.
Onaylanma oranı ve onaylayan tarafın sosyal mahiyeti, katılımcıların özerk, tercihlerininse bağımsız olduğunu (gerçeği yansıtarak ya da çarpıtarak) varsayan kamuoyu araştırmalarında görülür; insanlar anketi gerçekleştirenler tarafından yayımlanan İstatistiklerin, dağınık ve düzensiz fikirlerin Durkheimcı yaklaşımla "sosyal gerçeklere" dönüşmesi için esas ve belki de tek fırsat olduğu sonucuna varmaya teşvik edilir. Örneğin, İngiltere'deki Yüksek Ücret Komisyonu tarafından bir yıl boyunca yapılan araştırmanın yayımlanmasından sonraki anket bulgularını ele alalım. Ankete katılan vatandaşların beşte dördü üst düzey yöneticilere verilen maaşların ve primlerin kontrolden çıktığına inanırken, üçte ikisi de maaş ve primlerin makul bir şekilde belirlenmesi konusunda şirketlere güvenmiyordu. Açıkça görülüyor ki, bu iki istatistiksel çoğunluk, üst düzey yöneticilere verilen maaş ve primlerin aşırı, haksız ve tabii ki "anormal" olduğunu düşünüyor.
Fakat aynı zamanda bu anormalliğin "doğallığını" da tasdik eder gibi görünüyorlar ... İngiltere'deki üst düzey yönetici maaşlarının son otuz yılda yüzde 4.000'den fazla artmasının, İngiltere'nin kendi "doğal yeteneklerinin" sayı ve nitelik bakımından benzer oranda artış göstermesinden kaynaklandığı fikrine aramızda en ahmak olanın bile başkaldırması kaçınılmaz olmasına rağmen, istatistiksel çoğunlukların hiçbiri, eşitsizliğin anormal aşırılıklarına karşı durmakta istatistikler dışında herhangi bir şekilde birleşme alameti gösteremedi. Daha önce de gördük ki, bireylerin yeteneklerinin, becerilerinin ve kapasitelerinin doğal eşitsizliğine olan inanış, günümüze dek ulaşan sosyal eşitsizliğin uysallıkla kabulüne katkıda bulunan en güçlü faktörlerden biri olarak süregelmektedir; fakat aynı zamanda, eşitsizliğin "anormal" (diğer bir deyişle aşırı) ve dolayısıyla haksız olan, tamirat gerektiren boyutlarının belirlenmesinde ve ölçülmesinde kullanılabilecek bir kıstas sunarak, sosyal eşitsizliğin dizginlenmesinde kısmen etkili olmuştur. Sosyal ("refah'') durumun altın çağında olduğu gibi, zaman zaman sosyal hiyerarşinin tepesindekiler ile dibindekiler arasındaki mesafenin az da olsa kapatılmasını sağlamıştır. Öyle görünüyor ki, günümüzün sosyal eşitsizliği "doğallık" bahanesine başvurmadan kendi kendini idame ettirmenin yollarını bulmuş durumda. Sonuçta kaybetmekten çok kazanmışa benziyor. Evet, geçerliliğini koruyabilmek için başka argümanlar bulmak zorunda olduğu doğru. Fakat buna karşı, "doğallık'' argümanını müdafaasından çıkararak, vazgeçilmez yoldaşı olan, aşırılıklara karşı "anormallik'' yükünden kurtulmuş oldu (ya da en azından, önemini azaltıp etkilerini nötrleme yetisini kazandı). Kendini idame ettirebilmeye ek olarak, kendi kendini çoğaltma ve güçlendirme yetilerini de kazandı. Artık, büyümesinin önünde hiçbir engel yok ...
Azınlığın Zenginliği Hepimizin Çıkarına mıdır? - Sosyal Eşitsizliğin " Doğallığı " | Zygmunt Bauman
Marta Harnecker'in küçük el-kitabının yeni baskısını taratmak için çok basit bir fikri hatırlatmama izin verin. Çok basit bir fikir bu: fakat teorik ve siyasal sonuçlan önemli. İşte bu fikir: Marx'ın temellerini attığı bilimin (tarihî maddecilik) ve Marx'ın (yolunu) açtığı felsefenin (diyalektik maddecilik) yüreği ve merkezi sınıf mücadelesidir. Demek ki sınıf mücadelesi, yalnızca Marksist-Leninist işçi sınıfı hareketinin siyasal pratiğinde değil, fakat aynı zamanda teoride de, Marksist felsefe ve bilimde de "son-sözü söyleyen halka"dır.
