Transkript
1 İnsan Hakları İzleme Komitesi nin Yükseköğrenimde Akademik Özgürlük ve Başörtülü Öğrencilerin Yükseköğrenime Kabul Edilmesi Konularında Türk Hükümetine Görüş Bildirgesi İnsan Hakları İzleme Komitesi Bilgilendirme Çalışması 29 Haziran 2004 Özet... 2 Kurumsal Özerklik... 2 Başörtüsü Yasağı... 3 Mayıs 2004 teki Gelişmeler... 5 İnsan Hakları İzleme Komitesi nin Yükseköğrenimde Akademik Özgürlük ve Başörtülü Öğrencilerin Yükseköğrenime Kabul Edilmesi Konusundaki Görüşleri... 5 Yükseköğretimde Akademik Özgürlük... 6 Uluslararası Hukukta Akademik Özgürlük... 7 Türk Anayasası ve Yasaları Kapsamında Akademik Özgürlüğe ilişkin Düzenleyici Çerçeve...10 Düşünce ve ifade özgürlüğü üzerindeki etkisi...14 Kurumsal özerklik üzerindeki etkisi...17 Yükseköğretim Yasa Tasarılarının Değerlendirmesi...20 Akademik Özgürlüğe İlişkin Öneriler...22 Başörtüsü Takanların Yükseköğretime Kabulü...23 Başörtüsü Yasağının Geçmişi, Öğrenciler ve Öğretmenler Üzerindeki Etkisi...26 Başörtüsü yasağının öğrenciler üzerindeki etkisi...29 Başörtüsü yasağının üniversite çalışanları üzerindeki etkisi...31 Türkiye nin Başörtüsü Yasağı ve Uluslararası Hukuk...32 Laik Korkular ve Devletin Kadınları Koruyamaması...38 Yasa Tasarısının Başörtüsü Sorununa Etkileri...44 Yasa Tasarısının Başörtüsü Sorunu Bakımından İyileştirilmesine Yönelik Adımlar: Danışma ve Haklara Dayalı Program...45 Başörtüsü Yasağının Kaldırılmasına İlişkin Öneriler...47
2 2 Özet Türkiye de devlet üniversiteleri yirmi yılı aşkın süredir kendini gösteren askeri etkinin, merkezileştirilmiş ideolojiye ve uygulamalara dayalı denetimlerin etkisinden hâlâ tam olarak kurtulabilmiş değil askeri darbesinin hemen ardından, askeri yönetimin yüzlerce öğretim üyesini, binlerce öğrenciyi siyasi faaliyetleri yüzünden üniversitelerden uzaklaştırmasıyla ve Türkiye de yükseköğrenim sistemine katı siyasi reçeteler dayatan yeni bir öğrenim yasasını yürürlüğe koymasıyla ülkedeki akademik özgürlük en düşük düzeye indi. Bu konuda gerçekleştirilen ve kimileri Mayıs 2004 e tarihlenen reformlar, üniversite yaşamında önemli açılardan iyileşme sağlasa da kısıtlamaların çoğu hâlâ yerli yerinde duruyor. Ek reform yasası nın planlanmasıyla, Türkiye baskıcı denetim geçmişinden kurtulma ve akademik özgürlüğü daha güvenli bir zeminde kurma olanağına kavuşacaktır. Bu rapor, bu konuda süregelen engelleri özetlemekte ve bu engellerin ortadan kaldırması için yapılması gerekenlere ilişkin öneriler sunmaktadır. Aşağıdaki tartışma iki bölüme ayrılmıştır. Birinci bölümde iki önemli konu: Kurumsal özerklik ve tüm ülkede üniversite politikalarını biçimlendirme gücünü elinde tutan, devlet denetimindeki Yüksek Öğretim Kurumu nun (YÖK) uygulamalarının yanı sıra yasalarla da devlet üniversitelerine dayatılan kısıtlamalar ele alınmıştır. İkinci bölümde ise dinsel inançları nedeniyle başörtüsü takan öğrencilerin üniversiteye kabul edilmemelerini çevreleyen tartışmalar ve bu tartışmaların merkezinde yer alan, devlet kurumlarında din ve laiklik gibi karmaşık, genel olarak da hassas ilişki ayrıntılarıyla irdelenmiştir. YÖK, bir askeri direktif sonucunda 1997 yılında, devlet üniversitelerinde başörtüsü takılmasını yasaklamıştı. Kurumsal Özerklik 1980 askeri darbesi, ülkedeki öğretim sistemi üzerinde muazzam bir etki yarattı. Askeri yönetim, kendisi için siyasi anlamda kabul edilemez olan herkesi üniversiteden uzaklaştırdı; ardından da yükseköğrenimin doğru olduğuna inandığı çizgide yürümesini sağlamak amacıyla kendi bekçisi olarak Yüksek Öğretim Kurumu nu oluşturdu. Askeri yönetim, Kasım 1981 de 2547 sayılı Yükseköğrenim Yasası nı yürürlüğe koydu. Bu yasayla, ülkedeki yükseköğrenim ideolojik olarak