Uyku apnesi nedir?
Uyku apnesi, solunumun tekrar tekrar durduğu ve yeniden başladığı, potansiyel olarak ciddi bir uyku bozukluğudur. Yüksek sesle horluyorsanız ve uzun süre gece uykusundan sonra bile yorgun hissediyorsanız, böyle bir sağlık sorunundan muzdarip olabilirsiniz.
Başlıca uyku apnesi türleri şunlardır:
- Obstrüktif uyku apnesi: Özellikle yaşlı erkekler obstrüktif uyku apnesinden muzdariptir. 40 ila 60 yaşındakilerin yaklaşık %20’si ve 65 ila 70 yaşındaki erkeklerin %60 kadarı etkilenir. Boyun bölgesindeki farklı anatomi nedeniyle kadınlar çoğunlukla menopoza kadar korunur. Menapozdan sonra cinsiyetler arasındaki görülme sıklığı genellikle eşitlenir.
- Merkezi uyku apnesi: Merkezi uyku apnesinin görülme sıklığı yaşla birlikte artar. 60 yaşın üzerindeki her dört kişiden biri uykuya bağlı solunum bozukluklarından muzdariptir ve bu çoğunlukla kardiyovasküler hastalıkların bir sonucudur.
Uyku apnesi neden olur?
Uyku apnesinin nedenleri türüne göre değişiklik gösterebilir.
Obstrüktif uyku apnesinin nedenleri
Bu, boğazınızın arkasındaki kaslar gevşediğinde ortaya çıkar. Bu kaslar yumuşak damağı, yumuşak damaktan sarkan üçgen doku parçasını (küçük dil), bademcikleri, boğazın yan duvarlarını ve dili destekler.
Kaslar gevşediğinde, nefes alırken hava yolunuz daralır veya kapanır. Yeterince hava alamazsınız, bu da kanınızdaki oksijen seviyesini düşürebilir. Beyniniz nefes alamamanızı algılar ve nefes yolunuzu yeniden açabilmeniz için sizi uykudan kısaca uyandırır. Bu uyanış genellikle o kadar kısadır ki hatırlamazsınız.
Kısaca uyanma şekli, solunumun durması nedeniyle sanki boğulacakmış gibi uyanmanızdır. Bu durum, tüm gece sürekli olarak tekrarlayabilir ve uykunun derin, dinlendirici aşamalarına ulaşma yeteneğinizi bozabilir.
Merkezi uyku apnesinin nedenleri
Daha az yaygın olan uyku apnesi, beyniniz solunum kaslarınıza sinyal göndermediğinde ortaya çıkar. Bu, kısa bir süre nefes almak için hiçbir çaba sarf etmediğiniz anlamına gelir. Nefes darlığı ile uyanabilirsiniz ya da uyumakta veya uykuda kalmakta zorlanabilirsiniz.
Kimler risk altındadır?
Uyku esnasında gelişen bu sorun herkesi, hatta çocukları bile etkileyebilir. Ancak aşağıdaki gibi belirli faktörler riskinizi artırır:
Obstrüktif uyku apnesinde risk faktörleri
Obstrüktif uyku apnesi riskini artıran faktörler şunları içerir:
- Kilolu olmak: Obezite, riski büyük ölçüde artırır. Üst solunum yolunuzun etrafındaki yağ birikintileri nefes almanızı engelleyebilir.
- Boyun çevresi: Daha kalın boyunlu insanlar daha dar hava yollarına sahip olabilir.
- Daralmış bir hava yolu: Dar bir boğaz genetik olarak miras kalmış olabilir. Bademcikler veya geniz etleri de özellikle çocuklarda hava yolunu genişletip tıkayabilir.
- Erkek olmak: Erkeklerin bu durumu olma olasılığı kadınlardan iki ila üç kat daha fazladır. Bununla birlikte, kadınlar aşırı kiloluysa risk artar ve menopozdan sonra da riskleri artmaktadır.
- Yaşlanmak: Bu sorun yaşlı yetişkinlerde önemli ölçüde daha sık görülür.
- Kalıtım: Uyku apnesi olan aile üyelerine sahip olmak riskinizi artırabilir.
- Alkol ve sakinleştiriciler: Bu maddeler boğazınızdaki kasları gevşeterek obstrüktif uyku apnesini kötüleştirebilir.
- Sigara içmek: Sigara içenlerin obstrüktif uyku apnesine sahip olma olasılığı, hiç sigara içmeyenlere göre üç kat daha fazladır. Sigara içmek üst solunum yolundaki iltihaplanma miktarını ve sıvı tutulmasını artırabilir.
- Burun tıkanıklığı: Burnunuzdan nefes almakta güçlük çekiyorsanız (anatomik bir problemden veya alerjiden dolayı) obstrüktif uyku apnesi geliştirme olasılığınız daha yüksektir.
- Tıbbi durumlar: Konjestif kalp yetmezliği, yüksek tansiyon, tip 2 diyabet ve Parkinson hastalığı, obstrüktif uyku apnesi riskini artırabilecek durumlardan bazılarıdır. Polikistik over sendromu, hormonal bozukluklar, geçirilmiş inme ve astım gibi kronik akciğer hastalıkları da riski artırabilir.
Merkezi uyku apnesinde risk faktörleri
Merkezi uyku apnesi için risk faktörleri şunları içerir:
- Yaşlanmak: Orta yaşlı ve yaşlı kişilerde daha yüksek merkezi uyku apnesi riski vardır.
- Erkek olmak: Erkeklerde merkezi uyku apnesi kadınlara göre daha yaygındır.
- Kalp rahatsızlıkları: Konjestif kalp yetmezliğine sahip olmak riski artırır.
- Narkotik ağrı kesici ilaçlar kullanmak: Opioid ilaçlar, özellikle metadon gibi uzun etkili olanlar, merkezi uyku apnesi riskini artırır.
- İnme: İnme geçirmiş olmak, merkezi uyku apnesini veya inme tedavisiyle ortaya çıkan merkezi uyku apnesini tetikleyebilir.
Uyku apnesi belirtileri nelerdir?
Obstrüktif ve merkezi uyku apnelerinin belirtileri birbirine benzer ve bu durum bazen hangi tipe sahip olduğunuzu belirlemeyi zorlaştırır. Obstrüktif ve merkezi uyku apnelerinin en yaygın belirtileri şunlardır:
- Yüksek sesle horlama
- Başka bir kişi tarafından bidirilen uyku sırasında nefes almayı bıraktığınız bölümler
- Uyku sırasında nefes nefese kalmak
- Ağız kuruluğu ile uyanmak
- Sabah baş ağrısı
- Uykuya dalmada güçlük (uykusuzluk)
- Gündüz aşırı uykululuk (hipersomnia)
- Uyanıkken dikkat etmede güçlük
- Sinirlilik
Ne zaman doktora görünmeli?
Yüksek sesli horlama, potansiyel olarak ciddi bir soruna işaret edebilir, ancak horlaması olan herkesin bu soruna sahip olmak zorunda değildir. Belirtileriniz varsa doktorunuzla konuşmalısınız. Sizi yorgun, uykulu ve huzursuz bırakan herhangi bir uyku problemini doktorunuza danışmalısınız.
Uyku apnesi için hangi doktora gidilir?
Probleminizin altında yatan nedene bağlı olarak bir psikiyatri veya bir kulak burun boğaz doktoruna gitmeniz gerekebilir.
Uyku apnesi nasıl teşhis edilir?
Doktorunuz, mümkünse yatağınızı veya evinizi paylaşan birinden yardım sağlayacak şekilde, belirtinize ve uyku geçmişinize göre bir değerlendirme yapabilir.
Muhtemelen bir uyku bozukluğu merkezine sevk edileceksinizdir. Orada bir uyku uzmanı, daha ileri değerlendirme ihtiyacınızı belirlemenize yardımcı olabilir.
Bir değerlendirme genellikle uyku sırasında nefes alıp vermenizin ve diğer vücut işlevlerinin bir uyku merkezinde gece boyunca izlenmesini içerir. Evde uyku testi de bir seçenek olabilir. Uyku apnesini tespit etmeye yönelik testler şunları içerir:
- Noktürnal polisomnografi: Bu test sırasında, uyurken kalbinizi, akciğerinizi , beyin aktivitenizi, solunum düzeninizi, kol ve bacak hareketlerinizi ve kan oksijen seviyenizi izleyen ekipmana bağlanırsınız.
- Evde uyku testleri: Doktorunuz size uyku apnesini teşhis etmek için evde kullanılmak üzere basitleştirilmiş testler sağlayabilir. Bu testler genellikle kalp atış hızınızı, kan oksijen seviyenizi, hava akışınızı ve solunum düzeninizi ölçer. Sonuçlar anormal ise, doktorunuz daha fazla test yapmadan bir tedavi önerebilir. Taşınabilir izleme cihazları tüm uyku apnesi vakalarını tespit etmez, bu nedenle ilk sonuçlarınız normal olsa bile doktorunuz polisomnografiyi tavsiye edebilir.
Obstrüktif uyku apneniz varsa, doktorunuz burnunuzdaki veya boğazınızdaki tıkanıklığı gidermek için sizi bir kulak, burun ve boğaz doktoruna yönlendirebilir. Merkezi uyku apnesinin nedenlerini araştırmak için bir kalp doktoru (kardiyolog) veya sinir sistemi konusunda uzmanlaşmış bir doktor (nörolog) tarafından değerlendirme yapılması gerekebilir.
Uyku apnesi nasıl tedavi edilir?
Daha hafif vakalar için, doktorunuz sadece kilo vermek veya sigarayı bırakmak gibi yaşam tarzı değişiklikleri önerebilir. Burun alerjiniz varsa, doktorunuz alerjileriniz için de tedavi önerecektir.
Bu önlemler belirtilerinizi iyileştirmezse veya probleminiz orta ila şiddetli ise, bir dizi başka tedavi de mevcuttur. Bazı cihazlar tıkalı bir hava yolunu açmaya yardımcı olabilir. Diğer durumlarda ameliyat da gerekli olabilir.
Sürekli pozitif hava yolu basıncı (CPAP) tedavisi
Bu sorundan orta ila şiddetli düzeyde etkileniyorsanız, uyurken bir maske aracılığıyla hava basıncı veren bir makine kullanmaktan faydalanabilirsiniz. CPAP ile, hava basıncı çevredeki havadan biraz daha fazladır ve bunun amacı uyku apnesini ve horlamayı önlemek ve solunum yolunu açık tutmaktır.
CPAP bu sorunu tedavi etmenin en yaygın ve güvenilir yöntemi olmasına rağmen, bazı insanlar onu kullanışsız veya rahatsız edici bulmaktadır. Bazı insanlar CPAP makinesini istemezler, ancak biraz pratikle çoğu insan rahat ve güvenli bir oturuş elde etmek için maske üzerindeki kayışların gerginliğini ayarlamayı öğrenir.
Rahat olanı bulmak için birden fazla maske türü denemeniz gerekebilir. Sorun yaşarsanız hemen CPAP makinesini kullanmayı bırakmamalısınız. Konforunuzu artırmak için hangi değişikliklerin yapılabileceğini doktorunuza danışabilirsiniz.
Diğer hava yolu basınç cihazları ile tedavi
CPAP makinesi kullanmak sizin için sorun olmaya devam ederse, uyurken basıncı otomatik olarak ayarlayan farklı tipte bir hava yolu basınç cihazı (otomatik CPAP) kullanabilirsiniz. İki seviyeli pozitif hava yolu basıncı (BPAP) sağlayan üniteler de mevcuttur. Bunlar nefes aldığınızda daha fazla ve nefes verdiğinizde daha az baskı sağlar.
Ağız aletleri ile tedavi
Diğer bir seçenek de boğazınızı açık tutmak için tasarlanmış bir ağızdan cihaz kullanmaktır. CPAP, oral cihazlardan daha güvenilir bir şekilde etkilidir, ancak oral cihazların kullanımı daha kolay olabilir. Bazıları, bazen horlamayı ve hafif tıkayıcı uyku apnesini hafifletebilen çenenizi öne doğru getirerek boğazınızı açacak şekilde tasarlanmıştır.
Diş hekiminizden çeşitli cihazlar temin edilebilir. Size uygun olanı bulmadan önce farklı cihazlar denemeniz gerekebilir.
Doğru uyumu bulduğunuzda, uyumun hala iyi olduğundan emin olmak ve belirtilerinizi yeniden değerlendirmek için ilk yıl boyunca diş hekiminizle düzenli olarak takip etmeniz gerekecektir.
İlişkili tıbbi durumların tedavisi
Merkezi uyku apnesinin olası nedenleri arasında kalp veya nöromüsküler bozukluklar bulunur. Bu durumların tedavisi uyku apnesine yardımcı olabilir.
Ek oksijen
Merkezi uyku apneniz varsa uyurken ilave oksijen kullanmak yardımcı olabilir. Akciğerlerinize oksijen iletmek için cihazlarla birlikte çeşitli oksijen türleri mevcuttur.
Adaptif servo ventilasyon (ASV)
Bu daha yakın zamanda onaylanan hava akışı cihazı, normal solunum düzeninizi öğrenir ve bilgileri yerleşik bir bilgisayara kaydeder. Siz uykuya daldıktan sonra, makine nefes alışınızı normalleştirmek ve nefesinizin duraklamasını önlemek için basınç kullanır.
ASV, bazı insanlarda tedavide diğer pozitif hava yolu basıncı formlarından daha başarılı görünmektedir. Bununla birlikte, baskın merkezi uyku apnesi ve ilerlemiş kalp yetmezliği olan kişiler için iyi bir seçim olmayabilir.
