Transkript
1 TRANSKRĐPSĐYONLU METĐNLERĐN WEB TABANLI ÖĞRENME ORTAMLARINDA KULLANIMINA DAĐR SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNERĐLERĐ Đlyas YAZAR * ÖZET Klâsik Türk Edebiyatı ile ilgili olarak yapılan akademik çalışmaların özellikle harf devriminden sonra biçim ve içerik olarak iki ayrı noktada yoğunlaşarak devam ettiği bilinmektedir. Biçim yönüyle Arap harfli metinlerin imlâsıyla ilgili sorunlar ve metinlerin Latin harflerine aktarılması konusunda ortaya çıkan problemler, bilim çevrelerinin transkripsiyon (çeviri yazı) sistemi olarak belirlediği özel sembollerin kullanılmasıyla aşılabilmiştir. Bireysel kullanıcılarla ilgili olarak, çeviri yazılı metinlerin dijital (sayısal) ortamlarda kullanımına yönelik sorunların aşılmasıyla bu yöndeki çalışmalar çeşitlenerek farklı arayışları da beraberinde getirmiş ve ivme kazanmıştır. Osmanlı metinlerinin transkripsiyonu meselesiyle ilgili olarak günümüzde, bilimsel ve teknolojik gelişmelere de paralel bir yapıda, bireysel çalışmaların ötesine geçilerek web tabanlı öğrenme ortamlarıyla ilişkilendirilmeye çalışıldığı görülmektedir. Bu makalede transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı öğrenme ortamlarında kullanımıyla ilgili sorunlar ve çözüm yolları tartışılacaktır. Anahtar Kelimeler: Transkripsiyon, çeviri yazı, web tabanlı eğitim, Klâsik Türk Edebiyatı PROBLEMS AND SUGGESTED SOLUTIONS RELATED TO THE USE OF TEXTS WITH TRANSCRIPTION IN WEB-BASED LEARNIG ENVIRONMENTS ABSTRACT It is clear that the academic studies on the Classical Turkish Literature, especially after adopting the new alphabet, continued to focus on two separate forms of context and content. Problems with Arabic texts in terms of form and of translation into Latin script were * Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Anabilim Dalı Öğretim Görevlisi (www.ilyasyazar.com)
2 706 Đlyas YAZAR only overcome by using special symbols called a transcription system. For the individual users, after problems with translated texts in digital formats were sorted out, research on this issue brought about different perspectives and gained momentum. Considering the current problems related to the transcription of Ottoman texts, parallel to the scientific and technological advances, we can see a shift toward web-based learning environments beyond individual efforts. In this article some of the problems and solutions related to use of transcripted texts in web-based learning environments will be discussed Key Words: Classical Turkish Literature, the transcription of Ottoman texts, web-based learning environments. Giriş 1 Đnsanoğlunun iletişim kurabilmek için en önemli vasıtalarından biri olan dil, geçmişten günümüze yaşantı alanımızda haberleşmeyi sağlayan en etkin araçlardan biri olmuştur. Tarihsel süreç içinde insanlar konuştukları dilleri, düşünce ve kültürlerini sonraki kuşaklara aktarabilmek için yazı dediğimiz simgeleri kullanarak sistemleştirmişlerdir. Bu açıdan imlâ, yani yazı, dilin görsel biçimdeki sunumu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yönüyle dildeki sesleri iyi biçimde yazıya yansıtabilen dillerin alfabeleri, yani yazı sistemleri başarılı kabul edilmektedir. Bir dilin seslerini karşılamak için oluşturulan çeşitli sembol ve işaretlerden oluşan alfabenin yeterliliği, dilin sistemini ortaya koyan seslerini karşılamakta kullandığı sembollerin yeterliliği ile orantılıdır. 2 Tarihî dönemler açısından Göktürk, Uygur, Mani, Süryani, Brahmi, Arap, Ermeni, Đbrani, Got, Kril ve Latin gibi çok sayıda farklı alfabe kullanmış olan Türklerin, Göktürk, Uygur, Arap, Kril ve Latin alfabelerini diğerlerine göre daha uzun süre kullandıkları bilinmektedir. Arap alfabesi, özellikle Karahanlılardan sonra bütün Türk topluluklarında hızla yayılmaya başlamış ve XII. asırdan sonra 1 Bu makale, Mayıs 2008 tarihleri arasında Kayseri de yapılan II.Klâsik Türk Edebiyatı Sempozyumunda sunulmuş bildirinin genişletilmiş biçimidir. 2 Murat Tulum, Alfabe ve Eski Alfabemiz Üzerine, Dil ve Alfabe Üzerine Görüşler, Ankara, 1991, s.24.