tartışılmaz biçimde denetim altına alınıyor, yükseköğretimin amacı[nın] Atatürk inkilaplarını ve ilkeleri doğrultusunda... öğrencilerini yetiştirmek olduğu söyleniyordu. Yine bu yasayla kurulan YÖK e üniversite yaşamına müdahale etme gücü ve etkili biçimde, yargısal dokunulmazlık hakkı verilmişti. Yasa, 1982 yılında kabul edilen ve bugün hâlâ yürürlükte olan anayasanın hükümleri çerçevesinde askeri yönetimce pekiştirildi. YÖK, ülkedeki üniversite sistemi üzerinde merkezi denetim uyguluyor, akademik özgürlük konusunda uluslararası insan hakları hukukunu ve ilgili standartları ihlal ediyor. Bunun yanında, öğretim üyelerinin yazma, öğretme ve ülkenin toplumsal yaşamında etkin 2
3 3 rol oynama özgürlüğünü kısıtlıyor, üniversitelerin özerkliğine kadrolaşma, öğretim, araştırmaya yönelik politika ve uygulamaları belirleme yetkisine sınır koyuyor. Mayıs 2004 te getirilen kurumsal değişiklikler sonucu YÖK içinde askeri kanadın temsiline son verildi; ama Türk Silahlı Kuvvetleri, öğretim politikası üzerindeki nüfuzunu hatırı sayılır ölçüde kullanmayı sürdürüyor. Öyle anlaşılıyor ki Silahlı Kuvvetler, kendi evladı olan YÖK ün korunmasına özellikle dikkat ediyor. YÖK ün Türk ulusu nun belirli ideolojik görüşlerini sürdürmeyi görev bilmesi, üstelik çizgi dışına çıkan birey ve kurumları disiplin altına almak için elindeki sonsuz güçleri kullanmaya isteklilik göstermesi, üniversite sistemi üzerinde yıldırıcı, boğucu bir etki yaptı. İnsanın akademik kariyerine son verilmesiyle, giderek, onaylanmış resmi görüşlerden farklılaştı diye, üniversitelerin kapatılmasıyla bile sonuçlanabilecek disiplin önlemlerinin verdiği gözdağı, bir otosansür ortamı yarattı. Son zamanlarda ise dil politikası, bir alevlenme noktasına dönüştü. Öğrencilerin azınlık dillerinde de özellikle Kürtçede- öğrenim görme talebi karşısında, 2001 ve 2002 de pek çok üniversitede yer yerinden oynamıştı. YÖK, bu talebin önüne bir kurumsal direnç dayamış, bu talebi dilekçelendiren öğrenciler için üniversiteler uzaklaştırma, okuldan atma, savcılıklar da tutuklama ve yargılama kararları alıp durmuştu. Bu talebi dile getiren öğrencilere uygulanan cezalar artık kaldırıldı; ne var ki azınlık dillerinde seçmeli ders düşüncesi, YÖK e göre söz konusu bile değil. Türkiye de öğretim sistemi, çoğunluk üyeleri ideolojik boyutta emir-komuta düzenindeki resmi makamlarca atanan, ve merkezi denetimde bulunan bir kurumun etkisi altında kaldıkça akademik özgürlük asla gelişemez. Başörtüsü Yasağı Üniversitelerde uygulanan başörtüsü yasağı, her yıl binlerce bayan öğrencinin yükseköğrenim kurumlarının dışında kalmasına yol açıyor yılında zamanın hükümetine verilen askeri muhtıraya uygun olarak YÖK, türban/başörtüsü takan kadınların öğrenim görmesine ve öğretmenlik yapmasına izin vermiyor. Kadınların giyiniş tarzına yönelik bu yasak, ayrımcılıktır; onların öğrenim hakkını, düşünce, vicdan ve inanç özgürlüğü hakkını, mahremiyet/özel hayat hakkını ihlal etmektedir. Başörtüsü yasağı, Müslümanlığın siyasi alana sızma tehdidi önüne bir engel olsun diye, laiklik adına getirilmiş bir yasaktır. Oysa devlet kurumlarında inanç özgürlüğünün korunması, laiklik anlayışıyla uyumludur. Değişik inançların simgelerini barındırması, devlet makamlarının o inançları onayladığı anlamına gelmediği gibi, bunlar için devletin ek kaynak ayırmasını da gerektirmez. Aslına bakılırsa, inanç özgürlüklerini korumak, kamu kurumlarında laikliğin üzerinde yükseldiği dini vicdan çeşitliliğine gösterilen saygıya işaret eder. Öğrencilerin görünür dini giysiler giymesini gerektiren ya da yasaklayan her türlü politika, devletlerin dini vicdanla ilgili konularda baskıyı önleme görevinde bir başarısızlıktır.
