2 Mart 2021’de Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye’nin mevcut insan hakları hukuku ve uygulamalarını uluslararası standartlarla uyumlu hale getirmek amacıyla önümüzdeki iki yıl içinde yapılacak bir dizi reformu duyurdu. İnsan Hakları Eylem Planı, dokuz kapsayıcı hedef ve yaklaşık 400 eylem noktasından oluşmaktadır.
İnsan Hakları Eylem Planının dokuz genel amacı şunlardır:
- Daha sağlam bir insan hakları koruma sistemi,
- Yargının bağımsızlığı ve adil yargılanma hakkının geliştirilmesi,
- Yasal beklenti ve şeffaflık,
- İfade, dernek ve din özgürlüğünün korunmasını teşvik etmek,
- Özgürlük ve güvenlik hakkını geliştirmek,
- Bedensel ve manevi bütünlük ve özel hayat hakkını korumak,
- Mülkiyet hakkının etkin bir şekilde korunması,
- Savunmasız grupları korumak ve sosyal refahı teşvik etmek,
- İnsan haklarına ilişkin üst düzey idari ve sosyal farkındalık.
Uygulama takvimi henüz ilan edilmemiş olmakla birlikte, kapsayıcı hedefler altındaki eylem noktaları, Türkiye’deki mevcut kanunlarda değişiklik yapılmasının yanı sıra, idari makamların karar almasını gerektirmektedir. Bu makale, Türkiye’de iş yapan şirketler ve bireylerle en alakalı iş noktalarına hızlı bir genel bakış sağlayacaktır.
Hukukun üstünlüğünü ve mülkiyet haklarını güçlendirerek yatırım koşullarının iyileştirilmesi
İnsan hakları eylem planının ana konularından biri, yatırımcılar için iş ve yatırım koşullarının iyileştirilmesidir. Bu bağlamda, idari makamlar ile yatırımcılar arasındaki ihtilafları ele almak ve bu tür ihtilafları zamanında çözmek ve aynı zamanda bağımsızlık ve tarafsızlığı korumak için bir Yatırım Ombudsmanı kurulacaktır.
İdari barış çözüm usulleri, devlet ile tüzel veya gerçek kişiler arasındaki ihtilafları kapsayan yeni bir alternatif uyuşmazlık çözümü biçimi olarak tanıtılacak. Ayrıca plan, mülkiyet haklarının ihlalini önlemeyi taahhüt eder (ben(Kamulaştırma uygulamaları),İkincisi(İcra ve yargılama usulleri,)Üçüncü(İmar uygulamaları ve)Dördüncü olarak) İdari prosedürler.
Türkiye’de İş Dünyası ve İnsan Hakları Birleşmiş Milletler Yol Gösterici İlkelerine ilk üst düzey referans
İnsan Hakları Eylem Planı, Türkiye’nin Birleşmiş Milletler İş Dünyası ve İnsan Hakları Yol Gösterici İlkeleri (“UNGP’ler”) doğrultusunda ulusal kılavuzlar hazırlayacağını ve bilinçlendirme faaliyetleri yürüteceğini belirtmektedir. Birleşmiş Milletler Yol Gösterici İlkeler, şirketlerin faaliyetlerinde insan haklarına saygı duymalarını sağlamak için tutarlı bir yasal çerçeve sağlayan, bağlayıcı olmayan uluslararası bir yasal araçtır.
Önceki yazılarımızda, Türkiye’nin diğer gelişmiş ülkelere kıyasla Birleşmiş Milletler yönergelerini paylaşmadığını belirttik. Bu bağlamda, Türkiye Cumhurbaşkanı tarafından açıklanan üst düzey ulusal insan hakları belgesinde BM Yol Gösterici İlkelere değinmek, Türkiye’de insan haklarına saygı alanındaki gelişmeleri kesinlikle hızlandıracaktır. Bu nedenle, Türkiye’nin önümüzdeki iki yıl içinde Birleşmiş Milletler yönergelerine uygun ilk ulusal eylem planını geliştirdiğini görmek şaşırtıcı olmayacaktır.
