“…çünkü bilindiği gibi dünyada hiçbir şey insan ruhu üzerinde hiçlik kadar ağır bir baskı uygulayamaz.”
II. Dünya Savaşı devam ederken Alman Gizli Servisi Gestapo, Avusturya’nın çok şey bildiklerini düşündüğü ‘seçkin’ insanlarını Nazi Kampları’nda değil Gestapo’nun merkezi olan Hotel Metropole’in odalarında tutuyorlardı.
Birbirileri ile ve hatta başka insanlarla görüşmeleri de yasaktı. Dr.B de bu tutsaklardan birisiydi ve bildiği her şeyi söylesin diye ona ‘hiçlik’ ile işkence yapıyorlardı.
“Elimden her şey alınmıştı, zamanı bilmeyeyim diye saat, bir şey yazmayayım diye kurşunkalem, bileklerimi kesmeyeyim diye bıçak alınmıştı…”
Viyana’da bir otel odası ve duruşma zamanları haricinde yaşanan yalnızlık… Dr.B’nin tanımıyla hiçliğin ta kendisi.
Ve bir dönem sonra, bir duruşma öncesinde, başka birisinin pardösü cebinden çalınan ve çalındığı anda neyi anlattığı dahi bilinmeyen bir kitap… Aslında bir umut, bir arkadaş, hiçliği delen bir ışık. Başka bir ses. Bir satranç kitabı. Şampiyonların oyunlarının kağıda düşmüş hali.
Dr.B’nin tutsak günlerine dayanak olan satranç kitabı sayesinde şampiyonların oyunları onun hayalinde tekrar tekrar canlanıyor.
*
Slovenya’da yoksul bir denizcinin oğlu Czentovic ise babasının ölümü sonrası köyün rahibinin himayesinde büyür.
Umursamaz, asosyal, kelimelere karşı kabiliyetsiz, kalın kafalı, sessiz Czentovic, akşamları rahip ile başçavuşun satranç maçlarını izler. Ve kısa bir zaman sonra önce başçavuşu, sonra köyün ve şehrin diğer satranç ustalarını kareli tahtada yener.
Slovenya’nın kalın kafalı Czentovic’i yirmi yaşına geldiğinde dünya satranç şampiyonu olmuştur. Kara düzen ile çaldığı müziğin notalarını bilmeyen bir virtüöz gibidir. Oyunu zihninde asla oynayamaz, taşlar tahtada olmalı ve oyun gözlerinin önünde canlanmalıdır.
Ve bu iki isim, Czentovic ve Dr.B, New York’tan Buenos Aires’e gitmekte olan bir yolcu gemisinde karşılaşırlar.
Bir satranç tahtasının başında.
*
Satranç’ta yarattığı Dr.B karakterinde kendi yaşadıklarından izler olmadığını düşünmek hata olur. Stefan Zweig’ın kendisi de Nazi baskısı ile ülkesi Avusturya’yı terk etmek zorunda kalmış bir Yahudi’dir.
Dr. B’nin otel odasında geçen hiçlik zamanlarını okurken o odada sanki onunla birlikteymiş hissi uyanıyor. Zweig’ın kaleminden sıradan bir yalnızlık durumu Dr. B’nin psikolojisinin yazıya düşmüş hali ile tam anlamıyla bir hiçlik oluveriyor.
“Toplama kampında insan belki elleri kanayana ve ayakkabılarının içindeki ayakları donana kadar el arabasıyla taş taşımak zorunda kalıyordu, iki düzine insanla berbat bir kokunun içinde, soğuktan donarak yatıyordu. Ama öte yandan insan, yüzler görebiliyordu, bir tarlaya, bir el arabasına, bir ağaca, bir yıldıza, herhangi bir şeye, ne olursa olsun, herhangi bir şeye bakışlarını dikebiliyordu, oysa burada insanın çevresinde hep o aynılık vardı, hep o değişmeyen, korkunç aynılık vardı.”
Satranç benim için geç kalmış bir okuma oldu. Sayfa sayısı ile bir romandan ziyade uzun öykü diyebileceğimiz Satranç’ı muhtemel ki bir kez daha okumak isteyeceğim.
Stefen Zweig, Dr.B’yi deliliğin sınırlarına taşıyor ve ona ulaştırdığı bir kitap ile onu hayatta tutuyor.
Sanal kahramanlara dayanak bulmak büyük yazarlar için galiba daha kolay oluyor. Hayatının son dönemini Nazi zulmünden kaçmak adına Brezilya’da geçirmiş olan Zweig fiziken belki kaçıyor ama zihnen galiba yenik düşüyor.
1942 yılında (Hitler’den daha önce) intihar ediyor.
***