Firdevsî
- Kişiliği : Fars şair, Şehname adlı eserin yazarı
X. yüzyılın sonu XI. yüzyılın başlarında yaşayan ve İran edebiyatının önemli isimleri arasında yer alan Fars şair Firdevsi, Tûs şehrine bağlı Taberan’ın Baj köyünde dünyaya geldi. Şahname adlı ünlü eserinde, Gazneli Mahmud’un tahta çıktığı sırada(997) elli sekiz yaşında olduğunu belirten Firdevsi bu hesaba göre 940 yılında doğduğu düşünülmektedir. Künye adı olarak Ebûl-Kasım, lakap olarak Fahreddin ve mahlası ise Firdevsi’dir. Adı kaynaklarda Ahmed, Hasan ve Mansûr, babasının adı ise Ali Fahreddin, Ahmed ve İshak olarak farklı şekillerde geçmektedir, ancak kendisine ve babasına verilen bu adların hangisinin doğru olduğu kesin olarak tespit edilememiştir. Firdevsi yazıya ve şiire erken yaşlarda ilgi duymaya başladı. Çeşitli kaynakları okuyup kendini geliştirmeye çalıştı. O dönemde yazılan eserlerin birçoğu Pehlevice olduğundan Zerdüşt rahiplerden Pehlevice öğrendi. Arapçası ise şiir yazacak derecede iyiydi. Evliliğinden bir kız ve bir oğlu olan Firdevsi, kırk yaşına kadar rahat bir hayat sürmüş olsa da kırk yaşından sonraki yıllarını sıkıntı içerisinde geçirdi.
Onun adını tarihe kazıyan en önemli eseri Şahname idi. Tahmini olarak 980 ve 990 yılları arasında yazmaya başladığı bu eserin kimler tarafından desteklendiği tam olarak bilinmemektedir. Yazacağı bu büyük eseri dönemin yaşayan en büyük hükümdarına armağan etmek isteyen Firdevsi’nin aklına gelen ilk isim dönemin güçlü liderlerinden Gazneli Mahmud oldu. Firdevsi’nin bu arzusu Sultan Mahmud’un veziri Ebû’l Abbas Fazı b. Ahmed el-İsferayini ile sultanın kardeşi Nasr b. Sebük Tegin sayesinde gerçekleşti. Ancak Şahname’yi sultan Mahmud’a sunacağı sırada hamisi Ebû’l Abbas vefat etti. Bir rivayete göre eseri okuyan Sultan Mahmud, destan kahramanı Rüstem için "Benim ordumda ondan daha güçlü birçokları vardır" demiş, Firdevsi de, "Ama Tanrı Rüstem gibisini bir daha yaratmadı" diye cevap verince Sultan Mahmud kızarak onu öldürtmek istemiştir. Bu olumsuzluk üzerine Firdevsi Herat’a dönerek sultanı hicveden 100 beyitlik bir manzume kaleme aldı. Hayatının kalan bölümünü Tûs’ta geçiren Firdevsi ömrünü yoksulluk içinde geçirdi ve orada vefat etti.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Mehmet Kanar, Firdevsi, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1996, cilt.13, sf.125-127
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Francisco Goya
Batı sanat tarihinin en şok edici savaş ve şiddet sahnelerini çizen Francis de Goya İspanyol bir ressamdı. Napolyon Savaşları’nın dehşetini The Disasters of War(Savaşın Felaketleri) ve The Third of May 1808(3 Mayıs, 1808) gibi eserlerinde bütün çıplaklığıyla ortaya serdi. Bu denli önemli resimlere imza atan ressam, Fuemdetotos köyünde doğdu. 1776 yılında Madrid’e giden Goya’nın ilk resim çalışmaları Rococo stilinin etkisindeydi. Resimlerinin gelecekte yaşayacağı karanlık dönüşümünün hareketleri henüz ortada yoktu. İspanyol sanat dünyasının zirvesine çıkan Goya, Kral 4. Charles tarafından 1799 yılında saray ressamı olarak atandı. Sonraki yıl tamamlayacağı The Family of Charles IV(4. Charles’ın Ailesi) tablosu, sanatının huzur bozucu yönüne ilişkin fikirler vermeye başladı. Tablo görünüşte Diego Valazquez’in Las Meninas tablosunda olduğu gibi karmaşık bir ışık tekniği kullanıyor ve dikkatleri kral ailesinin giysi ve mücevherlerine çekiyordu. Fakat Goya’nın çalışması son derece kurnaz bir şekilde kraliçeyi çirkin ve işe yaramaz, kralı ise kibirli bir aptal gibi gösteriyordu.
-
Çırpanlı Abdülkerim Nadir Paşa
Dürüst ve cesur bir asker olan Abdülkerim Nâdir Paşa’Genç yaşta İstanbul’a gelerek yeni kurulan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’ye girdi ve buradan mülâzım oldu. Harbiye Mektebi’nin kuruluşundan sonra subay olarak mektep taburuna tayin edildi. 1835’te Viyana’ya gönderildi. Orada beş yıl kaldıktan sonra geri döndü ve miralay rütbesiyle Erkân-ı Harbiyye başkanlığına getirildi. Tanzimat devri ileri gelenlerinin himayesiyle kısa sürede yükseldi. 1846’da feriklik rütbesiyle Dâr-ı Şûrâ-yı Askerî âzalığı ile Mekâtib-i Askeriyye nâzırlığına, ertesi yıl merkezi Bağdat’ta olan Altıncı Ordu müşirliğine tayin edildi. Sultan Abdülaziz döneminde çeşitli yerlerde ordu kumandanlığı, valilik, ayrıca seraskerlik, bahriye nâzırlığı ve serdâr-ı ekremlik görevlerinde bulundu. II. Abdülhamid’in saltanatının ilk yıllarında çıkan 1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Rumeli ordusu kumandanı idi.
-
Hüseyin Ali Muntazeri
1979 İran İslâm Devrimi’nin önde gelen liderlerinden Muntazırî yedi yaşından itibaren Fars edebiyatı ve Arapça öğrenmeye, on iki yaşında İsfahan’da din eğitimi almaya başladı. Dinî ilimler, edebiyat ve felsefe okudu. Tahsilini ilerletmek için gittiği Kum’da Hâcı Molla Sâdık ve Feyziyye medreselerine devam etti. Kum’da Humeynî’nin en yakın öğrencisi ve yardımcılarından biri oldu. İlmî çalışmaları yanında siyasî olayları da yakından takip etti. 1950’de petrolün millîleştirilmesinde, Humeynî’nin İran’ın kendi petrolünü kontrol etme hakkı olduğunu ve ülkenin iç politikasında yabancı etkisinin son bulmasını savunan düşüncelerine destek verdi. Çalışmalarını genelde Kum’da sürdüren Muntazırî, 1953’te Muhammed Rızâ Şah’ın tekrar İran’a dönmesinden sonra faaliyetlerini gizli yürüten rejim muhalifi hareketlerin içinde yer aldı. 1963’te şahın aşiret, ulemâ ve toprak ağalarını etkisiz hale getirmek için “ak devrim” adıyla bir reform programı ilân etmesinin ardından ülke çapında başlayan protesto hareketlerine etkin biçimde katıldı. Humeynî’nin Rızâ Şah karşıtı açıklama ve eleştirilerine şiddetini arttırarak devam etmesi sebebiyle Haziran 1963’te tutuklanması üzerine gerçekleşen protesto hareketlerinin önünde yer aldı.
-
İbrahim Şinasi
İstanbul’un Cihangir semtinde doğmuş olan İbrahim Şinasi’nin doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Üzerinde tartışmalar olmasına rağmen bugün sahip olunan kaynaklara göre doğum yılı 1826 olarak kabul edilir. Babası, Osmanlı ordusunda topçu yüzbaşı olan Mehmet Ağa, annesi ise Esma Hanımdır. Babasının, Rusya ile yapılan savaşta Şumnu mevkiinde 1828 yılında şehit düşmesi üzerine İbrahim Şinasi henüz iki yaşında iken yetim kaldı. Babasının şehit düşmesinin ardından yokluk içerisinde geçen bir çocukluk yaşadı.
-
Orhan Pamuk
Ferit Orhan Pamuk, Türk roman yazarıdır. 2006 yılında Nobel ödülü alan ilk ve en genç Türk yazardır. Eserleri birçok dile çevrildi ve farklı ülkelerde yayımlandı. 2006 yılında TIME dergisi tarafından dünyanın en etkili 100 kişisinden biri seçildi. Kitapları 60 dile çevrildi ve birçok ülkede yayımlandı.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun