T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ TÜRK İNKILÂP TARİHİ ENSTİTÜSÜ
MİLLİ MÜCADELE’DE İNÖNÜ MUHAREBELERİ
Doktora Tezi
İbrahim TAVUKÇU
Ankara-2019
T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ TÜRK İNKILÂP TARİHİ ENSTİTÜSÜ
MİLLİ MÜCADELE’DE İNÖNÜ MUHAREBELERİ
Doktora Tezi
Öğrencinin Adı İbrahim TAVUKÇU
Tez Danışmanı
Prof. Dr. Temuçin Faik ERTAN
Ankara-2019
T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ TÜRK İNKILÂP TARİHİ ENSTİTÜSÜ
MİLLİ MÜCADELE’DE İNÖNÜ MUHAREBELERİ
Doktora Tezi
Tez Danışmanı:
Prof. Dr. Temuçin Faik ERTAN
Tez Jürisi Üyeleri
Adı ve Soyadı İmzası
...(Başkan) ...
... (Danışman) ...
... ...
... ...
... ...
... ...
Tez Sınavı Tarihi ...
Prof. Dr. Temuçin F. ERTAN Enstitü Müdürü
ÖZET
İnönü Muharebeleri Türk İstiklal Harbi’nin dönüm noktalarından birini oluş- turmaktadır. TBMM Hükümeti’nin askeri varlığının tartışıldığı, siyasal varlığının tehlikede olduğu, Türk milletinin istiklal ve istikbal kaygısı yaşadığı günlerde bu muharebelerde elde edilen başarılarla Anadolu’nun bağımsızlık mücadelesinde yeni bir aşamaya geçilmiştir.
I. İnönü Muharebesi, TBMM Hükümeti’nin içerdeki siyasi ve askeri muhalif- lere karşı ölüm kalım savaşı verdiği kritik bir evrede başlamıştır. Çerkez Ethem’in isyanı ile Yunan taarruzu beraber gelişmiş, TBMM Hükümeti’nin ordusu iki önemli sorunla aynı anda mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu muharebede düzenli ordu birliklerinin ortaya koymuş oldukları inatçı mücadele neticesinde Yunan Ordusu geri çekilmek zorunda kalmış, bu moral ve motivasyon ile Ankara’nın başını ağrıtan Çer- kez Ethem isyanı bastırılmıştır. TBMM Hükümeti, bu muharebenin yaratmış olduğu sonuçtan istifade ederek içerdeki en güçlü muhalefeti tasfiye etmiş, iktidarını kuvvet- lendirmiş, istikbalini ise güvence altına almıştır. I. İnönü Muharebesi’nden sonra düzenli ordu rüştünü ispat etmiş; Teşkilatı-ı Esasiye Kanunu ve İstiklal Marşı’nın kabulü başta olmak üzere devletleşme yolunda çok önemli adımlar atılmıştır. TBMM Hükümeti bu muharebenin bir sonucu olarak ortaya çıkan Londra Konferansı’nda İstanbul Hükümeti’ne ve İtilaf Devletleri’ne siyasal olarak varlığını kabul ettirmiş, milli hareketin temsilcisi olarak kabul edilmeye başlanmıştır.
Londra Konferansı’nda bazı değişiklikler yapılan Sevr Antlaşması’nın Türk- ler tarafından kabul edilmemesi Yunanları Anadolu’da yeni bir taarruz harekâtına sevk etmiştir. İngiliz destekli Yunan Ordusu, Sevr Antlaşması’nı silah zoru ile Türklere kabul ettirmek amacıyla ikinci defa büyük bir taarruza kalkışmıştır. II. İnö- nü Muharebesi ile neticelenen bu taarruz, TBMM Hükümeti’nin Koçgiri isyanı ile meşgul olduğu sırada başlamış ve birincisine oranla çok daha kanlı ve şiddetli geç- miştir. Türk Ordusu, II. İnönü Muharebesi’nde sayıca üstün Yunan Ordusu’na karşı kesin bir galibiyet kazanmıştır. Bu başarının ardından İtalyanlar hiç baskı görmedik- leri halde Anadolu’dan çekilmeye başlamış, Fransızlar Zonguldak’ı tahliye etmiştir.
İngilizler ise Ankara ile doğrudan temas aramaya başlamıştır. Bu açıdan İnönü Mu-
harebeleri, bir yanı ile hem içerde hem de dışarda TBMM Hükümeti’nin siyasi olarak tanınmasını sağlarken diğer yanı ile İtilaf Devletleri’nin Anadolu’daki Milli Mücade- le’ye bakışı açısından kırılmalara neden olmuş, politika değişikliğine yol açmıştır.
Bu sonuçları itibariyle İnönü Muharebeleri, Türk İstiklal Harbi’nin en önemli aşama- larından birini teşkil etmesine rağmen, mevcudiyetleri dahi sorgulanan ve sonuçları açısından en çok tartışılan konulardan biri olmuştur.
Bu tez çalışmasında, TBMM Hükümeti’nin içerde ve dışarda varoluş müca- delesi verdiği, Türk İstiklal Harbi’nin en kritik dönemlerinde yapılan İnönü Muhare- beleri, tarihi belgeler ışığında askeri ve siyasi yönleriyle ele alınıp değerlendirilmiş- tir.
Anahtar Kelimeler: Batı Cephesi, Düzenli ordu, İnönü Muharebeleri, İsmet İnönü, Milli Mücadele, TBMM Hükümeti, Yunanistan.
ABSTRACT
İnönü Battles constitute one of the turning points of the Turkish War of Inde- pendence. During the days when the military presence of the Turkish Grand National Assembly was discussed, the political existence was in danger, and the Turkish na- tion experienced independence and future anxiety, a new stage was started in Ana- tolia's struggle for independence with the successes achieved in these battles.
The First Battle of İnönü began at a critical stage in which the Turkish Grand National Assembly (TBMM ) fought a life-and-death battle against domestic politi- cal and military dissidents. The rebellion of Cerkez Ethem and the Greek offensive developed together, and the army of the Turkish Grand National Assembly had to deal with two important problems at the same time. In this battle, as a result of the determined struggle of the regular army units, the Greek Army was forced to retreat, and with this morale and motivation, the rebellion of Cerkez Ethem which made An- kara headache was suppressed. The Government of the Grand National Assembly took advantage of the result of this battle and liquidated the strongest opposition, strengthened its power and secured its future. After the First Battle of İnönü, the reg- ular army proved its military presence, very important steps like Teskilat-i Esasiye Kanunu (Constitution) and the National Anthem have been taken on the way to na- tionalization. At the London Conference, which emerged as a result of this battle, the Government of the Grand National Assembly of Turkey imposed its political pres- ence to the Istanbul Government and the Entente States and began to be accepted as the representative of the national movement.
The Turks refused to accept the Treaty of Sevres, which had some changes in the London Conference, led the Greeks to a new offensive operation in Anatolia. The British-backed Greek Army attempted a major offensive for the second time in order to force the Turks to accept the Treaty of Sevres forcibly. This attack, which resulted in the Second Battle of İnönü, began when the Turkish Grand National Assembly was engaged in the Koçgiri Rebellion and was much more bloody and violent than the first. Turkish Army, in the Second Battle of İnönü, has won a decisive victory over the outnumbered Greek Army. After this success, the Italians started to with- draw from Anatolia even though they did not see any pressure and the French evacu-
ated Zonguldak. The British began to seek direct contact with Ankara. In this regard, İnönü Battles, provided the political recognition of the Government of the Turkish Grand National Assembly both inside and outside, on the one hand, and on the other hand, caused breaks in terms of the Entente States view of the National Struggle in Anatolia and led to policy change. Although İnönü Battles constitute one of the most important stages of the Turkish War of Independence, their existence has been dis- puted and they are one of the most controversial issues in terms of their results.
In this thesis, İnönü Battles, which were held during the most critical periods of the Turkish War of Independence, where the Turkish Grand National Assembly struggled for existence both inside and outside, were discussed and evaluated in terms of military and politics in the light of historical documents.
Keywords: Greece, İnönü Battles, İsmet İnönü, National Struggle, Regular Army, The Government of Turkish Grand National Assembly, Western Front.
ÖNSÖZ
Türk İstiklal Harbi’nde İnönü Muharebeleri varlığı en çok tartışılan konular- dan biridir. Özellikle tek parti iktidarının sona erdiği 1950 yılından bu yana, yapılan çalışmalarda, anılarda, yazılan çizilen hemen bütün mecralarda İnönü Muharebeleri hakkında farklı iddialar ortaya atılmış, farklı düşünceler, değerlendirmeler dile geti- rilmiştir. Bununla birlikte tarafımızca yapılan araştırmalarda uzun süredir tartışma konusu olan ve hala zaman zaman gündeme gelen İnönü Muharebeleri hakkında bir- kaç temel kaynak dışında belgeye dayalı münferit akademik bir çalışmanın yapılma- mış olduğu görülmüştür. Uzun zamandan beri tartışma konusu olmasına rağmen İnönü Muharebeleri hakkında arşive dayalı münferit akademik bir çalışmanın yapıl- mamış olması ve bu tarihi hadiseler üzerindeki sis perdesini kaldırmak gayreti bizi böyle bir çalışma yapmaya sevk eden ana neden olmuştur.
Türk Genelkurmayı tarafından yazılmış Türk İstiklal Harbi serisi içinde İnönü Muharebelerini de inceleyen bir çalışma mevcuttur. Bu çalışma ilk olarak 1966 yı- lında yayımlanmıştır. O tarihte ATASE arşivinde tasnif edilmiş belge sayısı azdır.
İnönü Muharebelerinin yüzüncü yılına yaklaştığımız bu süreçte, tasnife açılan yeni belgelerin ışığında bu muharebeler ile ilgili bilimsel ve popüler tartışmalara son ve- rebilecek veya bu tartışmalara katkı sağlayabilecek bir çalışmanın ortaya koyulması gayesi tez çalışmasının diğer önemli amacıdır.
Tez çalışmasının yapılmasının temel nedenlerinden biri de İnönü Muharebe- leri hakkında derli toplu bir monografik çalışma olmamasıdır. İnönü Muharebeleri hakkında popüler tarihte, Türk romanında ve çeşitli mecralarda birçok eser olmakla birlikte bu çalışmalar çoğu zaman bilimsellikten uzak, belgeden yoksun olarak kale- me alınmıştır. Konu ile alakalı olarak belgeye dayanmayan iddialar, sübjektif değer- lendirmeler meseleyi daha da karmaşık hale getirmiştir. Bu tez çalışmasında sadece tarihi belgeler ve bilgiler ışığında İnönü Muharebelerine odaklanarak monografik bir çalışma yapılması amaçlanmıştır.
İnönü Muharebeleri hakkında güncel, siyasal tartışma ve iddiaların varlığı da söz konusudur. Bu tez çalışması ile birlikte İnönü Muharebelerinin varlığını tartış-
maya açan bu iddia ve değerlendirmelere de bilimsel veriler ışığında açıklık getiril- miş olacaktır.
Tez çalışması üç bölümden oluşmaktadır. Girişte I.Dünya Savaşı’ndan 1921 yılının başına kadar Türk-Yunan ilişkileri ile Milli Mücadele’nin doğuşu ve gelişimi anlatılmıştır. “ I.İnönü Muharebesi Güncesi ve Sonuçları” adlı I. Bölümde; I. İnönü Muharebesi’nde Türk ve Yunan kuvvetleri arasındaki çarpışmanın yoğunluğunun derecesi, muharebeye dair Yunan Genelkurmayı’nın savunduğu “keşif harekâtıydı”
iddiasının hangi gerekçelere dayandığı, bu muharebenin Ankara ve Atina açısından siyasi, askeri ve toplumsal sonuçlarının neler olduğu sorunsalları irdelenmiş ve bu meselelere ışık tutulmaya çalışılmıştır. “İki Muharebe Arasındaki Dönemde Meyda- na Gelen Gelişmeler” adlı II. Bölümde; iki muharebe arasındaki siyasi, askeri ve diplomatik gelişmeler ele alınmış, II. İnönü Muharebesi’ne giden süreç ortaya ko- nulmuştur. “II. İnönü Muharebesi Güncesi ve Sonuçları” başlıklı III. Bölümde ise II.
İnönü Muharebesi ve sonuçları ele alınmış, değerlendirilmiştir. Neticede bütünsel bir perspektifte İnönü Muharebeleri’nin Ankara ve Atina açısından askeri ve siyasi so- nuçlarının ne olduğu meselesi irdelenmiş bu muharebelerin Türk İstiklal Harbi’ndeki yeri ve önemi elde edilen belge ve bilgiler doğrultusunda ortaya konulmaya çalışıl- mıştır.
Bu tez çalışması Türk kaynaklarına dayanılarak yapılmıştır. Çalışmanın ana kaynağını Genelkurmay Askeri Tarih Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) Arşivi’nden temin edilen belgeler oluşturmuştur. Bu arşivden başka, Cumhurbaşkanlığı Cumhu- riyet Arşivi, Kızılay Arşivi, Türk Tarih Kurumu Arşivi ve Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Arşivi’nde de araştırmalar yapılmış, İnönü Muharebeleri’ne dair tespit edilen belge ve bilgiler tez çalışmasında kullanılmıştır. Ayrıca bu çalışma- da TBMM Zabıt Cerideleri, TBMM Gizli Celse Zabıtları, TBMM Kanunlar Dergisi gibi resmi yayınlardan, Açıksöz, Hâkimiyet-i Milliye, İleri, Öğüt, Tercüman-ı Haki- kat, Yenigün, Ulus, İkdam, Peyam-ı Sabah, Alemdar, Vakit, Akşam gibi birçok gaze- teden, dergiden, döneme tanıklık etmiş kişilerin anılarından ve telif-tetkik eserlerden de istifade edilmiştir.
Bu zorlu süreçte tezin ilk aşamasından son aşamasına kadar, engin bilgi biri- kimi ve akademik tecrübesiyle bana yön veren, katkı sağlayan tez danışmanım Prof.
Dr. Temuçin Faik Ertan’a ve Tez İzleme Komitesi üyeleri Prof. Dr. Mehmet Seyit- danlıoğlu ve Dr. Öğr. Üyesi Sedef Bulut’a teşekkürü borç bilirim. Ayrıca desteğini hiçbir zaman esirgemeyen eşim Nihal Tavukçu’ya ve çokça zamanını aldığım sevgili oğlum Yiğit Kayra Tavukçu’ya teşekkürlerimi ve şükranlarımı sunarım.
İbrahim TAVUKÇU
Ankara 2019
MİLLİ MÜCADELE’DE İNÖNÜ MUHAREBELERİ İÇİNDEKİLER
ÖZET ... i
ABSTRACT ... iii
ÖNSÖZ ... v
GİRİŞ ... 1
I. BÖLÜM BİRİNCİ İNÖNÜ MUHAREBESİ GÜNCESİ VE SONUÇLARI I.1. Birinci İnönü Muharebesi Öncesi Genel Durum... 32
I.1.1 Anadolu’nun Genel Durumu ... 33
I.1.2. Yunanistan’ın Genel Durumu ... 37
I.2. Birinci İnönü Muharebesi’nin Sebepleri ... 40
I.2.1. Siyasi Sebepler ... 40
I.2.2. Askeri Sebepler ... 42
I.2.3. Ekonomik Sebepler ... 44
I.2.4. Psikolojik Sebepler ... 45
I.2.5. Küçük Asya Ordusu Komutanı Papulas’ın Etkisi ... 46
I.3. 1921 Başlarında Türk ve Yunan Ordularının Durumu ... 46
I.3.1. Türk Ordusu’nun Durumu ... 47
I.3.2. Yunan Ordusu’nun Durumu... 49
I.4. Muharebeye Doğru: Birinci İnönü Muharebesi’nin Hemen Öncesindeki Olaylar ... 51
I.4.1. Türk İstihbarat Raporlarında Yaklaşan Taarruz ... 51
I.4.2. 1-6 Ocak Tarihleri Arasında Batı ve Güney Cephelerindeki Askeri Gelişmeler ... 54
I.5. Yunan Taarruzunun Başlaması ve İnönü Mevzii İlerisindeki Muharebeler... 56
I.5.1. Yunan Ordusu Saldırıya Geçiyor ( 6 Ocak 1921 ) ... 56
I.5.2. Türk Birlikleri Cephelere Yetişmeye Çalışıyor ( 7 Ocak 1921 )... 67
I.5.3. Yunan Ordusu’nun Saldırısı Devam Ediyor ( 8 Ocak 1921 ) ... 72
I.5.4. Yunan Ordusu İnönü Mevziileri Önlerinde ( 9 Ocak 1921 ) ... 78
I.5.5. İnönü Mevziilerinde Çarpışma ( 10 Ocak 1921 ) ... 87
I.5.6. Yunan Ordusu Geri Çekiliyor ( 11 Ocak 1921 ) ... 103
I.5.7. Türk Birliklerinin Takip Harekâtı ... 108
I.6. Birinci İnönü Muharebesi’nin Sonuçları ... 111
I.6.1. Türk Ordusu’nun Kayıpları ... 116
I.6.2. Yunan Ordusu’nun Kayıpları ... 117
I.6.3. Birinci İnönü Muharebesi’nin İç Kamuoyuna Yansımaları ... 119
I.6.4. Birinci İnönü Muharebesi’nin Dış Kamuoyuna Yansımaları ... 127
I.6.5. Birinci İnönü Muharebesi’nin Türk ve Yunan Genelkurmayları Tarafından Değerlendirilmesi129 II. BÖLÜM İKİ MUHAREBE ARASINDAKİ DÖNEMDE MEYDANA GELEN GELİŞMELER II.1. İki Muharebe Arasındaki Dönemde Türkiye’deki Gelişmeler ... 134
II.1.1. Askeri Gelişmeler ... 134
II.1.2. 1921 Teşkilat- ı Esasiye Kanunun Kabul Edilmesi ... 140
II.1.3. İstiklal Marşı’nın Kabulü ... 143
II.1.4. İç İsyanlar ... 145
II.2. İki Muharebe Arasındaki Dönemde Dış Siyasi Gelişmeler ... 148
II.2.1. Londra Konferansı ... 148
II.2.2. Sovyet Rusya ile İlişkiler ve Moskova Antlaşması ... 166
II.3. İki Muharebe Arasındaki Dönemde Yunanistan’da Meydana Gelen Gelişmeler ... 174
III. BÖLÜM İKİNCİ İNÖNÜ MUHAREBESİ GÜNCESİ VE SONUÇLARI III.1. İkinci İnönü Muharebesi Öncesi Genel Durum ... 176
III.1.1. Anadolu’nun Genel Durumu ... 176
III.1.2. Yunanistan’ın Genel Durumu ... 178
III.2. İkinci İnönü Muharebesi’nin Sebepleri ... 178
III.2.1. Siyasi Sebepler ... 179
III.2.2. Askeri Sebepler ... 179
III.2.3. Ekonomik Sebepler ... 181
III.2.4. Psikolojik Sebepler ... 181
III.3. İkinci İnönü Muharebesi Öncesinde Türk ve Yunan Ordularının Durumu ... 182
III.3.1. Türk Ordusu’nun Durumu ... 182
III.3.2. Yunan Ordusu’nun Durumu ... 190
III.4. Muharebeye Doğru: İkinci İnönü Muharebesi’nin Hemen Öncesindeki Olaylar ... 195
III.5. Yunan Taarruzunun Başlaması ve İnönü Mevzii İlerisindeki Muharebeler ... 199
III.5.1. Yunan Ordusu Bir Kez Daha Saldırıya Geçiyor ( 23 Mart 1921 ) ... 199
III.5.2. Yunan Saldırısı Genişliyor ( 24 Mart 1921 ) ... 204
III.5.3. Yunan Saldırısında Üçüncü Gün ( 25 Mart 1921 ) ... 208
III.5.4. Yunan Ordusu’nun İleri Harekatı Devam Ediyor ( 26 Mart 1921 ) ... 214
III.5.5. Türk Ordusu Karşı Taarruza Hazırlanıyor ( 27 Mart 1921 ) ... 219
III.5.6. Yunan Ordusu İnönü Önlerinde ( 28 Mart 1921 ) ... 229
III.5.7. İnönü Mevziilerinde Çarpışmalar Şiddetleniyor ( 29 Mart 1921 ) ... 238
III.5.8. Yunan Ordusu’nun Saldırı Gücü Kırılıyor ( 30 Mart 1921 ) ... 243
III.5.9. Yunan Ordusu Beyhude Çaba İçerisinde ( 31 Mart 1921 ) ... 252
III.5.10. Yunan Ordusu Geri Çekiliyor ( 1 Nisan 1921 ) ... 260
III.5.11. Türk Ordusu Takip Harekâtında ( 2 Nisan 1921 ) ... 268
III.5.12. Takip Harekâtının Sonu ( 3-4 Nisan 1921 ) ... 270
III.6. İkinci İnönü Muharebesi’nin Sonuçları ... 271
III.6.1. Türk Ordusu’nun Kayıpları ... 277
III.6.2. Yunan Ordusu’nun Kayıpları ... 278
III.6.3. İkinci İnönü Muharebesi’nin İç Kamuoyuna Yansımaları ... 280
III.6.4. İkinci İnönü Muharebesi’nin Dış Kamuoyuna Yansımaları ... 285
III.6.5. İnönü Muharebeleri’nin Yıl Dönümlerinde Yapılan Kutlamalar ... ….288
SONUÇ ... 296
EKLER LİSTESİ ... 318
ÖZGEÇMİŞ ... 358
KISALTMALAR
a.g.e : Adı geçen eser a.g.m : Adı geçen makale a.g.t : Adı geçen tez
AAM : Atatürk Araştırma Merkezi
AAMD : Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi ATASE : Askeri Tarih Stratejik Etüt Arşivi ATBD : Askeri Tarih Belgeleri Dergisi
ATTB : Atatürk’ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri BCA : Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi
bkz. : Bakınız
BTTD : Belgelerle Türk Tarihi Dergisi
C. : Cilt
Çev. : Çeviren
ÇTTAD : Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi Der. : Derleyen
DİA : Diyanet İslam Ansiklopedisi DİB : Diyanet İşleri Başkanlığı DTCF : Dil Tarih Coğrafya Fakültesi
Ed. : Editör
Haz. : Hazırlayan
HTVD : Harp Tarihi Vesikaları Dergisi
K. : Kısım
MEB : Milli Eğitimi Bakanlığı
No : Numara
s. : Sayfa
S. : Sayı
TBMM Z.C : Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi TBMM : Türkiye Büyük Millet Meclisi
TDV : Türkiye Diyanet Vakfı TİH : Türk İstiklal Harbi
TİTE : Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü
TTK : Türk Tarih Kurumu TVD : Tarih Vesikaları Dergisi Vol. : Volume
Yay. : Yayın/Yayınlar YKY : Yapı Kredi Yayınları
GİRİŞ
1829’da kurulan Yunanistan, bu tarihten sonra Osmanlı Devleti ile doğrudan ya da dolaylı çeşitli savaşlar yaparak 1918’e kadar mütemadiyen topraklarını geniş- letmiştir. Yunanistan’ın topraklarını genişletme noktasındaki temel politikası da
“Megali idea” olmuştur.1 Yunan hedefleri olarak belirlenen Megali idea, Yunan hal- kının tarihi ve ulusal çıkarlarını esas alan emperyalist politikaya dönüşmüş Türk- Yunan ilişkilerinde önemli bir dinamik2 ve Yunanistan’ın geleneksel devlet politika- sı ve varlık nedeni haline gelmiştir. Yunanistan, kuruluşundan itibaren Osmanlı Dev- leti’ne karşı yürüttüğü Megali idea siyaseti nedeniyle birçok toprak elde etmeyi ba- şarmıştır. 1864 yılında İngiltere’nin Osmanlı Devleti’ne ait İyonya Adaları’nı Yuna- nistan’a bırakması ile başlayan toprak kazanımları,3 1881’de büyük devletlerin baskı- sı ile Osmanlı Devleti’nin Tesalya, Larissa ve Narda’yı Yunanistan’a terk etmesi ile devam etmiştir.
Balkan savaşları dönemi de Yunanistan için topraklarını genişlettiği bir dö- nem olmuştur. Yunanistan, Birinci Balkan Savaşı’nda Selanik, Girit, Sisam, Güney Makedonya ve Epir’in büyük kısmını topraklarına katmış4 toprak büyüklüğünü iki katına çıkarmıştır.5 Balkan savaşları sonucunda Osmanlı Devleti ile Yunanistan ara- sında 14 Kasım 1913’te Atina’da imzalanan barış antlaşması ile Meriç Nehri’nin batısı ve Girit Yunanlılara terk edilmiş, Anadolu kıyılarındaki adaların hangi devlete
1 Türk-Yunan ilişkilerinde tarihi dinamiği oluşturan “Megali idea” Yunanca “büyük fikir”, “büyük ülkü” anlamına gelmektedir. Ege Denizi boyunca yeni bir görkemle yükselen Bizans’ın yeniden can- landırılmış bir Yunan İmparatorluğu’nun adıdır. Michael Llewellyn Smith, Anadolu Üzerindeki Göz, (Çev. Halim İnal), Hürriyet Yay., İstanbul, 1978, s.9; Aynı kitap 2002 yılında ayraç yayınevi tarafın- dan yeniden basılmıştır. Bkz. Michael Llewellyn Smith, Yunan Düşü, (Çev. Halim İnal), Ayraç Yay., Ankara 2002, s.15; Jhon Freely, Troya Savaşı’ndan İstiklal Harbi’ne Anadolu’da Yunanlar, (Çev.
Gül Çağalı Güven), Doğan Kitap, İstanbul, 2011, s.226; Bazı Türkçe kaynaklarda bu kavramın “Me- galo İdea” şeklinde yazıldığı görülmüştür. Ancak fikir ve ülkü anlamına gelen “idea” kelimesi femi- nen bir kelime olduğundan dolayı büyük sıfatının da dişil hali olan “megali” şeklinin kullanılması gerekir. Nilüfer Erden, Yunan Tarihçiliğinin Gözüyle Anadolu Harekâtı, İstanbul Üniversitesi Atatürk İlke ve İnkılapları Tarihi Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul, 2009, s.24.
2 Kamran İnan, “Türk-Yunan İlişkilerinde Dinamikler”, Üçüncü Askeri Tarih Semineri Türk Yu- nan İlişkileri, Genelkurmay Askeri Tarih Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara,1986, s.93.
3 Richard Clogg, Modern Yunanistan Tarihi, (Çev. Dilek Şendil), 2. Baskı, İletişim Yay., İstanbul, 2007, s.74.
4 Clog, a.g.e. s.107.
5 Yunan yazar Svoronos, Yunanistan’ın Balkan savaşlarından sonra elde ettiği toprak alanını 432.000 hektarı bulduğunu belirtmiştir. Nikos Svoronos, Çağdaş Hellen Tarihine Bakış, (Çev. Panayot Aba- cı), Belge Yayınları, İstanbul,1998, s.92.
ait olacağı, büyük Avrupa devletlerinin kararına bırakılmıştır.6 Bu toprak kazanımla- rı ile birlikte Yunanistan XX. yüzyılın başlarında artık Anadolu’ya göz dikmeye baş- lamıştır.
Yunanistan’ın I. Dünya Savaşı’na girme süreci çok sancılı olmuştur. Savaşa katılıp katılmama konusunda Kral ile Başbakan arasında ciddi fikir ayrılıkları ya- şanmıştır. Başbakan Venizelos savaşa İtilaf Devletleri’nin yanında katılma noktasın- da bir irade ortaya koyarken, Kral Konstantin ise tarafsızlık politikası izlenmesi ve Balkan savaşlarında elde edilen toprakların bu politika ile muhafaza edilmesi gerek- tiğine inanmıştır. Kralın, Alman İmparatoru II. Wilhelm’in kardeşi Sofya ile evli olması ve bu nedenle siyasi anlamda da Almanya’nın etkisi altında bulunması bu tutumda önemli bir etken olmuştur.
Kral Konstantin ile Venizelos arasındaki fikir ayrılığı nedeniyle Kral, Venize- los’u istifaya zorlayarak Başbakanlık’tan çekilmesini sağlamış ve yerine Gunaris Başbakan olmuştur. Bu sırada Venizelos, 1916 Eylül’ünde Atina’dan kaçarak adalar üzerinden Selanik’e gelmiş ve burada “Etniki Amina” (Milli Savunma) adıyla ihtilal- ci bir hükümet oluşturmuştur.7 İtilaf Devletleri’nin himayesinde Selanik’te oluşturu- lan bu ihtilal hükümeti, neticede tam da İtilaf Devletleri’nin istediğini yaparak 30 Haziran 1917’de Yunanistan’ı, İtilaf Devletleri’nin yanında savaşa sokmuştur.8 Yu- nan Genelkurmay Başkan Vekili Albay Meteksas’ın savaşa katılmamak gerektiğine dair raporuna9 rağmen Venizelos ülkeyi savaşa sokmayı başarmıştır. İngiltere’nin Yunanistan’a “Küçük Asya10 kıyılarında önemli tavizler vereceği” vaadi Yunanis-
6 İnan, a.g.m., s.94.
7 Adrew Dalby, Eleftherios Venizelos, (Çev. Dinçer Demirkent), Akılçelen Yay., Ankara, 2014, s.60- 81.
8 Murat Hatipoğlu,“Elefterios Venizelos’un 1910 Yılında İktidara gelmesiyle Megali İdea’nın Kazan- dığı Yeni Karakter”, Üçüncü Askeri Tarih Semineri Türk-Yunan İlişkileri, Genelkurmay Askeri Tarih Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1986, s.464.
9 Alexsander Anastasius Pallis, Yunanlıların Anadolu Macerası (1915-1922), (Çev. Orhan Azizoğ- lu), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1997, s.32.
10 Başta Yunanistan olmak üzere, Avrupa’nın birçok ülkeleri Anadolu’dan bahsederken “I’asie Minu- re”, “Asia Minor” yani Küçük Asya terimini kullanmıştır. Bu tanım Megali idea düşüncesinde Ana- dolu’da kalan Yunan topraklarını tanımlamak üzere kullanılagelmiştir. Yunan literatürüne göre Küçük Asya tam olarak Ege’nin karşı kıyısı için kullanılan eski bir tanımdır. Bu gün Türkiye’nin Asya’daki topraklarını tanımlayan Anadolu tabiri henüz yaygınlaşmadan önce aşağı yukarı aynı alan içinde kalan bölgeler için Asia Minor yani Küçük Asya adı kullanılmıştır. Ünlü Fransız bilgini Charles Felix-Marie Texier,19.yy’ın başlarında Anadolu’da gerçekleştirdiği gezi ve incelemelerini kaleme aldığı “Küçük Asya: Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi” adlı 3 ciltlik eserinde Anadolu coğrafyası için “Küçük Asya”
tabirini kullanmıştır. Charles Texier, Küçük Asya: Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi, 3 C., (Çev.
tan’ın savaşa katılması için önemli bir sebep olmuştur.11 İhtilal hükümetinin savaşa girme kararı almasının ardından Kral Konstantin ülkeden kovulmuştur.
Yunanistan’da İhtilal hükümetinin savaşa katılma kararı almasının ardından o tarihe kadar sadece Selanik’te askeri ihtilal komitesinin kontrolü altındaki kısımda ilan edilmiş olan seferberlik bütün Yunanistan’da uygulanmaya başlanmış,12 genel seferberlik sayesinde 300.000 asker toplanmış ve bunların büyük bölümü Makedon- ya’da savaşmakta olan İngiliz ve Fransız ordularına katılmıştır. Bu birlikler Mayıs 1918’de Skra Muharebesi’nde Alman ve Bulgarlara karşı başarı elde etmişlerdir.13 Yunanistan’ın 30 Haziran 1917’de savaşa girmesinden yaklaşık 16 ay sonra I. Dünya Savaşı İtilaf Devletleri’nin üstünlüğü ile sonuçlanmıştır.
I. Dünya Savaşı, 29 Eylül 1918’de Bulgaristan, 30 Ekim 1918’de Osmanlı Devleti, 3 Kasım 1918’de Avusturya-Macaristan ve nihayet 11 Kasım 1918’de Al- manya’nın savaştan çekilmesi ile sona ermiştir. Bundan sonra galip devletler dünya- da yeni bir düzen kurmak için 19 Ocak 1919’da Paris’te bir barış konferansı topla- mışlardır.
32 milletin temsilcilerinin çağrıldığı14 konferansta, hâkim olan devletler ABD, İngiltere, Fransa, Japonya ve İtalya olmuştur. Bu devletlerin Başbakan ve Dış işleri bakanlarından meydana gelen Onlar Konseyi kurulmuştur.15
Paris’te, mağlup devletlere uygulanacak antlaşmaların görüşüldüğü konfe- ransta “manda” meselesi de ele alınmış, Milletler Cemiyeti(Cemiyet-i Akvam)’nin kurulması kararlaştırılmıştır.16 Mağlup devletlere uygulanacak antlaşmaların belir- lenmesi konferansın temel gündemi olmuştur. Bu kapsamda I. Dünya Savaşı’nın mağlupları Almanya, Avusturya, Bulgaristan ve bağımsızlığını ilan eden Macaristan için ayrı ayrı barış antlaşmaları hazırlanmıştır. Konferansta masaya yatırılan devlet- lerden biri de Osmanlı Devleti olmuştur. Osmanlı Devleti’nden toprak talep eden Yunanistan’dan başka, Osmanlı idaresinde yaşayan Rum, Ermeni, Arap ve Kürt gibi
Ali Suat, Yay. Haz. K. Yaşar Kopraman), Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı , İstan- bul, 2002; Metin Tuncel, “Anadolu”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.3,s.106-109.
11 Pallis, a.g.e., s. 24.
12 Pallis, a.g.e., s. 37.
13 Erden, a.g.t., s.100.
14 Paul C. Helmreich, From Paris To Sevres; The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919-1920, Ohio State University Press, 1974, s.38.
15 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, Alkım Yay., İstanbul, 2007, s.145.
16 Margaret Macmillan, Paris 1919, (Çev. Belkıs Dişbudak), Ankara, 2004, s.87.
Müslüman olan ve olmayan gruplarda taleplerini dile getirmek üzere konferansta yerini almıştır.17
19 Ocak 1919’da resmen açılan barış konferansında18 bir taraftan Ermeniler Anadolu’da bir devlet kurmak için Bogos Nubar Paşa aracılığı ile İtilaf Devletle- ri’nden yardım isterken diğer taraftan Yunanistan Osmanlı topraklarından talep ettiği bölgelerin kendisine verilmesini hazırlamış olduğu nüfus istatistiklerine dayanarak savunmuştur.19 Venizelos, Meis adası ile Marmara denizi çizgisinin batısında kalan kısmın Yunanistan’a verilmesini istemiştir.20 Bu bölge o zaman hemen hemen Aydın vilayetinin Denizli sancağı hariç tutulmak üzere tamamı ile Bursa vilayetinin Çanak- kale sancağını içine alan bir coğrafyayı ifade etmiştir.21 Dahası Venizelos, 3-4 Şubat 1919’da Onlar Konseyi’nde yaptığı açıklamalarla İzmir, İstanbul hariç bütün Batı Trakya’yı ve Batı Anadolu’nun bir kısmı ile Oniki ada, Kıbrıs, Meis, Rodos, İmroz ve Bozcaada’yı da istemiştir.22 Venizelos’un bu aşırı istekleri İngiliz kabine üyesi Lord Curzon tarafından bile eleştirilmiştir.23 Ancak Yunanların istedikleri toprakların bir kısmı I. Dünya Savaşı sürerken 17 Nisan 1917 tarihinde imzalanan St. Jean-de- Maurienne adlı gizli bir antlaşma ile İtalyanlara bırakılmıştı.24
St. Jean-de-Maurienne Antlaşması ile Antalya, Muğla ve çevresi, Konya ili- nin büyük bir kısmı İzmir ve kuzeyindeki etkinlik bölgesi İtalyan toprakları olarak
17 Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, C.I, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstan- bul, 1991, s.156.
