KARAHİSAR-İ ŞARKİ İLE GİRESUN ARASINDA İNŞAA OLUNACAK ŞİMENDÜFER (LOKOMOTİF) HATTI -2-
Osmanlı Arşivindeki çalışmalarımız sırasında bu konuyla ilgili yeni belgelere ulaşmamız üzerine Karahisar-i Şarki ile Giresun arasında yapılması düşünülmüş teren yoluyla ilgili ikinci bir yazı yazmak gerekmiştir. Konuyla ilgili olarak öncekilerden farklı olarak 3 dosyada bulunan toplam sekiz belgenin çözümü yapılarak konu daha anlaşılır hale getirilmeye çalışılacaktır. Bu kapsamda konuya ilgi duyan okumaktan sıkılmayan okuyucu için yazının ilerleyen bölümlerinde belge asılları ve transkipt çözümleri de verilmiştir. Buna göre 1. Dosyamızda bulunan (DH.MUİ.76-1/74) 4 adet belgenin 21 Mart 1910 tarihli olan ve altında 13 ileri gelenin isminin bulunduğu Giresun’dan çekilmiş bir telgrafta (iki sayfadan oluşan telgraf) Karahisar ve Giresun halklarının şimendüfer hattı yapımına yönelik talep ve maddi taahhütleri üzerine harekete geçildiği, Meclis-i Mebusan’ın kararı üzerine keşif yapıldığı ancak sona yaklaşılmasına karşın projenin henüz tasdik olunmadığı belirtilerek bu yüzden aklın sıkıntısının devam ettiği oysa Giresun ile Karahisar-i şarki arasında yapımı istenilen şimendüfer hattının mülki ve askeri yönlerden önemine değinilerek bu hattın yapımı düşünülen Samsun-Sivas ile Trabzon- Erzurum hatlarının önemini düşürmeyeceği bilakis onların faydalarını artıracağı gibi onların karşısında veya alternatifi bir hat olmadığı bununla birlikte Güneye doğru 300km kısa olduğu, talep edilen hattın etrafının zengin orman, maden ve araziyle çevrili olduğu ifade edilerek konunun önemine dikkat çekilmeye çalışılmıştır.
Aynı dosyada bulunan yine 21 Mart 1910 tarihli belgede de Giresun ile Karahisar arasında bir şimendüfer hattı için iki taraf halkı arasında karar alınarak gerekli tedbirlerin alındığı süratle keşfiyata başlanıldığı hatta hükümetçe inşaata başlanılması hususunda karar verildiği halde projenin henüz Meclis-i Mebusan tarafından tasdik edilmemesi ve belirsizlik yaşanmasının halkın sefaletini artırdığı yapılacak diğer hatların bile bu hattın sağlayacağı faydayı sağlayamayacağı belirtilerek bir an önce konunun ifasına himmet buyrulması istenmektedir.
Bu dosyada bulunan son belge ise bir anlamda düğümü çözen belge olma niteliğini taşıdığı için onu en sona bırakarak içinde üç belge olan DH.MUİ. 12-5/37 nolu dosyaya bakalım. Bu dosyadaki 26 Ağustos 1910 tarihli belge bir telgraf olup, Karahisar-i Şarki’de bulunan Sivas Valisi tarafından Dahiliye Nezaretine gönderilmiştir. Sivas Valisi telgrafta yapımı istenilen-düşünülen hattın sağlayacağı faydaları sıralayarak aciliyetle gereğinin yapılmasını istirham etmiştir.
İkinci belge 27 Ağustos 1910 (bir gün sonra) tarihli olup, Giresun’la Karahisar-i Şarki arasında yapımına teşebbüs edilen Şimendüfer hattının iktisat ve askerlik yönünden sağlayacağı faydalardan bahis ile Sivas Valisi tarafından çekilen telgrafın ilgili makama havale edildiği belirtilmektedir.
