T.C.
BARTIN ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR ANABİLİM DALI
BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR YÜKSEKOKULUNDA ÖĞRENİM GÖREN ÖĞRENCİLER İLE DİĞER FAKÜLTELERDE ÖĞRENİM GÖREN ÖĞRENCİLERİN
GENEL ÖZ-YETERLİKLERİNİN İNCELENMESİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
HAZIRLAYAN MEVLÜDE ALTUN
DANIŞMAN
DOÇ. DR. TANER BOZKUŞ
BARTIN-2019
iii
iv
BEYANNAME
Bartın Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü tez yazım kılavuzuna göre, Doç. Dr.
Taner BOZKUŞ, danışmanlığında hazırlamış olduğum “Beden Eğitimi Ve Spor Yüksekokulunda Öğrenim Gören Öğrenciler İle Diğer Fakültelerde Öğrenim Gören Öğrencilerin Genel Öz-Yeterliklerinin İncelenmesi” başlıklı yüksek lisans tezimin bilimsel etik değerlere ve kurallara uygun, özgün bir çalışma olduğunu, aksinin tespit edilmesi halinde her türlü yasal yaptırımı kabul edeceğimi beyan ederim.
28.12.2018 Mevlüde ALTUN
vi
ÖNSÖZ
Bu araştırma Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterliklerinin incelenmesi amacıyla yapılmıştır. Çalışmada beden eğitimi bölümü ile diğer fakülteler arasındaki farklılık araştırılmıştır. Çalışmanın özünde öz yeterlilik kavramı yer almıştır. Öz yeterlilik kavramı bireylerin sahip oldukları potansiyelin farkında olma düzeyi olarak değerlendirilmektedir. Üniversite eğitimi alan bireylerin edindikleri bilgi, beceri ve deneyimlerin farkında olmaları gelecekteki kariyerleri ve verimlilikleri açısından önem arz etmektedir. Bu açıdan araştırma sonuçları farkındalık oluşturma ve yönlendirme açısından önem taşımaktadır. Bu amaca yönelik yapılan anket uygulamalarında tüm samimiyetleriyle soruları cevaplayan öğrenci arkadaşlarıma ve bu çalışmada yardımlarını esirgemeyen başta danışman hocam Doç. Dr. Taner Bozkuş’a ve emeği geçen diğer tüm hocalarıma teşekkürü borç bilirim. Aynı zamanda eğitim hayatım boyunca yardımlarını hiç esirgemeyen her zaman yanımda olan aileme, arkadaşlarıma ve öğrencilerime çok teşekkür ediyorum.
Mevlüde ALTUN Bartın, 2019
vii ÖZET
Yüksek Lisans Tezi
Beden Eğitimi Ve Spor Yüksekokulunda Öğrenim Gören Öğrenciler İle Diğer Fakültelerde Öğrenim Gören Öğrencilerin Genel Öz-Yeterliklerinin İncelenmesi
Mevlüde ALTUN Bartın Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Beden Eğitimi ve Spor Anabilim Dalı Tez Danışmanı : Doç. Dr. Taner BOZKUŞ
Bartın - 2019, Sayfa : XIII + 48
Bu çalışmada Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulu öğrencileri ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik düzeyleri incelenmiştir. Araştırmanın örneklem grubunu gönüllülük izni alınan, tesadüfi olarak seçilmiş 800 kişi oluşturmaktadır.
Araştırmanın değişkenlerini ölçmek için Genel Öz - Yeterlik ölçeği (GÖYÖ) ve kişisel bilgi formu kullanılmıştır.
Çalışma sonucunda genel öz-yeterlik puanları cinsiyete göre anlamlı bulunmamıştır. Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik puanı yaş değişkenine göre 21- 22 yaş düzeyinin lehine anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur. Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik toplam ve alt boyut puanları diğer fakültelerde (Eğitim,Fen,Edb,Müh,) öğrenim gören öğrencilere göre istatiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Aynı şekilde Örneklem grubunun genel öz-yeterlik toplam ve alt boyut puanları 4. Sınıflar lehine anlamlı bulunmuştur. Sınıf değişkeni açısından BESYO bölümlerinden olan beden eğitim ve spor öğretmenliği alanı genel öz-yeterlik puanları diğer bölümlere nazaran anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur.
Anahtar Kelimeler: Genel Öz-Yeterlik ; BESYO ; GÖYÖ
viii ABSTRACT
MASTER'S THESIS
Examination of General Self-Efficacy of Students Studying in Physical Education and Sports College and Students Studying in Other Faculties
Mevlüde ALTUN
BARTIN UNIVERSITY
Social Sciences Institute
Department of Physical Education and Sports
Thesis Advisor: Assoc. Dr. Taner Bozkuş
Bartin-2019, Page: XIII + 48
In this study, general self-efficacy levels of students of Physical Education and Sports College and other faculties were examined. The sample group of the study consisted of 800 randomly selected volunteers. In order to measure the variables of the study, General Self-Efficacy Scale (GSE) and personal information form were used.
At the end of the study, general self-efficacy scores were not found to be significant according to gender. The general self-efficacy score of the students studying at the physical education and sports college and other faculties was found to be significantly higher in favor of the age group 21-22. General self-efficacy total and sub-dimension scores of the students studying in physical education and sports college were found to be statistically significant compared to the students studying in other faculties (Education, Arts-Science, Engineering). Similarly, the overall self-efficacy total and sub-dimension scores of the sample group were found to be significant in favor of Grade 4 students. In terms of class variable, general self-efficacy scores of physical education teacher, which is one of the departments of physical education sports school, were found to be significantly higher than the other departments.
Key Words: General Self-Efficacy ; Physical Education Sports ScHool ; GSE
ix İÇİNDEKİLER
SAYFA
KABUL VE ONAY ... iii
BEYANNAME ... ivv
ÖNSÖZ ... vi
ÖZET ... vii
İÇİNDEKİLER ... viii
GİRİŞ ... 1
1.1 Araştırmanın Problemi ... 2
1.1.1 Alt Problemler ... 2
1.2 Araştırmanın Amacı ... 3
1.3 Araştırmanın Önemi ... 3
1.4 Araştırmanın Sınırlılıkları ... 4
1.5 Varsayımlar ... 4
1.6 Tanımlar ... 4
BÖLÜM II... 6
ÖZ-YETERLİK VE GENEL ÖZ-YETERLİK ... 6
2.1 Öz-Yeterlik ... 6
2.1.2 Öz-Yeterliğin Kapsamı ... 7
2.1.1 Öz-Yeterliğin Oluşumu, Boyutları ve Temel Kaynakları ... 8
126.96.36.199 Kişisel Performans Tecrübeleri (Kişisel üstünlük yaşantıları) ... 8
188.8.131.52 Başkalarının Tecrübeleri veya Dolaylı tecrübeler (model alma) ... 9
184.108.40.206 Sözel İkna (Etkileyici sosyal iletişim) ... 10
220.127.116.11 Duygusal Deneyim ya da Fizyolojik Durumların Kontrolü ... 10
2.1.3 Öz-Yeterlik İnançlarının Genellenebilirlik Düzeyine Göre Sınıflandırılması .. 11
18.104.22.168 Göreve-Duruma Özel Yeterlik... 12
22.214.171.124 Alana Özel Yeterlik ... 12
126.96.36.199 Genel Yeterlik ... 12
2.1.4 Öz-Yeterlik İnancının Gelişimindeki Süreçler. ... 12
188.8.131.52. Bilişsel Süreç ... 13
184.108.40.206. Duygusal Süreç ... 13
x
220.127.116.11. Güdüsel (Motivasyonel) Süreç ... 14
18.104.22.168. Seçme Süreç ... 14
2.2. Genel Öz-Yeterlik ... 15
2.2.2 Genel Öz-Yeterliğin Ölçülmesi ... 15
22.214.171.124 Bandura Yaklaşımı ... 15
126.96.36.199 Genel Öz-Yeterliği Ölçümü ... 16
2.2.3 Genel Öz-Yeterlikle İlgili Yurt İçinde Yapılmış Araştırmalar ... 16
2.2.4 Genel Öz-Yeterlikle İlgili Yurt Dışında Yapılmış Araştırmalar ... 17
BÖLÜM III ... 18
YÖNTEM ... 18
3.1 Araştırmanın Modeli ... 18
3.2. Araştırmanın Evren ve Örneklemi ... 18
3.3. Veri Toplama Araçları ... 18
3.3.1 Genel Öz-Yeterlik Ölçeği (General Perceived Self Efficacy Scale –GSE) ... 19
3.3.2 Kişisel Bilgiler Anketi ... 19
3.4. Veri Analizi ... 19
BÖLÜM IV ... 20
BULGULAR VE YORUM ... 20
4.1. Örneklem Grubuna Ait Açıklayıcı Frekans ve Yüzde Değerleri ... 20
4.2. Bağımlı Değişkenin Demografik Değişkenlerce Anlamlı Olarak Farklılaşıp Farklılaşmadığını Saptamak Üzere Yapılan Hipotez Testleri ... 22
BÖLÜM VI ... 33
5.1. TARTIŞMA VE YORUM ... 33
5.1. ÖNERİLER……….39
KAYNAKLAR ... 37
ix
ŞEKİLLER DİZİNİ
Şekil Sayfa No No
1 Öz-yeterliğin genellenebilirlik düzeyine göre sınıflandırılması ... 10 2 ...