Lenin'den beri, felsefenin teoride sınıf savaşını temsil ettiğini açıkça biliyoruz: Daha kesin olarak söylersek, her felsefe teoride karşıt sınıfsal bakış açısının karşısında sınıfsal bir bakış açısını gösterir. Demek ki Marksist- Leninist felsefe (diyalektik maddecilik) teoride proletaryanın bakış açısını gösteriyor: Bu, Marksist-Leninist felsefeyi anlamak geliştirmek için "son- sözü-söyleyen halka"dır. Bu, felsefenin neden dünyanın devrimci dönüşümüne yardım etmek amacıyla, onu yorumlamaktan vazgeçebileceğinin anlaşılmasında "son-sözü-söyleyen halka" dır.
Fakat sınıf mücadelesinin Marx'ın bilimsel teorisinde de "son-sözü- söyleyen halka" olması, belki de daha zor anlaşılır. Tek bir örnekle yetiniyorum: Kapital. İşte Marksist bilimin temel ilkelerini, Marksist bilimi kapsayan bir kitap. Gene de düşlere kaptırmayalım kendimizi. .Gözümüzün önünde bir kitap olması yetmez: Onu okumayı bilmek gerek. Oysa, Kapital' i okumanın, "Marx'ın bilimsel teorisini anlama'nın ve "açıklama'nın tümüyle burjuva olabilen bir biçimi var. Burjuva bir biçim; burjuva ideolojisinin, daha kesin söylenirse burjuva sosyolojist ya da ekonomist ideolojinin damgaladığı, sızdığı, etkilediği bir biçim demektir.
Örneğin, Kapital aşağıdaki biçimde okunabilir: Kapitalist üretim tarzının ekonomi politiğinin bir teorisi. Altyapıdan işe başlanacak, "iş-süreci" incelenecek, "üretici güçler" ve "üretim ilişkileri" birbirinden ayrılacak, meta, para, artık-değer, ücret, yeniden-üretim, rant, kâr, faiz, kâr oranının düşme eğilimi, vb. vb. analiz edilecek. Kısacası, Kapital'de iktisadın "(kapitalist) yasaları" bulunacak. Ve "ekonomik" mekanizmaların bu analizi bitirildiğinde küçük bir ek getirilecek. Toplumsal sınıflar, sınıf mücadelesi.
Toplumsal sınıflar üzerine olan tamamlanmamış küçük bölüm Kapital in tam sonunda değil mi? Toplumsal sınıflardan ancak kapitalist ekonominin tüm mekanizmasını söktükten sonra söz etmek gerekmiyor mu? Marx bizi, toplumsal sınıfları (ve dolayısıyla sınıf mücadelesini) kapitalist ekonominin yapısının basit bir ürünü, son bir ürünü, sonucu olarak kabul etmeye çağırmıyor mu? Toplumsal sınıflar kapitalist ekonominin basit bir sonucu, sınıf mücadelesi de sınıfların varlığının basit bir sonucu değil mi?
Kapital'in bu şekilde okunması, bu şekilde yorumlanması Marksist teorinin ciddî bir çarpıtılmasıdır: Ekonomist (burjuva) bir çarpıtma. Toplumsal sınıflar Kapital'in sonunda değildirler: Başından sonuna kadar Kapital dedirler. Sınıf mücadelesi toplumsal sınıfların varlığının bir türevi değildir: Sınıfların varlığı ve sınıf mücadelesi tek ve aynı şeydir. Sınıf mücadelesi, Kapital'i anlamak için "son-sözü-söyleyen halkadır.
Marx, Kapital'e Ekonomi Politiğin Eleştirisi alt-başlığını verdiğinde, yalnızca klasik iktisatçıları değil, fakat ekonomist (burjuva) yanılsamayı da eleştirmek kararında olduğunu söylemek istiyordu. Bir yandan üretim faaliyetini ve değişimi (ekonomi) öbür yandan toplumsal sınıfları, siyasal mücadeleleri vb. özenle ayıran burjuva yanılsamasını radikal bir biçimde eleştirmek istiyordu. Marx kapitalist üretim, dolaşım ve dağıtım (yani sözde tüm ekonomi politiğin) koşullarının tümüne toplumsal sınıfların varlığı ve sınıf mücadelesinin sızdığını ve egemen olduğunu göstermek istiyordu.