4 4 Başörtüsü kamu güvenliğine, sağlığa, düzene ya da ahlaki değerlere karşı bir tehdit değildir, başkalarının haklarını çiğnemez. Başörtüsü, kendi yapısı içinde bir tehlike taşımaz, düzen bozucu değildir; eğitim işlevinin altını oymaz. Türkiye de laik nüfus, dini partilerin salam taktiği ile laikliği ortadan kaldırmayı planladığı yolunda yaygın bir kuşku taşıyor. Onlara göre başörtüsü bu taktiğin ilk dilimi. Laikler bu konuda hoşgörü gösterildikçe peşinden sonu gelmeyen taleplerin ortaya çıkacağından korkuyor. Bu tür korkular, özellikle üniversitelerde başörtüsü takanları eleştirenlere yöneltilen saldırılarla iyice körüklendi. Kadınların çoğunun ayrımcılık ve kötü muameleye karşı devletin gerçekten kararlı bir tutum içinde olduğuna dair güven duymaması, Türkiye de müslümanlarla devlet arasındaki huzursuz ilişkiyi etkileyen bir başka öğe. Bu güvensizlik, başörtüsü yasağının kaldırılırsa laik kadınlara karşı oluşabilecek tehditlere karşı devletin koruma sağlamayacağı yolundaki kaygıları pekiştiriyor. Bu nedenle, şimdiki ya da gelecekteki hükümetler başörtüsü konusunda yasa çıkarma hazırlığı içine girdiğinde, İnsan Hakları İzleme Komitesi, bu hazırlıkta devletin cinsiyete dayalı şiddet ve ayrımcılık karşısında kadınları koruyamamasının uzun ve acılı geçmişini tanımasının ve bu korumaya ilişkin eksiklikleri giderecek programları kararlılıkla uygulamasının yerinde bir tutum olacağına inanmaktadır. Yükseköğrenime yönelik herhangi bir yeni yasanın da başörtüsü politikasının değişmesiyle kendi haklarının tehlikeye gireceğini düşünen insanların bu yöndeki kaygılarını giderecek önlemleri içermesi gerekir. Bunlar, başörtüsü takmayan kadınların haklarını korumaya yönelik yasal önlemler ve kadınların istedikleri gibi giyinme özgürlüğünü onaylayan kamuoyuna sunulan güçlü resmi beyanlar olabilir. Yine de hükümetin yapabileceği en yerinde hareket, kadınları temsil eden sivil toplum gruplarını etkin biçimde dinleyip olanaklar ölçüsündeki en yaygın fikir alışverişiyle bu grupların görüşlerini almaktır. İnandırıcı bir danışma süreci, liberalleşme karşıtlarına kendi kaygılarını dile getirme, başörtüsü yasağının kaldırılması sonucunda oluşacağından korktukları gibi, toplumsal özgürlüklerin, özellikle de kadın özgürlüğünün yıkıma uğramasına karşı önlemler ya da taahhütler önermesi için bir olanak yaratacaktır. Hükümet, tartışmaya taraf olan her kesimin kaygılarını dinleyerek kötümser elde var sıfır oyununa son vererek başörtüsü takıp takmama konusunda kadınların kendi özgür seçimlerini yapmalarına olanak sağlayacak gerçek bir çoğulculuğa doğru ilerleyebilir. Üstelik bu, bugün Türkiye de başarı kazanma olasılığı en yüksek olan yaklaşımdır. Özellikle de sivil toplum gruplarının hukukun üstünlüğü yoluyla bireysel haklara daha çok koruma sağlamak üzere alışılmış partizanca yol ayrımlarının ötesine geçtiği bir zamanda, yasayı değiştirmeye yönelik, haklara dayalı bu genel yaklaşımın yaygın kabul görmesi çok mümkündür. 4
5 5 Mayıs 2004 teki Gelişmeler 7 Mayıs 2004 te Yüksek Öğretim Kurumu ndan askeri temsilcinin çıkarılmasını da içeren anayasa değişikliği yasası 1 Meclis te kabul edildi. Meclis, 4 Mayıs 2004 te Adalet Bakanlığınca sunulan yükseköğrenim yasa tasarısını, 13 Mayıs 1004 te kabul etti. Yükseköğretim ve Yükseköğretim Personeli Kanunu nda Değişiklik Hakkında Kanun, 2 yükseköğrenim kurumlarına bir ölçüde potansiyel özerklik getiriyordu. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer, 28 Mayıs 2004 tarihinde yükseköğrenim yasasının dört maddesini veto etti. Sezer in temel itirazı, üniversiteye girişteki puan sisteminde yapılacak düzenlemenin, imam-hatip liselerinde okuyan öğrenciler lehine işleyeceği, dolayısıyla bu durumun anayasal laiklik ve öğretim birliği (tevhid-i tedrisat) ilkelerine aykırı olduğu görüşünden kaynaklanıyordu. 3 Hükümetin yasayı değiştirmeden yeniden sunması halinde Cumhurbaşkanı söz konusu yasa maddelerinin iptali için Anayasa Mahkemesi ne gidebilecektir sayılı yasada yapılan anayasal değişiklikler de, 5171 sayılı yasada gerçekleştirilen düzenlemeler de öğretmenle öğrencilerin öğretme ve öğrenme özgürlüklerini kesin ve etkili bir koruma altına alamaz. Akademik özgürlüğe yönelik gerçek koruma çok daha kökten bir reform gerektirir. 1 Haziran 2004 te İnsan Hakları İzleme Komitesi, Türk hükümetine ekteki görüş bildirgesini sundu. İnsan Hakları İzleme Komitesi nin Yükseköğrenimde Akademik Özgürlük ve Başörtülü Öğrencilerin Yükseköğrenime Kabul Edilmesi Konusundaki Görüşleri Askeri darbe sonucunda iktidara gelen yönetim Kasım 1981 de 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu nu yayımladı. Bu yasayla Türkiye deki yükseköğrenim sistemine katı siyasi reçeteler dayatılıyordu. Askeri yönetim, sistemin başına getirdiği Yüksek Öğretim Kurumu nun (YÖK) 4 kurulmasını da sağlayan 1982 anayasasıyla bu yasayı daha da sağlamlaştırdı. YÖK üniversite sistemi üzerinde merkezi denetim kuruyor ve akademik özgürlük konusundaki uluslararası standartlarını ihlal ediyor. Öğretim sayılı yasa sayılı yasa 3 Dini eğitim veren okullar başlangıçta imam yetiştirmek üzere kurulmuştu. Ne var ki toplumun daha dindar kesimlerince yeğlenen bu okullar, 1980 li ve 1990 lı yıllarda kızlı-erkekli öğrenci sayısı, yıllık imam ihtiyacının çok çok üzerinde bir sayı olan yüz bini geçene dek yaygınlaşmasını sürdürdü. Yürürlükte olan yönetmelikler uyarınca halen bu okullarda öğrenim gören öğrencilerin ilahiyat fakülteleri dışındaki yükseköğrenim kurumlarına kabul edilmeleri son derece güç. Bu yasa, dini eğitim veren okullardaki öğrencilerin karşı karşıya olduğu bu güçlükleri yumuşatacak hesaplama değişiklikleri öneriyor. 4 Yüksek Öğretim Kurulu (YÖK).
6 6 üyelerinin yazma, öğretme ve toplum içinde etkin bir rol oynama özgürlüklerini kısıtlarken bir yandan da üniversitelerin kadrolaşma, öğretme, araştırma politikaları ve uygulama alanlarındaki özekliğini sınırlıyor. Bütün bunların yanı sıra YÖK, dini gerekçelerle başörtüsü takan kadınların öğrenime kabul edilmelerini de yasaklıyor. Kadınların kendi giysilerini kendilerinin seçmesi hakkı üzerindeki bu yasak onların öğrenim hakkını, düşünce, vicdan ve din özgürlüğü hakkını, özel hayat hakkını ihlal etmekle kalmıyor, aynı zamanda ayrımcılık da içeriyor temmuzunda Adalet Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığıyla işbirliği içinde, yükseköğrenime ilişkin bir yasa tasarısı hazırladı. Bu tasarının devletin akademik özgürlüğe yönelik süregelen ihlallerini ortadan kaldırmayacağı yönünde yaygın eleştiriler yapıldı. Akademisyenlerden oluşan Üniversitelerarası Kurul yasa tasarısını gözden geçirerek aynı yılın aralık ayında bir başka Yükseköğretim Yasa tasarısı hazırladı. YÖK Başkanı Profesör Erdoğan Teziç bu iki yasa tasarısı inceleyerek 2004 ün Ocak ayında üçüncü bir yasa tasarısı hazırladı. 4 Mayıs 2004 te ise Adalet Bakanlığı, Yükseköğretim ve Yükseköğretim Personeli Kanunu nda Değişiklik Hakkında Kanun isminde yeni bir yasa tasarısı hazırladı. Bu tasarı, 13 Mayıs 2004 te, Yükseköğretim ve Yükseköğretim Personeli Kanunu nda Değişiklik Hakkında Kanun (5171 sayılı Yasa) olarak Meclis te kabul edildi. Bu yazının yazıldığı sırada Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer in, Anayasa nın laiklik ilkesine aykırı olduğu gerekçesiyle bu yasayı veto etmesi bekleniyordu. 7 Mayıs 2004 tarihinde Yüksek Öğretim Kurulu nda askeri temsilci bulundurma koşulunu ortadan kaldıracak önlemleri de içeren bir anayasa reformu yasası 5 Meclis te kabul edildi. Anayasal değişiklikler de yeni yasalar da öğretmenlerin ve öğrencilerin öğretme ve öğrenim haklarına yönelik kararlı ve etkili bir koruma getiremedi. Bu bilgilendirme yazısı akademik özgürlük ve başörtüsü takan kadınların eğitime kabul edilmesi konularında süregelen insan hakları sorunları üzerinde duruyor ve hükümetin bundan sonraki yasal ve anayasal değişiklik çalışmalarını biçimlendirirken bu sorunlara ilişkin alabileceği önlemlere yönelik öneriler getiriyor. Yükseköğretimde Akademik Özgürlük Akademik özgürlük ağırlıklı olarak, birbirinden değişik siyasi, sosyal ve bilimsel fikirlere eğitsel üstünlük bağlamında saygı gösterilmesiyle kimlik bulan bağımsız bir akademik topluluğun sürekliliğine bağlıdır. Türkiye de bu süreklilik askeri müdahale sonucu ve YÖK ün kurulmasıyla ciddi bir darbe almıştır. Türkiye de akademik özgürlük, üniversitelerin zamanın kargaşasına kapıldığı 1970 li yılların sonunda zaten yara almıştı. O zamanlar üniversite kampuslarına yayılan siyasi şiddet, akademik özgürlük üzerinde resmi olmayan, ama çok ciddi baskılar getirmişti. Değişik politik gruplar öğretim üyelerini ve öğrencileri sindirdi, üniversite yaşamı şiddet dolu çatışmalarla, giderek suikastlarla kesintiye uğratıldı askeri darbesinden sonra askeri yönetim, yüzlerce öğretim sayılı yasa. 6
7 7 üyesini ve binlerce öğrenciyi siyasi etkinlikleri yüzünden okullarından uzaklaştırarak, üniversiteleri 1970 li yıllardaki kargaşalarda oynadıkları rolden dolayı cezalandırdı. Akademik özgürlük üzerindeki kısıtlamalar şimdi de öylesine ciddi boyutlarda ki hemen hemen bütün siyasi görüşlerin yorumcuları, YÖK ün şimdiki haliyle varlığını sürdürmemesi gerektiğini görüşünde birleşiyor. Yükseköğretime ilişkin Yasa tasarısının ilan edildiği ortam, işte bu ortamdır. Adalet Bakanlığı nın temmuz 2003 tarihli yasa tasarısı, önerilen reformların üniversitelerde resmi bir bağımsızlığı tam anlamıyla sağlayamayacağı ve akademik kurumları geleneksel siyasi görüşlerin dayatmalarıyla karşı karşıya bırakacağı gerekçeleriyle akademisyenlerce açık açık eleştirildi. Kimi gözlemciler, kasım 2002 de dindar seçmenlerin oylarıyla seçimden zaferle çıkan Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) hükümetinin, Türkiye de geçerli müşterici modeli izleyerek zamanın Başbakanı Necmettin Erbakan ın başkanlığındaki din yönelimli hükümetin Şubat 1997 de düşürülmesinin ardından dinci akademisyenlerin üniversiteden atılmasına misilleme olarak yükseköğretimde laiklerin yerine kendi destekleyicilerini doldurmaya çalışacağından korkuyor. Uluslararası Hukukta Akademik Özgürlük Akademik özgürlük, yalnızca öğretim üyelerinin kendi uzmanlık alanlarında diledikleri gibi konuşma ve yazma özgürlüğü olarak anlaşılmamalıdır. Akademik özgürlük, akademisyenlerin bir görevinin de toplumu entelektüel anlamda biçimlendirme olduğunu da kabul eder. Bu anlamda akademik özgürlük, bir hükümetin insan haklarına gösterdiği saygıyı ölçen duyarlı bir barometredir. Genelde eğitim sistemleri, özelde de üniversiteler kamu kurumlarıdır ve sıklıkla devletin parasal desteğine bağımlı olup hükümetler tarafından da ulusal politikanın olası araçları biçiminde görülürler. Hükümetlerin okullarla üniversiteler üzerinde azımsanmayacak bir etki gücü ve bu gücü kullanmak için kendilerince önemli nedenleri vardır. Başka pek çok ülkede olduğu gibi, Türkiye de de yönetim gücü, eğitim sistemini devletin gücünü elinde tutanların değerlerini yansıtacak ve onların çıkarına hizmet edecek bir biçime getirmek için kullanmıştır. Bu durum, uluslararası insan hakları hukukunun ihlaline yol açmış ve medeni hakların, siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel hakların uygulanmasını engellemiştir. Uluslararası hukuk, eğitim hakkının ne denli önemli olduğunu, bu hakkın kullanılmasında akademik özgürlüğün vazgeçilmez bir yerini uzun süre önce tanımıştır. Eğitim hakkı Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi nin 26 (1) numaralı maddesinde yerini almıştır. Bu maddede en yalın haliyle şöyle denmektedir: Herkesin öğrenim görmeye hakkı vardır. Uluslararası Ekonomik, Toplumsal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi (ICESCR) 6 bu görüşü 13. maddede şöyle yansıtıyor: Bu Sözleşme nin tarafı olan devletler herkesin öğrenim görme hakkı olduğunu kabul eder. 13. madde, öğrenim hakkını, eğitimin amacını ve 6 Türkiye, Ağustos 2000 tarihinde ICESCR yi ve Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme yi (ICCPR) imzaladı, 17 Haziran 2003 te de bu iki sözleşmeyi onayladı. 23 Ekim 2003 te belgeyi alan Birleşmiş Milletler halen Türkiye nin getirebileceği itiraz kayıtlarını bekliyor.
