Sosyal Güvenlik Hakları Nelerdir?
İlk çağlarda hayat insanoğlu için oldukça zordu. Kendini doğumdan itibaren çetin bir mücadelenin içinde bulan insanın tüm zamanı risklerle doluydu. Hastalık, kaza ve daha da önemlisi ölüm hayatın rutini içinde yer alırdı. Her ne kadar normalmiş gibi görünse de bu durum kaygı verici olmuştur. Düşünsenize hasta ve yaşlı olduğunuz için bir dağın tepesinde ölüme terk ediliyorsunuz. Ya da bebeksiniz ve yeterince yiyecek olmadığı için ormana bırakıldınız. Üstelik bu durum yaşadığınız toplumda normalleştirilmiş bir gelenek. Ürkütücü değil mi
İlk çağdaki kadar vahim olmasa da gelecek kaygısı her çağda stres kaynağı olmuştur. İnsanlar, kendilerini yoksulluğa sevk eden ve geleceklerinde tehdit olarak gördükleri tüm etkenlerden korunma ihtiyacı duyarlar. Yaşlanmak, kaza geçirip sakat olmak ya da hastalanmak gibi. İşte bu olumsuzluklardan ve risklerden korunma isteği sosyal güvenlik kavramının temelini oluşturmuştur. Öte yandan sosyal güvenlik hakları alanındaki ilk ciddi adımların başlangıcı sanayi devrimine dayanır. Öncesinde resmi bir kimlikten bahsetmek mümkün değildir. Sanayi kurumlarında çalışanların karşılaştıkları tehlikeler ve yaşanan kazalar sosyal güvenlik düzenlemelerini zorunlu kılmıştır. Bu hakkın sınırları ve çerçevesi yasal mevzuatlarla çizilir. Mevzuatlar ise hem işveren hem de çalışan boyutunda bir dizi düzenlemeler içermekte.
Çalışan penceresinden bakıldığında haklar göze çarpar. İşveren açısından görünen ise yükümlülüklerdir. Sosyal güvenlik hakkı yaşanılan dönemin ekonomik ve sosyal özelliklerine ve gelir dağılımına bağımlıdır. Yazının devamında sosyal güvenlik hakkı, kapsamı ve sosyal güvenlik eğitimi başlıklarında derlediğim bilgileri sizlerle paylaşacağım.
Sosyal Güvenlik Hakkı Nedir?
Sosyal güvenlik hakkı ikinci kuşak hakların arasında yer alır. Eğitim, dinlenme, beslenme ve konut hakkı ile aynı kategoridedir. Sosyal güvenlik, doğumdan ölüme hatta ölüm sonrasına uzanan bir süreci kapsar. Temel hedefi insan onuruna yakışır bir yaşam düzeyi sağlamaktır. Sosyal güvenliği, “Yaşlılar, bakıma muhtaç kişiler ve çocuklar için hayata geçirilen bir dizi programdır.” şeklinde tanımlamak da mümkündür. Sosyal hayatta iletişim sağlamak ve sosyal sorumluluklarımızı yerine getirmek açısından sosyal güvenlik hakkı önemlidir.
Günümüz şartlarında çalışmaya başlayanlar kanunen sosyal güvenlik sistemine dahil olurlar. Bu amaçla işe başladıktan en geç bir ay içinde durumlarını Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmeleri gerekir. Sosyal beklentiler sosyal devletin temellerini oluşturur. Bu kapsamda ülkemizde 1 Ocak 1946 yılında Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) Kurulmuştur. Sonrasında Bağ-Kur ve Emekli Sandığı devreye girmiştir. Farklı kurumların çatısı altında sunulan hizmet karmaşaya yol açmıştır. Bu nedenledir ki sosyal güvenlik kurumlarının hepsi 16 Mayıs 2006 yılında Türkiye Cumhuriyeti Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) çatısı altında birleştirilmiştir.
Ülkemizde iki farklı sosyal güvenlik fonu bulunur. Çalışan ve serbest meslek sahibi olanlar bu iki ayrı fon kapsamında değerlendirilir.
Peki, sosyal güvenlik nasıl sağlanıyor dersiniz? Şöyle ki, devlet sosyal güvenlik harcamaları için bir fon oluşturur. Fona gelir sağlayacak kaynaklar tanımlanır. Fonda biriken kaynakların aktarılması yolu ile sosyal güvenlik hizmetlerini ücretsiz sunar. Bu hizmetler eğitim, sağlık, sigorta gibi başlıkları kapsar. Yoksulluğu ve işsizliği önleme çabaları yanı sıra ihtiyaç sahipleri maddi olarak desteklenir. Eşitsizlikler önlenir. Sosyoekonomik durumu ve statüsü ne olursa olsun her vatandaşın hizmete erişimi garanti altına alınır. Zaman zaman bu hakka adaletli şekilde erişemediğini düşünenler olabilir. Bu durumda sosyal hak ihlaline uğrayan kişiler, talepleri yerine getirilmediği takdirde yasal yollara başvurma hakkına sahiptirler. Bu noktada sosyal güvenlik çatısı altında çalışanlara sunulan haklardan da bahsetmek isterim. Üç başlık altında toplayabileceğimiz çalışan hak ve güvencelerini aşağıda sıralıyorum.
Meslek hastalığı, iş kazası, hastalık ve analık durumlarında iş göremezlik ödeneği, geçici iş göremezlik ödeneği, doğum yardımı.
Yaşlılık bakımı, malullük ve ölüm aylığı bağlanması.
