This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI
ELEKTRİK-ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ
ARIZA ANALİZ YÖNTEMLERİ VE ARIZA GİDERME
522EE0024
Ankara, 2012
Bu modül, mesleki ve teknik eğitim okul/kurumlarında uygulanan Çerçeve Öğretim Programlarında yer alan yeterlikleri kazandırmaya yönelik olarak öğrencilere rehberlik etmek amacıyla hazırlanmış bireysel öğrenme materyalidir. Millî Eğitim Bakanlığınca ücretsiz olarak verilmiştir. PARA İLE SATILMAZ.
İÇİNDEKİLER
AÇIKLAMALAR ....................................................................................................... iii GİRİŞ ........................................................................................................................... 1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 ......................................................................................... 3 1. ARIZA TESPİTİ ...................................................................................................... 3 1.1. Arızanın Tanımı ve Gidermenin Önemi............................................................ 3 1.2. Arıza Bulma Metotları ...................................................................................... 4 1.2.1. Çıkış Değerine Göre Arıza Bulma ............................................................. 4 1.2.2. Akış Diyagramı ile Arıza Tespiti ............................................................... 5 1.2.3. Blok Diyagram ile Arıza Tespiti ................................................................ 8 1.3. Arıza Gidermede Kullanılan İşlemler ............................................................... 9 1.3.1. Enerji kontrolü............................................................................................ 9 1.3.2. Duyusal kontrol .......................................................................................... 9 1.3.3. Eleman Değiştirme ................................................................................... 10 1.3.4. Sinyal izleme ............................................................................................ 10 UYGULAMA FAALİYETİ ................................................................................... 12 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME......................................................................... 15 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 ....................................................................................... 17 2. ARIZALI BİRİMİ VEYA ELEMANI BULMA ................................................... 17 2.1. Devre Elemanlarının Sağlamlık Kontrolü ....................................................... 17 2.1.1. Transformatörün Sağlamlık Kontrolü ...................................................... 18 2.1.2. Kondansatörün Sağlamlık Kontrolü ......................................................... 18 2.1.3. Diyotun Sağlamlık Kontrolü .................................................................... 20 2.1.4. Transistörün Sağlamlık Kontrolü ............................................................. 21 2.2. Elektrik Elektronik Devrelerde Arıza Giderme .............................................. 23 2.2.1. Aydınlatma Tesisatlarında Arıza Giderme ............................................... 23 2.2.2. Dirençli Devrelerde Arıza Giderme ......................................................... 25 2.2.3. Diyotlu Devrelerde Arıza Giderme .......................................................... 39 2.2.4. Güç Kaynaklarında Arıza Giderme .......................................................... 40 UYGULAMA FAALİYETİ ................................................................................... 45 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME......................................................................... 54 ÖĞRENME FAALİYETİ-3 ....................................................................................... 58 3. KATALOG OKUMA ............................................................................................ 58 3.1. Yarı İletkenlerin Katalog Bilgileri .................................................................. 58 3.2. Transistör Kodları ........................................................................................... 62 3.3. Katalog Okuma ve EşDeğeri Bulma ............................................................... 65 3.4. Kılıf Şekilleri ................................................................................................... 67 3.5. Kılıf Standartları .............................................................................................. 70 UYGULAMA FAALİYETİ ................................................................................... 72 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME......................................................................... 75 MODÜL DEĞERLENDİRME .................................................................................. 76 CEVAP ANAHTARLARI ......................................................................................... 79 KAYNAKÇA ............................................................................................................. 82
i
ii
40/32 Bu modülün ön koşulu yoktur. lehim. AVOmetre. Yarı iletken kataloğu kullanabileceksiniz. 3. elektrik ve elektronik sistemlerde arıza tespiti yaparak arızayı giderebilecek ve katalog kullanabileceksiniz. MODÜLÜN AMACI EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME iii . elektrikli almaçlar. çalışma masası. Arıza bulma metotlarını kullanarak arıza tespiti yapabileceksiniz. Ortam: Elektrik-elektronik laboratuvarı. çizim ve simülasyon programları. işletme. ev. yardımcı elektronik devre elemanları.) kullanarak modül uygulamaları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek sizi değerlendirecektir. havya. bread board. eğitmen bilgi sayfası. Sistem analizi yapıp tespit edilen arızaları gidermek ve katalog okumak Genel Amaç Bu modül ile gerekli ortam sağlandığında. elektrik elektronik el takımları Modül içinde yer alan her öğrenme faaliyetinden sonra verilen ölçme araçları ile kendinizi değerlendireceksiniz. eşleştirme vb. bilgi teknolojileri ortamı vb.AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALAR KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI MODÜLÜN TANIMI SÜRE ÖN KOŞUL YETERLİK 522EE0024 Elektrik-Elektronik Teknolojisi Dal Ortak Arıza Analiz Yöntemleri ve Arıza Giderme Bumodül. kütüphane. arıza bulma metotlarını kullanma. Donanım: Bilgisayar. elektrik elektronik devrelerde arızalı birimi veya elemanı bulma ve arızayı giderme ile ilgili bilgi ve becerilerin kazandırıldığı öğrenme materyalidir. kataloglar. boşluk doldurma. Elektrik elektronik devrelerde arızalı birimi veya elemanı bulup arızayı giderebileceksiniz. projeksiyon cihazı. deney setleri. Öğretmen modül sonunda ölçme aracı (çoktan seçmeli test. Amaçlar 1. arıza tespiti yapma. doğru-yanlış testi. 2. anahtarlama elemanları.
iv .
gürültüden uzak ve uygun sıcaklıkta olması istenir. Böyle durumlarda verimli çalışılmaz. Bu modül içerisinde. kırık ve çıkıklar gözle görülen problemlerdendir. Elektrik elektronik sistemlerinde de motorun ısınması. koruyucu önlemleri alınmalıdır. Cihazın çalışma sınırları zorlanmamalıdır. yanması. bulantı. İnsan vücudundaki ağrı. hâlsizlik gibi belirtiler bir hastalık göstergesidir. Elektrik elektronik cihazların da uzun ömürlü. Bütün bunlar sistemin verimli çalışmasına engel olur. Yaşanılan ortamın temiz. Elektrik ve elektronik sistemleri insan vücuduna benzetebiliriz. Hastalıklara karşı koruyucu ve önleyici tedbirler almak. 1 . parazitsiz ve kabul edilebilir sıcaklıkta olmalıdır.GİRİŞ GİRİŞ Sevgili Öğrenci. sıyrıklar. elektrik ve elektronik sistemlerde arızayı bulmak ve bu arızanın nasıl giderilebileceğini açıklamaktır. çatlaması. vücuda düzenli bakım yaptırmak verimli bir uzun ömür ve sağlıklı yaşam için kaçınılmazdır. bakır yüzeyin rutubetten paslanması ve koruyucu yüzeyin soyulması sayılabilir. devre elemanlarının sağlamlık kontrollerinin yapılması son olarak yarı iletkenlerin katalog bilgilerinin okunması ile ilgili konu başlıkları yer almaktadır. verimli ve sorunsuz olmaları için periyodik bakımları yapılmalı. Bu modülün hazırlanmasındaki genel amaç. temiz. yanıklar. Gözle görülen problemler arasında elemanların ısınması. ilk olarak çeşitli metotlarla arızanın bulunması ve işlem sırası kullanarak arızanın giderilmesi. kir ve manyetik etkilerden uzak. Elektrik elektronik cihazların bulunduğu ortam da toz. Bunun yanında yaralanmalar. bakır yolun kırılması. patlaması. yağ sızıntısı. kondansatörlerin şişmesi. kararsız çalışma gibi sorunlar arıza göstergesidir. baş dönmesi. ateş. sızı.
2 .
ilk seferde doğru iş yapma becerinizi ve profesyonelliğinizi geliştirecektir. İmalat teknik el kitapçığının verimli olarak kullanılması. bakım kavramlarını araştırınız.ÖĞRENME FAALİYETİ–1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 AMAÇ Arıza bulma metotlarını kullanarak arıza tespiti yapabileceksiniz. Parça. ARAŞTIRMA Televizyon. obstruction. Arızayı başarıyla bulmak için deneyim şarttır. maintenance. Bu belirtiler genellikle normal parametrelerden sapma olarak görülür. fault. stokların beklemesini istemez. hitch. üretim. arızagiderme. cihaz veya sistem seviyesinde istenmeyen durumlara yol açabilecek bir hata olarak görülebilir. Arıza bulma. oto teyp veya elektrikli ev aletleri tamircisinde çalışan elemanları izleyerek görevlerini öğreninizElde ettiğiniz sonuçları öğretmeninizin yönergeleri doğrultusunda arkadaşlarınızla paylaşınız. 3 . hatabulma. Arızanın Tanımı ve Gidermenin Önemi Arıza.1. defect. kararlı çalışma koşullarının dışına çıkıp kararlı çalışma koşullarına geri dönemezse arızalı kabul edilir.malfunction. faultfinding. 1. Elektrik elektronik sistemlerde kararlı çalışma çok önemlidir. Hiçbir işveren üretimin durmasını. onarım. Normal olmayan çalışmayı tanımak için normal çalışma koşulları bilinmelidir. ARIZA TESPİTİ 1. arızabulma. Trouble. normal olmayan bir durum olarak tanımlanabilir. Elektrik elektronik sistemlerindeki arızayı en kısa sürede gidermek. bozuk bir cihazın veya sistemin gösterdiği belirtileri sistemli olarak analiz etmektir.troubleshooting. Cihaz veya sistem hakkında bir bilginiz varsa ve mantıklı sebepler kullanırsanız birçok arıza problemini fazla zorlanmadan çözebilirsiniz. breakdown. maliyet ve zaman kaybı açısından oldukça önemlidir. arıza tespiti. repair. Sistem.
1’de tek blok hâlinde DC güç kaynağının giriş gerilimi ve çıkış gerilimi normal çalışır hâlde gösterilmektedir. Hatalı çalışan veya hiç çalışmayan devre veya sistemin arızasını gidermede kullanılacak işlem basamakları şöyledir: Belirtileri teşhis ediniz.2. 1.2. Problemi onarmak için yedek eleman kullanınız (yenisiyle değiştiriniz. arızalı bölgeyi işaret edebilir ve problemin nereden başladığı hakkında fikir verebilir. Arızayı tek elemana veya eleman grubuna indirmek için hata analizini uygulayınız. Enerji kontrolü yapınız. can alıcı bir basamak olabilir. çıkış geriliminin hiç olmaması veya hatalı olması şeklinde tanımlayabiliriz. Hata analizi. Hata analizini en iyi açıklamanın yolu şu soruyu sormaktır. Duyu organlarını kullanarak kontrol yapınız.2’de arızalı DC güç kaynağında ise giriş geriliminin normal olduğu fakat çıkış geriliminin olmadığı gösterilmektedir. Arıza Bulma Metotları Arızalı bir elektronik devrenin veya sistemin arızasını giderme işlemi birçok yoldan yapılabilir.1.1. Belirtileri teşhis etmek. 4 . Bazı durumlarda özel bir belirti. Çıkış Değerine Göre Arıza Bulma Arızalı elektronik devreyi veya sistemi. Şekil 1. Arıza bulmada ilk adım arızalı devrenin veya sistemin verdiği belirtileri teşhis etmektir.). Eğer X elemanı Y devresinde arızalanırsa belirtisi ne olur? Test noktasında yanlış bir gerilim ölçtüyseniz sinyal izleme metodunu kullanarak ve arızayı bilinen bir devreye izole ederek hata analizini uygulayabilirsiniz. Arızayı izole etmek (tek devreye indirmek) için sinyal izleme tekniğini uygulayınız. Devrenin çalışması hakkındaki bilgilerinizi kullanarak test noktasında yanlış gerilim okumaya sebep olan arızalı elemanı belirlemek için arızalı elemanın çalışma üzerindeki etkisini tespit edip hata analizi yapabilirsiniz. arıza gidermenin bir alanıdır. Örneğin Şekil 1.
işlem basamakları arasındaki ilişkiyi belirleme. bir sürecin işlemlerinin. kararlarının ve depolama faaliyetlerinin grafiksel bir sunumdur.0 Volt DC Güç Kaynağı Giriş Çıkış Şekil 1.1: DC Güç kaynağının normal giriş ve çıkış gerilimlerinin osilaskop görüntüsü 0 Volt DC Güç Kaynağı Giriş Çıkış Şekil 1. Akış diyagramlarının kullanım alanları arasında sürecin raporlanması. Akış Diyagramı ile Arıza Tespiti Akış diyagramı.2. işlem tipini veya uygulanacak süreci belirlemek için semboller kullanılır.2: DC Güç kaynağının normal giriş ve arızalı çıkış gerilimlerinin osilaskop görüntüsü 1. 5 . insan ve makine kombinasyonunu sağlama gibi işlemler vardır. mevcut veya ideal yolları tanımlama. Akış diyagramlarında. sorunları ve potansiyel gelişmeleri tanımlama. Standart sembol kullanmak problemlerin daha rahat görünmesine yardımcı olur. hareketlerinin.2.
Hayır Lamba sağlam mı? Evet Temassızlık var mı? Evet Temassızlığı gideriniz. sigortaya geldiğini kontrol kalemi ile kontrol ediniz. Lamba Evet yandı mı? SON Evet Enerji Hayır var mı? Sigorta Evet atmış mı? Hayır Sigortayı kontrol ediniz Sigortayı kaldırınız. sağlamı ile değiştiriniz.BAŞLA Hayır Lamba yanmıyor ! Anahtar açık mı? Evet Hayır Anahtarı açınız. (I konumuna alınız. Eğer sigortaya enerji gelmiyorsa binada enerji kontrolü yapınız. Şekil 1. Lambanın.) Enerjinin (fazın). Duy veya anahtarda hasar varsa bunları değiştiriniz. Lambayı. Enerji kesik değilse sigortayı değiştiriniz.3: Akış diyagramı ile lamba arızasının tespiti 6 . duyun kontaklarına temas ettiğinden emin olunuz. Hayır Hayır Kopukluk var mı? Evet Kopukluğu gideriniz. Duya ve anahtara gelen kabloları ve klemens bağlantılarını kontrol ediniz.
