Cem Karaca’nın “Hayatta hiçbir şeyim az olmadı senin
kadar” deyişini her duyduğumda aklıma gelenlerden biri rahmetli dayımdır.
Beni pek erken terk etti. Tadına doyulmaz o kısacık süre içinde bana bir ben
daha kattı. Hatırladıkça burnumun direğini sızlatan hatıralar miras bıraktı.
“Sana güneşi gösteriyorlar, sen parmağa bakıyorsun”
demişti bir gün, bir yazar hakkında ileri geri konuşmama içerlediğinde. “Sana
ne adamın kişiliğinden, sen yazdıklarına bak” demek istiyordu. Bu aforizmayı
ilk defa duyuyordum, fena halde çarpılmıştım.
Bir yazarın yazdıklarını kişiliğinden bağımsız olarak
değerlendirmek ne kadar mümkün ve ne kadar doğru, hâlâ emin değilim. Ama güneşe
bakmam gerektiğinde parmaklarla oyalanmamak konusunda sağlam bir âdet edindiğimi
söyleyebilirim.
***
Aslında güneşten ve parmaklardan daha mühim bir şeyler
olduğunu fark etmemi sağlayan ise, Kuhn’un Bilimsel Devrimlerin Yapısı
adlı kitabı oldu. Hepimiz dünyaya gözlüklerin ardından bakıyorduk. Gördüğümüz
her şey gözlüklerin dolayımından geçiyordu. Parmak ile güneş arasında tercih
yapmak nispeten kolaydı. Ama gözlük değiştirmek hiç kolay değildi.
Bir defa, dünyaya belirli bir gözlükle bakmaya alışmışsanız,
diyelim kontrolünüz altında olmayan her şeyin size düzensiz görünmesine
sebep olan bir gözlüğe alışıksanız, o gözlüğü değiştirip başka bir gözlükle
bakmak için bir sebep bulmak müşküldü.
Sonra, zaten alışık olduğunuz gözlükten başka bir gözlüğün
mevcut olabileceğini, mesela kontrol altında olmayan bir dünyanın da size
düzenli görünmesini sağlayacak bir gözlüğün mümkün olabileceğini kabul etmek
daha zordu.
Kuhn da zaten, anladığım kadarıyla, kimseye gözlük
değiştirmeyi telkin ediyor filan değildi. Söylediği şey, kabaca, gün gelir
gözlük fabrikalarında modeller değişir, dünyaya farklı bir paradigmayla bakmaya
başlanır, gibi bir şeydi. Dolayısıyla, sahip olduğum gözlükle barışık bir
şekilde yaşamaya çalıştım bir süre. Ama çok sürmedi. 1980’lerin sonlarında
teslim oldum. Aradan geçen yirmi yılı aşkın süre boyunca dünyayı anlamak konusunda
harcadığım her çaba, neredeyse tamamen, sahip olduğumuz gözlükleri anlamaya
çalışmaktan ibaret oldu.
Sahip olduğumuz gözlükleri nasıl ediniyoruz, eğer şuradan
edinilmiş bir gözlük yerine buradan edinilmiş başka bir gözlüğüm olsaydı
dünyayı nasıl görecektim gibi sorular bana, başka her sorudan daha manalı
geliyor. Bir bakıma, dayımın beni eleştirdiği noktadan da geriye gitmiş
gibiyim. Bana güneşi gösterenin parmağını da geçtim, gözlüklerine bakıyorum
hanidir. Bana güneşi gösterenin nasıl bir güneş gördüğünü merak
ediyorum.
***
Salı günkü yazımı “gözlüklerimizi değiştirmek zordur ama
manzarayı asla değiştiremeyiz” diye bitirmeliydim. Ama galiba çok şey fark
etmeyecekti. Gerçeklikle bütün irtibatını kaybetmiş gibi görünen Türkiye’de,
bana öyle geliyor ki, bir vakittir sanki gözlüklerimiz vasıtasıyla görüyor bile
değiliz. Sadece gözlüklerimizi görüyoruz. Gözlüklerimizin camında
resmedilen bir dünya var, herkes başını nereye döndürürse döndürsün, sadece
kendi gözlüğünün camındaki resmi görüyor.
Cinnet mi geçiriyorum?
Yoksa Türkiye mi cinnet geçiriyor?
Cemalettin N. TAŞCI