Birkaç kelimeyle Marx'ın tezinin temel ilkesini açıklayalım:
"Katıksız" ekonomik üretim yoktur, "katıksız" dolaşım (mübadeleler) yoktur, "katıksız" dağılım yoktur. Bu ekonomik olguların tümü, son kertede, yani "görüntüler" biçiminde sınıf ilişkileri ve uzlaşmaz sınıf ilişkileri, yani sınıf mücadelesi ilişkileri olan toplumsal ilişkilerin varlığında gerçekleşen süreçlerdir.
Üretim birimlerinde (fabrikalar, tanmsal işletmeler vb.) gördüğümüz biçimde, toplumsal yaran (kullanım değeri) olan nesnelerin maddi üretimini ele alalım. Bu maddî üretim, bir hammaddeyi dönüştüren üretim araçlarını (makinalar, avadanlık) işleten "emek gücünün" (emekçiler) kullandığı "üretici güçlerin" varlığını gerektirir. Bir burjuva iktisatçısı ya da Kapitalin "ekonomist" bir okuru, Kapitalde basit bir teknik iş-süreci görecektir. Oysa bunun yanlış bir yorum olduğunu görmek için Marx ile birlikte düşünmek yeterlidir. Şunu demek gerekir: Üretici güçler, üretim sürecinde, sömürü ilişkileri olan, üretim ilişkilerinin egemenliği altında işletilirler. işçiler varsa, onlar ücretlidirler, yani sömürülenlerdir; eğer yalnızca emek-güçlerine sahip olan ve onu (açlık nedeniyle: Lenin) satmak zorunda olan ücretliler varsa, demek ki üretim araçlarına sahip olan ve emek-gücünü sömürmek, ondan artık-değer kazanmak için emek-gücünü satın alan kapitalistler vardır. Uzlaşmaz sınıfların varlığı demek ki üretimin kendinde, üretimin kendi yüreğinde yer alıyor: Üretim ilişkilerinde.
Daha ileri gitmek gerekir: Üretim ilişkileri üretici güçlere yalnızca onların "biçimi" olarak eklenen bir şey değildir. "Üretici güçleri" işleten emek- gücünün kendisi "üretici güçlerin" bir parçası olduğundan ve kapitalist üretim süreci durmadan emek-gücünün en yüksek sömürüsüne yöneldiğinde, üretim ilişkileri üretici güçlerin içine girer. Ve bu, tüm kapitalist üretim sürecine egemen eğilim olduğundan, üretimin teknik mekanizmalarının kapitalist sömürünün (sınıfsal) mekanizmalarına bağlı olduğunu söylemek gerekir. Üretici güçler denilenler, üretim ilişkilerinin, yani sömürü ilişkilerinin hem tarihî varoluş biçimi hem de maddî temelidirler. (Marx, "teknik temel" der.) Marx 1. Kitap'ta (IV, bölüm 14 ve 15) üretim sürecinin (manifaktürden büyük sanayiye) örgütlenmesinin birbirini izleyen biçim ve temellerinin, kapitalist üretim ilişkilerinin tarihî ve maddi varoluşlarının birbirini izleyen biçim ve temellerinden başka bir şey olmadığım hayran olunacak biçimde gösterdi. Üretici güçleri üretim ilişkilerinden ayırmak, demek ki, ekonomist ve teknokratik bir yanılgıdır. Gerçekte varolansa, maddî varoluş biçimlerinde, üretim ilişkilerinin egemenliğinde, üretici güçlerle üretim ilişkilerinin (eğilim gösteren) birliğidir.
Eğer böyleyse "katıksız" üretim ve "katıksız" iktisat yoktur. Uzlaşmaz sınıflar üretim ilişkileriyle, üretim sürecinin başından beri vardırlar. Uzlaşmaz sınıfların bu ilişkisiyle, sınıf mücadelesinin temelleri atılmıştır: Sınıf mücadelesi maddî olarak üretimin kendine kök salmıştır.
