Kamu harcamaları nedir başlıklı yazımızda kamu harcamalarının tanımını yaparak modern ve klasik maliyecilerin kamu harcamaları hakkındaki görüşlerini belirttik. Kamu harcamalarının sınıflandırılması başlıklı bu yazımızda ise kamu harcamalarının ne tür bir sınıflandırılmaya tabi tutulduğunu inceleyeceğiz. Kamu harcamaları, kamu harcama türüne göre, kamu harcamasını yapan kuruma göre, kamu harcamasının milli gelire etkisi gibi kıstaslara göre sınıflandırılmaktadır. Bu arada bir önceki konumuz olan kamu harcaması nedir başlıklı yazımıza buradan ulaşabilirsiniz. Öyleyse şimdi kamu harcamalarının sınıflandırılması konumuza başlayalım.
Kamu Harcamalarının Sınıflandırılması
1- Olağan-Olağanüstü Kamu Harcaması: Faydaları sürekli olan harcamalar olağanüstü kamu harcaması, faydaları süreksiz olan harcamalar ise olağan kamu harcamalarıdır.
2- Verimli- Verimsiz Kamu Harcaması: Milli Gelirde artışa neden olan kamu harcamaları verimli kamu harcamalarıdır. Artışa neden olmayan veya azalışa sebep olan harcamalar ise verimsiz kamu harcamasıdır
3-Sağladıkları Fayda İtibariyle Kamu harcaması: Bu sınıflandırmayı COHN başlatmıştır. Daha sonra ise PLEHN bu konu üzerinde çalışmıştır.
- Toplumun bütün bireylerine fayda sağlayan mallar. Bu mallar aynı zamanda Bölünemeyen Mallardır.
- Sadece bir kısım sınıflara yarar sağlamasına rağmen tüm topluma faydası olan fakir, dul yardımı gibi mallar.
- Tüm topluma sunulan ama bir kısma faydası olan adalet gibi mallar.
- Bireylere özel yarar sağlayan KİT ürünleri gibi mallar.
4- İdari-Organik- Kurumsal Sınıflandırma: Bu harcama türünde harcamayı yapan kuruma göre bir sınıflandırma söz konusudur. Söz gelimi yargı harcamaları, bakanlık harcamaları gibi.
5- Fonskiyonel- İşlevsel Sınıflandırma: Bu sınıflandırmada kamu harcaması yapılan harcamanın türüne göre tasnif edilir. Hoover Komisyonu tarafından oluşturulmuştur. Yine bu komisyon fonksiyonel sınıflandırma ile beraber performans bütçe sistemini önermiştir. Böylece kamu hizmetleri etkin bir şekilde yürütülebilecek ve harcama kalemleri oluşturulacaktır. Bu sınıflandırma fayda-maliyet ve maliyet –etkinlik konusunda da fikir verebilecektir. Literatürde bu sınıflandırma Genel Hizmetler, Ekonomik Hizmetler ve Sosyal Hizmetler Başlığı ile oluşturulabilse de başlık sayıları arttırılabilir. Söz gelimi radyasyona karşı korunmak çevre koruma hizmetleri sınıfında yer almaktadır. Son olarak bu tasnifin amaçlarını sıralayacak olursak:
- Hizmetleri aksatmamak şartıyla harcamaları makul bir şekilde azaltmak.
- Gereksiz olan ve birden fazla kurum tarafından tekrar edilen harcamaları belirlemek.
- Benzer olan işleri bir araya getirmek.
- Devletin faaliyet ve programlarının çerçevesini belirlemek.
6- Ekonomik – Bilimsel – İktisadi Sınıflandırma: Bu sınıflandırma sınıflandırmalar içerisinde en detaylı olan başlıktır. Bu sebeple dikkatlice incelenmelidir. Bu ayrımı ilk kez DUE tarafından yapılmış ve Piqou detaylandırmıştır. Ekonomik sınıflandırma kendi içinde Reel harcamalar ve Transfer Harcamaları olarak 2’ye ayrılmaktadır.
Reel Harcamalar: Bu harcamalar milli gelir hesaplarına dâhil edilmektedir. Devletin ve diğer kamu kuruluşlarının, kamu hizmetleri üretmek amacıyla yapmış oldukları harcamalardır. Kendi içinde Cari harcamalar, Yatırım Harcamaları ve Kalkınma (Yatırım) Carileri olmak üzere 3’ ayrılır.
- Cari Harcamalar: Bu harcamalar mevcut üretim düzeyinin devamı için yapılır. Genel yönetimin gerektirdiği harcamalardır. Harcamaların faydası 1 yıl ile kısıtlıdır. Örnek verecek olursak personel giderleri, demirbaş alımı, kırtasiye giderleri vs
- Kalkınma (Yatırım) Carileri: Eğitim sağlık gibi harcamalar her ne kadar kısa süreli olsa da faydası uzun yıllara yayılır. Bu sebeple bu alanlarda yapılan harcamalar Kalkınma ( Yatırım ) Carileri başlığında incelenir.
- Yatırım Harcamaları: Bu harcamaların amacı üretim kapasitesini geliştirmektir. Örneğin proje etüt giderleri, büyük onarım giderleri, makine, bina, yapı alımı vs.
- Transfer Harcamaları: Devlet bu harcama türünde üretim faktörü kullanmaz sadece gelir el değiştirir. Reel Harcamalardan farklı olarak milli gelir hesaplarına dâhil edilmez. Dolaylı Transfer Harcamaları, kişilerin gelirlerini dolaylı yoldan arttırırken, Doğrudan Transfer Harcamaları kişilerin gelirlerini doğrudan arttırır. Gelir Transferleri kişilere yönelikken, Sermaye Transferleri Kurumlara yöneliktir. Verimli Kamu Harcamaları, iktisadi alana yapılırken Verimsiz Kamu Harcamaları Sosyal alana yapılan burs, dul maaş gibi harcamalardır.
Transfer harcamaları içinde Karşılıklı ve Karşılıksız Transfer harcamalarını ayrıca vurgulamak istiyorum. Karşılıklı Transfer Harcamaları Sosyal Amaçlı ve İktisadi amaçlı Transfer Harcamaları başlıkları şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Kısaca örnek verecek olursak sosyal amaçlı transfer harcamaları, dul ve yetim maaşını, iktisadi harcamalara ise sübvansiyonları örnek verebiliriz.
Türkiye’de Transfer Harcamalarının Sınıflandırılması
- İktisadi Devlet Teşekküllerine bütçeden tahsis edilen ödenekler, iktisadi transfer mahiyetindedir.
- Genel Bütçeden özeli Bütçeli kuruluşlara aktarılan kaynaklar mali transfer olarak kabul edilir.
- Bütçeden Sosyal Güvenlik Kuruluşlarına yapılan aktarmalar sosyal transfer niteliğindedir.
- Son olarak devlet borçlarının ve faizlerinin ödenmesi karşılıksız transfer harcaması olarak kabul edilir.
Sermaye Teşkili için Yapılan Transfer Harcamaları
Sermaye Teşkili için yapılan transfer harcamaları ile transfer harcamaları arasındaki en önemli fark transfer harcamaları karşılıksızken sermaye teşkili için yapılan transfer harcamaları karşılıklı harcamalardır. Devletin bu harcaması ile bazı kişi ve kurumlardan hizmet talep etmek hakkı doğmaktadır.
Sermaye teşkili için yapılan transfer harcamalarına örnek olarak kamulaştırmayı ve yapımından sonra alınan Binaları örnek verebiliriz.
Kamu Harcamalarının Sınıflandırılması nerelerde karşımıza çıkar?
Kamu Harcamalarının Sınıflandırılması konusu maliyeti literatüründe karşımıza çıkmaktadır. Özellikle lisans düzeyinde girilen sınavların olmazsa olmazıdır. KPSS alan, gelir idaresi müdür ve müdür yardımcılığı sınavlarında karşımıza soru olarak çıkmaktadır.