TV-E Y O Ğ L U
P O R T R E L E R İ
Jak DELEON
TODORİ
Bir Beyoğlu efsanesidir Todori. 20 Temmuz 1908'de Beyoğlu'nda doğmuştur. Aleksandros ve Evangelia Negrepontis'in oğlu Todori, bugün 83 yaşındadır ve sapasağlam rakıcıdır, yüzyılın
devrilmekte olduğu bu demlerde bile her gece Anadoluhisarı'ndaki "Yalım Restaurant" ta Rumca ve Rusça eski parçalar "okur", rakı kadehini "lâci"lerinin yelek cebinden eksik etmez. Kadehi alnına oturtup "Oçi Çiorniya" şarkısını söylediği dilden dile dolaşır. Yine de herşeyden çok Beyoğlu Balıkpazarı’nı sever Todori. bin yıllık dostlan
meyhanecilerdir:
"Bir zamanlar Cumhuriyet Meyhanesine, Lambo'ya, Hasıra devam ederdim. Bir sevdaydı Beyoğlu
Balıkpazarı benim için. Bir aşktı. O zamanlar lahmacuncular, kokoreççiler, hamburger büfeleri, Marlboro tombalacıları yoktu Balıkpazarı'nda. Balkan Lokantası. Balıkpazarı esnaf
kıraathanesi ve mezeci Şütte o demlerden günümüze kalan son anılar. 1930'larda,
1940'larda elli kuşağında külhanlara duman attırıp toz yutturan ama bir
hanımefendi gördü mü ceketini ilikleyen eski İstanbul kulağı kesiklerinin mekânıydı Balıkpazarı. Tatavla'dan, Balat'dan, Kuledibi'nden,
Kuzguncuk'tan evine balığın
hasını almak için gelmiş madamlar gezinirdi buralarda, Akça pakça kızlar olurdu, nişanlılarının koluna girmiş, yazın beyaz muslin giysiler, kışın koyu tayyörler içinde. Yalnız. Balıkpazarı'nda değil, eski Beyoğlu’nun neresinde olursa olsun kadehler sevgiyle kalkardı..."
Todori'nin sesi
uzaklaşıyor, yankısı kalıyor yalnızca; yarım yüzyıl öteden günümüze kalan bir Beyoğlu yankısı.
Çünkü bir Beyoğlu efsanesidir Todori...
İRİNA BAYDAK
Asmalımeseit 57. ¡rina Baydak'ın abajur dükkanı. Aslında yalnız abajur değil, tümüyle bir "eski zaman" dükkanı bu. Kağıttan, madenden, kumaştan, hasırdan, porselenden, buzlu camdan siperlikleri ve pirinç, bronz, ağaç ya da yontmataş ayaklarıyla abajurlar, binbir çeşit lamba (ama "avant -garde" değil; bu dükkanda
olmadık geometrik şekillere dökülmüş soğuk çelik, ruhsuz plastik ve kalıptan çıkmış " pleksiglas" asla bulunmaz), 20. yüzyıl başlarının " renkli resimli " beyaz porselen vazoları, işlemeli aplikler, bir demlerin insanlarının yağlıboya tablolardaki görünümleri ve 1935'ten günümüze bu dükkanı
çalıştıran kişi var karşımızda: Iıina Baydak.
1909 Kiev doğumlu olan İrina, Gheorghi ve Katerina Baydak'ın kızı. Rusya'nın en varlıklı ve soylu ailelerinden biri Baydak'lar ; Gheorghi Baydak tüm dünyayı gezmiş. 1917 devriminden sonra servetini kaybediyor.
1920'de İstanbul'a gelen Beyaz Rus göçmenlerden İrina ve ailesi. Devrin Rus
Sefiri ve akrabaları
Charikov, Baydak ailesinin Beyoğlu'na yerleşmesine yardımcı oluyor. Gheorghi Baydak Amerikalıların göçmen çocukları için açtıkları ilkokulda ders verirken, görkemli ve ışıltılı bir geçmişi Beyoğlu’nda abajur yaparak noktalıyor İrina ve annesi Katerina..
