711 yılında Müslümanlar İspanya’yı fethettiler. 719’da Languedoc’u işgal ettiler. Rhône ile Pireneler arasında kalan bu bölge o dönemde Septimania diye adlandırılıyordu. 721 yılında Akitanya Dükü Eudes tarafından Toulouse’da durduruldular. Bunun üzerine bakışlarını doğu istikametine çevirdiler. 725 yılında Nimes ve Arles’ı aldılar. Aynı yıl Bourgogne bölgesindeki Autun manastırına başarılı bir sefer düzenlediler. 732 yılında, Endülüs valisi Abdurrahman, Tours üzerine yürüdü. Ordusu Araplardan ve yeni Müslüman olmuş Berberilerden müteşekkildi, O, Fransa’yı fethedip İstanbul’a yürümek niyetindeydi. Ancak, Eudes’ün çağrısına cevap veren Charles Martel, özellikle Frank piyadelerinden oluşan ordusuyla aynı şehre yürüdü. İki ordu Poitiers ve Tours arasında, Moussais la Bataille denen yerde savaş düzeni aldı. Yaklaşık on gün boyunca, askerler birbirlerini gözlemlediler ve küçük çaplı çatışmalar yaşandı. 25 Ekim 732 günü, Ramazan ayında Müslümanlar savaşa tutuştu. Hafif süvari birliklerinden oluşan İslam ordusu hücuma geçti; fakat birbirlerine sıkı sıkıya kenetlenmiş Frank birliklerinin saflarını dağıtıp piyade birlikleri için bir gedik açamadı ve bir duvara çarpmış gibi geri çekilmek zorunda kaldı. Abdurrahman el-Gâfikî şiddetli savaşta şehit oldu ve ordusu geceleyin Narbonne’a geri çekildi. Bu askeri savaş hemen eğitimli çevrelerde çok büyük bir yankı uyandırdı. Hatta daha sonraları bir İspanyol vakayinamesi bu savaşı Avrupalıların kâfirlere (Müslümanları kastediyor) karşı bir zaferi olarak yansıttı. Bu durum kültür ve medeniyet bağlamında Avrupa’nın ilk deneyimi olarak görüldü. Böylece Hıristiyan tarihçiler, Charles Martel’i Hıristiyanlığın şampiyonu sıfatıyla övdüler ve Hıristiyanlığın Avrupa’nın dini olarak kalmasını sağlayan bu savaşı da, İslam’a karşı verilen mücadelede kesin bir dönüm noktası olarak nitelendirdiler.
Anahtar Kelimeler: Abdurrahman el-Gâfikî, Puvatya, Franklar, Charles Martel
THE BATTLE OF POITIERS (732)
Abstract
In 711, Muslims conquered Spain. They occupied in the current 719 Languedoc. This province, between the Pyrenees and the Rhone, then, called Septimania. They was stopped at Toulouse in 721 by Duke Duke Eudes of Aquitaine. They then turned their eyes towards the east and took Nimes and Arles in 725. İn the same year, they launched a successful raid on the rich abbey of Autun in Burgundy. In 732, the governor of Spain, Abd er-Rahman he walked towards Tours at the head of his troops, composed mainly of Arabs and Berbers of newly converted to Islam. He intended to conquer France and head for Constantinople. However, Charles Martel, answering the call of Eudes, also marched to that city after gathering an army infantry mainly Francs. The two armies faced on Moussais Battle, between Poitiers and Tours. Roughly, about ten days, the troops observed and engaged was skirmishes. On October 25, 732, which was also the day of the month of Ramadan, Muslims decided to engage in battle. But their light cavalry clashed with the "impenetrable wall" formed by the Frankish warriors, walk but disciplined and ironclad. Abd er-Rahman was killed in the infernal battle and his men packed up and returned to Narbonne in the night. This military battle will almost immediately get a very high profile in educated circles. Thus a Spanish chronicle hardly posterior described the event as a victory for Europeans over the infidel. This is the first known mention of Europe as civilization and culture. Later Christian chroniclers praised Charles Martel as the champion of Christianity, characterizing the battle as the decisive turning point in the struggle against Islam, a struggle which preserved Christianity as the religion of Europe.
Keywords: Abd-al-Raḥmân Al Ghafiqi, Poitiers, The Frankish, Charles Martel
PUVATYA SAVAŞI (732)
Giriş
Puvatya savaşı 732 yılında Abdurrahman el-Gâfikî kumandasındaki İslam ordusuyla Şarl Martel (Charles Martel) emrindeki Frank kuvvetleri arasında Fransa’da Poitiers (Puvatya) yakınlarında meydana gelen, hem İslâm tarihi hem de Avrupa tarihi açısından son derece önemli bir savaştır.
Poitiers İslâm ile Hıristiyanlık, Doğu ile Batı arasındaki çetin karşılaşmanın mekânıdır. Müslümanlar, Hz. Peygamber’in vefatından sonra, kısa sürede Pers İmparatorluğuna son vermiş, Bizans İmparatorluğunun topraklarının büyük bir kısmana hâkim olmuşlardı. Şam’dan Fas’a, oradan İspanya’ya geçen İslâm orduları Fransa’nın kalbine ulaşmışlardı. İşte bu aşamada dünya tarihinin en önemli hadiselerinden bir olarak kabul gören büyük karşılaşma Poitiers’de gerçekleşti.
Puvatya Savaşı’na geçmeden bu savaş öncesi bölgenin ve Fransa’nın yapısı, ayrıca İslâmiyet’in Fransa’ya girişi hakkında bazı bilgilerin verilmesi konu bütünlüğü bağlamında uygun olacaktır.
