Avrupa ülkelerinin kendi topraklarında bertaraf etmeyip üçüncü dünya ülkelerine gönderdikleri sözde değerli atıkların arka bahçesi olan ülkemizde, bu kez ‘gemi atığı’ gündemde.
Yapımı 1960’da tamamlanan, 1963-2000 yılları arasında Fransız Donanması’nda sonra Brezilya Donanması’nda kullanıldıktan sonra hurdaya ayrılan uçak gemisi NAe Sao Paulo’nun SÖK Denizcilik tarafından açık arttırma yolu ile satın alınarak Aliağa’ya söküm için getirileceğine dair haberler medyada yer aldı. Geminin 600 ton asbest içerdiğine ilişkin iddialar bulunuyor. Yapım yılı da göz önünde bulundurulduğunda, asbest ve radyoaktivite dahil olmak üzere, önemli miktarda tehlikeli ve zararlı atık içerdiği, söz konusu geminin savaş gemisi olması itibari ile nükleer denemelerde kullanıldığı da iddialar arasında yer alıyor. Yapım yılı ve teknolojisi göz önüne alındığında yüksek miktarda tehlikeli ve zararlı atık içeren bu gemi ile ilgili iddiaların doğru olması halinde, çevreye ve canlı yaşamına telafisi mümkün olmayan zararlar vereceği çok muhtemel.
Ortalama metal fiyatının ton başına 450 dolar olduğu gemi söküm sektöründe, bu geminin alım fiyatının ton başına 75 dolar olduğu da yine iddialar arasında. Satın alma fiyatı, piyasa ortalamalarının çok altında olan bu geminin Avrupa ve Hindistan’da bulunan tesislerde sökümünün gerçekleştirilememesi nedeniyle Aliağa’nın seçildiği düşünülüyor.
TMMOB İzmir İl Koordinasyon Kurulu tarafından bugün yapılan basın açıklamasında, Türk yetkili kurumlarına, Hindistan’ın sökmeyi kabul etmediği gemiyi, Aliağa’da sökülmek üzere hangi gerekçe ve koşullarla kabul edildiği sorusu yöneltildi.
Çevre Kanunu’nun 13. Maddesi’ne göre tehlikeli atıkların ithalatı yasak
Ülkemizin de taraf olduğu Tehlikeli Atıkların Sınır Aşırı Taşınması ve Bertaraf Edilmesinin Kontrolüne İlişkin Basel Sözleşmesi de tehlikeli atık ithalatını yasaklıyor. Gemi Söküm Yönetmeliği gereği, yabancı bayraklı geminin tüm atıklardan arındığına ilişkin belgesinin bulunması, gas-free işlemlerinin gemi ülkemize getirilmeden önce yapılmış olması, ilgili makamlardan notifikasyon ve ordino işlemlerinin tamamlanmış ve gerekli izinlerin alınmış olması gerekiyor.
Koordinasyon Kurulu tarafından, Aliağa Gemi Söküm Tesislerinde 1974 yılından beri sökülen gemilerden çıkarılan her türden tehlikeli zararlı kimyasal sınıfından olan bileşenlerin miktarı, nerede ve nasıl arıtıldıklarına dair belgelerin kamuoyu ile paylaşılması gerektiği vurgulanarak Gaziemir’deki radyoaktif atıklar hatırlatıldı. Ülkemizde atık ithalatı ve atıkların ülkemize giriş yolları yaşanan sorunlar örneğinde; Gaziemir’de 2007 yılında tespit edildiği ortaya çıkan, ülkemize girişi yasak olan, nasıl geldiğine dair bilgi paylaşılmayan radyoaktif atıklarla ilgili sürecin hala devam ettiği, Gaziemir halkının radyoaktif atıklarla birlikte yaşadığı vurgulanarak, gemide bulunması muhtemel radyoaktif atıkların nasıl bertaraf edileceği hususunun çevre ve halk sağlığına ilişkin endişeleri arttırdığı belirtildi.
TMMOB İzmir İl Koordinasyon Kurulu tarafından yapılan basın açıklamasında, yetkililere şu sorular soruldu;
- Asbeste dair herhangi bir inceleme yapılmış mıdır? Asbestten arındırıldığına dair herhangi bir bilimsel rapor bulunmakta mıdır? Gemide denetim yapılmış ise asbeste dair analiz sonuçları nelerdir?
