Gladyatör Tipleri ve Sikkeler Üzerine Yansımaları
Gladyatörler, Roma’da dövüşlerin ortaya çıktığı ilk dönemden oyunların sonlanmasına kadar kullandıkları silahlara, kıyafetlerine ve dövüş tekniklerine göre çeşitli isimlerle anılmış ve tiplere ayrılmıştır. Gladyatör tiplerinde ve mücadele yöntemlerinde görülen çeşitlilik oyunların seyir zevkini artırmak ve halkın ilgisini sıcak tutabilmek amacıyla tasarlanmıştır. Bu tiplerden bazıları kısa sürede popülerliklerini yitirse de bazıları uzun yıllar boyunca değişmeden devam etmiştir.
Cenaze törenleri sırasında dövüştürülen ilk gladyatörler yazılı kaynaklarda busturaii olarak adlandırılmıştır. İlk gladyatörlerin kullandıkları silahlar ve giyimleri ile bilgilere Paestum’da arkeolojik kazılarda bulunan, MÖ 4. yüzyıla tarihlendirilen freskler aracılığıyla ulaşılabilmektedir. Bir çeşit tunik ya da keten peştamal içerisinde, sadece mızrak ve kargı kullanan gladyatörler, savunma amaçlı olarak Yunan hoplitlerinin kullandığı kalkanlara benzeyen büyük yuvarlak kalkanlar tutmakta ve başlarında tunç miğferler bulunmaktadır. Oyunların popüler hale gelmeye başlamasıyla, dövüşlerin daha uzun sürmesi planlanmış ve bunun sonucunda gladyatör kıyafetlerinde ve silahlarında farklılıklar oluşmaya başlamıştır. Flaminius’un MÖ 174 yılında organize ettiği oyunlarda dövüşçüler Roma ordusunun askeri teçhizatlarına benzer ekipmanlar kullanmıştır. Bu dönemden sonra Roma ordusunda piyadelerin kullandığı “gladius hispanensis” olarak adlandırılan, keskin, çift ağızlı kısa kılıçlar kullanılmaya başlamıştır. Dolayısıyla gladiator kelimesi de Latince kılıç anlamına gelen gladius sözcüğünden türemiş ve kılıcı ustaca kullanan dövüşçüler bu isimle anılmaya başlanmıştır. Roma Cumhuriyet Dönemi’nde çoğu gladyatör tipleri, etnik kökenlere göre ayrılmıştır. Söz konusu tiplerden en çok bilinenleri Galli (Galyalılar), Thraex (Traklar/ Trakyalılar), Samnites (Samnitler) tipi dövüşçülerdir.
Roma İmparatorluk Dönemi’nden itibaren gladyatör tipleri ve kullandıkları ekipmanlarda büyük değişiklikler yaşanmıştır. Özellikle Augustus döneminde oluşturulan yeni gladyatör sınıfları herhangi bir etnik kökeni temsil etmeyip, kullandıkları silahlar ve dövüş taktikleri ile farklılıklar göstermektedir. Bu dönemde değişik tipte miğferler kullanılmaya başlanmış, kalkanların şekil ve boyutları değişmiş, göğüs zırhı ilk defa kullanılmıştır. Antik yazarların verdiği bilgiler, yazıtlar ve arkeolojik kazılar sonucu ele geçen buluntular sayesinde gladyatör sınıflarının 17 tipten oluştuğu bilinmektedir. Bunlardan en bilinenleri traex, murmillo, hoplomachus, retiarius, secutor, provocator, essedarius, dimacharus, veles, paegniarius, equites ve andabatae’dir.
Antik Dönem’de gladyatör oyunlarına duyulan büyük ilgi çeşitli arkeolojik buluntular ile (mozaikler, onur yazıtları, mezar stelleri, kandiller vs.) kendini göstermektedir. İmparatorluk sınırlarında gladyatörler ile ilgili çok sayıda arkeolojik ve epigrafik buluntu mevcutken konu nümismatik verilere geldiğinde bu durum değişmektedir. Sikkeler üzerinde gladyatör betimleri oyunların sadece cenaze gösterilerinin bir parçası olmaktan çıkıp politik bir araç haline dönüşmeye başladığı MÖ 2. yüzyılın sonlarına doğru karşımıza çıkmaktadır.
Roma Cumhuriyet Dönemi’ne tarihlendirilen ve konusunu gladyatör dövüşlerinden en erken tarihli sikke Titus Didius döneminde darp edilmiş bir denarius’tur. Söz konusu sikke, gladyatör oyunlarının MÖ 2. yüzyıldan itibaren siyasi bir araç olarak kullanıldığını göstermesi açısından önemlidir. Titus Didius, gladyatör oyunlarını seçim vaadi olarak kullanmış ve aedilis seçilmesi durumunda halka sunacaklarını göstermek için sikkenin gücünü tercih etmiştir. Hepsi ve daha fazlası için: Arkhe Arkeoloji Dergisi: Sayı 11’de!
MÖ 113-112 yıllarına tarihlendirilen sikkenin arka yüzde Paegniraius olarak adlandırılan gladyatör tipi kullanılmıştır. Paegniraius, sol elinde küçük bir kalkan ve eğri bir sopa, sağ elinde uzun bir kamçı taşıyan bir gladyatör tipidir. Bu tarz dövüşçüler düzenlenen oyunlarda, genellikle dövüşlere ara verildiği öğle vakitlerinde seyirciyi eğlendirmek için arenaya çıkan gladyatörlerdir. Paegniarius dövüşçülerinin Commodus döneminde popüler olduğu bilinmektedir.