8 8 kapsamını, öğretmenlerin ve öğretmen birliklerinin ulusal eğitim politikalarının oluşturulmasında ve uygulanmasında oynadığı kritik rolü ayrıntılarıyla açıklar. ICESCR de sıralanan hakların içeriğinin resmi olarak yorumlanmasından sorumlu BM Ekonomik, Toplumsal ve Kültürel Haklar Komitesi (ESCR Komitesi) öğrenim görme hakkının önemini şöyle açıklamıştır: Öğrenim hem başlı başına bir insani haktır hem de öteki insan haklarının gerçekleştirilmesine yönelik kaçınılmaz bir araçtır. 7 ESCR Komitesi akademik özgürlükle öğrenim görme hakkının uygulanması arasında net bir bağlantı tespit etmiştir: öğrenim hakkı, ancak öğretim kadrosunun ve öğrencilerin akademik özgürlüğü varsa yaşanabilir. 8 Komite nin akademik özgürlük tanımını burada tam olarak aktarmak yerinde olacaktır: Akademik topluluk üyeleri, tek tek ya da toplu olarak, araştırma, öğretme, çalışma, tartışma, belgelendirme, üretme, oluşturma ya da yazma yoluyla bilgi ve görüş aramakta, bunları geliştirmekte ve aktarmakta özgürdür. Akademik özgürlük, bireylerin içinde çalıştıkları kurum ya da sisteme ilişkin görüşlerini özgürce ifade etmelerini, devlet ya da başkalarından korkmadan, baskı görmeden ayrımcılığa uğramadan görevlerini yerine getirmelerini, mesleki ya da temsili akademik kuruluşlara katılmalarını ve aynı ülke içindeki öteki bireyler için geçerli, uluslararası alanda kabul gören tüm insan haklarından yararlanmalarını içerir. 9 Komite nin de belirttiği gibi, akademik özgürlük iki dizi hakkı içerir: Birincisi, eğitimcilerin ve öğrencilerin hakları, özellikle de ifade özgürlüğü ve dernekleşme özgürlüğü; ikincisi de kurumsal özerklik. Kurumsal özerklik, akademik topluluğun merkezi görevi olan bilgi ve deneyim aktarma işlevini yerine getirebilmek için kendi işlerini kendisinin yönetmesine ilişkin bir toplu haktır. Birinci kategoridekiler uluslararası hukuk kapsamındaki tüm bireyler için geçerli temel haklardır. Bunlar eğitimcilere ve öğrencilere birer birey olarak bilginin araştırılması ve yayılması işlevinin yanı sıra, öğretim politikasının oluşturulmasına da katılma olanağı sağlayan yerinde haklardır. Görüş sahibi olma ve bunu özgürce ifade etme, akademik özgürlük için vazgeçilmez bir haktır. Ne var ki bu haklar, belirli fikirlerin resmi ya da gayri resmi olarak yasadışı sayıldığı otosansür ortamlarında ciddi biçimde kısıtlanabilir. İfade özgürlüğünden sorumlu Birleşmiş Milletler özel raportörü, 2000 yılında BM İnsan Hakları Komisyonu nun 56. toplantısına sunduğu Düşünce ve İfade Özgürlüğüne 7 ECSCR Komitesi, Genel Yorumlar, No. 13, paragraf 1. 8 A.g.y., paragraf A.g.y.., paragraf 39. 8
9 9 İlişkin Tematik Rapor unda ağırlıklı olarak hakaret ve karalama suçlarına karşı yasalarla kadınlara baskı uygulanması bağlamında otosansürü ele almışsa da akademik özgürlüğe karşı hükümetlerin uygulamaları üzerinde özellikle durmuştur. Bu önlemler şöyle sıralanmıştır: Geçmişte etkin olan ulusal bağımsızlık hareketi gibi tartışmalı konular üzerine yapılan araştırılmalara baskı uygulanması; üniversitelerde siyasi olduğu düşünülen her türlü bağımsız örgütlenmenin yasaklanması; insan hakları konulu seminer düzenlemek üzere yapılan izin başvurularının reddedilmesi; devlet kurumlarında erişimine izin verilmeyen malzemelere erişimin sağlanması amacıyla kurulmuş bağımsız kütüphanelere yönelik devlet destekli tacizler; dine hakaret ettiği düşünülen bir tiyatro oyununun yayımlanması nedeniyle suç duyurusunda bulunulması; devlet dininin itibarını zedelediği gerekçesiyle bir üniversitenin, aynı zamanda okul gazetesi yazarlarından olan siyaset bilimleri bölüm başkanının suçlanarak hüküm giymesi. 