Gençlik yıllarımın bir döneminde güzel sözler ezberlemeye meyil vermiştim. Bu sözlere; eski dilde vecize,Türkçede özdeyiş,Avrupalılar da aforizma der.
Güzel sözlerin atasözlerinden farkı, söyleyenin kimliğinin bilinmesidir. Bunları bir araya toplayan pek çok kitap yayınlanmıştır. Kitapçılarda her rastladığımda alır, büyük bir zevkle okur, ezberlemeye çalışırdım. Kimisi ünlü düşünür ve filozofların kitaplarından cımbızlanmış, kimisi düşünürler tarafından özel olarak söylenip yazılmıştır.
Türkiyede en ünlü vecize yazarı Cenap Şahabettindir. Vecizeleri Tiryaki Sözler adı altında yayınlanmıştır.
Bir deDivan Şairlerinin vecize ve nasihat içerikli gazelleri ile bu gazellerin mısra-i berceste denilen iki mısralı (beyit) harika özdeyişleri vardır.
Bu beyitler; gerek şiir sanatı, gerek tarihsel örneklemeler ve gerekse verdikleri felsefi mesajlar bakımından birer şaheser ve zihinsel harikalardır.
Divan şiirindeki bu inanılmaz söz ve uzak-yakın kavramsal çağrışımları çözüp okuyanların bir daha bu iptiladan kurtulması mümkün değildir.
Bu edebiyatın en ünlü özdeyiş şairleri Koca Ragıp Paşa ile Ziya Paşadır.
Ziya Paşanın;
Bed asla hiç necabet mi verir üniforma
Zerduz palan vursan merkep yine merkeptir beyti ile
Ragıp Paşanın
"Miyan-ı güftü güda bed-meniş iham eder kubhun.
Şecaat arzederken merd-i kıbti şirkatin söyler.
Beyitleri halk arasında hemen her gün kullanılan en ünlü vecizeleridir.
Ziya Paşa, görgüsüz ve karaktersiz insanların sırmalı üniforma giymesiyle, eşeğe altın semer vurmak arasında bir farkın olmadığını;
Ragıp Paşa ise, bir Çingene erkeği kendini överken hırsızlık macerasını anlattığı gibi, herkes sohbet ve davranışında kendi yaşam tarzını ele verir;
Demektedirler bu mısralarında.
Öylesine zengin benzetme ve çağrışımlar bulmuşlar ki, okuyanı bir kripto çözer gibi araştırıp öğrenmeye mecbur eder.
Dünya tarihindeki büyük olaylar, efsaneler, dünyayı sarsmış kişilerin hayatları ve yaptıkları, iki satırın içine şifreli terimlerle inanılmaz özetler şeklinde verilir.
Ayrıca aşk, ağıt, ayrılık, hasret, kavuşma, zenginlik, yoksulluk, engeller, gül-bübül, kader, işret, şehvet, Cem, Ferhat veya Leyla-Mecnun gibi kişi, kavram ve olaylar hayranlık ötesi bir ustalıkla işlenmiştir.
Güzel sözler kitaplarında araya serpiştirilmiş Divan Şiiri Beyitlerini okudukça bu şiire de merakım arttı ve bu tür kitapları da toplamaya başladım. Doğrusu hafızamı yokladığımda, fena sayılmayacak miktarda beyit ezberlemiş olduğumu fark ettim ve yeri geldikçe pek çoğunu facebook ortamında paylaştım.
GÜZEL AMA UYGULAYANINI GÖRMEDİM
Gelelim beni bu yazıyı yazmaya yönlendiren nedene:
Yıllar geçip olgulaştıkça bu tür güzel söz ve nasihatlerin pek çoğunun insanlar tarafından bilinip yeri geldiğinde söylendiği halde, pratik hayatta -kendim de dâhil- kimsenin uyduğunu görmedim.
Bu sözlerin insanları güzel davranışlara yönelteceğine, tersine o sözleri kullananların o anda üstün duruma geçmek veya düştüğü zor durumdan kurtulmak amacıyla kullanılan kurnazlıklar olduğunu anladım.
Kısaca insanlar, yaşadıkları bir olayın yoğunluğu içinde o anda amaçlarına ulaşmak için nasıl bir davranış gerekiyorsa, hiçbir ahlaki, dini ve hukuki değeri esas almadan öyle davranıyorlar.
Yani hemen her insan amacına ulaşmak için az çok Makyavelist tir ve ulaştıktan sonra da davranışına bu gibi sözleri referans göstererek vicdanını rahatlatmanın bir yolunu buluyor.Makyavelist davranmayanlar ise, toplumda sömürülmeye müsait, saftirik ve dangalak tipler olarak işaretlenip peşinden kıs kıs gülünür.
İBRET BİR ÖRNEK: MUHİBBİ
Muhibbi, Kanuni Süleymanın şair olarak kullandığı mahlasıdır. O da Divan Şairlerinin ünlülerinden olup özellikle sağlıkla ilgili Mısra-i Bercestesini hemen her hastanenin duvarında görmek mümkün:
Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi,
Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi
Yani halk, dünyadaki en de üstün şeyin devlet (öteki anlamı zenginlik ) olduğunu sanır. Hâlbuki dünyada sağlıktan daha büyük bir zenginlik yoktur.
Elbette bu güzel beyit ve sözün üzerine söylenecek bir şey yoktur. Ancak aynı şairin aşağıda vereceğimiz aynı gazelin son beyti ile gerçek hayatta yaptıklarını karşılaştırdığımızda güzel sözlerle hayat pratiği arasındaki uçurumun ne kadar derin olduğu daha iyi anlaşılır
Ger huzûr etmek dilersen ey Muhibbî fâriğ ol
Olmaya vahdet cihânda kûşe-i uzlet gibi.
Diyor ki; ey Süleyman! Eğer bu dünyada rahat ve huzur bulmak istiyorsan, bir köşede kendi başına inzivaya çekilerek Allahınla baş başa kalıp ibadetini yapmak gibisi yoktur.
Ne güzel değil mi? Bunu okuyan ve yaşı belli bir olgunluğa ermiş her insan,vay be, ne kadar aptalım! Hala bu dünyanın kargaşası ile boğuşup duruyorum. Adam gibi bir köşeye çekilip ibadet huzuru içinde yaşmak varken Demekten kendini alamaz.
Şimdi de bu sözü söyleyenin kendi nasihatine ne kadar uyduğuna bakalım:
Yavuz gibi bir babanın tek oğludur. Kendisine dünyanın en güçlü İmparatorluğunu bırakılmıştır. eğitilmli, genç, dinamik ve zindedir. Babasının şöhreti altında ezilmemek için, en az onun yaptıklarına denk başarılar elde etmesi gerek.
Hükmünce yapmıştır da. Gel gör ki, babasından bir farkı var. Allah Ona o çağa göre yaşayan sultanlardan daha uzun ömür ve saltanat yılı nasip etmişti.
Bir Rus Papazının köle kızı Rokzalonaya (Hürrem) olan aşkı, tutku ve zaafı dillere düşmüş, Hürremle damadı Sadrazam Rüstem Paşa gibi bir melunun elinde oyuncak olmuştu.
Dönemindeki ömür ortalamasına göre çok fazla yaşlı sayıldığı için, kendisine:
Artık çok yaşlandığını, bir köşeye çekilip ibadetini yapmasını(yani kendi deyimiyle uzlete çekilmesini),devleti de bizim gibi dinamik gençlere bırakmasını ima eden oğlu Mustafayı kimseye güvenmediği için çadırın içinde gözlerinin önünde, torununu da anasının kucağında boğdurmuş;
Gene gazabından kaçıp İrana sığınan diğer oğlu Beyazıt ile dört torununu savaş tehdidi ile İstanbuldan cellâtlar göndererek öldürtmüş, hazineyi de iflas noktasına getirdikten sonra ölmüştür.
Saraydaki bini aşkın cariye de cabası
BU NASIL HASIHAT VE UZLETTİR?
Şimdi adama ,ey Sultan Süleyman! Bu güzel sözleri yazıp, insanların uyması için nasihatler verirken; dünya şehveti, iktidarı ve hırsı için döktüğün bunca evlat ve insan kanını hiç aklına getirdin mi? Diye sormazlar mı?
Getirmez. Çünkü insanlar kendilerinin tutmayacağı nasihatleri başkalarına vermekten inanılmaz üstünlük ve zevk duyarlar.
Bunca ömür içinde anladım ki; güzel sözler ilk bakışta çok hoş, ancak gerçekte kimsenin iplemediği anlamsız ve boş sözlerdir.
Söyleyenin o anda kendini üstün hissetmesinden öte bir anlamları yoktur.
Zira siz ne söylerseniz söyleyin insanlar, en sonunda kendi akılları ve karakterleri ile baş başa kalıyor ve ona göre davranıyorlar.
22.02.2013
Mustafa Güneş/ URFA