Ahmet Mithat Efendi ve Fatma Aliye Hanım’ın ortak bir hikâye olarak ortaya koydukları Hayal ve Hakikat’i kendi başına değerlendirmenin yanında, deneyselliği itibariyle Müşahedat’la birlikte değerlendirmenin de önemli olduğunu düşünüyorum.
Müşahedat, yazarının iddiasına göre sadece Türkçe edebiyatta değil, tüm dünyada bir yazarın kendisini karakter olarak hikâyesine dâhil ettiği ilk romandır. Yani Ahmet Mithat Efendi bu romanın içerisinde sadece bir anlatıcı olarak değil, olayları etkileyen ve olaylardan etkilenen bir karakter olarak da vücut bulur. Hayal ve Hakikat adlı eser de buna benzer orijinal bir noktadan yola çıkar. Türkçe edebiyatta ilk defa bir roman iki yazarın ortak çalışması sonucu ortaya çıkmıştır. Fatih Altuğ’un önsözünde belirttiğine göre, ortaklaşa yazma teklifi Fatma Aliye Hanım’dan gelmiştir. Ancak Ahmet Mithat Efendi bu teklifi, mezkûr eser belirli bir olgunluğa ulaştığından reddetmiş ve yeni bir eser üzerinde çalışmalarını uygun görmüştür. Eğer Ahmet Mithat Efendi baştaki teklifi kabul etmiş olsa ve bunun üzerine ortaklaşa bir eser yazmış olsalardı, bunun deneyselliğinden şüphe duyar ve o an yaşananların heyecanlı bir tezahürü olarak düşünürdüm. Ancak, Hayal ve Hakikat’in, ortak bir roman yazmış olmak için yazılmış bir eser olduğunu, Fatih Altuğ’un aktardığı mektuplardan öğrenmiş oluyoruz.
Bunun yanı sıra müelliflerinden birinin kadın olması da, ki Ahmet Mithat Efendi Fatma Aliye Hanım’ı yalnızca bu eserde değil farklı mecralarda da her zaman desteklemiştir, dönemin şartları göz önünde tutulduğunda eserin yenilikçi ve iddialı bir eser olduğunun gösterenlerinden biridir.
Eserin yenilikçiliği ve deneyselliği, iki muharririnin olmasından da öteye gitmektedir. Vedat ve Vefa adlı iki kişinin başından geçen başarısız bir evlilik hikâyesini anlatan eser, Vedat’ın Fatma Aliye Hanım’a yazdığı bir mektupla başlar. Sonrasında Vedat ile Vefa’nın birbirlerini sevdiği ama nişandan sonra bir bahaneyle Vefa’nın terk edip gittiği anlatılır. Vedat’ın bu duruma üzülüp hastalandığını ve yaşadığı acılardan ötürü öldüğünü görürüz. Daha bu noktada, romanın belki de en önemli parçalarından birinin herhangi bir hikâye etme tekniğinin yanında güya yazara gönderilmiş bir mektup yoluyla da aktarılması, Hayal ve Hakikat’i diğer eserlerden ayıran önemli bir özellik olarak göze çarpıyor.
Bununla da kalmıyor yazarlar. Vedat’ın ithamlarına Vefa’nın dilinden cevap veriyor Ahmet Mithat Efendi. Hikâyeyi iki ayrı karakterin gözünden, birinin göremeyeceği noktaları diğerine göstererek aktarmış oluyorlar. Edebiyatımızda ve dünya edebiyatında sonraları çokça kullanılmaya başlanan bu tekniğin, yine yazarların devri düşünüldüğünde bir yenilik olarak ortaya çıktığı söylenebilir. Bu eserden önce böyle bir teknik ya hiç kullanılmamıştır ya da örnekleri çok sınırlıdır.
Son olarak, Ahmet Mithat’ın bir roman parçası gibi değil de bir psikoloji makalesi gibi yazdığı Histeri bölümü göze çarpar. Vefa, Vedat’ın mahvından kendisinin sorumlu olmadığını şu sözlerle ifade eder: “Vedat’ı mahveden ben miyim yoksa kendisinde mevcut olan ve doktorlarca ‘histeri’ denilerek bazı kadınları cinnete yaklaştıran hâl mi olduğunu bir şaire değil, bir doktora sormalı.” Ahmet Mithat Efendi de bunun üzerine bir doktor ve psikoloji uzmanı gibi histeri üzerine adeta bir makale yazar ve aslında Vefa’nın ne kadar da haklı olduğunu ortaya koyar. Bu noktada hikâye etmeden çok açıklama yolunu tutarlar. Anlatının içinde böylesine bir tahlilin konulması da eşine az rastlanır bir durumdur.
Bütün bunları düşündüğümüzde bu iki yazarın ortak eserinin bir devrim niteliğinde olduğu söylenebilir. Üstelik bu eser, diğer eserleriyle deneyselciliğini ve yenilikçiliğini zaten ortaya koymuş olan Ahmet Mithat Efendi’nin Fatma Aliye Hanım’a bir şans vermesinden öte, bizzat Fatma Aliye Hanım’ın fikrinden doğmuştur. Her ne kadar tecrübesi ve bilgisiyle Ahmet Mithat Efendi’nin domine ettiği bir eser olarak görülebilecekse de, kanaatimce Fatma Aliye Hanım’ın rolü ortağından ne aşağıdadır ne de yukarıda.
Photo Credit: Denise P.S.