Üçüncü belge 7 Eylül 1910 tarihlidir. Bu belgede de Giresun’la Karahisar-i Şarki arasında yapımına teşebbüs edilen Şimendüfer hattının iktisat ve askerlik yönünden sağlayacağı menfaat ve faydalardan bahsedilerek Sivas Valisinin çektiği telgrafa atıf yapılmakta ve 28 Temmuz 1910 tarihinde yetkili makama danışıldığı alınacak cevaba göre hareket edileceğinden sürecin sadaret makamının (Sadrazamlık-Başbakanlık) müsaadesine bağlı olduğu belirtilmiştir.
Görüldüğü gibi süreç buraya kadar gayet olağan seyrinde devam etmektedir. Ancak düğümü çözen belge diye sona bıraktığımız 23 Nisan 1910 tarihli belge olumsuzluk içermektedir. Nâfi’a Nazırı adına Demir Yolları İdaresi Müdürü tarafından imzalanmış bu belgede 21 Mart 1910 tarihli tezkerenin görüşüldüğü; Karadeniz sahilinden içeriye doğru inşa olunacak yolların yapılması zorunlu olmakla birlikte şimdilik Samsun-Sivas ile Trabzon-Erzurum arasında birer demiryolu inşasının uygun görüldüğü yönünde görüş belirtilmiş, gerekçe olarak da Giresun ile Karahisar-i Şarki arasındaki arazinin arızalı olduğu ifade edilmiştir.
Ancak bu olumsuz görüş belirten yazıdan sonra Giresun ile Karahisar-i Şarki ahalisinin umudunun tükenmediği ve girişimlerine devam ettikleri Sivas Valisinin telgrafı ve sonrasındaki yazışmalardan anlaşılmaktadır. Bunu teyit eden en önemli belge ise, MV.148-6 31 Ocak 1911 tarihli belgedir. Belge bir komisyon kararıdır ve önemli detaylar içermektedir. Buna göre giriş kısmında hazineye yük olmamak ve Rusya ile yapılan anlaşmalara aykırı olamamak üzere Giresun ile Karahisar-i Şarki arasında dar bir demiryolu inşasına yönelik soruya cevaben Ticaret ve Nafi’a Nezaretinden gelen 10 Aralık 1910 tarihli tezkere okundu denilmektedir.
Yapılan görüşmede ise tezkerede gösterildiği üzere Karahisar-i Şarki ve Giresun sancakları ahalisinin yapılacak masrafı karşılamaya muktedir olduğunun anlaşıldığı ayrıca yapılacak hat inşasının veriliş sözlere aykırı olmadığı ve iktisat yönünden bir sakıncasının bulunmadığının anlaşıldığı belirtilmekte ve Harbiye Nezareti (Milli Savunma Bakanlığı) ile Erkânı Harbiye Dairesi’nin (Genel Kurmay Başkanlığı) mütaalasından sonra teknik heyetin süratle teşkil edilmesi kararlaştırılmıştır.
Belgelerde dikkat çeken diğer bir husus ise, gerçekleştirilen Samsun-Sivas hattının haricinde Giresun-Karahisar-i Şarki hattıyla birlikte birde Trabzon-Erzurum hattının varlığının anlaşılmış olmasıdır.
Şimendüfer hattıyla ilgili ilk yazıdaki belgelerin tarihi Ağustos-Eylül 1910 tarihliydi. Bu kapsamdaki yazışmaların birisi hariç hepsinde olumlu görüş hâkimdi. Ancak Demiryolları İdaresi Müdürlüğü çıkışlı Ticaret ve Nâfi’a nezareti çıkışlı (Hallaçyan imzalı) 6 Ağustos 1910 tarihli yazıda olumsuz görüş beyan edilerek Samsun-Sivas hattının diğerlerine nazaran daha faydalı olduğu belirtilmişti. Son tahlilde de onun görüşünün kabul gördüğü anlaşılmaktadır.
Saygılarımla,
Murat TOSUN
Bir önceki yazının linki:
B.O.Arşivi kodu ve konu özeti DH.MUİ. 76 -1 / 74 Tarih 1328 R 14/25 Nisan 1910 (4 belge) Giresun ile Karahisar-i Şarki arasında demiryolu inşasının mümkün olamayacağı.
Giresun
Telgrafname
8 Mart 1326(21 Mart 1910)
Dahiliye Nezareti’ne
Giresun ile Karahisar-i Şarki arasında bir şimendüfer yaptırmak esâsı biz Giresunlular ile Karahisar ehalisi tarafından kararlaştırılarak tedâbiri mükteziyeye (gerekli tedbirler) tevessül (kalkışmak) olunmuş ve keşfiyyata başlanmış idi. Daha nâfi’ olması içün hatt-ı mezkûrun hükümeti seniyyece (değerli hükümet) istikraz (borçlanılacak) edilecek pâre (para) mukâbilinde (karşılığında) ve şerâit’i münâsibe (uygun şartlar) dahilinde inşâsı hususunun Nâfi’a Nezareti’nce tekrar ettirildiği işitilmiş ise de Meclis-i Mebusan’ın eyyâmı (devri günü) içima’iyyesi hitâma (son, nihayet) takarrüb (zamanı gelmek) ettiği halde ol-babdaki projenin henüz tasdik olunmaması şimdiye kadar fıkdan-ı vesait (araç yokluğu) yüzünden bin türlü mesâib (güçlük) ve sefâlete (fakirlikten gelen sıkıntı) uğrayan bütün sâkine-i memleket (memleket halkı) içün te’sîratı amîkayı (inceden inceye düşünülerek anlaşılabilen derin tesir) muceb (lazım gelmiş) olmuş ve bunun neticesi olarak binlerce halk bugün Harput meydanında bir miting yad ederek husûsâtı atiyenin makâmı devletlerine arzını takrir ettirmiştir. Şöyleki, mülki ve askeri ehemniyeti der-kâr (açık, ortada) olan hatt-ı mezkûrun Karahisar ve daha ilerilere doğru temdidi halinde Trabzon-Erzurum ile Samsun-Sivas hatlarını ehemmiyetten ıskat etmeyeceği (önemini düşürmeyeceği) gibi o hatlarda bu vasıta hattının fevaid-i (faydalar) mütekabiliyesine (onların karşısında) temin edemeyeceği muhakkak olmağla beraber bu hattın hatt-ı mezkureden üç yüz kilometru ekser (daha fazla) ve güzergâhında gayet zengin orman ve mâ’den ve arazi-i münbite ve vesia ile muhata idüğü (etrafı çevrilmiş) fennen sabit bulunduğundan hattı mezkura aid muamelenin nezaretçe bir an evel bila-kemal Meclis-i Mebusan’ın işbu devre-i ictimaiyesinde tezkere ve takririni katiyen bila-istirham maruzatımızın ısafını mevaid cevabı name-i aliyyelerine telgrafhane pişegâhında müctema-i ahali-i mezbure ile muntazır bulunduğumuzu arz ederiz, ferman.
1-Amedin Mustafa 2- Mehmed Ali 3- Hacı Ahmed zade Arif 4- Sarı Alemdar zade Arif 5- Müderrisinden Nuri 6- Abdullah 7- Mehmed Hamdi 8- Yanko 9- Mavridi Panayod 10- Nazif 11- Sürmelidi 12- Tokadlıyan 13- Baron Vartayan
Ticaret ve Nâfi’a Nezareti Demir Yolları İdaresi
Dahiliye Nezareti Celilesi’ne
Giresun ile Karahisar-i Şarki arasında demir yolu inşasının mümkün olamayacağına dair.
Devletlü efendim hazretleri,
Giresun ile Karahisar-i Şarki arasında demir yolu inşasına dair mahallinden gelen telgraf nameden bahisle iktizasının ifa ve inbasına dair varid olan 8 Mart 1326 tarihli ve sekiz numaralı tazkire-i aliye-i nezâretpenahileri mütala’a güzarı acizi oldu. Karadeniz sahilinden dahiline doğru inşa olacak hututun (yolların) hükümet tarafından yapılması esbâb-ı adideden dolayı zaruri olmasına bina’en bu bab’da tedkikatı lâzime bil-icrâ ahvali ……. Maliyeye nazaran şimdilik Samsun’dan Sivas ve Trabzon’dan Erzurum’a birer demir yolu inşası münasib görülerek teşebbüsatı ibtida’iyyeye mübaşeret dilmiştir. Giresun ile Karahisar beyninde arazi gayet arızalı olduğundan orada şerait-i fenniye-i münasebe tahtında demir yolu inşası gayri mümkün olmasına göre böyle bir hattın inşasına teşebbüs …… bulunulmuş olmağla icab edenlere ol-vech ile tebliği keyfiyet buyrulması (karardan haberdar edilmeleri) babında emr-ü ferman hazreti men-lehül emrindir. 13 Ra. 1328 (25 Mart 1910 / 10 Nisan 1326 (23 Nisan 1910) Ticaret ve Nâfi’a Nâzırı Nâmına Demir Yolları Müdürü
Dahiliye Nezareti Muhaberat-ı umumiye Dairesi
Nafi’â Nezareti Celilesi 8 Mart 1326/21 Mart 1910
Hülasa
Giresun ile Karahisar-i Şarki arasındaki şimendüfere ait muamelenin ihmali hakkında..
Giresun ile Karahisar-i Şarki arasında bir şimendüfer inşâsı iki taraf ahaliyesi arasında kararlaştırılarak tedabir-i mukteziyeye tevessül (gerekli tedbirlerin alınması) ve keşfiyata ibtidar (bir işe süratle başlama) olunduğu halde Nezaret-i Celilerince mezkur hattın Hükümet-i Seniyyece inşâsı hususuna karar verildiği haber alındığından ve Meclis-i Mebusan’ın müddet-i ictimaiyesi hitamı takrib ettiği halde bu babdaki projenin henüz tasdik olunmaması sebebiyle fıkdan-ı (belirsizlik) vesait yüzünden düçar-ı sefalet ve zaruret olan sekene-i memleket içün tesirat-ı lamika-yı mucib olduğundan bahisle binlerce halk tarafından bu kere akd edilmiş Trabzon-Erzurum ile Samsun-Sivas hatlarının inşası halinde bile fevaid-i (faydaları) müstakbelesi (istikbali) der-kâr olan mezkur hattın inşâsı içün muktezayı muamelenin bir an evvel ikmaliyle işin Meclis-i Mebusan’a tevdiini istirhama karar verilerek cevab intizarında şimdi alınan telgrafnamede ityan (delil getirmek) olunduğundan suret-i iş’ar ve istidaya ve Nezaret-i Celilerince olan mâlumata nazaran iktizasının (gereğinin) biran evvel ifa ve ibnasına himem (himmet).
Trabzon Vilayeti’ne Telgraf
Giresun ile Karahisar-i Şarki arasında inşâsı ……..şimendüfer hakkındaki muamelenin tesri-i ikmali Giresun ahalisinin müracaatı üzerine Ticaret ve Nafi’â Nezaretine ehemmiyetle yazıldı.
B.O.Arşivi kodu ve konu özeti DH.MUİ. 12. 5/ 37 Tarih 1328 N 03 / 8 Eylül 1910 (3 belge) Giresun’la Karahisar-i Şarki arasında temdidine teşebbüs edilen şimendifer hattın inşası hakkında izin istendiği.
Dahiliye Nezareti Muhâberât-ı Umûmiye Dairesi
Huzur-ı âli-i hazreti sadâretpenâhiye
25 Ağustos 1326 (7 Eylül 1910)
Hülasa
Giresun’la Karahisar-i Şarki Beyninde temdidine teşebbüs edilen şimendüfer hattı hakkında.
Giresun’la Karahisar-i Şarki beyninde temdidine teşebbüs edilen şimendüfer hattının iktisad ve askerlik nekâtı nazarından ne gibi menafi’i (menfaat, fayda) ve gavâd-i azime (fevkalade büyük iş, imkân) te’min edeceğinden bahis ile bir an evvel hayr-ü fi’le isâli lüzumuna dair Sivas vilayetinden çekilen telgrafname üzerine sebk eden (vaki olan) iş’ara (bildirime) cevâben Ticaret ve Nâfi’a Nezareti Celilesi’nden alınıp leffen (ilişikte) takdim kılınan tezkerede hatt-ı mezkurun inşâsı hakkında mütalâ’at 15 Temmuz 1326/28Temmuz 1910 tarihinde makâmı sâmi-i fahimânelerine (nüfuz sahibi makam) arz ile istizânı (bir hususta izin istemek için danışmak) keyfiyet olunduğundan alınacak cevaba göre muamele ifâsı tabi’i bulunduğu izbâr (yazı ile bildirme) olunmasına nazaran tesrir’i muktezası (lüzumuna binaen istenmiş) menut-ı müsâ’aderi (müsadeye bağlı) aliye-i sadâret penahilerinidir (sadrazamlık makamı).Ol-babda.
Dahiliye Nezareti Muhaberat-ı Umumiye Dairesi
Ticaret ve Nafi’a Nezareti Celilesine
14 Ağustos 1326 / 27 Ağustos 1910
Giresun’la Karahisar-i Şarki beyninde temdidine teşebbüs edilen şimendüfer hattının iktisat ve askerlik nokta-i nazarından ne gibi menâfi’i ve gavâdi azime (büyük iş, imkân) te’min edeceğinden bahis ile bir an evvel hayr-ü fi’le isâli lüzumuna dair tafsilâtı hâvi devren Karahisar-i Şarki’de bulunan Sivas valisi beyefendi tarafından çekilen telgrafnamede leffen (ilişik) savb-ı âliylerine (yüksek makamlarına) tisyar kılınmağla calib-i ehemmiyeti mündericatına (içerik) nazaran mezkur hattın resri’i inşâsı esbâbının istikmâli mütemnâdır. Ol-babda.
Hülâsa
Giresun’la Karahisar-i Şarki beyninde temdid olacak şimendüfer hattı hakkında.
Devleti Aliyye-i Osmaniye Telgraf İdaresi
Telgrafnâme
13 Ağustos 1326/26 Ağustos 1910
Mahreci Karahisar-i Şarki
Dahiliye Nezareti Celilesi’ne
Buraya vusülümde Karahisarlılar tarafından memleketlerinin mahsûlât-ı arâziyesinin müstefid (faydalanmak) ve bir hayatı medeniyeye nail olabilmelerine hadim olmak üzere Giresun’la Karahisar-i Şarki beyninde temdidine teşebbüs edilen şimendüfer hattının hayr-ü fi’le isâli emrinde bab-ı âlinin hamiyet ve inâyeti uluviyyesini isticlâb etmekliğim içün mürâca’at olundu. Bu babda meclis-i irade-i vilayet cânibinden vuku’u bulan ma’ruzata müşahedât ve istiknâhatı ahire binâ’en iki nokta-i nazardan mülâhazamı ilâve ve arz edeceğim. Bunların birincisi iktisat cihetiyledir ki; iş bu hattın inşâsı halinde Anadolu’nun hazâin-i şurûtu küşâd edilerek (hazinelerini değerlendirmek) bundan bin inkılab-ı içtimai husule gelecektir. Zira bu hattın mahalli dahilinde bilhassa ma’den kömürü ve demir gibi sanayi ve medeniyetin iki anâsır-ı mühimmeyle gayet vâsi ormanlar ve feyyaz ovalar mebzuldür (çoktur).
İkincisi askerlik i’tibarıyladir ki; iş bu hattın inşasıyle Harput ve Diyarbakır’a kadar temdidinde yine Anadolu’nun Karadeniz’e îsâli te’min olunarak (ulaştırmak) sevk-ül- ceyş (askerin ulaştırılması, sevki) ve teb’iyece ordumuz suhûleti kâmileye (kolaylık sağlamaya) mazhar olacaktır. Zira iş bu hat Sivas ve Musul Ve Süleymaniye hattına nisbetle üç yüz kilometro kısa ve hutûtu sâireyi mütememmimdir (yolları tamamlayıcı niteliktedir). İmdi mukadderatı vatan ve milleti tergi ve sa’âdet gayesine doğru sevk etmekliği hedef amâlittihaz (işi kabullenmek) eden bab-ı âlice ahâli-i mahalliyenin zamânı hamiyeti altında bulunmak ve hazine-i celileye bâr olmamak ve müessesâtı sâ’ire-i nâfi’âya ikmal eylemek suretiyle inşâsı nâfi’a nezareti tarafından kabul edilen işbu hattı nâf’in dahi tasdikiyle şu harap Anadolu’ya ve onun sefil evlatlarına bir ümidi hayat (hayat ümidi) ……….sa’âdet bahş buyrulması müsterhamdır (istirham olunmuş) ve muntazırdır (aciliyetle).
Ferman Devren Karahisar-i Şarki’de bulunan Sivas Valisi Mehmet Emin. 13 Ağustos 1326 / 26 Ağustos 1910
B.O.Arşivi kodu ve konu özeti MV. 148 67 Tarih 1329 M 30/31 Ocak 1911 Giresun ile Karahisar-ı Şarki arasında dar bir demiryolu inşâsı için kesif çalışmalarına başlanılması.
30 Muharrem 1329 (31 Ocak 1911)
18 Kanunusani 1326 (31 Ocak 1911)
Hülasa-i meali
Hazîneye bar (yük) olmamak ve Rusya i’tilâfına (anlaşmalarına) dokunacak bir sureti ihtiva etmemek üzere Giresun ile Karahisar-i Şarki beyninde (arasında) dar bir demiryolu inşâsı hakkında sebk eden (vaki olan) istifsâra (soruya) cevaben Ticaret ve Nafi’a Nezaretinden gelen 27 Teşrinisani 1326 (10 Aralık 1910) tarihli tezkere okundu.
Kararı
Mezkûr tezkerede gösterildiği vech-ile Samsun-Sivas hattı gibi Giresun-Karahisar hattının dahi masarifi ya inşaat nisbetinde hükümet tarafından te’diye yâhud taksid-i senevi’ye rabt edilmek üzere bil-müsâbıka hükümet hesabına olarak bir mütahide ihalesi kâbil ve Karahisar ve Giresun Sancakları ehalisi bu babdaki masârifin faizini i’taya (ödemeye) mutâhit olduğu gibi zikr olunan hattın inşâsında ahden (verilmiş sözler) ve iktisâden mahzur görülemediğinden usûlü muttehize tevzikan evveli emirde Harbiye Nezaretiyle bil-muhabere Erkânı Harbiye Dairesi’nin mütâla’âtı istihzal edildikten sonra masârifi inşa’iyye ve şerait’i fenniyesinin ta’yini zımmında lazım gelen hey’eti fenniyenin bit-teşkil icrâ-yı keşfiyata ibtidar (bir işe süratle başlanması) olunması hususunun nezâreti müşârun ileyhâya (ismi önce söylenmiş olan) cevâben tebliği tezekkür (zikretmek) kılındı.