Son zamanlarda tükenmişlik sendromunu sıkça duyar olduk. Tükenmişlik sendromu temel olarak hayatın yoğun temposu ve taleplerine karşı kişinin enerjisinin hem ruhsal hem de fiziksel olarak tükenmesidir. Uzun süredir devam eden yoğun tempo ve strese karşı kişide fiziksel, duygusal ve zihinsel tükenmişlik tepkileri görülür. Kişinin iş memnuniyetinde azalma, üretkenliğinde düşme, tatminsizlik ve heyecanını kaybetme gibi çeşitli belirtiler ortaya çıkar.
Tükenmişlik sendromunun ortaya çıkmasında öncelikli olarak yoğun ve stresli iş hayatı etkilidir. Normal bir bireyin kaldırabileceği iş yoğunluğunun üzerinde bir tempo ile çalışanlar, yoğun stres altındaki kişiler ve bu kişilerin kendilerini tempoya ayak uydurmak için zorlaması tükenmişliğin en büyük etkenleridir. Kişinin işiyle ilgili herhangi bir kontrolünün olmaması, net olmayan iş tanımları, çalışılan yer ve kişilerle etik anlayışın uyuşmaması da diğer etkenlerdir.
Tükenmişlik hissine sadece iş yoğunluğu neden olmaz. Yaşlı ya da hasta bir aile bireyine bakmak, ev ya da iş yerindeki kişilerin yoğun duygusal talepleri, belirsizlik, bazen anne baba olmanın getirdiği sorumluluklar da tükenmişlik hissine neden olur.
Tükenmişlik sendromunun ortaya çıkmasındaki bir diğer etken de kişisel özelliklerdir. Bazı karakteristik özelliklere sahip kişilerde tükenmişlik diğerlerine oranla daha sık ortaya çıkar. Bu kişiler genel olarak hayır demekte zorlanan, mükemmeliyetçi, fazla fedakarlık yapan, olaylara ve kişilere karşı aşırı duyarlı, idealist, sorumluluklara aşırı önem veren, sabırsız ve aceleci özellikler gösterirler.
Aynı zamanda bazı meslek gruplarında çalışan, özellikle hizmet sektöründeki kişilerin de diğer mesleklerdeki kişilere nazaran tükenmişlik sendromuna yakalanma oranları daha yüksektir.
Tükenmişlik Sendromu Nasıl Ortaya Çıkar?
Tükenmişlik sendromu bir anda ortaya çıkan bir problem değildir. Zaman içerisinde yavaş yavaş ilerler ve belirli aşamalardan geçer. Tükenmişlik sendromunun başlarında kişi, ağır iş yüküyle, yoğun iş temposu ve stresle başa çıkmaya çalışır. Bu aşamadayken kişi genellikle hırslı ve motive bir şekilde çalışır. Her şeye yetişme telaşı içindedir. Ancak çalışma süresi ve temposu gittikçe artar.
Bir süre sonra iş yoğunluğunu ve stresi yönetebilmek için kendi ihtiyaçlarını ihmal etmeye başlar. Bu ihtiyaçlarına yemek, uyku, hareket etme gibi temel ihtiyaçlar da dahildir. Bununla birlikte ruhsal ve fiziksel yorgunluklar kendini gösterir. Enerji düşüklüğü, bitkinlik, uykusuzluk ve vücudun çeşitli yerlerinde ağrılar görülür. Çalışmalarının karşılığını alamadığını düşünerek isteği kaybolur.
Bu şikayetlerin arkasından kişinin işine ve çevresine dair ilgisi azalır. Günlük hayatın bir parçası olan iş toplantıları, ev işleri, çocukların ihtiyaçlarının karşılanması gibi işleri birer engel olarak görür, olumsuz tutumlar sergiler. Arkadaşlarına, aile üyelerine ya da iş arkadaşlarına karşı sakinliğini korumada sorunlar yaşar ve kolaylıkla sinirlenir. Davetlere, arkadaş görüşmelerine, tiyatroya gitmek külfet gibi gelir. Genel olarak kişide memnuniyetsizlik hakimdir.
En son aşamada ise kaçınma davranışları başlar. Kişi bunalmış hissettiği için kendisini sosyal çevresinden çekerek izole eder. Herkesten ve her şeyden uzakta yalnız tatil yapma, yaşama gibi fanteziler kurar. Yeni iş arayışlarına girer ya da çalışmayı tamamen bırakmayı planlar. Gittikçe tepkisiz ve duyarsız bir hal alır. Derin bir inançsızlık ve umutsuzluk içine girer.
Tükenmişlik Hissi Nasıl Anlaşılır? Tükenmişlik Sendromu Belirtileri
Günümüzde sürekli hayatın farklı alanlarının sorunlarıyla mücadele etmeye çalışıyoruz. Bu durum artık hayatımızın bir parçası haline geldi. Her an bir şeyle mücadele içindeyiz. Bu nedenle kendimizde ya da çevremizdeki bir kişide tükenmişlik sendromunu fark etmemiz kolay olmuyor. Genellikle son aşamaya geçildiğinde, vücut çeşitli sinyaller vermeye başladığında fark ediliyor. Bunun önünde geçmek için tükenmişliğin belirtilerini bilmemiz gerekiyor. Tükenmişlik sendromunun fiziksel, duygusal ve zihinsel belirtileri:
- Enerjide düşüş
- Kalp çarpıntısı
- Nefes alıp vermede güçlük
- Sürekli yorgunluk ve bitkinlik hali
- Uyku problemleri
- Yorgun uyanma
- Bacak, sırt, omuz, baş gibi vücudun çeşitli yerlerinde ağrılar
- Zayıf bağışıklık sistemi ve bu nedenle sık sık hastalanma
- Sindirim sistemi problemleri
- Unutkanlık, dalgınlık
- Dikkat dağınıklığı
- Tatminsizlik
- Engellenmişlik hissi
- Sinirli ruh hali (arada öfke patlamaları)
- Eleştiriye tahammülsüzlük
- Karamsarlık
- Umutsuzluk
- Yetersizlik ve başarısızlık hissi
- İşten soğuma
- İş performansında ve üretkenliğinde azalma
- Yetenek ve becerilerinden emin olamama
- Azalmış mesleki özgüven
Duygusal Tükenmişlik Hissi İle Başa Çıkma Yolları
Tükenmişlik sendromu ne kadar erken fark edilirse bununla başa çıkma da o kadar kolay ve hızlı olur. İlerleyen safhalarda fark edildiği takdirde iyileşme hala mümkündür ancak süreç biraz daha uzar ve depresyon gibi başka psikolojik rahatsızlıkların eşlik etme riski artar. Çok yoğun olmayan durumlarda bireysel alınacak önlemler ve iş hayatıyla ilgili düzenlemeler kısa sürede etki gösterecektir.
- Sizi tükenmiş hissettiren kaynakları bulmaya çalışın.
- Kendinizi kötü hissetmenize neden olan şartları değiştirmek için adım atın.
- Hayır cevabını hayatınıza daha çok katın.
- Sınırlarınızı net bir şekilde koyduğunuzdan emin olun.
- İş tanımınız ve sorumluluklarınızla ilgili belirsizlikler yaşıyorsanız bunların netleşmesi için talepte bulunun.
- İşte ve diğer yoğun tempodayken kısa aralar vermeyi unutmayın.
- İşinizin, hayatınızın diğer alanlarına dahil olmasına izin vermeyin. Bırakın işiniz orada kalsın.
- Beslenme ve uyku düzeninize dikkat edin. Sağlıklı beslenin ve yeterli düzeyde uyuduğunuzdan emin olun.
- Kendinize zaman ayırmayı ihmal etmeyin.
- Mutlaka bir hobi edinin.
Ataşehir/İstanbul Psikolog
Ergen, Yetişkin, Çift ve Aile Terapisti