Evcil Hayvanlarda Otopsi Teknikleri
Otopsi, hastalıkların teşhisinde önemli bir rol oynar. Teşhis laboratuvarların kesin tanıya ulaşabilmeleri, marazi maddelerin doğru olarak seçimine ve bozulmayacak şekilde hazırlanıp gönderilmelerine bağlıdır.
Kadavrada meydana gelecek postmortal değişiklikler nedeniyle, otopsinin ölümden sonra en kısa zamanda ve her hayvan için sistemik bir şekilde yapılması gerekir.
Otopsiyi yapan veteriner hekim detaylı anamnez içeren “Laboratuvar için marazi madde gönderme protokolü” ile birlikte “Otopsi protokolü”nü de doldurarak, taze materyali en kısa sürede elden veya uygun ve yeterli koruyucu madde ekleyerek, kargo ile ilgili laboratuvara göndermelidir.
Gönderilen marazi madde hastalık şüphesine göre uygun miktar ve büyüklükte alınmalı ve içerisine yeterli koruyucu madde konulmalıdır.
Otopsi yapılan yerde salgın hastalıklar yönünden gerekli tedbirler alınarak kıyafet ve dezenfeksiyona dikkat edilmelidir.
Otopsiye başlamadan önce, kadavranın dış muayenesi yapılarak, baş ve vücuttaki deri lezyonlarına da dikkat edilmelidir.
Geviş getiren hayvanlarda otopsi tekniği
- Rumenin büyük kitlesinden kaçınmak için hayvan sol tarafına yatırılır.
- Çenenin ortasından perineal bölgeye kadar deri üzerinden orta hat boyunca, meme veya penisin etrafından geçen bir kesit yapılır.
- Sağ bacaklar yukarı kaldırılır ve bunların iç yüzeylerinde deriye, orta kesit hattını birleştirecek şekilde birer kesit daha yapılır. Deri yüzülür, bacaklar, göğüs ve karın kaslarından ayrılarak yana doğru yatırılır. Arka bacak kalça ekleminden ayrılır.
- Karın boşluğunu açmak için, sternum’un sonundan pelvis’e kadar karın kasları ve periton kesilir. Bu kesit, son kosta kavisi boyunca sırta kadar uzatılır.
- Göğüs boşluğu üzerindeki deri soyulur. Kaburgalar kıkırdak kısımlarından kesilerek sternum’dan ayrılır ve aralarından bıçakla kesilen kaburgalar, dışarı doğru kırılarak göğüs boşluğu açılır.
- Alt çenede sağ ramus’a premolar lann hemen önünden ve mandibular ekleme yakın olarak balta ile vurularak kesitler yapılır. Ramus mandibula dışarı alınır. Bundan sonra dil, larinks, trachea, yemek borusu, kalp ve akciğerle birlikte çıkarılır. Hastalık şüphesine göre tonsiller ve submandibular lenf yumruları muayene edilir.
- Kontamine olmaması için dalak önce dışarıya alınır.
- Mezenterial lenf yumruları muayene edilir.
- Duodenum, abomasum’a yakın olarak çift bağ ile bağlanır ve aradan kesilir.
- Safra kesesi dolu ise, üzerine tazyik edilerek ductus choleducus’un açık olup olmadığı kontrol edilir.
- Duodenum, karaciğer bölgesinde bağlarından kesilerek serbest hale getirilir.
- İnce bağırsak halkaları kesile kesile ileo-sekal bölgeye kadar gelinir.
- Kolon spiralle çözülerek, açılan spirallerin sonundan rektuma bir bağ konulur ve bunun arkasından kesilir. Böylece ince ve kalın bağırsaklar birlikte çıkarılmış olur, bundan sonra makasla açılır.
- Yemek borusu ve pylorus bölgelerinden bağlanan mideler bağlantılar arasından kesilerek dışarıya alınır.
- Karaciğer, diyafram ile olan bağlantıları kesilerek çıkartılır.
- Adrenler bağlanndan kesilerek dışarıya alınır.
- Üreterler normal ise, böbrekler genital organlardan ayrı olarak dışarı çıkartılır.
- Pelvis, symphisis pelvis hizasından testerelenir, pubis ve ischium kemiklerinin sağından ikinci bir kesit yapılır ve aradaki kemik parçası kaldırılır. Bundan sonra üriner ve genital organlarla birlikte anus ve vulva dışarıya çıkarılır.
- Baş, atlanto-oksipital eklemden ayrılır. Baş kasları ve deri sıyrılır. Dış göz açılarının hemen arkasından enine olarak testerelenir. Bu enine kesit, boynuzlann hemen altından geçen ve foremen oksipitale magnum ile birleşen yan kesitlerle birleştirilir. Son kesit enine kesitin ortasından foremen oksipitale magnum’u birleştiren hat üzerinde yapılır. Boynuzlar üzerine çekiçle vurularak kesilen kemik levhaları uzaklaştırılır. Durameter ve bulbus olfaktorius sokulan makasla kranial sinirler kesilir, beyin yavaş yavaş dışarıya alınır
- Medulla spinalis’in çıkarılması için önce omurların etrafındaki kasların kesilmesi gerekir. Üst arcus vertebra’lar bir keski veya testere ile kesilerek canalis vertebralis meydana çıkarılır ve medulla spinalis dışarı alınır.
At ve diğer tek tırnaklı hayvanlarda otopsi tekniği
- Hayvan sağ tarafı yere gelecek şekilde yatırılır.
- Çeneden anus’a kadar deri üzerinde bir ensizyon yapılır.
- Sol ön bacak, göğüs duvarından yalnız deri ile bağlantısı kalmak üzere bütün kas ve bağlantıların kesilmesi ile ayrılır. Bacak yana doğru yatırılır. Sol arka bacak da aynı şekilde bağlarından kesilerek yana doğru uzatılır.
- Göğüs ve karın derisi omurga hizasına kadar yüzülür.
- Vücut boşluklarının üst duvarını kaldırmak için kartilago xyphoidea’dan os pubis’e kadar linea alba boyunca kesilir. Bu kesit pubis’ten dorsale tuber koksa’ya kadar ve buradan öne doğru son kosta’nın kolumna vertebralis’teki çıkış yerine kadar uzatılır.
- Kaburgalar dorsale yakın olarak testere, kostatom, makas veya balta ile ke
- Kaburgaların ventral uçları korpus sterni boyunca kesilir. Diyafram kesildikten sonra sol göğüs kafesi kadavradan uzaklaştırılır.
- Karın boşluğundaki organlardan önce kolon dışarıya çekilir.
- Dalak bağlarından kesilip çıkartılır.
- Sol böbrek A.renalis kesilerek üreter ile birlikte dışarı alınır. Sol adren çıkartılır. Daldırılmış beyin bıçağı ile her iki hemisfere düzenli aralıklarda enine kesitler yapılır. Gerekirse medulla spinalis’e de enine kesitler yapılır.
- Karaciğerin muayenesinde yapılacak kesitler bütün loplardan geçecek şekilde olmalıdır.
- Ruminantlarda midelerin açılmasına abomasus’dan başlanır. Abomasus’un küçük kulvaturu boyunca omasus’a kadar kesilerek, dışarı kubbeleşmiş kısım ikiye ayrılacak şekilde omasus ile omasus-retikulum arasından makas sokularak retiku- lum dış kavis boyunca makasla açılır. Bundan sonra retikulum ve rumen arasındaki delikten itibaren dorsal ve ventral rumen kulvaturları açılır.
- Her iki ucundan bağlandıktan sonra küçük kolon dışarıya alınır.
- İnce bağırsakların çıkarılması için; lig. duodenokolika hizasında, duedonum aralıklı olarak iki yerinden bağlanır ve aradan kesilir. İnce bağırsaklar, ileo-sekal valvul yakınlarına kadar mesenterium’dan kesilerek dışarı alınır. Sonra mide, öze- fagusun sonundan kesilerek deodenum ile birlikte dışarı alınır.
- Kolon ve sekum çıkarılmadan önce, arteria mesenterika kranialis ve kolları bir makasla açılır ve muayene edilir. Bunun için Aorta abdominalis boylu boyunca açılır, A.coeliaca’nın 10-15 cm gerisinde A.renalis ve A.mesenterika kranialis çıkar.
- Sekum ve kolon mesenteriumlarından ayrılarak dışarı alınır.
- Karaciğer, bağlantıları kesilerek dışarı çıkartılır.
- Sağ böbrek ve adren bağlarından kesilerek dışarı alınır.
- Pelvis boşluğundaki genital organlar, simfisis pelvisin ortadan testere veya balta ile kesilmesi ile dışarı çıkartılır.
- Göğüs boşluğundaki organların çıkarılması için; boynun orta kısmında öze- fagus ve trachea enine kesilir. Trachea’dan tutulup bağ dokular kesilerek akciğer ve kalp birlikte dışarı alınır. Boyun organları, ağız, burun ve paranazal sinüslerin muayenesi beynin çıkarılmasından, başın median hat üzerinde uzunlamasına kesilmesinden sonra yapılır.
