Çok sade bir biçimde söylersek İslam dünyası, -Osmanlı devleti, Türkiye- aslında dini ve devleti kurtarmak için modernleşme süreçlerine dahil olmuştur. Modernleşme süreçlerinin kendinden bir değeri ve fazileti yoktur veya esasta yoktur. Hiç yoktur demeyelim, ancak bunun değeri gerekliliği zarureti dini ve devleti kurtarmak içindir. Dini ve devleti diyoruz, muhtemelen siz sosyal bilimler okuyan arkadaşlarımız daha çok devletin bekasını bilirsiniz. Devletin bekası, biraz geriye doğru giderseniz dinin bekası ile birliktedir. Bunun da çok anlaşılır bir sebebi var: bizim kültürümüzde, Sünni İslam kültüründe, Türk kültüründe, Osmanlı kültüründe, hatta cumhuriyet kültüründe din ve devlet birbirinden ayrı değildir. Din ve devlet birbirinin mütemmim cüzüdür. Yani biri ayırırsanız diğeri bütünlüğünü kaybeder, tanımsız hale gelir, belki varlığını sürdüremez, eğer solucan cinsinden değilse. Felsefi olarak birbirine mesafeli ve karşı olan iki hadise, İslam dünyasındaki tecrübede fiili olarak iç içedir. Bu bizim hem en önemli problemimizdir, hem de en önemli imkanımızdır.