Transkript
1 SATIġ SÖZLEġMESĠNDE YARAR VE HASARIN ĠNTĠKALĠ Yrd. Doç. Dr. Hayrunnisa ÖZDEMĠR ÖZET Satım sözleģmesi, her dönemde önemine binaen insanoğlu tarafından uygulana gelmiģtir. Satım sözleģmesinin yaygın uygulanırlığı onun hükümlerine de etki etmiģtir. Gerçektende, satıma ait hükümler en çok değiģikliğe uğrayan hükümlerdir. Bu hükümlerin en meģhurlarından biri hiç Ģüphesiz ki hasarın geçiģidir. Borçlar Kanunumuzun kaynaklığını yapan Ġsviçre Borçlar Kanunu Alman Medeni Kanunundan farklı olarak, Roma Hukukundan gelen Hasar satıcıya aittir: Periculum est emptoris kuralına sadık kalmıģtır 1. Bu kuralın uygulanmasında, sözleģmenin yapılmasıyla yarar ve hasar alıcıya geçmektedir. Bu durum öteden beri haksızlıklara sebep olmaktadır. Çünkü henüz sahip olmadığınız bir satım konusu Ģeyin, sözleģmeden sonra ifadan evvel umulmayan bir hal dolayısıyla yok olmasından sorumluluk alıcıya ait bulunmaktadır. Buna karģın Alman BGB ye göre hasarın geçiģi konusunda hâkim olan ilke teslim ilkesidir. Teslimle yarar ve hasar alıcıya geçer. YürürlüktekiBorçlar Kanununda yer alan ve tartıģılan BK m.183 hükmü, teslim ilkesi ve Viyana Satım SözleĢmesi göz önüne alınarak değiģtirilmiģtir. Ayrıca gayrimenkullerde hasarın geçiģine iliģkin yeni düzenlemelerde yer almaktadır. Hasarın geçiģi kuralına istisna getiren halin icabı ve sözleģmeden kaynaklanan istisnaların yanı sıra kanundan doğan istisnalara da yer verilmiģtir. ÇalıĢmamızda da, hasarın geçiģi konusu, mevcut ve yürürlüğe girecek Borçlar Kanunu hükümleri göz önüne alınarak incelenmiģtir. I. HASAR KAVRAMI A. Genel Olarak Hasar, Türkçe ye Arapça dan giren bir kelimedir. Hasar kavramı birden çok manada kullanılır. Buradan hareketle geniģ anlamda ve dar anlamda hasar söz konusudur. Türk Borçlar Kanununda birden fazla yerde hasardan bahsedilmiģtir. Ancak herhangi bir tanıma kanun metninde rastlanılmamaktadır. Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Medeni Hukuk Anabilim Dalı Öğretim Üyesi. 1 Meili, Alfred; Die Enstehung des schweizerischen Kaufrechts, Ein Beitrag zur quellenkritischen Untersuchung des Obligationenrechts, Zürich 1976, PN. 37 vd; EriĢgin Söğütlü, Özlem; Tarihsel ve Dogmatik Açıdan, Periculum Est Emptoris ( Hasar alıcıya aittir), Ankara 2010, 120 vd.
2 362 Prof. Dr. Cevdet YAVUZ a Armağan Borçlar Kanunu anlamında hasar, daha çok tesadüfî bir olay sonucunda kiģinin malvarlığında meydana gelebilecek ihtimali azalmalardır 2. Hasar kavramı bir geniģ diğeri dar anlamda ikiye ayrılmaktadır. GeniĢ anlamda hasar, kelimenin günlük dilde ifade ettiği anlamı karģılar. Buna göre hasar, zorlu bir olay sonucunda meydana gelen kırılma, dökülme, yıkılma gibi zararı ifade eder. Örneğin, yağan karın yolların asfaltında büyük hasara sebep olmasındaki hasar kelimesiyle, çoğunlukla afetlerin verdiği maddi zararlar kastedilir. Buradan da anlaģılacağı gibi, geniģ anlamda hasarda daha çok bir tesadüfîlik söz konusudur 3. Burada hasardan daha ziyade bir kiģinin kusuruna dayanmayan zararlar kastedilir. Ancak her zaman geniģ anlamda hasar, kusurdan meydana gelmemiģ zararları kapsamaz. Bazı durumlarda Xkusurdan doğan hasarları da kapsar. Örneğin, araba kullanırken cep telefonu ile konuģan kiģinin yanlıģ sollaması durumunda iki kiģinin ölmesi Ģahsın sebep olduğu kusura örnek teģkil eder. Buradan hareketle geniģ anlamda hasar için, bir Ģeyin herhangi bir borç münasebetine konu olup olmadığına bakılmaksızın telef ve zayi olması, yok olması halleridir 4. Bundan dolayı geniģ anlamda hasara ayni hasar veya Ģeye müteallik hasar adı verilir. Aynî hasarda bir malın herhangi bir sözleģmesel borç iliģkisine konu olmaksızın, doğrudan doğruya üzerinde ayni hak sahibi olunan eģyanın maddi anlamda somut olarak uğradığı yok olma, bozulma, kırılma, parçalanma gibi olumsuz sonuçlar ve hak sahibinin de bu sebeple doğrudan doğruya uğradığı zararsöz konusudur 5. EĢyaya iliģkin zarar, eģya üzerindeki hakka iliģkindir 6. Bundan dolayıdır ki eģya hukukunu ilgilendirir. EĢya yok olduğunda buna eģyanın sahibi katlanacaktır. Bu esas Roma Hukukundan kaynaklanmaktadır. Roma hukukunda bu durum, casum sentit dominus veya res perit domino (hasara malik katlanır) Ģeklinde ifade edilmiģtir 7. 2 Giger, Hans; Allgemeine Bestimmungen, Der Fahrniskauf ( ) in: Berner Kommentar Das Obligationenrecht, 2. Abteilung, I. Teilband, Bern 1980, PN. 7; Filios, Paul; Die Gefahrtragung beim Kauf im Rahmen des Synallagmas Berlin, 1964, 1; GümüĢ, Mustafa Alper, Borçlar Hukuku Özel Hükümler, 2008 C. I, Akıntürk, Turgut;Satım Aktinde Hasarın Ġntikali, Ankara 1966, Tandoğan, Haluk; Türk Mesuliyet Hukuku, 1961, 64, Akıntürk, 23; Sieber, Liliane; Gefahrtragung im Kaufrecht, Zürich 1993, 4. 6 Filios, 2; Sieber, 4. 7 Altay, Sabah;Satım SözleĢmesinde Hasarın GeçiĢi, Ġstanbul 2008, 5; Atamer, YeĢim; Satım SözleĢmesinde Hasarın Ġntikali Anı; Prof. Dr. M. Kemal Oğuzman a Armağan, Ġstanbul 2000 ( ), 132; Honsell, Heinrich; Schweizerisches Obligationenrecht, Besonderer Teil, 5. Auflg. Bern 1999, 46; Hager, Günter; Die Gefahrtragung beim Kauf, Frankfurt am Main, 1982, 38; Schwarz, R. Andreas (Çev. Kudret Ayiter); SatıĢ Aktinde Hasarın Ġntikali, 161.
3 Hayrunnisa ÖZDEMĠR - SatıĢ SözleĢmesinde Yarar ve Hasarın Ġntikali 363 Dar anlamda hasar, Borçlar Hukuku anlamında, borç iliģkisi içerisinde meydana gelen hasarları ifade etmek üzere kullanılır. Gerçektende dar anlamda hasar, özellikle borç münasebetlerinde, borcun doğumu ile ifası arasında edanın borçluya isnatolunamayan sebepler dolayısıyla ifanın imkânsızlaģması halinde ortaya çıkan ifa engelinin olumsuz sonuçlarının borç iliģkisinin taraflarından hangisinin malvarlığında doğacağının belirlenmesinde söz konusu olur 8. Bundan dolayıdır ki dar anlamda hasara borca müteallik hasar adı verilir. Borca müteallik hasar, sözleģmenin kurulmasından sonraki bir dönemle ifası arasındaki dönemde, sonraki ifa imkânsızlığının sonuçlarına sözleģmenin hangi tarafının katlanacağına iliģkindir 9. Bu çerçevede borca iliģkin hasar, sözleģme tarafları arasındaki bir riziko dağılımını ifade eder. Yabancı hukuk sistemlerinde de hasar bu Ģekilde ifade edilmektedir. Gerçektende Alman, Avusturya, Ġsviçre, Fransız ve Ġngiliz hukuklarında bu konuda zarar terimlerine yer verilmemiģ;fakat daima bir tehlikeyi ifade eden Gefahr, risque, risk terimleri kullanılmıģtır 10. B. Hasarın Ġntikali Sözü edilen bu tehlikelere taraflardan hangisinin ne zamandan itibaren maruz kalacakları, yani hasara satıcının mı yoksa alıcının mı katlanacağı meselesine, hasarın intikali adı verilmektedir. Satıcı teslim borcundan kurtulmakla beraber alıcıdan semeni talep edemeyecek isehasarın satıcıya intikali, diğer taraftan satılanı hiç veya akde uygun surette elde edememesine rağmen semeni ödemekle mükellef olacak veya ödediği semenin kendisine iade edilmesini artık talep edemeyecek olması durumunda da hasarın alıcıya intikalisöz konusu olur. Buradan hareketle denilebilir ki, satım aktinde hasarın intikali meselesi esas itibariyle ifası veya gereği gibi ifası satıcıya isnat olunamayan haller münasebetiyle imkânsızlaģan teslim borcu karģısında, semen borcunun mukadderatının, yani hala ödenip ödenmeyeceği veya daha evvel ödenmiģse geri alınıp alınamayacağı hususunun tespit ve tayininden ibarettir 11. Yukarıda anlatılanlara göre, hasarın intikali meselesinin söz konusu olabilmesi için, her Ģeyden evvel imkânsızlığın kusurdan ileri gelmemiģ olması gerekir 12. BaĢka bir deyiģle hasar, teslim borcunun ifasının veya gereği gibi ifasının satıcının mes ul olmayacağı sebeplerden dolayı imkânsızlaģması ha- 8 Akıntürk, 24; Sieber, 5; Filios, 3; Kaiser, Fredrich; Die Gefahrtragung im Kaufvertrage nach Deutschem und Schweizerischem Recht, Heidelberg, 1927, 6; GümüĢ, 60; 9 Giger, Art. 187, PN. 7; Tandoğan Haluk; Özel Borç iliģkileri, 1988 C. I/I, Akıntürk, 25; Aral, Fahrettin; Borçlar Hukuku, Özel Borç ĠliĢkileri, GeniĢletilmiĢ 8. Bası, Ankara 2010, Akıntürk, Akıntürk, 12.
