Transkript
1 - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/3, Summer 2012, p , ANKARA-TURKEY ARAP FETHİNDEN SELÇUKLU HÂKİMİYETİNE ARTVİN Ömer SUBAŞI * ÖZET VII. yüzyılın ortalarında Doğu Anadolu ya giren Müslüman Arap orduları karşılaştıkları bölgesel güçlerle giriştikleri mücadelelerde büyük başarılar elde ettikten sonra kuzeye yönelerek Artvin ve çevresine kadar geldiler. Aynı yüzyılın sonlarına doğru bölgede hız kazanan Arap-Bizans mücadelesi sırasında Çoruh vadisi iki büyük güç arasında sınır olarak kabul edildi. Bütün şiddeti ile devam eden mücadelelere VIII. yüzyılın başlarından itibaren doğudan gelen Hazar kuvvetleri de katılıp Bizans-Hazar müttefik kuvvetleri olarak bölgedeki Arap hâkimiyetinin zayıflamasına neden oldu yılında Doğu Anadolu da çıkan Ermeni isyanı Araplar tarafından şiddetle bastırıldıktan sonra Bagratlı sülalesi Taron bölgesinden ayrılıp kuzeye doğru çekilerek Bizans a komşu Çoruh boylarına ve Klarceti bölgesine yerleşti. Bagratlıların Artvin ve çevresine yaptıkları bu zorunlu göç, bölgede yeni bir dönemin başlamasına neden oldu. İberia coğrafyasında yeniden eski gücüne kavuşan Bagratlılar, Bizans-Arap mücadelesini farklı bir boyuta taşımış ve Arapların bölgeden yavaş yavaş çekilmesinin ardından İberia daki hakim güç olarak Bizans ile yoğun mücadelelere girişmişlerdir. X. yüzyılın son çeyreğinde Bizans tahtına geçen II. Basileios un gerek Armenia gerekse İberia ya seferleri sonucunda bu iki bölge Bizans topraklarına katılmıştır. Ancak XI. yüzyılın ikinci çeyreğinde Anadolu ya giren Selçuklu kuvvetleri hızla iç bölgelere doğru ilerledi ve yönlerini kuzeye çevirerek Çoruh vadisi ve Artvin e kadar ulaştılar. Bu çalışmada, Artvin ve çevresinin VII. yüzyıldaki Arap fethinden XI. yüzyılda Selçuklu hâkimiyetine kadar geçen sürede meydana gelen siyasi ve askeri olaylar ele alınmıştır. Anahtar Kelimeler: Klarceti, Artvin, Ardanuç, Şavşat, İberia, Armenia, Arap, Bizans, Selçuklu ARTVİN FROM ARABIAN INVASION TO SELJUK DOMINANCE ABSTRACT Towards the end of the VII. century, the Muslim-Arabian armies changed their paths to the South after achieving success over regional forces and they reached Artvin and its surroundings. Towards the end of the same century, during the Arabian-Byzantine struggle, which has gathered pace in the region, the Coruh Valley was agreed to be the border between these two powers. As from the beginning of the VIII. century, The Khazar forces, coming from the East, joined to the * Yrd. Doç. Dr. Artvin Çoruh Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, El-mek:
2 2330 Ömer SUBAŞI struggles that had been continuing with all its severity and as a result weakened the Arabian domination in the region by helping the Byzantines. In the years , after the Armenian riot in Eastern Anatolia was suppressed violently by the Arabians, the Bagratlı family left the Taron region and settled in the Coruh River banks and the Klarceti Region by withdrawing to the North. This compulsory migration of Bagrats started a new era in the region. The Bagrats, gaining their old power in the Iberian region changed the fate of the Byzantine- Arabian struggle and they began struggling with the Byzantine power as the dominant force in the Iberia Region with the Arabians gradual withdraw from the region. In the last quarter of the X. century, these two region was annexed to the Byzantines as a result of the military expeditions of II. Basileios, to Armenia and Iberia. However, in the second quarter of the XI. century, the Seljuk forces that came into Anatolia flourished to the inner regions rapidly and arrived Coruh Valley and Artvin by going North. This study