3 Transkripsiyonlu Metinlerin Web Tabanlarında 707 Türk yazı dillerinin ortak alfabesi durumuna gelmiştir. 3 Bu bakımdan XIII. yüzyıldan 1928 de Latin harflerinin kabulüne kadar geçen yaklaşık sekiz asırlık süre içinde bu alfabe ile yüz binlerce eser kaleme alınmıştır. Latin harflerinin kabulünden günümüze kadar, Arap imlâsıyla yazılmış eserlerin Latine aktarılması ve bu sayede yaklaşık bin yıllık bir kültürün ve bu kültüre ait değerlerin de günümüze taşınması konusunda, özellikle sosyal bilimlerdeki çeşitli disiplinler tarafından hummalı bir çalışmaya gidildiği görülmektedir. Gerek üniversitelerin gerekse çeşitli araştırma merkezleri, kurum ve kuruluşlarla bireysel araştırıcıların bu konuda yaptığı çalışmalar konuya ilgi duyanların malumudur. Türk edebiyatı sahasında ortaya konulan bilimsel çalışmalar içinde de, yukarıda ifade edilen dönemin ürünü olan eserler ile bu eserler üzerinde yapılan araştırma ve inceleme çalışmaları önemli yer tutmaktadır. Eski Türk edebiyatı, Klâsik Türk Edebiyatı, Osmanlı Şiiri gibi farklı isimlendirmeler altında yapılan çalışmaların iki önemli noktası bulunmaktadır: Bunlardan ilki, bu döneme ait Arap harfli metinlerin Latin e aktarılması, diğeri de Latin harflerine aktarılmış metinler üzerinde gerekli inceleme çalışmalarının yapılması şeklinde gerçekleşmektedir. Arap harfli metinlerin Latin harflerine aktarılması noktasında bu alfabelerin kendine özgü bir takım özelliklerine dayalı olarak ortaya çıkan sorunlar, zaman içinde aşılmış ve bilimsel çalışmalarda, ilgililerin üzerinde ittifak ettikleri ortak bir yazı formatı ortaya çıkmıştır. Bu çerçevede Latin harflerimiz içinde doğrudan karşılığı bulunmayan bazı seslere ait özel simgeler belirlenerek, Arap harfli metinlerdeki ses değerleri korunmuş ve bu sembollere bağlı kalınarak yapılan çalışmalara önem verilmiştir. Çeviri yazı da denilen Transkripsiyon yazı sisteminin kullanılmasıyla Arap imlâlı metinler, değerini ve imlâya dair hususiyetlerini koruyabilmiştir. 3 Zeynep Korkmaz, Türk Dili ve Arap Alfabesi, Dil ve Alfabe Üzerine Görüşler, Ankara, 1991, s
4 708 Đlyas YAZAR Transkripsiyonlu metin çalışmalarının bireysel kullanım alanlarında ortaya çıkan, yazı, yazım, yazıma bağlı sorunlar, görüntüleme, bilgisayar ortamına aktarma, font desteği gibi konular, bilimsel ve teknolojik gelişmelere paralel olarak geliştirilen yazılım ve program çalışmalarıyla ortadan kaldırılmıştır. Gelinen nokta itibarıyla, transkripsiyonlu metinlerle ilgili sayısal ortamlara yapılabilecek aktarım ve işleme gibi bireysel uygulamalarda bugün yaşanabilecek pek bir problem görülmemektedir. Transkripsiyonlu metin yazımı konusundaki sorunlarla ilgili olarak dijital ortamdaki uygulamaların yaygınlık kazanması, Arap harfli metinlere yönelik dijital görüntüleme, görüntü işleme, arşivleme gibi farklı biçimlerdeki uygulamalara ve uygulama ortamlarına da zemin hazırlamaktadır. 4 Çalışmamızda transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı öğrenme ortamlarında kullanımına ilişkin uygulamalar ve bu uygulamalara bağlı olarak ortaya çıkan sorunlar ve çözüm yolları 4 Đlyas Yazar, Klâsik Türk Edebiyatı Çalışmalarında Bilişim Teknolojisinden Yararlanma ve E-Kütüphane Uygulamaları", Journal of - International Periodical fort he Languages, Literature and History of Turkish or Turkic-, ( Ed. Doç. Dr. Atabey KILIÇ, Arş.Gör. Sibel ÜST), Volume 2/3, Summer 2007, p
5 Transkripsiyonlu Metinlerin Web Tabanlarında 709 tartışılacağından metinlerin dijital ortama aktarımındaki kodlamalarla ilgili yönlerine vurgu yapılacaktır. Transkripsiyonlu metinlerin bilgisayar ortamlarındaki bireysel uygulama alanlarında sorunsuz biçimde kullanılabildiği yukarıda ifade edilmişti. Bu çerçevede alan araştırıcısı olan bilgisayar kullanıcıları, transkripsiyon simgelerini karşılayacak özel fontlara sahip olmaları durumunda, bu fontları işletim sistemlerinin font dizinine kopyalayarak kullanılabilir duruma getirebilmektedir. Alan araştırıcılarının birçoğu, bu konuda kendi fontunu oluşturduğundan sahaya yönelik elektronik dokümanlar arasında çok seçenekli yazı tiplerinin yer aldığı bilinmektedir. Bayram transkripsiyon, Oktay New Times, Transcription, RT Times transkripsiyon gibi değişik font örnekleri, çeviri yazıda kullanılan özel simgeleri de karşıladığından araştırmacıların bireysel uygulamalarında kullanabilecekleri örneklem içinde yer almaktadır:
6 710 Đlyas YAZAR Transkripsiyon işaretlerinin kullanıldığı fontlarla ilgili uygulama örnekleri Böylelikle araştırmacıların Ofis Word programı içindeki uygulamalarda, özel fontları kullanarak Arap harfli metinlerin çeviri yazısını imlâlı olarak yazabilmeleri mümkün olmaktadır. Ayrıca yazılan bu metinlerin. doc,.pdf,.htm,.xml,.php,.swf gibi farklı program ara yüzleriyle birlikte kullanabilmesi ve metinlerle ilgili kelime işlemcilerin çalıştırılabilmesi, çeşitli sorgulamaların yapılabilmesi de normal bir uygulama olarak kullanıcı tarafından birebir kullanım durumlarında tek yönlü olarak gerçekleştirilebilmektedir. Bütün bu uygulamalar, bireysel kullanım alanında ve sadece bu işlemlerin yapıldığı bilgisayar ya da bilgisayarlar arasında olmakta ve bu yönüyle de birebir çalışmaların ötesine geçememektedir. Transkripsiyonlu metinlerin ve bu metinlerle ilişkilendirilen uygulamaların bireysel alan dışına 5 çıkılarak kullanılmaya başlandığı durumlarda bir takım sorunlarla karşılaşılabilmektedir. Web tabanlı öğrenme ortamlarında çeviri yazılı metinlerin kullanımıyla ilgili uygulama örnekleri, bu sorunların somutlaştığı örnekler arasında değerlendirilebilir. Hızla gelişen ve değişen teknolojiye paralel olarak internet teknolojilerinin de gelişmesi ve internet uygulamalarının 5 Burada bireysel alan dışı ile, kişinin paylaşıma açtığı durumlarla web tabanlı öğrenme ya da eğitim ortamları gibi uygulayıcının doğrudan devrede olmadığı ve olamayacağı örnekler kastedilmektedir.
7 Transkripsiyonlu Metinlerin Web Tabanlarında 711 yaygınlaşması eğitim ve öğretim ortamlarında karşılaşılan bir takım güçlüklerin aşılması noktasında önemli bir etkiye sahip olmaktadır. Uzaktan eğitim sistemleri içerisinde çeşitli yöntemler ve farklı uygulamalar bulunmasının yanında bütün çabanın, eş zamanlı senkron) (senkron ve eş zamansız asenkron) (asenkron iki temel yapıya göre şekillendiği görülmektedir. Web tabanlı eğitim, uzaktan eğitim sistemlerine has bu iki temel yapıyı bünyesinde bulundurması sebebiyle, konuya ilgi duyan kişi, kurum ve kuruluşlarca tercih edilen bir uygulama biçimi olmuştur. Web tabanlı eğitim, eğitimin zaman ve mekândan bağımsız olarak yürütüldüğü, bilgisayarın bir araştırma ve iletişim amacıyla, öğretim ve sunum aracı olarak kullanıldığı eğitim modeli olarak tanımlanabilir. Farklı bir deyişle aynı zamanda, aynı mekânda bulunmaksızın gerçekleştirilen, klâsik sınıfın ya da öğrenme ortamlarının yerini alan eğitim yaklaşımı biçiminde de ifade etmek mümkündür. Web tabanlı uzaktan eğitim sistemlerinin eş zamanlı çalışması öğrenenlerin, aynı anda öğreten ve diğer öğrenenlerle eş zamanlı etkileşimlerini sağlaması açısından son derece önemli ve yararlı bir uygulamadır. Ayrıca öğrenici bireyin kendi eğitim ortamlarından ve gruplarından ayrı olarak istediği anda derse katılımı, mesajı oluşturan malzeme ve materyale erişimi, web tabanlı eğitimin eş zamansız uygulamalarının da önemini ve etkisini ortaya koyan yaklaşımlardır. Web tabanlı eğitim konusunda gerek dünyada gerek ülkemizde çeşitli çalışmalar yapılmaktadır. Geldiğimiz noktada bir takım sınırlılıklarına rağmen, internet ortamının ne kadar etkili ve çekici olduğu, yapılan çalışmalar ve uygulamalarla somut olarak ortaya konmaktadır. Web tabanlı eğitim ve öğrenme ortamlarını tanımlayan bu kısa açıklamanın ardından söz konusu uygulamanın, transkripsiyonlu metinlerin kullanımıyla olan ilişkisini tartışmak gerekmektedir. Eski Türk edebiyatı metinleriyle ilgili olarak yapılan çalışmalarda biçim ve içerik açısından olmak üzere iki noktadan hareket edildiği yukarıda ifade edilmişti. Biçim yönüyle yapılan çalışmalar, Arap harfli metinlerin transkripsiyonu meselesidir ki dijital ortamlarda, bireysel kullanıcılar için bu yöndeki uygulamaların olabilirliği artarak çeşitlilik göstermekte ve kullanıcıya olumsuz bir seçenek bırakmamaktadır.