Şekil 1. Binadaki sigortaların kontrolünü yapınız. Born vida bağlantıları sağlam mı? Evet Hayır Bağlantıları kontrol ederek güç kaynağının çıkışını elde ediniz.4: Akış diyagramı ile güç kaynağı arızasının tespiti 7 . Ölçü aleti ile kablonun kopuk olup olmadığını kontrol ediniz Hayır Kablo sağlam mı? Evet Kabloyu. Ölçü aleti ile transformatör sargılarını kontrol ediniz. Hayır Güç kaynağı çalıştı mı? Evet SON Kablo prize takılı mı? Evet Kontrol kalemi ile prizdeki enerjiyi kontrol ediniz Kabloyu prize takınız. Ölçü aleti ile regüle elemanlarını kontrol ediniz. Ölçü aleti ile sigortayı kontrol ediniz. Ölçü aleti ile diyotları kontrol ediniz. Cam sigorta sağlam mı? Evet Hayır Cam sigortayı değiştiriniz. Transformatör sağlam mı? Evet Hayır Transformatörü sağlamı ile değiştiriniz. Regüle katı Hayır sağlam mı? Evet Regüle elemanlarını kontrol ederek regüle çıkışını elde ediniz. Ölçü aleti ile kondansatörleri kontrol ediniz. Filtre katı Hayır sağlam mı? Evet Kondansatörleri kontrol ederek filtre çıkışını elde ediniz. Enerji Hayır var mı? Evet Binadaki enerjiyi kontrol ediniz.BAŞLA Güç kaynağı çalışmıyor! Anahtar Hayır açık mı? Evet Hayır Anahtarı açınız. Ölçü aleti ile born vida bağlantılarını kontrol ediniz. Doğrultmaç katı sağlam mı? Evet Hayır Diyotları kontrol ederek doğrultmaç çıkışını elde ediniz. sağlamı ile değiştiriniz.
sesi gerilime çeviren bir dönüştürücü (uyum sağlayıcı)dür.2.5: Ses amplifikatör sistemi blok diyagramı Blok Diyagramı Güç kaynağı. Ses kontrol sinyal gücünü ayarlar.6: Regüleli güç kaynağı sisteminin blok diyagramı Regüleli Güç Kaynağı Sisteminin Blok Diagamı Transformatör. 1. Güç Kaynaklarında Blok Diyagram ile Arıza Tespiti 220V AC Şebeke Gerilimi Transformatör Doğrultmaç Filtre Regüle Regüleli 5V DC Şekil 1. Regüleli güç kaynağının her blokundaki elemanlar aşağıda gösterilmiştir. Blok diyagram kullanarak arızayı lokalize edip sinyalin nerede kesildiğini rahatlıkla bulabiliriz. mikrofondan gelen küçük ses sinyalini (gerilimini) yükseltir. Hoparlör. Filtre. AC gerilimi DC gerilime çevirir fakat DC çıkış değişiklik gösterir. Blok Diyagram ile Arıza Tespiti Blok diyagramlar. Ton ve ses kontrol. büyük değişmeleri düzelterek küçük salınımlara (dalgacıklara) dönüştürür. sadece girişler ve çıkışlar gösterilir. Bu bakış açısı. Regüle. sistem yaklaşımı olarak adlandırılır. ses sinyal gerilimini sese çeviren bir dönüştürücüdür. Mikrofon.3.3. 220V AC şebeke gerilimini daha düşük AC gerilime indirir. 8 .) ön amplifikatör ve güç amplifikatörü bloklarına bağlanmıştır. Her blok özel bir fonksiyonu yerine getirir ve blok diyagram blokların birbirine nasıl bağlandığını gösterir. Doğrultmaç. DC çıkışı sabit bir gerilime ayarlayarak salınımları ortadan kaldırır. (Burada gösterilmemiştir.2. Ton kontrol yüksek ve düşük frekansların dengesini ayarlar. Güç kaynağı (veya batarya) bağlantısı. ses sinyalinin özelliğini ayarlar.1. ses sinyalinin gücünü artırır.2. 1. Güç amplifikatörü. Amplifikatörlerde Blok Diyagram ile Arıza Tespiti Mikrofon Pre-amplifikatör (Ön-amplifikatör) Ton ve Ses Kontrol Ses Amplifikatör Sistemi Güç Amplifikatörü Hoparlör Şekil 1.2. Blok içinde kullanılan elemanlar gösterilmez. genelde blok diyagram üzerinde gösterilmez. Pre-amplifikatör.3. sistemi daha küçük parçalara ayırarak devrenin tamamını anlamak (dizayn etmek) için kullanılır.1. Arızayı tespit etmek için de blok diyagramlar oldukça kullanışlıdır.
Bu metot çok sık kullanılmaz. 1. Arıza Gidermede Kullanılan İşlemler Arızalı bir devrenin veya sistemin arızasını gidermek için birçok metot kullanılabilir. Bazen bu basit olay problemin kaynağı olabilir.SİGORTA 1A TRANSFORMATÖR DOĞRULTMAÇ REGÜLE FİLTRE AC 220V AC 12V 4x 1N4001 + C 470mF 1 Vg 7805 GND 2 Vç 3 +5 V 100nF 100nF Şekil 1.7:Regüleli güç kaynağının her blokundaki elemanlar Daha ayrıntılı bilgi için Doğrultma ve Regüle Devreleri ve Güç Kaynakları modüllerine bakınız. Bunun yanı sıra elemanların arızalanması sırasında veya hemen sonra devrenin yanında iseniz çıkan dumanı koklayabilirsiniz. Batarya (pil). 1. Asla çalışan devreye dokunmayınız.1. zayıf lehim bağlantıları ve atmış sigortalar genelde görülebilir.3.2. 9 ÇIKIŞ 0V . kullanılan sistemlerde ise bataryanın dolu ve çalışır durumda olduğundan emin olmaktır. Enerji kontrolü Arızalı bir devre için ilk yapmanız gereken enerjinin olup olmadığını kontrol ederek enerji kablosunun prize takılı olmasından ve sigortanın yanmamış olmasından emin olmaktır. Bazı arızalar ısıya bağlıdır. ortada belli olan hatalar için duyu organlarınızla yapacağınız incelemeye dayanır. Bir kural olarak duyuşsal kontrol yapmadan daha karmaşık arıza bulma metotlarını kullanmayınız. Çünkü yanma veya elektrik şoku riski olabilir. 1. Bazen prizi çıkarıp dokunma duyunuzu kullanarak devrede aşırı ısınan elemanı hemen tespit edebilirsiniz. Örneğin yanık bir direnç. Çünkü devre bir süre düzgün çalışır sonra ısı artınca bozulur. Devrenin veya sistemin tipine ve karmaşıklığına. problemin gelişimine (doğasına) ve teknisyenin tercihine göre bu metotlardan biri veya birkaçı kullanılır. kopmuş teller.3.3. Duyusal kontrol Enerji kontrolünün ardından arıza gidermenin en basit yöntemi.
Sinyalin kaybolduğunu tespit ettiğinizde veya yanlış bir sinyal bulduğunuzda problemi izole etmiş olursunuz. Çünkü yeteri kadar eleman değiştirerek sonunda kusurlu olanı bulursunuz. Açıkça eleman değiştirmek problemi belirlemede garantili bir yoldur. Sinyal izleme metodu 1 Devrenin girişinden başlayarak çıkışa doğru girişte bilinen sinyali izleyiniz. Belli arızaları. Ölçümler arızanın filtre devresinde olduğunu göstermektedir. Belirti ve sebep arasındaki ilişki göze çarpacak kadar belli olmadıkça tavsiye edilen bir metot değildir.1. Her test noktasındaki gerilim kontrol edilir. Sinyal izleme Bu arıza giderme metodu en fazla kullanılanı ve en etkili olanıdır. Şüphesiz işaretlenen test noktalarındaki sinyalin doğru gerilim değerini ve sinyalin nasıl değiştiğini bilmelisiniz. 1.8: Girişten çıkışadoğru sinyal takibi Sinyal izleme metodu 2 Çıkıştan başlayarak girişe doğru sinyal izlenir.3. devrede veya sistemde izlediğimiz sinyalin nerede kaybolduğunu veya yanlış. Temel olarak yapılacak işlem. Fakat ilk seferde doğruyu bulamazsanız çok fazla zamanınız kaybolabilir ve çok pahalıya mal olabilir. Eğer yanılmışsanız bir diğer şüpheli elemanı seçebilirsiniz. farklı bir sinyalin ilk görüldüğü yeri tespit etmektir. 0V 0V 0V 0V Doğru Doğru Doğru Hatalı AC 220V Giriş Transformatör TP1 TP2 Tam dalga doğrultmaç TP3 KondansatörGiriş Filtresi TP4 Çıkış Gerilim Regülatörü TP5 Şekil 1.3. Eleman Değiştirme Bu metot hatalara dayalı tahmin yürütme eğitimine. yanlış bir ölçme değeri buluncaya kadar kontrol ediniz. Sıra ile dizilmiş test noktalarındaki sinyal gerilimini. kusurlu devrede belli elemanlar gösterir. Bir devrede bilinen bir voltajı ölçebileceğimiz noktaya test noktası (point) (TP) denir. Çünkü filtrenin girişinde test noktası 3 (TP 3)te düzgün tam dalga doğrultulmuş gerilim varken çıkışta test noktası 4 (TP 4)te gerilim yoktur. Bu yaklaşım şekilde 10 . Bu metodu kullanarak şüpheli elemanı değiştirebilir ve devrenin düzgün çalışıp çalışmadığını test edebilirsiniz. Devrenin çalışması hakkındaki bilginize dayanır. Bu yaklaşım DC güç kaynağı için dört fonksiyonel blok ile şekilde gösterilmiştir.3.Şimdi üç farklı sinyal izleme tekniğini inceleyip DC güç kaynağındaki arızayı bulmak için farklı tekniklerin aralarındaki ilişkileri görelim. Doğru gerilim bulununca bu noktada problem izole edilmiş olur.4. İlk seferde doğru tespit yaparsanız şüphesiz bu metot çok hızlıdır. tecrübesine bağlıdır.
10: İkiye bölme metodu ile sinyal takibi Sinyal izleme metotları ile güç kaynağındaki problem filtre devresine izole edildikten sonra gelen basamak filtre devresindeki arızalı elemanı belirlemektir. 0V 0V Doğru Hatalı AC 220V Giriş Transformatör TP1 TP2 Tam dalga doğrultmaç TP3 KondansatörGiriş Filtresi TP4 Çıkış Gerilim Regülatörü TP5 Şekil 1. Bu yüzden sinyal izlemeye test noktasından çıkışa doğru devam etmek gerekir. Çünkü TP 4’te gerilim yok TP 3’te ise gerilim vardır. kondansatör ve aşırı akım direnci olarak iki elemandan oluşmaktadır. İkiye bölme metodu diğerlerine göre daha avantajlıdır. Eğer ilk başladığınız noktada sinyal yok veya yanlış bir sinyal varsa arızanın giriş ile test noktası arasında olduğunu tespit etmiş olursunuz. Ölçümler arızanın filtre devresinde olduğunu göstermektedir. test noktası ile çıkış arasında.9: Çıkıştan girişedoğru sinyal takibi Sinyal izleme metodu 3 Bu metot ikiye bölme metodu olarak bilinir. Çünkü kondansatör kısa devre. İlk başladığınız noktadaki sinyal doğru ise test noktasına kadar olan kısımda devre düzgün çalışıyor demektir. aşırı akım direnci açık devre durumunda olabilir. Bu yüzden sinyal izlemeye test noktasından girişe doğru devam etmelisiniz. başka bir noktadadır. Devrenin ortasından başlayınız. Bu durum şekilde gösterilmiştir. TP 3’te doğru gerilimin okunması transformatörün ve doğrultmacın görevini tam yaptığını göstermektedir. 11 . Bu örnekte filtre devresi.gösterilmiştir. Bu devrede yedek elemanları kullanmak en uygunudur. Yani arıza. Çünkü karmaşık bir devrenin arızası daha çabuk bulunur. TP 4’te 0 volt (sıfır volt) ölçülmesi filtre arızasını izole etmiş olur. 0V 0V 0V Doğru Hatalı Hatalı AC 220V Giriş Transformatör TP1 TP2 Tam dalga doğrultmaç TP3 KondansatörGiriş Filtresi TP4 Çıkış Gerilim Regülatörü TP5 Şekil 1.
C Öneriler: Adım 1: Giriş ve çıkış gerilimlerini kontrol ediniz. Adım 2: Sinyal izlemenin ikiye bölme metodunu uygulayınız. Uygulama: Güç kaynağındaki arızalı elemanı belirleyiniz. Test noktası 2’de gerilim yoksa transformatör arızalıdır.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ Aşağıdaki uygulama faaliyetini yaparak arıza kaynağının yerini belirtip yalıtınız. giriş ile test noktası 3 arasındadır. 12 . Test noktası 2’de normal gerilim görülüyorsa problem doğrultmaç diyotlarında olabilir veya filtre girişi kısa devredir. arızalı bölgeyi diyotlara veya filtrenin girişine kadar daraltmıştır. Ölçüm sonuçları girişin normal olduğunu fakat çıkışta gerilim olmadığını göstermektedir. Enerji kontrolünde ve duyu organları ile yapılan kontrolde problem olmadığını kabul edelim. Test noktası 3’te gerilim yoksa arıza. Yani transformatörde veya doğrultmaç devresinde olabilir. AC 220V Giriş TP1 Çıkış Transformatör TP2 Tam dalga doğrultmaç TP3 KondansatörGiriş Filtresi TP4 Gerilim Regülatörü TP5 0V 0V 0V 0V Adım 1: Adım 3: Adım 2: _ Adım 1: + + _ R Doğrultmaç Filtre Adım 4: Filtre girişi ile şase arasında kısa devre kontrolü yapınız. Adım 3: Test noktası 2’deki gerilimi kontrol ediniz. Test noktası 2’de ölçülen normal gerilim. Adım 5 ve 6: Diyot sağlamlık kontrolü yapınız. Test noktası 3’te gerilim 0 volt olduğuna göre filtrenin girişi ile şase arasında bir kısa devre olmalıdır.
Arızalı diyotları değiştiriniz. 13 . Adım 6: Enerji kapalı iken ölçü aletini diyot test konumuna alınız. Adım 5: Arıza analizini uygulayarak çıkışın 0 volt olmasına sebep olan doğrultmaç devresindeki eleman arızalarını belirleyiniz. Enerjiyi tekrar açarak devrenin normal ve uygun şartlarda çalışmasını kontrol ediniz. Filtre girişinin şase ile kısa devre olmadığını kabul edelim. Fakat aradığımız arıza bu değildir. Çıkışın 0 volt olması için her iki diyotun da açık devre olması gerekir. O zaman arıza diyot devresine inmiş oldu. Bütün diyotları kontrol ediniz.Adım 4: Enerjiyi kapatıp ölçü aletinizle filtre girişinin şase ile kısa devre olup olmadığını kontrol ediniz. Diyotlardan bir tanesi açık devre ise yarım dalga doğrultmaç çıkış gerilimi görülür.
Arızalı devrenin devre şeması üzerinden pratik çalışmasını çıkartabildiniz mi? 4. Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Arızayı bildiren kişiden ön bilgi alabildiniz mi? 3.KONTROL LİSTESİ Bu faaliyet kapsamında aşağıda listelenen davranışlardan kazandığınız beceriler için Evet. kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) işareti koyarak kendinizi değerlendiriniz. 14 . Blok diyagram kullanabildiniz mi? 5. Bütün cevaplarınız “Evet” ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz. Arızalı sistemin enerjisini kesebildiniz mi? 2. DeğerlendirmeÖlçütleri Evet Hayır 1. Arızalı noktayı veya devreyi sistemden ayırıp yalıtabildiniz mi? DEĞERLENDİRME Değerlendirme sonunda “Hayır” şeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. Arıza bulma metotlarını kullanabildiniz mi? 6. Arızalı malzemeyi veya yeri tespit edebildiniz mi? 7.
II.Sürecin raporlanması II. 1. III.İnsan ve makine kombinasyonunu sağlama A) I-II-III B) I-II-V C) II-IV D) Hepsi 9. 4.Arıza bulma. ( ) Blok diyagramda blokun içindeki elemanlar da gösterilir. 3. ( ) Arıza gidermede kullanılan yöntemlerden biride şüpheli elemanları değiştirmektir. ( ) Arıza gidermede en etkili yöntem duyu organları ile yapılan kontroldür. Aşağıdakilerden hangisi regüleli güç kaynağının blok diyagramı içindeyer almaz? C) Transformatör 15 .Sorunları ve potansiyel gelişmeleri tanımlama V. ( ) Bir sistemin normal çalışma parametrelerinden sapması. “Eğer X elemanı Y devresinde arızalanırsa belirtisi ne olur?” sorusu aşağıdakilerden hangisi için sorulur? A) Enerji kontrolü için C) Hata analizi için B) Arızayı izole etmek için D) Sinyal izlemek için 8. ( ) Blok diyagramda sadece girişler ve çıkışlar gösterilir.Mevcut veya ideal yolları tanımlama IV.İşlem basamakları arasındaki ilişkiyi belirleme III. A) I ve III A) Doğrultmaç B) I ve II B) Regüle C) II ve III D) I. Aşağıdakilerden hangisi akış diyagramlarının kullanım alanları arasında yer alır? I. 5. Aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur? I. bozuk bir cihazın gösterdiği belirtileri sistemli olarak analiz etmektir.Bir elektrik motorunun 3000 devir ile dönerken 3500 devirde dönmeye başlaması bir arıza göstergesidir. 7. II ve III D) Yük 10. ( ) Akış diyagramlarında kullanılan semboller işlem tipini ve uygulanacak süreci belirlemek içindir. 6. cümlelerde verilen bilgiler doğru ise D. Aşağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği işaretleyiniz.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Aşağıda boş bırakılan parantezlere.Elektrik elektronik bir sistemin kararsız çalışması devre elemanlarına zarar vermez. arıza göstergesi değildir. yanlış ise Y yazınız. 2.
DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karşılaştırınız. Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki öğrenme faaliyetine geçiniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. 16 .
Ancak sağlamlık kontrolleri yapılabilir. Olması gereken bir bağlantı görülmezse bu bir açık devre hatasıdır. Bu hataları saptama sürecine ve devrenin tekrar normal çalışma koşullarını yerine getirmesi için düzeltilmesine arıza giderme denir. Mekanik zorlamalar ve devredeki iletkenlerin ısınması ile beraber aşırı akıma sebep olabilir. endüktans Kirşof Kanunları o Kirşof’un Akım Kanunu o Kirşof’un Gerilim Kanunu 2. kapasite. ARIZALI BİRİMİ VEYA ELEMANI BULMA Sağlam bir yüke ve enerji kaynağına sahip her devrede iletken yol vardır. 17 . Devre Elemanlarının Sağlamlık Kontrolü Bobin ve kondansatör gibi pasif devre elemanlarının değerini ohmmetre ile tespit etmek mümkün değildir. devrelerde arızalı birimi veya elemanı bulup arızayı ARAŞTIRMA Elektrik elektronikte kullanılan aşağıdaki temel kanunlar ve esaslar ile ilgili formülleri hatırlamak ve hesaplamaları daha rahat yapmak ve için bir tablo hazırlayınız. Genelde elektriksel problemler iki sınıfa ayrılır.ÖĞRENME FAALİYETİ–2 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 AMAÇ Elektrik elektronik giderebileceksiniz. Olmaması gereken bir bağlantı mevcut ise bu bir kısa devre hatasıdır. paralel ve karışık bağlı toplam direnç. Kapalı bir devrede elektriksel olarak potansiyeli eşit olmayan iki nokta arasından akım geçer. Bu tür hatalar izolasyon hatalarından dolayı meydana gelebilir. Ohm Kanunu Seri. Bu hata iletkenlik test edici ile tespit edilebilir. 2. İzolasyon test cihazları ile saptanabilir. Akım elektriksel olarak potansiyeli eşit olmayan iki nokta arasında akmaya meyillidir.1.
1. Bu durum bobinin direncinin azalmasına sebep olur.2. Eğer bobin kopuksa ohmmetre sonsuz direnç değeri gösterirken sağlam ise sarıldığı telin omik direncini (sıfıra yakın bir değer) gösterir.2: Kondansatörün kısa devre edilerek deşarj edilmesi 18 1000 mF . C Şekil 2. İlk önce kondansatörün uçları kısa devre edilerek deşarj edilir. Kondansatörün Sağlamlık Kontrolü Bir devrede kondansatörün arızalı olmasından şüphe edilirse kondansatör yerinden sökülerek ölçü aleti ile aşağıdaki gibi test edilir. Bobin devreden sökülerek ohmmetre ile kontrol edilir. Transformatörün Sağlamlık Kontrolü Transformatörün bobinlerinde en çok karşılaşılan arıza açık devredir. Bazen aşırı akımdan dolayı bobin ısınarak izolasyonu yanar ve spirleri arasında kısa devre olabilir.1: Transformatörün sağlamlık kontrolü 2.1. Şekil 2.1.2.
3: İbrenin sıfıra gidip yavaş yavaş geri dönmesi Kondansatör tamamen şarj olduğunda en büyük direnç değerini gösterir. Çünkü ibrenin sonsuzdan sıfıra gidip tekrar sonsuza geri dönmesini görmek mümkün değildir. 19 1000 mF 1000 mF . Ancak küçük değerli kondansatörlerin kısa devre olup olmadığı bu yöntem ile anlaşılabilir. AVOmetreninpropları. kondansatörün Ohmmetre bataryası ile şarj olmasından dolayı tekrar en büyük direnç değerinin olduğu ilk konumuna doğru (sonsuz ohm) yavaş yavaş geri dönmeye başlar. 470 mF’dan küçük değerde ise ohmmetrenin X10 kademesi seçilir. ∞ 0 C W Şekil 2. Kondansatör. 470 mF’dan büyük değerde ise ohmmetrenin X1 kademesi.Kondasatörün kapasitesi göz önüne alınarak ohmmetre kademesi uygun değere alınır. ∞ 0 ∞ 0 C W 1000 mF C W Şekil 2.4: Şarjlı kondansatör Bu yöntem 1 mF ve altındaki değerler için sağlıklı değildir. Kondansatör elektrolitik ise ohmmetre kutupları ile uygunluğuna dikkat edilmelidir. Önce sıfır Ohma doğru sapma yapan ibre. kondansatör uçlarına dokundurularak ibrenin hareketi izlenir.
Bu kademede diyot uçlarından geçecek akım 2 mA ile sınırlandırılmıştır. Bu kademe diyot sembolü ile gösterilir. Elektrolitik kondansatörlerde ise yalıtım direnci 1 mohm’dan daha küçüktür.7 volt (Si) veya 0. Uygun çalışma gerilimi ve sıcaklıkta ömürleri oldukça uzundur. LCRmetreler (endüktans. Bu yüzden küçük kapasiteli kondansatörlerin testinde dikkatli davranılmalı ve hemen arızalı olduğu düşünülmemelidir. Kâğıt ve elektrolitik kondansatörlerde bu durumla daha sık karşılaşılır. direnç ölçer) ile tam olarak tespit edilebilir.2-0. Böyle bir kondansatör ölçülürken şarj olayı meydana gelmez ve ibre devamlı olarak sonsuz direnç değeri gösterir. İbrenin durduğu değer çok yüksek olup plakalar arasındaki yalıtım direncinin değeridir. Açık devre: Daha çok elektrolitik kondansatörlerde meydana gelen arızalardır.3. Bu durumda ölçü aletinde doğru polarma eşik gerilim değeri (0. Kapasite değeri ölçülmek istenen veya arıza sebebiyle gerçek kapasite değerinde olup olmadığı bilinmeyen kondansatör kapasiteleri. Buna rağmen kondansatörlerde bazen arıza meydana gelebilir. Kondansatör arızaları Kondansatörler kolay bozulmayan ve devrede sağlıklı çalışabilen elemanlardır.Kondansatör sağlam ise proplar dokunduğu anda sıfır (0) ohma doğru gider ve yavaş yavaş en büyük değere doğru gelmeye başlar. Kademe diyot pozisyonundayken ölçülecek diyotun katot ucu ölçü aletinin “COM ()” terminaline.1. Kâğıt mika ve seramik kondansatörlerin yalıtım direnci 500-1000 Mohm civarında veya daha yüksektir.3 volt (Ge)) görülecektir. kapasitans. Kondansatörün kontrolü sırasında ibre sıfır ohm değerine doğru saparak orada kalır. anot ucu da “V W” işaretli terminaline bağlanır. Ancak küçük kapasiteli kondansatörlerin (100pF veya daha küçük) şarj akımı oldukça küçük ve kısa süreli olduğundan test edilmeleri sırasında ohmmetrenin kontrol momenti dolayısıyla ibre sapmayabilir. Diyotun Sağlamlık Kontrolü Diyot bir yönde akım geçiren aktif devre elemanıdır. Bu tip arızalı kondansatörlerin dirençleri. Elektrolitin zamanla sıcaklık sebebiyle kuruması ve elektrolit temas direncinin artması sonucu açık devre meydana gelebilir. Bu arızalar üç grupta incelenir: Kısa devre: Yüksek sıcaklıklarda çalışan kondansatörlerin uzun süreli şarj ve deşarj olması sebebiyle dielektrik maddenin özelliğini kaybetmesi sonucu kısa devre meydana gelebilir. Sızıntı: Kondansatörün dielektriğinin özelliğini kaybetmesi sonucu yalıtım direncinin azalarak sızıntı şeklinde devamlı akım geçirmesi durumudur. 20 . Bu değer pratikte sonsuz kabul edilir. katot ucu ise “V W” terminaline bağlanırsa ölçü aletinin yapısına göre “OL” veya “1” şeklinde maksimum gerilim değeri görülür. olması gerekenden oldukça küçüktür. Ancak büyük kapasiteli kondansatörlerin Ohmmetre bataryası ile şarjı uzun süreceğinden dikkatli ölçme yapılmalıdır. Diyot uçları ters çevrilirse yani diyotun anot ucu “COM” terminaline. 2.5-0. Dijital multimetrelerde diyotu doğrudan ölçebilecek fonksiyon kademesi bulunur.
Ölçme sırasında her iki yönde de küçük gerilim okunuyorsa diyot kısa devredir. PNP tipi transistör.4. Transistörün ters yönde seri bağlı iki diyot gibi düşünülmesi büyük kolaylık sağlar.6: PNP ve NPN tipi transistörlerin diyot eş değeri 21 . Transistörün Sağlamlık Kontrolü Transistörün diyot eşdeğerini göz önüne alırsak transistörün sağlamlık kontrolü ve uçlarının tespiti daha kolay olacaktır. Şekil 2.1. C C B E PNP B E NPN B C C B E E Şekil 2. Her iki yönde maksimum ters gerilim okunuyorsa diyot açık devredir. katotları birbirine bağlı iki diyot.Doğru ve ters polarma değerlerini gösteren diyot sağlamdır. NPN tipi transistör ise anotları birbirine bağlı iki diyot gibi düşünülebilir.5: Diyotun sağlamlık kontrolü 2.
Şekil 2. Daha az değer gösteren uç kolektör diğeri emiter ucunu belirtir. iki değer okununcaya kadar proplar yer değiştirmelidir.7: Transistörün tipinin ve beyz ucunun bulunması Ölçü aletinin bir probutransistörün bir ayağında sabit tutulurken diğer prop ayrı ayrı boştaki diğer iki ayağa değdirilir. doğru polarma alan transistörün eşik gerilim değeri görülür. Beyz ucunda sabit tutulan probun rengi kırmızı ise transistörNPN tipinde. Ölçü aletinde birbirine yakın.8: Transistörün kolektör ve emiter ucunun bulunması Test sırasında ölçü aletinde. beyz ucunda sabit tutulan probun rengi siyah ise transistörPNP tipindedir.Şekil 2. Ölçü aletinin sabit tutulan ucu transistörünbeyz ucunu gösterir. 22 .
