Transkript
1 T.C. BALIKESİR ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI ORHAN VELİ NİN ŞİİRLERİNDE ÖYKÜ İZLERİ, SAİT FAİK İN ÖYKÜLERİNDE ŞİİR İZLERİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Emel AYDIN Balıkesir, 2011
2 T.C. BALIKESİR ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI ORHAN VELİ NİN ŞİİRLERİNDE ÖYKÜ İZLERİ, SAİT FAİK İN ÖYKÜLERİNDE ŞİİR İZLERİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Emel AYDIN Tez Danışmanı Doç. Dr. Mehmet NARLI Balıkesir, 2011
3
4 ÖNSÖZ Edebi türler arasında biçimsel, dilsel ve tematik açılardan birbirine en yakın olan türler öykü ve şiirdir. Özellikle modernleşme sürecinde bu iki tür birbirinin sınırlarını daha fazla zorlamaya başlamıştır. Esasen destandan hikâyeye geçiş sürecinde de gördüğümüz bu türler arası geçiş, klasik dönemde önemli ölçüde durmuş, türlerin biçimsel sınırları daha belirgin hale gelmiştir. Ancak edebiyatımızın önemli bir kaynağı olan Dede Korkut hikâyelerinde tahkiye ile şiirin bir arada görülmesi bu geçişliliğin bir oranda da devam ettiğini gösterir. Modern Türk edebiyatında özellikle Servet-i Fünûn döneminde şiirin nesre yaklaştırılması edebiyat tarihimizde önemli bir yenilik olarak kaydedilmiş hatta mensur şiir şeklinde yeni bir türün doğmasına kaynaklık etmiştir. Yazılı anlamdaki klasik tahkiyeye dayanan hikâyenin, modernleşme sürecinde olay örgüsü nden an a, cemaatten bireye yöneldiği bir gerçektir. Birçok edebiyat eleştirmeni bu gelişmenin aslında hikâye den öykü ye geçiş olduğunu vurgulamaktadır. An a, birey e ve imgeye yönelen modern öykü, böylelikle şiirin sınırlarına doğru ilerlemiştir. Bir türün anlatma ve gösterme imkânlarını artırma arayışı, öykü ile şiir türlerinin birbirinin yapısal özelliklerini kullanmasının temel kaynağı olarak gösterilmektedir. Bu duruma, bir türün etkisini artırmak için öbürünün özelliklerini kullanması da denilebilir. Örneğin öykü, daha soyut daha imgesel bir iz bırakmak için şiire; şiir de daha somut daha reel bir hayat parçası sunmak için öyküye ihtiyaç duymaktadır. Bu çalışmada, modern öykümüzle modern şiirimiz arasındaki türlerarası ilişkiyi, Orhan Veli ve Saik Faik in metinleri üzerinden göstermeye çalışacağız. Bu bağlamda iki temel gerekçemiz var: Sait Faik, klasik vaka hikâyesinden durum hikâyesine geçişte belirgin ve etkileyici bir isimdir. Orhan Veli ise hem yapı bakımından hem de şiirin temaları bakımından 1940 lara kadar gelen şiiri tamamıyla reddeden dilin pratik işlevlerine, hayalden ziyade olgulara yaslanarak yeni bir şiir kurmuştur. Esasen iii
5 metinlerindeki insan, dil ve problem alanı ile türler arası bir simetri oluştururlar. Her iki sanatçı da; şehrin kendilerine kadar gelen soyut sembolik anlamlarını ve kültürel çağrışımlarını bir yana bırakarak, yoksul insanların küçük ama samimi dünyalarına sığınırlar. Sait Faik in başıboş, sorumsuz, ben merkezci ama sevecen hikâyeleri, Orhan Veli nin şiirlerinde anlattığı küçük adam a ve onun hayatına denk düşer. İstanbul u kutsallığı, düşselliği ya da lirikliğinden günlük hayata taşıyıp; sıradan insanların öykülerini yazan Sait Faik tir. Onların içten konuşmalarında ve sıradan yaşamlarındaki şiirselliği yakalayan ise Orhan Veli dir. Sait Faik in öykülerinde, klasik hikâyede değer taşıyan vak a nın yerine, temanın ikincil motiflerini genişletmeye çalıştığı, zayıflayan dramatik ögenin boşluğunu doldurmak için ise eksiltme, sezdirme yoluna gittiği, bu yüzden kelimenin ve çağrışımların alabildiğine önem kazandığı, ses ve motif tekrarları gibi ritmik uygulamaların, benzetme ve tasvirlerin imaj özelliği kazanmaya başladığı görülmektedir. Orhan Veli de heceye bağlılığa son verir; lirizme karşı çıkar ve günlük dili kullanarak öyküye yaklaşır. İçe dönük ve süslü bir anlatım yerine günlük hayatta yaşananları ele alması, duygulardan çok, gerçek hayattaki hareketlilikle ilgilenmesi, bu bağlamda kayda değer niteliklerdir. Onun şiirlerinde; tahkiyenin temel unsurları olan kişi, yer, zaman ve olay örgüsü dikkat çekecek kadar belirgindir. Çalışmada, Sait Faik in öyküleri ve Orhan Veli nin şiirlerinin hepsi incelenmiş fakat bunlardan en çok dikkat çeken örnekler ve bu çerçevede diğer metinleri de temsil edebilecek olanlar seçilmiştir. Giriş bölümünde çalışmamızın problemini, amacını, sınırını belirledik ve çalışmamızla ilgili varsayımlarımızı ortaya koyduk. Çalışmamızın İlgili Alanyazın bölümünde önce kuramsal bir çerçeve oluşturmaya çalıştık. Bu bağlamda şiir ve öykü türleriyle ilgili yapılan tanımları ele aldık, bu iki türün özelliklerini ortaya koyduk; öykü- şiir ilişkisini iv
6 açıklamaya çalıştık ve Türk edebiyatında bu iki tür arasındaki etkileşime değindik. Daha önce yapılmış araştırmaları değerlendirmeye çalıştık. Yöntem bölümünde çalışmada merkez alacağımız yöntemi belirttikten sonra, çalışmamızın bilgi kaynaklarını gösterdik. Çalışmamızın gövdesini oluşturan Bulgular ve Yorumlar bölümünde öncelikle Orhan Veli ve Sait Faik in hayat hikâyelerini ele aldık. Ardından Orhan Veli nin şiirlerinde öykü izlerini, Sait Faik in öykülerinde şiir izlerini, belirlediğimiz kıstaslar doğrultusunda tespit etmeye çalıştık. Öncelikle, tez konusunun belirlenmesi ve tezin yazılması sürecinde bana yol gösteren, en zor anlarımda benden desteğini esirgemeyen değerli hocam ve tez danışmanım Doç. Dr. Mehmet NARLI ya sabrı, anlayışı ve her türlü yardımları için teşekkürü borç bilirim. Sakin ve düzenli bir akademik ortamın oluşmasını sağlayan başta Prof. Dr. Ali Duymaz ve Prof. Dr. Mehmet Aça olmak üzere, bütün Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı öğretim üyelerine, maddi ve manevi olarak beni asla yalnız bırakmayan canım aileme ve arkadaşlarıma sonsuz teşekkürler. Emel AYDIN 2011 Balıkesir v
7 ÖZET ORHAN VELİ NİN ŞİİRLERİNDE ÖYKÜ İZLERİ, SAİT FAİK İN ÖYKÜLERİNDE ŞİİR İZLERİ AYDIN, Emel Yüksek Lisans, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Tez Danışmanı: Doç. Dr. Mehmet NARLI 2011, 164 Sayfa Edebi türler arasında biçimsel, dilsel ve tematik açılardan birbirine en yakın olan türler öykü ve şiirdir. Özellikle modernleşme sürecinde bu iki tür birbirinin sınırlarını daha fazla zorlamaya başlamıştır. Modern Türk edebiyatında, özellikle 1940 larda öykü ve şiir bağlamındaki yapısal geçişler en canlı şekilde Orhan Veli nin şiirinde ve Sait Faik in öyküsünde görülmektedir. Orhan Veli nin şiirlerinde tahkiyenin temel unsurları olan olay örgüsü, kişi, yer ve zaman dikkat çekecek kadar belirgindir. Birçok şiirinde bir tahkiye oluşturacak belirginlikte ve nitelikte olay zinciri vardır. Onun özellikle Kitabe-i Seng-i Mezar, Montör Sabri, Tahattur gibi şiirlerinde yaratılan karakterler, bir öykü veya bir romandaki kadar canlı karakterlerdir. Anlatmaya dayalı eserlerin en önemli yapısal ögesi olan mekân da Orhan Veli nin şiirlerinde çok belirgindir. Seçilen mekânlarla orada yaşayan kişiler arasında canlı bir uyum söz konusudur. Sait Faik in öykülerinde ise şiirin ögeleri sayılabilecek an ın tasviri, ses sistemi ve imgesel sistem görülebilecek düzeydedir. Hem bütünüyle modern öykü, özellikle de Sait Faik in öyküsünde bir tahkiyeden çok bireyin bir an ının derinleştiği görülür; anlatım simgesel ve imgesel bir düzeye yükselir. Örneğin Dülger Balığı nın Ölümü adlı öyküde olay örgüsü yok gibidir; alegorik çağrışımları da olacak şekilde Dülger Balığı nın ölüm anı derinleştirilir. Yine aynı öyküde kelime tekrarları, duygu tekrarları ile şiirsel ses sistemine yaklaşır. Plajdaki Ayna adlı öyküsünün bazı diyaloglarında adeta bir hece vezni düzeni kurar. Hişt, Hişt! öyküsünde bütün anlam yükü, pratik dilde bir anlamı olmayan Hişt, Hişt! ikilemesine yüklenir ve bu ikileme vi
8 yoğun imgesel göndermeler yapar. Sait Faik, öykülerinde bazen kendi şiirlerini bazen başkalarının şiirlerinden bazı bölümleri öykülerine yerleştirir. Sait Faik in öyküleri ve Orhan Veli nin şiirleri üzerinde yapılan bu türlerarası çalışmada iki türün birbirlerinin imkânlarını kullandıkları; esasen bu yolla da iki türü birbirine yaklaştırdıkları görülmektedir. Bu da türlerin imkânlarının gelişmesi açısından önemli bir yenilik olarak kaydedilebilir. Anahtar Kelimeler: şiirde öykü, öyküde şiir, Sait Faik, Orhan Veli vii
9 ABSTRACT STORY TRACES IN ORHAN VELİ S POEMS, POEM TRACES IN SAİT FAİK S STORIES AYDIN, Emel Master, Turkish Language and Literature Department, Counselor of Thesis: Associate Professor Dr. Mehmet NARLI 2011, 164 pages Story and poem are the closest genres in terms of formal, linguistic and thematic among the literary genres. Specially during the modernization period, these two genres began to force the borders of one another much more. In Modern Turkish Literature, especially in 1940s, structural transitions in story and poem are seen in Orhan Veli s poem and Sait Faik s story clearly. Plot, character, place and time which are the basic elements of narration in Orhan Veli s poems, are arrestingly clear. In many of his poems there are enough chain of events to construct a narration. Especially, in his Kitabe-i Seng-i Mezar, Montör Sabri, Tahattur poems, created characters are as lively as in a story or a novel. The most important element of the works based on narration, place, is clear in Orhan Veli s poems. Between the chosen places and characters living there, there is a lively harmony. In Sait Faik s stories, depiction of the moment, sound system and symbolic system regarded as the elements of poem can be seen easily. In entirely Modern Story, especially in Sait Faik s story, deepening of a moment of a person is seen more than a narration; narration rises to the symbolic and imaginary level. For instance, in the story Dülger Balığı nın Ölümü, there isn t almost a plot; the death moment of the fish is deepened allegorically. In the same story, repetitions of words approaches the poetic sound system with the repetition of emotions. İn some of the dialogues of "Plajdaki Ayna", he almost constitutes a syllabic meter. In the story Hişt, Hişt! all the meaning is imposed to Hişt, Hişt! reduplication which has no meaning in viii
10 daily language, and this reduplication makes dense imaginary references. Sait Faik sometimes emplaces his own poems and sometimes others poems into his stories. In this study which is about Sait Faik s stories and Orhan Veli s poems, is is seen that the two genres use each other s means, in fact, by this way they approach each other. This can be regarded as an important innovation in the way of the development of the possibilities of the genres. Veli Key Words: story in the poetry, poetry in the story, Sait Faik, Orhan ix
11 İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ iii ÖZET vi ABSTRACT viii İÇİNDEKİLER x KISALTMALAR LİSTESİ xi 1. GİRİŞ Problem Amaç Önem Varsayımlar Sınırlılıklar 2 2. İLGİLİ ALANYAZIN KURAMSAL ÇERÇEVE: ÖYKÜ- ŞİİR İLİŞKİSİ Öykü Şiir Öykü- Şiir İlişkisi Şiirde Öykü İzleri Öyküde Şiir İzleri Türk Edebiyatında Öykü ve Şiir İlişkisi İLGİLİ ARAŞTIRMALAR YÖNTEM Araştırmanın Modeli Bilgi Toplama Kaynakları BULGULAR VE YORUMLAR ORHAN VELİ VE SAİT FAİK İN YAŞAM HİKAYESİ Orhan Veli Kanık Sait Faik Abasıyanık ORHAN VELİ ŞİİRİNDE ÖYKÜ İZLERİ Olay Örgüsü Anlatıcı ve Bakış Açısı Şahıslar Zaman Mekân Anlatım Teknikleri Dil ve Üslup SAİT FAİK ÖYKÜSÜNDE ŞİİR İZLERİ Şiirlere, Şarkılara ve Şairlere Yapılan Göndermeler Olay Örgüsünden Anın Tasvirine Semboller ve İmajlar Bağlamında Öykü Eksiltili İfadeler Şiirsel Ses Sistemi (Ritim Ögeleri) SONUÇ VE ÖNERİLER Sonuçlar Öneriler 160 KAYNAKÇA 161 x
12 KISALTMALAR LİSTESİ Çev: Çeviren Der: Derleyen Ed: Editör Haz: Hazırlayan TDEA: Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi TDK: Türk Dil Kurumu xi
13 1 1.GİRİŞ 1.1. Problem Bu çalışmanın temel problemi, öykü ve şiir türlerinin birbiriyle ilişkisidir. Örneklemi ise Orhan Veli nin şiirleri ile Sait Faik in öyküleridir. Problem, Sait Faik in öykülerindeki şiir izleri ve Orhan Veli nin şiirlerindeki öykü izleri aranarak çözülmeye çalışılacaktır Amaç Bu çalışmanın temel amacı; Sait Faik in öykülerindeki şiirsel izleri, Orhan Veli nin şiirlerindeki öyküsel izleri tespit ederek türlerarası ilişkinin ne tür imkânlar oluşturduğunu ortaya koymaktır. Bu amaca ulaşmak için sistematik olarak şu sorulara cevap aranacaktır. 1. Öykünün karakteristik özellikleri ve temel ögeleri nelerdir? 2. Şiirin karakteristik özellikleri ve temel ögeleri nelerdir? 3. Öykü ve şiir ilişkisi hangi noktalarda aranabilir? 4. Türk edebiyatında bu iki türün yapısal geçişlilikleri var mıdır? 5. Sait Faik in öykülerinde şiirsel yapının hangi ögeleri kullanılmıştır? 6. Orhan Veli nin şiirlerinde öyküsel yapının hangi ögeleri kullanılmıştır? 1.3. Önem Edebiyatın anlatım ve etkileyicilik bağlamında yeni imkânlara kavuşması oldukça önemlidir. Türlerarası ilişkiler, bu bağlamda önemli imkânlar sunmaktadır. Edebiyattaki yapısal ve retorik yenilenmelerin önemli bir kısmı da esasen türlerarası ilişkilerden kaynaklanır. Bu açıdan modern öykümüzün ve şiirimizin iki temsilcisinin metinlerini çalışmak son derece önem arz etmektedir.
14 Varsayımlar 1. Dünya edebiyatında olduğu gibi Türk edebiyatında da yazılı ve sözlü metinler bağlamında türlerarası bir ilişki daima vardır. 2. Bu ilişkinin modern dönemde daha da yoğunlaştığı varsayılmaktadır. 3. Bu ilişkinin örneklemi olarak Sait Faik ve Orhan Veli nin seçilmesinin bizi verimli sonuçlara götüreceği düşünülmektedir Sınırlılıklar Bu çalışma, ana malzeme olarak Orhan Veli nin şiirleri ve Sait Faik in öyküleriyle sınırlıdır. Örneklemin ortamı olarak bu iki sanatçının hayatları ve Türk edebiyatının öykü şiir ilişkisi bağlamındaki tarihsel gelişimi de söz konusu edilecektir.
15 3 2. İLGİLİ ALANYAZIN 1.6. KURAMSAL ÇERÇEVE: ÖYKÜ- ŞİİR İLİŞKİSİ Öykü Öykü ile şiir arasındaki ilişkiden bahsedebilmek için öncelikle bu iki tür hakkında bilgi vermek gerekmektedir. Öyküyle ilgili yapılmış olan çeşitli tanımlardan yola çıkarak öykü nedir sorusu cevaplanacak, ardından öyküyü öykü yapan unsurların neler olduğu tespit edilmeye çalışılacaktır. Öykü, bir edebi tür olmasının yanında, sanatın her dalında, temelde bir hikâye anlatılıyor olması yönüyle bütün güzel sanatların temeli olarak kabul edilebilir. Romanda, şiirde, tiyatroda, sinemada, resimde, heykelde hatta musikide anlatılan\anlatılmaya çalışılan insana ait bir dram ya da durum değil midir? Bu özellik öyküye sanatlar üstü bir konum kazandırmaktadır (Sağlık, 2005, 149). Hikâye, sahip olduğu geniş anlamlar dolayısıyla, tanımlanmakta zorluk çekilen bir kavramdır. Bunun sebebi, Arapçada hikâye kelimesinin üretildiği fiil kökü hakeve nin taklit etmek, bir metnin kopyasını çıkarmak ; aynı kökten hekâ nın benzemek, aynen nakletmek mânâlarına gelmesidir (Özgül, 2005, 33). Görülen odur ki, kelimenin özünde, var olan bir gerçeğin taklidinin yazılı ya da sözlü olarak aktarılması anlamı yatar. Kavrama geniş bir anlam kazandıran özellik de işte budur. Hikâye kelimesi sadece sanatsal alanlarda kullanılmaz; günlük konuşma dilinde de karşımıza çıkar. Yaşadığımız ya da tanık olduğumuz olayları anlatırken bunun hikâyesi şöyledir diye başlamamız da bunun bir kanıtıdır. Bu gibi söz gruplarının ardından gelecek olan ya bir işin aslıdır ya da naklidir. Esasen bu gibi anlamlarda kullanılsa da kavramın sanatsal olarak kullanımıyla bir ilişkisi vardır.
16 4 Bir edebi tür olarak öykünün şimdiye kadar yapılmış birçok tanımı, tarifi vardır. Bunlardan, hepsini toparlayacak nitelikte olan birkaçı seçilmiştir. Einkenbaum un tanımıyla başlamak, bir çıkış noktası oluşturabilir. Ona göre öykü temel bir biçimdir, ilk biçimdir ama ilkel değil dir (Andaç, 1996, 107). Rasim Özdenören öykü anlatmaktan ibaret iş (Özdenören, 2005, 141) demekte, Feridun Andaç ise bir olayın sözlü ya da yazılı olarak anlatılması (Andaç, 1996, 107) ifadesini kullanmaktadır. Hasan Boynukara, yaptığı bir alıntıyla tanımı biraz daha genişletmekte ve hikâye bir olay örgüsüne dayalı tek celsede okunacak kısalıkta ve bir tek etki yaratacak biçimde düzenlenmiş bir edebi anlatım biçimidir (Boynukara, 2005, 134) 1 demektedir. Mehmet Kaplan ın öykü ile ilgili söyledikleri türü daha yakından tanımamızı sağlar niteliktedir. Her hikâyeci bize eseri ile hayatın ve insanın ayrı bir yönünü gösterir. Hikâye, anlaşılması son derece güç olan hayatın ve insanın içine adeta bir pencere açar. Günlük hayatta biz hayatı ve insanı dıştan görürüz ve pek az anını biliriz. Hikâyeci bu dış görünüşün arkasındaki gerçekleri keşfeder. Güzel hikâyelerin hemen hepsinde, bilinmeyen bir gerçeğin ifadesi vardır (Kaplan, 2010, 11). Yapılan tanımlardan da anlaşılabileceği gibi, öykü, belirli bir anlatıma dayanır ve bazı temel unsurlara sahiptir. Ortada bir anlatım var olduğuna göre, belirli bir olay (vaka, eylem) var demektir. Olay dediğimiz de kendi kendine gelişmez; mutlaka onu tetikleyen iç ya da dış etkenlerin bulunması gerekir. Yani burada belirli bir olay örgüsü söz konusudur. Olay örgüsü, öyküyle daima iç içe olmuştur. Buna Forster ın şu cümleleri örnek verilebilir: Öykü, olayların zaman sırasına göre düzenlenerek anlatılmasıdır. Olay örgüsü de olaylar üstüne kurulur, ancak burada üstünde durulan nokta, olaylar arasındaki neden- sonuç ilişkisidir (Forster, 1985, 26). Öyküde olay denilince sözü edilen, tekil bir olay değil; birden çok olayın peş peşe gerçekleşmesiyle oluşan olaylar zinciridir. Öyküde yer alan olay 1 Hasan Boynukara nın alıntıladığı kaynak: ed. Tom Mc Arthur (1992). The Oxford Companion to the English Language, Oxford University Pres.
17 5 halkaları hem olay örgüsünü oluşturur hem de taşıdıkları anlamlar vasıtasıyla çeşitli mana birliklerine hayat verirler. Buna bağlı olarak mana birlikleri metin halkalarını, metin halkaları metin tabakalarını, metin tabakaları da metin i meydana getirirler. Böylece metin denilen bütünün nasıl birden çok parçadan; parçaların birleşmesinden meydana gelmiş olduğu gerçeği ortaya çıkmış olur (Çetişli, 2004, 60). Olay örgüsünün temelinde, olayları tetikleyen gizli veya açık bir çatışma yer alır. Bu çatışma, insanın kendisiyle, başkasıyla, içinde yaşadığı toplumla ya da doğa ile mücadelesinden doğar. Yani öykü, mutluluk halinin bozulması ve kaos un onun yerini almasıyla başlar. Öyküde anlatılanlar hayattaki gerçeklik değil; kurgusal bir gerçekliktir. Sanatçı, malzemesini hayattan toplar fakat onu birebir olarak yansıtmaz. Elde ettiklerini kendi sanat anlayışına göre değerlendirir ve sadece gerekli gördüklerini kullanır. Sanatçının olayları aktarması kadar bunları nasıl aktardığı da önemlidir. Olay, belirli bazı teknikler kullanılarak verilir. Şerif Aktaş bunları, vaka tipleri başlığı altında üç madde halinde sıralar: 1. Vaka tek bir zincir halinde nakledilir. Bir merkezi insan vardır, onun belirli bir zaman dilimi içinde sürdürdüğü yaşayış tarzı söz konusudur. Eserde anlatılan her şey bu şahısla ilgilidir. 2. Eserin vakası, iki veya daha fazla vaka zincirinden meydana gelir. Bunlar bazı noktalarda kesişirler. Bir hadise belirli bir noktaya kadar nakledilir, sonra bir diğerine geçilir. 3. Bir vaka, bir başka vaka içine yerleştirilerek sunulur. Bu durumda ilk vaka ikinciye çerçeve vazifesini görür (Aktaş, 2000, 73-74). Öykü, bu üç vaka tipinden hangisiyle aktarılırsa aktarılsın, olaylar bize daima bir anlatıcının bakış açısıyla yansıtılır. Bu nedenle öyküde anlatıcı ve bakış açısı da öykünün en önemli yapısal özelliği haline gelir. Modern öyküde, sanılanın aksine, olayları anlatan yazar değildir. Çünkü itibari bir eserin itibari dünyasında gerçek dünyaya ait bir insanın
18 6 anlatıcılığından bahsedilemez (Çetişli, 2004, 80). Bu nedenle yazarın öncelikle kendisine bir anlatıcı yaratması gerekmektedir. Yazar, anlatıcısını oluşturur, anlatma görevini ona devreder ve kendini kurgusal dünyadan çeker. Görülen odur ki; anlatıcı daima itibari dünya ile okuyucuların arasında yer almaktadır. Anlatıcı, olayları gören, idrak eden ve okuyucuya aktarandır. Yazarın seçimine bağlı olarak hikâyenin içinde yer alan bir kahraman ya da olayların dışındaki biri de olabilir. Hikâyede genelde birinci (ben) ya da üçüncü (o) kişi olarak yer aldığı görülür. Anlatıcının, anlattığı hikâye karşısında takındığı tavra bakış açısı denir (Sağlık, 2003, 24). Okuyucu, hikâyeyi onun bakış açısından görür, o neyi nasıl ve ne kadar anlatırsa öyle bilir. Bakış açısı, anlatıcının cinsiyeti, yaşı, mesleği ve sahip olduğu kültürel özelliklere göre şekillenir. Bu alanda araştırma yapanlar tarafından bakış açısıyla ilgili çeşitli sınıflandırmalar yapılmıştır. Örneğin Şerif Aktaş, bakış açısı ve anlatıcıyı üç maddede ele alır: Hâkim Bakış Açısı ve Anlatıcı, Kahraman Anlatıcının Bakış Açısı ve Müşahit- Anlatıcıya Ait Bakış Açısı (Aktaş, 2000). Öykünün yapısal öğelerinden biri de kişiler dir. Bir öyküde aksiyonun gelişmesi ve problemin işlenmesi için birden fazla kişinin (kişi özellikleri verilmiş bir varlık da olabilir) bulunması gerekir. Öykülerin merkez kişileri bir ilişkiler ağı içinde bulunurlar; bir zamanda bulunurlar ve mekânda yaşarlar. Şerif Aktaş, kişileri vakanın zuhurunda rol alan şahıslar, yazarın sözünü emanet ettiği şahıslar, dekoratif unsur durumundaki kahramanlar şeklinde üçe ayırır. Forster ise şahısları tiplerine göre (yalınkat-düz) tasnif edip teorik bilgiler verir (Forster, 1985, ). Başkahramanlar, ikinci derecede önemli kahramanlar, arada bir görünen önemsiz rolü olan kişiler (Kıran, 2000) biçiminde tasnif edenler de vardır. Öykünün yapı öğelerinden biri de zaman dır. Olaylar belirli bir zaman diliminde başlar, gelişir ve sona erer. Aylar, yıllar geçer; mevsimler değişir. Öykü, okuyucusunun karşısına farklı zaman boyutlarıyla çıkar: Maceranın
19 7 kendi zamanı (anlatılan olayların yaşandığı zaman ve süre), anlatma zamanı (yaşanılan olayların ne zaman algılanıp ifade edildiği zaman) yazıya geçirme zamanı (yazarın eserini yazdığı tarih ve süre) ve okuma zamanı (Aktaş, 2000, ). Olayların gerçekleştiği zaman kendine mahsus bir mantığı gerektirir, yani kurmaca zaman dır. Anlatıcı, vaka zamanına şahit değilse, vaka zamanının yanında anlatma zamanı ndan sözü edilir; bu zaman da kurmacadır. Yazma zamanı ise, ölçülebilen gerçek bir süredir. Okuma zamanı ise, yayımlanan metnin okurla karşılaştığı farklı süreleri ifâde eder. Anlatmaya dayalı metinlerin (roman, öykü) önemli yapı ögelerinden biri de mekân dır. Bir öyküde mekânın çeşitli işlevleri vardır. Her şeyden önce ve en azından olayların bir dekorudur. Ama genel olarak mekân, vakanın varlık bulduğu yer, şahısların içinde yaşadıkları, kendi oluşlarını fark ettikleri alandır. Bununla birlikte şahısların içinde bulundukları çevreyi algılayış biçimlerini, ruhsal ekonomik durumlarını, karakterlerini açıklama yolunda imkânlar sunabilir (Narlı, 2004, 468). Öykü, yazarın sözünü anlatıcıya emanet ettiği kurmaca bir metindir. Anlatıcı, anlatma görevini yerine getirirken birçok anlatım tekniği kullanır. Değişik dil ve üslup özellikleri taşıyan anlatım kategorilerine anlatım teknikleri (Sağlık, 2003, 33) denir. Gürsel Aytaç a göre gösterme teknikleri: bilinç akımı, iç monolog, montaj ve edebi alıntı, yeni bir zaman kurgusu ve leitmotifler (tekrar unsurları)dir (Aytaç, 1990, 40). Nurullah Çetin, öykünün adının, sahip olduğu olay örgüsünün, gerilim unsurlarının, metinlerarası ilişkilerin de anlatma yöntem ve ögeleri arasında yer aldığı görüşündedir (Çetin, 2006). Bir üslup öğesi olarak öyküde tasvirler oldukça önemlidir. Geleneksel anlatılarda bunun üzerinde pek fazla durulmazken, modern hikâyede tasvirler ağırlık kazanmaya başlamıştır. Nurullah Çetin e göre iki türlü tasvir vardır: nesnel tasvir ve öznel tasvir. Nesnel tasvir, görülen varlık ve olayların tüm özellikleriyle aktarılmasıdır. Öznel tasvir ise varlık ve olayların ilk bakışta dikkati çeken özelliklerinin aktarılmasıdır. Nesnel tasvirde olduğu gibi detaya
