This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://tr.scribd.com/doc/127585270/muhendislik-eti%C4%9Fi-sunumu
03/06/2013
text
original
• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •
Ġçindekiler 1. ETĠK 2. PRATĠĞĠN BĠLĠMĠ OLARAK ETĠK 2.1. Pratik Felsefenin Alanları 2.2. Kuramsal Felsefenin Disiplinleri 2.3. Etiğin Alt Disiplinleri 2.4. Etiğin Özerkliği 2.5. Uygulamalı Etik 2.6. Ġnsan Pratiğinde Etiğin Önemi 3. ETĠĞĠN TEMEL SORUNLARI 3.1. Mutluluk 3.2. Özgürlük ve Determinasyon 3.3. Ġyi ve Kötü 4. YÖNETĠMDE ETĠK 5. YÖNETĠMDE ETĠK ĠLKELER VE ETĠK DIġI DAVRANIġLAR 5.1. Yönetimde Uyulması Beklenen Etik Ġlkeler 5.2. Yönetimde Etik DıĢı DavranıĢlar 6. ETĠK EĞĠTĠMĠ 7. MÜHENDĠSLĠK ETĠĞĠ 7.1. Mühendislik Etiği ve Etiğin Farklı Boyutları 7.2. Etik Teorileri 7.3. Etik ve Kurumlar 7.4. Etik ve KüreselleĢme 7.5. Mühendislikte Dürüstlük 7.6. Mühendislik Sorumluluğu 7.7. Ürün Sorumluluğu 7.8. Mühendislikte Bilgilenerek Kabul Etme 7.9. AnlaĢmazlıkların Çözümüne Etik YaklaĢımlar 7.10.GörüĢme Stratejileri 7.11.Mühendislik, "ÖTEKĠ" ve SONUÇ 8. MÜHENDĠSLĠKTE ETĠK SORUNLARIN ELE VERĠLEMESĠ 8.1.Etik Sorunların Ele verilmesi 8.2.Gerekli KoĢullar 8.3.Eleverenlerin KarĢılaĢtığı Sıkıntılar ve Önlemler 8.4.Sorunu Önleyici YaklaĢımlar 9. KAYNAKLAR
• 1. ETĠK • Etik, ahlaki davranış, eylem ve yargıları ilgilendiren bir konu olarak felsefe ve bilimin önemli bir parçası ve sistematik bir çalışma alanı olmuştur. Ahlak, yanlış-doğru, iyi-kötü, erdem ve kusur ile davranışları ve davranışların sonuçlarını değerlendirme ile ilgilidir. Ahlak felsefesi ya da etik, ahlakı konu edinen felsefe dalıdır. Kullanılan ahlak terimlerini ve ahlaki yargıların statüsünü analiz eden etik, takınılan ahlaki tutumların ardında yatan yargıları ele alır [1].
eğer yasalar düzenleme ve yaptırımları koymuşsa. Etik. toplumun bakış açısını da dikkate alarak bireylerin uygun ve uygun olmayan davranışlarını belirler. örgütlerin ve toplumun görüş birliğine varma sürecidir [1]. yıllarca süren bir gelişmenin sonucunda ortaya çıkarlar. Etik tartışmaların evrimleşerek yasalaşması. Oysa yasalar ve etik kuralların alanları birbiriden ayrıdır. Etik ilkeler. uygun bir davranış biçimi üzerinde bireylerin. etiğin ne gibi bir işlevi olabilir diye düşünülebilir.• Bireylerin doğru ve yanlış ya da iyi ve kötü davranışlarının ölçütleri ve kötü-yanlış davranışlarının cezalandırılması yasalara göre belirlenir. . Ancak yasal düzenlemeler genellikle etik tartışmalardan sonra gerçekleşir. Bu noktada.
Ancak Ethos‟tan türetilen ethics kavramı. ahlak kurallarının ve değerlerinin incelenmesi sonucu ortaya çıkmaktadır. Türkçe ahlak bilimi olarak da anıldığı olmuştur.• Etik terimi Yunanca ethos yani karakter sözcüğünden türetilmiştir. ideal ve soyut olana işaret ederek. toplumda yaygın olan ahlak kurallarından daha özel ve felsefidir. Yanlışı doğrudan ayırabilme amacıyla ahlak kavramının doğasını anlamaya çalışır. Bu anlamda etik. Ayrıca Türkçe‟de etik kelimesi ahlak kelimesi ile eş anlamlı olarak da kullanılmaktadır [2]. Etik batı geleneğinde zaman zaman ahlak felsefesi olarak da anılmıştır [1]. .
toplumsal yaşamın normları ve değerleri. doğru-yanlış ya da iyi-kötü gibi ahlaksal açıdan araştıran bir felsefe disiplinidir. bireysel yaşamın amacı ve anlamı üstüne görüşleri dile getirir [1]. ahlakın özü. kökeni ve toplumsal yaşamdaki işlevinin yanı sıra. kuralları. kişilerle toplum arasındaki ilişkiler. insanların kurduğu bireysel ve toplumsal ilişkilerin temelini oluşturan değerleri. etiğin ahlak felsefesi olması. normları. Etik ile ahlakın özdeş olmamasının nedeni. ahlakın ise etiğin araştırma konusu olmasındandır. Dolayısıyla ahlak ve etik birbirinden farklı kavramlardır. Etik kuramlar. . doğru ve yanlış ölçütleridir. insanların bir arada yaşayabilmelerinin gerekleri.• Etik. Basit bir anlatımla etik.
Dinler tarihi. Bunlardan önemli görülenler aşağıda özetlenmiştir. Buna karşın geçmişten günümüze bir çok etik tanımı yapılmıştır.• Her ne kadar etik anlayışının tam olarak ne zaman başladığı bilinmese de. Bu dönemlerde ortaya çıkan felsefi etik anlayışları. • Felsefi etik anlayışına. . ortaya çıktıkları çağ ve bölgenin kültür ve toplumsal yapısıyla yakından ilişkilidir. • Etik kavramını tanımlamak kolay değildir. Antik Çağ Çin felsefesinde ve yine Antik Yunan felsefesinde rastlanır. felsefe tarihi ile antropolojik ve arkeolojik bulgular bunu kanıtlar niteliktedir [2]. dünyanın farklı yerlerinde birçok farklı topluluklarda çok eski çağlardan beri etik anlayışının var olduğu bilinmektedir.
460-370) etik görüşü doğa felsefesine dayanır.Ö.• Demokritos‟un (İ. materyalist etik anlayışında ölçülü olmak huzur ve dinginliği getirir. . dinginlik ise mutluluğu ve insanın temel hedefi mutluluktur [2].
• Sofistler: M. yüzyılda ortaya çıkmış. 5. madde veya maddenin hareketleri ile değişimleri haricinde hiç bir şeyin var olmadığına dair felsefi teori ve inanç sistemidir. maddi varlıklara ve fiziksel rahatlığa ruhani değerlerden daha fazla önem verme anlamında kullanılır [2]. Bu görüşü benimseyene maddeci veya materyalist denir. şehirlerde dolaşarak insanlara eğitim veren.Ö. Popüler kültürde.• Materyalist : Maddecilik veya materyalizm. . insan felsefesi olarak adlandırılan felsefenin kurucuları olan filozofları ifade etmek için kullanılır [2].
etiğin ölçüsü de kişiye bağlıdır. . Sofistlerin etik yaklaşımını önemli kılan bir başka nokta da. Sofistlerin etik anlayışlarını özgür yurttaşlarla sınırlamayıp genelleştirmeleri. Bu da sofistlerin etik düşüncesini önemli kılar. Etikte görecelilik ve öznelliği savunan ilk düşünce Sofistlerindir.• Sofistler ise daha farklı ve göreli bir etik anlayışını benimsemişlerdir. onlar etik açısından gelişemeyecek insanlardır [2]. genel anlamda kabul görebilecek. Her şeyin ölçüsü kişiye bağlı olduğu gibi. kölelerin de erdem sahibi olabileceğini belirtmeleriydi. doğru olabilecek hiçbir ölçü yoktur. Oysa Demokritos‟un ve daha sonraki bir çok ünlü Yunan filozofunun etik görüşlerinde kölelere yer verilmemiştir.
Ö. erdemin ve bilginin kaynağının kişinin içinde bulunabileceğini öne sürmüştür Burada bilgi erdemdi.• Sokrates ( M. Yunan felsefesinin kurucularındandır). Sokrates‟in etik düşüncesi bilgiye dayalı etik düşüncelerinin ilk örneklerindendir [2]. 470-399. etik açısından üstün olmak bilgiye dayalıydı. . Sofistlerin göreceliliğine karşı çıkmış.
. Bu nedenle bu toplumsal etikte. Antik Yunan filozofu) etik sorunlarını devlet ve toplum kavramlarıyla birlikte ele almıştır. sınıflar arasında bir ahlaksal bağ olduğu söylenemez [2] . 427-347. köle olmayan özgür yurttaşlara yöneliktir.• Platon (M. erdem edinme gibi yeteneklerden yoksundu.Ö. Ona göre toplumun çoğunu oluşturan kitle ahlaklı olma. Platon‟un etik anlayışı da çoğu Yunan filozofu gibi soylulara. bireysel etikten ziyade toplumsal etik üzerine yoğunlaşmıştır.
Zoon politikon özgür insandır. Örneğin kendini çok küçük görme ile kendini çok büyük görme arasındaki orta nokta. dönemin tarihsel ve toplumsal gelişmelerinden de büyük oranda etkilenmiştir.• Aristoteles‟in (M.Ö. 384-322. sosyal insandır. Antik Yunan filozofu) etik anlayışı da yine yoğun toplumsal unsurlar barındırmış. erdemli olan durumdur[2]. İnsan varlığının toplumsal oluşunun kabulü açısından bu ilk adımdı. . vasatı. vasat olursa ideal etik seviyesine ulaşır. İki uç kötü davranışın ortası. erdemdir. Özünde erdem sahibi olabilme yetisine sahip insan. Aslında Aristoteles‟de kölelerin diğer vatandaşlarla bir tutulamayacağı fikrindeydi ve ona göre köleler birer cansız nesneden farksızdılar. Aristoteles‟in etik anlayışındaki en önemli noktalardan biri onun zoon politikon kavramıdır.
. Bu sebeple akli davranmak ile ahlaki davranmak aslında aynıdır [2]. aklının yardımıyla bu esaretten kurtulabilir.• Doğu felsefelerindeki erdem ve ahlak anlayışına benzer unsurlar taşıyan bir etik anlayışı da ünlü filozof Spinoza (1632-1677) tarafından ortaya atılmıştır. Bu anlayışta kişi doğal durumunda tutkularının esiridir.
. eylem ve tutkuların bulunduğu düzlemde değil fenomenlerin (fenomen: felsefe de somut. algılanabilir ve denenebilir olay ve nesne demektir) ötesindeki düzlemde tanımlar [2]. Alman filozofu) ise etiği davranış.• Kant ( 1724-1804.
neyin isteneceği ya da istenemeyeceğinin neye sahip olunacağı ya da olunamayacağının bilinmesidir [1]. . Daha geniş bir bakış açısı ile bütün etkinlik ve amaçların yerli yerine konulması.• Etik her şeyden önce istenilecek bir yaşamın araştırılması ve anlaşılmasıdır. neyin yapılacağı ya da yapılamayacağının.
PRATĠĞĠN BĠLĠMĠ OLARAK ETĠK • Pratik ile ilişkisi bakımından etik. salt ahlaki eylemler olarak tanımlanan özel bir eylemler sınıfı etiğin alanına girer. bir ahlaki eylem kuramıdır.• 2. . siyaset ve hukuk felsefesini de kapsayan pratik felsefenin klasik alanlarından biridir. Ancak burada insan pratiğinin bütünü değil. eylem adına geliştirir ve bu da etiğin bir başka özelliğidir. Pratik Felsefenin Alanları • Pratik niyet ve hedeflere yönelik bir kuram olarak etik. O halde etik.1. 2. ama bu kuramı öncelikle bilgi adına değil. bir pratik felsefesi ya da pratik bilimidir.
• 1. Görüldüğü gibi bir pratik siyasal kuram. siyaset ise onun siyasi boyutunu yansıtır. kendini yine ahlaki temel değerlere karşı yükümlü görür ve bu nedenle de amaçlarını yalnızca siyasal etkisi açısından değil. Siyaset • Etik insan pratiğinin ahlaki boyutunu. Demokrasi ilkesi üzerine kurulu bir siyaset. çünkü ahlaki normların yönelttiği talepler sadece özel eylem alanıyla sınırlı olmayıp. . kamusal irade oluşturma süreçleri için de bağlayıcıdır [3]. etik öncüller olmadan bir fayda sağlayamaz. insancıllığı açısından da meşru ve haklı kılmak gibi bir ahlaki talebi yerine getirir.
ama etik ve siyasetten farklı olarak pratiğin ahlaki ve siyasal boyutuyla değil. Demek ki ahlakın normları genellikle yazılmamış yasa anlamına gelirken. . felsefenin pratiğe yönelik alanlarından biridir. Hukuk düzeninin normları. onlarla sıkı ilişki içinde olan hukuksal yanıyla ilgilenir. bu normları benimsemesiyle etik temellerine kavuşur. ahlak normlarından farklı olarak. aykırı eylemler karşısında cezai yaptırımlarla tehdit eden yasalar olarak ortaya konur.• 2. bir yandan özgürlük ilkesine. bir yandan da hukuk ve anayasaya bağlanmıştır. hukuk normları da siyasal düzeyde hem belirlenir hem de işler hale getirilir ve insanın ahlaki kişi olarak. yazılı olan ve yaptırımlarıyla birlikte dile getirilmiş kurallardır [3]. hukuk normları yasalara bağlanmış. Hukuk Felsefesi • Hukuk felsefesi ya da felsefi hukuk öğretisi de. Siyasal eylem.
hoş görmeme ve hor görme ahlakdışı davranışı cezalandırmak için çok önemli olabilir. ne var ki. Ancak hukuk normlarından farklı olarak ahlaki normlar çiğnendiklerinde dava edilemezler. ahlaki normun ihlali aynı zamanda hukuksal bir yasanın ya da normun zedelenmesine yol açıyorsa. . dava edilebilirlik özelliği gösterir: mahkemede bilerek yanlış ifade verme.• Örneğin ayıplama. gibi [3]. bir sözleşmede sahtecilik yapılması vb.
tartışmaya değer her kuramın karşılaşacağı bilimsel talepleri de karşılaması gerekir. nasıl bir dünya görüşüne sahip olduğunu bilmek zorundadır. özellikle de antropoloji.• • 2. . Üçüncü olarak. normlarının haklılığını ve meĢruiyetini eleĢtirel olarak sorguladığı. ahlak ilkesi aracılığıyla. ahlaki talebin adresi olarak insanın kim olduğunu ya da ne olduğunu bilme zorundadır. kuramsal felsefeyle. Bu nedenle etik antropolojiye yönelir. eylem değil. siyaset ve hukuk felsefesiyle sıkı bir iliĢki içindedir. Kuramsalın buradaki anlamı şudur: Bu disiplinlerin ağırlık noktasını bilgi oluşturur. Kuramsal Felsefenin Disiplinleri Etik. Bu yönüyle de etik. Ayrıca insanın “bütün bir olma durumu” içinde nasıl bir rol oynadığını. pratik felsefenin temel alanı olarak.2. metafizik ve mantıkla da iliĢki içindedir. Ancak insan pratiği bağlamında ahlak ve ahlakilik ilişkisini yeterli derecede kurabilmek için etik. Ayrıca etiğin. normatif felsefe disiplinleri içinde en temel olanıdır. Bu bağlamda da metafiziğe yönelir. normatif yasaların yapılandırılması için hangi akıl araçlarından yararlanabileceğini bilmesi gerekir. bunun için ise mantığa yönelir [3]. Bundan dolayı etik.
Antropoloji • Felsefi antropoloji insan özünün ne olduğu sorusuyla uğraşır. . değişmez karakteristik özellikleri felsefi antropolojinin dayanağını ve çıkış noktasını belirler. İnsan varlığının bütün tarihsel dönüşümlerinin önünde yer alan doğal. antropoloji bu dayanakları yönüyle her zaman insanı açıklayan bir doğa felsefesidir [3].• 1.
• 2. . Klasik metafizik sistemler. Etik böyle bir çizgide. Bu insan “olma-durumu”na ilişkin antropolojik sorunun kapsamının büyük ölçüde geliştirilmesi anlamına gelir.olan” ın “olma – durumu”nun üzerinde düşünür ve aynı zamanda “salt olma” durumunun ilkeleri üzerine kafa yorar. klasik metafizik “var olmakta . insanın ve onun Tanrısal faaliyete benzer pratiğinin de yer aldığı bütüncül geçekliğin spekülatif anlam tasarımlarıdır. metafiziğin bir parçasına dönüşüp bağımsız bir disiplin olma özelliğini yitirir [3]. Metafizik • Antropoloji insanın özü üzerinde düşünürken.
her bilim için biçimsel araçları hazır kılan disiplindir ve bu araçlar sayesinde bilimsel önermeler isteğe bağlı ya da keyfi olmayan. . Dolayısıyla mantık. mantığın araçlarıyla önermeler. Bir diğer deyişle. mantık bunlardan farklı formel bir bilimdir. Mantık • Antropoloji ve metafizik insanın özünü ya da “olma” durumunda olanın ilkelerini ele alan ve bilginin belli konuları ya da nesne alanları üzerine önermeler kurduğu ölçüde maddi temelli birer disiplin oldukları halde. Mantık. çelişkisiz) ya da yanlış olan bilginin biçimini araştıran biçimsel bir bilimdir. sistematik argümanlar halinde formüle edilebilir. tezler. yargılar vb.• 3. tutarlı. yani bilginin ne olası ve ne de gerçek nesneleri araştırılır. cümleler. maddi disiplinlerdeki önermeleri yargı ve argümantasyon yapıları açısından sınayıp değerlendiren ve bundan dolayı doğru (kendi içinde mantıklı. tersine tutarlı. doğru ve bilimsel olarak dile getirilebilir. Mantıkta ne belirli nesneler ne de nesne olma özellikleri söz konudur.
yöntemsel olarak nasıl kazanıldıkları ve bu ifadelerin argümanlarla nasıl kanıtlandığı açısından araştırır.Özgürlük.Bastonlu yaşlı adama yerini ver! “Etiksel mantık” olarak etiğin görevi burada. .Oğlum sana karşı ne yapmış olursa olsun gene de ona bir şans tanı. ihanet edilemeyecek temel bir etik ilkedir. . . Bir “etik mantığı”nın görevi. . Birincisi. . göstermesi gereken budur. etik.Ahlaki yargılar bir gerçeği öne sürmez. Örneğin. . etik gerçekleşmiş ya da henüz planlanan eylemler hakkındaki ahlaki yargılarla ilişkilidir.Arkadaşına haksızlık ettin. esas olarak yöntem eleştirisidir.• • • • • • • • • Etik açısından mantık iki nedenle önemlidir. dolayısıyla doğru olma yeteneği taşıyorlar mı. Mantıksal ölçütlere uyuyorlar mı. aksine belli bir eylemi yasaklar ya da ona izin verir [3]. Örneğin. İkincisi. kendi önermelerinin doğruluklarını kontrol etmek için mantığa ihtiyaç duyar. Mantığın ürettiği ifadeleri. böyle yargıların karakteristik özelliklerini açıklamaktır.
• 2.3. felsefe içinde bağımsız bir disiplindir. tek başlarına etikle ilintili olmayan. . Etiğin Alt Disiplinleri • İnsan pratiği bağlamında ahlak ve ahlakilik ilişkisi üzerinde düşünen etik. Bununla birlikte etik. ancak konusunun ya da konusu hakkındaki bilginin etik açıdan önemli yanlarını aydınlatmaya yarayan diğer kuramsal ve pratik felsefe disiplinlerinin bilgilerine başvurur [3].
Örneğin arsenik.• 1. bir pratiğin ahlakiliği olarak kavradığı niteliğine değil. Pragmatik akıl. Pragmatik • Pragmatik. istenilen başarıya götürüyorsa o zaman iyidir. hedeflenen amaca gerçekten de ulaşmaya en uygun olan tekil eylemlere yönelir. birini öldürmek için iyi bir araçtır. • Pragmatik açıdan bakıldığında bir eylem. etik alanındaki anlamıyla doğru eylem öğretisidir (Yunanca Pragma: Eylem. etiğin. istenene. yani hedeflenen amaca ulaşılmasını sağlamak için. öte yandan suya düşen ve yüzme bilmeyen birini boğulmaktan kurtaracak bir tekne de iyi bir araçtır [3]. Hedef ve amacın ahlaki olup olmadığı. mevcut araçları değerlendirip vereceği sonuçlar bakımından en iyi aracı seçen akıldır. faaliyet). araçsal akıldır. . eylemin niteliğini etkilemez. yapıp etme. Pragmatik düşünceler.