2.Ölçüm sırasında beyz–emiter (VBE) eşik geriliminin beyz–kolektör (VBC) eşik geriliminden biraz daha büyük olduğu görülür. Aydınlatma Tesisatlarında Arıza Giderme Aydınlatma tesisatlarında kullanılan. duylar ve soketler güvenlik açısından sakıncalı olduğu için hemen yenisi ile değiştirilmelidir.576 volt 2N3055 transistöründe VBE = 0. Elektrik Elektronik Devrelerde Arıza Giderme 2. sigortayı attırmadığından yangına sebep olur. 23 . Örneğin BC 547 transistöründe VBE = 0.2. Bu elemanların kontaklarında oluşan temassızlık problemi ile karşılaşılırsa yenisi ile değiştirilmelidir.582 volt VBC = 0. Bu da 2000 0C’ye kadar ısı açığa çıkarır.2. Priz ve fişin birbiriyle tam olarak temas etmemesinden dolayı geçen akım küçük de olsa gevşek bağlantıdan dolayı elektrik arkı meydana gelir. Meydana gelen bu ark. armatürler. “OL” veya “1” şeklinde maksimum gerilim değerini gösterir. prizler. Bu yüzden eskimiş ve kontak çevresinde yanıklar meydana gelmiş prizler hemen değiştirilmelidir.455 volt VBC = 0.1: Kırık ve çatlak prizler Özellikle prizlerde görülen en tehlikeli arızalardan biri de gevşek bağlantı sonucu meydana gelen ark ve ısıdır.447 volt Transistörün beyz-emiter ve beyz-kolektör uçları ters polarma edilirse ölçü aleti. yalıtkan gövdesi kırılmış veya çatlamış anahtarlar. Bu durum daha çok yoğun kullanılan ve ucuz malzeme ile yapılmış tesisatlarda görülür. Resim 2.1.
Enerji yoksa sigorta kapatılarak (“0” konumuna alınarak) priz açılır. Bu durum. sigortanın atmasına sebep olur. Fakat başka bir priz kullanıldığında cihaz çalışmaktadır. gevşek veya kopuk bağlantı olup olmadığına bakılır. tespiti zor kısa devre arızalarına sebep olur. Ayrıca aydınlatmanın yoğun olarak floresan armatürlerle yapıldığı mekânlarda floresan lambadaki balastın çektiği reaktif gücü dengelemede kullanılan münferit 24 . Örnek: Şekil 2. Bu durumla karşılaşmamak için toprak altından geçecek enerji hatları uygun yer altı kablosu ile çekilmelidir. Anahtardan kaynaklanan sorunlarda temasızlık varsa anahtar yenisi ile değiştirilmelidir. Kontrol (faz) kalemi ile enerji kontrolü yapılır. Çalışmayan prizin arızasını bulup gidermek gerekirse prizde enerji olup olmadığına bakılır.9: Adi anahtarlı prizli aydınlatma tesisatı Prize takılan bir cihaz çalışmamaktadır. Genelde izolasyon problemi. Bu bağlantılar onarılır. Toprak altından geçecek hatta TTR ve ya antigron kablo kullanılmamalıdır. İzolasyon problemi giderilir veya hat tamamen değiştirilir.Resim 2. Bu durumda kısa devreye sebep olan problem bulunur. Yanık. kömürleşmiş. Kabloların iletkenliği ve bağlantılar kontrol edildikten sonra priz çalışacaktır. Çünkü bu kabloların izolasyonu suya dayanıklı olmadığından kısa sürede izolasyon özelliğini yitirir. Sorunlu bir bağlantı yoksa hattaki kabloların kopuk olup olmadığı kontrol edilir. Devrede sigorta sürekli atıyorsa kısa devre arızası var demektir.2: Yanmış priz ve kablo Dış aydınlatma devrelerinde toprak altında kullanılan kabloların suya ve neme dayanıklı olması gerekir.
2. 25 .1. Uzun zaman periyodunda oluşan ve sonucunda arızaya sebep veren elemanın değerindeki değişimler de problem olabilir. elemanın veya direncin üzerine düşen gerilimi ölçmede kullanılabildiği için en kullanışlı araçtır. Seri Devrelerde Arıza Seri devrelerde normal olarak bulunan iki temel problem. Balast ses yapıyorsa balast değiştirilmelidir. devre problemini analiz edelim ve mantıki yaklaşımlarla sorun giderme ve arızalı elemanı devreden çıkarma işlemleriyle problemi çözüp çözemeyeceğimizi görelim. Dirençli Devrelerde Arıza Giderme Bir direnç genellikle yanar ve aşırı akım direncin iki ucu arasının açılmasına sebep olur. Anahtar kapatıldığında floresan lamba hiç yanmıyorsa soketler kontrol edilmelidir. 2.2. seri devreleri kontrol etmede.Zamanla eleman değerinin değişmesi.2. arızalı olanlar yenisi ile değiştirilmelidir. Özet olarak diyebiliriz ki seri devrelerde görülebilecek üç problemden biri. Pek çok durumda problem. Şimdi. açık devre veya kısa devre gibi belirgin değildir. Örnek: Şekil 2.Eleman açık devre (sonsuz direnç). Bazı durumlarda problemin nerede olduğunu belirlemek için devre elemanlarını kontrol etmede AVOmetreye ihtiyaç duyabilirsiniz. 2.2. açık devreler ve kısa devrelerdir. 1. Bakım onarım sırasında bunlar devre dışı bırakılmamalı. 3. 2. Her zaman olmasa da aşırı ısı nedeniyle kömürleşmiş (charred) bu direnç gözle görülebilecektir.Eleman kısa devre (sıfır direnç)dir. Voltmetre. Temassızlık yoksa floresan lamba değiştirilmelidir.kompansazyon kondansatörleri bulunur.10: Floresan tesisatı Floresan lamba göz kırpıyor fakat yanmıyorsa starter değiştirilmelidir.
Seri devrede açık devre eleman Bir elemanın direnci mümkün olan maksimum değerde (sonsuz) ise açık devredir. Sağlam direnç üzerindeki gerilim sıfır volt olabilir. R2nin problemli olduğunu nasıl bulursunuz? Çözüm: Eğer seri devrede. Kirşofun Gerilim Kanunu E=VR1+VR2+VL 9V=0V+9V+0V VR1= 0V V R1 3W Açık devre direnç R2 3W V VR2= 9V E= 9V Cihaz 3W (3V-1A) V VL= 0V Şekil 2. R2 direnci yandığında ve açık devre olduğunda TV seti kapalı (off) durumdadır. kırılmıştır (I=0A). Açık devre olan direncin üzerindeki gerilim kaynak gerilimine eşit olabilir. Eğer I=0 ise akım ile direnç çarpımı da sıfır olur (V=IxR=0xR=0).11: Seri devrede açık devre eleman Örnek: 3 Ω’luk yük dirençli bir TV setini göstermektedir. Sağlam direnç üzerinde gerilim düşmez çünkü akım sıfırdır. 2. Voltmetre kullanarak her bir elemanın (direncin) üzerine düşen voltaj miktarını kontrol etmekle iki sonuç alınabilir. Bu yüzden bu seri devre Kirşof’un (Kirchhoff) Gerilim Kanunu’na uyar: V(9V)=VR1(0V)+VR2(9V)+VL(0V) 26 . Çünkü seri devrelerde akım akışı için tek yol vardır ve bu yol kesilmiş. Eğer R1 ve TV setinin yük direnci üzerine gerilim gelmiyorsa giriş gerilimi açık devre olan R2 direnci üzerinde görülecektir. akım akışı olmaz. 1. bir açık devre belirirse bu durumda R2 yanmıştır.
Bu yüzden lamba 2’den akım geçmemektedir. Bunun sonucu olarak devrede problem meydana gelir. Akım lambanın flamanları yerine daha düşük dirençli yolu tercih etmektedir. Çünkü lamba 2’nin hiçbir direnci yoktur. Bu olay yavaşça ve genelde direnç değerinin düşmesi ile kendini gösterir. Direncin düşmesi akım artışına sebep olur. Dolayısıyla akım artar. Bu yüzden lamba 2 yanmaz. Seri devrede eleman değerinin zamanla değişmesi Dirençlerin aşırı akımdan dolayı şiddetli bir baskıya maruz kalmadıkça tamamıyla açık devre hâline gelmeleri çok nadirdir. Küçük baypas iletkeninin direnci hariçKirşof’un Gerilim Kanunu’na göre lamba1 ve lamba 3’ün üzerine 6V gerilim düşer. Şekildeki devreyi kullanarak bir alıştırma yapalım. Lamba 2’nin uçları arasında bir parça iletken bulunmaktadır. Seri devrede kısa devre eleman Elemanın direnç değeri sıfır ohm ise eleman kısa devre olmuştur. lamba 1 ve lamba 3 daha parlak yanar. Zamanla dirençler normal olarak değerlerini değiştirecektir. lamba 2 yanmamaktadır (off). Direnç yanmamış olsa bile akımdaki artıştan dolayı sigorta atar. Problemin ne olduğunu nasıl belirleriz? L1 V VL1= 6V E= 12V Kısa devre L2 V VL2= 0V L3 V VL3= 6V Şekil 2. Her bir direncin değerinin ölçülmesi ile veya her direncin üzerine düşen gerilimin ölçülmesiyle problem bulunabilir. Lamba 2’nin kaybı ile toplam direnç azalır.12: Seri devrede kısa devre eleman Çözüm: Eğer lamba 2 açık devre (yanmış) ise devreden akım geçmez. Örnek: Şekildeki lamba 1 ve lamba 3 yanmakta (on). Akım olmayınca ışık da üretilememektedir. imalatçının verdiği (sağladığı parça listesine dayanarak hesaplanan) değerler ile karşılaştırılır. 27 . Direncin dayanabileceği güç değeri aşılmışsa yanabilir. Ölçülen bu değerler. Voltmetre ile lamba 2 üzerine sıfır volt düştüğünü buluruz. Bu da güç kaybı demektir.
Özet olarak seri devrelerdeki açık devre ve kısa devre için şunları söyleyebiliriz: Açık devre olan elemanın uçlarında besleme gerilimi görülür.2. Bu normal değerleri bir yere not ediniz çünkü devrede problem olduğunda bu değerler değişecektir. I1=1 mA 12 kW R1 IT=7 mA I2=4 mA 3 kW R2 I3=2 mA 6 kW R3 DC 12 V Şekil 2.13: Paralel devre Direnç Devre Analiz Tablosu Voltaj Akım Güç RV I V IR VR1=12 V VR2=12 V VR3=12 V VT=VS=12 V I V I1=1 mA I2=4 mA I3=2 mA IT=7 mA R P VI P1=12 mW P2=48 mW P3=24 mW PT=84 mW R1=12 KW R2=3 KW R3=6 KW RT=1. 2.2.2. Bu da toplam akımın azalmasına sebebiyet verecektir. Kollardan bir tanesinin azalması paralel devrenin direncini artıracaktır. Eleman kısa devre olabilir. Zamanla elemanın değeri değişebilir. Atölyenizde bu devreyi kurduğunuzda eğer ölçü 28 . Kısa devre olan elemanın uçlarında sıfır volt görülür.1: Devre analiz tablosu Teknisyenler için devredeki aksaklıkların nasıl tespit edileceği ile sebeplerin nasıl ortadan kaldırılacağının bilinmesi ve devrenin tamir edilmesi önemlidir. Paralel devrelerde açık devre eleman Şekilde R1 açık devredir. Eleman açık devre olabilir. Paralel Devrelerde Arıza Seri devrelerde bahsettiğimiz üç problem. Toplam akım 7mA iken kollardan birinin açılması ile toplam akım 6mA’e iner. paralel devrelere de uygulanabilir.7 KW Tablo2. Tabloda normal değerler gösterilmektedir. Dolayısıyla R1 direncinin olduğu koldan akım geçmez.
Dirençler birbirine eşit ise 0 mA akımı tespit etmek için 1. IT=I1+I2+I3=1 mA+0 mA+2 mA=3 mA R3 açık devre ise toplam akım 2 mA eksilerek 5 mA olur. IT=I1+I2+I3=0 mA+4 mA+2 mA=6 mA R2 açık devre ise toplam akım 4 mA eksilerek 3 mA olur.aleti kullanmazsanız hiçbir problemi tespit edemezsiniz. Her koldaki akımı ölçerek R1 direncinin olduğu koldaki hata bulunur. Dolayısıyla R1 açık devre olmuştur.14: Paralel devrelerde açık devre eleman Ampermetre kullanarak paralel devredeki kollardan hangisinde hata olduğunu bulabilirsiniz. Toplam akım ölçülür. VR1= 12V V Açık devre direnç R1 I2=4 mA IT=6 mA mA I1=0 A 3 kW R2 I3=2 mA 6 kW R3 DC 12 V Şekil 2. Bunun için iki metot kullanılabilir. IT=I1+I2+I3=1 mA+4 mA+0 mA=5 mA Dirençler birbirine eşit değilse 3. 1mA’lik eksilme tespit edilir. Fakat bu yöntem üç ayrı ölçme gerektirir. Voltmetre ile her bir direncin üzerindeki gerilim değerleri de doğru olarak okunacaktır. metot tercih edilebilir. Bu iki metodu özetlemek gerekirse. 29 . Basit bir hesaplama ile 1mA’lik akımın R1 direncinin olduğu koldan geçmediği bulunur. Ancak ampermetre ile yapılan ölçümde normalden az akım geçtiğini görebilirsiniz. metot kullanılabilir. R1 açık devre ise toplam akım 1 mA eksilerek 6 mA olur.
