Tan›ﬂma ve Is›nd›rma Etkinlikleri
4.2 Ö¤renme / Ö¤retme Etkinlikleri
4.2.7 Rol Çal›ﬂmas›
Rol çal›ﬂmas› yeni becerilerin kazan›lmas›
için önemli bir e¤itim arac›d›r. Gerçek hayatta karﬂ›laﬂ›lan durumlar›n benzetimi yoluyla yeni davran›ﬂlar› deneme f›rsat›
verir. Rol oynayarak kat›l›mc›lar kendilerini verilen karakterlerin yerine koyarlar ve onlar›n neler hissedebileceklerini daha iyi anlayabilirler.
Rol çal›ﬂmalar›nda, konuyla ilgili yaﬂanm›ﬂ ya da hayali bir durum tan›mlan›r.
Kat›l›mc›lardan, canland›rmalar› istenen karaktere bürünmeleri; tan›mlanan varsay›mlara göre davranmalar›, tepki göstermeleri ve inançlar›n› sergilemeleri istenir. Rol çal›ﬂmas›n›n sonucu önceden belirlenmez ve canland›r›lacak durumun provas› yap›lmaz. ‹lk yönlendirmeler yap›ld›ktan sonra ne olaca¤›n› rol çal›ﬂmas›n› yapan kat›l›mc›lar, aktörler belirleyecektir. Bütün kat›l›mc›lar›n tümünün aktif kat›l›m›n› sa¤lamak için gruplar oluﬂturularak çoklu rol çal›ﬂmas›
yapt›r›l›r.
Amaç: Kat›l›mc›lar›n davran›ﬂ kal›plar›n›
ve sonuçlar›n› oda¤a taﬂ›yarak durumu somut olarak yaﬂamalar›n›, etkili olan ve olmayan davran›ﬂlar› belirlemelerini, davran›ﬂlar›n üzerinde düﬂünebilmelerini sunumlar›na eklerler. Ortak amaç, her iki
kat›l›mc›n›n da sunumunu yapm›ﬂ olmas›
ve ö¤retmeye haz›r hale gelmesidir,
6. ‹ﬂbirli¤i Gruplar›: Kat›l›mc›lar iﬂbirli¤i gruplar›na geri dönerler. Görevleri aﬂa¤›daki ﬂekildedir:
a. Kendi ö¤rendikleri bölümü haz›rlad›klar› plana göre di¤er grup üyelerine ö¤retmek,
b. Di¤er üyeler taraf›ndan ö¤retilen materyali ö¤renmek,
c. Ortak amaç, grup üyelerinin tamam›n›n verilen materyalin bütününe hakim olmalar›d›r,
7. ‹zleme: Eﬂler ve iﬂbirli¤i gruplar›
çal›ﬂ›rken, e¤itici sistemli biçimde gruplar aras›nda dolaﬂarak kat›l›mc›lara iﬂlem basamaklar›n› takip etme konusunda yard›mc› olur,
8. De¤erlendirme: Kat›l›mc›lar›n materyalin bütününe ne derece hakim olduklar›n›
de¤erlendirmek için kat›l›mc›lar aras›ndan rastgele birkaç kiﬂiyi seçerek ö¤rendiklerini özetlemelerini isteyebilirsiniz ya da her kat›l›mc›n›n kendi baﬂ›na çözece¤i materyale iliﬂkin bir s›nama yapabilirsiniz.
Bütün üyeleri yüzde 90’›n üzerinde baﬂar›
kaydeden gruplar› ödüllendirebilirsiniz.
ve anlamalar›n› sa¤lamak ve kazan›lan becerilerin gerçek ortamlara aktar›lmas›n›
kolaylaﬂt›rmakt›r.
Rol Tan›mlar›n›n Yaz›lmas›:
Her rol tan›m›nda karaktere, konuﬂma ya da durum canland›rma esnas›nda, bir amaç – ve belki de söz konusu amaca ulaﬂmak için bir neden – verilir. Rolün nas›l canland›r›laca¤›na dair belli ipuçlar›
yaz›lmaz. Yaz›l›rsa bu ipuçlar›n›n varl›¤›
oyuncular› adeta kilitleyerek rol çal›ﬂmas›ndan beklenen anlay›ﬂa ulaﬂmalar›n› engelleyebilir. Çoklu rol çal›ﬂmas›nda rol alan karakterlerin say›s›
s›n›rl› tutulur.
Rol çal›ﬂmas›nda zaman s›n›rlamalar›n›n konulmas› gerekir. Bu sayede rol oynayan kiﬂiler amaca ulaﬂmak için çal›ﬂmaya odaklan›r ve gereksiz zaman harcamalar›
engellenmiﬂ olur.
Aç›klama:
Rol oynama süreçleri belli oranda bask›
unsuru içerdi¤inden, yetiﬂkin kat›l›mc›lar bu ö¤renme yöntemine direnç gösterebilir.
Bu direnç çoklu rol çal›ﬂmalar›yla engellenebilir. Fiziksel imkânlar ya da
“sahne düzeni” asgaride tutulur. Bu ﬂekilde dikkatin sahneye konan durumun içeri¤ine ya da süreçlerine yo¤unlaﬂmas›
sa¤lan›r.
Süreçler ve kat›l›mc›lar›n süreçlere iliﬂkin alg›lar›, rol çal›ﬂmalar› için uygun odak n o k t a l a r › o l a c a k t › r . B u d u r u m , geribildirim ya da oyun sonras› tart›ﬂma oturumlar›n›n önemini vurgulamaktad›r.
Verilecek geribildirimler duygularla ilgili olabilece¤i gibi gerçekleﬂtirilen iﬂlemin zihinsel içeri¤iyle de ilgili olabilir.
Rol çal›ﬂmalar›n›n daha fazla yap›lan-d›r›ld›¤› hallerde kat›l›mc›lara rol tan›mlar› da verilebilir. Gözlemci kullan›ld›¤› durumlarda, bir gözlem formu haz›rlan›r ve gözlenilecek davran›ﬂlar yaz›l›r. Bu davran›ﬂlar, eyleme iliﬂkin ad›mlar› ve standartlar›
gözlemcilerin bir arada görmesine yard›mc› olur. Rol çal›ﬂmas› duygu ve a l g › l a r a o d a k l a n a c a k ﬂ e k i l d e tasarland›ysa, gözlemcilerin kontrol listesi ve oyun sonras› geri bildirim sürecinde aﬂa¤›daki sorular dikkate al›nabilir:
a. Fikir ayr›l›klar›n›n oldu¤u hallerde hangi sözlü olmayan belirtiler ortaya ç›kt›?
b. Kat›l›mc›lar duygular›n› paylaﬂmak için ne söylediler?
c. Duygular›n aç›kça paylaﬂ›ld›¤›
anlarda di¤er kiﬂinin tepkisi ne oldu?
d. Kat›l›mc›lar sahnedeki fikir ayr›l›¤›yla nas›l baﬂa ç›kt›lar?
e. Kat›l›mc›lar di¤er kat›l›mc›lar›n duygular›n› nas›l karﬂ›lad›lar? Sayg›
duyduklar›n› (ya da duymad›klar›n›) ne ﬂekilde gösterdiler?
Ters Rol Çal›ﬂmas›:
Ters yönde rol çal›ﬂmalar› bir baﬂka kiﬂinin bak›ﬂ aç›s›n› anlama noktas›nda yard›mc›
olabilecek bir yöntemdir. Di¤erlerinin kendilerini nas›l alg›lad›klar›n› görmek amaçland›¤›nda da bu yöntem iﬂe yarar.
Ad›ndan da anlaﬂ›laca¤› üzere rol çal›ﬂmas›n›n kritik bir evresinde kat›l›mc›lar rolleri de¤iﬂirler. Dolay›s›yla
“doktor”, “ﬂiddete maruz kalm›ﬂ bir kad›n”
olabilir ve böyle bir kad›n olman›n nas›l bir ﬂey oldu¤una dair yeni bir anlay›ﬂ kazanabilir. Bir önceki rollerinde görüﬂmeciyi canland›ran kat›l›mc›lar, bu kez cevaplayan kiﬂi konumuna geçerek az önce sorduklar› son derece kiﬂisel sorularla daha iyi empati kurabilirler.
Ters yönde rol çal›ﬂmas› e¤iticiler taraf›ndan duyarl› bir izleme yap›lmas›n›
gerektirir. E¤itici, ilk olarak ne zaman rolleri de¤iﬂtirece¤ini bilmek durumundad›r.
Ayr›ca, geribildirim oturumu esnas›nda bütün kat›l›mc›lar›n rollerini sahneye koyarken ne hissettiklerini aç›klamalar›na imkân vermelidir.
‹ﬂlem Basamaklar›:
1. Rol say›s›na ek olarak bir gözlemciden oluﬂan iﬂbirli¤i gruplar› oluﬂturulur,
2. Rollerin grup üyelerine da¤›t›m›
yap›ld›ktan sonra her kat›l›mc› kendisiyle ayn› rolü oynayacak baﬂka bir kat›l›mc›yla eﬂleﬂir. Bu haz›rl›k çiftleri birlikte çal›ﬂarak rollerini ö¤renirler. Gözlemciler ise haz›rlanan gözlenecek davran›ﬂ listesini baﬂka bir gruptaki gözlemciyle çal›ﬂ›rlar.
3. ‹ﬂbirli¤i gruplar› bir araya gelerek rollerini canland›r›rlar,
4. Rol canland›rma iﬂlemi tamamlan›nca her grup üyesi baﬂka birinin rolünü alarak tekrar canland›rma yap›l›r,
5. Gözlemciler, her grup üyesinin davran›ﬂlar›n› listede iﬂaretlerler,
6. Kat›l›mc›lar›n kendilerinin ve di¤erlerinin rollerini sahneye koyarken ne hissettiklerini di¤er grup üyelerine aç›klamalar› istenir,
Ters Rol Çal›ﬂmas›
Bir baﬂka kiﬂinin bak›ﬂ aç›s›n› anlamak için rol çal›ﬂmas›n›n kritik bir evresinde kat›l›mc›lar›n rolleri de¤iﬂtirerek çal›ﬂmay›
sürdürmeleridir.
7. Gözlemci, gözledi¤i davran›ﬂlar› di¤er grup üyeleriyle paylaﬂ›r,
8. Son olarak e¤itici, birkaç kat›l›mc›ya rol çal›ﬂmas› s›ras›nda hissettiklerini, gözlemcilere de ne tür davran›ﬂlar gözlediklerini sorarak s›n›ftaki di¤er kat›l›mc›larla paylaﬂmalar›n› ister.