- Atık gemilerin ithalatı için bir zorunluluk olan uluslararası geçerliliği olan bir notifikasyon bulunmakta mıdır?
- Söz konusu gemi tehlikeli atıklardan ve kontamine olmuş yapılardan arındırılmış mıdır?
TMMOB İzmir İl Koordinasyon Kurulu tarafından yapılan açıklama, gemi hakkındaki iddialarla ilgili yöneltilen bu sorulara, ilgili kurum, kuruluş ve kişiler tarafından belgelerle birlikte cevap verilmeden, kamuoyu bilgilendirilmeden geminin ülkemiz karasularına girişine izin verilmemesi, söküm işleminin gerçekleştirilmemesi, aksi durumda, sürecin hukuksuzca yürütüldüğü ve fiili durumla tehlikeli atığın ülkemize sokulduğuna dair endişelerin pekişeceği belirtildi.
Gemi sökümü yüksek maliyetler nedeniyle Avrupa ülkelerinde tercih edilmiyor
Hurda gemi söküm işlemleri, çevre ve insan sağlığı açısından kirletici unsurlar taşıması nedeniyle, kontrol altında bulundurulması ve çevre açısından gerekli önlemlerin alındığı bölgelerde yapılması gereken çevresel riski yüksek faaliyetlerdir. Genellikle 20 yaş ve üzeri gemilerin yapımında izolasyon maddesi olarak kullanılan asbestin sökülmesi, geçici ve nihai depolanması, hurda gemilerde faaliyet türlerine göre farklı türde atıkların, ağır metallerin, madensel yağların, Poliaromatik Hidrokarbonların (PAH), Poliklorlü Bifenillerin (PCB), tehlikeli atıkların önemli ölçüde çevre kirliliği oluşturma riski bulunuyor. Çevresel riski yüksek olan ve gerçekleştirilmesi halinde gerekli özel önlemlerin alınması ve uygulanması maliyetleri de yüksek olan gemi söküm sektörü Avrupa ülkelerinde tercih edilmiyor. Türkiye’nin lider olarak yer aldığı gemi söküm sektörünün yapıldığı diğer ülkelerin; Pakistan, Hindistan ve Bangladeş gibi ülkeler olması da bu liderliğin sorgulanmasına neden oluyor.
Tehlikeli atıkların sınır ötesi taşınması ve bertarafı ile ilgili 1992’de imzalanan Uluslarası Basel Sözleşmesi ve 31 Mart 2017 tarihinde Gemilerin Güvenli ve Çevreye Duyarlı Geri Dönüşümü hakkında Hong Kong Uluslarası Sözleşmesi, TBMM tarafından onaylanıp yürürlük çerçevesinde uygulanıyor.
Söz konusu sözleşmeler, insan sağlığına, güvenliğine ve çevreye karşı bir risk oluşturmayacak şekilde faaliyet göstermelerini sağlamak amacıyla gemiler ve gemi söküm tesisleri için standartları belirliyor. Bu çerçevede;
- Söküme gelen gemilerin yapısında ne tür tehlikeli maddeler kullanıldığı ve bununla ilgili envanterinin çıkartılması, gemilerin tehlikeli atıklardan arındırılması zorunludur.
- Gemi geri dönüşüm planı özel olarak her gemi için detaylı olarak hazırlanmalıdır.
- Planda geri dönüşüm tesisi içerisinde geri dönüşümü yapılamayacak tehlikeli maddelerin bertaraf edilmesi veya çevreye zarar vermeyecek şekilde muhafaza edilmesi net olmalıdır.
TMMOB İzmir İl Koordinasyon Kurulu tarafından yapılan açıklamada; “Gemi ancak belirlenmiş şartlar altında ülke karasularına alınıp, baştankara yapılarak söküm iznine tabi tutulabilir. İdari prosedürün amacı hem tehlike arz eden sektör faaliyetini kontrol altında tutmak hem de çevre ve insan sağlığının korunmasını sağlamaktır. Ancak yaşanan süreçler, gemi söküm işlemlerinin ulusal ve uluslararası mevzuata uygun ve şeffaf bir şekilde yürütülmediğini göstermektedir” dendi.