18 Macmillan, a.g.e. s.67.
19 Venizelos, “Onlar Konseyi” toplanmadan evvel toprak isteklerini ve iddialarını “Greece Before The Peace Congress of 1919; a Memorandum Dealing With The Right of Greece” adlı eserinin daha birin- ci sayfasında ortaya koymuş olduğu Rum nüfusuna dair sayısal verilere dayandırmıştır. Venizelos’a göre “Hellen Nüfusunun” sayısal ve coğrafi olarak 4,300,000 Yunanistan Krallığında, 151,000 Kuzey Epir ve Arnavutluk’ta, 731,000 Trakya ve İstanbul bölgesinde, 43.000 Bulgaristan’da, 1,694,000 Küçük Asya’da,19 102,000 on iki Ada’da, 235,000 Kıbrıs Adası’nda, Afrika kıtasında 150,000, Kuzey ve Güney Amerika’da 450,000,Güney Rusya’da 400,000 nüfus yaşamaktaydı. Bu verilere göre ise toplam olarak 8,256,000 Helen’in %55 Yunan Krallığı’nda geri kalan % 45’nin ise dışarıdaydı. Eleut- herios Venizelos, Greece Before The Peace Congress of 1919; A Memorandum Dealing With The Right of Greece, American-Hellenic Society, Newyork,1919, s.1; Helmreich, From Paris To Sevres, s.39-40.
20 Gotthard Jaeschke, Kurtuluş ile İngiliz Belgeleri, (Çev. Cemal Köprülü), 3.Baskı, TTK Yay., Ankara, 2011, s.50.
21 Helmreich, From Paris To Sevres, s.40.
22 Paul Helmreıch, Sevr Entrikaları Büyük Güçler, Maşalar, Gizli Anlaşmalar ve Türkiye’nin Taksimi, (Çev. Şerif Erol), Sabah Yay., İstanbul,1996, s.29.
23 Tevfik Bıyıklıoğlu, Atatürk Anadolu’da, Çağdaş Matbaa ve Yay., İstanbul, 2000, s.16.
24 Laurence Evans, Türkiye’nin Paylaşılması, (Çev. Tevfik Alanay), Milliyet Yay., İstanbul, 1972, s.51-85.
tanımlanmıştı.25 İtalyanlar bu antlaşmaya dayanarak İzmir’in kendilerine verilmesini istemiştir. ABD’nin kendisinin savaşa girişinden evvel İtilaf Devletleri’nin arasında imzalanmış olan gizli antlaşmaları tanımadığını açıklaması ve St. Jean-de-Maurienne Antlaşması’nın Rusya tarafından tasdik edilmemiş olması, İngiltere ve Fransa’nın bu antlaşmanın yok hükmünde olduğunu ilan etmiş olmasına rağmen İtalya barış konfe- ransında bu antlaşmaya dayanarak İzmir’in kendisine verilmesinde ısrar etmiştir.
Konferansta İngiltere, ABD ve Fransa’nın İzmir’in Yunanlara verilmesi yönündeki teklifleri İtalya’nın büyük tepkisi ile karşılaşmıştır.26
İtalya’nın karşı çıkmasına rağmen Yunanistan’ın toprak talepleri konferansta büyük oranda kabul görmüştür. Bu şartlar altında İtalyan temsilciler heyeti 24 Nisan 1919’da barış konferansını terk etme kararı almış ve gizli antlaşmayla kendisine vaat edilen Anadolu topraklarını işgal etmeye başlamıştır. İtalya Başbakanı Orlando’nun konferansı terk ettiği 24 Nisan’da bir İtalya birliği Konya’ya ulaşmıştır.27 29 Ni- san’da ise İtalyan Caio Duilic Zırhlısı İzmir Limanı’na gelmiştir.28
İtalya’nın konferansı terk etmesi ve Konya’ya asker çıkarması üzerine Başkan Wilson, Lloyd George ve Clemecau, atılması gereken adımın ne olduğu noktasında bir değerlendirmeye girişmişlerdir. Paris’te 2 Mayıs’tan 10 Mayıs 1919’a kadar de- vam görüşmeler sonucunda Dörtler Konseyi, 10 Mayıs 1919 saat 15.00’deki toplan- tısında Yunanistan’ın İzmir’i işgaline karar vermiştir.29 Verilen karara göre İzmir’in Yunanlara işgal ettirilmesi Türk zulmü ve İtalya’nın İzmir’i işgal etmesini önlemek gibi iki gerekçeye dayandırılmıştır.30 Bu iki “sebep” yüzünden Yunanların 1919’un Mayıs ayında İzmir’e çıkmalarına izin verilmiştir.31
Alınan işgal kararı bir nota32 ile müttefik devletler adına Calthrope tarafından 14 Mayıs 1919 akşam 10.00’da 17.Kolordu Komutanı Ali Nadir Paşa’ya ve Vali
25 İzzet Öztoprak, Kurtuluş Savaşı İle İlgili Yunan Belgeleri, Ankara Üniversitesi Yay., Ankara, 2006, s.15.
26 Pallis, a.g.e., s.45.
27 Öztoprak, Kurtuluş Savaşı İle İlgili Yunan Belgeleri, s.59.
28 Sina Akşin, “Paris Barış Konferansı’nın Yunanlıları İzmir’e Çıkarma Kararı”, Üçüncü Askeri Tarih Semineri Türk Yunan İlişkileri, Genelkurmay ATASE Başkanlığı Yay., Ankara,1986, s.174.
29 Papers Relating To The Foreign Relations Of United States, The Paris Peace Conference, 1919, Vol. V, s. 576-579.
30 Akşin, Paris Barış Konferansı’nın Yunanlıları İzmir’e Çıkarma Kararı, s.174.
31 Pallis, a.g.e, s.40.
32 Calthrope’un İzmir’in işgalini haber veren notası şöyleydi: “Ekselans! Müttefik devletlerin hükümet- leri ile Türkiye arasında akdedilen mütarekenin 7.maddesine dayanılarak İzmir’in Yunan askerleri tarafından işgaline karar verilmiş olduğunu tebliğe memurum. İş bu karar Osmanlı Hükümeti’ne
İzzet Paşa’ya bildirilmiştir.33 Notanın ardından Ali Nadir Paşa hemen harekete geç- miş ve durumu telgrafla Harbiye Nazırı Şevket Paşa’ya bildirerek ne yapması gerek- tiğini sormuştur. Harbiye Nazırı Şevket Paşa verdiği cevapta: “Babıali’nin işgal hak- kında bilgisi yoktur. Amiralin notasının mütareke gereği sayılıp karşı gelinmemesi lazımdır.” demiştir.34
Harbiye Nazırı “sessiz kalınmasını” telkin etmiştir; ancak İzmir halkı işgale karşı sessiz kalmamıştır. Notanın halk tarafından duyulmasının ardından oluşan ha- vayı Kazım (Özalp) Bey şöyle anlatmıştır : “Bu kara haber herkes üzerinde yıldırım tesiri yaptı. Halk adeta bir ölüm havası seziyormuş gibi heyecanlı idi. Karşılaşan bakışlar birbirine destek arıyorlardı. 14 Mayıs akşamının güneşi koyu renkler içinde ağır ağır batarken İzmir’e karanlık bir hüzün çöküyordu. Halk hükümet meydanında toplanmaya başladı… Valiye bir heyet gönderilmesine karar verildi. Vali, işgal esna- sında sükûnet ve itidalin muhafaza edilmesini ve İtilaf Devletleri’ni gücendirecek bir nümayişe meydan verilmemesi nasihatinde bulundu ”.35 Valinin bu tavrından rahatsız olan bir grup genç, İzmir’de bir parkta yakaladıkları Nadir Paşa’ya : “ Paşa ne yap- mak lazımsa söyleyiniz yapalım. Bizi eli kolu bağlı düşmana teslim mi edeceksiniz?”
diye tahkir edercesine hitap etmiştir. Vali, ihtiyat zabiti ile İzmir gençlerinden mü- rekkep bir gruba karşı yüzünü yere eğerek sukuttan başka bir cevap verememiş, aksi- ne kışladaki silah ve cephanenin halk tarafından yağma (!) edilmesi ihtimalinin önü- ne geçmek için bu silahların muhafazasını emretmiştir.36
İzmir’in işgal edileceğinin duyulması üzerine vatanperverler İzmir’de Sultani Mektebi’nde bir araya gelerek işgale karşı verilecek tepkinin nasıl olması gerektiğini konuşmuşlardır. Neticede işgale kesin olarak karşı durulması gerektiği ve hazırlana- cak olan beyannameye göre hareket edilmesi gerektiğine karar verilmiştir. Red-i İl-
bildirilmiştir. Bu askeri kafilenin yarın 15 Mayıs 1919’da İzmir’de mahalli saat ile 08.00’da İzmir’e varması beklenmektedir. Karaya çıkarma derhal başlayacaktır… Türk kıtalarının, yarın sabah Yunan askeri makamlarının kendilerini ilgilendiren isteklerini bildirinceye kadar kışlalarında kalmalarını, çıkması muhtemel esef verici bir hadiseyi önlemek maksadıyla dilerim. Bu yolda çıkacak bir vakanın İzmir ile etraf sancak ve kazalarında heyecan ve asayişsizlik yaratabileceğini ekselansları çok iyi bilirler… Telgrafhane, Britanya askerleri tarafından işgal edilmiş olacaktır…” Jeasckhe, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, s.77.
33 Ali İhsan Sabis, Harp Hatıralarım İstiklal Harbi ve Gizli Cihetleri, C.5, Nehir Yay., İstanbul, 1993, s. 59.
34 Taçalan, a.g.e., s. 236.
35 Kazım Özalp, Milli Mücadele 1919-1922,C.I, 4.Baskı, TTK Yay., Ankara, 1998, s. 4.
36 Haydar Rüştü Öktem, Mütareke ve İşgal Anıları, (Haz. Zeki Arıkan), TTK Yay., Ankara, 199, s.
66.
hak Cemiyeti beyannamesini Mustafa Necati, Moralızade Halit, Ragıp Nurettin Bey- ler kaleme almıştır. Bu beyanname Anadolu matbaasında basılmıştır.37
14 Mayıs 1919’da İzmir halkı tarafından işgale karşı direnme kararı alınmış olmasına rağmen neyin nasıl yapılacağına ve nasıl bir yol takip edileceğine ilişkin net bir yol haritası ortaya konulamamıştır. İlk aşamada işgale karşı oluşan tepki mil- liyetçi duyguları tetikleyerek böyle bir kararın alınmasına zemin hazırlamıştır; ancak bu direniş hareketini kimin yürüteceği de henüz belirlenememiştir.38
İzmir’in işgaline tepki gösterilmesi gerektiğini düşünen ve işgalden bir gün önce İzmir’de bir park kıraathanesinin önünde toplanan grubun başını çeken Miralay Kazım Bey (Özalp), silahlı mukavemetin ancak İzmir dışında mümkün olabileceğini gördüğünden eli silah tutan herkesin İzmir’i terk ederek Ödemiş taraflarına çekilme- sini ve bu kararın ulaşılabilen herkese bildirilmesini istemiştir. Direniş merkezi ola- rak Ödemiş’in tercih edilmesinin sebebi Celal Bey ve Gökçe Efe’nin muhtemel düş- man işgaline karşı Ödemiş’te tedbirler almış olmalarıdır.39
Hazırlıklar devam ederken Yunan askeri 15 Mayıs 1919’da İzmir’e girmiş- tir.40 Yunanların İzmir’i işgali ile birlikte Greklerin gösterileri de başlamıştır.41 Ancak bu işgal İtilaf Devletleri’nin beklediği, İstanbul Hükümeti’nin de emir verdiği gibi sessiz ve sakin gerçekleşmemiştir. Yunan askerinin karaya adım atması ile birlikte tırmanan gerilim Hukuk-i Beşer gazetesinin yazı işleri müdürü, takma adı Hasan Tahsin Recep, asıl adı Osman Nevres Bey’in Yunan Efzun Alayı’nın önünde yürü- yen bayraktarı vurması ile çatışmaya dönmüştür.42 Bu çatışmada 300-400 civarında Türk şehit olmuş, Yunanlar ve Rumlar da iki Efzun askeri ile birlikte 100 kadar ölü ve yaralı vermişlerdir.43 Türk kaynaklarına göre ise İzmir’in işgali sırasında, Yunanlı- lar tarafından 20 subay ve ileri gelen bazı kişiler şehit edilmiştir.44 Ayrıca işgal sıra- sında gümrükteki mallar ve şehirdeki mağaza ve dükkânlar tamamen yağma edilmiş-
37 Öktem, a.g.e, s. 67.
38 Öktem, a.g.e., s. 68.
39 Öktem, a.g.e., s. 66.
40 Simith, Yunan Düşü, s. 133.
41 Paul Gentizon, Mustafa Kemal ve Uyanan Doğu, (Çev. Fethi Ülkü), 2.Baskı, Bilgi Yay., İstanbul, 1994, s. 14.
42 Jeasckhe, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, s. 80; Öktem, a.g.e., s. 79.
43 Simith, Yunan Düşü, s. 135.
44 Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, S. 37; B. No: 898.
tir.45 Yunanların bu zulüm ve çapulculukları Türk milliyetçiliğini büsbütün kızıştır- mıştır.46 Müslüman halka bu zulümler yapılırken İzmir’deki Rumlar Yunan askerinin karaya ayak basışını sevinç gösterileri ile karşılamıştır.47
İzmir’in işgali ve Yunanların daha ilk günden yaptıkları zülüm ve cinayetler Anadolu’da büyük bir tepki ve öfkeyle karşılanmıştır. Anadolu’dan İstanbul’daki İngiliz, ABD, Fransa ve İtalya’nın siyasî delegelerine, Wilson’a ve Amerikan Kong- resi’ne, matbuat cemiyetlerine birer telgraf çekilerek işgal protesto edilmiştir.48
Anadolu halkından yükselmeye başlayan bağımsızlık ve direniş hareketlerine karşılık, İstanbul Hükümeti’nde Damat Ferit Paşa İzmir’in işgalinden 2 gün sonra 17 Mayıs 1919’da Padişah istifasını sunarak hiçbir şey yapmadan hükümetten çekilmiş- tir.49 Fakat ilginç bir şekilde Padişah Vahdettin, hükümeti kurma görevini yine Damat Ferit Paşa’ya vermiş ve 19 Mayıs 1919’da yeni kabine kurulmuştur.50
Yeni kurulan kabinede Harbiye Nezareti’nin başına getirilen Şevket Turgut Paşa, İzmir ve çevresindeki karışık durumu düzeltmek için önlemler almaya koyul- muştur. Bu bağlamda ilk olarak güvenilen bir subay olan Albay Bekir Sami Bey’i İzmir’de dağıtılan 56.Tümen Komutanlığı’na atamış; ilaveten Yunanların Ali Nadir Paşa’yı tutuklamalarından dolayı boş kalan 17. Kolordu Komutanlığı görevini de vekâleten kendisine vermiştir. İlk masraflar için ise bin lira vererek “vatan neyi em- rederse onu yap” talimatı ile onu vazifesine göndermiştir.51
Öte yandan Genelkurmay Başkanı Cevat Paşa (Çobanlıoğlu), 16 Mayıs saba- hı yayınladığı emirle birliklerin hiçbir surette yerlerini terk etmemelerini ve silahları- nı bırakmamalarını, üst komutanlıklarla bağlantıyı kaybetmemelerini istemiş;bundan başka Ege bölgesini takviye için 14. Kolordu Komutanı Yusuf İzzet (Met) Paşa’nın
45 M. Tayyib Gökbilgin, Milli Mücadele Başlarken, Türkiye İş Bankası Kültür Yay., İstanbul, 2011, s. 87.
46 Jhon Grew, Atatürk ve İnönü, (Çev. Muzaffer Aşkın), Cumhuriyet Gazetesi Yay., İstanbul, 2000, s.10.
47 Muhammet Güçlü, “İzmir’in İşgaline Tanık Bir Zatın Kaleminden: “İzmir’de Neler Oldu?
1336/1920” Kitapçığı Üzerine”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, (2011/Bahar), X/22, s. 69.
48 Yücel Özkaya, “İzmir'in İşgalinin Anadolu’daki Tepkileri”, Atatürk Yolu Dergisi, (1988), C.1, S.1, s.67.
49Jaeschke, Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi, C.I, s. 33.
50 Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, C.I, 3.Baskı, Türkiye İş Bankası Kültür Yay., İstanbul, 2010, s. 270; İbrahim Artuç, Kurtuluş Savaşı Başlarken, Kastaş Yay., İstanbul,1987, s. 86.
51 Miralay Bekir Sami Günsav’ın Kurtuluş Savaşı Anıları, (Haz. Muhittin İnal), Cem Yay., İstan- bul, 1994, s. 24.
Bandırma, Balıkesir bölgesine intikalini emretmiş, İzmir’de dağılan 56. Tümeni de bu kolorduya bağlamıştır. Zira 56. Tümen Komutan ve subayları Yunan askerleri tarafından tutuklanmış, 56. Tümen’in İzmir’deki 174. ve Urla’daki 173. Alayları dağılıp gitmiş, Ayvalık’ta bulunan 172. Alay’dan başka bir birlik kalmamıştı. İzmir Kolordusu’nun diğer tümeni olan 57. Tümen Aydın’da olduğu için bu işgalin uza- ğında kalmıştır. Cevat Paşa, birliklere Yunan ilerleyişi karşısında gerekirse çarpış- mak pahasına silahlarını hiçbir şekilde terk etmemelerini emretmiştir.52 Bu ilk kıvıl- cımlar daha sonra bölgede büyük bir direnişe dönüşmüş, Kuvayı Milliye birliklerinin oluşmasına ortam hazırlamıştır. İzmir’in işgali, yalnız Türk milliyetçiliğini harekete geçirmekle kalmamış, 1919-1922 Türk-Yunan savaşının da nedeni olmuştur.53
İzmir’in işgalinin ardından Yunanlar Batı Anadolu’da işgal sahasını geniş- letmeye başlamıştır. İzmir’in işgalini takip eden 16 ve 17 Mayıs 1919’da birer müf- reze ile Urla ve Çeşme’yi işgal etmişlerdir. Bundan sonra da Yunan kuvvetlerinden bir kol deniz yoluyla Ayvalık istikametine, diğer bir kol İzmir’in kuzeyine, üçüncü bir kolda doğu tarafına hareket ettirilmiştir.54
Yunan Genelkurmay’ı, işgalleri kolay bir şekilde gerçekleştirmek ve yaymak için 18 Mayıs 1919’da takviye olarak 6. Adalar Tümeni’ni, 8. Girit Tümeni’ni ve bir jandarma taburunu İzmir’e çıkarmıştır. Bu işlem tamamlandıktan sonra Venizelos 20 Mayıs 1919’da Albay Zafiriu’ya işgal sahasının genişletilmesi emrini vermiştir. Ve- nizelos’un bu talebi, üç büyükler tarafından işgal sahasının sınırlarının çizilmemiş olmasından kaynaklanmıştır. Amiral Calthrope bu hususun farkında olarak 17 Ma- yıs’ta durum ile alakalı Paris’teki Yüksek Konsey’den malumat istemiş, Yüksek Konsey, Batı Anadolu’daki Yunan işgal sınırlarını “İzmir ve Ayvalık kazası” olarak belirlemiştir. Yüksek Konsey’in bu kararı işgal devletleri Akdeniz Donanması Ko- mutanı Calthorpe’un eline ancak 28 Mayıs günü ulaşmış; fakat bu sırada Venizelos, Yunan kıtalarına ileri yürüyüş emrini çoktan vermiştir.55
Albay Zafiriou, Venizelos’un emrini yerine getirmek ve belirtilen bölgeleri işgal etmek için bir dayanağa; gerekçeye ihtiyaç duymuştur. 23 Mayıs 1919 günü
52 Artuç, a.g.e., s. 89.
53 Arnold J Toynbee, Türkiye Bir Devletin Yeniden Doğuşu, C.II, (Çev. Kasım Yargıcı), Cumhuri- yet Gazetesi Yay., Ankara, 1999, s. 7.