covers the diplomatic and military activities and events occured in Artvin and its surroundings from VII. century Arabian invasion to XI. century Seljuk dominance. Key Words: Klarceti, Artvin, Ardanuç, Şavşat, İberia, Armenia, Arabian, Byzantine, Seljuks. I.Giriş: Klarceti bölgesi, Artvin, Ardanuç, ġavģat, Borçka ve Murgul ile Tukharis ten oluģmaktadır. Bölge, coğrafi olarak, Çoruh Nehri nin aģağı kesimlerinden, Yanlızçam Dağları nın batısına, oradan da ġavģat ve Artvin in güneyinden Karadeniz e kadar uzanan toprakları kapsamaktadır. Artvin ve çevresinden, isim olarak olmasa da bölge olarak ilk bahseden Urartulardır. Urartuların kuzeye doğru ilk seferleri kral ĠĢpuini (M.Ö ) ve oğlu Miuna (M.Ö ) döneminde olduğu bilinmekte ve kralların yaptıkları seferler sonrası LuĢa, Witerhu ve Katarza dan büyük miktarda ganimetlerle döndükleri yazıtlarda anlatılmaktadır. 1 I. ArgiĢti (M.Ö ) döneminde kuzeye yapılan seferlerin anlatıldığı ve ArgiĢti yıllığı olarak bilinen Horhor Yazıtı nda, kral tarafından kuzeye yapılan sefer sonrası alınan yerler arasında ismi geçen birçok yerleģim yeri içerisinde Katarza da bulunmaktadır. 2 Bölge, Urartu hâkimiyetinin sonlarına doğru Kafkasya üzerinden gelen Kimmer ve sonrasında Ġskit akınlarına maruz kalmıģ, ancak geniģleyen Pers etkisi kısa zamanda Kafkasya coğrafyasına kadar ulaģarak bölgeyi hâkimiyeti altına almıģtır. IV. yüzyılda Klarceti bölgesi, Büyük Ġskender in (M.Ö ) akınları ile karģılaģmıģtır. Ġskender sonrası ilk Ġberia menģeli sülale olan Parnavazlar (Pharnabazus) bölgede hâkimiyet sağlamıģlardır. 3 Coğrafi olarak Armenia 4 ve Ġberia sınır bölgesinde bulunan, 5 Ptolemy 1 Katarza, ĠĢpuini ve Minua dönemlerindeki yazıtlarda Ka-a-tar-za-a, Ka-tar-za-a, Ka-tar-za-ne-é-de olarak geçerken ArgiĢti döneminde ise isim Ka-tar-za-a-e olarak geçmekte olup, Minua tarafından LuĢa ve Witerhu arasında olduğu söylenmekte ve Klarceti Bölgesine lokalize edilmektedir. Igor M.Diakonoff S.M.Kashai, Geographical Names According to Urartian Texts, Wiesbaden 1981, p.48, 52, ArgiĢti nin ikinci yılında, Babası Minua nın yaptığı gibi Diauehi ülkesine karģı sefere çıktığı sırada devletin kurulduğu dönemden beri denetim altına alınamayan LuĢa, Witeruhe ve Katarza yı yağmalamıģtır. ArgiĢti, hâkimiyetinin on üçüncü yılında Aras vadisine kadar gelerek bölgeye yerleģmiģ ve daha kuzeye yönelerek Etiuhe, Wireruhe ve Katarza yı almıģtır. bk. Kemalettin Köroğlu, Urartu Krallığı nın Kuzeye Yayılımı ve Qulha Ülkesinin Tarihi Coğrafyası, TTK Yay., Belleten, C.LXIV, Ankara 2000, s.717, 724, 726 dip not 44; Diakonoff Kashai, Age, p.48,49. 3 Robert W. Thomson, Rewriting Causcasian History, The Medieval Armenian Adaptation of the Georgian Chronicle, The Orginal Georgian Texts and The armenian Adaptation, Oxford 1996, p.24-35; Marie F. Brosset, Gürcistan Tarihi, (Eski Çağlardan 1212 yılına Kadar), (çev. Hrand D. Andreasyan), Not. ve Yay., Erdoğan Merçil,
3 Arap Fethinden Selçuklu Hâkimiyetine Artvin 2331 tarafından ise bir Armenia bölgesi olarak tanımlanan ve sık sık el değiģtiren Klarceti bölgesi, 6 Roma Ġmparatorluğu nun, Mithradates üzerine seferi sırasında general Pompeius tarafından Ġberia bölgesi ile birlikte Roma Ġmparatorluğu na katılmıģ ve uzun yıllar Roma vasalı olarak hayatını idame ettirmiģtir. 