• 2. . Etik. Değerlendirme yapmayan ya da normatif talepler içermeyen. günlük yaşam pratiğinde genel bağlayıcılık talebiyle ortaya çıktıkları ve belirli bir eyleme çağırdıkları şekilleriyle içerir. Meta-etik önermeler ise meta-ahlaki önermelerden farklı olarak ahlak ve onunla bağlantılı konular hakkında herhangi bir iddiada bulunmayıp etik (bilimsel) cümleler.Kötü sonuçlara yol açmaması için şimdi doğruyu söylemen gerekir. Etik için önemli olan dört farklı ifade boyutunu ve mantıksal-kuramsal düşünme düzeyini birbirinden ayırt ederek aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür. Diğer deyişle nasıl ahlak. .Ahlaki önermeler normatif (değerlendirici) önermelerdir. kuramlar. Örneğin. Bunlar. etiğin inceleme konusu ise. etik de meta-etiğin konusudur. Meta-etik • • • • • • Etik üzerinde düşünmeyi eleştirel maksatlarla etiğin talepleri ve sınırları açısından inceleyen düşünce meta-etiktir. ama değer ve normlar hakkında bir şeyler öne süren önermelerin gündeme geldiği yerde meta-ahlaki önermeler söz konusudur. tekil ya da genel buyrukları ve değer yargılarını. . sistemler hakkında konuşur. eleştirel olarak kendi çözümlemesini yöntemsel-sistematik açıdan sorguladığında ve ilkelerinin doğruluğundan emin olduğunda meta-etik olur [3].
ondan şöyle ya da böyle bir eylem talep edilemez. Bu önermeler gerçek ahlaki ya da ahlaki açıdan önemli davranış biçimlerini. bir eylemin olası sonuçları içinden mümkün en çok yararı niceliksel yönden kesin olarak sağlamak istediği yerde zorluklarla karşılaşmaktadır [3].• . Örneğin.Doğrunun işi rast gider. yeniden kurulur ve bilimsel açıdan eleştirel olarak değerlendirilir. Bunlar aracılığıyla kişi bir eyleme çağrılamaz. kişisel ahlaki yargıdan kaçınarak betimler. yeniden kurar ve açıklar. ama muhatapların hepsine. özgürlüğün özgürlük adına gerçekleştirilmesi gerekir. çözümler. • • • . Örneğin. Kızılderililerde. ikinci dereceden betimleyici önermelerdir. betimleyici önermelerdir. Bunlar aracılığıyla eylem ve davranışlar değil. yararlılık ilkesinin ahlakın ölçütü olduğunu ileri sürmektedir. etik kuramlar ve sistemler betimlenir çözümlenir. dolayısıyla da genel olarak kişiyi herhangi bir eyleme girişmeden önce eleştirel bilinç ve irade oluşturmaya zorlayan ikinci dereceden normatif önermelerdir. doğrudan bir eylem talebinde bulunmayıp eylemlerin ahlakiliğini değerlendirme ölçütüne yönelen. Meta-etik önermeler. Her zaman ve her yerde. Etik önermeler.Meta-ahlaki önermeler. kahramanlık ve zafer simgesidir. Örneğin. Faydacı etik. • • • . yüzülen kafa derisi.
insan bilgisinin (özellikle de ahlaki bilginin) biçimsel yapıları sorununu ve bilimsel argümantasyonu paylaşır. felsefenin pratik bir disiplini olarak diğer pratik ve kuramsal disiplinlerle yakın bir ilişki içindedir. • • . evrende insanın konumunun ne olduğu sorunsalını.4. Etik. kendine özgü. metafizikle. Etik.ahlakilik ilkesinin kayıtsız şartsız geçerli olma talepleri açısındanölçtüğü için de etik. siyaset ve hukuk felsefesinin konusu olan insan pratiğini felsefe ve hukukla paylaşır. mantıkla. metafizik ve mantığın salt kuramsal bilgilerini. insana duyulan merak ve ilgiyi. bu kuramsal felsefe alanları karşısında. ahlakilik ilkesi açısından insan eyleminin anlamı üzerine yansıtarak özerkliğini korur [3]. pratik felsefenin tüm diğer alanlarının temel bilimidir. Etik antropolojiyle.• • 2. antropolojinin. Etiğin Özerkliği Etik. özerk bir bilimdir. ama ahlakla ahlakilik ilişkisi üzerinde gerek kavramsal gerekse kategorik olarak akıl yürüten tek bilim olduğundan. Siyasi ve hukuki taleplerin insan eylemini ne kadar belirleyici ve bağlayıcı olduğunu .
nerede. siyasal partiler. Bireylerin yaşamsal çıkarları ile böylesine doğrudan ilgili kararlar verilirken. Genel etik ilkelerinin belirli yaşam ve eylem alanlarına uygulanmasıyla özel somut bir etik olur. bürokratlar. politikada etiğin en temel öğelerinden biridir [1]. Politik ortamda seçmenler. Politikada Etik • • Politikanın en önemli sorunlarından birisi “bölüşüm” dür. baskı ve çıkar grupları ise devletten elde edecekleri kazanç ya da rantları maksimize etmeye çalışırlar. prestij v. çatışmaya dönmesini önlemenin tek yolu. makam. bu kararların çok sağlam bir haklılık zeminine oturtulması olabilir. insanların yaşamsal çıkarları hakkında kararlar veren bireylerdir. olanakları koruyabilmek için bütçeyi. Politik kararların ve uygulamaların haklı ve adil olup olmadığına ilişkin etik yargılar. Uygulamalı Etik • Etik sadece özerk (kuramsal) bir bilim olarak değil. ne zaman ve nasıl alacağına veya alamayacağına ilişkin kararlar bütünüdür. Bu durumda.b. 1. yeniden seçilebilmek için oylarını. kimin neyi.5. kamusal mal ya da hizmetlerden elde edecekleri faydayı. Politika. çıkar çatışmaları ile dolu olmasıdır.• 2. Politikacılar. işin sonunda fiziksel mücadeleye. uygulamalı bir bilim olarak da yapılabilir. . politikanın en temel özelliklerinden birisi.
• 2. . En genel anlamıyla hukuk. toplumda düzen sağlamaktır. toplumu düzenleyen ve kamu gücü ile desteklenen kuralların bütünüdür. üzerinde ciddiyetle durulması gereken bir konudur [1]. yasaların uygulanması sürecinde ortaya çıkan haksızlıkları düzeltme işlevini yüklenen ve bağımsız olarak işlemesi gereken bir sistemdir. Hukukta Etik • Hukuk. Toplum düzenini ve adaletin işlemesini sağlama görevlerini üstlenen bir sistem olan hukukta etik. toplumun bireylerine adalet dağıtan. Hukuk düzeninin amacı.
öğrencilerin mutlu. Eğitim kurumları dil. ırk. Okul yöneticisinin eylemleri. demokratik bir toplumun değerleri ile bütünleşmeli ve evrensel etik ilkeler tarafından yönlendirilmelidir. Eğitimde fırsat eşitliği. • . Okullar. felsefi düşünce. zihin ve beden özrü farkı gözetilmeksizin herkese açıktır. sağlıklı ve özgür biçimde yaşayarak kendilerini gerçekleştirdiği yerler olmalıdır. bu amaçlara ulaşmada izlenecek yöntemlerin belirlenmesi de etik tartışmaları gerekli kılmaktadır. din. kişilerin eşitliğinin kabul edilmesini ve kaynakların adil olarak dağıtılmasını içerir [1]. Eğitimin amaçları kadar.• • 3. topluma ve yeni kuşaklara verdiği zararlar da ciddi etik tartışmalarını gerektirmektedir . cinsiyet. öğrencileri başarısızlığa iten uygulamalar ve eğitim standartlarının düşürülmesi ile eğitimde reform hareketleri olarak sunan politikaların. toplumun bütün üyelerine saygılı olmayı. Eğitim yönetiminde etik ilkeler. Etik ilkeler. herkese potansiyel gücünü optimum düzeyde üretime dönüştürecek nitelik ve nicelikte bir eğitim verilmesidir. farklı kültürlere ve düşüncelere karşı hoşgörüyü. yönetici ve öğretmenlerin davranışları ile yansımaktadır. Eğitimde Etik Eğitim bir haktır ve hiç kimse eğitim hakkından yoksun bırakılamaz. Her öğrencinin öğrenebilmesi için çalışmaktan çok.
Tıp ya da doktorluk etiği. Yani doktorun öncelikli ödevi. hastaya. Yardıma gereksinim duyanlar. bu durumda hastalardır ve onlara yapılması gereken yardım esas olarak tıbbidir. doktorun kendisine insancıl davranmasını ve kendisiyle ilgilenmesini beklemek gibi haklı bir talebi olan bir insan olarak saygı duymakla da yükümlüdür doktor. Bilgilendirme yükümlülüğü vb. hastaya zarar vermeden ya da hastanın iradesine karşı bir davranışa girmeden. onun sağlığını korumak ve hastanın yeniden sağlığına kavuşması için gerekli araç ve yollara başvurmaktır. doktorun faaliyetlerini. İnsan üzerinde deneyler. • . Organ nakli. Bunun dışında Dünya Sağlık Örgütü‟nün 1948 Cenova bildirisinde yeniden kaleme alınan ve bugün de hala geçerli olan Hipokrat Yeminine göre de doktorlar hastalarına salt onarılacak bir teknik nesne gibi davranmamakla yükümlüdür. Eski Yunanca‟dan gelen bu sözcük “yükümlülük bilgisi” anlamına gelmektedir [1]. Yapay yoldan insan yaşamı üretme.• • 4. Bitkisel yaşam. Tıbbi Etik Tıp alanında hekimlerin tutum ve davranışlarını etik yönden belirleyen alan “Deontoloji”dir. Tıbbi etiğin önemli sorunları olarak bugün öncelikle tartışılan konulardan bazıları şunlardır: Ötanazi. [3]. yardıma muhtaç olanlara gerektiği şekilde yardım etme biçimindeki genel normun somutlaştırılması olarak görür.
bilimsel araştırmalarda. sonuçları tahmin edilemeyen modern teknolojiler nedeniyle tehlike altına girdiği her yerde gereklidir. • Biyoetik. gerek insan hayatının gerekse de insanın özgürlük ve onurunun.• 5. Biyoetik. genelin çıkarını dikkate alarak teknolojik müdahalenin sınırlarının çizilmesi şarttır. sadece tıp etiğinin ana konusu olan insan hayatı değil. hayvan ve bitkilerin daha iyi bir yaşama kalitesine ulaşmaları için kalıtımın özünü iyileştirmek amacıyla geliştirilen gen teknolojileri. Biyoetik • Biyoetiğin konusu hayattır. bu ilkenin zedelenmesi ancak müdahaleye muhatap olacak yurttaşların rıza göstermesi şartıyla mümkündür [3]. İnsan. özellikle gen teknolojileri aracılığıyla gündeme gelmiştir. Çünkü kötüye kullanılma ya da önceden görülemeyen zararlara yol açabilme olasılıkları nedeniyle tehlikeli olmaları söz konusudur. günümüzde giderek endişeyle karşılanır olmuştur. doğada var olan tüm organizmaların hayatıdır. Teknoloji sayesinde yapılabilir ve mümkün olanın peşine çılgınca takılıp sorumsuzca davranmak yerine. .
toplumsallaşma sürecini sadece doğal bir gelişme olarak değil. kıskançlık. merhameti.• • • 6. aynı zamanda hepsinin olabildiğince mutlu olmasına ve refaha ulaşmasına katkıda bulunacak bir davranışı öngörmektedir. özünde koşulsuz. aile. bir ölçüde bireysel etiği tanımlayan karşı parçadır. • . toplum. toplumun üyelerinin sadece fiziksel olarak yaşayabilmelerine değil. ihtiyaçlarını gidermek için diğer insanların yardımına ve onlar tarafından kabul edilmeye muhtaç bir sosyal varlık olduğundan. Bencillik.). nefret ve benzer doğal eğilimlere ve mizaca karşı sosyal etik. hoşgörüyü. adalet ve insan onuru) türemiş olup. İnsan. insanların birlikte yaşamalarından ve eylemlerinden belli biçimler ortaya çıkıp kurumsallaşmıştır (evlilik. Düzen ilkeleri ise temel etik ilkelerden (özgürlük. iktidar hırsı. mutlak bir talebe cevap verebilen ahlaki bir gelişme olarak da gerçekleştirebilmek üzere başkalarını sevmeyi. saygı ve barışı gündeme getirir [3]. içinde yaşadıkları topluluğa karşı sahip oldukları hakları ve yükümlülükleri vurgulayan sosyal etik. Sosyal Etik Tek tek kişilerin. eşitlik. devlet vb.
değer yükseltme gibi iktisadi eylemin talepleriyle birleştirmeye çalışır. yararlılık artırımı. Ġktisat Etiği • Ekonomi etiği ya da iktisat etiği sosyal etiğin bir alt alanını oluşturur ve iyi bir hayatın etik ilkelerini verimlilik.• 7.Ekonomik ve etik mal üretme öğretisi • .Özgürleşimci sosyal politikalar [3].Ekonomik ve etik değer kuramları • . . • Bugün ekonomi etiği içinde şu özel konular tartışılmaktadır: • .Ekonomik ve ahlaki yetkinlik • .Amaç.Ekonomik iktidar ve gücün sınırlandırılma imkanları • .Serbest pazar ekonomisi içinde etik yükümlülükler • .rasyonel ve teknokratik faaliyetlerin meşruluğu • .
[1]. Örneğin. . bir kişi. • Doğruluk • Tekzip ya da yanıt verme olanağı • Ayrımcılık • Gizlilik • Gerçek dışı yansıtma ya da kötü temsil etme v. Kitle ĠletiĢiminde Etik • Basın ve yayın organları genel olarak kitle iletişim araçları olarak adlandırılabilir. Toplumda önemli işlevleri yerine getirmesi beklenen kitle iletişim araçları ile ilgili meslekleri yerine getiren iş görenlerin bazı mesleki etik ilkelerine uygun davranması gerekmektedir.b. Bu araçlar bir iletiyi.• 8. kurum ya da topluluktan geniş kitlelere aktarırlar.
kesinlik ve güvenilirlik gibi centilmenlik ve dürüstlük ilkelerini uygulamak bilim adamının ahlakını oluşturan tavır ve tutumlardır. Bilim adamının topluma karşı. her özgürlük gibi sorumluluk gerektirir ve bundan dolayı da bu özgürlüğü kullanana. kendisi ile arasına eleştirel mesafe koymak. Gerçeği. yani dışa yönelik sorumluluğu içinde ise projelerin potansiyel riskleri üzerine dikkati çekmek. bilim insanının bilim yaparken uyacağı ahlaki talepleri yansıtır. Öte yandan rüşvet kabul etmemek.• • 9. Bilim adamına tanınan serbest araştırma ve öğretim/öğrenme hakkı. İçe karşı sorumluluğunu. Bilim Etiği Bilim etiği. her çeşit bilimsel araştırma ve deneye izin verileceği anlamına gelmez. meslek ahlakı dikte eder. doğruyu aramak ve bulmak için uluslar arası geçerli standartlara uygun bilimsel çalışma yöntemi izlenmesi şarttır. haklı ve meşru kılma yükümlülüğü getirir. zararlı olabileceği tahmin edilen ya da beklenen getirisiyle mantıklı bir ilişkisi olmayacak sonuçlara götürebilecek araştırmalardan vazgeçmek gibi davranış ve tutumlar yer alır [3]. Bilim özgürlüğü. • . yani araştırdıklarının hakiki durumlarının ne olduğunu ortaya çıkarmakla yükümlüdür. kötü niyetli kullanıma karşı uyarmak. Bilim adamının sorumluluğu hem içe hem de dışa karşıdır.
bugün yaşayan canlı varlıklar bir ekosistem olarak yerküreyle ilişkileri açısından yükümlülükler altına girmektedir.• 10. • İnsan dışındaki doğanın ve insana özgü doğanın birbirine sıkı sıkıya bağlı olması nedeniyle. Ekoloji etiği bu açıdan esas olarak geleceğin etiğidir [3]. . dünyayı sürekli ve düzenli biçimde sömürdükten ve bunun zararlı sonuçları zaman içinde artık görmezlikten gelinemeyecek boyutlara ulaştıktan sonra. doğaya bakışı değiştirmeyi gerekli kılmaktadır. Bu yükümlülükler sonraki kuşakları da içeren bir dayanışma topluluğunun bağrından türemektedir. Ekoloji Etiği • İnsan. Böyle bir çevre etiği. “çevreye karşı yeni bir ahlaki sorumluluk etiği” özellikle kaçınılmaz olmuştur.
• 11. Ancak barış etiği aslında. Bütün inanlar için küresel ölçekte bağlayıcı olan insan haklarında ifadesini bulduğu biçimiyle. temel ilkesi adalet olan siyasal etiğin kapsamı içinde yer alır. BarıĢ Etiği • Barış etiği çoğu kez ekolojik etik kapsamında görülmektedir. insanların birbirleriyle de barış içinde (dünya barışı) yaşamasını hedeflemişlerdir. “haklı” amaçları gerçekleştirmenin aracı olarak gösterilmek istenen silahı ve savaşı yasaklar [3]. Bilindiği gibi çevreciler ve Yeşiller sadece doğayla barışı değil. . bütün insanlığı bir dayanışma topluluğu olarak kavrayan adalet anlayışı.
spor dünyasında ahlaki değerlerin yerini parasal değerlerin alması gösterilmektedir. Galibiyet sporcuya aşırı övgü.• 12. Yüzeysel olarak bakıldığında spor ve etik dışı davranışlar birbirine zıt kavramlar olarak görülebilir. galibiyetle elde edilen maddi ve manevi kazançlar çok büyüktür. yarışma ve mücadele anlayışıyla yapılan fiziksel etkinliktir. davranışların etik açıdan kontrolünü ortadan kaldırmaktadır [1]. oyun. şöhret. . Çünkü. fizik kondisyonu iyileştirmeyi amaçlayan. rekor ve sporla ilişkili büyük maddi kazançlar getirebilmektedir. bir çok sporcu ve spor kuruluşları şike yapmakta bir sakınca görmemektedirler. Sporda Etik • Spor. Bir çok spor olayında ne olursa olsun kazan felsefesi. Sporcular yarışmalara katılabilmek için bazı şartları yerine getirmek zorundadırlar ve belli standartlara uygun davranmalıdırlar. Bununla birlikte. Sporda etik dışı davranışların temel nedeni olarak. Çünkü spor karşılaşmaları belirli kurallara bağlanmıştır.
ve 5. bölümlerde daha detaylı olarak incelenecektir. .• 13. Dolandırıcılık. savurganlık ve yetkiyi kötüye kullanma gibi etik dışı davranışların devlet yönetiminde yeri yoktur ve bunun bedeli yetersiz ve niteliksiz hizmettir. Kamu Yönetiminde Etik • Kamu görevlileri. • Konu 4. her gün kendilerinin kişisel ve mesleki dürüstlüklerinin ve erdemlerinin denendiği durumlarla karşılaşırlar. Bu yüzden her düzeydeki kamu görevlilerinin etik dışı davranışları reddetmesi gerekir [1].
İnsan iyi olanı yapabilir. ahlaki açıdan yapılması gereken davranışı gerçekleştirmeyi reddedebilir. yeri değişmez referans noktası olarak göstermesi.koşulsuz. pratikte doğrudan eylem ve davranışları tayin etme anlamında etkin değildir. kötülük yapma özgürlüğü olarak da tezahür edebilir. ama aynı zamanda insan pratiği açısından büyük önem taşımaktadır [3]. Kişi uygulamada.6. ahlaki olarak görülen eylemi gerçekten de yapmaya zorlamaksızın sadece eylem yapma iradesini ahlaki açıdan belirlemesinde yardımcı olur. etik de kişiyi. böylece ulaşılması arzu edilen yere götürecek yolun belirlenmesini mümkün kılması durumunda olduğu gibi. Ġnsan Pratiğinde Etiğin Önemi Tıpkı pusulanın. Pusula kişiye yalnızca doğru yolu bulmasında yardımcı olur. hatta sonuçta ahlaka aykırı olarak davranabilir. yalnızca iyi olanı yapma özgürlüğü değildir. etik de. İnsan özgürlüğü. özgürlük düşüncesini. iyi olmayanı da yapmaya kalkışabilir. İnsanın günlük pratiğinde etiğin sağlayacağı fayda açısından sonuç olarak şu söylenebilir: Etik.• • 2. ama yapmayabilir de. kuzey yönünü. çıkış noktası ve hedefi arasındaki ilişkiye bakarak. mutlak referans noktası olarak önümüze koyar.bir eylemi. sabit. gerekli eylem olarak belirlememizi mümkün kılan. • . ama onu bu doğru sayılan yolu fiilen izlemeye zorlayamaz.
çözüm önerileri geliştirmek durumunda olduğu üç temel sorun alanı bulunmaktadır [3]. ahlak filozoflarının hepsince etiğin temel ve sabit sorunları olarak kabul edilen sorunlardan söz etmek mümkündür. Ahlaki eylem bilimi olarak etiğin. • mutluluk • özgürlük • iyi ve kötü . ETİĞİN TEMEL SORUNLARI • Ele alınan konular ve ağırlık verilecek noktalar birbirinden çok farklı olmalarına rağmen.• 3.