Cerrahi tedavi
Cerrahi genellikle yalnızca diğer tedaviler başarısız olduktan sonra bir seçenektir. Genel olarak, ameliyatı düşünmeden önce diğer tedavi seçeneklerinin en az üç aylık denenmesi önerilir. Bununla birlikte, belirli çene yapısı sorunları olan az sayıda insan için bu iyi bir ilk seçenektir.
Cerrahi seçenekler şunları içerebilir:
- Doku çıkarma: Uvulopalatofaringoplasti olrak da bilinen bu prosedür sırasında, doktorunuz dokuyu ağzınızın arkasından ve boğazınızın üstünden alır. Bademcikleriniz ve geniz etiniz de genellikle çıkarılır. Bu tür bir ameliyat boğaz yapılarının titreşmesini ve horlamaya neden olmasını önlemede başarılı olabilir.
- Doku küçülmesi: Diğer bir seçenek de radyofrekans ablasyon kullanarak ağzınızın ve boğazınızın arkasındaki dokuyu küçültmektir. Bu prosedür hafif ila orta derecede etkilenenler için kullanılabilir.
- Çenenin yeniden konumlandırılması: Bu prosedürde çeneniz yüz kemiklerinizin geri kalanından ileri doğru hareket ettirilir. Bu, dilin ve yumuşak damağın arkasındaki boşluğu genişleterek tıkanma olasılığını azaltır. Bu prosedür, maksillomandibular ilerleme olarak bilinir.
- İmplantlar: Genellikle polyester veya plastikten yapılan yumuşak çubuklar, siz lokal anestezi aldıktan sonra yumuşak damağa cerrahi olarak implante edilir.
- Sinir uyarımı: Bu, dil hareketini kontrol eden sinir (hipoglossal sinir) için bir uyarıcı yerleştirmek için ameliyat gerektirir. Artan stimülasyon, dilin hava yolunu açık tutan bir pozisyonda kalmasına yardımcı olur.
- Yeni bir hava geçiş yolu oluşturmak (trakeostomi): Diğer tedaviler başarısız olduysa ve ciddi, yaşamı tehdit eden uyku apneniz varsa bu ameliyat şekline ihtiyacınız olabilir. Bu prosedürde cerrahınız boynunuzda bir delik açar ve nefes almanızı sağlayacak metal veya plastik bir tüp yerleştirir.
Büyümüş bademcik ve geniz etini çıkarmak ve benzeri diğer ameliyat türleri de horlamayı azaltmaya yardımcı olabilir. Hava yollarını temizleyerek veya genişleterek uyku apnesinin tedavisine katkıda bulunabilir.
Uyku apnesine ne iyi gelir?
Uyku apnesine iyi gelen şeyler aşağıdakileri içerir:
- Fazla kiloları vermek: Hafif bir kilo kaybı bile boğazınızın daralmasını hafifletebilir. Bazı durumlarda, sağlıklı kiloya dönerseniz probleminiz düzelebilir, ancak tekrar kilo alırsanız tekrarlayabilir.
- Egzersiz yapmak: Düzenli egzersiz, kilo kaybı olmasa bile obstrüktif uyku apnesi semptomlarını hafifletmeye yardımcı olabilir. Haftanın çoğu günü tempolu yürüyüş gibi 30 dakikalık orta düzeyde aktivite yapmaya çalışabilirsiniz.
- Alkol, sakinleştiriciler ve uyku hapları gibi bazı ilaçlardan kaçınmak: Bunlar boğazınızın arkasındaki kasları gevşeterek nefes almayı engeller.
- Sırt üstü yatmaktansa yan tarafınızda veya karnınızda uyumak: Sırt üstü uyumak, dilinizin ve yumuşak damağınızın boğazınızın arkasına yaslanmasına ve hava yolunuzun tıkanmasına neden olabilir. Uyurken sırt üstü yatmamak için pijama üstünüzün arkasına bir tenis topu yerleştirmeyi deneyebilirsiniz. Ayrıca uykuda sırtınıza döndüğünüzde titreyen ticari cihazlar da vardır.
- Sigara içmemek: Sigara içiyorsanız, bırakmanıza yardımcı olacak kaynakları arayabilirsiniz. Bu konuda https://alo171.saglik.gov.tr/ veya http://birakabilirsin.org/ kaynaklarından yardım isteyebilirsiniz.
Kaynak ve ileri okuma:
- https://www.mayoclinic.org/
- https://www.mayoclinic.org/
- https://www.webmd.com/
- https://www.sleepapnea.org/
- https://www.nhs.uk/
Not: Konu hakkında ilgili videoyu aşağıdan izleyebilirsiniz: