Kış Uykusu / Winter Sleep
2014
Dram
196 dk
Nuri Bilge Ceylan
Haluk Bilginer, Nejat İşler, Melisa Sözen, Mehmet Ali Nuroğlu, Demet Akbağ, Nadir Sarıbacak, Serhat Kılıç, Ayberk Pekcan, Tamer Levent
Kapadokya’da bir otel işleten Aydın, geçmişinde umut vaat eden bir tiyatrocudur ancak orta yaştan sonra bu ıssız yerde karısı ve ablasıyla sıkışıp kalmıştır. Hayatlarını devam ettirecek gücü zar zor bulan karakterler, içlerindeki boşluğu birbirlerini hırpalayarak doldurmaya çalışırlar.
“Derler ki, Hidayet kardeşim, tiyatroda olaylar hep sahnenin dışında olurmuş. Bunlar sahnede anlatılırmış sadece. Brutus’un nasıl yaralandığını gören var mı?” Bu alıntı Oğuz Atay’ın Tehlikeli Oyunlar romanındandır. Tiyatroda olaylar sahnenin dışında olur, bunlar anlatılır sadece. Tiyatro buna mecburdur çünkü. Çünkü tek sahne vardır ve seyirci diyaloglardan takip eder olayları. Ve sessizlik olmaz tiyatroda. Ama sinema buna mecbur değildir. Kamera insanın gözünün çapağını da çeker, onlarca mekan da dolaşır, özel efektlerle uçak da patlatır, cam da kırar. İlla bunları yapsın demiyorum. Ama karakterlere “sen şurada şöyle yapmıştın da,burada böyle olmuştu, sonra şöyle olmuştu” dedirtip durarak bilgi vermek sinemaya pek yakışmaz. Basit kaçar. Diyaloglara ya da tartışmalara bilgi sıkıştırmak, diyalog yazmada büyük ustalık ister. Hiç göze batmadan yapanlar da vardır ama o da bir filmde bir iki kere olur en fazla. Ülkemizde bunu en iyi bilenlerden biri Nuri Bilge Ceylan‘dır. Ama son filmi, Cannes Film Festivali’nden Altın Palmiye’yle dönen “Kış Uykusu” bütün hikayeyi neredeyse diyaloglara yaslıyor. Filmde çok diyalog olmasından bahsetmiyorum, hikayeyi diyaloglarla aktarma durumundan bahsediyorum. Yani anlamış değilim; Sinematografiyi en iyi bilenlerden biriyken, 3 saat 16 dakikalık uzun bir film çekmişken, en iyi oyuncularla çalışıyorken, ne diye olayları görsellikle değil de yapay diyaloglarla anlatırsın? Ne diye kendinden bu kadar keskin vazgeçersin? Ve ne diye Cannes, bu filme Altın Palmiye verir? Sanırım Onur Ödülü olarak verdiler artık senelerin hatrına.
Amacım büyük başarı sağlamış bir yapımı yererek kendimi iyi hissetmek falan değil. Filmdeki karakterlerden biri değilim. Gerçek bir hayal kırıklığı ile yazıyorum. Film Altın Palmiye’yi kazandığında çok sevindim, dahası inanılmaz heyecanlandım ve çok merak ettim. Ama filmi izlediğimde hissettiğim tek şey hayal kırıklığı ve üzüntüydü. Yine muazzam resimler vardı ama doya doya bakamadan kısa kesilmişti. Diyaloglar ise cesurca felsefeye girmesine rağmen, olayları sindiremeden, diyalogların kendisinden öğrendiğimiz için belki hep bir sığ seviyede kalmış. Dostoyevski, Çehov vs. alıntıları ama Dostoyevski o tartışmaları anlattığı olayların içine öyle güzel yedirir ki ve öylesine derinlere iner ki bütünlük hiç kaybolmaz, en uç tartışmalar bile sırıtmaz. Tartışılan konu aynı zamanda yaşanır da. Bu filmde ise olaylar es geçilmiş, tartışmalara yüklenilmiş. Dolayısıyla verdiği tek his karakterlerin birbirlerine olan nefreti. Özellikle Aydın karakterini acımasızca eleştiren iki kadın var; biri ablası diğeri karısı. Aydın da yakalamışken onları aynı acımasızlıkla eleştiriyor.
