İyi muamele ve yumuşak huylu olmak kabul edilmiş, öfke ve şiddet ise reddedilmiştir. Şiddet, öfkenin, yumuşak huylu ve güler yüzlü olmak ise güzel ahlakın belirtisidir. Hiddetlenmenin sebebi öfke olabileceği gibi, şiddetli hırs ve hükmetme isteği de olabilir. Hilm, güzel ahlakın meyvesidir. Güzel huylu olabilmek için de öfke ve şehveti sıkı disiplin altında tutmak mümkündür. Bu sebeple Resulüllah iyi muameleyi övmüş ve üzerinde önemle durmuştur.
Hz Ömer, emri altında bulunan bazı erkanının bir kısım emirlerden şikayetçi olduklarını görünce her iki taraftan da karşılıklı konuşmalarını istedi. Her iki taraf yanına gelince onlara bir hutbe okudu, Allah’a hamd ederek başladığı hutbesinde daha sonra şunları söyledi;
Ey insanlar;sizin üzerinizde iki hakkımız vardır:
1- Arkalarından idarecilere dua ve niyaz etmeniz
2- Hayırlı işlerinde karşılıklı olarak yardımlaşmanızıdır.
[ads1]
Ey valiler ve amirler, bu askerlerin de emriniz altında bulunan halkın da sizde hakları vardır. Şunu iyi bilin ki; sizin için Allah katında en makbul olan şey rıfk (şefkat ve merhametle muamele etmek) ve bir reisin de tabasına iyi davranmasıdır. Allah katında en sevimsiz olan şey ise bilgisizlik, sertlik ve bir önderin, başkasının bilgisizliği ile sertliğidir. Aklınızdan çıkarmayın ki; başkasına iyilik eden kimse, kendi de başkasından iyilik görür.
İslam büyüklerinden Aamr b. As (oğlu Abdullah’a) sordu; Rıfk yumuşaklık nedir?
Oğlu dedi ki; Yapılan bütün işlerde ağır ve temkinli hareket etmek ve idarecilere iyi muamele etmektir.
Amr sordu ki; Sertlik ve ahmaklık nedir?
Oğlu dedi ki; Sertlik; hükümdara sertlik beslemek, ahmaklık ise sana zarar verecek kimse ile tartışmaktır.
[ads2]
Süfyan arkadaşlarına sordu; Yumuşaklığın ne olduğunu biliyor musunuz?
Onlar da; Sen anlat bakalım dediler;
Süfyan dedi ki; Herşeyi yapılması gereken yerde yapmaktır. Yumuşaklığı ve sertliği yerinde yapmak, kılıcı, kamçıyı gerektiği zaman kullanmaktır.
(Haricen Not= Eserde aynı bölümde sertlikle ilgili açıklamalarda vardır ve hoş görülmüştür Ancak bunun yerinde ve zamanında, şeriatın belirlediği çerçevede kullanılması tavsiye edilmiştir)
Kaynak: İmam Gazali / el-İhya / C:3 / bkz: 539-542