Sanat kavramı, olanı göstermek mi, olmayana bir dem vurmak mı?
Amerikan bestecilerinden John Cage’in 4.33 adlı piyano eseri aynen şöyledir: Piyanist sahneye çıkar, dinleyicileri selamlar taburesine oturur, piyanonun kapağını kaldırır, bir süre bekler. Sonra kapağı kapatır, biraz bekler ve yine kaldırır. Yine bekler. Ardından kapatır ve yine açar. Bu işi bir kaç kez yapar. Tamı tamına 4 dakika 33 saniye dolduğundaysa piyanonun kapağını kapatır, yerinden kalkar, dinleyiciyi selamlayıp kulisine döner. Bu eser 1950’lerin başlarında bestelenmiştir. John Cage’e göre; piyanonun kapağı açılınca 1. bölüm başlamış olur, kapatınca bölüm biter. Kapak ikinci açılışında 2. bölüm başlar… Yinelenen benzer eylemlerle bu dört bölümlü eser, tam 4 dakika 33 saniye sürer. Ama dikkat edin! Bu süre boyunca çıkan öteki tüm sesler de esere dâhildir. Mesela salondaki fısıltılar, topuk sesleri, alarmlı saatler, cep telefonları, “yeter kardeşim, çal da dinleyelim şu parçayı” homurtuları gibi. John Cage, Hint felsefesinde de bulunan “Sessizliği Dinlemek” görüngüsünden yola çıktığını söyler: “Bu dört buçuk dakika benimdir,” demek istiyor, “Sessizlik sunuyorum, o mekândaki bütün öteki rastlantısal seslerde sorumluluğumdadır.” Bütün müzik eserleri, sesler gibi suskuları da içerir. Sessizlikten yoksun, suskusuz bir müzik yapıtı asla düşünülemez.
Bu bağlamda, modern sanat öncesi klasik sanatta, var olan durumu anlatmak için mevcut kavramlar kullanılarak sanat icra edilirdi. Şimdilerdeyse; ister modern sanat olsun ister post modern sanat deyin fark etmez, her türlü kavramın havada uçuştuğu serbest tasarımla icra edilen sanat, artık sadece var olan durumu değil, sanatçının uz görüşündeki hemen her şeyi anlatmaktadır. Sanata ilgi duyan insanı, adeta pozitif ve negatif yönlerde provoke etmektedir.
Andy Warhol’un “Herkes bir gün, on beş dakikalığına bile olsa ünlü olacaktır,” öngörüsüne benzer bir söz de biz söylemeya kalkıp, “Yakın bir gelecekte hemen herkes sanatın bir ucundan tutacak ve herkes sanatçı olacak!” dersek hataya düşmüş olmayız. Mesela bu görüyü, şununla ispat yoluna gidebiliriz: Eskiden tiyatro yapan çok az insan vardı ve izleyicisi de çoktu. Şimdilerde ise, o kadar çok insan tiyatro ile uğraşıyor ki, hani koltuklarda oturan seyirciler sahneye geçti de seyirci sayısı azaldı diyebiliriz pekala.
Sanata felsefe-şiir bağlamında bakacak olursak; Oruç Oruoba şöyle diyor: “Felsefesiz şiir olmaz ama şiirle de felsefe yapılmaz.“ Sanat ve felsefe o denli iç içe ve o denli birbirinden yalıtık ki, birbirlerinin alanlarına müdahale etmeksizin çok iyi geçinirler. Sanat, içeriğindeki felsefe olmasaydı, sanırız tadı olmayan bir meyveye benzerdi. Sanat, hayata geçirdiği ürünlerde felsefi bir görüş yansıtıyorsa; bu felsefeye saygısından ve elbette sanatın ebedi-ölümsüz olmak istemesindendir.
Esas mesele, sanatın bundan böyle kavramlarla anılmak yerine değerlerle anılacak olmasıdır. İyi-kötü-uzun-kısa-pahalı-ucuz-erdemli-erdemsiz bir sürü değer yargısı, genç bir kızın masumiyetini kirletir gibi kirletmiştir sanatı. Bu, sanatı bilgelik ortamından çıkarıp, ticari bir meta aracı haline dönüştürmüştür. Sanat, geri dönüşü olmayan bir yoldadır ve son çıkışı da kaçırmıştır. Sanat sanat için değil, aksine, sanat onu sipariş eden birey için yapılmaktadır artık. İşin bekasına bu denli aykırı bir durumda da, sanattan artık hiç yapılmayanı beklemek sanırız saf dillilikten öte gitmeyecektir. Gelecekte sanat, kendini mütemadiyen tekrarlayacaktır. Beşeri bir yaratık olan bireyi, insan yapan sanat, artık insan için sadece bir aksesuar olacaktır, aynen bir saat, telefon, kalem ya da cüzdan gibi.
Süha Demirel, İstanbul, 18 Mayıs 2011.
***
Kitap Künyesi:
Sanat Komplosu
Yeni Sanat Düzeni ve Çağdaş Estetik 1
Jean Baudrillard
ISBN 9789750508004
Orijinal Adı: Le complot de l’art
98 sayfa
4. Baskı – Kasım 2012 (1. baskı – Eylül 2010)
Çeviren: Elçin Gen, Işık Ergüden