Batı Avrupa ülkelerinden Fransa, Galya-Roma hâkimiyetinde kalmış, milâttan sonra II. yüzyıldan itibaren Hıristiyanlığın Avrupa kıtasındaki en önemli yayılma alanlarından birini teşkil etmiştir. V. yüzyılın ortalarında Attila kumandasındaki Hun ordusunun akınlarına uğradıktan sonra yüzyılın sonlarına doğru Frankların hâkimiyetine girmiş ve ülkede sırasıyla Merovenj, Karolenj, Capet ve Valois hanedanları yönetiminde kalmıştır.1
Bilindiği gibi Roma İmparatorluğu Akdeniz havzasında büyük etkiler bırakmıştır. Dolayısıyla o devirde birçok Hıristiyan için Roma İmparatorluğunun sonu, Hz. İsa'nın ikinci gelişiyle, yani bizzat kıyamet günüyle eşanlamlı hale gelmiştir. Bu bakımdan İmparatorluğun zayıflığından yararlanmak isteyen barbar kavimler imparatorluğun yıkılışını hızlandıran akınlar düzenlemişlerdir. Öte yandan Avrupa medeniyetinin temeli olan ve "Hıristiyan âlemi" denilen şeye hayat veren karşılıklı etkileşim bu süreçte atılmıştır. Ayrıca o dönemin anlayışına göre; İmparatorluk "uygar"dır; yani düzenli bir yönetimi vardır; Barbarlar ise, adı üstünde uygarlaşmamıştır.2
Roma dünyasıyla Romalı olmayan dünya arasındaki fark son derece katıydı. Bütün bunlara rağmen, Roma İmparatorluğunun gerilemesi ve yıkılmasını etkileyen süreçleri kısaca şöyle sıralayabiliriz; Birincisi, Barbar halkların Asya'dan batıya, Avrupa içlerine doğru sürekli ilerleyişleri, ikincisi, Roma dünyasının Batı ve Doğu yarıları arasında büyüyen ayrım, üçüncüsü, Pagan topluluklara yönelen Hıristiyanlık. Bu üç süreç, daha sonra “Karanlık Çağlar” olarak anılacak dönemlere hâkim olmuştur. Ancak günümüz okuyucusu için, “Karanlık Çağlar”a yaklaşımları hem klasik eğitimlerini hem de dinsel inançlarını kuvvetle yansıtan Avrupalı tarihçilerin Roma-merkezli ve Hıristiyan yanlısı anlayışlarıyla ilgili bir temel sorundur. Dördüncü süreç olan İslâmiyet’in doğuşu ise, VII. yüzyılda Arabistan'dan çıkmış, güney ve doğu sınırlarını hızla oluşturmuş ve diğer üçüyle etkileşime girmiştir.3
Avrupa’da Hunların neden olduğu Kavimler göçü "domino etkisi" yapmıştır. IV. yüzyılda bugünkü Ukrayna'ya doğru ilerleyen Hunlar. 375 yılında Germen halklardan Ostrogotları ve Vizigotları Roma İmparatorluğunun içine itmişlerdir. Hunlarla birlikte olan boylardan Alanlar ise bugünkü Portekiz'in güneyinde görülmüşlerdir (420). Attila'nın (ö. 453) hükmü altına giren Hunlar, Fransa’da etkili olmuşlardır.4
Fransa’da Attila'nın adı, nedensiz yıkıcılığı anlatan bir deyim haline gelmiştir: “Atının bastığı yerde asla ot bitmez ...” Bu “Tanrı Kırbacı”, mevsimler boyunca İmparatorluğun Tuna eyaletlerini dehşete boğmuştur. 451'de kuzeye ve batıya yönelmiş, Gepidler ve Burgondlar dâhil kendine uygun barbar müttefikler bulmuştur. Sainte Genevieve'in dualarıyla korunan Paris'e dokunmamıştır. Attila, daha sonra İtalya'ya yönelmiştir. Milano'da, kraliyet sarayında İskit prenslerini İmparatorluk tahtı önünde yere kapanmış gösteren bir duvar resmi, Attila'yı kızdırmıştır. Bir ressamı çağırtmış ve resimdeki rolleri değiştirmesini emretmiştir. Ancak 452 yılında, nasıl olduysa, Garda gölü kıyılarında Roma Patriği I. Leon tarafından geri çekilmeye ikna edilmiştir. Attila'nın ölümü (453), Ostrogotlara bağımsızlıklarını tam olarak kazanma şansını vermiştir.5
Fransa’da ise Franklar, Pirene dağlarından Bavyera'ya kadar uzanan büyük bir "Merovenj" (Merovenjiyen) Krallığı’nı (481-751) kurmuşlardır. Bu Frank Devleti'nin ilk hükümdarı I. Clovis (Chlodvig) (481-511), kendisinden önce Hıristiyan olan bütün diğer Germen kabilelerinin Arius mezhebine girmesine karşılık Katolikliği kabul etmiştir. Bu sayede Franklar için Roma ve ona bağlı batı halklarıyla kolayca uyuşup kaynaşma imkânı doğmuş ve böylece Frank Devleti daha başlangıcından itibaren güçlü bir temele oturmuştur.6
Avrupa’da göç eden kabilelerin dinamizminin, bütün komşuları için ciddi etkileri, olmuştur. Gidilen yerde daha önce bulunan topluluk ezilmemiş veya özümsenmemişse genellikle sürülmüşlerdir. Batıdaki Keltler, Galya'da toplanmış ya da Britanya'da kuşatılmışlardır. Sadece İrlandalılar istiladan kurtulmuşlardır.7
Göçlerin, Avrupa'nın etnik ve dil yapısı üzerindeki etkisi çok derindir. Göçler birçok ülkede, nüfusun etnik karışımını köklü bir biçimde değiştirmiş ve bazı bölgelerde ise tamamen yeni unsurlar getirmiştir. Galya'da, Galya-Romalılar, kuzeydoğuda yoğun, güneybatıda hafif olmak üzere kuvvetli, fakat düzensiz bir şekilde Germenlerle karışmışlardır. Böylece, Avrupa Yarımadasının etnik yapısı VIII. yüzyıldan itibaren kalıcı bir modele ulaşmaya başlamıştır.8
VIII. yüzyılın başında Avrupa tarihinde ilk defa yeni bir gelişme yaşandı. Müslümanlar İspanya’yı (Endülüs) fethettiler. Müslümanların Endülüs’ün fethini ne zaman başlattıkları konusunda iki farklı görüş vardır. Bunlardan ilki Hz. Osman döneminde 647 yılında Abdullah b. Nafi b. Husayn ve Abdullah b. Nafi b. Abdulkays’ın komutasındaki donanmayla karaya çıktıkları şeklindedir. İkinci rivayet ise daha çok bilinen ve güçlü olan görüştür. Tarık b. Ziyad emrindeki kuvvetlerin 711 yılında ilk kez karaya çıktıklarıdır. Ancak Musa b. Nusayr, 710 yılında Tarif b. Mâlik komutasında 500 kişilik bir birliği keşif amacıyla İspanya’nın güney kıyılarına göndermiştir. 711 yılında da 7000 kişiden oluşan ordusuyla İspanya’ya ulaşan Târık b. Ziyâd fetihten sonra kendi adıyla anılacak olan Cebelitârık’ta (Gibraltar) karargâh kurmuştur. 712 yılında ise Musa b. Nusayr ordusuyla İspanya’ya geçmiştir. Yarımadaya çıkışı takip eden üç yıl içinde İslâm orduları nerdeyse İspanya’nın tamamını fethetmiş ve Pirene sıradağlarını aşarak Frank/Fransız topraklarına girmiştir. Huhtemelen, İbn Haldun, el-Makkari vb. bazı tarihçilerin de belirttikleri gibi; “Musa b. Nusayr, Avrupa'yı bir baştan bir başa geçip Bizans'a kadar ilerlemek, Kostantiniyye (İstanbul) üzerinden hilafet merkezine varmak ve Akdeniz’i bir İslâm gölü haline getirip hilalin iki ucunu birleştirmek istiyordu.”9
İspanya'ya geçen Müslümanların, Vizigot Krallığı'nı yıkıp bu ülkenin büyük bir kısmını fethettikleri sırada Franklar Avrupa'nın en kuvvetli devletine sahiptiler ve Fransa'dan başka bugünkü Almanya ve İtalya'nın da bir bölümüne hâkim bulunmaktaydılar. Fakat hızla ilerleyen ve daha 715-716 yıllarında Berşelûne (Barselona) civarını ele geçirip sınırlarına dayanan Müslüman ordularına karşı bir şey yapamadılar. Musa b. Nusayr kumandasındaki İslâm ordusu Arbûne (Erbûne, Narbonne) bölgesine kadar ilerledi.10 Ancak Emevî Halifesi Velid’in çağrısı üzerine Şam’a dönmek zorunda kalan Musa b. Nusayr, Güney Avrupa'nın fethini hedef alan planını gerçekleştiremedi ve Ömer b. Abdülaziz'in halifeliği (717-720) dönemine kadar Müslüman Arapların fetihleri Pirene sıradağlarını aşamadı. Bununla birlikte Musa b. Nusayr’dan sonra Endülüs’te görev yapan valiler hem cihad etmeye hem de sınırları genişletmeye gayret gösterdiler.
716 yılında, Endülüs valisi olarak tayin edilen el-Hur b. Abdurrahman es-Sakafi (716-719) kumandasındaki İslâm ordusu Sarakusta’nın (Saragosse, Zaragoza) fethinden sonra, 717-718 yıllarında Pirene sıradağlarını aşarak Fransa topraklarına girdi. Merovenjiyen hanedanına mensup kumandanlarla Akitanya (Aquitania, Aquitanie) asilzadeleri arasındaki çekişmelerden faydalanarak kuzey istikametinde başarılı seferler gerçekleştirdi.11
El-Hur b. Abdurrahman es-Sakafi’den sonra vali olan Semh b. Mâlik el-Havlânî (719-721) Pireneleri geçerek güney Fransa'da Septimania (Sebtimâniye, Septimanie) bölgesinin merkezi olan Arbûne’yi fethetti. Bu şehir uzun süre Müslümanların harekât üssü ve gerektiğinde sığındıkları yer olarak kaldı. O dönemde Narbonne, Nimes, Carcassonne, Béziers, Agde, Maguelonne ve Lodève şehirleri Septimania (Septimanie) bölgesine (vilayet) bağlıydı.12
Emevî Halifesi Ömer b. Abdülazîz’in Endülüs'ü İfrikiyye valiliğinden ayırıp merkeze tabi müstakil eyalet haline getirmesi Semh b. Mâlik el-Havlânî'nin şöhretinin artmasını sağladı. Çünkü Endülüs'ün fiilî ve resmî ilk valisiydi. Onun üç yıla yaklaşan valiliği sırasında, gerçekleştirdiği idarî düzenleme ve uygulamalar Müslümanların Endülüs'te tutunmalarına ve güçlü bir devlet kurmalarına yardımcı olan en önemli faktörler arasındadır.