Ve kendinden söz
etmesini, hatta konuşmasını hiç sevmiyor İrina Baydak. Konuştukça çocukluğunu anımsayarak acı
çektiğini,yarım yüzyıllık Beyoğlu serüvenindeki en güzel anıların Pera Palasa ilişkin olduğunu söylüyor. Bol ışıklı ve şık insanlı baloları anımsıyor. Bugünse pavyonların, gece
kulüplerinin, işkembecilerin ve işportacıların arasında
"eski zaman"ı yaşıyor. Yaşantısının birkaç cilt dolduracak bir roman olduğunu ama anlatmak istemediğini de söylüyor. İrina Baydak, Asmalımescit 57'deki abajurcu dükkanında, 70 yılın anıları arasında... Ve İrina Baydak'ın Asmalımescit 57'deki dükkanının (yarım yüzyıl önce küre şeklinde opalin abajurlar ve işlemeli bakırdan sigara kağıdı
inceliğinde lamba siperlikleri sergilenen) camekanında kimbilir kaç yıl önce
yazılmış şu sözler okunuyor: "Bu mallar müşteri malı ve numunedir, satılmaz. Bu numunelere veya verilecek modele göre sipariş kabul edilir."
Ve cam kapının hemen yanında beyaz üstüne kırmızı harflerle üç sözcük:
"İrina Baydak: Abajurcu".
Piyanist Lidiya Yıldız Çelik Palas'ta... (1960'lar)
Piyanist Lidiya Yıldız, bugün Çatı Restaurant'da müzik yapıyor...
LİDİYA YILDIZ
Bugün Tünel'deki Baro Han'ın yedinci katında bulunan Çatı
Bar-Restaurant’ta piyano çalıyor Lidiya Leyla Yıldız. Çaldığı parçalar arasında Viyana ve Paris salonlarında ünlenmiş valsler, Çigan ve Rus müziği, film melodileri ve Türk Sanat müziği var. "Tango çalmıyorum hiç," diyor Lidiya Yıldız. "Tango çalarsam herkes dansa kalkar çünkü."
Lidiya Yıldız'ın yaşam öyküsü oldukça ilginç: Babası Rize'li Aziz Yıldız. Un tüccarı Aziz Yıldız, yüzyılın başlarında Rusya'ya gidiyor. Batum ve
Moskova'da bir süre
çalıştıktan sonra Ukrayna'nın Odessa kentine yerleşiyor ve burada Fekla Mirinovich'le evleniyor. 1918 yılında doğuyor Lidiya. Odessa Konservatuarı Piyano Bölümünü bitiriyor. 1938'de Türkiye'ye dönüyor Yıldız ailesi. O yıllardan sonra tanıdığı İstanbul'u ve Beyoğlu'nu şöyle anlatıyor Lidiya Yıldız:
"1944 yılı yazında Bebek Belediye Bahçe
Gazinosunda çalmaya başladım. 1950 yılına kadar Bebek'teydim yazları, kış aylarında da Maksim Gazinosu'nda çalıyordum.
1950'den 1952'ye kadar Beyoğlu'ndaki Karlman Pasajının yanında bulunan Turan Gazinosu'nda Fehmi Ege’yle birlikte çalıştım.
1953'de Beyoğlu'nun ünlü Wagon Bleu Kulübünde ve Splendid Restaurant’da piyano çaldım. Wagon Bleu'nün yerinde bugün Fitaş Sineması var; Splendid'se Atlas
Sinemasının karşısında, bir zamanların Fransız
Tiyatrosunun bulunduğu pasajdaydı. Renkli ve hareketli bir yıldı 1953 çünkü Markiz Pastanesinin karşısındaki Şato Lokantasında da çalışıyordum. Şato'daki partönerim viyolonist Madame Maruschka'ydı. Yalnızca kadın müzisyenlerden oluşan ünlü Macar orkestrası Pogani'nin sanat yönetmeni ve şefiydi Maruschka. Şimdi kimsenin bilmediği bir gerçeği
açıklamak istiyorum: Hâlâ sağ ve salim Madame Maruschka ve
Düşkünlerevi'nde kalıyor! 1954-1955 yıllarının yazları Büyükdere Beyaz Park
Gazinosu nda, kışları Sarıyer'deki Canlı Balık'ta geçti. 1955-1960 arasında Taksim'deki Güney Park Gazinosu'nda piyano çaldım. Sheraton'un yanından bugün Kabataş'a inen yokuşun ağzındaydı Güney Park."
Sonra uzun yıllar bıraktı piyanoyu Lidiya Yıldız. Mütercimlik yaptı. Ama müzik çevreleri, eğlence ortamı, "show” dünyası ve özellikle Beyoğlu'nun
atmosferi gözünde tütüyordu. 1987 yılının Kasım ayında Çatı Bar-Restaurant'a piyanist olarak çağrıldı, bugün de Çatı'da çalıyor.
VALENTINE TASKİN
" 1902 yılında Kafkasya'nın Grosny
kasabasında doğdum. Babam Julian Verjensky'ydi, annem Katerina Verjenskaya. Üç erkek kardeşim vardı; Nikolai, Pandeleimon,
Vladimir. İki de kızkardeşim vardı, Nina ve Alexandra.
Bana herkes Tinichka derdi; bugün de çok yakınlarım öyle çağırır beni. Sekiz yaşındayken Kislovotsk'a taşındık. Yanımızdaki kilisenin kaba sakallı, gür sesli Ortodoks papazlarının yönettiği ayinlerin sesleri karda yankılanırdı. 17 yaşındaydım. Çar Nikola'nın
soylu subaylarından biriydi Baron. 1920 yılında
Bolşevik'lerle çatışırken öldürüldü. Aynı yıl İstanbul'a kaçtım ben, yüzbinlerce Beyaz Rus’la birlikte."
Beyoğlu'nda bir Beyaz Rus aristokratı yaşıyor 70 yıldır: Barones Valentine Taskin. Çar'ın sarayından
İstanbul'a uzanan serüvenini şöyle anlatıyor:
"24 Kasım 1920 tarihinde ilk kez İstanbul’a ayak bastım. Hemen Rus Sefaretine gittim ve başka bir gemiyle benden önce İstanbul'a varmış olan amcamın Tarlabaşı'nda, 143
numarada oturduğunu öğrendim. Tarlabaşı'ndaki evde 24 Aralık'a kadar kaldık. Sonra ben önce Sıraselviler'e, çok geçmeden de ağabeyim Vladimir Lissenko ve kızkardeşim Alexandra Verjenskaya'yla birlikte Altın Bakkal Sokak 32'ye taşındım. Alexandra Taksim'deki Rus eczanesinde kasiyer olarak çalışıyordu. Her akşam Taksim-Tepebaşı arasında uzun yürüyüşler yapardık. Pera Palas'ın ışıkları bütün Beyoğlu'nu aydınlatırdı sanki.
Önce Tepebaşı
Bahçesinde piyano çaldım. Beyaz Rus'lar her akşam toplanır, nostaljik şarkılar söylerlerdi. 1923'te Rejans'ta piyanisttim. Balalayka Orkestrasında çalıyordum.
1923'te yeniden evlendim, benim gibi piyanist olan Alexander Taskin’le. Alexander ve ben Novotni Bahçe Birahanesinde ve Majik Sinemasında çalıştık. O arada Fransız tiyatrosunda konserler veren Milowitz Orkestrası'nda piyano çaldım. İstanbul Radyosunun da ilk piyanistiyim."
Tam 70 yıllık İstanbullu ve Beyoğlu sakini Barones Taskin ayrılmayı hiç düşünmemiş buralardan. Yılların değişim burgacında kaç İstanbul, kaç Beyoğlu tanıdığını anlatsa sayfalar sürer. Bugün
Anadoluhisarı'ndaki Yalım Restaurant'ta piyano çalıyor ve anılarıyla yaşıyor Valentine Taskin... LEONİD SENKOPOPOWSKY 1924 yılında Mumhane'deki AyaTriada manastırında doğdu Leonid Senkopopowsky; yani
(Beyaz Rus olmakla birlikte) gerçek bir Galata'lı. Babası Çar Nikola'nın ordusunda Topçu Yüzbaşı Yaroslav, büyükbabası Varşova Valisi
Valentine Taskin (1940'lar)
Narkiss. Annesi Katerina Vlastopoulo. Devrim olduğunda Yaroslav İngiliz vapuruyla İstanbul'a kaçıyor. Vapur limana girerken, 1920 İstanbul’una ilk kez bakan gözlerinden yaşlar süzülüyor: Sevgilisi Katerina
Sebastopol'da kalmıştır. Yaroslav tehlikeyi göze alarak geri gidiyor ve Katerina'yla dönüyor
İstanbul'a. Burada
evleniyorlar ve bir çocukları dünyaya geliyor: Leonid.