7 Ancak ilerleyen dönemlerde bölge, gerek Kartlı gerekse Arsasid hanedanlığına mensup krallar tarafından yönetilmiģtir. III. yüzyılın sonlarına doğru iyice hızlanan Roma-Ġran savaģları sırasında 298 yılı Nisibis BarıĢı kısa da olsa bölgede huzurun sağlanmasına sebebiyet vermiģ, ayrıca Klarceti bölgesinin de içerisinde bulunduğu Gogarane bölgesi, Roma Ġmparatorluğu nda kalmıģtır. Ancak IV. yüzyılın ortalarına doğru yeniden alevlenen mücadele 363 yılı Joian BarıĢı ile son bulmuģ ve Gogarane bölgesi Ġran topraklarına katılmıģtır. Bunu takip eden on yıl içerisinde bölgede hak iddia eden iki kuzen arasındaki mücadeleye Roma Ġmparatorluğu da müdahil olmuģtur. Yapılan barıģ sonrası Vazar Bakar ın hâkimiyet sahası olarak kabul edilen Klarceti bölgesinde çıkan isyan sonucu halkın istekleri doğrultusunda Roma Ġmparatorluğuna katıldılar ve bölge /488 yılları arasında Roma hâkimiyetinde kaldı. Ancak Vakhtang I Gorgasal ( ), Bizans Ġmparatorlunun kızı ile evlenmesinin ardından Klarceti yi, yeniden Ġberia topraklarına kattı. 8 VI. yüzyılda Kafkasya, Bizans imparatorluğu ve Ġran arasında bölünmüģ Ģekilde bulunmaktaydı. Armenia nın büyük bir bölümü (Persarmenia) ve AĢağı (Doğu) Ġberia nın tamamı savaģlarından sonra Ġran hâkimiyetindeyken, Armenia nın kalan bölümü ve Yukarı (Batı) Ġberia, Romanların elindeydi. 9 II. Iustinus den ( ) haleflerine miras kalmıģ bulunan Ġran savaģları II. Tiberius dan sonra enerjisi ve cesaretiyle dikkat çeken Ġmparator Maurikius un ( ) 582 de baģa geçmesi ile yeni bir evreye girdi. Bu dönemde Sasani Devleti nin tahtında ise Hüsrev AnuĢirvan ın oğlu ve halefi olan IV. Hürmüz ( ) bulunmaktaydı. Bu zaman diliminde iki büyük gücün bölgede yaptıkları mücadelelerde Bizanslıların büyük bir üstünlüğü göze çarpmaktadır. Bizans-Sasani mücadelesinin bütün hızlıyla devam ettiği bu dönemde Ġberia bölgesinde yönetici olarak bulanan Kuropolates Guaram, 600 yılında yaģamını yitirdikten sonra oğlu Stefanos ( ) baģa geçti. 10 Stefanos döneminde Bizans ın içerisinde bulunduğu buhran sonucunda Ġmparator Maurikius u devirip idam ettikten sonra Phokas tahta geçti ( ). Sasani Kralı Hüsrev ( ), imparatorluk merkezindeki olayları bahane ederek, Phokas dan intikamını almak ve bir minnettarlık karģılığı olarak Bizans a verdiği yerleri geri almak için yaklaģık olarak TTK. Yay., Ankara 2003, s.16-25; Robert Bedrosian, Georgian Chronicle Juansher's Concise History of the Georgians, New York 1991, p Armenia ismi için bk., Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Belge Yay., Ġstanbul 1987, s Bugünkü Gürcistan, tarihi coğrafyası itibariyle batı ve doğu olmak üzere iki kısma ayrılır. Gürcülerin Abhazeti, Egrisi, Ġmereti adını verdikleri batıdaki bölgeye klasik batı kaynakları Kolhis, Lazika, Abasgia veya Ġmeretia der. Ülkenin doğusu ise Gürcülerce Kartlı, klasik kaynaklarda ise Ġberiadır. Helenistik çağ baģlangıcında Yunanlılar ülkenin doğu bölgesine Ġberia, insanları için de Ġberli adını kullanmaya baģlamıģlardır. Ġbrahim Tellioğlu, XI-XIII. Yüzyıllarda Türk-Gürcü İlişkileri, Serander Yay., Trabzon 2009, s.1; Nikoloz BerdzeniĢvili-Simon CanaĢia, Gürcistan Tarihi (Başlangıçtan 19. Yüzyıla Kadar) (çev. Hayri Hayrioğlu), Sorun Yayınlar, Ġstanbul 2000, s The Geographyby Claudius Ptolemy, (trans. and edt. by Edward Luther Stevenson), New York 1932, repr. 1991, 5. Kitap. B.12, p. 124, Murat Arslan, Roma nın Büyük Düşmanı Mithradates VI Eupator, Odin Yayıncılık, Ġstanbul 2007, s Thomson, Age, p.152; Ronald Grigor Suny, The Making of the Georgian Nation, Indiana Universty Press 1994, p.23,24; Cyril Toumanoff, Studies in Christian Caucasian History, Georgetown University Press, Washington 1963, p. 462 dip not. 113; Cyril Toumanoff, Armenia and Grorgia, The Cambridge Medieval History, vol. IV, The Byzantine Empire part I, Cambridge 1966, p Suny, Age, p Stefanos, gerek Ġranlılar gerekse Bizanslılardan korktuğundan dolayı kral unvanını almağa cesaret edemediğinden, kendisine eristavlar mtavarı (eristav Ģefi- arģidük ve dükler prensi) deniliyordu. Brosset, Age, s. 189; Suny, Age, p.26.
4 2332 Ömer SUBAŞI yirmi beģ yıl sürecek ( ) savaģı baģlattı yılında imparatorluk merkezinde meydana gelen karıģıklıktan faydalanan Heraclius ( ) Bizans tahtına oturdu. 12 Ġmparator Heraclius, 623 yılında doğuya büyük bir sefer düzenledi. Ġberia bölgesi yöneticisi Stefanos, Ġmparator Heraclius un doğu seferi sırasında Ġranlılar ile müttefik halindeydi. Ġmparator, Tiflis e gelerek Ģehri kuģattı ve süren kuģatma sırasında Stefanos öldü, ardından Ģehir imparatorun eline geçti. 13 Ġmparator, Kakheti eristavı Adarnase ye ( , ) Tiflis i verdi ve kendisini Ġberia mtavarı ilan etti. Bundan sonra Bizanslılar, Ġberia topraklarından Ġspir i, Klarceti bölgesini ve sahil kısmını zapt ettiler. 14 II. VII-XI. Yüzyıllarda Bölgenin Siyasi Tarihi: Ġberia bölgesinde VII. yüzyılın ortalarına kadar Bizans hâkimiyeti mevcut iken Arap yarımadasından Ġslâm ordularının Kafkasya'ya yönelik ilk harekâtı Hz. Ömer devrinde baģladı. Sürâka b. Amr Hicri 22'de (643) Bâbülebvâb Kralı ġehr-berâz ile barıģ yaptıktan sonra Habîb b. Mesleme ileri harekâta devam ederek bazı yerleri ele geçirdi. Habîb b. Mesleme, Hz. Osman zamanında Ġrmîniye'nin (Armenia) fethiyle görevlendirildi. Divin'i zapteden Habîb, Ġberia'nın merkezi Tiflis üzerine yürüdü ve Ģehri fethedip Ġberialılar ile bir anlaģma yaptı (25/645-46). Buna göre halkın canına, mabetlerine, kiliselerine ve havralarına dokunulmayacak, onlar da her aile için 1 dinar cizye ödeyecek, Müslümanlarla dost olacak, Allah ve Resulü'nün düģmanlarına karģı düģmanlık edeceklerdi. Belazuri, Ġslam akınlarını anlatırken Habib in, Cevahir, Kesferbis, Kisal, Hunan, Semsehi el-cerdam, Küstesci Bazelti ve ġevģeti yi (ġavģat) sulh yolu ile fethettiğini ve Kalercit (Klarceti) halkları ile anlaģtığını bildirmektedir. 15 Ġslam ordularının Doğu Anadolu Bölgesi nde bu denli baģarılı olması, Bizans Ġmparatoru II. Konstans ı ( ) endiģeye sevk etti. Meydana gelen bu olaylara misilleme ve önlem için ilk iģ olarak 647 yılında ReĢtuni Teodors, Ermeni orduları baģkomutanı olarak tayin edildi. Fakat kısa zaman sonra ReĢtuni zincirlenerek Ġstanbul da Ġmparatorun karģısına çıkarıldı. Bu sırada sürgünde olan Bagratlı Varazdirot, Armenia ya geri döndü. 16 Sonra Ġmparator ona da Kuropolates unvanını verdi. 17 Yapılan bu son hamleler ile bölgede Bizans hâkimiyeti kısa bir süre için tekrar kuruldu 11 Bishop John Mamikonean's History of Taron, Venice, 1889 (Yovhannu Mamikoneni episkoposi Patmut'iwn Taronoy), (çev. Robert Bedrosian), New York 1985, p.11,12; René Grousset, Başlangıcından 1071 e Ermenilerin Tarihi, (çev. Sosi Dalanoğlu), Aras Yayıncılık, Ġstanbul 2005, s Walter E. Kaegi, Bizans ve İlk İslam Fetihleri, (çev. Mehmet Özay), Ġstanbul 2000, s. 278; Georg Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, (çev. Fikret IĢıltan), TTK. Yay., Ankara 2006, s.86; A.A. Vasiliev, Bizans İmparatorluğu Tarihi, (çev. Arif Müfid Mansel), Ankara 1943, C.I, s.246, Gürcü kaynaklarında anlatılan bu olaylar, Ġmparatorun 623 yılı sırasındaki Lazistan a yapılan sefer sırasında vuku bulmuģ olması muhtemeldir. Ancak Erdoğan Merçil in eserinde Stefanos un hâkimiyet yılları yılları arası verilmiģtir, Bedrosian ise çevirisinde Stefanos un hâkimiyetini yılları arasında vermiģtir ki imparatorun 623 yılı seferini sırasında Stefanos un öldürüldüğü için bu tarihlerin daha doğru olma olasılığı daha muhtemeldir. Brosset, Age, s. 189; Bedrosian, Age, p Bishop John Mamikonean's History of Taron, s.64; Vasiliev, Age, s. 250,251; Romilly Jenkins, Byzantium, The Imperial Centuries A.d , New York: Random House 1966, p.22; Ostrogorsky, Age, s.95; Robert W. Thomson, The Armenian History Attributed to Sebeos, translated, with notes; Sebeos History, Liverpool 1999, p.78; Sebeos, Patmıtiwn Sebeosi Episkoposi Herakin; Sebeos History, (trans. Robert Bedrosian), New York 1985, p el-belâzuri, Fütühu l Büldan, (çev. Mustafa Fayda), Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 2002, s. 290; Ġbnü l-esir, El- Kâmil