Bununla birlikte Arap kaynakları, Endülüs'teki ilk Müslüman valiler zamanında Fransa’ya yapılan seferler hakkında çok kısa bilgilere yer verirler. Dolayısıyla Semh b. Mâlik el-Havlânî'nin gazalarını çok kısa olarak zikredip 721 yılında Fransa'da şehit olduğunu bildirmekle yetinirler.13 Hâlbuki bu konuyla ilgili yabancı kaynaklar bize daha geniş bilgiler vermektedirler.14 Dolayısıyla Semh b. Mâlik el-Havlânî, Narbonne’da ordusunu yeniden düzenleyip lojistik ihtiyaçları karşıladıktan sonra, Galya (Frank) topraklarında ilerleyerek Akitanya (Aguitania) düklüğünün başşehri Toulouse'u (Tuluz) kuşattı.15
Akitanya Dükü Eudes, Frank ve Almanlardan meydana gelen büyük bir orduyla başkentini müdafaa ediyordu. Toulouse şehri çevresinde meydana gelen şiddetli savaş, Müslümanların lehine bir gelişme gösteriyorken, Semh b. Mâlik el-Havlânî ve ileri gelen komutanlarından birçoğu şehit edildi. Böylece Franklar, Müslümanlar karşısında ilk defa bir galibiyet elde edebildiler. Bu sırada ordunun sevk ve idaresini daha sonra Puvatya Savaşı’nın komutanı olacak Abdurrahman el-Gâfikî ele aldı ve orduyu salimen Arbûne’ye (Narbonne) geri getirdi (Haziran 721).16
Her ne kadar Akitanya Dükü Eudes 721 yılında İslâm ordularını püskürtmeyi başarmışsa da, Arbûne hâlâ Müslümanların elindeydi. Nitekim 725 senesinde düzenlenen o muhteşem sefer de bu kentten başlatılmıştı. Bu sayede Carcassonne'u (Karkason) ele geçiren Hilal'in süvarileri, Autun'a kadar ilerleyerek Ağustos 725 tarihinde bu şehrin kontrolünü sağlamışlardı. Nimes'e (Nim) kadar olan bölgeyi anlaşma yoluyla idareleri altına almışlardı. 721-726 yılları arasında gerçekleştirilen seferler sonunda Müslümanlar hâkimiyetlerini Rhône vadisi ve Lyon’a kadar genişletmişlerdi.17
721’de Semh b. Mâlik el-Havlânî'nin ölümünden sonra Endülüs valiliğine atanan Anbese b. Süheym (Suhaym) Fransa topraklarına yeniden akınlar başlattı ve büyük bir orduyla Semh b. Mâlik el-Havlânî'nin daha önce takip ettiği güzergâhı izleyerek Carcasonne (Karkason) üzerine yürüdü. Zor geçen uzun bir muhasaradan sonra Carcasonne şehrini ele geçiren Anbese, buraya bir birlik bırakıp kuzeye doğru yöneldi ve Nimes (Nîm) şehrine girdi. Nimes'dan sonra Rhône vadisine ulaştı ve nehir boyunca herhangi bir direnişle karşılaşmadan yoluna devam edip Vienne ve Lyon şehirlerini işgal etti. Franklarla anlaşma yaptı. Fakat dönüş sırasında pusuya düşürülerek şehit edildi (Aralık 726).18
Anbese b. Süheym'in ölümü akabinde Endülüs’te sırasıyla; Uzra b. Abdullah el-Fihri, Yahya b. Seleme el-Kelbî (726-728), Huzeyfe b. el-Ahvas el-Kaysî (728), Osman b. Ebi Nis'a el-Has’amî (728-729), Heysem b. Ubeyd el-Kinânî (el-Kilabi) (729-730), Muhammed b. Abdullah el-Eşcaî (730) vali olarak görev yaptılar. Bu valiler döneminde fetih hareketleri duraklamış ve bazı iç problemler ortaya çıkmıştır. Özellikle Berberilerin hoşnutsuzlukları, Araplar arasındaki Yemenî-Kaysî ayrımcılığı, Suriyeli ve diğer Araplar arasındaki rekabet gibi faktörler söz konusu olmuştur. İşte bu iç karışıklıklar fetihlerin geçici bir süre durmasına yol açmıştır. Nihayet Puvatya Savaşı’nın başkumandanı olacak Abdurrahman b. Abdullah el-Gâfikî, Emevî Halifesi Hişâm b. Abdülmelik tarafından 730 yılında Endülüs valiliğine (ikinci defa) atanmıştır.19
Bilindiği gibi Abdurrahman el-Gâfikî,İslâm tarihinde mümtaz şahsiyetlerden birisidir. Yemen’de meskûn “Akk” kabilesinin Gafik koluna mensuptur. İlim tahsili için Medine’ye giden Abdurrahman el-Gâfikî orada Abdullah b. Ömer’den Hadis ilmi okudu ve hadis rivayet etti. O, ilme tutkun, zühd ve vera sahibiydi. Tarihle ilgili eserleri okumayı severdi. İhlâs, azim, tevazu, şecaat, cesaret, cüret, kahramanlık; askeri faaliyetleri ve planları, Hz. Peygamberin ve sahabenin savaşlarını iyi bilmek, ilk saflarda cihada katılmak, şehid olmayı arzu etmek onun belirgin özelliklerindendi. Dolayısıyla fetihlerde yer almak amacıyla Kuzey Afrika’ya gitti ve bölgedeki birçok savaşa katıldı. Daha sonra Mûsâ b. Nusayr ile birlikte Endülüs’e geçti. Orada dikkatleri üzerine çekti ve Musa b. Nusayr ile oğlu Abdülazîz’in maiyetinde askerî vazifeler üstlendi. Endülüs’ün doğu sahillerini fethetmek üzere görevlendirildi. Bu arada Abdurrahman el-Gâfikî Endülüs’teki tefrika ve siyasi olaylara karışmaktan uzak durmayı başardı.20
İslâm’ı yüceltmekten başka gaye gütmeyen Abdurrahman el-Gâfikî üzerinde Semh b. Mâlik el-Havlânî’nin şehid edildiği Toulouse (Tuluz) Savaşı ve bu savaşta Müslümanların hezimeti derin izler bırakmıştı. Fransa topraklarında şehid olan Müslümanların ve komutanların intikamını almayı hedefliyordu. Ayrıca onun yegâne emeli, Musa b. Nusayr’ın da düşüncesi olan Batı Avrupa’nın tamamını fethetmekti.21
Diğer taraftan Müslümanların Endülüs'ü ele geçirdiğini ve ülkelerine askerî akınlar düzenlediğini gören Franklar (Fransızlar) endişelenip korkuya kapılmışlardı. Dolayısıyla Müslümanları fethettikleri bu topraklardan çıkarmak amacıyla Şarl Martel’in (Charles Martel) etrafında toplanmış ve ona şöyle demişlerdi: “Nedir bu nesiller boyu devam edecek rezalet! Biz Arapların Doğu’da olduğunu işitip güneşin doğduğu taraftan gelmelerinden korkuyorken, Batı’dan geldiler, Endülüs'ü istila ederek Endülüs'ü ve oradaki her şeyi ele geçirdiler. Zırhları olmadığı, sayıları ve malzemeleri az olduğu halde buraları aldılar.”
Şarl Martel, onlara şu manada bir cevap verdi: “Benim görüşüm, bu taarruzlarında şimdilik karşılarına çıkılmaması üzerinedir. Zira onlar, karşısına çıkanı alıp götüren sele benzerler. Onlar işlerinin henüz başlangıcındadır; çok kalabalık olmaktan müstağni niyetleri, zırhların korumasına muhtaç olmayan kalpleri vardır. Lakin onlara mühlet veriniz ki, elleri ganimetlerle dolsun; köşkler, evler alsınlar ve yönetimde rekabete girip bazısı bazısından yardım dilesin. İşte bu hale geldiklerinde kolay şekilde onlara güç yetirirsiniz.”22
Fransa’da bu kaygılar yaşanırken Endülüs’te Kaysî ve Yemenî guruplar arasındaki çekişmeyi önleyip istikrarı sağlayan Abdurrahman el-Gâfikî, çeşitli sebeplerden dolayı yıllardır duraklamış olan seferleri yeniden canlandırmak ve asıl hedef olarak gördüğü kuzeye yani Fransa üzerine yürümek üzere gerekli hazırlıkları yapmaya koyuldu. Ayrıca adaleti gözeten, Müslüman, Hıristiyan ve Yahudilerin hukukunu koruyan birisi olarak ülkesinde fitne ve tefrikayı giderdiğinden Arap, Berberî ve yerli halkın sevgisini kazandı. Bu arada Kurtuba’ya gelmek üzere İslâm topraklarının her yerinden asker çağrısında bulundu.23
Başarılı bir asker, imanı yüce bir mücahit olan Abdurrahman el-Gâfikî, her bölgede İslâmiyet’i yaymak istiyordu. Bu arada halkın sıkıntılarını gidermek ve birliği sağlamak için önlemler aldı, vergi problemini düzene soktu. İyi bir idarecilik örneği sergiledi ve akınlar sırasında ele geçen ganimetlerin taksimi konusunda adil davrandı. Hatta bir sefer esnasında elde edilen pek çok ganimetin içinde inci, yakut ve zümrütle süslü olan altından yapılmış bir ayak vardı. Abdurrahman el-Gâfikî, bu ayağı parçalattı ve askerlerine dağıttı. Bu olay onun ganimet dağıtımı konusunda ne kadar âdil ve hassas davrandığının açık bir göstergesidir.24
Puvatya (Poitiers) - Belâtüşşühedâ (Şehitler Yolu) Savaşı (732)
Endülüs’te istikrarı sağlayan Abdurrahman el-Gâfikî Fransa’ya girmek ve İslâm’ı yaymak amacıyla önceden hazırlamış olduğu fetih planları doğrultusunda harekete geçti. Franklara karşı cihad ilan edip kendi doğduğu yer Yemen başta olmak üzere Şam, Mısır ve İfrikiyye’den yardım çağrısında bulundu. İslâm topraklarının her yanından çağrısına olumlu cevaplar geldi. Gelenler Kurtuba’da toplandılar. Fransa’ya geçmeden yaklaşık iki yıl gerekli hazırlıklar yapıldı.
Abdurrahman el-Gâfikî Fransa’ya sefer düzenleyecek gönüllü Araplar ve Berberilerden oluşan en büyük orduyu kurdu. Ordusunda Yemenli askerler önemli bir yer tutmaktaydı. Ayrıca Sarakusta (Saragossa) bölgesinde Yemenli Araplar iskân edilmişti. Arbûne (Narbonne) bölgesinde savaşan Araplar da bunlardı.
Abdurrahman el-Gâfikî’nin topladığı asker sayısının 70.000 ile 100.000 arasında olduğu bildirilmektedir. Bazı Hıristiyan kaynaklarında abartılı bir biçimde İslâm ordusunda 400.000 savaşçının bulunduğu ifade edilmektedir.25
Bir taraftan askerî hazırlıklarını sürdüren Abdurrahman el-Gâfikî, 731yılında Berberi liderlerinin önde gelenlerinden birisi ve kuzey bölgesinde vali olan Osman b. Ebî Nis’a’ komutasındaki bir orduyu Fransa sınırlarını korumak üzere görevlendirdi.26 Osman b. Ebi Nis’a’ batılı tarihçiler tarafından Munuza (Munusa) olarak da adlandırılmaktadır.
Pirene sıradağlarının en önemli geçit yerlerini kontrol etmesi gereken Osman b. Ebi Nis’a’ ihmalkâr davrandı. Hatta Akitanya dükü Eudes’ün güzel kızı (Lamdezya) ile evlenerek Dük Eudes ile akrabalık kurdu. Daha sonra bağımsızlığını ilan edip Dük Eudes ile ittifak yaptı.27
Hâlbuki Abdurrahman el-Gâfikî, Dük Eudes’e karşı düzenleyeceği askerî harekâtta kendisini desteklemesini ve Eudes’ün ordularının ilerleyişine engel olmasını istemişti. Dolayısıyla bu talebine menfi cevap alan Abdurrahman el-Gâfikî, isyancı Osman b. Ebi Nis’a’ (Munuza) üzerine bir ordu gönderdi. Bu ordu Cerdagne kalelerini kuşattı. Kaçma girişiminde bulunan Osman b. Ebi Nis’a’ yakalanarak öldürüldü. Bu sırada Dük Eudes’ün kızı olan Osman b. Ebi Nis’a’nın eşi, Abdurrahman el-Gâfikî’nin eline geçti ve Emevî Halifesinin sarayına gönderildi.28
Çağdaş İslâm tarihçilerinden bazıları, Munuza isminin Fransız kaynaklarınca verildiğini ve bunun yanlış olduğunu, ayrıca Munuza ile Osman b. Ebi Nis’a’nın birbirine karıştırıldığını, Munuza’nın (Munusa) aslında bir yer ismi olduğunu öne sürerler.29 Her ne kadar isim konusunda ihtilaf söz konusu ise de, kesin olan husus Abdurrahman el-Gâfikî’ye isyan edip Franklarla ittifak kuran kişinin cezalandırılıp öldürülmesidir.
Hüseyn Mu’nis’e göre; Munuza ile Abdurrahman el-Gâfikî arasındaki savaş aslında Berberiler ile Araplar arasında bir harpti. Çünkü iki grup arasında birbirlerine karşı kızgınlık ve haset söz konusuydu. Fransa seferi esnasında bu iki grubun gönlü bir değildi. Munuza kuzeyde görevli iken Kurtuba’daki merkezî idareye isyan etmişti. Zaten bu sırada Araplar ile Berberiler arasında durum gergindi. Üstelik Kurtuba ile istişare etmeden Franklar ile ittifak kurma teşebbüsünde bulunmuştu.30
Osman b. Ebi Nis’a’ ayaklanmasının bastırılmasından sonra kuzeye Fransa’ya yapılacak büyük sefer için bir engel kalmamıştı. Yemen, Şam, Mısır, Ifrikiyye, Mağrib ve Endülüs bölgelerinden toplanan kuvvetlerle Abdurrahman el-Gâfikî, Kuzey İspanya’da Navarre (Neberre) bölgesinde bulunan Pamplone (Pampelune, Benblûne) şehrine, oradan da daha önceki güzergâhtan farklı olarak Pirenelerin batısındaki Roncevaux Boğazı’ndan (Roncesvalles geçidi) geçerek İslâm kaynaklarında “el-Arzu’l-kebîre” de denen Frank toprakları Galya (Galia, Gaule) bölgesine girdi ve Bordeaux üzerine yürüdü (732).31
Akitanya Dükü Eudes’ün ordusuyla Dordogne ve Garonne nehirlerinin birleştiği bir yerde karşılaştı. Bu savaşta Eudes’ün ordusu korkunç bir yenilgiye uğratıldı. Eudes’ün ordusunu Bordeaux’ya kadar kovalayan Abdurrahman el-Gâfikî, kısa bir kuşatmadan sonra şehri ele geçirdi. Bordeaux şehrinin ele geçirilip yağmalanmasını engelleyemeyen Dük Eudes bir miktar askeriyle birlikte kuzeye doğru kaçarak canını zor kurtardı. Gibbon’a göre bu savaştaki ölülerin sayısını saymaya ancak Tanrı muktedirdir.32
Abdurrahman el-Gâfikî daha sonra ordusuyla o dönemde Akitanya (Aquitaine) eyaletine bağlı bulunan Rhône vadisine yöneldi. Arles başta olmak üzere Dauphiné bölgesi, Lyon, Mâcon, Beaune, Dijon, Bèze, Autun, Besançon ve Paris’e 30 km mesafedeki Sens şehrini ele geçirdi.33 İspanyol Tarihçi Rodrigue de Tolède (ö.1247) Arles’da hâlâ o günden kalan Müslümanlara ait mezarların bulunduğunu bildirmektedir.34
Birkaç ay gibi kısa bir süre içinde Fransa’nın güneyini ele geçiren Abdurrahman el-Gâfikî daha sonra kuzeye doğru devam ederek Puvatya (Poitiers) şehrini zapt etti; burada bulunan Saint-Hilaire kilisesini ateşe verdi. Ardından Galya bölgesinin dini merkezi durumunda bulunan Tours (Tur) şehrine yöneldi.35
Tours şehri Hıristiyanlarca kutsal kabul edilen Saint Martin katedralinin bulunması sebebiyle büyük önem arz ediyordu.36 Ayrıca Franklar üzerinde oldukça etkili ve nüfuz sahibi din adamı Saint Martin’in mezarı buradaydı.37
Aslında Fransa topraklarında harekâtına devam eden İslâm ordusu, önüne gelen kale, şato ve şehirleri teslim aldı, büyük bir servet ve ganimet ele geçirdi. Ancak batılı tarihçilere göre; Araplar ele geçirdikleri şehirlerdeki halkı katlettiler, kilise ve manastırları talan ve tahrip edip ateşe verdiler.38
Bununla birlikte gerçeği tam olarak yansıtmayan bu tür bilgilere karşı Ömer Ferrûh şu değerlendirmeyi yapmaktadır: “Kilise ve mabetlerin çoğu (mesela Tours şehrinde olduğu gibi) esasen birer kale ve burç vazifesi görüyordu. Fransızlar bunların arkasında Müslümanlarla savaşıyorlardı. O halde bunların yıkılmasında bir beis yoktur. Barbar Germen halkaları ile Fransızlar arasındaki mücadelede yıkılan bazı kiliseler olmuştur. Şarl Martel Hıristiyan olmasına rağmen düşmanı olan bir yere hücum ettiğinde kiliseleri yıkmayı mübah görüyordu. İlk dönem Avrupalı tarihçilerinin çoğunun din adamı ve rahip olması sonucu bunlar Müslüman Araplara iftirada bulundular, onları kilise ve mabetleri yıkmakla itham ettiler. Fransız tarihçileri, Arapların içinde 500 tane rahip olan bir kiliseye hücum edip onların hepsini boğazladıkları iddiasını ortaya attılar. Bu iddia tamamen geçersizdir.”39
Diğer taraftan Gustav Le Bon’un bildirdiğine göre; o dönemlerde Hıristiyan orduların yaptığı katliamlar ve tahribatlar aşırı boyutlardadır. Hatta Papa IX. Léon bu hususta İstanbul’da bulunan Bizans İmparatoruna yazdığı mektupta durumun vahametini gözler önüne sermekte ve bilhassa Hıristiyan Normanların yaş ve cins ayrımı yapmadan Hıristiyanları bile katlettiklerini, önlerine gelen bazilikaları bile yağmalayıp, yakıp yıktıklarından şikâyet etmektedir.40
Müslümanların Fransa topraklarında ilerleyişi Neustrasie bölgesine hâkim olan Şarl Martel’i (Charles Martel) endişelendirmekteydi; fakat, O, beklemeyi tercih etti. Çünkü Akitanya Dükü Eudes, Şarl Martel’in rakibi idi ve her ikisi de ayrı eyaletlerin hükümdarıydı. Ayrıca liderlik için birbirleriyle yarış içindeydiler. Bu bakımdan Şarl Martel rakibi Eudes’ü yardımsız bırakarak onun gücünü yitirmesini bekledi. Neticede Müslümanlar Eudes’ün hâkim olduğu toprakları ele geçirdiler ve böylece Şarl Martel, Eudes’ün rekabetinden kurtuldu. Bu sırada Abdurrahman el-Gâfikî, Akitanya ve güney Fransa’nın neredeyse tamamını ele geçirmişti.
Dük Eudes, Müslüman Araplara karşı tek başına duramayacağını anlayınca eski rakibi Şarl Martel’den yardım istemek zorunda kaldı. Üstelik Şarl Martel’e kendisine yardım etmediği ve Müslümanları durdurmadığı takdirde, bütün Frank topraklarının maruz kalacağı durumu anlatmaya çalıştı.