Türkiye’nin mevcut kişisel veri koruma yasasının Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Yönetmeliği (GDPR) ile uyumlu hale getirilmesi
Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun (6698 sayılı Kanun) 2016 yılında yürürlüğe girmesinden bu yana Türkiye’de mahremiyet hakkı sıcak bir yasal konu olmuştur. Türkiye’de veri koruma uygulamalarını kesinlikle iyileştirmiş olsa da uzmanlar, 6,698 GSYİH’den daha az.
İnsan Hakları Eylem Planı kapsamında, No. 6698, kişisel verilerin işlenmesinde özel hayatın korunmasını sağlamak için Avrupa Birliği standartları ile koordine edilecektir. Ayrıca, Türkiye Veri Koruma Kurulu tarafından verilen idari para cezaları, ceza adalet hâkimlerinin aksine idare mahkemelerinde temyiz edilecek ve bu şekilde itirazların incelenmesi mümkün olacaktır.
Yargı prosedürlerini ve şeffaflığı iyileştirmek
Türkiye, salgın nedeniyle dijitalleşmenin hız kazanmasıyla son zamanlarda birkaç seçkin mahkemede işlemlerin sanal ortamda yürütüldüğü elektronik deneyler başlattı. Plan kapsamında, elektronik yargılama usulleri ticaret mahkemeleri de dahil olmak üzere tüm hukuk mahkemelerini kapsayacak şekilde genişletilecek.
Ayrıca, yargı prosedürlerinin sayısallaştırılmasıyla ilgili olarak, İnsan Hakları Eylem Planı, Avrupa Konseyi’nin tavsiyeleri doğrultusunda ve insan haklarına halel getirmeksizin yargıya AI uygulamalarını getirmeyi taahhüt etmektedir.
Ayrıca, tüm birincil ve temyiz mahkemesi kararları kamuoyunun bilgisine sunulacaktır. Şimdiye kadar sadece Anayasa Mahkemesi kararları ve bir dizi Yargıtay kararı kamuoyuna açıktı ve bu, şeffaflık ve adli hesap verebilirlik yoluyla hukukun üstünlüğünü iyileştirmeye yönelik önemli bir adım haline geldi.
Türkiye Anayasa Mahkemesi nezdindeki bireysel başvuruların etkinliğinin artırılması
2010 Anayasa değişikliklerinden bu yana, Türkiye Anayasa Mahkemesi, insan hakları ihlallerine yönelik bireysel talepleri kabul etti. Hem tüzel kişiler hem de gerçek kişiler bireysel başvuruda bulunabilirler ve bu süreç, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvurmadan önce Türkiye’deki insan hakları davalarında nihai bir iç hukuk yolu işlevi görür.
İnsan hakları eylem planının bir parçası olarak, Türkiye Cumhurbaşkanı, Türk Anayasa Mahkemesine yapılan bireysel taleplerin etkinliğini artırma sözü verdi. Plan kapsamında, reformla ilgili belirli ayrıntılar henüz açıklanmasa da, avukatlar bireysel talepleri Anayasa Mahkemesi’ne postayla göndermek yerine elektronik olarak gönderebilecek ve bu da yüzlerce sayfaya ulaşabilecek.
Ayrıca, bireysel taleplerin Anayasa Mahkemesi önündeki birikmiş iş yükünü ele almak için, Anayasa Mahkemesine talepte bulunmaya gerek kalmadan uzun yargılamalar için bireyleri tazmin etmek üzere plan kapsamında bir İnsan Hakları Tazminat Komisyonu kurulacaktır.
Mantıksız kararlar konusunu yeterince ele alın
Son yıllarda, Türk mahkemelerinin haksız kararları, Türkiye’de adaletin adil bir şekilde ayrılmasına ilişkin büyük bir sorun teşkil etmektedir. Alt mahkemeler tarafından verilen soyut, genel ve basmakalıp kararlar, Türkiye Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önündeki birçok davada adil yargılanma hakkının ihlal edilmesine neden olmuştur. Yüksek İnsan Hakları Mahkemelerinin bu normatif kararlarından sonra bile, yeterince gerekçelendirilmemiş kararlar konusu Türkiye’de hala devam etmektedir.
Bu sorunu ele alma çabası içinde, yeni İnsan Hakları Eylem Planı aşağıdaki eylem noktalarını içermektedir:
- Kararların yeterince gerekçeli olup olmadığı incelenecek, Diğer şeylerin yanı sıraHâkim ve savcıların terfisinde,
- Hâkimler ve savcıların, Türkiye Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarına uygun olarak yeterli gerekçeli kararları sunmak için eğitim alacakları,
- Bölge temyiz mahkemelerinin ceza daireleri, savunma haklarının gereksiz yere kısıtlanması ve yetersiz gerekçeler nedeniyle mahkeme kararlarını veto etme yetkisine sahip olacak,
- İdari işlemlerde gerekçeli kararlar, cezanın verilmesinden itibaren 60 gün yerine 30 gün içinde yazılır.
Ceza hakimlerinin yargıçlarının kararlarını gözden geçirme sisteminde değişiklik yapılması
İnsan Hakları Eylem Planı fazla ayrıntıya girmeden, ceza adaleti hakimlerinin kararlarının “dikey” bir şekilde gözden geçirileceğini belirtmektedir. Bu, yüksek mahkemelerin, birinci sınıf ceza mahkemelerini ve ağır ceza mahkemelerini içerebilecek ceza adaleti hakimlerinin kararlarını inceleyebilecekleri anlamına gelir.
Son yedi yıldır, sulh ceza hâkimleri kapalı devre sistemde faaliyet gösteriyor, bu da ceza adalet hâkiminin kararına itirazın ancak aynı mahkemedeki bir sonraki sulh ceza hâkimi tarafından incelenebileceği anlamına geliyor.
Bu kapalı devre sistemi, uluslararası insan hakları örgütleri ve uzmanlarından büyük eleştiriler aldı çünkü sulh ceza hâkimlerinin geniş kapsamlı yetkileri var. Bu, çevrimiçi içeriği engelleme yetkisini, arama ve el koyma taleplerine izin verme yetkisini ve en önemlisi, soruşturma aşamasında şüphelileri tutuklamaya veya incelemeye karar verme yetkisini içerir. Bu bağlamda, ceza adaleti hakimlerinin kararlarının dikey olarak gözden geçirilmesi, uygun şekilde uygulandığı takdirde Türkiye’de hukukun üstünlüğünü geliştirme potansiyeline sahip olan yeni planın getirdiği en önemli değişikliktir.
İnsan hakları eylem planının Türkiye’de nasıl bir etkisi olacak?
Yeni insan hakları eylem planının bir boşlukta bulunmadığının farkına varılmalıdır. Türkiye Cumhurbaşkanı’nın da belirttiği gibi, bu, Türkiye’nin Türk vatandaşlarının Avrupa Birliği’ne vizesiz seyahat kriterlerini karşılamaya yönelik yenilenen çabaları ve Avrupa Birliği’ne üyelik kriterlerini yerine getirme taahhüdü ile yakından ilgilidir.
Türkiye’nin yeni insan hakları eylem planı, şüphesiz, Türk hukuku ve uygulamalarında uluslararası kabul görmüş insan hakları standartlarının daha iyi korunmasına yönelik ilerici bir adımdır. Bununla birlikte, eylem noktalarının çoğu mevcut anayasal hükümleri yineliyor veya bunları tam olarak değerlendirecek kadar spesifik değil.
Bu bağlamda planın uygulanması, önerilen değişikliklerin duyurulmasından daha önemli olacaktır. Türkiye demokrasiye, hukukun üstünlüğüne ve insan haklarına kendini adamış bir Avrupa Konseyi üyesidir. Ancak bu temel ilkelerde iyileştirmeler yapmak zaman ve uzun vadeli çaba gerektirir. Bu anlamda, yeni İnsan Hakları Eylem Planı, Türkiye için doğru yönde atılmış bir ön adım olarak görülmeli ve uygulama yoluyla zaman içinde test edilecektir.