4 364 Prof. Dr. Cevdet YAVUZ a Armağan linde ortaya çıkan bir tehlikedir. Buradan hareketle denilebilir ki, hasarın intikali ancak kusursuz sorumluluk hallerinde ortaya çıkabilir. Çünkü satıcının sözleģmeden doğan borçlarını kusuruyla yerine getirmemesi hali borcun ifa edilmemesi ile ilgilidir. Bu durumda hiçbir zaman ifa edilmeme durumundan ortaya çıkan tehlikeler, teknik anlamda hasar değildir. Buradan hareketle kusurlu ifa imkânsızlığının sonuçları BK. m. 96 (TBK. m. 112) vd. na tabidirler. Yukarıda anlatılanlardan da hareketle hasarın intikali meselesi, bütün borç mukavelelerini de kapsayacak Ģekilde BK m. 117/I (TBK. m. 136/I) de düzenlenmiģtir. Hasarın intikalinde en geçerli madde ilgili maddedir 13. Söz konusu maddenin birinci fıkrasında, eksik iki tarafa borç yükleyen sözleģmelerde ve tek tarafa borç yükleyen sözleģmelerde, borçluya yüklenilemeyen haller dolayısıyla borcun ifası mümkün olmazsa borcun sona ereceği düzenlenmiģtir. Burada hasara alıcı katlanmaktadır 14. Çünkü imkânsızlık sonucu sözleģmeye konu olan ediminden mahrum kalmaktadır. Ancak, bu maddenin ikinci fıkrasında, tam iki tarafa borç yükleyen sözleģmelerde hasarın intikali konusunda bu suretle borçtan berî olan borçlu haksız iktisaplara müteallik hükümlere tevfikan almıģ olduğu Ģeyleri iadeye mecbur ve kendisine henüz tediye edilmemiģ bulunan Ģeyi istemek hakkından mahrum olur düzenlemesiyle hasarın borçluya ait olduğu hususu düzenlenmiģtir. Ancak, ikinci fıkranın ikinci cümlesinde kuralın istisnası olarak bir düzenleme bulunmaktadır. Buna göre, Kanun veya sözleģmeyle borcun ifasından önce doğan hasarın alacaklıya yükletilmiģ, olduğu durumlar, bu hükmün dıģındadır düzenlemesine yer verilmiģtir.burada sayılan istisnai hallerde hasara alıcı katlanacaktır. II. TÜRK BORÇLAR KANUNUNDA EDĠM VE KARġI EDĠM HASARI Borca iliģkin hasar kavramının mantığında, borç iliģkisinin kurulmasından sonra borcun ifasının borçluya yüklenemeyecek sebeplerle imkânsız hale gelmesi teģkil etmektedir. Bu durum Türk Borçlar Kanununda düzenlenen 117. (TBK m. 136) maddeye tekabül etmektedir. Borç iliģkisinin kurulmasından sonra edimin imkânsızlaģması hali Türk ve Ġsviçre Borçlar Kanununda borcu sona erdiren sebepler arasında sayılmaktadır 15. Gerçektende BK. m. 117 uya- 13 Bilge, Necip, Borçlar Hukuku, Özel Borç ĠliĢkileri, Ankara 1962, 30; Feyzioğlu, F. N., Borçlar Hukuku, Hususi Kısım: Akdin Muhtelif Nev ileri, C. I, Ġstanbul 1961, 81; Yavuz, Cevdet; Türk Borçlar Hukuku Özel Hükümler, 7. Bası 2007, Yavuz, Cevdet; Türk Borçlar Hukuku Özel Hükümler, 7. Bası 2007, Eren, Fikret; Borçlar Hukuku (Genel Hükümler), 12. Bası, 2010 Ankara, 1248 vd. ; Kılıçoğlu Ahmet, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 11. Bası 2009, 645 vd; Hunger, Patrick, in: Prinzipien des Vertragsrechts, 2006 Zürich, 89; Koller, Alfred, in: Theo Guhl,Das schweizerische Obligationenrecht, 2000, 312; Stöckli, Hubert; in: Praejudizienbuch zum OR, 2006 Zürich, 349vd; Gauch/Schleup/Schmid/Rey, Scweizerisches Obligationenreht (Allgemeiner Teil), 2003 Zürich, PN vd. 194
5 Hayrunnisa ÖZDEMĠR - SatıĢ SözleĢmesinde Yarar ve Hasarın Ġntikali 365 rınca borçlu kendisine yüklenilemeyecek bir imkânsızlık sonucu kendi edimini yerine getirmekten kurtulur. Ancak karģı edimi talep etme hakkını da kaybeder, eğer karģı edim bir Ģekilde elde edilmiģse söz konusu bu edimin sebepsiz zenginleģme hükümlerine göre iade edilmesi gerekir 16. Yukarıda yapılan açıklamalar ıģığında borca iliģkin hasar kavramı, iki ayrı anlamı taģımaktadır. Alacaklı açısından sonraki ifa imkânsızlığı sebebiyle borçlunun borcundan kurtulması sonucunda edimi talep etme