Şerif Mardin ve Nilüfer Göle
Üniversiter ve entelektüel kimlik aynı zamanda güçlü bir ethos gerektirir. Özellikle de Türkiye gibi kodların, ilkelerin çok yerleşiklik kazanmadığı toplumlarda. Fikirleriniz, yapıtlarınız kadar tutumunuz, edanız, duruşunuzdur sizin kâinattaki koordinatlarınızı belirleyen. Şerif Mardin ve Nilüfer Göle’nin bu ülkenin sosyoloji/sosyal bilim tarihine yaptıkları katkıyı küçümseyenler, onların değerini küçültmeye çalışanlar hep oldu. Oysa bu hocaların kıymetini artıran onların bu tutumuydu da. Bu kesimler ideologluk yapacaklarına biraz da sosyoloji/sosyal bilim yapmaya tenezzül etselerdi, hocaların üretimleri belki de bu kadar ayrıksı kalmayacaktı.
Şerif Mardin ve Nilüfer Göle’nin ethos’larının iki eksen üzerinden değerlendirilebileceğini düşünüyorum. Bunlardan birincisi birer kamusal entelektüel olarak aldıkları tutum. İkincisi ise birer sosyolog/sosyal bilimci olarak sahip oldukları tavır. Aslında kültürel/entelektüel/üniversiter kamusal alanın geniş ve derin olduğu bir toplumda bu ilişkinin birbirinden bu kadar da ayrı bir biçimde değerlendirilmesine gerek olmayabilirdi. Ancak Türkiye gibi ülkelerde kültürel/entelektüel/üniversiter alan siyasetten, ülkenin egemen ideolojik ayrım hatlarından yeterince özerkleşemediği için sosyolog/sosyal bilimci öncelikle buna göre bir konum almak zorunda kalabiliyor. Bir sosyolog/sosyal bilimci öncelikle çalışmaları, araştırmaları, yapıtları üzerinden değerlendirmek elbette aslında daha doğrudur. Ancak yukarıda belirttiğim nedenlerle ethos üzerinden yorum yapmak gerekebiliyor.
Birinci eksen üzerinden değerlendirildiğinde Şerif Mardin ve Nilüfer Göle’nin Türkiye’de sosyoloji/sosyal bilime yaptıkları en önemli katkının öncelikle ülkenin verili ideolojik/kültürel ana hatları üzerinden bir ethos geliştirmemiş olmaları olduğunu düşünüyorum. Yani sağ/sol, muhafazakâr/laik, Doğu/Batı gibi neredeyse genetikleşmiş hatları yok varsayarak ürettiler bu hocalar. Belki de bu nedenle en azından benim şahit olduğum dönemde Türkiye’de sosyoloji/sosyal bilimin bir alan olarak genişlemesine, derinleşmesine, kamusallaşmasına, toplumsal itibar kazanmasına en çok onlar katkı verdiler. Bir anlamda üretkenlikleri sadece yapıtlarıyla sınırlı değildi. Ethoslarıyla öncelikle alanı ürettiler.
Her iki hoca da hem Türkiye’de hem de Batı’da eğitim almıştı. Ayrıca yine her ikisi de hem Türkiye’de hem de Batı’da hocalık yaptılar/yapıyorlar. Tartışmaya çalıştığım konu açısından bunun önemli olduğunu düşünüyorum. Sonuç olarak üniversiter alan sadece dersten, kitaptan, sınavdan oluşmuyor. Her alanın olduğu gibi üniversitenin de gelenekleri, teamülleri, kültürü, alışkanlıkları var. Üstelik bunlar ülkeden ülkeye farklılıklar gösterebiliyor. Bu tecrübenin her iki hocanın da mesleğe bakışlarını çok zenginleştirdiği sanıyorum.