16: Elemanın devreden ayrılarak ölçülmesi Paralel devrelerde kısa devre eleman Şekil 2. R1 = Güç kaynağını devreden ayırınız. arıza giderme işlemlerinde kafa karıştıracak ve yanlış yönlendirecektir. izolenin neden yapılması gerektiğini açıklamaktadır. Reş= 2W W Güç kaynağını devreden ayırınız.16’da gösterildiği gibi test edilecek direnci veya elemanı devreden ayırmak R1. Şekil 2. R2 ve R3dirençlerinin gerçek değerini okumamızı sağlayacak ve problemin kaynağına ulaştıracaktır. Bu yüzden bu koldaki akım miktarı artar. Bu hatalı ölçüm değerleri. Bu koldaki tek direnç iletkenin özdirenci olan 1 W’dur. Eleman devreden izole edilmelidir. Direnç ölçerken mutlaka devreden sökülmelidir.17’de 3 KWluk R2 direnci kısa devre olmuştur. Direnç ölçümü için güç kaynağını devreden ayırmayı unutmayınız. R1 direnci devreden sökülmezse R2 ve R3 dirençlerinin paralel eşdeğeri ohmmetrede okunacaktır. R1 R2 W ∞W Sonsuz Ohm gösterir. Şekil 2. Ölçü aletinin pili kaynak gibi davranır.15. yanlış okumalara sebep olur. R2 DC 12 V R3 Şekil 2.Birçok durumda açık devreyi tespit etmek için ohmmetre idealdir.15: Ölçü aleti pilinin etkisi Şekil 2. 1Ω 30 . (Açık devre) Or-Over range DC 12 V R3 Her bir direnci devreden ayırıp kendi değerlerini kontrol ediniz. R1 Dirençler devredeyken meydana gelen kol akımları. 12 V I2 = = 12 A e çıkar.
Akım 12 A’e çıkmadan güç kaynağındaki sigorta patlar. Bu, devrede bir kısa devre olduğunu gösterir. Kısa devre hatasını düzeltmediğiniz sürece değiştirdiğiniz sigortalar da patlar.
V= 0V V
I1=1 mA R1 12 kW
Kısa Devre (1 W)
Patlamış Sigorta
I2=12 A
R2 3 kW I3=2 mA
DC 12 V
DC 12 V
R3 6 kW
Şekil 2.17: Paralel devrede kısa devre eleman
Paralel devrelerde eleman değerinin değişmesi Zamanla dirençlerin, omik değeri değişecektir. Direnç değerindeki artma veya azalma, paralel kollardaki akımın artmasına veya azalmasına sebebiyet verir. Direnç değerlerindeki sapma ohmmetreyle de kontrol edilebilir. Bu arada direncin tolerans değerini dikkate almayı unutmayınız. Çünkü direncin tolerans değeri sizi yanıltabilir. Paralel devrelerdeki arıza özeti o Açık devre bir eleman, paralel koldan akım geçmemesine sebep olur. Toplam akım azalır ve eleman uçlarındaki gerilim, kaynak uçlarındaki gerilime eşit olur. o Kısa devre olmuş bir eleman, paralel koldan maksimum akım geçmesini sağlar. Toplam akım artar ve sigorta patlar. o Direnç değerindeki değişim, paralel koldaki akımın ve toplam akımın ters orantılı olarak değişmesine sebebiyet verir. 126.96.36.199. Seri ve Paralel Devrelerde Arıza Arıza giderme; cihazdaki hatalı çalışma veya hiç çalışmama durumunun, şema takibi veya analizi yoluyla teşhis edilmesi ve yerinin belirlenmesi süreci olarak tanımlanır. Daha önce belirtildiği gibi dirençli devrelerde arıza giderme işlem basamakları temel olarak üç tanedir.
1. Elemanın açık devre olması: Bu olay genellikle direnç yanmışsa veya anahtar kontağı çalışmıyorsa görülür.
31
2. Elemanın kısa devre olması: Bu olay genellikle eğer iletken – lehim, tel veya diğer iletken malzemeler – devrede birleşmemesi gereken iki noktayı birleştirirse görülür. 3. Elemanın değerlerinde bir değişiklik vardır. Uzun zaman sürecinde direnç değerinin değişmesi, cihazın bozulmasına sebebiyet verir.
Aşağıdaki örneği kullanarak birkaç problem çözelim. Arıza problemini çözerken mümkün olduğu kadar ampermetre yerine voltmetre kullanacağız.
IT=4 A
R1 2W
V VR1= 8V
I2 E= 24V R2 6W
2.7 A
I3 R3 3W
1.3 A
V VReş= 16V R4 9W
Şekil 2.18: Devrede arıza yokken ölçülen değerler
Devre normal çalışırken elemanlar üzerine düşen gerilimi ve kollardaki akımı hesaplamakla başlayalım.
R 3,4 R 3 R 4 3W 4W 12W
R 2,3,4
R 2 R 3,4 R 2 R 3,4
6W 12W 4W 6W 12W
R1,2,3,4 R T R1 R 2,3,4 2W 4W 6W
32
IT
VT 24V 4A R T 6W
VR1 IR1 R1 4A 2W 8V
VR 2,3,4 IR 2,3,4 R 2,3,4 4A 4W 16V
Kirşof’un Gerilim Kanunu
I1 4A
I2
I3,4
seri direnç
VR 2 16V 2.7A R2 6W VR 3,4 16V 1.3A R 3,4 12W
Bütün bu sonuçlar şekilde ve devre analiz tablosunda gösterilmiştir. Direnç Devre Analiz Tablosu Voltaj Akım Güç
RV
R1=2 W R2=6 W R3=3 W R4=9 W RT=6 W
I
V IR
VR1=8 V VR2=16 V VR3=4 V VR4=12 V VT=VS=24 V
I V
I1=4 A I2=2.7 A I3=1.3 A I4=1.3 A IT=4 A
R
P VI
P1=32 W P2=43.2 W P3=5.2 W P4=15.6 W PT=96 W
Tablo 2.2: Devre analiz tablosu
Açık devre eleman R1 açık devre R1’in açık devre olması ile akımın geçeceği yol açık devre olur. Hata kolayca bulunabilir çünkü uygulanan 24 voltun çoğu R1 üzerinde ölçülür. Diğer dirençler üzerinde de 0 volt okunur.
33
Açık devre direnç R1 2W
V
VR1= 24V
E= 24V R2 6W
R3 3W V VReş= 0V R4 9W
Şekil 2.19: R1 açık devre
R3 açık devre R3’ün açık devre olması ile R3 ve R4 dirençlerinin olduğu koldan akım geçmez. Akım R1 ve R2 dirençlerinin olduğu yolu izler. Bu yüzden toplam direnç artar, 6 W’dan 8 W’a yükselir. Toplam direncin 8 W’a yükselmesi toplam akımı azaltır, 4 A’den 3 A’e iner. Dolayısıyla R1 ve R2 dirençlerinin üzerindeki gerilim değerleri de değişir. Eğer paralel kollardan bir tanesinde açık devre olursa devrenin toplam direnci daima artar. Toplam dirençteki artış, paralel kola düşen gerilimi de artırır. Bu durum bize arızalı bölgeyi tespit etmemizde yardımcı olur ve hatanın açık devre arızası olduğunu belirtir. Voltmetrede ölçülen değerler:
VR1 6V VR 2 18V VR3 18V açık devre VR 4 0V
34
Çünkü paralel koldaki 18 voltun hepsi R3’ün üzerine düşüyor.RT IT R1 2W V V V = 6V (V R1 ) E= 24V R3 V V VR2= 18V R2 6W R4 9W VR3= 18V (Açık devre) (V ) V VR4= 0V Şekil 2. Normalde R3 ve R4 dirençleri 18 voltu orantılı olarak paylaşmalıdır. 35 . Akımdaki bu artış paralel kollardaki gerilim düşümünü artırır. Kısa devre eleman R1 kısa devre R1’in kısa devre olması. Hata rahatlıkla bulunabilir.20: R3 açık devre Buradan R3’ün açık devre olduğu anlaşılır. R1 üzerinde ölçülen 0 volt kısa devreyi belirler. devrenin toplam direncinin azalmasına ve akımın artmasına sebep olur.
6W 5. R 2 R 3.3.6W 36 .21: R1 kısa devre R3 kısa devre R3’ün kısa devre olması ile devrenin toplam direncinde azalma olur.2. 6 W’dan 5.RT IT Kısa devre R1 V VR1= 0V E= 24V R2 6W R3 3W V R4 9W VReş= 24V Şekil 2.3.4 6 9 R1.6W R 2 R 3.4 3.4 R1 R 2.4 2W 3.6 W’a iner.4 6 9 R 2.3.
3A 3.6V VR 2. Açık devre veya kısa devre olan elemanı tespit etmek kolaydır.4 IT R 2.4V VR 2 15.3. toplam devre akımı yükselir. Direnç değerinin değişmesi R2 direncinin değerinin azalması R2 direncinin değeri azalırsa toplam devre direnci azalır.4V Buradan R3’ün kısa devre olduğu anlaşılır.4V Eğer paralel kollardan bir tanesinde kısa devre olursa devrenin toplam direnci daima azalır.4V Şekil 2.6V E= 24V R2 6W Kısa devre R3 VR2= V 15. Eleman değerindeki herhangi bir 37 .22:R3 kısa devre Dirençler üzerindeki gerilim düşümleri değişir.4V V VR3= 0V R4 9W V VR4= 15. paralel kola düşen gerilimi de azaltır. Bu durum bize arızalı bölgeyi tespit etmemizde yardımcı olur ve hatanın kısa devre arızası olduğunu belirtir.6V VR3 0V kısa devre VR 4 15.RT IT R1 2W V V VR1= 8. Bu problemin sonucunda R1 direncinin üzerine düşen gerilim artar. Burada ise her eleman normalden farklı gerilim değerleri göstermektedir.3A 2W 8. Toplam dirençteki bu azalma. VR1 IT R1 4.3.4 4. paralel kollardaki gerilim azalır.6W 15. VR1 Voltmetrede ölçülen değerler: 8.
Burada ölçülen değerler. toplam devre akımı azalır. Bu problemin sonucunda R1 direncinin üzerine düşen gerilim azalır. değişikliklerin bileşimi ile meydana gelmiş olabilir. paralel kollardaki gerilim azalacaktı.23: R2 direnç değerinin azalması R2 direncinin değerinin artması R2 direncinin değeri artarsa toplam devre direnci yükselir. 38 . Belirtiler. Eğer R1 direncinin değerinde bir artış olsaydı R2 direncinin azalması ile görülen etki aynen görülecekti. R2 direncinin değerinin artması veya R1 direncinin değerinin azalması ile meydana gelir. arızalı bölgeyi tespit ettikten sonra enerjiyi kesip her elemanı tek tek çıkararak direnç değerlerini ohmmetre ile doğrulamaktır. paralel kollardaki gerilim artar.değişiklik bütün devreyi etkiler. R1 direncinin üzerine düşen gerilim artacak. Bu durumda yapılması gereken işlem. IT RT R1 V VR1 E= 24V R3 R2 R4 V VReş Şekil 2.
24:R2 direnç değerinin artması 2.25: Diyotun sağlamlık kontrolü 39 . Diyotlu Devrelerde Arıza Giderme Birçok dijital ölçü aletinde diyot test konumu mevcuttur.2.5V .3. AÇIK DEVRE KISA DEVRE Şekil 2. Bu gerilim değeri kullanılan pile göre değişebilir. Ölçü aletini diyot test konumuna aldığınızda ölçü aleti içindeki piller yeterli miktarda doğru (ileri) polarma ve ters polarma gerilimini sağlar.5V arasında değerler görülebilir.IT RT R1 V VR1 E= 24V R3 R2 R4 V VReş Şekil 2. 1.3.
Diyot doğru polarma aldığında ölçü aleti 0. Bu durumda ölçü aleti. Ters polarmada ise ölçü aleti pil gerilimine yakın bir değer gösterir. Yarım Dalga Doğrultmaçta Açık Devre Diyotun Etkisi 0V Hatalı Açık devre diyot R AC 220V C Yarım dalga doğrultmaç RL Transformatör Filtre Şekil 2. Bu yüzden diyot kısa devre olmuştur.9V arasında bir değer gösterir. 2. Bazı ölçü aletleri “OL (Overload)” veya “Or (overrange)” gibi ifadeler de kullanabilir. Bazen hasarlı diyot. her iki yönde de pil geriliminden biraz daha az gerilim değeri gösterir (1.2. Şekil 2.1.1 V gibi).5V-0. Eğer diyot açık devre olmuşsa doğru polarmada da ters polarmada da pil gerilimini gösterecektir. Diyot kısa devre olmuşsa her iki polarmada da 0 volt gösterecektir.26: Diyotlu devrelerde arıza bulma Diyot ters polarmada iletken gibi davranıyor.4. Güç Kaynaklarında Arıza Giderme 2.27: Yarım dalga doğrultmaçta açık devre diyot 40 .2. her iki polarmada da (yönde de) küçük bir direnç gösterebilir.4.
28: Tam dalga doğrultmaçta açık devre diyot Diyotlarından bir tanesi açık devre olmuş orta uçlu tam dalga filtreli bir doğrultmaç devresinde çıkış voltajındaki dalgalanma (ripple) daha geniştir.Diyotu açık devre olmuş bir yarım dalga filtreli doğrultmaç devresi şekilde görülmektedir. Bu durumda yük akımı da yoktur. Sekonder sargılarının herhangi bir yarısında meydana gelen kopuklukda aynı arızaya sebep olur. transformatörün sekonder sargısından gelen filtre kondansatörüne ve yük direncine giden akım yolunu kesmektedir.2. açık devre sigorta veya giriş geriliminin olmaması hep aynı sonucu verir. 2. Normal olarak bu sonucun çıkması beklenir. V/div mV/div D1 R AC 220V 50 Hz Tam dalga doğrultmaç C D2 Transformatör Filtre RL Şekil 2. Bu devrede diğer arızalarda aynı sonucu verir. Açık devre olan bir diyot yarım dalga çalışmaya sebep olur.2. Dolayısıyla 50 Hz lik bir salınım görünür. Çünkü açık devre olmuş diyot. Tam Dalga Doğrultmaçta Açık Devre Diyotun Etkisi 100 Hz lik dalgalanma tam dalga doğrultmacın düzgün çalıştığını gösterir.4. Sonuçta beliren arıza çıkış geriliminin olmamasıdır. 41 . Açık devre olan transformatör sargıları.