54 Özalp, a.g.e., s. 14.
55 Jeasckhe, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, s. 84.
harekâta başlamak için birliklerine yayınladığı emirde “800 Türk askeri ile 4.000 kişilik Türk çetesinin, silah depolarını yağma ederek top ve makineli tüfekleri ile Ay- dın’da toplandıkları, düzensiz Türk kuvvetlerinin Manisa civarında katliam yapmak üzere hazırlık yaptıklarına” dair rapor aldıklarını bildirmiş böylece işgale bir gerekçe uydurmuştur.56
26 Mayıs 1919’da Yunan kuvvetleri hiçbir mukavemetle karşılaşmadan Ma- nisa’ya girmiştir. 17. Kolordu Komutanı Bekir Sami Bey’in Manisa Mevki Kuman- danlığı’na vermiş olduğu emir nedeniyle buradaki birlikler Salihli istikametine çekil- diğinden işgal kolay gerçekleşmiştir.57 Manisa’nın işgalinden hemen sonra Yunan birlikleri Aydın yönünde yürüyüşe geçmişlerdir. Bu yürüyüş, 27 Mayıs 1919’da Ay- dın’ın işgali ile neticelenmiştir.58
28 Mayıs 1919’da Yunan kuvvetleri Ayvalık’ı işgale koyulmuş, 28/29 Mayıs gecesi sabaha karşı Ayvalık’a asker çıkarmaya başlamıştır. O sırada orada bulunan 172. Alay Kumandanı Kaymakam Ali Bey (Çetinkaya), işgal ve istila teşebbüslerine karşı koyacağını Yunan kumandanına bildirmiştir. Ali Bey’e, Köprülü Hamdi Bey yanındaki kuvvetlerle katılmıştır. Bu çıkarma sırasında İzmir’den sonra Yunanlarla Türkler arasında ilk çarpışma burada vuku bulmuştur. Çarpışmalar neticesinde Ayva- lık Yunan askerleri tarafından işgal edilmiş ve Türk kuvvetleri gerilere çekilmek zo- runda kalmıştır.59 28 Mayıs’ta Tire de işgal edilmiştir.60
29 Mayıs 1919 tarihinde de ileri yürüyüşüne devam eden Yunan kuvvetleri, mukavemetle karşılaşmadan Turgutlu’yu işgal etmiş,61 1 Haziran 1920’de ise Öde- miş’e saldırmıştır. Ödemiş’in işgali diğer işgallerden biraz farklı olarak cereyan et- miştir. 25 Mayıs’ta Bayındır ve 28 Mayıs’ta Tire’nin Yunanlar tarafından işgal edil- mesinin ardından Ödemiş tehdit altında kalmıştı. Jandarma komutanı Tahir Fethi, Ödemiş deposundaki silahları mücadele için teşvik edilen halka dağıtarak teşkilat yapmaya başlamıştı. Birçok silah dağıtıldığı halde ancak 120 kişilik bir kuvvet Yu- nan işgaline karşı koymak maksadıyla bir araya gelebilmiştir.62 Bu küçük milis kuv-
56 Artuç, a.g.e., s. 95.
57 Miralay Bekir Sami Günsav’ın Kurtuluş Savaşı Anıları, s. 31.
58 Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, S.114, B.No.4199.
59 Ali Çetinkaya, Ali Çetinkaya’nın Hatıraları, AAM Yay., Ankara, 1993, s. 51.
60 Özalp, a.g.e., s. 15.
61 TİH Batı Cephesi, C.II, K.I, s. 86.
62 Miralay Bekir Sami Günsav’ın Kurtuluş Savaşı Anıları, s. 68.
vetine “Kuvayı Milliye” adı verilmiş ve kumandanlığını da Tahir Fethi Bey üzerine almıştır.63 Bu kararın alınmasından sonra, Ödemiş Kaymakamı Bekir Sami Bey bü- yük bir cesaret örneği göstererek, İtilaf Devletleri temsilcilerine 29 Mayıs 1919’da çektiği telgrafta “silahlar patlarsa göreceğiniz netice pek acı ve elim olacaktır… Ar- tık biliniz ki, kalem değil silah dönüyor” sözüyle Kuvayı Milliye’nin silahlı mücade- lesini ilan etmiştir.64
Ödemiş Kuvayı Milliyesi ile Yunan Efzun Taburu arasında 1 Haziran 1919 günü sabah saat 07.30’da ilk silahlar patlamıştır. Akşama doğru sonuç belli olmuş ve Türk kuvvetleri 2 şehit, 20 yaralı ile Ödemiş’i terk ederek geriye doğru çekilmek zorunda kalmıştır. Bu muharebeye “İlk Kurşun Muharebesi” adı verilmiştir.65 Bu çarpışmadan sonra Yüzbaşı Tahir’in kuvvetleri dağılmamış, kendileri gibi silahlanan diğer kahramanlarla Milli Mücadele’nin ateşini yakmışlardır. Nitekim Mustafa Bey komutasında Alaşehir, Yörük Ali Efe komutasında Aydın, Hamdi Bey Komutasında Denizli, Ayazmentli Niyazi Bey komutasında Ayvalık, Yüzbaşı Kemal Komutasında Balıkesir Kuvayı Milliyeleri birbiri sıra kurulmaya başlamıştır.66
Ödemiş’in işgalinin ardından ilerleyişine devam eden Yunan kuvvetleri, 3 Haziran’da Nazilli’yi,67 5 Haziran’da Akhisar’ı, 12 Haziran’da ise Bergama’yı işgal etmişlerdir.68 Fakat Akhisar’ın işgali sırasında ortaya konan tavır milli ruhu rencide etmesi ve bölge halkının korku ve panik içinde Yunan işgalini kabullenmeye mey- letmesi bakımından can sıkıcı bir örnek teşkil etmiştir. Bekir Sami Bey, Akhisar’ın işgalinden evvel buraya giderek kasaba halkını Yunan işgaline karşı direnişe çağır- masına rağmen istediği tepkiyi alamamıştır. Bekir Sami Bey yaşananları daha sonra hatıratında şöyle aktarmıştır :“(…) Kaymakam başlarında olmak üzere Akhisar’ın ileri gelenleri toplanıp kaldığımız otele geldiler. Kasabaya gelmemizden rahatsız olmuşlardı. Ben, Yunanların amacının Türk varlığını, islamın varlığını yok etmek olduğunu, İstanbul Hükümeti’nin hem aciz hem de hain olduğundan bahisle “Yunan- lara karşı küçük bir karşı koyuş bizi kurtaramaya yetecektir.(…)”dedim. Bu etkili
63 Sebahattin Selek, Anadolu İhtilali, C.I, Kastaş Yay., İstanbul, 1987, s. 248; Zeynep Kalyoncuğlu, Anadolu’da Kuva-yı Milliye’nin Oluşumu, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara, 2011, s. 116.
64 Rahmi Apak, Batı Cephesi Nasıl Kuruldu ?, TTK Yay., Ankara,1990, s. 70.
65 Fahri Belen, Türk Kurtuluş Savaşı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara, 1993, s. 63.
66 Artuç, a.g.e., s.105.
67 ATBD, S.114, B.No.4203.
68 Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya, C.I, s. 204.
konuşmadan sonra heyet arasından muhterem bir görüntü veren yaşlı bir vatandaş ayağa kalkıp sarık ve cüppesinden utanmadan :“ Namus, din, vatan ve ırzı hükümet düşünsün. Bizim alnımıza ne yazıldı ise biz ona razıyız. Efendim, bizler aciziz, karı- yız, hükümet bir şey yaparsa ne ala, yapmazsa sizin dediklerinizi yapamayız” demiş- tir. Bu tepki hayret ve üzüntüyle karşılanmıştır.69
İşgale karşı koymak gerektiğini savunan vatanperverlerin yanı sıra işgali ka- bullenmiş bazı kesimlerin varlığı da söz konusu olmuştur. Ancak Batı Anadolu’da yaşanan işgaller burada savunma ruhunun uyanmasını, Kuvayı Milliye fikrinin ge- lişmesini ve yayılmasını sağlamıştır; bunda 17. Kolordu Komutan Vekili Albay Be- kir Sami ve 57. Tümen Komutanı Albay Şefik Beyler ile Bandırma Kolordu Komu- tanı Yusuf İzzet Paşa ve 61. Tümen Komutanı Albay Kazım (Özalp) Bey’in çalışma- larının olumlu katkısı olmuştur. Kuvayı Milliye teşkilatı fikri giderek bütün Anado- lu’da benimsenmeye ve gittikçe genelleşmeye başlamıştır. Hatta Anadolu halkından Avrupa’da öğrenimde bulunan Mahmut Esat (Bozkurt), Şükrü Saraçoğlu gibi bir kısım gençler öğrenimlerini bırakarak ülkeye dönmüş ve Kuvayı Milliye fikrinin gelişmesini ve yayılmasını sağlamışlardır.70
İşgaller sürecinde özellikle Ayvalık ve Ödemiş’te Türk kuvvetleri tarafından gösterilen mukavemet Yunan Genelkurmayı’nı önemli ölçüde ürkütmüş olacak ki, işgali yürüten Yunan subayı Zafirou’u işgaller için tümeninin yetersiz kaldığını söy- leyerek Yunanistan’dan İzmir’e sürekli takviye kuvvetler gönderilmesini talep etmiş- tir. Bu talepler doğrultusunda gönderilen takviye kuvvetler ile 15 Haziran 1919’da İzmir’deki Yunan kuvvetleri üç tümen ve bir tugayı bulmuş ve bunların bağlı bulun- dukları kolorduya komutan olarak atanan General Nider, karargâhını İzmir’de kur- muştur.71
General Nider, yine de elindeki kuvvetlerin yetersiz olduğunu inanmıştır.
Çünkü aldığı raporlar Türklerin ordu ve sivil çeteler halinde her tarafta taarruz içinde toplandıkları yönünde olmuştur. Nider, 15 Haziran 1919’da İzmir’e ayak bastığı sı- rada daha önce Yunan askerleri tarafından işgal edilen Bergama’nın asker ve sivil kuvvetlere baskın şeklinde bir taarruzla geri alındığını ve buradaki Yunan kuvvetle-
69 Miralay Bekir Sami Günsav’ın Kurtuluş Savaşı Anıları, s. 38.
70 Cihat Akçakayalıoğlu, “Atatürk ve Türk Kurtuluş Savaşı”, I. Uluslararası Atatürk Sempozyumu (21-23 Eylül 1987) Açılış konuşmaları-Bildiriler, AAM Yay., Ankara, 1994, s.767.
71 Artuç, a.g.e., s.40.
rinin ağır kayıplar vererek geri çekildiklerini öğrenmiştir. Halk kuvvetleri ile bazı nizamiye müfrezeleri, Kuvayı Milliye namı altında 14 Haziran 1919’da Bergama’ya baskın yaparak orda bulunan Yunan müfrezesi efradını, kısmen imha etmiş; geri ka- lan efrat da Menemen ve Dikili istikametlerine kaçmak zorunda kalmıştır. Böylece Bergama Yunanlardan geri alınmıştır.72 Bergama baskını Kuvayı Milliye’nin ilk taar- ruzu olmuştur.73 Fakat Bergama’nın işgalini gurur kırıcı bulan General Nider, üstün bir taarruzla Bergama’yı 20 Haziran’da tekrar işgal etmiştir.
1919’un sonlarına doğru Batı Anadolu’da komutanlardan ve aydınlardan ge- len yoğun çabalar sonucunda zayıfta olsa bir cephe kurulması sağlanmıştır. Albay Kazım komutasında Ayvalık kesimi, Yarbay Arif komutasında 176., 186., 189. ve 190. Alaylarla birkaç mili müfrezeyi kapsayan Soma kesimi ile 188. Alay ve birkaç mahalli milis kuvvetinin katıldığı Akhisar kesiminde bir kuzey cephesi oluşmuştur.
Bu cephenin orta kesiminde Jandarma Yüzbaşı Tahir Fethi komutasında 68. Alay mürettep taburu, Çerkez Ethem, Parti Pehlivan milli müfrezeleriyle birkaç küçük gönüllü grubu yer almıştır. Bunlarda Eşme’de bulunan 17. Kolordu Komutanı Albay Bekir Sami’nin emir ve komutasında Merkez Cephesi’ni oluşturmuştur. Aşağıya doğru Demirci Mehmet Efe, Kıllıoğlu Mestan Efe ve daha birkaç gönüllü grubunun örgütlendiği 57. Tümen Komutanı Albay Şefik komutasında olan Güney Cephesi kurulmuştur. Ancak 5 tümene (54.230) çıkarılmasına çalışılan işgal gücü karşısında bütün bu Türk kuvvetlerinin toplamı 1500 tüfekliyi geçememiştir.74
İzmir’in işgali ve burada cereyan eden olaylardan sonra Yunanistan’ın bu bölgede yerleşmek ve bölgeyi ilhak etmek niyetine karşılık müttefiklerde Yunanlıla- rın bir an önce Anadolu’dan çekilmelerinin zaruri olduğu kanaati hâkim olmuştur.
Bu kanaatlerine rağmen Paris Barış Konferansı’nda Yüksek Şura, Yunan işgal saha- sını Milne Hattı’nı çizerek sınırlandırmaktan başka bir şey yapmamıştır. Paris Barış Konferansı’nda Yüksek Şura, 18 Temmuz 1919 tarihinde Yunanlılar ile Türk milli kuvvetleri arasında bir sınır tespiti yapılmasını ve bu görevin Kuzey Anadolu İtilaf Devletleri İşgal Kuvvetleri Komutanı General Sir George Milne’ye verilmesini ka- rarlaştırmıştır.75 Bu karar doğrultusunda 13 Ağustos 1919’da İngiliz Generali Han-
72 Özalp, a.g.e., s.25.
73 Kazım Özalp, “Kazım Özalp Anlatıyor”, Yakın Tarihimiz, C.2, S.20, s.196.
74 Özalp, Kazım Özalp Anlatıyor, s.196.
75 Mustafa Turan, “İstiklal Harbi’nde Milne Hattı”, AAMD, C.VII, S.21, s.568.
ri’nin başkanlığında bir komisyon Soma’ya gelerek yerel yetkililerle görüşmüştür.
Komisyonun vazifesi; Paris Barış Konferansı’nın kararıyla Yunan kıtası tarafından işgal olunan İzmir sancağı ve Ayvalık kazası hududunda tarafsız işgal hududu tayin ederek herkesin yerli yerinde oturmasını, düşmanlığın terk olunmasını ve muhacirle- rin yerlerine dönmesini temin etmek olmuştur.76 Bu amaç doğrultusunda Milne Heye- ti, Türk ve Yunan kuvvetlerinin birbirinden ayırmak üzere bir hat belirlemiştir. Milne Hattı olarak tanımlanan bölge, Kuşadası-Aydın-Ödemiş-Kasaba(Turgutlu)-Manisa- Bergama hattının ilerisinden çizilmiştir.77 Ancak Yunan kuvvetleri yer yer taarruza geçerek bu hattı ihlal etmek suretiyle saldırılarına devam etmişlerdir.
Bergama baskını ile başlayan ve Yunan askerini zor durumda bırakan ani sal- dırılar, Malgaç baskını ile devam etmiştir. Nazilli ile Aydın arasındaki büyük Malgaç demiryolu köprüsü, Yörük Ali Efe’nin düzenlediği Malgaç baskını ile tahrip edilerek burada bulunan Yunan koruma birliği imha edilmiştir. Baskında bizzat rol alan Asaf Gökbel’in ifade ettiğine göre yirmiden fazla piyade tüfeği ile bir makineli tüfek ve bolca cephane elde edilmiştir.78 Malgaç baskınının ardından General Nider, Nazil- li’de bulunan Yunan taburunun Aydın’a çekilmesini emretmiştir. Bu sırada bu duru- mu haber alan Türk kuvvetleri, 57. Tümen Komutanı Albay Şefik Bey’in emri üzeri- ne ani bir saldırı ile önce Nazilli’yi tekrar geri almış; ardından Aydın’ın hemen batı- sında bulunan Erbeyli tren istasyonuna yapılan baskınla demiryolunu tahrip ederek 30’u ölü olmak üzere Yunanlara 70 kayıp verdirmiştir.79
Art arda gelen baskınlar ile işgal ettiği yerlerde hâkimiyeti kaybeden General Nider, son durum karşısında Aydın’ın da tehlikeye düştüğünü düşünmüştür. General, Venizelos’a gönderdiği 21 Haziran 1919 tarihli raporunda: “Tam bir Türk seferberli- ği ve kuvvetli bir Jön Türk örgütü karşısında bulunuyoruz. Her taraftan taarruza uğrayarak, her gün bir miktar arazi terk etmeye mecbur oluyoruz. Şayet derhal ye- terli kuvvet, hiç olmazsa bir tümen gönderilmeyecek olursa pek yakında İzmir tehdit altında bulunacaktır.” diyerek durum hakkında bilgi vermiş ve acele takviye kuvvet istemiştir.80 Nider’in beklediği gibi Türk kuvvetleri 28 Haziran 1919’da Aydın’a sal-
76 Özalp, a.g.e., s.54.
77 Gökbilgin, a.g.e., s. 177.
78 Asaf Gökbel, Milli Mücadele’de Aydın, Aydın, 1964, s. 127-128.
79 İstiklal Harbi Gazetesi, 21 Haziran 1919, No.34.
80 Selek, Anadolu İhtilali, C.I, s.253.