hakkının ortadan kalkması veya borçlu açısından edimin imkânsızlaģmasına rağmen alacaklıya ifayı gerçekleģtirmek zorunda olması, baģka bir değiģle alacaklının edimi talep hakkının devam edip etmeyeceği durumu edim hasarı kavramı altında değerlendirilmektedir. Gerçektende edim hasarı kavramı, borç iliģkisinin alacaklı ve borçlu tarafları için aynı derecede tehlikeyi içermektedir. ġöyle ki borç iliģkisininkonusuolanedimin imkânsızlaģması sonucu borçlu hala ifayı yerine getirmek zorunda kalmaktadır. Buna karģın alacaklıda sonraki imkânsızlık dolayısıyla borcun sona ermesi sebebiyle edimden yoksun kalmaktadır. Buna kar- Ģın, sözleģmenin kurulmasından sonraki evrede edimin ifasının imkânsızlaģması durumunda borçlu karģı edimi isteme hakkını kaybeder. Bu duruma karģı edim hasarı denilir. KarĢı edim hasarı, tam iki tarafa borç yükleyen sözleģmelerde söz konusudur. KarĢı edim hasarında önemli olan, alacaklının borcundan kurtulan edim borçlusuna karģı edimini talep edip edemeyeceğidir. Alacaklının borçlandığı edimi umulmayan hal dolayısıyla imkânsızlaģan borçluya karģı, kendi edimini yerine getirmekle yükümlü olması durumunda, karģı edim hasarı alacaklıya aittir. Bunun yanı sıra alacaklının kendi borcunun da ortadan kalkması karģı edim hasarının borçluya ait olduğunu gösterir. BK m. 117/II bu soruna bir çözüm getirmiģtir. Borcundan kurtulan kiģi karģı edimi de talep edemeyecektir. Bu durum ise borçlunun ifa süresince karģı edim hasarını taģıması anlamına gelmektedir 17. vd; Wiegand, Wolfgang, in: Basler Kommentar, Obligationenrecht C. I, 4. Auflage 2007 Zürich, 697 vd; Dural, Mustafa, Borçlunun Sorumlu Olmadığı Sonraki Ġmkânsızlık, 1976 Ġstanbul, Burada doktrinde genellikle hâkim olan görüģ, BK m. 117 nin sebepsiz zenginleģme hükümlerine atıf yapmıģ olması, iade talebinin sebepsiz zenginleģme hükümlerine dayandığı anlamına gelmemektedir. Ġade talebinin dayanağı, sözleģmeye dayanmaktadır. Burada yapılan atıf sebepsiz zenginleģme kurumuna olmayıp onun hukuki sonuçlarına iliģkindir. Bundan dolayıdır ki, iade talebi sebepsiz zenginleģmede öngörülen kıssa 1 yıllık süre olmayıp sözleģmeden doğan borçlar için geçerli olan 10 yıllık zamanaģımı süresine tabidir ( Aepli, Viktor; OR - Art : Das Erlöschen der Obligationen, Zürcher Kommentar, V1h1, 1991,105); Dural, 163; Serozan, Rona, Ġfa, Ġfa Engelleri, Haksız ZenginleĢme, B. 3, Ġstanbul 2002, 15 PN. 8a. 17 Dural, 161; Eren, 1289; Gauch/Schleup/Schmid/Rey, PN. 3261; Aepli, PN. 151; Wiegand, PN 18 zu Art. 119; Schwenzer, Ingeborg, Schweizerisches
6 366 Prof. Dr. Cevdet YAVUZ a Armağan Edim hasarı ile karģı edim hasarı arasında mantıkî bir bağ söz konusudur 18. KarĢı edim hasarının kimin taģıyacağı sorusuna cevap verebilmek için edim hasarının alacaklıya ait olması gerekir. BaĢka bir deyiģle borçlunun sonradan imkânsızlaģan edimi dolayısıyla borçtan kurtulması alacaklının ise edimini yerine getirmek zorunda kalmasıdır. Buna karģın, borçlu sonradan meydana gelen imkânsızlık dolayısıyla hâlâ edimini yerine getirmek zorunda kalırsa burada edim hasarı borçludadır ve karģı edim hasarından bahsedilemez 19. Bundan dolayıdır ki, hasarın intikali sorunu temelde karģı edim hasarının kime ait olacağı sorunudur. III. TÜRK BORÇLAR HUKUKUNDA SATIM SÖZLEġMESĠNDE HASARIN GEÇĠġĠ A. Genel Olarak Türk Borçlar Kanunu ilk iktisabından seksen beģ yıl sonra hasarın geçiģi konusunda değiģikliğe uğramıģ bulunmaktadır. Özellikle köklerini Roma Hukukundan alan hasarın sözleģmenin kurulması ile alıcıya geçiren periculum est emptoris; Hasar Satıcınındır kuralı değiģime uğramıģtır. 