Çay, 5000 senelik uzun ve hikâyeli bir geçmişi olan, aslında son derece basit ama tarihe yayılışına bakarsak bir o kadar da karmaşık ve çok yönlü bir içecek. Dünyanın en eski içeceklerinden biri olan çayın, bulunduğu yer olan Antik Çin'de efsanevi kökenlerinden dünya yayılışı ve binlerce yıl içinde süregelen popülerliğini düşünürsek çayın insan kültürü ve toplumunda önemli bir rol oynadığını görebiliriz. Çay, her yönüyle tarihte silinmez izler bırakmış, zamanla birçok toplumsal geleneğin ve rutinin ayrılmaz bir parçası hâline gelmiştir.
Bugün çoğumuz günlük hayatta tek tip çayı benimsemiş olsak da aslında bunca yıl içinde on binden fazla çay tipi oluşmuştur. Tek tip çaydan başlayan bu yolculukta çay hasadı ve işlemesi zamanla gelişmiş ve binlerce çay türü ve karışımının ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bir yaprağın ince nüanslarla birbirinden bu denli ayrı olması yanında her çayın kendine özgü lezzet profili, aroması ve demleme tekniği oluşmasına sebep olmuştur. Bu sebeple de biz bu içeceğe genel olarak “çay” desek de bana sorsanız çay, binlerce farklı deneyim keşfidir.
https://teatrunk.in/pages/history-of-tea
Çayın bu kadar popülerleşmesi sadece tat etrafında bir motivasyonla değil, fonksiyonel faydalarıyla da ivmelenmiştir. Ayrıca çayın, bir yaprakta mucize olduğu, çok sayıda sağlık yararına sahip olduğu gösterilmiştir. Bu, çayın sağlığa yararlarına ve geleneksel tıpta potansiyel kullanımına olan ilginin artmasına neden olmuş; özellikle bazı türlerin son dönemde hızla yaygınlaşmasına da sebep vermiştir, bakınız yeşil çay.
Bununla beraber çayın sadece tüketim değil üretim yanına baktığımızda da her çay ustasının kendi işleme tekniğine sahip çıkışı yıllar içinde beni en çok duygulandıran şeylerden biri olmuştur. Çayın tarihi efsaneler, mitler ve kültürel önem açısından zengindir. Bir hasat tekniği bile, tanrıları yüceltecek bir hikâyenin ardına saklanabilir. Emek ve disiplinle doğa ilişkisini pekiştirirken çay örneğin Çin'de kutsal bir içecek hâline geldi ve dinî törenlerde kullanıldı. Çay seremonileri ve ritüelleri Çin ve Japonya'da hâlâ yaygın olarak uygulanıyor ve farkındalık, misafirperverlik ve saygının önemini vurguluyorlar. Hem bu ülkelerde hem de diğer ülkelerde yıllar geçtikçe kültürel katkılarını da pekiştiriyorlar. Uzakdoğu’dan uzaklaştığımızda da çay, dünya çapında sosyal gelenek ve göreneklerin şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır. İngiliz ikindi çayı geleneğinden ABD'nin bağımsızlık hareketini fişeklemesine kadar tüm dünyada çay, sosyal ve politik değişim için bir katalizör olmuştur.
Sonuç olarak, çayın kökenleri çay tarihinin büyüleyici bir parçasıdır ve çayın kültürel ve tarihsel önemini anlamak, kişinin bu sevilen içeceğe karşı olan takdirinin yanı sıra keyfini de artırabilir. Bir bardaktan çıkıp bir tarihe dahil olmak her içimi bambaşka sorgulamalara taşıyabilir. Günün sonunda inanmak istediğim şu: Çay, dünyanın her yerindeki insanlar tarafından sevilmeye devam ettikçe, onun mirası ve insanlık kültürü üzerindeki etkisi şüphesiz büyümeye devam edecektir.
Bu kılavuzda, çayın tarihini ve dünya çapında nasıl sevilen bir içecek hâline geldiğini keşfedeceğiz.
Çay Efsanesi
Çayın keşfiyle ilgili onlarca efsane olsa da kabul edilen en yaygın efsaneye göre çay, MÖ 2737'de Çin İmparator’u Shen Nung tarafından keşfedilmiştir. İmparator, bahçesinde su kaynatırken, çay yapraklarının bir kısmı demliğine düşerek lezzetli bir aroma yaratır, ortaya çıkan demi tadan imparator kendini canlanmış hisseder. Bu keşif, Çin'de çay ekimine ve çay içmenin kültürel bir gelenek olarak gelişmesine ve o günden sonra da tüm dünyaya yayılmasına yol açar.
Shen Nung, Kaynak: Wikipedia
Çay Tüm Dünyaya Nasıl Yayıldı?
Çay, yüzlerce yıl içinde Çin'de çok popüler bir içecek hâline geldi ve Tang hanedanlığı tarafından 7. yüzyıl itibari ile Asya'nın diğer bölgelerine yayılmaya başladı. Bu dönemde, Çin'i Akdeniz dünyasıyla birbirine bağlayan ticaret yolları ağı olan İpek Yolu boyunca çay ticareti yapılmaya başlandı ve özellikle bizim kültürümüze kadar uzanan birçok çay kültürü bu dönemde şekillenmeye başladı. Bu dönemin aksine çay çok değerliydi ve genellikle bir para birimi olarak kullanılıyordu. Bu süreç özellikle iktidarlar arasında bir ilginç sorunlara sebep olmuştur, çayın kıymetini bilen iktidarlar aldıkları hediyelerin keyfini sürerken örneğin Rus Çarı, çayın yeni yayılmaya başladığı dönemde aldığı çayları “yaprak parçası” olarak değerlendirmiş, bunu bir saygısızlık olarak nitelendirip hepsini iade etmişti.
Japonya'da çay
Çay, 8. yüzyılda Çin'e seyahat eden Budist rahipler tarafından Japonya'ya getirildi. Japonlar, çay içme ritüelini vurgulayan kendi benzersiz çay kültürlerini geliştirdiler. Japonların ağırlıklı olarak matcha özelinde gelişen çay seremonisisi, chado, konuklara çayın hazırlanmasını ve servis edilmesini içeren oldukça koreografili bir etkinlik hâline gelmiş, spiritüel öğretiler ile bezenmiştir. Japonlar çay işçiliğinde de ustalığı zirveye çıkarıp özellikle yeşil çay başta olmak üzere hem çay tarımında hem de işlemede teknik uzmanlığı zirveye taşımıştır.
Avrupa'da çay
Çay, Avrupa'ya ilk olarak 16. yüzyılda Çin'e seyahat eden Portekizli tüccarlar tarafından tanıtılmıştır. Öncelikli saray mensupları arasında arasında hızla popüler bir içecek hâline gelmiştir ve çay aynı zamanda bir statü sembolü olarak kullanılıp ve misafirleri etkilemek için özenle hazırlanmış çay takımları ve aksesuarlar ile sunum ve malzeme kullanışı bambaşka bir seviyeye çıkarılmıştır. Bunla beraber özellikle deniz ticareti ve ticari gücün getirdiği siyasi etkilerle; çay batıda tarihi gelişmeleri bambaşka bir doğrultuya sokmuştur.
Amerika'da çay
Çay, aslen ticaret yapan İngilizler tarafından Amerika’ya getirilmiştir. Amerika’da Avrupa’nın aksine tüm sosyal sınıflar arasında popüler bir içecek hâline gelir ancak sürekli artan vergilerden öfkelenen ABD'liler İngilizlerin artan vergilerini protesto etmek için İngiliz çayını Boston Limanı'na boşalttığı 1773'teki Boston Çay Partisi ile ABD'nin bağımsızlık tarihinde önemli bir başlangıca sebep olmuşlardır.
Boston Çay Partisi, Wikipedia
Türkiye’de çay
Çay tarımının Türkiye'de başlaması Cumhuriyet dönemine denk gelmektedir. Aslında 19. yüzyılın sonunda ülkenin çeşitli yerlerinde çay tarımı adına denemelere başlansa da 1920’li yıllarda denemeler Karadeniz’de başarılı olmuştur ve hükümetin ekonomik kalkınma politikaları kapsamında, Türkiye'nin çay üretimi potansiyelinin farkına varılmıştır. Ancak çay tarımının yaygınlaşması için gerekli olan şartlar ilk yıllarda sadece devletin kontrolünde ve teşvikleri ile gerçekleştirilmiştir. 1930'larda ise özel sektör de çay üretimine girerek, üretim artışı sağlandı; ancak hâlâ devletle ve özel sektörün el ele olduğu bir yapıda devam etmektedir.
Bugün, dünyanın her yerindeki insanlar tarafından birçok farklı form ve çeşitte çay içilmektedir. İster sütlü ve şekerli, güçlü bir siyah çayı, ister herhangi bir katkı maddesi içermeyen narin bir fincan yeşil çayı tercih edin, on binlerce çay çeşidinin içinde herkese uygun bir çay vardır.
Genel olarak, çayın kökenleri, tarihinin büyüleyici bir parçasıdır ve çayın kültürel ve tarihi önemini öğrenmek, bu sevilen içecekten aldığınız keyfi artırır. Bir dahaki sefer bir fincan çay demlediğinizde, çayın uzun ve köklü geçmişini düşünmek için bir dakikanızı ayırın ve bu basit ve lezzetli içeceğin sunduğu pek çok faydayı takdir edin isterim.
İyi keyifler.