Avrupa Tutuklama Emri
Ali Has
Son yıllarda Ceza Hukuku giderek uluslararası bir zemin kazanmaya başladı. Bu süreç, ilk etapta uluslararası önem taşıyan ve uluslararası kamuoyunu ciddi bir şekilde etkileyen suçlar için gündeme geldi. Örneğin, savaş suçu işleyenler Uluslararası Savaş Suçları Mahkemesi’nde yargılanabiliyor. Bu trend giderek başka suçlar için de geçerli olmaya başladı. Örneğin, bir kişinin başka bir ülkedeki sicil kayıtları başka bir ülkede yargılanması esnasında yakın zamana kadar kullanılamıyordu. Ancak son yıllarda bunun kullanılabildiğine tanık oluyoruz.
Son yıllarda bir ülkede suç işleyen kişilerin ceza takibinden kurtulabilmek için başka bir ülkeye kaçmalarına çok sık rastlanıyor. Suç işledikten sonra başka ülkelere kaçanların nasıl cezalandırılacağı sorusu Ceza Usul Hukuku’nun ve Uluslararası Hukukun önemli sorunlarından biri haline gelmiş durumda. Yüzyıllar boyu bu konuda yapılan uygulamalar ve yaşanan gelişmeler sonunda bugün “suçluların iadesi” adını verdiğimiz usule ulaşılmıştır. Ancak bu usulün mükemmel çalıştığı ve her somut olayda sonuç alındığı söylenemez. Suçluların iadesi sisteminin işlevsel ve yararlı yönleri olduğu gibi, eleştiriye açık, eksik ve zayıf yönleri de bulunmaktadır.
Avrupa Birliği’ne üye ülkeler kendi aralarında bu konuda bir sözleşme imzalayarak suçluların iadesi sisteminin aksayan yönlerini düzeltmeye çalışmışlardır. Ancak, Avrupa Birliği içinde gittikçe artan açıklık ve işbirliği, üye devlet vatandaşlarına tanınan serbest dolaşım hakkı, iletişimdeki ve internetteki hızlı gelişme, sınırları aşan suçlar için çok uygun bir zemin hazırlamış, bu suçlarla mücadelede suçluların iadesi usulü yetersiz kalmaya başlamıştır. Suçluların iadesi usulü yerine yeni bir işbirliği geliştirme ihtiyacı ortaya çıkmış, yapılan görüşmeler sonunda Birliğe üye ülkeler arasında geçerli olacak yeni bir sistem fikri gündeme getirilmiştir. Bu sistem suçluların tutuklanması ve iadesini içeren “Avrupa Tutuklama Emri” adıyla yürülüğe girmiştir.
Avrupa Tutuklama Emri, cezai bir takibat gerçekleştirilmesi veya hürriyeti bağlayıcı bir cezanın veya hürriyeti bağlayıcı bir güvenlik tedbirinin infazının sağlanması için talep edilen bir kişinin, bir başka üye devlet tarafından tutuklanması ve teslimi amacıyla bir üye devlet tarafından çıkarılan adli karardır.
Avrupa Tutuklama Emri, Avrupa Birliği’ne üye devletlerin birbirlerinin hukuk sistemlerine güvenmeleri ve birbirlerinin mahkemelerinin kararlarını tanımaları ve kabul etmeleri esasına dayalıdır. Avrupa Tutuklama Emri, devletlerarası suçluların iadesi usulü yerine mahkemeler arası suçluların teslimi usulünü getirmektedir. Ülkesinde işlenen bir suçla ilgili yargılama yapan bir üye devlet yerel mahkemesi, suçu işleyen kişinin bir başka üye devlette bulunduğunu tespit ettiğinde; yargılamayı tamamlayabilmek amacıyla bu kişi hakkında Avrupa Tutuklama Emri çıkarabilmektedir.
Aynı şekilde bir kişi hakkında yargılama yapılıp da mahkumiyet hükmü verildiğinde, kişinin bir başka üye devlette bulunduğunun tespit edilmesi halinde, cezanın infazını sağlayabilmek için üye devletin yerel mahkemesi Avrupa Tutuklama Emri düzenleyecektir. Düzenlenenen Avrupa Tutuklama Emri formu, doğrudan ilgili kişinin bulunduğu üye devletin adli makamlarına gönderilecektir. İnfazı gerçekleştirecek devletin adli makamları da ilgili kişiyi tutuklayarak, yargılama aşamasında ise ifadesinin alınıp serbest bırakılmasına veya teslimine, infaz aşamasında ise kendi ülkesinde cezanın infazına veya ilgili kişinin talepte bulunan devlete teslimine karar verecektir.
Avrupa Tutuklama Emri, talepte bulunan üye devletin hukukuna göre en az 12 aylık bir süre hürriyeti bağlayıcı ceza veya hürriyeti bağlayıcı güvenlik tedbiri ile cezalandırılabilen ve yargılaması devam eden eylemler hakkında ve en az 4 aylık hürriyeti bağlayıcı ceza veya hürriyeti bağlayıcı güvenlik tedbirini gerektiren kesinleşmiş cezalar hakkında çıkarılabilir.
Avrupa Tutuklama Emri formunda teslimi istenen kişinin kimliği ve milliyeti, emri çıkaran makamın ünvanı, adresi, telefon ve faks numaraları ve elektronik posta adresi, emre dayanak olan adli karar, tutuklama emri veya hükmün kanıtı, suçun hukuksal açıdan sınıflandırılması, suçun yeri, zamanı, işleniş biçimi, kesinleşmiş bir mahkeme kararı varsa verilen ceza ve yasada bu suç için öngörülen cezaların alt ve üst sınırlarını gösteren bir ölçeği bulunmalıdır.