- Akciğerler ve bunlarla ilgili lenf düğümleri elle yoklanır, kesitler yapılır. Bir makasla trachea ve kolları açılır. Akciğer lopları üzerine paralel derin kesitler yapılır ve yüzeyleri iyice incelenir.
- Perikardium, perikardial sıvı ve epikardium muayene edilir. Kalbin apeksi, otopsiyi yapana doğru gelecek şekilde masaya konan kalbe, septum interventriku- lare’ye yakın bir kesit yapılarak sağ ventrikulus açılır. Buradan dar ve uzun bıçak sokularak, valvular trikuspitalis ve vena cava’ya kadar kesilip açılır. Bıçak valvula trikuspitalis’in altından arteria pulmonalis’e sokulur ve bıçağın önündeki dokular kesilir. Hemen hemen aynı usul sol taraf için de uygulanarak bıçak valvula bikus- pitalis içine sokulur, sol atrium ve vena pulmonalis kesilerek kalp açılmış olur. Sonra bıçak valvula bikuspitalis’in altından aorta’ya doğru sokulur ve kesilir. Kalp yıkanarak yoklanır.
- Mide bir enterotom ile kulvatura majör boyunca pylorus’a kadar kesilerek, içeriği döküldükten sonra düz bir yerde incelenir.
- Bağırsakların tamamı veya bazı bölgeleri enterotom ile açılarak, seroza, mukoza ve bağırsak içeriği ayrı ayrı muayene edilir. Mezenterial lenf yumruları incelenir, kurutulur, iki ucuna birer parça mukavva konularak bir kağıda sarılıp gönderilir. Tavuklarda kan frotileri kanat altı venasından alınan kanla yapılır.
Parazitolojik amaçla yapılacak frotide, kan kulak üstü venasından veya kalpten, ateşli devrede alınmalıdır.
Froti için kullanılacak lamlar %50 alkol-eter karışımı ile temizlenir.
Kan serumu : Steril şartlarda V.jugularis’ten kuru ve steril tüpe veya ağzı geniş şişeye yeteri kadar kan alınır ve oda ısısında meyilli olarak bırakılır. Serum vermeye başladıktan sonra steril bir telle tüpün kenan çizilir ve serin bir yere konulur. 24 saat sonra ayrılan serum alev karşısında steril bir şişeye aktarılır, ağzı kapatılır ve etiketlenip gönderilir. Seruma hiçbir koruyucu katılmaz. Serumun kansız ve hemolizsiz olmasına dikkat edilmelidir.
Süt : Önce meme ve meme başları sabunlu su ile yıkanır, temiz bir bezle kurulanır ve alkolle dezenfekte edilir. Eller de aynı şekilde temizlendikten sonra her bir memeden eşit miktarda süt ayrı steril şişelere sağılır. Laboratuvar yakın ise hiçbir koruyucu katılmadan, eğer gecikecekse 50 mİ süte %10’luk askorbik asitten 5 mİ veya 1/20 oranındaki formalinden 1 nıl ilave edilerek gönderilir.
Gaita : Parazit yumurtalarının aranması amacıyla canlı veya ölü hayvanın rektumundan alınan ceviz büyüklüğünde gaita parçaları ayrı ayn plastik kutu, şişe veya naylon torba içinde gönderilir. Eğer 24 saat içinde laboratuvara ulaşacaksa olduğu gibi, gecikecekse %10 formol ile ıslatılarak gönderilir. Bakteriyolojik muayene için (Enterotoksemi yönünden) gönderilecek bağırsak içeriğine birkaç damla kloroform ilave edilir.
İdrar: Aseptik bir kateterle alınan 50-100 mİ idrar steril bir şişede gönderilir.
Vajina, göz, burun akıntısı : Vajina’nın dışı aseptik bir solüsyona batırılmış pamukla silinir, kumlanır, vajina açılır ve bir bagete sarılmış steril bir pamuk vajinanın derinliklerine daldırılıp çıkarılır. Bu pamuk steril bir tüp veya küçük bir kavanoz içinde gönderilir. Göz ve burun akıntıları da aynı şekilde gönderilir.
Balgam : Steril gazlı bezden yapılan bir tampon bir telin ucuna tespit edilir, trachea sondasından geçirilerek trachea’ya sokulur. Hayvan öksürtülür, tampona bulaşan balgam steril bir şişe veya kap içinde laboratuvara gönderilir. Veya hayvanın önüne temiz ve genişçe bir kağıt konur, hayvan öksürtülür ve balgam alınarak gönderilir.
