Ahmet Koyuncu yazdı...
Son yıllarda yükselişleri gündemden düşmeyen iki isim dikkatleri üzerine çekti. Birincisi Sn. Acun Ilıcalı… Televoleci olarak girdiği medya sektöründe kanal sahibi oldu. Diğeri ise kasap çıraklığından restoran sahipliğine yükselen ve 1.5 milyar Dolarlık serveti olduğunu açıklayan Sn. Nusret Gökçe… Birisinin program zinciri var. Diğerinin ise restoran zinciri…
Sn. Nusret Gökçe yükselme hedeflerini 3 Milyar Dolar olarak açıklarken; çok ilginçtir ki, birçok ülkenin Survivor’ını alan Sn. Acun Ilıcalı ise 6 ay önce TV8’i satmak istediğini açıkladı. Ama satış bir türlü gerçekleşmedi. Bu haberleri gördüğümde önce şaşırdım. Çünkü ülkemizde yeni bir medya zinciri ortaya çıkacaksa, ön önemli adayım Sn. Ilıcalı idi. Çünkü yaptığım açık uçlu analizlerde onun “önemli bir halk desteğine sahip olduğunu” görmüştüm.
Bir düşünün. Alt ve orta sınıftan on binlerce insan Acun Medya’nın programlarında görünmek için başvururken, yine her yıl orta ve üst sınıftan bir o kadar insan da Nusret de yemek yiyordu. Peki neden Acun Bey’in kanallarında ya da Nusret Bey’in lokantalarında görünmek için kuyruğa giriyorlardı? Asıl önemlisi bu kadar talep varken, birisi çıtayı yükseltirken, diğeri neden satmaya çalışıyordu?
PARASI OLMAYAN ACUN MEDYA’DA, SINIF ATLAYAN NUSRET’TE
Öncelikle Acun Medya… Acun Medya’yı en fazla kimlerin seyrettiği tam bir muamma idi. Genellikle alt ve orta sınıfların seyrettiği zannediliyordu. Oysa orta-üst ve hatta üst sınıfa göz kırpanlar bile seyrediyordu. Atakent’ten, Ataşehir’e, hatta Bostancı’dan Yeşilköy’e, Florya’ya kadar… Ama bu lüks semtlerde yaşayan insanlara sorulduğunda, önemli bir kısmı ‘Survivor ya da O Ses Türkiye’ izlemediğini söylüyordu. Bunu gizliyorlardı.
Peki neden böyle davranıyorlardı?
Çünkü bu insanlar sınıf atlasalar bile, Bourdieu’nun dediği gibi sosyal ve kültürel sermayeden yoksundular (ya da yoksun bırakılmıştılar) (1). İşte bu nedenle unvanlarıyla, lüks dizayn edilmiş evleriyle, markalı kıyafetleri ile, son model arabalarıyla popüler semtlerde görünmek istiyorlardı. Girdikleri semttin insanı gibi görünmek için ellerinden geleni yapıyorlardı. İşte bu aşamada ise Nusret restoranları devreye giriyordu. Çünkü bu insanlar şehrin popüler mekanlarına, eğlence yerlerine takılıyorlar ve bunu da sosyal medyadan ifşa ediyorlardı. İşte bu şekilde değer hiyerarşisindeki yerlerini gösteriyorlardı.
Gerçekte ise alttan sınıftan gelen bu kişiler, oturdukları semtin insanı değildiler ve hiçbir zaman kendilerini oraya ait olarak da hissetmiyorlardı. Ama lüks yaşam tarzı, seyahatler ve sofistik zevklerle simülasyon (-mış gibi) yapıyorlardı. Örneğin Sn. Ahmet Hakan… Kendisi Nişantaşı’nda otursa da, ancak Burhan Altıntop kadar "Nişantaşı çocuğuydu".
Bu hipotezim Sn. Ertuğrul Özkök için de geçerlidir. Kendisi bir röportajında "bu yaştan sonra babasının içtiği kalitesiz şarapları" içemeyeceğini söylüyordu. Zaten sorun da buydu. Değer hiyerarşisinde ki yerleri… Bunu kaybetmemek içinse "simülasyon, dissimülasyon" (değilmiş gibi) yapmaktan ve "terk etmeden kaçmaktan" başka şansları yoktu.
SİMÜLASYON VE DİSSİMÜLASYON
İşte bu nedenle, lüks siteleri olan semtlerin karşı caddeleri pavyonlarla doluydu. Örneğin Ataköy’ün karşısı Şirinevler… Atakent’in karşısı İkitelli… Buna verilebilecek pek çok örnek vardı. İşte bunun nedeni de simülasyon ve dissimülasyondu. Bu davranış biçimleri ise, aslında zayıfların, yani alttan gelenlerin kullandıkları silahlardı (2,3).
Çünkü Neo-liberalizmde "yeteneğe bağlı kariyer" sisteminde alt sınıftan gelenler, üst sınıfa doğru ilerlerken kendilerinde sadece ekonomik sermayenin değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel sermayenin de eksik olduğunu görüyorlardı (4). Bu durum onlar için bir utanç kaynağı oluşturuyor ve bunu gizlemeye çalışıyorlardı (2).
İşte bu, Richard Sennett’ın dediği gibi "sınıfın gizli yarasıydı" (5) Müslüm Gürses’in söylediği gibi "fark yarasıydı". Örneğin Sn. Ertuğrul Özkök’e öğrenciliğinde "ahtapot" denmesi de buna bağlı olabilirdi. Alttan gelenler eksiklerini ve yetersizlik hislerini kapatmak için, fark yaralarını kapatmak için tıpkı ahtapot gibi sekiz kolla her şeye saldırıyorlardı.
En kötüsü ise, piramitin tepesindekilerden aşağıdakilere doğru olan asimetrik ve hiyerarşik bir bakış ve konuşma tarzının ortaya çıkmasıydı. En altta olanlar ise bir süre sonra yukarıdakilerin kendisine baktığı gibi bakmaya başlıyorlardı. İşte bu noktada üsttekiler "bakan özne" olurken, altta olanlar ise ‘bakılan nesne’ durumuna düşüyorlardı(3). Yani, altta kalanın ise canı çıkıyordu.
İşte bu nedenledir ki; köy ve varoşlardan gelen çocuklar, eğitimi ya da kazandığı parayla değer hiyerarşisinde üstlere çıksalar da, Ataköy, Florya, Moda, Bostancı gibi semtlerde yaşamaya başlasalar da, Sn. Ahmet Hakan, Sn. Ertuğrul Özkök gibi köşe yazarı olsalar da, en altta geçirdikleri yıllar, aldıkları yollar ve yaralar unutulmuyordu.
GEÇMİŞTE REİNA… ŞİMDİLERDE NUSR-ET…
Sürekli olarak eksik ve yetersiz oldukları fark edilmesinden korkuyorlardı. Tıpkı eskiden olduğu gibi ‘bakışın nesnesi olmaktan’ korkup, kaçıyorlardı. Bunu yaşamamak içinse arabalar, markalar, gösteriş ve ihtişamlar… O semtin çocuğuy-muş gibi yapıyorlardı. Bunu, özellikle üst sınıfın restoranlarında ve eğlence mekanlarında görünerek yapıyorlardı.
Örneğin NUSR-ET… Geçmişte de REİNA… Bu mekanlar dört dörtlük simülasyon mekanlarıydı. Amaç, o mekanda görünmek, Nusret Bey’e meşhur hareketini yaptırırken, çekerek sosyal medyasına koymaktı. Önemli olan orada yenilen yemek değildi, orada görün-müş olmaktı. İşin ilginç yanı, Nusret’e gelenler zengin-miş gibi yaparken, Acun Medya’nın programlarına çıkanlar ünlüy-müş gibi yapıyorlardı.
Gidin bakın. Nusret’e gelenlerin neredeyse hepsinin fakirlikten gelen, ama artık sınıf atlamış ve zenginliğini, gücünü göstermek isteyen insanlar olduğunu görürsünüz. Diyorum ya, bir yandan bu mekanlarda görünerek –mış gibi yapıyorlardı. Diğer yanda da, asla ‘varoş ve ezik’ görünmek istemiyorlardı. Arabesk dinlemiyormuş gibi, Acun Medya seyretmiyormuş gibi, pavyona gitmiyormuş gibi vb. yapıyorlardı. Ama Acun Medya’nın programları reyting rekorları kırıyordu. Arabeski dinleyen hala var mı deniliyor, ama şarkıları ilgi görmeye devam ediyordu.
Daha önemlisi pavyonlar… Konuştuğum konsomatrisler artık gençlerin gelmediğini söylüyordu. Ama hala kum gibi müşterileri vardı. Peki o mekana kimlerin geldiğini konsomatris kadınlara sorduğumda yanıt… Çoğunlukla "arabesk dinlemiyorum" "Acun Medya seyretmiyorum" diyenler… İlginçtir ki, konsomatrislerle ilgili bir bilimsel çalışma yaparken fark etmiştim. Pavyonlarda da simülasyon vardı. En iyi Hülya Avşar-mış gibi davrananlar kadınlar, en fazla ilgiyi görüyor ve iyi paralar kazanıyorlardı.
ZAYIFLARIN SİLAH ENVANTERİ
Alttan gelen insanların envanterdeki en önemli silahlardandı GİZLEME (2,3)… Biliyormuş gibi yapıyor, bilgisizliğini gizliyordu. Marka giyinerek ezikliğini… Pop da dinlese, Rock da dinlese, arabeskten yönünü gizliyordu. Hatta gittiği pavyonu gizliyordu. Seyrettiği dizileri, kadın programlarını gizliyordu. Oy verdiği partiyi gizliyordu.
İşte buradaki en can alıcı nokta ise; pek çok okumuş, hatta kendisini aydın kabul eden insanın, simülasyonu ve gizlemeyi yaşam tarzı haline getirmiş olan bu insanlarla ilgili medyanın yayınladığı anket sonuçlarına inanıyor olmasıydı. Oysa anket yapan kişi bile farklı bir sınıfın temsilciydi (3). Halka dokunmak yerine, P.R.’ına güvenen şirketler ve partiler ise batmaya mahkumdu.
Yeniden Acun Bey’e dönersek… İncelediğim kadarıyla Sn. Ilıcalı da yaptıkları ile halka dokunan bir insandı. Dikkat edin. Siyah tişörtü ile, sade giyimi ile, kendisini seyredenlerin dilinden konuşarak, sizden biriyim algısını yaratarak halka dokunuyor ve kendisi ile seyircisi arasındaki toplumsal asimetriyi yok ediyordu. İşte bu nedenle Acun Bey’in katları, yatları, özel uçağı kimsenin gözüne çarpmıyordu.
Hatta bir yarışmacısı papağanı katlettiğinde, sosyal medyadan Acun Bey’e yüklenilmesi bile çok ilginçti. Sanırım toplumsal asimetri olmadığı içindi tüm bunlar… Belki de kendilerine benzeyen siyah tişörtlü adama serzenişti bunlar (Tıpkı mallar bozuk çıktığında Yüz Numaralı Adam’a yapılan serzeniş gibi)… Tıpkı filmdeki Şaban gibi, Acun Bey de hızla affediliyor ve programları izlenmeye devam ediliyordu. (Bu tepkinin kitle psikolojisinde ki yerini değerlendirecek bilimsel analizlere ihtiyaç vardır).
TV8 SATIŞI SİMÜLASYON MU? TERK ETMEDEN KAÇMAK MI?
Konumuza tekrar dönersek… TV8’in satışına, Nusret’in hedefine… Tüm bunlar bir simülasyon olabilir miydi? Acun Bey ve Nusret Bey gibi alttan gelen ve zayıfların silah envanterleri ile donanmış olan bir insanın satıyor-muş gibi yapması olasıydı. Çünkü kapital sisteminde köşe başları tutulmuştu. Alttan gelenlerin ise yükselmek için makyavelist olmaktan ve bu envanteri kullanmaktan başka şansı yoktu.
İşte bu noktada en alttakilerin ya da alttan gelenlerin, iktidarlar ve güçlüler karşısında nasıl ayakta kaldığı sorusu gündeme geliyordu. De Certeaue (1984), tekil, parçalı ve heterojen olan ‘üçüncü mekanlardan’ ve ara konumlardan bahsediyordu (2,3). (Ne biri, ne de diğeri… Hem o, hem de o…’ gibi)… (6). Dikkatle incelendiğinde Acun Bey hakkında ise dedikodu çoktu. Oysa Sn. Ilıcalı, güçlüler ile ilişkisinde ‘üçüncü alan’daydı, ara konumdaydı.
‘Yani Acun Bey… Ne biri, ne de diğeri idi… Hem o, hem de o idi.’
Alttan gelenler yükselmek için, sessizce kendi yollarını çiziyorlardı. Güçlülerin oluşturduğu ‘yerin yasası’ karşısında kaçınma, sakınma, eğip-bükme, etrafını dolaşma, hile, etrafını dolaşma, simülasyon, dissimülasyon gibi taktikleri kullanıyorlardı. Mekanı "terk etmeden kaçmaya" çalışıyorlardı(2,3). Zaten şu dönemde Acun Bey’in de yaptığı bu idi.
Şimdilerde ise Sn. Ilıcalı’nın "siyasetin tepesinden sağlam bir fırça yediği" dedikoduları konuşuluyordu. Zaten sarayın futbol maçlarında da görünmüyordu. Üstelik bir de ekonomik kriz vardı. Ne yapsın Sn. Ilıcalı? Geldiği sınıfından öğrendiklerini uyguluyor ve mekanı terk etmeden kaçıyordu. Hatta bir gazete, Sn. Ilıcalı’nın kanalını satsa bile, kanalı yönetmeye ve programlarına devam etmek istediğini yazıyordu. Yani kaçıyor, ama mekanı terk etmiyordu.
Alttan gelen insanlar, envanterindeki silahlar popüler hafızanın asli öğeleri olarak, De Certeau’nun (1984) çizdiği görünür ile görünmez, oluş ile işleyiş döngülerine dahil oluyor ve zaman içerisinde, uygun anları kollayarak, geldikleri ‘yeri’ kendi ‘mekanlarına’ çeviriyorlardı. (2,3). Ticarette de, siyasette de, medyada da işler böyle yürüyordu.
İşte bu nedenle halk arasında önemli bir desteği olan Acun Bey’in de bu krizleri "terk etmeden kaçarak" atlatacağını ve televoleci olarak girdiği medya dünyasını, bir on yıl geçmeden kendi mekanı haline getireceğini bilimsel olarak iddia etmek yanlış olmaz.
Peki şu krizin ortasında 3 milyar Dolarlık hedef haberi de ne oluyor? Bence ‘simülasyon kokan hareket’ bunlar…
Nusret Gökçe de ‘terk etmeden kaçmaya’ hazırlanıyor…
Ahmet Koyuncu
Odatv.com
KAYNAKÇA:
1) Yanıklar C. (2010). Kültürel Sermaye, Eğitim Ve Toplumsal Tabakalaşma: Pıerre Bourdıeu’nün Yeniden Üretim Kuramına Eleştirel Bir Bakış. Sosyoloji Dergisi Sayı:22, sayfa 120-138.
2) De Certeau M. (1984). The practices of everyday life. Universşty of California Press, Berkeley.
3) Erdoğan, N. (2007). Yoksulluk halleri. İletişim Yayınları, İstanbul.
4)Sennett, R. (2003). Respect in a World of Inequality. WW Norton & Company. (Ayrıntı Yayınları-2017)
5) Sennett, R. (1972). The hidden injuries of class. CUP Archive.
6)Erdoğan N. (1999-2000). Devleti ‘idare etmek’: Maduniyet ve düzenbazlık. Toplum ve Bilim 84: 8-31.
Bu habere tepkiniz:
Ormanları yakanları eleştiren Ahmet Şık'a "haddini bil" çıkışı
"Belki davranışımızın takdir edileceği günler gelecektir"