Şarl Martel, Müslümanların Akitanya’yı ele geçirmeleri akabinde sıranın kendi bölgesi Neustrasie’ye geleceğini anlamakta güçlük çekmedi. Bu sebeple Dük Eudes'ün birlik çağrısına katılmak üzere ordu hazırlamaya başladı. Daha sonra hazırladığı ordusuyla Orléans’da Loire nehrini geçti, Amboise’a ulaştı ve ülkesini fethe gelmiş Müslümanların önünü kesmek için Vienne ile Clain arasına karargâhını kurdu.41
Şarl Martel (686-741), bugünkü Belçika sınırlarında bulunan Herstal’da doğmuştur. Pépin de Herstal’in oğludur. İyi bir eğitimden sonra babasının izinde Frank Krallığı yüksek politikacı ve idarecileri arasında kendini gösteren, tutkulu, dindar ve iyi bir komutandır. III. Dagobert, II. Chilpéric, IV. Clotaire dönemlerinde (Merovenjiyen hanedanı) Saray Nazırı unvanıyla ülkeyi yönetmiştir.42
Şarl, sonradan kazandığı Martel (Çekiç), unvanının da işaret ettiği gibi, yiğit ve cesur bir kimseydi. Kendisi birçok düşmanını itaat altına almış ve Akitanya’da müstakil bir hükümdarlık kurmuş bulunan Dük Eudes’ü de kuzey Franklarının itibarî hâkimiyetlerini tanımaya mecbur etmişti. Her ne kadar Şarl Martel, kral unvanını taşımamaktaysa da, daha sonra gerçekte kral olmuştur.43
Dindar bir şahsiyet olmasına karşın Şarl Martel, düşmanlarıyla savaşırken Kilise büyüklerine itibar etmemişti; pek çok piskoposu görevden almıştı, sürmüştü ya da hapsetmişti: Ordularını besleyebilmek için Kilise’nin mallarına el koymaktan ve bunları vassallarına aktarmaktan çekinmemişti. Şarl Martel’e göre, kilise sadece taraftar toplamak için kullanılan bir araçtı. Bu sayede her zaman emrine amade bir sermaye kabul ettiği kilisenin desteğini yanında hissetmekteydi. Kilisenin varlığı sadık vassalları ödüllendirmek için kullanılan bir hazineydi. Şarl Martel’in geleceğinin kiliselerin desteğine bağlı olduğu aşikârdı. Buna rağmen O, dinî kurullardan hiç çekinmeden din adamlarını öldürtebilmekteydi. Örneğin; 739’da Arras’daki Saint-Vaast manastırı başrahibi Wido’yu, bir ayaklanmanın elebaşı olmakla itham etmiş ve öldürtmüştü.44
Şarl Martel, 717’de Austrasia ve 719’da Neustria’ya egemen oldu. 721’de küçük bir çocuk olan IV. Thierry’i Merovenjiyen tahtına geçirdi, fakat kendisi “Saray Nazırı” unvanıyla ülkesinin yönetimini elinde tuttu. IV. Thierry ölünce yerine birini seçmedi ve bundan sonra büyük fetihlere girişti. Germanya’da Saksonlar (720, 722, 724, 738) ve Kuzey Frisonları (733, 734) ile savaştı. Bavyera’yı (725, 728) ve Alamanya’yı Fransız topraklarına "Francia" kattı (728-730) ve bölgeyi bir Hıristiyan ülkesi haline getirdi. Bir taraftan da, İslâm’a karşı harekete geçip çetin mücadele verdi. Bütün bunların ötesinde Şarl Martel "Avrupa feodalitesinin kurucusu" olarak anılmaktadır.45
Nihayet yaşanan gelişmeler İslâm ordusuyla Frank ordusunu büyük bir meydan muharebesinde karşı karşıya getirecektir. Ancak Kurtuba'dan hareket eden İslâm ordusu uzunca bir süredir seferde olması ve birçok savaş yapması sebebiyle bir hayli yorgundu. Üstelik askerî birlikler uzunca bir yol katederek buraya kadar gelmişti. Bu sırada meydana gelen savaşlarda birçok şehit vermişti. Aynı zamanda ele geçirilen şehirlerin muhafaza edilmesi önem arz ettiğinden Müslüman askerlerin bir kısmı bu yerlerde muhafız birliği olarak bırakılmıştı. Ayrıca fethedilen bölgelerden elde edilen çok miktardaki servet ve ganimet ordunun süratli hareket etmesini güçleştiriyordu. Hatta ordunun hilafet merkezinden çok uzakta bulunması yardımcı kuvvetler gelme ihtimalinin olamayacağının göstergesiydi. Bir de ordu içinde Berberi-Arap çekişmesinden kaynaklanan iç problemlerin var olduğu kuşkusu mevcuttu.46
Frank ordusuna gelince; Şarl Martel, öncelikle Galya bölgesinin her yanından asker topladı, civardaki Hıristiyan liderlere elçiler göndererek yardım talebinde bulundu. Franklar ve çeşitli Germen kabilelerinden oluşan büyük bir ordu ile güneye doğru yola çıktı.
Şarl Martel, askerî yönden deneyimli, dinî yönü ağır basan, dönemin en güçlü ve nitelikli hükümdarlarından biriydi. Ordusunda Vikingler, Normanlar, Saxonlar, Galyalılar, Kuzey Afrika’dan getirilen paralı askerler olmak üzere muhtelif unsurlar yer almaktaydı.47 Şarl Martel’in ordusu tecrübeliydi ve ciddi bir şekilde savaşa hazırlanmıştı. Üstelik bu ordu Katolik Hıristiyanları temsil ediyor görünümündeydi.48 Şarl Martel’in askerleri silah olarak ok, kalkan, uzun mızrak, uzun kılıç ve ağır balta taşıyorlardı, üzerlerinde zırh vardı. Özellikle kuzey bölgelerinin askerleri Vikingler ve Normanlar çok güçlü ve acımasızdılar. Hitti, Frank ordusunun kurt derilerinden yapılmış elbiseler giydiğini, keçeleşmiş uzun saçlarını omuzlarından aşağı koyuvermiş yaya askerlerden oluştuğunu ifade etmektedir.49
Tarihçi Reinaud’ye göre; İslâm ordusundaki askerler hafif silah olan kılıç ve ok kullanıyordu. Ok atmak, kılıç kullanmak, ata binmek Müslümanların vazgeçilmez geleneklerindendi. Hatta İslâm uğruna ok imal eden, oku okçuya sunan ve oku atan kişinin cennete gideceğine inanılırdı. Ayrıca yazmayı, yüzmeyi ve ok atmayı öğrenmek çocukların en tabii hakkı idi. Dolayısıyla İslâm ordusunun oluşumunda manevî unsurlar ağır basmaktaydı.50 Burada batılı bir tarihçinin İslâm ordusunun manevî durumunu müspet bir şekilde dile getirmesi dikkate değerdir.