Vücut sıvıları : Karın ve göğüs boşluklarında, eklemlerde ve deri altında toplanan sıvılar steril bir enjektörle çekilir ve steril bir tüpe konularak gönderilir.
İrin : Açılmamış apselerden steril bir enjektörle çekilen irin steril bir tüpe konularak gönderilir.
- Karaciğer, dalak, böbrek ve testis gibi organlara dıştan yoklama yapıldıktan sonra kesitler yapılır.
- Dişi genital organlar masa üzerine yayılarak vulva’dan kornu uteri’lerin sonuna kadar makasla açılır. Yumurtalıklar muayene edilir.
- Orificium uretra’dan bir makasla girilerek sidik kesesi açılır.
Domuzlarda otopsi tekniği
- Kadavra sırtı yere gelecek şekilde yatırılır. Her iki ön bacak skapula ile tho- raks arasındaki kasların kesilmesi ile yana uzatılır. Benzer şekilde arka bacaklar da koksa femoral eklemlerin açılması ile yana yatırılır.
- Mandibuladan pubis bölgesine kadar vücudun ventraline orta hat boyunca kesit yapılır. Kalp kesesinin delirtmemesi için kesit sternum önüne gelince, sternu- mun kranial ucu elle kaldırılarak, kesit kosta kartilagoları boyunca arkaya doğru devam ettirilir. Böylece larinks ve trachea bölgeleri açılmış, göğüs ve karın boşlukları meydana çıkmış olur.
- Göğüs boşluğundaki organlar, servikal ve oral organlarla dışarıya alınır.
- Akciğer ve kalbin muayenesi sığırdaki gibi yapılır.
- Dalak ve omentum bağlantılarından kesilerek dışarıya alınır.
- Rektum pelvise yakın olarak kesilir ve bağırsak öne doğru çekilerek dorsal bağlantısından ayrılır.
- Diyaframa’nın arka yüzünde özefagus kesildikten sonra karaciğer, mide ve bağırsaklar hep birlikte dışanya alınır ve ayrı ayrı muayene edilir.
- Genital ve üriner organların muayenesi sığırdaki gibidir.
- Beynin çıkarılması için baş atlanto oksipital eklemden ayrılır. Deri ve kaslar temizlenir, orbita’ların ön kenarlarını birleştirecek şekilde, enine ve derin bir kesit yapılır. Bu kesit foremen oksipitale magnum’a yapılan lateral kesitlerle ve foreman oksipitale magnum ile birleştirilir. Kalvarium, keski ile yukarı doğru kaldırılır ve beyin dışarıya alınır. Medulla spinalis’in çıkarılması sığırdaki gibidir.
- Konha’ları meydana çıkarmak için burun septum nasi boyunca uzunlamasına veya çeşitli aralıklarla enine kesilir.
Köpek ve kedilerde otopsi tekniği
- Kadavra sırt üstü yatırılır.
- Mandibula’dan pubise kadar deriye kesit yapılır ve deri sırta doğru yüzülür.
- Ön bacaklar thoraks ile skapula arasından yapılan kesitlerle, arka bacaklar da koksa femoral eklemlerden ayrılarak yana doğru yatırılır.
- Karın boşluğunu açmak için, kartilago xyphoidea’dan pubise kadar linea alba üzerinde bir kesit yapılır. Enine bir kesit, kartilago xyphoidea’dan başlamak üzere son kaburgalara yakın ve paralel olarak sırta kadar uzatılır.
- Göğüs boşluğunu açmak için, bıçak veya kostatom kullanılarak sternum, kaburga kıkırdaklarının dorsallerinden kesilerek uzaklaştırılır. Bu arada diyaframa- mn ventral kenan da kesilerek göğüs ve karın organları hep birlikte çıkarılabilir.
- Çevre dokuları kesilerek, mandibula arasından dışarı alınan dil elle tutularak, bıçak yardımı ile farinks, larinks, trachea, özefagus, akciğerler ve kalp serbest kalıncaya kadar kesilir. Makasla diyaframanın çevresinden kesilerek trachea tutulur ve karın organları ile beraber pelvise kadar serbest hale getirilir. Rektuma bir bağ konularak arkasından kesilir ve bütün organlar dışarıya alınır.
- Beyin ve diğer kısımlar atlarda olduğu gibi çıkartılır.