fi t-tarih, C.III, Bahar Yayınları, s.88-91; Ebũ Cafer Muhammed Bin Cerir üt- Taberi, Tarih-i Taberi, (neģ. M.Faruk Gürtunca), C.III, Ġstanbul, s.491,492; Mirza Bala, Gürcistan, Ġ. A., C.IV, Milli Eğitim Basım Evi, Ġstanbul 1987, s M.J.Saint-Martin, Memoires Historiques Et Geographiques Sur L Armenie, Paris 1818, p.336, Kuropalates: Caesar ve Nobilissimos ile birlikte en yüksek üç Ģeref unvanından biri ve normalde imparatorluk ailesi üyelerine verilir. Mikhail Psellos un Khronographia si, (çev. IĢın Demirkent), Ankara 1992, s. 261; Bizans ın Ermenilere verdiği unvanlar hakkında geniģ bilgi için bk., Mehlika Aktok KaĢgarlı, Anadolu da Ermenilerin Yerleşim Yerleri-Büyük Ermenistan-Bizans ın Ermeniler Verdiği Unvan Ve Payeler-Küropolates, Konsül,
5 Arap Fethinden Selçuklu Hâkimiyetine Artvin 2333 (650). 18 Bu sırada Araplar ile Bizanslılar arasında üç yıllık anlaģma yapıldı te yapılan anlaģma sonunda Ġmparator II. Konstans büyük bir ordu ile doğuya yöneldi, saltanatının 12. yılında Theodosiopolis e geldi ve Ģehre yerleģti. 20 Burada ReĢtuni nin politikasından kopan Sper (Ġspir), Tayk (Tao) 21 ve Basean (Phasian-Pasinler) 22 gibi çevre bölgelerin Nakharlarını kabul etti. Birkaç gün burada kaldıktan sonra Divin e geldi. Burada kendisine birçok yerel bey ve Katolik Nerses de katıldı. Ardından hem Armenia hem de Ġberia topraklarını kan dökmeden kendisine bağladı ve kıģı Divin de geçirdikten sonra Ġstanbul a geri döndü. 23 Ġmparatorun bölgeden ayrılıģını fırsat bilen ve Malazgirt te bulunan Ġslam orduları, tekrardan harekâta geçerek ReĢtuni Teodors un sayesinde kaybedilen yerleri geri aldı ve Muaviye, ReĢtuni Teodors u Armenia, Ġberia, Ağvan ile Kafkasya ya kadar uzanan bölgenin valisi olarak tayin etti. 24 Bu sırada Ġslam âleminin büyük bir iç karıģıklık yaģaması üzerine, ġam valisi kendisine Prokonsül, Patris, Kont-Gibi Titrler, Armeno- Grek Bazileiler, X.Türk Tarih Kongresi, C.III, Ankara 1986, s ; Ostrogorsky, Age, s Thomson, The Armenian History Attributed to Sebeos, p.136; Sebeos, Patmıtiwn Sebeosi Episkoposi Herakin; Sebeos History, p.159; Ghevond, Badmutyan; Ghewond s History, (trans. Robert Bedrosian), New Jorsey 2006, p.5. b Yapılan anlaģma hakkında bk., Thomson, The Armenian History Attributed to Sebeos, p tarihli Roma-Sasani AntlaĢması ile Armenia nın batı bölümü Karin, Niphrkert-Mdzpin (Nissibin-Nusaybin) çizgisi boyunca Roma Ġmparatorluğu na bırakılmıģ, bölge kuzey ve güney olarak da iki idari yapıya ayrılmıģtır. Günümüzde Erzurum ilinin bulunduğu bölge, merkezi Karin Ģehri olan kuzey kesim Ġç Armenia olarak bilinirken, 391 yılında bu bölgeler Roma Ġmparatorluğu nun topraklarına dâhil oldu ve ardından kurucusuna ithafen Theodosiopolis ismini aldı. ÇağdaĢ kaynaklar ve modern tarihçiler arasında Theodosiopolis in askeri öneminin tarih boyunca devam ettiği konusunda bir uzlaģma mevcuttur. Fakat Theodosiopolis in kim tarafından ve ne zaman kurulduğu konusunda fikir birliği yoktur. Yani bu Ģehrin IV. yüzyılın sonunda I. Theodosius ( ) tarafından mı yoksa torunu II. Theodosius ( ) döneminde, V. yüzyılın ilk yarısında mı kurulduğu hakkında tartıģmalar vardır. Bu anlaģmazlık, birçok kaynaktaki bilgilerin doğruluğunun kesin olmamasından ve kaynakların birbirleriyle çeliģmesinden ortaya çıkmaktadır. Theodosiopolis Ģehrinin kuruluģu ve inģası hakkında bk., Procopius, Buildings, Book VII, trans. H.B. Dewing- G.Downey, London, p.191; Krakos Gandzakets i, Krakos Gankzakets i s History of the Armenians, (trans. Robert Bedrosian), New York 1986, p. 27; Movses Khorenats, History of the Armenians, (trans. Robert W.Thomson), Londra 1980, p.331,332; Besim Darkot, Erzurum, Ġ. A., C.IV, M.E.B. Yay., Ġstanbul 1987, s. 341; Savaş Eğilmez, Karin Bölgesi ve Thoedosiopolis in Kuruluşu, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı.33, Erzurum 2007, s.191; Heinrich Kiepert, A Manual of Ancient Geography, Alm. trans. Macmilan and Co., London 1881, p Urartu