Tarihin En Büyük ve Korkunç Soykırımı – Ruanda (22.yıl anısına)
Misyonumuz, uzak çok uzak yerlerde geçmişte ve bugün olmakta olan olayları süzerek kendi geleceğimize bir ayna tutmak. Bizi takip eden, yazı ve fotoğraflarımızı ilgiyle okuyan okurlarımızın da tanıklığı tutmaya çalıştığımız aynaya yansıyor. Okur ve Gezer, edindiği misyonun gereği olarak gittiği her yeri de bu bakış açısıyla gündeminin birinci maddesi yapar.
Ruanda, OkurveGezer’in uzun süre konaklayacağı yeni bir istasyon olarak tanık olduğumuz tarihe ve bugüne dair yeni bilgiler sunuyor. Ruanda’nın başkenti Kigali’de ilk ziyaretini yaptığımız yer olan Genocide Memorial Museum (Soykırım Hafızası) Ruanda’nın yakın tarihi açısından oldukça önemli ve etkileyici bir mekan.
90’lı yılarda çocuk ve genç olanlar dünyanın her yerinden gelen çatışma haberlerini televizyonlardan izlerdik. Bu haberlerin bir kısmı çok tanıdık akraba topluluklarından bir kısmı da çok uzak coğrafyalardan olurdu. Sovyetler Birliğinin dağılması Doğu Dünyası ile Batı dünyası arasında yıllardır var olan sürtüşmenin açığa çıkmasına ve kamplaşmaların çatışmalara dönüşmesine neden olmuştu. Sovyetlerin varlığı ile kurulan dengeler, Sovyetler Birliği çökünce çatırdamaya ve yıkılmaya başlıyordu. Afrika’daki birçok ülke Sovyetler Birliğinin yıkılması ile zoraki rejim değişikliklerine yada toplumsal çatışmalara sürüklenmiştir.
Sahra Altı Doğu Afrika’sının küçük Ülkelerinden Ruanda ise 1994 yılında gerçekleşen iç savaş ile 20. Yüzyılın en büyük yıkımlarından birine sahne olmuştur. Gezme ve yaşanan olayları gözlemleme imkanı veren Genocide Memorial ( Soykırım Hafızası Müzesi) işte bu iç savaşın toplumsal hafızasını oluşturmak ve Ruanda toplumunun geleceği için bir geçmiş aynası olarak düzenlenmiş.
Yaşanan iç savaş hakkında kısaca bilgi verip o dönem yaşananlara objektif bir bakış açısı sergilemek ve belki de kendimize ayna tutmak görevini yerine getirmiş oluruz kim bilir.
Bu iç savaşın ve soykırımının kökleri Belçika sömürge yönetimdeki acımasız ve ayrımcı politikalara kadar gitmektedir. Kökenleri, dinleri ve dilleri aynı iki etnik grup olan Hutu ve Tutsi kabileleri Belçika sömürge yönetimi tarafından ayrıştırılmış ve yönetimde Tutsiler egemen kılınmıştır. Ülke çoğunluğunu oluşturan Hutular yıllarca bilinçli olarak her türü kamu kuruluşunda ikinci sınıf muamele görmüştür. Bütün dünyada Afrika yılı olarak görülen 1960’lı yıllarda Ruanda’da demokrasi taleplerinin artması ile Belçika sönürge yönetimi ibreyi Tutsilerden nüfus oranı daha çok olan Hutulara çevirmiştir. Bağımsızlığın elde edildiği 1961 yılından itibaren 200 bin Tutsi hükümet destekçisi Hutu birlikleri tarafından on yıllar içerisinde öldürülmüştür. Ülke dışına kaçan Tutsilerin sayısı bu yıllarda 500 bin’i geçmiştir. Genel olarak okur yazar sınıfı oluşturan Tutsi’ler gittikleri komşu ülkeler Kongo, Uganda ve Tanzanya’da örgütlenmişler ve RYB (Ruanda Yurtseverler Birliği) çatısı altında toplanmışlardır. Devam eden kıyımları durdurmak adına 1990 yılında Silahlı Tutsi Birlikleri Ruanda ordusuna saldırılar düzenleyerek uluslar arası kamu oyunu bu soruna dikkatini çekmesini sağlamışlardır. 1992 yılının Ağustos ayında ateşkeş kararı alınması ise olayların durmasını engelleyememiştir. Bu tarihten sonra Aşırılık yanlısı Hutu güçleri yarı askeri birlikler kurarak yakın tarihte yapacakları büyük temizlik için hazırlıklara başlamışlardır. Ruanda Hükümeti ve Başbakan Joniel Habyarimana bütün olan bitenden haberdar olmasına rağmen hiçbir önlem almamıştır. Bu süreçte ülke ile yakından ilgilenen Avrupa ülkesi Fransa olaylarda Ruanda Hükumetini desteklemiş ve katliamlara seyirci kalmıştır.