Açık devre olan bir diyot yarım dalga çalışmaya sebep olur.3. Genelde bu durum. devrede uygun bir sigorta kullanılmamışsa diyotlardan bir tanesinin yanarak açık devre hâline gelmesi ile sonuçlanır. Dolayısıyla 50 Hz lik bir salınım görünür.2. V/div mV/div D3 D1 R AC 220V 50 Hz D2 Transformatör D4 C RL Köprü tipi tam dalga doğrultmaç Filtre Şekil 2. Çıkış voltajındaki dalgalanma (ripple) daha genişler. 2.100 Hz lik dalgalanma tam dalga doğrultmacın düzgün çalıştığını gösterir. Şekilde D1 diyotu kısa devre olarak gösterilmektedir. Eğer diyot birdenbire kısa devre olmuşsa giriş geriliminin bir alternansında aşırı yüksek akım var demektir. Tam Dalga Doğrultmaçta Kısa Devre Diyotun Etkisi Kısa devre olmuş bir diyot her iki yönde de çok küçük direnç gösterecek demektir. 42 .4.29: Köprü tipi tam dalga doğrultmaçta açık devre diyot Köprü tipi tam dalga doğrultmaç devresinde de diyotlardan bir tanesinin açık devre olması orta uçlu tam dalga doğrultmaç devresindeki gibi sonuç verir.
0 I D3 Kısa Devre D1 R + D2 D4 C RL 0 V Şekil 2. Her iki diyotta yanıp açık devre olursa veya aşırı akım sigortasının atmasına sebep olmuşsa çıkış gerilimi sıfırdır.I + 0 Kısa Devre D3 D1 R - D2 D4 C + RL Vç - Şekil 2. Eğer devrede uygun sigorta kullanılmamışsa aşırı akım diyotlardan birini veya her ikisini de yakar. direnci çok az olan bir yoldur.30: Pozitif alternansta kısa devre diyot Giriş geriliminin pozitif alternansında yük akımının yolu doğru polarma almış gibi kısa devre olmuş D1 diyotundan geçer.31: Negatif alternansta kısa devre diyot Bu. D1 veya D4 diyotlarından biri yanarsa devre yarım dalga doğrultmaç gibi çalışacaktır. 43 . Girişin negatif alternansında akım D1 ve D4 diyotlarından geçer.
devreyi hasardan korur. Arızalı Transformatörün Etkisi Daha öncede belirtildiği gibi güç kaynağı transformatörünün primer veya sekonder sargısındaki herhangi bir kopukluk. Çünkü transformatörün sarım oranı etkili biçimde azalır. Her durumda çıkış 0 volttur. 44 . kondansatöre paralel bağlı sızıntılı bir dirence eşdeğerdir. Doğrultmaçta uygun sigorta kullanılmışsa sigorta. Sızıntılı direncin etkisi ile zaman sabitesi kısalır ve kondansatör daha hızlı deşarj olur. Çünkü transformatörün sarım oranı etkili biçimde artar. Sekonder sargısındaki bir bölümün kısa devre olması ise doğrultmacın çıkış gerilimini azaltır. Kısa devre filtre kondansatörü: Filtre kondansatörü kısa devre olmuşsa çıkış 0 (sıfır) volt olur.32: Arızalı kondansatör 2. atar.4. çıkışın 0 volt olmasına sebep olur. Arızalı Filtre Kondansatörünün Etkisi Filtre kondansatörünün üç tip arızası görülür: Açık devre filtre kondansatörü: Filtre kondansatörü açık devre olmuşsa çıkışta tam dalga doğrultulmuş gerilim görülür. açık devre olur.2. Açık devre filtre kondansatörü Kısa devre filtre kondansatörü Normal çalışan kondansatör 0V Sızıntılı filtre kondansatörü V/div V/div mV/div AC 220V 50 Hz Transformatör Tam dalga doğrultmaç R C Filtre Arızalı kondansatör RL Şekil 2. Primer sargısındaki bir bölümün kısa devre olması doğrultmacın çıkış gerilimini artırır.4. Eğer ani artış direnci yoksa veya doğrultmaç devresinde uygun bir sigorta kullanılmamışsa kısa devre olan kondansatör bazı diyotları veya bütün diyotları yakabilir.4. Sızıntılı kondansatör: Sızıntılı bir kondansatör.5.2. Kondansatörün daha hızlı deşarj olması çıkış geriliminin dalgalanmasını (ripple) artırır.2.
Eğer lamba2 açık devre olsaydı lamba1 ve lamba3 yanmaya devam ederdi. direnç değerinin değişmesi ve sızıntı gibi arıza durumlarına dikkat ediniz. Lamba3 açık devre olsaydı lamba1 ve lamba2 yanmaya devam ederdi. Mp R 6A L1 Anahtar L2 45 . Bu durum. lamba2 ve lamba 3’te ise 0 volt gerilim ölçülür. Uygulama 1:Eğer lamba1 açık devre olursa sonuç ne olur? Arıza nasıl tespit edilir? L1 L2 L3 E 12V Öneriler:Devreden de görüleceği gibi hiçbir lamba yanmaz. Elektrik-elektronik devrelerde açık devre. Uygulama 2: Aşağıdaki devrede sadece lamba 2 yanmamaktadır. bütün besleme geriliminin üzerinde olduğu lamba 1’in açık devre olduğunu ortaya çıkarır. Aşağıdaki lamba ile ilgili uygulamaları yapınız. Akımın geçeceği yol açık devre durumuna gelmiştir. Devre şemasını incelediğimizde sadece bir lambanın açık devre olması ile diğer lambaların da yanmayacağını görürüz. Arızayı tespit ediniz. kısa devre. Bu lamba 1’dir. Ayrıca enerjiyi kesip ohmmetre yardımıyla açık devre elemanı bulabiliriz. Arızayı tespit ederken iki yol kullanılabilir. Voltmetre ile her lamba kontrol edildiğinde lamba1 de 12 volt.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ Aşağıdaki uygulama faaliyetini yaparak arızalı birimi veya elemanı tespit ediniz.
Aynı durum. Uygulama4:Şekilde verilen iki voltmetre değeri ile arıza olup olmadığını. Daha sonra lambaya gelen kablolar kontrol edilir.Öneriler: Tek anahtarla iki lambanın kontrolünü sağlayan yukarıdaki devrede bir lambanın yanıyor olması enerjinin var olduğunu ve anahtarın sağlam olduğunu gösterir. Aşağıdaki direnç ile ilgili uygulamaları yapınız.7 V 46 . Uygulama3: Şekilde bir direnç kısa devre olmuştur. Gerekirse hat yenilenir. Voltmetrede okunan değere göre arızalı elemanı bulunuz.3 V DC 14 V R2 3 kW R3 6 kW V VR3= 4. arıza varsa arızalı elemanı ve arızayı tespit ediniz. Bu durumda ilk önce yanmayan lamba kontrol edilir. Bu durumda R1 kısa devre olmuştur. paralel kollardaki her iki dirençte de açık devre olduğu zaman görülür. R1 12 kW V VR1= 9. R1 1 kW DC 14 V R2 2 kW R3 16 kW V VR3= 14 V Öneriler:Besleme geriliminin hepsi paralel kollar üzerinde gözüküyorsa devrede başka direncin olmaması gerekir.
R2 direnci açık devre olsaydı toplam direnç 18 KW ve toplam akım 0. Voltmetrede okunan değerlere göre devrede kısa devrenin olmadığı da anlaşılmaktadır. Diyot açık devredir. 47 . Devre çalışmaz.36 volt olacaktı.16 volt olacaktı. R1 direnci açık devre olsaydı besleme geriliminin hepsi üzerinde görülecekti.Öneriler:Devrede arıza olmadığını kabul edersek voltmetrede okunması gereken değerler şu şekilde hesaplanabilir: Devrenin toplam direnci 14 KW ve toplam akım 1A olarak bulunur.93 mA olacaktı. Doğru polarma olmasına rağmen 15 V var. Aşağıdaki diyot ile ilgili uygulamaları yapınız. Açık devre veya kısa devre olduğunu tespit ediniz. paralel bağlı R2 ve R3 dirençleri üzerinde ise 2 volt gerilim değeri okunur. Bu değerler okunamadığına göre devrede arıza var demektir. R1 direnci üzerine düşen gerilim 11. Uygulama5: Her devredeki ölçü aletini inceleyerek diyotların çalışıp çalışmadığını belirleyiniz. R3 direnci açık devre olsaydı toplam direnç 15 KW ve toplam akım 0. Diyot açık devredir. R1 direnci üzerine düşen gerilim 9. Bu durumda voltmetrede R1 direnci üzerinde 12 volt. O zaman R3 direnci de açık devre değildir. Devre çalışmaz. Bu durum ölçülen değerlerle uyuştuğu için R2 direnci açık devredir.78 mA olacaktı. Doğru polarma olmasına rağmen 25 V var. O zaman R1 direnci açık devre değildir.
Uygulama 6: Şekildeki devreye göre aşağıdaki her bir arıza için çıkış gerilimi ne olur? 48 . Aşağıdaki zener diyot ile ilgili uygulamaları yapınız.Diyot ters polarmada iletken gibi davranıyor. Normal çalışıyor. Diyot ters polarmada yalıtkan olmuş. Diyot kısa devredir. Çalışmaz.
ARIZA D5 açık devre R açık devre C sızıntılı C açık devre D3 açık devre D2 açık devre T açık devre F açık devre Yaklaşık 30 V dc 0V SONUÇ Zener ile 12 V’ta sınırlandırılmış aşırı dalgacıklı (ripple) sinyal (100 Hz) Zener ile 12 V’ta sınırlandırılmış tam dalga doğrultulmuş sinyal Zener ile 12 V’ta sınırlandırılmış dalgacıklı (ripple) sinyal (50 Hz) Zener ile 12 V’ta sınırlandırılmış dalgacıklı (ripple) sinyal (50 Hz) 0V 0V Aşağıdaki güç kaynağı ile ilgili uygulamaları yapınız. 49 . Uygulama 7: Yukarıdaki devrede test noktalarında yapılan ölçümlere göre arızayı bulunuz.
1) İstenilen çıkış yok. 4) Transformatörün primerinde gerilim yok. diyot bozuktur.1) Çıkış yok 2) Köprü diyotların çıkışında da gerilim yok. diyot doğru polarmada iletken 4) 1. 1) Çıkış yok 2) Sekonderde gerilim var. diyot ters polarmada yalıtkan Bu durumda 3. 2) Tam dalga çıkış yok. 3) Transformatörün sekonderinde gerilim yok. 50 . 5) Şebeke gerilimi var. diyot ters polarmada yalıtkan 5) 3. 3) 1. diyot doğru polarmada yalıtkan 6) 3. Bu durumda direnç açık devre veya kondansatör kısa devredir. 3) Köprü diyotlar görevini yapıyor. Bu durumda sigorta yanmış demektir.
Öneriler: Direnç açık devre veya kondansatör kısa devredir. Uygulama 8: Simetrik çıkışlı güç kaynağında gösterilen değerlere göre olabilecek arızaları belirtiniz.Uygulama 8: Ölçü aletlerinde okunan değerlere göre doğrultmaç devresi düzgün çalışıyor mu? Çalışmıyorsa muhtemel arızaları belirtiniz. 51 .
Fakat 7812 entegresi bozuk olduğu için pozitif çıkış yoktur.Simetrik iki çıkışta bozuktur. Fakat 7912 entegresi bozuk olduğu için negatif çıkış yoktur. pozitif çıkış vardır. negatif çıkış vardır. 7912 entegresi sağlam. Devrenin şasesi bağlanmadığından ekrandaki değerler dalgalanmaktadır. 7812 entegresi sağlam. 52 .
53 .KONTROL LİSTESİ Bu faaliyet kapsamında aşağıda listelenen davranışlardan kazandığınız beceriler için Evet. 4. Arıza bulma yöntem ve tekniklerini kullanarak arızayı bulabildiniz mi? Evet Hayır 1. Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. 3. DeğerlendirmeÖlçütleri Arıza sebeplerini sıralayabildiniz mi? Sistemin akış diyagramını çizebildiniz mi? Arızalı malzeme için ölçü ve test cihazı seçimini yapabildiniz mi? Test ve ölçü cihazı ile arızalı bölge veya arızalı elemanı tespit edebildiniz mi? 5. Bütün cevaplarınız “Evet” ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz. kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) işareti koyarak kendinizi değerlendiriniz. 2. DEĞERLENDİRME Değerlendirme sonunda “Hayır” şeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz.
5. ( ) Eğer seri devrede. ( ) Ampermetre seri devrelerin arızasını bulmada. 10.Balast V. ( ) Güç kaynağı. ( ) Floresan lamba göz kırpıyor fakat yanmıyorsa starter değiştirilmelidir. Bu da güç kaybı demektir. ( ) Ölçü aletinde direnç değeri sonsuz (∞) gösteriyorsa o direnç kısa devre olmuştur.Sigorta III. 7. ( ) Reaktif gücü dengelemede kompansazyon kondansatörleri kullanılır. Aşağıdakilerden hangisi seri-paralel bağlı devrelerde görülen temel arızalardan değildir? A) Açık devre B) Kapalı devre C) Elemanın değerinin değişmesi D) Kısa devre 54 . Anahtar II. 6. Aşağıdaki elemanlardan hangileri floresan lamba tesisatında kullanılır? I. bir açık devre belirirse akım akışı olmaz. ( ) Direncin dayanabileceği güç değeri aşılmışsa yanabilir. Aşağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği işaretleyiniz. 9.Duy IV. yanlış ise Y yazınız. ( ) Zamanla direnç değerinin düşmesi akım artışına sebep olur. ( ) Seri bağlı dirençlerin değeri azalırsa dirençlerin üzerine düşen voltaj artar. 12. voltmetre ise paralel devrelerin arızasını bulmada kullanılır. ( ) Voltmetre ile paralel devrede açık devre olan eleman tespit edilemez.Floresan lamba A) I-II-III-IV-V-VII C) I-II-IV-V-VI-VII B) I-II. 1. devreye bağlıyken de direnç ölçümü yapılabilir.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Aşağıda boş bırakılan parantezlere. 14. ( ) Voltmetre ile seri devrede açık devre olan eleman tespit edilemez.Starter VI. ( ) Floresan lambadaki balastın çektiği güç aktif güçtür. 2.Potansiyometre VII. 8.IV-V-VII D) Hepsi 15. ( ) Devrede sigorta sürekli atıyorsa kısa devre arızası var demektir. 11. 3. 4. cümlelerde verilen bilgiler doğru ise D. 13.