İkinci eksenin sosyolog/sosyal bilimci olarak sahip oldukları tutum olduğunu söylemiştim. Her iki hoca da işlerini yaparken ideolojik mahallelere bilinçli bir şekilde aidiyet ilişkisi geliştirmedikleri gibi, sosyoloji/sosyal bilimin Türkiye’deki kuruluş genetiğine de pek yüz vermediler. Gazete Duvar’da daha önce yazdığım bazı yazılarda belirttiğim gibi Türkiye’de sosyoloji/sosyal bilim daha çok bir “sosyal felsefe” olarak teşekkül etmişti. Aslında bu bir modernleşme toplumu için anlaşılması hiç de zor olmayan bir şeydi. Modernleşme ülkelerinde toplumun cari hali hızla geride bırakılması, aşılması gereken bir durumdu. Toplumun hızla değişmesi, gelişmesi gerekiyordu. Bu nedenle de Türkiye’de sosyoloji/sosyal bilim kuruluş kodlarında “olması gereken”i her zaman “olan”dan daha fazla önemsedi. Bir açıdan Türkiye Batı’dan amacına uygun olmayan bir makineyi ithal etmiş gibiydi. Çünkü Avrupa tecrübesinde, en azından Rönesans’tan beri, “olması gereken” ile human(istic) studies, yani beşeri çalışmalar ilgileniyordu. Toplumun, bireyin üretimi, kalitesinin yükseltilmesi bu disiplinin göreviydi. Sosyoloji/sosyal bilim ise daha çok fiziği model alarak yapılanmış ve toplumun olduğu halin bilgisi için gelişmişti.
Şerif Mardin ve Nilüfer Göle ise öncelikle sosyoloji/sosyal bilim yaptılar Türkiye’de. Bir bakıma hocaların yaptıkları gayet basitti! Ancak onlar bunu yaparken pek çokları aynı aleti başka amaçlar için kullanmayı tercih ettiler. Öğrenci evinde ütüyle tost yapmak gibi mesela! Hâlâ böyle yapmaya devam edenler de yok değil.
Bu “olan” ve “olması gereken” geriliminin hocaların çalışmalarında tezahür ettiği en önemli özellik din sosyolojisi alanıdır. Bu nokta aynı zamanda yazının başında ifade ettiğim iki eksenin de çakışma noktasıdır. Din sosyolojisi çalışmak Türkiye’nin hegemonik ideolojik mahalleleşmesine göre muhafazakârların/İslamcıların çalışma alanıydı. Belki de bu nedenle Şerif Mardin ve Nilüfer Göle’nin bu çalışmaları içinden çıktıkları sosyolojik mahalle tarafından hiç de hoş karşılanmadı. Hatta öteki mahalleyi meşrulaştırma olarak görüldü. Yazının politik bir tartışmaya indirgenerek okunmaması için bu konuya daha fazla girmek istemiyorum. Böyle bir durumun beni hocaların kıymetlerini vurgulamaktan geri bırakabileceğinden endişe ediyorum. Benim öğrencilik yıllarımda ülkenin sosyoloji bölümlerinden “Din sosyoloji” dersi pek yaygın değildi. Bunun temel sebebi daha önce belirttiğim sosyolojinin kuruluş genetiğiyle ilgiliydi. Çünkü din “olması gereken”e dâhil olarak düşünülmüyordu. Hatta geçmişi, geleneği, yani bir an önce aşılması gerekeni temsil ediyordu. Bu açıdan bakıldığında Şerif Mardin ve Nilüfer Göle Türkiye’de bir tabuyu yıktılar. Tekrar etme pahasına: Bu ancak sözünü ettiğim her iki eksende de güçlü bir ethos gerektiriyordu. Ve hocalar işte bu ethosa sahip çıktılar.
