A. Varlık Felsefesinin Konusu Bilime Göre Varlık Felsefe Açısından Varlık B. Ontoloji Açısından Varlık "Varlık"ın Var Olup Olmadığı Problemi "Varlık"ın Ne Olduğu Problemi A. VARLIK FELSEFESİNİN KONUSU Varlık felsefesinin konusu varlıktır. Varlık (être) var olan her şeydir. Bu anlamda varlık, insan bilincinin dışında, ondan bağımsız olabileceği gibi, insan bilincinin içinde, ona bağımlı da olabilir. Örneğin; okul binası, erik ağacı, kedi insan bilincinin dışında, ondan bağımsız olarak vardır. Bunlar gerçek (reel) varlıklardır. Yedi rakamı, üçgen, pi (3.14) sayısı ise ancak insan bilincinde ve ona bağımlı olarak vardır. Bunlar da düşüncel (ideal) varlıklardır. Gerçek varlık, gerçekliğini nesnelerden, olaylardan, kişilerden alan şeydir; uzayda bir yer tutar; zaman içinde değişir ya da yok olur. Örneğin; erik ağacı kışın yapraklarını döker, baharda yeniden çiçek ve yaprak açar; zamanı gelince de kuruyup yok olur. Düşüncel varlık ise duyularla algılanamayan, uzay ve zaman dışı olan ve gerçekliği bulunmayan şeydir. Nitekim 7 rakamının ya da "pi" sayısının elle tutulur, gözle görülür bir gerçekliği yoktur. Bunlar değişmezler, hep aynı kalırlar. 7 rakamı ya da "pi" sayısı için ne geçmiş ne de gelecek vardır; ama bunlar da varlığın bir türüdür. Gerek "gerçek" gerekse "düşüncel" olsun, varlığın en genel ve en temel özelliklerini soruşturan felsefe dalına varlık felsefesi denmektedir. Bu felsefe, konusu varlık olan sorulara yanıt bulmaya çalışır. Varlık Felsefesinin Soruları• Varlık nedir? • Varlık var mıdır? • Varlık nasıl oluşmuştur? • Varlığın türleri nelerdir? • Yalnızca maddesel varlıklar mı vardır? Yoksa tinsel varlıklar da var mıdır? • İkisi de varsa beden (maddesel varlık) ile ruh (tinsel varlık) arasındaki ilişkiler nasıl kurulabilmektedir?« İnsanın varlık amacı nedir? vb. 1. Bilime Göre Varlık Varlık ya da "var olan" dediğimiz şey toprak, petrol, masa gibi maddesel; bitki, hayvan, insan gibi canlı; algılama, düşünme, anımsama gibi ruhsal ya da matematik sayılar, geometrik şekiller, fikirler, değerler gibi düşüncel bir şey olabilir. Nitekim yer ve yaşam bilimlerini kapsayan doğa bilimleri oluş içinde olan, değişen, teklik bakımından farklılık gösteren, yani bireyleri tam tamına benzer olmayan gerçek varlıkları incelerken; matematik ve mantık gibi formel bilimler doğada bulunmayan, duyu organlarınca algılanamayan, yalnızca düşüncede var olan şeyleri konu edinirler. Varlık (var olan) hem bilimin hem de felsefenin konusudur; ancak bilimle felsefenin "varlık" konusuna yaklaşımları farklıdır. Bilimler alanlarına giren varlıkları incelerken birtakım ilkelere dayanırlar. Örneğin, doğa bilimleri, "Doğada mucize yoktur, her şey bir nedene bağlıdır." ilkesinden hareket ederler. Nesneler dünyasını incelerken nesneleri ve onlarla ilişkili olan olayları gözler, anlamaya çalışırlar. Elde ettiklerinin de doğru olup olmadığını deneylerle denetlerler. Böylece nesneler ve olaylar arasında değişmeyen, genel olan ve kanıtlanmış bulunan ilişkileri, başka bir deyişle yasaları bulmaya çalışırlar. Söz gelimi, değişik cisimlerin boşlukta düşüşleri incelendikten sonra varılan "Boşlukta bütün cisimler aynı hızla düşerler." yargısı bir yasadır; çünkü genel, değişmez ve kanıtlanmış bir durumu dile getirmektedir. Bu üç nitelik, sağduyu sahibi bir kimsenin bu yargıyı yadsımasını olanaksız kılar. Formel bilimlerde de benzer durum söz konusudur. Örneğin matematik; Eukleides'in tanım, önerme, teorem ve ispatlarını çıkış noktası olarak kabul etmiştir. Bunları kabul ettikten sonra sağduyu sahibi her kişi "bir üçgenin kenar ortaylarının aynı noktada kesişeceğini" kabul etmek durumunda kalır. Görülüyor ki gerek gerçek (reel) varlığı gerekse düşüncel (ideal) varlığı konu edinen bilim, varlığın var olduğunu bir ön kabul olarak benimsemektedir. "Varlık var mıdır, yok mudur?", "Varlığın temeli nedir?" gibi soruları sorun (problem) yapmamaktadır. Bu sorunlara çözüm aramak felsefenin, özellikle de onun bir disiplini olan varlık biliminin işidir. Varlık bilimi (ontoloji) bir bütün olarak varlığı ele alan ve var olanların en temel niteliklerini inceleyen felsefe dalıdır. Bu anlamda varlık bilimi metafizikle eş değerdedir. Burada bir nokta üzerinde kısaca duralım: Bilimde özellikle de mikrofizikte nötrino, kuvark vb. parçacıklar varlık diye tanımlanmaktadır. Ancak bu parçacıkların varlığı günlük yaşamda algıladığımız (söz gelimi toprak, petrol, masa gibi) nesnelerin varlığından farklıdır. Mikrofizik dalında çalışan bilim insanları bu parçacıkların varlığını kanıtlayamasalar da araştırmalarını sürdürebilmek için kuramsal olarak kabul etmektedirler. 2. Felsefe Açısından Varlık Bilime göre varlık konusunu işlerken bilimin gerçek (reel) ve düşüncel (ideal) varlığı incelediğini açıklamıştık. "Varlık var mıdır, yok mudur?" gibi bir soruyu bilimin problem yapmadığını ve varlık probleminin bilimin değil, felsefenin problemi olduğunu belirtmiştik. Şimdi felsefenin varlık sorununa yaklaşımını görelim. a. Metafizik - Ontoloji Varlık sorunu, bilgi kuramı ve etik (ahlâk felsefesi) ile birlikte felsefenin temel konularını oluşturur. Bu üç temel konudan filozoflarca ilk ele alınan, varlık sorunudur. Konuya tarihsel açıdan bakıldığında felsefenin, varlık sorunu ile başladığı söylenebilir. Nitekim Akdeniz kültür çevresinde felsefe dediğimiz anlayışa en çok yaklaşan ilk düşünür İzmir'in güneyindeki Milet kentinde yaşamış olan Thales (Tales, M.Ö 624-546)'tir. Thales evrendeki her şeyin aslını yani "ana varlık (arkhe)"ın ne olduğunu aramış ve bunu söylence (mitos) ve dinlerin açıklamalarından farklı biçimde "Ana varlık sudur." diye yanıtlamıştır. Ona göre her şey sudan oluşmakta ve gene suya dönüşmektedir. Thales'i bu görüşe vardıranın sudaki değişme olayı olduğu düşünülebilir. Gerçekten de su denizleri, gölleri doldurmakta; ırmaklardan, pınarlardan akmakta; buluta, yağmura, buza, kara dönüşmekte ve susuz yaşam tümüyle olanaksızlaşmaktadır. Bu örnekte de görüldüğü gibi varlık sorunu doğanın soruşturulmasıyla başlamıştır. Metafizik ve ontoloji aynı alanı ifade eden iki ayrı terimdir. Aristoteles'e göre ontoloji varlığın ilk temellerini ve ilkelerini araştıran bir felsefe alanıdır. Metafizik terimini ise ilk kullanan Rodoslu Andronikos (M.Ö. 1. yüz- yıl)'tur. Andronikos M.Ö. 70'li yıllarda Aristoteles'in yazdıklarını düzenlerken doğayı inceleyen "fizik"le ilgili eserleri öne, ilk felsefe ile ilgili olan yazıları da "meta ta physika (fizikten sonra gelen)" adı altında sona koymuştur. Bu anlamda metafizik, doğa ötesi sorunlarla ilgili ussal açıklamaları (spekülasyonları) içeren bir felsefe disiplinidir. Varlık, tanrı, ruh, ölümsüzlük gibi felsefenin ilk ve son sorunlarıyla uğraşır. Var olan asıl varlığı, ilk nedenleri, ilkeleri araştırır. Metafiziğe Aristoteles'ten bir örnek verelim: Aristoteles'e göre tanrı her şeyin ilk nedeni, bütün olayların ilk hareket ettiricisidir. Ruh, canlıyı cansızdan ayıran başlıca etkendir. Bireysel ruh ölümlüdür; ölümsüz olan, insanlığın ruhudur. Evrendeki oluş tanrıya doğru giden bir oluştur; çünkü evrenin tüm amacı, sonunda tekrar tanrıya ulaşmaktır. Görüldüğü gibi metafizik, duyularımızla algılayamadığımız varlıkların ya da gerçeküstü olan şeylerin bilgisidir. Orta Çağ felsefesinde teolojiyi felsefî olarak temellendirmede metafizikten büyük ölçüde yararlanılmıştır. 