MÖ 2. yüzyılın sonu-1. yüzyılın başlarına tarihlendirilen Kelt taklidi bir sikkenin arka yüzünde silahlarını başlarının üzerine kaldırmış, karşılıklı iki gladyatör bulunmaktadır. Sağdaki gladyatör diğer elinde yuvarlak bir kalkan tutmaktadır. Her iki yanda palmiye dalları yer almaktadır.
Gladyatörlerin kısa kılıçlar ile dövüşmeleri ve sağdaki gladyatörün yuvarlak kalkan kullanması dışında ayırt edici bir özelliklerinin bulunmayışı gladyatörlerin tipleri hakkında kesin bir sonuca varmamızı engellemektedir.
Roma’da gladyatör dövüşlerinin yanında en fazla ilgi duyulan organizasyonlar venatio olarak adlandırılan vahşi hayvan dövüşleridir. Bu organizasyonlar içerisinde egzotik hayvanların sergilenmesi, hayvanların birbiri ile mücadelesi, hayvanların avlanması ve hayvanlarla insanların mücadeleleri yer almaktadır. Vahşi hayvanlarla mücadele eden gladyatörler venatores olarak adlandırılmıştır. Venatio sahnesinin konu edindiği sikke ilk kez MÖ 42 yılında praetor olarak görev yapan Livineius Regulus döneminde karşımıza çıkmaktadır. Arka yüzde, üstte; solda, domuz yer alırken, hemen yanında kaplanın saldırdığı bir venator bulunmaktadır. Altta; diğer bir gladyatör mızrağı ile aslana doğru hamle yapmaktadır.
MÖ 42 yılına tarihlendirilen bu sikkenin arka yüz tipinin aynı yıl gladyatör oyunlarının Ludi Cereales’in kutlamalarına dahil olması sebebiyle seçildiği düşünülmektedir. Gladyatör oyunları, Roma eyaletlerinde imparatoru onurlandırmak için İmparator Kültü kutlamalarının bir parçası haline gelmişlerdir. Munera düzenlemek zorunlu olmamakla birlikte kültün rahibinin kişisel cömertliğini göstermesi açısından önemli olmuştur. Ancak kültün yüce rahibi için bu oyunları düzenlemek çok masraflı olmuştur. Oyunlar her yıl farklı yerlerde düzenleniyordu. Bu yüzde kült rahibinin bir gladyatör birliği bulundurması ve finanse etmesi gerekiyordu. Phrygia Bölgesi kenti olan Synnada’da gladyatör ve vahşi hayvan dövüşlerinin betimlendiği sikkeler Gallienus Dönemi’nde (MS 253-268) karşımıza çıkmaktadır. Gallienus dönemi kent sikkeleri üzerinde bu oyunların betimlenmesi, imparatorun tahta çıkışının onuncu yılı onuruna düzenlenen (decennalia) şenlikler ile ilgili olmalıdır. Gallienus MS 262 yılında Yunanistan ve Ephesos’u, Goth istilalarından kurtardıktan sonra Roma’ya dönmüş ve onuruna düzenlenen decennalia şenliklerinde birçok eğlencenin yanında gladyatör dövüşleri ve venationes düzenlenmiştir. Gladyatör dövüşünü konu alan Synnada sikkesinde retiarius ve secutor’un mücadelesi betimlenmiştir.
Yukarda tridenti ile betimlenen retiarius, rakibi secutor’a hamle yapmaktadır. Sahnenin üstünde iki palmiye dalı arasında dikdörtgen bir obje yer almaktadır. Synnada’nın Gallienus Dönemi’nde konusunu, venatio’dan alan sikke serisi bulunmaktadır. Serilerden birinde arka yüzde, üstte bir venator’un kurtla; altta başka bir venator’un ayı ile mücadelesi yer almaktadır. Ortada bir ceylanı kovalayan aslan ile dikdörtgen obje bulunmaktadır.
Arka yüz tipi olarak venatio’nun seçildiği diğer bir varyasyonda ise üstte bir venator’ün kurt ile, altta başka bir venator’un domuzla olan mücadelesi bulunmaktadır. Ortada ise aslandan kaçan bir geyik betimlenmiştir.
Pisidia’nın Roma koloni kenti olan Kremna’nın sikkelerinde, gladyatör oyunları ile ilişkili olabilecek bir tip bulunmaktadır. İmparator Aurelianus Dönemi’ne (MS. 270-275) tarihlendirilen bronz bir sikkenin arka yüzünde uzun khiton giyimli, cepheden ayakta duran kadın figürü ellerini, her iki yanında içinde palmiye dalı bulunan nesnelerin üzerinde tutmaktadır. Bu tip farklı şekillerde yorumlanmıştır. Figürün her iki yanında içinde buğday başakları olan iki modius taşıyan tanrıça mı ya da içinde palmiye dalı olan silindirik formlu kapları taşıyan bir agon personifikasyonu mu olduğu tartışmalıdır. Bu iki farklı yorumun dışında kadın figürünün her iki yanında bulunan nesnelerin uzun ve dikdörtgen gladyatör kalkanı oldukları düşünülmektedir.
Sikkelerden başka gladyatör oyunlarının direkt olmasa bile dolaylı yoldan anlatıldığı III. Gordianus (MS 238-244) Dönemi’ne ait bronz bir madalyon bulunmaktadır.
Madalyonun arka yüzünde Circus Maximus’ta düzenlenen oyunlar gösterilmek istenmiştir. Araba yarışlarının, güreşçilerin, boksörlerin yanı sıra gladyatörler de betimlenmiştir.