Kemani Tatyos Efendi Türk musikisinde büyük bir isimdir.
Türk musikisine büyük katkılarda bulunan gayrimüslim bestekârlar ve icracılar da vardır. Rum asıllı bestekârlar arasında Zaharya, Yahudi asıllı bestekârlar arasında İzak ne ise Ermeni bestekâr arasında Kemani Tatyos Efendi’nin yeri ve durumu da odur. Onun için «Ermeni asıllı Türk bestekârlarının en büyüğü» denilmesi boşuna değildir. Gerçekten de Kemani Tatyos Efendi Türk musikisinde bir doruktur, bir eşsiz isimdir.
Asıl adı Tateos Enkserciyan olan bestekârımız, 1855 yılında İstanbul’un Ortaköy semtinde doğmuştu. Mütevazi bir esnaf çocuğu idi. İlk öğrenimini Ortaköy Ermeni Mektebinde tamamladıktan sonra hayata atılmıştı. Önce bir çilingirin yanına çırak olarak girmiş, daha sonra da savatçı (gümüş üzerine işleme) çırağı olarak hayat mücadelesini sürdürdü. Dayısı Mofses Papazyan, musiki meraklısı bir kişiydi. Piyasada da kanunî olarak tanınmıştı. Küçük yeğeni Tateos’a ilk musiki bilgisini o vermiş ve yine onun sayesinde Tateos, kanun çalmasını da öğrenmişti. Musikiye karşı olan büyük yeteneği sayesinde bu işi çok çabuk kıvırmış ve büyük aşama göstermişti. Mofses Papazyan, küçük yeğeninin gösterdiği büyük aşama karşısında «artık beni aştı» diyerek kendisini zamanın usta bestekâr ve musikişinasları olan Civan ile Asdik Efendi’ye götürmüş; küçük Tateos bu iki ünlü hocadan çok şeyler öğrenmişti ve hızla ilerlemişti.
Kanun çalmaktaki becerisi karşısında dayısı onu fasıl heyetlerine katarak orada gelişip tecrübe sahibi olmasını sağlamıştı. Önce tamamen amatörce başladığı bu faaliyet kısa bir zaman sonra profesyonelliğe dönüşünce Tateos da savatçı çıraklığını bırakıp musiki hayatının içine kendini atmıştı.
Musikiye karşı olan büyük yeteneği sayesinde keman çalmayı da öğrenmişti ve daha sonraları keman çalmak ona daha cazip gelerek kanunu bir yana bırakıp kemani oluvermişti. Kısa zamanda İstanbul’un en tanınmış fasıl kemanilerinden biri olmuştu Tatyos Efendi.
Piyasada kemanî olarak büyük ününü sürdürürken, bir yandan da besteler yapmaya başlamıştı. Özellikle şarkı dalında verdiği birbirinden güzel eserlerle dikkati çekmiş, ün yapmıştı. Kendi adına kurduğu incesaz heyetiyle İstanbul musiki severlerine unutulmaz ahenkler yaşatmıştı. Bu arada verdiği birbirinden güzel eserler de İstanbul’un her yanında çalınıp söylenmeye başlamıştı. Saz eserleri bakımından da pek güzel eserleri vardı Tatyos Efendi’nin.
Usta bir musikişinas ve fevkalâde bir kemanî olduğu için ricâl konakları ve yalılarındaki içkili, yemekli, sazlı-sözlü toplantıların da aranan kişilerinden biri olmuştu. Ancak içkiyi fazla kaçırdığı zamanlar musiki değerine yakışmayacak davranışlarda bulunması aleyhine oluyordu. Böyle zamanlarında arkadaşlarına karşı kırıcı, geçimsiz bir hal alıyordu. Ancak içkinin dozunu kaçırmadığı zamanlarda herkese karşı olduğu gibi arkadaşlarına ve meslektaşlarına karşı da sevimli ve saygılı olduğu bir gerçekti.
Kazanmasına, iyi para kazanmıştı Tatyos Efendi, ancak ne çare ki sürdüğü rind hayat ve geçimlerini temin etmek zorunda bulunduğu üç fakir kız kardeşine yardımları yüzünden kazandıklarını elinde avucunda tutmasını hiçbir zaman bilememişti. Ellisekiz yaşındayken yakalandığı amansız karasarılık onu yatağa düşürünce sıkıntılı günler başlamıştı. Birkaç vefalı dostundan başka kimse olmamıştı bu sıkıntılı günlerinde. Karaciğerlerine yerleşen menhus hastalık onu kısa zamanda fâni dünyadan göçürüp götürmüştü.
Kemanî Tatyos Efendi, on-on beş arkadaşının katıldığı cenaze töreniyle Kadıköy’deki Uzunçayır Ermeni Mezarlığında toprağa verildi ve kilisenin defterine son kaydı şu ibareyle düşüldü:
«Tateos – Çalgıcı – 1913»
Pek çok besteleri olan Kemanî Tatyos Efendi’den günümüze 7 peşrev, 6 saz semaisi, 1 taksim ve 47 şarkı olmak üzere 61 eser ulaşabildi. Bunların birçoğu günümüzde de olanca tazeliğiyle çalınıp söylenmektedir.
Sevilen eserlerinden bazıları şunlardır:
«Sûznâk-i fasl-ı aşkı söyleyim dinle yeter», «Ehl-i aşkın neşve-gâhi kûşe-i meyhânedir», «Cevher-i ruhum musun ey melek?», «A gözüm bakma hevâyi sözüne», «Söyle çeşm-i elâ, sen nûr-i imanım mısın?», «Çeşm-i cellâdın ne kanlar döktü Kâğıthane’de», «Göz süzüp yan bakışınla yine aldatma beni», «Bir gönlüme, bir hâl-i perişanıma bakdım», «Şu mahzun gönlümü yâr şâd edersin»…
Tatyos Efendi’nin en sevilen eserlerinden biri, güftesi Ahmet Rasim Bey’e ait olan meşhur uşşak şarkısıdır:
«Bu akşam gün batarken gel, Sakın geç kalma erken gel.»
Cem Atabeyoğlu,Musiki âlemimizden