Hocaların ethoslarının bir başka yönü de Gazete Duvar’da daha önce yazdığım bazı yazılarda değindiğim acentecilik, yerlilik, özgü(n)cülük gibi konularda verili seçeneklerden birine dâhil olmadan, alanın gerektirdiği kriterlere saygı göstererek üretmeleridir. Şerif Mardin’in de, Nilüfer Göle’nin de özellikle Batı’da aldıkları eğitim sürecinde bazı teorilerden, analitik araçlardan etkilendikleri aşikârdır. Ancak her ikisi de üniversitede ve yeterince var olmayan kamusal alanda belli bazı akımların Türkiye temsilcisi gibi hiç davranmadılar. Temel yaklaşımları her zaman, bu teorilerle, bu araçlarla yaşadıkları toplumun bilgisinin nasıl üretilebileceği oldu. Dâhil oldukları bilimsel disipline katkıda bulunmayı, bu disiplini Türkiye’nin bilgisiyle zenginleştirmeyi tercih ettiler. Son aylarda yazmaya çalıştığım bir kitap için hocaların kitaplarını tekrar okuyorum. Bu yazıyı da aslında bunun heyecanıyla yazıyorum. Bir meslektaşları olarak her yazdıklarına katılmak zorunda hissetmiyorum kendimi. Ancak onların kariyerlerinin bütününe büyük bir saygı hatta minnet duymamı engellemiyor bu.
Farkındaysanız yazının sonuna yaklaşmaya başladım ama henüz hocaların çalışmalarından, yapıtlarından hiç söz etmedim. Bu noktada elbette bir makale değil bir gazete köşe yazısı yazmakta olduğumu hatırlatmak isterim. Ancak bu kısa yazı için bunun bir eksiklik olduğunu da pek düşünmüyorum. Çünkü benim esas derdim hocaların ethoslarının altını çizmek ve kurucu, alan açıcı yönlerini vurgulamaktı.
Şerif Mardin ve Nilüfer Göle’nin yapıtları kitapçıların raflarında özellikle de genç sosyolog/sosyal bilimcilerin ilgisini, merakını, yorumunu, eleştirisini bekliyor. O yapıtların sadece ortaya koydukları bilgi birikimi yönüyle değil, hocaların ürettikleri ethosla birlikte okunabilmesi ise benim en büyük dileğim.
Bu arada belki de en önemlisini en sona sakladım galiba. Şerif Mardin ve Nilüfer Göle’nin öğrencisi olduğum için kendimi şanslı addediyorum. Yaşlandıkça, olgunlaştıkça bunun önemini daha iyi kavrıyorum. Şerif Mardin’i rahmetle anıyor, Nilüfer Göle’ye uzun ve üretken bir ömür diliyorum.
1965’de İstanbul’da doğdu. 1984’de Galatasaray Lisesi’ni, 1990’da Boğaziçi Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü’nü bitirdi. Yüksek Lisans ve Doktorasını Mimar Sinan Üniversitesi’nde Sosyoloji alanında hocası felsefeci Ömer Naci Soykan danışmanlığında yaptı. Lisans ve lisansüstü eğitimi esnasında uzun süre Fransızca turist rehberliği yaptı. Memleketin büyük bir bölümünü gezdi. Frankfurt Goethe Üniversitesi’nde (1998), Paris VIII Üniversitesi’nde (2002), Lizbon Üniversitesi’nde (2014), Strasbourg Üniversitesi’nde (2017-2018), Mainz Gutenberg Üniversitesi’nde (2018-2019) doktora sonrası araştırmalarda bulundu ve dersler verdi. Bu vesileler sayesinde dönem dönem Frankfurt, Paris, Lizbon, Strasbourg ve Mainz’da yaşadı. Türkiye’de Mimar Sinan, Marmara, İstanbul Bilgi, Yıldız Teknik, Galatasaray, Kırklareli, İstanbul ve Sakarya Üniversitelerinde dersler verdi. 2019’da üniversiteden emekli oldu. Okuryazarlığa devam ediyor. Mevcudu bulunan kitapları şöyledir: Frankfurt Okulu’nda Sanat ve Toplum (Say), Romantik Muamma (Ayrıntı), Benjamin (Derleme-Say), Benjaminia: Dil, Tarih ve Coğrafya (Ayrıntı), Modernleşmenin Zihniyet Dünyası: Bir Tanpınar Fetişizmi (Kadim), Zamanın İçinden Zamanın Dışından (Heretik).