Filtreli doğrultmacın DC çıkış voltajı olması gerekenden küçük ise problem ne olabilir? A)Sekonder sargısının bir bölümü kısa devre olmuştur. A) Maksimum / artmasına B) Maksimum / azalmasına C) Sıfır (minimum) / artmasına D) Sıfır (minimum) / azalmasına 18. A) Maksimum / artmasına B) Maksimum / azalmasına C) Sıfır (minimum) / artmasına D) Sıfır (minimum) / azalmasına 17. B) Çıkışta sekonder gerilimi görülür. Paralel devrede kısa devre eleman. Açık devre diyotun tam dalga doğrultmacın çıkış gerilimine etkisi ne olur? A) Çıkış gerilimi olmaz. D) Çıkış geriliminde dalgalanma azalır. C) Çıkış geriliminde dalgalanma daralır. B)Sekonder sargısının bir bölümü açık devre olmuştur.16. Filtre kondansatörü sızıntılı hâle gelirse doğrultmacın çıkış gerilimine etkisi ne olur? A) Çıkış gerilimi olmaz. D)Primer sargısının bir bölümü açık devre olmuştur. 19. 20. B) Çıkışta sekonder gerilimi görülür. bulunduğu koldan (…………………) akım geçmesine ve toplam akımın (………………………) sebep olur. C) Çıkış geriliminde dalgalanma daralır. C) Çıkış gerilimi artar. D)Çıkış geriliminde dalgalanma genişler. Güç kaynağındaki transformatörün primer sargısında açıklık (kopukluk) olursa doğrultmacın çıkışında ne gözlenir? A) Çıkış gerilimi olmaz. 55 . D) Çıkış gerilimi azalır. 21. 22. Paralel devrede açık devre eleman. bulunduğu koldan (…………………) akım geçmesine ve toplam akımın (………………………) sebep olur. C) Çıkış geriliminde dalgalanma artar. C)Primer sargısının bir bölümü kısa devre olmuştur. B) Çıkışta sekonder gerilimi görülür. Açık devre diyotun yarım dalga doğrultmacın çıkış gerilimine etkisi ne olur? A) Çıkış gerilimi olmaz. B) Çıkışta sekonder gerilimi görülür. D)Çıkış geriliminde dalgalanma genişler.
Seri devrede bir direnç gerilim……………………… . kısa kısa devre olursa kısa devre diğer direncin üzerindeki elemanlar üzerindeki devre olursa 56 .23. 26. Seri devrede bir direnç kısa devre olursa devrenin akımı……………………… . Seri devrede bir direnç gerilim……………………… . Seri devrede bir direnç açık devre olursa toplam direnç……………………… . 30. 31. Seri devrede bir direnç açık devre olursa açık devre direncin üzerindeki gerilim……………………… . 27. Devrede ölçü aletinin gösterdiği değere göre hangi direnç açık devre olmuştur? 6W 3W 30 V DC 2W 12V 4W 4W A) 6 W B) 3W C) 2W D) 4W Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere doğru sözcükleri yazınız. Seri devrede bir direnç açık devre olursa devrenin akımı……………………… . Seri devrede bir direnç kısa devre olursa toplam direnç……………………… . Seri devrede bir direnç gerilim……………………… . 29. 24. açık devre olursa diğer elemanlar üzerindeki 28. 25.
57 .DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karşılaştırınız. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki öğrenme faaliyetine geçiniz.
Katalog (bilgi formları). 58 . maksimum gerilim sınırlarıdır. Maksimum güç harcama sınırı Çalışma sırasında kolektör akımı (IC) ile kolektör-emiter geriliminin (VCE) çarpımı transistör üzerinde harcanan gücü verir. istenilen özellikteki elemanların tespit edilmesini ve bu elemanların bilgilerinin doğru kullanılmasını sağlamak için oldukça önemlidir. transistör imalatçıları ve kullanıcılar arasında iletişim sağlayan dil olarak düşünülebilir. Maksimum gerilim sınırları Transistörün çalışma sınırlarını belirleyen en önemli özellikler. 3. koektör-beyz (VCBO). 1.1. Devre dizaynında çekilecek akım değeri belirlenirken harcanan güç değeri aşılmayacak şekilde seçilir. bilgilerin bulunup doğru olarak anlaşılmasını. Her 10C’lik sıcaklık artışına karşılık güçte yapılacak azaltma miktarına azaltma faktörü denir. Kataloglar.ÖĞRENME FAALİYETİ–3 ÖĞRENME FAALİYETİ-3 AMAÇ Yarı iletken kataloğu kullanabileceksiniz. ARAŞTIRMA Çeşitli firma katalogları bulup inceleyiniz. PD = VCE . Transistör kesimdeyken kolektör-emiter (VCEO). 2. Katalog bilgilerini üç başlık altında inceleyebiliriz. KATALOG OKUMA 3. IC Kataloglarda bu değerler 25 0C oda sıcaklığı için verilir. 2N 3904 transistör için PD = 625 mW’tır. Örnek: 2N 3904 transistörü için güç sınırları içinde tespit edilebilecek maksimum akım değeri 200 mA’dir. beyzemiter (VBEO) ters polarma gerilimleri çalışma sırasında aşılmamalıdır. Yarı İletkenlerin Katalog Bilgileri Bir transistör hakkında bilgi edinmek gerektiğinde üzerindeki kodlardan ve katalogdaki bilgilerden yararlanılır. Maksimum akım sınırları Transistörler çektikleri maksimum kolektör akımlarıyla bilinir. 3. 25 0C’nin üzerindeki her 10C’lik sıcaklık artışı için gücü 5 mW azaltmak gerekir.
59 .
b) Aynı sıcaklıkta VCE gerilimi 9 volt iken IC akımını bulunuz. 5 mV = 175 mW PD60 =PD25-175 mW PD60 = 625 mW – 175 mW PD60 = 450 mW ta çalışmalıdır.Şekil 3.1: 2N 3904 Katalog bilgileri Örnek: a) 60 0C’lik çevre sıcaklığında 2N 3904 transistörünün maksimum çalışma gücünü bulunuz. Çözüm: a) Sıcaklık farkı = 600C . IC IC = 50 mA 60 . b)PD60 =VCE .250C = 350C Azaltılması gereken güç = 350C .
61 .
Optokuplör için ise 4N ve 5N kullanılır. JIS . bir kazanç grubunu (hfe) ifade eder. Seri numarası transistör hakkında bilgi vermez ancak piyasaya çıkış zamanı hakkında fikir verebilir. 2N904 Zorunlu olmayan son ek. transistör için 2N (4 bacaklı transistörler –FET ve MOSFET. Diyot için 1N. yarıiletkenin bacak sayısının bir eksiği ile ifade edilir. JEDEC .2: BC 547 Katalog bilgileri 3. (son ek) Burada kullanılan harf “N” dir.için 3N) kullanılır. harf. Seri numarası 100 den 9999 a kadar devam eder. Örnek: 2N3819. seri numarası. Optokuplörler hariç ilk sayı. A = düşük seviyede kazanç B = orta seviyede kazanç C = yüksek seviyede kazanç Ek yok = herhangi bir kazanç grubuna ayrılmamış.Şekil 3.JapaneseIndustrialStandard – Japon standardı 3. Transistör Kodları Genelde transistörler. JEDEC (JointElectron Device EngineeringCouncil) Kullanılan form aşağıdaki gibidir: sayı. 62 . aşağıdaki kuruluş kodlarından bir tanesini kullanır. Firma standardı 1. 2N2221A. 1. Pro-electron– Avrupa standardı 4.2.JointElectron Device EngineeringCouncil – Amerikan standardı 2.
(harf). Japon Endüstri Standardı –JIS (JapaneseIndustrialStandard) Kullanılan form aşağıdaki gibidir: sayı. İkinci harf elemanın uygulama alanını gösterir. NOT: Transistör kodları daima 2S ile başladığı için kodun bu kısmı sıklıkla iptal edilir. SA: SC: SE: SG: SJ: SM: SR: ST: SZ: PNP HF (yüksek frekans) transistör NPN HF (yüksek frekans) transistör Diyot Gunndevices P-kanal FET/MOSFET Triyak Rectifier (Doğrultmaç) Avalans (Çığ) diyot Zener diyot SB: SD: SF: SH: SK: SQ: SS: SV: PNP AF (ses frekans) transistör NPN AF (ses frekans) transistör Tristör UJT N-kanal FET/MOSFET LED Sinyal diyodu Varikap Tablo 3. A: Diyot RF (Radyo Frekans) B:Varyak C:Transistör. (son ek) İlk harf kullanılan malzemeyi (yapıyı) gösterir. güç E: Tunel diyot 63 .1: Japon standardına göre harfler Seri numarası 10’dan 9999’a kadar devam eder. O = Ge-Germanyum (Eski) A = Ge-Germanyum (Yeni) B = Si-Silisyum C = GaAs-GalyumArsenik R = Bileşik madde Transistörlerin büyük bir çoğunluğu B harfi ile başlar. iki harf.Daha ayrıntılı kazanç dağılımı ve gruplamalar için data kataloglarına bakınız. 3. Pro-electron. 2SC733 Zorunlu olmayan son ek. AF (Ses frekans). Örnek: 2SC733 kodu C 733 olarak gösterilir. Örnek:2SA1187. AF (Ses frekans). (son ek) Yine baştaki sayı. seri numarası. Kullanılan form aşağıdaki gibidir: iki harf. 2SB646. küçük sinyal D: Transistör. yarıiletkenin bacak sayısının bir eksiği ile ifade edilir. değişik Japon kuruluşlarının kullanımı için onaylanmış bir tip olduğunu ifade eder. 2. Kazancın gruplanmasındaki amaç daha ucuz olan düşük güçlü elemanları ayırmak ve daha geniş bir kullanıcı kitlesine ulaşabilmektir. seri numarası. uygulama alanını ve elemanın niteliğini gösterir. Harfler.
AD165. Bu tür malzemeleri satın 64 .F: Transistör. Eğer devre elemanın yüksek kazanç sürümü kullanıyorsa BC108C kodlu eleman kullanılmalıdır. Genelde parçaların üzerinde imalatçının mührü ve izi bulunmaz numaralar vardır. Genelde W. MJE3055. Bazen ana tipin özel bir sürümünü tespit etmek için de kullanılır. güç U: Transistör. Bu parçaların artık peşini aramak anlamsızdır. küçük sinyal K: Hall (eko. AF139. Bir P tipi transistörpush-pull olarak kullanıldığında karakteristikleri benzer olan bir N tipi transistörle beraber kullanılır. (yüksek frekans). BF439. Aynı kılıf içinde çift transistör varsa buna Darlingtontransistör adı verilir. HF (yüksek frekans).X. BF239. BD135. TIP31A dakiTIP. Bu parçalar verilen devre için en uygun parçalardır. ticari uygulamalardan çok endüstriyel veya profesyonel bir elemanı ifade eder. Örneğin. AC128. güçlü. düşük güç. Örnek: ZTX302. Seri numarası 100’den 9999’a kadar devam eder. TIP31A. AA139. Bu parçalar artık esas parametrelerin önemli olmadığı yerlerde LED sürmede veya tampon olarak kullanılır. MJ3042 gibi. TIS43. BFY51. düşük güç S: Transistör. JEDEC’de olduğu gibi son ek.Y veya Z harfleri kullanılır. Böylece ürünlerinin taklit edilmesini önlemiş olurlar. Birçok üretici müşterileri için orijinal yedek parça hazırlar. akım kazancının yüksek veya farklı bir kılıf şeklinin olduğunu belirtmek için kullanılır. BAW68. MJ 2955 ile 2N3055 gibi. Firma iflas ettiğinde veya üretim fazlası olduğunda transistörler ucuzluk pazarına düşer. anahtarlama Y: Doğrultmaç Z: Zener diyot Üçüncü harf. anahtarlama T: Tristör. Bazı darlingtontransistörler kılıf içinde bir de diyot ihtiva eder. JIS ve Pro-electron kuruluşlarından başka imalatçılar kendilerine ait malzemeyi tanıtmak. buna 'Complementary' tamamlayıcı transistör adı verilir. ticari sebepler veya kendilerine ait özel uygulama olduğunu vurgulamak için kodların içinde kendi isimlerini kullanırlar. HF. BY101 4. bir kuruluşun güç transistörü olduğunu sondaki A harfi farklı voltaj sürümü olduğunu ifade eder. Genel amaçlı ise BC108 olması yeterlidir. kazanç grubunu gösterir. güç N: Optokuplör P: Radyasyon duyarlı eleman Q: Radyasyon üreten eleman R: Tristör. Örnek: BC108A. Firma standardı JEDEC. akustik) etkili eleman L: Transistör.
düşük BC549 güç Genel amaçlı. Akım kazancı sabit bir sayıdır. IC × VCE oranı transistörün amplifikatör olarak kullanımında çok önemlidir. Eğer eşdeğerine bakıyorsanız aynı tip olmalıdır. 3. ICmax.:Kolektör-emiter arasına düşen maksimum gerilimdir. min. NPN veya PNP.3. VCEmax. Birimi yoktur. Eşdeğeri: Benzer elektriksel özellikleri gösteren transistörleri belirten bölümdür. bacak dizilişi ve eş değerleri gibi kavramlardır. VCEmax. Bunlar. düşük güç Ses (düşük BC184 gürültü). Bu yüzden karta yerleştirirken kılıf şeklini dikkate almak gerekir. gerilim özellikleri.:Maksimum kolektör akımıdır.almadan iyice kontrol ediniz. düşük güç Genel amaçlı. kullanım alanları. Eşdeğer elemana bakarken bu özellik iyi bir başlangıç noktasıdır. cinsi. düşük güç Genel amaçlı. kısaltılmış tanımlar ve yarı iletken elemanların bazı özellikleri verilir. Polariteler farklıdır. düşük güç BC107 BC182L BC107 BC182 Eşdeğeri BC182 BC547 BC108C BC183 BC548 BC108C NPN TO18 BC109 BC182 NPN TO18 NPN TO92C 100mA 50V BC182L NPN TO92A 100mA 50V BC547B NPN TO92C 100mA 45V Ses. Bu dokümanlarda. Transistörün anahtar olarak kullanımında çok (ICmax) maksimum kolektör akımı önemlidir.:Transistörde oluşan maksimum toplam güçtür. adı (tipi). Katalog Okuma ve EşDeğeri Bulma Karşılık tabloları aslında katalog bilgileri içermeyen. hFE: DC akım kazancıdır. tot 110 110 420 200 100 100 200 65 300mW 300mW 600mW 300mW 350mW 350mW 500mW Kategori (Kullanım Alanı) Ses. Kılıf: Sık kullanılan kılıflar gösterilmiştir. Ptotmax. düşük güç BC107B . yarı iletken elemanların temel bazı özelliklerinin verildiği dokümanlardır. Yapı: Transistör tipini gösterir. NPN TO18 NPN TO18 100mA 45V 100mA 20V 100mA 20V 200mA 20V hFE P max. NPNtransistörler Kod BC107 BC108 Yapı Kılıf ICmax. akımı. Fakat kılıf şekilleri farklı olabilir. düşük güç Genel amaçlı. Parçanızın özeliklerini tanımlayabiliyorsanız en güzeli katalogdan eşdeğerini bulmaktır. Kategori:Transistörün kullanım alanını gösterir.
