ANKARA SANAT TİYATROSU ONU UNUTMADI
Türk tiyatro ve sinemasının değerli sanatçılarından Erkan Yücel 9-13 Eylül 2009 tarihleri arasında Attila İlhan Kültür Merkezi’nin düzenlediği etkinliklerle anılacak.
Etkinlik Programı
Attila İlhan Kültür Merkezi devrimci sanatçı Erkan Yücel’i unutmuyor ve unutturmuyor… İlk etkinlik 9 Eylül 2009 tarihinde, saat 21.00’de Beyoğlu Kültür Merkezi’nde “Bereketli Topraklar Üzerinde” filminin gösterimiyle başlayacak.Erden Kıral’ın Orhan Kemal’den sinemaya uyarladığı 1979 tarihli yapımın başrollerinden birini Erkan Yücel oynuyor…11 Eylül 2009 Cuma günü saat 21’00’de “Gibi Yapanlar Tiyatro Topluluğu”nun Muzaffer İzgü’den uyarladığı “Sınır” adlı oyun sahnelenecek.Yönetmenliğini Mert Urgan’ın yaptığı oyun Kadıköy Selamiçeşme Özgürlük Parkı’nda oynanacak…Daha sonra 12 Eylül 2009 Cuma günü 20.00’de Mesut Kara’nın Erkan Yücel’i konu alan “Şimdi Geçti Buradan” adlı belgesel filmi gösterilecek,ardından filmin yönetmeni Kara ile katılımcılar arasında söyleşi gerçekleşecek…Son olarak 13 Eylül 2009 Pazar günü Barış Manço Kültür Merkezi’nde “Erkan Yücel ve Politik Tiyatro” konulu bir başka söyleşi gerçekleşecek.Söyleşiye konuşmacı olarak Levent Kırca,Sinan Bengier,Levent Ülgen ve Haşmet Zeybek katılacaklar.Bu son etkinliğin başlama saati de 20.00.
Erkan Yücel’in AST Yılları ve Ankara’nın Tiyatro Ortamı
Yaşamı 1944- 1985 yılları arasına sıkışan Erkan Yücel Devlet Konservatuvarı Tiyatro Bölümü sınavlarına girmiş fakat başarılı olamamıştı. Rolünü çok iyi özümseyen, sahnenin gerektirdiği olağanüstü esnek, yumuşak bedene sahip olan bu çok yetenekli oyuncu, bu sınavları ağız yapısının uygun olmaması ve burnundan konuştuğu için kaybetmişti.O dönemde çok parlak ve volümlü sesi olmayanlar konservatuvar sınavlarını pek geçemiyorlardı.Yunan klasiklerinde ve tercüme oyunlarda oynayabilecek fizik özelliklerine ve yeteneğe sahip öğrenciler tercih ediliyordu.Aynı dönemlerde bu sınavları kazanamayan bir başka isim de Levent Kırca idi.Yıllar sonra hem sinemada hem de tiyatroda yeteneğini Türkiye’ye ve dünyaya kanıtlayan Erkan Yücel’i Devlet Tiyatroları sahnelerine davet edecek ama bu kez o,bu çağrıyı reddedecekti.
Erkan Yücel’in Erkan Yücel olduğu yer-hiç kuşkusuz-Ankara Sanat Tiyatrosu’dur.AST ise Türk tiyatro tarihinin en özgün ve değerli sanat kurumlarından biridir.1963 yılında kurulan bu tiyatroda çok nitelikli yerli ve yabancı oyunlar oynanırken,politik/devrimci tiyatro yapıtları da ağırlıklı olarak repertuarında yer bulmuştu.
Aslında 1960’lı yılların ikinci yarısının ve 1970’lerin Ankara’sı –deyim yerindeyse- bir “tiyatro cenneti”idi. Devlet Tiyatroları geceleri beş sahnesiyle seyircileriyle buluşuyordu…
Opera Meydanı’ndaki döner sahneli “Büyük Tiyatro” adı gibi Ankara’nın en büyük salonuna sahipti ve burada opera-bale gösterileri de yapılmaktaydı… Atatürk Bulvarı’nda Opera’ya uzanan yol üzerinde Bulvara paralel ara sokaktaki Evkaf Apartmanı’nda ise Küçük Tiyatro ve Oda Tiyatrosu bulunuyordu… Kentin uzağındaki Altındağ Tiyatrosu’nda ise çoğunlukla yerli oyunlar oynanıyordu…Bu tiyatrolar bugün de varlıklarını koruyorlar...Bir tek Kızılay’da çok güzel bir salon olan ve yabancı oyunlar oynayan Yeni Sahne artık tiyatro salonu değil…AST’ın yanı sıra bir başka devrimci özel tiyatro,Necatibey Caddesi’ndeki “Halk Oyuncuları” idi…Genellikle Devlet Tiyatrosu’ndan ayrılan sanatçıların yer aldığı “Mithatpaşa Tiyatrosu” düzeyli bir bulvar tiyatrosuydu…Ayrıca sahnesinde komedilere yer veren “Orhan Erçin Tiyatrosu” mütevazı olanaklarla varlığını sürdürmeye çalışıyordu.
Henüz nüfusu 1 milyonu bulmayan bir kentte hayli zengin bir tiyatro ortamı yaşanıyordu.Bu tiyatrolar arasında AST’ın çok kendine özgü bir yeri ve son derece özel, nitelikli bir seyircisi vardı.Yöneticiliğini önce Asaf Çiğiltepe,onun bir trafik kazasında yaşamını yitirmesinden sonra Güner Sümer ve Rutkay Aziz yapmışlardı.Tiyatronun yönetmenleri ise,bu isimlerin yanı sıra Ergin Orbey, Genco Erkl,.Yılmaz Onay ve Çetin Öner gibi isimlerdi.Oyuncu kadrosu da hayli yetenekli isimlerden oluşuyordu.Salih Kalyon,Işık Toprak,Şener Kökkaya,Mehmet Keskinoğlu,Erol Demiröz,Jale Aylanç,Meral Niron o yılların en değerli sanatçılarıydı.Ayrıca Genco Erkal ve Fikret Hakan da zaman zaman İstanbul’dan gelip bu kadroya dahil oluyorlardı.-Bu arada adlarını anamadığım değerli sanatçılar beni bağışlasınlar-…İşte Erkan Yücel böylesi zengin bir kültür ve sanat ortamında tiyatro birikimini oluşturmuştu. Ancak şu noktayı –mutlaka-belirtmek gerekiyor.Evet, o dönemin “oyuncu kadrosu –gerçekten- çok kuvvetliydi ama bu ekibin seyirciyi en fazla kucaklayan iki yıldızı,inanılmaz bir sahne sempatisine sahip olan Rana Cabbar ve Erkan Yücel’di.Bu iki aktörün-özellikle- komedi oynamaktaki yetenekleri çok üst düzeydeydi.Kısacası AST ve Erkan Yücel o yıllarda Ankara’da bambaşka rüzgârlar estirmişti... O sıralar hemen hemen hiçbir oyununu kaçırmadığım AST’ın ve Erkan Yücel’in belleğimde kalan oyunlarından birkaç tanesinin adını anmak istiyorum….”Ayak Bacak Fabrikası”,”Bozuk Düzen”,”Sarıpınar 1914”,”Durand Bulvarı”,”Eskici Dükkânı”,”Simavnalı Şeyh Bedrettin”,”Linç”,”Tozlu Çizmeler” ve ”Birinci Kurtuluş’tan”.
Erkan Yücel’in gelişen politik bilinci ve farklılaşan tercihi
AST 12 Mart 1971 ara döneminde “Nafile Dünya” ve “Hitler Rejimi’nin Korku ve Sefaleti” adlı oyunlarını oynadığı için uzun bir süre kapatılmıştı.Erkan Yücel de bu sırada tutuklanıp on beş yıl hapse mahkûm olmuştu.İki yıl kadar hapis yatıp işkence gördükten sonra,CHP- MSP Koalisyonu’nda,1974 yılında çıkarılan genel afla özgürlüğüne kavuşmuştu.
Hapisten çıktıktan sonra bambaşka bir Erkan Yücel vardır.Ama başkalaşan yalnız o değildir,Türkiye de, dünya da başkalaşmıştır; artık her şey bambaşkadır.O sanatçı kimliğinin yanı sıra bir düşünce insanıdır.Sosyalizmin sorunları sürekli kendisini meşgul etmektedir. Zaten Türkiye sosyalist solu -yapısı gereği- yoğun tartışmalar içindedir ve sürekli parçalanmalar yaşamaktadır. Daha Türkiye İşçi Partisi’nin ilk kurulduğu günlerde,1961’de dünyada ve Türkiye’de sosyalistlerin, bütünüyle dünya sosyalist hareketinin-yani Sovyetler Birliği’nin-denetiminde mi yoksa bağımsızlıkçı bir çizgide mi olması gerektiği tartışılmaktaydı.TİP burada Genel Başkan Mehmet Ali Aybar’ın “güler yüzlü sosyalizm” olarak tanımladığı bağımsızlık tercihini benimsiyordu…Ancak daha sonra partide Mihri Belli’nin “milli demokratik devrim” anlayışı, “sosyalist devrim” tezine karşı çok ciddi bir alternatif olarak çıkıyordu.Ulusal eğilimleri olan hareket Kemalizm’le, orduyla sıcak bağlar içindeydi ve devrimin bu kavramlar ve kurumlarla gerçekleşeceğin savunmaktaydı. Sert tartısmaların ardından MDD’ciler 1965’te partiyi terk etmişlerdi.Bu dönemlerde AST, yaşanan gelişmeler karşısında keskin tavır takınmıyordu. .Kuşkusuz konular içeride tartışılıyordu ama tiyatronun genel tavrına bir şey yansımıyordu…Sovyetler Birliği’nin 1968’de Çekoslovakya’yı işgali dünyada çok büyük yankılar uyandırmış, sosyalistler arasında derin çatlaklar yaratmıştı.TİP’e de ulaşan bu gerginlik,Behice Boran önderliğindeki “itaatkâr sosyalizm” yandaşlarının 1970’te partiyi ele geçirmeleriyle sonuçlanmıştı.Başta Genel Başkan Aybar olmak üzere bütün diğer fraksiyon mensupları parti ile yollarını ayırmışlardı.Bütün bunlar yaşanırken AST hem bağımsızlıkçı çizgisini hem de “sosyalist devrim”yandaşlığını sürdürüyor, böylelikle birleştirici bir rol oynamaya çalışıyordu…
Ancak 1970’lerin başında bütün Türkiye sosyalist solunu derinden etkileyen, her sosyalistin keskin tercihini yapması gereken günler gelip Dünyada iyice yükselen Çin Halk Cumhuriyeti-Sovyetler Birliği gerginliği Türkiye’de de birçok insanı ve örgütü karşı karşıya getirmişti. Sovyetler Birliği’nde gizlenemez noktaya gelen revizyonist eğilimlerin, proleterya diktatörlüğünü sonlandırdığı kaygılarını artırmıştı.Bürokrat-teknokrat yönetiminin sosyalizmin kökünü kazıyacağı düşünceleri çok yüksek sesle dile getirilmeye başlanmıştı.Bunların sonucunda Çin Halk Cumhuriyeti”nin 3.Dünya ülkelerine yönelme politikaları ve “üç dünya kuramı” tartışılıyordu.Özellikle Mao Zedung’un “kırlar-kentler kuramı” dikkatle inceleniyordu.Mao,dünyayı kırlar ve kentler olarak ikiye ayırıyor;Latin Amerika,Afrika,Orta Doğu ve Asya’yı,kırlar;Atlantik’in iki yakasını,Kuzey Amerika ve Avrupa’yı da kentler olarak tanımlıyordu.Ona göre dünyada da Çin Devrimi örneğine benzer bir süreç işleyecek,kırlardan kentlere akan kitleler sosyalist devrimi tamamlayacaklardı.Bu kuram gündemde olduğu sürelerde çok tartışılmıştı ve farklı bağlamlarda günümüzde de tartışılabilir.Öncelikle şunu belirtmek gerekiyor.Özellikle genç okurların bu bilgileri edinmeden Erkan Yücel’i tanımaları olanaksızdır.Çünkü Erkan Yücel bu noktada kesin tercihini bu siyasal çizgiden yana yapmıştı.O günkü AST da tavrını belirlemiş,bu siyasal harekete bütün kapılarını kapamıştı.Bundan sonra yolların birleşmesi mümkün değildi.
Bunun üzerini Erkan Yücel önce DAST(Devrimci Ankara Sanat Tiyatrosu)ı,ardından da “Halk Oyuncuları”nı kurmuştu.Salonları Ankara’da olmasına karşın halkla buluşabilmek için çok sık yurtiçi turnelere çıkmışlardı.Artık Erkan Yücel yalnız oyuncu değil,tiyatro yöneticisi,yönetmen ve oyuncu eğitimcisi olmuştu.İnandığı davaya ve tiyatroya çok yönlü hizmet vermekteydi.Ancak bir gerçeği itiraf etmek gerekiyor.Buralarda gerçekten çok değerli çalışmalar yapmıştı ama bu yarı amatör toplulukları hiçbir zaman, yuvası olan.AST düzeyine getirememişti.
Sinemada yıldızlaşan Erkan Yücel
AST sonrası Erkan Yücel’in sanatının doruklarlına ulaştığı yer sinema olmuştur.Burada birkaç satırla teknik bir konuya değinmek gerekecek.Tiyatro oyunculuğuyla sinema oyunculuğu arasında bir takım teknik özellikler olduğu bilinir.Tiyatro sahnesinde-belli ölçülerde-büyük oynanır.Oyuncu jestlerini,mimiklerini ve sesini belirginleştirmek zorundadır.Sinema kamerası ise hiçbir abartıyı kabul etmediği için oyuncu sinemada son derece ekonomik oynamak zorundadır. –bu sorunu aşabilir,sinemaya uyum sağlayabilirler.Ancak bunun istisnaları da az değildir.Çok sağlam bir oyunculuk kumaşına sahip olan Erkan Yücel-en ufak bir sıkıntı çekmeden- sinemaya hemen alışmış ve oynadığı az sayıda filmde çok büyük başarılar yakalamıştı.
O kadar ki,1974’te çekilen “Endişe” filmindeki rolüyle San Remo Film Şenliği’nde en iyi erkek oyuncu ödülünü alarak ,ülkemizde uluslararası alanda başarısını tescilleyen ilk ve tek oyuncu olmuştu.Bu filmin ilginç bir yanı da çekimine Yılmaz Güney’in başlayıp Şerif Gören’in bitirmiş olmasıdır.Çünkü Yumurtalık’ta çekimler devam ederken Yılmaz Güney bir hakimi vurduğu gerekçesiyle tutuklanmıştı…1979 yılında bir televizyon filminde,bir televizyon dizisinde bir de sinema filminde oynamıştı…Lütfü Ömer Akat ile Ziya Öztan’ın TRT için birlikte çektikleri “Çekiç ve Titreşim” ilginç bir serüven filmiydi ve Erkan Yücel çok başarılıydı…Aynı yıl yine TRT için,bu kez Halit Refiğ’in çektiği Kemal Tahir uyarlaması olan dizi filmde, “Yorgun Savaşçı’da da oynamıştı .Filmin 12 Eylül 1980 sonrası yakıldığı söylenmiş,yapım yıllar sonra yayına girmişti.Üzerinde koparılan fırtınalar dizinin kendisini hayli aşmıştı…Aynı yıl oynadığı,Erden Kıral imzalı “Bereketli Topraklar Üzerinde” 1981’de,Strasbourg’da “yılın en iyi filmi” ödülüne layık görülmüştü…Yine Erden Kıral’ın yönettiği 1983 tarihli “Hakkâri’de Bir Mevsim” rol aldığı son film olmuştu.Burada da çok başarılıydı ve bu film de Berlin Film Festivali’nde “gümüş ayı” ödülünü kazanmıştı….Yani Erkan Yücel’in oynadığı üç sinema filmi de uluslararası alanda ülkemizin yüzünü ağartmıştı.
Erkan Yücel bir tiyatrocuydu, sinemacıydı, sanatçıydı ve devrimciydi.Yaşadığı ülkeye önemli katkılar sağlamıştı….Nitelikli toplumlar değer yaratan,iz bırakan insanlarına sahip çıkar,onları sonsuza kadar yaşatırlar...
Attila İlhan Kültür Merkezi adını taşıdığı Kaptan’a yaraşır işler yapıyor
Dr. Vakur Kayador
Odatv.com