"Dualarım da adını anmayı hiçbir zaman unutmadım"
"Ayvalık'ın Son Günü" öyküsünde Ayvalık doğumlu yazarımız İlias Venezis büyük insanlığı anlatır. Ailesi Yunanlılar tarafından öldürülen genç Türk Subayı zor durumda kalan Rum kızına kendi güvenliğini hiçe sayarak yardım eder. Ulusçu düşmanlıkları aşan öykü "Dualarım da adını anmayı hiçbir zaman unutmadım" sözüyle son bulur... Genç kızın yazarın kızkardeşi olması öykünün yazılmasına neden olmuş olabilir ancak önemli olan burada acının karşılığının sevgiyle yer değiştirmesidir. Yazar da ülkemizde kaldığı süre içinde büyük sıkıntı yaşamış olmasına karşın en umutsuz an da elini tutacak bir elin komşudan yani Türklerden geldiğine kendi de tanık olmuştur.
İlias Venezis ölümünden az önce yazdığı "Selam Sana Anadolu" yazısında şunları yazar: "Türkler'le şöyle konuştuk: artık aramızda sorun kalmadı. Gelin dost olalım. Onlar bize şöyle dediler: Ama önce siz her şeyi silmelisiniz. Bizden tarihimizi değiştirmemizi, gerçeği ve çektiklerimizi anlatmamamızı istediler. Şöyle dedik.. Çok eski yıllardan gelen anılarımız, masallarımız ve gözyaşlarımız var. Analarımızın çocuklarını uyutabilmek için kuşlu ve ormanlı mutlu ninnileri yoktur. Söyledikleri, Araplar, korsanlar, kıyımlar ve açlıkla ilgilidir. Türkülerimiz acı yazgımızın havasını taşır. Belleğe dayanan bir ulustur bizimki. Üzüntümüzün ama kıvancımızın da temeli budur..."
"Yani Ege'nin Doğu kıyılarında yaşayanlara şunu söylemek istiyoruz: bizden tarihimizi ve martirlerimizi(şehitlerimizi) unutmamızı istiyorsanız biz bunu yapamayız. Ama dürüst ve önemli olan başka bir şeyi yapabiliriz: hınç beslemeyeceğiz. Halkların kardeşliğini tarihimizi silip atmadan yapacağız. Bir yana çektiklerimizi, yüzyılların kinlerini, acılarımızı ve topraklarımızdan sökülmemizi yerleştireceğiz; öte yanımıza ise barışa duyduğumuz isteği ve sevgiyi ve bir daha savaşmamayı ve kıyımlar da bulunmama gereğinin bilincini yerleştireceğiz." (1)
Peki! Ayvalık bu giriş yazısının neresinde diyecek okur dostlarımız... Ayvalık tam merkezinde dostlarım... Ayvalık öyle bir yer ki hikayesi hikayenin içinde, hikaye de öyle güçlü ki bıçağın ucunda birlikte duruyoruz. Birimiz yanlış hareket yapsak bıçak hepimizi öldürecek... Hikayenin içinde Yunanistan, Türkiye ve Avrupa'nın finans kapital gücü ve ucundan da olsa ABD de var...
Neyi tartışıyoruz.
Cezayir kökenli Hasan Paşa'nın Ayvalıklı papaz İKONOMOS'a Ayvalık için verdiği “Ferman-ı Hümayun”u tartışıyoruz.
Bunu tartışırken Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u, Midilli adasını ve daha sonrasında Atina ve çevresini aldığında burada yaşayanları ve özellikle İstanbul'da Ortodosk ruhani gücü ve inanlarını kılıçtan geçirmediğini niye konuşmuyoruz. Oysa biliyoruz ki bugün dünyaya medeniyet sattığını söyleyen Batı o tarihler de bakın neler yapıyormuş. Ben yazmadım, söylemedim... Bakın kim söyledi...
Osmanlı İmparatorluğu içinde yaşamış azınlık gruplarının en önde gelenleri, Rumlar ve Ermenilerdir. Gayrimüslim azınlıkların inançlarında serbest bırakılması belki de Osmanlı’nın yönetim anlayışında önemli bir kırılma noktasını oluşturuyordu.
Oysa Amerika, Afrika ve Hint yarımadasını keşfeden o dönemin gelişmiş Avrupa devletleri işe soykırım ile başlıyordu. Daha sonra ise ellerindeki ve topraklarındaki tüm zenginlikleri vahşice alıyorlardı. Osmanlının o açıdan incelendiğinde bir emperyalist güç olarak değerlendirilmesi bana göre çok yanlış olur.
Montesqui’nun bu konudaki yazısı çok ilginçtir.
“Amerika kıtasının Kolomb tarafından keşfinden 87 yıl sonra 1579’da Michel de Montaigne’nin yazdığı satırları okuyalım.