yüksek güç Genel amaçlı. yüksek güç TIP31C TIP41A TIP31A TIP41A BFY51 BC639 BFY51 NPN TO92A 1A TIP29A NPN TO220 1A TIP31A NPN TO220 3A TIP31C NPN TO220 3A TIP41A NPN TO220 6A 2N3055 NPN TO3 15A Tablo 3. orta güç Genel amaçlı.2: NPNtransistörlerin katalog değerleri 66 . yüksek güç Genel amaçlı. düşük güç BC108B Ses (düşük gürültü). düşük BC109 güç Genel amaçlı. orta güç Genel amaçlı.BC548B NPN TO92C 100mA 30V BC549B NPN TO92C 100mA 30V 2N3053 NPN TO39 BFY51 NPN TO39 BC639 700mA 40V 1A 30V 80V 60V 60V 100V 60V 60V 220 240 50 40 40 40 10 10 15 20 500mW 625mW 500mW 800mW 800mW 30W 40W 40W 65W 117W Genel amaçlı. düşük güç Genel amaçlı. yüksek güç Genel amaçlı. yüksek güç Genel amaçlı.
düşük güç 360mW 40W 10 40W TIP32A Tablo 3. düşük BC178 güç Genel amaçlı.4.PNPtransistörler Kod Yapı Kılıf ICmax. düşük BC478 güç Ses (düşük gürültü).12 To. En çok kullanılan kılıf şekilleri To-3 To-5 To.3: PNPtransistörlerin katalog değerleri 3.18To. düşük güç BC177 Genel amaçlı. düşük güç 600mW 600mW 360mW Ses. hFEmin.126To220'dir. yüksek güç Genel amaçlı. Şekil 3. Ptotmax.3: Kılıf TO-18 67 . VCEmax. 125 120 180 125 125 25 Kategori Eşdeğeri (Kullanım Alanı) BC477 Genel amaçlı.72 To. yüksek güç TIP32C BC177 PNP TO18 100mA 45V BC178 PNP TO18 200mA 25V BC179 PNP TO18 200mA 20V BC477 PNP TO18 150mA 80V BC478 PNP TO18 150mA 40V TIP32A PNP TO220 3A TIP32C PNP TO220 3A 60V 100V 300mW Ses. Kılıf Şekilleri Piyasada bulunan transistörler plastik veya metal kılıf içindedir.92 To.
5: Kılıf TO-220 Şekil 3.6: Kılıf TO-92 68 .4: Kılıf TO-3 Şekil 3.Şekil 3.
8: Kılıf şekilleri 69 .7: Kılıf TO-126 Şekil 3.Şekil 3.
Kılıf Standartları Kılıf standartlarını üç grupta toplayabiliriz. DIP 20 kılıf standartları Şekil 3. ICPO 1. DIP 14.11: DIP 24.5.10: DIP 18. DIP 16 Kılıf Standartları Şekil 3. SOT.3. DIP 28 kılıf standartları 70 .9: DIP 8. DIP. DIP (Dual InlinePackages) Şekil 3.
13 :TO-223.2. SOT-323kılıf standartları 71 . Small Outline Transistor Şekil 3. SOT-323kılıf standartları 3. ICPackageOutlines TO (Transistor Outline) SOT (Small Outline Transistor) DIP (Dual InlinePackage) SOIC (Small OutlineIntegratedCircuit) PLCC (PlasticLeadedChip Carrier) LCC TSSOP (ThinShrink Small OutlinePackage) SSOP (Shrink Small OutlinePackage) Şekil 3.12 :SOT-23. SOT-89Kılıf Standartları Şekil 3.14:TO-223.
BD 137 transistörünün kılıf şeklini katalogdan bulunuz. BD 137 transistörünün bacak bağlantısını katalogdan bulunuz. BD 137 transistörünün eksi 10 0 C’de bozulup bozulmayacağını katalogdan bulunuz. BD 137 transistörünün maksimum gerilim sınırını katalogdan bulunuz. Bu transistörün bozulup bozulmayacağını katalogdan bulunuz. BD 137 Sırasıyla PNP eşdeğerleri transistörünün eşdeğerini katalogdan bulunuz. Yanlış bağlantıdan dolayı BD 137 transistörünün sıcaklığı 0 artı140 C’ye çıkmıştır. İşlem Basamakları Öneriler Yarı iletkenlerin katalog bilgilerini okuyunuz.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ Aşağıdaki uygulama faaliyetini yaparak yarı iletken malzeme kataloglarını kullanınız. BD 137 transistörünün maksimum güç harcama sınırını katalogdan bulunuz. Yarıiletkenin bacak bağlantısını katalogdan bulunuz. BD 137 transistörünün maksimum akım sınırını katalogdan bulunuz. Yarıiletkenin eşdeğerini katalogdan bulunuz. Yarıiletkenin kılıf şeklini katalogdan bulunuz. 72 .
73 .
DEĞERLENDİRME Değerlendirme sonunda “Hayır” şeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz.KONTROL LİSTESİ Bu faaliyet kapsamında aşağıda listelenen davranışlardan kazandığınız beceriler için Evet. 74 . 2. Bütün cevaplarınız “Evet” ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz. kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) işareti koyarak kendinizi değerlendiriniz. DeğerlendirmeÖlçütleri Yarı iletkenlerin katalog bilgilerini okuyabildiniz mi? Yarıiletkenin eşdeğerini katalogdan bulabildiniz mi? Yarıiletkenin kılıf şeklini katalogdan bulabildiniz mi? Yarıiletkenin bacak bağlantısını katalogdan bulabildiniz mi? Evet Hayır 1. 3. Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. 4.
yüksek frekans transistörüdür. 2) ( ) AF 139 silisyumdan yapılmış. 7) ( ) 1N 4148 Amerika standardına göre üretilmiş bir diyodu ifade eder. 3) ( ) 2N 3055 ile TIP 3055 transistörlerinin kılıf şekli aynıdır. cümlelerde verilen bilgiler doğru ise D. 5) ( ) Eşdeğer transistörlerin kılıf şekilleri daima aynıdır. 6) ( ) 2SA1187 transistörü Japon standardına göre üretilmiştir. 4) ( ) BC547B transistörünün yerine BC107B transistörü kullanılabilir.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Aşağıda boş bırakılan parantezlere. yanlış ise Y yazınız. 1) ( ) BC237 NPN tipi bir transistördür. 8) BD137 transistörünün kılıf şekli aşağıdakilerden hangisidir? A) TO-3 B) TO-126 C) TO-220 D) TO-92 9) Aşağıdaki transistörlerden hangisinin güç harcama sınırı en büyüktür? A) 2N3055 B) TIP41A C) BC107 D) BFY51 10) Aşağıdaki transistörlerden hangisinin güç harcama sınırı en küçüktür? A) BC178 B) BC478 C) TIP32 D) BC177 BC 237 transistörün bacak bağlantı şekli aşağıdakilerden hangisidir? A) EBC B) BCE C) CBE D) ECB 11) 75 . Aşağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği işaretleyiniz.
MODÜL DEĞERLENDİRME MODÜL DEĞERLENDİRME Aşağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği işaretleyiniz. Kondansatörün durumunu aşağıdakilerden hangisi ifade eder? A) Kondansatör tam şarjlı B) Kondansatör kısa devre C) Kondansatör sızıntılı D) Kondansatörün kapasitesi değişmiş 76 .Blok diyagramlar. B) TO-92 TO-3 TO-18 TO-220 D) TO-220 TO-92 TO-18 TO-3 Ohmmetre ile kondansatör kontrol edilirken ibrenin hiç sapmadığı görülmektedir. IV. 1. Bir apartmanın merdiven lambaları hiç sönmemektedir. III. IIMerdivenlerdeki anahtarların takılı kalıp kalmadığı kontrol edilir. 3. IIIHata analizi. A) I-II-IV B) II-III-IV C) II-III-V D) I-II-III-IV-V Aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur? I. A) TO-3 TO-92 TO-220 TO-18 C) TO-220 TO-18 TO-3 TO-92 5.Merdiven otomatiğinin üzerindeki sürekli yanma anahtarı kontrol edilir. sistemi daha küçük parçalara ayırarak devrenin tamamını anlamak için kullanılır IIArıza bulmada ilk adım çıkışı kontrol etmektir. arıza gidermenin bir alanıdır. VMerdiven otomatiğindeki kondansatör kontrol edilir. A) I-II B) I-III C) I-III-IV D) I-II-III-IV Aşağıdakilerden hangisi akış diyagramının kullanım alanları arasında yer almaz? A) Süreci raporlama B) Sistemi daha küçük parçalara ayırma C) İdeal yolları tanımlama D) Gelişmeleri tanımlama Aşağıdaki yarı iletkenlerin kılıf şekilleri sırasıyla hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir? 2. 4. Arızayı tespit ederken aşağıdaki hangi işlem basamakları kullanılır? IBinada enerji olup olmadığı kontrol edilir. IVLambalar kontrol edilir.Akış diyagramında standart sembol kullanmak sorun çözümünü zorlaştırır.
R1 6 kW DC 10 V A R2 5 kW R3 IR3= 500 mA 20 kW A) R1 8. Buna göre aşağıdakilerden hangisi transistörün 1-2-3 numaralı bacaklarını sırasıyla göstermektedir? A) B-E-C B) E-B-C C) B-C-E D) C-E-B Devrede ölçü aletinin gösterdiği değere göre hangi direnç kısa devre olmuştur? 7. B) SOT-23 C) DIP14 D) LCC BD 139 transistörün bacak bağlantı şekli aşağıdakilerden hangisidir? A) EBC B) BCE C) CBE D) ECB 77 . Bir transistörün 1 ile 2 numaralı ayağında 615mV ve 1 ile 3 numaralı ayaklarında ise 620 mV okunmuştur. B) R2 C) R3 D) Hiçbiri Aşağıdaki entegre hangi kılıf standardındadır? A) TO-126 9.6.
Devrede ölçü aletinin gösterdiği değere göre hangi arıza olamaz? A) R1 Kısa devre C) R3 Kısa devre B) R2 Açık devre D) Hem R1 kısa devre hem de R2 açık devre 78 .10.
Besleme gerilimidir. Artar. Sonsuzdur. Artar. ÖĞRENME FAALİYETİ-3’ÜN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 Doğru Yanlış Yanlış Doğru Yanlış Doğru 7 8 9 10 11 Doğru B A D C 79 . Azalır.CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALİYETİ-1’İN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 Yanlış Doğru Yanlış Doğru Yanlış 6 7 8 9 10 Doğru C D A D ÖĞRENME FAALİYETİ-2’NİN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Yanlış Yanlış Doğru Yanlış Doğru Doğru Doğru Yanlış Yanlış Yanlış Doğru Doğru Doğru B B D 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 A A D C A A B Sıfırdır. Sıfırdır. Sıfırdır.
MODÜL DEĞERLENDİRMENİN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 C B B D A 6 7 8 9 10 C A C D C 80 .
whs.gov.htm 81 .tr/gazete/122001/onder.uk/ www.ÖNERİLEN KAYNAKLAR http://www.org.qld.org.htm www.au/safetysense/ssel1.antrak.datasheets.
BEREKET Metin. 2000. SINCLAIRIan. 1991. Kayseri. İzmir.Electronic Devices. 2004. 2002. BAYRAM Harun. ÖmerERCAN. EnginTEKİN. PATILDinesh. EnginTEKİN. İskenderun. 2002.Refik. Temel Elektronik. EletronicsPrinciplesand Applications. 2003. COOKNigel P. Butterworth-Heinemann. California. Temel Elektronik. 1999. DİNLER Ahmet. 1993. PracticalElectricity. A. FLOYD Thomas L. Orhan YILMAZ (Çeviren). İstanbul. 1999. BROWN Mark. Bilimsel Cihazlarda Arıza Arama. Troubleshooting Analog Circuits. Yüksek Lisans Tezi. PEASE Robert A. PrenticeHall. 1997. PID Kontrolör Tasarımı İçin Matlabta Arabirim Yüzeyi Hazırlama. McGrawHillSingapore. Temel Elektronik. Bileşim Yayınevi. ÇETİN Kadir. Servis Mühendisi Cep Kitabı. 1998. OsmanCANGİR. ÖZKAN Turan. TheNetherlands. Birsen Yayınevi. BEREKET Metin. NaciCANDAN. Sakarya.KAYNAKÇA KAYNAKÇA AKAYLAR Vedat. 2005. Elsevier. ALTUNER Mehmet. 1997. 2002. Elsevier. 2001. Dijital Elektronik. New Jersey. İzmir. 2001. Elektronik Atölye II. Elektronik Atelye ve Laboratuvar 2. ŞENSOY Ramazan. Temel Elektronik ve Uygulamaları. New Jersey. İstanbul. Endüstriyel Elektronik. KARABACAK Metin. PracticalTroubleshooting of ElectricalEquipmentand Control Circuits. HikmetÖZATA. BAYRAM Harun.. Temel Elektronik. Bursa. RAWTANİJawahar. EÜ Mühendislik Fakültesi. SCHULER Charles A. İstanbul. İzmir. Endüstriyel Elektronik ve Uygulama Devreleri. 1999. Temel Elektronik. LEWİSGeoff. Koparal. 82 . PEYNİRCİ H. URAL Ali. Bursa. PrenticeHall. Bursa. 1989.