Fakat hepsi bu değil. Üretirken, varlığının (üretiminin) toplumsal ve maddî koşullarını yeniden-üretmezse tarihte hiçbir toplum varolmaz, yani hayatım sürdürmez. Oysa kapitalist toplumun varoluş koşullan kapitalist sınıfın işçi sınıfına uyguladığı sömürünün koşullarıdır: Kapitalist sınıf onları ne pahasına olursa olsun yeniden üretmelidir. Kapital'i anlamak için demek ki yeniden- üretim bakış açısına yükselmek gerekiyor; ve o zaman burjuvazinin, sömürünün (üretimde zorla kabul ettirdiği) süre ve sabitliğini ancak işçi sınıfına karşı sürekli bir sınıf mücadelesini sürdürmek koşuluyla güvence altına aldığı görülür. Burjuvazi bu sınıf mücadelesini, sömürünün siyasal, ideolojik ve maddî koşullarını sürekli kılarak ya da yeniden-üreterek sürdürüyor. Sınıf mücadelesini, üretimde (emek-gücünün-yeniden-üretimi için gerekli olan ücretin düşürülmesi, baskı, ceza, işten atma, anti-sendikal mücadele vb.) sürdürüyor. Sınıf mücadelesini aynı zamanda (üretimin dışında da sürdürüyor; işte burada işçi sınıfını baskı ve ideoloji ile yola getirmek için devletin, devletin baskı aracının ve Devlet'in İdeolojik Aygıtlarının (siyasal sistem, okul, kilise, basın-yayın) rolü işe karışıyor.
Böyle okunursa Kapital, kapitalizmin "ekonomi politiği"nin bir teorisi olmaktan çıkar, ücretli emek-gücünün sömürüsü üzerine kurulu bir üretim tarzının ideolojik, siyasal, hukukî, maddî biçimlerinin teorisi -devrimci bir teori- olur. Böyle okunursa, ekonomi politik, üretici güçler, teknik vb. gerçek yerlerine konulabilir.
Eğer durum böyleyse, sınıf mücadelesini bir başka biçimde düşünebilir ve kimi yanılgılardan, küçük-burjuva ideolojiden gelen "hümanist" (ve "ekonomist" yanılgıların tamamlayıcısı olan) yanılgılar gibi yanılgılardan vazgeçilebilir. Kapitalist toplumun, bir bakıma sınıf mücadelesinden önce varolduğu ve bizim bildiğimiz sınıf mücadelesini toplumun "haksızlıklarına" karşı başkaldıran proletaryanın (ve müttefiklerinin) işi olduğu düşüncesini terk etmek gerçekten zorunludur. Gerçekte, kapitalist topluma özgü sınıf mücadelesi kapitalist toplumla aynı özdendir: onunla birlikte başladı, başlangıcından beri sınıf mücadelesini silahsız (savunmasız) bir proletaryaya karşı benzersiz bir zalimlikle sürdüren burjuvazidir. "Haksızlıklara" karşı yalnızca başkaldırmaktan uzakta, proletarya ilk önce örgütlenme, bilincini geliştirmek ve karşı-saldırıya geçmeden sonra da iktidarı elde edinceye kadar saldırıya geçmeden önce proletarya, burjuva sınıf mücadelesine karşı direnmekten başka bir şey yapmadı.
Eğer durum böyleyse, eğer Marx'ın bilimsel teorisi her şeyin temelinde sınıf mücadelesinin yattığının kanıtını veriyorsa, tarihte benzeri görülmemiş bu olayın nedenleri daha iyi anlaşılıyor: Marksist teori ile işçi sınıfı hareketinin "kaynaşması". Bu gerçek üzerinde yeterince düşünülmedi: Marx ve Engels'in Manifesto yu yazmalarından önce varolan işçi hareketi nasıl ve neden Kapital gibi bu kadar güç bir eserde kendini tamdı? Bu bir ortak noktadan başlayarak gerçekleşti: Sınıf mücadelesi. İşçi sınıfı hareketinin gündelik pratiğinin yüreğindeydi sınıf mücadelesi. İşçi sınıfı hareketinden siyasal deney olarak aldığını Marx işçi sınıfı hareketine geri verdi.
Mao'nun dediği gibi: "Sınıf mücadelesini hiçbir zaman unutmayalım".
Marksizm ve Sınıf Mücadelesi | Louis Althusser
Ocak 1970 Çeviri: Yusuf ALP