mm
SİNAN'IN İNŞA ETTİĞİ HAIVIAMLAR
mm
PROF.DR. YILMAZ ONGE
mişür. Meselâ Süleymaniyc H a m a m ı Sülcyma-niyc Külliyesi ile birlikte yapıldığı halde, Aya-sofya Hamamı, AyaAya-sofya çevresindeki yapılar topluluğuna sonradan eklenmiştir.
Osmanlı Mimarî.sinin klâsik d c u i dedi ğimiz X V I . - X V I I . yüzyıllarda Türk Hamamla rı, genellikle soyunmalık (camckân), soğukluk (ba7.an ılıklık) ve .sıcaklık adı verilen ve yıkan ma ile doğrudan doğruya alakalı olarak peş pe şe sıralanmış üç bölüm ile sıcaklığa bitişik su deposu ve külhandan ibaret iki lesi.saı bölü münden müteşekkildir^. Çarşı hamamı olarak adlandırılan büyük genel hamamlarda, soyun malık b()lümü, merkezde yer alan bir şadırva nın ç e v r e s i n d e , duvarlar boyunca uzanan soyunma sekileri şeklinde düzenlenmişıir(PI5n
1,2,5,7,8,12). Genellikle bir kubbe ile örtülmüş olan bu bölümün duvarlarında da pencere bu-Mukaycsc için bakını/: \ •ArtlııUMLirc Olioııı.ınc () l.t/ I xllicni l'acha). •'Conslanunoplc" lH7:^.s.S5.S(,. .Mımel R^ u». "Mimar Sınan" .'hı.tnbul l'Ol. s.7l-7:;Cclal .Arsovcn, "Türt Sanalı Tarihi". "Meşhur Türk Mimarları" boliınıu ,v 773-774; Rıfkı Melûi Meriç". "Mimar Sinan Havalı B.<*rleri I". Türk Tarih Kurumu Yayını Yavmı. VI. Seri. No; 1. Ankara. I %3, s.6-7. 45-47, i : 4 - l 29. "Sinan'a/\irYapılann 1-islesi, "Mimarlık". Sası: 11. iswnbul 1 %7,s.3.V3'V, "K(K Sınan" (Haz. Cengiz Bckt.ış). .Ankara 1968. s.64-77; Aplullah kuran. "Mimar Sinan". I lürriyel Vakfı Yayını, jslanhul 1986. s.24.389-401: Zeki Sönmez.. "Mimar Sinan İle İlgili TarihiYazmalar. Belgeler". Mimar Sinan Univcrsilesi Yavmı Islanbul 1988. sJi9-40. 75-77. 92-93.99 100 Sai Çelebi. "Tezkircıü'l Bünvan" (Haz. Sadık l-rdem). İstanbul l'KK.
s.51-52. '
jm m imar Koca Sinan'ın hayalı ve eserleri /m/m Ihakkında bilgi veren kaynaklarda, in-Â, W JL ^a ettiği hamamlar için değişik sayılar
verilmektedir'. Tczkirciül-Bünyan'da 37, Tez-k ı r c i ü ' l - E b n i y c ' d c 52. T u h f c t ü " l - M \ m a r i n ' d c 40, Adsız Risale'de 45 hamam zikredilmiştir. Bu belgelerin hepsinde o n a k olan h a m a m l a r ı n sayısı ise sadece 6'dır. Belgelerin bildirdiği bü tün h a m a m l a r ı n sayısı da 59 dur. Fakat bu sayı ya da b a z ı k ü l l i y e l e r i n h a m a m l a r ı d a h i l edilmemiştir. Meselâ Ilgın'da Lala Mustafa Pa şa, Payas'la ve Lüleburgaz'da SokoIIu Mehmet Paşa H a m a m l a r ı gibi. Bu durumda. Mimar Ko ca Sinan'ın h a m a m l a r ı n ı n kesin sayısının ve i -s i m l c r i n i n m a a l e -s e f b i l i n e m e d i ğ i ortaya ç ı k m a k t a d ı r .
Koca Sinan'ın h a m a m l a r ı , diğer hamam lar gibi ya külliyeler ile birlikle veya daha önce h a m a m s ı z olarak yapılmış bazı mimarî manzu melere sonradan eklenmek suretiyle inşa
edil-2 Türk Hamamlannm bölümleri için bakınız: H.Giûck. "Die Bader Konslanlinopels". Wien 19edil-21: K.Klinghardı. "Turkischc Bader". Stuttgart 1927. Kemal Ahmet Anı. "Türk I tamamları Etüdü", Lstanbul 1949: Cel.'ıl E-sal Arscvcn. "Türk Sanatı Tarihi" "1 lamamlar" K'lümü. İstanbul 1965. .s.517-527: "Türk Ansiklopedisi". "I lamam" maddesi. Cilı: 18. Ank;ıra 1970. s. 424-42/.: A.Saim lügen. "namam"maddesi. "İsISm /\nsiklopcdisi". CiU:5. 1977, x.174-178.
lunmasma rağmen esas ışıklandırma, kubbenin tepesindeki bir aydınlık feneri ile sağlanmış-tır(Res.l,2). Ilıkbir me kânda yıkanmaya imkân veren ve yanlarda helâlan ve traşlık hücreleri ni ihtiva eden soğukluk bölümü(Plân 1-12), kü çük kubbe ve tonozlarla örtülmüştür. Bu bölümün aydınlatılması için, kubbelerin veya tonozların üzerindeki ışık gözlerinden faydala-nılmıştır(Res 3). Bir mcrkezîkubbenin etrafın da aksiyal veya radyal bir düzende tertiplenmiş eyvanlar (sofalar) ile müstakil hücreler (halvet ler) den oluşan sıcaklık bölümü (Plân (1-12) hamamın en önemli kısmıdır. Merkezi kubbeli mekânda göbek taşı adı verilen bir orta seki mevcuttur. (Plan 1,2,3,6,7,11,12). Açıkta yıkan maya mahsus eyvan biçimindeki sofaların üstü tonoz, kubbe veya yarım kubbelerle; özel yıkan maya ayrılmış kapalı müştaka hücreler biçimin deki halvetler de birer küçük kubbe ile örtülmüşlerdir(Res 5). Işıklandırma da, soğuk luk bölümünde olduğu gibi, kubbe ve tonozla rın üzerine açılmış, değişik kompozisyonlar hâlinde ve farklı şekillerdeki ışık gözleriyle te min edilmiştir(Res.6). Sıcaklık bölümünün du varına bitişik olarak ve ona bir kontrol penceresi ile bağlanmış bulunan sıcak su depo su, mütemadi bir tonozla örtülmüş olup bunun gerisinde de, deponun altındaki ocak ağızının açıldığı ve hem hamamın; hem de suyunun ısı tılmasında kullanılan yakıtların depo edildiği, üstü kapah bir külhan mevcuttur. Klâsik devir Türk Hamamları ya tek(Plân 3,8,10,Res.7,8,9), yani belli gün ve saatlerde yalnız erkeklere ve ya kadınlara yahut çifte (Plân 1, 2, 3,5, 6,7„9,ll,12,Res.lO,ll,12),yani her gün ve her saatte, biri erkeklere diğeri kadınlara aynı zamanda hizmet verecek şekilde, yanyana inşa edilmişlerdir. Ancak genellikle çifte hamamlarda erkekler kısmı, kadınlarınkinc nazaran daha büyük ve gösterişli yapılmıştır.
İşte Mimar Koca Sinan, Türk hamamla rının bu klâsik kompozisyonuna, öncelikle er
kekler bölümü soyunmalıgınm girişine kubbe li, tonozlu bir revak veya bazan da sadece, ah şap konsolların desteklediği geniş bir ahşap saçak eklemek suretiyle daha zengin ve anıtsal bir g ö r ü n ü ş k a z a n d ı r m ı ş t ı r ( İ s t a n b u l Ayasofya Plan 7, Resim I). Edirne So kollu (Plan 6 Rcs.2) ve Lüleburgaz'daki.SokoUu (Plan 5, Res.lO) Hamamları bunlara örnek gösterilebilir.
Koca Sinan'ın Türk Hamamlarının ge nel kompozisyonunda uyguladığı ikinci bir ye nilik, sıcak su deposu ve buna bitişik külhanı bir simetri ekseni gibi ortaya alarak sıcaklık, so ğukluk ve soyunmalıkları, bu eksenin iki tara fında, zıt istikametlerde sıralamak suretiyle, o zamana kadar tatbik edilmemiş bir çifte hamam şemasını denemesidir. Ayasofya (Plan 7, Res. 13) ve Fındıklı Hamamları böyle örneklerdir-'. Mimar Koca Sinan'ın, özenilerek inşa e-dilen bazı klasik devir Türk hamamlarında uy guladığı en önemli yenilik, sıcaklık bölümünün düzenlenmesinde görülür. Koca Sinan, sıcaklık bölümünde geniş ve ferah bir mekân temini i-çin, çevresinde üstü açık halvetleri ihtiva eden veya duvarian boyunca kurnaların sıralandığı, derin ve geniş eyvanlarla teçhiz edilmiş merkezî mekânlı bazı şemalar denemiştir. Meselâ, Ü s küdar Atik Valide Hamamı'nda, çevresinde üs tü açık halvetlerin yer aldığı.kare plânlı tek bir mekân hâlinde tertiplenen sıcaklık, Fındıklı Molla Çelebi Hamamı'nda kare orta mekânın üç kenarı; Lüleburgaz SokoUu Hamamı'nda i-se (Plân 5, Res. 14) orta mekânın dört kenarı genişliğince, birer büyük eyvanla derinleştiril miştir. Muhtemelen antik devir kaplıcaların dan alınmış bir ilhamla gerçekleştirilen bir yenilik de sıcaklıktaki orta mekânın merkezî kubbesi, sütunların taşıdığı kemerier üstünde yükseltilirken, bunun çevresindeki sofa ve hal vetleri ayıran taşıyıcı duvarların kaldırılıp birer alçak perde duvarı hâline getirilmesiyle geniş ve toplu bir sıcaklık mekânının
oluşturulması-Semavf Eyice, "İstanbul'un Ortadan Kalkan Bazı Tarihi Eserieri", Tarih Deı^isi, Sayı: 27, İstanbul 1973, s. 154-156.
tlır T o p k a p ı Sarayf ndaki H ü n k â r vc Valide H a m a m l a r ı ( P l â n 9), Sülcymaniyc (Plân 10, Rcs. 15) ve A z a p k a p ı SokoUu Külliyesi hama-mınm erkekler (Plân 12) kısmı böyle düzenlen miş ş e m a l a r ı ile üikkat çekerler. Çcmbcrlita^ Valide Sultan H a m a m ı ise bunların en gelişmiş örneğidir (Plân 11). Yine Koca Sinan tarafın dan inşa edilmiş Şchzûde, Topkapı Ahmet Pa şa veya A z a p k a p ı S<.)koUu Câmilcri'nde veya
Kânûıî Sultan Süleyman, Sultan I I . Selim Tür-belcri'nde o l d u ğ u gibi, ayak vc sütunlarla des teklemiş merkezî ö r t ü sisteminin, bu d ö n e m i n Türk Hamam Mimarisinde dc d e n e n m i ş olma sı gerçekten ilgi çekicidir.
Koca Sinan'ın, h a m a m l a r ı n sıcaklık bö lümü k o m p o z i s y o n l a r ı n d a tatbik ettiği bir baş ka yenilik de, o zümana kadar genellikle kare plânlı olarak yapılan köşe halvellcrindc, üçgen, altıgen, sekizgen planların d e n e n m i ş bulunma sıdır. Meselâ Koca Sinan'ın Ayasofya Hama-mı'ndaki haçvarî plânlı sıcaklık halvetleri, bu gelişmenin bir sonucu olarak oria\-a çıkmıştır (Plân 7).
K o c a S i n a n ' ı n h a m a m l a r ı n d a genel kompozisyon vc plânla ilgili yeniliklerin yanın da, kullanım şekli ile ilgili, orijinal bazı mimarî detaylara da rastlanır. Meselâ, Sülcymaniyc H a m a m ı ' n d a olduğu gibi, yıkanma esnasında temizlik için gerekli bazı eşyayı koymağa yara yan, kurna teknelerine bitişik prizmatik kaide ler (Res. 16); Ayasofya H a m a m ı ' n d a bulunan vc kapalı havalarda %'eya geceleri h a m a m ı ay dınlatmak için kullanılan, duvarlara konsol o-larak yerleştirilmiş, minyatür saray ocakları bi ç i m i n d e k i ç ı r a g m a n l a r ^ b u n l a r a ö r n e k gösterilebilir (Res. 17).
Netice olarak Mimar Koca Sinan, tıpkı diğer tür Osmanlı yapılarında da görüldüğü ü-zcre, hamamlarda da genellikle fonksiyona uy gun fakat dış ve iç görünüşleriyle daha önce yapılmış örneklerden daha konforlu ve estetik biçim ve kompozisyonlar uygulamak suretiyle, mühendislik ve mimarlık alanlarındaki dehası nı açıkça ortaya koymuştur.
Yaptığımız incelemeler sırasında. Koca Sinan'ın hamamları ile ilgili olarak tcsbii ede bildiğimiz bazı husû.ların Vakıflar Gene! Mü-d ü r l ü g ü ' n e Mü-d u y u r u l m a s ı n ı n veya h a t ı r l a l ı l m a s ı n ı n mecburiyetine inanıyoruz. Şöyle k i :
1) Mimar Koca Sinan'ın İstanbul Sülcy maniyc, Azapkapı Sokollu, Lüleburgaz Sokol-lu Hamamları gibi mimarîkompoziyon ve detay açısından en dikate değer eserleri, maalesef Va kıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü ' n ü n mülkiyetinden çıkmış olup bunlar sahipleri tarafından genel likle depo, imalâthene gibi başka maksatlarla kullanılmaktadırlar. Türk Hamam Mimarisi'-nin eriştiği son merhaleyi temsil eden bu birkaç örneğin mutlaka tekrar vakfa döndürülmesi ve ya sahipleri tarafından restore ettirilip, merak lılar tarafından ziyaret cdiicbitecck şekilde, yeniden hamam olarak kullanılması temin edil melidir.
2) Türk Hamamlarının asli fonksiyonu temizlenmeyi sağlamaktır; ancak bunun yanı sı ra bazı hamamlarımızda keçe imalâtı veya deri bt)yama için özel bölümler de mevcuttur*^. Ha mamların restorasyonlarında aslî fonksiyonları dikkate alınmalı; fakat bu mümkün olamadığı takdirde, sergi salonu, müze, çarşı kafeterya
gi-4 Yılmaz Önge. gi-4;Koca Sin.Tn'm ! İtmamlarında Görülen Bir Yenilik: Merkezî Kubbeli Ö n ü SİMcmlcrigi-4;. 11. tlluslararası Türk ve İslâm Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongre'si. 1^ Nisan- 2 Mayıs 1986. "lîıldiriler". Cill: U. Mimar Sinan, s, K2-85. 5 Y ı l m a z Ö n g e . "Eski Türk Hamamlarında .-Vdınlaima". "Vakınar [)ergısi". Sayı: XI!. Ankara 1978. s. i:V<-l?5.
6 Edirne'de X V . yüzyıla ai\ Mihal Bey Hamamı. Konya'da X V I ! . yüzvıla aıl .•Mımel i-.fendi Hamamı bunlara örnek
gösterilebilir. Türk Hamanılan. milliyel ve din ayırdelmeksi/in herkese açık olduğundan. Yahudilerin çokça bulunduğu bazı mahallclerdeki hamamlarda da, Yahudilerin kendi inançlarına göre temiz ola bilmeleri için, yıkandıktan sonra içine girdikleri, magiıs adı verilen bir hasuzlu mekân vardır. Gazianlep-Kılis'le -XVI.yu/yila ait I'ayt Hamamı buna örnek gösterilebilir. (Bk. 1. Hakkı Konyalı. ".-Nbideleri vc Kilatvleri ile Kilis Tarihi", :İstanbul 1'><>,H. s.?.*;?.
bi başka fonksiyonlar için, en az tadilât ile ona rım vc kullanım yollan aranmalıdır. Nitekim bugün kısmî tadilât ile onarılan. Koca Sinan'ın Üsküdar'daki Atik Valide Hamamı kapalı çar şı^, Ayasofya Hamamı ise sergi salonu olarak kâllanılmaktadır. Üsküdar-Toptaşı Valide Sul tan Hamamı^ Konya Karapınar Sultan II. Se lim ve Payas SokoUu Hamamı metrOc; Hafsa Kasım Paşa Hamamı ile İzmit Pertev Paşa Ha mamı da harabe hâlinde durmaktadır.
3) Türk Hamamları hakkında bugüne kadar tesbit edihniş inşa!, mimarî veya tesisat i-le ilgili özelliki-ler maai-lesef eksik vc hatalıdır. Gerek Vakıflar Genel Müdürlüğü, gerek ise mal sahipleri tarafından yaptırılan restorasyon lar bu yüzden genellikle başarılı olamamakta; hattâ onarım esnasında orijinal birçok iz veya bakiye kaybolmaktadır (Res.18). Tophane Kı lıç Ali Paşa ve Edirnekapı Mihrimah Sultan Hamamları'nın onarımları bunlara örnek gös terilebilir.
TARTIŞMA
BAŞKAN- Prof.Dr.Yılmaz Ö N G E Beyefendiye teşekkürlerimi arz ediyor, tebliği tartışmaya sunuyorum.
Buyurun Hanımefendi.
Ayhan DÜRRÜOĞLU- Efendim, Allah razı olsun, hocamızdan öğrendik, hamamlarımı/ın ihyası bâbmda ve eyladın elinden daha iyi muhafaza için mazbutaya alınmış eserlerin, tekrar onun bunun elinde görülmesini önleyecek tedbirlerle, tekrar devlet elinde restorasyona alınmasını gönülden temenni ediyoruz.
Efendim, ben Allah'ın hikmeti, bir tesadüf eseri olarak, tarihi hamamlarımız nezdindc Cağaloğlu Hamamı'nın resmini yapmak için, 1965 senesinde gittim. Korkunç bir kalabalık vardı; çünkü bir taraf erkekler hamamı, bir taraf hanımlar hamamı. Ben hanımlar hamamına girerken, erkekler bölümünde dediler ki, "Knıscefin damadı Acu Bey geldi, burada yıkanacak" Tesadüfen ben de, o gün kadınlar hamamı bölümünde bir yağlı boya tablo yaptım ve onu İzmir'de sergiledim. İzmir'de Gazeteciler Cemiyetine, -tesadüfe bakın yine aynı gün- Acu Bey geldi, sergiye vc efendim benim resmimi gördü. İyi ki o resmi yapmışım; çünkü kadmlar bölümü yıkılmış durumda bugün. Yani, 1965'den bu yana da, yıkımlar devam ediyor. Biraz önce hocamızın işaret ettiği gibi, aydınlık bölümünden başlıyor, kubbeden, öbür taraftan göçüp gidiyor. Bu meyanda, Acu Bey Hamamı'nın kadınlar bölümü tekrar restore edilemez mi acaba? İnşallah edilir. Bunu temenni etmek, arz etmek istedim.
Sağolun efendim.
BAŞKAN- Teşekkür ediyoruz efendim.
7 Bk. Behçet Ünsal, "Sinan'ın Son Bir Eseri Üsküdar- Büyük Hamamı'nın Asit Şekline D ö nüşümû", "TAÇ", Sayı: 1, Şubat 1986, s. 23-27.
8 Bu hamamın da kahvehane, pastahane, çarşı olarak kullanılabilmesi için bazı proje çalıjmalan yapılmıştır. Bk. Ergun Taneri - Adnan Kazmaoğlu "Atik Valide Hamamı Yeniden Kullanım Projesi", "Çevre", Sayı: 3, Mayıs-Haziran 1979, s. 40-42.
Buyurun Sayın Hocam.
Prof.Dr.Semavi EYİCE- Efendim, müsaadenizle bir-iki noktaya işaret etmek istiyorum. Birincisi, Haseki Hürrcm Sultan Hamamı, Ayasofya Hamamı olarak bilinen hamam. Bu hamamın önünde bir rcvak var, bu rcvak orijinal midir, değil midir? Bildiğim kadanyla, zannediyorum Meşrutiyet yıllarında, bu hamam büyük bir restorasyon görmüş ve o zaman ilave edilmiş bir parçadır; yani, aslında bu rcvak yoktur. Kardeşimiz Yılmaz Bey, bu hamamı Sinan'ın başarılı bir örneği gibi gösterdi; ama ben buna da katılamayacağım. Bu İstanbul Hamamları içinde, ısınmaması ile tanınmış bir hamam, faal olduğu devirde pek makbul değil. Sebebi, ip gibi uzun oluşu yüzünden, bu hamam ısınmazmış. Halbuki, dikkat buyurulacak olursa, hamamları genellikle bir kitle halinde, yani kadınlar ve erkekler kısımlarını bir bütün halinde birleştiriyorlar. Yalnız., Sinan burada, upuzun bir plan tatbik etmiş, dolayısıyla da bu hamama biraz zararlı olmuş; halvet kısımları yeleri kadar ısınmıyor, çünkü duvarları yanlardan açık durumda, Onun için, hamamın çalıştığı devirde pek makbul bir hamam değilmiş iyi ısınmıyor diye.
Hamamların harabiyclinc gelince, bu çok üzücü bir şey maalesef. Bunlar aslında vakıflara gelir sağlasın diye bol miktarda yapılmış ve o kadar da bol yapılmış ki, hepsi de odunla ısındığından, İstanbul'da odun kâfi gelmemiş. Odun kâfi gelmiyor diye, 18 inci Yüzj-ılda hamam yapımını yasaklamışlar. Dikkat edecek olursanız, 18 inci asırdan sonra, İstanbul'da büyük hamam yapılmamıştır. Tek bir hamam vardır 18 inci Yüzyıla ait; o da, aslında Ayasofya'daki l.Mahmut'un yaptırdığı ilavelerin evkafı olarak yapılmış olan Cağaloğlu Hamami'dy.
Hamamlar bahsinde acıklı bir örnek, bildiğiniz gibi kendisine çirkin bir isim yakıştırılan, Patrona Hamamı denilen Bâyezid Hamamı'dır. Aslında bu, bizim külliyeler bahsinde de kısaca temas ettiğimiz gibi, Bâyezid Camii'nin, külliyesinin bir parçasıdır. Bayezid Külliyesi, İstanbul'un merkezinde yıldız gibi açılan bir külliyedir. Onun bir parçası olarak yapılmıştır ve Türk sanatının en muhteşem, en büyük örneklerinden biridir. Maalesef, Rektör T E R Z İ O Ö L U büyük paralar harcayarak bunun bir kısmını restore etti; fakat, sonradan bu hamam nedense sahipsiz bırakıldı, içinde kalorifer tesisatı bile yapılmışken hepsi parçalandı, mermerleri, camı, çerçevesi kırıldı ve bugün o vaziyette duruyor. Bugün burayı hamam olarak işletmek arzu edenler çıkmakta; fakat sahibi belli değil. Bir ara Üniversite benim dedi, arkasından Vakıflar hayır benim dedi. Benim bildiğime göre, halvet kısımları da 30-40 sene evvel Millî Eğitim Bakanlığı tarafından istimlak edilmişti. Halbuki, bugün Bakanlık da buna sahip çıkmıyor; yani, kimin olduğu belli değil, bu hamamın sahibi yok şimdi. Vakıflar da, kendisine ait olan yerlere genellikle sahip çıkmıyor. Ben daima "Vakıpar malına sahip olsun "demişimdir. Öyle görülüyor ki sahip değil. İstanbul'un göbeğinde bu çok değerli ve İstanbul'un en büyük, en güzel eserlerinden biri olan Bayezid Hamamı, bugünkü perişanlık içindedir. Entcrasan bir tarafı, arkadaşımız temas etmedi, -İstanbul hamamlarının çoğu akarsuyla suyu sağlar- bu, İstanbul hamamları içinde, suyu muazzam bir kuyudan, bostan kuyusu gibi bir kuyudan, suyu dolapla çekilen yegâne hamamdır ve son z.amanlarda bu kuyu ortaya çıkarıldı. Eminönü Belediyesi bunun etrafına bir de parmaklık çekti. Derinliği ne kadar bilemiyorum; ama, korkunç bir şey, muazzam bir kuyu. Bugün kuyu, hamamın arkasında görülebilir, merak edenler gidip bakabilirler. Hiçbir hamamda olmayan bir şey bu; ancak Anadolu hamamlarında vardır bu lip, bostan kuyusuyla dolap bcygiriyle suyu çekilen hamam.
Aslında bunlar, kültür tarihimizin bir lakım alametleri, işaretleri: fakat yeteri kadar incelenmemiş. Çok şükür ki, bir Avusturyah • istanbul Hamamları" û\yc bir kiiapyazmış; bir Alman ''Türk Hamamları " ûiyc bir kitap yazmış; bugün bütün bilgiler bu iki kitaba dayanmakta. Çünkü, bu
iki kişinin yazdığı kitaplarda yayınladıkları hamamların çoğunu biz, "Buna ne lüzum var? " diye yıkı p kaldırmışız. Bilhassa, çarşı mıntıkalarındaki hamamlar, işhanı yapılmak gayesiyle bu hale getirilmiş, Ben Kurul Başkanı iken bir tanesini kurtarmaya çalıştım, kararını aldığım halde Ankara'da ne olduysa oldu, tamamen tersine bir karar geldi ve hamam tamamen temizlendi, ortadan kaldırıldı. Adamı razı etmiştim, yapacağı işhanının altında hamamı muhafaza edecekti. Bu acıkh bir şey; fakat maalesef oluyor.
Hamamlar standardize edilecekse, üzerinde durulması gereken bir nokta da, çarşı hamamları dediğimiz bu hamamların dışında bir de konak hamamları, özel hamamlar var. Bunlar üzerinde de durup, bunları da ayn bir tipoloji içinde incelemek lazım. Bunların inanılmaz derecede minyatür örnekleri de var, küçücük, birkaç metrekarelik hamamlar var. Gayet enteresan herkesin bildiği bir örnek, gayet küçük bir saray hamamı, İznik'teki İsmail Bey Hamamı denilen hamamdır; ki, küçük özel hamamlar grubunun en şaheser örneğidir. Fakat bugün İznik'e gidin bakın, hali pür melalini adeta ağlayarak seyredersiniz. Gerçekten, Mimarlık Tarihi bakımından. Sanat Tarihi bakımından başka bir benzeri, bir eşi olmayan harikulade bir eserdir.
Ben arkadaşıma teşekkür ediyorum. Söyleyeceklerim bu kadar.
BAŞKAN- Teşekkür ederiz efendim. Buyurun Sayın Hocam.
Prof.Dr.Yılmaz ÖNGE- Efendim, sayın konuşmacılara teşekkür ediyorum, konunun aydınlatılmasına yardımcı oldular. Bazılarının cevap verilme durumları yok.
Ayhan Hanımın temennisine yürekten katılıyoruz, inşallah restore edilir, kurtulur.
P r o f . E Y l C E Hocamızın sorduğu sorunun kesin cevabını maalesef bilemiyorum. Y a n i , Ayasofya'daki Haseki Hürrem Sultan Hamamı'nın önündeki revak orijinal mi değil mi kesin bilemiyorum; ama, ben başka örnekler de gösterdim. Bu orijinal olabileceği için bir kanıttır. Birden,
"Olamıyor, o/wıaz"diyemeyiz; çünkü başka örneklcrvar. Hatta, bizzat Sayın Hocamızın yayınladığı, Aksaray'daki Kızlarağası Hamamı var. Yani, Sinan'ın bu örnekleri, -ben demin söylemeyi unuttum-kendinden sonraki dönemlerin hamamları için numune alınmıştır, tekrarlanmıştır. Gerek, dışarıdaki rcvaklı giriş, gerek içerideki sıcaklığın sütunlara oturtulan örtü sistemi tekrarlanmıştır. Yine Hocamız örnek verdiler, mesela Cağaloğlu'ndaki hamam, direklerle üst örtüsü taşman, merkezî kubbeli sıcaklık ihtiva eden hamamların en son ve en büyük örneğidir; 18.yüzyıl hamamı olmasına rağmen.
Ayasofya Hamamı'nın hakikaten bir talihsizliği var. Teknik bakımdan bu böyle, zor ısınan bir hamjam; ama, dediğim gibi, tekrarlanmış. Yani, 17 nci yüzyılda da benzeri örnekleri yapmışlar. Çok değil; ama, en azından aynı tipte beş tane örnek rahatlıkla saymak mümkün olabilir.
Bayezid Hamamı için söylenenler gerçektir ve nasıl değerlendirilir bilemiyorum; ama, suyunun temini bakımından da orijinal olduğuna göre, öncelikle düşünülmesi gereken örneklerin başında yer alıyor.
Standardizasyonda da, konak hamamlannın dikkate alınması tabiî gerekir.
Bir husus daha var, çok defa gözden kaçıyor, bugün sanat tarihi kitaplarını açın. Mimarlık Tarihi kitaplarını açın, Türk hamam mimarisini hep Fatih döneminden başlatırlar; yahut, en erken Beylik döneminden başlatırlar. Peki, Selçuklu döneminde Anadolu'da hiç hamam yapılmadı mı? En büyük hamamlar belki o zaman yapıldı ve bunlar hâlâ yaşıyor. Osmanlı ilaveleriyle Osmanlı tadilatıyla hâlâ yaşıyor. Demek ki, Türk Hamamı deyince, çok geniş bir zaman dilimi içinde Anadolu'da yapılmış hamamların hepsini birden ele almak lazım. Zlaten, bizim millî mimarimizin büyüklüğü böyle daha kolay anlaşılır.
P l a n 2
I s t a n b u l - Z e y r e k H a y r e d d i n P a ş a ( Ç i n i l i ) H a m .
n
P l a n A
P l a n 5
L ü l e b u r g a z - S o k u i l u M e h m e t P a s a H a m ,
P l o n 7
i s t a n b u l - A y a s o t y a H a s e k i H ü r r e m
L E V H A II
P l a n . 1
İ s t a n b u l - E d i r e k a p ı M i h r i m a h S u l t a n H a m .
P l a n . 3
i z m i t - H ü s r e v K e t h ü d a Huhn.
P l a n 6
E d i r n e
S o k u l l u M e h m e t
P a s a H a m .
T
H a m ,
®•. ^ 1 . . . r
P l a n 8
K o n y a
-K a r a p ı n a r
S u l t a n n , S e l i m
H a m .
m
1- istanbul Ayasofya Hamamının erkekler kısmı
girimi
' 'f- İzmit Hüsrev Kethüda Hamamı
Işf Sıcaklığı
3- Konya Karapınar Sultan H.Selim Hamamında soğukluk tavanı
P l a n 9 I s t a n b u l ' - T o p k a p i S a r a y ı H ü n k â r v e V a l i d e S u l t a n H a m ,
©
I
IP l a n 'İÜ i s t a n b u l - S ü l e y m a n i y e y .CD r CJ. I 1 • H a m . L E V H A I I I
P l a n 11 I s t a n b u l -C e m b e r l i t a ş V a l i d e S u l t a n H a m . P l a n 12 I s t a n b u l -A z a p k a p i S o k u l l u M e h m e t P a s a H a m .
4
izmit Husrev Kethüda Hamamı (onarım sırasında 1988)
5- Konya-Karapınar Sultan Il.Selim
Hamamında bir halvet 6- istanbul Ayasofya Hamamı erkekler kısmında sıcaklık örtüsü
V
V "
» » •
J
10- Lüleburgaz Sokollu Mehmet Hamamı Paşa
11- İstanbul Çemherlitaş Valide Sultan Hamamı
7
« •
8-Konya- Karapınar Sultan Jl.Selim Hamamı
• • •
14- Lüleburgaz Sokollu Mehmet Paşa Hamamı erkekler kısmı sıcaklık kubbesi
15- İstanbul Süleymaniye Hamamı sıcaklı^nda
halvet
r 417- İstanbul Ayasofya Hamamı so^klu^nda bir çırakman
MA
4.
i r
V 2- İstanbul Azapkapı Sokollu Mehmet Paşa Hamamı
16- İstanbul Süleymaniye Hamamı sıcaklığında bir kurna