Film boyunca benzer tartışmalar dönüp duruyor. “Sen iki yüzlüsün, sen de komplekslisin, öbürü de kendini kandırıyor, beriki de tutarsız, hepimiz ikiyüzlüyüz”. Ve akıl almaz son; Aydın suçlu olduğunu, aslında iyi bir insan olmadığını anlıyor ve kendini karısına teslim ediyor. .”Ne ol dersen olurum.” diyor. Bu mudur yani Kış Uykusu’ndan uyanmak? Tutarlı ve dürüst olmadığı için hayatına bir hiç olarak devam mı edecek adam? Yazı yazmasın mı mesela artık? Kusura bakmayın ama bu varılan son, bir kadının kocası için, onu cezalandırmak adına arzu ettiği bir son gibi. Tabi bu çıkan anlam, bütün diğer tartışmalardaki anlamları da yok ediyor. Ayrıca gerçeğe bakarsak, her karı koca birbirlerinin tutarsızlıklarını, zayıflıklarını bilir ve birbirlerini idare eder. “Yüzde yüz tutarlı olmak imkansızdır” der Albert Camus. Yok film tümden yıkımı falan önerse, öyle bir yapısı olsa belki olacak ama o da değil. Filmle ilgili herkes insan ruhu falan diyor fakat bana göre insan ruhunun kıyısından bile geçmiyor. Oysa yönetmenin önceki filmi Bir Zamanlar Anadolu’da bambaşkaydı. İnsan, doğa karşısında biraz çaresizdi de. O filmde de vardı mesela olayları sadece diyaloglarla anlatma durumu(savcının doktorla karısı hakkındaki konuşmaları), ama orada filmin ana hikayesinin yanında küçük bir şov gibidiydi ve etkileyici de bir yanı vardı. Ama bu filmde neredeyse bütün film bu teknikle gidiyor ve pek de etkileyici değil.
Gelelim küskün çocuk, Hamdi Hoca ve İsmail’in olduğu bölümlere. Açıkcası bu filmi, sinemaya benzeten en çok bu bölümlerdi. Eğer yoksul eve haciz gelme, oradaki polisle arbede sahnesi de çekilip biraz da derinlere inilseydi çok güzel bir film olabilirdi bu hikayeden. Ama üstün körü geçildiği için şuursuzca tehlikeli sonuçlara varılmış. Çocuk hadi yine ikna ediyor insanı, sessiz ve öfkeli. Karamazov Kardeşler’deki Alyoşa’yı taşlayan çocuğu getiriyor akla. Ama Nejat İşler’in oynadığı İsmail karakteri tam anlamıyla rezalet. Öncelikle görünüş olarak; taşrada büyümüş ama şivesi ve bir köylü tipi yok ya da oyuncunun bu yönde bir oyunu yok. Sanırım Türkiye’de izlenmiyor nasıl olsa diye burada inandırıcılığı falan sallamış yönetmen. Karakter büyük ihtimalle tahsilli de değil ama olayları filozofça, arı bir bilinçle görebiliyor ve beklenmedik, üstün davranışlarda bulunuyor. (Kaldı ki o sahneler -cam kırma ve para yakma- herşeyden önce tuhaf.) Belki çok okumuştur ya da çok düşünmüştür ama filmin bununla ilgili bir emaresi de yok. Bir tek abisinden duyduğumuz yalnızlık durumu var. O da seyirciyi ikna etmek için yeterli değil. Ama asıl skandal filmin bizden bu olaylardan çıkarmamızı istediği sonuçlarda. İsmail parayı yakmadan evvel kadına çektiği tiradda yoksulları masum, onurlu ve çaresiz, aşağılanan; zenginleri de aşağılayan, onursuz ve kötü olarak net bir şekilde ayırıyor. Köylü İsmail, burjuva Nihal’e müthiş bir ahlak dersi veriyor. Kadın hüngür hüngür ağlıyor. Küçük çocuk bütün bu olayları izliyor, anlıyor