Sanayi zihniyeti, rakibinizin ürettiği ürünün biraz daha iyisini, biraz daha ucuza yapmak üzerine kuruludur. Çok daha iyisini yapamazsınız; çünkü o zaman fiyatını düşüremezsiniz. Çok daha ucuz yapma yoluna da gidemezsiniz; çünkü kaliteden çok taviz vermeniz gerekir. Azıcık daha iyisi, azıcık daha ucuza: sihirli formül bu. Bu yarış birçok sektörde hala sürüyor, sürmeye de devam edecek.
Diğer taraftan, son yıllarda sık sık gözümüze çarpmaya başlayan, yeni bir rekabet formülü daha ortaya çıktı. Aslında buna bir rekabet formülü demek çok doğru değil. Çünkü internet sonrasında ortaya çıkan bu oluşumlar, sektördeki firmalarla rekabete girmiyor, adeta darmadağın ediyor. Azıcık daha iyisini, azıcık daha ucuza yapma derdinde değiller: Çok ama çok daha iyisini, çok ama çok daha ucuza, hatta çoğu zaman bedavaya yapıyorlar. İnsanlık tarihi boyunca hazırlanan hiçbir ansiklopedi, örneğin, Wikipedia’nın sahip olduğu içeriğin yanına yaklaşamadı. Hiçbiri de Wikipedia kadar ucuz olmadı.
O zaman artık yeni bir iş modelinden bahsediyoruz demektir. Yeni bir zihniyet var karşımızda. Sanayi devrimi nasıl kendi okulunu, kendi kültürünü ve kendi iş modellerini oluşturduysa, internet ve yarattığı dönüşüm de kendi zihniyeti ve kendi modelleriyle geliyor.
Wikipedia gibi bir projenin başarılı olacağını internet öncesinde düşünmeniz mümkün değildi. Öylesine kalabalık bir iş gücü, üzerinde hiçbir baskı olmadan, tamamen kendi insiyatifiyle, üstelik maddi bir karşılık da beklemeden bir ansiklopedi yapacak. Olur şey değil!
Wikipedia bunu nasıl başardı? Öncelikle Wikipedia’nın başarısını doğru anladığımızdan emin olalım. Wikipedia’nın başarısı insanları bedava iş yapmaya ikna etmek değil (sanayi perspektifinden bakan birisi olup biteni muhtemelen bu şekilde yorumlardı). Hiç kimseyi, para almadan böyle bir işe koyulması için ikna edemezsiniz. İnsanların “sizin” için çalışmasını istiyorsanız, “sizin” fikrinizi hayata geçirmek için mesai yapmalarını istiyorsanız, onlara bunun karşılığını ödemeniz lazım.
Eğer çevrenizde Wikipedia’ya aktif olarak katkıda bulunan birisi varsa, ona bunu neden yaptığını bir sorun. Alacağınız cevap ne parayla ilgili olacak, ne de başka tür bir çıkarla. Muhtemelen size bir felsefeyle cevap verecek. Bilginin açık olması gerektiğinden, herkesin bilgiye erişim hakkı olduğundan bahsedecek (kendi çevremdekilerden biliyorum). Yüce bir amaca hizmet ettiğini düşünen birinin duygusallığını fark edeceksiniz sözlerinde. Bir devrimin parçası olan, kendinden çok daha büyük bir amaç uğruna çabalayan birinin naifliğini hissedeceksiniz.
Wikipedia’nın başarısı, yazarlarına bir hareketin parçası olduklarını hissetirebilmiş olmasında saklı. Ve kurduğu bu duygusal bağ ile, onlara bu işi yapabilecek gücü verebilmiş olmasında. Wikipedia elbette herkesle bu tür bir bağ kurmadı, kurması da beklenemez zaten. Birçok insanın Wikipedia’ya bakıp sadece “işim düşünce okurum” diye düşündüğü muhakkak. Ama küçük da olsa bir grup insan Wikipedia’nın neyi temsil ettiği anladı. Bu düşünceden etkilenip, bir parçası olmayı istedi. Ve daha önce hiç kimsenin hayal bile edemeyeceği büyüklükte bir iş ortaya çıkardı.
Yaşamakta olduğumuz değişimin ruhunu en güzel özetleyen örneklerden biri Wikipedia. Siz yine de azıcık daha iyiyi, azıcık daha ucuza yapma yarışına katılmayı tercih edebilirsiniz. Bu yarış nasılsa uzun bir süre daha hayatımızda olacak. Fakat eğer zamanın ruhunu yakalamayı tercih ediyorsanız, bilin ki artık azıcık daha iyiyi, azıcık daha güzel yapmaya çalışmakla uğraşmanın zamanı değil. İnsanlara ilham veren bir harekete öncülük etmenin, yepyeni bir yol çizmenin zamanı.