Genel sağlık sigortası yolu ile sağlık yardımlarının sağlanması.
Çalışan olsun ya da olmasın sosyal güvenlik bireyin ve toplumun huzur ve refahı için elzemdir. Sosyal güvenlik tedbirlerini profesyonelce yöneten ülkelerin imajı her daim yüksek olacaktır.
Sosyal Güvenlik Neleri Kapsar?
İnsan hayatı stabil değildir. İniş ve çıkışlar içerir. Demokrasi ile yönetilen hukuk ülkelerinde bireyin temel özgürlük ve hakları devletçe sağlanır ve korunur. Tüm çalışanlar da sigorta kapsamına alınır. Sigortadan faydalanmak için kişinin bir aylık katkı payının ödenmiş olması yeterlidir. Bu durum serbest meslek sahiplerini ve çırakları da kapsar. Avrupa Birliği vatandaşları da uluslararası anlaşmalara dayanarak sosyal güvenlik yardımları ve hizmetlerinden yararlanma hakkına sahiptirler.
Sosyal güvenliğin kapsamı oldukça geniştir. İnsan yaşamının her dönemi için farklı düzenlemeler içerir. Bu düzenlemeler ve mevzuatlar temelde bireyin güvenliğini ve esenliğini hedefler. Bu yolla asıl amaçlanan ise toplum refahıdır. Dilerseniz sosyal güvenliğin kapsamını başlıklar halinde birlikte özetleyelim.
İşsizlik maaşı: Kişilerin iş kaybı durumunda iş buluncaya kadar geçen süreçte temel ihtiyaçlarını karşılamak için verilen maaştır. Bu güvence özellikle işsizlik oranının yüksek olduğu ülkeler için daha da önem arz eder.
Sağlık fonu: Özel kurumlarda ve kamuda çalışanları kapsar. Bu kapsamda sağlık kurumlarıyla protokoller yapılır. Çalışanın muayene, tetkik ve işlemleri ücretsiz ya da indirimli temin edilir. Ayaktan ya da yatarak uygulanan tedavi masrafları karşılanır. İlaçlar içinse ücretsiz ya da katkı paylı temin olanağı sağlanır.
Eğitim desteği: Eğitim gören öğrencilere destek amacıyla verilen ödemeleri kapsar. Ödemeler eğitimin farklı kademeleri için belirlenen miktarlarda çoğunlukla geri ödemesiz olarak sağlanır. Eğitim desteği verilecek öğrencilerin belirli kriterleri karşılaması sorgulanır. Bazı alanlarda sınav başarısı aranır.
Barınma desteği: Barınma ihtiyacı olan kişilere kalacak yer ve temel ihtiyaçlarına yönelik verilen hizmeti kapsar. Şiddet gören kadınlar için kadın sığınma evleri bu açıdan önemlidir. Sevgi evleri, çocuk yurtları gibi barınma konutları ihtiyaç sahibi çocuklara resmi kimlikte kucak açar.
Sosyal Güvenlik Eğitimi
İşletmeler sosyal güvenlik, iş hukuku, ücret ve tazminatların vergilendirilmesi, iş sağlığı ve güvenliği gibi alanlarda profesyonellere ihtiyaç duyarlar. İş ve sosyal güvenlik eğitimi bu ihtiyaçtan doğmuştur. Eğitimin amacı, teknik bilgi ve pratik uygulama alanında alt yapıya sahip donanımlı iş ve sosyal güvenlik uzmanı yetiştirmektir. Bu noktada aklınıza, “Eğitimi kimler almalıdır?” sorusu gelebilir. Sizin için eğitim alabilecek kişileri sıralamak isterim.
İnsan kaynakları uzmanları,
Üst düzey yöneticiler ve liderler
Mali müşavirler ve yeminli mali müşavirler,
Mali uzmanlar,
Öğrenciler,
Sosyal güvenlik danışmanları,
Kamuda ve özel sektörde denetim yapanlar,
Sosyal Güvenlik Eğitimi'ne sıraladığımız meslek alanları dışında da başsvurmak isteyenler olabilir. Örneğin sosyal güvenlik ile ilgili güncel bilgileri öğrenmek isteyenler. Sosyal güvenlik mevzuatını öğrenerek bu alanda uzmanlaşmak isteyenler de eğitimi tercih edebilirler. Eğitim bu alanda kariyer planlaması yapmayanlar için de faydalıdır. Çalışan kendi haklarını öğrenir. İşe giriş ve çıkış aşamalarında bilinçli hareket etme fırsatı bulur. Bu şekilde mağduriyetten kurtulur. Eğitimin konu başlıklarını soracak olursanız şu şekilde sıralayabiliriz:
Temel iş kanunu
Sigortalı olmak ne demek ve ne zaman sigortalı olunur?
İdari para cezaları
Sosyal güvenlikle ilgili temel kavramlar
4/a-4/b-4/c ne demek?
Sigortalılara tanınan haklar nelerdir?
Sigortalı çalıştırma süreci
İş sözleşmeleri
Ücretler
Kıdem tazminatı
İhbar süreleri
İş yeri teftişi
Toplu iş sözleşmeleri
Malullük, yaşlılık, ölüm sigorta primleri
Sosyal güvenlik eğitimi alanlar firmaların nitelikli eleman ihtiyacını karşılama noktasında önemlidir. Eğitim çalışana kariyer alanlarında birçok alanda avantaj sağlar. Öte yandan sosyal güvenlik eğitimi bireyin hak ve sorumluluklarını bilmesi noktasında da faydalıdır.