8 712 Đlyas YAZAR Bu noktada dikkat edilmesi gereken en önemli husus, transkripsiyonlu metinlerin hangi biçimlerde, hangi dosya formatlarıyla ve hangi amaçlar için dijital ortamda bulundurulacağı konusudur. Bireysel bir kullanıcı için bu ve buna benzer soruların tamamının olumlu şekilde cevaplanması mümkündür. Edebiyat araştırıcısı olan bilgisayar kullanıcıları, Arap harfli metinlerle ilgili olarak dile getirilen sorunlara, dijital ortamda çözüm ve çözüm yolları geliştirebilecek yazılım, program gibi teknik altyapıya günümüz şartlarında sahip bulunmaktadır. Bu açıdan alan araştırıcıları; 1. Transkripsiyon yazı tiplerini içeren özel fontları kullanarak metinleri, asıl imlâsından da uzaklaşmadan Latin karşılıkları olan sembollerle dijital ortama aktarabilme imkânına sahiptir. 2. Yapılan çalışmanın niteliği bilimsel formatları kullanmayı zorunlu kılmıyorsa Arap harfli metinlerin transkripsiyon sembolleri kullanılmadan doğrudan Latin imlâsıyla da dijital ortama aktarılması söz konusudur. Ancak bu durumda metnin asıl imlâsıyla ilgili hususiyetler ortadan kalkmaktadır. Bu noktada metne bakış açısı, metinden yararlanma ve metni kullanma durumları gibi etkenler önem taşımaktadır. Metin Bankası sistemine ait uygulama bu açıdan örnek teşkil etmektedir. 6 6 Metin Bankası projesi, bireysel çalışmaların alan araştırıcıları arasında paylaşma esasına dayalı web tabanlı bir uygulamadır. Bu uygulama transkripsiyonlu metinlerin paylaşımını mevcut formatıyla desteklememektedir. Projenin amacı ve hedefleri arasında da Arap harfli metinlerin aslına uygun imlâlı olarak paylaşımı gibi bir durum söz konusu değildir. Uygulama Yahoo da oluşturulan bir grup olarak yalnızca sisteme kayıtlı kullanıcılara dönük hizmet vermektedir. (http://groups.yahoo.com/group/metinbankasi)
9 Transkripsiyonlu Metinlerin Web Tabanlarında 713 Metin Bankası Projesi Uygulama Örneğinden 3. Bireysel kullanıcılar, çalışmalarını ilgili fontların desteğiyle başta ofis programlarıyla olmak üzere word formatında.doc uzantısıyla, excel formatında.xls uzantısıyla, power point formatında ppt uzantısıyla, front page formatında html uzantısıyla, acrobat formatında pdf uzantısıyla, flash formatında swf uzantısıyla olmak üzere çok çeşitli formatlarla, değişik uzantılarda kaydedebilmekte, bunlarla ilgili arşiv oluşturabilmekte ve veri tabanı hazırlayabilmekte ya da benzer uygulama ortamlarına işlenebilecek çeşitli yapılara dönüştürebilmektedir. Bireysel kullanım ortamları için bilgisayar kullanımını bu amaca yönelik olarak geliştirmek her zaman ve zeminde olası bir durumdur.
10 714 Đlyas YAZAR Farklı dosya türlerinde transkripsiyonlu metinlerin kullanımı (ppt, pdf örnekleri) 4. Transkripsiyonlu metinlerin hangi amaç doğrultusunda dijital ortama aktarıldığı da önemli bir konu olmaktadır. Genel uygulama şablonlarına bakıldığında, bu tür metinlerin akademik çalışmalar sebebiyle zorunluluktan dolayı kullanıldığı durumlardır. Bu anlamda dijital ortama aktarılan Arap harfli metinlerin transkripsiyonu önemli olmaktadır. Bireysel kullanıcı, bu amaç doğrultusunda çalışmalarını çıktıya uygun biçimde, yalnızca word formatında doc uzantısıyla, ya da acrobat formatında pdf uzantısıyla yazıp kaydederek koruma altına almaktadır. Burada üzerinde durulan konu, transkripsiyonlu metinlerin dijital ortamda kullanımıyla ilgili bireysel uygulamalar ve çözüm yollarından ziyade, bu metinlerin dijital ortamlarda bireysel kullanım alanları dışında yayımı, paylaşımı, sunumu gibi özelliklerinin öne çıkarılmasıdır. Bu açıdan bilinen yapılanmalar içinde web tabanlı, internete dayalı eğitim, öğretim ve paylaşım ortamlarında transkripsiyonlu metinlerin kullanımına yönelik uygulamalarla ilgili arayışların, gelişmelerin çeşitli düzeylerde devam ettiği bilinmektedir. Web tabanlı eğitim, internet ortamına dayalı bir sistem olduğu için bazı gereksinimlere ihtiyaç duyar: Bir internet servis sağlayıcısı, kullanımda olan bilgisayarlara uyumlu platform, bilgi akışını sağlayan ortam, iletişim ortamı, veri paylaşım ortamı bu ihtiyaçların başında gelmektedir. Web tabanlı ortamlarda transkripsiyonlu metinlerin kullanılmasıyla ilgili olarak bu alanda çalışmak isteyen alan
11 Transkripsiyonlu Metinlerin Web Tabanlarında 715 araştırıcılarının web tabanlı eğitimle ilgili yeterli formasyona sahip olması da bu gereksinimlere eklenebilir. Her şeyden önce web tabanlı eğitimin web programlama dillerinden birisiyle yapılabileceği bilinmelidir. Günümüzde çok çeşitli programlarla web tabanlı eğitim uygulamalarının giderek yaygınlık kazandığı görülmektedir. Web tabanlı platformlarda kullanılan html, asp, php gibi programlar, kullanıcıların internet ortamında sıklıkla karşılaştığı ara yüz ve tasarımla ilgili örneklerdir. Bu programlar, aslında bir taraftan içeriği (mesajı) web kullanıcısına içerik olarak aktarırken, diğer yandan bu içeriğin görsel yönüne ilişkin uygulamaları da bir bütün halinde sunmaktadır. Transkripsiyonlu metinleri web tabanına taşımak ve bu ortamda paylaşıma açmak isteyen araştırıcının, bu metinleri öncelikle bu dillerden birisiyle işlemesi ve görsel açıdan da gerekli ara yüzlerini planlaması gerekmektedir. Yukarıda bireysel kullanıcılar açısından transkripsiyonlu metinlerin kullanımıyla ilgili (hangi biçimlerde, hangi dosya formatlarıyla, hangi amaçlar için kullanılacağı) gibi soruları bu aşamada aynı metinlerin web tabanlı ortamlara taşınması noktasında hatırlatmakta yarar bulunmaktadır. Uygulamanın aşamaları belirlenen amaca göre yapılandırılacağı için çalışmalara başlamadan önce, amacın ne olduğu net biçimde belirlenmelidir. Transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı öğrenme ortamında kullanılmasından amaç, bu metinlerin tam olarak paylaşıma açılması, birden çok format ve uzantılarda kullanılabilmesi, metinler üzerinde doğrudan tarama, inceleme, sorgulama gibi işlevleri yerine getiren kelime işlemcilerin çalıştırılabilmesi ve en önemlisi de bu metinlerin asıl imlalarına bağlı kalınarak web tabanlı ortamda kullanıma sunulması olmalıdır. Belirtilen amaçların web tabanlı ortamda gerçekleşebilmesi için yine en etkili faktörün font problemi olduğu görülmektedir. html, asp, php gibi web programlama araçlarına ait uygulamaların geçerli yazı tipi örnekleri bu sorunun aşılmasında, bugün için yetersiz kalmaktadır. Yukarıda bireysel kullanıcılar açısından çözüm olarak dile getirilen özel geliştirilmiş yazı tipleri de, web tabanlı ortamda kullanıldığında geçerliliğini kaybetmektedir. Bireysel kullanıcının sorununu çözen özel fontlar, web tabanına gönderilen metinlerin paylaşımına ortak olan kullanıcıların sistemlerinde bulunmadığı için, transkripsiyonlu
12 716 Đlyas YAZAR metinler, olması gerektiği biçim ve formatla web ortamında görüntülenememekte ve kullanılamamaktadır: Bu durumda transkripsiyon sembollerinin yerine ilgisiz simgelerin görüntülendiği durumlarla karşılaşılması her zaman olası bir durumdur. Dolayısıyla transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı ortamlarda kullanımına yönelik, kullanıcının öncelikle font problemini, uygulamaların bireysel kullanım alanları dışında da geçerli olabilecek biçimde çözmesi gerekmektedir. Bu sorunun çözümünde, bugün gelinen duruma bakıldığında tek çözüm yolu olduğu görülmektedir ki bu çözüm Unicode desteği olan fontların kullanılmasından geçmektedir.