Tavuk ve diğer kanatlıların otopsi tekniği
- Kanat damarına yüksek dozda anestezik uygulanır (sodyum pentobarbital). Eğer uygun ürün yok ise seçilecek metot servikal dislokasyondur. Bir elle hayvan tutulurken diğer elle de servikal bölge tutulup, atlanto- occipital eklem yerinden çıkarılıncaya kadar baskı uygulanır. Erişkin kanatlı hayvanlarda boyun kaslarının yapısından dolayı çok daha fazla güç uygulamasını gerektirmektedir. Bilinç kaybına uğramış kanatlı hayvanlarda dekapitasyon (boynun gövdeden ayrılması) uygulanır.
- Kanatlı, bir kağıt üzerine sırt üstü yatırılarak tüyler su veya düşük konsant- rasyonlu dezenfektan bir madde ile ıslatılır.
- Bacaklar laterale ve sırta doğru çekildiği takdirde hem göğüs üzerindeki deri yırtılmış, hem de koksa femoral eklemler çözülmüş olur.
- Karın bölgesinde gevşetilen deri, sternum ve kursak üzerinden sıyrılarak göğüs kasları ortaya çıkarılır ve muayene edilir.
- Sternumun ventralinden enine bir kesit yapılır. Bu kesit kaburga eklemleri boyunca öne doğru devam ettirilerek kaslar ve kaburgalar kesilir, humero-skapular eklemler ayrılır. Böylece karın ve göğüs boşlukları açılmış olur.
- Özefagusun bitiminden kesilerek proventrikulus, kaslı mide, bağırsakların tümü ve karaciğerle dalak dışarıya alınır.
- Bağırsaklar ve diğer organlar çıkarıldıktan sonra ürogenital organlar (böbrek, üreterler, ovaryum, ovidukt ve testisler) muayene edilir.
- Kalp ve akciğerler genellikle yerlerinde muayene edilebilirse de etraflı bir muayene için dışarıya alınabilir.
- Baş ve boyun organlarının muayenesi için, burun boşluğu gaganın enine kesilmesi ile açılır. Ağız komisüründen sokulan makasla özefagus ve kursak boyunca kesilir. Diğer bir kesit larinksten başlayarak trachea boyunca akciğere kadar devam ettirilir.
- Kolumna vertebralis ile skapula arasında bulunan brakhial pleksusları muayene etmek için kanatlının sırtı otopsi yapana gelecek şekilde çevrilir. Tüyler ve deri kaldırılarak sinirlere erişilir veya kanatlının sırtı yere gelecek şekilde çevrilerek kanatlının medialindeki ve her bir bacağın arka bölgesinde seyreden skiatik sinirler meydana çıkarılır. Bunlar pleksus lumbosakralis’e kadar takip edilir.
- Beynin muayenesi için önce başın üzerindeki deri sıyrılarak, atlanto oksi- pital eklemden sokulan kemik kesme makasıyla daire şeklinde kesilen kafatası bir makas yardımıyla altından kaldırdarak beyin zedelenmeden dışarıya alınır.
Organ yoklamalarında önemli noktalar
- İnce ve kalın bağırsaklar genişçe bir yere birkaç U harfi yapacak şekilde uzatılır ve mesenterium ile bağlantı kısımlarından kesilerek bağırsaklar açılır.
- Dalağın muayenesinde, kesitler organın uzunluğu boyunca ve bir bıçak darbesiyle yapılır.
- Böbreklere kesitler kapsül yüzüldükten sonra bir organ bıçağı ile sırttan göbeğe doğru uzunlamasına yapılır.
- Dişi genital organlar T şeklinde masa üzerine yayılarak, vulva ve vajina dorsal yüzde tam ortadan makasla kesilir. Serviks uteri kesildikten sonra korpus uteri’de dorsal yüzünden ve ortadan bifurcatio uteri’ye kadar açılır. Bu kesit sağ ve solda kornu uteri’lerin dış kavisleri boyunca uzatılır. Yumurtalık yolu mümkün olduğu kadar açılır ve yumurtalıklar iki parmak arasında tutularak uzun çapı boyunca ortalarından kesilir.
- Her iki memeye kesitler yapılarak muayene edilir.
- Penisin ventralinden, prepitium ve penis dokusu kesilerek makasın küt ucu ile uretra’nın dış deliğine girilir ve açılır. Skrotum ve testisler tam ortalarından kesilir.
- Yemek borusu ayrıldıktan sonra bifurkasyo bölgesine kadar trachea makasla açılır. Bu kesit, mümkün olduğu kadar sağ ve sol bronkuslara uzatılır. Akciğerler üzerine organ bıçağı ile yeter sayıda kesitler yapılır.
Beyin, otopsi masası üzerinde düz ve kalın bir tahta üzerine konulur.