dokümanlarına göre Diauehi Bölgesinin (Asur kaynaklarınca Daiaeni (Daiani) konfederasyonu adı verilen bölgeye, Urartu dilinde Diauehi (Diaohi), Yunan kaynaklarında ise Taokhoi ler (Taokh ların yaģadıkları bölge ise Taik veya Tao) olarak adlandırılıyordu. bk., Ksenophon, Anabasis (Onbinlerin Dönüşü), (çev. Tanju Gökçöl), Ġstabul 1998, s ; David Marshall Lang, Eski Halk ve Ülkeler, Gürcüler, (çev. NeĢenur Domaniç), Ceylan Yay., Ġstanbul 1997, s.52; Melikishvili, Diauehi Ülkesini Yukarı Fırat ve Erzurum ve çevresiyle Güneybatı Gürcistan arasına, Diakonoff Kashai, Çoruh Havzası ile Fırat ırmağının kaynak kesimlerinin arasındaki bölgeye, Rusell, Erzurum-Erzincan ovalarından Doğu Karadeniz dağlarının eteklerine kadar uzanan bölgeye, Herzfeld, Çoruh kaynak bölgesindeki Oltu ve civarına, Pehlivan ise SarıkamıĢ la AĢkale arasındaki bölgeye lokalize etmiģtir. Süleyman Çiğdem, Urartu Krallığı nın Doğu Karadeniz İlişkilerinde Diauehi Ülkesinin Rolü, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 9, Sayı 1, Erzurum 2007, s.96-97; Osman Emir, Prehistorik Dönemden Roma Dönemine Kadar Trabzon ve Çevresi, Serander Yay., Trabzon 2011, s Aras boylarını teģkil eden düzlükler ve vadiler; Yukarı Pasin, AĢağı Pasin ve Kağızman Pasin i adıyla ayrı ayrı üç bölgeden oluģan ve Pasinler Ovası ismini alan bölge, Aras Nehri nin Arpaçay ile birleģimine kadar suladığı toprakları içerisine alır. Aras boyundan Deveboynu na kadar bütün arazi Basean, Basen, Bacin, Pasian, Phasiane, Bassiane, Pasin i (Bασσιανη-Bαбιανή) teģkil eder. Pasinler Ovası nın batı sınırı, bölgeyi Erzurum Ovası ndan ayıran Deveboynu Geçidi iken doğu ucunda, Aras ın üzerindeki Karaurgan ve Karakurut nahiyeleri yer yer Kağızman-Pasin i diye adlandırılmıģ ve Kars Bölgesi de Anpayt (Ormansız) Pasin diye isimlendirilirken, Soğanlı Dağları nın ormanlık tepeleri Pasinler Ovası nın doğudaki sınırlarını, Kars Ovası ndan ayırmıģtır. Abdurrahim ġerif Beygu, Erzurum Tarihi, Abideleri, Kitâbeleri, Ġstanbul 1936, s Thomson, The Armenian History Attributed to Sebeos, p ; Sebeos, Patmıtiwn Sebeosi Episkoposi Herakin, p.160,161; Nina A.Garsoian, Armenian between Byzantium and the Sasanians, London 1985, p.225; Jean Laurent, L Armenie, Entre Byzance Et Islam Depuıs La Conquete Arabe, Paris 1919, p Sebeos, Patmıtiwn Sebeosi Episkoposi Herakin; Sebeos History, p. 177; Grousset, Age, s.292.
6 2334 Ömer SUBAŞI yardım için bölgedeki Ġslam ordularını geri çağırdı. Bunun üzerine yukarıda ismi geçen bölgeler tamamen Bizans ın hâkimiyetine geçti. Ancak Muaviye nin ġam da 661 yılında Emevi Devleti ni kurup Halife unvanı ile baģa geçmesinin ardından bölge 3 yıllık aradan sonra tekrar Arap akınlarına maruz kaldı ve Halife Muaviye döneminde doğu bölgesi ġam merkezli Emevi devletine bağlandı. 25 Bölgede Bizans-Arap mücadelesi yoğun bir Ģekilde yaģanırken Gürcü kaynaklarının kayıtlarına göre Ġberia bölgesi yöneticisi olarak II. Stefanos ( ) bulunmaktaydı. 26 Juansher bu dönem hakkında Ģunları aktarır; II. Stefanos un büyüğünün ismi Mir ( ) küçüğünün ismi Arçil ( ) olan iki oğlu vardı ve bütün hazinesini bu iki oğlu arasında paylaģtırdı, kendisi ise servetinin yarısını alarak, büyük oğlu Mir ile birlikte Egris e gitti, küçük oğlu Arçil de kendisine düģen hazineleri gömmek suretiyle sakladıktan sonra babasına katılmak için Egris e gitti. Kaynakta Mir ve kardeģi Arçil zamanlarında Hz. Muhammed in yeğeni olup Murvan-Kru 27 (Kura Mervan- Mervan Ġbn Muhammed) adını taģıyan bir Arap Emiri nin Ġberia bölgesine geldiğini ve Hz. Muhammed in ölümünden sonra Bağdat tan Halife EĢim (HiĢam) tarafından gönderildiğini iddia etmekle birlikte Murvan ın bütün Kafkasya yı kat ederek Dariala ve Derbend kapıları ile bölgedeki kaleleri ele geçirdiği, ayrıca Samts khe nin (Samic ihe) ile birlikte Odzhe (Odzrkhe) gibi birçok büyük Ģehri ele geçirdiğini aktarmaktadır. 28 Ancak devam eden olaylar sırasında Arapların Arguet memleketine geldiklerinde Ġberialılar tarafından ağır bir mağlubiyete uğratıldıklarını, ardından büyük bir Arap ordusunun Arguet e gelerek orman ve ovaları, dağ ve tepeleri yaktıkları ve halkı mahvettikleri, bu sırada da David ile Konstantine nin de Araplar tarafından öldürüldükleri iddia edilmektedir. Bu olaylar meydana gelirken Ġberia Kralı Mir olarak geçmektedir ancak Egris ormanları ağaçlarından daha çok sayıda askeri olan Kru a kimse mukavemet edemiyordu. Anakof kalesinde Mir ve Arçil, Murvan-Kru tarafından kuģatıldı. Ancak meydana gelen doğa olayları ve dizanteri salgını çok sayıda Arap askerinin ölmesine neden olurken kuģatma baģarısızlıkla sonuçlandı. Bu felaket sonrası Araplar, Tzihes-Goc a çıktılar. Fakat iki ay sonra meydana gelen sel çok sayıda piyadenin ölümüne neden olmuģ, yaģanan bu felaket sonrası Kru, Guria ve oradan da Sper (Ġspir) e geçmiģ ardından sahili takip ederek Kadıköy e gitmiģtir. Bu sırada, Kartli, Somhet ve Ran tahrip edilmiģ, olaylar sonrası ölmek üzere olan kral Mir, sahibi olduğu toprakları, kardeģi Arçil e bırakırken kızlarına ise Klarceti ve Mtiuleti bırakmıģ ve ölümünden sonra ise kral olarak Arçil tahta çıkmıģtır. 29 Aynı kaynak Mir in kardeģi ve Stefanos un oğlu Arçil in, bütün eristavlarını çağırarak, 30 yeğenlerinden birisini Kuropolates Guaram ın torunu, Klarceti ve Javakethi nin (Cavaheti) sahibiyle evlendirdi. Arçil in Ġoane ve CevaĢir adında iki oğlu ve dört kızı vardı Muaviye ve Hz. Ali arasında meydana gelen olaylar için bk., Ġbrahim Sarıçam, Emevi-Haşimi İlişkileri (İslam Öncesinden Abbasilere Kadar), Ankara 1997, s Toumanoff, Age, p.393; W.E.D. Allen, A History of The Georgian People, London 1932, p Tsarevitch Wakhoucht ġahsın ismi Mirwan-Qrou olarak verir ve Tukarhis kalesini yıktığını aktarır. Tsarevitch Wakhoucht, Description Geographique de la Georgian, (trans. M. Brosset), S.Petersbourg 1842, p.113; yine Gürcü Tarihinde ise Bağdatlı Kru Ģeklinde geçmektedir. Brosset, Age, s.224,225; Mervan b. Muhammed e Gürcü kaynaklarına göre yenilenlerin af dilemesini dinlemeyi reddettiği için Murvan Kru (Sağır) adı verilmiģtir. Lang, Age, s Heinrich Hübschmann, Die Altarmenischen Ortsnamen, Amsterdam 1969, p Brosset, Age, ; Ermeni Kronikleri için bk. Thomson, Age, p Eristav, Gürcüce eri (Ordu, daha sonra halk anlamında da kullanılmaya baģlamıģtır) ve ťavi (BaĢ) kelimelerinin birleģtirilmesiyle oluģmuģtur ve zamanla mahalli idareci haline gelmiģtir. Tellioğlu, Age, s Metinde Juansher ilk önce Stephan ve onun iki oğlu Mir ve Arçil, ardından da Leonati Mroveli, Aziz Arçil in öldürülme hikayesini anlatırdı. Aslında bu hikaye, Halife HiĢam zamanında, Kura Mervan emiri altındaki Araplar tarafından Ġberia nın fethi ile baģlar ve 50 yıl sonra diğer Arapların müdahil olması ile son bulur. Kaynak metinler Arap kumandan Circum veya Asim tarafından, Mervan ın Ġberia da görünmesinden 50 yıl sonra Arçil in öldürüldüğünü gösterir. Bu durumda Kura Mervan nın, Mervan b. Muhammed olduğu ve onun komuta ettiği akınların VII. yüzyıl olayları ile ilgili olmadığı ama Halife HiĢam ( ) dönemindeki 736 da vuku bulan ve Mervan ın komuta ettiği Hazar savaģlarının bir kısmı ile ilgili olduğu açıktır. Bir baģka değiģle Cicum veya Asim, aslında elli yıl sonra 786 da Aziz Arçil i öldüren Halife, Armenia valisi Huzeyme b. Hazim idi. VII. Yüzyılın ortalarındaki Arap istilaları ile 736 seferi arasındaki bir yüzyıllık Ġberia tarihi Juansher in çalıģmalarından veya onun sunduğu redaksiyondan (metin