818 sayılı Borçlar Kanununun m. 183/I maddesinde yer alan bu kural, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 208. maddesinde menkul ve gayrimenkulleri kapsamak üzere hasarın intikali konusunda yeni bir hüküm getirmiģtir.türk Borçlar Kanunu, Ġsviçre Borçlar Kanunu nun hasarın intikali sisteminden bu madde ile ayrılmıģ olmaktadır.türk Borçlar Kanununda getirilen yeni düzenlemeye göre, Kanundan, durumun gereğinden veya sözleģmede öngörülen özel koģullardan doğan ayrık haller dıģında, satılanın yarar ve hasarı; taģınır satıģlarında zilyetliğin devri, taģınmaz satıģlarında ise, tescil anına kadar satıcıya aittir. TaĢınır satıģlarında, alıcının satılanın zilyetliğini devralmada temerrüde düģmesi durumunda zilyetliğin devri gerçekleģmiģçesine satılanın yarar ve hasarı alıcıya geçer. Satıcı alıcının isteği üzerine satılanı ifa yerinden baģka bir yere gönderirse, yarar ve hasar, satılanın taģıyıcıya teslim edildiği anda alıcıya geçer hükmü getirilmiģtir. Yeni getirilen hükümle, alıcı açısından bazı adaletsizliklerin önüne geçilmesi amaçlanmıģtır. Kanun koyucu bu hükümde ayrıca Alman BGB 446 da yer alan ve hasarın teslimle geçeceği kuralını ve Viyana Satım sözleģmesinde yer alan gönderilecek borçlarda taģıyıcıya teslimi edilmesi kuralını içeren m. Obligationenrecht, (Allgemeiner Teil), 4. Überarbeitende Auflage, 2006Bern, PN , 437; 18 Dural, Schönle, Herbert; Zürcher Kommentar, Obligationenrecht, Teilband V/2a, Zürich 1993, Art. 185, PN. 18; Aral, 76; Altay, 24.
7 Hayrunnisa ÖZDEMĠR - SatıĢ SözleĢmesinde Yarar ve Hasarın Ġntikali de yer alan ilkeyi esas almıģtır. Bu düzenlemelerle yarar ve hasarın geçiģi konusu nun daha çağdaģ bir yapıya kavuģturulması ve öteden beri devam eden haksızlıkların önlenmesi amaçlanmıģtır. B. TaĢınır SatıĢlarında Yarar ve Hasarın GeçiĢi 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununda da eski kanunda yer verilen kanundan, durumun gereğinden ve sözleģmede özel koģullardan doğan ayrık haller istisna olarak sayılmıģtır. Taraflar bu Kanununda da isterlerse yarar ve hasarın geçiģi kuralının aksini kararlaģtırabilirler. Getirilen kural da emredici nitelikte değildir. Yeni Kanunda istisnalardan Kanundan dolayı istisnası eski Kanundan farklı olarak eklenmiģtir. Eski Kanun döneminde doktrin tarafından getirilmesi gereken bu istisna yeni Kanun düzenlemesinde yer almıģtır. 818 sayılı Borçlar Kanununda yarar ve hasarın geçiģinde ikili bir sistem öngörülmüģtür. Burada parça ve çeģit borcu ayrımı kuralı getirmiģtir. Ancak TBK m. 208 de bu ayrım terk edilmiģtir. Artık yarar ve hasarın geçiģi hakkında tek bir hüküm geçerlidir. Ayrıca madde metninde 818 sayılı Kanun döneminde yer verilen Ģarta bağlı borçlarda yarar ve hasarın geçiģi kuralına da TBK da yarar ve hasarın geçiģini düzenleyen maddede yer verilmemiģtir. Ancak bu durum TBK m maddede KoĢula Bağlı Borçlar kısmında düzenlenmiģtir. Türk Borçlar Kanunu m. 208 de yarar ve hasar taģınırlarda zilyetliğin devrine kadar satıcıya aittir hükmüyle edim hasarının bu ana kadar satıcıya ait olduğu görülmektedir. Bu dönemde satılan herhangi bir sebeple telef olursa veya zarara uğrarsa buna satıcı katlanır. Yani bu dönemde edim hasarı satıcıdadır. Zilyetlik devredildiği andan itibaren edim hasarı alıcıya geçmektedir. Edim hasarının alıcıya geçmesiyle birlikte semen hasarı da alıcıya geçer. Bundan dolayıdır ki, zilyetliğin devrinden itibaren taģınır bir zarara uğrarsa buna alıcı katlanır ve mal için kararlaģtırılan semeni de ödemek zorundadır. Çünkü madde metni parça ve cins ayrımı yapmadan yarar ve hasarın intikalini zilyetliğindevrine bağlamıģtır. Yapılan değiģiklikten sonra parça ve çeģit borcu ayrımı ortadan kaldırılmıģtır. Ancak taraflar kendi iradeleriyle ve anılan ilkeyi hasarın geçiģinde kabul edebilirler. Ayrıca kanundan doğan istisnalar halinde de bu ilke geçerli olur. Bunların dıģında, borçlu henüz teslim yerine geçecek herhangi bir zilyetliğin devri yollarına baģvurmadan söz konusu mal borçlunun fiili dıģında telef olursa, borçlu borcundan kurtulur. Bunun dıģındaki hallerde, borçlu aynı malı tedarik etmek zorundadır. Genel kural bu olmakla birlikte, BK m.117 (TBK. m. 136) da Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaģırsa, borç sona erer hükmü ile, sözleģmenin kurulması ile borcun ifası arasındaki dönemde borcun konusunun borçluya yüklenemeyecek hallerde imkânsız olması ile borcun sona ermesi hali düzenlenmiģtir. Buradan sözleģmenin kurulması ile ifası arasındaki dönemde satım konusu eģya telef olursa bedel hasarı satıcıya, karģı edim hasarı da alıcıya ait olur. Ancak aynı maddenin ikinci fıkrasının ikinci
8 368 Prof. Dr. Cevdet YAVUZ a Armağan cümlesinde Kanun veya sözleģmeyle borcun ifasından önce doğan hasarın alacaklıya yükletilmiģ olduğu durumlar bu hükmün dıģındadır hükmüyle bir istisna getirilmiģtir. Bu hüküm 818 sayılı Borçlar Kanununda da yer alan bir hükümdür. Bu hükümde anılan istisnalar, BK. m. 328 (TBK. m. 409) da belirtilen ve uzun süreli iģ akitlerinde iģçinin kusuru olmaksızın kısa bir süre için iģ görmemesinden dolayı iģveren, çalıģılmayan sürelere iliģkin olarak hakkaniyete dayanarak ücret ödemek zorundadır. Aynı Ģekilde diğer bir istisna ise, BK. m. 383 (TBK m. 499) te düzenlenmiģ olan yayım sözleģmesidir. Burada anılan kanun metnine göre, TamamlanmıĢ bir eserin tamamı veya bir bölümü satıģa sunulmadan önce beklenmedik bir halden dolayı yok olursa yayımcı, yayımlatana ayrıca bir bedel ödemeden masrafı kendine ait olmak üzere yok olan kısmı tekrar bastırabilir hükmüyle istisna getirilmiģtir. Diğer bir istisna ise, hasarın geçiģi kuralları emredici değildir. Bu kuralın aksi her zaman kararlaģtırılabilir. Eğer taraflar aralarında yapacakları sözleģme ile hasarın geçiģinde sözleģmenin kuruluģ anını kabul ederlerse söz konusu hüküm uygulanmaz. III. BORÇLAR KANUNUNDA HASARIN GEÇĠġĠNE ĠLĠġKĠN ġartlar A. Satım SözleĢmesinin KurulmuĢ Olması Hasar ve yararın Kanun metninde belirtildiği Ģekilde geçebilmesi için bir satım sözleģmesinin kurulmuģ, hüküm ve sonuçlarını da doğuruyor olması gerekir. SözleĢmenin kurulma aģamasında yer alan bazı eksikliklerden dolayı, örneğin ehliyet veya sözleģmenin konusunun imkânsız olması vb. sözleģme baģtan hüküm ve sonuç doğurmayabilir. SözleĢme kurulduktan sonra meydana gelecek sakatlıklardan dolayı sözleģme iptal edilebilir. Eğer sözleģme geçersiz ise taraflar verdiklerini sebepsiz zenginleģme hükümlerine göre geri isteyebilirler 20. Borçlar Hukuku anlamında sözleģmenin kurulmuģ olması, tarafların iradelerinin karģılıklı ve birbirlerine uygun olarak beyan etmeleriyle gerçekleģir (TBK m. 1/I). Bundan dolayıdır ki, bir satım sözleģmesinin kurulabilmesi için tarafların sözleģmenin esaslı unsurları üzerinde anlaģmaları gerekir 21. Satım sözleģmesinde satıcının bir Ģey satmayı alıcının da bunu belli bir bedel karģılığında almaya hazır olduğunu belirtmesi gerekir. Hazırlar arasında gerçekleģen sözleģmelerde ise, muhatabın kabul beyanında bulunduğu anda sözleģme hem 20 Grunewald,Barbara; in: Erman, W., Handkommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, Köln 2010, PN Schönle, Art. 184, PN ; Keller, M/Siehr, K; Kaufrecht, 3. überarbeitete und ergaenzte Auflage, Zürich 1995, 8; Honsell, 21; Huguenin, Claire; Obligationenrecht Besonderer Teil, 3. Überarbeitete Auflage, Zürich 2008, PN. 1-3, 2; Yavuz, 41.