10 Hükümet politikaları eliyle oto-sansürün bilinçli olarak özendirilmesi, düşünce özgürlüğünün ihlali anlamına gelir. Düşünce özgürlüğü mutlak kabul edilen bir haktır, böyle olduğu için de Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi (ICCPR) tarafından koruma altına alınmıştır. Özel raportörün Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komisyonu nun 14 Aralık 1994 tarihli 51. toplantısına sunduğu raporunda da belirttiği gibi: Düşünce oluşturma özgürlüğünün [Sözleşme nin hazırlık çalışmalarında (travaux preparatoires)] mutlak olduğu kabul edilmiştir; ifade özgürlüğünden farklı olarak, düşünce özgürlüğünün yasalar ya da başka yaptırımcı güçlerce kısıtlanmasına izin verilmez. Sözleşme nin 19 (1) numaralı maddesinde düşünce sahibi olmanın müdahale kabul etmeyen bağımsız bir hak olduğu görüşüne yer verilmesinin nedeni budur. 19 (1) numaralı maddeyle sağlanan mutlak korumanın yapısı, 19 (3) numaralı maddede daha da ayrıntılandırılmış. Burada özel görev ve sorumlulukların ancak 19. maddenin 2. paragrafında belirtilen hakların, 10 Özel raportör Abid Hussain in (Hindistan) İnsan Hakları Komisyonu nun 56. toplantısına sunduğu, düşünce ve ifade özgürlüğü hakkının yaygınlaştırılması ve korunması konulu raporu. Paragraf 37, sayı E/CN.4/2000/63 (2000). Abid Hussain (Hindistan), BM İnsan Hakları Komisyonu nun 1993/45 sayılı kararı uyarınca 2 Nisan 1993 tarihinde düşünce ve ifade özgürlüğü hakkının yaygınlaştırılması ve korunması konusunda özel raportör olarak atanmıştır.
10 10 yani fikir sahibi olma hakkının değil, tek başına ifade özgürlüğü hakkının kullanılmasıyla yerine getirilebileceği koşulu öne sürülmüştür. 11 Akademik özgürlüğü oluşturan ikinci bir haklar kategorisi de akademik topluluğun öğretme ve bilimsel çalışma yapma görevini sürdürmesine ilişkin toplu hakkıdır. Bu hakkın kullanılabilmesi için kurumsal özerklik şarttır. Yükseköğretim personelinin görevleri konulu 1997 tarihli bildirisinde UNESCO özerkliği, akademik özgürlüğün kurumsal ifadesi ve yükseköğretimdeki öğretim üyelerine, kurumlarına verilen görevlerin doğru biçimde yerine getirilmesini sağlamanın önkoşulu, olarak tanımlamıştır. 12 ESCR Komitesi, akademik özgürlüğe ilişkin tartışmasında bu tanımı daha da genişletmiştir: akademik özgürlüğün kullanılması yükseköğrenim kurumlarının özerk olmasını gerektirir. Özerklik, yükseköğrenim kurumlarının akademik çalışmalar, standartlar, yönetim ve ilgili etkinlikler konularında etkili biçimde karar vermeleri için gereken özyönetim ölçüsüdür. 13 Kurumsal özerklik, eğitim kurumlarının istedikleri gibi hareket etmekte özgür oldukları anlamına gelmez. Aslına bakılacak olursa, ESCR Komitesi de özerkliğin kamusal gereksinim ve taleplere göre dengelenmesi gerektiğini açıklıkla belirtiyor. 14 Oysa her defasında bir kez daha ortaya çıkmıştır ki eğitim kurumlarının topluma karşı sorumluluklarını yerine getirebilmesi, tüm bireylerin eğitim görme hakkını karşılayabilmesi, ancak eğitimcilerin, öğretim üyelerinin ve öğrencilerin bir topluluk olarak yeni toplumsal, ekonomik, kültürel ve siyasi eğilimleri sürekli çözümleyerek kendi işlevlerini zenginleştirecek, bir gözlem kulesi gibi davranacak, ileriyi görebilecek, tehlikeleri öngörüp gerekli uyarılarda bulunabilecek, öngörülü olabilecek ve böylelikle koruyucu bir rol oynayacak, 15 denli özgür olmasıyla sağlanabilir. Türk Anayasası ve Yasaları Kapsamında Akademik Özgürlüğe ilişkin Düzenleyici Çerçeve Türkiye de halen geçerli yükseköğrenim sistemi akademik personelin ve öğrencilerin akademik özgürlüğünü, üniversitelerin kurumsal özerkliğini ihlal etmektedir. Türk Anayasası akademisyenlerin araştırma ve öğretme özgürlüğünü açıkça sınırlamaktadır Anayasası nın 42. maddesinde, eğitimin Atatürk ilkeleri ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, devletin gözetim ve denetimi altında yapılır belirtilerek tüm öğretim düzeylerinin sıkı devlet denetimine 11 Özel raportör Abid Hussain in İnsan Hakları Komisyonu nun 51. toplantısında sunduğu düşünce ve ifade özgürlüğünün yaygınlaştırılması ve korunması konulu rapor, paragraf 24, sayı E/CN.4/1995/32 (1994). 12 UNESCO, Yükseköğretimde Öğretim Elemanlarının statüsüne ilişkin tavsiyeler, paragraf 18, ECSCR Komitesi, Genel Yorumlar, No. 13, paragraf A.g.y Yüzyılda Yükseköğretime İlişkin Dünya Deklarasyonu: Vizyon ve Eylem, paragraf 3, 9 Ekim 1998 tarihli Dünya Yükseköğretim Konferansında UNESCO tarafından benimsenmiştir. 10
11 11 alınması açık açık emrediliyor. Anayasa nın Yükseköğretimle ilgili 130. maddesinde ise Üniversiteler ile öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe her türlü bilimsel araştırma ve yayında bulunabilirler. Ancak, bu yetki, Devletin varlığı ve bağımsızlığı ve milletin ve ülkenin bütünlüğü ve bölünmezliği aleyhinde faaliyette bulunma serbestliği vermez. denmektedir. Türk Anayasası nı hazırlayanlar dilsel, etnik ve kültürel anlamda tek tip bir devlet ve bu kimliğe dayanak oluşturan atanmış bir eğitim önerdiler: 42(9) numaralı madde şöyle der: Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez. Eğitim ve öğretim kurumlarında okutulacak yabancı diller ile yabancı dille eğitim ve öğretim yapan okulların tabi olacağı esaslar kanunla düzenlenir Anayasası bir yandan da YÖK ün eğitim sisteminde değişmez bir demirbaş olarak Yükseköğretim kurumlarının öğretimini yönetmek ve bilimsel araştırma faaliyetlerini yönlendirme konusundaki fazlasıyla merkezi, baskın yetkisi için bir temel oluşturdu. 16 Anayasaya dayalı bu reçeteler, Askeri Yönetim in Kasım 1981 tarihli Yükseköğrenim Yasası ndan kaynaklandı. Bu yasa, Türk yükseköğretimine ideolojik denetimler dayatmaktadır. Yasa nın 4. maddesinde şöyle denmektedir: Yükseköğretimin amacı... öğrencileri ATATÜRK inkılaplarını ve ilkeleri doğrultusunda ATATÜRK milliyetçiliğine bağlı yetiştirmektir. 5. maddede de şunlar belirtilir: Yükseköğretim aşağıdaki "Ana ilkeler" doğrultusunda planlanır, programlanır ve düzenlenir: Öğrencilere, Atatürk inkılapları ve ilkeleri doğrultusunda Atatürk milliyetçeliğine bağlı hizmet bilincinin kazandırılması sağlanır... Yükseköğretim kurumlarında Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi, Türk dili, yabancı dil zorunlu derslerdendir. Anayasa ve yasaların dayattığı ideolojik ön koşullardaki sorun, bunların özgür toplumsal ve siyasi sorgulama gibi bir üniversitenin geleneksel anlamda temel işlevleriyle çatışması değildir yalnızca. Bu ön koşullar, üniversite ya da devlet yetkililerine, varsayılan ideolojik yönelimlerinden dolayı öğretim üyelerinin eziyet görebileceği kısıtlayıcı (ve belirsiz) kuralları uygulama olanağı da vermektedir. YÖK, böylesi bir denetimin idari aracıdır. YÖK, yükseköğretimin tüm düzeylerindeki idari kararları yürütür ve denetler. Atamalar, bütçeler, ders programı, araştırma öncelikleri hep YÖK ün siyasi denetimine bağlıdır. Yanı sıra YÖK, yükseköğrenimin tüm düzeylerinde disiplin prosedürleri de uygular sayılı Yasa nın 7(1) numaralı maddesi YÖK e şu yetkileri verir: Rektörlerin 17 disiplin işlemlerini kovuşturmak ve karara bağlamak, öğretim elemanlarından bu Kanunda öngörülen görevleri yerine getirmekte yetersizliği görülenler ile bu Kanunda belirlenen yükseköğretimin amaç, ana ilkeleri ve öngördüğü düzene aykırı harekette bulunanları rektörün önerisi üzerine veya doğrudan, normal usulüne göre, yükseköğretim kurumları ile ilişiklerini kesmek veya denenmek üzere başka bir yükseköğretim kurumuna atamak. 16 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, madde Rektör, üniversitenin başkanıdır.