Avrupa Tutuklama Emri infazı gerçekleştirecek olan devlete ulaştığında talep edilen kişi bulunup tutuklanır. Kişinin ele geçirilmesi için gerektiği takdirde mevcut durumla orantılı olmak koşuluyla güç kullanılabilir. Kişi ele geçirildiğinde kendi milli yasalarına göre Avrupa Tutuklama Emri’nin içeriği açıklanır ve emri çıkaran adli makamlara teslim edilmesine rıza gösterme hakkı olduğu belirtilir. Tutuklanan kişinin infazı gerçekleştirecek devletin yasa hükümlerine göre avukat ve tercüman tutma hakkı vardır.
Tutuklanan kişi teslim edilmeye razı olduğunu beyan ederse; rızası, infazı gerçekleştirecek olan üye devletin hukukuna uygun olarak ilgili adli makam önünde tespit edilecek ve resmi biçimde kayda geçirilecektir. Tutuklanan kişi teslime rıza göstermezse, infazı gerçekleştirecek ülke hukukuna göre adli makamlara ifade verme hakkı vardır. Tutuklanan kişi teslime rızası olmadığını beyan etse bile, yetkili adli makam kişinin talepte bulunan devlete teslimine karar verebilir. Bu durumda ilgili kişinin bir üst mahkemeye teslim kararına itiraz etme hakkı bulunmaktadır.
İnfazı gerçekleştirecek olan üye devlet, herhangi bir süreyle sınırlı olmaksızın her zaman kendi milli hukukuna uygun olarak teslimi istenen kişiyi, kaçmasını önleyecek tedbirleri alarak kefalet karşılığı serbest bırakabilir.
Sonuç
Avrupa Tutuklama Emri, geleneksel suçluların iadesi usulünden çok farklı, radikal değişiklikler getiren bir düzenleme olmasına rağmen uygulamaya konduğu 1,5 yıl gibi kısa bir sürede oldukça büyük mesafe almıştır. Yüzlerce yılda şekillenip bugünkü halini alan suçluların iadesi usulü ile kıyaslandığında, alınan mesafe başarı olarak kabul edilmelidir. Her ne kadar Almanya’nın yakın zamanda Avrupa Tutuklama Emri Sözleşmesini yürürlükten kaldırması Avrupa Tutuklama Emri Kurumuna güç kaybettirmiş olsa da; bunun sürekli olmayacağı, gerekli yasal düzenlemeler yapıldıktan sonra Avrupa Tutuklama Emri’nin tüm üye ülkeler arasında uygulanmaya devam edeceği görüşündeyiz.
Avrupa Tutuklama Emri’nin temelini tüm Avrupa ülkelerinin adalet sistemlerinin eşit derecede adil oldukları varsayımı oluşturmaktadır. Ancak mevcut uygulama bu varsayımın doğru olmadığını, üye ülkeler arasında ciddi uygulama farklılıkları olduğunu, bu durumun da Avrupa Tutuklama Emri’nin uygulanmasında sorunlar yaşanmasına neden olduğunu göstermektedir.
Avrupa Tutuklama Emri’ne getirilebilecek eleştirilerden birisi de şüphesiz karşılıklı suçluluk esasının aranmadığı suçlar listesidir. Listede adam öldürme, tecavüz, silahlı soygun, adam kaçırmak, silah ve uyuşturucu kaçakçılığı gibi tartışmasız suçlar yer aldığı gibi ırkçılık, yabancı düşmanlığı, bilgisayarla ilgili suçlar, motorlu araç suçları gibi ne olduğu belirsiz, anlaşılmaz, değişik ülkelerce değişik yorumlanabilecek suçlar da yer almaktadır.
Avrupa Tutuklama Emri Sözleşmesi’nin ret sebeplerini sınırlaması, infazı gerçekleştirecek olan devlete fazla takdir hakkı tanımaması, örneğin, teslimi istenen kişinin adil olmayan bir şekilde yargılanacağı gerekçesiyle ret hakkı tanınmaması nedeniyle bireylerin temel haklarının ihlal edilebileceği ileri sürülerek Avrupa Tutuklama Emri eleştirilmiştir. Ancak bu sistem karşılıklı güven esasına dayalıdır, ayrıca Avrupa Tutuklama Emri’ne taraf tüm üyeler, aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne de taraftır. Dolayısıyla tüm üye devletler bu Sözleşme hükümlerine uygun hareket etme yükümlülüğü altındadır. Teslim işlemleri sırasında sözleşmede düzenlenen temel haklar ihlal edilecek olursa Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru hakkı da bulunmaktadır.
Avrupa Tutuklama Emri kurumunun bazı eksik ve aksayan yönleri bulunmasına rağmen suçluların iadesi usulünden çok daha etkin ve hızlı olduğu bir gerçektir. Avrupa Birliğine üye ülkelerin hukuk sistemleri arasındaki belirgin farklılıklar giderildikçe, Birliğe yeni katılan adalet sistemi standartları düşük devletler hukuk sistemlerini geliştirdikçe Avrupa Tutuklama Emri’nin eksik yönleri zamanla düzelecektir. Avrupa Konseyi’nin hali hazırda Avrupa Tutuklama Emrine benzer şekilde ‘delil emri’ üzerinde çalışmalar yapıyor olması da artık bu sistemin geri dönüşünün olmadığının, Birlik üyesi ülkelerin yargı alanında gün geçtikçe daha çok entegre olacağının bir göstergesidir.
Kaynak (Telgraf Gazetesi)