Bağımsız kaynak Wikipedia’nın yazdıklarından ve Soykırım Müzesinde doğrulanan bilgilere göre, Yarı Askeri hutu güçleri silah alacak para bulamadıkları için Çin Halk Cumhuriyetinden yüzbinlerce pala siparişnde bulunmuşlardır. Pala verilmeyen milisler ise çivili sopalarla yakın zamandaki katliamda rol almışlardır. 1994 yılının Nisan ayında başlayan olaylar Ruanda radyosunun popüler sunucusu tarafından yapılan anonslarla başlamıştır. Şifreli mesajlarla “Böcek Temizliği” cümlesini bekleyen milis gruplar daha önceden hazırlanan Tutsi ve ılımlı Hutu listelerine göre kapsamlı ve planlı bir etnik temizlik hareketine başlamışlardır. Yaklaşık yüz gün içerisinde hiçbir uluslar arası gücün müdahale etmemesi sonucu 1 milyona yakın insan çok vahşi bir şekilde yok edilmiştir. Bu süreçte Başkan Habyarimana’nında uçağı düşürülerek Tutsiler suçlu gösterilmek istenmiş ve katliamın sebeplerinden birininde bu Başkanın ölmesi olarak gösterilmesi amaçlanmıştır. Fransa’nın mevcut hükumeti destekleyerek Kongo ile başkent Kigali arasındaki bölgeye asker göndermesi ve bu bölgedeki Tutsi kıyımına göz yumması ise 200 bin Tutsinin daha ölmesine neden olmuştur.
Anlatılanlar o kadar dramatik ve çarpıcıdır ki, Ruanda soykırımı bu yüzden yüz yılın en büyük ve acımasız soykırımı olarak lanetlenmeyi hak etmektedir. Hayata kalanların anlattıklarına göre Hastanelerdeki doktorlar Tutsi hastalarını, Okullarda öğretmenler Tutsi öğrencilerini, Kiliselerdeki papazlar ve imamlarda Tutsi cemaatlerini Milis güçlere teslim ediyorlardı. Katliam o derece büyümüş ve sokaklar bahçeler insan cesetleriyle dolmuş ki koku haftalarca aylarca diğer bütün kokuları bastırmış. Cesetleri yemeye çalışan köpeklere sinirlenen Hutu milisleri aynı dönemde neredeyse ülkedeki bütün köpekleri yok etmişlerdir. Katliamdan haberdar olan Ruanda Vatansever Birliği lideri Paul Kagame, ülkenin doğu sınırından girerek yönetimin değişmesini sağlamış ve katliama son vermiştir. Öldürülmekten korkan 2 milyon Hutu bölge ülkelere sığınmıştır. Bütün bu süreç içerisinde devlet mekanizması tamamen çökmüş ülke bütün kurumlarıyla birlikte iflas etmiştir. Katliamdan sonra kurulan geçici hükumet yargılamalara başlamış ama suçlanan milislerin fazlalığından dolayı yeterli olamamıştır. Katliamın halk üzerindeki yıkıcı etkisinin de giderilebilmesi amacıyla köylerde ve kasabalarda kurulacak olan halk mahkemelerinin alacakları kararları tanıyacaklarını açıklamıştır. Kurulan Halk Mahkemelerinde ise sayısı belirlenemeyen Hutu ölüm cezalarına çarptırılmış ve alınan kararlar anında uygulanmıştır. Buna rağmen bir çok Milis yargılanmadan hayatlarına devam edebilmiştir. Daha büyük suçlarla yargılanan ordu ve hükümet mensupları içinde Tanzanya’da Savaş Suçları Mahkemesi kurulmuştur.
Bu büyük yıkımın ardından Ruanda’da istikrar sağlanmaya çalışılsa da 2000’li yılların ortasına kadar toplumdaki travma giderilememiştir. Fransa ise bu soykırımı nedensiz bir şekilde desteklemiştir. Eşi Türkiye’de Kürt ayrılık hareketi destekleyen François Mitterand “ o ülkelerde soykırım olması çokda önemli değil” gibi cümlelerle uluslararası kamuoyunda tepki oluşturan sözler söylemiştir. Wikipedia’nın verdiği bilgiye göre Ruanda Cumhurbaşkanlığı Muhafız Birliğini eğiten eski bir Fransız subayı, Fransa ordu birliklerinin Hutu milislerine savaş eğitimi verdiğini gördüğünü belirtmiştir.
Avrupa ülkelerinin Afrika hakkındaki görüşlerinin ve planlarının pekte değişmediğinin en büyük ispatı olan bu anlamsız destek bugün ve yarın için Avrupa ve batı medeniyeti hakkında ciddi bir referans olarak hafızalarda durmaktadır. Yaşanan bütün bu olaylar dizisi Sinema sahnesinde de yerini bulmuş ve Hotel Ruanda isminde bir film ile sinema tarihindeki yerini almıştır.
Genocide Memorial Museum, yani Soykırım hafızası Müzesindeki gezimiz giriş salonunda İç savaşa tanık olanların acı hatıralarını anlattığı kısa metraj bir belgesel ile başlıyor. Birçok fotoğraf, toplu mezarlardan çıkarılan İnsan Kafatası ve kemikleri, belge ve malzeme ile ziyaretçilerini şok etkisi yaratan hüzünlü bir iklimle karşılıyor. Katliama kurban gidenlerin elbiseleri, kişisel eşyaları ve hayatta iken çektirdikleri fotoğraflarından oluşan bölümler ise hüzün yüklü geziyi daha dramatik hale getiriyor. Müzenin üst katı Dünyanın başka bölgelerinde meydana gelen iç savaşlar ve soykırımlara adanmış bölümleri içeriyor. Özellikle 2. Dünya Savaşında Almanya Yahudilerine karşı yapılan büyük katliam, Kamboçya’da ki büyük iç savaş, Yugoslavya dağılırken Srebrenitza’da Müslüman Boşnakların uğradığı büyük yıkım. 20. Yüzyıl insanının hafızasına kazınan bu acı olaylar büyük panolarla duvarlara işlenmiş ve zulme uğrayan bütün halklara bu şekilde saygı oluşturulmuş. Bu bölümler içerisinde en çok ilgi çeken ve ziyaretçi Türklerin sessizce okuyarak anlamaya çalıştığı bir bölüm var ki 1915 Ermeni olaylarını konu alır. Biz toplum olarak her ne kadar Ermeni olayları adını koyarak konuyu geçiştirme çabasında olsak da dışarıdan başka görünüyor. Bu bölümde Enver ve Talat Paşa’ların isimleri bir çok yerde geçerken, Talat Paşa’ya atfedilen bir söz şimdiye kadar hiç duymadığımız tarihi bir vesikadır. Bir gazetecinin Talat Paşa’ya sorduğu “Dünya’dan ne istiyorsunuz” sorusuna “Daha fazla Ermeni değil” cevabı kendi tarihimiz konusunda anlatılanlara itimat etmememiz gerektiğini düşündürüyor.
Genocide of Memorial dünyanın her yerinden bir çok ünlü ismi ve ziyaretçiyi konuk ediyor. Sizlerde Afrika’nın bu bölgesini ziyaret imkanı bulursanız okurvegezeri hatırlayın ve mutlaka Genocide Memorial’ı ziyaret ederek iç savaş kurbanlarının anısına oluşturulan saygı bahçesine çiçek bırakın.
Ruanda’nın bugünkü Sosyal ve İdari durumu ile ilgili merakı olan okurlarımız yakın tarihte yayınlanacak “Ruanda” yazımızı beklesinler…