16. yüzyıldan sonra metafizik terimi, ontoloji terimiyle eş anlamlı olarak da kullanılmıştır. Metafiziği en sert eleştiren filozoflardan biri Kant tır. Ona göre metafizik, duyularla algılanamayan varlıklara ilişkin kurgusal tanımlar sisteminden başka bir şey değildir. Metafizik, bir bilgi olmadığı gibi, ortaya koyduğu bilgiler de geçerli bilgiler değildir. Kant'ın bu görüşlerine ondan sonra gelen materyalist filozoflar da katılmışlardır. Metafizik ve ontoloji hakkında daha kapsamlı bir görüşe varabilmek için ontolojinin gelişimine göz atalım. b. Geçmişten Günümüze Ontoloji Ontoloji, görünüşlerin arkasında kalan "kendinde varlığı" başka bir deyişle "mutlak olanı" arayan bir felsefe disiplinidir. Varlığı yalnızca var olması açısından yani başka belirtilerini göz önüne almadan kavramaya çalışır. Bu bilgi dalının öteki bilim dallarından en önemli farkı şudur: Bilimler varlığı birtakım alanlara bölerler ve her biri sınırları belli olan kendi alanlarında araştırma yapmakla yetinirler. Örneğin; jeoloji madensel varlıkları; botanik bitkisel varlıkları inceler. Ontoloji ise varlığı çeşitli alanlara bölmeden bir "bütün" olarak ele alır ve onun oluşunu, temel yapısını, ilkelerini araştırır. Varlığın bu anlamda araştırılması önce de belirttiğimiz gibi Aristoteles'e kadar uzanır. Ancak ontolojiyi bir felsefe disiplini hâline getiren Alman filozoflarından Christian Wolff (Kristiyan Volf, 1679-1754)'tur. Wolff'un ontolojisi 18. yüzyılda deneysel bilime dayanan empirizm ile materyalizmin eleştirileri karşısında tutunamaz duruma gelince Kant, Hegel ve başka bazı 19. yüzyıl filozofları daha kusursuz bir ontoloji geliştirmeye yöneldiler. Onları 20. yüzyılda yeni ontoloji diye tanınan bir akım izledi. Bu akımın önde gelen temsilcilerinden Nicolai Hartmann öznelciliğe, akıl dışıcılığa ve gizemciliğe karşı çıktı. Varlığın felsefesi olan ontolojiyi deneysel temellere dayandırmaya ve bilimsel bilgilerle bağdaştırmaya çalıştı. Resim 4.1: Fransız sanatçı Paul Gauguin (1848-1903)'in "Nereden geliyoruz? Neyiz? Nereye gidiyoruz?" adlı tablosu Yeni ontoloji, daha doğru bir deyişle bugünün ontolojisi varlığa farklı bir biçimde yaklaşmaktadır. Metafiziğe dayanan ontoloji varlığın gerisinde daima bir şeyler aramıştır. Görünüşteki varlığın arkasındaki "kendinde varlığı", "mutlak olan"ı ortaya koymaya çalışmıştır. Örneğin, Aristoteles'te varlığın arkasındaki bu son şey saltform; Spinoza'da tanrıdır. Kant'ta son şey temel varlık; Hegel'de mutlak ruh (geist)tur. Günümüz ontolojisi ise varlığı en son şey olarak görmekte ve görünüş ile kendi başına varlığın bir birlik oluşturduğunu kabul etmektedir. Kısaca zamanımızın ontolojisi fenomen (duyularla algılanabilen şey, görüngülerden hareket etmekte ve incelemelerini varlık fenomenleri üzerinde yapmaktadır. c. Metafiziğin Varlıkla İlgili Temel Soruları İnsanı hayvandan ayıran bazı özellikler vardır. Örneğin; hayvan geçmişini bilemez, insan bilir. Hayvan geleceğini tasar- layamaz, insan tasarlar. Hayvan başkalarının deneyimlerinden yararlanamaz, insan yararlanır. Eğitilmiş bir hayvan başka bir hayvanı eğitemez, insan eğitir. Düşünürler, bunları ve benzerlerini göz önüne alarak insanı değişik şekillerde tanımlamışlardır. Kimilerine göre insan, düşünüp söyleyen ya da gülen bir yaratıktır. Aristoteles için insan "toplumsal", Schopenhauer (Şopenhavır, 1788-1860) için "metafizik" bir hayvandır. Kuşkusuz bu tanımlardan hiçbirisi eski mantıkçıların dediği gibi efradını cami, ağyarını mani (yani, tanımlanan şeyin bütün bireylerini içine alan ve başkalarını dışarda bırakan) bir tanım değildir. Ama her biri insanın önemli bir niteliğini vurgulamaktadır. "İnsan metafizik bir hayvandır." sözü de bu anlamda değerlendirilebilir; çünkü tüm hayvanlar içinde metafizik yapabilen tek varlık insandır. İnsan soru sorarak ve ona yanıt arayarak birçok metafizik soru ortaya koyar. "Yürüyen Adam", 1960 Alberto Giacometti (1877-1966) Resim 4.2: İsviçre doğumlu ressam ve heykeltıraş Giacometti'nin bu eserinde "insan" konusu ele alınır. Heykel; kaba dokulu yüzeyi ile güçlü yanımızı; uzun, ince yapısı ile yalnızlığımızı, birbirimizden farklılığımızı, kırılgan bir varlık olduğumuzu anlatır. Metafiziğin Varlıkla İlgili Temel Soruları• Varlık var mıdır? • Varlığın kökeni nedir? • Varlık değişken midir? «Varlık bir midir, çok mudur? • Varlığın ana maddesi nedir? • Varlık nasıl var olmuştur? • Evren nasıl var olmuştur? • Evrende düzen var midir? • Evrende özgürlük var mıdır? • Evren sonlu mu yoksa sonsuz mudur? • Evrende amaçlılık var mıdır? vb. Düşünen her insana yukarıdaki soruları ve benzerlerini sorduran birtakım nedenler vardır. Örnek olmak üzere son soruyu, "Evrende amaçlılık var mıdır?" sorusunu ele alalım: Öğretim yılı süresince zamanımızın bir bölümünü evle okul arasında geçiririz. Eğer büyük kentlerden birinde yaşıyorsak okula gitmek için otobüs, minübüs, dolmuş, tren gibi toplu ulaşım araçlarından yararlanırız. Durak yerleri, güzergâhları, hareket zamanları belli olan bu araçlar insanların güvenli, sağlıklı, hızlı ve rahat yolculuk etmeleri için üretilmişlerdir. Başka bir deyişle bu araçlar belli amaçlar için yapılmışlardır. Amaçlılık; giysiler, sıralar, kitaplar için de geçerlidir. Bundan ötürü nerede üretilmiş bir nesne görsek onun bir amacı olduğunu düşünür ve nelerden oluştuğunu araştırmaya, anlamaya çalışırız. Evren hakkında da aynı şekilde düşünürüz; çünkü evrenin genel dengesi içinde de bir düzen vardır. Güneş her gün doğudan doğmakta, batıdan batmaktadır. Mevsimler birbirini izlemektedir. Hayvanlara içgüdüleri yol göstermekte, yumurtlama zamanı gelen kuş hemen yuva yapmaya girişmektedir... Şair Melih Cevdet Anday (1915-2002) "Düzenli Dünya" adlı şiirinde bu durumu dile getirir. Bu düzenli dünya, düşünen kişileri etkilemekte ve onlarda şu soruyu sorma ve yanıtını arama gereksinimini doğurmaktadır: "Evrende bir amaçlılık var mıdır? Eğer varsa bunu düzenleyen bir varlık mevcut mudur?" Bitkiler ve hayvanlar gibi insanların da ölümlü olduğunu gözlemleyen insanoğlu "Ölüm varlığın ortak bir yasası mıdır?", "Ölüm nedir? Sonsuza dek yok olmak mıdır?", "Yoksa ölenler, yaşayanların göremedikleri bir yaşam mı sürdürüyorlar?" gibi başka sorular da ortaya koyar. Tüm bu ve benzer sorular, daha önce de belirttiğimiz gibi metafiziğin temel sorularını oluşturur. Resim 4.3: Melih Cevdet Anday (1915-2002) DÜZENLİ DÜNYA Bayılırım şu düzenli dünyaya Kışı yazı Bahan güzü Gecesi gündüzü sırayla. Ağaçlann kökü içerde Bütün ağaçlann kökü içerde Dağların başı yukarda Bütün dağlann başı yukarda İnsanların aklı başında Bütün insanlann aklı başında Beş parmak yeril yerinde Baş işaret orta yüzük serçe. Diyelim kalksa da serçe Orta parmağa doğru yürüse Ne haddine! ... Yahut ne olur koca bir dağ Başaşağı gelsin... Aman Allah göstermesin. Bayılırım şu düzenli dünyaya Altta ölüler Üstte diriler Gel keyfim gel!