Taksim 29. İlkokulunda Mükerrem öğretmen Leonid'e Aslan adını taktı. Okulu bitirir bitirmez yine Taksim'deki Panorama Gazinosunun önünde tanesi 60 paradan çiroz sattı Leonid, kazandığı parayı
Valentine Taskin, bugün bir tavernada piyano çalıyor.
Leonid Senkopopowsky bugün votka iliyor ve eski Beyoğlu'nu düşünüyor.
Çar Hikola ve oğlu Alexis'in son fotoğraflarından biri. Beyaz Ordu subaylarından Yüzbaşı Yaroslav Senkopopovvsky'nin yanından hi{ ayırmadığı bir resim..
biriktirip galonu 29 kuruştan Mutuk şarabı aldı. Bandura çalgıcılığı ve profesyonel şarkıcılığı da var Leonid'in. Bandura, balalayka gibi bir Rus çalgısı. Leonid 1950’li ve 1960'lı yıllarda Balalayka Orkestrasıyla Nişantaşı'ndaki Rouge et Noir, Sıraselviler'deki Harem, Harbiye'deki Kervansaray ve Rumeli Hisarı'ndaki Lâlezar kulüplerinde bandura çaldı ve Rusça şarkılar söyledi. Ama sonra sinema girdi hayatına ve hiç çıkmadı: "Büyülü bir dünyaydı
sinema benim için.
Çocukken İpek Sinemasına makinist çırağı olarak girdim. 1930 ortaları olmalı. Sinema daha sonra yanan Hatemoğlu mağazasının yerindeydi o zamanlar. 18 yaşımda makinist
ehliyetnamesi aldım. Daha sonra Gloria Sineması'na geçtim. Gloria sonra Saray Sineması oldu, yıllar sonra da kapandı. Aynı zamanda Eclair (Ekler) Sinemasında çalışıyordum. Eclair'in adı önce Şark, sonra Lüks olarak değişti. Çok geçmeden de kapandı. Gloria Sinemasının
köşesinde Gloria Pastanesi, tam karşısında da Beyaz Rus'ların çalıştırdığı Nisuaz Pastanesi vardı; bugün yerinde Garanti Bankası yükseliyor. Pahalıydı Gloria, pasta sekiz kuruştu.
Beyoğlu'nun merkezinde meşhur Türkuaz, karşısında da Otomatik Birahanesi vardı, diğer adıyla Mavi Köşe. 1940'ların 1950'lere dönüştüğü yıllar olmalı. O yıllarda Moulin Rouge (Mulen Ruj) gece kulübü meşhurdu, Paris'tekinin taklidi. Paris'te Mistinguette, Josephine Baker, Maurice Chevalier sahneye çıkardı, bizdeyse Beyaz Rus artistler. Sonra kapandı İstanbul'daki Moulin Rouge ve sinema oldu; Moulin Rouge
Sineması. Hasırlı Sinema da derlerdi çünkü bütün
koltukları hasır kaplıydı. Lale Sinemasının
karşısındaydı. 1952-1974 yılları arasında Saray
Sineması'nda makinist olarak çalıştım; tam 22 yıl boyunca, her akşam. Yılda yalnız bu gün kapalıydı sinemalar, 10 Kasım'da, rahmetli Gazinin ölüm yıldönümünde."
Leonid'in anlattıklarına göre nevi şahsına münhasır bir alemdi Beyoğlu bir zamanlar, küçük bir Paris'ti. Pera'ya çıkan beyler, pırıl pırıl boyalı ayakkabılarının üstüne kar beyazı tozluk geçirirler, başlarında fötr şapka, ellerinde gümüş saplı baston bulunurdu. Yakalar dimdik, manşetler kolalıydı. Kravat papyon değilse mutlaka inci iğneliydi. Bunun zenginlikle ilgisi yoktu, zarafet ve kibarlık meselesiydi, bir "Beyoğlu üslubu'ydu.
Gökçeada Rumları'ndan olan 35 yıllık eşi
Triandafilya’yla
Aynalıçeşme'de yaşıyor bugün Leonid
Senkopopowsky, votka içiyor ve eski Beyoğlu'nu düşlerinde yaşatıyor...
D i n e r s M a g a z i n 2 2