Köprülü Fazıl Mustafa Paşa
- Meslek : Osmanlı sadrazamı
- Doğum : 1637 – Amasya
- Ölüm : 1691
- Ebeveynler : Köprülü Mehmed Paşa
Dört yaşında iken babasıyla birlikte İstanbul’a gitti. Ağabeyi Fazıl Ahmed Paşa gibi medrese eğitimi gördü ve özel hocalardan ders aldı. Babasının sadareti döneminde saray hizmetine alınarak dergah-ı ali müteferrikalığı görevine tayin edildi. Küçük kardeşi Ali Bey’le birlikte ağabeyi Sadrazam Ahmed Paşa’nın Uyvar seferine katıldı; Yenikale’nin fethinde ve Sen Gotar savaşlarında bulundu. Eniştesi ve yeni sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın isteğiyle 1680 yılında Kubbealtı’nda yedinci vezirliğe getirildi. Aynı yıl Valide Turhan Sultan ve padişahın kardeşlerinin Edirne’ye sevki ve muhafazalarıyla görevlendirildi, rütbesi de altıncı vezirlik oldu. Viyana seferi sırasında Edirne kaymakamlığıyla dördüncü vezirliğe yükseltildi. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın katlinden sonra üçüncü vezirliğe getirildi; çok geçmeden de yeni veziriazam Kara İbrahim Paşa’nın Köprülü ailesine karşı kininin, padişahın da Köprülüler’e kırgınlığının etkisiyle emekliye ayrıldı. Fakat emekliliği uzun sürmedi; 1685 yılında Sakız, birkaç ay sonra Çanakkale Boğazı muhafızlığına tayin edildi. 1687 yılında ikinci vezirlikle rikab-ı hümayun kaymakamlığına getirildi ve isyanın bastırılmasıyla görevlendirildi. İsyanın büyümesi üzerine IV. Mehmed’in tahttan indirilip yerine II. Süleyman’ın getirilmesinde önemli rol oynadı.
1689 yılında Şeyhülislam Debbağzade Mehmed Efendi’nin de tavsiyesiyle Köprülüzade Mustafa Paşa’ya sadaret yolu açıldı. Öncelikle iç meseleleri ele aldı. 1683 yılından beri devam etmekte olan savaşlar hazine giderlerini oldukça arttırmıştı. II. Süleyman’ın cülus bahşişi meselesi de hazineye ayrı bir yük getirmişti. Geçici bir tedbir olarak veziriazam kendi konağındaki gümüş eşya ve sofra takımlarını darphaneye göndererek ayarı düzgün paralar kestirdi. Onun bu örnek davranışı başta padişah olmak üzere bazı devlet adamlarını da harekete geçirdi. Devlet maliyesinde düzenlemelerde bulunduktan sonra idareye el atan paşa, hükümet ve ordunun kilit noktalarına dürüstlükleriyle tanınan kişileri yerleştirdi. Yaptırdığı yeni gemilerle donanmayı da güçlendirdi. 1691 yılında sefere çıkan paşa Belgrad’a gelince yaptığı istişarede Kırım ve eyalet kuvvetlerinin beklenmesi kararını dinlemeyip Sava üzerinde kurulan köprüden orduyu Zemun yakasına geçirdi. Baden Prensi Louis (Ludwig) kumandasındaki 100.000 kişilik Avusturya kuvveti Varadin civarında bulunuyordu. Belgrad’ın kuzeybatısında ve Karlofça’nın güneydoğusunda yer alan Salankamen (Szalankamen) palankası ile Varadin arasında mevzilendi. Kırım kuvvetlerini burada beklemek istiyordu. Fakat Osmanlı ordusunda Kırım kuvvetlerinin bulunmadığını öğrenen Prens Ludwig, Varadin yolunun da kapanmış olduğunu dikkate alarak askeri erzak sıkıntısı içinde olmasına rağmen hemen saldırıya geçti. İkindi vakti başlayan savaşta merkeze hücum eden Avusturya kuvvetlerine karşı askeri cesaretlendirmek için öne çıkan Mustafa Paşa bir kurşun isabetiyle şehit düştü. Onun ölümü ordunun dağılmasına ve geri çekilmesine yol açtı. Ordunun ağırlıkları Avusturyalılar’ın eline geçtiği gibi bütün aramalara rağmen Mustafa Paşa’nın naaşı bulunamadı.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Özcan, Abdülkadir, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2002, cilt 26, sayfa: 263 – 265
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Sasaniler
Adını asıl kurucusu sayılan destan kahramanı, hükümdar Erdeşîr-i Bâbekân’ın dedesi, İstahr’daki Anahita âteşkedesinin muhafızı Sâsân’dan alır. Fars bölgesinde yerel bir idareci olan Bâbek’in ölümünün ardından yerine büyük oğlu Şâpûr, onun çok kısa süren yönetiminden sonra küçük oğlu Erdeşîr geçti. Erdeşîr Hürmüzdegân’da Part Hükümdarı V. Erdevân’ı yenilgiye uğrattı ve bu zaferin ardından 226 yılında İran’ın mutlak hükümdarı olarak taç giydi ve “şâhânşâh” unvanını aldı. Devletin sınırlarını doğuda Kirman’a, batıda Elimais’e kadar genişleten ve birçok yeni şehir kuran Erdeşîr devleti oğlu Şâpûr ile birlikte idare etti. Sâsânî toplumunda hiyerarşinin başı şehinşahtı. Kendisinde “fer” adı verilen ilâhî bir gücün bulunduğuna ve bu gücün Erdeşîr’in V. Erdavân’ı yenmesinden sonra Part hânedanından Sâsânî hânedanına geçtiğine inanılırdı. Sâsânî toplumu dört sınıfa ayrılırdı: Rahipler, askerler, kâtipler ve halk. Bu ayırım kesin hatlarla yapıldı ve bir sınıftan diğerine geçmek mümkün değildi. Her sınıfın bürokratik bir yapısı vardı, her sınıfın temsilcisi o sınıfı divanda temsil ederdi.
-
Sabahattin Eyüboğlu
Sabahattin Eyüpoğlu 1908 yılında Trabzon'un Akçaabat ilçesinde doğmuştur. Babası Mehmet Rahmi Bey Kaymakamlık, mutasarrıflık ve Trabzon milletvekilliği yapmıştır. Ressam ve şair olan Bedri Rahmi Eyüpoğlu' nun kardesidir. Çocukluk yılları babasının vazifesi sebebiyle Anadolu'nun çeşitli şehirlerinde geçmiştir. İlköğretimini 1922 yılında Kütahya’da, ortaöğretimini ise Trabzon Lisesi’nde bitirmiştir. Lise 3. sınıfta iken üniversiteye öğretim üyesi yetiştirmek amacıyla açılan bir sınava girmiş ve kazanarak Avrupaya gitmiştir. Yükseköğretimini, dil, edebiyat ve estetik öğrenimi gördüğü Dijon,Lyon ve Paris Üniversitelerinde tamamlamıştır. Daha sonra İngiltere' ye geçerek Londra'da İngiliz edebiyatı ve kültürü üzerine incelemeler ve araştırmalar yapmıştır. Yurda dönünce, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümün' de doçentlik, Milli Eğitim Bakanlığında müfettişlik, Talim ve Terbiye Kurulu üyeliği ve Tercüme Bürosu başkan yardımcılığı görevlerin de bulunmuştur.Hadanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü'nde "metinlerle batı kültürü tarihi " dersini okutmuştur.Sabahattin Eyüpoğlu uygulamaya eğitim yaratıcı ve insanca niteliklerine inandığı ve sevdiği Türk köylüsünü yine kendi içlerinden çıkan aydınlarla kalkındırmayı amaçlıyordu. Eyüpoğlu bu eğitim açılımına gönülden iştirak etmiştir. Sabahattin Eyüpoğlu, aydınlanma düşüncesinin öncüsü bir insandır. Çevirileri, inceleme ve denemeleri ile Türk milletinin çağdaşlaşma yolundaki girişimlerinin önünü açan bir eğitimci olmuştur.Eyüpoğlu, Tercüme Bürosunda ki başkanlık ve Hadanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü'nde ki görevinden uzaklaştırılınca Paris'e gitmiştir. Yurda dönünce tekrar Milli Eğitim Müfettişi Olarak Maraş,Adana,Gaziantep, Hatay yörelerinde çalışmıştır. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Fransız Dili Bölümü' nde Karşılaştırmalı Türk- Fransız Edebiyato dersi,İstanbul Teknik Üniversitesi' nde ve Tatbiki Güzel Sanatlar. Yüksekokulu' nda Tarih dersleri vermiştir. Daha sonra üniversiteden uzaklaştırılan "147'ler" arasında yer almıştır. Daha sonra öğretim üyeliği görevleri iade edilsede sadece Teknik üniversite'deki görevine geri dönmüştür. Vedat Gunyolile birlikte Babeuf'ten çevirdikleri devrim yazıları kitabindan dolayı yargılanmışlardır. Ardından beraat ettiler.12 mart muhtırasının sonrası, gizli örgüt kurmak suçundan, Azra Erhat ve Vedat Günyol ile birlikte tutuklandılar ve dort ay tutuklu kaldıktan sonra yargılanma sonunda beraat ettiler. 13 ocak 1973'te geçirmiş olduğu kalp krizi nedeniyle İstanbul' da öldü.
-
Hacı Bektaş-ı Veli
Asıl adı Bektaş olup ölümünden sonra Hacı Bektaş-ı Veli adıyla şöhret bulan sufi; devrinin kaynaklarında hemen hiçbir iz bırakmadığına göre yaşadığı dönemde yaygın bir şöhrete sahip olmadığı söylenebilir. Hacı Bektaş Rum abdallarının piri, Anadolu’nun büyük evliyasıdır; öyle ki ne Mevlana Celaleddin-i Rumi ne Yunus Emre ne de Anadolu’da yaşamış başka hiçbir sufi onun kadar güçlü bir kutsallaştırmanın konusu olmamıştır. Bu bağlamda, bugünkü Hacı Bektaş-ı Veli’nin tarihi Hacı Bektaş-ı Veli’nin ölümüyle doğduğunu söylemek tarihi bir gerçeklik olacaktır. Yaşadığı dönem ve çevreden hiçbir yazılı kaynak veya belge bugüne ulaşmadığından onun tarihi hüviyetini belirlemek çok zordur. Dönemin resmi kronikleri, hatta sufi kaynaklardan bile ondan bahsedilmemekte; ancak kendi zamanından epeyce sonra yazılmış ikinci dereceden kaynaklardan incelemek mümkündür. Bu kaynakların en eskisi, Elvan Çelebi’nin yazmış olduğu Menakıbü’l-kudsiyye adlı menkıbevi aile tarihidir. Kaynaklardan elde edilen bilgiler ışığında onun “Horasan erenleri” diye bilinen Kalenderiyye akımına mensup safilerden biri olduğu ve 13. yüzyılda Cengiz istilası sebebiyle kendine bağlı bir Türkmen aşiretiyle Anadolu’ya gelerek yeni bir sufi çevreye girdiği ve bu yeni çevrenin Vefailik tarikatı olduğu bilinmektedir. Hacı Bektaş’ın kardeşi Menteş’in 1239’da başlayan Babai İsyanı’na katıldığı ancak Hacı Bektaş-ı Veli’nin ise ya tasvip etmediğinden veya başka bir sebeple bu isyana katılmadığı ve bir süre izini kaybettirmiş olduğu bilinmektedir.
-
Erzurumlu İbrahim Hakkı Efendi
Erzurumlu İbrahim Hakkı Efendi, Türk, mutasavvıf, şair. Şeyh Fakirullah'tan icazet aldı sonra onun halifesi oldu. Bir süre İstanbul'a gelip I. Mahmud'la görüştü kütüphanede çalışmak için müsaade istedi. Erzurum'a döndü. İbrâhim Hakkı Hazretleri tefsir, hadis, fıkıh gibi naklî ilimler yanında aklî ilimlerde de zamanının en önemli alimlerinden biri oldu. Ünlü eser "Marifetname" eserini kaleme aldı. Bu eserde tıp, fizyoloji, psikoloji, matematik ve astronomi gibi ilimlerden konular işledi. Marifetname'yle beraber en önemli eseri Divanı'dır. 1780 yılında vefat etti. Kabri Tillo'dadır.
-
Ziya Gökalp
Türk, şair, yazar ve siyasetçidir. Ziya Gökalp, 23 Mart 1876'da Diyarbakır'da dünyaya geldi. Asıl ismi Mehmet Ziya’dır. Babası, aslen Çermikli olan Vilayet Evrak Memuru Mehmet Tevfik Efendi, annesi Zeliha Hanım’dır. Babasını henüz lisedeyken 1890 senesinde, annesini ise 1923 senesinde kaybetmiştir. 1900 senesinde Diyarbakır’da amcasının kızıyla evlenmiş ve üç çocuk sahibi olmuştur.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun