This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
KAYIT DIŞI EKONOMİNİN ÜLKE EKONOMİSİNE ETKİLERİ VE TOPLUMSAL MALİYETİ
Özcan KARATAY
Yüksek Lisans Tezi
Tez Danışmanı Doç. Dr. Necmettin ÖZERKMEN
Sivas Temmuz- 2009
KAYIT DIŞI EKONOMİNİN ÜLKE EKONOMİSİNE ETKİLERİ VE TOPLUMSAL MALİYETİ
Özcan KARATAY
Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Sınav Yönetmeliğinin Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Anabilim Dalı Çalışma Ekonomisi Bilim Dalı İçin Öngördüğü
YÜKSEK LİSANS TEZİ Olarak Hazırlanmıştır
Sivas Temmuz - 2009
01/07/2009 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda başarılı bulunarak jürimiz tarafından./ Prof. Mehmet ARSLAN Enstitü Müdürü .KABUL VE ONAY Özcan KARATAY’ın hazırlamış olduğu “Kayıt Dışı Ekonominin Ülke Ekonomisine Etkileri ve Toplumsal Maliyeti ” başlıklı bu çalışma. Dr. Necmettin ÖZERKMEN (Danışman) İmza Yrd. Dr./…. Mehmet ASLAN Yukarıdaki imzaların adı geçen öğretim üyelerine ait olduğunu onaylarım. Dr. Dr. .. İmza Prof. Nevzat GÜLDİKEN (Başkan) İmza Doç. Doç. “ Çalışma Ekonomisi ve Endüstriyel İlişkiler Anabilim Dalı Çalışma Ekonomisi Bilim Dalında Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiştir.
Sabahattin ve Abdullah’a Seher’e adanmıştır.Bu çalışma hayatımın bütün aşamalarında bana desteklerini esirgemeyen Annem. Babam. Mustafa KARATAY ve Kardeşlerim Murat . Hilmi. Ayşe KARATAY. Özcan KARATAY ve de dünyalar tatlısı yeğenlerim İlknur ve . Zeki.
Necmettin Özerkmen’e teşekkürlerimi borç bilirim. Son olarak Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlüğü İdari ve Mali İşler Daire Başkanlığı Satınalma Biriminde çalışan mesai arkadaşlarıma (Hıdır Demir. Davut Yaşa) yüksek Lisans Dönemi boyunca bana gösterdikleri hoşgörüden dolayı teşekkürlerimi sunarım. Özcan KARATAY . Ayrıca Avustralya’ dan gerekli bilgi birikimini esirgemeyen Adem Koç’a ve çalışma süresi boyunca bana katlandığından ve de vermiş olduğu desteklerden dolayı Aliye Akbulut’a teşekkür etmeden geçemeyeceğim. anlayış ve deneyimlerinden yararlandığım tez danışmanım esirgemeyen değerli hocam Sayın Doç.TEŞEKKÜR Bu çalışmanın ortaya çıkmasında büyük emekleri olan ve bilgi. hoşgörü. Dr.
Ayrıca yapılacak teorik ve pratik çalışmalarla kayıt dışı ekonomi probleminin çözümünde önemli adımlar atılmış olacaktır. literatürde konuyla ilgili yerli ve yabancı kaynaklar taramadan geçirilmiş (taranmış ) . gelişmekte ülkeler ve gelişmiş ülkeler için doğal olarak farklı olacaktır.I ÖZET KARATAY Özcan. Bu sebeple. Yüksek Lisans Tezi Sivas – 2009 Kayıt dışı ekonomi. Kamusal hizmetlerdeki bu azalış neticesinde toplum – devlet ilişkilerine de yansıyacaktır. Çünkü devlet faaliyetlerini sürdürmek için her vatandaştan gücü nispetinde vergi toplamaktadır. Kayıt Dışı Ekonominin Ülke Ekonomisine Etkileri ve Toplumsal Maliyeti. ya da içeriği gerçeği yansıtmayan belgelerle. Kayıt dışı ekonominin olumsuz etkilerini ve büyüklüğünü azaltılmak için bireyden devlet yönetimine kadar geniş bir yelpazede herkese görev düşmektedir. zararlarının ise uzun vadede ve kalıcı olduğu görülmüştür. ya hiç belgeye bağlanmayarak. az gelişmiş ülkeler. Bu çalışma. toplumsal ve ekonomik yapılarına bağlı olarak değişiklik göstermektedir. Kayıt dışı ekonominin faydalarının kısa vadede ve geçici. Vergi gelirlerinin azalması devletin sunmuş olduğu kamu hizmetlerinin niteliğinde bir azalış meydana getirecektir. Kayıt dışı ekonominin toplum ve bireye etki eden yönlerinin yanında ülke ekonomisine etki eden yönleri de vardır. . ilgili internet sayfaları ve kamu kuruluşlarının raporları incelenerek hazırlanmıştır. kayıt dışı ekonominin kayıt altına alınması için yapılacak çalışmalar . gerçekleştirilen ekonomik faaliyetlerin devletten tamamen ya da kısmen gizlenerek. kayıtlı ekonominin dışına taşınmasıdır. etkileri ve boyutları ülkelerin sahip oldukları gelişmişlik düzeylerine. Kayıt dışı ekonominin olumlu yanlarını olduğu ileri sürülmektedir ancak olumsuz yanları daha çok bilinmektedir. Ekonomilerin en önemli sorunlarından birisi haline gelen kayıt dışı ekonomi.
II Anahtar Kelimeler: Ekonomi. . Toplumsal Maliyet. Kayıt Dışı Ekonomi. Kayıtlı Ekonomi . Ekonomisi .
internet and government bodies as well as a once over from foreign contacts.books.e Underground economy. In the wake of offical and proper government work we will see a lowering in taxes which will at the same time positively effect government and economic relations. As underground economy has it's effects on the wider population it also has an effect on the country's economy because for a country to keep providing and working for its population and citizens it must charge a tax dependent on the needs of the citizens. This paper has been prepared putting important emphasis on the correctness and rightful information calling upon appropiate literature. Underground economy is one of the biggest issues and problems facing the comming economy. i.The effects of this for a culturally diverse. Also there must be theoretical and practical work done along side this in order to make big important steps to find a solution for underground economy. Also the pros are short lived and are over quickly.reports. Unregistered Economy In The Country Economic Impacts And Social Cost . When weighing up the pros and cons of underground economy the cons far outweigh the pros and are less known about. modern and growing economy is big and negative. For this reason processes must be put in place and work must be done so underground economy can be brought under control in developed and third world countries around the world.Master’s Thesis Sivas – 2009 Using false or illegal documents to pass laws and actions through government bodies is deceptive and misleading the government. . the cons on the otherhand are long lived and effects are around for a long term.III ABSTRACT KARATAY Özcan. To combat the negative effects of underground economy we must call upon everyone in the wider community as this responsibilty falls upon every one of us.
Informal Economy. Social Costs . Goverment Economy.IV Key Words : Formal Economy.
V ŞEKİLLER VE TABLOLAR DİZİNİ--------------------------------------------------.I ABSTRACT------------------------------------------------------------------------------------III İÇİNDEKİLER-------------------------------------------------------------------------------.XIV .XIII KISALTMALAR--------------------------------------------------------------------------.V İÇİNDEKİLER ÖZET -----------------------------------------------------------------------------------------.
1. 1. Araştırmanın Konusu ve Problemi---------------------------------------------. BÖLÜM ARAŞTIRMANIN KAVRAMSAL ve KURAMSAL ÇERÇEVESİ KAYIT DIŞI EKONOMİNİN TANIMI VE UNSURLARI ve KAYIT DIŞI EKONOMİ TEORİLERİ 2.2. 220.127.116.11. 1.3.9 Yeraltı Ekonomisi ( Yasadışı Faaliyetler)--------------------------------------10 Yarı Kayıtlı Ekonomi --------------------------------------------------------------11 Gelirlerin Yasal Olarak Kayıt Dışında Bırakılması---------------------------11 Gelirlerin Yasalara Aykırı Olarak Kayıt Dışına Çıkarılması ----------------12 Kayıtlara Hiç Girmeyen Ekonomi-----------------------------------------------13 Kayıt Dışı Ekonomi Teorileri ----------------------------------------------------15 Oyun Teorisi Yaklaşımı ----------------------------------------------------------15 Arz .2. 2. 2. 1.8 Kayıt Dışı Ekonominin Unsurları----------------------------------------------. 2. 2. 2.3.2. 2. Kayıt Dışı Ekonominin Tanımı ------------------------------------------------.18.104.22.168. 2.1. 1. BÖLÜM GİRİŞ 1.2.3. 1. 2.3 Araştırmanın Amacı ve Önemi-------------------------------------------------.22.214.171.124 Araştırmanın Sayıltıları---------------------------------------------------------.3.VI 126.96.36.199.6 2.1.5 Araştırmanın Sınırlılıkları-------------------------------------------------------. 2.2.5 Araştırmanın Kavramları -------------------------------------------------------.2.1. 188.8.131.52.Talep Yaklaşımı-------------------------------------------------------------17 Rasyonel Seçim Teorisi-----------------------------------------------------------18 Laffer Eğrisi Yaklaşımı -----------------------------------------------------------20 .3 Araştırmanın Yöntemi ve Bilgi Toplama Teknikleri-----------------------.3.3.
2. Haksız Rekabet---------------------------------------------------------------------32 3.2. Vergi İstisna Ve Muafiyetleri ---------------------------------------------------44 . 184.108.40.206. 220.127.116.11.7.2. Kayıt Dışı Ekonominin Özellikleri --------------------------------------------22 Yasalara Aykırı Olması -----------------------------------------------------------22 İstatistiksel Olarak Ölçülememe-------------------------------------------------23 Gelir veya Fayda Elde Etme -----------------------------------------------------24 Ekonomik Sisteme Uygunluk ----------------------------------------------------24 Ekonomik Faaliyetlerinin Düzensiz Olması -----------------------------------25 Vergilendirilmemiş Olması-------------------------------------------------------25 Ahlaki Normlara Aykırılık -------------------------------------------------------26 Kayıt Dışı Ekonominin Ortaya Çıkış Sebepleri -------------------------------27 Ekonomik Nedenler ---------------------------------------------------------------28 Ekonomik İstikrarsızlık -----------------------------------------------------------28 Enflasyon ---------------------------------------------------------------------------29 Gelir Dağılımında Oluşan Dengesizlikler --------------------------------------30 Ekonomik Krizler------------------------------------------------------------------31 Nakit Ekonomisi -------------------------------------------------------------------31 Tarım Sektörü Çalışanları --------------------------------------------------------33 Mali Nedenler ----------------------------------------------------------------------33 Vergi Yükü ve Vergiye Karşı Direnç -------------------------------------------34 Vergilendirme Ortamının Belirsizliği-------------------------------------------37 Denetim Yetersizliği--------------------------------------------------------------39 Vergi Afları ------------------------------------------------------------------------42 KDV Pazarlığı ---------------------------------------------------------------------45 Muhasebe ve Müşavirlik Hizmetlerinin Yetersizliği -----------------------45 Sosyal Güvenlik ve İş Hayatından Kaynaklanan Sebepler -----------------46 Sosyolojik Sebepler---------------------------------------------------------------49 3. 3. 3.1.2. 18.104.22.168.2.6. 3.1.1 3.1.4. BÖLÜM KAYIT DIŞI EKONOMİNİN ÖZELLİKLERİ ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLERİ ve ÖLÇME YÖNTEMLERİ 22.214.171.124.126.96.36.199. 3. 3. 3. 188.8.131.52.2.1.1. 184.108.40.206.220.127.116.11.2.VII 18.104.22.168.5.1. 3. 3. 3. 3. 22.214.171.124.7.3. 126.96.36.199.4.2.1. 3.1.1. 3.2. 3. 3.2. 3. 188.8.131.52.2.1.
3.4. 3. 3.7.2. Sanal Oran (Emisyon Hacmi) Yaklaşımı -------------------------------------63 3.3.2. Ekonometrik Yaklaşım ----------------------------------------------------------64 .2.2. 184.108.40.206.220.127.116.11.18.104.22.168.3.2.3. Cinsiyet ------------------------------------------------------53 Gelir Seviyesi ---------------------------------------------------------------------53 Yolsuzluk ve Rüşvet -------------------------------------------------------------54 Vergi Bilinci ve Vergi Ahlakı --------------------------------------------------55 Toplumsal Baskı------------------------------------------------------------------57 Psikolojik Nedenler --------------------------------------------------------------58 Hobi Alışkanlıkları---------------------------------------------------------------58 Kimlik Arayışı --------------------------------------------------------------------58 Diğer Kişilerin Ekonomik Faaliyetleri ----------------------------------------58 Teknolojiye Bağlı Nedenler ----------------------------------------------------59 Kayıt Dışı Ekonomiyi Ölçme Yöntemleri ------------------------------------60 Mikro (Doğrudan) Yöntemler --------------------------------------------------60 Makro ( Dolaylı ) Yöntemler ---------------------------------------------------61 GSMH Yaklaşımı ----------------------------------------------------------------61 Vergi İncelemeleri Yoluyla Ölçme Yaklaşımı -------------------------------62 İstihdam Yaklaşımı --------------------------------------------------------------62 Parasalcı Yaklaşım ---------------------------------------------------------------63 3.2. İşlem Hacmi Yaklaşımı ---------------------------------------------------------64 3.4. 3.2. 3.4.2. 3. 22.214.171.124.2.2.1. 3. 126.96.36.199. 188.8.131.52. Medeni Hal.2.3.6. 3. 3.4.2. 3. Nüfus Artışı ------------------------------------------------------------------------49 Göç -----------------------------------------------------------------------50 Eğitim Düzeyi ---------------------------------------------------------------------51 Ahlaki Normlarda Oluşan Değişiklikler ---------------------------------------52 Yaş.184.108.40.206.220.127.116.11.4.1.3. 3.2.4. 3. 18.104.22.168.VIII 3. 3. 3.3. 22.214.171.124.126.96.36.199.2.3.
4.13.9. 188.8.131.52.6.9. 4.5. 4. 184.108.40.206. 4.1. 220.127.116.11.7.10.1. 18.104.22.168. 4.IX 4.2.4. 4. 4. 22.214.171.124.126.96.36.199.11.1.1. İhracat Rakamlarına ve Ödemeler Dengesine Etkisi --------------81 Ekonominin Dolarize Olması Bakımından Etkisi ---------------------------81 Ekonomi Politikalarında Meydana Gelen Sapmalar ------------------------82 Kamu Harc.2.2. 4.12.1. 4.1.1. 188.8.131.52. /Gsmh) ---------------------------------------------------------------------------78 4.1. 4.2. 184.108.40.206.1. 4.1. BÖLÜM LİTERATÜRDE KAYIT DIŞI EKONOMİ 4.6. Ekonomik Göstergelere Etkisi--------------------------------------------------81 4.1. 4.2.2. Kayıt Dışı Ekonominin Olumlu Etkileri --------------------------------------66 Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi-----------------------------------------67 Rekabet Gücü Üzerindeki Etkisi -----------------------------------------------69 Sosyal Yapı Üzerindeki Olumlu Etkileri -------------------------------------69 Gelir Dağılımı Üzerindeki Etkisi ----------------------------------------------70 Ekonomik İstikrar Üzerindeki Etkisi ------------------------------------------70 Ekonomideki Dinamizme Etkisi ----------------------------------------------71 Kayıtlı Ekonomi Üzerindeki Etkisi --------------------------------------------71 Kaynak Kullanımı Üzerine Etkisi----------------------------------------------72 Enflasyon Vergisinin Mükellefi Olması --------------------------------------74 Çoğaltan Etkisi -------------------------------------------------------------------75 Kayıt Dışı Ekonominin Olumsuz Etkiler------------------------------------76 Ekonomik ve Mali Düzen Üzerindeki Olumsuz Etkileri -------------------77 Ekonomik Büyüme Oranları Üzerinde ----------------------------------------77 Vergi Yükü ve Vergi Adaleti Üzerindeki Etkisi -----------------------------77 Kamu Kesiminin Ekonomideki Büyüklüğüne Etkisi Vergi Kapasitesi Üzerindeki Etkisi --------------------------------------------79 Vergi Esnekliği Üzerinde Etkisi -----------------------------------------------80 Milli Gelir Üzerinde Etkisi -----------------------------------------------------80 İşsizlik Oranına Etkisi -----------------------------------------------------------80 Enflasyon Oranına Etkisi--------------------------------------------------------80 İthalat.2. 220.127.116.11.2. 18.104.22.168. Gelir Dağılımına Etkisi----------------------------------------------------------83 .1. 4. 4.1.
2.5. Çalışma Hayatı Ve Sosyal Güvenlik Üzerindeki Olumsuz Etkisi---------84 Teknolojik Gelişmeler Üzerine Etkisi ----------------------------------------85 Kayıtlı Ekonomi Üzerindeki Olumsuz Etkisi --------------------------------86 AB’ Ye Girme Sürecinde Oluşturduğu Olumsuz Etki ----------------------88 5.7. 5. 5.2.5. 5.4 4. 5. 5.100 Anti-Sosyal Davranışların Artmasına ve Yayılması Yol Açması ------.4.1. 22.214.171.124 Yaşanabilir Çevrenin Tehlikeye Girmesi ----------------------------------.6.8. 4.94 Kadın İşçiliği----------------------------------------------------------------------95 Çocuk İşçiliği ---------------------------------------------------------------------96 İşsiz Kalma Korkusu-------------------------------------------------------------96 Çarpık Kentleşme ----------------------------------------------------------------97 Rüşvet ve Yolsuzluk -------------------------------------------------------------97 Organize Suç Ekonomisinin ( Örgütlerinin ) Ortaya Çıkması -------------98 Toplum Üzerinde Kültürel ve Psikolojik Değişimin Başlatılması -----.2. Kırsaldan Kentlere Göç Sonucu Oluşan Maliyetler ------------------------.104 Terör -------------------------------------------------------------------------.101 Aile Birliğini Tehdit Etmesi -------------------------------------------------. 126.96.36.199 Vatandaşlık Bilincinin ve Ahlakının Yitirilmesi ( Yozlaşma) --------.3. 188.8.131.52.4.2. 5.1. BÖLÜM KAYIT DIŞI EKONOMİNİN TOPLUMSAL MALİYETİ 5.1.1. 5. 5.108 .2. 5.4. 5.1.3. 5. 4.4.103 Demokrasinin Yozlaşması ---------------------------------------------------.103 Toplumsal Refahın Düşmesi ------------------------------------------------.4.X 4.
6. 184.108.40.206.120 Yoksullukla Mücadele Edilmelidir -----------------------------------------. -------------------------------------------------------------. 220.127.116.11.2.112 Vergi Oranlarının Düşürülmesi ve Vergi Tabanının Genişletilmesi---. 6.111 Vergi İstisnaları.121 Göç Azaltılmalıdır.1.3.124 . 18.104.22.168.122 Vergi Sistemi Ve Vergi Denetimi Açısından Alınacak Önlemler------. 6.5. 22.214.171.124 Vergi Sisteminden Kaynaklanan Sorunlara Yönelik Öneriler ----------.120 Sosyal Açıdan Alınacak Önlemler------------------------------------------. --------.2.123 Vergi Sisteminin Karmaşık Yapıdan Kurtarılması -----------------------.1.115 Vergi Affı Uygulamalarının Olağanlıktan Çıkartılması -----------------.121 Nüfus Artışının Olumlu Sonuçları ------------------------------------------. 6. 6.2. 6.3. 6.1.116 İdari Açıdan Alınacak Önlemler --------------------------------------------.114 Uzlaşma Müessesesinin Kaldırılması --------------------------------------.4.1. 6.1.1.XI 6. 6. Muafiyetleri Ve Teşviklerinin Gözden Geçirilmesi-.2.1. Bilgi Akışı ve Kamu Kaynakların İsraf Edilmediği İnancının Yerleştirilmesi Koordinasyon Sağlanmalıdır. 6.1 6.3. 6.5. 6.114 Enflasyon Muhasebesi Uygulamasına Geçilmesi ------------------------. 6. ------------.1.118 Vergi Ya da Kimlik Numarası Uygulaması Yaygınlaşmalıdır. ------------------. Mali Açıdan Alınması Gereken Önlemler ---------------------------------.2.3.123 Vergi Cezaları Etkin Bir Şekilde Uygulanmalı ---------------------------. BÖLÜM KAYIT DIŞI EKONOMİYİ KARŞI ÇÖZÜM ÖNERİLERİ 126.96.36.199.2.117 Yönünde Uygulamalar Yapılmalıdır.121 Nüfus Artışının Olumsuz Sonuçları ----------------------------------------. 6.4. 6. 6.4.117 Vergilemenin Mali Amacı ve Önemi Kavratılmalıdır.------------------------------------------------------------. 6.4.120 Nüfus Artış Hızı Kontrol Altına Alınmalıdır------------------------------.117 Devletin Kurumları Arasında Sağlıklı Eşgüdüm. ----------------------------------------------------.1.111 Vergi Kaçırma Olanakları Kısıtlanmalıdır.1.1.6. 6.119 Kobi'leri Devlet Kayıtlarına Alacak Tedbirler Alınmalıdır.--------------------------------.188.8.131.52 Vergi Cezalarının Yaptırım Gücünün Artırılmasının Sağlanması --.184.108.40.206 Nakit Para Kullanımı Azaltılmalı -------------------------------------------. 6.2.
2.7. Özelge vb.4.126 Denetim Etkinliğinin Artırılması Amacıyla Yapılabilecekler ----------.220.127.116.11. 18.104.22.168 SONUÇ VE DEĞERLENDİRME KAYNAKÇA .132 Vergi İstihbarat Merkezi’nin Etkinliği -------------------------------------.134 ------------------------------------------------. Sunulması 22.214.171.124.4.5.124 Haline Getirilmeli Yararlanılmalıdır Cihazlarla Kesilmesi ----------------------------------------------------------------------.3. 6. 6.4.4. 6.130 Banka Ödemeleri --------------------------------------------------------------. 6.131 Özel Usulsüzlük ve Trafik Para Cezalarının ( POS ) v.2.4. 6.130 Her Türlü Genel Tebliğ.2.1.2. Vergi İdaresinin Etkinliğinin ve Verimliliğinin Artırılması İle İlgili Vergi Dairelerinin Mükellef Sayılarında Bir Standart Olması----------.127 ------------------------------------------------------------------------.126.96.36.199.129 Vergi İncelemelerinde Teknik ve Teknolojik Olanaklardan Yeterince Beyannamelerin İnternetten Gönderilebilmesi----------------------------. 6.133 -----------------------------------------------.9.137 Alınacak Önlemler. İnternet Ortamında Kamuoyuna ------------------------------------------------------------------------.8.3. 6.131 Vergi Dairesine Yönelik Veri Tabanı --------------------------------------.4.6.XII 6.2.127 Vergi Denetim Birimi İdarenin Dışında Bağımsız.b Elektronik Vergi İdaresinde Eksikliği Duyulan Halka İlişkiler Birimi -------------.2.2.9. 6.2.5 6. Özerk Bir Kurum ----------------------------------------------------------------------. ------------------------------------------------------------------------.9. 6.125 Vergi Denetimi Yönünden Alınması Gereken Önlemler ----------------.
5: Toplanan Vergilerin Harcanmasına İlişkin Düşünceler ----------------56 Bilinç---------------------------------------------------------------------------57 Kayıtlı/Kayıt Dışı Ekonomi Kayıtlı/ Kayıt Dışı Ekonomi Arasındaki İlişki -------------------------72 Arasındaki İlişki -------------------------72 Kayıt Dışı Ekonominin Olumsuz Etkiler ----------------------------------76 Lorenz Eğrisi -------------------------------------------------------------------83 .10: Vergi Kaçırmanın.11: Şekil 3 .1: Şekil 4. Cezalandırılması Gereken Ciddi Bir Suç Olduğunu Düşünüyorum-----------------------------------------------------------------------------------44 Şekil 3 .2: Şekil 3 .4: Şekil 3 .2: Şekil 4.1: Şekil 3 .5: Düşünceler Şekil 3 .XIII ŞEKİLLER ve TABLOLAR DİZİNİ Tablo 2.8: Şekil 3 .6: Şekil 3 .1 : Vergi Mükellefleri ve Denetleme İlişkileri -------------------------------16 Şekil 3 .3: Şekil 3 .12: Şekil 4.3 : Şekil 4.9: Düşünceler Verimlilik ve Kayıt Dışı Ekonomi İlişkisi --------------------------------32 Vergi İndirimine Yönelik Düşünceler -------------------------------------34 Laffer Eğrisi ------------------------------------------------------------------35 Vergi Çeşitlerine Yönelik Düşünceler -------------------------------------38 Vergilendirme İle İlgili Kanunların Anlaşılırlığı Konusundaki -------------------------------------------------------------------------------39 Yakalanma Olasılığı Hakkındaki Düşünceler ----------------------------40 Denetlenme Olasılığı Hakkındaki Düşünceler ---------------------------41 Vergi Affına Yönelik Düşünceler ------------------------------------------42 Vergi Kaçıranlara Uygulanan Cezaların Caydırıcılığı Konusundaki ----------------------------------------------------------------------------------43 Şekil 3 .7: Şekil 3 .
G K.O.T.B.G ÖİK S.V K.V GİB GSMH GSYİH İ.V KOBİ M.XIV KISALTMALAR G.E SSK T.B TESEV TÜSİAD TİSK Gelir Vergisi Gelir İdaresi Başkanlığı Gayri Safi Milli Hasıla Gayri Safi Milli Yurt İçi Hasıla İstanbul Ticaret Odası İstanbul Üniversitesi Katma Değer Vergisi Kamu Kesimi Borçlanma Gereği Kurumlar Vergisi Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler Milli Gelir Özel İhtisas Komisyonu Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Sigortalar Kurumu Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etütler Vakfı Türk Sanayicileri ve İş Adamları Derneği Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu .Ü K.O İ.B.K.B.D.
. yer altı. kayıtlı olmayan. En önemlisi ise vergi gelirleri yoluyla sağlanması beklenen finansman kaynaklarının azalmasına yol açarak.V ). ya hiç belgeye bağlanmayarak ya da içeriği gerçeği yansıtmayan belgelerle. 1970’li yılların sonlarında yayımlanan birkaç makale ile ekonomistlerin dikkatini çekmeye başlayan kayıt dışı ekonomi kavramı literatürde gayri resmi.1). kamu açıklarının büyümesine ve sosyal güvenlik açıklarının büyümesine ve sosyal güvenlik sisteminin bozulmasına sebep olmaktadır (Us. yasadışı. Kayıt dışı ekonominin genişlemesi bir taraftan çalışanların güvencesiz kalmasına yol açarken diğer taraftan kayıtlı ekonomi aleyhinde haksız rekabete yol açmaktadır.1 1. enformel. s. Bunlardan en önemlisi kayıt dışı ekonomidir. BÖLÜM GİRİŞ Dünya ekonomisinde son yarım asırdır meydana gelen gelişmeler oldukça karmaşık bir tablo olarak karşımıza çıkmaktadır. gölge ekonomi gibi farklı isimler taşımaktadır ( Akalın Kesikoğlu. gerçekleştirilen ekonomik olayın ( alış/ satış) devletten ve işletme ile ilgili öteki ( ortaklar. görünmeyen. s. Ekonomik sorunlar gelişmiş ülkeler. kazanca bağlı katılan işçiler v. düzensiz. kayıtlı ( resmi ) ekonominin dışına taşınmasıdır ( Altuğ 1999. 2004. kayıt dışı ekonomi.b) kişilerden tamamen ya da kısmen gizlenerek kısmen gizlenerek.72). 2007. Kısa bir tanımını yapacak olursak. Değişik tanımları da kayıt dışı ekonominin büyük bir sorun olarak karşımıza çıktığı bir gerçektir. ikinci. Kayıt dışı ekonominin kavramının iktisatçılar tarafından incelenmeye ve tartışılmaya başlanmasının temelleri 1970’li yıllara kadar uzanmaktadır. s. alacaklılar. gelişmekte olan ülkeler ve az gelişmiş ülkelerde farklılık gösterdiği gibi bir takım ekonomik sorunlar bütün ekonomiler için geçerlidir.
2 Problemin büyüklüğünün spesifik biçimde tahmin edilebilir olması problemin çözümü için kolaylık sağlar. . Üçüncü bölümde kayıt dışı ekonominin özellikleri ortaya çıkış sebepleri ve ölçme yöntemleri anlatılmıştır. olumlu ve olumsuz etkilerine değinilmiştir. kayıt dışı ekonominin kapsamına ve genel özelliklerine değinilmiştir. İkinci bölümde araştırmanın kavramsal ve kurumsal çerçevesi ele alınarak. toplum ilişkilerine ve toplumsal yapıya etkileri anlatılmaya çalışılmıştır. “ Kayıt Dışı Ekonomi Ülke Ekonomisine Etkileri ve Toplumsal Maliyeti ” konulu bu çalışma üç bölümden oluşmaktadır. kayıt dışı ekonominin tanımı. unsurları ve kayıt dışı ekonomi teorileri ele alınmıştır. Beşinci bölümde kayıt dışı ekonominin toplumsal maliyeti ele alınarak. Altıncı ve son bölümde kayıt dışı ekonomiyi azaltmak için alınacak önlemler ile çalışma sonlandırılmıştır. Kayıt dışı ekonomi büyüklüğünü ve ekonomi üzerinde meydana getirdiği etkinin net olarak bilinmesi kayıt dışı ekonominin sahip olduğu özelliklerden dolayı zordur. Dördüncü bölüm de Literatürde kayıt dışı ekonomi ele alınarak. Birinci bölümde genel olarak kayıt dışı ekonominin literatürde bulunan tanımlarına. Ancak sınırları ve büyüklüğü tahmin edilemeyen problemin çözümü için ileri sürülecek her şey aciz kalacaktır.
Bu konu etrafında kayıt dışı ekonomi kavramı çerçevesinde . . 1. Kayıt dışı ekonomi unsurlar ve faaliyetler nelerdir ? Kayıt dışı ekonomiyi açıklamaya çalışan teoriler nelerdir ? Kayıt dışı ekonominin ülke ekonomisine olumlu ve olumsuz etkileri nelerdir? Kayıt dışı ekonominin toplumsal maliyeti nelerdir Kayıt dışı ekonomiye yönelik çözüm önerileri nelerdir? Gibi sorularının cevapları bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Araştırmanın Konusu ve Problemi Yirminci yüzyılda sürekli olarak nitelik değiştiren ve gelişime uğrayan iktisadi hayat beraberinde değişik niteliklerle ortaya çıkan bir takım problemler getirmiştir.3 1. ve psikolojik etkilerinin ne olduğu ayrıca kayıt dışının boyutlarının ne kadar olduğu araştırmamızın problemini ” oluşturmaktadır. faydalarının yanında zararlı etkileri olan kayıt dışı ekonomi sorunsalı temel konusu ve problemi olacaktır. Araştırmanın Amacı ve Önemi Bu araştırmada temel amaç kayıt dışı ekonominin ne olduğu ve ekonomi üzerinde meydana getirdiği olumsuz etkilerin ortaya atılması ve bu etkilerin tespit edilip. toplumsal.1.2. Bunlar geçen yüzyılın başından itibaren başlayarak şimdiye kadar değişik şekilde gelmiştir. Günümüzde bu problemlerin en karmaşık olanı ve önde yer alanı tabiri yerindeyse ekonomide anestezik etki oluşturan kayıt dışı ekonomi vardır. “ Kayıt dışı ekonominin ulusal ekonomilere ne gibi zararlar verdiği bunun ekonomik. Büyüklüğü tam olarak ölçülemeyen. ekonomi ve toplum üzerinde meydana getirdiği etkilerin ortaya çıkarılıp maliyeti konusunda ileri sürülen çözüm önerilerini ele alıp bu konuda yapılabilecek çalışmalara ışık tutmaktır.. siyasi.
Ayrıca konu üzerinde yapılan bu çalışma ile alınabilecek mali. Ayrıca sivil toplum kuruluşları ve bu konu üzerinde gerçekleştirilen proje çalışmaların sayısının gün geçtikçe artması konuya ayrı bir ehemmiyet kazandırmıştır.4 Kayıt dışı ekonomi sorunsalının olduğu ekonomik. olanakları oluşturacağı. Ayrıca bu konu üzerinde Devlet Planlama Teşkilatı. devlet. Bunun sonucunda siyasetin yozlaşmasına . devlet yönetiminin istikrarsız olmasına ve toplumsal problemlerin kronik hale gelmesine yol açacaktır. Kayıt Dışı Ekonomi – Kayıtlı Ekonomi ilişkileri hakkında. tartışma ve yeni araştırmaların yapılmasına köprü olması. yönüyle ( az dahi olsa ) yardımcı olacağı umulmaktadır. Bu çalışma ile daha çok kayıt dışı ekonominin toplumsal maliyeti irdelenerek diğer çalışmalardan farklı olarak kayıt dışı ekonominin ele alınmayan önemli bir yönüne değinilmiştir. idari. Toplumu oluşturan bireylere vatandaş olma bilincinin yerleştirilmesi ve bu bağlamda ekonomik hak ve ödevlerin hakkıyla yerine getirilmesi. Siyasetin ve ekonominin yönlendiricisi konumunda olan kayıt dışı ekonomi cephesi kendine hayat hakkı verecek olan siyasi ekolünde finansmanlığını yaparak kendisine hayat hakkı verecek olanlar ile ülke yönetiminde söz sahibi olacaktır. Yeni bir ekonomi hastalığı diyebileceğimiz kayıt dışı ekonominin etkilerinin ekonomik istikrara ve devlet maliyesine olan etkilerinin yanında mali olmayan etkilerinin de olması bu konuyu önemli hale getirmiştir. Bu açıdan bu çalışma önem taşımaktadır. toplum ve birey üzerinde meydana getirmiş psikolojik etkilerinin ortaya çıkarma amacıyla konu ele alınmaya çalışılmıştır. Araştırma ile . Kayıt dışı ekonomi ile mücadelede daha rasyonel ve orijinal fikirlerin ortaya çıkması. 2. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığının ortaya koymuş olduğu çalışmalar bu konunun devlet yönetimi nezdinde ne kadar önemli ve çözüm bekleyen bir sorun olduğunu ortaya koymuştur. 3. 1. Devletlerin önemli gelir kaynaklarının kayıt dışı ekonomi ile erozyona uğradığı gerçektir. ahlaki. siyasi ve teknolojik tedbir ve önlemlerin gerekliliği bu . sosyolojik ve her düzeyde algılanmasının yanında özellikle ekonomik birimler olan. düşünme.
1. internet ve süreli yayınlar takip edilerek yürütülmüştür. yorumlanmıştır. Ayrıca. İlgili İnternet sayfaları incelenmiştir. Belirtilen bu aşamalar. bakanlık ve müsteşarlıklıların yapmış olduğu uygulamalar ve çalışmalar dikkatle incelenmiştir. 3. bütün giderler araştırmacı tarafından Bu araştırmanın dayandığı sayıltılar şunlardır : .1. ve Köşe yazılarına bakılmıştır. Teorik olarak bu konuda ileri sürülen bütün öneriler uygulanabilir nitelikte olması bu konuyu önemli hale getirmiştir. 2. 1. karşılanmıştır. Araştırmanın Sınırlılıkları Araştırma ile ilgili sınırlamalar şöyle sıralanmaktadır: Araştırma.2.5 çalışma ile irdelenmiştir. Araştırma Ekonomideki kayıt dışı ekonomini kavramının doğası gereği alan araştırması. Tez ve makale çalışmaları incelenmiştir. Araştırmanın Sayıltıları Araştırmanın yapılacağı süre iki yarı dönem ile sınırlandırılmıştır. dernek. 1. Araştırmanın Yöntemi ve Bilgi Toplama Teknikleri Araştırma konu ile ilgili belgesel (kütüphane ) ve kaynak tarama yöntemi kullanılmıştır. Araştırma konusu ile ilgili.3. Araştırma için herhangi bir gerçek kişi. etkileri ve toplumsal maliyeti ile sınırlandırılmıştır. anket ya da mülakat şeklinde yapılmamış üniversite kütüphaneleri. 1.3. şekil ve tabloların önemli katkısıyla çözümlenerek. Kütüphane kaynakları kullanılmıştır. vakıf ve kamu kurumlarından mali destek alınmamış.Bu konu sadece teorik bir çerçevede ele alınmıştır.3. ekonomi ile ilgili olan kayıt dışı ekonomi olup kavramın tanımı.
para kullanılarak ya da para kullanılmadan insanlar arasında değişim işlemlerine neden olan faaliyetlerin incelenmesidir. Araştırmanın Kavramları Araştırmamızın temel kavramları. işgücü. sınırlı (kıt) üretim kaynakları ile en iyi şekilde nasıl giderilebileceğini inceleyen bir bilim dalıdır.3. sınırsız (sonsuz) insan ihtiyaç ve isteklerinin. insanların ve toplumların para kullanarak ya da para kullanmadan zaman içinde çeşitli mallar üretmek ve bunları bugün ve gelecekte tüketmek üzere. Günümüzde ekonomistler “Ekonomi. Kayıtlı Ekonomi. toplumdaki bireyler ya da gruplar arasında bölüştürmek için. Buna göre kayıtlı ekonomi . Ekonomi. Kayıtlı Ekonomi : Devlet muhasebesi altına alınan ve işlem gören her türlü ekonomik faaliyeti kayıtlı ekonomi şeklinde ifade ederiz. Kayıt Dışı Ekonomi ve Maliyet olmak üzere dört tanedir. insanların çeşitli mallar üretmek ve bunları tüketmek üzere toplumun çeşitli üyelerine bölüştürmek için kıt ya da sınırlı üretim kaynaklarını (toprak. günlük geçimini kazanırken ve yaşamını devam ettirebilmek için ekonomik olarak anlam ifade eden etkinliklerini ve faaliyetlerini nasıl düzenlediğini inceler. Ekonomi.6 Veri toplama aracının geçerliği için uzman kanısı yeterlidir. Ekonomi. Ekonomi servetin yönetilmesidir. Ekonomi: Ekonominin çeşitli tanımları vardır . Ekonomi. kıt üretim kaynakları kullanmak konusundaki tercihlerini inceler. Kullanılan dokümanlarda ileri sürülen fikirlerin geçerliliği ve Konu ile ilgili çalışmalar alanlarında yeterliliği kabul edilmiş uzman doğruluğu kabul edilmiştir. 1. Ekonomi. makine gibi sermaye malları ve teknik bilgi) hangi biçimde kullandıklarını inceler. kişilerce yapılmıştır." şeklinde tanımlamışlardır. Ekonomi.3. insanı.
Genel olarak bir tanım yapmak gerekirse. Kayıt Dışı Ekonomi: Devlet muhasebesi altına alınamayan ve işlem görmeyen her türlü ekonomik faaliyeti kayıt dışı ekonomi şeklinde ifade ederiz. İktisadi olarak tanımını yapacak olursak bir veya daha fazla malın elde edilmesi için harcanan üretim faktörlerinin (emek. Maliyet : Herhangi bir varlığı elde etmek için katlanılan maddi ve manevi unsurlara denir. kanuni belgelerle belgelendirilen. kayıt dışı ekonomi. . yetkili kamu organlarınca normal kurallar çerçevesinde kontrol edilen ve milli gelir hesaplamalarında dikkate alınan ekonomik işlem ve faaliyetlerin tamamıdır.7 resmi kayıtlara giren. gayri safi milli gelir hesaplarını elde etmede kullanılan bilinen istatistik yöntemlerine göre tahmin edilemeyen ve gelir yaratıcı ekonomik faaliyetlerin tümüdür. sermaye. Ekonomik faaliyetlerin fiilen gerçekleşmiş olmasına rağmen bu faaliyetlerle ilgili kayıtların devlet ya da işletme tarafından kayıt altında tutulmaması olarak da tanımlanabilir. toprak) toplamına denir.
resmi olmayan ekonomi.4). faturasız alış-veriş haksız yere muafiyet. Bilinen istatistik yöntemlerine öre tahmin edilemeyen ve Gayri Safi Milli Hasıla hesaplarını elde etmede kullanılmayan gelir yaratıcı ekonomik faaliyetlerin tümüdür ( Derdiyok. Kayıt dışı ekonomi illegal ekonomi. değişik faaliyetleri kapsayan oldukça karmaşık bir olgu olması nedeniyle kayıt dışı ekonomi ile ilgili olarak ortaya çıkan ilk zorluk. adlarla (Aydemir. Bu nedenledir ki tanımı kadar adlandırılmasında da değişik görüşler ortaya çıkmıştır (Gelir İdaresi Başkanlığı. nakit ekonomisi. işleri de kapsamaktadır (Selman. düzensiz ekonomi. kayıp ekonomi. marjinal ekonomi. uyuşturucu ticareti gibi gayri kanuni işler olabileceği gibi. kara ekonomi. bu kavramın tanımlanmasında ortaya çıkmaktadır. vergi kaçakçılığı. s. Bu ekonomik faaliyetler. Kayıt Dışı Ekonominin Tanımı Kayıt dışı ekonominin çok boyutlu. 2009). s. ikinci bir işte çalışma. karşılığında ücret ve para alınan buna mukabil herhangi bir belge verilmeyen her türlü yardım vb. indirim ya da sübvansiyonlardan faydalanma. karaborsa ekonomisi.1.54 ). BÖLÜM ARAŞTIRMANIN KAVRAMSAL ve KURAMSAL ÇERÇEVESİ KAYIT DIŞI EKONOMİNİN TANIMI VE UNSURLARI ve KAYIT DIŞI EKONOMİ TEORİLERİ 2. Kayıt dışı ekonomi .8 2.5 ) benzer anlamlara gelen kayıt dışı ekonomi kavramı. gizli ekonomi. 1993. Başka bir ifade ile kayıt dışı ekonomi belgeye hiç bağlanmamış ya da içeriği gerçeği yansıtmayan belgelerle gerçekleştirilen ekonomik faaliyetlerin devletin bilgisi dışına taşınmasıdır. nakit ekonomisi. paralel ekonomi. [GİB]. enformel ekonomi. 2007. sigortasız çalışma. vergi dışı ekonomi gibi vb. 1995. s. kaçakçılık. gözlenemeyen ekonomi.
Yarı Kayıtlı Ekonomi . Bunlar.9 kısaca kamunun denetimi dışındaki ekonomik faaliyetler olarak tanımlanabilir. Yeraltı Ekonomisi ( Yasadışı Faaliyetler) II.8 ). 2002. gelir elde edenler açısından üç grupta toplanabilir ( Sarılı.33). Black economy (Kara Ekonomi) Paralel Economy (Paralel Ekonomi) Cash Economy ( Nakit Para Ekonomisi) Secod Economy (İkinci Ekonomi) Clandestine Economy ( Gizli Ekonomi) Shadow Economy ( Gölge Ekonomi) Dual Economy (İkili Ekonomi) Submerge Economy ( Gizli Ekonomi) Gray Economy ( Gri Ekonomi) Subterranean Economy ( Yeraltı ekonomisi) Hidden Economy ( Gizli Ekonomi) Subeconomy ( Alt Ekonomi) gibi çok sayıdaki kavrama bakmak bile tanım güçlüğü konusunda bir fikir vermektedir ( Ilgın. Yabancı literatürde kayıt dışı ekonomiyi ifade etmek üzere ortaya konulan. s. I. s. 2. 1999. Kayıt Dışı Ekonominin Unsurları Kayıt dışı ekonomi kapsamı içerisinde yer alan ve birbiriden bağımsız farklılık gösteren unsurlar. Bireylerin ve ya işletmelerin ekonomik faaliyet ve işlemlerini kamunun denetimi dışında tutmasının en önemli nedeni ise vergi kaçırma arzusudur. Batılı ekonomiler de kayıt dışı ekonomi denildiğinde daha çok uyuşturucu ve silah kaçakçılığı gibi yasadışı sektörler akla gelmektedir.2.
yasalarca gerçekleşmesi yasaklanmış olan tüm faaliyetler ile bu faaliyetler sonucu elde edilen gelirler yasa dışı ekonomi kapsamında değerlendirilir. Kayıtlara Hiç Girmeyen Ekonomi Yukarda sayılan üç unsurun ortak özelliği. gelir elde edenlerin. Yasa dışı uyuşturucu üretimi ve ticareti Silah kaçakçılığı Fahişelik Yolsuzluk Kaçakçılık Yasa dışı kumar oynatmak Tefecilik Çalınmış malların ticaretini yapmak Yasaların suç saydığı her türlü faaliyet kayıt dışı ekonomi içinde yer almaz. Burada önemli olan. 2. Sadece daha önce meydana gelmiş olan gelirin el değiştirmesine sebep .1. 1999. elde ettikleri gerçek gelirlerinin bir kısmını veya tamamını kayda geçirmiyor ve bu gelirler üzerinden de ödemesi gerekenden daha az vergi ödüyor veya hiç vergi ödemiyor olmalarıdır.2. s. yasalara ve ahlaki normlara aykırılık teşkil etmektedir ( Kırkulak. Yeraltı Ekonomisi ( Yasadışı Faaliyetler) Resmi kayıtlara girmeyen ve belgelendirilmeyen yasal ya da yasadışı faaliyetler.10 III. Yasa dışı ekonomik faaliyetler. Bu sektörde yapılan faaliyetler iktisadi bir değere sahip olmasına rağmen. kumar oynamak suretiyle elde edilen gelirler bu kazançları elde edenler açısından bakılınca gelir olmakla beraber ekonomiyi genişleten özellik taşımazlar. hırsızlık. faaliyetlerin yasaların öngördüğü şekilde yapılmaması değil faaliyetin kendisinin her hal ve takdirde yasaklanmış olmasıdır. kayıt dışı ekonomi olarak nitelendirilmektedir.154 ). Rüşvet. Bu ekonominin bir kesimini oluşturan yer altı ekonomisi.
1997.2. 01. Bu kesim içinde. Yarı Kayıtlı Ekonomi Kayıt dışı ekonomi denildiğinde aklımıza ilk gelen yarı kayıtlı ekonomidir. 2. Çünkü bu usule tabi olan mükelleflerin gelir ve giderlerinin belgelendirilmesi söz konusu değildir.1999 tarihine kadar. Faaliyetleri yasalara aykırı değildir. yasal düzenlemelerle istisna tutulan.2.16 ).1. İkincisi en önemlisi ise ekonomik ilişki içerisinde bulundukları kayıtlı sektörlerden belge almayarak. belge düzenine zarar vermekte ve bunun sonucunda ise iş ilişkisi içerisinde bulundukları kesimleri de kayıt dışına sevk etmektedir ( Şengül. Yine de kayıt dışı ekonominin ihmal edilmeyecek boyuttaki unsurlarını teşkil etmektedir. Gelirlerin yasal olarak kayıt dışına bırakılması Gelirlerin yasalara aykırı şekilde kayıt dışına bırakılması Gelirlerin Yasal Olarak Kayıt Dışında Bırakılması Ülkemizde bazı vergi mükelleflerinin elde ettikleri gelirlerin tespit edilmesinde güçlük çekilmesi nedeni ile bu gelirler. bu mükelleflerin faaliyetleri sonucu elde ettikleri kazançların yasal olarak kayıt dışında kalmasına izin verilmekteydi. Bu sebeple bu tür faaliyetler sonucu elde edilen gelirler kayıt dışı ekonomiye dahil edilmemelidir ( Bulut. vergi kanunları ile muafiyet kapsamına alınarak vergi dışında bırakılabilmekte veya ödenecek vergi devlet tarafından götürü usul ile belirlenebilmekteydi. Ancak yasal olan bu faaliyetlerden elde edilen gelirler kayıt dışında tutulmaktadır. 2.01. Diğer bir ifadeyle.11 olan suçlardır.2.2. s. 2007. Bu tür faaliyetler iki alt başlık halinde incelenebilir. götürü usule tabi mükelleflerin gerçek gelirleri gerçek gelirleri yasal olarak kayıt dışında kalmaktaydı. Bunlar kendi elde gelirleri kayıtlara sokmadıkları için ciddi bir şekilde vergi kaybına neden olmaktadır. . muafiyet tanınan ya da gerçek usulde vergilendirilmeyen mükelleflerin önemli bir bölümü gerçekten de düşük gelir düzeyindeki insanlardan oluşmaktadır.
spot piyasasında dayanıklı tüketim malları ve elektronik cihaz ticareti yapanlar Küçük sanayi bölgelerinde oto tamir.15).2.12 s.2. Götürü usule tabi mükellefler. Gelirlerin Yasalara Aykırı Olarak Kayıt Dışına Çıkarılması Mükelleflerin.iplik piyasasında çalışanlar.2. üzerinde fikir birliği ettiği ve gelirlerinin önemli bir kısmını kayıtlara geçirmediği ve yeterince vergi ödemedikleri genel kabul gören iş kolları aşağıdaki şekilde sıralanabilir (Aydemir.bakımı yapanlar ve oto yedek Sahte ve muhteviyatı itibariyle yanıltıcı belge (naylon fatura) parçası satanlar. muhasebeciler ve avukatlar) Kereste ve mobilya ticareti yapanlar. 1994. özel sektörde çalışan ve yüksek ücret Proje büroları. “ Ekonomik hayatı gözlemleyen herkesin. . Bu tür mükellefler hemen her sektörde faaliyet gösterirken. döviz büroları. kum ocakları. yapıları gereği tespit edilmesi ve denetlenmesi çok güç olduğu için daha kolay kayıt dışında kalabilmektedir. tekstil. Bazı sektörlerde yürütülen faaliyetler. kayıt dışılığın boyutlarını aslında sektörün kendi özel yapısı belirlemektedir. Oto galeri. daha az vergi ödemek ya da hiç ödememek amacıyla bazı vergi faaliyetlerinin bir kısmını veya tamamını bazı nedenlerle kayıt dışına tutmaktadırlar. düzenleyenler. Kuyumcular. 2. 16-1718). gayrimenkul alan ücretliler.” Gerçek gelirleri daha yüksek olmasına karşın. kendileri yeterince vergi ödemedikleri gibi asıl vergiyi ödemesi gereken kesimin de kazançlarına tam olarak beyan etmesine engel olmakta dolayısıyla onların da daha az vergi ödemesine neden olmaktaydı. özel inşaat işi yapan müteahhitler kiraya verenler. kendilerini hayat standardı üzerinden ödenen vergiye endekslemiş vergi erbabı ( Doktorlar. emlak komisyoncuları Kaçak olarak yurda giren demir ve akaryakıt ticareti ile uğraşanlar.
Genellikle gelişmekte olan ülkelerde görülen belge ve kayıt düzeni olmayan sektör tarafından gerçekleştirilen ekonomik faaliyetlere aşağıdaki örnekler verilebilir.2. Kayıtlara Hiç Girmeyen Ekonomi Vergi idaresinde mükellef olarak kayıtlı olmayanların gerçekleştirmiş oldukları faaliyetlerden elde ettikleri gelirler vergilenmediği için kayıt dışı olarak nitelendirilmektedir. Dolayısıyla bu sektörlerde faaliyet gösterenler. Eğlence hizmeti veren yerler ve bu iş yerlerinde çalışanlar. Kolay denetlenebilir olan sektörlerin faaliyetlerinin her aşamasında belirli yaptırımların uygulanması sonucu kayıt dışılığın önüne geçilebilirken. söz konusu sektörlerde vergisini tam ödeyen dürüst mükelleflerinde bulunduğu bilinmelidir.13 Tarımsal ürünleri alıp-satanlar. Turizme yönelik hizmet işletmeleri ve hediyelik eşya satan iş yerleri. 2. kişiler tarafından bir avantaj olarak görülmektedir. İşportacılar Hamallar Kaldırımlarda otopark işletenler Jeton ve otobüs bileti satıcıları Evlerde oluşturulan küçük atölyelerde üretim yapanlar Evlerinde özel ders verenler İnşaat ve tarım işçileri Gezici sebze ve satıcıları . Proje büroları Tekstil iplik piyasasında çalışanlar.3. gelirlerinin büyük bir kısmını gizleme eğilimlerine girdiklerinden kayıt dışılığın önüne geçilmesinde güçlükler yaşanmaktadır. denetimin zor olduğu sektörlerde kayıt dışı çalışma. gerekir ki yukarda sayılan sektörlerde faaliyet Hemen belirlemek gösterenlerin büyük bir kısmının gizleme eğiliminde olmalarına karşın.
Resmi istatistikleri bozucu etki doğururlar. 1994. Ayrıca tarım sektöründe çalışan işçilerin meydana getirdiği gelirin kavranabilmesi ve vergilendirilmesinde de büyük güçlükler bulunmaktadır . işportacılık. Kadın ve çocukları da içeren ve bu amaçla faaliyet gösteren gayri resmi sektör işçileri.14 Canlı hayvan alım.satımı yapanlar Küçük çaplı tamir ve bakım işleri yapanlar Söz konusu meslekleri icra edenlerden istisna olsa da vergi mükellefleri ortaya çıkmaktadır. içlerinden bir kısmı ekonomik olarak gerçekten etkili büyüklüğe sahiptir. . Bu tür faaliyetler genel olarak toplumsal yaşayışın istemi doğrultusunda ve sürekli bir işyeri açmaksızın ortaya çıkan faaliyetler olarak tanımlamak mümkündür. Kurallara aykırıdırlar Resmi GSMH hesapları tarafından içerilemezler Vergi kaybı doğurur. Kayıt dışı ekonomi ve unsurları olan faaliyetleri dört başlıkta toplamak mümkündür. düşük ücret karşılığı çok uzun saatler çalışırlar ve genellikle alt yapısı tamamlanmamış.20). Belediye haline uğramadan doğrudan semt pazarlarında yapılan sebze ve meyve ticareti küçümsenemeyecek boyutlardadır. Genellikle bunlar küçük ve marjinal faaliyetler olarak görülmekle birlikte. hamallık. s. birçok temel kamusal hizmetlerin ulaştırılmadığı gecekondularda yaşamaktadır ( Özütün. Bu insanlar kar elde etmekten çok. genellikle geçim sıkıntısı yüzünden kırsal kesimlerden kentlere göç eden insanlardan oluşmaktadır. Diğer yandan ekonomik faaliyetler içerisinde önemli ağırlığa sahip olan inşaat sektöründe vergi dairesinin bilgisi dışında çalışan çok sayıda işçinin varlığı ve bunların kazançları da ciddi boyutlara ulaşmaktadır. Bu sektöre katılan işçiler. ailelerinin ve kendilerinin hayatlarının devam ettirmeyi sağlayacak temel ihtiyaçların temin edilmesi amacıyla çok ağır koşullar altında çok az ücretlerle çalışmaktadır. gündelikçilik gibi günlük işlerde.
vergi ödemek ya da ödememek arasında bir kararla karşı karşıya kalmaktadır. Bu çalışmaların önemli olanlarını sıralamak olursak . Oyun Teorisi Arz . yakalanma riski ve yakalandıktan sonraki sonuçlardır. Vergi mükellefleri kendi durumlarını değerlendirerek vergiyi ödeme ya da ödememe yollarından birini tercih edebilecektir.90 ).Talep Yaklaşımı Rasyonel seçim Teorisi Laffer Eğrisi Olmak üzere dört teori ele alınacaktır. s. 1999. 2. cezaların artırılması sonucu azalmakta ve vergi kaçıranların yakalanma olasılığını da artırabilmektedir. Diğer açıdan vergi kaçırmanın maliyeti. bireyin ya da firmanın ödemediği paranın beklenilen değerine yani faydasına eşit olacaktır. Vergi mükelleflerinin vergiye karşı gösterebilecekleri davranışlar . Burada önemli olan husus vergi mükellefi olan birey ve işletmeler kendi faydalarını maksimize ederken herhangi bir ekonomik kayba uğramamak ve yasal olarak herhangi bir problemle karşılamama istekleridir.1. Oyun Teorisi Yaklaşımı Bu yaklaşımda vergi mükellefi. Kayıt Dışı Ekonomi Teorileri Kayıt dışı ekonominin fark edildiği ilk dönemlerde uzmanlar kayıt dışı ekonomiyi sosyal koşullara tepki olarak meydana gelen geçici bir olay olduğunu düşünmüşlerdir ( Wieegand. Teoriye göre vergi kaçırma oranı.15 2. Rasyonel bir birey bu durumdan elde edeceği fayda veya zararı ölçme yoluna gidecektir. Birey amacını fayda maksimizasyonu çerçevesinde belirleyecektir. Tahminlerin edilenin ötesinde kayıt dışı ekonomi giderek büyüyen ve yapısal bir sorun haline gelen bir problem olarak yer edinmiştir. Kayıt dışı ekonomiyi teorik açıdan açıklamaya yönelik birçok çalışma olmuştur.3.3. Vergi kaçırmakla ortaya çıkan fayda.
69 Kaynak : A.16 aşağıda şekil ile açıklanmaya çalışılmıştır. Vergi yükü ağırlaştıkça dürüst vergi mükellefleri.İstanbul Bağlam Vergi mükellefinin elde edeceği faydayı bu tablodaki verilere göre sıralayacak olursak. Şekilde dört tür vergi mükellefinin şartlara göre durumları ele alınmış ve değerlendirme yapılmıştır. Tablo 2.1 : Vergi Mükellefleri ve Denetleme İlişkileri DENETLEME YAPILMIŞ A C B D YAPILMAMIŞ VERGİ MÜKELLEFİ GELİR BEYAN EDİLMİŞ BEYAN EDİLMEMİŞ Yayınları Mart 1996. s. dürüst olmayan mükelleflerin kamusal hizmetlerden faydalanmalarına karşın vergi ödevlerini yerine getirmediğidir. Yani almış olduğu risk işe yaramamıştır. Burada dikkat edeceğimiz nokta dürüst mükelleflerin daha fazla vergi yüküne maruz kaldığı. Böylelikle vergilendirilebilir taban daralacaktır. Devletin denetim mekanizması etkin olduğunda mükellef vergi ödevlerini yerine getirirken daha dürüst olacağı gerçektir. Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonomi . vergi gelirlerini beyan dışı gösterme ve gizleme gereği hissedeceklerdir. Eğer D mükellefinin bütün gelirleri denetim yoluyla incelenmiş olsaydı beyan dışına tutmuş olduğu gelirleri kadar hem vergi ödemiş olacak hem de beyan dışında tutmuş olduğu gelirler kadar ceza almış olacaktı. C < A = B < D şeklinde olacaktır. Benzer durumda olan C Mükellefi ise gelirleri denetim yoluyla incelenmiş ve beyan dışına tutmuş olduğu gelirlerin vergilendirilmesi ve idarece kesilen cezalar sonucu faydası en düşük duruma gelmiştir. Yani en kazançlı olan vergi mükellefi geliri beyan etmemiş ve denetleme aşamasından geçmemiş olan D mükellefi olacaktır. Fazıl ÖZSOYLU. Aynı fayda düzeyinde bulunan B gelirlerini beyan etmiş ancak herhangi bir denetime tabi olmamıştır.ki en dürüst mükellef – gelirleri kadar vergilendirilmiştir. . Bütün gelirlerini beyan etmiş A Mükellefi . Ancak risk alarak gelirlerini beyan dışında tutmuş olsaydı fayda düzeyi daha yüksek olacaktı.
Bu tür mal ve hizmetler üzerinde devletin koymuş olduğu sınırlamalar ve yasaklar sonucu oluşan riskler bu mal ve hizmetlerin arzını dışsal faktörlerin etkisine sokar ve arz esnekliği katı bir hal almış olur. Şekil 2 . Ekonomide üreticiler ürettikleri malları piyasaya arz ederken. Örneğin uyuşturucu ya da alkol bağımlısı bir kişinin bu tür mallara olan talebi artacak ve hangi düzeyde olursa olsun talebini karşılamaya çalışacaktır.2.3. .Talep Yaklaşımı Sınırsız olan istekler satın alma gücü ile desteklendiği zaman iktisat biliminde ele alınan talep anlaşılacaktır.1: Arz ve Talep Kaynak : http://tr. Aşırı karlar birçok birey için cazip olabilmekte ve suç ekonomisinde kısa yoldan zengin olma hayallerini gerçekleştirmeye çalışacaktır.17 2. Yani arz eğrisi dikleşir. Arz . Dolayısıyla suç ekonomisi dediğimiz sektörün arz tarafı yüksek fiyatlar ve kar marjları ile bu sektörde faaliyet göstereceklerdir.wikipedia. tüketici ihtiyaçlarını gidermek için talep oluşturur. Ancak piyasada yer almayan ya da yasaklanmış olan mallar içinde arz ve talep koşulları oluşmaktadır.svg Normal mal ve hizmetler için piyasada denge yukarıdaki şekilde görüldü gibi belirli bir fiyat (p1) ve belirli miktarın (q1) kesişmesiyle oluşmaktadır.org/wiki/Dosya:Supply-and-demand.
Rasyonel Seçim Teorisi Rasyonelliği.tr/sayfa/merkez/ornek/dersler/iktisat/ORNEK/iktisat/ H06/ICERIK/s01_09. 2.3. Şekil 2 . kendisine en yüksek toplam fayda sağlayanı seçmesi gerekir. Tüketici. İktisat biliminde yer alan bu durumu tüketici dengesi ile açıklayabiliriz.18 Ancak unutmamak gerekir ki suç ekonomisinde elde edilen karlar karşısında toplumun uğramış olduğu kayıplar ve toplumsal maliyet daha yüksektir.edu.3. bütçe doğrusu üzerindeki mal bileşiminden herhangi birine karar verebilecektir. Dengeye gelebilmesi için ise alternatif bileşimlerden.htm .2: Tüketici Dengesi Kaynak:www. Rasyonel bir tüketici kısıtlı olan bütçesi ile kendisine azami şekilde fayda sağlayacak bileşimleri seçmek durumundadır. Tüketici bütçe doğrusunun kendisine sağladığı satın alma olanakları ile en yüksek tatmini sağlayan farksızlık eğrisine erişmeye çalışacaktır.ido.sakarya. homo economicus dediğimiz ekonomik insan kavramından yola çıkarak bireylerin kendi faydalarını maksimum kılmak elindeki seçeneklerden en idealini seçmesine denir.
1999 . Kayıt dışı ekonomiye teorik açıdan bakmak amacıyla rasyonel tüketicinin yerine bir firma ele alınmakta ve firmanın karşılaşacağı bütçe kısıtı. otoritelerin vergileme politikasına dönüşmektedir. Master Of Arts in Economics. 2006. ya da bütçe imkanlarının tamamı kullanılmadan satın alınabilecek mal bileşimlerini temsil etmektedir. s. tüketici dengesi sağlanmaktadır. İki malın farklı tüketim kombinasyonlarını ve bu kombinasyonlarını temsil etmektedir. Şekil 2 . 1999 . ya satın alınması mümkün olmayan mal bileşimlerini. yetkililer tarafından yakalanma riskidir (Novoseletsky.19 Bütçe doğrusunun (AB) kayıtsızlık eğrilerinden herhangi birine (F1) teğet olduğu noktada (E). tüketicinin sınırlı bütçe imkanları ile ulaşabileceği en yüksek tatmin seviyesini veren mal bileşimini temsil etmektedir. resmi olarak çalışmanın maliyeti ise vergi yüküdür. diğer noktalar. The University of Kyiv Mohyla Academy. resmi ve kayıt dışı ekonomi faaliyetlerden elde edilen gelir olarak gösterilmektedir. E noktası. Kayıtsızlık eğrisinin optimum noktası. OY0OX0. Bu teoriye göre iki mal.3 : Kayıt Dışı Gelir ve Faaliyet İlişkisi Kaynak :Edward Novoseletsky. Gizli olarak yani kayıt dışı çalışmanın maliyeti ise.15). “ The Shadow Economy İn Ukraine”.
73). Supply-Side Investment Research.20 Hükümetin vergi oranlarını düşürmesi. vergi oranlarının azaltılması yoluyla piyasaları hareketlendirmek ve bütçe açıklarını azaltmak hedeflenmiştir. s. Vergi optimum düzeyi aştığında bireyler resmi ekonomiden kayıt dışı ekonomiye geçiş yapacak ve hükümetin vergi .1.17). Makro açıdan ise firmanın resmi gelirlerinin gizli gelire olan oranının artmasıyla hükümetin vergi gelirleri eskisine oranla artış gösterecektir (Novoseletsky. “The Laffer Curve: Past. Mikro ekonomi açısından firmanın maliyetleri düşeceği için daha yüksek karla elde edebilecek ve daha yüksek bir kayıtsızlık eğrisine geçecektir. Bu yaklaşımla. Laffer Associates. 2006.2. Laffer. 2. Şekil 2 .4: Laffer Eğrisi Kaynak: Arthur B. 2006. Laffer Eğrisi Yaklaşımı Artur Laffer tarafından önerilmiş bir yaklaşımdır. 6 January 2004. Present and Future”. s. rakamlarla ifade edildiği şekilde azalma olmaz sadece vergi oranları sebebiyle kayıtlı ekonomiden kayıt dışılığa geçiş söz konusu olmakta yani kayıtlı ekonominin boyutu küçülmüş olmaktadır (Aydın. Bu modele göre vergi oranları artmaya başladığında ekonomik faaliyetlerde. hem mikro hem makro açıdan istenilen hedeflere ulaşılmasını sağlayacaktır.
21 gelirlerinde azalma olacaktır. Vergi optimum düzeyde uygulandığı takdirde. . vergi gelirleri en yüksek seviyeye ulaşacaktır. Bu yaklaşım vergi oranları ve kayıt dışı ekonomi arasındaki ilişkiyi göstermesi bakımından önem taşımaktadır.
Dolayısıyla bazı ülkeler için yasal olmayan bir faaliyet diğer ülkeler için yasal olabilmektedir. genel ekonomi içerisinde piyasa kurallarına göre yürütülen ekonomik faaliyetlerden farklı özellikler arz etmektedir.1. Kayıt Dışı Ekonominin Özellikleri Kayıt dışı ekonomi kapsamında değerlendirilen ekonomik faaliyetler. Bunları beş ana madde altında inceleyebiliriz. . Yasalara Aykırı Olması İstatistiki Olarak Ölçülememe Gelir ve Fayda Elde Etme Ahlaki Değerlere Aykırı Olması Ekonomik Faaliyetlerinin Düzensiz Olması Vergilendirilmemiş Olması Ekonomik Sisteme Uygun Olması 3. Faaliyetlerin yasal olup olmadığı o ülkenin kanunlarına göre belirlenir. BÖLÜM KAYIT DIŞI EKONOMİNİN ÖZELLİKLERİ ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLERİ ve ÖLÇME YÖNTEMLERİ 3.1. Yasalara Aykırı Olması Yasal olmayan her türlü ekonomik faaliyet kayıt dışı ekonomi içerisinde değerlendirilir.1. Kayıt dışı ekonomi büyüklüğü ve sahip olduğu çok yönlülük nedeniyle genel olarak karakteristik özelliklere sahiptir.22 3.
İstatistiksel Olarak Ölçülememe Bu tür faaliyetler. Yasadışı mal ve hizmet üretimi sonucunda oluşan kayıt dışı ekonomi.11). 3.Buna göre kayda alınmayan. hükümete bildirilmediği için ekonomiyle ilgili resmi istatistiklere direkt olarak yansımaz. suç ekonomisinde “üretim” yasalara aykırı olarak gerçekleşir. 1999. . s. faaliyetin kendisinin yasaklanmış olmasıdır.1.2. konusu suç olan ve dolayısıyla yasalarla cezalandırılan faaliyetleri kapsamaktadır. Ekonomi içerisinde yer alan bazı işlemler gizlendiği için resmi istatistikler içerisinde yer almaz. Faaliyet yasadışı olduğundan. [DPT]. elde edildikleri kaynak nedeniyle suç ekonomisini oluşturmaktadırlar. üretim faaliyetlerinin hacmini doğru olarak hesaplamakta hesaplamada yetersiz kalır ( Altuğ. Bu faaliyetlerin gizlenmesi sebebi ile olabileceği gibi yapılan faaliyetlerin kayıtlanmasındaki zorluklardan ötürü de olabilir. Ekonomik birimlerin kayıt dışı ekonomik faaliyetleri milli muhasebe kayıtlarında görülmez. kayıt dışı ekonominin önemli bir alt ayrımıdır. 2001 ) . Bu bağlamda yasadışı faaliyetler sonucu oluşan ekonomik değerler. hukuksal olarak yasal olmayan her türlü faaliyet kayıt dışı ekonominin kapsamı içinde yer almaktadır. yasadışı üretim sonucunda elde edilen gelir de doğası gereği gizlenme eğiliminde olması nedeniyle kayıt dışıdır ( Devlet Planlama Teşkilatı. Kayıt dışı ekonominin diğer bölümlerde “gelir”in yasalara aykırı bir şekilde kayıt dışına çıkarılması söz konusu iken. bir başka ifadeyle suç ekonomisi. Vergi mükellefiyetine itaatteki düşüş nedeniyle devlet. Suç ekonomisinde belirleyici unsur faaliyetlerin yasaların öngördüğü şekilde yapılmaması değil. Yasadışı faaliyetler. Bazı faaliyetler ise yasa gereği kayıt dışında dolayısıyla vergi dışında kalmaktadır.23 Yasal faaliyetler olduğu halde bu yasal faaliyetlerin bir kısmı veya tamamı faaliyette bulunanın iradesi ile vergiden veya başka mükellefiyetlerden kaçmak veya kaçınmak amacıyla kayıt dışında bırakılmaktadır.
Bu ülkelerde üretim araçlarının mülkiyeti devlete ait olduğu ve dolayısıyla özel sektöre izin verilmediği için. evde çocuk bakımı. 1999.24 Eğer bir faaliyet milli gelir hesaplamalarına yansıtılmak üzere tam ve doğru olarak ölçülemiyor ise. 3. döviz edinmek ya da dövizle alış-veriş gizli ekonomiye dâhil edilirken. çocuk bakıcılığı ve komsuya yardım gibi faaliyetler istatistiksel olarak ölçülemeyen kayıt dışı ekonomik faaliyetlere örnek olarak verilebilir. Geçimlik tarımsal üretim. s.10). Gelir veya Fayda Elde Etme Bu kritere göre kayıt dışı ekonomik faaliyet karşılığında bir gelir ya da fayda elde edilmesi gerekmektedir. etik ve normatif kabul edilmemesi olarak sayılabilir ( Özsoylu. Böylece faaliyet piyasa kavramı çerçevesinde parasal bir hüviyet kazanmaktadır (Yetim. faaliyetlerin gizli tutularak beyan edilmemesi. ev isleri. daha önce ülkemizde . bu kıstasa göre yasal olup olmadığına bakılmaksızın söz konusu faaliyet kayıt dışı ekonomi içine dâhil edilecektir. Zira bu faaliyetler ölçülemediğinden kayıtlı ekonomi içerisinde gösterilememektedir.3. Ancak ev hanımının çalışmaya başlamasıyla evde bakıcı istihdam edildiğinde veya çocuk kreşe verildiğinde ailenin ev giderleri artmaktadır. hesaplamalarının fiilen imkânsız veya çok zor olmaları ve bu faaliyetlerin esasında milli gelir hesaplamalarına dâhil edilmesinin rasyonel.11). Kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin hiç veya yeterince ölçülememesinin nedenleri ise. 3. günümüzde bu faaliyetler sisteme uygun olduklarından gizli ekonomik faaliyet kabul edilmez. s.4. Ekonomik Sisteme Uygunluk Bu kıstas serbest piyasa ekonomisinin geçerli olmadığı 1990 öncesi Doğu Bloğu ülkelerindeki durumu açıklamada kullanılmıştır. 1996. Komşuya yardım.1. temizlik ve bahçe işleri yapılması gibi faaliyetler karşılığında gelir elde edilmemekle beraber. fayda sağlanmaktadır. ekonomik faaliyetlerin tamamı kayıt dışı ekonomi olarak kabul edilmiştir. faaliyetlerin parasal değerinin olmaması. Bu kritere göre Türkiye’de 24 Ocak 1980 kararları öncesi yapılan birçok faaliyet örneğin ithal sigara alım ve satımı.1. Başka bir örnek.
1. tüketici hakları ve standartlara uygun. Kayıt dışı ekonomik faaliyetler kamu yönetiminden gizlemek suretiyle. Dolayısıyla kayıt altına alınamayan gelirlerin vergilendirilmesi mümkün olmayacaktır. işçi sağlığı.5. s. 2009). işçi çalıştırmada yaş sınırı. iş ve işçi sağlığı standartları ve ayrım gözetmeyen kurallar söz konusu değildir.7 ). Devletlerin yasadışı faaliyetlerden gelir (vergi) elde etmek gibi bir yaklaşımı ve amacı olacağı düşünülemeyeceğinden bu sektörü kayıt altına almaktan da söz edilemez (GİB. kayıt dışı ekonomideki iştirakçiler (işveren ve işçi ve hatta mal ve hizmet satıyla alıcısı) arasındaki alışverişi düzenlemek üzere konulan yığınla kanuna boyun eğmekten kurtulma imkânına sahip olabilirler. 3. Kayıt dışı çalışan işverenler ayrıca tüketici. Ekonomik Faaliyetlerinin Düzensiz Olması Kayıt dışı ekonominin nizamsız yani düzensiz ve kurallara uymaz oluşunun en temel göstergesi faaliyetlerin devletten gizleniyor olmasıdır. dahası kayıt dışı çalışan işçi. çevre koruma ve ruhsat alma konularına ilişkin kanunları da göz ardı edebilmektedir. iş güvenliği. malullük ve emeklilik gibi çeşitli imkânlardan faydalanamaz.6. kaliteli üretim gibi işverene mali anlamda ciddi külfetler getiren işlemlerden kurtulma arzusu yatmaktadır ( Özer. 3.1. ek bir işte çalışma yasağı. yaşlılık. Kayıt dışı işçilikte asgari ücret seviyesi. sağlık sigortası. iş güvenliği.25 kumarhanelerin yasal isletmeler olması. . kayıtlı ekonomilerde kamu yönetimi ve işçi sendikaları tarafından temin edilebilen ücretli tatil izni. Vergilendirilmemiş Olması Kayıt dışı ekonomi zaten ekonominin kayıt altına alınmayan kısmını ifade etmektedir. 1998. azami çalışma saati. Bu gizlemenin sebepleri arasında asgari ücret sınırları altında işçi çalıştırabilmek. su anda ise bu faali yetin kayıt dışı ekonomi içerisinde yer almasıdır.
vergilendirilmemiş sektör olarak nitelendirmek bazı akademisyenler için yeterli olmuştur. Vergi ve kayıt dışılık birbirini besleyen ve güçlendiren süreçlerdir. 2003. Kayıt dışı sektörün en bilinen özelliği. sistemi kayıt dışına iterken kayıt dışı kesimlerin genişlemesi de vergilerin ağırlaşmasına yol açmaktadır. bu sektördeki faaliyetlerin vergilendirilmemiş olmasında yatmaktadır.5 ). kayıt dışı ekonomiyi tanımlarken. bazı kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin yasalarla yasaklanmış faaliyetler olduğu halde. dolayısıyla vergilendirilmemesi şeklinde ortaya çıktığını görürüz ( DPT. Bu özellik kayıt dışı sektörle o kadar özdeşleşmiştir ki.1. 3. yasadışı faaliyetleri önleyeceği düşünülen ahlaki normlar etkinliğini yitirebilmektedir. 2001 ). kamu otoritelerinin denetimi dışında kalan her türlü ekonomik işlem olarak tanımlanabilir. Çünkü kayıt dışı alanların genişlemesi fiili vergi tabanını daralttığından dolayı. s. kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin en temel özelliğinin vergilendirilmeme veya vergiden kasıtlı kaçınma olduğunu düşünürsek. Vergi. kötü olarak nitelendirdiği fuhuş ve kumar ile çeşitli kaçakçılık ve uyuşturucu satışı ve kullanımı gibi yasadışı ve kayıt dışı faaliyetlerin artması toplumda ahlak çöküntüsüne neden olmaktadır. kayıt dışılık ile birlikte yüksek vergi . bazılarının da yasalarla yasaklanmamış bir faaliyetin bilinçli olarak kayıtlara geçirilmemesi. ahlak sisteminin bozulmasına ve hukuk sistemini zaafa uğratan yapıların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. belgelendirilmemesi. bu tanımlamanın da çok yanıltıcı olamadığını anlayabiliriz ( Aktürk.7. Topluma hakim olacak iş bitirici bir ahlak anlayışı. Bu süreç. gerekli vergi gelirlerine ulaşabilmek için vergi oranlarının yükseltilmesi zaruri olur. Ahlaki Normlara Aykırılık Toplumun zararlı ve ahlak dışı olarak gördüğü. Aslında. Toplumun hızla değiştiği dönemlerde ahlâk kuralları da bu değişimin sonucu olarak sarsılmaya başlamakta. toplumda kaynaklar ve fırsatlar eşit olarak dağıtılmıyor ise.26 Kayıt dışı ekonomi genel olarak. Bu tanımdan yola çıktığımızda. eğer bir toplumda hızlı bir yapı değişimi yaşanıyor.
27 oranlarının ve sonuçta daha büyük kayıt dışı oranların oluşmasına neden olur. Ekonominin az gelişmişliği. içsel kaynaklara dayanma. vergi adaleti ve yükümlülerin kamu harcamaları ile ilgili düşünceleri de önemli rol oynar. ekonomi politikaları. Başka bir ifade ile. Kayıt dışı alanların oluşmasının vergi ile ilgili nedenleri arasında. emek yoğunluğu. kaynakların ailelerin elinde olması. istikrarsızlık. politik. yansıtılmamış ya da eksik yansıtılmış olması ve vergi ve düzenleme dışılık olarak sayılabilecek özellikleri vardır ( Öztoprak. Bunların arasında. krizler.11). s. kayıt içi olduğu halde vergi dışı alanların ve faaliyetlerin bulunması. 3. s. Kayıt dışı ekonominin. bunlardan yararlanamayan faaliyet alanlarının kayıt dışına yönelmesine neden olur. kayıtlı ekonomide istihdam ve gelir imkânlarının kısıtlı ve yüksek maliyetli olması. mali. giriş kolaylığı. vergi istisna ve muafiyetlerinin varlığı. sosyal. küçük ya da orta ölçekte üretim yapılması. Kayıt dışı ekonominin büyüklüğü ve ülke ekonomisine etkileri de az gelişmiş. 2001. Bu çerçevede. kayıt dışılık için önemli bir neden oluşturur ( Aktürk. ekonomik. belli ya da geri teknoloji kullanılması. yüksek enflasyon. psikolojik ve hukuki birçok sebebi bulunmaktadır. Ülkelerin gelişmişlik düzeylerinin farklı olması ekonomilerde kayıt dışı sorunun doğal olarak etkilerinin farklı düzeyde olacağı sonucunu getirir.10. ekonomi içindeki büyüklüğünün tahmin edilebilmesi ve asgariye indirilebilmesi için gerekli olan tedbirlerin alınabilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. kayıt dışılığı etkileyen unsurlar olarak karşımıza . 2003. resmi kayıtlara yansımamış. işin informal koşullarda geleneksel olarak öğrenilmesi. Kayıt Kayıt Dışı Ekonominin Ortaya Çıkış Sebepleri dışı ekonominin nedenlerinin bilinmesi. belli bir ekonomik çıkar ya da fayda karşılığında mal üretilmesi ya da hizmet sunulması. kesimler arasında vergi yükü dağılımı.5-6 ). Kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin bu kriterlerinden hareket edilerek. yasaya aykırı olabilme.2. ülkenin ekonomik sistemi ve yapısal özelliklerinin kayıt dışılığı oluşturmada rol oynadığı görülmektedir. gelişmekte olan ve gelişmiş ülkelerde farklı olacaktır.
2. 2. 1. gelir dağılımında dengesizlik ve kişi başına düşen ortalama gelirin düşük olması kayıt dışılığı ortaya çıkaran nedenler arasında sayılabilir. üretim düzeyi ve ödemeler dengesi gibi temel bazı ekonomik göstergelerin ölçülen değerlerinde büyük sapmaların olmaması ya da kabul edilebilir aralıklarda olmasını ifade eder.28 çıkmaktadır. Ekonomik Nedenler Ekonomik nedenler.1 Ekonomik İstikrarsızlık Ekonomik istikrar. 3. arasında birçok neden sıralanabilir bunlar gelişmişlik düzeyi. fiyatlar genel seviyesi. s. Ülkelerin sahip olduğu ekonomik sistemler ve buna bağlı yapısal özellikler de kayıt dışılığa uygun bir zemin oluşturabilir.1. 4. Kayıt dışı ekonominin temel nedenleri şunlardır . Ekonomilerde daralma ve kriz dönemlerinde görülen işsizlik .2.1. Ekonomik düzenlemelerin. 6. 1995. istihdam oranı. Yine de kayıt dışı ekonomi oranı dünyanın hiçbir ülkesinde sıfıra indirilememiştir ( Tosuner.8 ). Ekonomik Nedenler Mali Nedenler Hukuki ve İdari Nedenler Sosyal ve Yapısal Nedenler Siyasal Nedenler Psikolojik Nedenler 3. tam istihdam ve fiyatlar genel seviyesinde istikrarın sağlanmasıyla ulaşılır. sınırlamaların ve bürokrasinin daha yoğun olduğu az gelişmiş ülkelerde kayıt dışılığın daha büyük oranda olduğu görülmektedir. ekonominin istikrarsızlığı. 3. 5. Ekonomik istikrar.
Bu ise mükellefin gerçek gelirinin değil.2.1. tam bir enflasyon muhasebesi uygulanmamaktadır. Bu nedenle enflasyon rakamlarının yüksek olduğu ülkelerde kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin arttığı görülmektedir ( GİB. Bu tespitler altında. Enflasyon Kayıt dışı ekonominin yoğun şekilde yaşandığı ülkelerde en önemli ekonomik sorunlardan birisi de enflasyondur. Enflasyon genel fiyat düzeyindeki artışı veya paranın değerindeki sürekli azalışı doğrulayan bir kavramdır. bu yolla öz sermayelerini güçlendirme yolunu seçmektedirler ( DPT. 3. 2007 ). 2000. s. daha az vergi ödemekte. Enflasyon mükelleflerin fiktif karlarının da vergilendirilmesine sebep olmaktadır. Bunun sonucu olarak da devlet yetersiz kalan vergiler sebebiyle sınırsız bir şekilde borçlanma ve para basımına gider ve faiz oranlarının yükselmesiyle enflasyon oranı artar ve akabinde gelir dağılımındaki denge bozulur ( Kıldiş.29 ile daha çok genişleme aşamasında görülen enflasyon. hatta yok olmasını istemeyen mükellefler. öz sermayesinin vergilendirilmesine neden olmaktadır. enflasyon nedeni ile maliyetlerinde artışlar meydana gelen üreticiler de maliyetlerini azaltmak amacıyla kayıt dışı ekonominin değişik unsurlarına özellikle. kayıt dışı ekonomiyi harekete geçiren unsurlardır. kayıt dışı istihdama yönelmektedir. enflasyon ile kayıt dışı ekonomi arasında ters orantılı bir ilişkinin olduğunu ve kayıt dışı ekonominin küçültülebilmesi için enflasyon rakamlarının düşürülmesi gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır.12).2. bazı işlemlerini kayıt dışına alarak. . 2009 ). Vergi sisteminde gelirlerin enflasyondan arındırılmasına olanak sağlayan bazı müesseseler uygulanmakla birlikte. Bu durum da mükelleflerin bazı kazançlarının vergi idaresinden gizlenmesi sonucu doğurur. Öz sermayenin vergilendirilerek küçülmesini. Enflasyon nedeni ile gelirlerinde aşınma meydana gelen düşük ve sabit gelirli tüketiciler bu kayıplarını gidermek.