Şans ve mutluluk kavramlarının yerleşik çağrışımlarına tamamen aykırı kullanıldığı kavramlar da vardır. Günlük hayatın dilinde “mutluluğun” iki temel anlamı söz konusudur: Bir insan. gerçekleşmesine amaçlı bir şekilde çalışarak ciddi ölçüde katkıda bulunduğum bir şeydir. Gerçi mutluluğu yaratmak için bizzat çok şey yapılması gerekir. ama normal bir çaba göstererek ulaşamayacağı şeylere sahip olduğunda o kişinin şanslı olduğu söylenir. aksine. haz veren bir şeyin. O halde etiğin.• 3. . büyük ölçüde bana bağlıdır. kişisel çaba göstermeden insanın kucağına düşmesi demektir. doğal olan mutluluk çabasının ahlaki açıdan açıklanıp açıklanmayacağını ve nasıl açıklanacağını göstermek için onu sorun olarak ele alması gerekmektedir. insana özgü. Şanslı olmak demek sevinç. Burada mutluluk. olmaz mıyım. ama gene de yalnızca bana bağlı değildir [3]. Gerçekten mutlu olur muyum. beklenmedik bir şekilde. insanın doğası gereği mutlu olmaya çalıştığı şüphe götürmez bir gerçektir. benim yapıp etmemden bağımsız olmayan.1. Örneğin mutluluk insanın elindedir deyişi böyle bir bağlama örnektir. şansı yaver gittiği için bir tehlikeden kurtulduğunda ya da çok arzu edilen. ama gerçekten olabilmesi için bir parça da olsa şans gerekir. herkes mutlu olmayı farklı da yorumlasa. Mutluluk • • • İnsanoğlu mutlu olmayı ömür boyu başaramasa da. Ama bu “yaratılabilir” mutluluğa büyük çabalarla da olsa kolayca erişmek mümkün değildir. ulaşmak için planlı bir şekilde tüm gücümle çabaladığım. benim üretmediğim ya da denetimimde olmayan bir durum değildir.
(kişinin kendisi ya da başkaları aracılığıyla oluşabilecek) her türlü belirlenimden önce gelen kuralsız.ilkece başkasının özgürlüklerini kollayan. Neyi istediğine ve arzuladığına bakılmaksızın. henüz farklılaşmamış.ve özgürlüğü ötekilerin özgürlükleriyle birleştirerek onu. dışarıdan belirleyici baskılardan kurtularak kullanmalıdır. ahlaki özgürlük. Özgürlük ve Determinasyon Özgürlük ve determinasyon sorunuyla. .başkalarının özgürlükleriyle bağlantılı olan. .• • • 3. tepeden tırnağa doğasınca belirlenmiş olup olmadığı sorunuyla hem ahlak hem de ahlakın bilimi olan etik doğrudan ilişkilidir. mutlak pratik ilke (kesinlikle bağlayıcı) olarak gören bir özgürlük anlamına gelir. meşru olarak isteyebileceği şeyi bağımsızca belirlemek için kişi ahlaki özgürlüğünü bizzat kendisi. . • • • • . iradi özgürlüğü tanımlarken.2. Keyfilik kavramı. yani insanın doğuştan. herkesin istek ve ihtiyaçlarını giderme baskısına hemen boyun eğmeyeceğini ve bu baskının arkasında kendisini sürükleyen şeyin ne olduğunu soracağını umabiliriz.
kendi kendini sınırlamasını sağlayan bir buyruktur bu. doğası gereği sınırsız. düşünce ve basın özgürlüğü toplanma ve seçim özgürlüğü din ve vicdan özgürlüğü bilimsel araştırma ve öğretim özgürlüğü seyahat özgürlüğü. üç beş kişinin özgürlüğü ve geri kalanların bu özgürlüklerden yoksunluğu değil. herkesin özgürlüğüdür. hegemonya ve baskı amacıyla kötüye kullanılan mülkiyet özgürlüğü gibi amacından saptırılmış özgürlükler. Bu özgürlükler de sınırsız ve kuralsız değildir ve ahlaki özgürlük ilkesine tabi ve bu ilkeye göre yükümlüdürler. Kant’a göre iradenin bizzat özgürlükten hareketle özgürlük adına kendine bir yasa koymasında kendini belli eder. düşünce terörüne dönüşen düşünce özgürlüğü. artık özgürlük olarak tanımlanamaz ve ahlaki açıdan yargılanmaları gerekir [3].• • • • • • • • • • • • Özgürlüğü bu şekilde “ahlaki istemenin içindeki mutlak olan şey olarak benimsemek” . Ahlaki özgürlük. ama aynı zamanda özgürlük adına başkalarının özgürlüğünün sınırında kendini sınırlama ve şartlı olma çelişkisini içermektedir. kastedilen özgürlük. yalnızca kişisel çıkarı göz önünde bulunduran vicdan özgürlüğü. mutlak özgür olma. amacı özgürlüğü ortadan kaldırmak değil. Örneğin. mülk edinme özgürlüğü. kuralsız başıboş olduğu düşünülen keyfi irade özgürlüğünün. tersine özgürlüğü asıl ahlaki anlamda otaya koyup korumaktır. Demokratik anayasalarda belli temel özgürlükler yasal olarak güvence altına alınmıştır. . gerçekleri çarpıtan basın özgürlüğü. diğer deyişle.
iyi bir araba. Hırsız. yani çalma işinde iyiyse iyi bir hırsızdır. İyi bir yemek. Etik bu kavramların ağırlıklı olarak ahlaksal niteliğiyle ilgilenir. kötü niyet ve hoşa gitmeyen gibi anlam bağlantıları kurar. Eğer lezzetli ve kolay sindirilebiliyorsa. o şey iyi ya da kötü olarak değerlendirilebilir. İyi ve Kötü “İyi” sıfatını günlük yaşantımızdaki değer yargıları içinde çok sık kullanırız. Bu. kötülüğün kendisi. Örneğin. “Kötü” ise. “kötü”dür ve “kötü” burada ahlaki bir yargıyı ifade eder. kendisi bizzat iyi olan demektir. iyi bir insan der dururuz. yani ağız tadını ve yemek ihtiyacını tatmin ediyorsa yemek iyi yemektir. becerikli ve hızlı. “kötü not” ahlaki bir yargı oluşturmazken. dolayısıyla kendi başına “iyi” değildir. Araba hızlı ve güvenli. iyi bir müzik. iyi bir eylem. yani kullanımı iyiyse iyi bir arabadır. Ahlaki iyi ise. işlevini gereğince yerine getirebilmesi için bir şeyin nasıl olması gerektiğini belirleyen iyi ölçütü ya da standardı açısından.. • • • .3. bir başka şey açısından ya da bir başkası için bunlara uygun amacı temsil etme anlamında değil. Araçsal anlamıyla iyi olarak tanımlanan her şey.• • 3. yalan söylemek. iyi olma ölçütünü kendi içinde barındıran başka bir şeye uygun ve denk düştüğü için iyidir.
yanlıştır.• • • • • • • İyi ve kötü ilk ve en eski (ahlaki) anlamıyla. bizzat kendini (özgür olma ya da olmama bakımından) belirleyecek iradenin nitelikleridir. mutlaka iyi olması gerekmez (Örneğin. suya düşen çocuğu kurtaran birinin. eylem doğru ya da yanlış olarak değerlendirilir. zengin birinin çocuğu olduğunu bildiği ve o kişiden yüklü miktarda para almayı umduğu için kurtarması). Amacına ulaşmazsa. Ama tersine. Bir eylem amacına ulaşırsa doğrudur. irade aracılığıyla belirlenen amaca gerçekten götürüp götürmemesi açısından ele alındığında ( bu amacın kendi başına ahlaki olup olmadığına bakılmaksızın). kendiliğinden iyi ya da kötü değildir. eylem ahlaki değil de pragmatik bakış açısından. diğer bir deyişle. ama büro kapalı olduğu için geri döndükten sonra olayı unutup eşyayı bir kenara atan kişinin durumunda) [3]. Ya da ters yönden ifade edilirse: Her doğru eylemin. Ahlaki bakımdan iyi bir eylemin mutlaka doğru olması gerekmez (Örneğin. aksine kaynağını oluşturan iyi/kötü iradesiyle ilişkili olarak iyi ya da kötüdür. başka deyişle eylemin kendisi. Ahlaki bakımdan kötü bir eylemin de mutlaka yanlış olması gerekmez (Örneğin. bulduğu bir eşyayı kayıp eşya bürosuna götüren. Ve her yanlış eylemin de mutlaka kötü olması gerekmez (Örneğin. bu eylemin ahlaki değeri yalnızca türetilmiş bir anlam içerir. yardım etmek için çok geç kalınmış olabilir ya da yapılan yardım yeterli olmayabilir). doğrudur). çocuğu sadece kurtarması gerektiği için değil. ölüme mahkum bir hastayı acı vermeden öldürmek için biraz fazla dozda ilaç vermek. Bir eylem iyi ya da kötü olarak değerlendirildiğinde. .
üretim ve verimin artırılması iken. sorunların çözümünde yaratıcılık gerektirir ve bazı genel kuralların davranışlara rehber olarak alınmasını zorunlu kılar. hakların ve sorumlulukların adil olarak paylaşımını gerektirir. Birey olarak tek ve değerli olmalarından dolayı saygı beklerler. Emeklerinin karşılığını almak ve kendilerine ilişkin olarak verilen kararlara katılmayı arzu ederler. özgür bireyleri olarak iş görenler. çatışmaların örgüt ve bireylerin yararlarını gözetecek şekilde çözümlenmesini. çağdaş ve demokratik bir anlayışla yönetilmeyi beklerler. doğru-yanlış ayrımının kişiye görelikten çok. örgütün kaynaklarının bir kişi ya da grup için değil örgütsel amaçları gerçekleştirmek için kullanılmasını. insan olmalarından dolayı kazandıkları hak ve özgürlükleri kullanmak isterler. İşte iş görenlerin davranışlarına yön veren ve iyi-kötü. Bu süreç içinde yerine getirilmesi gereken işlevler ise. .• 4. başkalarını yakından ilgilendiren ve etkileyen kararlar almayı. evrensel kabul gören ölçülere göre belirlenmesinde etik ilkeler çok önemli bir işlev görmektedir. iş görenlerin yansız olarak değerlendirilmesini. örgütsel ve bireysel gereksinimlerin karşılanmasını. Çağdaş toplumun. karar ve politikaları herkesin yararına olacak şekilde uygulamayı. Klasik yönetimde temel amaç. ister nadiren otaya çıkan durumlar olsun. YÖNETĠMDE ETĠK • • Yönetim süreci sürekli olarak. emeğin değerinin verilmesini. ister tekdüze. İş görenler. çağdaş yönetim üretim ve verim kavramları kadar iş görenlerin gereksinimlerinin karşılanmasını da temel amaçlar arasına katmıştır. örgütte yapılması gereken görevlerin iş görenlere adil olarak paylaştırılmasını.
gücün adil bir şekilde kullanılıp kullanılmadığının ve uygulanan seçimlerin haklılığının yargılanmasını içerir [1]. doğru değerlerin kararlaştırılması. yöneticileri sürekli olarak etik sorunlarla yüz yüze getirmektedir. İş görenler. adam kayırma. orta düzey yöneticilere aktarılmalı ve örgütün tüm iş görenlerine yayılmalıdır. tutumlarını ve inançlarını topluma taşımakta ve aileleri. Örneğin. Örneğin.• • • • • Mesleki ve toplumsal değişmeler. iş görenlere olumlu ve örnek davranışlar sergilemek gibi bir toplumsal sorumluluğa da sahiptirler. * Mesleki eylemler: Bu grup. kaynakların yanlış kullanımı veya bazı çıkar çatışmaları bu gruba girmektedir. iş görenlerin işten atılmaları bu tür örneklerdir * Günlük yönetim işleri: Bu grup. arkadaşları ve etkileştikleri diğer bireyler yoluyla yaymaktadırlar. . örgütlerin ve bireylerin şekillendirilmesi. Etik davranışların benimsenmesi üst yönetimde başlamalı. işyerinde biçimlenen ideallerini. Yönetsel etik üç bölümde ele alınabilir. gücün kullanımı. * Kişisel uygulamalar ve ahlaki sorunlar : Bu bölümdeki etik sorunlar. yöneticilerin yasadışı olan ancak kişisel doyum veya kazançla sonuçlanan etik seçimlerini içerir. yöneticilerin mesleki konularla ilgili olarak yaptığı etik seçimleri içerir. sorun çıkmasını önlemek için ilgili tarafların baskılarına boyun eğme. Bu açıdan yöneticiler.
Bu sorunlar ortaya çıkar. ikinci gruptakiler kadar yoğun.• • • Birinci grup. v. yolsuzluk. iş görenlerin kişiliklerinin gelişimi ile yakından ilgilidir. ya da kayırma. yoğun ve ortaya çıktığında üzerinde durulması gereken etik sorunlardır. rüşvet. mesleki etik konusundaki duyarlılıklarının geliştirilmesi ve etik ilkeleri bir davranış biçimi haline getirmeleri.b. Tüm kamu görevlilerinin ve yöneticilerinin. iş yaşamı ve örgütsel amaçlara ulaşılması açısından büyük önem taşımaktadır.b. Bununla birlikte bu gruptaki sorunlar kısa dönemlidir. Etik ilkeler içinde yer alması gereken. İkinci gruptaki sorunlar ilişkili tüm taraflar için olağanüstü karmaşık. yaranma. daha yaygın ve örgüt üzerinde daha uzun dönemli etkileri olan sorunladır. Doğruyu yanlıştan ayırmak ve doğru olanı seçip. bencillik. Ancak bu sorunlar sürekli. Çeşitli olasılıklar ve durmadan değişen koşullara göre en uygun tepkileri ve davranışları geliştirmek. belirli bir seçim yapılana kadar yoğunlaşır ve daha sonra seçeneğin uygulanması ve aşamalı olarak kabul edilmesi ile ortadan kalkar. kavramlar. dürüstlük. Erdemlerin kazanılması. uygulamak kolay kazanılan bir nitelik değildir. etik kararların alınmasında en az sorun yaşanan gruptur. Üçüncü gruptaki sorunlar. çıkar sağlama. Çünkü kişisel bakış açılarına göre iş görenler bu kavramların içini diledikleri gibi doldurmak eğiliminde olabilirler [1]. yasal düzenlemeler ve toplumsal beklentilerin zaten mevcut olması nedeniyle. acil ve tehlikeli tepkiler yaratacak türden olmayabilir. adalet. yansızlık. uzun süren deneme ve yanılmalardan sonra gerçekleşir. etik dışı davranışlardan ne anlaşılması gerektiğinin açıkça tanımlanmasında yarar vardır. eşitlik v. .
herkese temel eşit hak ve ödevler tanınmış olmasını. kişinin erdemlerinin toplumca ve toplumun tüm üyelerince güvence altına alınmış bulunmasını öngören ve dile getiren etik ve hukuk ilkesidir. Adalet • Temelinde eşit toplumsal koşullar ve olanaklar içinde tüm insanların özgürce ve çok yönlü gelişmesini. • 1. YÖNETĠMDE ETĠK ĠLKELER VE ETĠK DIġI DAVRANIġLAR • 5. Yönetimde Uyulması Beklenen Etik Ġlkeler • Bu kısımda. eşit hak ve sorumluluğun paylaşıldığı bir toplulukta kişilerin yaratıcı olarak iş görebilmesini. .1.• 5. her meslek için ortak sayılabilecek ancak yönetimde de mutlaka uyulması gereken etik ilkeler ve bu ilkelerin dayandığı temel kavramlar tanıtılmaya çalışılmıştır.
Bu şekilde. Eşitlik. kurallara aykırı davranmaları oranında da ceza verilmesini içerir. .• Genel olarak adalet. örgüte katkıları oranında haklarını. iş görenlere. yararların. dürüstlük ve adalet kavramları ile bütünleşmiş bir kavramdır [1]. • Yöneticiler. örgütte görevlerin. yükümlülüklerin. Örgüt açısından adalet. sıkıntıların. eşitlere eşit davranmayı içerir. sorumlulukların ve yararların eşit bir şekilde dağıtılmasından sorumludurlar. hizmetlerin dağıtılmasında uygulanacak sınırların belirlenmesini içerir. EĢitlik • Eşitlik. • 2. hak dağıtıcı adaleti yerine getirirler [1].
inanç ve yararları doğrultusunda çarpıtılması. daha sonraki eylem ve işlemlerin doğruluğunu da ortadan kaldırır. doğruluk ise ahlaklı davranışın temel ilkelerinden biri olarak kabul edilmiştir. ilişkilerde kendi sonlarını hazırlarlar ve güven ortamı ortadan kalkar. ama ondan farklı bir kavramdır. bireyin kendi duygu. yani sözümüze bağlı kalmak ve beklentileri gerçekleştirmektir [1]. . Dürüstlük ise. gerçeği sözlerimize uydurmak. Doğruluk gerçeği söylemek. Dürüstlük ve Doğruluk • Etik davranış.• 3. • Dürüstlük. • Doğruluk. yani sözlerimizi gerçeğe uydurmaktır. tüm yaşamın ve eylemlerin gerçekler üzerine kurulmasını gerektirir. düşünce. doğruluğu içerir. İçten ve dürüst davranmayan yöneticiler. her dönemde ahlak dışı. Yalan. başkaları ile ilişkilerde dürüst olmayı ve içtenliği gerektirir. Gerçeklerin. Oysa güven ilişkilerin temel unsurudur.
Tarafsızlık • Tarafsızlık ya da nesnellik. • Yönetici bir kamu görevlisi olarak.• 4. insanın bireyleri ya da nesneleri oldukları gibi görebilmesi ve bu görüntüyü bireyin kendi istek ve korkuları ile oluşturduğu görüntüden ayırabilmesidir. yöneticinin en önemli sorumluluklarından biridir. vatandaşlarla ve iş görenlerle ilişkilerinde yansız olarak davranmak ve hizmet sunmak zorundadır. . Yöneticilerin astlarına taraflı davranması. Nesnel olarak kişinin duygularını değil. Özellikle siyasal tarafsızlık. aklını kullanmasını gerektirir. iş görenlerin üstlerine karşı kapalı bir tavır içine girmelerine ve daha da önemlisi iş görenlerin adalet ve güven duygularının zedelenmesine yol açmaktadır [1].
Sorumluluk • En genel anlamda sorumluluk. kişiliğe bağlı haklardır. bir yöneticinin etik değerleri arasında öncelikle yer alması gereken unsurdur [1]. İkincisi ise bir işi yapmayı üstlenmek anlamına gelen “sorumluluk alma” dır [1]. dokunulmaz. insanın insan olma özelliği nedeniyle sahip olduğu. Genellikle iki tür sorumluluk vardır. üstlere hesap vermeyi içeren “sorumlu olma” dır.• 5. İnsan haklarının iyi anlaşılması ve bireylerin bu haklarına saygılı olmak. devredilmez ve vazgeçilmez nitelikte. • 6. . Bunlardan birincisi. belirli bir görevin istenilen nitelik ve nicelikte yerine getirilmesidir. Ġnsan Hakları • İnsan hakları.
özgürce etkinlikte bulunmasını. insanların yetişme ve gelişme yeteneğinden. insanın erdemleriyle. insan toplumunun gelişmesine ve insan soyunun daha da yetkinleşmesine ve özgürleşmesine yönelik düşünce ve çabaların bütünüdür [1]. Hümanizm • Hümanizm. . insancıllık çabası. insanın insancıl bir biçimde eğitilmesi öğretisi. insan varlığının insani erdemlerce biçimlendirilmesi. yaratıcı güçlerini ve yeteneklerini kullanabilmesini amaçlayan. insanın çok yönlü yetişmesini.• 7. kişiliğinin göz önünde tutulmasından yola çıkılarak.
örgütten etkilenirler ve kendileri de ortak amaçların gerçekleştirilmesi için ortaklaşa bir çaba gösterirler. Örgüte bağlı iş görenler. bu amaçla alana ilişkin yayınları izlemeyi ve eğitim programlarına katılmayı gerektirir. bir lider olarak hem kendi mesleki bağlılık ve gelişmesini hem de astlarının mesleki bağlılık ve gelişmesini sağlamaya çalışmalıdır. Ayrıca örgüt olanaklarının çevre yararına kullanılmasını sağlamak ve eğitim sorunlarına gönüllü olarak yeterli zaman ayırmak da bağlılığın gerekleri arasında sayılabilir [1] . meslekte gelişme ve ilerlemeye istekli olmayı. • Yönetici. Bağlılık • Örgütsel bağlılık. Mesleğe bağlılık.• 8. iş görenlerin örgüt üyeliklerini sürdürmeleri ve örgütte kalmak istemeleri olarak tanımlanabilir.
huzur. Bireye ve topluma güven. yargısız uygulama yapılmaması. mutluluk ve rahatlık verir [1]. suçlunun kısa sürede yakalanıp cezalandırılması. yasaların kişilere göre çifte standartlı olarak uygulanmaması. Hukukun Üstünlüğü • Hukukun üstünlüğü ilkesinin yaşama geçirilmesi. yetkili kişi ve kuruluşların yasalara saygılı olması. hukuk üzerinde politik baskı olmaması. hukuk sisteminin sağlıklı ve düzenli çalışmasını sağlar. hukuk düzeninin toplumda egemen kılınması. .• 9.
başkalarına egemen olmanın değil. sorumluluğu. Yöneticinin. insanlarla birlikte çalışma gerekliliği. insanları sevmesini de gerekli kılar. • Yöneticinin. sürekli olarak insanlar için. başkasının yetişme ve gelişmesi için istek duymayı gerektirir. . ilgi ve bakımı. İş. Sevgi • Sevgi.• 10. Sevgi. saygı ve bilgiyi. yalnızca insanlara yöneltilen bir duygu değildir. mesleğini de sevmesi gereklidir [1]. Sevgi. insanın kendisiyle ve başkalarıyla yaratıcı bir ilişki kurması demektir. başkalarına hizmet etmenin bir aracı olarak görülmelidir.
hatta bunun da ötesinde aykırı görüş ve düşüncelere sıcak ve sevecen bir yaklaşım içinde olmak hoşgörünün çerçevesini çizer [1]. Türkçe‟de bu kavramın karşılığı katlanmak. tahammül edebilmek ve bunlara özgürlük tanımak. • Hoşgörü. tahammül etmek. Latince “tolerate” kökünden gelmektedir. yasalara ve etik kurallara aykırı olmadıkça. HoĢgörü • Hoşgörü Batı dillerinde “tolerance” sözcüğü. sevilmeyen ya da onaylanmayan şeylerin varlığına tahammül göstermektir. Başkalarının düşünceleri çok aykırı ve ters olsa bile. dayanmak şeklinde karşılık bulmaktadır. .• 11.
kimsenin inanç ve düşünce özgürlüğüne karışılmaması ve din ve vicdan özgürlüğünün devletçe güvence altına alınmasıdır. halktan aldıkları bir yönetim biçimidir.• 12. Laiklik. yönetenlerin. yönetme yetkilerinin Tanrıdan ya da dinden değil. iş görenlerin din ve inanç özgürlüğüne karışmamalı ve Anayasal düzende güvenceye alınmış olan din ve inanç özgürlüğünü zedeleyici bir davranışa girmemelidir [1]. Yöneticiler.Laiklik • Laiklik. .
tutumluluğun en önemli öğelerindendir. Tutumluluk. birçok kişinin bildiği ve beklediği gibi korkmak. lüksten uzak ve işlevsel olanlardan seçilmesini gerektirir [1]. Saygılı olmak. Tutumluluk Örgütü amaçlarına uygun olarak yaşatmak. bir insanı olduğu gibi görebilme yetisini ve onu özgün bireyselliği içinde fark edebilmeyi anlatır [1]. Örgütsel kaynakların. kıt kaynakların etkin ve verimli kullanımı olarak tanımlanabilir. her şeyden önce insan olduğu için değerlidir. İnsanın değeri ve onuru. örgütteki insan ve madde kaynaklarını en verimli biçimde kullanmakla gerçekleşir. Saygı İnsan. örgüt kaynaklarının amaçlara uygun tüketilmesini. donanım ve araç-gereçlerin kullanışlı. Saygı. • • • .• • 13. Tutumlu olmak. insan ilişkilerinde köşe taşı niteliği taşır. 14. örgütsel amaçlara yöneltilmesi ve kurumsal kaynakların bireysel çıkarlar için kullanılmaması. ekonomik. çekinmek değildir.