13 Transkripsiyonlu Metinlerin Web Tabanlarında 717 Problemin web tabanlı uygulamalara yansıyan yönleriyle ilgili örnekler Unicode destekli uygulamaların öneminin giderek arttığını kanıtlamaktadır. Unicode, evrensel kodlar olup uluslar arası geçerliliği bulunan ve her karaktere bir sayı değeri karşılığı atayan uluslar arası bir standarttır. 7 Dünyada kullanılan tüm alfabelerdeki karakterlere bir sayı değeri atamayı amaçlayan bu sistem içinde, Arap harfli metinlerin aslına uygun imlayla yazılmasında gerekli olan özel sembollerden oluşan transkripsiyon işaretlerinin de yer aldığı görülmektedir. Unicode standardı, aynı zamanda işletim sistemleriyle de bütünleşmiş bir uygulama biçimi olup buna bağlı olarak encoding denilen karakter kodlamalarıyla da geliştirilmiştir. Unicode fontları içindeki transkripsiyon sembolleri arasında yer alan (Ẓ ẓ Ẕ ẕ Ῑ ῑ Ñ ñ Ū ū Ġ ġ) örnekler, her türlü dijital ortamda ve web tabanlı yazılımlarda görüntülenebilmekte ve değişik biçim ve formatları destekleyen uygulamalarla etkileşimli olarak kullanılabilmektedir. Transkripsiyonlu metinlerin dijital ortamda yazımı sırasında, UTF-8 adı verilen sekiz bitlik Unicode dönüşüm formatında yazılması olası encoding problemlerini de ortadan kaldıracaktır. Buna dikkat edilmediği durumlarda, web tabanında yayımlanmış transkripsiyonlu metinlerden yararlanmak isteyen kullanıcının, ilgili sayfaları görüntülediği durumlarda kişisel bilgisayarındaki karakter kodlamasını UTF-8 olarak belirlemesi gerekmektedir. 8 Yukarıda Unicode desteği olmadan web tabanına html, php, asp gibi çeşitli uzantılarla aktarılmış 7 [E.T: ] 8 Đşletim sistemlerinde karakter kodlaması ayarları genellikle Windows, kullanıcı tanımlı ya da otomatik seçim modlarında seçilmiş olabilmektedir.
14 718 Đlyas YAZAR metinlerde transkripsiyon sembollerinin görüntülenemediği uygulama örneklerinde gösterilmişti. Aynı şekilde benzer çalışmaların Unicode desteğiyle yapıldığı uygulamalarda, transkripsiyon sembollerinin web tabanına aktarımında başarılı olunduğu fark edilecektir. Burada vurgulanması gereken konu, transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı ortamlara niçin gönderileceği ve bu gönderimlerin hangi dosya türlerinde yapılacağıdır. Bu gibi çalışmalarda amacımız, dijital bir arşivleme yapmaksa, Unicode desteği olmaksızın da transkripsiyonlu metinleri dijital ortamlara farklı biçimlerde göndermemiz mümkündür. Web tabanlı ortamlara dosya gönderim amaçlarımızla ilişkili olarak, hedeflenen davranış biçimleriyle uygulama sonrası elde edilen kazanımların sonuçları aşağıda yer alan örnek uygulamalarla somut olarak ortaya konulmuştur: 9 Örnek-1: Transkripsiyonlu metinleri, yukarıda belirtilen çeşitli dosya türlerinden herhangi birinde, ya da ayrı ayrı tamamında hazırlayıp, çalışmada kullandığımız özel fontla birlikte, winzip, winrar, gibi sıkıştırma programları aracılığıyla web tabanlı ortamlarda arşivlemek amacıyla bulundurabiliriz. Bu durumda kullanıcı sıkıştırılmış dosyayı görüntülediğinde bunu kendi bilgisayarına kaydederek bu metinlerden yararlanma yoluna gidebilmektedir. Ancak bu durum, metinlerin web tabanlı kullanımına dönük etkin bir uygulama olmaktan bir hayli uzaktır. Bu örnekte web tabanlı ortamdan, sadece dijital arşivleme amaçlı olarak yararlanılmıştır. Yukarıda ismi geçen Metin Bankası uygulaması bu örneğe uygun bir çalışma görünümündedir. Örnek-2: Transkripsiyonlu metinler, bireysel ortamlarda acrobat, flash gibi programlarla pdf ve swf gibi uzantılarla kaydedilerek web tabanlı ortama taşınabilmektedir. Bu yöntem örnek- 1 deki uygulamaya göre, en azından metinleri web tabanlı ortamda aslına uygun imlâlı biçimde görüntülenebilir kıldığı için daha kullanışlı olabilmektedir. Bu örnekte verilen dosya uzantılarıyla kaydedilen metinler, yazıldığı fontlarla birlikte kodlandığından web 9 Konuyla ilgili örnek gösterimlerde kullanılan çalışmalar web tabanlı ortamlardaki uygulamalardan alınmıştır. Bu örneklemelerde Metin Bankası, Otap, Ulusal Tez Merkezi ve Michigan projeleri gibi farklı uygulamaların yalnızca web tabanlı ortamda transkripsiyonlu metinlerle ilgili sağladığı uygulama biçimlerine değinilmiştir. Bu çerçevede söz konusu uygulamalardan çalışmamamızla ilgili örnek sayfa gösterimleri yapılmıştır.
15 Transkripsiyonlu Metinlerin Web Tabanlarında 719 tabanlı ortamlarda da bireysel kullanıcıların hazırladığı biçimde, herhangi bir değişime uğramadan görüntülenebilmektedir. Metinlerin kullanımı sırasında, ayrıca herhangi bir fonta da gereksinim duyulmamaktadır: PDF uzantılı dosyaların web tabanlı ortamlarda kullanımıyla ilgili uygulama ulama örneği Yüksek Öğretim Kurumu bünyesinde hizmet veren Ulusal Tez Merkezi nin son dönemdeki uygulamaları bu örnekle ilgili bir durumdur. Bilindiği gibi, Ulusal Tez Merkezi yapılan tüm akademik çalışmaları dijital ortamda pdf formatıyla yayımlama sürecine girmiştir. Burada da pdf uzantısıyla web tabanlı ortamda yayımlanan tezlere ilişkin iki sorun görülmektedir. Ulusal Tez Merkezi bu çalışmaları tam metin (full text) olarak yayımlarken acrobat programında pdf uzantısıyla erişime ve kullanıma açmıştır. Ancak bu erişim, bir takım sınırlılıkları sebebiyle uygulamayı web tabanlı ortamda dolaylı biçimde sunmayı gerektirmiştir. Burada öncelikle kullanıcının ilgili çalışmaları örnek-1 deki uygulama gibi web tabanından alıp bireysel kullanım alanına taşıması gerekmektedir. Ulusal Tez Merkezi yapılan çalışmaları pdf formatıyla da olsa, doğrudan etkileşimli biçimde kullanıcının hizmetine sunmamaktadır Çalışmamızın konusu olan transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı ortamda kullanımı açısından Metin Bankası ile Ulusal Tez Merkezinin uygulamaları, metinlerin asıl imlâlarına bağlı kalınması noktasında ayrılmaktadır. Ancak her iki uygulamanın ortaya çıkışı, farklı gerekçelere dayandığı için bu yönde bir uyumun olması beklenmemelidir.
16 720 Đlyas YAZAR PDF uzantılı dosyaların web tabanlı ortamlarda kullanımıyla ilgili uygulama örneği Pdf formatında hazırlanan çalışmalarda, bu formata ait dosya türünün iki farklı biçimde web tabanlı ortamda kullanıcıya sunulduğu görülmektedir: Đlk uygulama olarak, uzun yıllar önce yapılmış tezlerin dijital tarama ortamlarında görüntü (image, resim) olarak arşivlenmesi ve bu görüntülerin pdf uzantısında kullanıma açılması durumudur. Bu şekilde pdf uzantısıyla web üzerinden kullanıma sunulan tezler, sadece görsellik noktasında kullanıcıyla paylaşılmıştır. Bu tezlerle ilgili olarak içerik açısından herhangi bir kelime işlemcinin kullanılması, sayısal ortamda üzerinde çeşitli çalışmalar ve dönüşümlerin yapılması asla mümkün olmamaktadır. Đkinci yöntem ise son 2-3 yıldır Tez Merkezine pdf uzantısıyla gönderilen tezlere yönelik uygulamadır. Bu uygulamada araştırıcının merkeze gönderdiği çalışmalar herhangi bir değişikliğe uğramadan, pdf uzantısıyla metin olarak (full text) yayımlanmaktadır. Önceki çalışmalar image olarak taranıp dijital ortama aktarıldığı için üzerinde herhangi bir çalışma yapmaya izin vermezken, text formatında yayımlanan, pdf uzantılı çalışmalar acrobatın kendi içinde bir takım sorgulamalar yapmasına imkân tanımaktadır. Ancak bu tutum da sadece pdf ortamları için geçerli bir uygulama olmaktan ileriye gidememektedir. Aynı çalışmalar pdf dışındaki formatlara dönüştürülememekte ve dijital ortamda herhangi bir sorgulama, tarama, inceleme gibi özellikleri taşımamaktadır. Örnek-1 deki uygulama, web tabanlı ortamı deneme çalışmaları olarak değerlendirilebilecek bir durum iken, Örnek-2 deki uygulama biçimi, web tabanlı ortama alışma, ortamı tanıma, ortamda paylaşma gibi özellikleri bünyesinde bulunduran uygulamalara açıktır. Ancak her iki
17 Transkripsiyonlu Metinlerin Web Tabanlarında 721 örnek de, transkripsiyonlu metinlerle ilgili imlâ noktasında arzu edilen düzeyde uygulama örnekleri olmaktan uzak bulunmaktadır. Örnek-3: Web tabanlı uygulama kapsamındaki çalışmalara son örnek ise Unicode uygulamalarıyla ilgili çalışmalardır. Transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı öğrenme ortamlarında kullanımıyla ilgili en işlevli uygulamalar Unicode desteğinde gerçekleştirilen çalışmalar olarak gösterilebilir. Web tabanlı ortamların hazırlanmasında kullanılan html, php, asp gibi programlarda transkripsiyonlu metinler, Unicode UTF-8 formatıyla yazıldığı durumlarda, bu metinler yazıldığı biçimde web ortamında görüntülenebilmekte ve her tür kelime işlemcilerle üzerinde çalışılabilmekte, analiz, tarama, sorgulama gibi işlemlere imkân tanımaktadır. Ancak dikkat edilmesi gereken husus, transkripsiyonlu metinlerin yazımında Unicode destekli fontu seçtikten sonra, transkripsiyon işaretleriyle ilgili sembollerin doğru biçimde tanımlanarak kodlanması zorunluluğudur. Bu durumla ilgili uygulama ayrıntıları University of Michigan in Türkoloji çalışmaları sayfalarındaki örneklerlerde karşımıza çıkmaktadır. Bu sayfalardaki metinlerin transkripsiyonunda bazı eksikliklerin olduğu görülmektedir: [E.T: ]
18 722 Đlyas YAZAR Konuyla ilgili örnek sayfa görünümleri incelendiğinde, transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı ortama aktarılması aşamasında Unicode desteğinden yararlanıldığı, ancak transkripsiyon işaretleriyle ilgili kodlamalarda eksiklikler olduğu anlaşılmaktadır. Örnekte verilen uygulama, karakter kodlamalarıyla ilgili eksikliklerine rağmen, transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı ortamlarda aktif olarak çalıştırıldığı etkileşimli bir uygulama görünümündedir. Unicode destekli uygulamaların etkileşimli bir örneği de Washington Üniversitesi Otap projesi sayfasında yer almaktadır. 12 Osmanlı metinleri arşiv projesi olarak hayata geçirilen çalışma içinde transkripsiyonlu metinlerin Unicode sistemiyle dijital ortama aktarıldığı görülmektedir. Bu metinler üzerinde örnek sayfa görünümlerinde de görüldüğü gibi çeşitli biçimlerde, değişik programlarla arama, sorgulama, analiz gibi uygulamalar yapılabilmektedir. Kullanıcıya sunduğu özellikleriyle birlikte OTAP örnekleri, transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı ortamlarda etkin olarak kullanılabildiğini gösteren somut bir çalışmadır: 12 [E.T: ]
19 Transkripsiyonlu Metinlerin Web Tabanlarında 723
20 724 Đlyas YAZAR Sonuç olarak, transkripsiyonlu metinlerin web tabanlı ortamlarda farklı uygulama biçimleriyle kullanılabildiği verilen örneklerden anlaşılmaktadır. Bu tür çalışmalara başlamadan önce, web
21 Transkripsiyonlu Metinlerin Web Tabanlarında 725 tabanlı ortamda transkripsiyonlu metinlere bakış açımızı somut olarak ortaya koymak gerekmektedir. Transkripsiyonlu metinlerden, web tabanlı ortamlarda elde edilecek kazanımlara göre, geliştirilecek uygulamalar bu konuda yapılacak çalışmalara önemli bir katkı olacaktır. Transkripsiyon işaretleri, metinlerin asıllarına uygun imlâlarıyla yazılmasını sağlayan görsel semboller olmanın yanında, imlânın önemli olduğu aşamalarda kullanım zorunluluğu taşımaktadır. Web tabanlı ortamların bu zorunluluğun bir parçası olarak işlev görmeleri durumunda, transkripsiyonlu metinlerin bu ortamlarda kullanımıyla ilgili uygulamalar ve uygulama araçlarından yararlanılması alana yönelik çalışmalara da hız kazandıracaktır. KAYNAKÇA [E.T: ] [E.T: ] [E.T: ] n.htm [E.T: ] YAZAR, Đlyas, Klâsik Türk Edebiyatı Çalışmalarında Bilişim Teknolojisinden Yararlanma ve E-Kütüphane Uygulamaları", Journal of - International Periodical fort he Languages, Literature and History of Turkish or Turkic-, ( Ed. Doç. Dr. Atabey KILIÇ, Arş.Gör. Sibel ÜST), Volume 2/3, Summer 2007, p TULUM, Murat, Alfabe ve Eski Alfabemiz Üzerine, Dil ve Alfabe Üzerine Görüşler, Ankara, 1991, s.24. KORKMAZ, Zeynep, Türk Dili ve Arap Alfabesi, Dil ve Alfabe Üzerine Görüşler, Ankara, 1991, s