ve büyüyünce ne olmak istediği sorulduğunda polis olmak istediğini söylüyor. İşte tehlikeli olan kısım burası. Yani polis olunca uygulayacağı şiddetin bir sebebi var! Haklı yani, öyle mi? Yani bütün bu toplumsal olaylardaki polis, halk ve burjuva sınıfı arasındaki nefret buraya dayanıyor! Bir polisin şiddet uygulamasında; yetkili olma psikolojisi, yetiştirilme tarzı, iktidar durumu, emir komuta zinciri, efendim polis teşkilantındaki kamplaşma, fişleme, karşısındakini öteki, böcek olarak görme vs. akla gelmeyecek sayısız sebep varken bu kadar kolay nasıl böyle bir sonuca varılabilir? Toplumun ayrışmasında temel faktör para bile değilken, daha çok yaşam tarzı, davranış biçimi, din, laiklik vb.gibi konularken, hatta yönetmenin içinde bulunduğu sanata bakış açısı bile bu konuların detaylarındayken, para ve onun üzerinden aşağılama nasıl bu kadar kolay sebep gösterilebilir? (Şiddet uygulayacağını nerden anladın, filmde böyle bir işaret yok diye soran olursa, hepimiz olan biteni bildiğimizden oradaki imayı anladık derim) Yani film deseki; polisler şiddet uyguluyorlar çünkü başka bir şey yapma şansları yok, çaresizler, çünkü böyle böyle bir sürü sebepler var dese, yıllardır aşağılanma da bu sebelerden biri dese sorun yok. Ama böyle para-aşağılama ,oldu-bitti olur mu? Eğer detaylandırmaycaksan, hiç girme bunlara. Bunu ancak derdi başka olan, iktidarı, polisi falan aklamaya çalışan, yaptığı iş de zaten sadece bu olan insanlar yapar. Ya da şuursuzca istemeden yapılır. Son zamanlardaki gezi üzerinden herkesi linç edelim kültürünün içinde değilim ama toplumun baş belası konuları işlenirken üzerinde biraz daha fazla düşünülmeli bana kalırsa. Bu hatayı televizyonlar her gün yapar fakat Nuri Bilge Ceylan yaparsa söz konusu fikrin bir gerçek olarak tarihte yerini alma riski vardır.
Nuri Bilge Ceylan’ın bütün filmlerini izledim. En sevdiğim filmi Mayıs Sıkıntısı’dır. Bir Zamanlar Anadolu’da ve Uzak da diğer favorilerimdir. Cannes Film Festivali’nden Altın Palmiye’yle dönen ve iftiharımız olan Kış Uykusu filminde ise kendi çapımda kendisinden beklemediğim bir basitlikle karşılaştım. Şimdi bana göre ve bi’ kaç arkadaşıma göre ; Palmiye, yıldızlar, övgüler, satışlar derken kendisi şu anda bir “Kış Uykusu”nda. Umarım biri kendisini uyandırır ve en kısa zamanda yani sonraki ilk filmde kendi sinemasına geri döner.
Demeden geçemeyeceklerim:
Sarhoş muhabbeti çok iyiydi. Nadir Sarıbacak özellikle iyi iş çıkarmış. O sahnedeki bir türlü anlaşamamazlık sonrasındaki gerilim ve final hem güzel hem çok doğaldı.
Teknik eleştirilere gelecek olursak, film de bir sürü devamlılık hatası ve fluya düşme var. Bi’ tane de tuhaf bir kamera hareketi vardı. Bazı özel efektler de belli oluyor. Bunlar sorun değil ama Nuri Bilge Ceylan’a göre çok hızlı filmdi. Çok fazla “cut” var ve efsane kadrajlar çok çabuk kesilmiş. Yine görüntü çok iyi ve iç mekanlardaki ışığa bayıldım. Kafayı arkadan çekme sanırım bir Tarkovski tekniği.