İsmet Teyyaresi
Hazırlamakta olduğum bir kitap çalışması için, 1. Dünya Savaşı sonrasında, coğrafyamızda yaşanan İtalyan işgaliyle ilgili araştırma yaparken, Kurtuluş Savaşımız’ın da kaderini etkileyen ilginç bir anekdot öğrendim.
Mustafa Kemal, Bandırma vapuru ile Karadeniz’i aşmaya çalışırken, Regina Elena isimli İtalyan gemisi de Kuşadası açıklarında bekliyordu. Önce Gümrüğü ve iskeleyi onaran İtalyan askerleri, 14 Mayıs’ta Kuşadası ve Selçuk tren istasyonlarının kontrolünü elle alınca, varlıklarının işgal olduğu resmiyet kazandı. Gemi komutanı Alessandro, Kuşadası Kaymakamı Ferruh Bey’e; “kendilerini padişahın görevlendirdiğini, gelecekte bir olay çıkmasını engellemek için karaya asker çıkardıklarını” söyledi. Aynı gerekçe ile 17 Mayıs 1919’da Söke’ye de geçen İtalyan askerlerinin 18 Mayıs’tan 21 Nisan 1922’ye kadar 2 yıl, 11 ay, 3 gün sürecek işgali başladı. 15 Mayıs 1919’da Yunanlılar’ın da İzmir’i işgal ettiğini anımsarsak, İtalyan işgal bölgesi olan Menderes’in güneyinde kalan toprakların, Aydın il sınırı kapsayan bölümü, demografik yapısı nedeniyle Yunan işgalinden cesaret alan Rum çetelerinin olayları ve onlara karşı gelişen Kuvayı Milliye milislerinin eylemleriyle hatırlanır daha çok.
Zaten üç yıla yaklaşan İtalyan işgali sırasında, Aydın ilinde hiç bir direniş ve olayla karşılaşmayan İtalyanlar, Türkler ile tek bir olayda karşı karşıya geldiler. 1921 yılı Temmuz’unda İngiliz yapımı De-Hawilland- 9 tipi bir Yunan bombardıman uçağının, Davutlar’a zorunlu iniş yapmasıyla…
Bu uçağın; pilot ve gözcü askerin, başkalarının eline geçmesin diye imha etmesine, çevrede bulunan köylüler engel olur. Sağlam olarak ele geçirilen uçak, Türk askerleri tarafından Söke’ye; Konak Meydanı’nda bulunan bir taş hana getirilir. İtalyan askerleri, Türklerin ele geçirdiği bu uçağı almak isterler. Sadece onaltı kişi olan jandarmalar, İtalyan askerlerine karşı mevzi alır ve uçağı teslim etmeyeceklerini, gerekirse savaşa hazır olduklarını gösterirler. Bunun üzerine İtalyanlar, öncelikle uçakla birlikte yakalanan iki Yunan askerini teslim alırlar, ardından bir incir ağacına zincirlerle bağlanan uçağın üstü örtü ile kapatılır ve İtalyan ve Türk askerlerini karşı karşıya getiren gerginlik yatışır. Muhtemeldir ki İtalyanlar zamana bıraktıkları bu olayda, uçağın Söke’de zincirli kalacağını düşünmüşlerdir.
Oysa ki jandarma Muharebe Onbaşı Rahmi (Kocağöz) Efendi, Sökeli bir ihtiyar saatçi ile birlikte, bir örtünün altında gizlenen uçağı kısa sürede parçalarına ayırır ve kağnılarla 27 Temmuz’da Muğla’ya gönderir....
9 Ağustos’ta Muğla’ya varan uçak, Muğla halkının ve ordunun olmayan imkanlarını seferber etmesiyle tekrar bir araya getirilir. Tayyare makinisti Eşref Bey’in onardığı uçak, Kurtuluş Savaşı kahramanlarımızdan Vecihi Hürkuş’a teslim edilir. 19 Ağustos 1921’de nazar boncuklarıyla tekrar havalanan uçağa “İsmet” adı verilir. Önce Akşehir, ardından Ankara’ya varan İsmet Tayyaresi, Sakarya Muharebesi’nin kaderini belirleyen iki savaş uçağımızdan birisi olur.
Yeşilçam’da Şener Şen’in canlandırdığı absürt bir karekter olarak daha çok bilgiğimiz pilot Vecihi karekteri, büyük olasılıkla Vecihi Hürkuş’tan esinlenmiştir. Gerçek bir kahraman asker olan Vecihi Hürkuş, sivil havacılığımızın da öncüsü, aynı zamanda uçak imalatı yapmış bir sanayicidir. Değil bir köşe yazısı, ciltler dolusu kitap yazılsa, onlarca filmi çekilse yeridir ama malesef hakettiği ölçüde bilinmemektedir.
Benim, kısıtlı bu gazete yazısında, konuyu asıl getirmek istediğim nokta şudur: Bugün Muğla’ya gittiğinizde, Atatürk Bulvarı ile Uğur Mumcu Bulvarı’nın kesiştiği kavşakta, bir uçak göreceksiniz. Cumhuriyetimizin ilanının 85. yıldönümünde konulmuştur buraya.
Bu uçak, Kuşadası’nda ele geçirilen, Söke’de gizlice sökülerek Muğla’ya gönderilen, burada toplanıp Kurtuluş Savaşı’na katılan İsmet Tayyaresi’dir. Muğla, bu onurlu değere, sahip çıkmış, unutulmasın diye yaşatmaya devam etmektedir. Gönül ister ki; hikayesini öğrendiğimde çok şaşırdığım İsmet Tayyaresi, tarihimizin bir parçası olduğu ilimizde de yaşatılsın.