Hasan Çapik’in Sfenks Çatlağı’nda Büyülü Gerçeklik
(Cüneyt Tanyeri)
Balkonda her zamanki gibi sandalyeme oturmuş, çayımı yudumlarken kapı zili çaldı ve kargo kuryesinin getirdiği paketi aldım. İçinden Hasan Çapik’in yeni çıkan Sfenks Çatlağı adlı şiir kitabı çıktı. Kitabı aldıktan sonra şair arkadaşımıza bir teşekkür mesajı attım ve kitabı incelemeye başladım.
İZAN Yayınları’nca 2020 yılında yayımlanan kitap 60 sayfadan oluşmuştu ve ilk dikkatimi çeken kitabın başlığı idi: Sfenks Çatlağı… Sfenks, kafası koç, kuş veya insan; gövdesi ise aslan şeklini alan bir heykel. İlk önce Antik Mısır’da rastlanan sfenks, antik Yunan mitolojisinde büyük kültürel önem taşımış ve ismini buradan almış. Yunan mitolojisinde yıkım ve kötü şansı temsil eder.
Ares (Savaş Tanrısı), sfenkse anavatanı Etiyopya’dan ayrılıp Thebes’in dışında oturmasını ve yoldan geçenlere tarihin en ünlü bilmecesini sormasını emreder. O da emri yerine getirerek gelip geçeni durdurup onlara bu bilmeceyi sorar, çözemeyenleri boğarak öldürür ve oracıkta yer. Bir gün sfenksin karşısına Yunan mitolojisinde keskin zekâsı ve bilgeliği ile tanınan Oidipus çıkar. Sfenks ona da aynı bilmeceyi sorar:
“Hangi varlık sabah dört ayak üstünde, öğlen iki ayak üstünde ve akşam üç ayak üstünde yürür?”
Oedipus bilmeceyi çözerek cevaplar:
“O yaratık insandır. Çünkü insan bebekliğinde ellerini ayak gibi kullanarak dört ayak üzerinde emekler, yetişkin halinde iki ayak üzerinde yürür ama yaşlandığında yürüyebilmek için bir baston kullanır, yani üç ayaklı olur.”
Yenildiğini anlayan sfenks kendini yüksek bir kayalıktan atar ve ölür. Hikâyenin farklı biçimlerinde kendini hırsla yiyip yuttuğu da söylenir.
Şair, işte bu mitolojik heykelin ismiyle bir tamlama oluşturmuş ve Sfenks Çatlağı demiş. Burada çatlak sözcüğü tevriyeli olarak kullanılmış. Birinci anlamı heykelin kayadan oluşması ve zaman içinde doğal olaylar nedeniyle çatlaması, ikincisi sfenksin bilmecesi çözüldüğü için hırsından çatlaması, üçüncü olarak da bilmeceyi bilmeyenlere kötülük yapması emrini veren Savaş Tanrısı Ares ile fikir ayrılığına düşmesi… Hangisi? Bu sorunun yanıtı kişiden kişiye değişecektir mutlaka…
Sayfaları çevirmeye başladım, kitabın künyesi ve şairin öz geçmişi… Şairimiz 1977 Adıyaman doğumlu ve felsefe öğretmeni… Daha önce iki şiir kitabı yayımlanmış: Bekleyişin Zerdüşü (2007) ile Sismik ve Ritüel (2011). Şiirleri çeşitli dergilerde yer almış ve bu dergilerin adları sıralanmış. Dergi adları içinde Kasabadan Esinti dergisinin yer almamasını ise yadırgadım doğrusu.
Sonrasında şiirleri okumaya başladım. Bu şiirlerden birincisi Büyülü Gerçek isimli şiirdi ve ben de onu incelemeye karar verdim.
Büyülü Gerçeklik sanat akımı gerçekte olmaması gereken sihirli ve mantık dışı öğeleri içerir. Büyülü Gerçeklik’te, kitabın adında yer alan sfenks gibi perilerle, cinlerle, hayaletlerle dolu masallardan, destanlardan, efsanelerden ve halk hikâyelerinden yararlanılır.
Bu şiir, ikişerli dizeler halinde (eski söyleyişle beyit) altı ikilik ve bir dizeden oluşan birimler halinde. Dizeler, her ne kadar ikilik birimler halinde olsa da hece sayıları birbirini tutmuyor, ayrıca dize sonlarında uyak da yok. Anlayacağınız gibi biçim olarak Divan Şiiri’ne benzese de özünde serbest şiir.
Dizelerdeki asonans hemen göze çarpıyor. Örneğin birinci birimde “kambur zaman doldurdu arzuyu / yüreğe mürekkep yapraklardan” derken ilk dizede “a ve u” ikinci dizede “ü, e ve a” ünlülerinin tekrarlandığını görüyoruz ve bu söz sanatının diğer birimlerde de kullanılmış olması şiirde ahengi oluşturmuş.
Lirizmin yoğun olarak hâkim olduğu şiirde bolca imgeyle karşılaşıyoruz ve bu imgeler çoğunlukla alışılmamış bağdaştırmalardan ve Cervantes’in Donkişot adlı eserindeki kahramanların adlarından yararlanılarak oluşturulmuş.
Şair, ütopik dünyaya ulaşabilmek için Donkişot gibi hayali düşmanlarla savaşıyor ve silah olarak harfleri kullanıyor.
Son olarak, büyük harf kullanılmayan bu şiirde kitapta yer alan diğer şiirlerden farklı olarak noktalama işaretlerinin kullanılmadığını da söylemek isterim.
Dostlar, bu yazımda Hasan Çapik’in son kitabını ve kitabında yer alan bir şiirini incelemeye çalıştım. Sfenks beni de yer mi bilmiyorum.
Şiirle kalın ama umutsuz kalmayın!