3 ...
4 ...
5 ...
6 ...
7 ...
8 ...
9 ...
10 ...
11 ...
x
TABLOLAR DİZİNİ
Tablo Sayfa
No No
1 Yaş Değişkenine Ait Frekans Ve Yüzde Dağılımları ………...20
2 Cinsiyet değişkenine ait frekans (f) ve yüzde (%) dağılımları ... 22
3 Eğitim Görülen Fakülte Değişkenine Ait Frekans (F ) Ve Yüzde Dağılımları ... 22
4 Sınıf Durumu değişkenine ait frekans (f) ve yüzde (%) dağılımları ... 22
5 Genel Öz-Yeterlik puanlarının cinsiyet değişkenine göre anlamlı bir farklılık gösterip göstermediğini belirlemek üzere yapılan t testi sonuçları ... 23
6 Genel Öz-Yeterlik alt boyut puanlarının cinsiyet durumu değişkenine göre anlamlı bir farklılık gösterip göstermediğini belirlemek üzere yapılan t testi sonuçları ... 24
7 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik puanlarının yaş değişkeni açısından farklılık gösterip göstermediği belirleme amacıyla yapılan ANOVA ve LSD analiz testi sonuçları………...24
8 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin Yetenek ve Güven boyutu puanlarının yaş değişkeni açısından farklılık gösterip göstermediği belirleme amacıyla yapılan ANOVA ve LSD analiz testi sonuçları ... 26
9 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin çaba ve direnç boyutu puanlarının yaş değişkeni açısından farklılık gösterip göstermediği belirleme amacıyla yapılan ANOVA ve LSD analiz testi sonuçları ... 27
10 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrencilerin genel öz- yeterlik toplam puanları ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz- yeterlik toplam puanları arasında farklılık gösterip göstermediklerine ilişkin t testi sonuçları ... 28
11 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrencilerin genel öz- yeterlik Yetenek ve Güven alt boyut puanları ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin Yetenek ve Güven alt boyut puanları arasında anlamlı farklılık gösterip göstermemelerine ilişkin t testi sonuçları ... 29 12 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrencilerin genel öz- yeterlik Çaba ve Direnç alt boyut puanları ile diğer fakültelerde öğrenim gören
xi
öğrencilerin Çaba ve Direnç alt boyut puanları arasında anlamlı farklılık gösterip göstermediklerine ilişkin t testi sonuçları ... 29 13 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik puanlarının sınıf düzeyi değişkeni açısından farklılık gösterip göstermediği belirleme amacıyla yapılan ANOVA ve LSD analiz testi sonuçları ... 30 14 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik Yetenek ve Güven alt boyutu sınıf düzeyine göre farklılık gösterip göstermediğine ilişkin Anova ve LSD Testi
sonuçları………..31 15 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik Çaba ve Direnç alt boyutu sınıf düzeyine göre farklılık gösterip göstermediğine ilişkin Anova ve LSD Testi sonuçları ... 32 16 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik toplam puanları bölüm değişkeni açısından farklılık gösterip göstermediklerine ilişkin varyans ve post hoc analizi sonuçları ... 33 17 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin yetenek ve güven alt boyut puanları bölüm değişkeni açısından farklılık gösterip göstermediklerine ilişkin varyans ve post hoc analizi sonuçları ... 34 18 Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin çaba ve direnç alt boyut puanları bölüm değişkeni açısından farklılık gösterip göstermediklerine ilişkin varyans ve post hoc analizi sonuçları ... 35
xii
EKLER DİZİNİ
Ek Sayfa
No No
Ek A. Genel Öz-Yeterlik Ölçeği ... 47
EkB. Envanter Kullanım İzni………...48
Ek C. Kişisel Bilgiler Anketi ... 49
EkD. Öz Geçmiş……..………...………...………..50
EkE. Ayrıntılı Analizler………..51
xiii
KISALTMALAR
1 2
GÖYÖ:
BESYO:
Genel Öz-Yeterlik Ölçeği
Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulu
GİRİŞ
Üniversite eğitimi bireylerin örgün eğitim hayatlarının son halkası olmakla birlikte mesleki anlamda uzmanlık sürecini de içermektedir. Bu süreçte alınan eğitimler, edinilen teorik ve pratik bilgiler bireyin kişisel ve sosyal gelişimi açısından önem arz etmektedir.
Bu amaçların yanında analitik düşünebilen eleştiren ve sorgulayan bireyler yetiştirmek de üniversitenin önemli görevlerindendir. Yıllar içerinde alınan eğitimler kazanılan teorik ve pratik bilgiler bireylerin problem çözme becerilerinde, başarılı ve üretken olmalarında yeterli olup olmadığı araştırmacılar tarafından tartışma konusudur. Bandura’nın 1977 yılında ortaya attığı sosyal öğrenme (bilişsel) kuramında ilk olarak ifade ettiği öz-yeterlik kavramı bu konuda araştırmacıların yoğun olarak dikkatini çekmiştir. Bandura öz- yeterlik kavramını kişinin belirli bir davranışı yada görevi gerçekleştirmesi için kendisinde mevcut olan gerekli öğeleri (becerileri) organize bir şekilde bir araya getirip görevi başarma kapasitesi hakkında kendisine olan inancı olarak tanımlamıştır (Bandura,1977). Bu kavram araştırmacılar tarafından özetle bireyin kendisi hakkındaki yeterlilik inancı ile nelere sahip olduğundan ziyade becerileri dahilinde neler yapabileceğini fark etme olarak da ifade edilmektedir (Luszczynska, Gutierrez-Dona, & Schwarzer, 2005). Buradan hareketle bireyin sosyal ve akademik durumlar karşısında göstereceği performansın temelinde öz- yeterlik algısı olduğu söylenebilir. Literatürde birçok araştırmacı da öz-yeterlik inancı yüksek olan bireylerin , kendilerine daha yüksek hedefler koyduğunu, buna bağlı olarak motivasyon seviyelerinin de arttığı ve daha iyi performans sergiledikleri ifade edilmiştir (Shea ve Guzzo, 1987; Bandura, 1997; Gibson, 1999; Gibson, Randel ve Early, 2000;
Bray, 2004). Bu araştırmalarda göstermiştir ki üniversite öğrencilerinin öz-yeterlik düzeyinin yüksek olması hem öğrenme performanslarını hem yeteneklerini hem de aldıkları teorik ve pratik eğitimin verimli kullanılması konusunda ciddi faydalar saylayacağı düşünülebilir. Günümüzde birçok üniversite mezunun iş bulma ve verimlilik noktasında problem yaşadığı bilinen bir gerçektir. Öz-yeterlik inancı olmadan var olan bir bilginin üretkenliğe dönüşmemesi yüksek bir hedefin olmaması ve buna bağlı olarak da motivasyon düşüklüğü ciddi sosyal ve ekonomik sorunlara neden olmaktadır. Bu bağlamda da öz-yeterlik bir sporcu veya üniversite mezunu bireyin teorik ve pratik eğitimini birleştiren ve tam kapasite ortaya çıkmasını sağlayan durum olarak ortaya çıkmaktadır. Araştırma açısından da üniversite mezunlarının eğitim esnasında bu alanda güçlendirilmeleri dolaylı yoldan önemli sosyal ve ekonomik faydalar sağlayacaktır.
2 1.1 Araştırmanın Problemi
BESYO da öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik düzeyleri çeşitli değişkenler açısından farklılaşmakta mıdır?
1.1.1 Alt Problemler
a) BESYO da öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik alt boyutları ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz - yeterlik toplam ve alt boyut puanları cinsiyete göre farklılık göstermekte midir?
b) BESYO da öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz - yeterlik toplam ve alt boyut puanları yaş değişkenine göre farklılık göstermekte midir?
c) BESYO da öğrenim gören öğrencilerin genel öz - yeterlik toplam puanları ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz - yeterlik toplam puanları farklılık göstermekte midir?
d) BESYO da öğrenim gören öğrencilerin genel öz - yeterlik yetenek ve güven alt boyutu puanları ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz- yeterlik yetenek ve güven alt boyutu puanları arasında farklılık göstermekte midir?
e) BESYO da öğrenim gören öğrencilerin genel öz - yeterlik çaba ve direnç alt boyutu puanları ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz- yeterlik çaba ve direnç alt boyutu puanları arasında farklılık göstermekte midir?
f) BESYO da öğrenim gören öğrencilerin genel öz - yeterlik toplam puanları ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik toplam puanları sınıf düzeyine göre farklılık göstermekte midir?
g) BESYO da öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz - yeterlik alt boyutları sınıf düzeyine göre farklılık göstermekte midir?
h) BESYO da öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz - yeterlik toplam puanları bölüm değişkeni açısından farklılık göstermekte midir?
i) BESYO da öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz - yeterlik alt boyut puanları bölüm değişkeni açısından farklılık göstermekte midir?
3 1.2 Araştırmanın Amacı
Araştırmanın amacı; beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik toplam puanları ile alt boyut puanlarının çeşitli değişkenlere göre incelenmesini oluşturmaktadır.
1.3 Araştırmanın Önemi
Günümüzde üniversite eğitimi liseden sonra bireylerin kariyerlerini, iş ve meslek yaşamını belirleyen bir pozisyondadır. Üniversitelerde verilen teorik ve pratik eğitimler iş hayatında bireyin ihtiyacı olan donanımlardan bir kısmıdır. Ancak bu teorik ve pratik bilgiler iş hayatında başarılı olma adına yeterli olmamaktadır. Üniversiteden sonraki süreçte bireylerin kendilerini sunuş şekilleri iş motivasyonları ve bilgilerini ortaya çıkarış şekilleri farklı olmaktadır. Aynı üniversiteden ve aynı bölümden mezun olmuş iki mezun arasında ciddi performans farkları olmaktadır. Buna bağlı olarak da birçok şirket ve insan kaynakları birimleri mülakatlarla bireyin kendini ve becerileri ifade etme şekillerine dikkat etmektedir. Çünkü kişisel özellikler kişisel performans düzeylerini etkilemektedir. Bu kişisel özelliklerden biride araştırmanın temel konusu olan genel öz-yeterlik kavramıdır.
Öz-yeterlik Bandura’ ya (1977) göre bir davranışın davamın da olması istenilen sonuçları ortaya çıkarabilecek gerekli faaliyetleri başarılı bir şekilde yerine getirebileceğine olan yeterlik inancı veya güveni olarak tanımlanmaktadır. Zaman içerisinde bu tanımlamadan hareketle araştırmacılar tarafından genel öz-yeterlik kavramı ortaya atılmıştır. Bu araştırmacılardan Tong ve Shanggui ,(2004) ve Luszczynska , Scholz ve Schwarzer , (2005), genel öz-yeterliği bireyin zorlayıcı yaşantılar ve yoğun stresli durumlar ile karşılaştığında bu durumla başa çıkmadaki yeterlik inancı olarak ifade etmişlerdir. Bunun yanında genel öz-yeterlik bireyin zorlayıcı yaşantılar karşısında stresli durumla başa çıkmada kendine güven duyması olarak da açıklanmaktadır (Gutierrez-Dona, Scholz, Sud ve Schwarzer, 2002). Genel öz-yeterliğin hem akademik performansı hem de spor faaliyetleri dahil birçok faaliyeti etkilediği çok sayıda araştırmada ortaya çıkmıştır (Aypay,2010). Tüm bu açıklamalardan hareketle genel öz-yeterlik kavramı bireylerin üniversite öğrenimlerinde ve sonrasındaki iş hayatlarında performanslarını etkileyebilecek bir özellik olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu araştırmada üniversite öğrencilerinin genel öz- yeterlik düzeylerinin karşılaştırması yapılarak farkındalık oluşturma amaçlanmıştır. Bu farkındalık ile beden eğitimi ve spor alanının da çalışacak bireyler hem kendi
4
performansları hem de yetiştireceği öğrencilerin performanslarını arttırmada yarar sağlayacağı düşünülmektedir. Yine aynı şekilde üniversite mezunu bireylerin performanslarını gösterebilmelerinde ve iş hayatlarında yaşayabilecekleri zorluklar karşısında teorik ve pratik eğitimlerini gösterebilmeleri açısında genel öz-yeterliğin yüksek olması gerekmektedir. Öz-yeterliklerini yükseltme konusunda bir farkındalık sağlama bireylerin sonraki yaşamlarında üretkenlik sayesinde hem sosyal hem de ekonomik faydalar sağlayacağı için önemli görülmektedir.
1.4 Araştırmanın Sınırlılıkları
a) Araştırma Sivas Cumhuriyet Üniversitesinde bulunan BESYO ile Diğer Fakültelerde öğrenim gören toplam 800 öğrenciden oluşan örnekleme göre gerçekleştirilecektir. Araştırma bu örneklem grubu ve temsil ettiği evrenle sınırlıdır.
b) Araştırma öz-yeterlik ve genel öz-yeterlik kavramlarıyla sınırlıdır.
c) Araştırma, genel öz-yeterlik düzeyini ölçmek için Schwarzer ve Jerusalem tarafından 1995 yılında geliştirilmiş olan Aypay (2010) tarafından Türkçe uyarlaması yapılan Genel Öz-Yeterlik Ölçeği’nin (General Perceived Self Efficacy Scale –GSE) ölçtüğü özelliklerle sınırlıdır.
1.5 Varsayımlar
a) Araştırmanın örneklem grubunun evreni temsil ettiği varsayılmıştır.
b) Araştırmada örneklem grubunun verilen ölçek ve envanterleri içtenlikle cevapladıkları varsayılmıştır.
c) Kullanılan veri toplama araçları, araştırma verilerini ortaya koyabilecek güvenirlik ve geçerliğe sahiptirler.
1.6 Tanımlar
Öz-Yeterlik;Bandura’ya (1997) göre öz-yeterlik bireyin, kendisinde var olan yeteneklere ilişkin başarabileceği şeyler hakkındaki öznel yargılarıdır.
5
Genel Öz-yeterlik; Bireylerin geniş bir açıyla zorlu yaşam olayları, stresli durumlar ve zorlayıcı durumlarla başa çıkma yetenekleri hakkındaki inançlarıdır.(Luszczynska , Scholz , ve Schwarzer , 2005)
6
BÖLÜM II
ÖZ - YETERLİK VE GENEL ÖZ - YETERLİK
Araştırmanın bu bölümünde öz-yeterlik ve genel öz-yeterlik kavramları, gelişimi ve etkilerine ilişkin bilgilere yer verilmiştir.
2.1 Öz - Yeterlik
Öz -yeterlik kavramını ilk olarak sosyal bilişsel öğrenme kuramı içerisinde Albert Bandura (1977, 1982, 1986,) ortaya atmıştır. Bandura’nın (1986) Sosyal Bilişsel Öğrenme Kuramına göre her bireyin davranış, düşünce ve duygularını meydana getiren kendilerine ait bilişsel bir sistemi vardır. Bu sistem her bireyi diğer bireylerden farklı kılarak kendi geleceğini meydana getiren, aktif olan ve öz denetime sahip bir organizma yapmaktadır. Bireyler bu bilişsel sistem sayesinde kendilerini kontrol etme ya da değerlendirme imkanını bulurlar. Bu kontrol sonucunda yapılan davranışın getirileri (sonuçları) ve çıkarımları devamında gelecek olan davranışa etki etmektedir. Başka bir deyişle Bandura (1986) bireyin hem çevrenin ve sosyal sistemlerin bir çıktısı hem de bu sistemleri meydana getiren üreticisi konumunda olduğunu savunmaktadır. Sosyal Bilişsel Kurama göre bireye bu gücü veren en önemli özellik ise kendisinde mevcut olan becerilerine karşı inançlarıdır. Birey içinde bulunduğu zorlayıcı yaşantılar karşısında ortamın gerektirdiği şekilde cevap verebilmek amacıyla sahip olduğu bilgi ve becerileri irdeler yeterli olduğuna inanırsa harekete geçer ve davranışı gerçekleştirir. Bireyin bilgi ve becerilerini harekete geçiren bu inanç öz - yeterlik kavramı ile ifade edilmektedir.
Bandura’ ya (1993) göre kişinin becerilerini ortaya çıkarmasında güdüleyici etkisi olan öz-yeterlik inancı insanların hissetme, düşünme tarzları ve davranışlarına da etki ederek kişinin hayatına önemli katkılar sağlar. Bandura’nın çalışmaları sonucunda, bireyin yetenekleri konusundaki inançlarının bireyin davranışlarının yanında, başarısını ve konsantrasyonunu da etkilediğini ortaya koymuştur (Henson, 2001: 3).
Öz-yeterlik kavramı ortaya atıldığı ilk günden bu yana birçok araştırmacının ve farklı disiplinlerin dikkatini çekmiştir. Özelikle psikoloji ile başlayan yoğun ilgi sağlık, spor, eğitim, sosyoloji v.b farklı alanlarla devam etmiştir.
7 2.1.2 Öz-Yeterliğin Kapsamı
Bandura’ ya göre (1977, 1986); herhangi bir iş veya göreve karşı öz-yeterliği yüksek olan bireylerin, düşük olan bireylere göre düşünceleri, duyguları ve davranışları farklı olmaktadır. Kişinin zorlayıcı yaşam olayları ve zor görevlerde kendi yetkinliklerine güvenmemesi düşük öz-yeterlik inancı içerisinde olması yeteri donanıma ve bilgiye sahip olsa bile harekete geçip kendini gerçekleştirmesine engel olmanın yanında becerilerinin altında bir performans gerçekleştirmesine ya da problemden kaçmasına neden olmaktadır.
Birçok araştırma sonucu da göstermiştir ki öz-yeterlik inancının yüksek olması durumunda birey zorlayıcı yaşam olaylarını veya görevlerini üstesinden gelebileceği fırsat olarak görerek düşük öz-yeterlilik inancı olanlar gibi problemlerden kaçmak yerine performansının en üst düzeyde kullanmaktadır (Bandura, 1989; Kumar ve Lal, 2006; Üredi ve Üredi 2006; Ales, Faria ve Pepi 2006; Akgül, 2008; Karadağ ve ark., 2009; Zulkosky, 2009; Yıldırım ve İlhan, 2010).
Yine birçok araştırma sonucu göstermiştir ki öz - yeterlik inançları ; kişilerin kendi kendilerini nasıl güdülediklerini, düşündüklerini, duygusal durumlarının nasıl olduğunu ve davranış şekillerini etkilemektedir (Bandura, 1982; Bandura, 1989:1176; Bandura, 1994;
Kıtayama, 1996; Bandura, 1997, Sergek ve Sertbaş, 2006; Elibol, 2007; Aksoy ve Diken, 2009; Zulkosky, 2009; Pekmezci, 2010; Uğur, 2010; Yardımcı ve Başbakkal, 2011).
Yapılan birçok çalışma sonucunda da öz-yeterlik inancı yüksek olan bireylerin zorlu yaşam olaylarında veya görevlerinde meydana gelebilecek stres ve depresyon olgularıyla da başa çıkarak hedeflerine ulaştıkları ve başarılı oldukları bildirilmiştir.
(Sergek ve Sertbaş, 2006; Zengin, 2007; Otacıoğlu, 2008; Pekmezci, 2010). Yardımcı ve Başbakkal, (2011) yaptıkları çalışmada ise öz yeterliliğin sağlık üzerinde pozitif etkiler uyandıran faaliyetlerin başlatılması, devamı ve tamamlanmasında önemli bir belirleyici etken olduğunu buradan hareketle bireysel yeterlilik güçlü olmasının sağlıklı olma ile ilişkili olduğunu belirlemişlerdir. Goddard ve diğerleri, (2004) yaptıkları çalışmada matematikte beceri gelişiminde aynı seviyedeki öğrenci çocuklardan öz-yeterlik düzeyleri yüksek olanların matematik problemleri çözme başarısının, düşük olanlara göre anlamlı düzeyde farklılaştığı bildirilmiştir. Yapılan çalışmalarda göstermiştir ki öz-yeterlik eğitim, sağlık, psikoloji, işletme gibi birçok alanı kapsayan ve geniş etkilere sahip önemli olan bir kavramdır.
8
2.1.1 Öz-Yeterliğin Oluşumu, Boyutları ve Temel Kaynakları
Öz-yeterlilik inancı, bireyin daha önce başardığı herhangi bir işi ya da bir başkasının başarmış olduğu görevi gözlemlemesinin yanında bu görevi başarmanın sonucu olarak çevresinden pozitif dönütler almış olmasıyla, özetle duygusal yönden rahatlamayla ya da fiziksel ipuçlarına itimat etmesiyle oluşmaktadır (Zulkosky, 2009). Bu yolla kazanılan öz-yeterlik inancı sonrasında meydana gelecek davranışları belirleyici bir rol üstlenmektedir.
Öz-yeterliğin, büyüklük, güç ve genelleme olmak üzere üç boyutu vardır. Bu boyutlar organizasyonlarda bireylerin performansı için oldukça önemlidir. Bunlar:
• Büyüklük: Bireyin yapması gereken karşısındaki görevin veya işin zorluk derecesidir.
• Güç: bireyin karşı karşıya kaldığı görevin büyüklüğü ile ilgili düşüncenin güçlü veya zayıflık derecesi ile ilgilidir. Arslaner’e (2001) göre bu düşüncenin zayıflığı davranışın yapılmamasına neden olabilir.
• Genelleme: Bazı tecrübeler belli bir göreve özel yeterlik inancı düşüncelerini meydana getirebilir (Mutlu, 2003). Başka bir deyişle bazı görevler, özellikle de spor çalışmaları özel bir yetenek gerektirir. Bir alana ilişkin bir beceri eğer benziyorsa diğer alan da bireyin öz-yeterlik inancını yüksek hissetmesine yol açar.
Öz-yeterliği, birbiriyle sürekli etkileşim halinde bulunan kişisel ve çevresel dört kaynaktan elde edilen bilgilerin işlenmesi oluşturmaktadır. Bu kaynaklar
a) Kişisel Performans Tecrübeleri (Kişisel üstünlük yaşantıları) b) Başkalarının Tecrübeleri veya Dolaylı tecrübeler (model alma) c) Sözel İkna (Etkileyici sosyal iletişim)
d) Duygusal Deneyim ya da Fizyolojik Durumların Kontrolü
188.8.131.52 Kişisel Performans Tecrübeleri (Kişisel üstünlük yaşantıları)
Bireylerin ustalık deneyimleri olarak da adlandırılan bu dönem genel olarak bireyin başarılı ya da başarısız olduğu geçmiş dönem deneyimlerinden oluşmaktadır. Başarıyla sonuçlandırılan yaşantılar ya da deneyimler öz-yeterlik inancını güçlendirirken, birçok,
9
kere yaşanan başarısızlık sonuçları da öz-yeterlik inancının zayıf olmasına neden olmaktadır (Bandura, 1997; Aksayan ve Gözüm 1998; Senemoğlu, 2013). Başarılı yaşam deneyimleri bireyde güdüleyici bir rol oynamaktadır. Yılmaz ve Diğ. (2004) başarı ile sonuçlanan deneyimlerin bireyde ödül etkisi yaptığını ve kişinin gelecekteki benzer işlerde güdülenmesini sağladığını belirtmiştir. Başarılı tecrübelerin kolay ya da zor olmasının öz- yeterliğin kalıcılığı üzerinde belirleyici olmaktadır. Bireyin başardığı görev ya da işin zorluğu bireyde kriter oluşturması açısından da önemlidir. Bandura’ya (1997) göre de kolay şartlarda oluşturulan bir öz-yeterlik inancının zorlu yaşam olayları veya görevler karşısında azalma ihtimali olabilir, ancak güçlü bir öz-yeterlik inancının oluşması halinde geçmiş dönemdeki başarısızlıklardan fazla etkilenmeyebilir. Çünkü bireyler doğrudan yaşadıkları zorlu deneyimler sayesinde olumsuzluklar karşısında pes etmemeyi öğrenirler (Bandura, 1995). Araştırmacılar tarafından yapılan çalışmalarda geçmişteki başarılı ya da başarısız yaşantıların öz-yeterlik inancını değiştirebilmesinin çeşitli şartlara bağlı olduğu ifade edilmiştir. Bu araştırmacılardan Baltacı, (2008) ve Pekmezci’ye, (2010) göre öz- yeterlik inancını değişmesi;
Bireyin kişisel yeterlilikleriyle ilgili kapasitesini önceden tespit edebilmesine, Bireyin geçici olarak yaşadığı başarılı ve başarısız tecrübelere,
Bireyin üzerine aldığı işi ya da görevi yaparken içinde bulunduğu şartlara, Bireyin yapmaya çalıştığı işin güçlüğünü algılayabilmesine,
Bireyin deneyimi sırasında harcadığı güce ve gayretine, Bireyin çevreden alacağı desteklerin miktarına,
Bireyin yaşadığı tecrübelerini hafızasında tutabilmesine ve gerektiği zamanlarda başarılı tecrübeleri yeniden oluşturabilmesine bağlıdır (Baltacı, 2008; Pekmezci, 2010).
184.108.40.206 Başkalarının Tecrübeleri veya Dolaylı tecrübeler (model alma)
Bireyler başkalarının tecrübelerini gözlemleyerek dolaylı deneyimler elde ederler.
Bu deneyimlerin başarılı ya da başarısız olması gözlemleyen açısından olumlu ya da olumsuz etkide bulunmaktadır. Araştırmacılara göre dolaylı deneyimlemenin güçlü bir şekilde etki etmesinin şartı model alanla gözlemlenen kişi arasında çeşitli değişkenler açısından benzer özelliklerin olmasıdır (Uyanıker,2014). Bu benzerliğin olması halinde davranışı gözlemleyen bireyde de bu görevi yapabileceğine dair yeterlilik inancı gelişir.
Aynı şekilde benzer özelliklere sahip bireyin görevde başarısız olması durumunda ise aksi
10
bir şekilde öz-yeterlik inancını zayıflatabilir. Ancak araştırmacılar tarafından gözlemlenen ve gözleyen bireylerin aralarında farklı özelliklerin olması durumunda ise deneyimlerin başarılı ya da başarısız olmalarının bir etkisi olmadığı belirtilmektedir (Bandura, 1997;
Aksayan ve Gözüm, 1998; Senemoğlu, 2013; Zengin, 2007).
220.127.116.11 Sözel İkna (Etkileyici sosyal iletişim)
Bandura’ya göre (1995) sözel teşvik, kişinin bir işi ya da bir görevi başarmak için gerekli olan yeteneğin kendisin de olduğu inancının teşvik edilerek güçlendirilmesidir.
Bireylere yönelik yapılan bu teşvik öz-yeterlik inancının değişmesine neden olabilir.
Çünkü sözel olarak teşvik edilen birey görevi gerçekleştirmede güdülenerek daha çok gayret içine girecektir. Bandura’ya (1997) göre sözel cesaretlendirmeler gerçekçi olmalı kesinlikle kişinin kapasitesi üzerinde olmamalıdır. Çünkü gerçekçi olmayan cesaretlendirmeler hayal kırıklığı ile sonuçlanarak öz-yeterlikte düşüşe neden olabilir.
Bunun yanında öz-yeterlik oluşumunda kişiye verilen sosyal mesajların düzeyi kadar içeriği de önemlidir. Özellikle bireye verilen sosyal mesajların olumsuz olması da gerçekçi olmayan teşvikteki gibi öz-yeterlikte düşüşe neden olacaktır. Örneğin Wood ve Bandura, (1989) yaptıkları çalışmada sözel teşvik yoluyla bireylerin öz-yeterlik inançlarını olumsuz etkilemek yükseltmekten daha kolay olduğunu belirlemişlerdir. Yine Say (2005) yaptığı çalışmada olumlu telkinin öz-yeterlik inancını yükselttiğini, olumsuz telkinin ise öz-yeterliği azalttığı hatta yok ettiğini bildirmiştir. Ayrıca araştırmalar göstermiştir ki sözel teşvikte bulunan bireyin etkilenen kişi açısından güvenilir bir yapıda olması ve teşvikte bulunduğu konu üzerindeki bilgi düzeyi de öz-yeterliği etkilenme açısından önemli bir unsurdur (Bandura, 1994; Aksayan ve Gözüm, 1998; Uğur, 2010).
18.104.22.168 Duygusal Deneyim ya da Fizyolojik Durumların Kontrolü
Duyuşsal deneyim de denilen dördüncü kaynak bireyin bir faaliyet için harekete geçtiği zaman hissettiği duygusal ve fizyolojik uyarılmışlık (stres, kaygı, bunaltı hali, korku, ağrı, yorgunluk v.b.) durumların kontrolüdür (Uyanıker,2014).Duygusal ve fiziksel uyarılmışlık hali öz-yeterlik üzerinde olumlu veya olumsuz etkilere neden olabilmektedir.
Bandura ’ya (1977) göre bireyin fizyolojik ve duygusal olarak iyi olma hali içinde olması görevlerine karşı girişimde bulunma ihtimalini yükseltir. Birçok araştırma sonucu da
11
göstermiştir ki bir görevin gerçekleşmesi sırasında duygusal ve fizyolojik durumların iyi olması bireyin öz-yeterlik inancını yükseltebilirken, olumsuz bir uyarılmışlık hali de öz- yeterlik inancını düşürebilmektedir (Kavanagh ve Bower, 1985). Bu uyarılmışlık hali de özellikle birey için önem teşkil eden iş ve görevlerin yerine getirilmesi sırasında daha fazla etkiye sahiptir (McConville ve Lane, 2005). Bandura ’da (1994) duygusal deneyimin ya da uyarılmışlık halinin kontrol altında tutulmasının özellikle sportif faaliyetlerde ve diğer bedensel aktivitelerde öz-yeterlik inancı açısından etkili olduğunu belirterek, olumsuz duygusal ve fizyolojik koşulların düzeltilmesiyle olumlu öz-yeterlik inancı oluşturulabileceğini belirtmektedir.
2.1.3 Öz-Yeterlik İnançlarının Genellenebilirlik Düzeyine Göre Sınıflandırılması Alan yazında öz-yeterlik inançları, göreve özel, alana özel ve genel yeterlik olmak üzere üç aşamada sınıflandırılmaktadır. Bandura ’nın (1986) öz-yeterlik kavramı belli bir zaman süreci içerisinde yapılması gereken göreve yönelik olmasına rağmen, Erez,ve Judge (2001) öz-yeterliğin duruma ve göreve özel olabileceği gibi kişilik özelliği gibi birçok alana genelleşebilecek inanç olarak da değerlendirilebileceğini belirtmiştir. Endler, Speer, Johnson ve Flett’te (2001) öz-yeterliğinin duruma ve göreve özel inançlar olmasının yanında farklı alanlara da genelleştirilebilecek kişisel özellik gibi değerlendirilebileceğini belirtmiştir. Bu farklı görüşler çerçevesinde alan yazında öz-yeterlik inançları, göreve özel, alana özel ve genel yeterlik inancı olarak 3 grupta değerlendirilmektedir.
Genelleme Düzeyi Düşük Genelleme Düzeyi Yüksek
Şekil 1: Öz-yeterliğin genellenebilirlik düzeyine göre sınıflandırması (Işık,2001) 1-Duruma-Göreve
Özel Yeterlik
2- Alana Özel Rol Yeterliği
3- Genel Yeterlik İnancı
12 22.214.171.124 Göreve-Duruma Özel Yeterlik
Bandura (1986) yeterlik inançlarının ortamsal yani bir duruma özgü-özel değerlendirmeler olduklarını belirtmektedir. Bandura ’ya göre yeterlilik yargıları ortama özel durumsal yapıya sahip olduğu için kişilik özelliği gibi de değerlendirilemez (Bandura,1986:13). Örneğin fizik problemini çözen bir öğrencinin soru çözme becerisi ya da yatırım yapmak isteyen bir yatırımcının geleceği öngörme yetisi, görevler üzerinde değerlendirilmesi gereken inançlarıdır. Bu görevlere yönelik değerlendirilen inançlar göreve özel yeterlik algısı olarak adlandırılmaktadır.
126.96.36.199 Alana Özel Yeterlik
Bandura’ya göre öz-yeterlik kavramı birbirine yakın ya da benzeyen görevlere genellenebilir (Işıl,2001). Örneğin akademik, gündelik veya yönetimsel açıdan yeterliliklerin kendi aralarında genelleştirilmeleri alana özel yeterliktir. Bir öğrencinin genel akademik becerilerine yönelik inancı (fizikte başarılı bir öğrencinin matematiği yönelik inancı) ya da bir yöneticinin genel yönetim işlevlerine yönelik becerileri hakkındaki inancı alana özel yeterlik olarak değerlendirilmektedir.
188.8.131.52 Genel Yeterlik
Genel yeterlik inancı bireyin farklı ortamlardaki performansına yönelik belirleyici etkiye sahip olan becerilere yönelik inancıdır (Isık, 2001). Bu yönüyle öz-yeterliğin farklı ortamlara genelleştirilmesi şeklinde de ifade edilebilir. Eden (1996) ve Judge, Locke, Durham (1997) genel yeterliği “vasıf-özellik”, özel yeterliği ise “durumsal” bir olgu olarak tanımlamaktadırlar. Chen ve Arkadaşları (1999) genel yeterlik algısının öz-yeterlik algısını yordama gücüne sahip olduğunu, Eden’de (1999) genel yeterliğin öz-yeterlik inancı hakkında öngörü sağladığını ve birbirini tamamlayan iki değişken olduğunu belirtmiştir.
2.1.4 Öz-Yeterlik İnancının Gelişimindeki Süreçler.
Bandura’ ya (1994) göre aile, kişilik algısı, okul, arkadaş çevresi, deneyimler, olgunluk ve geçmiş yaşam olayları bireyin öz-yeterlik inancının oluşumunu ve gelişimini etkiler. Öz-yeterlik inancı birey üzerindeki dört süreçte etkisi vardır. Bu dört etki, bilişsel
13
süreçte, motivasyonda (güdülenmede), olumsuz durumlarla (duygusal durumlar) baş etme ve seçme sürecidir.
184.108.40.206. Bilişsel Süreç
Bilişsel süreçler öz-yeterlik inancı açısından temel öneme sahiptir. Çünkü öz- yeterlik inancı bilişsel süreçler yoluyla çeşitli şekillerde etkisini gerçekleştirir (Toklu,2010). Araştırmacılara göre bireylerin davranışları önceden düşünülen başka bir deyişle planlanan bir amaç çerçevesinde şekillenir (Toklu,2010). Birey bu amacını belirlerken kendi kapasitesine yönelik inancından yani öz-yeterliğinden etkilenir. Bandura
’da (l995) bireyin becerilerine ve kapasitesine yönelik oluşturduğu inançlar doğrultusunda kendisini amacına ulaşma konusunda motive ettiğini belirtmiştir. Bandura ’ya (1994) göre bilişsel sürecin en önemli fonksiyonu, bireylerin yaşam olaylarını tahmin etmelerini sağlamak ve kendi yaşamları üzerinde etki gücüne sahip bu olayları kontrol altına alma yollarını geliştirmektir. Buradan hareketle öz - yeterlik inancının düşük ya da yüksek olması analitik düşünme becerilerini etkilediği söylenebilir. Bandura’da (1977) öz-yeterlik inancının yüksek olmasını analitik becerileri iyi kullanarak zorlu yaşam olaylarında başarıya ulaştırabileceğini düşük olması durumunda ise analitik becerileri kullanma becerisinin düşük olacağını ifade etmiştir. Analitik beceri ile birey, zorlu görevleri ve karışık bilgileri etkili bilişsel süreç süzgecinden geçirmesi sonucu bu bilgileri düzenli bir hale getirir ve kendi davranışlarının sonucu hakkında tahminde bulunur. Bu tahminler sonucu birey ya harekete geçer ya da durur (Bandura, 1994). Bu açıklamalar da göstermiştir ki; bilişsel süreç öz-yeterlik inancının etkilerini davranışa yöneltmede aracı durumundadır.
220.127.116.11. Duygusal Süreç
Öz-yeterlik inancı bireyin yoğun duygusal durumlarda vereceği tepkileri etkilerken ani gelişen duygusal durumlarda öz-yeterliği etkilemektedir. Örneğin Bandura ve Cervone (1983) tarafından yapılan iki çalışmada Kaygı düzeyi yüksek bireylerin öz-yeterlik inançlarının birçok davranışı ve algıyı etkilediğini belirlemiştir. Başka bir çalışmada ise öz-yeterlik inancının, stres ile başa çıkmada etkisinin güçlü olduğu belirlenmiştir (Tong ve Shanggui, 2004). Bandura’ya (1994) göre bireyin öz-yeterlik inancı ne kadar güçlüyse, stresli ve zorluk içeren etkinliklerde yer almak istemesi konusunda cesareti de o kadar
14
fazladır. Duygusal yoğunluğun öz-yeterlik inancını etkilemesi konusunda yapılan Öcel’in (2002) çalışmasında ise, geçmişinde başardıkları ve başaramadıkları tecrübeleri hatırlamaları istenen deneklerde mutlu ve üzüntü duyguları oluşturulmuştur. Mutluluk oluşturulan deneklerin öz-yeterlik inançlarının arttığını, üzüntü duyguları oluşturulmasında ise öz-yeterlik inancının azaldığını belirlemiştir. Kavanagh ve Bower’de (1985) yaptığı araştırmada benzer sonuçlara ulaşmıştır. Tüm bu araştırmalar da göstermiştir ki öz-yeterlik inancı duygusal süreçlerden hem etkilenen hem de sonrasındaki davranışları etkileyen merkezi bir konumdadır.
18.104.22.168. Güdüsel (Motivasyonel) Süreç
Bireyin motivasyon düzeyi öz-yeterlik inancı açısından önemli bir yere sahiptir.
Bireyler davranışlarını çoğu zaman bir hedefe veya amaca yönelik yaparlar. Bu amaca yönelik davranış sürecinde bireyin güdülenmişlik düzeyi de amaca ulaşmada etkilidir.
Özellikle stresli ve zor durumlarda bireyin motivasyonu da etkilenir. Öz-yeterlik inancı yüksek bireyler amaca ulaşma adına stresli ve zorlayıcı yaşam olaylarına karşı ısrarcı olarak motivasyonlarını koruyabilmektedirler. Bu konu da Bandura ve Cervone, (1983) yaptığı çalışmada yeterlik inancı yüksek olan kişiler başarı süreçlerinde daha ısrarlı (güdülenmiş) olurken, düşük öz-yeterlik algısı olan kişiler ise zorlayıcı durumlar karşısında ya problem üzerinde uğraşlarını gayretlerini azalttıklarını ya da başarıya ulaşma adına çaba harcamaktan tamamen vazgeçtiklerini saptamıştır.
22.214.171.124. Seçme Süreç
Öz-yeterlik inancı bireyin birçok durumunu etkilediği gibi bireyi birey yapan seçimlerini de etkilemektedir. Bir yönüyle seçimlerinin ve çevresinin çıktısı konumunda olan bireyin öz-yeterlik algısının yüksek ya da düşük olması ilk olarak bireyin seçimlerini etkilemektedir. Öz-yeterlik inancı yüksek olan bireylerin, ilgileri ve seçimleri de öz- yeterlik düzeyleri ile paralel olarak büyüyerek geniş bir alanı kapsamaktadır.
Araştırmacılara göre bireylerin öz-yeterlikle gelişen bu alanları bireyi gelişime açık hale getirerek performansına büyük çapta etki edecektir (Bandura, 1994). Sosyal çevre içerisinde birey öz-yeterlik inancı ile kendi yetenek ve durumlarına uygun olan faaliyetleri seçmekte kendisi kabiliyetini aşan durumlardan da uzaklaşma gayreti içerisinde olmaktadır. Bu açıdan Vygotsky, bireylerin öz-yeterlik inancı ile sahip oldukları
15
kapasitelerini biraz aşan seçimler yapıp, bu seçimlere yönelik davranışları gerçekleştirmeye çalışmasının, gelişim ve öğrenme açısından önemli olduğunu ifade etmiştir (Linnenbrink ve Pintrich, 2003). Buradan hareketle kapasitesine uygun olan veya kapasitesinin biraz üzerindeki seçimleri sayesinde birey sürekli öğrenen ve kendini geliştiren bir organizma haline gelecektir.
2.2. Genel Öz-Yeterlik
Bandura’ya (1977) göre öz - yeterlik özel bir göreve ve duruma yönelik bir kavram olup bireylerin o görevin yerine getirilmesine yönelik yeterlikleri hakkındaki inançlarıdır.
Genel öz - yeterlik ise, Scholz, Gutierrez - Dona, Sud ve Schwarzer (2002) tarafından bireyin birçok alanda yüz yüze kaldığı ve başa çıkılması güç olan veya hiç de alışık olmadığı yeni yaşam olayları karşısında ki genel yeterlik inancı olarak tanımlanmıştır.
Scholz ve Schwarzer’da, (2005) benzer bir şekilde, genel öz-yeterliği genel olarak bireyin stresli ve zorlu yaşam olaylarının üstesinden gelmesine yönelik yetkinlik inancı ya da algısı olarak açıklamaktadır. Tong ve Shanggui, (2004) genel öz-yeterlik inancını zihinsel ve psikolojik olarak iyi olma hali ile daha iyi açıklanabileceğini belirtmiştir. Bu tanımlamalarda göstermiştir ki genel öz-yeterlik Bandura’nın ifade ettiği öz-yeterlik inancı gibi belli bir duruma yönelik özel bir kavram olmayıp genelleyebilir bir inanç ve kişilik özelliği gibi düşünülebilecek bir kavramdır.
2.2.2 Genel Öz-Yeterliğin Ölçülmesi
Genel öz-yeterliğin ölçülmesinde Bandura ve diğer araştırmacıların görüşleri farklılık göstermektedir. Bu farklılıklar aşağıda açıklanmıştır.
126.96.36.199 Bandura Yaklaşımı
Bandura’ya göre öz-yeterlik inancı için geliştirilebilecek ölçme araçlarının yordama açısından güçlü olabilmeleri açısından mutlaka yetenek, durum ya da görev kriterlerinden birisinin belirtilmesi gerekmektedir (Bandura,1986). Çünkü birey her durumda veya koşulda kendisine aynı seviyede güven duyamaz. Bu yüzden araştırılan görevin zorluk seviyesini kapsayacak şekilde tutarlı ve seviyeli bir ölçüm yapılması gerekmektedir (Işık,
16
2001). Bandura’ya (1986) göre durumsal görev kriterine önem vererek her duruma yönelik genel bir ölçümü doğru bulmamaktadır.
188.8.131.52 Genel Öz-Yeterliği Ölçümü
Bazı araştırmacılara göre genel öz - yeterlik, Bandura’nın kuramındaki gibi öz- yeterliğin herhangi bir durumsal görevden ziyade tamamen bağımsız genel düşünülmektedir (Işık,2001). Bu açıdan bu yönde yapılacak ölçümler genel öz-yeterliğin ölçümüne yönelik alacaktır. Araştırmacılardan Sherer ve Arkadaşları (1982) tarafından üç temel davranış şekli (Harekete geçme, zorluklar karşısında gayret ve sebat etme) ölçüm kriteri olarak belirlenmiş ve bu davranışlara göre hazırlanan sorularla genel öz-yeterlik ölçülmeye çalışılmıştır. Sherer ve Adams (1983) tarafından geliştirilen genel öz-yeterlik testinde sosyal yeterlik ve genel yeterlik olmak üzere iki boyuttan oluşmaktadır.
Schwarzer (1998) genel yeterliği bireyin çok çeşitli stres faktörleriyle başa çıkabileceği inançları olduğunu ve çaba sarf etmesi için gerekli becerilerin algılanması olarak tanımlamaktadır. Bu yüzden geliştirdiği ölçme aracında zorlu yaşam şartlarında bireyin yapacağı davranışları içerecek şekilde sorulara yer vermiştir (Işık,2001). Chen, Gully ve eden (1999) genel öz-yeterliği karşılaşılan zorlu yaşam durumuyla baş edebilme şeklinde tanımlayarak ölçüm aracı meydana getirmişlerdir.
2.2.3 Genel Öz-Yeterlikle İlgili Yurt İçinde Yapılmış Araştırmalar
Genel öz-yeterlik inancına yönelik yurt içinde az sayıda araştırmaya rastlanmıştır.
Araştırmaların çoğunun durumsal öz-yeterlik üzerine olduğu gözlenmiştir. Genel yeterlik üzerine yapılan araştırmalardan bazıları aşağıda sunulmuştur.
Sahranç (2007) tarafından gerçekleştirilen çalışmada genel öz-yeterliğin akış deneyimi, yaşam doyumu ve stres kontrolünü yordadığı saptanmıştır.
Karataş (2013) tarafından yapılan çalışmada genel öz-yeterliğin öz yönetimli öğrenme düzeyini yükselttiği belirlenmiştir.
Şanlı’nın (2014) araştırmasında sporcu bireylerin genel öz - yeterlik inançları, spora katılım ve başarılı olmaya yönelik güdülenmeyi yükseltmede önemli bir etken olduğu belirlenmiştir.
17
2.2.4 Genel Öz-Yeterlikle İlgili Yurt Dışında Yapılmış Araştırmalar
Schwarzer ve Born, 1997, Rimm ve Jerusalem, 1999, Schwarzer ve Scholz, 2000;
Scholz ve diğerleri 2002, genel öz-yeterlik düzeylerinin cinsiyete göre farklılık gösterdiği belirlemişlerdir.
Scholz ve diğerlerinin (2002) araştırmasında genel öz-yeterlik düzeylerinin yaş değişkeni ile düşük düzeyde anlamlı ilişki gösterdiği saptamışlardır.
Scherbaum, Cohen-Charash ve Kern, (2006) yapılan çalışmada öz - yeterliğin zorlu yaşam olayları ve stresle baş etme davranışının meydana gelmesinde, çaba harcanmasında, sürdürülmesinde, diğer durumlarla genellenmesinde ve kalıcı hale getirmede etkili olduğu saptanmıştır.
Tong ve Shanggui (2004) tarafından yapılan çalışmada, genel öz - yeterliğin zihinsel ve ruhsal sağlıkla ilişkili olduğunu ifade etmişlerdir. Yine aynı çalışmada genel öz-yeterliğin kişilerde geniş boyutlu ve düzenli bir şekilde stres meydana getiren durumlarla başa çıkma becerisi ile alakalı olduğunu saptamışlardır. Luszczynska, Scholz &
Schwarzer’da, (2005) yaptığı çalışmada benzer bir şekilde stresle ve stresör durumlarla başa çıkma becerisinin genel öz-yeterlikle ilişkili olduğunu bildirmişlerdir. Ayrıca ilgili araştırmacılar çeşitli durumlar karşısında (kanserle mücadele gibi) kişilerin düşüncelerinin işleyişinin genel öz - yeterlikle ilişkili olduğunu belirtmişlerdir.
Desivilya ve Eizen, (2005) bağlamsal öz-yeterlik inancının bireylerin bilişsel davranışları üzerindeki çeşitli şekillerdeki etkisinin genel öz-yeterlik inancı için de büyük oranda doğrulandığını bildirmişlerdir. Ancak araştırmacılar arasındaki genel görüşe göre, öz - yeterlik inancının davranışı genel öz - yeterlik inancından daha iyi yordadığı şeklindedir (Luszczynska ve diğerleri , 2005).
18 BÖLÜM III
YÖNTEM
Bu bölümde araştırmanın yöntemi ile ilgili bilgiler verilerek çalışmanın modeli, evren ve örneklemi, örneklemin özellikleri, kullanılan envanterler , örneklem verilerinin toplanması ve verilerin analizi ile ilgili açıklayıcı bilgilere yer verilmiştir .
3.1 Araştırmanın Modeli
Bu araştırma BESYO da öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterliklerinin incelenmesini amaçlamaktadır. Bu amaçtan ötürü araştırmanın modeli betimsel tarama modelidir. Betimsel tarama modelleri geçmişte ya da günümüzde var olan bir durumu var olduğu şekliyle betimlemeyi amaç edinmiş araştırmalar için uygun bir model olarak nitelendirilir (Karasar, 1999).
3.2. Araştırmanın Evreni ve Örneklemi
Araştırmanın evreni Sivas Cumhuriyet Üniversitesinde Besyo ve diğer fakültelerde (Eğitim,Fen,Edebiyat,Müh.) öğrenim gören üniversite öğrencilerinden oluşrmaktadır.
Örneklem grubunu ise bu üniversitede Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulunda öğrenim gören 400 öğrenci ve diğer fakültelerde öğrenim gören 400 öğrenci olmak üzere tahmini seçilmiş 800 öğrenciden oluşmaktadır. Örneklem grubunun seçiminde literatürde araştırmacılar tarafından önerilen hesaplama formüllerinden yararlanılmıştır. On bin kişiden oluşan bir evrenden seçilecek örneklem sayısı Sencer’e (1989) göre .05 hata payı ile 310 olmalıdır. Ancak Sencer (1989) tarafından önerilen 310 kişilik örneklem sayısı Yazıcıoğlu ve Erdoğan’a (2004) göre .05 hata payı ile 370 olmalıdır. Aynı araştırmacılara göre beş bin kişilik bir evrene ise 317 kişilik örneklem sayısı olmalıdır.
3.3. Veri Toplama Araçları
Üniversite öğrencilerinin genel öz - yeterlik düzeylerini ortaya çıkarmak amacıyla Genel Öz-Yeterlik Ölçeği kullanılmıştır. Ayrıca örneklem grubunun çeşitli değişkenlerine belirlemek amacıyla araştırmacı tarafından geliştirilmiş olan demografik bilgiler anketi uygulanmıştır.
19
3.3.1 Genel Öz - Yeterlik Ölçeği (General Perceived Self Efficacy Scale –GSE) Schwarzer ve Jarusalem tarafından ilk olarak 20 maddeden oluşan ölçek 1979 yılında Almanya’da geliştirilmiştir. Genel Öz - Yeterlik Ölçeği 1981 yılında üzerinde yapılan çalışma ve revizyonlar sonucunda 10 maddeye indirilerek 1995 yılında bugün kullandığımız son haline getirilmiştir. Ölçek kişilerin , farklı çevre ve ortamlarda yeni ve zor görevlerle başa çıkma yeterliliği inancını ölçmektedir. Ölçek maddelerinin tamamında olumlu ifadeler bulunmaktadır. Tamamen yanlış ve tamamen doğru şıklarından oluşan likert tipinde bir ölçektir. Ölçek iç tutarlılığı uluslararası düzeyde yapılan çalışmalarda α=.86 olarak saptanmıştır. Scholz, Dona, Sud ve Schwarzer (2002) tarafından yapılan geçerlik ve güvenirlik analizlerinde alfa değeri .86 olarak belirlenmiştir.
Aypay (2010) tarafından yapılan Türkçe’ye uyarlama çalışmasında ölçüt geçerliğini belirlemek amacıyla Rosenberg Öz-Saygı Ölçeği ile Stresle Başa Çıkma Ölçeği kullanılmıştır. Ölçek bileşenlerine yönelik Alfa iç tutarlılık katsayıları ilk bileşene yönelik .79 ve ikinci bileşene yönelik .63 saptanmıştır. Toplam Alfa katsayısı ise .83 olarak bulunmuştur. Ölçeğin test-tekrar test yöntemiyle hesaplanan güvenirlik katsayısı r =.80, p<.001’dir. Bu sonuçlar GÖYÖ’nin Türkçe uyarlamasının geçerli ve güvenilir bir ölçek olduğunu göstermektedir. araştırmacı tarafından yapılan uyarlama çalışmasında orijinali tek boyutlu olan ölçeğin a) yeterlilik ve kendine güven, b) çaba ve direnç olmak üzeri iki boyutlu olduğu belirtilmiştir (Aypay,2010).