9 Hayrunnisa ÖZDEMĠR - SatıĢ SözleĢmesinde Yarar ve Hasarın Ġntikali 369 kurulur hem de hüküm ve sonuçlarını doğurur 22. Ancak hazır olmayanlar arasında gerçekleģen sözleģmelerde ise, sözleģmenin kurulma, hüküm ve sonuç doğurma anları birbirinden farklıdır. Hazır olmayanlar arasında icaba olumlu yanıt verilmesi ile sözleģme hüküm ve sonuç doğururken, sözleģmenin kurulması kabul beyanının satıcının hâkimiyet alanına ulaģmasıyla mümkün olabilecektir. SözleĢmenin geçerliliği taliki bir Ģarta tabi ise, yarar ve hasar teslimle değil, Ģartın gerçekleģmesi ile alıcıya geçer. Bu anda satım konusu mal hasara uğrasa hatta yok olmuģ olsa bile yinede satıcının yükümlülüğü söz konusu olmaz. Çünkü satıcı söz konusu malı ifa maksadı ile Ģartın gerçekleģmesi anında alıcıya teslim etmiģtir. Yani burada Ģartın gerçekleģmesi ile edim hasarı alıcıdadır. ġartın gerçekleģeceği ana kadar satıcı edim hasarına katlanır 23. Ancak, satım konusu mal Ģart gerçekleģmeden evvel veya rızanın yetkili makamlar tarafından verilmemesinden dolayı askıda bir sözleģme dolayısıyla teslim edilecek olursa ve o sırada da mal hasara uğramıģsa burada da yarar ve hasar geçiģi düzenleyen madde uygulanır 24.Çünkü taraflar malın Ģartın gerçekleģmesinden ve gerekli rızanın alınmasından evvel durumu kabul etmiģ bulunmaktadırlar. Bozucu Ģarta bağlı satımlarda yarar ve hasarın geçiģi konusu TBK nda açıkça düzenlenmemiģtir. Ancak, bozucu Ģarta bağlı satımlarda sözleģme geçerli bir Ģekilde kurulduğu andan itibaren hüküm ve sonuçlarını öngörülen Ģartın gerçekleģmesine kadar doğurur. Burada Ģarta bağlanan husus akdin sona ermesidir 25. Bozucu Ģartta ilerde gerçekleģebilecek bir olgu söz konusu olduğundan bu ana kadar normal yarar ve hasarın geçiģi kuralından ayrılmanın bir anlamı bulunmamaktadır 26. Satım sözleģmesinde satıcının esaslı borcu satılanın zilyetliğini ve mülkiyetini alıcıya ifa maksadıyla teslimidir. ĠĢte bu andan itibaren yarar ve hasar alıcıya geçer. TBK nun getirmiģ olduğu ilke burada kolayca uygulanabilir. Satılanın zilyetliğinin devri ile alıcı yarar ve hasara katlanır. Alıcı, satılanın zilyetliğinin devri ile bozucu Ģartın gerçekleģme anına kadar olan süre zarfında satılan yok olmuģsa veya hasara uğramıģsa, bütün hasara Xkatlanacak ve satıģ bedeli ödeyerek yararları da elde etme hakkına sahip olacaktır 27. ġartın gerçekleģmesi anından itibaren hasara satıcı katlanır. 22 Eren, 235; Kılıçoğlu, 52-53; Guhl, PN. 443, 115 vd.; Bucher, Eugen; in. Honsell/Vogt/Wiegand, Art. I, PN. 1 vd, 31vd; Gauch/Schleup/Schmid/Rey, Schweizerisches Obligationenrecht Allgemeiner Teil, B. I, PN. 286 vd, 53vd; Koller, Alfred; Schweizerisches Obligationenrecht, Allgemeiner Teil, Bern 2006,109; 23 Westermann,H. P;in: Münchener Kommentar zum BGB, 5. Auflage 2008, PN Erman/ Grunewald, PN. 4; Westermann, PN. 6; Beckmann, R. Michael; in: Staudinger Kommentar, s. 566, Berlin 2005, PN Akıntürk, Walter,Gerhard; Kaufrecht, Tübingen 1987, Altay, 149.
10 370 Prof. Dr. Cevdet YAVUZ a Armağan B. Zilyedliğin Devri Türk Borçlar Kanununda gerçekleģtirilen yenilikle, menkullerde yarar ve hasarın geçiģinde zilyetliğin devri bilinçli bir Ģekilde temel alınmıģtır. Burada teslim kelimesine yer verilmemiģtir. Bunun sebebi ise, teslimin zilyetliğin geçirilmesi hallerinden sadece birini teģkil ediyor olmasıdır. GeliĢen ihtiyaçlara daha iyi bir Ģekilde cevap verebilmek amacıyla zilyetliğin bütün hallerinde ayrım gözetilmeden hasarın geçeceği kabul edilmiģtir. Bu düzenlemede Alman BGB 'dan farklı olarak zilyetliğin devri ibaresine yer verilmiģtir. Alman Medeni Kanununun hasarın geçiģini düzenleyen 446. paragrafında yararın ve hasarın satım konusunun zilyetliğinin teslimi ile mümkün olacağına yer verilmiģtir. Burada zilyetliğin sadece devir hallerinden birine yer verilmediği, bilakis diğer devir halleri de kanun metninde yer alan die Übergabe der Besitz ifadesinin içinde olduğu doktrin tarafından da kabul edilmektedir 29. Teslim, satılanın karģı tarafa doğrudan zilyetliğinin sağlanmasıdır 30. Buradan hareketle teslim, satım konusu Ģey üzerinde fiili hâkimiyetin sağlanmasını ifade eder. Böylece, alıcıya Ģey üzerinde fiilen tasarruf imkânı sağlanmıģ olur 31. Teslim alıcıya satım sözleģmesinin bir gereği olarak verilmesi gereklidir. Bunun karģısında, mülkiyetin geçirilmesi amacıyla verilmesine gerek yoktur 32. Eğer satıcı ile alıcı anlaģmıģlarsa, satıcının satım konusunu üçüncü bir kiģiye intikalini konu alan mesafe sözleģmelerinde de geçerlidir 33. Mecelle de de, hasarın geçiģini düzenleyen bir maddeye yer verilmiģtir. Mecelle nin 293. maddesinde, satılan Ģeyin teslimden önce satanın elinde yok olması halinde hasar riski satıcıdadır 34. Burada sözleģme ile mülkiyet alıcıya geçmekle birlikte, hasar riskinin, malik sıfatına sahip olan alıcıda değil, malı henüz teslim etmemiģ olan satıcıda olduğu ifade edilmiģtir. Bunların yanı sıra Mecelle de yararın geçiģi, hasarın geçiģinden farklı düzenlenmiģtir. Mecelle 236 da teslimden evvel satılan Ģeyde meydana gelen semere ve artıģın alıcıya 28 Alman BGB 446 da, yarar ve hasarın geçmesi için teslim (Übergeben) fiili aranmıģtır. Ancak, kullanılan bu ibare zilyedliğin bütün intikal hallerini içine almaktadır. 29 Saenger, Ingo; in: Schulze, Bürgerliches Gesetzbuch, 6. Auflage 2009, PN. 4; Faust; in: Beck scher Online Kommentar, Hrsg. Bamberger/Roth, , PN. 6-7; Westermann, PN. 7; Beckmann, s. 566; Erman/ /Grunewald, PN Westermann, PN. 7; BGH NJW 1983, 627vd; BGH NJW 1996, Schönle, PN. 69; Keller/Siehr,15; Honsell, Saenger, PN. 4; Erman/Grunewald, PN. 5; Yavuz, BGH ZIP 1996, Mebii kabl el kabz bayiin yedinde müģterinin sun u olmaksızın telef olsa müģteri hakkında bir Ģey tereddüb etmeyip zararı bayie ait olur Bkz. KaĢıkçı, Osman; Ġslam ve Osmanlı Hukukunda Mecelle, Osmanlı AraĢtırmaları Vakfı Yayınları, Ġstanbul 1997, 372.