“Dünyamız az önce bir başka dünya buldu. Bunun sonuncu kardeş olduğunu kim söyleyebilir. Bugüne kadar inlerin cinlerin bile bildiği yoktu bu yeni dünyayı… Bizimki kadar büyük, insan dolu, kanlı canlı bir dünya bu… ama o kadar yeni, o kadar çocuk ki abc öğreniyor henüz! Elli yıl öncesine kadar ne yazı biliyordu, ne tartı, ne ölçü, ne giysi, ne buğday, ne üzüm! Doğanın kucağında çırılçıplaktı, anası ne verirse onunla besleniyordu.” Yeni bir dünya, yeni bir umut! Ama Avrupa’dan gelen insanlar oraya uygarlık, kültür, sanat, bilgi götüreceklerine… bir hırsız, bir zalim, bir çıkarcı gibi gelmişler…
Montaigne şöyle sürdürüyor:
“Bizim oraya götürdüğümüz ilk örnekler, davranışlar o halkları erdeme hayran etse ve özendirse, onlarla bizim aramızda kardeşçe bir toplaşma, anlaşma kurabilse.. bütün o yeni ülkede ne yaman bir evrim, bir ilerleme sağlanabilirdi! Doğal başlangıçları bu kadar güzel olan o yepyeni, o öğrenime susamış ruhları kazanmak ne kadar kolay olurdu! Biz, tam tersine bilgisizliklerinden, görgüsüzlüklerinden yararlanıp onları bizdeki kötü örnekleriyle kalleşliğe, sefihliğe, cimriliğe, her türlü insanlık dışı davranışlara, işkencelere alıştırdık. Bunca şehir dibinden yıkılıyor, bunca milletin kökü kurutuluyor, milyonlarca insan kılıçtan geçiriliyor, dünyanın en zengin, en güzel ülkesinin altı üstüne getiriliyor. Aşağılık makine zaferleri bunlar!..”
Montaigne seksen yıl önce keşfedilmiş yeni kıtaya Avrupa’nın en kötü, en çirkin yönlerinin, insanlarının uygarlık adına zulüm, ölüm ve işkence götürüldüğünü “Denemeler’inde “Amerika’nın Bulunuşu” bölümünde yazıyor.
Devam ediyor; “Bari, bu soylu ülkeyi Büyük İskender, Eski Yunanlılar, Romalılar fethetmiş olsaydı, bunca krallıkları, halkları böylesine büyük değişikliğe uğratacak yerde, onların vahşi yanını törpüleseler, doğanın orada ürettiği güzel tohumları güçlendirip geliştirseler, toprakların işletilmesi, şehirlerin donatılması, gerekli olduğu ölçüde kendi dünyalarının sanatlarını katmakla kalmayarak Yunan ve Roma erdemlerini o ülkenin yerli erdemleriyle karıştırsalardı!”
Ama olmadı. Montaigne’nin düşü gerçekleşmedi.”
Artık emperyalizm çağına giriyorduk. Bir anlamda köylü imparatorluğu olan Osmanlı yıkılacaktı…
Bu yazdıklarımın Ayvalık hikayesi ile ne bağlantısı var diyenlere de sabırlı olun derim...
Unutmayalım ki Ayvalık bir metropol konumundayken Atina bir kasabaydı.. Yunanistan milli devletine giden yolun kurulmasında Ayvalık-Cunda-Midilli altın üçgeni çok önemli rol oynar. Cunda yönetim olarak Midilli'ye bağlıdır. Kaçakçılık la öyle büyük paralar kazanırlar ki bu parayı da silah ve asker ve ordu oluşturmada kullanırlar. Ayvalık onlar için Avrupa'ya açılan ekonomik anlamda, siyasal anlamda en önemli pencereleridir. O yüzden akademi burada kurulur. Papaz yetiştiriyorum derken yetiştirilen teorisi bir devlet kurmak üzerine planlanmış ve bu plana uygun militan bir ordu kurmak ve günü geldiğinde gereğini yapmaktır.
1821 yılında o yüzyılın ilk soykırımı Mora'da yapılır. Mora isyanında o bölge de yüzlerce yıldır oturan, yaşayan 35 bin Türk ve 15 bin civarında Roman diğer etnik grupta ki insanlar doğacak çocuğuna kadar yok edilir. Ve bu soykırım birkaç ay sonra karşılığı olarak yapılan Ayvalık İsyanı ile örtülür. Oysa Rumlar diğer adalara kaçar ve malları ve mülkleri yağmalanır. Ölende vardır. 40 bin kişinin yarattığı bir uygarlık yıkılır ve yaşayan sayısı 20 bin civarına düşer...
Yazımızın ilerleyen bölümlerin de önemli virajları birlikte hatırlayacağız...
Kolay değil..
İnsanı anlatıyoruz..
Hikaye anlatıyoruz..
Ulus devlet çağının kurulmasını anlatıyoruz...
Yunanistan Devletinin kurulmasını anlatıyoruz...
Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kurulmasını anlatıyoruz.
Finans kapital düzenin kurulmasını anlatıyoruz...
Atatürk'ün bu hassas bölgeyi yeniden yapılandırırken neleri dikkate aldığını anlatmaya çalışıyoruz..
Ayvalık hikayesini ve aktörleri anlatmaya çalışıyoruz.
Ve şimdi bu hikayeyi bilmeyenlerin yada bu hikayeye ortak olmak istemeyenlerin hayallerindeki Ayvalık'ı kurmalarına mani olmak için mücadele ediyoruz. Bunu anlatmak istiyoruz..
Hikayeyi bilelim ki bıçağın ucunda güvenle durabilelim.. Yoksa o bıçak hepimize girer..
"Denize saman atıyorum, ağır gelip batıyor
Başkaları kurşun atıyor, kanatlanıp uçuyor."
Girit Halk Koşuğu
Sevgi ve saygılarımla... V.Yılmaz
(1) Öteki ve Kimlik, Herkül Milas