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Türkiye’de görünürde olan toplumsallıkta özellikle dindarlar/laikler, sağcılar/solcular, Doğucular/Batıcılar arasında çok ciddi bir kutuplaşma yaşandığıdır. Ancak belki bir dip dalga olarak başka bir kutuplaşmanın geldiğini de gözden kaçırmamak gerekir. Bu konuya mutlaka mevcut X, Y ve Z kuşakları kavramsallaştırmalarıyla yaklaşmak zorunda değiliz elbette. Çok daha genel olarak örneğin 30 yaş altı kuşaklarla, 40 yaş üstü kuşaklar arasında çok ciddi bir mesafenin biriktiğini düşünüyorum.
Herkesin geçmişin hayaletleriyle uğraştığı bir topluluk perili evlere benzer. Geçmiş, hayaletler üzerinden şimdide öyle bir tahakküm kurar ki paralize olursunuz, üretemezsiniz. Üretseniz bile ürettiğinizin katma değeri düşük olur. Çünkü zihnen siz tam olarak şimdide mevcut değilsinizdir.
Lahmacun, pizza ve hamburgerin doğal açıdan büyük ölçüde aynı olmalarına rağmen kültürel açıdan bu kadar farklı çağrışımlara açık olmaları, insanlık tarihinin en büyük keyfiyetlerinden biridir belki de! Ama bu küçük detay bizlere kültür gibi medeniyet gibi büyük kavramların aslında nasıl küçük detaylarla belirlendiği hakkında da bir fikir verebilir.
Hamur, et ve sebzeden oluşan pizzayı aynı içerikli lahmacuna, üstelik onun daha medeni olduğu iddiasıyla tercih eden birini “oryantalist” ya da “Batı hayranı” olmakla eleştirmek doğru olabilir. Ancak demokrasi, insan hakları, katılımcılık, kuvvetler ayrılığı gibi kavramları onların yerine daha iyisini koymadan reddetmek sizi medeniyet dışı, taşralı bir “kendine özgü” kılabilir. Sağcılığın Türkiye’de kendini kitlediği hapishane işte burasıdır.
Solcu aydın inanılmaz şekilde idealist, fedakâr, cefakâr bir tiptir aslında. Ama modernleşme toplumunun solcu aydını olmanın krizinden bir türlü sıyrılamaz ve toplumu kendi deyimiyle sığ bir sağcılığa mahkûm edenin kendi ethos’u olduğunu fark etmez.
Batı’dan gelmiş teorilerin Türkiye’yi açıklamadığını gerçekten düşünüyorsanız önünüzde çok fazla seçenek yoktur: Biri mevcut teorileri Türkiye’yi açıklayabilir şekilde revize etmektir. Diğeri Türkiye’yi açıklayabilecek teori üretmektir. Elbette bu ikisinin de mümkün olmadığını düşünülüyorsa eğer o zaman ilgili makineyi ithal etmemek lazımdı. İşte açmaz dediğim tam da bu.
Değerli sosyologlar artık şunu kabul edelim. Sosyoloji bir bilimdir. Hatta sosyoloji toplumun doğa bilimidir. Dolayısıyla yerli üroloji ne kadar mümkün ise, yerli sosyoloji de o kadar mümkündür. Tüm diğer modern bilimler gibi sosyoloji de Batı’da inşa edilmiştir. Ama bir kez vücuda geldikten sonra artık herkese aittir. Tıpkı hepimizin cebindeki akıllı telefonlar gibi. Yerli sosyoloji veya yabancı sosyoloji yoktur.
Bildung/Maarif açısından yetersizlikleri olan yurttaşlar kendilerine uzatılan her mikrofona, belki de tekrar davet edilmek için mutlaka çok ilginç şeyler söyleme zorunluluğunda hissedince ortaya çıkan sonuç da bana bu yazıyı yazdıran durum olabiliyor.
Artık yaşadığımız kentlerde mekânsal anlamda mahalleye yer kalmadı. Ama bunun yerine zihinsel olarak mahallelerimizden dışarıya pek adım atmıyoruz. Teknolojik, iletişimsel olarak hiper-modern kentlerde yaşıyoruz ama zihinlerimiz yeterince kamusallaşmamış.
Bu ülkenin temel sorunun sayısal değil, sözel olduğunu yıllardır söylüyorum, yazıyorum. Kamusal bir okuryazarlık yaygınlaşmadan demokrasi de, cumhuriyet de, yurttaşlık da, birey de, toplum da birer hayaldir. Seksen milyonluk ülkede kütüphanesi olan bir eve doğmuş insan sayısı yüzde kaçtır? Bence Türkiye’de rakı masasında veya İngilizce tabelalı kafe muhabbetinde cevabı aranması gereken en temel soru budur.
Türkiye sosyal biliminde teori dendiğinde, onun içinde bizatihi düşünmenin payı hep düşük olmuştur. Bu ülkede teori üretilememesinin en temel nedeni de budur. Bunun alternatifi sahaya gitmek değildir. Theoria zihnin sahalaşmasını büyük ölçüde içerir. Avrupalı aristokratın Afrika’da safariye çıkması gibi, sahaya giderek bilgi üretemezsiniz. Ancak CV’nizi zenginleştirirsiniz.
big little lies eninde sonunda bir kadın dizisi. Bunu söylerken dizinin kadınlara yönelik olduğunu değil, öncelikle kadınları anlattığını söylemeye çalışıyorum. Güçlü, zayıf, takıntılı, saplantılı, dürüst, oyunbaz belki ama bir o kadar sahici ve derin kadınlar. İşte bu kadınlar arasındaki oldukça karmaşık ilişkiler ağı dizinin esas parametresini oluşturuyor.
Öğrencilerimiz birtakım sosyologları çok iyi bilen, kimi saha araştırmalarından haberdar ama “sosyolojik nazar”la yeterince donanmamış olarak yetişti. Bu nedenle de hem içinde yaşadıklarını toplumu diplomalarını hak etmek için gerekli olan bilgilerle yeterince okuyamadılar, yorumlayamadılar, anlamadılar, açıklamadılar, çözümlemediler.
Mad Men 68 kuşağı üzerine değil, büyük ölçüde onların ebeveynlerinin kuşağına dair bir dizi. Dizinin senaryosunu yazanlar sanki seyircileri hayatın ne kadar hızlı değişebildiği konusunda ikna etmek ister gibiydiler. Ya da dedelerimizin hayatlarının bizden ne kadar faklı olduğunu anlatmak istiyorlardı.
Bir beyin cerrahına kazma ve kürekle ameliyat yapılabileceğini söylerseniz ne olur? Bir daha insan içine çıkmaz hale getirilirsiniz. Peki bir sosyoloğa toplumun olduğu halin aslında bir Yahudi komplosunun sonucu olduğunu söylediğinizde başınıza ne gelir? Muhtemelen hiçbir şey.
Türkiye Batıcılar ile Doğucular arasında ikiye bölünmüş durumda. Aslında bu bölünme öylesine cepheleşmiş bir durumda ki, bu cepheler artık bir düşünme biçimi bile değil. Tam tersine düşünmeyi durdurma, hatta düşünmeme biçimi haline gelmiş durumda.
İlişkisel futbol öncelikle şu basit gerçeğin kabulüyle başlıyordu: Futbol sizin tek başınıza oynadığınız bir oyun değildir. Futbol rakiple oynanan bir takım sporudur. Genel bir oyun stratejisini yanında, rakibin oyununa göre maçın içinde gerekirse stratejik değişiklikler yapabilmek de gerekir. İlişkisel futbol aynı zamanda güçlü iç saha ve kontrollü deplasman/derbi/Avrupa maçı ikilemine de son veriyordu.
Sistem için en tehlikeli olanlar, onu varsaymayanlar, onu ciddiye almayanlar, sanki o yokmuş gibi eyleyenlerdir. Onu ciddiye almayanların dünyasında sistem mevcut değildir. Sistem ancak olumlu ya da olumsuz geri dönüş alabildiği yerde hüküm sürer. Sistem ancak ciddiye alındığı yerde ikamet edebilir.
Galatasaray’daki değişim sadece doğru oyuncuların bulunması değil, mevcut oyunculara uygun yeni bir oyunun bulunması. Galatasaray’ın bu sezonun başından beri ilk kez bir oyun üretmeye başladığını görüyoruz. Bu oyun bir bakıma geçiş oyunu ile pas oyunun bir sentezi.
Sanat eleştirisi birim sanat yapıtının üretilmesinden önce oluşmuş sanat anlayışlarını yapıta uygulayan bir SSE (Sanat Standartları Enstitüsü) testi değildir. Artık sanat eleştirisi öncelikle yapıta odaklanır ve onu tarihsel, sosyal, politik vb. yönleriyle tartışır.
Futbol sahası, Türkiye’nin iktidar ilişkilerinden, siyasetin gölgesinden, paranın gücünden azade değildir. Bu nedenle aslında hakemlere atfen kolayca kullanılan oportünizm aslında futbol sahasının da içinde bulunduğu toplumun insan yapısının tezahürlerinden biridir sadece. Türkiye’de siyaset erbabı mı eyyamcı değildir? Akademisyeni mi oportünist nitelikler taşımaz? Futbolcusu mu fırsatçılığa tenezzül etmez?
Galatasaray Lisesi’nde öğrenciyken bir öğretmenimiz sınıfta o klasik soruyu sormuştu: Büyüyünce ne olmak istiyorsunuz? Ben “spor yazarı” olmak istediğimi söylemiştim. Hatta çevremdeki pek çok kişi bunu yadırgamıştı. İnsan Galatasaray Lisesi’nin bitirir de ola ola spor yazarı mı olurmuş?
Medeniyet yürüyen bir merdivende sabit kalmak istediğinizde sağa çekilmeyi içselleştirebilmeyi gerektiriyor. İlkeyi, kuralı Batı’da öyle olduğu için değil, sadece ilke adına savunabilmeyi içeriyor. Ancak böylesi mümkün olduğunda medeniyete dâhil olabiliyoruz.
Sanki yazar ölüp tarih sahnesinden çekildiğinde onun gölgesi de metninin üzerinden yavaş yavaş çekiliyor. Artık yazarı bütün kişisel tercihleriyle rahat bırakıp, metnini bütün bu yükten azade bir biçimde okuyabiliyoruz. Ancak konu Peter Handke, Orhan Pamuk, İsmet Özel, Elif Şafak vb. gibi aynı çağı paylaştığımız, siyasi, ahlaki vb. tutumlarını bildiğimiz yazarlara gelince iş değişiyor.
Kaliteli sosyoloji, beşeri çalışmalar ya da felsefe yaptığınızda siyasetin de kalitesi yükselecektir, toplumun da kalitesi yükselecektir. Ama bunun için öncelikle bu disiplinlerin hakkının verilmesi gerekir. Bunun tarafsızlıkla falan bir ilgisi de yoktur. Sivil, kamusal alanda bir yurttaş olarak istediğiniz siyasete angaje olabilirsiniz. Ama bu sizin mesleğinizi icra etme biçiminizi tümüyle belirlememelidir.
Türkiye hızla kentleşiyor, kamusallaşıyor, okullaşıyor. Türkiye büyük bir hızla değişiyor. Ancak son dönemde AKP adına medyada, sosyal medyada söz alan kanaat önderlerinin AKP’nin iktidar döneminde yetişmiş gençlere hitap edebilme katsayısı giderek düşüyor. Yani AKP liderliği giderek Türkiye’nin gerisinde kalıyor.