3.3.2 Kişisel Bilgiler Anketi
Bu form araştırmacı tarafından araştırmada incelenen değişkenlerin elde edilmesi amacıyla geliştirilmiştir. Kişisel bilgi formunda katılımcıların yaş, cinsiyet, okudukları fakülte-bölüm ve sınıf düzeyi durumlarına ilişkin sorular yer almıştır. KBF Ek 1’de verilmiştir.
3.4. Veri Analizi
Araştırmada veri toplama araçlarından elde edilen verilerin analizinde SPSS 22.00 paket programı kullanılmıştır. Çalışma verileri değerlendirilirken tanımlayıcı istatistiksel metotları (Frekans, Yüzde, Ortalama, Standart sapma) kullanılmıştır. Araştırmanın hipotez testleri olarak, Veri dağılımının Homojenliğine yönelik Shapiro-Wilk testi uygulanmıştır.
Devamında demografik değişkenlerin bağımlı değişken üzerindeki etkisine yönelik t-testi, tek yönlü Anova analizi LSD, Bofforoni, Tamhane’s testleri yapılmıştır.
20 BÖLÜM IV
BULGULAR VE YORUM
Bu bölümde araştırmanın örneklem grubuna uygulanan anketlerden ulaşılan verilerin istatistiksel çözümlemeleri neticesinde elde edilen bulgular ve yorumlarına yer verilmiştir.
Bulgular bölümünde önce araştırma örneklem grubunun genel betimleyici frekans ve yüzde dağılımları açıklamaları ile birlikte yer almıştır. Sonrasında ise genel öz-yeterlik anketi ile elde edilen veriler araştırmanın alt problemleri ve bu problemlerin sunuluş sıralamasına göre istatistiksel veri analizlerine tabi tutulmuştur.
4.1. Örneklem Grubuna Ait Açıklayıcı Frekans ve Yüzde Değerleri
Araştırma grubunu oluşturan kişilere ait demografik verilerin frekans (f) ve yüzde (%) dağılımları aşağıda tablolar halinde verilmiştir.
Tablo 1. Yaş değişkenine ait frekans ve yüzde dağılımları.
Yaş f %
18-20 358 44,8
21-22 328 41,0
23-26 27+
96 18
12,0 2,2
Toplam 800 100,0
Araştırmaya katılan kişilerin yaş değişkeni incelendiğinde en fazla kişinin %44,8 ile 18-20 yaş aralığında yer aldığı görülmektedir. Sonrasında %41,0 (328) İle 21-22 yaş grubu, % 12,0 (96) ile 23-26 yaş grubu gelmektedir. En az oranda ise % 2,2 ile 27 ve üzeri yaş grubu gelmektedir.
21
Tablo 2. Cinsiyet değişkenine ait frekans (f) ve yüzde (%) dağılımları.
Cinsiyet f %
Kadın 451 56,4
Erkek 349 43,6
Toplam 800 100,0
Araştırmaya katılan kişilerin cinsiyet değişkeni incelendiğinde kişilerin % 56,4’ünün (451) kadınlardan, % 43,6’sının (349) erkeklerden oluştuğu görülmektedir.
Tablo 3. Eğitim görülen fakülte değişkenine ait frekans (f ) ve yüzde (%) dağılımları.
Fakülte f %
Besyo 400 50,0
Diğer (Eğitim, Müh. Fen,Edb.) 400 50,0
Toplam 800 100,0
Araştırmaya katılan kişilerin öğrenim gördükleri fakülte durumları incelendiğinde örneklem grubunun %50’si BESYO (400), yine %50’sinin de (400) diğer fakülte öğrencilerinden oluştuğu görülmektedir.
Tablo 4. Sınıf Durumu değişkenine ait frekans (f) ve yüzde (%) dağılımları.
Sınıf durumu f %
1. Sınıf 169 21,1
2. Sınıf 147 18,4
3. Sınıf 237 29,6
4. Sınıf 247 30,9
Toplam 800 100,0
Araştırmaya katılan bireylerin sınıf değişkeni incelendiğinde örneklem grubunda en fazla kişinin %30,9 (247) ile üniversite 4. Sınıf öğrencilerinden oluştuğu görülmektedir. En az kişi ise %18,4 (147) kişi ile 2. Sınıf öğrencileridir.
22
4.2. Bağımlı Değişkenin Demografik Değişkenlerce Anlamlı Olarak Farklılaşıp Farklılaşmadığını Saptamak Üzere Yapılan Hipotez Testleri
Tablo 5. Genel Öz-Yeterlik Puanlarının cinsiyet değişkenine göre anlamlı bir farklılık gösterip göstermediğini belirlemek üzere yapılan t testi sonuçları
Kategori N X Ss
t-test
t sd P
Genel Öz-Yeterlik Toplam Puan
Kadın 451 36,02 2,04
3,868 798 ,540 Erkek
349 35,92 2,84
Aritmetik ortalamalar arasındaki farkın test edilmesinden önce homojenlik testi yapılmıştır. Bu amaca yönelik Levene’s testi ile iki veri dağılımının varyanslarının homojen olup olmadığı hipotezi test edilmiş olup, varyansların homojen olduğu belirlenmiştir (Levene’s ; p=0,740, p>0,05). Bu işlemin ardından ortalamalar arasındaki farkın test edilmesi işlemlerine geçilmiştir.
Tabloda görüldüğü üzere, örneklem grubunun Genel öz-yeterlik puanının cinsiyet değişkenine göre anlamlı bir şekilde farklılık gösterip göstermediğini belirleme amacıyla yapılan bağımsız grup t-testi sonuçlarına göre, örneklem grubunda ki bireylerin aritmetik ortalamaları (X) arasındaki fark cinsiyet değişkeni açısından istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (p=,540, p>,005).
Tablo 6. Genel Öz-yeterlik alt boyut puanlarının cinsiyet durumu değişkenine göre anlamlı bir farklılık gösterip göstermediğini belirlemek üzere yapılan t testi sonuçları
Kategori N X ss
t-test
t sd p
Yetenek ve Güven Kadın 451 14,20 1,07
4,37 798 ,797
Erkek 349 13,92 1,43
Çaba ve Direnç Kadın 451 22,07 1,14
8,48 798 ,394
Erkek 349 21,99 1,61
23
Aritmetik ortalamalar arasındaki farkın anlamlılığını test etmeden önce Levene’s testi ile dağılımların varyanslarının homojenliği hipotezi sınanmıştır. Yapılan test sonucunda varyansların homojen olduğu belirlenmiştir (Yetenek ve Güven Alt Boyutu için Levene’s ; p=0,61, p>0,05, Çaba ve Direnç Alt Boyutu için Levene’s; p=0,750, p>0,05).
Varyansların homojen olması üzerine ortalamalar arasındaki farkın analizine geçilmiştir.
Tabloda görüldüğü üzere, Genel Öz-Yeterlik Ölçeği alt boyut puanları ve cinsiyet değişkeni arasında istatistiksel açıdan anlamlı farklılık olup olmadığını belirlemek amacıyla yapılan t-testi sonucunda, örneklem grubundaki bireylerin aritmetik ortalamaları (
X ) arasındaki fark, iki alt boyutta da istatistiksel açıdan anlamlı bulunmamıştır. Yetenek ve güven alt boyutu (t=4,37, p=,797 , p>,05). Çaba ve direnç boyutu (t=8,48, p=,394, p>,05).
Tablo 7. Beden eğitimi ve spor yüksekokulunda öğrenim gören öğrenciler ile diğer fakültelerde öğrenim gören öğrencilerin genel öz-yeterlik puanlarının yaş değişkeni açısından farklılık gösterip göstermediği belirleme amacıyla yapılan ANOVA ve LSD analiz testi sonuçları
Gruplar
N X
Ss
ANOVA LSD
Test*
Yaş F p
Genel Öz- Yeterlik
18-20 (1) 358 35,87 2,505
4,231 ,006
2 > 1 2 > 3 2> 4
21-22 (2) 328 36,23 2,26
23-26 (3) 27 ve üzeri(4)
96 18
35,78 34,38
2,20 3,75
Aritmetik ortalamalar arasındaki farkın anlamlılığını test etmeden önce Levene’s testi ile dağılımların varyanslarının homojenliği hipotezi sınanmıştır. Yapılan test sonucunda varyansların homojen olduğu belirlenmiştir (Levene’s; p=0,53, p>,05).
Varyansların homojen olması üzerine ortalamalar arasındaki farkın analizine geçilmiştir.
Genel Öz-Yeterlik puanının yaş değişkeni açısından istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık gösterip göstermediğini saptamak amacıyla yapılan tek yönlü varyans analizi (Anova) sonucunda, örneklem grubundaki bireylerin aritmetik ortalamaları arasındaki fark istatiksel olarak anlamlı bulunmuştur (F=4,231; p<,01.) Ortaya çıkan anlamlı farklılığın