20 8 girilmez. Fakat öznel tasvirin, kişinin içinde bulunduğu ruhsal duruma göre yapılması önemli bir özelliktir. Böylece kişilerle ilgili bilgiler elde edilebilmektedir (Çetin, 2006). Öyküdeki dil ve üslup uyumuna, Sağlık ın, Adalet Ağaoğlu ndan yaptığı bir alıntı iyi bir çerçeve oluşturmaktadır: Öyküde dil denilince daha bütünsel bir şeyi, içerikle biçimin ve biçemin belli bir uyumla devinimini, gelişimini; böylece bütün ögelerin yeni bir enlem- boylama yerleşimini, yeni bir anlama dönüşerek cümleleşmesini anlıyoruz (Sağlık, 2003, 34). Öykü dilinde şahısların birbirleriyle konuşmaları, içsel konuşmaları, bilinçaltına ait durumların aktarımı, bilinç akışı gibi özellikler yer alır. Öykü dilinin sadeliği, cümlelerin uzunluk- kısalığı; devrik, kurallı ya da eksiltili oluşu; hangi kelimelerin seçildiği de aynı başlık altında değerlendirilmesi gereken niteliklerdir. Öykünün, gerek sayfa sayısı gerekse olay örgüsü gibi yönlerden, romana oranla kısa bir anlatıma sahip olması, onda bazı anlatımsal değişiklikler görülmesine neden olmuştur. Öykü zamanla daha da kısalmaya, tek okumalık metinler haline dönüşmeye başlamıştır. Bu durum da söylenmek istenenin açıkça ifade edilmesi yerine, simgeler aracılığıyla adeta sezdirilerek anlatılmasını sağlamıştır. Bu özellik, öyküyle şiirin birbirine yaklaştığı noktalardan birine işaret etmektedir. Hatta zamanla öyküde şiirsellik de görülmeye başlanmıştır.
21 Şiir Eski Yunancada şiir (poesis) teriminin başlıca anlamı yaratı dır (Todorov, 2010, 14). Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi ne göre ise kelimenin özünde bir şeyleri sezmek ve sezişle bilmek anlamı yatmaktadır (TDEA, 1998, 157). Zamana, insanların dünyaya bakış tarzlarına ve benimsedikleri görüşlere göre şiirle ilgili farklı tanımlar yapılmış, bu türe birçok anlam yüklenmiştir. Sayısız şiir tanımını burada özetlemek mümkün olmadığı gibi bu, pek anlamlı da olmayacaktır. Ancak tanımlar tarandığında dil, ahenk, ritim, nazım şekli, nazım birimi bağlamında ortak bazı ilkeler ve özellikler belirlenebilmektedir. Bunlardan bazılarını maddeler halinde sıralayabiliriz: 1. Tanımlar biçim ve içerik uyumuna işaret ederler. 2. Modern dönemlere kadar ölçü ve kafiye çok önemli görüldüğü halde modern dönemle birlikte bu kurallarda yumuşamalar meydana gelmiştir. 3. Şiirle düz yazıyı birbirinden ayıran en önemli özellik olarak ahenge atıf yapılmaktadır. 4. Şiirin bir bilgi içerdiği ama bunun düz yazıdaki gibi açık ve somut bir bilgi olmadığı vurgulanmaktadır. Peş peşe gelen dizelerdeki seslerin uyumuna armoni denilmekte, uyum ünlü ve ünsüzlerin tekrarı ile sağlanmaktadır. Ünsüzlerin tekrarına aliterasyon, ünlülerin tekrarına asonans denilmektedir. 5. Şiir dili düzeyi pratik düzeyi aşan simgesel ve imgesel işaret ve çağrışımları olan bir dildir. 6. Şiirin söylediği, söylemek, istediği veya işaret ettiği problem alanına tema denilmektedir. Tema, şairin bakış açısıyla, bilgi ve birikimiyle, duygusal ve düşünsel çatışmalarıyla yakından ilgilidir. Ancak şiirdeki tematik yapı öyküdekinden biraz farklıdır. Şiirde tema açık olabildiği gibi mecaz düzeyin altına gizlenmiş hatta dağılmış olabilir. Burada devreye okuyucunun hayal gücü girer. Şiir; şair ve okuyucu arasında kurulan bu köprüyle tamamlanır, adeta yeniden üretilir. 7. Modern şiir bağlamında imge, şiirsel yapının en önemli özelliği olarak görülmektedir.
22 10 8. Açık ya da örtülü olarak aslında her şiir, içinde bir öykü taşır veya bu öyküyü okurun zihninde kurar. 9. Şiir, az sözde çok anlam içerir. Anlatılmak istenenin anlam bakımından yoğun olan imgelere çevrilmesi, kelimelerde tasarrufa gidilmesine neden olur. Cümleler kısalır, hatta bazen yarım bırakılır. 10. Şiir, konusuna, temasına ve yapısına göre tarihsel seyri içinde epik, lirik, satirik, pastoral gibi türlere ayrılmıştır ÖYKÜ- ŞİİR İLİŞKİSİ Edebi alanda çeşitli türler bulunmasına rağmen bunların kesin çizgilerle ayrılması mümkün olmamış, edebi türler daima birbirleriyle ilişki içinde olmuştur. Edebi türler içinde özellikle şiir, diğer türlerle daha yakın ilişkiler kurabilmektedir. Esasen bütün türlerin şiirden doğmuş olması da şiire bu imkânı vermektedir. Ama modern dönemde özellikle şiir ile öykü arasında yapısal etkileşimler görülmektedir. Şiir tarafı ağır basan öykülerle, öykü tarafı ağır basan şiirlerle karşılaşmak olasıdır. Yani öyküde şiir/şiirde öykü şeklinde bir yapı oluşmaya başlamıştır. William Randall ın ifadesiyle öykü, gerçek ya da kurgusal, nesir veya şiir olan bir anlatıdır (Randall, 1999, 92). Türler arasındaki bu geçişler sanatçıları da etkilemiştir. Sanatçılar arasında şiir yazmış öykücüler olduğu gibi, öykü yazmış şairler de bulunmaktadır. Yazdıklarından hangisi daha büyük ilgi görmüşse sanatçılar, o yönleriyle meşhur olmuşlardır. Türk edebiyatından Yahya Kemal, Necip Fazıl Kısakürek, Cahit Sıtkı Tarancı, Ziya Osman Saba, Sezai Karakoç, Cahit Zarifoğlu gibi isimler buna örnek verilebilir. Sanatçıların içinde bulunduğu bu durum, onların çok yönlülüğüne ya da yeni dilsel imkânlar aradıklarına işarettir. Tanpınar ın şu görüşleri konuyla ilgili önemli tespitler yapmamızı sağlayacak niteliktedir: Şiir söylemekten ziyade bir susma işidir. İşte o sustuğum şeyleri hikâye ve romanlarımda anlatırım. Onun için mümkün olduğu kadar kapalı âlemler olmasını istediğim şiirlerimin anahtarlarını roman ve hikâyelerim verir (Tanpınar, 1992, 19).
23 11 Şiirin bir susma, romanın bir anlatma işi olduğunu düşünen Tanpınar, iki tür arasına açıklık ve kapalılık ilkelerini yerleştirir. Bu ilkeler aynı zamanda türün estetik ölçülerini de belirler. Romanla şiir arasında bu temel farkı koyan Tanpınar ın, öykü ile şiir arasındaki ilişki hakkında konuşmadığı hatta öykülerindeki estetik simgeyi şiirden yana çevirdiği bilinmektedir. şiirlerimin anahtarlarını roman ve hikâyelerim verir demesinin anlamı da budur. Öyleyse okuyucu, onun öykülerinden anahtarı alarak şiirine geçecektir Şiirde Öykü İzleri Öykü Terzioğlu, 20. yüzyılda ilk örnekleri verilen uzun şiir in Patrick D. Murphy tarafından romanlaşan şiir türü olarak yorumlandığını söyler (Terzioğlu, 2009, 53). Bu, kendinden önceki şiir türlerinden farklıdır. Roman gibi okunmak için yazıldığı görülür. Biçimsel özelliklerinde değişiklikler olmuştur. Ölçü daha esnektir ve diğer türlere özgü niteliklere daha açık hale gelmiştir. Şiirdeki biçimsel uzunluk ve vezinsel serbestlik, bu türün kapılarının öyküsel anlatıma açılmasını sağlamıştır. Bahsedilen özelliklere sahip olan şiirler için artık farklı bir okuma yapılması gerekmektedir. Şiirdeki içine kapanıklığın azalmasıyla şiirde olay örgüsü görülmeye başlamış, bu olaylar belirli bir zaman ve mekâna bağlanarak belirli kişiler tarafından yaşanır olmuştur. Gerçekte bu epik tavır ile destanlar ve mesneviler arasında da ilgi kurulabilir. Behçet Necatigil, şiirin içinde öykü bulunmasıyla ilgili şunları söyler: Bir şiir şüphesiz sadece hikâye değildir. Ama başka başka, birbirine uzak gerçekleri, yaşamaları bir soyutlama prizmasından geçirerek vermiyorsa, yani arada boşluklar bıraksa bile birbirine bağlı oldukları ilk bakışta görülebilecek yaşantıları anlatıyorsa hikâyeye çok yaklaşmış olur (Necatigil, 2006, 185). Mehmet Can Doğan, bir makalesinde, Turgut Uyar ın şiirde öykünün kaçınılmazlığını vurgulayan şu sözlerine yer verir: Her şiirin ister istemez bir