• 15. Öğrenilebilmesi ve bir yaşam biçimine dönüştürülebilmesi için demokrasinin eğitime gereksinimi vardır ve eğitim demokrasinin ön koşuludur. yönetici tutumlarının büyük bir rolü vardır [1]. Demokrasi • Demokrasi. Bu nedenle demokrasi eğitim süreci içinde öğretilebilir. Örgüt içinde demokratik bir ortam oluşturulmasında. . insana bir değer olarak önem veren ve insan kişiliğinin özgürce ve eksiksiz olarak geliştirilmesine olanak sağlayan bir yönetim biçimidir.
Sağlıklı insan ilişkileri için. hem de iş görenlerin doyumunun sağlanması açısından gereklidir.• 16. başarı ya da başarısızlığın belirleyicisi olmaktadır [1]. yönetimde insan ilişkileri. hem amaçlanan üretimin gerçekleştirilmesi. Bu anlamda. bireylerin yetenek ve güçleri kadar. insanlar için. İnsan ilişkilerinin niteliği. insanlarla birlikte etkili biçimde çalışabilme becerisidir. Olumlu Ġnsan ĠliĢkileri • Yönetimde olumlu insan ilişkileri. . zayıf yanlarının ve gereksinimlerinin neler olduğunun anlaşılması gerekir.
Eleştirinin amacı. bilgi üretme. benimsenen ya da benimsenmeyen yönlerini açıklamaktır.• 17. gözlenen bir davranışı. Açıklık • Açıklık. çıkarsız ve kişiye özel olmalıdır. yapıcı. eylemlerinde açık olmak kadar. İletişim. kısaca. anlamlı. Yönetici. gerçekçi. aktarma ve anlamlandırma süreci olarak tanımlanabilir. beklenen davranış ile kıyaslamak. nesnel. inandırıcı ve güven verici. eleştiriye açık olmaları gerekir. esnek. Eleştiriler amaçlı. . karşılıklı iletişim gerektirir. eylemleri hakkında ilgili kişi ya da gruplara hesap verme açıklığını da gösterebilmelidir [1]. Yöneticilerin açık davranabilmeleri için.
Özgürlük kavramı. . Örneğin yöneticiler. Devlet ya da başka herhangi bir güç tarafından. Hak ve Özgürlükler • Hak ve özgürlükler bir arada kullanılan ancak birbiri ile karıştırılan kavramlardır. bir şeyi yapma ya da yapmama serbestliğidir. iş görenlerin hak ve özgürlükleri vardır.• 18. örgütten ve yöneticilerden bazı şeyleri isteme hakkına da sahiptirler [1]. herhangi bir şey için zorlanmamayı. Bu terim. yasa dışı eylem ve işlemler için. yetkilerini kullanarak iş görenleri zorlayamazlar. İş görenlerin belli bir özgürlük alanları olmalıdır. baskı altında tutulmamayı ifade eder. bunun yanı sıra devletten ya da toplumdan bazı istemlerde bulunmayı içerir. Hak kavramı ise. özgürlükten daha geniş bir anlam taşır. Ayrıca iş görenler. yalnızca serbest olmayı değil. • Örgütlerde.
• 19. . • Yöneticiler. iş görenin örgütsel edinimini elde etmek için harcadığı kafa ve kol gücüdür. örgütün yapacağı ödeme ile verilir. Ödeme. hizmet ya da düşünce şeklinde yaratılmış ürünleri. Emeğin Hakkını Verme • Emek. iş görenin üretim için örgüte harcadığı emekle yarattığı değer artışından hak ettiği değerin kendisine döndürülmesidir. Emeğe saygılı olmak. İş görenin emeğinin hakkı. sahibinin iznini almadan kullanmamalıdırlar. başkalarının emek verdiği şeyleri kendine mal etmemeyi de gerektirir [1]. başkalarına ait mal.
hukuken suç teşkil eden emirlerin yerine getirilmemesi konusunda yöneticiler kesin bir tavır içinde olmalıdırlar. • Oysa. Yasa DıĢı Emirlere KarĢı Direnme • Yasalarda da açıkça belirtilmesine karşın. Verilen emrin hukuka aykırı olduğu kanısına varan yöneticinin. kamu görevlileri zaman zaman yasa dışı ancak. bu aykırılığı üstüne bildirmesi ve emrin yazılı bir şekilde kendisine verilmesini sağlamalıdır. .• 20. Böylece hukuka aykırı emir veren üstün. üstler tarafından yerine getirilmesi istenen emirlerle karşı karşıya kalmakta ve bunları yerine getirmektedirler. bu emrin verilmesinden veya yerine getirilmesinden doğan sorumluluğu üstlenmesi sağlanır [1].
• 5. Bir grup insana karşı. ayrımcılık olarak tanımlanır. ayrımcılık ise bir eylemdir. adaletsiz ve zarar verecek biçimdeki her türlü davranış. Yönetimde Etik DıĢı DavranıĢlar • 1. önyargılı tutumlarla davranmaktır. Önyargı bir duygu. kamu görevlilerinin yetkilerini bazı kişilere kamu işlemlerinde ayrıcalık sağlamak amacıyla kullanmalarına kayırma denir. Ayrımcılık • Ayrımcılık. • 2. Kayırma • Para ya da mal gibi ekonomik güçler yerine aile-akrabalık bağları gibi maddesel olmayan etkileme araçlarının kullanılarak.2. .
Yıldırma . mal. • 4. RüĢvet • Kamu görevlilerinin para.• 3. yılmaz.Korkutma • Kabadayılık olarak tanımlanan ve kimseden korkmaz. görünerek çevresine meydan okuma davranışı ile astların yıldırılmaya çalışılması etik dışı bir davranıştır. . hediye gibi birtakım maddesel çıkarlar karşılığında bunu sağlayan kişi ya da gruplara ayrıcalıklı bir kamu işlemi ile çıkar sağlaması rüşvet olarak tanımlanır.
Ġhmal • Yöneticiler. • 6. . Sömürü. Görevi ihmal hem yasal olarak cezalandırılmayı gerektirir hem de meslek etiğinin ciddi bir biçimde ihlali anlamına gelir. Nedeni ne olursa olsun. insan ya da nesnelerin adaletsiz kullanımıdır ve çıkar sağlama amacına yöneliktir. yöneticinin görevini ihmal etmesi anlamını taşır. yasalarla kendilerine verilen görevleri yerine getirmek ve yetkilerini sınırları içinde kullanmakla sorumludurlar. Sömürü (istismar) • Sömürü. görevlerin savsaklanması ve geciktirilmesi.• 5. insanın başka insanları kendi amaçları için bir araç olarak kullanması ve kaynakların adaletsiz kullanımını niteler.
her şey kendisinin olsun ister. kamu yetkilerinin yasa dışı kullanımı olarak tanımlanabilir. yalnızca almaktan hoşlanır. davranışlarını yalnız kendi gereksinimlerini giderecek. yöneticinin başkalarının yararını düşünmeden. Bencil bir insan yalnızca kendisiyle ilgilenir. vermekten hiçbir zevk duymaz. Yolsuzluk • En genel anlamıyla yolsuzluk. • 8. Burada sağlanması amaçlanan kazançlar maddi ya da parasal olmayan özel amaçlara yönelik olabilir. kimi kez onlara zarar vererek.• 7. kendine çıkar sağlayacak biçimde yönlendirmesidir. bir çıkar karşılığında. Ayrıntılı olarak bakıldığında yolsuzluk aşağıdaki biçimlerde tanımlanabilir: . Bencillik • Yönetimde bencillik.
• Para ya da mal karşılığında, kamu görevlisinin ayrıcalıklı işlem yapmasıdır. • Kamu görevlisinin parasal ya da diğer ödüller karşılığında, bu çıkarı sağlayanlar yararına işlem yapmasıdır. • Kamu görevlilerinin yapılmaması gereken işlemleri yapmaları ya da yapmamaları gereken işlemleri çabuklaştırmaları karşılığı çıkar sağlamalarıdır. • Parasal olan ya da olmayan kişisel kazançlar için yetkinin kötüye kullanımıdır. • Kişisel ya da politik kazanç amacıyla devlet yetkisinin yasa dışı kullanımıdır. • Kamu hizmeti gören kişilerin, özel amaçları ya da maddesel çıkarları için normal görev davranışlarından sapmalarıdır. • Kişisel amaçlar için, kamu görevlilerin kurallara aykırı biçimde davranışlarıdır.
• 9. ĠĢkence (Eziyet) • İşkence, bir insana maddi ya da manevi olarak yapılan aşırı eziyet anlamında kullanılır. Yöneticilerin kendi görüşlerini paylaşmayan iş görenleri hedef seçerek eziyet etmeleri kabul edilemez bir davranıştır. • 10. Yaranma – Dalkavukluk • Rahatsız edici ve sahtekarlık olmasına rağmen yöneticiye yaranma ve dalkavukluk yapmanın, başarı için ödenmesi gereken bir bedel olarak görülmesi yaygın bir davranış biçimidir. Etik olarak kabul edilemeyecek bir davranış şeklidir.
• •
11. ġiddet - Baskı – Saldırganlık Şiddet sözcüğü, aşırı duygu durumunu, bir olgunun yoğunluğunu, sertliğini, kaba ve sert davranışı nitelendirir. Saldırgan davranışlar, kaba kuvvet, beden gücünün kötüye kullanılması, yakan, yıkan, yok eden eylemler şiddetin kapsamındadır. Yönetici, önünü tıkayan engelleri ortadan kaldırmak için şiddet kullanmamalıdır. 12. ĠliĢkilerine Politika KarıĢtırma Her uzman gibi, yöneticinin de tarafsız davranması ve politik yöneticilere tarafsız bilgi sunması gereklidir. Yöneticinin politize olması durumunda, başında olduğu kurum politik bir kurum olarak görülecek ve öyle davranış görecektir. Böylece, yöneticinin astları ve başında bulunduğu örgütün üyeleri de, yöneticiden çok politikacıyı aracı olarak görecekler ve birçok sorunlarını politikacıya götüreceklerdir. Böylece politik ilişki ve kayırma, yönetimsel yeterliğe üstün tutulacaktır.
• •
Başkalarına küfür ya da hakaret ederek saldıran insanlar. yetkilerinin arkasına sığınarak ve itiraz edemeyecek konumdaki kişilere karşı. onların kişiliğini küçültüp. sözel bir şiddet gösterisidir ve tüm şiddet gösterileri gibi. astları konumundaki kişilere. • 14. En sık karşılaşılan bedensel taciz türü ise dayaktır. Taciz. şiddetin bir ürünüdür. Yöneticiler. her türlü tacizden özenle kaçınmalıdırlar. Bedensel Taciz • Bedensel taciz. Hakaret ve Küfür • Sözlü taciz olarak değerlendirilebilecek olan hakaret ve küfür. . saldırganlık içerir. örseleyerek kendi bencil kişiliklerini yücelttiklerine inanırlar. aciz olana yapılan haksız ve kötü niyetli davranışları çağrıştırır.• 13.
Yetkisini kötüye kullanan bir yönetici.• 15. kumar v. • 16. yetkinin veriliş amacından başka bir amaç için kullanılmasıdır. Kötü AlıĢkanlıklar • Özellikle eğitim kurumlarının yöneticileri. kötü alışkanlıklar bireyi ilgilendiren bir konudur. Görev ve Yetkinin Kötüye Kullanımı • Bir makam adına elde edilmiş olan yetkiler. gibi kötü alışkanlıkları astları ve öğrencilerin gözü önünde sergilemekten kaçınmalıdırlar. . Örgüt açısından yetkinin kötüye kullanımı. bu alışkanlıklar işyerine taşındığı zaman. kendine ya da başkalarına çıkar sağlar. alkol. kişisellikten çıkarak. bu yetkiyle yapılacak işleri bir yana bırakarak. Ancak. kamu alanını ilgilendiren davranışlar olmaktadır.b. Kişisel açıdan bakıldığında. başkalarına ya da örgüte zarar verirse yetkisini kötüye kullanıyor demektir. sigara. kamu görevlilerince kötüye kullanılamaz.
• • . kınamak. insanları kötülemek. 18. Zimmet Kamu görevlisinin para ya da mal niteliği taşıyan kamusal bir kaynağı. Bu durumda dedikodu denilen ve genellikle yanlı ve amaçlı yorumları içeren bir yanlış iletişim tarzı gelişmektedir. davranışlarına kendilerine göre anlamlar yükleyerek gidermeye çalışmaktadır. başkalarını arkadan çekiştirerek. Zimmetin bir yolsuzluk türü olmasına karşın rüşvetten farkı. Bu durum özellikle işyerlerinde büyük ölçüde zaman ve enerji kayıplarına neden olduğu gibi insan ilişkilerini de gerginleştirmekte. yani alıcı ve verici olmaması. yasalara aykırı olarak kişisel kullanımı için harcaması ya da kullanması olarak tanımlanabilir. gerçek olup olmadığı bilinmeden başkalarına kara çalmak. suçlamak amacıyla yapılan konuşmalardır. İnsanlar kendi başarısızlıklarını. Dedikodu Genel olarak dedikodu.• • 17. yetersizliklerini. bozmakta ve bireylerin birbirlerine güven ve saygı duygularını yok etmektedir. ancak iş görenin kamu kaynaklarını tek taraflı olarak kişisel kullanımına geçirmesidir. bir takas süreci olmaması.
Bağnazlık • Yobazlık ve bağnazlık. inanç düşünceleri konusunda tartışmaya yer vermeyen. Dogmatik DavranıĢ • Dogmatik. . bir inanca. • 20. Dogmatik bir yönetici. kendi gibi düşünmeyenlere en ağır biçimde saldıran. Dogmatik bir kişi. tek doğru şeyin kendi doğrusu olduğuna inanan. daha önce doğru olan bir kavrama. Yobazlık . kendi kavram ve inançlarını değiştirmeye ve yenilikleri benimsemeye karşı sonuna dek direnme gösterir.• 19. hoşgörüsüz ve sevgisiz insanları niteler. zamanla doğruluğu ortadan kalksa bile bağlı kalmaktır. Yöneticinin bağnaz tutumu iş görenlerin ve örgütlerin gelişme ve yenileşmesini engeller [1]. mesleğinde kazandığı kavramlara ve inançlara zamanla ondan kopamayacak derecede bağlanabilmektedir.
insanları. Ulaşılması istenen ilkeler bireylere içinde yaşadıkları toplum. Etik eğitiminin amacı. Her insan kendi kararlarını. kendi özgür düşüncesi ile verebilmelidir. O halde iyi düzenlenmiş eğitim çalışmaları ile bireylerin etik değerler ve ilkeler konusunda bilgilendirilmesi büyük önem taşımaktadır [1]. bir eğitim konusu mudur? Bu sorunun yanıtı kuşkusuz evet olmalıdır. ETĠK EĞĠTĠMĠ Etik.• • 6. Ancak bunlar arasında önemli etkenlerden biri de bilgisizliktir. Bireylerin amaçlarına ulaşmak için etik dışı yollara başvurmaları açgözlülükten. ahlak üzerinde kendi kendine yargılama yapabilecek duruma getirmek olmalıdır. • • . bağlı oldukları inanç sistemi ve taşıdıkları özelliklere bakılmaksızın temel insan hakları ve insan onuruna yaraşır biçimde doğru ve adil davranmayı içerir. Etik eğitiminin amacı. bireyin içinde yaşadığı toplumun norm ve kurallarının ötesinde. akıl yürütecek ideal bir toplumun hangi tür ilkeler üstüne kurulabileceği sorunları ile ilgilenmektir. ideolojik nedenlere kadar yayılan çok çeşitli sebeplerden kaynaklanmaktadır.
Etik eğitimi. Etik eğitimi. öğrencilere o mesleğin etik değerlerinin de kazandırıldığı hizmet öncesi eğitim programları. Etik eğitimi. iyi düzenlenmiş eğitim programları ile önemli ölçüde azaltılabilmektedir. bir mesleğin bilgi ve becerilerinin yanında. insanların kararlarda etik bir boyut olduğunu kavramalarına yardım eder. ikincisi ise çalışan bireylere. yöneten ve yönetilen olarak çalıştıkları iş yaşamı içinde icra ettikleri mesleğin etik değerlerinin kazandırıldığı hizmet içi eğitim programlarıdır. Bunlardan birincisi. örgütsel ve başkalarına ait değerleri anlamalarını sağlar. bireylerin kişisel. Kamu görevlilerinin. 2. • • • • . Etkili biçimde gerçekleştirildiğinde etik eğitimi üç amacın gerçekleştirilmesini sağlar: 1. değerlerin iş yaşamındaki farklı seçenekler üzerindeki etkilerini tartmalarına yardım eder. etik ilkelere aykırı davranışları.• Etik eğitimi iki düzeyde ele alınmaktadır. 3.
yönetsel. Etik eğitimi. etik eğitiminin bireylere bir meslek kazandıran üniversitelerin eğitim programları içinde de önemle vurgulanması üzerinde odaklaşmaktadır. • • .• Mesleki etik konusundaki eğitim programları. onlara önlenmesi gereken tuzaklara ilişkin olarak deneyimlerden kaynaklanan yararlı örnekler sağlar. mali denetimler ile araştırmalar sırasında saptanan özel sorunlar ile iş görenlerin karşılaşabileceği sorunlara ilişkin örnek olayları ve ikilemleri içermelidir. Hatta son yıllardaki eğilimler. Mesleki etik konusundaki eğitim programları. Medyada her gün artan etik dışı eylemlere ilişkin haberler. meslek eğitiminin ayrılmaz bir parçasıdır. Etik eğitimi programlarının aşağıdaki amaçları gerçekleştirmesi beklenmektedir. eylemlerini ahlaki açıdan gerçeklendirmeleri ve etik yargılamaları üzerinde olumlu bir etki yaratmaktadır. etik konusuna ve etik eğitimine karşı duyarlılıklarının artmasını sağlamaktadır. Etik eğitimi. örgütlerin toplumda saygınlıklarını yitirmelerine neden olmaktadır. Belli bir mesleğin etik değerleri. örgütlerin hizmet içi eğitim programlarının önemli bir parçası olmak zorundadır. bireylerin etik açıdan duyarlılık kazanmaları. iş görenleri belirlenmiş etik ilkelere karşı duyarlı kılar. Bu durum örgütlerin.
Kamu yönetiminde etik standartlar hakkında bilgi kazandırmak. örgütsel normlar ve kurallar hakkında bilgi vermek. 2.• • • • • • • • • • • • • • 1. 9.Örgütsel kültür ve bürokratik normlar hakkında bilgi vermek. 12.Anayasal çerçevede. Yöneticinin etik açıdan yerine getirmesi gereken rollerinin gücünü ve önemini tanıtmak.Çıkar çatışmaları. kişisel sorumluluk ve ahlaki yükümlülüklerin üstlenilmesi konusunda eğitmek. Kamu hizmetlerinde etik davranışları beslemek ve karakter gelişimine yardımcı olmak. 14. 3. Batılı gelenekleri yerleştirmek. 4. 13. Bireylerde meslek alanında yaşanan etik sorunlara ilişkin duyarlılık geliştirmek. 6. . 7. 8.Bir lider olarak etik davranışlar sergilemenin önemi ve etik sorunların çözümü konusunda beceri kazandırmak [1] .Etik ilkeleri öğretmek. Ahlak felsefesi ve politik düşüncede. Etik kararların verilmesinde analitik beceriler kazandırmak. 5. 10. Kamu hizmetlerinde görev alacak bireyleri. 11. kamu yönetiminin demokratik değer ve yükümlülükleri hakkında bilgi vermek. Bireyler arasındaki görüş ve anlayış farklılıklarına karşı hoşgörü geliştirmek. Ahlak felsefesini geliştirmek.
• • • • • • • Mühendisler.• 7. yaşaması için bilgi ve becerilerini kullanarak. insanların rahat. onurunu ve değerini. * bir mesleki olgunluk standardı oluşturmak. iş ve mesleki alanda mesleki etikten beklentiler dramatik biçimde artmıştır. MÜHENDĠSLĠK ETĠĞĠ • Son yıllarda. . * bir mesleki kimlik (statü) aracı oluşturmak. çalışanlar ve müşteriler bilinçli olarak temel etik kuralları tanımlayanları aramaktadırlar. Bunun nedenleri. * mesleki davranış ve sorumluluklar için bir çerçeve oluşturmak. şeklinde sayılabilmektedir [4]. mühendislik mesleğinin. dürüst ve tarafsız olarak halka ve kendi işlerine sadakatle hizmet ederek. doğruluğunu. kendi disiplinlerinin mesleki ve teknik prestijini arttırmaya çalışarak yüceltir ve geliştirirler [5]. * öz eleştiri yapmak için yol göstericilik sağlamak. İşverenler. daha önce anlatılanlara ilave olarak. * uygulamanın standartlarını yükseltmek. * kabul edilmiş/edilebilir davranışları belirlemek. mühendislik mesleğinin niteliği ve prestijini arttırarak.
Literatürde. bu ürünlerde ve/veya hizmetlerde herhangi bir mühendislik hatasının topluma ve/veya çevreye (yakın ve/veya uzak) büyük zararlar vermesi mümkündür. “Mühendislik. diğerleri ise bir meslek olarak kabul eder. Burada mühendisliğin bir meslek olarak kabul edildiği ve söz konusu mühendislerin mühendislik fakültelerinde formal eğitim almış öğrencilerden oldukları düşünülmektedir [6]. ders çalışma (study). mühendislerin sadece iyi teknik eğitim almış olmaları yetmemektedir. • • . geçen yüzyılda ve daha öncesinde düşünürler. deneyim (experience) ve uygulama yolları ile kazanılmış bilgileri akıllıca kullanarak. doğanın madde ve kuvvetlerini insanoğlu yararına sunmak üzere ekonomik yöntemler geliştiren bir meslektir. diğer dünya toplumları gibi. mühendislerimizden büyük beklentiler içine girmektedir. Mühendislik ürünleri genellikle aynı anda çok kişiye hizmet verebildiği gibi.• İleri toplumlarda mühendisler ve mühendislik mesleği hep tartışma konusu olmuştur ve olmaya devam etmektedir. matematiksel ve doğal bilimlerden. Bu nedenle.” Mühendislik ürünleri günlük yaşamımızı o kadar etkilemektedir ki toplumumuz. Tanımlardan bazıları mühendisliği bir sanat. akademisyenler ve diğer profesyonel kişiler tarafından yapılmış değişik mühendislik tanımları bulunmaktadır. Teknik eğitimin yanı sıra iyi çevre ve iyi etik eğitimi almış olmaları da gerekmektedir [6].
A. bir meslek grubunun üyesi olarak etkilenir. • . yine bir grubun üyesi olarak koşulların getirdiği yazılı ve yazısız kurallara uymak zorunda kalır.• • 7. mühendislik tasarımında yapılması gerekli seçimlerle ilgilidir.D‟de buharlı tekne kazalarının artması sonucu. önce tasarlayanın özgür olup olmadığını sormak gerekir. Dolayısıyla. Mühendisin özel sorumluluğu. standartlarla getirilen çözümler de.B. Mühendislik Etiği ve Etiğin Farklı Boyutları “Mühendislikte etik neden gereklidir?” sorusunun yanıtı. bu koşullardan bir topluluğun.8].1 . Söz konusu kazalar da. ASME (American Society of Mechanical Engineers) tarafından “Basınçlı Kazan ve Kaplar Kuralları” (Boiler and Pressure Vessel Codes) ile başlanmıştır. Yazılı kuralların ancak bir bölümü olan teknik standartların oluşturulmasına. Tasarımda ilk akla gelen kısıtlar bilimsel ve ekonomik koşullardır. Mühendis. Fakat. mühendislerin teknik donanımları ve bilimsel bilgi birikimleri ile diğerlerinden olan faklılıklarının geniş anlamda ilk örnekleridir. bilgi ve yetenekleri ile özel sorumluluklara sahip olduklarını daha sonra anlamışlardır. mühendisler. 1800‟lerde. etiğin farklı boyutlarını da gündeme getirmektedir [7.
Dürüst ve güvenilir olmak. Toplum ve insanlığın refahı için çalışmak. . etik olana karar vermek. Erdem. ACM (Association for Computing Machinery) genel etik kurallarını şöyle sıralar: • • • • • • • • • 1. Telif ve patent haklarına saygılı olmak. dolayısıyla erdem göstermiş olur. 8. 7. sessiz kalma yolundaki ekonomik ve siyasi baskılara karşın koruyabildiğinde ahlaki cesaret. etiğin. kamunun güvenliğini. Entelektüel haklara saygılı olmak. Yukarıdaki kurallara uyulduğunda. Mühendis.• Örneğin. Gizliliğe saygılı olmak. etik olanı yapmak ve yapılana olumlu/olumsuz tepki göstermek şeklinde özetlenebilecek boyutları üzerinde genelleme sağlanabilir mi? Hayır. 5. 3. Başkalarına zarar vermekten kaçınmak. Çünkü doğru olanı yapmak (doğru olduğuna inandığımızı yapmak) kolay değildir. 4. sağlığını ve refahını. alışkanlık ve özdenetim gerektirir. Ayrımcılığa karşı tavır almak. Mülk haklarına saygılı olmak. 2. 6.
Problemle ilgili bilgi toplanır. • 4. çevreye zararlı kimyasalların yayılmasına neden olurken mühendis ne yapmalıdır? İkilemleri çözmek için mühendislik tasarımındaki adımlar kullanılmalıdır: • 1. etik gerekliliktir. toplum sağlığı ve gizliliğe saygı kuralları bazı koşullarda ikilem yaratabilirler. • İkilem. Problem tanımlanır. Her ikisi de etik anlayışa uygun iki eylem birbirleri ile çeliştiklerinde ikilem oluşur.• Zaten etik kurallarının bir bölümü. Çözümler üretilir. tıpkı din ve ahlak kuralları gibi. • 3. • 5. yanlıştan kaçmak yeterli değildir. beklenen amaç çözüm olduğuna göre. kaçınılan “yanlış”ın yerine konacak “doğru”nun sunulması. . • 2. yanlış yapmamayı öğütler. mühendislikte en çok karşılaşılan sorunlardan biridir. rakip firmalardan gizlenen yeni bir üretim tekniği. Seçilen çözüm test edilir. Çözümler analiz edilir ve bir tanesi seçilir. Bir fabrikada. Fakat. Mühendislikte. Örneğin.
Bu değerlendirmeyi yapmak için gerekli olan benzeşim şöyle özetlenebilir: Bilimde yasalar gözlemleri. etikte kurallar eylemleri. Enerji santrali tasarlayan mühendis. teoriyi bildiği için bu yasayı kullanır. başkalarına zarar vermekten kaçınmak. ülke kaynaklarını verimli kullanır ve kurulduğu çevrenin doğasına zarar vermez [7]. Aynı mühendis. teoriler de kuralları açıklar. Örneğin. mülk haklarına saygılı olmak şeklindeki kuralların da farkındadır. üçüncü adımda çözüm üretilirken eylemin doğruluğunun da değerlendirilmesi gerekir. • Termodinamiğin Birinci Yasası gözlemleri açıklar. tasarlanan santral. Sonuç olarak. etik bilincine sahipse ve etiğin teorisini biliyorsa. Ancak. .• Tasarım yapılırken farkında olmadan atılan bu adımlar ahlaki ikilemlerin çözülmesinde de etkilidir. toplum ve insanlığın refahı için çalışmak. teoriler yasaları.
toplumun sağlığı ve refahının güvenliğini tasarlamayan planlar ve benzerlerini kullanmayacak. toplumun • a) Mühendisler. güvenliğinin. Mühendisler. kararlarına ve uygulamalarına bağlı olduğunu bilmelidir. toplum yaşamının. işlemlerin ve donanımların üretilmesindeki mühendislik kurallarına. makinelerin. mesleki görevlerini yerine getirirken. sağlığını ve refahını en önde tutacaklardır.• Mühendislik Etiği Ġlkeleri [4] • 1. güvenliğini. • b) Mühendisler. . sağlığının ve refahının. kabul edilen mühendislik standartlarına uygun olanları kullanacaktır. yapıların.
halkın güvenliği veya sağlığını tehlikeye düşüreceğine inanılan koşulları gözleyecek ve durum hakkında yetkilileri bilgilendireceklerdir. tasarım için planlama onaylarını vermeden önce sorumlu oldukları sistem veya üretimlerinin tasarım güvenirliliğini inceleyecek ve güvenlik eleştirisini yapacaklardır. sorumlu oldukları sistemlerin tasarımı ve üretiminin kullanılmasına ilişkin güvenlik veya yaşam beklentisini halkın anlamasını sağlayacak yayınlanmış standartları. müşterilerini veya işverenlerini bilgilendirmeli ve durum hakkında diğer otoritelerin dikkatini çekmelidirler. test kodlarını ve kalite kontrol işlemlerini her durumda gerçekleştirecek ve temin edeceklerdir.• c) Mühendisler toplumun güvenliğini. • c–3) Mühendisler. . • c-l) Mühendisler. sağlığını ve refahını tehlikeye sokan mesleki kararların devreden çıktığı durumlarda. • c–2) Mühendisler.
bu durumu yetkililere bildireceklerdir.• d) Mühendisler. • d. üretim veya üretim sistemlerinin kontrolü yapılmamış veya güvenirliliği sağlanmamış ise veya tasarım onu kullanan halka zarar verecekse. • f) Mühendisler. sağlığı ve esenliğinin geliştirilmesi için çalışacaklardır. yaşamın kalitesini artırmak için çevreyi iyileştirmelidirler. • d. Bu gibi bilgiyi özel yetkiliye yazarak sunacaklar ve bu gibi bilginin elde edilmesinde yetkili ile işbirliği yapacak ve gerektiğinde yardımcı olacaklardır. topluma ilişkin olaylarda yapıcı hizmet olanakları arayacaklar ve kendi toplumlarının güvenliği. diğer kişilere veya firmalara tasarım güvenirliği ilkelerinin herhangi bir maddesinin ihlalinde olabileceklerin bilgisini veya nedenlerini bildirmek zorundadırlar. .2) Mühendisler.l) Mühendisler. • e) Mühendisler. üretim veya sistemlerin güvenliği ve performansını etkileyecek değişimlerin veya düzenlemelerin onayını vermeyeceklerdir.
• 2. Mühendisler, sadece kendi uzmanlık alanlarındaki hizmetleri vermelidirler. • a) Mühendisler, mühendisliği içeren bir özel teknik alanda eğitim veya deneyle kazanmış oldukları mühendislik etkinliklerini yerine getirmeyi üstleneceklerdir.
• b) Mühendisler, kendi ihtisas alanlarının dışında eğitim ve deneyim gerektiren bir etkinliği kabul edebilirler, ancak hizmetleri projenin kendi uzmanlık sınırına kadar olmalıdır. Projenin aşamalarında uzmanlarla işbirliği, onlara danışma veya onlardan yararlanma sağlanmalıdır. • c) Mühendisler, kendi uzmanlık alanları dışında veya kendilerinin doğrudan kontrolü altında hazırlanmamış herhangi bir mühendislik planı, projesi veya belgeyi imzalamayacaklardır.
•
3. Mühendisler, yalnızca objektif ve gerçek resmi raporlar yayınlayacaklardır.
•
•
a) Mühendisler, resmi bilgilerini yaymaya ve mühendislik başarılarının yanlış anlaşılmasını önlemeye gayret edeceklerdir
b) Mühendisler, tüm mesleki raporlarda, beyanatlarda veya şahitliklerde tamamen objektif ve gerçekçi olacaklardır. Raporlar, beyanatlar veya şahitlikler konusunda gerekli ve uygun bilgiye sahip olacaklardır. c) Mühendisler, herhangi bir mahkeme veya komisyonda uzman veya teknik şahit oluyorlarsa görüşlerini; kendilerini ilgilendiren, yeterli, doğru, tam, teknik bilgi sahibi olduklarına inandıkları zaman bildirmelidirler. d) Mühendisler, herhangi bir gruba veya gruplara ilişkin ödeme veya duyumların söz konusu olduğu mühendislik konularında, kesin kanaate ulaşmadıkları sürece, grup veya grupların kimliklerini açıklayarak beyanat, eleştiri veya tartışma konusu yapamazlar. e) Mühendisler, kendi çalışmalarını ve değerlendirmesini ağır başlı ve alçak gönüllülükle yapacaklar ve kendilerinin yükselmeleri karşılığında mesleğini, onurunu, dürüstlüğünü tehlikeye atacak herhangi bir eğilimden kaçınacaklardır.
•
•
•
• •
4. Mühendisler, mesleki konularda, her iĢveren veya müĢteri için güvenilir vekil olarak davranacaklar ve çıkar çatıĢmalarından kaçınacaklardır. a) Mühendisler, kendi işverenleri veya müşterileriyle ilgili tüm anlaşmazlıklardan kaçınacaklar ve kendi işlerini veya hizmet kalitelerini etkileyen herhangi bilgi veya durumu işveren müşterilerine vakit geçirmeden bildireceklerdir. b) Mühendisler, kendileri ile işveren veya müşteriler arasında bir potansiyel anlaşmazlık yaratacak herhangi bir anlaşmayı bilerek (kasıtlı olarak) taahhüt etmeyeceklerdir. c) Mühendisler, ne aynı proje hizmetleri için ne de aynı projeyle ilgili farklı hizmetler için, tüm ilgili tarafların açık ve anlaşmaya dayanan şartları dışında ücret, mal veya benzeri şeyleri kabul etmeyeceklerdir. d) Mühendisler, kendi üretimlerini gerçekleştirmek için gerekli malzeme veya donanım dışında, ücretsiz mühendislik hizmetlerini içeren konularda maddi veya diğer değerlendirilebilir şeyler istemeyecekler ve kabul etmeyeceklerdir.
•
•
•
• e) Mühendisler. • h) Mühendisler. kendi çalışmalarının sonucu olarak bir projenin başarılı olamayacağına inandıklarında. yönetici. üstlerinden. kendi firmalarından veya sorumlu oldukları işle ilgili elemanlardan veya işçilerden doğrudan veya dolaylı olarak hediye (bahşiş) istemeyecek ve kabul etmeyeceklerdir. • f) Mühendisler. . organizasyonlara veya mühendislik uygulamalarına katılmayacaklardır. kontrolörü veya hükümet memuru olarak kendisi tarafından sağlanan hizmetlere karşı olan açıklamalara. kendi organizasyonlarının bir elemanı olarak. etkinliklere. memur veya işçi gibi resmi kişilerden bir anlaşma istemeyecekler ve kabul etmeyeceklerdir. işverenlerine veya elamanlarına bilgi vereceklerdir. • g) Mühendisler. bir resmi komisyon üyesi.
bir jürinin atanan üyesi olduklarında kendilerine ulaşan bilgileri inceleyecekler ve bu etkinlik kendi elamanlarının. i-l) İş ilişkilerine. bu tasarımları açık izin almaksızın diğer çalışmalarda kullanmayacaklardır. mevcut teknik işlemlere. • • • • . önceki işveren. i–3)Elemanları tarafından kendisine verilen fikirleri (tasarımları) kullandıklarında. i–2) Üyesi bulundukları herhangi bir komisyonun veya heyetin ne bilgilerini ve ne de kararlarını açıklamayacaklardır. işverenlerinin veya kamunun çıkarına ters düşse bile bu bilgiyi kişisel çıkarları için kullanmayacaklardır. eleman veya değerlendirilen tekliflere ilişkin güvenilir bilgileri. ilgililerin rızaları olmaksızın açıklamayacaklardır.• i) Mühendisler. i–4) Mühendisler çalışma esnasında. çalışma konusunda gerilimi artırıcı davranışlara ve tartışmalara girmeyecekler veya yönetici olarak diğer işçiler için anlaşmalar yapmayacak veya tüm ilgililerin rızası olmaksızın hususi ve özel bilgileri içeren özel projelere ilişkin uygulamalara girmeyeceklerdir.
• m) Mühendisler. hile ile veya aldatarak diğer işverenlerden bir eleman elde etme girişiminde bulunmayacaklardır. kendi işverenlerinin bilgisi olmaksızın kendi düzenli işlerinin dışındaki mesleki görevleri kabul etmeyeceklerdir.• j) Mühendisler. . • 1) Mühendisler. bir inşaatın (veya diğerlerinin) kontrolünü yaparken tüm taraflara dürüst ve adaletli olarak davranacaklardır. tasarımlar. • k) Mühendisler. • n) Mühendisler. yanlışlarda kendi hatalarını yok edecek ve kendi kararlarını doğrulamak hususunda tahrifattan ve değişikliklerden sakınacaklardır. planlar. icatlar veya telif hakkı veya patent ortaya çıkarabilecek diğer kayıtlar konusunda. iyileştirmeler. bir iş üstlenmeden önce bu sahiplenmeye ilişkin bir pozitif anlaşma sağlayacaklardır.
endüstrideki veya eğitim işindeki mühendisler. görüş bildirmeye yetkilidirler ve görevleri gerektirdiğinde diğer mühendislerin işlerini değerlendirirler. diğer üretimlerle kendi üretimlerinin karşılaştırmalarını yapmaya yetkilidirler. • o-l) Kamudaki. . materyal veya sistemlerin dışındakiler için mühendislik danışma hizmeti sunmayacak ve vermeyeceklerdir. • o–3) Pazarlamada çalışan mühendisler. kendileri tarafından satılan veya satışa sunulan teçhizat. bitirilmiş bir iş için anlaşma veya kontrat olmaksızın. ilgililerin bilgileri dışında görüş bildiriminde bulunmayacaklardır. • o–2) Pazarlamada ve endüstride çalışan mühendisler.• o) Mühendisler.
sadece istenen mesleki hizmet için belirlenen yetenek ve liyakat esasına göre ve gerekli mesleki hizmetler için anlaşmalar düzenlemelidir. mühendislik hizmetinin maliyetinin uygun ve kabul edilebilir olmasını gerektirir. hizmetin amacına uygun ücret miktarında ve yöntemde anlaşmalıdırlar. c) Mühendisler. Mühendisler.• • 5. • • . a) Mühendisler. ödeme teklifinde bulunmayacaklardır. politik destek. c-l) Bu ilkeler diğer mesleklere ait hizmetlerin elde edilmesinde. hediye veya diğer benzeri şeyleri ödemeyecek. işi ele geçirmek amacıyla doğrudan veya dolaylı olarak herhangi bir komisyon. b) Mühendisler. ancak bu hizmeti sağlayacak kişilerin veya firmaların seçimindeki kararı kontrol etmeyi gerektirmez. mühendisler tarafından uygulanacaktır. Anlaşmaya tarafların katılımda karşılıklı güven zorunludur. Genel durum. hizmetlerinin geçerliliği konusunda mesleki itibarlarını oluĢturacak ve diğerleriyle haksız rekabete girmeyeceklerdir.
• • • d) Mühendisler. çalışırken veya çalışmaları kesinleşmişken diğer mühendislerin yerlerini almak (ayağını kaydırmak) için görüşmede bulunmayacaklardır. İş istemeye ilişkin broşür veya diğer gösterimlerde. d-2) Kontratlı bulundukları iş tamamlanmadan veya ödemeler tamamlanmadan veya varsa açılmış davalar tamamlanmadan müşterilerinden iş kabul etmeyeceklerdir. f) Mühendisler. • • . mesleki şereflerini tehlikeye atabilecek bir terfi aracı olarak kullanılacak veya mesleki komisyonu ele geçirmeye yönelecek durumlarda. e) Mühendisler. teklif etmeyecekler ve de kabul etmeyecekler. üyelikleri. kendi akademik ve mesleki yeteneklerini tahrif etmeyecek ve bunların yanlış olarak temsil edilmesine hizmet etmeyeceklerdir. mesleki komisyon üyeliklerini istemeyecekler. d-l) Aynı iş için kontratlı bulundukları müşterilerinden iş istemeyeceklerdir. ilişkileri veya çalışmaları ve yeteneklerini artırmak amacı ve niyeti ile geçmişteki başarıları konularında yanlış beyanlarda bulunmayacaklardır. işleri. Tayinlerine ilişkin konularda veya sorumluluklarında yanlış beyanlar veya abartmalar yapmayacaklardır.
özel veya koyu yazı tipine başvurmaksızın . telefon numaraları ve çalışılan firmaların özellikleri. firma adları. • tanımlayabilir ve g-l) Değerlendirilmiş programlar. adresler. uygun sembol ve katılanların adları ve değerlendirmede bulunan firmanın uygulama alanı • g-2) Çalışılan projelerin tarafları. görevler ve donanımlara ilişkin olarak. projeye katılanlara göre yanlış olmayan ifadelerle ve gelişigüzel olmayan düzenlemeler olması koşuluyla • g-4) Sınırlı ad. çalışma programlan. telefon numaraları.• g) Mühendisler. hizmete ilişkin kişisel kapasite ve olanaklar. adres. mesleki hizmetlerini aşağıdaki gibi aşağıdaki koşullarla sınırlandırabilirler. uygun boyutlarda ve bu gibi mesleki programları ve listeleri düzenli olarak yayınlayan yayının bir parçası olmak koşuluyla yazılan bilgi. listeler ve yayınlar. telefon numaralan ve hizmetin türü • g-3) Broşürler. adresleri. firma adı. deneyimlere ilişkin diğer gösterimler.
i) Mühendisler. değerlendirilmiş iş ve mesleki yayınların tanıtımında gereksiz gösterişe. projenin diğer tasarımcılarının onayı olmadan giremez. işin paylaşımı için başkalarına verilen güveni ve itimadı sarsmadan doğrudan kendisinin katkılarını içermelidir. ticari yayınlarda ve bilgilendirme yayınlarında adlarının kullanılmasına izin verebilirler. projede veya belirtilen üretimdeki katkılarını alçak gönüllülükle ifade eden.• h) Mühendisler. firma adını. tescilli üretimlerin genel bir onayını içermeyecektir. methiyeye veya abartıya kaçmadan. söz konusu hizmet ve projenin içeriğine ters düşmeyen gerçek ve sadece mühendisliğe ilişkin görüntüler kullanabilirler. kişisel üyeliklerini özel yayınlarla ilan edebilirler. çalışma alanını diğer katılanların adlarını. Bu gibi yazılar. katılım ve katkılarını gerçek olarak ifade eden. Buradaki bilgi. gerçek ve değerlendirilmiş olarak yazılan veya teknik yayınlar için gösterişten uzak ve övgüyü içermeyen yazılar (makale) hazırlayabilirler. k) Mühendisler. 1) Mühendisler. adresini ve telefon numaralarını içeren biçimde olmalıdır. • • . • • j) Mühendisler. Bu gibi izin. özel proje amaçlı yarışmalara.
kar amacı olmayan özel profesyonel birliklerin dışındaki herhangi bir mühendislik kuruluşunu destekleyemezler. çalışanların olanaklarını kendi özel çalışmaları için kullanamayacaktır. mesleki itibara. üyeliklerini etik olmayan etkinliklerde paravan olarak kullanmayacaklardır. onurunu ve değerini yüceltmek ve • • • • • a) Mühendisler. öğrenci indirimlerinden yararlanmazlar. p) Mühendisler. uygulamaya veya diğer mühendislerin işlerine kötü niyetle veya yalan yere kötülük etmeyecek ve diğer mühendislerin çalışmalarını fark gözetmeden (tarafsız olarak) irdeleyeceklerdir. n) Mühendisler. Mühendisler. b) Mühendisler. geliĢtirmek için çalıĢacaklardır. mesleki doğruluğunu. görünüşe. bilerek adlarının veya firmalarının başka firmalar veya kişiler tarafından kullanılmasına izin vermeyecekler ve hileli veya aldatıcı mesleki uygulamalara veya işlere angaje olmayacaklardır. mühendisliğin dışındaki iş birliklerini.• m) Mühendisler. 6. o) Mühendisler. .
• 7. Mühendisler, mesleki geliĢmelerini kendi kariyerleriyle devam ettirecekler ve kendi kontrolleri altındaki mühendislerin mesleki geliĢmeleri için olanaklar sağlayacaklardır. • a) Mühendisler, yanlarında çalışan elemanlarının daha da eğitilmesi için çalışacaklardır.
• b) Mühendisler, etik dışı olaylarda herhangi bir birlik ve beraberliği desteklemeyeceklerdir.
• c) Mühendisler, yanlarında çalışan elamanları mesleki yazılar yazmak ve teknik toplantılara katılmak konusunda destekleyeceklerdir. • d) Mühendisler desteklemelidirler. disiplinlerinin meslek ve teknik birliklerini
•
e)Mühendisler, mühendislik çalışmaları için diğer elemanlara gereken güveni verecekler ve gereken ilgiyi göstereceklerdir. Mümkünse tasarım, icat, yazma veya diğer etkinlikler için sorumlu kişi veya kişiler olarak görevlendirileceklerdir. f)Mühendisler, mühendislik bilgilerinin yayılmasına gayret edecekler, gerçek olmayan abartılmış veya haksız durumları içeren mühendislik etkinliklerine katılmayacaklardır. g)Mühendisler, mühendislik onaylayacaklardır. çalışmalarında, uygun ve yeterli ücretler ilkesini
• • •
h)Mühendisler, mühendislik mesleğinin mümkün olan tüm eğitim ve deneyiminden yararlanmayı doğal bir görev kabul etmelidirler ve birlikte çalıştıklarına daha az sorumluluk yüklemelidirler. i) Mühendisler, işe alacakları kimselere çalışma koşulları ve çalışmadaki statüleri hakkında tüm bilgiyi verecekler ve sonradan bu konuda herhangi bir değişiklik yapmayacaklardır [4].
•
• 7.2. Etik Teorileri • Mühendislerin ahlaki felsefe hakkında bilgi sahibi olmaları, pratik düşünebilme yetilerini de geliştirir. Bu nedenle, etik teorilerine kısaca göz atmakta fayda vardır. Örnek olarak, marketten şekerleme çalan çocuklara eylemin yanlışlığının anlatılması için üç farklı yoldan gidilebilir:
• •
1.Çalan insanlara bakınız. Saygın insanlar değildirler. 2.Çalma eylemine bakınız. Çalmak başkalarının sahip olduğu bir şeyi izinsiz almaktır. Sahipleri çalınan şeyi istediklerinde ne olacaktır? Ya da başkalarının sizin sahip olduğunuz bir şeyi almalarını ister misiniz? Kendinize yapılmasını istemediğiniz bir şeyi başkalarına yapmayınız. • 3.Çalma eyleminden sonra ne olacağına bakınız. Herkes istediği bir şeyi çalarsa market iş yapamayacak hale gelecektir. Çalmanın sonucu toplum için kötü olacaktır.
• Bu üç açıklama biçimi. Örneğin. görevcilik (deontology) ve sonuç (consequentialism) teorilerini temsil etmektedir. eylemi kendisi değil de. . Eylemin sonuçları üzerinde değerlendirme yapmak sonuçsal. Karar. otomobil maliyetini arttırma açısından kötüdür. • Yüksek teknolojinin egemen olduğu toplumlarda sonuç teorisi daha fazla önem kazanır. eylemler mutluluğu sağladıkları ölçüde iyidirler.8]. Faydacılık (utilitarianism) teorisinin kurucusu John Stuart Mill ( 1806-1873) için. Sonuç teorisinin en önemli biçimlerinden biri "faydacılık”tır. Eylemin kendisinin doğru ya da yanlış olduğunu değerlendirmek. Mill'e göre en fazla mutluluk prensibi. Sorun tabiî ki herkesin mutlu olma yolunun değişik oluşudur [7]. sırasıyla. erdem (virtue). etiğe görevci anlayışla yaklaşımdır. eylemi yapan-eylem-sonuç şeklindedir. Modelleme. bu iki sonucun karşılaştırılması yapıldıktan sonra verilir. yapan açısından değerlendirmek ise erdemsel yaklaşımdır [7. otomobillere kirlilik önleyici cihaz yerleştirmek hava kirliliğini önleme açısından iyi. en çok kişinin mutluluğu ile ilgilidir.
Örneğin. Bu konudaki somut bir örnek. bu arıza nedeni ile oluşabilecek kazalar sonunda ödenecek tazminat ile otomobillerin yeniden tasarımının maliyeti arasında bir karşılaştırma yapmış. tazminat ödemenin daha az külfetli olduğuna karar verilmişti. etiği kar zarar dengesi yaparak ekonomiye indirgediği yönündedir. 1960'larda üretilen bu otomobillerin yakıt tanklarının patlamaya eğimli oldukları anlaşılmıştı. sonuçta. Ford Pinto otomobilleri ile ilgilidir. . Şirket.• Faydacılıkla ilgili bir eleştiri. bir mühendis cihaz tasarımında alınacak olan güvenlik önlemlerinin maliyetini açıkladığında. tasarımın bu önlem olmaksızın yapılması da istenebilir.
Kant şöyle der: • "Yalnızca. Etik açıdan üreticinin amacı ona bu hakkı vermektir. sonuçlarından bağımsız değerlendirilmelidir. aynı zamanda evrensel bir yasa olmasını istediğiniz kurallara göre davranınız. Zaten her yalan mutlaka akıl dışıdır. Eylem. • Yukarıda sözü edilen Ford Pinto olayında uygulanan yöntemin. 2+2=5). (Örneğin. sonucu kötü de olsa doğruyu söylemek gerekir. şirkete kar getiren bir araç değil.• Görevci anlayışta ise eylemin kendisi önemlidir."[7]. Ford Pinto tüketicisi. görevci anlayışla yaklaşıldığında etik kurallarla bağdaşmadığı açıktır. . Bu teorinin mimarı Immanuel Kant (17241804). amaç olarak yaklaşınız. güvenilir bir otomobil kullanmayı hak eden insandır. kuralın ya da niyetin iç yapısının önemli olduğunu vurgular. Buna göre. İnsanlara (siz ya da başkası fark etmez) araç olarak değil.
bizim ve başkalarının niyetlerini bilmek olanaklı mıdır? Eylemler sıklıkla dürtülerin etkisinden kaynaklanmaz mı? Duyguların rolü nedir? • İnşaat mühendisi Samuel Florman. yazıları vs. mühendislerin nasıl davranması beklenir? Görevci teoriyi uygulayabilirler mi? Gerçekte. en karmaşık hesapları yapanlar arasından değil. . eylemin kendisi ya da sonucu değil. uygar ve uygar olmayan mühendisi tartışmak gerekir. eleştirerek şunu söylemektedir: "Mühendisliğin etiğini tartışmak yerine. erdem teorisine giren bu yaklaşımda.• Peki. gerçekleştiren kişi vardır. Gerçekten de. en iyi mühendis olarak kabul edilenler. etik üzerine yazılan kitapları.” Dolayısıyla. Uygar mühendis aynı zamanda erdemli olandır. mühendislik özelliklerini erdemli bir biçimde sürdürenler arasındadır [7].
. ikincisinde ise iç özellikler rol oynar. • * Görev teorisi (kuralın akılcılığından hareket eder).• Aşağıdaki şekilde özetlenebilecek olan teorilerden hangisi doğrudur? • * Erdem teorisi (insanın yapısından hareket eder). • Aslında bu üç teori iç içedir. eylem amaçlı bir faydacılık. mühendisin içinden gelen kendiliğinden oluşmuş kurallar da vardır. Birincisinde dıştan gelen kurallar. Mühendislik etiğinde pazar kuralları. • * Sonuç teorisi (karşılaştırmalı akılcılıktan hareket eder). politik baskılar gibi dış etkilerin yanı sıra. moral gelişim dış kaynaklı (heteronomous) ve iç kaynaklı (otonomous) olarak ikiye ayrılır. Etik ve mühendislik ilişkisi de bu bağlamda ele alınabilir. kural amaçlı bir faydacılık da görev teorisine girebilir. sonuç teorisi ile aynı anlama gelirken. Örneğin. İsviçreli psikolog Jean Piaget'nin 1932'de yazdığı "Çocuğun Moral Yargıları" kitabında. • Etik teorinin bir başka boyutu da psikoloji ile ilgilidir.
• . Topluluk üzeri dönemde ise idealler ve teoriler vardır.Toplumsal aşama: Mühendisin ürettiği cihazla müşteri memnuniyetini sağlayabilmesi. ikinci dönem sosyal.Düşünsel (teorik) aşama : Mühendisin etik kurallara uygun teknoloji geliştirip uygulayabilmesi [7]. Topluluk öncesi dönem. Bu dönemde başkalarının değer yargıları da önem kazanır. . 2. Topluluğa katılım dönemi. 3. Mühendisin üretim ya da tüketim araçlarını tasarlayıp üretebilme yetisini kazanabilmesi.• • • • • • • • Bir başka psikolog ise Moral Gelişimi şöyle özetlemiştir: 1. . üçüncü dönem ise düşünsel (teorik) gereksinimlerin karşılanması çabaları olarak özetlenebilir. Birinci dönem fiziksel. Bu modelleme mühendislik etiğine şöyle uygulanabilir: .Fiziksel aşama: Temel gereksinmelerin karşılanması. Bu dönemde yalnızca fiziksel acıdan kaçınma vardır.
. Bu sorunların çözümü kazanmak/kazanmak ilkesi üzerine kurulmuştur. enerji tüketimini azaltırken daha verimli makina yapmak. Etik sorunlar kurumsal yapılara göre çeşitlilik gösterir. mühendisliğin resmi bir meslek olması ile birlikte. yani Endüstri Devrimi (1750-1850 olarak düşünülebilir) ile birlikte gelişmiştir. Çünkü. O zamana kadar aile şirketleri gibi kişisel ve dolaysız denetimlere bağlı iş ilişkileri. "Uzmanlaşma" ve "Merkezileşme" kavramları üzerine kurulur. mühendisin amacı. Aynı zamanda ve daha da önemlisi kurumları ilgilendirir. karmaşıklaşan sosyo-ekonomik yapı nedeni ile kurumsallaşmak zorunda kaldı. malzemeyi azaltırken daha dayanıklı cihaz üretmektir [7]. maliyeti düşürürken ürünü iyileştirmek. Etik ve Kurumlar • Etik. yalnızca kişisel bir konu değildir.3. Bu ilkeye göre. ekonomik ortaklıklar bu kavramlar üzerinde temellenmiştir. Kurumsallaşma. Kurum anlayışı.• 7.
gerçekten de. Fakat. • .Ürün hakları. daha sonra. Meydana gelen bir kazadan sonra mühendislere yapılan haksızlık telafi edildi. • . bazı hataların yapıldığı anlaşıldı. Örneğin: 1957‟de yapılan demiryolu projesinde bazı eksiklikler gören mühendisler. anlaşmaya uymadıkları için işten atılmışlardı.Anlaşma kuralları. . demiryolu yapımında.Sadakat. • Bu başlıklarla ilgili etik davranışlar bazen çelişebilmektedir.Patent hakları ve entelektüel haklar • .• Kurumların etik ile ilgili konu başlıkları genellikle şunlar olmaktadır: • . görüşlerini açıkladıklarında.
. fabrikadaki işlemlerde standartlara uyulduğu yanıtını alıyor. bu durumu üst kademedeki kişiye ilettiğinde.• Örnek 1: Sıcak metallerle işlem yapılan bir yerde danışman olarak çalışan kimya mühendisine. söz konusu standartların henüz test edilmemiş malzemeler için geçerli olmadığını ve o işyerindeki malzemelerin çok azının test edilmiş olduğu ortaya çıkıyor. Mühendis. Ne yapmalı? [7]. bazı işçiler sıcak metallerin oluşturduğu kötü kokular nedeni ile solunum sorunları yaşadıklarını söylüyorlar. Araştırma sonucunda.
aracın camlarının tehlike anında çıkışa izin vermemesi de yer almaktadır. otobüsün üretildiği firmanın yetkilileri. çekiçlerle birlikte. Öte yandan. bu çekiçler. karayollarının bakımlarının yapılmadığı ve trafik denetimlerinin sürekli olmadığı bir ülkede. konfor koşulları en iyi teknoloji ile sağlanmış. Kazanın olabilecek en kötü biçimde sonuçlanmasının nedenleri arasında. otobüs camlarının küçük bir çekiç darbesi ile parçalanabilecek yapıda olduğunu ve “tehlike anında camı çekiçle kırınız” uyarısının yazılmış olduğu levhaların. . çok yolcu alabilen bir otobüs kaza yapmış ve kaza sonucu çıkan yangında kurtulan olmamıştır. ki gerçek de budur. yolculuklar sırasında kaybolmaktadır.• Örnek 2: Trafik kurallarına aykırı davranışlara caydırıcı yaptırımların uygulanmadığı. Ancak. her camın yanında asılı olduğunu söylemiştir.
çok başarılı olmayı amaçlamaktadır Ayrıca.. mezuniyetinden sonra yaptığı lisans üstü çalışmalarına ve biri söz konusu firmanın yabancı ortağının dili olmak üzere çok iyi konuştuğu iki yabancı dile karşın. yeni bir tasarım geliştirmeye karar verir. söz konusu otobüsleri üreten firma.. A.• Kazanın ve tartışmaların üzerinden uzun bir süre geçtikten sonra. girdiği bu ilk işinde. yakında yapılması olası görülen şirket içi yükseltmelerde. Bu nedenle. İşe yeni alınmış olan makina mühendisi. . yeni tasarımla görevli ekip ile çalışacaktır. Tasarım ekibinin diğer araştırmacıları ise. verilen işi en iyi biçimde yapması gerektiği düşüncesini onun kafasında yerleştirmiştir. daha iyi konumlara gelme potansiyeline sahip uzman mühendislerdir. uzun süre iş aramıştır. aldığı eğitim ve kültürü de. A.
Fakat. kendisinin de işi uzatmamak için ısrarcı davranmaması üzerine tasarıma eklenmediğini söyler. kendi önerisi imiş gibi. Tasarımla ilgili rapor üst yönetime teslim edilir. ekibin yükselme bekleyen uzman mühendislerinden biri. A. uzman müh.’nın önerisini. Böylece. önerisinin üzerinde çok fazla durulmaz. Yeni Müh. yeni bir mekanizmanın (pencerenin altındaki sabit çubuğun yukarı doğru çok az hareketi ile açılabilmesine olanak veren) yerleştirilmesini önerir. Uzman Müh.• Tasarım çalışmaları hızla sürerken. • Daha sonra. . kaza anında pencerelerin açılmaması riski ortadan kalkmış olacaktır.’dan. A. Bunun üzerine. Yönetici. önerdiği yeni pencere tasarımının teknik ayrıntılarını ertesi gün getirmesini ister.. Ne yapmalı? [7]. yöneticiye sunar ve daha önce gündeme getirdiği bu görüşün projenin diğer çalışanları tarafından üzerinde durulmaması. pencerelerle ilgili bir değişiklik yapılıp yapılmadığını sorar. projeye ekletebileceğini söyler.'nın aklına bir süre önce olan kaza gelir ve yeni tasarımda otobüslerin pencerelerine... B. önerinin çok yerinde olduğunu ve iki gün içinde teknik ayrıntılı öneriyi hazırlarsa. yeni mühendis A. kendisi de yeni olmanın verdiği çekingenlik nedeni ile ısrarlı davranmaz. yeni tasarımda. B. aylık toplantı sırasında. Aynı günün akşamı. yaklaşan yükseltmeler konusunda etkisi büyük olan bir yönetici.
çeşitli branşlarda (Örneğin. Bu ekip içerisindeki mühendisler. Nasıl? Verimli bir sonuç elde etmek için izlenmesi önerilen yol şöyledir: . inşaat.• Bu türden çelişkilerin çözülmesi için üzerinde durulması gereken konu. bakım. makina.) oldukları gibi. mühendisliğin bir ekip işi olduğudur. “dur” denmelidir. Etik açıdan bu dal ve bölümlerin uyum içerisinde çalışmaları gerekir. tekstil. her branşın içerisinde de görev ve uzmanlıkları (tasarım. ÜR-GE. toplumsal faydayı göz ardı eden ürün ya da proseslere karşı çıkmaktır. kimya vd. AR-GE) ayrıdır. üretim. Bunun anlamı güvenli olmayan. • Kurumlar etik kurallardan uzaklaşmışlarsa. Kısaca düdük çalınmalı ve oyun durdurulmalıdır. satış.
Sorun ya da yanlış uygulama belgelenmelidir. . -“Dur” diyenlerin ne gibi yaptırımlarla karşı karşıya kalacakları. • . • . .Sorun.) bilgilendirilmelidir.s. • Konu 8.Yetkili veya sorumlu kişi bilgilendirilmelidir. yakın geçmişteki örnekler de incelenerek öğrenilmelidir. Bölümde daha detaylı olarak incelenecektir. kurum içinde çözülmüyorsa ve tek çözüm o kurumdan ayrılmaksa. .Çözüme alt basamaklardan başlanmalıdır. ilgili örgütler (meslek örgütleri v.Abartma yapılmamalıdır [7].• • • • .
Gerek bu oluşum. gerekse üretim sırasında bağlı kalınan değer yargıları bütününden vazgeçilmemelidir [7]. yani standartlar. yabancı kültürlerdeki davranışı anlamak da mühendislik mesleğinin bir parçası haline gelmiş ve az gelişmiş ülkelere gelen yabancı şirketlerin literatürüne "sosyal refah payı" (rüşvet) tamlaması da katılmıştır. Bu değişim içerisinde kurumun ve mühendislerin göz önünde bulundurmaları gereken noktalar şunlar olmalıdır: . Öte yandan. yerini "toplam kalite yönetimi".Başarının ve kabul edilebilirliğin nesnel ölçütleri. ekonomi ya da siyaset normunun. kurumlardan çok "işin akışı" önemli olmaya başladı. belli bir kültür. hiç bir öznel yargıya izin vermeyecek düzeyde ve çoklukta oluşturulmalıdır. Endüstri Devrimi ile yerleşen uzmanlaşma ve merkezileşme de. Etik ve KüreselleĢme Küreselleşme. Ancak gerçekte durum biraz daha farklı olmaktadır. . değer yargısının ya da kurumsal yapının küresel ölçekte yaygınlık kazanarak o alanda geçerli tek norm. Küreselleşme nedeni ile. "zamanında üretim" ve benzeri kavramlara bıraktı ve mühendisliğin kendisi gibi etiği de değişmek zorunda kaldı.4. . • • • • . Hatta. tek değer yargısı ya da tek kurumsal yapı haline gelmesini ifade etmektedir. olumlu anlamıyla.Bireysel kazanç toplumsal fayda ile birleştirilmelidir.• • 7.
Dolayısıyla. etik kurallardan öte "onur kodları"na gereksinimi vardır. düşmanlar arasındaki ilişkileri bile çeşitli kurallara göre düzenliyordu. Onur kodları. askerlerden toprak sahiplerine geçtiğinde. mühendislik mesleğinin.• • 7. mühendisler açısından teknik bilgi ve yetenek eksikliği kadar önemli bir tehlikedir. Ortaçağ‟da asker sınıfı arasında oluşmaya başlamıştır. mühendis olamamıştır.D. Daha da ötesi. Bu kodlar. Sosyal güç.‟de bir çok üniversitede. onur kodları “centilmenler”in yaşamlarını düzenlemeye başlamışlardı. En yaygın iki türü. Mühendislikte Dürüstlük Dürüstlük (honesty) ve onur (honour) içiçe kavramlardır. özellikle ordu ve dinle ilgili bölümleri olanlarda bu tür kodlar vardır.5. Bu iki kavram aynı kökenden türemişlerdir.B. aşağıda verilen maddelerden oluşan University of Michigan College of Engineering Honor Code‟dur: . İyi bir mühendis dürüst olmak zorundadır. Bunlardan biri de. Bu kodlara uymayanlar dışlanıyorlardı. mühendis dürüst değilse. yalan ve kopya olan onursuzluk. • • • Bugün A.
dürüst ve güvenilir kişiler olarak baştan kabul edilmişlerdir.• . • . sağlık ve refahı sağlamakla yükümlü olan dürüst insanlar olmalıdırlar. öğretim üyeleri ve idari personel Onur Kodu‟na uymaları konusunda birbirlerine tam olarak güvenirler. sorular tartışmaya açılmıştır. • .Kendi katkısının olmadığı bir çalışma sonucunda kredi sağlayan öğrenci onursuzluğu kabul etmiş sayılır.Mühendisler. mühendisliği tüm yönleri ile benimsemelidirler.Mühendislik Bölümü‟ndeki öğrenciler onurlu. Aşağıda dürüstlükle ilgili iki örnek verilmiş. gerekse öğrenciler olarak. gerek profesyoneller. . • .Öğrenciler. Güvenlik.
İstediği yardım.. A. nasıl davranması gerekirdi? [7]. B'den değil de. A.'den yardım ister. projenin ana bölümlerinden birini oluşturmaktadır.. B. Fakat. üçüncü sınıf öğrencisidir.• Örnek 3: A. bir makaleden yardım alsaydı. Her yıl bölümde en iyi Bitirme Projesi yarışması düzenlenmektedir. B. bu kazançta B'nin katkısından söz edilmez. son sınıf. bu yarışmayı kazandığında iş bulma açısından iyi bir avantaj yakalayacağını düşünmektedir. . gelecek yıla hazırlık yapma fırsatını bulacağı düşüncesi ile yardım eder ve A. ödülü kazanır. Bu konuda B..
Profesör.• Örnek 4: B. Fakat. B. B. B. B. okulda bir Onur Kodu olduğunu ve öğrencilerin son sınıfta Mühendislik Etiği dersi aldıklarını söyler. testleri yapması için C. prototiplerin gerilme dayanımlarının çok yüksek olduğu bilgisini içeren bir raporu B. Fakat..’nin C. durumu anlatır. üniversite Staj Komisyonu Başkanı olan profesörü arar.'nin süresi gitgide azalmaktadır. C. öğrencilere test sonuçlarının öneminin anlatılıp anlatılmadığını da sorar..'nin test ettiği modellere göre yapılmış ürünlerde çatlama şikayetleri gelmeye başlar. "rastgele" özellik taşımadıkları dikkatini çeker. Sektördeki diğer şirketlerin de geliştirmeyi amaçladıkları bir prototip üzerinde çalışmaktadırlar. staj süresi bitinceye kadar da testleri tamamlaması zordur..’ye ısrar eder. C. çalışkan bir öğrencidir. Oluşturulan prototip. C..'nin bir kaç deney yapıp sonuçları ekstrapolasyonla genişlettiğini düşünür. seri üretime geçildiğinde. Bu şekilde pratiğini geliştireceğini söyler. B. Stajyer bir öğrenci olan C.'nin deney defterini kontrol eder ve verilerin gerçekten de çok iyi olduğunu görür. C. staj konusu sözü edilen testler değildir. kaydedilen deneysel verilerin. ile konuyu görüşmeden profesöre anlatması doğru muydu? Profesör ne yapmalıdır?Etik dersi ilk yıl mı verilmelidir? . Kısa bir süre sonra. bir şirkette proje lideridir. Fakat..'den yardım ister.'ye vererek okuluna geri döner. gerilme testlerinden birinde sorun çıkarmaktadır.. Bu görüşmede profesöre. C. Ayrıca. Bu nedenle. testleri bitirir ve stajının son gününde.
bu koruma eylemi. Evet. bir tasarımın ya da ürünün olabileceğinden fazlasını yaptığını belirtmenin reddi anlamındadır. Dürüst insan gerçekçidir. • İnsanın kendisini savunması için gerçeği çarpıtmak zorunda kalması ise ayrı bir tartışma konusudur. . başkalarını da özgür ve değerli bireyler olarak görme biçimi ile dengelendiğinde geçerlidir. Mühendislik anlamında bu.• Burada sorulan soruların yanıtları ne olursa olsun şu gerçek üzerinde anlaşmaya varılmalıdır: Dürüstlük. Burada bir art niyet söz konusu olmasa da. insan kendisini korumalıdır. • Bir başka ayrıntı da. Fakat. unutkanlık ya da üzerinde durmamak nedeni ile bir gerçeğin olduğundan farklı yansıtılması ya da gündeme hiç getirilmemesidir. söylediklerimiz kadar söylemediklerimizden de sorumlu olduğumuz gerçeğini unutmamalıyız. var olanı farklı göstermeyi reddeder.
Fakat. Bütün insanları bazen aldatmanız da olanaklıdır. mühendisin başarısı.” der. ödediğinden daha fazlasını almayı bilen insan olarak kabul edilir.• İş hayatında yalan veya aldatma bazen başarının anahtarı olarak görülür. başarılı işadamı. aldatan tüm insanlar gibi. Dolayısıyla. Kişisel uyum ve bütünlük kısa dönemli başarıdan çok daha önemlidir [7]. kullanıcıyı farklı bilgilendiren mühendis de kaybeder. . Çünkü. Yalanın kısa dönemli faydalarının yanında. bir özdeyiş: “Bazı insanları her zaman aldatabilirsiniz. İş görüşmelerinde. uzun dönemde. “Böyle bir ortamda mühendisler neden dürüst olsunlar?” sorusu gündeme gelir. dünyanın gerçekte nasıl olduğunu bilmesine ve o bilgiye göre yaptığı tasarımın çalışmasına bağlıdır. Ama insanların tümünü sürekli aldatmanız olanak dışıdır. • Aslında. dürüstlük saygınlık kaybettirir.
moral sorumluluğu yerine getirmemenin cezası toplumdan alman tepki ile belirlenir. yasal. • • . Mühendislik Sorumluluğu Mühendislik. Bazen da. Bu tür durumlarda. Yasal sorumluluk yasalarla düzenlenmiştir. karmaşık ve çok işlevli bir ortamda yapıldığı için. Bu açıdan. Karmaşık kavramlar olan farkındalık ve sorumluluk (mali. doğal yasalar ahlaki düzenin temeli sayılırlar. eylemlerinin sonucunda hangi durumlarla karşılaşacağını iyi hesaplamalıdır. seçimini kendisinin yapmadığı etkenlerden dolayı suçlanamaz. içerisinde başarıyı etkileyen birçok öğeyi de barındırır.6. ahlaki vd. Hiç kimse. ahlaki ve yasal sorumluluklar örtüşebilir. aynı anlama gelen iki kavram üzerinde durulmalıdır: Farkındalık ve sorumluluk [7.8]. Bazen. Kişi. Yaptırımları hukuksaldır. bilgisizliği gerekçe olarak gösterme hakkını mühendislik hukuku da kabul etmez.• • 7. Fakat. fakat. insanların koyduğu yasalara göre daha üstün sayılabilecek kuralları göz önüne almak gerekir.) kişi ve sosyal kuruma bağlı farklılıklar gösterirler. ahlaki olarak ayıp sayılmayan nedenlerden ötürü yasal yaptırımlar uygulanabilir. Bu nedenle.
• Ayrıca; üstlenilen rollere göre de sorumluluk, farklı özellikler gösterir. Örneğin, yurttaşların devlete, mühendislerin mesleklerine, müşterilerine, işverenlerine ve kamuya karşı sorumlulukları gibi. • Sorumlu insanın gerekçeleri değil; nedenleri vardır. Mühendis, elinde olmayan durumlarda bile sorumluluklarını yerine getirmelidir. Sorumluluklarını yerine getirmesini engelleyen durumların oluşmasından da bireyin kendisi sorumlu kabul edilmelidir. • Bu nedenle, mühendisler, kodların ve yönetmeliklerin söylediklerinden çok daha fazlasını göz önüne ve göze almalıdırlar [7].
• •
7. 7. Ürün Sorumluluğu Ondokuzuncu yüzyıla kadar, alışverişlerde Latince 'alıcı sorumluluğu' anlamına gelen caveat emptor ilkesi geçerli idi. 1800'lerin ortasından itibaren (mühendisliğin ticari açıdan önemli bir meslek olmaya başlaması ile birlikte), bu kabul değişmeye başladı. Buhar makinası, otomobil, elektrikli cihazlar gibi ürünler çok karmaşıktı. Karmaşık olmaları , diğerlerine göre daha fazla mühendislik bilgisi gerektirmeleri demekti. Bu nedenle, alıcıyı sorumlu tutmak olanaksızlaşmıştı. Latince, satıcının sorumluluğu anlamına gelen caveat vendidor ve üreticinin sorumluluğu anlamına gelen caveat inventor ilkeleri benimsenmeye başlandı. Bu dönemde; endüstriyel makinaların, ticari karla birlikte işçi güvenliğini de gözetmesi gündeme geldi. Ürünlerin kamu sağlığı açısından güvenilirliği konuşulur oldu. Böylece; 1850'lerde ABD'deki buharlı gemi kazaları, ASME standartlarının geliştirilmesinin nedeni oldu. 1883'de ABD Tarım Bakanlığı'nın Kimya Bürosu, yiyeceklerin hijyeni ile ilgili çalışmalar başlattı ve 1906'da Food and Drug Administartion (FDA) kuruldu. Bu yönelişin sonucunda, 1916 yılında görülen bir davada, yargıcın şu görüşü dikkat çekicidir: Eğer bir şey onu üreten dışında biri tarafından kullanılacaksa, sözleşmede yazsın ya da yazmasın, üretici o şeyi dikkatli yapmak zorundadır [7,8].
• 7.8. Mühendislikte Bilgilenerek Kabul Etme • Tıp etiğinde, eskiden beri var olan “bilgilenerek kabul etme” (informed consent) kavramının, anlaşılacağı gibi iki yönü vardır: Bilgilenme ve kabul etme. Mühendislik alanında, birincisi için, müşteri, projenin yapısını ve olası sonuçlarını, risklerini, sponsorunu, yöntemini bilmelidir. İkincisi için de, müşteri, onayını aldatma ve zorlama olmaksızın özgürce verebilmelidir. • Üretici veya satıcının ürünüyle ilgili bilgileri, riskleri ile birlikte müşteriye sunmasının ötesinde etik kodlarından birinde şu da yazar: Mühendis, kamu sağlığının ve refahının yaptıkları iş nedeni ile tehlikeye girdiğini hissettiğinde, bunu işverenine ve diğer otoritelere bildirmek zorundadır. Bu konuda iki örnek aşağıda verilmiştir:
Olayı profesyonelce değerlendiriyorsanız. Belediye. Trafiğin bir bölgede azaltılması bir başka bölgede artmasına neden olacaktır ve siz trafiğin artacağı bölgede yaşamaktasınız. bu bilgiyi istemekte haklı mıdır? Kamunun böyle bir hakkı var mıdır? [7].• Örnek 5: Bir ulaşım mühendisi olduğunuzu düşünün. Yaşadığınız kentin belediyesine bir trafik düzenlemesi için danışmanlık yapmak için anlaşmak üzeresiniz. kentin bir bölgesindeki trafik akışını azaltmak için yeni bir plan yapmakta ve sizin danışmanlığınıza başvurmak istemektedir. yaşadığınız bölgenin neresi olduğunu belediyeye açıklar mısınız? Belediye. .
tüm parçaların yurtiçinde yapıldığı bir cihazı getirtmek üzere anlaştı. Bunu yapmak. Bunlar cihazın görünmeyen bir yerinde olabilirler. Tamir gerektiğinde zaten sizin firmanız yüklenici olarak yapacaktır. Şirketiniz bir başka şirketle. yerli yapım yeni bağlantı elemanını tasarlayıp müşteri firmaya göndermek için sözleşmenin zamanı yetersiz olsun. Bu cihazı getirmek için anlaştığınız şirket ise cihazın iki özel bağlantı elemanının bir başka ülke yapımı olduğunu belirtmemiş olsun. iki bağlantı elemanının yerli yapım olmadığını anlama olasılığını düşük olarak görebilirsiniz. Ne yapmalısınız? [7]. size sözleşme zamanına uymamaktan daha doğru gelebilir. .• Örnek 6: Bir mühendislik firmasında kalite kontrol mühendisi olarak çalışmaktasınız. Bu durum söz konusu olduğunda. yerli yapım elemanlarla değiştirebilirsiniz. Fakat. Müşteri firmanın.
üstlerinizi durumdan haberdar etse idiniz.Müşterinin projenin sponsorluğundan haberi var mı? .Varsa.• Şimdi bir kaç ay sonra. başka etkenler mi neden oldu? • • • • • • • • • . riskler kamuya anlatıldı mı? . şirketinizin işten atılmış eski bir elemanının bu durumu bir kokteylde anlattığını düşünün.Riskler. risklerini de biliyor mu? . Bu çalışan ertesi gün.Müşteri projenin yararlarının yanı sıra. sizden aldığı cihazda yabancı yapımı bir parça olduğunu incelettirmek için çalışmalara başlasın. Orada müşteri firmanın bir çalışanı da olsun.Tüm seçenekler müşteriye anlatıldı mı? .Müşteri proje hedeflerini gerçekleştirmek için kullanılacak yöntemleri biliyor mu? .Olası anlaşmazlıklar açıklandı mı? . projeden yararlanacaklar tarafından mı yaratıldı. sonuç daha farklı olmaz mıydı? Bu tür örneklerin mühendisi açmaza düşürmemesi için şu sorular sorulmalıdır: . Siz en başında.Tüm sorumluların bilmeyi isteyeceği her şeyi açıkladım mı? .
anlaşmazlık yalnızca. mühendisler işlerini egolarıyla değil. mühendisler arasında değil. Çünkü. örgüt temsilcileri vd. Teknik parametreler her zaman yeteri kadar kesin olmayabilir.9. X ise daha güvenli. ekip lideri kendi egosunu bir yana bırakıp Y'yi tercih eder.• • 7. iki sorun vardır: Teknik parametrelerle hareket etmeyi başaramayan mühendisler de olabilir. AnlaĢmazlıkların Çözümüne Etik YaklaĢımlar Mühendislik mesleği ekip çalışmasına en fazla dayanan alanlardan biridir. resmi kurumlardaki kişiler. olabilir. Fakat. Y daha az güvenilir. Fakat. Örneğin. Ayrıca. mühendislik için üstünlük ve kolaylıktır. Anlaşmazlıkların genellikle teknik parametrelerle çözülmesi. Bu konuda yaşanmış bir örnek aşağıda verilmiştir: • • • • . fakat daha pahalı ise ne olacaktır? O zaman güvenlik ile bedel tartışılacaktır. Bunlar. mühendisler ile işin mühendis olmayan tarafları arasında da yaşanabilir. yapılan araştırma sonucunda Y'nin daha ucuz olduğu anlaşılırsa. teknik parametrelerle yönetirler. fakat daha az pahalı. Örneğin bir proje liderinin X malzemesini Y malzemesine karşı önerdiği düşünülsün.
Yapının elemanları (kolonlar vd. tasarım koşullarının titiz bir şekilde belirlenmemesi idi. Mimarın etik davranışı sonucu. 1978 yılında. kentin Yapı İşleri Daire Başkanlığı ve halk arasında bir tartışma başladı. ayrıca. kendi saygınlığının azalması pahasına. Burada yapılan hata. binanın mühendisleri. mühendislik etiğinin uygulamalı bir dal olduğunu. sigorta eden şirketler. hatasını kabul etmiş. uygulamalar üzerinde düşünmeyi ve yeni davranış yöntemleri geliştirmeyi gerektirdiğini de göstermektedir [7]. Fırtına (hortum) dönemi başladığında tehlike daha da artmıştı. William sessiz kalmak yerine. New York'un beşinci yüksek binasının yapılmasında görev almış bir yapı mühendisiydi. bir felaketin önlenmesi için ortak bir çözüme gidilmesini sağlamıştı. Konunun ilgili taraflarını bir araya getirerek.• Örnek 7: William LeMessurier. William bunu söylediğinde. Bu örnek. sorunu çözmeye çalışmıştı.) güçlendirilmişti. mimarları. • . teknik olmayan birçok taraf arasında uzlaşı sağlandı ve büyük bir tehlike önlendi. 1977 yılında tamamlanan binanın hiç de fazla olmayan rüzgar hızlarında bile yıkılabileceğini. bir rastlantı sonucu anladı. sahipleri.
Diğer bir deyişle. Dolayısıyla. iş yönetimine kadar uzanan geniş bir yelpazedir. Barajların inşasından. yarışan veya çelişen konular olarak ele alınması. Bu stratejiler şöyle özetlenebilir: . . mümkün olduğu kadar. • • • • . GörüĢme Stratejileri • Mühendislik sorun çözmeye yönelik bir meslektir. gibi mühendislik mesleğinin dışındadırlar. .Sorunların insanlardan ayrılması.10. bir sorunun.• 7. Bu inşaatın en son onayı ile ilgili olan kişiler ise. Tüm bu alanlar disiplinler arasıdır. Bu sorunların çözümü. mali danışmanlar.Son çözümün nesnel dayanakları olduğu konusunda herkesin ikna olması [7]. Örneğin.Kişisel istek ve konumlara değil. iki kişi arasındaki çelişme olarak değil. anlaşmazlıklar ortaya çıkacaktır. makina ve inşaat mühendisleridir. bir otoyol inşaatının planlayıcısı ve çalışanları elektrik. yarışan kişiler olarak değil. görüş farklılığı olarak yorumlanması. kişisel bakış açılarının birleştirilmesine ve başarılı görüşme-tartışma stratejilerinin uygulanmasına bağlıdır. kişilerle ilgili olmayan konulara yoğunlaşılması. yol geçeceği için evleri yıkılacak olanlar vb. politikacılar. . uçakların tasarımına. atıkların değerlendirilmesine.Olası çözümler için birlikte çalışılması. Sorunun.
) ve çevreye zararlı üretim yöntemleri ve üretim sonuçları (atıkların arıtılmaması. ülkemizdeki çevre yönetmelikleri vb. Yani.• 7. hayvanlar ve hatta bitkiler. hava kirliliğine neden olan yakıtlar vb.. Mühendislik.. insanlar. biyolojik dengenin bütünlüğüne. "ÖTEKĠ" ve SONUÇ • Topluma önemli hizmetlerde bulunmak üzere eğitim görmüş olan mühendisler. . Çevrenin mühendislik çalışmaları ya da diğer etkenler nedeni ile göreceği zarar. „Ötekiler. mühendislik etkinlikleri.) yaptırımlarla engellenmeye çalışılmaktadır. Dolayısıyla. gürültü kirliliğine neden olan cihazlar. „Acı ve zevki hissedebilen‟ her şeydir. yasalarla tanımlanmaya (Amerika Birleşik Devletleri'nde Environmental Protection Agency. kararlılığına ve güzelliğine zarar vermeden yürütülmelidir.11. “ötekiler‟”e saygı göstermelidirler.
iyi bir tasarımın bilimsel araştırma temeline dayandığını. tasarımda çevre bilinci konusunun yasalardan önce mühendislik düzeyinde ele alınmasını gerektirir. . Bu nedenle. Bu örnek. bu yaptırımların uygulanmasındaki karmaşa. Bugün. yasal düzenlemelerin teknolojik gelişmelerin hızına uymalarında yaşanan zorluk ve en önemlisi çevreye verilen zararın. çoğu kez.• Ancak. CFC‟lerin kullanımına aşamalı olarak son verilmekte. yeni tasarımlarda yeni geliştirilen akışkanlar kullanılmaktadır. teknolojik üretimin bilimsellik olmadan yürütülemeyeceğini de göstermektedir. soğutucu tasarımında kullanımları (buharlaşma basınç ve sıcaklıklarının uyumu nedeni ile) verimli olan CFC‟Ierin. Teknik nedenlerle. soğutucularda kullanılmak üzere yeni akışkanlar üzerinde çalışılmaya başlandı. tasarım ürününün yaygınlaşmasından sonra fark edilmesi. Ozon tabakasını inceltici etkileri artık kanıtlanmış olan CFC‟Ier bu belirsizlik için ilginç bir örnektir. bu zararlı etkisi sonradan anlaşıldı.