7 Arap Fethinden Selçuklu Hâkimiyetine Artvin yılında Ġmparatorluğa karģı dönmüģ gibi görünen Ġberialılar ile birlikte Ağvanlılar ve Ermeniler, 681/682 yılında Arap hilafetini yıkıma uğratan iç karıģıklıkları fırsat bilerek, Halifeye karģı isyan ettiler ancak üç yıl süren bu olay, isyancılara hiçbir kazanç sağlayamadı. Ġsyanın dördüncü yılında Hazarlarda bölgedeki karıģıklıktan yararlanarak Ġberia ve Armenia bölgelerine saldırdılar. Bununla birlikte isyanın sonuçlarından bir tanesi de asi Ermeni prenslerinin ait olduğu Mamigonyan Hanedanlığı, Halifenin güvenini kaybetti daha sonra onların yerini Halife nezdinde Bagratlılar aldı. Aynı durum Ġberia yönetiminde bulunan Guaramidlerin yerine tekrardan Hüsrevlilerin gelmesi ile görünür. 32 Bu sırada ġam da devam eden karıģıklıklardan yararlanmak isteyen Bizans Ġmparatoru II. Iustinianos ( , ) 33 General Leontiyos idaresinde bir orduyu doğuya gönderdi. 686 yılında Kalikala yı (Erzurum-Karin-Theodosiopolis) Araplardan geri almayı baģaran general, bölgeye hâkim oldu ve II. Iustinianos un Müslümanlara karģı baģarı ile sonuçlanan seferinden sonra, 689 yılında, Halifelik elinde bulunan Kafkasya coğrafyasını Bizans a terk etmek zorunda kaldı. Ancak Tebriz den bölgeye bir Arap ordusu geldi ve tekrar Arap hâkimiyetini sağladı. 690 yılında bunu haber alan Ġmparator II. Iustinianos, doğuya doğru harekât etti ve Kalikala yı geçerek Basean Ovası nın doğusundaki Aladağı na gelince ordusunu üçe böldü; birisini, Ġberia ya, birisini Ağvan a gönderdi, kendisi de ana kolla birlikte ġüregel (ġirak) olarak adlandırılan bölgeye girdi. Burada bütün yöresel beyleri yanına çağırarak hepsini rehin aldı ve Arsaklı Hanedanı ndan olan ġirak Beyi Nerseh i, Kuroplates unvanı ile bütün Armenia ın valisi olarak tayin etti ve bölgede yeniden Bizans hâkimiyeti kurarak imparator, Ġstanbul a geri döndü. Aslında Bizans güçleri, Ġmparator Heraklius ve Iustinianos dönemleri arasındaki periyotta Klarceti, Tao ve Abhazia bölgelerine yerleģtiler. Ġmparatorlar, Karadeniz sahili boyunca ve Çoruh vadisinde ki sahip oldukları bölgelerde posta iģleri ile meģgul olan garnizon kaleleri inģa ettirdiler. 34 Halife Abdülmelik ( ) 35 döneminde kardeģi Muhammed b. Mervan idaresindeki bir ordu, 693 yılında, Bizanslılar ve müttefiki olan Hazarlardan Ġberia ve Armenia bölgelerini, ardından da Divin i aldı. Halife, kardeģi Muhammed b. Mervan ı Armenia bölgesine vali olarak atadı ve bölgede merkeze bağlı bir yönetim kurdu. Bununla birlikte Bizans hâkimiyetini oradan kaldırdı. 36 Bizans ın Armenia valisi Kuropolates Nerseh de ailesi ile birlikte Tayk (Tao) eyaletine gitti. 37 VII. yüzyılın sonuna doğru Bizans ve Araplar, Armenia ve Ġberia ya kadar Lazika ve Abhazia üzerine mücadeleye baģladılar. Ġmparator bu sırada II. Guaram ı ( ) Ġberia Kuropolatesi olarak tanıdı. Ardından Bizans, VIII. yüzyılın baģında Divin genel valisine karģı çıkan Armenia bölgesindeki isyanları destekledi. 38 Ancak Yukarı Aras Bölgesi nde Bizans Arap mücadelesi bir müddet daha devam etti. Bizans Ġmparatoru III. Tiberios ( ) 39 saltanatının ilk yıllarında doğu bölgesine bir ordu göndererek Theodosiopolis bölgesine yerleģtirdi ve bölgenin yerel beylerini kullanarak kaybettikleri hâkimiyeti tekrardan kazanmaya çalıģtı. Ancak 700 yılında düzeltmeden) çıkarıldığı açıktır. 786 da ölen Arçil, 637/642 de yönetimde olan Ġberialı II. Stephen nın oğlu olmadığı, metinde ifade edildiği gibi ortadadır. Ayırca Toumanoff, VII. yüzyıl Ġberia yöneticilerinin Ģu Ģekilde olduğunu söylemektedir; Stephen/Step'anoz I, (591/ ), I Adarnase ( /42) oğlu II Stephan (637/42-650), II Adarnase ( /85), II Guaram (684/85-693), Toumanoff, Age, p.394, Toumanoff, Age, p.398; Saint-Martin, Age, p.338; Grousset, Age, s Vasiliev, Age, s.284; Ostrogorsky, Age, s Ghevond, Age, p.6, b.16-18; Grousset, Age, s ; Saint-Martin, Age, p.339; Fahrettin Kırzıoğlu, Kars Tarihi, Ġstanbul 1953, s.222; Allen, Age, p Halife Abdülmelik hakkında bk., Taberi, Age, C.IV, s.350 vd.; Hakkı Dursu Yıldız, Abdülmelik b. Merân ( ) Ġ.A., C.I. s Laurent e göre, Hazarlar, Bizans ile anlaģarak, Araplara saldırdı ve Halife Abdülmelik in kardeģi Muhammed b. Mervan ı yendi. Ancak bu kuvvetler halifenin yeğeni Mesleme tarafından dağıtıldı ve püskürtüldü. Laurent, Age, p. 172, dip not el-belâzurî, Age, s.293,294; Ġbnü l-esir, Age, C.IV, s.328; Ghevond, Age, p.7, b.18; Saint-Martin, Age, p.339; Kırzıoğlu, Age, s. 222; Grousset, Age, s Suny, Age, p Ostrogorsky, Age, s.131.