11 Hayrunnisa ÖZDEMĠR - SatıĢ SözleĢmesinde Yarar ve Hasarın Ġntikali 371 ait olacağına yer verilmiģtir 35. Bu düzenlemesiyle, Mecelle dördüncü bir sistem ortaya koymuģ gibidir 36. Mecelle, hasarın geçiģi konusunda, değiģtirilen sistemden farklı olarak, satıcının elindeki malı bir an önce alıcıya ulaģtırmaya zorlayan etkisinden dolayı bir adım önde olduğu görülmektedir 37 Söz konusu bu değiģiklik Roma Hukukundan Ġsviçre Hukukuna oradan da bize geçen periculum est emptoris, yani hasar alıcıya aittir kuralı sebep olduğu birçok olumsuzlukla birlikte terk edilmiģtir. Hasarın bu Ģekilde geçiģi, hasardan satıcının mesul olacağı kuralını da beraberinde getirmiģtir. ġöyle ki, zilyetliğinteslimine kadar hasar satıcıya ait olacaktır. Satıcı da mala herhangi bir zarar gelmemesi için elinden gelen çabayı sarf edecektir 38. Bir Ģey üzerinde zilyetliğin devri için mutlaka o Ģeyin teslimi Ģart değildir. Teslim genel anlamda bir eģyanın aynının karģı tarafa verilmesidir. Bununla beraber, satım akdinde taraflar zilyetliğin dolaylı olarak karģı tarafa naklini öngören halleri de kararlaģtırabilirler. 1. Zilyetliğin Teslim Yoluyla Nakli a. Eşyanın (aynının) teslimi ile zilyetliğin nakli Zilyetliğin naklinin en yaygın olan Ģekli budur. Burada eģyanın kendisi karģı tarafa teslim edilmektedir. Teslim eģyanın madde itibariyle yeni zilyedin eline verilmesi Ģeklinde olabileceği 39 gibi eģyanın zilyedin iktidarına terk edilmesi Ģeklinde de olabilir. Malın zilyedliği kazanacak kiģinin eline verilmesi ve onun mal üzerinde hâkimiyeti kullanacak duruma sokulması teslim teģkil eder. Elden ele vermek suretiyle gerçekleģen teslimde, ancak önceki zilyedin malı alan kiģiyi zilyet kılmak arzusu bulunduğu oranda, zilyetliğin devri söz konusu olur. Eğer malı diğerine veren önceki zilyedin, malı alanı zilyet kılmak arzusu yoksa zilyetliğin devri söz konusu olmaz 40. Buradan hareketle, taģınır eģya üzerinde fiili hâkimiyet kurmasına yarayacak Ģekilde zilyetliği iktisap edecek kimsenin eline verilmesi teslim olduğu gibi, satılan veya kiralanan gayrimenkul üzerinde alıcı veya kiracının fiili hâkimiyetini kuracak bir hale getirilmesi de teslimdir Ba del akit ve kabl el kabz mebi de hâsıl olan semere ve ziyade müģteriye ait olur (Mecelle, m. 236). 36 Ansay, Sabri, ġ; Menkul Mallarda, Mülkiyetin ve Hasarın Ġntikali Hakkında Muhtelif Sistemler Arasında bir Mukayese, AÜHFD, C. 10, 1953, Ansay, Akıntürk, Oğuzman/Seliçi/Oktay-Özdemir, Eitel, P/Arnet, R; in: Handkommentar Schweizer Privatrecht, Zürich 2007, Ünal, M/BaĢpınar, V, ġeklî EĢya Hukuku, 3. Bası, 2007 Ankara, 149; Oğuzman, M.K/Seliçi, Ö/Oktay-Özdemir, S; EĢya Hukuku Ġstanbul 2006,