2. Gelişme yolundaki ülkelerde özellikle orta sınıfın azlığı. denetim ve belge düzeni büyük ölçekli firmalara göre daha düşük seviyede bulunduğundan kaçakçılık eğilimi de artış göstermektedir. işportacılık. s. v. büyük firmalarla mücadele edebilmek için vergi kaçakçılığına imkân buldukları anda bu fırsatı değerlendirmektedirler. Böylelikle kayıt dışı istihdam da artış gösterecektir. gelir dağılımını olumsuz yönde etkilemekte ve mükellefleri kayıt dışı ekonomide faaliyet göstermeye yönlendirmektedir (Günay.s arasındaki dağılımına kişisel gelir dağılımı”.) . 1997. Kayıt dışı ekonomini milli gelirin ülke içerisinde bireyler ve firmalar arasında adil bir şekilde dağılımına engel olmaktadır. toplum açısından bir milli ekonomide belirli bir dönemde yeniden meydana getirilen değerlerin cari fiyat değerleriyle belirlenmesidir. Bu durum özellikle küçük aile şirketlerinde görülmektedir.b.20). jetonculuk. 2002. Gelişmekte olan ülkelerde ve az gelişmiş ülkelere ekonomik göstergelerine göz attığımızda oldukça adaletsiz bir gelir dağılımının olduğunu görürüz. s. Sakal. bölgeler arasındaki dağılımına bölgesel gelir dağılımı denilmektedir. Ek iş talebiyle işgücü piyasasına çocuklar ve kadınlar dâhil olacaktır. üretim faktörleri arasındaki dağılımına fonksiyonel gelir dağılımı”.3.1.269 ). tüketiciler v. Özellikle kamu harcamalarının arttığı dönemlerde devletin vergi oranlarını arttırması hatta ek vergiler ihdas etmesi. aileler. Devlet.30 3. Bunun yanında yol açtığı marjinal kesimi (ayakkabı boyacılığı. Küçük şirketler. Devletlerin en önemli amaçlarından birisi gelir dağılımını adaletli bir şekilde oluşturmaktır. Gelir Dağılımında Oluşan Dengesizlikler Gelir. alt ve üst tabakaların yoğunluğu. Milli gelirden düşük pay alan gruplar gelirlerini yükseltebilmek için kayıt dışına yönelecektir. Altay. bir ülkede belli bir dönemde yaratılan milli gelirin bireyler. Gelir dağılımı ise. topladığı vergileri kamusal hizmetlerin finansmanında kullanmakta ve bu vergiler ile gelir dağılımını da etkilemektedir. Bu firmalarda. kayıt dışı ekonominin önemli nedenlerinden birisini oluşturmaktadır. Buna “ milli gelir” veya “toplam hasıla” adı da verilmektedir ( Eker.
12 ).1. Faaliyetlerin nakit para ve takas yoluyla yapılması ödeme delillerini ortadan kaldırmaktadır. işsiz kitleler kayıtlı ekonomide bulamadıkları istihdam imkânlarını kayıt dışı ekonomi alanlarında aramaktadırlar. Kayıt dışında daha düşük ücretle çalıştırılan bu işçiler işletmelerin üretim maliyetlerini azaltmaktadır ( GİB. mal ve para hareketi olmak üzere iki yönlü bir akım vardır. Ekonomide. Ekonomik Krizler Ekonomik krizlerin yaşandığı dönemlerde. buna bağlı olarak maliyetlerini azaltmaya çalışmaktadırlar. Gelişmiş ülkelerde vergi denetimleri para hareketlerini izlemek suretiyle yapılır. Kredi kartı gibi kayıt altına almanın kolay olduğu ödeme araçlarına yönelmek kayıt dışı ekonomi ile mücadele açısından önemlidir. s. İşletmeler de krizin olumsuz etkilerini azaltmak için üretimlerini kayıt dışı yollardan sağlayarak. Nakit Ekonomisi Kayıt dışı ekonomide genel olarak nakit para kullanmanın daha çok tercih edildiği kabul edilmektedir. 2009 ).31 genişletmekte bu sektörlerde de işlemlerin kayıt dışı tutulması sebebiyle vergi kaçakları artmaktadır ( Kıldış. 2000.2.2.1. Gelişmemiş ülkelerde ise mal hareketlerine dayalı bir vergi incelemesi öne çıkar.4.5. 3. Kriz nedeniyle kayıtlı ekonomide istihdam edilmesi zor ya da mümkün olmayan niteliksiz işçiler. . Zira para hareketleri büyük çoğunlukla bankalar üzerinden yapılır ve bu hareketler banka sisteminde iz bırakır. 2009 ). kayıt dışı ekonomide daha kolay iş bulabilmektedirler. Mal hareketleri ise iz bırakmaz ve bu hareketleri anında tespit etmediğiniz zaman. Bu nedenle daha sonra bu hareketlerin tespit edilmesi mümkündür. 3. sonradan tespit etmeniz mümkün değildir. Çünkü bu ülkelerde finans sektörü gelişmemiştir ve ekonomi nakit hareketlerine dayanır (GİB.
Bir tarafta kayıt içinde çalışan ve daha verimli Ç A MA Karlılık azalışı Küçülme Sektörden çıkış Ç UN OS . Şöyle ki kayıt dışını var olduğu bir ortamda yeterli verimlilikte çalışmayan firmalara piyasa dışına çıkarak faaliyetlerine son vermelerinin yanı sıra.32 3. Şekil 3 . Haksız Rekabet Rekabetçi bir düzenleyici çerçeve. kayıt dışına çıkarak faaliyetlerine devam etmeleri şansı tanınmaktadır. Bunun sonucunda ekonomi zaman içinde ikili bir yapıya bürünmektedir. Kayıt Dışı Ekonomi Kayıt dışı ekonominin varlığı rekabetçi düzenden beklenen olumlu sonuçların elde edilmesini önlemektedir. ekonominin potansiyel verimliliğe ulaşmasını ve dolayısıyla potansiyel büyümesini olumsuz etkileyecektir.6.1. kayıt dışına çıkarak elde ettikleri maliyet avantajları ile daha verimli ve daha rekabetçi olan ancak kayıt içinde kalmış firmalarla rekabete devam edebilmektedir. Metin Ercan. verimlilik artışını da beraberinde getirecektir. Bu suretle söz konusu firmalar.2. Dr. Kayıt dışı olgusu tam bu nitelikte bir engeldir.1:Verimlilik ve Kayıt Dışı Ekonomi İlişkisi Ç NU SO Sınırlı kaynak erişimi Verimsiz firma Rekabet avantajı/ Faaliyeti sürdürmek Kayıt dışına çıkış SO NU Ç Haksız rekabet Verimli firma Kaynak : Doç. Rekabetin piyasalardaki bu olumlu etkisini sınırlayan her türlü engel.
bazı kişi ve firmaların bunlardan yararlandırılıp bazılarının ise yaralandırılmaması haksız rekabet oluşturacaktır.2. İstisna veya muafiyetlerden faydalanmayan kişi veya firmalar oluşan olumsuz durumdan kurtulmak için vergi kaçakçılığı gibi yasal olmayan yollar deneyeceklerdir. 2009). Tarım Sektörü Çalışanları anlamda Gelişmekte olan ülkelerde tarım sektörünün GSMH içindeki payı uygulanan ekonomik politikalar.2. s. tarım ürünleri ihracatında azalma. kayıtlı ekonomi içinde istihdamlarının sınırlı kalmasına ve kayıt dışı ekonomi içinde istihdam edilmelerine neden olmaktadır ( İkiz. Tarım kesiminde yaşanan daralma bu kesimde işsizliğin artmasına ve bireylerin şehirlere göç etmesine yol açmaktadır.2. .b nedenlerden ötürü düşme eğilimi göstermektedir. kayıt dışı sektörde çalışanlar kayıtlı çalışanlara göre. Tarım işçilerinin kalifiye eleman olmaması nedeniyle. Son olarak. muafiyet ve yatırım indirimi gibilerin çerçevesinin sınırlı tutulması. Ancak vergileme ile ilgili sorunlar kayıt dışı ekonomiyi ortaya çıkaran en önemli sebepler arasında yer alır. 2000.1. düşük maliyetle üretim yaptıkları için haksız rekabet avantajı elde etmektedir. Böylece kayıt dışılık bir ekonominin potansiyel verimliliğine ulaşmasını önleyerek o ülkenin büyüme performansını olumsuz etkilemektedir (GİB. İstisna. birçok haktan ve koruyucu tedbirden yoksun kalmaktadır 3. ekonominin daha verimli ve daha zenginlik üreten bir yapıya kavuşmasını önlemektedir.33 firmalar.22 ) 3. Kayıt dışı çalışanlar kanunlara uygun faaliyet gösterenler yanında. Bu kalıcı bölünme. küresel kriz v.7. diğer tarafta kayıt dışında çalışan daha verimsiz firmalar. Mali Nedenler Bireyler ve firmalar gelir düzeylerini arttırmak için faaliyet gösterirler.
devletin yeni vergilere başvurmasına veya mevcut vergileri artırmasına yol açmaktadır. Vergi gelirlerinin azalması.2. Vergi Yükü ve Vergiye Karşı Direnç Kayıt dışılığın birçok olumsuz sonucu bulunmaktadır. Artan vergi yükü ise. . birçok mükellef tarafından kayıt dışılığın nedeni olarak gösterilmektedir. mükelleflerin büyük bir çoğunluğu vergi oranlarında yapılacak indirimlerin vergi ödemeyi teşvik edeceğini düşünmektedir. Dolayısıyla daha az vergi ödemenin ve kayıt dışına çıkmanın yolları aranmaktadır. gelirlerinin büyük ölçüde elden çıkmasına.34 3. bunun ise ticari faaliyetin büyümesini engellediği iddia edilmektedir.2007 ). kayıt dışılığı teşvik ederek bir kısır döngü yaratmaktadır ( DPT.2: Vergi İndirimine Yönelik Düşünceler Vergi Oranlarında Yapılacak İndirimlerin Vergi Ödemeyi Teşvik Edeceğini Düşünüyorum Kaynak: Vergi Uygulamaları Karşısında Mükellef Eğilimleri Araştırması 2007(GİB) Şekil Görüldüğü üzere.1. Mükelleflerce vergi oranlarının yüksekliği. sermayenin azalmasına neden olarak gösterilmekte. Şekil 3 . Vergi oranlarının yüksekliği.2.
Dolayısıyla iktisat biliminde yer alan ceteris paribus yaklaşımıyla bakıldığında yani diğer şartlar analiz dışında tutulduğunda vergi oranlarının yükselmesi kayıt dışı ekonominin boyutunu artırır yargısına varabiliriz. Supply-Side Investment Research. Present and Future”. vergi adaletini bozmakta ve ekonomik düzen içindeki sermaye hareketlerinde ve rekabet şartlarında da eşitsizliklere yol açmaktadır. Bunun nedeni mükelleflerin daha az vergi verme arzularıdır. Vergi oranlarının gelişmiş ülkelere göre nispeten fazla olduğu gelişme yolundaki ülkelerde kayıt dışı ekonominin boyutları da büyüktür.35 Vergi kaçakçılığı. 6 January 2004. “The Laffer Curve: Past. Laffer Associates. Şekil 3 . Vergi oranlarının yükselmesi sonucu vergi gelirleri aynı oranda yükselme göstermez. Vergi mükellefleri vergi oranlarının makul düzeyde olmasını isterler. Beklenen vergi gelirleri ile gerçekleşen vergi gelirleri arsında oluşan fark kayıt dışı ekonomiye aktarılan kaynak kadardır. . Vergi oranları ile kayıt dışı ekonomi arasında doğru yönlü bir ilişkinin varlığından söz edebiliriz.3: Laffer Eğrisi Kaynak: Arthur B. Laffer. vergi kaybına sebep olduğu gibi.
“Dt” çizgisinin üzerindeki taranmış olan alan Laffer etkisini göstermektedir. Laffer Eğrisi’nden aşağıdaki sonuçlara ulaşılır. örtülü ödenek tartışmaları vatandaşların ödedikleri vergilerin harcandığı yerler konusundaki kuşkularını artırıcı niteliktedir. etkili olan faktörlerden biri de vatandaşların devlet harcamalarına bakış açısıdır. bulunmaz ve dolayısı ile hiçbir gelir sağlanmaz. Bu tür gelişmeler vergi ödemekle yükümlü vatandaşların vergi ödememek için kayıt dışı sektöre kayma eğilimlerini artırıcı bir faktör olarak ortaya çıkmaktadır ( DPT. mükellefin vergiye karşı direnci artmaktadır. Bunlarda en çok bilineni Artur Laffer tarafından ileri sürülen vergi oranları ile vergi hâsılatı arasındaki ilişkiyi gösteren laffer eğrisidir. %0 ile %100 arasındaki önceden belirlenmesi mümkün olmayan bir vergi oranı. Eğer toplumda toplanan vergilerin kötü harcandığına dair genel bir kanı oluşmuşsa. Vergiye karşı dirençte. Çünkü hiç kimse sadece devlete vergi ödemek için çalışmayacaktır. s. Mümkün olan endüşük vergi oranı ile maksimum vergi gelirlerinin elde edildiği “D” noktası vergioptimumunu göstermektedir. noktası t vergi oranında vergi gelirleri en yüksek noktaya “r” çıkacaktır. Şekilde görüldüğü gibi. Vergi. . vergi hasılatını maksimuma çıkaracaktır.( Karaaslan. Zaman zaman kamu ihalelerinde yolsuzluk. hayali ihracat.36 Vergi oranlarında meydana gelen artışların etkileri teorik çapta birçok çalışmaya konu olmuştur.62): Laffer Eğrisi’ne göre ortalama vergi oranının % 0 olduğu durumda hiç Vergi oranının %100 olduğu durumda kişiler hiçbir üretimde vergi geliri yoktur. 2001 ).1999. ödeyen mükelleflerin üzerinde durdukları konulardan biri toplanan vergilerin nerelere ve nasıl harcandığıdır. “D” vergi gelirlerinin maksimum olduğu vergileme oranını göstermektedir. Vergi optimumu vergi gelirinin düşmeye başladığı noktadır.
dirençle karşılaşırlar ( Kıldiş. ekonomik ve sosyal sınıflara göre değişik biçimlerde olabilir. s.2.5 ).2. vergileme prensiplerini Milletlerin Zenginliği adlı kitabında incelemiştir. Mükellef ile vergi idaresinin uzlaşmaması sonucunda mükellef vergi ödemeye karşı direnir. Vergilendirme Ortamının Belirsizliği Adam Smith. Böylece vergi bilinci vergi ödenmemesi gerektiği yönünde oluşmaktadır. Vergi konusunda uzlaşmanın sağlanamamış olması durumunda vergiye karşı koymanın farklı biçimlerde ortaya çıktığı görülmektedir. Örneğin büyük sanayici ve iş adamları hukuksal yollardan yaralanarak vergiden kaçınma yolunu yeğledikleri halde. Bu sebeple kamu harcamalarını karşılamak için şart olan vergiler ihtiyariliğe bırakılmamıştır. Bireysel olarak ya da kitlesel olarak kamu gücüne karşı baskı yapılabilir. 3. ( Vergiden Yasalara aykırı şekilde vergi kanunlarına ve mali idarenin Ayaklanmaya yakın biçimde vergiye karşı koyma olabilir. zamana. 1994. 2000 s.2. Onlara göre vergi vermesi gerekenler hep başka kişilerdir.37 Gelir sahiplerinin hemen hemen tamamı çeşitli sebeplerle vergi ödemek istemezler.24). kaçınma) uygulamalarına karşı gelinebilir. küçük ve orta ölçekli işletmeler doğrudan vergi kaçakçılığına başvururlar. Hukuki olarak daha az vergi ödenmesi şeklinde olabilir. Adam Smith’in vergile prensipler arasında yer alan veride belirlilik ilkesi vergi ile ilgili işlem ve kurumların muayyen yani olması gerektiğini ifade eder. Örneğin bir verginin kabulü sırasında parlamento üzerinde veya vergilendirme işlemleri ile ilgili olarak mali idare üzerinde baskı yapılabilir ki. Bunlar dört grupta toplanabilir (Aydemir. Çünkü mükellefin rızasına dayanmayan vergiler. bu her zaman suç niteliğinde değildir. (vergi kaçakçılığı) Bütün bunların yanında vergiye karşı koyma yolları. .
. Bu ilkeye göre vergilerle ilgi her husus vergi yükümlüsü ve üçüncü kişiler bakımından açık ve net şekilde düzenlenmelidir. belirli ve kesin olmalıdır. Mükelleflerin vergilendirme konusundaki en önemli beklentilerinden biride. net.4: Vergi Çeşitlerine Yönelik Düşünceler Son Yıllarda Mükelleflerin Ödemesi Gereken Vergi Çeşidinin Azaltıldığını Düşünüyorum Kaynak: Vergi Uygulamaları Karşısında Mükellef Eğilimleri Araştırması 2007(GİB) Grafik de görüldüğü üzere. Kurumsal yapının iyi olması kayıt dışı ekonomiyi engelleyici rol üstlenir fakat iyi olmayan bir kurumsal yapı ve aşırı mevzuat yolsuzlukları arttırarak kayıt dışı ekonomiyi tetikler. Şekil 3 .38 Yani iktisadi kaynaktan itibaren verginin alınmasına kadar tüm aşamaların ve bu aşamaların kurallarının net ve kesin olmasını ifade eden ilkedir. ne kadar vergiyi ne zaman ödeyeceklerini bilmeleridir. mükelleflerin büyük bir çoğunluğu ödemeleri gereken vergi çeşidinin azaltılmadığını düşünmektedir Vergi mevzuatı ile ilgili düzenlemelerin yoğunluğu ve vergi kaçırma olanakları vergi kaçakçılığında belirleyici bir faktöre sahiptir. Vergi açık.
Denetimin başarısı.2.3. etkin bir vergi idaresinin olmayışı ve vergi denetiminin yetersizliğidir. diğer bir anlatımla yasalara uyulup uyulmadığının tespit edilmesi vergi denetimi olarak adlandırılabilir. Vergi Uygulamaları Karşısında Mükellef Eğilimleri Denetim Yetersizliği Kayıt dışı ekonomiyi yaratan en önemli etkenlerden bir diğeri de. denetimden beklenenin gerçekleşmesi.39 Şekil 3 . Denetimin varlığı kişileri yasalara uygun harekete zorlar. Sirküler Gibi Alt Mevzuatın Yeterince Açık ve Anlaşılır Olduğunu Düşünüyorum Kaynak: Araştırması 2007(GİB) 3.2. Gerçek ve tüzel kişilerin bulundukları ekonomik faaliyetler sırasında.5: Vergilendirme İle İlgili Kanunların Anlaşılırlığı Konusundaki Düşünceler Vergiler ile İlgili Düzenlenen Kanunların ve Tebliğ. ancak etkin bir denetimle mümkündür. . vergi kanunlarına uygun hareket edip etmedikleri.
2001 ). Kayıt dışı ekonomiyi yaratan en önemli etkenlerden bir diğeri de. vergi idaresi tarafından izlenmesi ve denetlenmesi şarttır. Kayıt dışılıkla mücadelede en önemli araçlardan biri güçlü bir vergi idaresi ve etkin bir vergi denetimidir ( DPT.6: Yakalanma Olasılığı Hakkındaki Düşünceler Kaynak: Vergi Uygulamaları Karşısında Mükellef Eğilimleri Araştırması 2007(GİB) Vergi kayıp ve kaçağına neden olan ve dolayısıyla kayıt dışı kalan bir ekonomik faaliyetin. ekonomik faaliyetlerinin birçoğunu kolaylıkla kayıt dışında yürütecektir. etkin bir vergi idaresinin olmayışı ve vergi denetiminin yetersizliğidir. .40 Şekil 3 . Vergi idaresi tarafından izlendiğine ve vergi denetimine tabi tutulacağına inanmayan bir mükellef.
41
Şekil 3 - 7:
Denetlenme Olasılığı Hakkındaki Düşünceler
Denetlenme Korkusu Olmasa, Bir Çok Mükellef Sunduğu Mal ve Hizmet Karşılığında Fiş Vermez
Kaynak: Vergi Uygulamaları Karşısında Mükellef Eğilimleri Araştırması 2007(GİB)
Vergi denetimi, kayıt dışı ekonomiyi kavramakta yetersiz kalmaktadır. Vergi güvenlik mekanizmalarının sistemde etkinliğini kaybetmesi ve teknolojik altyapının arzulanan düzeye ulaşamaması kayıt dışı ekonomiyi kavramadaki önemli engellerin başında gelmektedir. Gelirin bir karinesi olan servet ve harcamanın kamu idareleri tarafından izlenememesi, taksi-dolmuş plâkalarının, tapusuz gecekondu rantlarının el değiştirmesiyle yaratılan kazançları adeta teşvik etmiştir (DPT, 2001). Vergi kanunları ne kadar mükemmel olursa olsun, bu kanunları uygulayacak ve denetleyecek birimlerin yetersiz veya niteliksiz olması vergilerin etkin şekilde toplanmasını engeller ( Sarılı, 2002, s.47 ).Etkin denetim yasalara uyan bir toplum yaratacağı için vergi kayıp ve kaçağı en aza ineceği gibi, ekonomik olarak vergi kaçıran ile yasalara uygun davrananlar arasındaki rekabet eşitsizliğini de ortadan kaldıracaktır. Buna karşın etkin olmayan bir vergi denetimi, yasalara uymayan mükelleflerin ödüllendirilmesi gibi bir sonuç yaratacağından, yasalara uymamayı
42
teşvik eder bir durum doğuracaktır. Bu da kayıt dışılığı artıracak ve teşvik edecektir ( DPT, 2001 ) 188.8.131.52. Vergi Afları
Vergi aflarına bakış açısını irdeleyen aşağıdaki tablo incelendiğinde vergi aflarının istenilen sonuçları doğurmayacağı kesindir.
Şekil 3 - 8: Vergi
Affına Yönelik Düşünceler
Yakın Zamanda Vergi Affı Yapılacağını Bilen Mükellef Vergisel Yükümlülüklerini Daha Az Yerine Getirmektedir.
Kaynak: Vergi Uygulamaları Karşısında Mükellef Eğilimleri Araştırması 2007(GİB) Sıkça uygulamaya konulan vergi afları mükelleflerin vergi sistemine güveninin azalmasına, mükelleflerde sürekli bir af beklentisinin oluşmasına ve dolayısıyla vergi tahsilâtında etkinliğin azalmasına yol açmıştır (DPT , 2001). Vergi incelemelerinin sınırlı olması ve vergi denetimlerinin etkin olmaması, ekonomik faaliyetlerin gelişim hızına ayak uyduramayan vergi idaresi ve vergi yargı organlarında biriken vergi uyuşmazlıklarının sayısının azaltılması, ihtilaflı dosyaların
43
temizlenmesi, kayıt dışında ve beyan dışında kalan servet unsurlarının kayda alınması, vergi cezalarının mükelleflerin faaliyetlerini sona erdirmelerine neden olması gibi nedenlerle vergi aflarına gidebilmektedir ( Saraçoğlu, 2004, s.27 ). Çıkarılan vergi afları, kayıt dışılığın tercih edilme sebebi olarak saymak gerekir. “af çıkar” beklentisi hem kayıtlı mükelleflerin sorumluluklarını yerine getirmelerini engellemekte buna bağlı olarak tahsilât/tahakkuk oranları düşmekte sonuç ta kayıt dışılık teşvik edilmiş olmaktadır. Mali afların anayasa ve/veya yasalarda kısıtlanmış olduğu ya da vergileme anlayışı açısından mali aflara yer vermeyen ülkelerde ise vergi mükelleflerinin vergi ile ilgili ödev ve sorumluluklarını yerine getirme konusunda daha fazla ciddiyet ve gayret içerisinde olacakları gerçektir.
Şekil 3 - 9: Vergi
Kaçıranlara Uygulanan Cezaların Caydırıcılığı Konusundaki Düşünceler
Vergi Kaçıranlara Yönelik Uygulanan Cezalar Yeterince Caydırıcı Değil
Kaynak: Vergi Uygulamaları Karşısında Mükellef Eğilimleri Araştırması 2007(GİB) Af kanunlarının başarılı olabilmesi bakımından af sonrasında daha yoğun vergi denetimi yapılması, caydırıcı ceza ve uygulamaların hayata geçirilmesi, gelir idaresinin etkili ve kapsamlı çalışmaları ile vergi gelirlerini artırıcı faaliyetler göstermesi uygulanan vergi aflarına katılımı arttırmaktadır.
Ancak vergiden muaf esnafın veya küçük çiftçinin gelirlerini tam olarak bilmek veya ölçmek mümkün değildir. Yasal çerçeve içinde de olsa kayda geçirilmeyen tüm ekonomik faaliyetlerden elde edilen gelirleri gerçek anlamda kayıtlı saymak mümkün değildir Bu müesseseler her ne kadar vergi ödeme gücü olmayanları vergi dışı bırakmak amacıyla konulmuş olsa da siyasi ve idari nedenlerle muafiyet kapsamının . .10: Vergi Kaçırmanın. istisna ve indirimler esnaf muaflığı. Bazı kişilerin ya da kurumların vergi dışında bırakılmasına denir. Vergilenecek olan mükelleflerden bazıları sektörün getirdiği avantajlardan dolayı vergi dışına tutulabilmektedir. Yasalarca belirlenmiş olan bu tür muafiyet.2.4. Cezalandırılması Gereken Ciddi Bir Suç Olduğunu Düşünüyorum Kaynak: Vergi Uygulamaları Karşısında Mükellef Eğilimleri Araştırması 2007(GİB) 3. serbest meslek kazançlarından istisna ve yatırımların belirli şartlar altında kazançtan indirilmesi gibi çeşitli ayrıcalıkları kapsamaktadır.1. Burada önemli olan husus verginin konusu hakkında istisna getirilir. 2001. Yasalarla bazı faaliyetlerden elde edilen gelirler vergiden muaf veya istisna tutulmuştur.2. Herhangi bir faaliyetin tam olarak alınabilmesi için gelirlerinin ve giderlerinin belgelendirilmesi gerekir. Vergi İstisna Ve Muafiyetleri İstisna.). Bir kısım kaynakların kısmen ya da tamamen vergi dışında bırakılmasına denir. Muafiyet . vergi sisteminde parçalanmanın nedenlerinden biri olmuştur (DPT. Vergiden muaf olanların satın aldıkları mal ve hizmetler için belge almaları zorunlu olmakla birlikte bunların defter tutma yükümlülükleri yoktur.Teşvik sisteminin sürekli değişikliğe uğraması ve teşvik aracı olarak vergi istisna ve indirimlerinin ön plâna çıkması.44 Şekil 3 .
Gerek yetersiz eğitimleri.2. Bir kısım muhasebeci veya müşavirler ise yasalara uymayı amaçlarken. bu sektörde fiyatlar ve maliyetler çok önemlidir. incelemeler göstermiştir ki.7.45 geniş tutulması. 2005. bilgi eksikliğinden ve mevzuata hakim olamamaktan dolayı birçok işlemi doğru sonuçlandıramayan meslek mensupları. KDV Pazarlığı KDV oranlarının yüksekliği ve vergi iadelerinin kaldırılması fatura-fiş pazarlığını hızlandırmakta ve belgesiz alış verisi yaygınlaştırmaktadır.Gizli sektöre talep. 3.2. devletle yani vergi dairesiyle. kimi zaman fazla müsamaha gösterdikleri veya kimi zaman bazı faaliyetleri hiç “görmedikleri” bilinmektedir. Bu kişilerin. kaçak işgücüne talep her zaman olacaktır. en ucuza üretmek veya en ucuza edinmek dürtülerinden kaynaklandığından.2. kayıt dışı faaliyetlere farkında olmadan onay verilmiş olurlar. kasten bazı hususlara göz yuman muhasebeci veya mali müşavirlerin yanında. Muhasebe ve Müşavirlik Hizmetlerinin Yetersizliği Muhasebeciler ve müşavirler. gizli sektörün gelişmesi kaçınılmazdır. gerekse mükelleflerle olan kişisel ilişkileri nedeniyle bu bireylerin yasalara uygun çalışmadıkları. Tüketici açısından da aynı şeyler geçerlidir. mükellef arasında köprü durumundadırlar. 3. mükelleflerin genellikle yasalara aykırı işlemler talep etmeleri nedeniyle iş bulamamaktadırlar Ancak.6. . s.2. görev ve sorumluluklarını ihmal etmeleri durumunda karşı karşıya kalınan nokta yine kayıt dışı işlemler olmaktadır. Pazarın yapısı bu koşullara imkân hazırlıyorsa.12). mükelleflerin muafiyet koşullarını tam olarak taşıyıp taşımadıklarının tespit edilmemesi ve bu nedenle hak etmeyenlerin de bu muafiyetten yararlanması ve muafiyetten yararlananların kayıt dışılığa sebebiyet vermeleri nedeniyle verginin genellik ilkesine aykırı bir uygulama olmuştur ( İpek. Üretici açısından. resmi sektörde işgücü maliyeti yüksek olduğundan.
). kayıt ve beyan dışı kaçak işçi çalıştırılması veya kendi nam ve hesabına kayıtsız olarak çalışılması şeklinde ortaya çıkan kayıt dışı istihdamdır. vergi gibi kesintiler işveren için büyük bir yük oluşturmaktadır. Bunlar. Sosyal Güvenlik ve İş Hayatından Kaynaklanan Sebepler Kayıt dışı ekonominin çalışma hayatına yansımasıyla ortaya çıkan en önemli problem. Bu konuda en önemli problemlerden biri de bu mesleği icra edenlerin nitelikleridir. davranmayanlar hakkında da ağır müeyyideler getirilmelidir.46 Mükellefle vergi idaresi arasında köprü vazifesi gören muhasebeci ve mali müşavirler vergi kaybının önlenmesinde çok önemli bir role sahiptirler. işçinin elde ettiği gelirin resmi kayıtlara yansımamasıdır. Bununla birlikte işçilerin işe başlarken “brüt ücret” üzerinden değil. Öncelikle. ücretten yapılan sigorta pirimi.3. Vergi ve muhasebe ile çok fazla ilgisi olmayan çeşitli meslek mensuplarının. prim ödeme gün sayısı düşük gösterilmektedir. 1995.8. mesleğin çekiciliği noktasından hareketle yapmış oldukları baskılar sonucu. 3.2. İkinci yöntem. Kayıt dışı istihdamı ortaya çıkaran nedenler ise çeşitlidir. işçi resmi kayıtlarda sigortalı olarak görünmekle birlikte. Muhasebeci ve müşavirlik hizmeti yapanların bu hususta çok hassas davranmalı. net ücret üzerinden anlaşmaları kanunların esasen işçiyi yükümlü tuttuğu fakat ödenmesinde işvereni sorumlu saydığı bazı yükümlülüklerin (sigorta primi işçi . Dolayısıyla vergi kaçakçılığının önlenmesinde bilhassa sahte fatura temininde mal bedeli yüksek gösterilerek maliyet ve giderler şişirilmektedir. bir uzmanlık niteliği gerektiren Yeminli Mali Müşavirlik mesleğine kolayca geçebilmelerine olanak tanınmış olması. Kayıt dışı ekonomide kaçak işçilik üç şekilde ortaya çıkmaktadır. s. bu mesleği sıkıntıya düşürmeye başlamıştır (Aydemir. İşçinin hiçbir şekilde resmi kayıtlarda yer almamasıdır. sosyal güvenlik sistemini ve çalışma hayatını düzenleyen hukuk kurallarına uyulmaksızın. Kaçak işçilikte üçüncü yöntem ise.
çalışma hayatının koşulları kayıt dışılıkta önemli bir faktördür. resmi ekonomiye kıyasla bir ürünün daha ucuza üretimi veya edinimi. Çalışanların net ücretleri ile çalışanları istihdam etmenin maliyeti arasındaki farkı ifade eden “vergi makası”. Diğer yandan küçük işletmeler. istihdamın kısmen veya tamamen kayıt dışına kaymasına yol açmaktadır. zorunlu tasarruf işçi hissesi. Çünkü vergisiz.) kaçarak kendilerine finansman kaynağı yaratabilmektedir. gelir vergisi ile çalışan ve işverenlerin sosyal sigorta katkılarından oluşmaktadır. Kayıt dışılığı teşvik eden bu yapının değiştirilmesi için istihdam üzerindeki vergi ve sosyal güvenlik yükünün azaltılması gerekmektedir. sigorta primi vb. sigorta kesintisiz. Örneğin. Başlıca örnekleri.47 hissesi. İstihdam üzerindeki vergisel yüklerin ağırlığı. Çalışma hayatından kaynaklanan faktörler “piyasa aksaklıklarından” kaynaklanmaktadır. mevzuatların getirdiği yükümlülükleri yerine getirmek için hem zaman hem de para harcamak zorundadırlar. Bağ-Kur. çeşitli vergi yasalarının yanı sıra. girişimci bir mal veya hizmeti resmi ekonomide olduğundan daha karlı olarak üretebilmektedir. Bu durum zaten finansman sıkıntısı içinde bulunan KOBİ’leri daha da zora sokmakta ve bu tür işletmeleri kaçak işçi çalıştırmaya teşvik etmektedir. yatırımların %27’sini gerçekleştirirken toplam kredilerin sadece %3 – 4’ünü kullanmaktadır. Brüt gelir ile net gelir arasındaki makas açıldıkça. hem üretim faktörü sahibi hem de tüketici için söz konusu olabilmektedir. kayıtlı faaliyette bulunma imkânlarının sınırlı olmasıdır. Çevre Kanunu vb. Belediye Yasası. İşveren üzerindeki mali yükümlülüklerin etkisi özellikle küçük işletmelerde kendini daha fazla hissettirmektedir. Sayılan bu avantajlar hem üretici. . SSK. Vergi makasının büyüklüğü gelir vergisi oranının yüksekliğinden daha çok sosyal güvenlik katkı paylarının yüksekliğinden kaynaklanmaktadır (GİB. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ’ler) ülkemizde toplam istihdamın %45’ini. kayıt dışı istihdamın cazibesi artmaktadır. gelir vergisi vb. Kayıt dışı ekonomiye katılanlar açısından kayıt dışı faaliyette bulunmanın başlıca gerekçesi. Bu tür işletmeler ancak ağır mali yükümlülüklerden (vergi.) işveren tarafından katlanılmamasına sebep olmaktadır. 2009). Bu temel sebep yanında. bir üretim faktörünün daha elverişli fiyatla üretime katılmasıdır.
48 kanuni düzenlemelerden uzak üretim yapan gizli sektör. işçi sayısına bağlı olarak işletmelere getirilen yükümlülükler de işletmelerin faaliyetlerini . Eğer etkin ve verimli bir sosyal sistemi yoksa cezai yaptırımlar caydırıcı değil ise sosyal güvenlik primleri gibi istihdamla ilgili kesintiler yüksek ise kısaca kayıt dışı sektörde faaliyette bulunmanın kayıtlı sektörde faaliyette bulunmaya göre alternatif maliyeti düşük ise bireyler kayıt dışında kalmayı tercih ederler. Çalışma hayatı ile ilgili yasal düzenlemelerin part-time. kayıt dışı üretim ve istihdamda rol oynamaktadır. hukuki çalışma süresi. bireylerin sisteme kayıtlı olmakla elde edecekleri faydalar ile kayıt dışı kalma durumunda elde edecekleri faydaları karşılaştırarak tercih yapmalarına sebep olmaktadır. kısa süreli çalışma ve evde çalışma gibi zamanla ortaya çıkan gelişmeleri kapsayamaması. işyeri koşulları için getirilen standartlar. bu imkânlardan yararlanmak amacıyla faaliyetlerinin tamamını veya bir kısmını gizleyerek kendilerini işsiz veya gelirlerini düşük göstermelerine yol açmaktadır. çalışanlar için aranan asgari yaş. Ayrıca. Firmalar da tepkilerini. istihdam ve ücretler konusunda esnek olmayı tercih ederler. Sendikalar ise firmaların bu esnek olma arzularını engelleyen kurumlardır. resmi sektörden daha avantajlı olmaktadır. işçi koruma mevzuatı. daha çok bu uygulamaların önemli olduğu gelişmiş ülkelerde. diploma. Gizli sektörü seçen işveren. asgari ücret ve fazla mesai gibi düzenlemeler ile kadın çalışanlara daha düşük ücret verilmesi ve bu yüzden kadınların ev işlerini tercih etmesi gibi hususların hepsi. Kayıt dışı faaliyetlerin çalışma hayatından kaynaklanan temel sebeplerinden birisi de başta firmalar olmak üzere sendikalara duyulan tepkidir. üretimlerin lisanslı olma gereği. fazla mesai veya işe son verme gibi hususlarla ilgili kayıtlardan kurtulmuş olmaktadır. Sosyal güvenlik sisteminin etkin çalışmayışı. Firmalar. şartlar elverdiği ölçüde sendikasız ve kayıtsız eleman çalıştırma yolunu seçerek veya işlerini alt sözleşmeler ile başka küçük işletmelere yaptırarak üretimi merkezilikten kurtarıp kayıt dışı faaliyetlerde bulunmak suretiyle göstermektedir. eğitim. Sosyal güvenlik kapsamındaki fakirlik ve işsizlik gibi yardımlar da bireylerin.
2003. bu da kayıt dışı ekonomiyi hatta yasa dışı ekonomiyi büyüten bir etken olmaktadır ( Mavral. işsizlik. kayıt dısı ekonominin yararlı olduğu ve issizlik sorununun çözümüne katkıda bulunulduğu söylenebilir.2. Hızlı nüfus artışı bireylerin ulusal gelirden aldıkları payı düsürmekte.2. işsizliğin zaman içinde artmasına neden olmaktadır.263) . daha az ya da hiç sosyal güvence ve daha uygunsuz koşullarda çalışma isteklerini doğurmaktadır. kayıt dışılığın en büyük faktörlerindendir. 3. Bu da ancak ücretlerin düşük tutulmasıyla mümkün olmaktadır. düzensiz kentleşme. ekonominin gelişmesine engel oluşturmakta ve alt yapıya olan ihtiyacı artırmaktadır. Sosyal yapıdan kaynaklanan faktörlerin basında nüfus artısı. Bu durum ise. 30-31). Başka bir ifade ile daha az maliyetle ve kayıt dışı olarak yaratılmak istenen istihdam. . Nüfusun hareketli olduğu kentlerde insanların ikametgâhları bile izlenemezken ekonomik faaliyetlerin ve elde edilen gelirlerin izlenmesi olanaksızdır. bu olumluluğun ücretler. emek sahipleri tarafından da desteklenir hale gelmektedir. iç ve dış göçler. Ancak. Nüfus Artışı Bilindiği üzere. Bu düşük ücretlerle geçimini sağlayamayan kişiler ek is yapmak zorunda kalmakta.4. bu işsizliğin çözümü için kamu kesiminde aşırı istihdam yapılmaktadır. 3. nüfus yapısı. Sosyolojik Sebepler Sosyolojik faktörler kayıt dışılığın gelişmesini ve boyutlarını etkileyen unsurlar arasında yer almaktadır. Artan nüfusa aynı hızda istihdam yaratılamadığında işsizlik ortaya çıkmakta.4. nüfus artış hızının ekonomik büyüme oranının üzerinde seyretmesi. s. s. 1999. emek sahiplerinin daha az ücret.49 küçültmelerine veya olduğundan düşük göstermelerine yol açmaktadır (Ilgın. is güvencesi ve sosyal güvenlik açısından değerlendirilmesi durumunda pek de arzulanır olmadığı açıktır ( Aydemir. 1995b s.1.41). Bu anlamda. gecekondulaşma.
sahip olduğu özelliklerinden dolayı ekonomik gelişmenin bir şartı olmakla beraber ekonomik gelişmeyi engelleyen veya en azından yavaşlatan bir etkiye de sahiptir. ekonominin üretken kapasitesinin belirlenmesi ve gelecekte ortaya çıkan ihtiyaçların tespiti açısından çok önemlidir. büyüme hızının ve yaş itibariyle dağılışının bilinmesi. Vasıf eksikliği ve işgücü fazlalığı nedeniyle kayıtlı istihdam dışında kalmış büyük bir “ emek arzı fazlalığı” oluşturur.2. Kırsal kesimden kentlere olan göçler kayıt dışı ekonominin gelişmesine neden olmaktadır. Köyden kente göç ve nüfus artışına bağlı hızlı kentleşme sonucu ortaya çıkan gecekondu olgusu. Daha iyi bir yaşam ve daha iyi bir gelir için kentlere göç eden bireyler genellikle yeterli kalifiyeye sahip olmayan bireylerdir. Göç Tarım sektöründe yaşanan kriz bu kesimde işsizliğin artmasına ve bireylerin şehirlere göç etmesine neden olmaktadır. o ülkede halkın refah seviyesinin. kayıt dışı ekonominin gelişimi açısından özel bir öneme sahiptir. kayıtlı ekonomi içinde istihdamlarının sınırlı kalmasına ve kayıt dışı ekonomi içinde istihdam edilmelerine neden olmaktadır. bu eksikliği gidermek amacıyla yurt dışından işgücü ithal etmek zorunda kaldıkları bilinen bir gerçektir. Ekonomilerini büyütmek için gerekli diğer şartlara sahip olduğu halde yeterli nüfusa sahip olmayan ülkelerin.2. Gecekondular önceleri kent yoksullarına yasam olanağı sağlaması ve Hazine arazilerine yapıldığından bireysel çıkarlara ters düşmemesi nedeniyle yasal olmasa . Bir ülkenin kalkınmasında nüfus önemli bir faktördür. Göçler sonucu istihdam sağlamada eksiklikler yaşanmakta ve istihdam edilmeyen birey her türlü işe ve her düzeyde gelire razı olmakta bu da bireylerin kayıt dışı ekonomiye yol açan sektörlerde istihdam edilmesiyle sonuçlanmaktadır. Nüfus.50 Kentlerde nüfus artmış ancak kentsel modern faaliyetler biriken nüfusun ancak bir bölümüne istihdam olanağı sağlamıştır. 3. Nüfusun büyüklüğünün.4. Şehirlere göç eden bireylerin yeterince kalifiye olmamaları.
3. bilinçli tüketiciler de kayıtlı sektör mal ve hizmetlerine karsı getirilen tüketici haklarını daha iyi değerlendireceklerdir. baksa bir deyişle kayıtlı olmanın avantajlarını. Bu noktada eğitim düzeyinin artmasıyla verginin amacının kavranabileceği başka deyişle vergi yükü ile kamu harcamaları arasındaki mali bağın mükellefçe kavranmasının vergi ahlakı ve zihniyeti üzerinde olumlu etki yaratabileceği ve bunun vergiye uyumu arttıracağının da değerlendirilmesi gerekir. Bununla beraber. 1999. Eğitim düzeyinin yükselmesiyle vergi bilinci gelişir. verginin amacının kavranması her zaman vergiye uyumu arttırmaz. Mükellefin vergi olarak devlete ödediği değerin devletten kamu hizmeti olarak elde edilen değerden fazla olduğunu düşünmesi vergi . eğitimli bireyler sendikalı ve sigortalı. Eğitim düzeyiyle de kayıt dışı ekonomi arasında pozitif yönlü bir ilişki vardır.3. Eğitim düzeyi arttıkça mükellef vergi yasalarını değerlendirerek boşlukları tespit edebilir ve bu boşluklardan faydalanmak suretiyle gelirini vergi idaresinin dışına çıkarma olanağına daha fazla sahip olur. Yapılan çalışmalar toplumun eğitim seviyesi arttıkça gerçekleştirdiği ekonomik işlemleri kayıt dışına çıkarma eğiliminde artma olduğu yönünde bulgulara ulaşılmıştır. Dolayısıyla isteyerek kayıt dışı ekonomiye katılım minimum düzeyde olacaktır ( Ilgın. Bu durum kayıt dışılığı meşru gören değer yargılarının yerleşmesi açısından önemlidir (DPT. bunların işleyişleri. isleyişlerindeki aksaklıkların mükellefçe bilinmesi olarak ifade edilebilir.4. Eğitim seviyesi yükseldikçe gelirin olduğundan daha düşük gösterme eğiliminin iki sebepten dolayı artabilmekte olduğu görülmektedir.51 da toplumsal olarak meşru sayılmıştır.31). Eğitim Düzeyi Kamu harcamaları ile vergiler arasındaki ilişkiyi eğitim düzeyi yüksek toplumlar daha iyi kurmaktadırlar. Vergi bilincinin gelişmesi mükellefin vergi yükünün dağılımı ile olumsuz görüşe kapılması vergiye uyumunun azalmasına ve vergi kaçakçılığının artmasına sebep olabilir. Ayrıca.2. s. Vergi bilinci vergi sisteminde ki mevcut vergiler. 2001).
Bütün bunlar. s. genel ve açık kurallar dışında yürütmektedirler.Kayıt faaliyetlerin yaygınlaşması. toplumun ahlaki değerlerinin bozulmasına ve yasadışı faaliyetlerin yaygınlaşmasına neden olmaktadır. 87).2. hukuk ve adalet sisteminin etkinliğinin kaybolması. siyasi hükümetlerin ve kurumların. haksız ve kolay yoldan para kazanma düşüncesinin kabul görmesine neden olmaktadır ( Şeker 1995.29-30 ).52 sisteminin aleyhinde olmasına başka deyişle vergiye uyumunun azalmasına sebep olabilmektedir ( Yılmaz. Zira yasal olmayan şekilde. bireylerin otoritesine olan güvenlerini azaltmaktadır. Devlete olan güvenlerin azalması sonucu. s. 1992. Kayıt dışı faaliyetlerde bulunanlarda. geleneksel ahlak değerlerinin sorgulanmasına yol açacaktır. kayıt dışılığın doğası gereği ilişkilerini yasal düzenlemeler. Aksi durum. özellikle uyuşturucu ve yasadışı kumar.Yasalara aykırı faaliyetlerin artması. Kayıt dışı ekonomi devlete karşı bir başkaldırı oluşturmakta.4. yaygın kayıt dışılığı gördükçe devlet otoritesine olan güvenlerini kaybetmektedirler. bireyler sorunlarını yasadışı yollarla çözme yoluna gitmektedirler. fuhuş. Kayıt dışı faaliyetlerin artması. Ahlaki Normlarda Oluşan Değişiklikler Kayıt dışı faaliyetlerin artması. Ahlaki normların değişmesinde arka plandaki en önemli sebep ise devlet anlayışı ve devlete bağlılıktır. toplum menfaatlerini iyi savunduğu fikri hâkim ise kayıt dışı ekonomiye eğilim olmayacak ve artmayacaktır. 3. Ahlaki değerlerin aşındığı toplumlarda. 1999. s. Vatandaşlarda. kaçakçılık ve tefecilik gibi ahlak dışı ve yasal olmayan kayıt dışı faaliyetler artacaktır ( Ilgın. sosyal açıdan sakıncalı durumlar devlet oluşturabilmektedir. moral değerlerini bozmaktadır. ahlaki anlayışın kötü yönde değiştiğini göstermektedir. . Kayıtlı faaliyette bulunanlar. yeraltı ilişkilerinin buradan doğacak boşluğu doldurması ve toplumda suç ve suçlu sayısının artması anlamına dışı gelmekte. toplumun moral ve ahlaki değerlerinin bozulmasına ve anti sosyal davranışlarının yayılmasına sebep olmaktadır.31 ).4.
1992. Maddi sıkıntı içinde bulunanların vergi kaçırmaya daha fazla meyledeceklerine dair varsayım yapılmış olsa da yapılmış bazı çalışmalar bu varsayımın geçerli olmadığını ortaya koymuştur. evlilerin bekârlardan daha fazla risk üstlenebildikleri ortaya konmuştur ( Yılmaz.5. Gelir düzeyi düşük olanların ise böyle bir imkânı yoktur. 1992.4. Mükelleflerin gelir düzeyi yükseldikçe vergi yasaları konusunda uzman olan mali danışmanların bilgi ve tecrübesinden yararlanabilmeleri gelirlerini olduğundan düşük gösterme imkânına sahip olmalarına sebep olur.29-30 ).4. Gelir Seviyesi Gelir seviyesi arttıkça özellikle artan oranlı vergilerin söz konusu olduğu durumda daha yüksek marjinal vergi oranlarına tabi olmak vergi kaçırmanın faydasını arttıracağı için gelir düzeyi yükseldikçe vergi kaçakçılığını arttıracağı söylenebilir.29–30 ).2. medeni hal. Yaş. Cinsiyet Yaş. 3. Genellikle enformel sektörde ve kısmi zamanlı olarak gerçekleştirilen bu ikinci işlerden elde edilen gelirlerin beyan edilmesi söz konusu değildir. .6. Fakat gelir düzeyi düşük olan mükelleflerin çoğunun gelirlerim arttırabilmek için ikinci iste çalışma eğilimi yüksektir. Gelir seviyesi ve vergi kaçakçılığı ilişkisi üzerine yapılmış ampirik çalışmalar genel olarak gelir arttıkça risk alma eğiliminin arttığı dolayısıyla vergi kaçakçılığı seviyesinin de arttığını başka deyişle bireylerin gelirleri ile kaçakçılık arasında pozitif ilişki olduğunu ortaya koymuştur ( Yılmaz. Vergi kaçakçılığını belirleyen sosyolojik faktörlerle ilgili yapılmış pek çok çalışma sonunda.53 3.2. s. gençlerin yaslılardan. cinsiyet ve gelir seviyesi bireyin risk alma durumunu yahut vergi kaçırma eğilimini belirleyen faktörlerdir. kadınların erkeklerden. Medeni Hal. s.
4. Söz konusu bedeli ödeyen girişimciler. buna karşın sorumluluklarının sınırlı olmasından kaynaklanır. Yolsuzluk. ikinci durumda ise eski girişimcilerin piyasaya girişi engellendiği gibi. kamu çıkarlarının özel çıkarlar nedeniyle kötüye kullanılmasıdır. Bunun yanı sıra yakalanma ve cezalandırılma ihtimalinin düşüklüğü de yolsuzluğun ortaya çıkmasında önemli bir etkendir. Yolsuzluk ve Rüşvet Bürokratik işlemlerdeki yoğunluk. bireyler bu engelleri aşabilmek için araç olarak rüşvete başvurabilmektedir.7. “Kurala göre” yolsuzluk ve “kural dışı” yolsuzluk kamu hiyerarşisinin her aşamasında teşekkül edebilmektedir. yolsuzluk kamu görevlilerinin yetkilerinin geniş. Bu durum ise piyasa ekonomisinde rekabeti bozucu bir . Kamu yönetiminde maaşların düşüklüğü ve dengesizliği. İkinci durumda ise kamu görevlisine yapması kanunen yasaklanmış bir işlemi yapması için rüşvet verilmektedir. yolsuzluk ve rüşvetin sisteme girmesine neden olabilmektedir. Yolsuzluk ve rüşvetle etkin mücadele etmek için öncelikle buna neden olan faktörleri açık olarak ortaya koymak gerekir. potansiyel girişimcilerin de piyasaya girişi önlenmekte ve sistem dışında kalan bu insanlar. Yolsuzluğun iki farklı tipi vardır: Birinci tipi hizmet veya sözleşmelerin “kurala göre” yapıldığı alanlarda. sistemin bir parçası haline gelirken. Ayrıca karmaşık bürokrasinin olduğu ülkelerde. Genel bir ifadeyle.2. kamu kuruluşlarında istihdamın sağlıksız olması ve toplumdaki objektif kurallara karşı kişisel sorumluluk anlayışındaki eksiklik yolsuzluğun diğer nedenleri arasında sayılabilir. Birinci durumda kamu görevlisi yasal olarak yapması gereken bir işlemi yapmayarak yasadışı özel bir çıkar sağlamaktadır.54 3. rant kollamayı tercih eder hale gelmektedir. girişimciler faaliyetlerine başlamak için öncelikle belirli bedellerin ödenmesi konusunda kendilerini mecbur hissetmektedirler. bu bedeli ödemekten çekinen girişimciler ise yapmayı düşündükleri faaliyetten vazgeçmektedirler. Genel olarak yolsuzluk ve rüşvetin hakim olduğu ekonomilerde. diğeri ise bu işlemlerin “kural dışı” yapıldığı alanlarda ortaya çıkmaktadır. performansa göre ödüllendirmenin olmaması. İlk durumda yapılacak olan yatırımların maliyeti yükselmekte. verimli yatırımlar yapmak yerine.
kaçakçılık yapan yükümlüler saygınlıklarını kaybetme durumu ile karsı karsıya kalabilirler (Edizdoğan & Taş. Vergi bilinci. Vergi bilinci ile iç içe bir kavram olan vergi ahlakı. Vergi bilincinin genel çerçevesi içinde yer alan vergi ahlakı ise. 2008 ).55 etki yaratmakta. öncelikle kayıt dışılığın yoğun olarak görüldüğü sektörlerin temsilcilerinden de destek alınacaktır ( GİB. 3.2. vergi idaresi de ne kadar verimli ve etkin çalışır duruma getirilirse getirilsin. sosyal ve siyasi gelişmeyi tahrip etmektedir ( DPT. . fiyat mekanizmasının işlerliğini bozmakta ve kaynakların yanlış tahsisine yol açmaktadır. Vergi Bilinci ve Vergi Ahlakı Mükelleflerin vergi yasalarından doğan yükümlülüklerini. Vergi mevzuatı ne kadar mükemmel olursa olsun. toplum desteğini güçlendirici kampanyalarla sağlamlaştırılacaktır. 2001 ). ekonomik.4. s.86-87). toplumda vergi bilinci ve ahlakı yerleşmediği sürece kayıt dışı ekonomi tam anlamıyla önlenemeyecektir. kayıt dışılığın önlenmesine yönelik çalışmalar. vergilendirme ile ilgili yükümlülüklerin olması gerekene uygun bir şekilde yerine getirilmesi ile anlam kazanır. vatandaşların bizzat vergileme ve vergileme ile kendilerine yüklenen özel mükellefiyet karsısında takındıkları genel tavırdır. mükellefin vergi kaçakçılığı ve vergi cezaları karsısında takındıkları tavırdır . gerçeğe uygun bir şekilde yerine getirme konusundaki davranışlarının düzeyine vergi ahlakı denilmektedir. Vergi bilincinin ve ahlakının geliştirilmesi için basın ve yayın (yazılı veya görsel) organları yoluyla vergi kaçakçılığının utanç verici bir suç olduğu düşüncesi aşılanacak.8. 1993. Diğer taraftan kamu ile birlikte özel sektörün de işbirliği ile yürütülecek çalışmalarda. Öte yandan rüşvet. Vergi bilinci ve vergi ahlakı birbirini tamamlayan temel kavramlardır. bireyler arası eşitlik ilkesini ve idari otoriteye karşı güveni zedelemekte. Vergi kaçakçılığının toplumda kınanan bir fiil olarak benimsenmesi halinde.
56 Vergi bilincinin yerleşmesi ve vergi ahlakının oluşmasında toplumun gelişmişlik düzeyi ve genel kültür seviyesinin doğrudan etkisinin yanı sıra. Vergi bilinci oluşması verginin gerekliliğini kavramaktan geçer. adam kayırmanın. yolsuzluğun. eğitimin basın yayın organlarının işlevine rağmen. Vergi bilincine istenilen düzeye ulaşmamış toplumlarda vergi oranlarında ne kadar indirim yapılırsa yapılsın beklenen sonuçları vermeyecektir. Vergiyi gereksiz bir kurum olarak nitelendiren toplumlarda vergi gelirlerinin yükseltilmesi neredeyse imkânsızdır.11: Toplanan Vergilerin Harcanmasına İlişkin Düşünceler Vergilerin yerinde kullanılıp kullanılmadığı Kaynak: Kayıt Dışı Ekonomi Araştırması Raporu (Ocak 2008) Vergi bilincine istenilen düzeye ulaşmamış toplumlarda vergi oranlarında ne kadar indirim yapılırsa yapılsın beklenen sonuçları vermeyecektir. vergilerin kamu otoritelerince savurganca kullanıldığı veya bazı kesimlere transfer edildiği kanaatinin yaygınlaşması halinde basarı beklemek mümkün değildir. toplumda vergi adaletinin sağlanamaması. rant kollamanın önüne geçecek tedbirlerin alınarak devlete olan güvenin. Vergi bilinci oluşması verginin gerekliliğini kavramaktan geçer. Bu doğrultuda ülkemizde. rüşvetin. Şekil 3 . Vergiyi gereksiz bir kurum olarak nitelendiren toplumlarda vergi gelirlerinin yükseltilmesi neredeyse imkânsızdır. inancın yeniden .
9. Vergi kaçakçılığı kimi toplumlarda hoşgörü ile karşılanır ve dolayısıyla bu toplumlarda vergi kaçakçılığı yüksek düzeydedir.71).4. Kimi toplumlarda ise vergi kaçakçılığı affedilmez bir suç olarak görülür ve kaçakçılık yapanlar ağır bir . Bu ortamı sağlayacak olan devlettir. Devlet.57 sağlanması temin edilmelidir.12: Bilinç Bir Tanıdığım Vergi Kaçırırsa Onu Bu Konuda Uyarırım Kaynak: Kayıt Dışı Ekonomi Araştırması Raporu (Ocak 2008) 3. Toplumsal Baskı Bireyler için vergi kaçıranlar üzerinde toplumun baskısı önemlidir. Şekil 3 . tüm kurum ve kuruluşları ve her alandaki icraatı ile vatandasın yanında olduğunu samimi bir şekilde hissettirmelidir.2. Vergi kayıp ve kaçağına yol açanların kendilerine göre haklı gerekçelerini oluşturan söz konusu nedenlerin ortadan kaldırılması halinde vergi gelirlerinde önemli artışlar beklemek mümkündür (Tosuner. 1995. s. Çünkü kaçakçılığın maliyeti sadece yakalanıldığında ödenecek vergi cezası kadar olur.
184.108.40.206.2.5.5.s gibi faaliyetler. 3. Bu tür faaliyetler ise kayıt dışılığın yoğun olduğu alanlardır.Pek çok kişi de zevk duyduğu ve boş zamanlarını değerlendirme faaliyeti olarak gördüğü için kayıt dışı ekonomi kapsamında yer alan üretim faaliyetlerinde bulunabilir. Bağ bahçe işleri ve yemek yapmak v. çok kişi tarafından hobi olarak yapılmaktadır. Bu baskı ise mükelleflerin vergiyi kaçırma eğilimini azaltıcı etki yapar ( Dinçer.Part-time işlerde çalışmak evde üretim ve bağımsız veya kendi işinde çalışmak. Psikolojik Nedenler Kayıt dışılıkta rol oynayan psikolojik faktörler denildiğinde bireylerin kayıt dışı faaliyetlerden aldıkları duygusal tatmin anlaşılmaktadır (Ilgın. 3. Özellikle evde retim açısından durum böyledir.2. Hobi Alışkanlıkları Bazen bireyler. başkalarının kayıt dışı ekonomik faaliyetlerde bulunduğunu bilmeleri ve kayıt dışı ekonominin büyüklüğüyle ilgili tahminlerin büyük oranda kayıt dışılığın olduğunu göstermesi de onların kayıt dışı faaliyetlere yönelmesinde cesaretlendirmektedir. ekonomik sebepler yanında duydukları heyecan sebebiyle de yasadışı faaliyetlere katılırlar. Kimlik Arayışı Bireylerin kimlik arayışları ve etkin olma isteklerini karşılayacak kayıtlı faaliyet imkanlarının sınırlı olması onları yasadışı da olabilecek kayıt dışı faaliyetlere itebilir.64 ). s. Diğer Kişilerin Ekonomik Faaliyetleri Bireylerin.2. 2007.2. insanlara esnek hareket etme imkanı vermekte ve hürriyet arzularını tatmin etmektedir.5. 1999.58 toplumsal baskı ile karşı karşıya kalıp toplumdan dışlanırlar. . s.2.33). 3.
2006. Bu açıdan kayıt dışı ekonominin kendisi ve kayıt dışı ekonomi konusunda yapılan aşırı yüksek tahminler 3. Teknolojiye Bağlı Nedenler Fabrikalarda emeğin yoğun olduğu üretim şeklinden teknoloji yoğun üretim şekline bağlı olarak robot teknolojisine geçilmesi işsizlik oranında artış göstermiştir.6.97). Böylece kayıt dışı üretimin ucuzlayarak kalitesinin iyileşmekte olması da bu ürünlere yönelik talebin canlı kalmasında ve sonuç olarak kayıt dışı ekonominin gelişmesinde etkili olmaktadır (Ilgın.32). gelişen teknolojilerle emek gücünün boşta kalması ve insanların geçim kaygısıyla kayıt dışı faaliyetlere yönelmeleridir. s. Piyasaya yönelik kayıt dışı üretim ve evde üretim kolay hale gelmektedir. de kayıt dışılık sebebi olmaktadır. Teknolojik gelişmelerin kayıt dışı ekonomiye en önemli etkisi. vergi kaçakçılığının yaygın olduğu grupta bulunan mükellefin kendisi de önemli ölçüde vergi kaçırma eğilimi içinde olmaktadır.59 İspanya'da yapılan bir çalışma sonucuna göre. Buna karşılık. s. Buna bağlı olarak açığa çıkan iş gücü kayıt dışı faaliyetlere ve sektörlere kaynaklık etme durumunda kalmıştır. Gelişen teknolojiler sermaye mallarının fiyatını ucuzlatmakta ve ucuzlayan bu sermaye mallarının kullanımı yoluyla piyasaya yönelik kayıt dışı üretim ve evde üretim kolay hale gelmektedir. 1999.2. . diğer insanların vergi kaçakçılığı durumu ile ilgili bir fikre sahip olmayan veya vergi kaçıran bireylerle ilişki kurmayanların vergi kaçırma eğilimi düşük olacaktır (Yılmaz.
Bu hesaplamalar ülkeden ülkeye ve kullanılan yönteme göre çok büyük farklılıklar gösterir. vergi vb. Kayıt dışı ekonominin tahmininde doğrudan ölçüm metodunun en önemli avantajı belli bir zamanda kayıt dışı ekonomi konusunda detaylı bilgi edinebilmenin mümkün olmasıdır. İyi hazırlanmış anket sonucunda kayıt dışı ekonominin yapısal özellikleri de ortaya konabilir (Toptaş. 3. . hem yetersizdir ve hepsinden önemlisi vergiye tabi vergilendirilebilir faaliyetler sınırlandırılmaktadır. Mikro (Doğrudan) Yöntemler Kayıt dışı ekonominin büyüklüğünün hane halkı. Ancak vergi kaçağının tamamını belirlemek için yıllık olarak yapılan bu vergi denetimleri. 1998. işyeri. Bu yolla özellikle kayıt dışı sektörün yapısı hakkında çok detaylı bilgiler toplanabilir. Literatürde kayıt dışı ekonominin ölçülmesine yönelik genellikle üç yöntem kullanılmaktadır. Vergi dairelerine beyan edilen gelir ile belirli denetimler sonucu ölçülen gelir karsılaştırılarak kayıt dışı ekonomi tahmin edilmeye çalışılır.3. İkinci bir doğrudan yaklaşım vergi gelirlerinin. Ancak büyük bir dezavantajı vardır. Araştırmanın güvenilirliği tamamen ankete katılanların vereceği cevaba ya da diğer bir ifadeyle sorulara ne kadar dürüstçe cevap vereceklerine bağlıdır.1.3. bu tür yöntemlerin temelini oluşturur ve ulusal istatistik birimlerince yaygın olarak kullanılır. makro yöntemler ve model yaklaşımıdır.60 3. vergi daireleri ve sosyal güvenlik kurumlarınca yapılan denetime dayandırılır. Kayıt Dışı Ekonomiyi Ölçme Yöntemleri Kayıt dışı ekonomiyi hesaplamak için çok sayıda tahmin yöntemi bulunmaktadır.12). s. Bunlar mikro yöntemler. anket uygulamalarıyla tahmin edilmesi. Bu yöntem kayıt dışı ekonominin yapısını incelemek açısından oldukça kullanışlıdır.
Vergi incelemeleri Yoluyla Ölçme Yaklaşımı.14).1. harcamalar yöntemi ile hesaplanan GSMH değerinin. Ancak. diğer yöntemler yolu ile hesaplanan GSMH değerinden daha büyük çıkması beklenmelidir.2.16 ). yapısı ve kayıt dışı ekonomi hakkında detaylı bir bilgi sunmasıdır.61 Her iki mikro metodunda en büyük dezavantajı (anketler ve vergi denetimi) kayıt dışı ekonominin büyüklüğüne ilişkin sınırlı tahminler sağlamasıdır. istihdam Yaklaşımı ve Parasalcı Yaklaşımdan söz etmek mümkündür (Us. 2004.2. s. 2000.3. Makro ( Dolaylı ) Yöntemler Makro yaklaşım ya da gösterge yaklaşım olarak nitelendirilebilecek olan dolaylı ölçme yöntemlerinde kayıt dışı ekonominin büyüklüğüne ilişkin bilgi vermesi muhtemel makroekonomik gösterge değerlerinin zaman içerisindeki değişimi değerlendirilmektedir. Bu sebeple farklı yöntemlerle hesaplanan GSMH değerleri arasındaki farkların kayıt dışı ekonomi büyüklüğüne ilişkin veri teşkil ettiği düşünülmektedir. GSMH yaklaşımı. Kayıt dışı ekonomi olmayacağı varsayımı altında. kayıt dışı ekonomi söz konusu olduğu takdirde. 3. döviz ve altın gibi tasarruf araçlarına yatırım eğiliminin yüksek olduğu dönemlerde ve yurt dışına transferlerin varlığında bu yaklaşımda sağlıklı sonuç vermeyebilir (Kıldiş. gelir ve harcama yöntemleri olmak üzere üç farklı yöntem kullanılmaktadır. Bu çerçevede. GSMH Yaklaşımı GSMH’nın hesaplanmasında üretim. Ancak. Ayrıca her iki yöntemde kayıt dışı ekonominin uzun dönemdeki gelişimi ve büyümesine ilişkin bir tahminde bulunamaz. 3. . her üç yönteme göre hesaplanan GSMH değerlerinin aynı olması gerekmektedir. Bununla birlikte dikkate değer en büyük avantajı yukarıda da ifade ettiğimiz üzere kayıt dışı ekonomide çalışanların kompozisyonu. s.3. Hepsinden önemlisi onların bütün kayıt dışı faaliyetleri kapsaması mümkün değildir.
Bulunan bu oranın zaman içerisindeki gelişimi. Bu sebeple. mevcut GSMH büyüklükleri içinde kapsanmadığı düşünülen kayıt dışı ekonomiyi karıştırmamak gerekir ( Ilgın. gizli sektörde çalışanlar ne kadar artmıştır tahmin edilir ( Özsoylu. 1996. 3. gizli sektörde çalışanların artıp azaldığı konusunda bilgi verebilir.2.149 ).17 ). başka amaçlar için toplam vergi istatistiklerinin analiz edilmesi yoluyla. Vergi İncelemeleri Yoluyla Ölçme Yaklaşımı Dolaylı yöntemlerden ikincisi olan vergisel yöntemlerle.2. başka kaynaklardan hesaplanıyorsa GSMH hesapları içinde kapsanmış olabilir. İstihdam Yaklaşımı Bu yöntemde incelenen gösterge toplam istihdamın zaman içerisinde gösterdiği gelişmedir. 2004.62 3. s.3.3. Türkiye gibi nüfusun ve buna bağlı olarak toplam işgücünün sürekli artış gösterdiği ülkelerde istihdam rakamlarında sürekli artış olması doğaldır. vergi incelemeleri sırasında mükelleflerin beyan etmediği gelirlerin tespit edilmesi ile ortaya çıkan matrah farklılıklarının kayıt dışı ekonominin büyüklüğünü yansıttığı varsayımından yola çıkılarak oluşturulmuş bir yaklaşımdır ( Us. Bu durumda sivil işgücü ve sivil istihdam rakamları ülke nüfusu ile karsılaştırılarak bir oran bulunur. Bunların ayrıştırılması gerekir.36 ). Vergi incelemeleri yoluyla kayıt dışı ekonomiyi ölçme. s.3. mevcut GSMH büyüklükleri veri alınarak hesaplanan beyan dışı veya vergi dışı gelir anlamındaki kayıt dışı ekonomi ile GSMH tanımı içinde olmasına rağmen.2. Eğer çalışanlar resmi sektörden ayrılıp gizli sektörde faaliyet gösteriyor veya toplam işgücü arttığı halde toplam istihdam oranında artış olmuyorsa (ceteris paribus) resmi istatistiklerde toplam istihdam rakamlarında azalma olacaktır. Beyan dışı vergi veya vergi dışı gelirler. s.1999. genellikle beyan dışı veya vergilendirilmesi gerektiği halde vergi dışı kalan gelirler tahmin edilmektedir. Bu yöntemin avantajı hesaplama . Bu yöntemde genellikle belirli bir yıl ya da bir dönem taban olarak kabul edilip gizli ekonomi yok ya da minimum seviyede varsayılır geçen zaman içerisinde.
Sanal Oran (Emisyon Hacmi) Yaklaşımı Bu yaklaşımda.14 ). Özellikle bayanların toplam istihdam rakamlarına daha yoğun katılması.4. parasal istatistikler kullanılarak kayıt dışı ekonominin büyüklüğü tahmin edilmeye çalışılmaktadır.2. İstihdam yaklaşımında ikinci iste çalışanlar hesaplanamaz.3. 1996. çek ve senet gibi ödeme araçlarının kullanılmadığı varsayılmaktadır.3. 1999. 3. Sonuç olarak bu yöntemle yapılan hesaplamalarda gizli sektör için ancak alt sınır oranları tespit edilebilir ( Özsoylu. s.63 yöntemlerinin karmaşık olmasından kaynaklanmaktadır. Ayrıca.2. Sabit Oran (Emisyon Hacmi). Parasalcı Yaklaşım Bu yaklaşımda. Genellikle karşılaştırmaların yapıldığı son otuz yılda bazı sosyal gelişmeler olmuştur.147 ).1.4. İşlem hacmi ve Ekonometrik Yaklaşım olmak üzere üç grup altında incelenecektir ( Ilgın. Bu yaklaşımın en önemli eksikliği. ekonomide kayıt dışı ekonomi olmadığı dönemlerde sürüm hacminin mevduata oranının sabit kalacağı varsayılmakta ve bu oranın zaman içinde artması paraya olan talebin arttığını ve dolayısıyla kayıt dışı ekonominin de arttığını göstermektedir. s. Ancak çok önemli bir dezavantajı vardır. Parasala yaklaşım. Oysa kayıt dışı ekonomide çek ve senet ile ödeme de yaygındır ve ayrıca paranın dolaşım hızı kayıtlı ekonomiye göre daha v yüksektir ( Özsoylu. kayıt dışı ekonominin büyüklüğünü belirlemek için para piyasalarında hareketler izlenmekte ve kayıt dışı ekonomik faaliyetlerde ödemelerin genellikle pesin para ile yapıldığı. kayıt dışı ekonomik faaliyetlerde ödeme aracının pesin para olduğunu ve paranın dolaşım hızının kayıtlı ve kayıt dışı ekonomide aynı olduğunu kabul etmesidir. . 1996. s. yıllar itibariyle bu oranları yükseltici özellik gösterebilir. Bir diğer dezavantaj ise istihdam ediliyor görülenlerin ikinci bir iste çalışıyor olmasından kaynaklanmaktadır.36). 3.
Fisher’in Miktar Teorisi eşitliği kullanılmaktadır.2. kayıtlı ve kayıt dışı ekonomide aynı ve söz konusu dolaşım hızının sabit olduğu kabul edilmektedir ( Özsoylu. Ekonometrik yaklaşımda.4. 1996. Bu sebepledir ki.14 ). diğer parasalcı yaklaşımlarda olduğu gibi.4.2.64 3. İşlem Hacmi Yaklaşımı’nda paranın dolaşım hızının. İşlem Hacmi Yaklaşımı Kayıt dışı ekonomiyi ölçmeye ilişkin olarak getirilen işlem Hacmi Yaklaşımı’nda. belirli bir dönemde MV’nin belirlediği GSMH rakamı ile istatistiklerle açıklanan GSMH arasındaki fark.3. Yine yaklaşımların ana varsayımı olan banknot ve mevduat miktarı oranının sabit olacağı teorik bir temele oturmaz. Fakat her ne kadar teorik temel yoksa da bu varsayım mantıksız değildir. ülkede üretilen toplam mal ve hizmetlerin piyasa değeri. 3. paranın dolaşım hızının V. Bu çerçevede. Ekonometrik Yaklaşım Parasalcı yaklaşımın bu yönteminde. Emisyon ve işlem hacmi yaklaşımları birçok açıdan eleştirilmiştir. genel fiyat seviyesinin P ve islem hacminin T olduğu düşünülecek olursa. para arzının M. Yaklaşımların birinci varsayımı paranın dolaşım hızının hem resmi hem de gizli sektörde aynı olduğunu kabul etmek gerçekçi görünmemektedir. Eleştiriler gizli sektörde dolaşım hızının daha yüksek olması gerektiği seklindedir. s. nakit para talebi ekonometrik bir denklem ile tahmin edilmektedir. kayıt dışı ekonomilerde işlemlerin nakit para ile yürütüldüğü ve paranın dolaşım hızının kayıtlı ve kayıt dışı ekonomilerde aynı . kayıt dışı ekonominin büyüklüğünü vermektedir. Bir diğer deyişle.2. para arzının paranın dolaşım hızıyla çarpımına eşittir. MV = PT Bu yaklaşıma göre işlem hacmi olan T ile GSMH arasındaki ilişki uzun vadede sabittir. Eleştiriler öncelikle yaklaşımların varsayımlarında yoğunlaşmıştır.3.3.
Son aşamada ise. İkinci aşamada ise vergi değişkeni sıfır alınmak suretiyle verginin olmadığı durumda ortaya çıkacak ikinci nakit para talebi tahmin edilmektedir. kamu personel harcamalarının toplam kamu harcamalarına oranı. . Nakit paranın geniş anlamlı paraya oranının. İki para tahmini arasındaki fark. vergi oranı ve enflasyon oranına bağlı olduğunun kabul edildiği bu yöntemde. kayıt dışı ekonomiyle ilgili nakit para düzeyini vermektedir.65 olduğu varsayılmaktadır. mevduat faiz oranı. s. 2004. paranın dolaşım hızından yararlanılarak ve kayıt dışı ekonomiye ilişkin nakit para düzeyi kullanılarak kayıt dışı ekonominin büyüklüğü hesaplanmaktadır ( Us. kişi basına düsen reel gelir.22 ). nakit para talebi bir regresyon analizi ile tahmin edilmektedir.
1984. s. kayıt dışı ekonominin ülkenin karşılaştığı ekonomik krizleri aşmasında. . atıl faktörlerin üretime katılması ve düşük fiyatla mal üretimi üzerinde yoğunlaşılmıştır. çalışma saatlerinde ve koşullarında esneklik ve bağımsızlık sağladığı da belirtilmiştir (Carter. Bununla beraber.66 4. kayıt dışı ekonominin katılımcılarına daha fazla özgürlük.1.77). Kayıt dışı ekonominin ekonomi üzerindeki olumlu etkileri olarak. işsiz kitlelere istihdam ve gelir imkânı sağlayarak ve mal ve hizmet arzını artırarak yardımcı olduğu ve bir çeşit “sosyal güvenlik subabı” görevi gördüğü görüşü gelmektedir (Ilgın. 1999. ekonomiye dinamizm kazandırarak sermaye birikimini ve büyümeyi hızlandırması. daha sonra olumsuz etkileri açıklanacaktır. ekonomilerin taşımış oldukları özelliklere göre farklı boyutlarda ortaya çıkmış bir kavram olmakla beraber. BÖLÜM LİTERATÜRDE KAYIT DIŞI EKONOMİ Kayıt dışı ekonomi. Kayıt dışı ekonominin diğer olumlu yanları. 1999. s. ekonomide canlılık yaratarak istihdamı artırması. 4. Burada önce kayıt dışı ekonominin olumlu olduğu düşünülen yönleri ele alınıp.219). genelde olumsuz yönleri daha çok bilinmekte.45). s. istihdama sağladığı yarar. kayıt dışı ekonominin olumlu sonuçlarının olduğu konuyla ilgili çalışmalarda belirtilmiştir. bu sektörde faaliyet gösteren firmalara rekabet gücü kazandırması. Kayıt Dışı Ekonominin Olumlu Etkileri Kayıt dışı ekonomiyi olumlu bulan görüşlerin başında. ekonomide subap işlevi görerek sosyal patlamaları engelleyici istikrar unsurları taşımasıdır (Toptaş.
67 Kayıt dışı ekonominin olumlu yönlerine rağmen gelişmemişliğin bir göstergesidir. Çünkü kayıt dışı çalışarak yaratılan gelirden. 1995. vergi ödemeyerek sağlanan fonlar hem çok daha ucuzdur. Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi Ekonomik büyümenin önündeki en önemli engellerden birisi tasarruf yetersizliğidir. hem de gelecek dönemlerde elde edilecek gelirin de kayıt dışı bırakılmasına uygun ortam hazırlayabilmektedir (Aydemir. gelir elde edenlerin elindeki yatırılabilir fonlar azalmaktadır. eğer alınan vergilerle devlet tarafından gerçekleştirilen büyüme. Ekonomik büyümenin öncelikle tercih edildiği bir ülkede. bir kısmı da vergilere gittiğinde. uzun vadede de ekonomiyi tümden çıkmaza sokacak negatif özelliklere sahiptir. Böyle bir ortamda yine de büyümeyi düşünen müteşebbislerin tek seçeneği kalmaktadır. bu vergiler kişilerin elinde kalsaydı sağlanacak büyümeden düşük ise. Diğer yandan ülkedeki finansman kuruluşları da uygun koşullarla kredi vermiyorlarsa. s. Bu da gelirlerini kayıt dışına çıkararak daha az vergi ödemektir. . Gelirin bir kısmı tüketime. kayıt dışı çalışmanın olumlu sonuçlar ortaya koyduğu ileri sürülebilir. Kısa vadede etkileri pozitif. Bu ülkelerde yüksek oranlı ve karmaşık vergi düzeni nedeniyle vergi kaçakçılığı artmakta ve vergi gelirleri azalmaktadır. Ekonomik birimlerin büyüyebilmesi için yatırım yapması. Özel sektörün ekonomik büyümedeki önemi gelişmekte olan ülkelerde kamu kesiminin kaynaklarının sınırlı ve etkin kullanımının zor olması nedeniyle artmaktadır.1. Bu fonların devlete vergi yerine yeni yatırımların finansmanında kullanılmasıyla yatırım hacminde ve dolaylı olarak ekonomik büyümede artış olabilmektedir. Kişiler vergiyi oto-finansman yöntemi olarak kullanarak büyümelerini sürdürebilmektedirler. girişimcilerin yeni yatırımlara yönelmesi mümkün olmamaktadır. 4.1.94). yatırım yapabilmek için de elinde fon bulunması gerekmektedir.
Kayıt dışı sektör. eğitim düzeyleri belirli bir seviyede ve ayrıca kalifiye elemanlardır. Bu nedenle kayıt dışı ekonomik faaliyetler ile bireylerin daha hızlı bir şekilde refah seviyelerini arttırmalarının genel olarak ülke ekonomisinde de benzer etkileri yaratması beklenir. Kayıt dışı ekonomi. Ancak bu saptama gelişmekte olan ülkelerde kayıt dışı ekonominin kalkınmanın ileri aşamalarında giderek rolünün azalması durumunda doğru olabilir. ayakkabı boyacılarını ve sadece yaşamlarını sürdürebilmek için gelir elde etmeye yönelik hizmet sektöründe tek başına çalışanları da kapsamaktadır. İşverenler ise bürokrasi. istihdam sorununa önemli bir katkı sağlamaktadır. diğer yandan ise. hem işçi istihdam eden iş yerlerini. kapasitenin eksik kullanımı ve kaynakların sınırlı olması gibi nedenlerle herkese iş yaratma imkânı yoktur. çalışanlara sosyal güvenlik imkânı sağlamasa bile. . açıkta kalan bu işsiz kitlelere iş imkânı sağladığı için birçok insanın geçim kaynağı olma özelliği taşır. bir yandan küçük imalat iş yerlerini. sigorta primi. Bunlardan dolayı özellikle gelişmekte olan ülkelerde hükümetler ekonomik faaliyetlerde aşırı düzenlemelerden kaçınmalıdır. Bireysel refahtaki artışın toplumsal refahı da arttıracağı klasik iktisatçıların temel görüşüdür. emek sahipleriyle işverenlerin anlaşmasıyla oluşmaktadır. 2002. Aksi halde sosyal patlamalar söz konusu olacaktır. Buna göre kavram. Kayıt altında olan sektörlerde çalışanlar.68 Kayıt altında bulunan ekonominin yüksek maliyetler. 1995 36-37). Yani gelişmekte olan ülkelerde yeni istihdam oluşturma olanaklarının sınırlı olması marjinal sektörde istihdamın artmasına yol açar. Önemli bir kesime iş olanağı sağlayan kayıt dışı sektör. s. hem de tek şahıs tarafından yürütülen faaliyetleri kapsamaktadır. seyyar satıcıları. Emek sahipleri işsizlik sonucu işportacılık gibi kendi imkânlarıyla iş yapma çabasındadırlar. Kayıt dışı ekonomide ise. her seviyeden insana istihdam olanağının sağlanması hem işsizliği azaltır hem de işverenlere daha düşük maliyette işgücü çalıştırma olanağı sağlar ( Sarılı. Ama gelişmiş ülkelerde de kayıt dışılığın olması bu görüşün doğruluğunu tartışmalı hale getirmektedir.44). fon ve vergilerden kaçınmaktadır. Bu sektörde çalışan işçilerin büyük bir kısmı kayıtlı sektördeki asgari ücretten daha yüksek gelir kazanabilmektedir (Ekin. Sonuç olarak kayıt dışı istihdam.
geçim kaynağı olmayan insanların geçinebilecek düzeyde gelir elde etme imkânı sağlamasıdır. s. Böylece kayıt dışı ekonomi. teknolojik yatırım seviyesine dayanır. Eğer insanlar istedikleri geliri elde edemezlerse ve ihtiyaçlarını karşılayamaz duruma düşerlerse bu toplumda sosyal patlamalara ve eylemelere sebep olacaktır. kayıtlı ekonomideki (kazanç üzerinden alınan vergiler. Bunlardan ilki. Kayıt dışı ekonomide. İkincisi ise. s. kayıtlı ekonomideki gibi sigorta. Bu nedenle de gelişmekte olan ekonomilerde emek yoğun üretime dayalı sektörler ön plana çıkmakta ve rekabet söz konusu olmaktadır. yurt içinde ve yurt dışında rekabet gücü kazanacaktır ( Arıkan. 1994. Emek yoğun üretimdeki yüksek maliyetlerin teknoloji yoğun üretimde daha düşük maliyetlerle rekabet etme şansı yoktur.1. işçilik üzerinden ödenen sigorta-vergiler v. satış fiyatı düşük gerçekleşecektir. Rekabetteki en önemli unsurlardan biri gelişmiş ekonomilerdeki üretim maliyeti ile gelişmekte olan ülkelerdeki üretim maliyetidir. Çünkü gelişmiş ekonomilerdeki teknoloji ile daha kaliteli üretim yapılırken aynı zamanda ürün çeşitlendirmesi ve reklâm gibi faktörlerle rekabet etme şansı artmaktadır.2.3.b yüksek oranlı kamusal yükümlülükler ) bulunmadığından kayıt dışı ekonomide ki üretim maliyetlerinin dolayısıyla satış fiyatlarının düşük gerçekleşmesi. 1999. yaşam standardını yükseltmek isteyen insanlara istedikleri şekilde yaşama imkanı sağlayacak geliri elde etme olanağı sağlamasıdır.483). Kayıt dışı ekonomide. Rekabet Gücü Üzerindeki Etkisi İşletmelerdeki rekabet gücü. kayıt dışı ekonomiye yurt içi ve yurt dışı pazarlarda rekabet gücü kazandırır (Altuğ. Sosyal Yapı Üzerindeki Olumlu Etkileri Kayıt dışı ekonominin sosyal anlamda iki olumlu yönü vardır.57) . 4. Buna . vergi ve benzeri yüksek oranlı mali yükümlülükler olmadığından üretim maliyetleri dolayısıyla. Böylece kayıt dışı ekonomideki işletmelerin gelişmiş ekonomilerdeki işletmelerle rekabet etme gücü artacaktır. Gelişmekte olan ülkelere baktığımızda ise kayıt dışı çalışan işçiler nedeniyle üretim maliyetleri düşmektedir.69 4.1.
kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin türüne bağlıdır.1. kayıt dışı sektörde çalışanlar ve işverenler ek gelir elde ettiklerinden talep canlı olacaktır. Üretilen mal ve hizmetlerin toplam arz ve talebi arasında bir dengenin olması. 4. eğer kayıt dışı ekonomi. Gelir Dağılımı Üzerindeki Etkisi Kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin diğer önemli bir etkisi. Ancak. Ekonomik İstikrar Üzerindeki Etkisi Ekonomik istikrar. ekonominin istikrara kavuşmasında etkili olur. hem daha fazladır.70 yaşanan ekonomik kriz sonucu Arjantin’de meydana yağmalama v. resmi sektörde oluşacak olumsuz konjonktürel dalgalanmaların etkileri de kayıt dışı sektör yardımı ile minimuma indirgenmektedir (Özsoylu. . gelir dağılımına olumlu katkısı nedeniyle sosyal adaletin belli ölçüde kurulmasına yardımcı olmasıdır. Kayıt dışı sektörde bürokratik işlemler ve kamunun düzenleyici müdahaleleri olmadığından üretim hem daha ucuz. 1996. ekonominin üretim ve tüketim kapasitesi üzerindeki olumlu etkileriyle kapasite kullanımını arttırıcı yönde işlevlere sahiptir.4. Fakat kayıt dışı ekonomik faaliyetlere katılanlar arasında elde edilen gelirin dağılımı incelendiğinde. aynı zamanda üretim faktörlerinin tam kullanılması istikrar bakımından hedeflenen bir durumdur. Kayıt dışı üretim. 191. öncelikle fiyat istikrarının sağlanması ve ekonominin tam çalışma düzeyinde devamlı dengede bulunmasıyla ilgilidir. Kayıt dışı ekonomi. Kayıt dışı ekonomi. alt gelir grubuna dâhil olan kesime ikinci bir iş imkânı sağlıyorsa fakirlik düzeyinin belli oranda yukarı çekilmesine yardımcı olabilmektedir. 4. Ayrıca. aynı olumlu durumun söz konusu olmadığı görülmektedir (Karagül.5. Bu çerçevede. üretimin ucuz olması genel talebi olumlu etkiler.1.107).örnek verebiliriz. 1997. s. Üretimin artış göstermesi ekonominin arz kapasitesini olumlu etkilerken. resmi ekonomiye paralel olarak faaliyet gösterdiğinden. büyüyen bu pastanın dağılımı konusunda etkisi ise. s.).b. Öncelikle kayıt dışı ekonominin faaliyetleri sonucu üretimin ve buna bağlı olarak gelirin artması nedeni ile ülke çapında bölünecek pastayı büyüttüğü şüphe götürmez bir gerçektir.
s. Bu yaklaşıma göre kayıtlı ekonomi ile kayıt dışı ekonomi. Kayıtlı Ekonomi Üzerindeki Etkisi Kayıt dışı ekonomik işlemlerle elde edilen fonlar bankacılık sistemi kanalı ve menkul kıymetler borsası yardımıyla kayıtlı ekonomiye kaynak sağlamaktadır. s.71 4. 4. Böylece kayıt dışı ekonominin devletin gelir kaybına uğramasına ve .1. Kayıt dışı ekonomi ile kayıtlı ekonomi arasındaki bu ilişkiyi şekil yardımıyla gösterecek olursak.486). kayıtlı ekonomi 1 birim artacaktır. maliyetler düşer. Şekil 4-2 ‘de eğrinin tüm noktalarında eğim farklıdır ve kayıt dışı ekonomideki 1 birimlik azalmanın kayıtlı ekonomiyi ne kadar genişleteceği belli değildir. Kayıt dışı ekonominin olumlu etkilerinden bahsedenlerden bir kesim kayıtlı ekonomi ile kayıt dışı ekonomi arasında birebir değişimin olmadığını dolayısıyla kayıt dışı ekonomide meydana gelen bir artışın kayıtlı ekonominin hacmini daralttığı şeklinde yorumlanmaması gerektiğini belirtmişlerdir. işletme sermayesi ihtiyacı azalır. 1999.1.6. ihtiyaçlar daha çabuk karşılanır ( Altuğ. Şekil 4-1 deki eğrinin eğimi ( -1 ) dir. Bu ise bize kayıtlı ve kayıt dışı ekonomi arasında mutlak ikame olabileceğini gösterir. Ekonomideki Dinamizme Etkisi Bürokratik işlemler ve gereksiz giderler olmadığından kaynaklar. Kayıt dışı ekonomik faaliyette bulunanlar. Şekil 4-2 ise gerçek hayattaki durumu göstermektedir. Kayıt dışı ekonomi. s.486 ). kayıt dışı ekonomik faaliyetlerdeki bir birimlik değişiklik kayıtlı ekonomide aynı oranda bir değişiklik oluşturmaz (Özsoylu. kayıtlı ekonominin müşterisidir ( Altuğ. doğrudan mal ve hizmet üretimine süratle kanalize olur. Yani kayıt dışı ekonomi 1 birim azalırsa.7. 1996. 1999. tam kapasite ile çalışırsa ve aynı sektörlerde bulunursa birbirlerine birebir olarak rakip olurlar. Dolayısıyla kayıt dışı ekonomi ile kayıtlı ekonomi arasında bir ikame ilişkisi olsa da. bu faaliyetleri sonucu elde ettikleri gelirlerle mal ve hizmet satın alırlar ve bu şekilde ödedikleri dolaylı vergilerle kayıtlı ekonomiye de katkı sağlamış olurlar. Ancak gerçek hayatta kayıtlı ekonomi ile kayıt dışı ekonomi genelde farklı sektörlerde bulunur ve tam kapasite kullanımı da neredeyse imkânsızdır. 53–54 ). üretim artar.
4. Kaynak Kullanımı Üzerine Etkisi Devlete verilen vergiler yerli yerinde kullanılmamakta (yolsuzluklar. kayıt dışı .8. kayıtlı ekonomi % 8-10 puan dolayında artmaktadır (Örneğin. kişi başına düşen gelir açısından da böyledir. s.2: Kayıtlı/ Kayıt Dışı Ekonomi Arasındaki İlişki Arasındaki İlişki Şekil 4-1 Şekil 4-2 Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde kayıt dışı ekonominin kayıtlı ekonomi üzerindeki etkilerine bakarsak ( Kızılot. kayıtlı ekonominin büyümesi % 5 puan civarında gerilemektedir (negatif ilişki). Bu. gereksiz tüketim. “Gelişmekte olan ülkelerde” ekonomi % l puan arttığında. 54).72 sosyal güvenlik gelirlerinin azalmasına neden olmayacağı ileri sürülmüştür ( Özsoylu.“Gelişmiş ülkelerde” pozitif ilişki/etki (tersi sonuçlar var): Kayıt dışı ekonomi % l puan arttığında. 2004.1. yersiz harcamalar.b).1: Kayıtlı/Kayıt Dışı Ekonomi Şekil 4. gelişmiş ülkelerdeki kişi başına düşen gelir de % 7. s. çalışmayan kişilere maaş verilmesi v.123) . . Şekil 4. kayıtlı ekonomi % 7. 1996. Kayıt dışılık % l puan arttığında (1990'lı yıllarda). Çomaklı.8 puan artış görülmüştür.7 artmaktadır). eğer kayıt dışı ekonomi % 10'dan % 11'e çıkarsa.
s. Kararların hangi üretici birimler grubu tarafından verileceği esas olarak bir istem seçimi sorunudur. ağırlıklı olarak piyasa talebinin öncelikli olduğu piyasa ekonomisi birimleri. İkincisi. Çocuklu kadınların düşük sermaye ve yatırımla ev içinde üretime katılmaları bu duruma örnek olarak gösterilmektedir (Yılmaz. tüketici rantı. piyasa ekonomisi ile bağdaşmayan uygulamalar varsa. s. ülkenin iktisadi kaynaklarını daha etkin bir şekilde kullanma imkânına sahiptirler. 2003. yatırıma kaynak teşkil etmekte. kayıt dışı ekonomi güç kazanır ve . s. kayıt dışı ekonominin kaynakları kayıtlı ekonomice tatmin edilmemiş bireysel ve toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda dağıtmasının bireysel ve toplumsal refahı arttırmasıdır.73 işlem sonucu devlete vergiler ise.485). Özellikle güdümlü ekonomilerde merkezi idarenin kaynak ayırmayacağı mal ve hizmetlerin kayıt dışı ekonomi tarafından üretilerek tüketicilere sunulması kaynakların ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden dağılımını sağlar ki bu da toplumsal refahı arttırır. Eğer üretimin piyasa talebine göre piyasa ekonomisi birimlerince yapılması öngörülmüş ise kayıt dışı ekonomi daha da önem kazanır. Piyasa ekonomisinin kabul edildiği bir ortamda. Bu kararların alınmasında. Kaçırılan vergi yurt dışına kaçırılmayıp ülke içinde kalarak yatırımlara dönüştükçe ekonomik yarar sağlamaktadır (Altuğ. 25). hangi ölçülerde. Bu türden yapılan iktisadi faaliyetlerden. Dolayısı ile bu tür çalışan bir ekonominin sosyal refahı arttırdığı da söylenebilmektedir ( Kaptangil. ya da siyasal talebin öncelikli olduğu kamu ekonomisi birimleri arasında seçim yapılmalıdır. Kayıt dışı iktisadi faaliyetler. vergi kaçıran kaçırdığının (kazandığının) kıymetini daha iyi bilmekte yerinde ve zamanında harcamaktadır. Kaynak kullanımında etkinlik sağlanması. Kayıt dışı ekonominin kaynak dağılımında etkinliği sağladığı görüşünün iki ayağı vardır. Atıl faktörler yeraltı ekonomisinde üretim sürecine katılma imkânına sahip olurlar. Bunlardan birincisi. 105 ). sosyal kesinti ve vergi kaçakçılığı sebebi ile oluşan üretici rantı ek talebi oluşur ve ekonominin canlı kalması sağlanır. düzenli bir işte çalışma imkânına sahip olmayan emeğin istihdamına olanak sağlamasıdır. 1999. hangi mal ve hizmetlerin. üretime istihdama. 1996. ne şekilde ve hangi kaynaklarlarla üretileceğine ilişkin kararlarla önem kazanır. diğer kayıtlı ekonomiye oranla daha ucuz maliyetle üretim yapabildikleri için.
Bürokratik ve düzenleyici masraflar olmadığından kaynaklar doğrudan mal ve hizmetlerin üretimine kanalize olur. s. oluşan “tüketici artığı” da.vb. . “Daha fazla çalışma daha fazla kesinti” değil “daha fazla gelir” olduğundan çalışma ve verimlilik teşvik edilmektedir.9. Böylece. 1996 . harç . Devlete ödenen vergiler. Enflasyondan ise en çok nakit bulunduranlar etkilenmektedir. sadece somut vergilerden – gelir vergisi (GV). Kayıt dışı ekonomide işlemler nakit olarak gerçekleştiğinden devlet. 1999. ödeyenlerin alım gücünü azaltıcı etki yapmaktadır.1. Hükümetlerin (politik nedenlerle) vergileri artırmama yoluna gittiği dönemlerde.74 kaynak kullanımında etkinliğin sağlanmasında olumlu roller üstlenir ( Özsoylu. kayıt altına alamadığı ekonomik faaliyetleri vergilendirme yolu olmaktadır (Altuğ. kurumlar vergisi (KV).67). Kayıt dışı sektörde üretim daha düşük maliyetle gerçekleşir ve buna bağlı olarak fiyatlar resmi sektöre göre düşüktür. üretim artar. gelirlerini artırma yolu olan enflasyon vergisi. 4. kayıt dışı ekonomik faaliyetlerden somut olarak alamadığı vergileri enflasyon vergisi şeklinde almaktadır. Bu nedenle kayıt dışı ekonomi sektörü enflasyon vergisinin en büyük mükellefidir. Bu tespitlerden hareket edildiğinde kayıt dışı ekonominin piyasa ekonomisi şartlarında kaynak kullanımında etkinliği ve toplumsal refahı artırdığı iddia edilebilir. s. sosyal kesinti ve vergi kaçakçılığı sebebiyle oluşan “üretici artığı” da ek talepler oluşturur ve ekonominin canlı kalmasını sağlar. 106) Kayıt dışı faaliyetler hiç bir kısıtlamanın ve müdahalenin olmaması sebebiyle rekabet imkânı sağlar. katma değer vergisi (KDV). Ancak alım gücünü azaltan öteki olgu da enflasyondur. işlemleri ya tümüyle ya da kısmen devletten gizli yürütüldüğü için kaçınabilmektedir. Enflasyon Vergisinin Mükellefi Olması Kayıt dışı ekonomi sektörü.
Diğer bir ifadeyle. Dolayısıyla.75 4. Çoğaltan Etkisi Devletin bastığı para (emisyon) ve aldığı iç ve dış borçlar kayıtlı ekonomiden kayıt dışı ekonomiye transfer edilerek burada çoğaltan etkisi yaratarak. kayıtlı ekonomide yer alan mal ve hizmetlere talep yaratmaktadır. . s. Ancak burada şunu vurgulamak gerekir ki sağlanan kaynak. 2002. s.1. üretim için kullanılırsa olumlu bir etkiden bahsetmek söz konusudur.10. elde edilmesi aşamasında kayıt altına alınamayan gelirler. Bu da ekonomiye canlılık getirerek büyüme hızını yükseltir (Altuğ. harcanması aşamasında kayıt altına alınabilmektedir (Sarılı. tasarrufların yatırıma kayma süratini ve oranını arttırır. Bir çok nedenle kayıtlı ekonomiden. 1999. tasarruflar üzerinde çarpan etkisi yaratarak ekonomiye canlılık getirmekte ve rekabet gücünü artırmaktadır. kayıt dışı ekonomiden elde edilen gelirlerin tüketim aşamasında kayıt altına alınma ihtimali söz konusu olmaktadır. Sonuç olarak. Kayıt dışı ekonomiden elde edilen gelirler. kayıt dışı tutulan gelir yatırımlara dönüştüğü sürece üretim artışını beraberinde getirir.44). kayıt dışı ekonomiye kayan gelirler.485).
2. Bununla birlikte kayıt dışı ekonominin en önemli iki zararı devletin gelirlerinin azalması ve vergi verenlerle vermeyenler arasındaki haksız rekabettir.3 : Kayıt Dışı Ekonominin Olumsuz Etkiler Kaynak: Kayıt Dışı Ekonomi Araştırması Raporu (Ocak 2008) Grafikte da görülebileceği gibi kayıt dışı ekonominin sonuçları (zararları/etkileri) hakkında her dört kişiden birinin bilgisi yoktur. Kayıt Dışı Ekonominin Olumsuz Etkiler Şekil 4.76 4. İstatistik anlamda kayıt dışılığın olumsuz etkileri. kaynağından eksik ve hatalı olarak gelen verilere göre hazırlanan göstergeleri temel alarak oluşturulacak politikaların ve alınacak önlemlerin uygulamada başarısız olması ve istenmeyen sonuçlara yol açması şeklinde dolaylı bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Yapılan düzenlemelere uyulmamasından kaynaklanan .
Ekonomik ve Mali Düzen Üzerindeki Olumsuz Etkileri Ekonomik Büyüme Oranları Üzerinde Kayıt dışı ekonominin tanımından da anlaşılacağı üzere kayıt dışı ekonominin söz konusu olması durumunda ilk olarak GSMH rakamı gerçeği yansıtmaz. 4. toplam vergi hâsılatının kayıtlı ve kayıt dışı GSMH toplamına bölünmesi gerekir.1. Vy= T / GSMH Vergi yükünün gerçekteki oranını tespit etmek için. resmi ekonomiyi. GSMH kayıtsız. . 4. toplam vergi gelirlerini. kayıtsız ekonomiyi göstermektedir. GSMH kayıtlı.1. Bu şekilde tespit edilen vergi yükü. 2001). sadece kayıtlı ekonomi üzerindeki vergi yükünü gösterir. vergi yükünü. kayıtlı yani resmi GSMH rakamları gerçekte olduğundan daha küçük tahmin edilir ve toplam vergi hâsılatının resmi GSMH’a oranlanmasıyla bulunan vergi yükü yanıltıcı olur.2.2. Vergi Yükü ve Vergi Adaleti Üzerindeki Etkisi Kayıt dışı ekonominin söz konusu olmasından dolayı.1. Vy = T / GSMH kayıtlı + GSMH kayıtsız Yukarıda T. Kayıt dışı ekonominin varlığı ile GSMH rakamının olması gerektiğinden daha düşük bir rakamı göstermesi ise en başta büyüme oranının doğru bir şekilde tespitine engel olur ve büyüme oranı gerçekte olduğundan daha küçük görünür.1. Kayıtlı GSMH ile hesaplanan vergi yükü ile kayıtlı ve kayıt dışı toplam GSMH ile hesaplanan vergi yükü arasındaki fark. Vy. vergi yükü dağılımındaki adaletsizliği ifade etmektedir.2.77 kayıt dışılığın etkileri ise daha çok doğrudan olumsuz sonuçlar doğurmaktadır (DPT.2. ekonomideki toplam vergi yükünü yansıtmaz. 4.
s. dürüst mükellefler üzerindeki vergi yükü.2. Dolayısıyla vergisini vermeyenler üzerinde bir vergi yükü bulunmazken. Ayrıca kayıt dışı ekonomide vergiler ödenmediği gibi. 156).38 ). bu tür uygulamalar sosyal devlet anlayışını zedelemektedir ( Arıkan. diğerleri ise vergi vermeyerek gelirlerinde azalmaya yol açmamaktadırlar. /Gsmh) Kamu kesiminin ekonomideki büyüklüğü. elde ettikleri gelir üzerinden devlete vergi vermekte.78 Resmi raporlarda. Emekli Sandığı'na ve Sosyal Sigortalar Kurumu’na ödenmesi gereken sigorta primleri de ödenmemektedir. Ancak. 4. toplumdaki bireylerin vergiye uyumunu olumsuz etkileyerek. vergiye karşı tepki duyulması sonucunu doğurup. 2000. Bu durum. Kayıt dışı ekonomi devletin denetimi ve bilgisi dışında gerçekleşen faaliyetler olduğundan kayıt dışı ekonominin artmasıyla aynı oranda devletin ekonomideki payı da azalmaktadır. kamu harcamalarının GSMH’a oranlanmasıyla bulunur. Kayıt dışı ekonomi etkisiyle GSMH’ın düşük olması sonucunda kamu harcamaları olduğundan daha yüksek elde edilir. devletin esas gelir kaynağı olan vergi gelirlerinin eksik ödenmesi ya da ödenmemesi devletin gelir kaybına uğramasına ve bütçe açıklarına neden olmaktadır. Bu durumda devlet ihtiyaç duyduğu geliri ya borçlanma ya da emisyon yoluyla sağlamak zorunda kalmaktadır. Kayıt dışı ekonomi vergi yükünü dürüst mükellefler aleyhine çevirerek vergi adaletini bozmaktadır. toplumda genel olarak vergi yükünün yüksek olarak algılanması sonucunu doğurur. bu iki kesim arasında adaletsizliğe yol açmaktadır ( Günay. Kayıt dışı ekonominin boyutlarının büyümesi kayıtlı ekonominin boyutlarının küçülmesi demektir.56 ). s. 1994. yani gerçekte olduğundan daha yüksek oranların yayınlanması. 2006.1. . kayıt dışı ekonominin beyan dışı ve enformel ekonomi bileşenlerini genişletebilir (Yılmaz. s.3. Böylece. sadece kayıtlı GSMH’a bölünerek elde edilen vergi yükü rakamlarının. Kamu Kesiminin Ekonomideki Büyüklüğüne Etkisi Kamu Harc. Çünkü gelir elde edenlerin bir bölümü.
79
Bu durumda da KKBG miktarı da sürekli olarak artış göstermekte ve ülke ekonomileri çıkmaza sürüklenmektedir. 220.127.116.11. Vergi Kapasitesi Üzerindeki Etkisi
Kayıt dışı ekonomi, vergi sistemini ve vergi idaresini olumsuz etkilemekte, idarenin vergi toplama kabiliyetini ve etkinliğini azaltmakta, toplumsal vergi zihniyetinin dejenere olmasına yol açmaktadır. Bir ülkenin vergi kapasitesi, o ülkedeki GSMH, nüfus, kişi başına MG, gelir dağılımı, ekonominin dışa açıklığı, ekonominin parasallaşması, sektörel yapı gibi faktörlere bağlı olarak belirlenmektedir. Mükelleflerin kendileri ve ailelerinin yaşamlarını asgari düzeyde sürdürmeye yetecek gücün üzerindeki kısmı yansıtmaktadır. Bir ülkede vergi kapasitesinin durumu ile ilgili yapılacak tespit ve değerlendirme o ülkedeki vergi gayretinin dolayısıyla mükellefin vergiye uyumu ile vergi idaresinin vergiyi uygulama gücünün belirlenmesi ve değerlendirilmesi bakımından da önem arz etmektedir. Bu sebeple, vergi politikalarının şekillendirilmesinde de oldukça önemlidir (Yılmaz, 2006, s.162). Kamunun asli gelir kaynağı olan vergiler yeterince toplanamayanca, kamu yönetiminin yerine getirmek zorunda olduğu savunma ve iç güvenlik ile adalet, eğitim, sağlık ve altyapı hizmetleri aksamakta, büyüyen kamu açıkları sorunu ortaya çıkmaktadır. Bunun sonucu da kamusal hizmetlerin zamanında ve etkin olarak gerçekleştirilmesi zorlaşmaktadır. Bu da toplumsal yaşam kalitesinde ve refah düzeyinde azalma anlamına gelmektedir. Vergi kapasitesi vergi politikalarının belirlenmesi bakımından önemlidir ve kayıt dışı ekonomi dikkate alınmadan hesaplandığında gerçekte olduğundan daha düşük tespit edilir. Eğer kayıt dışı ekonominin büyüklüğü GSMH içindeki payı azaltılırsa vergilenebilir kapasite artacaktır. Vergi kapasitesi gerçeğe yakın olarak belirlenir ve böylece hükümetlerin vergi politikaları ile oluşturulabilecektir. daha etkin bir şekilde
80
18.104.22.168. Vergi Esnekliği Üzerinde Etkisi Vergi esnekliği, belli bir vergi veya tüm vergi sisteminin sağladığı vergi hâsılatının, milli gelirdeki değişikliklere karşı duyarlı olması, milli gelir artarken artıp, azalırken azalmasıdır. Eğer bir vergi ya da vergi sistemi dolayısıyla elde edilen hâsıla; milli gelir artarken artıyor, azalırken de azalıyorsa vergi esnekliğinden bahsedilir ve vergi esnekliği; vergide meydana gelen değişikliğin milli gelirde meydana gelen değişikliğe oranlanması ile bulunur. Bu sebeple, kayıt dışı GSMH'nın varlığı, artış ya da azalışları, resmi GSMH'nın esas alınması suretiyle hesaplanan vergi esnekliklerinin değerinin gerçek durumu göstermesini engelleyecektir (Yılmaz, 2006s.162). 22.214.171.124. Milli Gelir Üzerinde Etkisi
Kişi başına milli gelir de kayıtlı GSMH’a bağlı olarak hesap edilir ve böylece gerçekte olduğundan daha düşük düzeyde hesaplanır. Doğru bir şekilde kişi başına GSMH tespiti için kayıtlı ve kayıtsız GSMH rakamlarının toplamı kullanılmadır ve böylece ülkeler arası refah ya da gelişmişlik düzeyleri karşılaştırıldığında o ülkenin diğer ülkeler arasındaki yeri doğru bir şekilde tespit edilebilir. 126.96.36.199. İşsizlik Oranına Etkisi
Kayıt dışı ekonomik faaliyetlerde çalışanlar işsiz olarak nitelendirilir. Çünkü resmi kayıtlarda görünmeyen ekonomik faaliyetlerde çalışanların kayıt altına alınması imkânsızdır. Bu durumda işsizlik oranı gerçekte olduğundan daha yüksek olarak hesaplanır ve bu sektörde çalışan kişi sayısına bağlı olarak istihdam oranı ( istihdam edilen işgücü / toplam işgücü ) daha düşük çıkar. 188.8.131.52. Enflasyon Oranına Etkisi
Kayıt dışı ekonominin söz konusu olduğu durumlarda, bazı mal ve hizmetler, kayıtlı ekonomiye göre, yasal yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi nedeniyle daha düşük maliyetle üretilir. Ayrıca, muamele vergileri de söz konusu olmadığından, daha düşük fiyatla mallar sunulur. Böylece kayıt dışı ekonomi ile fiyatlar üzerinde aşağıya doğru bir baskı oluşur. Ancak bu fiyatlar resmi enflasyon
81
oranına yansımadığından, açıklanan enflasyon oranı gerçekte olduğundan daha yüksek görünür. 184.108.40.206. İthalat, İhracat Rakamlarına ve Ödemeler Dengesine Etkisi
İthalat, ihracat rakamlarında ve ödemeler dengesi hesaplarında da resmi kayıtlarda yer almayan kaçak mal giriş ve çıkışlarının büyüklüğüne bağlı olarak bozulmalar meydana gelebilir. 220.127.116.11. Artan Ekonomik Göstergelere Etkisi dışı ekonomik faaliyetler verimlilik göstergelerini de
kayıt
etkileyecektir. Kayıt dışı ekonomi, geleneksel istatistik yöntemlerle milli gelir hesaplarına katılmayan faaliyetler olarak da ifade edildiğinden, kayıtlı ekonominin belirlediği, ekonomik göstergeler (enflasyon, işsizlik ve büyüme oranları ) gerçeği yansıtamaz. Özellikle verimlilik göstergesi olarak çıktı/kişi kriteri esas alınmışsa yeraltı ekonomisinde gerçekleştirilen üretim ve çalışan kişi sayısı resmi kayıtlara dahil olmadığı için verimlilik göstergesinde önemli sapmalar görülebilir ( Özsoylu, 1996, s.47 ). Kayıt dışı ekonominin resmi hesaplamalara girmemesi nedeniyle ekonomik göstergelerin güvenilirliğini azaltması sonucu, ekonomi politikaları oluşturulurken bu rakamları dikkate alan idarenin yanlış değerlendirmeler yapmasına ve yanlış politikalar uygulamasına neden olabilmektedir. 18.104.22.168. Ekonominin Dolarize Olması Bakımından Etkisi
Daha çok ağır vergi yükünden kurtulmak amacıyla gelişen kayıt dışı ekonomi, yüksek oranlı ve devamlı artan (kronik) bir enflasyon vergisine muhatap olduğundan satın alma gücünü korumak amacıyla efektif paraya (Dolar, Euro) yönelir, efektif yabancı para talebi artar. Kayıt dışı ekonomik işleme katılanlar (işçiler, müteşebbisler, v.b) özellikle alt gelir grupları dolarize olur. Serbest piyasa / resmi piyasa rekabeti başlar, kur makası sorunu büyür ( Altuğ, 1999, s.482). Kayıt dışı ekonomide ödemelerin daha çok nakit para kullanılarak gerçekleştiriliyor olması, fiyat istikrarının olmadığı durumlarda, kayıtlı ekonomi yanında kayıt dışı ekonomide de istikrarlı bir para birimi arayışına ve dolar ve euro
Kamu kesiminde rüşvetin artması hem bireylerin devleti yönetenlere karşı güvenlerini kaybetmelerine ve hem de devlet yönetiminde kaynakların verimsiz kullanılmasına neden olur. Örneğin kayıt dışı ekonomi ile tespit edilen milli gelir rakamları. Ekonomik koşulların daha da kötüleşmesi halinde devlet görevlileri yaptıkları kamu hizmetleri karşılığında kişilerden çeşitli isteklerde bulunmaya başlarlar ve bu da devlet yönetiminde bir rüşvet çemberinin oluşmasına yol açar. Diğer taraftan kamu kesimi gelirlerinin kayıt dışı ekonomideki artıştan ötürü düşük seviyede gerçekleşmesi.82 gibi nispeten istikrarlı para birimlerinin ekonomide yaygın olarak kullanılmasına. . Örneğin ekonomi gerçekte tam istihdama yakın bir düzeydeyken resmi verilerle yüksek işsizlik oranı hesaplanmışsa bu durumda genişletici politikalar uygulanır ve sonuçta enflasyon oranı artar. Böylece kullanılacak araçların etkisi de beklenenden farklı olur. kamu çalışanlarının düşük gelir elde etmesine yol açar. gerçek milli gelir rakamlarından düşüktür ve Merkez Bankası’nın uyguladığı para arzı artışı milli gelir artışından daha düşük olur ve ekonomik sorunlar ortaya çıkar. Kayıt dışı ekonomik faaliyetler sebebi ile ekonomik veriler gerçek değerinden farklı olarak ölçülür ve bu durumda ekonomi politikası yöneticileri ülkedeki mevcut sorunlar hakkında eksik ve yanlış bilgilenir.1. Eksik ve yanlış bilgi sebebiyle eksik veya yanlış uygulanan politikalar sorunların daha da çoğalmasına yol açabilir. Ekonomi Politikalarında Meydana Gelen Sapmalar Milli gelir ve istihdam gibi makro ekonomik değişkenler tam ve doğru ölçülemeyeceğinden. Bu durum devlet hizmetlerini yerine getiren görevlilerde motivasyon eksikliği oluşturur. 2001). 4. yani “dolarizasyon”a yol açmaktadır (DPT.2.12. bu değişkenlere bağlı olarak oluşturulacak politikalar gerçeğe yakın olmayan sonuçlar verecektir. Devletin bu sorunlar karşısında pasif kalması ise kamuoyunun güvenini azaltarak ekonomik kriz beklentisine yol açabilir.
Bu durum ekonomide refah kaybı oluşturur ( Yılmaz. brüt gelirinden verginin çıkarılmasıyla bulunur. Ayrıca kayıt dışı ekonomide faaliyette bulunanların vergi ödemedikleri halde devletin hizmetlerinden faydalanmaları da gelir dağılımında adaletsizliğe yol açar.org/wikipedia/commons/b/bd/Lorenz-curve1. kayıt dışı ekonominin olmadığı duruma göre daha da bozulur.1. Dolayısıyla.png . Bütün bunlara ilave olarak kayıt dışı ekonomide faaliyette bulunanlar devletin vergi-transfer mekanizmasını harcamaları kullanarak yoluyla ekonomide ekonomide gelir geliri yeniden meydana dağıtma gelen mekanizmasının da dışında kalırlar. Bu durum ise gelir dağılımında adaletsizliğe yol açar. geliri yeniden dağıtma dağılımında adaletsizlikleri giderme yahut düzeltme konusundaki etkisini yitirir.83 4. Gelir Dağılımına Etkisi Kayıt dışı ekonomi söz konusu iken gelir dağılımındaki adalet. Çünkü aynı miktar ve nitelikte faktör kullanılsa bile gelirler birbirinden farklı olur. devletin söz konusu çabası sadece kayıtlı ekonomide bulunanlar arasında geçerli olur.97). s.wikimedia. Şekil 4.4: Lorenz Eğrisi Kaynak: http://upload. oysa kayıt dışı ekonomideki sektörün net ve brüt geliri birbirine eşittir.13.1996. Bunun nedeni kayıtlı ekonomideki sektörün net geliri.2. Böylece devlet.
bu işletmelerin istihdam ettiği çalışanlar da zarar görmekte. 4. Kayıtlı işletmeler. Pazarlık gücü olmayan işsiz emek “ iş bulma” tesellisi ile istismar edilir (Altuğ . örgütlü işçi-işveren ilişkileri giderek azalmakta ve sivil toplum örgütleri zayıflamaktadır ( Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu. Kayıt dışı istihdam. böylelikle sendikalaşmaya (toplu pazarlık gücü ) ihtiyaç kalmaz.481). s. kurulmuş olanlar küçülür ) işyerlerinin küçülmesi. Çalışma Hayatı Ve Sosyal Güvenlik Üzerindeki Olumsuz Etkisi Çalışma hayatı ile ilgili olumsuz etkiler büyük ölçüde kayıt dışı istihdamdan kaynaklanmaktadır. (entegre / kombine tesisler kurulamaz. sosyal güvenlik sisteminin etkinliğini bozmaktadır. kayıt dışı ekonominin gelir dağılımı üzerindeki olumsuz etkisi de refah kaybına neden olur. Böyle olunca yeterli prim toplanamamakta.2. vergi ve diğer fonların eksik ödenmesi veya hiç ödenmemesi anlamına gelmektedir. işletmeler küçülür. Kayıt dışı ekonomide iş kesitlere ayrılır.). 2003. sosyal güvenlik kuruluşları da başta finansman zorlukları olmak üzere çeşitli zorluklarla karşılaşmakta ve kendilerinden beklenen hizmetleri etkin olarak yerine getirememektedir (Çizgici.18. sigortasız çalışanların ağırlıkta olduğu ve dolayısıyla vergi gelirlerinin düşük kaldığı bir ülkede insanların sosyal güvenlik sisteminden beklentilerini karşılayabilmek olanaksız hale gelmektedir. kayıt dışı faaliyette bulunan işletmeler karşısında rekabet gücü kaybına uğrayıp zayıfladıkça.2. her şeyden önce. s. Kayıt dışı ekonominin boyutlarının büyük.).84 Sonuçta kayıt dışı ekonomi bazı kesimlere gelir sağladığı için sosyal huzuru ve ekonomik düzenin devamını sağlayan bir emniyet subabı olarak görülse de.1999 . fazla mesai ve işyeri standartları gibi konulardaki düzenlemelere uyulmaması. işçi sayılılarının azalması ya da işçilerin patronlaşması ile sonuçlar. gerekli sosyal güvenlik. Gelişmekte olan ülkelerde kayıt dışı sektörün hacminin yüksek olması sosyal güvenlik kurumlarının finansal yapısını da olumsuz etkiler. Kayıt dışı istihdam. asgari ücret. çalışanların gerekli vasıflara sahip olmaması ve asgari yaş haddi. 2001. .
Diğer yandan. esas itibariyle. Diğer taraftan kayıt dışı ekonomide denetimin olmaması düşük kalitede üretime ve dolayısıyla da refah kaybına neden olur. kayıt içinde faaliyetlerini sürdürmeye çalışan firmalar. Bu da refah artışı anlamına gelecektir (Yılmaz. s. Sosyal Sigortalar Kurumu'nun (SSK) aleyhine giderek bozulan aktif/pasif sigortalı oranının bu hale gelmesinde. çalışma hayatının içinde olup da sosyal güvenlik kapsamı dışında olan kayıt dışı istihdamın payı da büyüktür (Günay. kayıt dışında kalabilmek için ölçek genişlemesine gitmek istememekte.). Türkiye'de 2 aktif sigortalı 1 pasif sigortalıyı finanse etmektedir. Firmalar çok tarım ve hizmet sektörleri kayıt dışı ekonomiye yönelmektedir ve bu sektörlerde faaliyet gösterenler genellikle KOBİ’ler ve şirketleşmemiş organizasyonlardır. 1996. 96. s. Teknolojik Gelişmeler Üzerine Etkisi Firmalar.3. 39). Dolayısıyla kayıt dışı ekonominin teknolojik gelişmeler üzerine etkisi olumsuzdur. 4. banka kredileri kullanımında isteksiz davranmakta ve finansman yetersizliği nedeniyle teknolojik yapılarının yenilenmesini geciktirmektedir. . erken yaşta emeklilik ve kolayca pasif sigortalılığa giriş gibi faktörler etkili olmakta ise de. Emeğin verimliliği daha ileri teknolojilerin kullanımı ile arttırılabilir dolayısıyla belli miktardaki sermayenin belli bir malın kayıt dışı ekonomisindeki üretiminde kullanılacağına kayıtlı ekonomideki üretiminde kullanılması halinde üretilen mal miktarı artabilecektir. yetersiz prim tahsilâtı yer almaktadır. 2000. Avrupa ülkelerinde 6–7 aktif sigortalı (çalışan ve prim ödeyen sigortalı) 1 pasif sigortalının maaş ve giderlerini ödemekte iken.2. KOBİ’ler gelişen teknolojiye kolay uyum sağlar fakat yeni teknoloji geliştiremez ve etkin Araştırma-Geliştirme (AR-GE) faaliyetlerinde bulunamazlar. kayıt dışında kalmanın getirdiği birtakım avantajlardan faydalanan rakipleri karsısında rekabet güçlerini kaybetmekte ve ölçeklerini büyütmekte zorlanmaktadır.85 Sosyal güvenlik sisteminin finansmanında karşılaşılan en önemli sıkıntıların başında.
Bu ise ülkenin uzun vadeli menfaatleri çerçevesinde savunulabilir bir düzen ve işleyiş tarzı değildir ( Aydın. 1997. ucuzluğa. Vergi ve benzeri ödemelerin yüksekliği. Bu durum diğer alanlardaki dezavantajlarla birlikte değerlendirildiğinde. Devletin kontrolü dışında faaliyette bulunarak devletten vergi kaçıran kayıt dışı ekonomi sektörü. teknoloji. diğer taraftan kaçakçılık yapmayan bir kısım teşebbüsler üzerindeki vergi yükünün ağırlığı artmaktadır ( Kazıcı. yatırım şevkini azaltmaktadır. Ülkemiz zaten enerji. kayıt dışına çıkmayan veya çıkamayan işletmelerin yatırım gücünü kırmakta. iç piyasada vergi ödeyen kayıtlı ekonomiyle haksız şartlarda rekabet yapmakta ve bundan dolayı da mevcut kayıtlı ekonominin ya piyasadan çekilmesine ya da onun da kayıt dışı ekonomiye kaymasına sebep olmaktadır ( Karagül. kurumsallaşmış ve tamamen kayıtlı olarak çalışan işletmeler üzerinde olumsuz etkiler oluşturmaktadır. batı ülkelerindeki yüksek verimliliğe karşı Türkiye'deki emek veriminin düşüklüğü hesaplara yansıtıldığında. Ayrıca özellikle küçük ve orta boy işletmeler vergi kaçakçılığı yolu ile vergiden kurtulurken. s. .86 4.2. ülkemizde emeğin ucuzluğundan bahsetme imkânı kalmamaktadır. Kayıtlı çalışan işletmeler yüksek maliyetlere katlanmak zorunda kalmakta. düşük maliyetli üretim yaptığı için.27). Bunun yatırımları daraltıcı etkisi açıktır. 1997. dolayısıyla üstünlüğe sahip değildir. s. İşçinin direkt ve en direkt maliyet unsurları toplamı işgücü verimliliği ile birlikte ele alındığında. Bu tür yasalar ve uygulamalar mevcut oldukça yatırım yapabilmek ancak kayıt dışına veya normal düzen dışına çıkılarak mümkün olabilir. hammadde açısından diğer ülkelerle kıyasla bir bolluğa. haksız rekabetle karşılaşılmaktadır. Türk ekonomisinin mukayeseli üstünlüğünden bahsetme imkânı kalmamaktadır.64 ). Kıyasıya rekabetin sürdüğü bugünkü globalleşen dünyada.4 Kayıtlı Ekonomi Üzerindeki Olumsuz Etkisi Kayıt dışı ekonomi. işçilik maliyeti de yüksek olunca bir avantaj unsuru daha ortadan kalkmaktadır. bu firmalar aleyhine üretim ve ticareti saptırıcı etkiler doğurmakta ve kaynakların rasyonel dağılımı bozulmaktadır. s.191). normal çalışma düzeni içinde. Sektörler arası rekabet şartları bozulmakta. 2000.
üretim kaynakları. vergi ödeyen mükellefler. . 1994. vergilendirilmeyen sektörlere kayabilmekte ve dolayısıyla kaynaklar da verimsiz alanlarda kullanılabilmektedir. fon. 56. vergi. Kayıt dışı üretilen mal ve hizmetler. vergi. faaliyetlerini kayıtlı olarak yürütenlerin kayıtlı olmaktan dolayı katlandıkları oldukça yüksek ek maliyetlere katlanmadıklarından. Kayıt dışı ekonomi nedeniyle.87 Vergi kaçakçılığı yapan mükellefler. Bu ekonomideki rekabet yapısını bozmakta. maliyetleri düşürdükleri için ürettikleri malların fiyatlarını düşürebilirler. Resmi kayıtların tutulduğu sektörlerde faaliyette bulunanların ise. dürüst vergi mükellefleri açısından haksız rekabet ortaya çıkmaktadır. İşyerlerini işçi sayısını azaltmaya zorlamakta. sonuçta rekabetçi piyasanın etkin kaynak tahsisini gerçekleştirme fonksiyonu kaybedilmektedir (DPT. Kaynakların verimli olarak kullanılmaması ve kaynak dağılımında etkinliğin sağlanmaması. Diğer bir deyişle. sermayenin belli ellerde toplanmasına gelir ve servet dağılımının sermayedarlar lehine değişmesine neden olmaktadır. 2001). sigorta ve diğer keseneklerden dolayı üretim maliyetleri artmaktadır. sigorta. ekonominin sağlıklı ve dengeli büyümesini de engellemektedir. piyasadan silinecek ve piyasa tekelleşmeye doğru yönelmeye başlayacaktır. Bunun sonucunda. haksız rekabet avantajı elde edilmektedir. s. Böylece hem mallarını ucuza sattıkları için sürümden kazanç sağlayacak hem de rekabet güçlerini arttıracaklardır. bu şekilde güçlenen işletmeler kredi ve yatırım imkânlarını daha fazla kullanma şansına sahip olurlar (Arıkan. kayıt dışılığın olduğu sektörlerde vergi. Ayrıca. s.). sigorta ve diğer kesenekler ödenmediği için bu sektörler lehine bir durum ortaya çıkmaktadır. Sonuçta. Kaçırdıkları vergi ile üretim güçlerini ve miktarını artırırlar. bu durum( Aydın. Kaynak sıkıntısını artırmakta. dürüst vergi mükellefleri açısından haksız rekabet ortaya çıkmaktadır. Faaliyetlerini kayıt dışı yürütenler. Bu. 2000. tazminat ve çeşitli yasal yükümlülüklerin neden olduğu harcamalarla şişirilmesi rekabet dezavantajı oluşturmakta. Kısaca belirtmek gerekirse işgücü maliyetlerinin. vergisinin ödenmemesi nedeniyle daha düşük bedelle satılarak.65) .
88
Yatırımları engellemekte, Pazar kayıplarına yol açmakta, Enflasyonu yükseltmekte, İş uyuşmazlıklarına yol açmakta, Toplu iş sözleşmelerinin alanını küçülterek işyerlerini sendikasız ve sigortasız işçi çalıştırmaya yöneltmektedir.
4.2.5.
AB’ Ye Girme Sürecinde Oluşturduğu Olumsuz Etki
Avrupa Birliği komisyonu, üye ülkelerdeki kayıt dışı ekonominin varlığından hoşnutsuzdur. Üye ülkelerdeki kayıt dışı ekonomiyi araştıran ve üye ülkelerde GSMH'nın ortalama %10'u büyüklüğünde kayıt dışı ekonomi tespit eden ve bunu büyük bir sorun olarak nitelendiren bir rapor yayınlamıştır. Avrupa Birliği komisyonunun, kayıt dışı ekonomiden hoşnutsuzluk duymasının sebebi Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH) ve işsizlik oranı ile ilgili istatistiksel verilerde yarattığı tahribatın, AB bütçesi üzerinde yarattığı olumsuzluklardır. Nitekim kayıt dışı ekonominin GSYİH'nın olduğundan düşük, işsizlik oranını ise gerçekte olduğundan daha yüksek oranlarda tespit edilmesine sebep olması, hem üye ülkelerin AB bütçesine katılım paylarını azaltarak bütçe gelirlerinin azalması, hem de üye ülkelere yapılan fon ödemelerinde artış yaratarak harcamaları arttırıcı sonuç doğurmaktadır (Yılmaz, 2006, s.169). Bütün bunlar sonucu, enflasyon artar, yatırımlar azalır, işsizlik artar, üretim düşer, sosyal barış bozulur, suç ve suçlu sayısı artar, sorunların çözülmesi ve borçların ödenmesi geleceğe bırakılır. Hali kurtarmak amacıyla teselli ekonomisine yönelik uygulama başlar. Politikacılar, umut istismarı yaparak Mavi Gökyüzü (vaat) satmaya devam ettikçe, sosyo-ekonomik sorunların altında ezilmeye başlayan toplum; yeni lider arayışını bırakarak, rejim arayışı platformuna girer ki bu mevcut rejimin iflas başlangıcı demektir (Altuğ, 1999, s.483).
89
Kayıt dışı ekonomide görünürde kişi kazanır, toplum kaybeder, kaybı bilerek kabullenen toplumun şikâyete hakkı kalmaz.
90
5.
BÖLÜM
KAYIT DIŞI EKONOMİNİN TOPLUMSAL MALİYETİ
KAYIT DIŞI EKONOMİNİN TOPLUMSAL MALİYETİ Devletlerin ekonomik gelişmişlik düzeyi, vergi yapılarını çok yönlü etkilemektedir. Gerek sosyologlar ve gerekse ekonomistler, insanlık tarihinin başından bugüne değin toplumsal yapıyı; geleneksel, geçiş dönemi ve modern toplum olarak değerlendirmişler ve ekonomik gelişmeyle toplumsal gelişme arasında bir paralellik görmüşlerdir. Kayıt dışı ekonomi, her zaman için en önemli ekonomik ve toplumsal sorunlarımız arasında ilk sıralarda gelmektedir. Şimdiye kadar yapılan düzenlemelerin de istenen sonucu vermediği görülmektedir. Bu durum, kayıt dışılık oranlarının, gelişmiş ülkelerin hayli üzerinde seyretmesinden de anlaşılmaktadır. Kayıt dışı ile mücadelede ve kayıt dışını önlemede toplumsal değer yargıları büyük önem taşımaktadır. Aynen yolsuzlukla mücadelede olduğu gibi kayıt dışının doğmasını ve büyümesini engelleyen en önemli faktörlerden biri “peer pressure” olarak adlandırılan çevre baskısıdır. Bu çevre baskısının oluşabilmesi için toplumun ahlaki değerlerinin kayıt dışını dışlaması ve bu dışlamanın da bir toplumsal norm haline gelmesi şarttır. Böyle bir toplumda çevre baskısı kendinden dengeleyici bir rol oynayacak ve kayıt dışının büyümesini engelleyecektir. Buna karşılık bu tip bir toplumsal normun oluşturulamadığı ülkelerde bu kez tam tersine kayıt dışını arttıran bir süreç söz konusudur. Bu tip durumlarda kayıt dışı adeta kendi başına bir norm haline gelmektedir. Toplumlarda değer yargıları uzun zaman zarfında sürekli tekrarlayan deneyimlerin sonucunda oluşmaktadır. Türkiye’de ise ahlaki değerlerin kayıt dışını
Türkiye’de sosyal bilincin doğru bir şekilde gelişememesinin en önemli nedenlerinden biri kronikleşmiş bir sorun olan kamu yönetiminde şeffaflığın sağlanamaması ve takiben vatandaşlarla devlet arasında bir güven eksikliğinin var olmasıdır. Kamunun verdiği hizmetlerden alınan memnuniyet değerleri de genelde düşüktür. farklı sosyal dinamikler sonucu oluşan sosyal bilincin ne şekilde geliştiği incelenerek yapılabilir. Toplumdaki genel kanının bu doğrultuda olması sonucunda ise vergi ödemeyen bir kişiye çevre baskısı uygulanamamakta ve çevre baskısı kalktığı oranda ters ahlaki eğilim güç .91 dışladığı ve bu dışlamanın toplumsal bir norm haline geldiği bir sürecin yaşandığı söylenemez. TBMM ve siyasi partilere güvenmeyenlerin güvenenlerden fazla olduğunu ve özellikle de siyasi partilere güvenenlerin toplumun sadece %10’unu oluşturduğunu saptamış bulunduğumuzu hatırlatmak isteriz. toplam görüşmecilerin yarısından fazlasına karşılık gelmektedir. devlete ödendiği taktirde atıl olacak bir paranın vatandaşın kendi cebinde kalması olarak algılanmaktadır. Merkezi yönetim. Ülkemizde devlet ile vatandaş arasındaki bu sorunlu ilişkiyi TESEV tarafından 2001 yılında sonuçları yayınlanan bir saha araştırması gözler önüne sermektedir Yazarlara göre “Türkiye genelinin kamu kurumlarına duyduğu güven son derece zayıf. Trafik polisi. kayıt dışının büyümesine neden olan faaliyetlerin toplum tarafından dışlanmamasının ve hatta dışlanmaktan da öte bazı durumlarda meşru görülmesinin açıklaması. Var olan güven eksikliği nedeniyle vatandaşların kafalarında vergi gelirlerinin hükümetler tarafından ne şekilde kullanıldığına dair soru işaretleri bulunmaktadır. vergi daireleri/maliyeciler ve gümrük kurumlarının hizmetlerinden memnun olmayanlar. Ödenen vergilerin vatandaşlara kamusal hizmet olarak dönmediği düşüncesinin baskın olması sonucunda vergi kaçırmak. genelde güven konusundaki tabloyu daha da karamsarlaştırmaktadır. kamu kurumlarının verdiği hizmetlerden aldığı memnuniyet de son derece düşüktür. güven değerlerinin kurumlarla ilişkiye girildiğinde düşme eğilimi göstermesi. Vatandaş ile devlet arasında var olan güven eksikliğinin sosyal bilince ve dolayısıyla da kayıt dışı ekonominin büyüklüğüne olan etkisini gösterebilecek en iyi örnek Türkiye’deki vergi kaçağı ve bu kaçağın nedenleridir. Ayrıca. Toplumsal değer yargılarının Türkiye’de kayıt dışılığın büyümesini engelleyecek bir şekilde gelişmemesinin.
92 kazanmaktadır.tisk.tr/isveren_sayfa. kayıt dışı ekonomi ile mücadelede toplumsal mutabakatı zayıflattığı için daha fazla kayıt dışılık için zemin oluşturmaktadır. geleneksel. insanlık tarihinin başından bugüne değin toplumsal yapıyı.asp?yazi_id=1028&id=58). geçiş dönemi ve modern toplum olarak değerlendirmişler ve ekonomik gelişmeyle toplumsal gelişme arasında bir paralellik görmüşlerdir. Söz konusu ters ahlaki normların yaratılmasında Türkiye’de uzun yıllardır uygulanan kamu politikaları da etkili olmuştur. devletin saygınlığına gölge düşürmesidir.İ. toplumun ahlaki değerlerinin bozulmasına ve yasa dışı faaliyetlerin yaygınlaşmasına neden olmaktadır (G. vatandaşlarının refahını yükseltmeye ve onları korumaya yönelik uygulamaya koyduğu kurallar ihlal edilmekte ve/veya yok sayılmaktadır. Yolsuzluk ile mücadele alanında olduğu gibi kayıt dışı ile mücadele alanında da çevre baskısını yaratan normatif ahlaki değerlere sahip kritik bir kamuoyu çoğunluluğunun bulunmaması vergi kaçırmanın toplumsal bir norm olarak tanımlanmasına ve meşrutiyet kazanmasına neden olmaktadır. toplumsal huzurun sağlanması karşısında önemli bir tehlikedir (http://www. Örneğin kayıt dışılık ile mücadelede kullanılabilecek toplumsal bir norm olan vergi ahlakının ya da emeğin kutsallığı hakkındaki toplumsal kanının gelişememesinin önemli bir nedeni de vergi kaçaklarının ve sigortasız işçi çalıştırmanın yetersiz denetimler sonucu yakalanamaması veya hükümetler tarafından çıkarılan mali aflar neticesinde bu suçların ceza almamasıdır.org. Gerek sosyologlar ve gerekse ekonomistler. Devletlerin ekonomik gelişmişlik düzeyi. yarattığı bütün dezavantajları nedeniyle vatandaş ile kamu kurumları arasındaki güven ilişkisini zedelemekte. Devletin. Kayıt dışı faaliyetlerin artması. Bu durum. Kayıt dışı ekonominin en önemli olumsuzluğu.2009) . Sonuçta ödenen verginin ve emeğin kutsallığı üzerine inşa edilmesi gereken toplumsal normların gelişmesi de mümkün olamamaktadır. Kayıt dışılığın yaygın olması ve gerekli önlemlerin alınamaması.B . vergi yapılarını çok yönlü etkilemektedir.
Aşağıda sıralamaya çalıştığımız maddeler incelendiğinde aslında kayıt dışı olgusunun hiçte küçümsenecek yanının olmadığı görülecektir. yayılmasına sebep olmaktadır.93 Ekonomik ilişkilerin ilkel çağlarda dahi toplumsal ilişkileri yönlendirdiği hatta büyük savaşların nedenleri altında ekonomik çıkarların olduğunu görebilmekteyiz. ve suiistimal yaygınlaşır ve “mafya” olarak tabir edilen yasadışı örgütler oluşabilir. kötü olarak nitelendirdiği fuhuş ve kumar ile çeşitli kaçakçılık ve uyuşturucu satışı ve kullanımı gibi faaliyetlerdir. . telafisi mümkün olmayan sosyal maliyetlere katlanmak zorunda kalır. idare Kayıtlı faaliyette bulunanlar. Sonuçta toplum. sosyal hayata ve toplumsal yapıya etkileri söz konusudur. Bu bağlam da ekonomin gölgesi diyeceğimiz kayıt dışı ekonominin ekonomik ve mali sistemde yol açtığı olumsuzluklar yanında. ilişkilerini yasal düzenlemeler ve genel ve açık kurallar dışında yürütürler. Kayıt dışı faaliyette bulunanların geniş bir kesim oluşturması. kayıt dışılığın tabiatı gereği Sorunlarını da bazen yasadışı yollarla çözme yoluna giderler. toplumun zararlı ve ahlakdışı olarak gördüğü. Bilindiği üzere yasadışı faaliyetlerin artış göstermesi toplumda maddi olarak vereceği zararın yanında maddi olarak ölçülemeyen zararları da söz konusu olacaktır. Bu etkileri sosyal ve ekonomik olarak irdeleyip rakamsal olarak ortaya çıkan mali kaybı ifade etmeye çalışacağız. Moral ve ahlaki değerlerinin bozulmasına ve anti-sosyal davranışların Yasadışı faaliyetler. Rüşvet edenler ile edilenler arasında bir kopukluk yaratır ve güvensizlik ortamı oluşturur. Bu tür faaliyetler anlamındaki kayıt dışılığın toplumda yaygınlaşması ve vergi kaçırmanın adeta kanıksanması toplumun yapısının bozulmasına ve sağlıksız nesillerin ortaya çıkmasına yol açar. yaygın kayıt dışılığı gördükçe devlet Kayıt dışı faaliyetlerde bulunanlar da. otoritesine olan güvenlerini kaybederler. Kayıt dışılığın özellikle yasadışı-kayıt dışı faaliyetlerin genişlemesine yol açtığı görülmektedir.
1. Kayıt dışı ekonomiye. s. söz konusu ürünleri tüketen tüketici kesimin de kayıt dışılıktan dolayı mağdur olması ve kayıtlı sektör tüketicilerini korumaya yönelik yasalardan ve satış sonrası hizmetlerden yararlanamaması söz konusudur. 5. Kırsaldan Kentlere Göç Sonucu Oluşan Maliyetler Kırsaldan kente göçün nedenleri arasında tarım sektöründe çalışanların elde etmiş olduğu gelirlerin yapmış oldukları giderleri karşılamaması ve geçimlik gelirin üzerinde bir gelir elde edememeleridir. Bu etkenlerin ağırlığının artması maliyetlerinin de artacağı gerçeğini daha belirgin hale getirecektir. Ruhsatsız ve standartlara uyulmadan üretilen gıda maddeleri ile ilaçlar. temizlik ve kozmetik ürünleri ve ruhsatsız muayenehaneler ile buralarda diplomasız kişilerce verilen sağlık hizmetleri tüketiciler açısından riskli kayıt dışı faaliyetlere örnektir. Kente göç ile . Bunların önemli olanları aşağıda sıralanmıştır. Özellikle gıda ve sağlık sektörlerindeki kayıt dışılık tüketiciler açısından risklidir. belgesiz ve kayıtsız üretilmeleri sebebiyle çıkmasına yol açmaktadır. standart dışı ve garantisiz olduğundan.94 dolayı doğal Kayıt dışı ekonomik faaliyetler çoğu zaman çevre ile ilgili kaynakların tahribi ve sürdürülebilir kalkınma amacının düzenlemelere uyulmadan gerçekleştirildiğinden kayıt dışı ekonomik faaliyetlerden gerçekleştirilememesi söz konusu olmaktadır. Kentlerde daha iyi koşullarda iş bulma umudu ve geleceğini garanti altına alma gibi saiklerle kente göç gerçekleşir. Gecekondu ve kaçak yapılaşma da çarpık şehirleşme sorununun ortaya Kayıt dışı üretimler.41–42–43). Ayrıca terör baskısı yüzünden yaşanan sıkıntılarda önemli bir etkendir. Bunun yanında kan davaları kente göç nedenleri arasındadır. kayıt dışı ekonomiyi oluşturan sosyolojik etkenlere bakılarak ortaya çıkarılabilir. bazen hayati tehlike bile yaratabilir. ekonomik ve sosyal sistemlerin işleyişi üzerindeki etkileri ve bu sistemlerin geleceğinde oynayacağı rol açısından da önem verilmelidir (Ilgın. Güvenlikten de yoksun olan kayıt dışı sektörün ürünleri. 1999. Kayıt dışı ekonominin toplumsal maliyetini.
Sigortasız. 5. çalışma zamanı çoğu zaman belirsiz ve uzun. dikiş yapma gibi kadının kadınlık rollerinin devamı niteliğinde kabul edilen işlerden oluşmaktadır. sosyal güvencesiz çalışma koşulları nedeniyle emeklilik ve sağlık hakları da gasp edilmektedir (http://www.1. Göçlerden nasibini almış kişiler. Sadece genç olanları ya okula gitmiş ya da evleninceye kadar güvencesiz olarak tekstil sektöründe çalışmıştır. Çünkü köyde yüksek gelirler elde edemese de bireyler tarım ve hayvancılık faaliyetleri sonucu hayatlarını idame edebilecek temel ihtiyaçlarını karşılayabilmekteydiler. örgü. eğer burada iş bulabilirlerse inşaat sektöründe çalışmaktadırlar. Açlık tehlikesiyle karşı karşıya kalan bu kişiler kayıt dışı istihdam edilmeyi kabul edip.php?yazi_no=1110 ). hayat standartlarını düzeltmek ve iş bulabilmek için bir umutla geldikleri büyük şehirlerde. Kadın İşçiliği Göç sonucu kente gelen bireyler ayakta kalabilmek için daha özverili çalışmak zorundalar. .1. örgütsüz.org/yazi. kayıt dışı istihdamın en kırılgan bölümünü göç eden eğitimsiz kişiler oluşturmaktadır (Şen . Bunun anlamı. kadınların yığıldığı alanlar. elverişsiz çalışma şartlarında hayatları pahasına çalışmak zorunda kalmışlardır. Kent yaşamında böyle imkânlara sahip olmadıklarından gelir elde etmek için geleneksel anlayışa zıt bir olgu olan kadının ev geçiminde rol alması gerçekleşmiş olur. çocuk ve hasta bakma.2008. Göç eden kadınlar arasında işgücüne katılım oranı düşüktür. konfeksiyonda çalışma. düşük ücretli. Kayıt dışı çalışma düzeni. s.79) .95 meydana gelen işsizlik sonucu çarpık kentleşme. temizliğe gitme. eve sanayiden iş alma.sendika. dantel. Eğitimsiz genç erkekler ise. talep edilen işgücü tanımına uymadıkları için istihdam edilememiş ve bu nedenle işsiz yığınları oluşmaya başlamıştır. güvencesiz. evde yemek. çalışma koşulları kötü olan kayıt dışı sektörde. kadın emeğinin ücretini düşürürken. mevcut işgücü piyasalarında olumsuzluklara ve kayıt dışı istihdama neden olmaktadır.
daha çok hayati öneme sahip bir ihtiyaçtır. İşsizler arasında eğitimli gençlerin olduğu gibi herhangi bir beceriye sahip olmadığı için işsiz olan kişiler de mevcuttur. kayıt dışı çalışıldığı anlaşıldığı zaman ödeneklerin kesilmesi tehlikesi ile karşı karşıyadırlar. 2008. s. Kişisel açıdan bunun faturasını kuşkusuz çocuklar ödemektedir. Kazanılan para ek gelir olmaktan öte. ancak durumdan zarar görenler aynı zamanda ülkelerdir ( http://www. Sağlıksız ve tehlikeli çalışma koşullarında bazen bir bodrumda bazen de bir çalışma atölyesinde bir çocuk işçinin var olması gelişmekte ve az gelişmiş ülkelerde sıkça karşılaşılan bir manzaradır.1.1.org/public/turkish/region/eurpro/ankara/about/cocukis. Yapılan tahminlere göre bugün tüm dünyada 250 milyon kadar çocuk. ( Şen .3. Bu nedenle kişiler yaşamlarını devamı için eğitim durumları ne olursa olsun. Henüz birer erişkin olamamaları nedeniyle kolayca sömürülebilmektedirler.ilo. açlık tehlikesi ile karşı karşıya olmak demektir.htm ) 5. yaşamın devamı için gereken para kayıt dışı ekonomiden sağlanmaya çalışılır. Öyle ki çoğu ülkede kayıt dışı istihdamın nedeni yavaş istihdam büyümesidir. kayıtlı bir iş buluncaya kadar mecburen kayıt dışı sektör içinde yer alırlar. maddesine göre 18 yaşına kadar olan herkes çocuk kabul edilmektedir.96 5. . İşsiz Kalma Korkusu Belki de kayıt dışı çalışanlar arasında en kötü durumda bulunanlar işsiz olan kimselerdir. İşsizlik ödemesi bulunan ülkelerde.2. sağlık hizmetlerinden ve temel özgürlüklerden yoksun biçimde çalışmaktadır. Türkiye’de işsiz olmak. Çocuk İşçiliği Türkiye’nin de imzalamış olduğu Birleşmiş Milletler’ in Çocuk Hakları Sözleşmesi’ nin 1. sigortasız çalışma ve düşük ücret nedeniyle sosyal açıdan yaratabileceği problemlere bakılmaksızın talep edilmektedir.14 ). İstihdamın artırılmadığı veya istihdamın yavaş büyüdüğü ülkelerde. Çocuk işçi çalıştırmak. yeterli eğitimden.
köyden kente göç eden ve herhangi bir üretim tecrübesi ve yeterli eğitimi olmayan kişilerin kayıtlı sektörde istihdam edilebilme olasılıkları çok düşüktür.97 5. kendi oluşturduğu. araziye önce mafya denilen yasa dışı yollarla kendilerine faaliyet alanı seçmiş kişilerin el koyması ile başlamakta. globalleşen dünyanın ortak sorunu niteliğini kazanan yolsuzluk. Bu şekilde ekonomik yetersizlikler içinde kentlere gelenler. hiçbir yasal dayanağa dayanmadan devlet arazilerine izinsiz konutlar inşa etmektedirler. Genellikle.1. sermaye ve beceri gerektirmeyen basit işleri yürütmesi kaçınılmaz olmaktadır. Kente eklenen yeni yaşam birimleri için altyapı ve diğer hizmetler yetersiz kalmaya başlamıştır.Bu durumda işinin görülmesini isteyen kişiler. bu arazilerden parseller verilmektedir. hızlı ve çarpık kentleşmenin en çarpıcı örneği gecekondular olarak verilebilir. sonra bu işleri kendi başına yapacak beceri ve birikimi olmayan insanlara. özellikle son yıllarda. iltimas veya rüşvet kavramları ile eş anlamlı olarak kullanılır (Cumhurbaşkanlığı Devlet Denetleme Kurulu Başkanlığı. Çarpık Kentleşme Kentlerdeki mevcut işsizlere dahi istihdam imkânları yaratılamazken. 1996). Diğer bir . Bu insanların kente uyum sağlaması ve işçileşme sürecini tamamlaması uzun süre alacağından işsiz kalacağı bu süre içinde gelir sağlayacak. Rüşvet ve Yolsuzluk Günümüzde.4. 5. bu binalara seçim öncelerinde tapu veya tapu tahsis belgesi dağıtmak suretiyle bu alandaki yozlaşma çerçevesini yasal bir kılıfla tamamlamaktadırlar. yozlaşma. ortaya çıktığından bu yana kamu kesimini ilgilendiren bir olgu olarak ele alınmıştır.2. Ayrıca. kendi çevreleri ve güçleri doğrultusunda adil olmayan yollarla işlerinin görülmesinin sağlamaya çalışmaktadırlar. Doğal olarak. kamu otoritesi de kendi koyduğu yasakları ihlal ederek. En son aşamada. Bu gecekondulaşmanın çok yoğun olması gecekondu semtlerinin doğmasına neden olur ki bu da siyasi hedefleri olan partiler için bir oy potansiyeli demektir. kamu otoritesi maddi ödüller ve gerekirse ilgili kişilerin can güvenliğine kadar uzanan tehditler aracılığı ile etkisizleştirilmekte. özel ve hatta resmi kuruluşlar.
mal. hediye gibi) karşılığı bunları sağlayan kişi ya da gruplara ayrıcalıklı bir kamu işlemi ile çıkar sağlamaları rüşvet olarak tanımlanmaktadır. Ancak nihai amaç bu ekonomiyi kayıt altına almak değil. 5. s. Göçmen kaçakçılığı. Kredi kartı ve internet dolandırıcılığı Kimlik hırsızlığı . Organize Suç Ekonomisinin ( Örgütlerinin ) Ortaya Çıkması Kayıtlı ekonomi içerisinde. ya da parasal olmayan özel amaçlara yönelik olarak (örneğin kayırma) kamusal yetkinin yasadışı kullanımını içeren davranış ve eylemleri kapsamaktadır. kamu sektöründe maaş politikasının performans-maaş ilişkisine dayanmaması yolsuzluğu artırıcı bir etki yaratabilir. 2008. Bu anlamda kayıtlı ekonomi ile bir geçişkenlik söz konusu olabilmektedir. bu kapsamdaki faaliyetlerin genellikle konusu uzmanlaşmış suç örgütlerince organize edilmesi ve yürütülmesi sonucunu doğurmaktadır (DPT. mücadeleye yönelik önlemler kaçınılmaz olarak bu hususları da içerecektir. tüketim ve diğer her tür faaliyetlerinin kapsadığı sürecin yasadışı olması.İnsan ticareti. Maaş konusunda yapılabilecek bir diğer yorum ise. Bu da yolsuzluklara neden olabilir. Ekonomik bağlamda baktığımızda kamu görevlilerinin maaşlarının özel kesime göre düşüklüğü de bir neden olabilir. dağıtım.3. Fidye için adam kaçırma. Çeksenet tahsilatı. Organize Suç Örgütleri Tarafından Yoğun Olarak İşlenen Suçlar (Aykın. maddi kazanç için (örneğin rüşvet).98 tanımlamaya göre ise.Maddi çıkar içeren yolsuzluk türünün en yaygın ve bilineni rüşvettir. Kamu görevlilerinin bir takım maddi çıkarlar (para. ortadan kaldırmak olduğundan.8) Yasal olmayan uyuşturucu ticareti Yasal olmayan silah ticareti. Fuhuş Organ ticareti. Suç ekonomisinin üretim. 2001). Çalışanlar açısından özel sektörle kamu sektörü arasındaki bu maaş farkı kamu çalışanlarının çalıştıkları kuruma karşı bağlarını ve sadakatlerini zayıflatabilir. konusu suç olan faaliyetler sonucunda elde edilen iktisadi değerlerin söz konusu olabileceği de bir gerçektir.
Ekonomik Yaşamda olumsuz etkileri Rekabet eşitsizliği Ekonomi politika kararlarının etkinsizliği Ekonomide istikrarsızlık İtibar kaybı riski Ülke Mali kurumlar Gelir dağılımının bozulması Yabancı sermaye için olumsuz ortam . İhaleye fesat karıştırma.Şantaj. dağıtım. Hileli iflas. Suç ekonomisinin üretim.99 Kara para aklama Hırsızlık. konusu suç olan faaliyetler sonucunda elde edilen iktisadi değerlerin söz konusu olabileceği de bir gerçektir. Sahtecilik ve dolandırıcılık. ortadan kaldırmak olduğundan. Aykın’a (2008) göre organize suç örgütlerini faaliyetlerinin sonucunda oluşan etkileri şöyle sıralamak mümkündür. Bu anlamda kayıtlı ekonomi ile bir geçişkenlik söz konusu olabilmektedir. Kayıtlı ekonomi içerisinde.Haraç.Kalpazanlık. Bilişim suçları. (Araç Hırsızlığı) Çalıntı mal ticareti.Tefecilik. mücadeleye yönelik önlemler kaçınılmaz olarak bu hususları da içerecektir.Fikri mülkiyet haklarının ihlali. tüketim ve diğer her tür faaliyetlerinin kapsadığı sürecin yasadışı olması. bu kapsamdaki faaliyetlerin genellikle konusu uzmanlaşmış suç örgütlerince organize edilmesi ve yürütülmesi sonucunu doğurmaktadır (DPT. Ancak nihai amaç bu ekonomiyi kayıt altına almak değil. 2001).Rüşvet ve yolsuzluk.
“yolsuzluk usulsüzlük haramdır” gibi ahlaki yaklaşımların yerine “devlet malı deniz yemeyen domuz” gibi ahlaki yaklaşımlar kullanılmaya başlanmıştır. Toplum Üzerinde Kültürel ve Psikolojik Değişimin Başlatılması Kayıt dışında olmanın bir suç olduğu günümüzde. Vatandaşlık Bilincinin ve Ahlakının Yitirilmesi ( Yozlaşma) Geleneksel toplumlara has olan “ devlet her şeyin üstündedir ”. “Vergi ödemek kutsaldır ve bir vatandaşlık görevi ve sorumluluğudur” anlayışının yerine “vergi ödemek enayiliktir” düşüncesi geçmeye başlamıştır. Buna göre Toplumda “beytülmale el sürülmez”.1. Gelişen ekonomi ve karmaşık hal alan ekonomik ilişkiler rekabetin daha acımasız bir şekilde ortaya çıkmasına neden olmuştur. makro bazda ülke ekonomisi.”.4.100 Sağlıksız özelleştirme uygulamaları Toplumsal yozlaşma Demokratik hukuk sistemini etkisiz hale getirme Terörün finansmanı riski Ülke güvenliği için tehdit 5. 5. Vatandaş ( Tebaa ) olanlar devletin bekası için her şeyi yapmak zorundadır anlayışı hakimdi. “devlet malı yetimin hakkıdır buna dokunulmaz.4. “Komşusu aç iken tok . Tüm bunlar sonucunda bir açıdan sosyal yapıyı da doğrudan tesir eden toplumsal ahlak anlayışı erozyona uğramıştır. Devlete bağlılık azalması ile kişisel çıkarların ön plana çıktığı bir yapı ortaya çıkarmıştır. Etkileri bireyden toplumun geneli üzerinde yaygınlaşan bir yapıya sahip olan kayıt dışı ekonomiyi bir kanser gibi bütün toplumu etki eden bir hastalık gibi görmemiz gerekir. mikro bazda vatandaş menfaatleri üzerindeki etkisi oldukça büyük ölçektedir. Turgut ( 2009) ’a göre toplumda meydana gelen yozlaşmanın diğer anlayışında meydana gelen erozyonla ifade etmektedir.
Ancak normal bir toplumda anti – sosyal davranışların artış göstermesi toplumsal boyutta problemlerin olduğuna işaret eder.stratejikboyut. Savaş.4. yaptığı binanın demirini çimentosunu çalan müteahhit. Çalışmadan. üretmeden. serbest piyasayı fahiş fiyatla mal satma zanneden tüccar. Anti-Sosyal Davranışların Artmasına ve Yayılması Yol Açması Anti – Sosyal davranışlar genelde fizyolojik ve psikolojik etkiler başta olmak üzere bir çok nedenden dolayı ortaya çıkabilmektedir. Rüşvet alan devlet görevlisi. terör ve ekonomik krizler insan psikolojisi etkileyen en . toplumun diğer kesimi çalışmadan. delikanlılık raconuyla “Robin Hood Efsanesi” benzeri kendine meşruluk arayan mafya toplumdaki ahlaki kaos ortamında ortaya çıkmıştır. tasarruf etmeden.com/article_detail. zenginleşmenin toplumda kabul görmenin mümkün olacağı görülmüştür (http://www.101 yatmamak”. emek vermeden. “böyle gelmiş böyle gider”. kopya çekmeyi uyanıklık gören öğrenci. “Başkası yapıyor yanına kar kalıyor mis gibi yaşıyor ben neden namuslu kalayım” anlayışı insanların bilincine yerleşmeye başlamakta. enflasyon ortamının “vur kaç.php?id=443). uykusuz trafiğe çıkan şoför. dolandırıcılık toplumda yaygınlaşmaktadır. alın teri dökmeden para kazanmaktadır. “çuvaldızı kendine iğneyi başkasına batırmak”. Bu durum toplumda “para kazan da nasıl kazanırsan kazan” mantığını yerleştirmektedir. Toplumun bir kesimi çok çalışmasına rağmen açlık sınırında yaşarken. “bir daha bu dünyaya geri mi geleceksin bak keyfine” gibi kinik ahlak anlayışına ait yaklaşımlar toplumda kullanılmaya başlanmıştır. Sonuç olarak tür birbirine tezat teşkil eden ahlaki yaklaşımların yanında tüm toplumsal ilişkilere yön veren davranışlarda da kaos yaşanmaktadır. kurnazlıkla adamını bularak. havadan para kazanma.2. “kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapmamak” gibi temel ahlaki değerlendirmelerin yerini “sana mı kalmış”. 5. fırsatını yakalayarak. Uzun yıllar yüksek enflasyonun yaşandığı ülkemizde. kap kaç ahlakını” doğurduğu ileri sürülmüştür. enflasyon ortamında ülkemizde olduğu gibi köşe dönmecilik. “sen mi düzelteceksin başına dert mi almak istiyorsun”.
yoksulluk ve toplumsal dayanışmanın bozulması oluşturmaktadır. İşsizliğin özellikle gençlerde başıboşluk. sermaye karşısındaki zayıf yönleri ve onun işsiz kalmasının beraberinde getireceği toplumsal sonuçlar işsizliğin önemli bir toplumsal sorun oluşturmasına yol açmaktadır. toplumun değer yargılarının yitirilerek ortaya çıkardığı ümitsizlik.(http://www. işsiz kalan kişilerde yarattığı korku. uyuşturucu gibi kötü alışkanlıklar ile suç işleme eğilimlerini arttırdığı sıkça görülmektedir. alkol. toplumsal ve kişisel içerimleri de olan çok yönlü bir olgudur.psikoloji.102 önemli dışsal faktörlerdir. gerilim. insanın üretici gücünü simgelemesi. İşsizlik salt ekonomik bir sorun olmanın ötesinde. Çeteleşme. Emeğin öteki üretim etmenlerinden farklı özellikler taşıması. yağma. Ekonomik krizler toplumsal dayanışması düşük olan ülkelerde ciddi sıkıntılara yol açmaktadır.tr/modules. İşini kaybedenler üzerinde yapılan çeşitli araştırmalar. kap-kaç gibi olaylarda artış görülmekte olup 2001 Ekonomik krizde Arjantin’de görülen yağma olaylarını örnek olarak gösterebiliriz. psikosomatik hastalıklarda artış olduğunu ortaya koymaktadır. işsizlikle beraber stres hormonlarının faaliyetlerinde artma olduğunu. bireye ve bireyin yakın çevresine verdiği zararlar kadar sonuçta herkes tarafından yüklenilen sosyal maliyetleri de olan bir konudur. fiziksel ve ruhsal sağlığın bozulması. Sorunun çok daha önemli bir boyutunu ise. .php?name=News&file=print&sid= 251). İşsizlik sorunu sosyal çatışmalarda artışa ve ahlaki çöküntüye neden olarak toplumsal dengeleri derinden sarstığı için toplumdaki herkes tarafından büyük bir ciddiyetle ele alınmalıdır. İşsizlik. İşsizler topluma ve mevcut sosyoekonomik düzeye olan güvenlerini kolayca kaybedebilmektedirler. uykusuzluk ve sinirlilik durumları görüldüğünü.gen.
sadece kişi hak ve özgürlüklerini tanımakla yetinen bir yapıda örgütlenen değil. İş arkadaşlarından kopuş toplumsal bağlardan uzaklaşmanın başlangıcı olabilmekte. bu kaçınma sosyal izolasyonu daha da güçlendirmektedir. İşsizlik. hem işyerindeki arkadaşlardan ayrılma. 5.4. İşsiz kalmamak ve ailenin geçimini sağlamak için bütün bireyler kayıtlı olmayan ve hiçbir sosyal ve sağlık güvencesi olmayan iş kollarında çalışacaklardır.Böyle bir durumda aile fertleri arasındaki ilişkiler boyut değiştirecek aile olmanın önemi kaybolacaktır. işsiz kalma süresi uzadıkça aileyi de içine alan bir dizi soruna neden olabilmektedir. Toplumsal Refahın Düşmesi Sosyal devlet yaklaşımı çağdaş bir hak ve anayasal gerekliliktir.103 5. ailedeki dengeleri dolayısıyla toplumdaki dengeleri bozan en önemli unsurdur. hem de ailede sahip olunan belirleyici rolün dayanaklarından yoksun olma anlamına gelmektedir. Mali sıkıntıların ve işsiz olmanın verdiği ezikliğin etkisiyle sosyal ilişkilerden kaçınmakta. aynı zamanda kişilerin insan onuruna yaraşır bir yaşam düzeyine ulaşmasını sağlamaya dönük düzenlemeleri gerçekleştiren nitelikte olmalıdır. Aile Birliğini Tehdit Etmesi “Ailenin rızkını sağlayan kişi” rolünün sona ermesi ve işsiz kalma. Çağdaş devlet.3. iktisaden güçsüz durumda olanları korumak üzere sosyal adalet ve toplumsal dengeyi sağlamakla görevli olan sosyal devlet anlayışı birlikte düzenlenmiş bulunmaktadır. . Köyden kente mevsimlik olarak çalışmaya giden aile fertleri zor şartlar altında elde edecekleri gelir ile aileye katkı sağlamaya çalışacaklardır.5. Anayasamızda. Toplumsal refahın yüksek olduğu ülkelerde sosyal harcamalar bütçe içerisinde önemli yer almaktadır. Sosyal devlet olmanın en önemli işlevi vatandaşlarına insan onuru ve şerefine yaraşır bir hayat standardı sağlamaktır. Toplum içinde onurlu yaşam esas itibariyle sosyal devlet anlayışıyla başlamaktadır.
5. demokrasiler kıtlık gibi toplumsal felaketlerden kaçınmada otokrasilerden daha başarılıdırlar. Ekonomik yetki devrini kolaylaştırır. Fakat demokratik kurumlar ve süreçler ekonomik gelişmeye de katkı sağlamaktadır. Demokrasi ekonomik gelişme/ büyüme için en temel kurumdur. İstikrarlı bir yatırım ortamı sağlar Ulusal enerjinin ve kaynakların ekonomik gelişme / büyüme Beşeri sermaye birikimini yükselterek ve gelir eşitsizliğini azaltarak doğrultusunda mobilizasyonunu hızlandırır. başlı başına arzu edilen ve ulaşılması gereken bir hedeftir. .1 ). İnsan haklarının korunması Erkler ayrımının varlığı gibi demokratik değerler ekonomik gelişmenin yer alacağı kurumsal çerçeveyi ve süreci oluşturur. Ülke ekonomisinin en önemli kaynağı olan vergi gelirlerinin artması sosyal devlet olmanın sorumluluğunu daha iyi yerine getirmesini sağlayacaktır. 2005. İkinci olarak.6. Demokrasinin Yozlaşması Demokrasi. Ancak kayıt dışı ekonomi devletlerin vergi gelirlerini azaltıcı etki oluşturduğundan devletler bu görevlerini tam olarak yerine getiremeyeceklerdir. büyüme hızının yükselmesine yol açar. özgürlükleri genişlettiğinden dolayı. s. ( Doğan Ahmet. İfade ve dernekleşme özgürlüğü. Çok partili seçimlerin varlığı.104 Devletler bu görevlerini ekonomik gücü nispetinde yerine getirirler. Birinci olarak. Otokrasilerle kıyaslandığında. demokrasilerin gelişmeye katkısı daha fazladır. demokrasiler toplumsal çatışmaların yönetilmesi ve siyasal istikrarın sağlanması konusunda otoriter rejimlerden daha üstündürler. Demokrasi .
Çalışmadan. Borçlanma nedeni ile iyice eli kolu bağlanan devletin ayakta kalabilmesi için tekrardan borçlanacak borcu borç ile kapatma yoluna gidecektir. Uzun yıllar yüksek enflasyonun yaşandığı ülkemizde. havadan para kazanma. Mafya gibi yasa dışı organize suç örgütlerinin ortaya çıkması ekonomik anlamda negatif etkileri büyük boyutlardadır. “Dün dündür bugün bugündür”. toplumun diğer kesimi çalışmadan. Politik süreçte iktidara gelme ve iktidarın nimetlerini paylaşmak için iktidarda kalma uğruna uygulanan ekonomi politikalarının ürünü olan enflasyon ile ahlak arasında ters orantı olduğu ileri sürülmüştür. emek vermeden. üretmeden. Ekonomik anlamda geri kalmış ülkelerin coğrafik almamda olmasa da yönetimsel olarak boyunduruk altına girmeleri kaçınılmazdır. Kamu otoritesinin olmadığı yerde de yasal olmayan güçlü gruplar ülke yönetiminde cirit atacaklardır. tasarruf etmeden. enflasyon ortamının “vur kaç. Bu durum toplumda “para kazan da nasıl kazanırsan kazan” mantığını yerleştirmektedir. Toplumun bir kesimi çok çalışmasına rağmen açlık sınırında yaşarken. alın teri dökmeden para kazanmaktadır.” . kap kaç ahlakını” doğurduğu ileri sürülmüştür. fırsatını yakalayarak. enflasyon ortamında ülkemizde olduğu gibi köşe dönmecilik. Çünkü enflasyon ortamı toplumda mutlak eşitsizliği doğurmaktadır. Çıkar grupları kendi menfaatleri için toplumsal kaos oluşturacak ve oluşan ortam içerisinde kendilerine hayat verecek gücün seçimler yoluyla iş başına geçmesi için çalışacaktır.105 Demokrasilerin olmadığı toplumlarda temel hak ve özgürlüklerin yanında ekonomik özgürlüklerin olması düşünülemez. zenginleşmenin toplumda kabul görmenin mümkün olacağı görülmüştür. dolandırıcılık toplumda yaygınlaşmaktadır. kurnazlıkla adamını bularak. Böylelikle oluşan sarmal içinde ülke ekonomisi zayıf kalacaktır. “gemisini kurtaran kaptan. İktidara gelen siyasi parti temsil ettiği ve kendisini iktidara taşıyan oluşumun menfaati için toplumun menfaatini göz ardı edecektir. Ülkemizde siyasal ahlakın ilkesizliğini simgeleştiren sözlerde sık sık kullanılmaktadır. Kamusal hizmetleri yerine getirmek için topladığı vergileri verimsiz kullanarak devletin borçlanma içine girmesine neden olacaktır. “Başkası yapıyor yanına kar kalıyor mis gibi yaşıyor ben neden namuslu kalayım” anlayışı insanların bilincine yerleşmeye başlamakta.
Toplumumuzda sahip olduğumuz iyi ahlak anlayışına sahip birçok insan olmasına rağmen. Çünkü demokrasi hem politik ve sivil özgürlüklerle kuvvetli bağlara sahiptir. Terör örgütlerinin faaliyetlerinin finansmanı için fon sağlanması. Bunun sonucunda toplumda sadece kendi mutluluğunu çıkarını ve faydasını düşünen. hem de sosyal ve ekonomik gelişmeye katkı sağlamaktadır. Terör örgütleri teorik olarak politik bir ajandaya sahiptir. 2008. s.1 ). bu fonların muhafaza edilmesi. toplum genelinin müşterekte buluşabileceği ahlak anlayışından sapmaların olduğunu söylemek mümkündür. “suya sabuna dokunmaktan korkan”. değerlendirilmesi ve terör eylemleri ve diğer ihtiyaçları için örgüt üyelerine ulaştırılması terörün finansmanı olarak isimlendirilebilir.php?id=443) Demokrasi gelişmekte olan ülkeler için bir lüks olarak görülmemelidir. toplanması. insan davranışlarına yön veren ahlak sistemi politik yozlaşmanın sonucu olarak bozulmakta ve farklılaşmaktadır. görmedim. ilgisiz. “benim memurum işini bilir” “verdimse ben verdim ne olacak yani?” gibi cümleler yakın geçmişimizde etkili siyasetçiler tarafından kullanılmıştır. Ancak bu örgütler faaliyetlerini devam ettirmek için önemli miktarda fona ihtiyaç duyarlar.7. duyarsız. acı veren şey kötü anlayışında. 5. s. demokrasi ekonomik gelişme için esas değer olarak kabul edilmelidir.1 ) . kayıtsız. Bu nedenle asıl amaçları gelir elde etmek değildir. duymadım. haz veren şey iyi.106 “canım iş yapsın da ne yaparsa yapsın”.( http://www. Aksine.com/article_print. Dünyanın en gelişmiş ülkelerinin en demokratik ülkeler olması bir rastlantı değildir ( Doğan Ahmet.( Aykın Hasan. 2005. konuşmadım karakterinde olan birçok birey toplumda yaşamaya başlamıştır. Terör Terör örgütleri halkı korkutmak ya da bir hükümeti veya uluslararası örgütü herhangi bir eylemi gerçekleştirmeye veya gerçekleştirmekten kaçınmaya zorlamak amacını güderek şiddet eylemleri gerçekleştirmektedirler.stratejikboyut. İnsan davranışlarını belirleyen.
Silah kaçakçılığı ve ticareti Uyuşturucu ticareti. Burada karşımıza şu sorular çıkmaktadır. ekonomik ve toplumsal anarşinin ve kaosun oluşmasına neden olmaktadır. Terör örgütleri de tıpkı mafyalar gibi faaliyetlerini finanse edecek fonları sağlayacak suç gelirlerini özellikle uluslararası malî dolaşımlar içinde aklamaktadırlar.107 Kayıt dışı ekonomi ve yasalara uymama. Bu tür faaliyetler gerçekleştirilirken bir yandan devletin kolluk kuvvetleri yasal olmayan faaliyetlerin tespitine ve önlenilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirmektedir. Dolandırıcılık Gibi pek çok suç faaliyetinden elde edilen gelir terörün finansmanı için önemli bir kaynak haline gelmiştir. Terörün ortaya çıkmasının yanında onu ayakta tutacak ekonomik güç tamamıyla kayıt dışı ekonomiden elde edilen gelirlerden sağlanmaktadır. Tarihe baktığımızda savaşların birçoğunun altında yatan nedenler arasında devletin koymuş olduğu vergilerin yüksek olması ve ekonomik çıkarların birbiri ile çatışması önemli yer tutmaktadır. Bu tür faaliyetlerden elde edilen gelirlerin çok büyük rakamlara ulaştığını söylemek mümkündür. Devlet bu tür faaliyetlerin gerçekleşmesine yasal olarak izin verip yüksek oranlarda vergi koyup gelir elde . Ekonomik anlamda hayat standardı yüksek olan toplumlarda bireylerin devlet otoritesine karşı başkaldırı gösterme eğilimleri oldukça düşüktür. Suç faaliyetlerinden elde edilen gelirlerin büyüklüğü göz önüne alındığında ortaya çıkan muazzam rakamlar çıkmaktadır. Kalpazanlık. Örneğin uyuşturucu ticareti yapan kişileri kontrol ederek uyuşturucu trafiğini bitirmek için çalışmalar yapmaktadır. Terörün ekonomik olarak finansmanını sağlayan başlıca unsurlar. Yukarda saymış olduğumuz maddeleri incelediğimizde kayıt dışı ekonominin suç ekonomisi alt başlığında yer aldığını görmekteyiz. Kara para aklama Gasp Haraç Fidye için adam kaçırma.
arabada. GVK’nun 66 ncı maddesi uyarınca. “tamaaamen duygusal” gerekçelerle işlenen suçlarla. Ekonomik hayatın genişlemesi daha çok üretim ve daha çok tüketimi .108 etmesi mümkün mü ? Yani uyuşturucu maddelerinin alımı ve satımı piyasada serbest olsun ama devlet bunlardan yüksek oranda vergi alsın yaklaşımı olmalı mıdır ? Kanımızca bu tür faaliyetlerden elde edilen gelirler yanında ödenecek toplumsal fatura daha kabarık olacaktır. Kumar. İkinci sorun şu. kumar oynayanların. “Haydan gelenin huya gideceği”. bir ilme.( http://www. hırsızlık yapanlar serbest meslek erbabıdır. beceriye ve ihtisasa dayanarak.asp?id=542) 5.com/yazdir. Yaşanabilir Çevrenin Tehlikeye Girmesi Yaşanılabilir bir çevrenin varlığı tüm canlılar için büyük önem arz etmektedir. Suç teşkil eden bir fiil dolayısıyla gelir elde ediliyorsa. hukuka veya genel ahlaka da aykırı olsa tüm kazançların vergilendirilmesi söz konusu olacağı gibi suç işleyen kişilerle ekonomik mücadele de mümkün olabilecek. kendisine veya başkasına ait bir evde. cezaların caydırıcılık gücünün azaldığı günümüzde.Elde edilen gelirin bir kısmının vergilendirilmesi. Bu şekilde yasalara. otel odasında. hırsızlık yapanların kendi nam ve hesaplarına bağımsız ve devamlı olarak. başlı başına geliri elde eden kişi açısından sevimsiz olması bile caydırıcı olabilecekken bir de vergi kanunlarında yer alan ceza hükümlerinin uygulanması durumunda oldukça ağır ekonomik yaptırımlar gündeme gelecektir. fuhuş gibi faaliyetlerden elde edilen gelirler vergilendirilmeli midir ? Gizli fuhuş yapanların. sokaklardaki faaliyetleri karşılığı elde ettikleri kazançları da bir serbest meslek kazancı niteliğindedir. Şöyle ki uyuşturucu ve alkol bağımlılarını rehabilite etmek için rehabilitasyon ve sağlık merkezlerinin kurulması. kumar oynayanlar. personel istihdam edilmesi başta olmak üzere toplum içinde madde bağımlısı insan sayısının artmasının maliyeti ölçülemeyecek boyutlara ulaşacaktır. yine aynı yöntem uygulanarak baş edilebilecektir.vergidanismani. yasalara göre elde edilen gelir üzerinden vergi alınması gerekmektedir. serbest meslek faaliyetini devamlı meslek olarak ifa eden gizli fuhuş yapanlar.8. kaybedilen onura rağmen önemli bir getirinin de kalmayacağı bu işlerle kimse uğraşmak istemeyecektir.
Üretim maliyetlerini kısmak için çalışan işletmeler kendileri için gerekli düzenlemelerden kaçınarak çevreyi daha çok kirleteceklerdir. kaçak elektrik ve su kullanmaları sayılabilir. Günümüzde. her türlü atıklarını çevreye gelişi güzel dağıtmaları. Çevre sorunlarının ekonomik gelişmeyle yakın ilgisi vardır. sağlıksız kentleşme. Ekonomik gelişmenin temelinde. sağlıksız şartlarda üretim yapmaları. Çevre sorunları. Kayıt altında olan işletmeler çevreye daha duyarlı olduklarını söylemek mümkündür. Çevre değerlerini ekonomik gelişmenin dışında değerlendirmek olanaksızdır. hızlı nüfus artışı. Örnek verecek olursak fabrika bacası için gerekli filtreyi takmamak. Bu tehlike sınırından itibaren geliştirilecek teknolojik yeniliklerle alternatif çözümler geliştirilmelidir. Bireylerin yaşamını tehlikeye sokabilecek ekonomik gelişme iktisadi değildir. Doğanın gücü yetmediği noktadan sonra canlılara sağlayabileceği fayda azalma eğilimine girecek ve ekonomik faaliyetler çevreyi tahrip etme noktasına taşıyacaktır.ekonomik faaliyetlere bağlı faktörlerin meydana artması üretimde ve tüketimde meydana gelen . Çevrenin tahrip edilmesiyle birlikte teknolojik bağlamda yatırım ve maliyet söz konusu olacak ve üretilen çözümlere göre çevre kirliliğinin sonuçları ortaya çıkacaktır. Bu tür işletmeler ayrıca kayıt dışı üretim yaptıklarından vermiş oldukları tüm bu zararlar görülemeyecektir. çevre öğelerinin toplumsal gereksinimler açısından verimli kullanılıp kullanılmadığı sorunu yatar. temiz su kaynaklarının azalması ve atmosfere salınan zehirli gazların artışlar ile orantılı olmuştur. Ormanların azalması. aşırı tüketim ve sanayileşme gibi sosyo . Çevresel değerlerin ekonomik faaliyet nedeniyle bozulması ve azalması üretim ile tüketim arasındaki gelişmeyi olumsuz etkileyecektir.109 beraberinde getirmiştir. ekonomik faaliyetlerin yarattığı bir külfet olarak anlaşılması gereken bir sorundur. Çünkü göz altında olan işletmeler sahip oldukları değeri parlatmak için çevreye duyarlı olduklarını her fırsatta dile getirerek olumlu imaj oluşturmaya çalışmaktadırlar. Ekonomik alanda teknolojik yenilikleri geliştirirken çevre değerlerinin korunması amaçlanmalı ve doğanın yaratabileceği faydanın sınırlı olduğu düşünülmelidir.
tr/docs/malicozum/58MaliCozum/18%20%2058%20FEVZ%C4%B0%20ER. Gecekondular önceleri kent yoksullarına yasam olanağı sağlaması ve Hazine arazilerine yapıldığından bireysel çıkarlara ters düşmemesi nedeniyle yasal olmasa da toplumsal olarak meşru sayılmıştır. 2001). (http://archive. Bu durum kayıt dışılığı meşru gören değer yargılarının yerleşmesi açısından önemlidir (DPT.doc ) Köyden kente göç ve nüfus artışına bağlı hızlı kentleşme sonucu ortaya çıkan gecekondu olgusu. .org.ismmmo. kayıt dışı ekonominin gelişimi açısından özel bir öneme sahiptir. kaliteli çevreye önem vererek teknolojiyi geliştirmek kaçınılmaz hale gelmiştir. Geliştirilecek teknolojiler çevre üzerindeki yıkıcı ve tahrip edici etkisini devam ettirirse çevre tahribatının sonuçları toplumsal maliyeti daha fazla arttıracak ve bireylerin daha büyük boyutlarda çevre sorunlarıyla karşı karşıya kalmasına neden olabilecektir.110 getirdiği refah kaybı sosyal maliyetleri arttırmadığından.
Etkin bir izleme ve değerlendirme sisteminin oluşturulması. Bu sorunun çözümü konusunda çeşitli öneriler getirilmekte ve bu çerçevede bazı düzenlemeler de yapılmaktadır. Sürekli bir çalışma grubunun oluşturulması.111 6. . kayıt dışı ekonomi ile mücadelenin. Kayıt dışı ekonomi. Bu nedenle. BÖLÜM KAYIT DIŞI EKONOMİYİ KARŞI ÇÖZÜM ÖNERİLERİ KAYIT DIŞI EKONOMİYİ KARŞI ÇÖZÜM ÖNERİLERİ Kayıt dışı ekonominin büyük boyutlara ulaştığı ve giderek büyüdüğü bir gerçektir. Ekonominin yapısal bir parçası haline gelen ve mücadelesi gittikçe zorlaşan kayıt dışı ekonomiyi daraltmak için ise kısa vadeli tedbirler yerine orta ve uzun vadeli yapısal değişiklikler gereklidir. kamu sektörünün önemli kurum ve kuruluşlarının işbirliği ile belirlenmesi amaçlanmaktadır. Kurumlar arası işbirliği ve eşgüdüm sağlanması. Devlet politikası olarak benimsenmesi. Stratejik eylem planının hazırlanması. Kararlı ve sürekli olması. Kayıt dışı ekonominin nedenlerinin belirlenmesi ve kayıt dışı ekonominin büyüklüğünün daraltılması için alınması gereken önlemlerin. Bu güne kadar bu sorun çözülemediği gibi birbirini besleyen mekanizmalar içinde sürekli büyümektedir. kısa vadede istihdam ve yatırım açısından geçici ve yanıltıcı bazı avantajlar sağladığı düşünülse de gerçekte ülke çıkarları ve ekonomisi açısından büyük olumsuzluklara neden olan bir paradokstur.
stratejik eylem planının hazırlanması. gerekmektedir. Toplumsal mutabakatın sağlanması ve güçlendirilmesi. 6.1. 6. . Kayıt dışı ekonomi ile mücadelede başarı kazanılması ve kayıt dışılığın azaltılması için kayıt dışı ekonomi ile mücadelenin devlet politikası olarak benimsenmesi.1. Denetim kapasitesinin güçlendirilmesi ve yaptırımların caydırıcılığının artırılması. kayıt dışılığı etkileyen dinamiklerin doğru analizine dayalı bir strateji ile etkin ve sonuç odaklı bir çözüm üretilebilecektir (GİB. Bir ülkedeki vergi yasaları ile çerçevelenmiş olan vergi ödevleri yerine getirilirken mükellefler vergi sistemi ile ilgili handikapları değerlendirmeye ve politika zaaflarını kendi lehlerine çevirmek için oy mekanizması ile etkili olmaya çalışacaklarıdır. Muafiyetleri Ve Teşviklerinin Gözden Geçirilmesi Vergi sisteminde istisna ve muafiyetler çok çeşitli olup.112 Kayıt içi faaliyetlerin özendirilmesi. 2009). bu konuda sürekli bir çalışma grubunun oluşturulması.1. söz konusu istisna ve muafiyetler hem bürokrasi yaratmakta hem de bunlardan yararlanamayan faaliyet alanlarındaki işletmelerin kayıt dışına yönelmelerine neden olmaktadır. Şurası kesindir ki. kurumlar arası işbirliği ve eşgüdüm sağlanması ve etkin bir izleme ve değerlendirme sisteminin oluşturulması gerekmektedir.Vergi sistemi ile ilgili üretilen politikaların uygulanabilirliği ve etkilerin daha kısa sürede ölçülebilirliği açısından diğer önlemlere göre daha tercih edilebilir olmasını sağlamıştır. Vergi İstisnaları. Mali Açıdan Alınması Gereken Önlemler Devletin vergileme ile ilgili alacağı önlemlerin tümü ve mali açıdan alacağı diğer önlemler bu kategori içinde alır.
anlaşılabilir hale getirilmek üzere yeniden değerlendirilmelidir (http://busam.beykent.edu. her alanda faaliyet gösteren holdinglerin ortaya çıkmasına neden olmaktadır. piyasada firmalar arasında dengesizliği büyüttüğü gibi. vergi miktarının düşürülmesi ya da hiç ödenmemesidir. Bu gibi sonuçların önlenmesinde. İstisna ve muafiyetlerden istifade eden işletmeler bunlardan yararlanamayanlara göre piyasada daha rahat olacaklardır. 6.2. Örneğin yatırım indiriminden istifade eden bir birey veya firma.1.tr/sayfagoster. konulan istisna ve muafiyetler. bu tutarlara ulaşamayan küçük ve orta ölçekli kişi veya firmaların daha yüksek vergi yükü altında kalmalarına neden olacaktır. Devlet yatırım indiriminin avantajları için ancak belirli yatırım tutarlarını geçenlere yol açacaktır. Vergi Kaçırma Olanakları Kısıtlanmalıdır. Böyle bir durumda için dezavantaj durumuna düşen firmalar ve mükellefler için geçerli bir vergi kaçakçılığı nedenini oluşacaktır. Teşvikler.aspx?sayfa=30). Vergi kaçakçılığı. kanuni düzenlemelerin adaletli yapılması gerekmektedir.Teşvik sistemi ekonominin sahip olduğu dinamizmi negatif yöne saptırabileceği için vergi kanunlarının dışında tutulmalıdır. Bu durum. piyasada payı yüksek. maliyetlerini elde ettiği vergi avantajı ile diğer firma ve bireylere göre düşük gerçekleşeceği için üretmiş olduğu mal ve hizmetlerin daha düşük fiyatlarla piyasada yer alacak bu durumda yatırım indiriminden yararlanamayan firma fiyat açısından sahip olduğu dezavantaj haksız bir rekabeti otomatik ortaya çıkaracaktır. Bu da piyasada firmalar arası haksız rekabeti oluşturabilecektir. vergi muafiyet sistemi daha açık. Bireyler ve işletmeler vergi mükellefi olduklarından itibaren vergiye karşı tepki göstererek vergi ödemekten kaçınma. Çünkü Mükellefler arasında farklı vergisel yükümlülükler doğuracak kanuni düzenlemeler kayıt dışı ekonominin boyutlarını genişletecektir. vergi yasalarına aykırı hareket edilerek.113 Bu nedenle. .
s. Reel sektörün vergilenebilir gelirlerini ve vergi kapasitesini artırıcı önlemler almalıdır. . daha az emek de daha az elemana ihtiyaç. küçülme ve hatta iflaslara kadar giden bir süreç oluşur. Böyle bir durumda gelirlerin azalması reel sektörü etkileyecektir. masraflarını yüksek göstermek. sanayi ve hizmetler ana sektörlerinde üretici ve tüketici konumundaki bireylerin tümünü temsil eden kesimdir) elinde. Mükelleflerin bu şekilde vergilerini ödememesi yani vergi kaçırması.1999. Bordrolu kesime yüklenilecek mali yükler bu kesimde çalışanların gelirlerini kısıtlayacaktır.talep denge miktarı daha düşük bir noktada gerçekleşecektir. Çünkü reel sektörün üretmiş olduğu mal ve hizmetlere olan talep azalacaktır. Dolayısıyla devletin vergisel açıdan odaklanacağı kesim reel sektör olmalıdır. Daha az üretim. Hükümetlerin işsizlikle ilgili hiçbir şey yapmaması da ayrı bir çelişkidir. hiçbir vergi kaçırma ya da vergiden kaçınma gibi bir imkân yoktur. devlet daha az vergi geliri elde etmek zorunda kalacaktır. Ekonominin genel düzeyinde meydana gelen daralma. bu günkü ekonominin gerçek hastalığı ortaya çıkmış olmaktadır. devletin en önemli gelir kaynağı olan vergi gelirlerinde azalma meydana getirmekte bu da ekonominin görüntüsünü pozitiflikten negatife giden bir yolda ilerlemesi anlamına gelmektedir. Talepteki azalmaya bağlı olarak üretimin fazlasının ortaya çıkmasıyla birlikte firmalardan işçi çıkarmalar başlar. Daha az tüketim sonucu arz . Buna ekonomi literatüründe STAGFLASYON denilmektedir. bu da hiç istenmeyen ama siyasilerin hiç de üstünde durmayı düşünmedikleri istihdam sorununu gündeme getirmiştir ( Özbilen. vergisi kaynakta kesildiği (stopaj usulü ) için. hem de işsiz kalan kesimin vergi vermemesi nedeniyle. Sürekli artan işsizlik de artan enflasyonla birlikte düşünüldüğünde. iskontolu mal satmak gibi çeşitli vergi kaçırma yöntemleri varken. Vergi kaçırma oranlarının aşağı çekilmesi ve vergi kaçırmanın engellenmesi yoluyla vergi gelirlerini artırmanın yanında. bordrolu kesimin elinde. Arz tarafı olan Firmalar daha az üretime başlaması ve üretici kesiminin sıkıntıya girmesine neden olmuştur. Daha çok işsizlikte daha az vergi kaynağı anlamına gelecektir.114 kaçırma ve vergiyi yansıtma yollarından birini seçerler.24 ). Hem üretimin kısıtlanması nedeniyle daha az kar gösteren firmaların daha az vergi vermeleri. Reel sektörün (Ulusal ekonomide tarım. yani daha çok işsizlik demektir. daha az emek.
.115 Kamu harcamalarında savurganlık ve israfın engellenmesi ile devlet gelirlerinin daha etkin kullanılması mücadele için önemle üzerinde durulması gerekir. Ve seçim ekonomisi ile kaynakların dağılımında negatif unsurlar oluşturulmamalıdır. çok sayıda davayı izleme yükünden kurtulmaktadır. Öte yandan bütçe açıklarını tamamen devlet harcamaları kısarak kapamaya çalışmanın da uzun vadede çok zararlı gerçeğinden yola çıkılarak harcamaların yerinde ve etkin bir şekilde gerçekleştirmek için çözüm yolları ortaya konulmalıdır.1. 6. Bu şekilde vergi uyuşmazlığı yargı yoluna gitmeden çözümlenmiş olmaktadır. Vergi artışları. Bu olumlu etkinin sonucunda vergi gelirlerinin artışı beklenmektedir. Uzlaşma Müessesesinin Kaldırılması Uzlaşma . Bu oranlarda yapılan indirimler firmalara doğrudan kaynak aktarımı şeklinde algılanır. 6. Böylece firmaların üretim kararları üzerinde olumlu etkileri oluşur. “Mükellefle idare arasında ortaya çıkan uyuşmazlıkların yargı yoluna başvurmadan önce. Vergi mükelleflerine adil davranan vergi sistemleri. Bu yolla vergi idaresi kanunen alınması gereken vergilerle bunlara ilişkin cezanın bir bölümünden vazgeçmektedir.1. Bunun karşılığında vergi alacağını daha çabuk tahsil etmekte . Vergi Oranlarının Düşürülmesi ve Vergi Tabanının Genişletilmesi Bir vergi sisteminde aranılan en önemli özelliklerinden biri vergilemenin oranıdır. Vergi oranlarındaki indirimler mükelleflere vergi indirimi şeklinde yansır. mükelleflerin vergiye uyumunu kolaylaştırır ve sosyo-ekonomik anlamda huzurun korunmasına yardımcı olur.3.4. Bu önlemek için vergi oranları düşürülürken vergi tabanının genişletilmesi çalışmaları eş-güdümsel yürütülmelidir. Mükellefte uzlaşma halinde vergi . Ayrıca vergi oranlarının düşürülmesi kısa vadede vergi gelirlerinde önemli bir kayba neden olacaktır. taraflarca konuşulup giderilmesidir. vergide ikame etkisi yaratmayacak ve vergi kayıp ve kaçaklarına neden olmayacak oranda belirlenmelidir.
Bu nedenle tarhiyat öncesi uzlaşma uygulamasının kaldırılması yerinde olacaktır. 6. Bunun nedeni enflasyon nedeniyle rakamlarda meydana gelen genişlemenin vergi dilimini değiştirebileceğidir. Bu amaçla işletmeler üzerindeki vergi yükünü azaltmak için enflasyon muhasebesi uygulamasına geçmelidir. reel değil nominal gelirler üzerinden vergi . Tarhiyat öncesi uzlaşma” ve “tarhiyat sonrası uzlaşma” olarak iki farklı uzlaşma türü mevcuttur.1. Tarhiyat öncesi uzlaşma vergi incelemesi sonucu düzenlenen vergi inceleme raporlarında.com/makaleler/023/). Vergi cezalarının caydırıcılığını ortadan kaldıran “Tarhiyat Öncesi Uzlaşma” gibi uygulamalar tümden kaldırılmalıdır.5. Vergi incelemesi sonucunda düzenlenen ve kesilmesi öngörülen cezaların uzlaşma komisyonları tarafından genellikle büyük oranda bazen de tamamının kaldırıldığı bilinmektedir. Tarhiyat sonrası uzlaşmanın kapsamına vergi inceleme raporu ile istenen vergi ve cezalar (usulsüzlükler hariç) da girer.116 aslının ve cezanın tümü için yargı kuruluşlarına gidebilme hakkını yitirmektedir. tarhı istenen vergi ve kesilmesi istenen cezalar için talep edilebilir. firmaların mali tablolarının enflasyondan arındırılarak vergilenmesini amaçlar. Tarhiyat sonrası uzlaşma ise daha geniş kapsamlıdır. Bu durumda mevcut cezaların caydırıcı olması çok güçtür. Bunun karşılığında ödemesi gereken vergi aslı ve cezası yerine daha az bir miktar ödeme olanağına kavuşmaktadır (http://www. Vergilendirilecek olan matrahın hesaplanmasında enflasyonun etkisi dikkate alınarak değerlendirilmeli. Enflasyon Muhasebesi Uygulamasına Geçilmesi Enflasyon muhasebesi. Enflasyon düzeltmesi.muhasebetr. geçmiş maliyetlerle değerlenmiş isletme varlık ve borçları üzerinde fiyat değişmelerinin etkisini gösteren ve gerekli önlemleri alarak işletme değerlerinin gerçeği göstermesine imkân veren muhasebe sistemidir. Çünkü uzlaşma masasına oturan mükellef ne koparsam kardır düşüncesini taşımaktadır. Geçmeyen işletmeler oluşan vergi yükünü kayıt dışını kaçarak ödemeyeceklerdir.
sıradan yüz kızartıcı olmayan ve dolayısıyla da hoş görülebilir bir olgu olarak görmesi sonucu gelirlerini kayıt dışına çıkarmalarında önemli bir rol oynamaktadır. vergiyi zamanında ödediğine pişman etmektedir. vergi yasalarının ve esasen kamu vicdanının vergi kaçırmayı basit. Devletin bütçe açıklarını yeni vergilerle değil de emisyona giderek kapatma kararı alması da fiyatların yükselmesine ve vergi kaçıranlar yüzünden vergi kaçırmayanların satın alma gücünün düşmesine neden olmaktadır. 6.1. saptamak ve tahsil edebilmek için verilen emeklerin büyük bir bölümü.6.117 alınması sağlanmalıdır. Vergi aflarından vergi idaresi ve denetim birimleri de zarar görmektedir. vergi mükelleflerini kayıt dışına iten en büyük nedenlerden biri engellenmiş olmaktadır. Öte yandan vergisini düzenli olarak ödeyen mükellefin vergi bilincini ve vergiye uyumunu menfi yönde etkilemekte. maruz kalınacak olan vergi cezaları ve yakalanma olasılığına bağlıdır.7. . Bu durumda. Vergi Affı Uygulamalarının Olağanlıktan Çıkartılması Devlet tarafından uygulanan vergi afları vergileme esaslarından belirlilik ve adalet ilkesine zarar vermekte mükelleflerin vergiye bakış açısını dolayısıyla vergi bilincini olumsuz yönde etkilemektedir. sermayenin değil karın vergilendirilmesi anlamına geldiğinden.1. vergi affı ile anlamsız kalmaktadır. Azalan vergi gelirleri sebebi ile yeni vergilerin ortaya çıkmasına ve dürüst mükelleflerin daha fazla vergi ödetme yolu ile cezalandırılmasına yol açmaktadır. Vergi aflarının periyodik olarak tekrarlanması bir taraftan af beklentisi içinde olan mükelleflerin risk alma eğilimlerini arttırmaktadır. 6. Mükellefin. marjinal vergi oranı. Vergi Cezalarının Yaptırım Gücünün Artırılmasının Sağlanması Vergi kaçırmanın çekiciliği. Vergi kaçakçılığı ile hem bir suç islenmekte hem de eşitlik ilkesi zedelenerek vergi ödeyenler karşısında haksız bir avantaj elde edilmektedir. Ödenmeyen vergiyi araştırmak. kaçırılabilecek matrah büyüklüğü.
tapu daireleri. Ancak böylesine geniş kapsamlı bir otomasyon sisteminin ve bilgi akış ağının kurulması ve işlerliğe kavuşturulması ciddi ve uzun bir çalışma gerektiren bir durum olduğundan kısa vadede hiç değilse. Devletin Kurumları Arasında Sağlıklı Eşgüdüm. İdari Açıdan Alınacak Önlemler Bu tür önlemleler devlet yapısı içerisinde yer alan kurumlarca yerine getirilmesi gereken önlemler olup bir kısmı sadece devlete bakan unsurlar taşımasına karşın bir kısmı da hem devlet hem de vatandaşlarını ilgilendiren esaslardan oluşmaktadır. Kamu Kaynakların İsraf Edilmediği İnancının Yerleştirilmesi Yönünde Uygulamalar Yapılmalıdır. 6. Bu sebeple kamuda kaynakların verimsiz ve gereksiz harcamalarına son verilip. tüm kazançlarını beyan edip çok yüksek olmayan oranlar üzerinden herkes gibi vergilerini ödeyeceklerdir.2. Bunları açıklamaya çalışalım. Buna karşın kamu hizmetlerinde hissedilir şekilde gelişme olmadığında mükellef olanlar memnuniyetsizliği ile kamu kesiminde lüks harcamaların yapıldığına dair inanç artış gösterecektir. Devlet kurumları arasında her türlü mali bilgileri de kapsayacak şekilde geniş bir ağ içinde bilgi akışının güncel ve hızlı bir şekilde sağlanması gerekir. mükellefin tüm gelirleri ve giderlerinin hareketlerini takip edebilecek parasal ve mali işlemlere ait bilgiler tek merkezde toplanabilecektir. 6. kamu hizmetlerinin kalitesi yükseltilmelidir.2.118 6. trafik tescil ve büroları. Sistem. vergi daireleri. Bilgi Akışı ve Koordinasyon Sağlanmalıdır. Verginin en önemli özelliklerinden birisi karşılıksız olmasıdır. Devlet kamu hizmetlerinin finansmanı için vergi ve vergi benzeri gelirleri kullanır.1.2. gümrük idaresi ve banka gibi parasal ve mali işlemler yapan kurum ve kurullar arasında otomasyon sistemine geçilmelidir. Bunu bilen mükellefler. Devletin kamu kaynaklarını ..2.
2. Devlet vergi ve vergilemenin önemini . savunma. bu konuda halkın bilinçlenmesi sağlanmalıdır.119 israf etmediğini gerçekleştireceği çalışmalar ile topluma anlatmalı seminer. panel ve konferans gibi faaliyetlerle kamu harcamaları hakkında vatandaşa bilgi aktarımı sağlamalıdır. Devletin bu hizmetleri üretmesinin bir maliyeti olduğu ve bu hizmetlerin finansmanına bu hizmetlerinden fayda elde edenlerin katılması (Anayasamızın 73.maddesinin birinci fıkrasında “Herkes kamu giderlerini karsılamak üzere mali gücüne göre vergi vermekle yükümlüdür. 6. bürokrasi v.3. anlatılmalıdır. Kamu hizmetlerinin daha hızlı ve daha nitelikli olarak gerçekleşmesi için. Vergi vermek sadece bir mali yükümlülük olarak algılanmamalıdır. vatandaşların vergisel anlamda kendi payına düşen ödevlerin yerine getirmesi ile orantılı olduğu öğretilmelidir. Bazı kamu hizmetlerinin (adalet. Vergilemenin Mali Amacı ve Önemi Kavratılmalıdır. Ayrıca . ilk öğretim çağlarında okullarda yapılmaya başlanmalıdır.) gerektiği verginin de bu amaçla alınan bir para olduğu.b) üretimini Bu tür hizmetlerin üretiminin tamamen özel kesime bırakılması neden yerine getirmesi gerektiği. Bu amaca yönelik eğitim. Medya aracılığı ile tüm kesimlere ulaşılmaya çalışılmalıdır. Böylelikle devletin piyasalar üzerinde mevcut olan düzenleme görevini daha etkin yerine getireceği anlaşılmalıdır. Verginin alternatifi finansman araçlarının yarattığı olumsuzluklardan bahsedilip. çok küçük yaslarda. . Devletin vergi gelirlerinin artması sonucu kamu hizmetlerinin daha nitelikli ve daha çok olacağı düşünülmelidir. durumunda ortaya çıkacak olan toplumsal kayıp ve maliyetlerin neler olduğu.
beykent. KOBİ’lerin toplam istihdam içindeki payları göz önüne alındığında. Kobi'leri Devlet Kayıtlarına Alacak Tedbirler Alınmalıdır. Devletin KOBİ sahiplerini kayıtlı faaliyette bulunmaya teşvik etmesi ve kayıt dışında faaliyet göstermemesi için ekonominin kayda alınması ve cazip imkanların sunulması gerekmektedir. vatandaşların kamusal hizmet üretiminde finansör olarak değil. Kayıt dışı ekonomiye ilişkin olarak. emniyet güçlerinin suçluları tespit etmek için kullandığı parmak izi gibi kayıtların ne kadar işe yarar olduklarını bilmek yeterlidir.2.4. Kayıt dışında kalan işlem. KOBİ’lerin kayıtlı ekonomide istihdam yaratma kapasitelerinin artırılmasının taşıdığı önem de ortaya çıkmaktadır.2. 6.tr/sayfagoster. etkin bir vergi denetiminin sağlanması amacı ile tek vergi ya da kimlik numarası uygulamasına geçilmesi olumlu bir gelişmedir.120 Sonuçta .aspx?sayfa=30). Böylelikle ekonomik idarenin denetim etkinliği devlet lehine dönmesi sağlanacaktır. gerekmektedir. Bu uygulama ile vergi mükelleflerinin parasal ve mali işlemlerinde dolayı bırakmış oldukları izler daha yakından izlenebilecek ve bu suretle vergi tabanının genişletilmesi yönünde önemli bir adım atılmış olacaktır. .5. Vergi Ya da Kimlik Numarası Uygulaması Yaygınlaşmalıdır.edu. (verginin geliri azaltıcı etkisi). tasarruf ve harcamalar kayıt altına alınabilecek ve vergilendirilebilecektir. fayda elde eden (kamu hizmetlerinden sağlanan yardımcı olmak faydanın geliri artıcı etkisi) kısımda yer aldıklarını görmelerine Vergi kimlik numarasının etkilerini faydasını anlamak için. 6. Bunun için önemli bir nokta da KOBİ’lerin finanssal kaynaklara erişimini kolaylaştıracak yöntemlerin hayata geçirilmesidir ( http://busam. Sadece kişiye ait bir özellik olması nedeniyle bulunan izler kriminal inceleme ile hangi kişiye ait olduğu kolaylıkla tespit edilebilir.
Yoksullukla mücadele edildiğinde vatandaşın devlete olan yaklaşımı ve bağlılığı artacaktır. Mali Müşavir ve Yeminli Mali Müşavirler Açısından Gereken Önlemler Alınması Gibi yöntemlerde dikkate alınması etkin sonuçlar doğuracaktır. Ekonomik Faaliyetlerde “ Hamiline” Uygulaması Kaldırılması Belge Düzenin Yerleştirilmesi Asgari Geçim İndirimi Müessesesinin Getirilmesi Asgari Ücret Vergi Dışı Bırakılması Vergi Yasalarının Uygulanması Adına Muhasebeci.2. Devletin sunduğu hizmetlerden duyulan memnuniyet vergiye karşı uyumu olumlu etkileyeceği için vergisel tabanın genişlemesine neden olacaktır.3. . adaleti ve adil gelir dağılımını sağlaması gibi görevler devletin yerine getirmesi gereken temel görevlerdir. 6. 6. Kayıt dışı istihdam.121 6.1 Sosyal Açıdan Alınacak Önlemler Yoksullukla Mücadele Edilmelidir Sosyal devlet tanımının gereği olarak. marjinal faaliyetlerin oluşturduğu enformel ekonomik faaliyetler ve bir ölçüde de yasa dışı ekonomik faaliyetlerin azalmasına yardımcı olacaktır. Bunlara ilave olarak . Nakit Para Kullanımı Azaltılmalı Kredi kartı kullanarak gerçekleştirilen ödemeler banka aracılığı ile hesaplar arası aktarma mekanizmasını çalıştırmakta böylelikle işlemler bir taraftan kayıt ortamına geçmekte diğer taraftan da belgeye bağlanmaktadır.3.6.toplumun sosyal refahını. Her birini topluma katkısı farklı olmakla birlikte özellikle gelir dağılımının adaletli olması ile toplumda yoksul kesimin büyüklüğünün küçülmesi sağlanmalıdır.
önemli olan en düşük seviyede gelir elde edenlerin konumunu iyileştirmek ve yoksulluğun mümkün olduğunca en aza indirilmesini sağlamaktır.122 Kayıt dışı ekonomi istihdam yaratıcı ve yoksulluğu hafifletici unsurlar taşıdığından gelir dağıtımını düzenleyici katkılar gibi olumlu yönleri olabilir. Nüfus Artışının Olumsuz Sonuçları İşsizlik artar. İhracatta rekabet kolaylaşır. kalkınma arasında bulunmaktadır.2. ülkenin gelişimi yavaşlar veya geriler. Tasarruflar azalır. .3. 6. kayıt dışı ekonomi ile her ne kadar üretim artıyor ve önemli kesim gelir elde ediyor ve yoksulluk azalıyor ise de.2. Kalkınma hızı düşer. İşçi ücretleri ucuzlar. Buna göre. Bir ülkede doğum Nüfus oranı artış fazla.2. • Nüfus artış hızı kalkınma hızından yüksek ise. Yeni endüstri dalları doğar. hızı ile ölüm oranı az hızı ise nüfus bir artışı ilişki meydana gelir.3. Nüfus Artış Hızı Kontrol Altına Alınmalıdır Doğum oranı ile ölüm oranı arasındaki fark nüfus artışını gösterir.3. 6.1. Vergi gelirleri artar. Ancak.2. ülkenin gelişimi artar olumsuz sonuçları da olabilmektedir. • Nüfus artış hızı kalkınma hızından düşük ise. Kişi başına düşen milli gelir azalır. Mal ve hizmetlere talep artar. Nüfus Artışının Olumlu Sonuçları Üretim artar. 6.
hava kirliliği. gece kondu yapılanması gibi alt ve üst yapı sorunları azalmış olacaktır. Göç Azaltılmalıdır. kırsal alanda eğitim olanakları ve buna bağlı iş olanaklarının arttırılması ile kırsal alanlarda hayat şartlarının daha yaşanılabilir kılınması. İç ve dış göçler artar. tarımda verimliliği arttırıcı tekniklerin öğretilmesine yönelik spesifik eğitim programlarının geliştirilip uygulanması. 6. Alınacak önlemler iki boyutludur. Kayıt dışı ekonominin ihtiyaç duyduğu iş gücü. için olumlu yönlerine önem verilmeli olumsuz etkileri azaltılma yoluna gidilmelidir.123 Tüketim artar. Bu insanlar kar elde etme amacı gütmeyen tamamıyla asgari geçim şartlarını sağlamak ve hayatlarını devam ettirmeyi sağlayacak temel ihtiyaçlarını temin edebilmek amacıyla çok ağır koşullar altında.3. İhracat azalır. Bunlardan ilki göç olgusunun oluşumuna etki eden faktörleri tespit etmek. her bölgenin tarımsal ürünlerini işleyecek tesislerin ilgili bölgelerde kurulması yönündeki teşvikler. büyük kentlerde görülen.3. sosyal güvenceleri olmadan çok az ücretlerle çalışmaktadırlar. köyden kente göçü sınırlandırıp hatta kentten kırsal alana geri göçü sağlayabildiği ölçüde. ulaşım. genellikle geçim sıkıntısı yüzünden kırsal kesimlerden kentlere göç eden insanlardan oluşmaktadır. İnsanların temel ihtiyaçlarının karşılanması zorlaşır. Demografik (nüfusa bağlı) yatırımlar artar. İkincisi göç etmenin cazip olmaktan çıkarılmasıdır. Çevre kirlenmesi Belediye hizmetleri zorlaşır. kalabalık. Bütün bunlar ışığında ekonomide nüfusu dayalı kayıt dışılığın önlenebilmesi artar. . kentsel yoksulluk ve kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin gelişimini engelleyeceği gibi. tarımsal için yeterli alanların tahsisi. Bir taraftan kırsal alanda yaşayan ve önemli ölçüde tarımsal faaliyetlere dayalı olarak yaşamlarını sürdüren insanlara.
Vergi Sisteminin Karmaşık Yapıdan Kurtarılması Vergi sistemi. sistemin mükerrer Vergi sistemine maddelerden ayıklanıp daha az sayıda yasanın yürürlükte bulunması doğru olacaktır. kamu kesiminin yapmış oldukları harcamaların gerisinde kalmaktadır.4. Vergi Sisteminden sağlanan hasılat. Devlet kamu gelirini artırmak için daha pahalı bir yol olan borçlanmaya gidecektir. Vergi sisteminde meydana gelen problemler sırlamak gerekirse.1. Vergi mevzuatları sadeleştirilip.4. Birçok genelge.124 6. Vergi sistemi ve mevzuatından kaynaklanan sorunlar nedeniyle ekonomik birimler. Vergi Sistemi Ve Vergi Denetimi Açısından Alınacak Önlemler Vergi Sisteminden Kaynaklanan Sorunlara Yönelik Öneriler Kamu harcamalarının büyük çoğunluğunu finanse eden vergi gelirlerinin kamu harcamalarını istenilen seviyede karşılamaması sonucu finansman açıklarının kapatılması için bu gelirleri kemiren sorun olan kayıt dışı ekonomi ile mücadelenin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Vergi yasaları açık ve basit olmalıdır.1. Çok sayıda yasa içermesi. devamlı değişikliğe uğraması yönelik alınacak önlemler ise.1. tebliğ. geçici madde. . adil ve uygulanabilir bir hale getirilmelidir. Borçlanma ile ekonomik anlamda bir takım sorunlarla karşı karşıya kalacaktır. 6. ( birey firma hane halkı ) kayıt dışı ekonominin alanına girmektedir. Vergi sisteminin açık anlaşılır ve sade olması vergi ödeyenler ve vergi toplayanlar arasında uyumu kolaylaştıracaktır.4. 6. Bir ülkede uygulanan vergi yasalarının tamamıdır. Mükerrer madde içermesi.
bilgi ve destek biriminin kurulması. Risk yönetimine dayalı vergi denetim sisteminin geliştirilmesi.4. Organizasyon ve yönetim yapısının işlevsel hale getirilmesi Vergi İdaresinin yasal altyapısının güçlendirilmesi Vergi İdaresi işlemlerinin iyileştirilmesi ve prosedürlerin standartlaştırılması Mükellef eğitim. hapis cezası ile cezalandırma yoluna gidilmemektedir.3. Bu cezalar maddi cezalar ve hapis cezaları olmak üzere ikiye ayrılır. Vergi Cezaları Etkin Bir Şekilde Uygulanmalı Vergi cezalarının etkin bir şekilde uygulanmaması kayıt dışılığın büyümesine neden olmaktadır.1. 6. Ancak vergi kaçırma kamuya karşı işlenmiş bir suç olarak görülmediğinden dolayı.1. Vergi yasalarında kaçakçılık suçuna hapis cezası verilmesi öngörülmüştür. Devlet kendi bünyesindeki sorunları hallettiği zaman dışsal etkilere karşı daha da güçlü bir ele sahip olacaktır. Alınacak önlemler ise kaçakçılığın tanımı yeniden belirlenmesi ve kaçakçılık suçunun kapsamı genişletilerek hapsi cezasının ertelenmesi ya da paraya çevrilemez niteliklere sahip olması gerekmektedir. Vergi idarelerinin alacağı önlemler. İyileştirilmiş ve standardı belirlenmiş çalışma yeri ve donanımı. Şüphesiz kayıt dışı ekonomi ile ilgili alınabilecek önlemlerin en büyük uygulayıcısı devlettir.2. Hizmet içi eğitim ve çalışanların yetiştirilmesi.125 6.4. . Fakat yasalarda yer alan cezalar özellikle hapis cezaları ertelenmekte ya da para cezasına dönüştürülerek yeterince uygulanamamaktadır. Vergi yasalarında kayıt dışılığı önlemeye yönelik bir çok yasa vardır. Vergi İdaresinin Etkinliğinin ve Verimliliğinin Artırılması İle İlgili Alınacak Önlemler.
Bir başka deyişle vergi mevzuatı ve uygulamaları. gelişen. 6. değişen mali mevzuata hukuki uyumu sağlamasıdır. memurlar ise sadece gelen evrakı dosyalamak ve yazışmaları yapmak dışında ciddi anlamda daha verimli alana zaman ayıracak fırsatı bulamamaktadırlar. vergi dairesi-vergi mükellefi arasındaki ilişkilerin irdelenmesi ve gelişmenin bu ilişkilerin tüm katmanlarında diğerlerine paralel olarak sağlanması ile vergi sorunları en aza indirgenebilir. Bu nedenle müdür ve müdür yardımcıları evrak havalesi ve imzası. vergi idaresinin yapısı. dürüstlük ve iç denetim programının resmileştirilmesi uygulanması.126 Performans değerlendirme ve ücret sisteminin oluşturulması ve Ahlak. Bu bağlamda vergi idaresinin örgütlenmeye ilişkin olarak yaşadığı sorunlar ve bunların çözüm önerileri aşağıda yer almaktadır.5. Bu rakam azami 5.1. konuyu bir bütünlük içerisinde incelemekle mümkündür.000 olmalıdır. Personel sayısı olarak da norm kadro uygulamasına geçilmelidir. . Kamu finansmanının en önemli kaynağı olan vergilerin toplanmasında ortaya çıkan sorunların giderilmesi. Oysa bugün bir çok vergi dairesinde bu sayının çok üzerinde mükellefe ait işleme bakılmaktadır.4. Yani mükellef sayısına uygun personel sayısı belirlenmeli ve Bölge Müdürlükleri bu sayıyı sürekli takip etmeli ve böylelikle vergi dairelerinde gizli işsizlik ya da eleman eksikliği gibi sonuçlar ortaya çıkmamalıdır. Vergi Dairelerinin Mükellef Sayılarında Bir Standart Olması Vergi mükellefi ile doğrudan karşı karşıya olan vergi dairelerinin etkin çalışmasının sağlanması için her bir vergi dairesinin bağlı mükellef sayısı bir standarda bağlanmalıdır. Toplumun bütün kesimlerinin üzerine düşen görevlerden biri de zaman mefhumunun idraki içerisinde ve koşullara uygun biçimde kendini sürekli yenilemesi.
eğitim. 6. mesleki kuruluşlarla koordinasyonun sağlanması. nakit hareketinin izlenmesinde. Ülke genelinde çalışma ve çalıştırmaya yönelik bürokratik işlemlerin ve işyeri açmaya yönelik başvuruların bir merkezde toplanması büyük önem taşımaktadır. Denetimin sistem üzerinde yarattığı etki. hukuk sisteminin. Kayıt dışı ekonomi üzerinde etki oluşturacak en etkili önlem. vergide adalet ve eşitlik ilkelerinin yerleştirilmesi gibi etkileri de vardır.127 Teknolojik gelişmeler çerçevesinde çok büyük değişikliklere uğrayarak gelişen ve büyüyen ekonomi dünyasının içerisinde kamu hizmet birimi olarak yer alan vergi dairelerinin çağdaş bir anlayış çerçevesinde kendisini yenilemesi gerektiği bugünkü sosyo-ekonomik ve kültürel şartlarda kaçınılmaz olmuştur.4. Vergi Denetimi Yönünden Alınması Gereken Önlemler Kayıt dışılıkla mücadelede en önemli araçlardan biri güçlü bir vergi idaresi ve etkin bir vergi denetimidir. Bu düzenlemeler sırasında. kayıt dışı istihdamın kayıt altına alınmasında önemli bir başlangıç sayılacaktır (DPT. başta vergi yasaları olmak üzere. önleyici ve caydırıcı nitelikte olduğu gibi. denetim konusunda uzman kişilerin istihdamının artırılması ve yapılan denetimlerin kısa sürede sonuçlandırılması gerekir. Bu durumda Bankalar Kanununun vergi incelemelerini kolaylaştıracak hükümlerle donatılması gerekmektedir. işlemlerin yapıldığı anda olabileceği gibi. vergi incelemeleri sırasında. vergi bilincinin. geçmişe yönelik olarak da yapılabilir. Örneğin. idarenin yeniden yapılanmasıyla uyumlu olmasına ayrı bir özenin gösterilmesi gerektiği açıktır. Denetim. vergi denetimidir.öncelikle ele alınması gereken konunun. Vergi denetimlerinin amacına ulaşabilmesi için . 2001). banka kayıtları önemli bir araç olarak karşımıza çıkmaktadır. Vergi denetim elemanlarının sayısı ile vergi mükelleflerinin sayısı arasındaki oranın optimal olması sonucu denetimleri daha sık . vergi yönetimindeki yapısal reformlar olduğu unutulmamalıdır. Çünkü ekonomik faaliyetlerin gözlenmesi ile denetlenmesi aşamalarında bu merkezi kütüğün kullanılması.2. Kuşkusuz vergi yasalarında yapılacak düzenlemeler önemli olmakla birlikte.
mükelleflerin tepkilerine de neden olmaktadır. Biri dönem içinde ve beyanname verilmeden önce mükelleflerin ve mükellefiyetle ilgili maddi olayların. Yoklamanın en önemli fonksiyonu.2. Bu nedenle örgütsel yapının ağırlıklı olarak denetim esasına göre oluşturulmuş olması bir gerekliliktir. Vergi denetiminin baskısı. Ayrıca. kayıt dışı faaliyetler azaltılamaz.128 ve sağlıklı yapılmasına etkisi vardır. vergi kayıp ve kaçaklarının önlenebilmesi açısından son derece önemlidir. Sadece yapılmış olsun diye yapılan yoklamalar amacına ulaşamadığı gibi. potansiyel vergi mükelleflerinin vergi mükellefi statüsüne alınabilmesidir. Bir vergi sisteminin iyi isleyebilmesinde. mükellefiyet kaydı olmayanların mükellefiyetliklerinin tesisinin sağlanması sonucu.1.4. yasalara uymayanlar için ciddi bir risk haline gelmedikçe vergi kayıplarının önüne geçmek mümkün değildir. . Denetim Etkinliğinin Artırılması Amacıyla Yapılabilecekler Vergi denetimine etkinlik kazandırmak ile kayıt dışı ekonominin büyüklüğünün tahmin edilmesi ve mücadele için kayıt alınması arasındaki ilişki açıktır. vergi cezalarının şiddeti ve etkinliğini ortadan kaldıran uygulamalar mümkün olduğunca ortadan kaldırılmalıdır. Etkinliğin sağlanabilmesi ise. Vergi denetimi yoklama ile başlamaktadır. kayıtların ve konuların araştırılması ve tespiti için yapılan "yoklama". Vergi denetimi. caydırıcılığı. Yoklamanın etkin hale getirilmesi. diğeri ise beyanname verildikten sonra verilen beyanların ve ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunun araştırılması ve tespit edilmesine yönelik olarak yapılan "inceleme" dir. Yoklama yapılmadan. vergileme ilkelerine uygun vergi yasalarının ve vergi idaresi ile vergi yargısının yürürlükteki yasaları etkin bir biçimde uygulayabilecek şekilde örgütlenmesinin rolü büyüktür. kayıt dışılık ve dolayısıyla vergi kaçırma eğilimi o kadar az olacaktır. Vergi denetimi hukuki açıdan iki ana baslık altında incelenebilir. Denetim ne kadar etkin ise. ciddi bir planlama ile mümkündür. 6. etkinliği ve verimliliği gerçekleştiremediğinde tahakkuk ve tahsilat düzeyleri çok düşük kalmaktadır. işyeri ve ekonomik faaliyetler saptanmadan vergi denetimi etkin bir şekilde yapılamaz.
b. Özerk Bir Kurum Haline Getirilmeli Vergi Denetimi. her iki tarafın da haklarını gözeterek. Bu sorunlara karşı çözüm üreten vergi idaresi denetimi etkin hale getirecektir. . Gelir İdaresinin merkez ve taşra teşkilatı bünyesinde bulunan tüm vergi inceleme elemanlarının idareden ayrılarak. 6. İdarenin içinde kalınarak bu fonksiyonun gerçek anlamda tarafsız olarak yürütülmesi mümkün değildir. bağımsız bir vergi denetim biriminin şemsiyesi altında toplanmaları yararlı olacaktır. şeklinde sayılabilir. tarafsızlığın ve objektifliğin idare dışından gelecek müdahalelerle de zedelenmemesi önem taşımaktadır.4.2. oluşturulamaması. Vergi incelemesinin bu özelliği gereği. Bu nedenlerden dolayı. yönünden yetersizliği v. Bir uzmanlık alanı olan vergi incelemesini yapan inceleme Ülke çapında bir denetim planlamasının yapılmaması. vergi inceleme elemanlarının kanundan almış oldukları yetkileri kullanarak. objektif kıstaslara göre yürüttükleri önemli bir fonksiyondur. vergi denetim birimine özerklik sağlayacak yasal düzenlemeye gidilmesi en uygun çözüm olacaktır. Gerçek anlamda vergi incelemesinin azlığı. vergi incelemelerini her türlü dış etkilere karşı korumak amacıyla. İnceleme elemanlarının gerekli bilgi ve delillere ulaşmada yasal Özellikle yerel örgütteki inceleme elemanlarının sayı ve eğitim elemanlarının bu özelliğe sahip olmaması. Vergi Denetim Birimi İdarenin Dışında Bağımsız.129 Vergi denetimlerinin yeterince etkin olmamasının nedenleri aşağıdaki gibi sıralanabilir. Bu bakımdan. İnceleme birimlerinin yararlanabileceği sağlıklı bir veri tabanının İnceleme elemanlarının incelemeyi engellemeye yönelik baskılara İncelemelerde bilgisayar kullanımının yetersizliği.2. idare ile mükellef arasında taraf olmaksızın. zaman zaman çaresiz kalabilmeleri engellerle karsılaşmaları.
pdf). böylesine önemli bir işlevin koordinasyonun ana merkezden (merkezi vergi denetim birimi) etkili bir biçimde yapılması mümkün olabilecektir.3. .gov.tr/kalite/mtky/ustmenu/yayinlar/kutuphane/kit ap/bolum2_d3. para sayma cihazı gibi cihazlarında eksikliklerinin giderilmesi gerekmektedir(http://www.2. sağlıklı ve amaca uygun vergi denetim programları yapılabilecek. fotokopi makinesi. Bunun için de merkez ve taşra olarak tüm örgütün yeniden yapılandırılması gerekmektedir. 2001. faks. Türkiye genelinde ve bölgesel düzeyde. b) Vergi daireleri arasında yapılması gereken çapraz denetim ve karşıt inceleme çalışmalarının yazışmalar yolu ile değil de bilgisayar sistemi içerisinde kayıtlara doğrudan girilerek yapılmasının sağlanmasına olanak verecek bilgisayar yazılımları hazırlanmalıdır.170). a) Tüm vergi dairelerinde beyanname ve bildirimlerin optik okuyucular vasıtasıyla alınması. s. 6. hesap makinesi. özerk bir vergi denetim birimi yapılanmasında tek merkezden vergi denetiminin temel ilke ve stratejileri belirlenebilecek. intranet gibi teknoloji ağıyla (vatandaşında vergi dairesine gelmeden) yerinde halledilmesidir.maliye. Ayrıca vergi dairelerinin hala eksikliği duyulan telefon. Böylelikle hem vergi dairesine ekstra zaman kalacak hem de vatandaşa bir hizmet olacaktır. Vergi İncelemelerinde Teknik ve Teknolojik Olanaklardan Yeterince Yararlanılmalıdır Vergi idaresinin mevcut sorunlarından bir diğeri de teknoloji kullanımıdır. Bu yapıda merkezi ve bölge denetim elemanlarının yetki ve sorumluluk alanları ile birbirleri ile olan iliksileri koordinasyonsuzluğa.4.130 Bağımsızlaştırılmış. işlemlerinin internet. yetki kargaşasına yer vermeyecek şekilde net olarak belirlenmelidir (Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Başkanlığı.
pdf) Bu çerçevede beyannamelerin internette alınmasının sağlanması. bankalar. dosyasına konulmakta sonra o belge bir türlü bulunamamakta ve mükelleften tekrar tekrar aynı belge istenmektedir. (http://www.tr/kalite/mtky/ustmenu/yayinlar/kutuphane/kitap/bolum2_d3 .2.131 6.4.9. trafik tescil müdürlükleri.4. Böylelikle her türlü mükellef belgesi ve bilgisi manyetik ortamda saklanmış olacaktır. Öte yandan kamu içinde bir proje geliştirilerek. 6.maliye. gayri menkul sermaye iradı nedeniyle beyanname veren mükellefler ile basit usulde vergilendirilen mükelleflere telefon ile beyanname verebilme imkanının getirilmesi bu kişilerin lüzumsuz yere vergi dairesine gelmelerini ortadan kaldıracaktır. Çünkü bankada yapılan ödemelere ait fişler teker teker .2. Beyannamelerin İnternetten Gönderilebilmesi Bugün batıda ortaya atılan “DİJİTAL DEVLET” kavramıyla devletin pek çok fonksiyonunun sanal aleme kaydığı ve devletin dijital devlet olarak faaaliyet gösterdiği bir ortama geçiş söz konusudur. bu gidişe en kısa sürede ayak uydurmamızdır..olmalıdır. Bugünkü uygulamaya baktığımızda belge mükelleften alınmakta. Bir başka önerimde vergi dairelerine verilen her türlü belgenin beyannameler de dahil optik okuyucular ile tarandıktan sonra mükellefe iade edilmesidir. mükellef dosyasının dijital ortamda oluşturulması idare ve mükellef açısından çok büyük kolaylıklar sağlayacaktır. Vergilerin bankalara yatırılması mükellefler açısından bir kolaylık sağlamış ancak vergi daireleri açısından veznenin yükünün hafiflemesi dışında pek fazla kolaylık sağlamamıştır.5 Banka Ödemeleri Elektronik donanımla ilgili bir sorun da bankalara yapılan ödemelerde ortaya çıkmaktadır.gov. Bu bağlamda. birbirinden bilgi temin etmek durumunda olan kurumların bilgisayar ağı ile birbirlerine bağlanmaları temin edilerek bürokrasiye hakim olan kırtasiyeciliğin azaltılması sağlanmalıdır. nüfus müdürlükleri. gümrük müdürlükleri.. tapu müdürlükleri. Bu kapsamda ilk planda düşünülecek kurumlar. Bu durumda bize düşen.
içgenelge ve muktezaların tamamı internet aracılığıyla kamuoyunun istifadesine sunulmalıdır.b Elektronik Cihazlarla Kesilmesi Halen özel sektörde kamyonetlerle satış yapan plasiyer satış elemanlarında yer alan satılan malın faturasını kesen.9. Bu bilgilerin kağıt ortamında takip edilmeye çalışılması zaman ve para kaybına yol açmasının yanı sıra işlemlerin sağlıksız yapılmasına neden olmaktadır. 6.2.4. 6.7.2. mükellefler ödemiş oldukları bir vergiyi ödememiş durumuna düşebilmektedirler. Bu tür açıklayıcı ve yönlendirici bilgilerin zamanında hazırlanması özellikle otomasyonlu vergi dairelerine bilgisayar vasıtasıyla ulaştırılması modern vergicilik anlayışına daha uygun bir uygulama olacaktır.4. Özel Usulsüzlük ve Trafik Para Cezalarının ( POS ) v. İnternet Ortamında Kamuoyuna Sunulması Tebliğ ve iç genelge gibi vergiye yönelik açıklayıcı ve yön verici bilgilerin vergi dairelerine geç ulaşması veya kanunen tayin edilen sürelerin bitimine az bir süre kala gelmesi nedeniyle yapılan işlemlerde zorluk yaşanmakta ve mükellefe tatmin edici cevap verilememektedir.6. Vergi Dairesine Yönelik Veri Tabanı Sahte ve muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge düzenlediği ve kullandığı tespit olunan mükellefler. Özelge vb.132 vergi dairesinde yeniden elle mükellef hesaplarına işlenmektedir. Her Türlü Genel Tebliğ. genelge. Bu çerçevede tahsilatların bilgisayar ortamında alınarak kayıtlara intikali vergi dairelerine hem hız hem de güvenilirlik kazandıracaktır. Bankadaki memurun ya da vergi dairesindeki memurun bir hatası sonucunda. 6. bu faturaların otomatik olarak muhasebeye intikalini sağlayan cihazların bir benzerinin yoklama ve denetime çıkan elemanlara .4.2. belgelerini çaldırdığını ya da kaybettiğini bildiren mükellefler ile tasdik yetkisi Bakanlıkça geri alınan Yeminli Mali Müşavirlere ait listeler de bilgisayar ortamında tüm vergi dairelerince takip edilebilmelidir. Diğer taraftan genel tebliğ.
• İç ve dış iletişim yolu ile idare hakkında doğru ve kalıcı bir izlenim oluşturmak. 6.2. Bu nedenle halkla ilişkilerin örgütsel bir birim olarak vergi dairelerinde oluşturulmasında yarar vardır. daha yetkili ve geçerli yol ve yön gösterecek birimlerin oluşturulması hizmet standardı ve kalitesi açısından faydalı olacaktır.133 ve trafik polislerine verilmesi bu sayede cezaların bilgisayar ortamında kesilmesi ve hatasız bir şekilde ilgili vergi dairesine aktarılması durumunda işlemlerin kısa sürede ve doğru bir şekilde vergi dairesi kayıtlarına aktarılması mümkün olur kanısındayız (http://www. Vergi İdaresinde Eksikliği Duyulan Halka İlişkiler Birimi Mükelleflerin dert.2. Vergi İstihbarat Merkezi . daha iyi ortamda. Vergi mükelleflerine daha yakın. • Vergi bilincini oluşturmak. şikayet ve bilgilendirme istekleri genellikle müdür ve müdür yardımcıları tarafından yerine getirilmeye çalışılmaktadır.8. Zaman zaman vergi dairelerinde kurulan vergi danışma büroları iyi neticeler vermektedir. 6.gov. Yöneticilerin iş yüklerinin çokluğu bu görevlerini layıkıyla yerine getirmelerini imkansız kılmaktadır. .tr/kalite/mtky/ustmenu/yayinlar/kutuphane/kitap/bolum2_d3 .4. • Mükelleflerle ilişkileri sağlıklı bir yapıya kavuşturmak.maliye. gizli olan vergisel olaylara açıklık getiren bilgilerin sistematik bir şekilde kullanıcıların istifadesine sunulduğu bir birim olmalıdır.4. mükelleflerin gerçek gelirlerinin vergilendirilmesinde oldukça büyük önem taşımaktadır.9. mükelleflerde yer alan bilgilerin saklandığı bir birim değil. Kurulması önerilen halkla ilişkiler biriminin amaçlarını şu şekilde belirlemek mümkündür: • Mükellefleri vergi mevzuatı konusunda bilgilendirmek ve yönlendirmek.pdf) . Vergi İstihbarat Merkezi’nin Etkinliği Beyan esasına dayalı sistemlerde vergi güvenlik müesseseleri ve vergi incelemeleri.
Hayat standardını artırmak. Kayıt dışı ekonominin toplumsal maliyeti ele alındığında. Kayıt dışı ekonomik faaliyetlerde bulunanlar değişik amaçlarla bu faaliyetlerini gerçekleştirmektedir. Gelirini yükseltmek . Kayıt dışılığın gerçekleştiği oranlarının farklı çıktığı görülmektedir. ve ahlaksal boyutların tamamıyla iç içe olan kayıt dışı ekonomi. Mali ve ekonomik faktörler yanında sosyal. Kayıt dışı ekonomiye yol açan kompleks yapılı bağımlı ve sorunlar kayıt dışılığı olduğu artırırken bu sorunlarında büyümesine kayıt dışı ekonominin etki ettiği son derece bağımsız değişkenli bir denklem şeklinde görülmektedir. teorik çapta bir çok çalışmaya konu olmuş.134 SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Kayıt dışı ekonomi genel olarak gerçekleşmiş ekonomik nitelikte olan faaliyetlerin kayıt altına alınamamasını ifade eder. psikolojik. sorun üzerinde çözüm önerileri sıralanmıştır. Örneğin tarım ve inşaat sektörlerinde denetimin zor olması bu sektörlerde kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin yoğunlaşmasına yol açmıştır. Tüm bunlara rağmen bir türlü ortadan kaldırılamayan ve bunun da mümkün gözükmediği bir sorun olarak da kalmaya devam edecektir. Kırsaldan Kentlere Göç Sonucu Oluşan Maliyetler Rüşvet ve Yolsuzluk Organize Suç Ekonomisinin ( Örgütlerinin ) Ortaya Çıkması Toplum Üzerinde Kültürel ve Psikolojik Değişimin Başlatılması . sektörler arasında kayıt dışı şeklinde sıralanabilir. Bunları genel olarak sıralamak gerekirse . Kayıt dışı ekonominin nedenlerine ve sonuçlarına bakıldığında ortaya çıkan durum bir kaosu andırır. Düşük olan gelirini artırmak . Bunun nedeni faaliyetlerinin izlenmesi ve denetlenmesinin zorluk derecesine bağlıdır.
Bu tür kayıt dışılığın zararları daha derin ve daha tehlikeli olmaktadır. vergi kaçırma ve vergiden kaçınmayı yanında azaltacak sonuçta vergi tabanının genişlemesine neden olacaktır. Kurumsal açıdan alınacak önlemlerin kalitesi ne kadar üst düzeyde olursa olsun bunların uygulayıcısı olanların vatandaşlık bilinci düşükse bu önlemler işe yaramayacaktır.135 Toplumsal Refahın Düşmesi Terör Demokrasinin Yozlaşması Yaşanabilir Çevrenin Tehlikeye Girmesi maliyetlerin ülke ekonomisine ve dolayısıyla Şeklinde sıralayacağımız topluma maliyetleri hesaplanamayacak boyutlarda olacaktır. enerji. yurt dışına çıkış uygulanmaları da kazandırılmalıdır. Ancak önlemlerinde vatandaşlık bilincini erozyona uğratacak biçimde olmamasına dikkat etmek gerekir. düşük vergi oranları da . pazarlama ve . Ayrıca uzlaşma müessesesinin işlerliği yeniden gözden geçirilmesi gereklidir. Yasal faaliyetler kayıt dışı ekonomi içerisinde yer alabildiği gibi yasal olmayan ekonomik . faaliyetler de kayıt dışılığı oluşturmaktadır. Çünkü ekonomik yapıdan ziyade sosyal ve siyasal yapıyı etkiler niteliktedir. Vergi cezalarında yaptırımların caydırıcılığı yasağı gibi kamu haklarından faydalanamama. uygulayıcıları ve muhatapları açısından sade ve işlevsel hale getirilmelidir. Ham madde. Kayıt dışı ekonomide önemli bir noktayı gözden kaçırmamak gerekir. Kayıt dışı ekonominin önlenmesi için öncelikli olarak yapılması gereken toplumdaki bireylere vatandaşlık bilincinin yerleştirilmesidir. kamu ihalelerine katılamama. Vergi oranlarının yüksek olması ve bu mükelleflerin vergi kaçırmaya yönelmesi. Çünkü toplumda değişim isteniyorsa toplumun hücresi niteliğinde olan bireyden başlamak gerekir. Bunun değişken. Vergi yönetimi ve vergi denetimi etkin ve işler hale getirilmelidir. karmaşık ve anlaşılması güç olan vergi mevzuatının arttırılmalı para cezaları yanında hapis.
Kayıt dışı ekonomi. Devlet.136 işgücü giderlerinin yüksek olması işverenleri kayıt dışına zorlamaktadır. . Bunun en kolay yolu kamu harcamalarında israfın önlenmesi ve zaman içerisinde vergi gelirlerinin artırılabilmesidir. bir yandan kamu harcamalarına yönelik önlemler ile kamu finansmanında en büyük paya sahip olan vergi gelirlerinin artırılmasına yönelik çalışmaların uyumlu şekilde gerçekleştirilesi gerekmektedir. ancak orta vadede ekonomik dengeleri bozan. Ayrıca işsizliğin yüksek olduğu dönemlerde ve ekonomik krizler sonucu işsiz kalanlar açısından işsizlik sigortası daha etkin ve işler hale getirilmelidir. kısa dönemde kişisel çıkar sağlayan bu sebeple de hoş gözüken. Ayrıca sosyal güvenlik giderlerinin azaltılması gerekir. Son söz yerine . Toplumda var olan “ karın tokluğuna çalışırım ” . Bu türden yaklaşımlar iyi niyetli olsa da genel olarak üretilen ve satılan mal ve hizmetlerin kalitesinde düşmeye neden olacaktır. uzun vadede önce toplumsal olumsuzluklara neden olduğundan ülkelerin hukuken olmasa da fiilen zaafa uğratan bir olgu olma özelliği taşımaktadır. Kamusal hizmetlerin gerçekleşmesi için yapılan harcamalar ile bu harcamaların finansmanı için toplanan gelirlerin dengeli olması anlamına gelen kamu mali dengesinin sağlanabilinmesi için. topluma dolayısıyla bireylere zararlarını anlatmak suretiyle onları kayıt dışı ekonomik faaliyetlerden vazgeçmeye ikna edip. bireylerinde dürüst bir biçimde vatandaşlık bilinci ile ülke ekonomisine zarara uğratacak faaliyetlerde bulunmaması gerekmektedir. Ülkemiz açısından kayıt dışı ekonomi sorunu ciddi boyutlara vardığını görmekteyiz. “ ne iş olsa yaparım” ya da “ elimden her iş gelir ” gibi yaklaşımlar kayıt dışı ekonomiye tuz biber olmaktadır.
Arıkan. Basım. “Kayıt Dışı Ekonomi Üzerine ( I )”. Maliye Yazıları Dergisi. Yahya. Sayı 5. Temmuz-Eylül 1994. “Kayıt Dışı ( Vergilenmeyen ) Ekonomi”. Banka ve Ekonomik Yorumlar Dergisi. Mart 1994. Altuğ. Ankara 2001. KESİKOĞLU Ferdi ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi. “ Kayıt Dışı Ekonomi ile Mücadele Aynı Zamanda Siyasi Bağımsızlık. Kayıt Dışı Ekonomi. Vergi Dünyası Dergisi. Osman. Cilt 3. Haziran 1996. “Kayıt Dışı Ekonomi Sorunu ve Yasa Tasarısı ( I )”. “Şüpheli İşlem Bildirisi Uygulaması”. “Vergi Kaçağının Nedenleri ve Çözüm Yolları”. Sayı: 31. Şubat 1995. Görüş. Sayı 161: 72–86. Akalın. Tespit ve Öneriler”. 2006. Sayı 24: 56– 58. Naci. Fatih ve İbrahim Türkiş. Vergiye Karşı Başkaldırı”. Vergi Dünyası Dergisi. Mali Çözüm. Ekim 1994. “Kayıt Dışı Ekonomi Konusunda Vergi Boyutu. . Aydemir. Nisan 2002. 2007. Akalın. Zeynep. Demokrasi ve Sosyal Barışımızın Devamı Açısından da İvedilikle Yerine Getirilmesi Gereken Bir Görevdir”. Sayı 178: 27–38. Şinasi. Aydemir. İstanbul: Türkmen Kitabevi. Sayı 74: 11-17. 2. Sayı 108: 179-180. Ocak 1995. Şinasi. Osman. Güneri. Ağbal. Yaklaşım Dergisi. Sayı: 112. “Kayıt Dışı Ekonomi Üzerine ( II )”. Yaklaşım Dergisi. Ocak –Şubat-Mart. Vergi Dünyası. Zeynep. Sayı: 44. Arıkan. Sayı 162: 35–49.137 KAYNAKÇA Acar. Altuğ. 1999. Arıkan. “Kayıt Dışı Ekonomi. Gülsüm. 71-87. ss.
Basım. Zeynel. Bulut Halim Murat “Kayıt Dışı Ekonominin Boyutları. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Karadeniz Teknik Üniversitesi SBE. “Kayıt Dışı Ekonominin Türkiye Açısından İncelenmesi”. Şinasi. 1995. Hazine Dergisi. 1993. Türkmen. Mikro Ekonomi. 2000. “Kayıt dışı Ekonomi İle Mücadelede Dikey Denetim” Yöntemi. Selçuk Üniversitesi SBE. Mücadele Yolları ve Türk Ekonomisindeki Yeri”. SBE. Dinler. Dinçer Burcu “Kayıt Dışı Ekonomi Ve Rekabetçi Piyasalar Üzerine Etkisi” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. 9. 2007 Dinler. 2007 Çiloğlu. Basım. Dura. Çukurova Üniversitesi. 2003. Marmara Üniversitesi. . İlhan “Türkiye’de Vergi Denetimi ve Kayıtdışı Ekonomi” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ocak-Nisan 1997. Kafkas Üniversitesi. Mayıs 1993. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. SBE. Bursa: Ekin Kitabevi.138 Aydemir. 2006. Etkileri Ve Kayıt Dışı İle Mücadele Yöntemleri: Türkiye Örneği”. Derdiyok. Başbuğ. Ölçülmesi. İktisada Giriş. 2006. Sayı 12: 27-51. Sayı 14: 54 – 63. İstanbul: Hesap Uzmanları Kurulu Yayınları. Baytar. SBE. 2000. Sebep ve Etkileri. Bursa: Ekin Kitabevi. “Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonomi ve Kayda Alınmasına Yönelik Tedbirler”. Cihan. İsmail.SBE. İstanbul Üniversitesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. “Kayıt Dışı Ekonomi Kavramı. Yusuf Binbirkaya. “Türkiye’nin Kayıt Dışı Ekonomi Tahmini”. Türkiye İktisat Dergisi. Ekim 1998. Handan. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. “Kayıt Dışı Ekonomi’nin İşleyişi ve Kamu Bütçesine Etkisi”. Zeynel. Gülay. Çizgici. Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonomi. 5. Sayı 124: 3 – 12. Maliye Dergisi.
2003. Ankara: Adalet Yayınevi. Kayıt Dışı Ekonomi. 1995. Ergül. Yönetim ve Ekonomi Dergisi. “Kayıt Dışı Ekonomi ve Türkiye”. Abant İzzet Baysal Üniversitesi SBE. Yarar İkiz. Mehmet. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. SBE. 2000. 1998. DPT. 2003. “Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonomi’nin Vergi Gelirleri Üzerindeki Etkisi”. “Kayıt Dışı Ekonomi ve Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonominin İncelenmesi”. Dokuz Eylül Üniversitesi SBE. Yılmaz. Ahmet Salih. “Kayıt Dışı Ekonomi ve Türkiye’de Ekonomik Büyüme Üzerine Etkileri”. Ergin. 2000. Ilgın. Atatürk Üniversitesi. Tümay. Karagül. 2007 . Boyutları. Ayşe. İstanbul: İTO Yayınları. Acar Mustafa “Kayıt dışı Ekonomi: Ölçme Yöntemleri. Kara Paranın Aklanması ve Suçları. Kanlı Murat “ Dolaylı Vergiler Ve Kayıt Dışı Ekonomi” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi Marmara Üniversitesi. Enformel İstihdam. Ertek. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. 1995. Sayı 3: 185-205. İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım. Mikroekonomiye Giriş. 2007 Kaptangil. Katkat Münevver “Muhasebede Vergi Yönünden Denetimin Kayıt Dışı Ekonomi Üzerindeki Başarısı” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Celal Bayar Üniversitesi İİBF. Nusret. 1997. Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi.139 Ekin. Dokuz Eylül Üniversitesi SBE. Kerem. Yayınlanmamış Doktora Tezi.SBE. Işık Nihat. “Kayıt Dışı Ekonomi ve Türkiye’deki Boyutları”. Günay.
Dokuz Eylül Üniversitesi SBE Dergisi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Mart 2001. Kulu. Sayı: 6. Sami. Cilt No: 2. “Kayıt Dışı Ekonomi Olgusunu Azaltmaya Yönelik Öneriler”. “Vergisel Boyutlarıyla Uluslar Arası Kayıt Dışı Ekonomi”. 2008. Sayı: 227. Kırcı Nüket “Türkiye'de Kayıt Dışı Ekonominin Tahmini: Ekonometrik Bir Yaklaşım” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi . Özer. Shinder. Ölçümü Ve Çözüm Önerileri. 2006. Dumlupınar Üniversitesi. “Enflasyonun Vergi Yükleri Üzerindeki Etkisi ve Ortaya Çıkan Sonuçlar”. Sayı 23-24: 241-253. Önder. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi. Bahattin. “Kayıt Dışı Ekonominin Ulusal – Uluslar Arası Boyutu ve Çözüm Önerileri”. “Zimbabwe’s Informal Sector”. Latham. 2000. Kıldiş. SBE. Ahmet. Vergi Dünyası Dergisi. Özçelik Özer ve Ercan Yaşar. Rüştü. Yusuf. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.140 Kazıcı. Ekim 2003. İ. SBE.Ü. Vergi Dünyası Dergisi. 2005. Marmara Üniversitesi. Kara Para Kayıt Dışı Ekonomi İlişkisi ve Türkiye’ye Yansımaları. Meydanal. Montly Laber Review. . Ülker. “Vergi Kaçakçılığına Teorik Yaklaşım. Mali Çözüm Dergisi. Sayı: 2. Vergide Gündem. 1993. Sayı: 74: 214–232. Sayı 146: 2530. No 23:7273 March. 1998. Kuzucuoğlu. “Kayıt Dışı Ekonomi ve Vergileme”. .Dokuz Eylül Üniversitesi. Mavral. Ocak–Şubat–Mart. İstanbul: Maliye ve Hukuk Yayınları.2006. Teorik Ve Kavramsal Perspektiften Kayıt dışı Ekonomi Sorunu. Türkiye’de Vergi Denetimi ve Vergi İstihbarat Arşivi Uygulaması”. Kayıt Dışı İstihdam Nasıl Azaltılabilir. İzzettin. Temmuz 2000. SBE. Özçelik. 2005.
141
Özer, Hande. “Kayıt Dışı Ekonomi ve Türkiye’deki Boyutu”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi SBE, 1998. Özsoylu, Ahmet Fazıl. Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonomi. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 1996. Sarıkaya Hatice Elanur Kayıt Dışı Ekonomi`nin Ekonomik Büyümeye Etkisi:
Türkiye Örneği (1980-2005)” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, SBE, 2007 Sarılı, Mustafa Ali. “Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonominin Boyutları, Nedenleri, Etkileri ve Alınması Gereken Tedbirler”, Bankacılar Dergisi. Sayı 4: 32–50, 2002 . Selman, Ferhat “Kayıt dışı Ekonomi ve Türkiye'deki Boyutu” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi, SBE, 2007. Şeker, Sakıp. “Kayıt Dışı Ekonominin Kapsamı, Nedenleri ve Etkileri”, Yaklaşım Dergisi. Sayı 25: 77–87, Ocak 1995. Şen, Gülşen, AB Ve Türkiye' De Kayıt dışı İstihdam Ve Etkileri Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi Gazi Üniversitesi, SBE, 2008. Şengül, Selami. Bir Hurafe Kayıt Dışı Ekonomi Vergi Sistemi ve Vergi İdaresinin İç Yüzü. Ankara: İmaj Yayıncılık, 1997. Tecim Burak Ali Han “Kayıt Dışı Ekonomide Vergi Ve Vergi Denetiminin Önemi” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, SBE, 2008. Toptaş, Ülker. Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonominin Nedenleri. Ankara: Türkiye Esnaf–Sanatkarlar ve Küçük Sanayi Araştırma Enstitüsü Yayını. Yayın No: 26, 1998. Uslu Elif, “ Kayıt Dışı Ekonomi ve Mücadele Yöntemleri ” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2007.
142
Ve Zararları Üzerine Bir Değerlendirme” Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Sayı: 21: 117–136. Temmuz-Aralık 2003 Yetim, Sedat. Türkiye’de Vergi Kaçakçılığı ve Kayıt Dışı Ekonomi, İstanbul: Türkiye Bankalar Birliği, 1999. Yılmaz, Gülay Akgül. “Yeraltı Ekonomisi ve Vergi Kaybı”, Yayınlanmamış Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi SBE, 1996. Yılmaz, Gülay Akgül. Kayıt Dışı Ekonomi ve Çözüm Yolları. İstanbul: İstanbul Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler Odası, 2006. Zengin, Gülçiçek, Sosyal Güvenlik Sistemi Açısından Kayıt dışı İstihdam İle Mücadelede Destek Primi Uygulamasının Etkisi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, SBE, 2008. DPT: 2603 - ÖİK: 614 Kayıtdışı Ekonomi Özel İhtisas Komisyonu Raporu Ankara , 2001 DPT: 2597 . ÖİK: 608 Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, Vergi. Özel İhtisas Komisyonu Raporu ,Ankara, 2001 DPT: 2734 ,ÖİK : 685 Dokuzuncu Beş Yıllık Kalkınma Planı, Vergi Özel İhtisas Komisyon Raporu, Ankara, 2007 DPT: 2556 , ÖİK: 572 : Nüfus, Demografi Yapısı, Göç Özel İhtisas Komisyonu Raporu Ankara, 2001 TÜSİAD, Büyüme Stratejileri Dizisi No:8 "Kayıt Dışı Ekonomi ve Sürdürülebilir Büyüme" Ankara, 2006
143
Cumhurbaşkanlığı Devlet Denetleme Kurulu Başkanlığı, “Yolsuzlukla Mücadeleye Yardımcı Olmak Maksadıyla Alınması Gereken Tedbirlere İlişkin İnceleme Raporu” D.D.K Yayınları, Ankara, 1996 Gelir İdaresi Başkanlığı Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı, Kayıtdışı Ekonomiyle Mücadele Stratejisi Eylem Planı (2008-2010)Yayın No: 87, Ankara, 2009 http://www.atonet.org. tr/yeni/index. php?p=1370&l=1 (Erişim Tarihi : 12/03/2009). http://www.mtk.gov.tr/images/haykin.pdf ( Erişim Tarihi : 03/05/2009 ) http://www.Tisk.Org.Tr/İsveren_Sayfa.Asp?Yazi_İd=1028&İd=58)(Erişim Tarihi:14.02.2009) http://www.gib.gov.tr/fileadmin/beyannamerehberi/Kayit_disi_2009tr.pdf, Tarihi:09.02.2009) http://ekutup.dpt.gov.tr/ekonomi/kayitdis/oik614.pdf , (Erişim Tarihi : 22. 04.2009) http://www.deloitte.com/dtt/cda/doc/content/turkeytr_ceo_kayitdisi_ekonomi_07020 07.pdf , s. 6, (Erişim Tarihi : 11.05.2009) http://busam.beykent.edu.tr/sayfagoster.aspx?sayfa=30, ( Erişim Tarihi:29/04.2009) http://www.canaktan.org/ekonomi/ kamu_maliyesi/maliye-genel/diger-yazilar/kildiskayit-disi.pdf, (Erişim Tarihi: 17.11.2008). http://rega.basbakanlik.gov.tr/eskiler/2006/10/20061004-13-1.pdf (Erişim Tarihi:19/04/2009) http://www.stratejikboyut.com/article_detail.php?id=443 (Erişim Tarihi:19/04/2009) (Erişim
06.asp?yazi_id=2177&id=103 (Erişim Tarihi : 0/03/2009) http://www.pdf.maliye.doc ) (Erişim Tarihi : 23.tisk.tusiad.tr/ dosyalar/VUSLAT-US1-KAYITDISI.com/ (Erişim Tarihi : 09.05.2009) (http://www.2009) (http://archive.06. pdf (Erişim Tarihi:09.2009) http://www.gov.org/yazi. ( Erişim Tarihi :09.( Erişim Tarihi: 11/05/2009 ) http://www.com/yazdir.edu.kayitdisiekonomi.02.2009) .04.org.org/turkish/rapor/buyume/kayitdisi.php?name=News&file=print&sid=251).org.pdf ( Erişim Tarihi : 19.144 http://www.wikimedia. (Erişim Tarihi : 29.2009) http://www.org/wikipedia/commons/b/bd/Lorenz-curve1.org.tek.02.tr/docs/malicozum/58MaliCozum/18%20%2058%20FEVZ%C4%B0%20ER.org.kse.aspx?sayfa=30.png(Erişim Tarihi : 14.2009).2009) http://upload.gen.org.tr/docs/malicozum/58MaliCozum/18%20%2058%20FEVZ%C4%B0%20ER. (Erişim Tarihi : 17.tr/isveren_sayfa.02.ismmmo. http://www.vergidanismani.05.tr/modules.pdf.tr/sayfagoster.ismmmo.02.sendika.doc ( Erişim Tarihi : 09.2009) www.05.02.2009) (http://www.tr/kalite/mtky/ustmenu/yayinlar/kutuphane/kitap/bolum2_d3.psikoloji.asp?id=542(Erişim Tarihi : 30.2009) http://archive.ua/uploads/file/library/1999/Novoseletsky.php?yazi_no=1110 ). (Erişim Tarihi: 27.2009) http://busam.beykent.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.