Birey olarak mühendisin. Kısa erimli uygulamada böyle bir sistemin kurulması. Birincisinde. diğerlerine kendi gereksinmelerini giderecek bir araç olarak yaklaşırlar.• Mühendis. doğayı dönüştürürken çevreye zarar vermemek için tasarımlarında. İnsanlar ya kendi gereksinmeleri için çabalarlar. doğru olanı mutlaklaştırabilmiş sistemin kurulması ile olanaklı olacaktır. standartların ve kuralların tam uygulanmasını. ki bunu da yapacak olanlar yine mühendislerin kendileridir [7]. İkinci. “kazanmak/kazanmak” ilkesini uygular. ya da başkalarına duydukları saygı için. Bunlardan hangisinin seçileceği. teknik donanım ve bilgi birikiminin geliştirilerek sürdürülmesini. • . ahlaki değerlerin ve yurttaşlık bilincinin meslek kavramına yerleştirilmesini gerektirir. insanlara etik davranmayı öneren her düşüncenin odağında insanların sahip oldukları asalet ve bu asaletin nereden kaynaklandığı konusunda öneriler vardır. yaklaşımda ise ötekiler de saygıyı hak etmektedirler. Çünkü. Ötekiler onlar için “kullanım değeri” olan kişilerdir. seçimini göreceli doğrudan yana yapabilmesi. mühendisin içinde yetiştiği göreceli ve mutlak koşullara bağlıdır. Bu saygınlığın bizim gereksinmelerimizle bir ilgisi yoktur.
Mühendislik etiği ile ilgili hemen hemen tüm kaynaklarda. Daha sonra kazayı araştırmak üzere kurulan soruşturma komisyonuna ifade vererek. . mühendis kökenli bir eleverendir. MÜHENDĠSLĠKTE ETĠK SORUNLARIN ELE VERĠLEMESĠ • 8. 28 Ocak 1986 günü Uzay Mekiği Challenger‟ın fırlatılmasından 73 saniye sonra infilak etmesi tüm dünyayı şaşkınlığa uğratmıştır. bu olaya atıfta bulunulmaktadır. Etik Sorunların Ele verilmesi • Mühendislik etiği açısından bir kilometre taşı sayılabilecek “Challenger Faciası” 1986 yılında meydana gelmiştir. Bilindiği gibi. kazanın mühendislik etiğine aykırı kararlar alınması sonucunda meydana geldiğinin ortaya çıkarılmasında büyük rol oynayan Roger Boisjoly (katı yakıt roketlerini üreten Morton-Thiokol firmasının bir çalışanı).1.• 8.
Aşağıda özetlenen türleri tanımlanmaktadır. Mühendisler. Mühendislerin her ne kadar işverene karşı “güvenilir ve sadık olma” zorunlulukları varsa da. halen veya daha önce çalıştığı firma/kurum yöneticilerinin sebep olduğu zarar veya yolsuzluklarla ilgili öne sürümleri yazılı ya da görsel basına vermesinden kaynaklanan çarpıcı haberler günümüzde çok yaygındır. • Konunun iyice anlaşılabilmesi için.• Bir kimsenin. öncelikle. bu değerlere zarar verecek davranış ve girişimleri “ele verme” zorunluluğunu hissedebilirler. . toplumun sağlığını ve güvenliğini koruma görevini üstlendikleri için. etik sorunların ele veriliş şekilleri üzerinde durmakta yarar vardır. çalıştıkları firma veya kurumların bünyesindeki yanlış davranışları açığa vurmak ve yetkililerden bu konuda uygun önlemlerin alınmasını beklemek hakları da vardır [9].
Bu biraz da “kol kırılır. kuruluşun en üst yöneticisine veya yönetim kuruluna da gidebilir. çalışanın etik sorunu kendi amirinin daha üstündeki yöneticilere bildirmesidir. yen içinde kalır” geleneğinin sonucudur [9]. genellikle sorunu dışarıya açıklamanın. çalışanın etik sorunu yazılı veya görsel basına ya da ilgili (adli) makamlara bildirmesidir.• İçeriden ele verme. her iki türün de “sadakatsizlik” olarak algılanma eğilimi varsa da. Ne şekilde olursa olsun. çalışan tüm yönetim kademelerini atlayarak ve alışılmış kanalların dışında. • Dışarıya ele verme. Bazen. . firmanın veya kurumun içinde tutmaktan daha sakıncalı olduğu düşünülür. içten ele verme firma veya kurumun içinde kalır. • Aslında.
” • • Öncelikle. meslek yaşamları sırasında yasal veya etik olmayan çeşitli davranışlarla karşılaşabilirler.• • 8. .2. ancak aşağıdaki dört koşulun yerine gelmesi durumunda ele verme girişiminde bulunulmalıdır [9]. TMMOB Mesleki Davranış İlkeleri bu konuda şu sorumluluğu getirmiştir: “Mühendisler ve mimarlar. gerektiğinde meslek örgütlerini ve hatta kamu oyunu bilgilendirmek gibi hak ve yükümlülükler getirdiğini dikkate alırlar. “Etik sorunlar ne zaman ele verilmelidir?” sorusunun yanıtı çok önemlidir. Fledderman‟a göre. kendilerinden istenen işin toplum ve doğa için ciddi bir tehlike yaratacağı sonucuna varırlarsa ve bu konudaki mesleki yargıları hizmet verilen gerçek ve tüzel kişiler tarafından dikkate alınmıyorsa. onların talimatlarına kayıtsız şartsız uymayı reddederler. kendilerine hizmet verilenleri uyarmak. Gerekli KoĢullar Mühendisler. Bu bağlamda. doğal olarak. bu durumun. “ele verebileceğimiz” ve “ele vermemiz gereken” durumların ayırımını yapmak gerekir.
Topluma açıklama yapıp yapmama konusunda çalışanın nicelik ve nitelik duygusunun olması gerekir. ufak ama çok sayıda ve sistematik yolsuzluklar varsa. • . Ayrıca. Hatalı davranış veya uygulama hakkında etkin bir şekilde şikayette bulunabilmek için birinci elden veya çok güvenilir bilgilere ve belgelere sahip olmak gerekir. geçekten hatalı bir davranışın olup olmadığına karar vermek için de bu ilke uygulanmalıdır. Her şey hakkında değil. etik sorun hakkında bilgi vermek üzere çok açık bir konumda olmalıdır. Bu nedenle. bunların zamanla birikerek çok önemli sorunlara yol açabileceği de unutulmamalıdır. Dedikodu ve duyumlar üzerine hareket etmek doğru değildir.• 1) Zorunluluk: Ele verme ile “açık ve önemli” bir zarar önlenebilmelidir. Bilindiği gibi. eleverenin konu hakkında gerçekçi bir değerlendirme yapabilecek düzeyde mesleki yetkinliğe sahip olması gerektiği de unutulmamalıdır. Öte yandan. yalnızca önemli hususlarda ihbarlar yapılmalıdır. 2) Yakınlık: Eleveren. mühendislik etiği kurallarından biri de mühendisin “yalnızca yeterli olduğu alanlardaki” işleri kabul etme zorunluluğudur.
şu iki ölçüt bize yardımcı olabilir [9]: • . firma veya kurum içinde tüm diğer yolların denendiği ve sonuç vermediği zaman. • 4) Son Çare: Ele verme. son çare olarak düşünülmelidir. etik sorunun ele verilmesinin ne zaman ahlak açısından kabul edilebileceğini bize söyler. ele verme kaçınılmaz olur. “Bir mühendis. etik bir sorunu ne zaman ahlak açısından ele vermek zorundadır? Sorusunun yanıtı da önemlidir. Diğer taraftan. Bu dört koşul. Aksi taktirde.• 3) Yetenek / Olanak: Eleverenin zararlı davranışı veya etik olmayan uygulamayı durdurmak için kabul edilebilir bir başarı şansının olması gerekir. kişinin kariyerini ve ailesinin parasal güvenliğini tehlikeye atması gereksizdir. Sizden daha yetkin ve olaya daha yakın kimselerin bulunmaması durumunda. şikayetin gerekli önlemi alacak veya sorunu ortadan kaldıracak makamlara kadar ulaşmasını sağlayacak olanaklar yoksa. Buna göre.
yanlışlığın sürmesi birisi için yakın ve açık bir tehlike oluşturuyorsa. “etik sorunu ele verebiliriz” • . bireylerin çok etkili bir şekilde iç gözlem ve fikir değerlendirmesi yapması gerekir. . eleverenin bu yola baş vurmadan önce. Ayrıca. “ileride o konuda kitap yazmak veya söylevler vermek” yoluyla maddi kazançlar elde etmek umuduyla ele verme de artık toplumca hoş görülmemektedir [9]. • Ele verme girişiminde bulunmadan önce.Yukarıdaki dört koşulun sağlanmasına ek olarak.Hatalı bir davranışın farkında olduğumuz ve yukarıdaki dört koşulun da yerine geldiği durumda. olayın yeterince önemli olduğunu düşündüğümüz zaman.• . Özellikle. kendisini bu yola sevk eden dürtülerini ve duygularını iyi değerlendirmeye çalışması yerinde olacaktır. son yıllarda moda olan. amirinden veya çalıştığı firmadan/kurumdan öç alma gibi bir neden asla kabul edilemez. Unutulmamalıdır ki toplumun yararı için yapılan ele vermeler kabul edilebilir hatta desteklenirse de iş arkadaşından. “etik sorunu mutlaka ele vermeliyiz”.
• Etik sorunların ele verildiği firmaların tipik yaklaşımı. “ele verilmiş olmak” çok olumsuz bir konumdur. hem etkili değildir hem de etik açıdan kabul edilemez. Böyle bir yaklaşım. çalışanların etik sorunları ele verme zorunluluğunda kalmaması sağlanmalıdır. Eleverenlerin KarĢılaĢtığı Sıkıntılar ve Önlemler • İşveren açısından bakılırsa. Bu yüzden.• 8. organizasyonun geleceğini etkileyecektir. bu davranışın ve ondan kaynaklanan firma içi kötü görüntünün önüne geçmek için eleverenlerin işine son vermektir. Bu şekilde bir taşla iki kuş vurulmaktadır: eleveren cezalandırılmaktadır ve diğer çalışanlara gözdağı verilmektedir.3. Bu zararın mutlaka önlenmesi gerekir. . Yanlış bir davranışın topluma açıklanması firma/kurum açısından olumsuz bir görüntü oluşturacak.
gerçek veya uydurma olaylar hakkında iç yazışmalar biriktirilmeye başlanır. eleverenin açıklama yapması dolaylı olarak engellenir. güvenilebilirliğine.Dikkatin eleverenlere çekilmesi : Bu tipik misilleme stratejisinde. .Zayıf bir sicil /geçmiş üretmek: Etik olmayan uygulamaları alışkanlık haline getiren işverenler ya da yöneticiler. Daha önce kusursuz sicil almış olan eleverenler. Bu yaklaşımlar şu şekilde özetlenebilmektedir: .• • • • İşverenler ya da yöneticilerin eleverenlere karşı uyguladıkları tipik misilleme ve öç alma yaklaşımlarını bilmekte yarar vardır. elevereni “kronik sorunlu bir çalışan” olarak damgalamak üzere kayıtlar oluşturmak için bazen aylar veya yıllar harcarlar. Yetersiz veya sorunlu başarımı yansıtan. Eleverenin güdülerine. ortaya attığı sorunları geri plana itecek hemen her şey kullanılır ve asıl etik sorun gizlenmeye çalışılır. . “Bir daha bu şehirde veya sektörde çalışamazsın!” türünde tehditlerle kendini gösterir. zamanla üstlerinden düşük sicil notu almaya başlarlar.Tehditle sessizliğe zorlamak: Bu taktik genellikle. mesleki yetkinliğine ve hatta özel yaşamına saldırılarak. “Beyanat verme yasağı” gerekçesi kullanılarak ve işine son verme tehditleriyle. işveren veya kusurlular eleverenin mesajı yerine kendisini tartışma konusu yapmaya çalışırlar. .
Başarısızlığa zemin hazırlamak: Yaygın uygulanan diğer bir misilleme taktiği ise. • . bazen de işine son verme hazırlıklarına dönüşebilir. eleverene altından kalkamayacağı görev yükü ve sorumluluklar vererek.• . elevereni çalışma arkadaşlarından ayırarak bir örnek oluşturmaktadır.Yalnız bırakmak veya aşağılamak: Bir başka misilleme yaklaşımı. eleverene aşağılayıcı görevlerde verebilirler. Ayrıca. elevereni şikayet ettiği sorunu çözmekle görevlendirmek ama başarılı olması için gerekli yetkileri. sorunu açığa çıkartmak için kullanılan kanıtların “çalındığı” veya “yasal olmayan yollardan elde edildiği” yönünde yapılan suçlamalar ve dava etme tehditleridir. eleverenin etkili bir ele verme eylemini gerçekleştirmesi için gerekli olan bilgi kaynaklarından da uzaklaştırılması sağlanabilir. eleverenin bazı görevlerinden alınmasıyla. işverenler veya yöneticiler. Benzer bir art niyetli yaklaşım da. • .Bu yolla.Dava etmek: Etik sorunları eleverenlerin en çok karşılaştıkları misilleme. Bu tür taktikler. başarısızlığına zemin hazırlamaktır. kaynakları ve desteği ona vermemek şeklinde olmaktadır. .
• 2.Kariyeri yok etmek: eleverenlerin “yeniden yapılanma” gibi sözde nedenlerle işten çıkartılması. şeklinde) girişimlerde bulunulur. diğer işverenleri etkilemek vb. • Ele verme eylemini akıllı ve bilinçli bir şekilde yapabilmek için önerilen 12 hayatta kalma stratejisi ise aşağıda sıralanmıştır [9]: • 1. Bazen. ele verme kararınız hakkında aileniz ve yakın arkadaşlarınızla görüşün. . Yanlış davranış hakkında rahatsız olan başka görgü tanıklarının olup olmadığını öğrenmek için uyanık olun ve onları sakıngan bir şekilde araştırın. işten çıkartılmaları yeterli görülmeyerek.• . Geriye dönüşü olmayan adımlar atmadan önce. kendi dallarında bir daha çalışma olanağı bulmamaları için (olumsuz referans vermek. aykırı görevlere verilmesi veya her türlü atanma taleplerinin geri çevrilmesi de yaygın yıldırma taktiklerindendir.
Göze almaya hazır olduğunuz risklere ve • . kimliğinizi gizlemeden açıklama yapmayı veya anonim kalmayı mı isteyeceğiniz konusunda dikkatlice düşünün. • . Kararınız.Kanıtlarınızın niteliği ve niceliğine. . siz onlarınkine karşı değil. Planlarınızı o şekilde yapın ki ele verdikleriniz sizin eylemlerinize karşı önlem düşünsünler.• 3. İdareciler ve yardımcı personel ile iyi ilişkilerinizi sürdürün. ilk yetkili makama giderek olayın sistem içinde halledilme şansını araştırın. Her iki stratejinin de kendine özgü sıkıntıları vardır. Resmi olarak fikir ayrılığını açıklamadan önce. • 5. yetkililere bilgi aktarımının stratejik olarak zamanlamasına dikkat edin.Toplumun yoğun irdelemesine katlanmaya istekli olup olmadığınıza bağlıdır. Eğer açıklama yapmaya karar verdiyseniz. • . Örneğin. • • 4.
9. işinizle ilgili etkinliklerin ve olayların açık ve doğru kayıtlarını tutmaya çalışın. Suçlamalarınızı ilginçleştirmek veya eklememeye dikkat edin. seçimle göreve gelmiş yetkililer. 7. 10. Ele verme eyleminden önce ve sonra. 8. gerekli tüm kanıtları ve dayanakları belirleyin. gazeteciler ve eylemciler gibi potansiyel yandaşları araştırın ve belirleyin. güçlendirmek için hayal ürünü unsurlar • • • • • • 11. Yetkililerle çalışırken eleştirel ve alaycı tavırlar takınmayın [9]. Yalnızlık döngüsünü kırın. işverenin değil de yalnızca kendinize ait zaman kaynaklarla yapın. kopyalarını alın. 12. Yetkin bir avukattan yasal görüşler alabilmek için parasal kaynak ayırın. Ele verme girişimlerinizi.• 6. gelişen olayları kayıt edin. Herhangi bir yasal işlem durumunda işverenin kayıtlarınıza giriş hakkı olacağını akılda tutarak. ve . Kaygılarınıza dikkati çekmeden önce.
öne çıkmayı göze alan çalışanlar. Lafta kalmayan erişim olanağı. Her şeyden önce. Bu. etik konularda çalışanlara örnek olmalıdırlar. Sorunu Önleyici YaklaĢımlar • • Bir firmada veya kurumda. en üst düzeydeki yöneticiden en alt kademedeki çalışana kadar. Açık kapı politikası adı verilen bu yaklaşım. ödüllendirilmelidirler.• 8. kaygılarını iletmek için kolaylık sağlar. etik sorunların ele verilmesi nedeniyle ortaya çıkabilecek sıkıntıları çözmek için başlıca dört yol vardır [9]: 1. Aslında. gerekirse. • • . Tüm çalışanların. Organizasyonda tüm iletişim hatları açık olmalıdır. kendi firma veya kurumlarındaki etik davranışı geliştirmek için yaptıkları bu girişimden dolayı. kaygılarını dile getirmek için üst düzey yöneticilere anlamlı erişim olanakları olmalıdır. Tüm yöneticiler.4. 3. Tüm çalışanların zorunlu bir etik eğitimi alması sağlanmalıdır. eleverene karşı “misilleme veya ayrımcılık yapılmayacağı garantisini” de birlikte getirmelidir. organizasyonda güçlü bir etik kültürü oluşmalıdır. her seviyede etik kurallara açık bir bağlılıkla mümkündür. 2. düzeltilmesi gereken bir durum olduğunu düşünen çalışanlara.
Çok güçlü etik kültürüne sahip organizasyonlarda bile. yöneticilik vasıflarından biri olmalıdır. tüm yanlışlıkların ortadan kaldırılmasına imkan olmadığı gerçeği kabul edilmelidir. bunun kaçınılmaz olduğunu kabul etmek. . • • Yukarıda kısaca özetlenen bu tutumlar. böyle bir erdemli davranışta bulunabilmek. kurula baş vurmayı düşünen eleverenleri olumsuz yönde etkileyebileceği unutulmamalıdır. gerektiğinde topluma açık olarak. ele verme eyleminin doğru ve nesnel bir şekilde değerlendirilmesi konusunda kuşkuların oluşması kaçınılmazdır.• 4. tüm çalışanların etik davranması ve gerektiğinde de etik sorunları ele verebilmesi için gerekli ortamı sağlayacaktır. Ayrıca. Bu nedenle. geçmişteki ya da mevcut davranışlarının. etik kurullarının oluşumuna özen gösterilmesi gerekir [9]. Böyle bir durumda. Bu olgunluğu göstermek. uygulamalarının veya kişisel ilişkilerinin etik açıdan sorunlu olmasının. Yönetim tarafından. arada sırada etik olmayan davranışlarda bulunanlar veya bu yönde ayartılanlar olabilir. Ayrıca. bir firma/kurum bünyesinde oluşturulan “etik kurul”da görev yapan bireylerin. “hatayı kabul etme istemi” olmalıdır. ısrarla aksini ileri sürmekten daha akılcıdır.
Pegem A Yayınları.jmo. İpbüker C. JDF 262 Mühendislik Etiği (Ders Notları) İTÜ İnşaat Fakültesi Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü. 1999. [6] Abdullah H. İstanbul. Şubat 2007. Basım. Baskı.Gönül Sezer).. ve Göksel Ç. http://tr. 2002.. Basım. 1..wikipedia. [8] Onbaşıoğlu S. U. [7] Onbaşıoğlu S.pdf .tr . . 1. KAYNAKLAR • • • • • • • • • [1] Aydın İ. Madencilik Cilt 44. Ulusal Mühendislik Kongresi. Ayrıntı Yayınları. Teknoloji.tr/derslerimiz/etik/bilg_etik. [4] Deniz R. özgür ansiklopedi. Şubat 2007. [3] Pieper A.itu. [5] Mühendislik Eğitimi ve Etik.edu. Sazak N. www. İstanbul. U. Mühendislikte Etik Sorunların Ele Verilmesi. 2938. Eski Foça-İzmir. www. Sayı 4. Şubat 2007. 2003. Vikipedi.org. Aralık 2005. 20-21 Mayıs 2004. Doğa Yayınları.karto.org/wiki/Etik. Elektrik Elektronik Bilgisayar Mühendisliği Mesleğinde Etiksel İsterler. Etik ve Mühendis Sorumluluğu. Mühendislik Etiği. ve Yıldız M. 3. I. P. Nisan 2004. (Çevirenler: Veysel Atayman.• 9.. [9] Gerçek H.. Ankara.. Yönetsel Mesleki ve Örgütsel Etik. Etiğe Giriş. [2] Etik...
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?