Slideshare uses cookies to improve functionality and performance, and to provide you with relevant advertising. If you continue browsing the site, you agree to the use of cookies on this website. See our User Agreement and Privacy Policy.
Slideshare uses cookies to improve functionality and performance, and to provide you with relevant advertising. If you continue browsing the site, you agree to the use of cookies on this website. See our Privacy Policy and User Agreement for details.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler
1.
Praksis 19 | Sayfa: 09-53Sermayeyi Haritalandırmaya YönelikKavramsal DüzeneklerFu at Ercan * “Ah, kimselerin vakti yok Durup ince şeyleri anlamaya Kalın fırçalarını kullanarak geçiyorlar” (Gülten Akın)I -Pu ro l u - G ö be k l i Pat ron l ard an M az l u m ve J et Patro nlara “Cumhuriyet’in ilk yıllarına denk düşen bu kuşak çizerlerin çizgilerinde kapi-talizm eleştirisinden çok, ne olduğu pek de net olmayan bir emperyalizm tehlike-si vurgusu yapılır. Bölünüp parçalanmak korkusu, sınır komşularımızdan süreklikuşku duymak; ABD, AB, NATO, hatta Birleşmiş Milletler hep kuşku verici orga-nizasyonlar olmuştur. Kapitalizm ise ağzı purolu göbekli, insanları sömüren, özel-likle de devleti soyan sömürücü tiplerle sınırlı kalmıştır” (Selçuk Demirel ile söyle-şi, 2008: 52). “Cemil, halktan-olmayanlarla karşı karşıya geldiği her fırsatta yaptıkları işlerinüretkenliğiyle dalga geçerek, bunlara duyduğu güvensizliği dile getirir. Ne iş yap-tığını sorduğu Vehbi Tok’un, ithalat, ihracat, alım satım” cevabını Cemil, alayla“Yani para getiren her şey,” sözleriyle keser” (Arslan; 2005: 193).* Türkiye’de kapitalizmi anlamaya/açıklamaya yönelik uzun erimli bir çabanın kavramsal çerçevesini oluşturan bu ça- lışma, zaman içinde olgusal dünya ile bütünleşecek yani kitaplaşacak. Çalışma bu gözle okunursa daha anlamlı ola- caktır. Çalışma için önerilerde bulunan ve çalışmanın yayınlanması için beni yüreklendiren sevgili arkadaşlarım Şeb- nem Oğuz, İbrahim Gündoğdu ve Ümit Akçay’a çok teşekkür ederim.
2.
10 Fuat Ercan Selçuk Demirel’in karikatürlerindeki zenginliği Virgül Dergisi’ndeki kısa söyle- şisinde de bulabilirsiniz. Selçuk Demirel Türkiye gerçekliğini analiz ederken ege- men olan bir eğilimi belki biraz karikatürize ediyor, ama ne yazık ki yaşadığımız dünyayı açıklamada egemen olan bakış da buna epeyce yakın bir düzlemde ger- çekleşiyor. Kısaca Türkiye’de kapitalizmin anlaşılması ve analiz edilmesi Selçuk Demirel’i haklı çıkaracak bir düzeyde sürdürülüyor. Umut Tumay Arslan’ın Bu Ka- buslar Neden Cemil? adlı zevkli çalışması da Türk sinemasında halkçı bir dil üzerin- den kapitalistlerin nasıl temsil edildiğini bizlere aktarıyor. Çocukluğumda kaçır- madığım ﬁlmleriyle Cüneyt Arkın’ın Cemil karakteri ile karşı çıktığı patron imge- si de aslında birçok şeyi anlatıyor. Yukarıda fragmanda Vehbi Tok’un, “ithalat, ih- racat, alım satım” cevabına Cemil’in alaylı cevabı “Yani para getiren her şey” önem- li. Yaşanan, içinden geçilen kapitalizmi özneleştirerek algılamanın popüler dilde- ki yansımaları bunlar. Popüler kültür patronları günümüzde farklı şekillerde tem- sil etmeye yönelmiş olsa bile, tüm farklılıklara rağmen kapitalizm kişiselleştirilerek farklı bir düzeyde meşrulaştırılıyor. Kapitalizmin kişiselleştirilerek analiz edilmesi (ne yazık ki, mi desek) muhalif-sol düşünce içinde de farklı biçimler altında devam ediyor. Bu bazen solun gündelik popüler dilinde doğrudan özneleştirilen patron- lar dolayında ya da daha ince-teorik yaklaşımlarda yapısal özelliklere referans ve- rilmeden kullanılan tekelci kapitalizm kavramında ve fraksiyonalist analizlerde kar- şımıza çıkıyor. Cüneyt Arkın’ın canlandırdığı Cemil karakteri, sol analizlere egemen olan ulusalcı-üretimci mantığı göstermesi açısından da bilgi kuramsal olarak önemli. Bu noktada Arslan’ın çalışmasında Cemil Dönüyor ﬁlminden aktardığı bir diğer diya- loga başvurabiliriz. Vehbi Tok’un şirketleri üzerine emniyette geçen konuşmada Tok’un büyük fabrikaların temsilcisi olduğu belirtilir ve bu açıklamalardan son- ra Emniyet müdürü; “Daha ne istiyorsunuz? Yurt ekonomisine katkıda bulunu- yorlar işte” diye konuşmaya katılır. Cemil konuşmaya girer: “Dediğin gibi ise sö- zümüz yok. Ama memleketin hammaddelerini çokuluslu şirketlerle anlaşıp dışarı satmak için kurulmuşsa ve ıskarta uçak alımında yoksul halkımızın paralarını aşa- ğılık komisyonculara dağıtıyorsa ve bu düzenin devamı için gerekli eylemleri yap- maya silahlı adamlar sürerse..” (Arslan, 2005: 193). Cemil Dönüyor’ daki bu diya- log Türkiye’de kapitalizmi ya da kapitalistleri anlama konusunda önemli bir diğer noktayı açığa çıkarıyor. Türkiye’deki patronlar tanımlanırken baştan çıkarıcı kötü komşu çocukları olarak “uluslararası patronlar” devreye giriyor. Bu iki referansı birlikte düşündüğümüzde patron (kapitalist) üretim yapıyorsa ve bunu ülkesi için yapıyorsa mâkul ve kabul edilir bir kişi oluyor. Bu tarz bir kabul edilme halini bil- diğinden olsa gerek Sakıp Ağa kendine “sosyal oğlu sosyalim, benden daha iyi kim sosyalist?” diye sorar ve sosyalistliğini de şu şekilde dile getirir: “Ben komprador Sakıp Sabancı olarak komünizme, aşırı sola karşıyım ama sosyal inançlı bir ada- mım” (Radikal Gazetesi, 4 Aralık 2002). Sakıp Ağa sadece kendini sosyal oğlu sos- yal olarak göstermekle kalmamış, “Hiçbir şey yapmadımsa, 1980’li yıllarda -kim-
3.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 11se hakkımı yemesin- bir şeyi başardım: halka gerçek işadamını tanıttım ve sevdir-dim. Kaliteli ve bol mal üreten, iş alanları açan, vergisini ödeyen ve zenginliğindenutanmayan gerçek sanayicinin halktan kopuk biri olmadığını herkese gösterdim”(Sabancı’dan aktaran Bali, 2007: 38). Başarıyı sadece Sabancı Ağa’nın hanesineyazmak haksızlık olur, kraldan çok kralcı olan sermayenin organik yazar-çizerleride bu göbekli, purolu sevilmeyen insan tiplemesine epeyce içerliyorlar. “İşadamla-rının hepsi hırsız mıdır?” başlıklı köşe yazısında Ertuğrul Özkök başlıktaki soruyusorduktan sonra “Halkın önemli bir kısmı, onlar hakkında olumsuz izlenime sa-hiptir. Ne kadar haksız, ne kadar basmakalıp, önyargılarla dolu bir bakış” diyereksızlanır. Yazısına devamla “Hulusi Kentmen’in öldüğü günlerde TÜSİAD’ın, Hu-lusi Kentmen adına bir şeyler yapması gerektiğini söylemiştim” der. Nedenini deşöyle açıklar: “Çünkü o, işadamı imajının kötü olduğu günlerde, Yeşilçam ﬁlmle-rinde hepimize tonton bir işadamı portresi çizmişti. Çoğu kez fabrikatördü ve kızı,fabrikasında çalışan fakir bir delikanlıya áşık olunca, önce itiraz ederdi. Sonra entonton haliyle zorla kabul edermiş gibi yapardı (Özkök, 2008). Patronları “ton-ton” olarak gösteren anlayışın yanı sıra bir başka değişimden daha bahsetmemizgerekiyor. Türkiye’de bildik patron tiplemelerinin yanı başında yeni yüzler ve yenipatron tipleri açığa çıkmaya başladı. Medyada Jet Fadıl olarak tanımlanan FadılAkgündüz bu yeni yüzleri/patronları bakın nasıl tanımlıyor: Türkiye’de klasik bir zengin tipi var. Adeta Hulusi Kentmen tipi bir zen- gin tip. Ama Türkiye artık o tip işadamları ile bir yere gidilemeyeceğini anladı. Daha dinamik, daha genç ve dünya ile entegre olmuş işadamları arıyor. Bugün Hulusi Kentmen tipi babacan işadamları ile çağdaş işadamları arasında bir mücadele var ve bu mücadelede son beş-altı yılda çağdaş işadamaını temsil edenlerden biri de ben oldum (aktaran Aktay, 1999). Jet Fadıl’ın o eski işadamı tipi ile bir yere gidilemeyeceği düşüncesi gerçekçi de-ğil, ama birikim sürecine yeni giren çağdaş işadamları ifadesi yaşadığımız bir ger-çekliği işaret ediyor. Sermayenin merkezileşmesinin yanı sıra pek fazla işaret edilme-yen sermayenin saçılması eğilimini göstermesi açısından Jet Fadıl ve benzeri yenipatronlar önemli. İster eğreti burjuva diyelim, isterse başka bir şey, ama Türkiye’deyeni tip patronların sayısı hızla artıyor. Komiser Cemil halktan olmayan patronla-ra laf söylerken, halkın içinden pıtrak pıtrak yeni patronlar çıkıyor. Amaçlanan hermahalleden bir zengin/patron çıkarma politikaları oldukça başarılı oldu ve serma-ye düzeni zaman içinde toplumsal ilişkilerin tümünde daha bir egemen hale geldi.I I -B u g ü nü An l a m ak Dah a Kol ay ! Vurgulanması gereken önemli bir başlangıç noktası, bir nesnenin [ancak] tam olarak geliştiğinde en iyi biçimde kavranılacağıdır” (Christopher J. Art- hur, 2006). Sonuçta 70’lerin hasta adamı gitti ve yerine müthiş bir ekonomik perfor-
4.
12 Fuat Ercan mans sağlandı. 1980 yılında kişi başı 65 dolar ihracat yapan Türkiye, 2007 yılında kişi başı 1.500 dolar ihracat yapan bir ülke haline geldi. İhracat ya- pan şirket sayısı birkaç binden 47 bine ulaştı. Yüzde 90’ından fazla sana- yi ürünü olan ihracatımızın üçte ikisi, dünyanın en rekabetçi piyasaları olan Avrupa ve Kuzey Amerika pazarlarına yapılıyor.... Zira yakın çevrede bu coğrafyaları en iyi bilen, en girişimci iş adamları da biziz” (Rıfat Hisar- cıklıoğlu, Referans Rapor İSO 500 Özel Sayısı, Referans Gazetesi, 24 Tem- muz 2008). Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM) tarafından yürütülen Altay Milli İmkânlarla Modern Tank Üretimi Projesi’nin ana yüklenicisi Koç Toplulu- ğu şirketlerinden Otokar oldu. Koç Holding Yönetim Kurulu Başkanı Mus- tafa Koç projeye ilişkin olarak da şunları söyledi: “Bu proje savunma sanayii kara platform geliştirme ve üretimine büyük bir ivme getirecek. Türkiye’nin kendi bölgesinde lider olması için istikrarlı yönetime, büyüyen ekonomiye ve kuvvetli bir silahlı kuvvetlere ihtiyacı var. Bu hususta da kendi kaynak ve kabiliyetlerimizi geliştirmemiz, kendi teknolojimizi yaratmamız şart” (“Mil- li Tank, Milliyet Gazetesi, 30 Temmuz 2008). Kapitalizme özgü yapısal bir gerçeklik varsa, bu gerçeklik bugünlerde Türki- ye pratiğinde kendini daha bir açığa çıkarıyor. Bu ifadeyi teleolojik ya da determi- nist bir dil üzerinden söylemiyorum, etrafımıza bakıp olup bitenleri alt-alta yazma halinde bile kapitalizmi tanımlayan mantığın Türkiye pratiğinde belirgin bir hale geldiğini rahatlıkla söyleyebiliyoruz. Kapitalistlerin tontonlaşması ve tonton kapi- talistlerin kendilerini ifade etme hallerindeki değişim, sürecin niteliğini ele vere- cek nitelikte: “Sonuçta 70’ lerin hasta adamı gitti ve yerine müthiş bir ekonomik per- formans sağlandı.” Israrla Türkiye’de kapitalizmin gelişmediği üzerinden kavram- sal çerçeve geliştiren sol argümanlara karşı ben kişisel olarak TOBB Başkanı Rı- fat Hisarcıklıoğlu’nun gerçeği daha iyi ifade ettiğini düşünüyorum. Hem de hoş- nut olmadığım bir gerçekliği. Türkiye gerçeğini bu günlerde anlamak daha kolay. 1970’lerin hasta adamı artık milli tank projesinde sadece sermaye birikimi ve reka- betten değil ama militarist bir dille Türkiye’nin “bölge”de güçlü olmasının gerek- liliğinden dem vuruyor. Kapitalizmi tanımlayan mekanizma olarak sermaye biriki- mi ve onun temel aktörü olan kapitalistler geçen zaman içinde sınıf olmanın gerek- lerini yerine getiriyorlar. Bu ifade etme hallerinden en önemlisi sermayenin fraksi- yonları olarak ortak bir çatı altında örgütlenmeleridir. Hisarcıklıoğlu’nun Lenin’i işaret ederek söylediği “Organize olmuş küçük bir topluluk, organize olmamış kitlele- ri rahatlıkla yönlendirebilir” sözü açık bir şekilde sermayedarların kendilerine duy- dukları özgüvenin dile gelişi olsa gerek. Hisarcıklıoğlu Türk işadamlarını dünya öl- çeğinde örgütlenmeye çağırıyor, ve biliyoruz ki tonton patronlarımız Türkiye’nin dört bir yanında hummalı bir şekilde örgütleniyorlar. Evet, kapitalizmi tanımlayan tüm ilişki ve bağlantılar Türkiye gerçeğinde kendini artan bir tempo ile açığa çıka- rıyor. Üretim alanında yaratılan sermayelerin aşırı birikim ve değersizleşme tehdi- dine karşı oldukça farklı alanlarda yatırıma yönelmeleri bunun bir diğer ifadesi olsa
5.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 13gerek. Temeli atılan Yedigöze HES’i yapacak olan Sanko Holding Yönetim Kuru-lu Başkanı Abdülkadir Konukoğlu şöyle diyor: Şimdi (sen tekstilcisin, ne işin var elektrik sektöründe) diyeceksiniz. Çün- kü herkes böyle bakıyor. Tekstilde beşinci, elektrikte birinci kuşağız. Yıllar- ca barajlar yapılmış biz bakmışız ama şimdi gözümüz açıldı. Bunu da herkes bilsin (Radikal Gazetesi, 10 Eylül 2008). Evet, bir yandan “kimse bizi durduramaz” denerek yaşamın üzerinden Jet gibigeçilirken aslında karşılaştığımız gerçeklik, nerede bir akarsu varsa onun üzerinehidroelektrik santral kurulması; eğitimin, suyun, sağlığın ticarileşmesinden başkabirşey değil.. Gündelik yaşantımız ve doğal çevre tamamen sermaye birikimi man-tığının etkisi altına giriyor. Yaşamın her alanında kapitalizme ait işleyişler bu top-raklara özgü biçimler içinde boy vermesine rağmen, muhaliﬂer ama özellikle Mark-sist muhaliﬂer altlarını çizerek okudukları ve ellerinden düşürmedikleri temel ki-taplardaki kavramların yaşam tarafından içlerinin doldurulması gerçeğini görmez-likten geliyorlar. Tüm bu düzeneklerin işleyişinde belirleyici olan sermaye birikimmekanizması ve bu mekanizmanın harcı olan değer teorisi analizlerin temel belirle-yeni olmaktan hala çok uzak. Bu yüzden bugünlerde çok kolay olması gereken ger-çekliğin analizi, bir o kadar da zor. Sorunumuz o zaman farklılaşıyor. Kapitalizminkendine özgü işleyiş ve mekanizmaları ile kendini bu kadar açığa çıkardığı bir dö-nemde, kapitalizmi anlamak neden bu kadar zor?III- B u g ü nü An l am ak Dah a Zor ! Bizim görme biçimimizle [solun tarih kavrayışlarının dahi yakasını bırak- mayan] pozitivizmin kalıntıları arasında telaﬁ edilemez bir kopuş yaratmak” gerekiyor. (Walter Benjamin’den aktaran Michael Löwy, 2007: 23). Yapı bir ‘enstantane fotoğraﬁk imge’ gibi saptanamaz.... Yapı, gerçek geçmi- şin ta kendisidir, çünkü olmuş olan ve şimdiki zamanın ve geleceğin koşulu olarak varlığını sürdürmeye devam eden şeyin tanıklığı, söz götürmez bel- gesidir” (Hugues Portelli, 1982: 47). Artık dünya hayatımıza çok fazla karışıyor” (John Fowles, Fransız Teğme- nin Karısı). Perseus, avladığı devler kendisini görmesin diye sihirli bir başlık giyerdi. Biz ise devlerin varlığını görmemek için, sihirli bir başlığı gözlerimize ve kulak- larımıza kadar indiriyoruz (Karl Marx, 1997a). Kapitalizmi tanımlayan ilişkiler ve düzenekler gündelik yaşantıları ele geçirdiğiölçüde yani “dünya hayatımıza çok daha fazla karıştığı” oranda, onun hakkında bil-gi edinmek gittikçe zorlaşıyor. Bu zorluğu ilk fark edenlerden Marx, Perseus üzerin-den durumu/durumumuzu ne güzel anlatıyor; “devlerin varlığını görmemek için, si-hirli bir başlığı gözlerimize ve kulaklarımıza kadar indiriyoruz.” Başlığı gözlerimizeve kulaklarımıza kadar indirmemiz sadece bizim etkinliğimiz, edilgenliğimiz değil.
6.
14 Fuat Ercan Fowles’in işaret ettiği dünya yani kapitalizm hayatımıza daha fazla girdikçe, içeril- diğimiz gerçekliğin bilgisine ulaşmamız daha da zorlaşıyor. Kapitalizmi tanımlayan düzeneğin belki de en önemli belirleyeni yaşam üzerinde egemenliğini sürekli ola- rak artırmasıdır. Kapitalizmin kendi hayalindeki dünyayı yaratması, öncelikle kapi- talist öncesi ilişkilerin buharlaşmasına yol açıyordu, ama egemenliğini arttırdığı ölçü- de yaşama ait ne varsa hızla katılaştırıyor, metalaştırıyor. Coca-Colanın reklam mü- dürü “insanların susadıklarında su değil de coca-cola içmelerini” başardıklarını söy- lerken aslında tam da bunu söylüyor. Metalaşma ve hayatın nicelleşmesi, makineleş- mesi, toplumsal olana ait her şeyin şeyleşerek katılaşmasına neden oluyor. Katılaşma- yı çözmek için ilk uğrak işleyişi ve işleyişe içkin olan değişkenleri açığa çıkarmak ol- malı. Ama bugünlerde Perseus’un sihirli başlığı sadece onun tarafından içerilenlerce değil, ne yazık ki Perseus’u anlamaya çalışanlarca ve daha da vahimi onu yok etmeye çalışanlarca da gözlere ve kulaklara kadar indiriliyor. Selçuk Demirel’in söyleşisinden hareketle yazımızı kurduğumuz için olsa gerek, ele aldığımız konuyu biraz karikatürize ediyoruz. Ama yine Demirel’in karikatür- leri gibi bu ifadelerin de birçok şeyi açıkladığını düşünüyorum. Bu açıklamalardan birisi de bugünü anlamamızı zorlaştıran şeylerle ilişkili. Zorlu alanlardan ilki ana- liz tarzı ile ilişkili, çok daha zorlu olanı ise kapitalizmin gelişimi ile biçimlenen ve sistematik hal alan sistemin yapısal mantığının bir karabasan gibi herşeyi içine al- masıdır. “Nicelik” ve “metalaşma” beraberinde o kadar muazzam bir düzenek/ma- kine yaratıyor ki, bu makineye eklemlenen düşünce ve bedenler, makine hakkın- da düşünme yerine kendisini onun ritmi ve işleyişine bırakıyor. Daha da kötüsü bu içselleştirilmiş bir kaderciliğe neden oluyor. Anne ve babalardan sıkça duyduğumuz “aman evladım sen de tut bir ucundan yaşamana bak, böyle gelmiş böyle gidecek” ifadesi aslında ne kadar sahici ve kendini gerçeklikte çoğaltarak üreten bir ifade. Bu ifade topluma tarihsel olarak sinmiş iktidar ilişkilerinden süzülüp gelen “mutlak ve değiştirilmez düzen” ifadesinin içselleştirilmesinden başka bir şey değil. Kapitaliz- mi önceleyen farklılaşma, uzmanlaşma ve artan işbölümü, sermaye birikimi man- tığı ile eklemlenerek kapitalist düzeneğin karmaşıklığını artırdığı ölçüde, düzene- ğin bilgisine ulaşmak bir o kadar basit gözlemlere dayanıyor. İşleyişe ait basit göz- lemlerden elde edilen bilgiler, genellikle işleyişin tümünü anlamamızı zorlaştırıyor. Bu yüzden sistemin işleyişi yerine kapitalistlerin zalim ya da tontonluğundan söz etmek oldukça farklı duygulanımlara işaret etse bile, gerçekliği ele vermede yetersiz kalıyor. Aslında bu yetersizlik zamanla sisteme ait bilgiye ulaşma konusunda genel- leşmiş bir tembelliğe dönüşüyor. Bu tarz tembellikler bilme ve bilineni dönüştürme konusunda kendine roller biçen akademia ve anti-kapitalistler arasında da epeyce yaygın. Sabahtan akşama kadar neo-liberalizm ya da emperyalizm ne kadar kötü, ne kadar fena demek bu tembelliğin en açık dile geliş biçimi olsa gerek. Bu kaygı hali kuşkusuz yeni ve bana ait değil. Benjamin Adorno’ya yazdığı mek- tubunda sorunu ne güzel ifade ediyor: “Bizim görme biçimimizle [solun tarih kav-
7.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 15rayışlarının dahi yakasını bırakmayan] pozitivizmin kalıntıları arasında telaﬁ edi-lemez bir kopuş yaratmak” gerekiyor. Zorluklardan biri tam da burada yatıyor, yaniMarksistler bu kopuşu yeteri kadar gerçekleştiremiyor. O kadar ki Türkiye gerçeği-ne baktığımızda dahi bunu görebiliriz. Kapitalizmi işaret etmek için popüler kül-türde kişiselleştirme düzeyinde bile olsa kapitalizmi tanımlayan patronlardan sözedilmez oldu, söz edildiğinde de “tonton” bir patron ya da binlerce insana iş sağ-layan muazzam bir kişilik olarak Vehbi Tok pardon Vehbi Koç örneği üzerindenanalizler yapılır oldu. Yol alacağımız güzergâhı biraz daha temizlememiz gerekiyor.Selçuk Demirel’in açıklamaları ve Cemil ﬁlmlerinin 1980 öncesine ait olduğu söy-lenecektir. Yani patronlar/kapitalistler belki de o yıllarda bu tarz bir gerçekliği ya-şıyorlardı, ama günümüz patronları/kapitalistleri için gerçekliğin oldukça değişti-ği söylenecektir. Bu haklı bir karşı çıkıştır. Yazının ilerleyen bölümlerinde işaretedeceğimiz gibi kapitalizmin işleyişinin etkinleşmesi ve patronlarının konumununbuna bağlı olarak değişmesini Tevﬁk Güngör “Bugüne kadar Türkiye’de işadamla-rı sadece çarkı çevirmek için çaba gösteriyorlardı. Artık çark dönmeye başladı. Onlarbaşında bulunmasa da çevrilebilir hale geldi” diye açıklar. (Tevﬁk Güngör’den ak-taran Bali, 2008: 67, vurgular bana ait). Burada Tevﬁk Güngör önemli bir nokta-yı yani çarkların kendi başına döndüğünü işaret etmesine rağmen, genellikle olduğugibi yeniden işadamlarına yüzünü çeviriyor. Türkiye’de kapitalizmi/gerçekliği an-lamamızı önleyen temel değişken, işadamlarının sistem içinde yani dönen çarklarlabirlikte ele alınmamasıdır. Marksist bakışın farklılığı tam da burada yatıyor, yanidönen çarkları aktörleriyle birlikte gösterebilmek. Eğer TOBB’nin başkanı “yakınçevrede bu coğrafyaları en iyi bilen, en girişimci iş adamları da biziz” diyorsa, bunudiyen sınıf ve onun örgütü ve örgütün liderini vareden çarkların açığa çıkarılma-sı gerekiyor. Kapitalizmi tanımlayan mekanizmanın etkin bir şekilde işlediği; BuKâbuslar Neden Cemil dedirtecek bir sürecin içinden geçiyoruz. Vehbi Tok’un par-don Koç Holding’in tüm ﬁkri ve mülkiyet hakları Türkiye’ye ait olacak 500 milyondolarlık Milli Tank projesini üstlendikten sonra Yönetim Kurulu Başkanı MustafaKoç; “Türkiye’nin kendi bölgesinde lider olması için istikrarlı yönetime, büyüyen eko-nomiye ve kuvvetli bir silahlı kuvvetlere ihtiyacı var. Bu hususta da kendi kaynak vekabiliyetlerimizi geliştirmemiz, kendi teknolojimizi yaratmamız şart” açıklamasınıyapar. Eğer kâbusların kaynağı üretim yapmayan ya da yabancılar olmadan ayak-ta duramayan patronlar oluyorsa, bugün için artık bu tarz kâbuslar görmek için birneden ortada kalmamıştır. İlk akla gelen peki değişen nedir sorusu oluyor. Ne yazık ki bu tarz bir soru tekbaşına sorulduğunda yetersiz kalacaktır. Eğretilmeyi sürdürecek olursak Cemil’inkâbuslarına yol açan şeyin kaynağını sorgulamadan değişimi anlayamayız. İnsan-lık tarihinde oldukça yakın denecek bir dönemde patron-kapitalist gibi adlandır-malar kullanıldıysa, bu varoluşa yol açan nedenlerin sorgulanması gerekmez mi?Bu gerekliliğin kendisinin de bir tarihi var. 1924 tarihli Economica dergisinde Ma-urice H. Dobb “The Entrepreneur Myth” başlıklı makalesinde birbirini dışlayan
8.
16 Fuat Ercan iki tarz analizden bahseder; bireyselci ve sosyalist. Modernleşmeyi tanımlayan te- mel değişimlerin 1800’lü yıllarda başlayan dönüşümle gerçekleştiği konusunda or- tak düşünceye sahip olan bu iki yaklaşım, bunun dışında değişimin analizi için ta- mamen farklı yöntem ve araçlar kullanır (Dobb, 1924: 16). Dobb’un kaba gibi gö- rünen bu sınıﬂandırması aslında Türkiye’de patronlar-kapitalistleri ve kapitalizmi analiz etmemiz açısından hala geçerliliğini koruyor. Bugün için bu ayrımı liberal ve Marksist olarak, ya da eleştirel olmayan ve eleştirel olan biçiminde de yapabiliriz. Fakat önemli olan adlandırmalar değil, bu bakış açılarının analiz yöntemleridir. Bireyselci-liberal, eleştirel olmayan analizlerin çıkış noktası girişimcidir. Yani kapi- talistlerdir. Aktör ya da bireyin içinden geçtiği toplumsal ilişkileri işaret edecek bir ifade olan kapitalizm ve kapitalist ifadesi kullanılmaktan ısrarla kaçınılır. Yani işle- yen çarklar değil, tekil işadamları öne çıkartılır. Bireyselci yaklaşıma örnek olarak Ayşe Buğra’nın Devlet ve İşadamları adlı kita- bını gösterebiliriz. Türkiye’de bizim ifademizle kapitalistleri Buğra’nın deyimi ile girişimci sınıfı tanımlayan nadir kitaplardan biridir. Veri açısından oldukça zengin bir içeriğe sahip olan çalışmada Buğra, sıkça yaptığı bir eleştiri ile analizine baş- lıyor: “Marksizm ve standart iktisat, ilk olarak, özel çıkarı veya sınıf çıkarını dış- sal bir değişken olarak ele alan teoriler” olarak tanımlanıyor (Buğra, 1995: 12). Standart iktisat açısından tanımlama doğru olabilir ama Marksizm, özellikle de Marx’ın analizinin temel belirleyicisi olan ve bizim bu çalışmamızın genel çerçeve- sini belirleyen içsel ilişkiler yaklaşımı, kapitalistin tekil varoluşunu dışlamadan onu içinde yer aldığı ilişkiler sisteminden hareketle analiz eder. Belki de Marx’ın çalış- malarını güçlü kılan temel özelliği, ele alınan sosyal olguyu tarihin belirli bir aşa- masındaki organik ama çelişkili bütünsel varoluşundan hareketle analiz etmesidir. Buğra’nın girişimci sınıf demeyi tercih ettiği toplumsal kesimin analizi ne tek başı- na işadamlarının kendileri hakkındaki öznel düşünceleri ne de girişimci sınıfın dev- letle olan ilişkileri üzerinden açıklanabilir. Marksist analizlerin sınıf çıkarını dışsal olarak tanımlayan Buğra, Türkiye’de işadamlarının toplumda ya da Cemil ﬁlmle- rinde temsil edilme biçiminin kaynağı olarak devleti, güçlü devlet geleneğini gös- terir. İşadamlarının Türkiye’deki devlet karşısında bir sınıfı tanımlayan özellikle- re sahip olamadığını belirtir. Orada bir yerde güçlü bir devletin varlığı ve devletin varlığında özne/sınıf konumuna ulaşamayan işadamları öykünün temel belirleyen- leri olarak tanımlanır. Liberal anlayışın ontolojik belirleyeni olan birbirine dışsal devlet ve toplum-sınıf ayrımı aslında Türkiye’de burjuva sosyal bilimlerin temel re- feransı olmuştur. Merkez-çevre gibi sorunlu bir teorik çerçevede içeriksizleşen pat- ron ya da işadamı, devletten hareketle anlatılırken daha da içeriksizleştirilir. Ton- ton işadamlarımızın tontonluğuna rağmen varoluş koşullarını zorlaştıran ve belir- sizliği artıran bir devletten söz edilir. İşadamı-devlet ilişkisi karşıtlığa dayalı bir dış- sallık üzerinden ve tekil sermayedarların öznel tercihlerinden hareketle analiz edi- lir. Bu tarz açıklamalar hemen hemen her yerde egemen bir dil/söylem olarak kar-
9.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 17şınıza çıkar. Bunlar arasında daha nitelikli olan Buğra’nın çalışması, son zaman-larda akademide sıkça işaret edilen bir bakış açısını bizlere sunar; “Bu değişmeler(devlet-işadamları arasında seksenli yıllardan itibaren yaşanan değişimler kastedili-yor), işadamlarıyla iktisat politikasından sorumlu politikacılar arasında kurulacakbaşarılı bir işbirliğinin ekonomik gelişmenin gerekli koşulu olduğu inancının iyiceyerleştiği bir uluslararası ortamda yeralıyorlar” (Buğra, 1995: 60). Buğra’nın çalış-masında değişen adlandırma ile girişimci ya da işverenler Cemil ﬁlmlerinde göste-rilen toplumun başına bela olan patronlar olmaktan çıkartılıyor ve devletin baskısıve belirsizlikleri ile yaşamak zorunda olan mazlumlar olarak tanımlanıyor. Baş be-lası ya da mazlum. Tonton ya da siyah gözlüklü ve göbekli. Sorun bu tarz niteleme-ler değil, sorun bu nitelemelerin kişiler/aktörler/taşıyıcılar üzerinden yapılmasıdır.Kapitalizmin bütünsel işleyişinden kopartılarak analiz edilen işadamları ve örgüt-leri liberal analizlerin temel belirleyeni olan “baskı grupları” olarak son zamanlar-da değişik çalışmalara konu oluyor. Özellikle geç kapitalistleşen toplumlara yöne-lik çalışmalarda devlet ile işadamları ya da işadamları örgütleri arasında oluşturula-cak ortak stratejilerin kalkınma ve gelişmeyi sağlayacağı belirtiliyor. Bu tarz çaba-lar başka bir çalışmanın konusu olacak kadar geniş ve önemli. Önemli, çünkü bi-limsellik adına yapılan bu çalışmalarda gözlerimize, kulaklarımıza kadar geçirilenrengarenk başlıklar üretiliyor. Evet, hem mekanizmanın kendisi, hem de bu mekanizmaca içerilen “bilme bi-çimleri”, kapitalizmin gelişimine paralel olarak yaşanan sürecin bilgisini oluştur-mamızı daha da zorlaştırıyor. Bu aşamada Benjamin’in çabasını sürdürmemiz ge-rekiyor. Bu tarz bir çaba için ilk uğrak, somutun zenginliğini gözardı etmeden, zen-ginliği kavramsal düzenekler üzerinden okumaktır. Bu tarz bir düzenek için ilk be-lirleme, kapitalizmin içererek dönüştüren dinamik bir yapıya sahip olduğunu söy-lemekten geçiyor. Bu yüzden olgusal olarak zaman içinde çoğul biçimler alan birgerçeklikten bahsediyoruz. Bunu söylerken birçok Marksistin “kapitalizmde deği-şen bir şeyin olmadığı” yönünde kişisel olarak hiç anlam ve hak vermediğim bir dizitepkisini duyar gibi oluyorum. Oysa kapitalizm toplumsal ilişkiler sistemi olarakkendini kurmaya başladığı andan itibaren, içinde yer aldığı ilişkiler sistemini/düze-nekleri farklı düzeylerde sürekli olarak değiştirir. Kapitalizmi bir ilişkiler ve ilişki-lerin zaman içinde biçimlenerek oluşturduğu dinamik düzenekler üzerinden açık-lamamız gerekli. Bu tarz bir maddi gerçekliği anlamanın kendisinin de dinamik ol-ması gerekir. Fetişleştirilen, taşlaştırılan kapitalizmin işleyişine karşı sahici olmakiçin kavramlaştırmanın ve kavramların değişim içinde bilenerek kullanılması ge-rekiyor. Yani gerçekliğin bilgisinin bir defa elde edilince katlanıp her zaman yeni-den kullanılmak üzere cebimize koyacağımız bir şey olmadığının ısrarla söylenme-si gerekiyor. O zaman kavramsallaştırmasını yapacağımız gerçekliğe dönebiliriz.
10.
18 Fuat Ercan I V- S e r m ayey i H a r i t a l a n d ı r m a k ya d a Yönte m e D a i r B i r k a ç B e l i r l e m e Öyle ya, Abbe Sieyes ünlü eleştirel kitabında burjuvanın her şey olduğunu söylemedi mi? (Fyodor M. Dostoyevski, Burjuva Üzerine). Kim bu kavramın (kapitalizm) bir sistem olarak tüm toplumu içine alacak şe- kilde genişleyeceğini düşünebilirdi? (Fernand Braudel, 1982, 232-249). Sermayenin ancak belli toplumsal koşulların doğmasıyla toplumsal düze- ne damgasını vuran bir nitelik kazanması onun tarihsel, sermaye olmasının gereği büyümek zorunda oluşu onun özel, bu büyümeyi artık-değer çıkar- tılarak gerçekleştirilmesi ilişkisel bir niteliğidir (Ayla Dorsay ve Hakkı Sait, 1976: 23). Yaşanan gerçekliğin anlaşılması açısından sorun kapitalist ya da girişimcinin analize konu olup olmaması değil, analizin daha ilişkisel/bütünsel/tarihsel bir çer- çeve içinde ele alınmamasıdır. Böyle bir çerçeve için Fernand Braudel’in Uygarlık ve Kapitalizm çalışması ufuk açıcı bir başlangıç olabilir. Braudel çalışmasında serma- ye, sermayedar ve sermaye düzeni kavramlarının etimolojik kökenlerini açıklar. Ge- nellikle birbiri yerine kullandığımız bu kavramların kendi aralarında zamanla bi- çimlenen ilişkilerin analize konu edilmesi gerekiyor. Sermayeyi haritalandırma ça- bamızda temel ayrımlardan biri bu kavramsal ayrım olsun. Braudel bu kavramsal ayrımın önemini açığa çıkaracak bir soru sorar: “Kim bu kavramın (kapitalizm) bir sistem olarak tüm toplumu içine alacak şekilde genişleyeceğini düşünebilirdi?” (Braudel, 1982: 232-249).1 Braudel’in sorusu oldukça önemli, çünkü ister tekil bir kişi olarak sermayedar (kapitalist) isterse bir ilişki ve mekanizma olarak sermayenin (daha doğrusu sermaye birikiminin) daha önceki bir toplumu nasıl tepeden tırnağa değiştirebildiğini sorgular. Ama aynı soru, sorunu sadece sermayedar yani tonton patronlar dolayında ele almanın eksikliğini de açığa çıkarır. Bu kavramsal ayrışma ele aldığımız gerçekliğin dinamik olduğunu ve süreç içinde farklılaşarak geliştiğini göstermesi açısından önemli. Marx’ın erken dönem el yazmalarında (1857–8) ka- pitalizmin yapısallaşmış bir gerçeklik değil, organik bir sistem olduğunu işaret et- mesi bu soru ve kavramsal farklılaşmayı daha anlamlı kılar (Marx, 1973: 278). Bu nasıl bir organik sistemdir ki kapitalist öncesi toplumsal ilişki ve düzenekleri ken- di belirlemeleri doğrultusunda dönüştürmüş ya da kendi egemenliği altına almış- tır? Bu soru kendi içinde zor ve güç ilişkilerinin belirleyici olduğuna dair ipuçları da sunar. Daha önceki toplumun tepeden tırnağa değişmesi zor-güç ilişkilerini açığa çıkarır. Bu soruların cevabı mazlum ya da tonton amca ve teyze kapitalistlerin tek başına gerçekleştirdiği bir şey olamaz. Bu amca ve teyzelerin kapitalist olarak dö- nüşümü sağlamaları için sermaye ve sermaye düzeninin belirlemelerinden ama çok daha önemlisi bu sistemin sağladığı güç donanımlarından hareket etmeleri gereki- yor. Ama aynı soru sermaye düzeninin (kapitalizmin) Ne’liği ve Niçin’liği sorusu- nu da önemli kılar. Bu soruların teorik açıdan önemi yukarıda işaret ettiğimiz libe- 1 İşaret edilen kavramların tarih içinde gelişimi için bkz Lefebvre (1996), Dobb (1992: 3-30) ve oldukça zengin bir çer- çeve yazısı için bkz Üşür (1992).
11.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 19ral yaklaşımdan farklı olarak Marksist analizin temel referans noktalarını açığa çı-karır. Yani ilişkiler, ilişkilere taraf olan sınıﬂar. Sermayedar ve işçinin varoluş ko-şullarını hazırlayan sermaye birikim mekanizması ve bu mekanizmanın toplumsalolan her alana sızarak zaman içinde bu alanları da kapitalist sisteme içermesi temelreferans noktamızı oluşturuyor. Burada belirli bir yapının kendine içkin olan değiş-kenler üzerinde doğrudan belirleyici olması değil, belirli sınıf ve aktörlerin etkin-likleri ile biçimlenen ve zaman içinde yapısal karakter kazanan öğelerden bahsedi-yoruz. Yani zaman içinde sınıf/aktörlerce belirlenen yapısal işleyişin bir mekaniz-ma olarak daha sonra kendi bileşenleri ile etkileşimi. Marx’ın genel çerçevesini çı-kardığı bu etkileşim/iletişim bağlantılarını gösterebilmek Marksistler için genellik-le zorlu bir iş olmakla birlikte, Marksist analizin anti-kapitalist içeriğinden mem-nun olmayanların görmek istemedikleri bir teorik çerçevedir. Kapitalizmin evrenselve mutlak olduğuna dair bir dil/eylemlilik ile kapitalizmin mutlaka değiştirilme-si gerektiğine dair bir dil, yani iki farklı varolma hali. Kapitalizmin mutlaka değiş-tirilmesi gerektiğine dair çabalar indirgemeci ve mekanik olamaz. Organik ve ken-di içindeki bir dizi ilişki dolayında zaman içinde dinamik bir hal alan ve kendisiniönceleyen toplumsal mekanizmalarla farklı düzeylerde eklemlenen ve dönüştürenbir gerçeklik olarak sermaye birikim mekanizması ve kapitalizm gerçekliği ile kar-şı karşıyayız. Birikim mekanizmasının kendini önceleyen toplumsal ilişkiler dola-yısıyla bu ilişkilerin görece dengeli içsel bağlantıları üzerinde etkilerde bulunduğu,ve zaman içinde güçlenerek diğer mekanizmaları dönüştürdüğü ya da kendine tabikıldığı bir gerçeklikle karşı karşıyayız. Aslında kapitalist öncesi toplumsal ilişki-lerde belirleyici olan patriarkal ya da merkezi-yerel siyasal iktidar-devlet yapıları vesembolik dünyalar ile eklemlenerek onları (kısa ya da uzun erimde) yeniden üreten,ama nihai olarak kapitalist toplumsal ilişkilerin belirleyiciliği altına sokarak üretenbir gerçeklikten bahsediyoruz. Bu açıklama bazı çıkarımlar yapmamıza olanak sağlar. İlk olarak ilişkilerceoluşturulan yapılar ile sınıf üyeleri arasındaki ilişkilerin dinamik ve yapısallaşmışmekanizmalar dolayında ele alınmasına olanak sağlar. Diğer yandan sermaye düze-neğinden bahsettiğimizde sadece ezilen-sömürülen kesimlerin (işçi sınıfı ve serma-ye dışı diğer kesimler) değil, egemen sınıf olan sermayenin de homojen olmadığınıbize gösterir. Sermayedarlar sermaye birikim sürecinde farklı işlevler üstlenir ve bufarklılıklar sınıf-içi (sermaye) ilişkilerin uzlaşmacı ya da çelişik eylemliliklerine yolaçar. Bu eylemlilikler yapısallaşmış gerçekliğin dönüşmesine neden olur. Çünküsermaye birikim mekanizmasının zaman içinde oluşmuş/yapısallaşmış hali sadecesermaye dışı toplumsal kesimler için değil, süreç içinde daha fazla birikim yaparakfarklı düzenekler talep eden kesimler için de bir yapısal kapana dönüşür. Bu yapı-sal kapandan tamamen kurtulmanın temel özneleri sermaye dışı kesimlerdir. Amakapitalizmin tarihine baktığımızda bilﬁil sermayedarların da zaman içinde olu-şan yapısal kapanlardan kurtulma yönünde eylemlilikler gösterdiğini görürüz. Bu
12.
20 Fuat Ercan tarz dönüşüm ve değişimler sermaye düzeninin daha bir güçlenmesine neden olur. Hemen bir örnek verecek olursak 1950’lerde başlayan ve 1960’larda hızlanan üret- ken sermaye oluşumu beraberinde daha önceki ticari-sermayenin belirleyiciliğin- de oluşturulan düzeneklerden kurtulmayı sağlayacak mekanizmaların gerçekleşti- rilmesine neden olmuştur. 1971’de gerçekleşen askeri darbe, sermayenin genel işle- yişi için gerekli düzeneklerin gerçekleştirilmesi ile sonuçlanmıştır. Sermaye-içi ça- tışmalar verili yapısal kapanlardan kurtulmaya yol açar, ama sermaye mekanizma- sının güçlenmesine ve dolayısıyla bazı sermayedarların daha da güçlenmesine ne- den olur. Bu tarz değişimleri yapı-içi değişim kavramı ile açıklıyoruz. Burada kav- ramlarımız arasındaki ilişkiyi yeniden düşünelim. Sermaye mekanizması sermaye düzenini oluşturduğu ölçüde, düzen bir yapısal kapana dönüşür, ama ileride işa- ret edeceğimiz sermayenin temel eğilimlerinden biri olan sermaye birikimi zorun- luluğu nedeniyle zaman içinde yapısal kapanın kendisi birikim açısından daha do- nanımlı sermayeler tarafından dönüştürülür. Sermayeler tarafından gerçekleştiri- len bu yapı-içi dönüşüm yapısal kapanın daha da güçlenmesine neden olur. Bu ifa- deler bize mekanizma olarak sermaye ile sınıf olarak sermayedar arasındaki ilişki- yi verir. Bu ilişki ve yapı-içi değişimler önemlidir, çünkü bu bize kapitalist toplum- sal ilişkilerin statik olmadığını zaman içinde değiştiğini gösterir. Bu tarz bir anali- zi indirgemeci-mekanik olarak tanımlamak mümkün mü? Zaman içinde yapısal- laşmış koşullar ve bu koşullarda sermaye ve sermaye dışı kesimlerin yapı-süreç ve aktör-sınıf ilişkilerinden bahsediyorsak mümkün değil. Ama düşünsel açıdan pozi- tivizme epeyce meyilli Marksist analizlerin gerçekliği oldukça mekanik ve indirge- meci bir şekilde altyapı-üstyapı determinizmine indirgediğini eleştiri oklarını üstü- müze çekeceğini bile bile söylemek isterim. Mekaniklik ve indirgemecilik üzerinde düşünürken bu konuda son zamanlarda üzerinde düşündüğüm ve kavramsal çerçevemiz için gerekli olan bir ayrıma daha başvuracağım. Mekanik-indirgemeci analizlere karşı sosyal olgunun en azından üç düzeyini işaret etmenin gerekli ve hatta zorunlu olduğunu düşünüyorum. Sermaye düzeninden bahsediyorsak, bu düzen kendisini sadece üretim, bölüşüm ve tüketim dolayında yani maddi yeniden üretim üzerinden tanımlamaz. Diğer toplumsal sis- temler gibi sermaye düzeni için de sembolik/kültürel düzenekler ve hem bu düze- neklerle hem de maddi yeniden üretimle bağlantıları olan iktidar ilişkileri söz ko- nusudur. Bu dinamikleri maddi yeniden üretim, maddi yeniden üretime içkin olan iktidar ilişkileri ve sembolik/kültürel anlam dünyaları olarak tanımlayabiliriz. Örne- ğin sadece Türkiye’de değil neredeyse tüm toplumlarda işveren kavramından önce patron kavramı gündelik yaşamda kullanılır olmuştur ve patron kavramı da Türk ﬁlmlerinde gösterildiği üzere patronlara eleştiri okları yönlendiren ve gündelik ya- şamda pek de iyi olmayan bir şey olarak kodlanır. Zaman içinde bu ifade yerini iş- veren, girişimci gibi en azından nötr ya da olumlayıcı bir kavrama bırakmıştır. Yu- karıda Sabancı’nın çabalarından bahsetmiştik. Sembolik/kültürel dinamikler sa- dece yaşamı daha çekilir kılmakla kalmıyor ama yaşamı yeniden üretecek düze- nekleri de iktidara sunuyor. Merkezi siyasal karar alma süreci ve kararların yaşa-
13.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 21ma geçirilmesinde büyük harﬂerle ifade edilecek bir Devlet İktidarı yanı sıra toplu-ma içkin olan ve toplumsal düzleme saçılmış birçok iktidardan bahsedebiliriz. İk-tidar düzenekleri sermaye ve sermayedar mantığı içinde üretim, tüketim ve bölü-şüm alanlarına ait her türlü eylemlilikte genellikle sembolik bir dizi dil üzerindenkendini kurar. 1960’larda üretken sermaye oluşumu hızlanırken büyük ölçekli ser-mayeler merkezi siyasal iktidar üzerinde doğrudan etkide bulunurken, yeni yeni ge-lişen ve TOBB içinde kristalize olan yeni üretken ve ticari sermayeler yerel değer-ler (İslam ve milliyetçilik) üzerinden kendini güçlü kılmaya çalışmıştır. BugünküAKP iktidarının kaynaklarını 1960’larda başlayan, 1980’lerde döviz ihtiyacındandolayı önü açılan, Anadolu’da kısa zamanda muazzam birikim yapan sermayeler-de bulabiliriz. AKP iktidarının kaynağını büyük harﬂerle ifade edilecek olan ‘İkti-dara’ yönelmek için harekete geçirdikleri İslami ve muhafazakâr değerlere sahip va-tandaşlarda bulabiliriz. Sermaye düzeni yapısal kapana dönüştüğü ölçüde, ondankaçınan ve ona karşı ayakta kalma mücadelesi verenler de sistemi yeniden üretecekmekanizmaları harekete geçiriyorlar. Bu anlamda modernleşmeci analizlerin doğ-rusal analizleri pek fazla gerçekçi olmuyor. Sermaye birikimi iktidar ilişkileri (İkti-dar ve iktidarlar) ile değer ilişkileri arasında ters orantılı gelişmelere yol açabiliyor,Türkiye’de yol açmıştır. Tüm bu vurgulardan sonra gerçekçi bir analizin aynı zamanda sahici de olmasınıistiyorsak, maddi yeniden üretim sürecini, iktidar ilişkileri ve sembolik/anlam dünya-ları ile birlikte analiz etmemiz gerekiyor. Özellikle sermaye mekanizması, ve bu me-kanizmayı yeniden üreten ya da bu mekanizmanın yeniden ürettiği tüm ilişkiler güç/zor ilişkilerini içerir; o nedenle iktidar ilişkilerine referans verilmeden sermaye ve ser-mayedar kavramları anlaşılamaz. Yukarıda yaptığımız ayrımda genel olarak sermaye-nin verili olan üzerindeki etkisini yapısal güç olarak tanımlayacak olursak, bu yapı-sal gücün belirli bir zamanda gerçeklik üzerindeki organize müdahale biçimlerini ser-maye fraksiyonları kavramı ile analiz edeceğiz. Bu kavramlaştırmanın sermayenin ge-nel olarak var olması için gerekli olan ama yine genellik üzerinden anlaşılması gere-ken sermayenin işlevleri ile karıştırılmaması gerekiyor. Sermaye fraksiyonları kavramı,güç ilişkileri üzerinden gerçekliğe müdahale ederken genellikle belirli sembolik/an-lam dünyaları inşa eder ya da verili anlam dünyalarını harekete geçirir. Bu anlamdaiktidar maddi yeniden üretimin tümüne içkindir ama aynı zamanda sermaye fraksi-yonları arasında da bir dizi konuda kendini gösterir. Türkiye gerçeğinde yüksek faizoranları ve aşırı değerlenmiş kura karşı ve taraf olanlar arasındaki çatışmalar tam daiktidar ilişkilerinin farklılaşan açığa çıkış hallerini göstermesi açısından özel bir an-lam taşır. Bu içiçe geçmiş iktidar ve maddi yeniden üretim ilişkileri hiyerarşik bir dizidüzenek yaratır. Richard Marsden’in The Nature of Capital’de ısrarla işaret ettiği üze-re sermaye gerçekliğini açıklamak için ne ile nasıl sorularının eş zamanlı sorulmasıgereklidir. Ne sorusu daha çok işleyişin nedenlerini açıklarken, nasıl sorusu güç iliş-kileri dolayında bu gerçekleşmenin gündelik yaşam içinde nasıl biçimlendiği üzerin-de durur (Marsden, 1999). Ne sorusu nasıl sorusu ile ilişkilendirildiğinde işleyiş vebu işleyişin nasıl devam ettiği ve dahası işleyiş için gerekli müdahaleler analize da-hil edilmiş olur. Ama çok daha önemlisi, ne sorusuna karşılık gelen düzeneklerin na-
14.
22 Fuat Ercan sıl gerçekleştiği sorusu sadece iktidar ile değil, iktidarla bağlantılı olan anlam/değer dünyaları ile de yakından ilişkilidir. Türkiye’nin son yirmi-otuz yıldır yaşadığı dene- yim bu ifadelerin bizzat dile gelmesine neden olmuştur. Türkiye’de sermaye ilişkile- ri güçlenip-derinleşip saçıldıkça, bu dışsal etki karşısında kalanların ilk reaksiyonu islami-mahalli kültürel değerleri muhafaza etme biçiminde olmuştur. Muhafazakâr, İslami anlam dünyalarının saçılıp gelişmesi kapitalizmin gelişimine paralellik göste- rir. Ama bizzat bu savunmacı mekanizmanın kendisi anlam dünyaları dolayında ka- pitalizmin maddi yeniden üretiminin güçlenmesine neden olmuştur. Kapitalist ilişki- ler ve sermayenin maddi yeniden üretimi anlamında bu kesimlerin güçlenmesi, yani birikim yapmaları zaman içinde İslami sembolik dünyalarının da bu maddi gerçek- likler üzerinden yeniden tanımlanmasına neden olacaktır. Kısaca Marksist-ilişkisel bir analizin mekanik-indirgemeci olması mümkün değildir. Bu tarz analizler var ise, bu analizlerin de eleştiriden kaçınması olası değildir. Sermaye düzeni, sermaye mekanizması ve sermayedar üzerinden bir analiz yap- mak için bu kavramların/ gerçekliklerin içsel bağlantıları yani bütünsel içsel işleyiş- leri üzerinde durmak gerekir. Yani liberallerin yaptığı gibi tekil ampirik gerçeklikler arasında bağlantı kurmak yerine, tekil gerçeklikler ile onları ilişkiler içinde var eden mekanizma/yapıların analize dahil edilmesi gerekir. Sermayedar, sermaye ve serma- ye düzeni arasındaki içsel bağlantıları yakalamak, bunların her birini analize dahil etmek anlamına gelecektir. Ama bu Cemil ﬁlmlerinde olduğu gibi purolu göbek- li patronları ya da liberal analizlerde işaret edilen devlet karşısındaki mazlum giri- şimcileri göstermek kadar kolay değil, özellikle de sermaye kavramından bahsettiği- mizde kolay değil. Sermaye tonton ya da mazlum kapitalist kadar gerçektir, ama ka- pitalistler ya da onların eylemlilikleri gibi gözlenemez. Marsden’in işaret ettiği üze- re bilimsel araştırmanın nihai nesnesi olaylar örüntüsü değil, ampirik olguların var- lığına da neden olan yapılar ve mekanizmalardır (Marsden, 1999: 28). Analiz için yapılar-mekanizmalar önemli ise o zaman kapitalizmi tanımlayan yapı ve mekaniz- maların nasıllığına dair bir şeyler söylememiz gerekiyor. Burada biçim ve öz gibi bir ayrımdan hareket etmiyorum. Daha çok sezgisel olarak karşı çıktığım bu tarz bir ay- rım/kavramlaştırma yerine, toplumsal bütünlüğü oluşturan çelişkili içsel ilişkilerin zaman içinde oluşturduğu organik bütünlük vurgusu benim için önemli. Kendi için- de görece dengeli, ama dinamizmini sürekli olarak kendine içkin olan çelişkiler ve ça- tışkılardan alan devinim halindeki bir gerçeklikten bahsediyoruz. Çelişkiler ve çatış- kılardan oluşan devinim halindeki gerçekliği nasıl analiz edeceğiz? Bir yanda bileşen- leri üzerinde farklı düzeyde etkide bulunan ve bileşenlerine indirgenemeyen bu yapı- sal gerçeklik, diğer yandan konumuz açısından kanlı-canlı zalim ya da mazlum ka- pitalistler! Hangisinden başlayacağız? Her ikisi de gerçek. Ama birisi ampirik olarak görülebilir olan, bir diğeri ise ampirik olarak görünür olanı da içeren ama parmak ile işaret edemediğimiz zaman içinde oluşmuş organik bir bütün. Sermayedar gerçeklik olarak varken, sermayeyi baş belası ve ya mazlum patron-girişimci gibi kolayca tanım- layamıyoruz. Ama sermaye kavramı/gerçekliğini işaret etmediğimizde de başbelası ya da mazlum kapitalistler gerçekliklerini kaybederler.
15.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 23 Sadece Marksist analizlerin değil sosyal bilimlerin genel olarak karşılaştığıönemli bir sorundan bahsediyoruz. Bu sorunun konumuz açısından kaynağı, ka-pitalist toplumsal ilişkilere içkin olan nesnel yapılar ve nesnel yapılara eklemlenenöznel algılardır. Sistemin zaman içinde sürekli olarak yapısallaşan mantığı ile ser-mayedar ya da işçinin kendi eylemlilikleri ile sınırlı öznel / gündelik mantığı. Soru-yu tekrar bu kavramlar üzerinden ifade etmeye çalışalım, analizimizi sistemin ya-pısallaşmış mantığı üzerinden mi kuracağız, öznel gündelik mantık üzerinden mi?Eğer fetişizm, yabancılaşma ve nesnelleşme gibi kavramsal düzeneklere önem veri-yorsak, birbiri üzerinde yükselen bu iki mantığı eş zamanlı analize konu etmeliyiz.Bir yanda sermayedarlar, sermaye sınıfı ve sermaye düzeni; öte yanda işçiler, işçi sı-nıfı ve sermaye düzeni. Sermaye düzeninin oluşturduğu yapısal kapan zamanla fe-tişizmin genelleşmesine neden olduğu ölçüde öznel/gündelik varoluş sistemin yapı-sal mantığını bütünsel olarak kavramaktan uzaklaşır. Türkiye’de kapitalistleşme-nin geliştiği/inşa edildiği dönemlerde dile getirilen “her mahallede milyoner” ifade-si geç-ulus devlet oluşumu ve geç kapitalistleşmenin en fetişistik ifadesidir. Ama buifadenin “imtiyazsız-sınıfsız bir kitleyiz” anlayışı ve dahası “tabaka ve sınıf farkları-nı kaldıracak bir devlet politikası” ile birlikte düşünüldüğünde büyük harﬂerle İk-tidar üzerinden dile getiriliyor olması fetişizmin ulaştığı boyutu gösterir. Ama aynışekilde sermayedar oluşumu ile sermaye düzeni oluşumunun ne ve nasıllarını bizle-re sunar. Yani bu fetişistik halin kendisi bile gerçekliği ele verecek niteliktedir. Mi-nima Moralia’ da Theodor W. Adorno derdimizi ya da problemin çözümü için ge-rekli ipuçlarını olanca açıklığı ile bizlere sunar: “Yaşamın en dolaysız hakikatınıanlamak isteyen kişi, onun yabancılaşmış biçimini incelemek, bireysel varoluşu engizli en gözden ırak noktalarında bile belirleyen nesnel güçleri araştırmak zorun-dadır” (Adorno, 2005: 13). Adorno’nun ifadesinden hareketle her mahalledeki mil-yoner ya da tonton patronun aslında sermayenin kişileşmiş biçimi olduğunu söyle-yebiliriz. Sermayedar ancak sermaye denilen ilişki/düzenek üzerinden anlaşılabilir.O zaman sermayedar gerçekliğini ancak sermaye gerçekliği içinde anlayabilir/ana-liz edebiliriz. (Marx, 1990a: 863)2 Tonton sermayedarlar aslında bir yandan ken-dileri olarak Rahmi Koç, Güler Sabancı’dır, ama aynı zamanda sermayenin en ge-nel özelliklerinin de taşıyıcısıdır. Yapısal kapan artarak belirleyici oldukça Koç veyaSabancı’lar daha çok sermaye düzeneklerinin tanımladığı bireyler olurlar. Yani sis-temin mantığı onların üzerinde ve onların dilinde kendini yeniden üretir. Hiros-hi Uchida, konuyu oldukça anlamlı bir şekilde dile getirir: “Sermaye sermayedarolarak şahsiyet kazanır, sermayedar bilincinde sermayenin değerlerini içselleştirir”(1988: 13). Kapitalistler açısından fetişizm ve gündelik mantık çok daha belirgin-dir. Kısaca zaman içinde gelişen ve kendini daha bir yetkin kılan işleyiş olarak ser-maye birikim mekanizması geliştikçe, onu temsil eden özellikleri en fetiş hali ilesermayedarda gözlemlememiz olası. Kapitalizmde sermayedarın en fetiş biçimi hiçkuşkusuz tüzel kişilik kazanan şirket ve daha da fetiş form anonim şirketlerdir. MarxKapital’in Almanca Birinci baskısına yazdığı önsözde olası yanlış anlamaları önle-2 Benzer bir vurgu için bkz Marx (1997: 135).
16.
24 Fuat Ercan mek için bir uyarıda bulunur: “Kapitalisti ve toprak beyini, hiçbir şekilde pembeye boyamadım. Ama burada kişiler, ekonomik kategorilerin temsilcileri oldukları, be- lirli sınıf ilişkileri ile sınıf çıkarlarını kişiliklerinde topladıkları ölçüde ele alınıp in- celenirler.” (Marx, 1979a: 16). Sermaye ile sermayedar ilişkisini belki de en açık ola- rak gösteren ifade şudur: “Sermaye hem evrensel bir kategori olarak değeri belirler, hem de kendi biçim ve belirlemeleri evrensel olarak belirlenir” (Smith, 1990: 99). Yukarıda yaptığımız belirlemeleri alt alta sıraladığımızda bir dizi kavrama kavuş- muş oluruz. Ama önemli olan bu kavramlar arasındaki ilişkileri açıklamaktır. Bu öne- me atfen yapmaya çalıştığım işi sermayenin haritalandırması olarak tanımlıyorum.3 Teknik anlamda “haritalama insanın kendinden daha büyük ve algılamada güçlük çektiği ölçekleri daha küçük ölçekte gözler önüne sermek ve kuşbakışı bir görüntü sunmak olarak düşünülebilir” (Bilim ve Teknik, 2008: 84). Bilim ve Teknik’te harita- cılığa ilişkin yapılan açıklamayı biraz değiştirerek haritalamayı; gözlemlenemeyen bir gerçekliği (ama gerçekliği) ve gerçekliğe ilişkin olan ilişkileri gözler önüne sermek ola- rak tanımlayacağız. Haritalama iki şeyi içermektedir: gerçeklik ve gerçekliğin temsi- li. Kapitalizmin şafağında gerçeklik özellikle sömürgecilik ve dolayısıyla keşiﬂerle ye- niden, ama egemenlerin gözünde, tanımlanıyor. Keşfedilen yere sadece yeni bir isim (oysa zaten oranın bir ismi var) verilmiyor ayrıca yere ilişkin birçok bilgi veriliyor. Bu bilgiler de yine harita üzerinde belirli şekiller ve renklerle kodlanılıyor. Böylece “ya- bancı ve garip diyarlar haritalandırıldığı anda dünyanın o zamanki bilinen sınırları içine sokulmuş oluyor ve dışarısı, bilinmeyen, içinde barındırdığı sırlarla belirlenmiş oluyordu” (Bilim ve Teknik, 2008: 84). Haritalama güç ilişkileri dolayında gerçekliği birileri için kullanılabilir hale dönüştürüyor. Böylece harita sadece temsil ettiği gerçe- ğin bilgisini üretmiş olmakla kalmıyor, dönüştürülecek bir gerçekliği temsil ediyor. Gerçekliğin dönüştürülmesine paralel olarak haritalama teknikleri de hızla gelişiyor. Kapitalizmi tanımlayan yapısal kapan ﬁziki gerçekliği haritalamakla kendini sınırlamıyor, ulaştığı aşamaya bağlı olarak zihinler üzerinde de etkilerde bulunu- yor. Kapitalizmin yapısal kapanı zihinsel işleyişi içererek kendini yeniden üretiyor. İktidar ilişkilerinin çok rahat manevra edebildiği zihinsel ve bilişsel düzey sürekli olarak yeniden haritalandırılıyor. Kapitalizmin yapısal kapanı bilişsel olarak “veri- li toplum biçiminin kendini yineleyen hep aynı süreçlerden oluşan bir mekanizma olarak” algılanmasını sağlamada oldukça başarılı olmuştur. “Oluşa” değil “varlığa” yönelmeyi işaret eden bu tarz bir analiz, varoluşu mutlaklaştırıp/doğallaştırarak ya- şanan anı-ilişkileri zorunluluk olarak kabul ettirir (Horkheimer, 2005: 11). Günde- lik yaşam dolayında içselleştirilen bu bilişsel harita yapısal kadercilik dediğimiz bir varolma haline yol açıyor. Yukarıda verdiğimiz örneği hatırlayalım: “Aman evladım böyle gelmiş böyle gider, senin-benim elimden ne gelir. Sen de tut şöyle bir ucun- dan yaşayıp gidiver.” Aynı şekilde tonton patron imgesi de, mazlum işveren imge- 3 Sermaye kavramı ilişkisel bir kavramdır ve işçi sınıfı ile sermayedarın karşılıklı ilişkisi dolayında biçimlenir. Ama yazı- mızda biz sermayenin sermayedarla olan ilişkisi üzerinden bir analiz yapacağız. Sermaye emek ilişkisi burada geliş- tirilen kavramlardan hareketle gerçekleştirilecek bir diğer çalışmanın konusu olacak.
17.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 25si de sistemin yapısal işleyişini ve bu yapısal olanın oluş sürecini gözlerden gizledi-ği ölçüde sistemin zihinlerde yeniden üretilmesine yol açmaktadır. Ama işin ilginçve ilginç olduğu kadarıyla zor olan yanı şudur: gerçekliğin zihinsel haritalara ikti-dar dolayında aktarılması sadece sokaktaki sisteme monte edilmiş bireylerce yeni-den üretilmez ama çok daha önemlisi muhalif zihinsel yapılar da - yapısal kapanınetkisinden olsa gerek - referans noktalarını kaybedebilir. Sermaye, sermayedar ve sermaye düzeni açısından önemli bir olgu olan özelleştir-me konusundan hareketle bir örnek verelim. Petrol-İş Sendikası Başkanı Mustafa Öz-taşkın ilk bakışta oldukça sağlıklı bir karşı çıkış yapıyor: “Ne yerli, ne yabancı, ne demelez hiç biri Tüpraş’ı ele geçiremez.” Muhalif bir dil üzerinden haklı bir çıkışa karşılıksermayenin en açık temsilcisi olan ve böyle olduğu için de en çok tepkimizi çeken Re-ferans Gazetesi baş yazarı sermayenin organik aydını Eyüp Can, Mustafa Öztaşkın’ınyukarıdaki sözleri ile başladığı yazısına telaşla “Durun, hemen panik yapmayın, bu slo-ganik sözler bana ait değil” diyerek devam ediyor. Sermayeye candan bağlı Eyüp Canbu karşı çıkışının neden yapıldığını soruyor ve soruya Mustafa Öztaşkın’ın ağzındancevap veriyor: “Türkiye toplumu, hazinesinin değerini kendisi daha iyi bilir ve bu ha-zinesine sahip çıkacaktır.” Can bu cevabın “ilkokul müsamerelerinde bile artık kulla-nılmayan beylik” bir cevap olduğunu belirtiyor (Referans Gazetesi, 17.8.2005). EyüpCan sermayeden aldığı cesaretle yaptığı bu eleştiride ne yazık ki haklı. Gerçekleşendeğişimi sermaye ve sermaye düzeninin sınıfsal özelliklerinden koparıp, sanki işçi sı-nıfının temsilcisi değilmişçesine sorunu Türkiye toplumu dolayında ele alarak toputaca atma bu topraklarda genel bir tutum. Sermayenin yapısal belirlemelerinden birikarşısında sermayenin organik aydını Öztaşkın’ı “Bırakın yabancı sermaye eleştiri-sini, “yerli-yabancı-melez” diyerek düpedüz sermaye düşmanlığı yapıyor” diye suçlu-yor, ama sermayeye karşı muhalif bir yapı geliştirmeye çalışan Öztaşkın, sorunun ne-denlerini işaret etmekten uzak bir dil kullanıyor. Böylece gerek sermaye ve gerekse butarz bir muhalif yaklaşım yaşamı/gerçekliği çarpıtıyor. Özellikle bizim gibi geç ka-pitalistleşen toplumların içinden geçtiği son otuz yıl, sermaye mekanizması ve kapi-talizmin sahip olduğu potansiyellerini açığa çıkardığı yıllar olmuştur. Burada Fred-rich Jameson’un bilişsel haritalamaların parçalanması dediği olguya referans verme-mek haksızlık olur. Jameson bilişsel haritalama kavramını bireyin içinde yer aldığısosyal olanla ilişkisini ve kişinin kendini/bedenini bu ilişkide nasıl konumlandırdığı-nı işaret etmek için kullanır (Jameson: 1990). Kişi kendini haritalanabilir dış dünyakarşısında bilişsel olarak konumlandırmakta ya da haritalandırmakta. Ama bu hari-talanabilir dünyadaki değişimler nedeniyle kişinin/bedenin bilişsel haritalamasındasorunlar çıkmıştır. Artık bilişsel haritalar parçalanmaktadır. Sermaye düzeni bilişselharitaları parçalıyorsa, sermaye düzenine karşı olanlar bilişsel haritaları yeniden yeni-den biraraya getirmeli. Bütünü yakalamak için sermayeyi haritalandırmak, günümüziçin gerekli ve hatta zorunlu bir çabadır. O zaman devam edelim. Bu parçalanma halinin temel nedenleri sermayenin ge-nel işleyişinin ulaştığı aşama ile ilişkilidir. Özellikle Marksistler için temel sorun
18.
26 Fuat Ercan sermaye kavramının hakkını vermekten geçiyor. Marksist kavramsal düzeneklerden hareketle sermayeden bahsedince, üzerinde sanki sıkıca tartışılmış ve sonuçlara va- rılmışçasına bir-iki cümleyle Marx’ı ve Marksistleri indirgemeci-mekanik olmakla suçlayanlara karşı sermaye kavramının ve dolayısıyla sermaye-düzeni kavramının detaylı bir şekilde ele alınması ve tanımlanması gerekiyor. Aslında bu tarz bir çaba yepyeni keşiﬂer yapmak anlamına gelmiyor. Marx’ın çalışmalarına verdiği adları düşündüğümüzde sermaye kavramına ilişkin zengin bir tarihsel bir birikimin oldu- ğunu kolayca söyleyebiliriz. Ama zorlu ve sorunlu olan sermayedar, sermaye ve ser- maye düzeni kavramlarının Türkiye gerçeği ile ilişkilerini kuracak çalışmalara yö- nelmektir. Bu tür çalışmalar sadece kavramsal düzenekleri yaşanan gerçekliğe çek- mek anlamına gelmeyecek, çok daha önemlisi Türkiye gibi geç kapitalistleşen top- lumların kendine özgü dinamiklerinden hareketle kavramlar daha bir içerik kaza- narak zenginleşecek. Fakat her durumda sermayenin genel işleyişini anlayabilmek için sermayeyi haritalandırmamız gerekiyor. Sermayeyi en genel düzeyde sermaye yapan özellikleri ve bu özelliklerin oluş düzeneklerini/eğilimlerini açığa çıkarma- mız gerekiyor. Sermayeyi haritalandırmak sadece sermayeyi bilmek için gerçekleş- tirilen bir eylemlilik değildir, haritalandırma dönüştürmenin/değiştirmenin dilini, yol ve olanaklarını bizlere sunar. Erken dönemdeki haritalarda mitolojik yaratıklar, rüzgarları, dalgaları gösterirdi. Biz de erken dönemde tonton patronlar ya da maz- lum işveren ifadelerinin sermaye ve sermaye düzenini gizleyen işaretler olarak kul- lanıldığını söyleyeceğiz. Ama yeni isimlere ve işaretlere yani kavramsal düzenekle- re yönelmemiz gerekiyor. Burada Lefebvre ile birlikte Marx’ın düşüncesinin, dün- yayı bilmeye yetmediği ama bu dünyayı bilmek için zorunlu olduğunu vurgulaya- cağız (Lefebvre, 1996). Marx bize sermayenin haritalandırılması için bir dizi işaret (kavram-düzenek) bırakmıştır ve bu işaretleri/düzenekleri kullanarak bugünü özel- likle Türkiye gerçeğini daha iyi anlayacak yeni işaretler geliştirebiliriz. V- G e n e l Ol a ra k S er m aye Bir memleketin sanayileşmesi bir çocuğun yetiştirilmesine benzer. Sanayi- leşmek için belirli kademelerden geçmek zorunludur. Bazı politikacılar ve aydınlar sanayileşmeye montajla başlanmış olmasını tenkit etmektedirler. Hâlbuki Türkiye gibi bir ülke için sanayileşmenin baska bir modeli olamaz- dı. Bugün özel sektörümüz ağır sanayi sahalarına dahi yatırım yapmaya is- tekli hale gelmiştir” (Vehbi Koç, 1977c: 37). Bugüne kadar Türkiye’de işadamları sadece çarkı çevirmek için çaba göste- riyorlardı. Artık çark dönmeye başladı. Onlar başında bulunmasa da dönebi- lir hale geldi (Tevﬁk Güngör’den aktaran Bali, 2008: 67, vurgular bana ait). Türk iş dünyasının önde gelen isimlerinden Asım Kocabıyık kendisine yönel- tilen “Siz nasıl bir şirket kurmuştunuz? Borusan beklentileriniz ölçüsünde büyüdü mü?” sorusuna “Bizim geçmişimizde, Türkiye’nin geçmişi var” diyerek cevap vermiş- tir (Kocabıyık, 2007: 78). Kocabıyık’ın cevabının yanına “her mahallede bir milyo-
19.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 27ner yaratma” amacını koyduğumuzda Türkiye tarihini sermayedarın, sermaye me-kanizmasının ve dahası sermaye düzeninin oluşum tarihi olarak okuyabiliriz. Yu-karıda işaret ettiğimiz gibi, bireysel sermayenin gündelik mantığı iyi okunduğun-da bizlere sistemin yapısal mantığına dair önemli ipuçları sunar. Koç bireysel gün-delik mantığı ne kadar güzel ifade ediyor: “Bir memleketin sanayileşmesi bir çocuğunyetiştirilmesine benzer.” Sanayileşme ifadesinin yerine sermaye birikimini koyabilir-siniz. Ve çocuk artık büyüdü! Çarkları artık kendiliğinden işliyor. Sermayedarınartık çarkların başında durmasına gerek yok. Bu eğretilemeler “sermaye” gerçekli-ğinin zaman içinde yetkinleştiğini gösteriyor. Türkiye gibi kapitalistleşmeye dahageç başlayan toplumlarda kapitalistleşme süreci sermaye birikimi için gerekli düze-neklerin inşa edilmesi ile (çarkların oluşturulması/çevrilmesi), sermaye düzeneği-nin yerleşmesi aşaması olarak iki önemli aşamayı içeriyor. Bu iki aşamada tekil ser-mayenin tarihi ile genel olarak sermayenin tarihi ve Kocabıyık’ın haklı olarak işa-ret ettiği üzere Türkiye’nin tarihi üst üste biniyor. Türkiye gerçeğinden hareketle sermayeyi haritalandırma çabamızın ilk uğrağıonu genellik düzeyinde (capital in general) analiz etmek olacak. Sermayenin kendi-ni tanımlayan özelliklerin tarihsel süreç içinde biçimlendiği gerçeğini göz önüne al-makla birlikte, sermayeyi haritalandırmak için genel olarak sermaye kavramının te-mel bileşenlerini yazının kısıtlarını göz önüne alarak kısaca açabiliriz. Genel olaraksermaye kavramının en yetkin dile gelişi/getirilişinin Marx tarafından gerçekleşti-rildiğini söyleyebiliriz. Roman Rosdolsky’den aldığımız habere göre Marx 1862’deKugelman’a yazdığı mektupta analizinin genel olarak sermayeden hareket ettiğinive böylece rekabet ile kredi sistemini çalışmasının dışında bıraktığını belirtir. Re-kabetin sermayenin sermaye üzerindeki eylemliliğini yani birçok sermayeyi (manycapitals) içerdiğini vurgular (Rosdolsky, 1977: 41). Rosdolsky rekabet ve kredininsomut gerçekliğe ait olduğunu ve “ideal ortalamaları” işaret etmediğini söyler (Ros-dolsky, 1977: 41). Çok detaya girmeden haritalama işleminde iki farklı soyutlamadüzeyinden söz edebiliriz. İlki (“genel olarak sermaye”) kapitalist toplumun tarih-sel ve toplumsal özelliklerini, yani sermaye birikiminin tarihsel ve toplumsal yeni-den üretim koşullarını en soyut düzeyde anlamamızı sağlar. Diğeri (“birçok serma-ye”) ise sermaye birikiminin belirli bir andaki somut koşullarının taşıyıcı ya da du-ruma göre dönüştürücü unsurlarını bize verir. Son zamanlarda üzerinde sıkça tar-tışmalara neden olan Marx’ın genel olarak sermaye kavramını4 biz yukarıda yaptı-ğımız tanımlama üzerinden ele almayı tercih ediyoruz.5 Genel olarak sermaye kavramı sadece ele aldığımız gerçekliği iyi aktarmamızı4 Marx’ın Grundrisse’de referans aldığı genel olarak sermaye kavramını daha sonra özellikle Kapital’de kullanmadığı yö- nündeki Michael Heinrich’in (1989) argümanı, özellikle Fred Moseley (1995) ve Paul Burkett (1992) tarafından eleştiril- miştir. Fakat bu konuda temel referanslarımız konuyu daha erken bir dönemde ele alan ve fraksiyonalist analizleri eleş- tirmek için yola çıkan Simon Clarke’ın (1978) çalışması ile tekel ve tekelci kapitalizm kavramlarını eleştiren Dick Bryan’ın (1985) çalışmasıdır. Sorunu daha sistematik olarak ele alan bir çalışma için bkz Arthur (2002), özellikle şekil 3.2.5 Genel olarak sermaye kavramının oldukça anlamlı bir analizi ve özellikle tekelci kapitalizm kavramının eleştirisi için bkz Bryan (1985).
20.
28 Fuat Ercan sağlayacak bir araç değil, tekil sermayeler ve onların bireysel çıkarlarının toplumsal olarak belirlendiğini göstermesi açısından önemli. Bir adım daha atacak olursak ta- rihin belirli bir döneminde toplumsal ilişkilerin yeni bir düzenek içinde biçimlenme- si ile ilişkilidir sermaye olgusu. Bu biçimlenmede sadece x ile y arasındaki nedensel- lik ilişkisi değil, birçok değişkenin birçok değişkenle kurduğu ağ tarzı ilişkiler ser- maye denen olgunun varlığına neden olmuştur. İçsel olarak birbirleriyle bağlantı- lı hareket halindeki organik bir bütünden bahsediyoruz. Sermaye bu anlamda x ve y arasındaki tekil doğrusal tek yönlü bağlantı üzerinden değil de, emek ile sermaye ve sermaye-sermaye arası ilişkilerin emek, meta, para arasında bir dizi içsel bağlan- tıları dolayında analiz edilebilir. Genel olarak sermaye, tarihin belirli bir dönemindeki toplumsal ilişki ve etkile- şimin belirli bir düzenek içinde açığa çıktığı organik bütünselliğin en genel, en so- yut özelliklerini bize verir. Eşzamanlı oluşan ilişkiler sonucu açığa çıkan değişim halindeki organik bütün/gerçeklik, ilişkiye taraf olanların tekil konumlarının top- lamı değildir. Girişte ısrarla işaret ettiğimiz kapitalizmin ya da sermayenin kişisel- leştirilmesi sorunu açısından bu çok önemlidir. Marx’ın birçok sermayenin en be- lirgin görünümü olan rekabet olgusu için yaptığı açıklama derdimize merhem ola- cak nitelikte: “Kavramsal açıdan rekabet, sermayenin içsel dinamiğinin, özünü ta- nımlayan yapının, çok sayıda sermayenin karşılıklı etkileşimi biçiminde belirmesi ve realize edilmesidir” (Marx, 1973: 414). Marx’ın öz olarak işaret ettiği şeyi, daha önce ifade ettiğimiz gibi, çelişkili içsel ilişkilerin oluşturduğu devingen bütünlüğün tekil üzerindeki etkisi olarak tanımlıyoruz. Rekabet ve rekabete taraf olan sermaye- ler, bu içsel ilişkilerin oluşturduğu düzenek dışında anlaşılamaz. Yani birçok serma- yenin karşılıklı ilişki/etkileşimi, çeşitli sermaye biçimlerinin varlığına neden olabi- lir ama bu biçimlerin herbiri organik dinamik yapısal olanın belirleyiciliği altında- dır. Burada Clarke’ın işaret ettiği gibi genel olarak sermaye kavramı bağımsız, özel, tekil sermayeleri ortadan kaldırmaz, fakat özel-tekil sermayelerin bu gerçeklik için- deki sınırlarını çizer (Clarke, 1978: 54). Bu ifadeler fraksiyonalist yaklaşımlar olarak tanımlayacağımız analizlerin eksikliğini gösterdiği için akılda ayrıca tutulmalıdır. Somutun soyutlanması, düşüncedeki somut olduğu ölçüde, bu özellikler man- tıksal değil tarihseldir. Marx’ın Grundrisse’de işaret ettiği gibi “birçok sermaye- yi onları sermaye olarak ortak kılan özellikleri açığa çıkardıktan sonra açıklamak daha iyi olacaktır” (Marx’tan aktaran Rosdolsky, 1977: 43). Bu ifade bizim için önemli. Sermayeleri sermaye yapan ortak özellikler, kapitalizmin tarihsel olarak bi- çimlenme sürecine baktığımızda açığa çıkan en genel özelliklerdir. Bu aşamada gi- riş ve yöntem bölümündeki açıklamalarımızla bağlantılı bir çıkarım yapabiliriz. Tonton ya da mazlum patronlarımız/kapitalistlerimiz tabi ki var ve önemli ama be- lirli sosyal ilişkilerin tanımladığı gerçeklik içinde var. Ve bir adım daha atacak olur- sak sermayenin sermaye olarak varlığı ancak belirli işlevlerin zaman içinde gerçek- leşmesi ile mümkündür. Bu konuya döneceğiz.
21.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 29 Sermaye düzeni, toplumsal ilişkilerde değişim değerinin her geçen gün daha biregemenliğini arttırdığı toplumdur. Bu ifadeyi biraz daha açacak olursak, ihtiyaç-ların karşılanması için gerçekleştirilen üretimin amacı ve mantığı tamamen de-ğişmiştir. Üretim ihtiyaçlar için değil, değişim değeri için gerçekleştirilir. Bu ba-sit ifade aslında toplumun baştan aşağı değişmesi anlamına gelecektir. Sanayileş-me olarak tanımlanan üretimin yeni organizasyonu aynı zamanda yeni mekânlar(kent-fabrika, atölyeler) ve yeni sınıf/aktörlerin (sermayedar ve işçi) varlığına nedenolmuştur. Üretimin değişim değeri için gerçekleştirilmesinin biricik nedeni “üre-timin dolaysız amacı ve belirleyici dürtüsü olarak artı değer” üretilmesidir (Marx,1997: 771-772). Sadece üretim değil ama öncelikle üretimde başlayıp bütün top-lumsal ilişkilerin dönüşmesine neden olan bu yeni örgütlenmede artı-değerin kay-nağı emek, genel soyut emektir (Marx, 2005: 45-46). Fakat analizin burada durma-ması gerekir, değişim değerinin egemenliği üretim düzeyinde emek-sermaye çeliş-ki/ilişkilerinin varlığına neden olduğu ölçüde, dolaşım alanında bölüşüm ve tüke-timin de sermaye mantığı içinde yeniden biçimlenmesine neden olur. Üretim ala-nındaki ilişkiler (çelişkiler) geliştiği ölçüde, sermaye dolaşım alanında da belirleyi-ci olur: “Toplumsal üretim koşulları arasında, sanayi sermayesinden önce görülenve geçmişe karışan ya da can çekişmekte olan diğer sermaye türleri, yalnız ona tâbiolmakla ve işleyiş biçimleri ona uyacak biçimde değişmekle kalmayıp ancak ona da-yanarak hareket etmekte ve bu temelle birlikte yaşayıp ölmekte, ayakta durmaktaya da çökmekte” (Marx, 1979: 63). Türkiye gibi geç kapitalistleşmiş ekonomilerdeise durum biraz daha farklı olabiliyor, sermaye birikimi sürecine giren bireysel ser-mayeler sadece üretken sermaye oluşumunu başlatmıyor ama sermaye ilişkilerininyaygın olmamasından dolayı, üretken sermayeyi destekleyecek bir dizi faaliyeti dekendileri başlatıyor. Sakıp Sabancı durumu olanca netliği ile özetliyor: 1950’li, 1960’lı yıllarda, müteşebbis, sadece bir tek üretimle uğraşmıyor. O üretime bağlı birçok hizmeti de yürütmek zorunluluğunda kalıyordu (...) Çünkü o yıllarda büyük sanayiyi destekleyecek yan kuruluşlar ortaya çık- mamıştı ... Hatta hizmet sektöründekiler, kamyoncusu, lokantacısı hazır de- ğildi (...) Mesela, biz Bossa Fabrikası’nda üretimi yürütebilmek için, sadece tekstilcilik yapmıyorduk. Fabrikanın makinelerinin tamiri ve yedek parça ihtiyacının karşılanması için, Adana’nın en büyük torna atölyesine de sahip- tik (...) Bossa’da, Adana’nın en büyük marangozhanesini kurmuştuk. Çünkü ihtiyacımız olan sandıkları yapacak bir kuruluş bulamıyorduk (...) Bossa’nın yemek servisini biz yapmak zorundaydık. Üç bin-beş bin işçiye her gün ye- mek çıkardığımıza göre, Adana’nın ve hatta Türkiye’nin en büyük mutfa- ğının, lokantasının işletmecisi durumundaydık (...) Kendi ürettiğimiz mal- ları, hammaddelerimizi, kendi kamyonlarımızla taşıdığımızdan, Adana’nın en büyük nakliyecisi, işçilerimizi otobüsle taşıdığımızdan Adana’nın en bü- yük otobüs işletmecisiydik (Sabancı’dan aktaran Öztürk, 2008: 70). Bu açıklamalardan sonra “her mahallede bir milyoner yaratacağız” ifadesini aynı
22.
30 Fuat Ercan zamanda her mahallede bir milyoner yaratmak için çok daha fazla işçi yaratacağız, üretken sermayenin gelişimi için gerekli dolaşım alanına ait yatırımlar yapacağız, ya da varolanları da sermaye mantığı içine çekeceğiz diye düzeltmemiz gerekiyor. Yani acımasız gaddar ya da mazlum kapitalistimizin kapitalist olması için emekle buluş- ması gerekiyor. Bu buluşma içiçe geçmiş bir dizi düzeneğin varlığını gerektirir. Bu düzenekler olmazsa “para” ya da “makine” gibi varlıklar tek başına sermaye olamaz: Üretim ve geçim araçları kendiliklerinden nasıl sermaye değilse, para ve me- talar da kendiliklerinden sermaye değildir. Bunların sermayeye dönüşmele- ri gerekir. Ama bu dönüşümün kendisi ancak belli koşullar altında olabilir, yani birbirinden çok farklı türden iki meta sahibinin yüzyüze ve temas ha- line gelmesi gerekir; bir yanda, başkalarına ait emek-gücünü satınalarak, el- lerindeki değerler toplamını arttırmak isteğinde bulunan, para, üretim ara- cı ve geçim aracı sahipleri; öte yanda, kendi emek-güçlerini ve dolayısıyla emeklerini satan özgür emekçiler. …Meta pazarındaki bu kutuplaşma ile kapitalist üretimin temel koşulları sağlanmış olur (Marx, 1986: 731). O zaman sermayeyi ilişki ama süreç içinde yapısallaşan bir gerçeklik olarak ele almak zorundayız. Vehbi Koç’un ne kadar muazzam bir insan olduğuna dair övgü- ler yağdıranlar, Koç’un işçilerle bağlantısını sermayesi ile onlara iş yaratması tarzın- da kullanırlar. Yöntem yine aynı; devlet ile sermaye gibi sermayedar ile işçi de bir- birine dışsal iki varolma hali olarak tanımlanıyor. Oysa sermaye (Marx bu cümleye “ne var ki, sermaye” diyerek başlar) “bir nesne değil, toplumun belli bir tarihsel olu- şumuna ait bulunan belli bir toplumsal üretim ilişkisidir. Ve, bir nesnede kendisini ortaya koyarak bu şeye belirli bir toplumsal nitelik kazanıdırır.” (Marx, 2006: 715). Marx’ın “bir nesnede kendisini ortaya koyarak bu şeye belirli bir toplumsal nitelik kazanıdırır” ifadesi özel bir öneme sahiptir. Toplumsal nitelik kazanan bu ilişki za- man içinde “faaliyete katılanların doğa ile ve birbirleriyle olan karşılıklı ilişkilerinin bütünü, ekonomik yapısı açısından düşünüldüğünde, toplumun ta kendisidir (Marx, 2006: 770). Tarihin belirli bir döneminde oluşan düzenek emek-sermayedar ara- sında “her ne kadar karşılıklı serbest sözleşmeden doğuyormuş gibi görünürse gö- rünsün, bu emek daima zora dayanan emek olarak kalır” (Marx, 2006: 719). Zo- run kapitalist üretimin gereklerinin yerine getirilmesindeki rolü, kapitalist çalış- manın zorunlu hale getirilmesidir. Kapitalist üretimin dolayısıyla kapitalist işin da- yatılması zaman içinde birikimin miktarına bağlı olarak değişik biçimler alacak- tır. Ama üretimin ve çalışmanın kapitalist biçimi zamanla bizim açımızdan önemli olan üretken sermayenin toplumsal düzenek içinde egemen biçim almasına neden olacaktır. Zamanla ifadesi anlamlı çünkü zamanla ilişkiler daha bir sistematikleş- tikçe sadece üretimi başlatan kapitalist ile işçi sınıfının sınıf olarak sınıﬂaşmasına yani çelişkilerin yoğunlaşarak artmasına neden olmuyor. Kapitalist üretim yaratı- lan artı-değerleri üretken sermayedar için ek sermayeye dönüştürmektedir. Bunun açık anlamı daha çok ilişki demektir. Bu ilişki sermaye birikiminin ulaştığı aşama
23.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 31ve sınıﬂar arası mücadeleye bağlı olarak ya daha çok işçi ile ilişki kurmak (işçi ça-lıştırırken) ya da daha çok üretim aracını üretime dahil etmek anlamına gelecektir. Genel olarak sermayeyi işaret eden bu gelişmelerden sonra artık “De te fabulanarratur” yani “bu hikâyede senin sözün ediliyor” diyebiliriz. Marx bu ifadeyi Al-man okur için yani İngiliz sanayi ve tarım işçilerinin durumuna omuz silken, ya daiyimser bir biçimde Almanya’da işlerin bu kadar kötü olmadığı düşüncesiyle kendi-ni avutanlar için söyler. Yaşanan onca şeyden sonra küçük bir değişiklikle Marx’ınbu cümlesini “bu hikâye her geçen gün daha fazla HEPİMİZİN hikâyesi oldu vedaha da olacak” şeklinde ifade edebiliriz. Çevremizi saran metalar ve bu metalarüzerinden krallıklarını sürdüren tonton patronların varlığı hikâyenin bizleri de nekadar içerdiğinin en iyi göstergeleri olsa gerek. Genel olarak sermaye olgusunun analizi için iki düzlem özel önem taşıyor. Bun-lardan ilki, sermaye ve sermaye oluşumu için temel yapı taşları olan meta, para veemek arasındaki derin içsel bağlantıları açığa çıkarmak, ikincisi de bu içsel bağlan-tılar kurulduğu ölçüde sermaye birikim mekanizmasının dinamik analizine yönel-mektir. Türkiye gerçeğine ilişkin iki belirleme yapabiliriz, ilk olarak Türkiye’nin ta-rihi nasıl Asım Kocabıyık’ın tarihi ile ilişkili ise, aynı zamanda bu tarihin emek-metave para arasındaki içsel çoğul bağlantıların oluşturulduğu bir tarih olduğunu söyle-yebiliriz. 1900’lerin başlarında başlayan inşa sürecini değer aktarma üzerinden üret-ken sermayenin egemenliğine bağlı olmayan para ve ticari sermayenin birikim süre-ci olarak tanımlarsak, 1950’lerin ikinci yarısından itibaren başlayan dönemi bizzatdeğer yaratma sürecine geçiş ve emek-meta ve para ararsındaki derin içsel bağlantı-ların daha yoğun bir şekilde kurulduğu dönem olarak niteleyebiliriz.6 Devlet Plan-lama Teşkilatı’nın (DPT) uygulamalarına dönüp baktığımızda, kalkınma ve sanayi-leşme adı altında gerçekleştirilenlerin, sermaye mekanizmasının oluşumu için gerekliolan, meta, emek ve para olguları ile üretken sermaye döngüsünün/işlevinin egemenkılınması olduğunu söyleyebiliriz. Çarkların inşası Türkiye gerçeğinde oldukça hız-lı gerçekleşmiştir. 1980’li yıllarla başlayan ve her birimizi reform yorgununa dönüş-türen süreç ise yine sermaye mekanizmasının temel belirleyeni olan emek-sermaye vesermaye-sermaye arası ilişkilerin sermaye mekanizmasını bir üst aşamaya taşımasıylailişkilidir. Sürekli tekrarlanan “katma-değeri yüksek malların üretimine geçmeliyiz”ifadesi istikrar ve reform yorgunluklarımızın temel nedenleri olmuştur. Eğer gerçek-leştirilen düzenlemeleri alt alta yazıp daha sonra bunları emek, meta ve para ile ilgi-li olanlar diye sınıﬂandıracak olursak, karşımıza reformların sermaye birikimi açısın-dan mantığı ve dolayısıyla sınıfsal karakteri açığa çıkacaktır. Bu aşamada genel olarak sermayeden sermayelere geçebiliriz. Türkiye gerçeği-nin anlaşılması açısından önemli olduğunu düşündüğümüz bir kavramsallaştırmaya da kavramsal temizlik yapmaya çalışacağız. Bu kavramsal temizlik bize serma-yenin farklı soyutlama ve farklı amaçlara göre içsel yapısının daha bir anlaşılması-nın olanaklarını sunacaktır.6 Bu tarz bir çerçeveden hareketle Türkiye gerçeğini analiz eden bir çalışma için bkz Ercan ve Tuna (2006).
24.
32 Fuat Ercan VI -S e rm aye İ şl ev l er i , S er maye B i ç i ml er i ve S ermaye Frak siyo nları Görünür hareket, altında kesinlikle başka bir şeyin gizlenmiş olduğu bir maske anlamına gelmez. Görünür hareket, ‘görünür’ün bütünsel olarak or- taya çıktığı moleküler hareketleri ve makinesel düzenlemeleri göstermek için, deneyime kılavuzluk etmesi gereken söküm ve parçalara ayırma nokta- larını belirtir (Deleuze ve Guattari, 2000: 68). Türkiye burjuvazisinin belirleyici bir özelliği bütünlüğü müdür; bölünmüş- lüğü mü? Belki de en doğrusu burjuvaziyi bir bütün olarak birleştiren ortak sınıf çıkarlarından ve ciddi çelişkiler içeren sınıf-içi bölünmelerden aynı za- manda söz etmek (Boratav, 1989: 47). Rifat Hisarcıklıoğlu, Lenin’in, “Organize olmuş küçük bir topluluk, orga- nize olmamış kitleleri rahatlıkla yönlendirebilir” sözünü hatırlatarak, dünya daki Türk girişimcilerin tek çatı altında toplanmasını önerdi” (Referans Ga- zetesi, 6.5.2008). Korkut Boratav oldukça anlamlı bulduğumuz bu tespitleri yaptıktan sonra “Türkiye’de sınıf çözümlemeleri çok genel ve makro saptamalara dayanan soyut bir yaklaşımın izini taşır” der ve devamla “temel sosyal sınıﬂarın anatomisini ya- pan ayrıntılı araştırmalara yönelmenin zamanının” geldiğini belirtir. Aradan ge- çen on yıla rağmen bu alanda yapılmış yeni çalışmalardan söz etmemiz ne yazık ki olası değil. 7 Aynı şekilde sorulan soru, yani sermayedarları tanımlayan bütünlüğü müdür yoksa bölünmüşlüğü müdür sorusu, önemli olmasına karşın orta yerde du- ruyor. Evet hem bütünlüğü hem de bölünmüşlüğü önemli, ama her ikisini birden içeren bir analiz çerçevesi geliştirmemiz gerekiyor.8 Bu çalışmanın amacı da bu ge- rekliliğe bir nebze olsun katkıda bulunmak. Bu sorunun çözümlenmesi için soyut- lama düzeyine bağlı olarak üç farklı düzeyde üç farklı kavramlaştırmadan hareket edeceğiz. Bu kavramlardan ilki genel olarak sermaye mantığı içinde yer alan serma- yenin işlevleri kavramı, ikincisi sermayenin toplumsal pratikte en somut olarak açı- ğa çıktığı sermaye biçimleri kavramı, ve son olarak sürecin özneleri olarak serma- yederların aktif varolma çabalarını içeren sermaye fraksiyonu kavramıdır. Farklı so- yutlama düzeylerinde çalışan bu kavramsal düzeneğin temel belirleyeni sermayenin genel işlevleridir. Sermayenin genel işlevleri ancak genel olarak sermaye kavramın- dan hareketle anlaşılabilir. Genel olarak sermayeyi açıklarken, sermayenin sermaye olabilmesi için emek-meta ve para biçimleri arasında bir dizi içsel bağlantının ku- rulması gerektiğini açıklamıştık. İçsel bağlantılar zaman içinde gerçekleştiği oran- da sermaye var olabilir. Marx Kapital-II’ de sermayenin sermaye olabilmesi için üç farklı aşamadan geçmesi, üç farklı işlev alması gerektiğini detaylı bir şekilde açık- 7 Boratav çalışmasında sermaye içi farklılaşmaları analiz eden ve kanımca hala ampirik açıdan en önemli çalışma olan İlhan Tekeli ve diğerleri (1981) ile Mustafa .Sönmez’in (1992) çalışmalarını örnek olarak gösterir. Bu çalışmalara ekle- necek bir diğer çalışma Mustafa Şen’in (1985) çalışmasıdır. 8 Kapitalizmin zuhur ettiği dönemde dile getirilen en önemli vurgulardan biri, kapitalizmi “ayrımlar çağı” olarak tanım- lamaktır. Kendisini önceleyen toplumsal yapıda varolan birliktelikleri parçalayan ayıran yeni toplumsal düzenek, varo- lanı parçalara ayırıp kendi mantığı içinde kodluyor. Bu işleyişin kavramsal açıklanması için bkz Uchida (1988: 8-64).
25.
Sermayeyi Haritalandırmaya Yönelik Kavramsal Düzenekler 33lar. Sermayenin genel işleyişi için zorunlu olan bu döngüleri biz sermayenin işlevle-ri olarak adlandıralım. Para sermaye ile başlayan sürecin devamında, üretimi gerçekleştirmek üzere sa-tın alınan üretim araçları ve emek-gücü, üretken sermayeye dönüşür. Bu aşamadasistemin temel belirleyeni olan emek-sermaye ilişkisi ve diğer girdilerin sağlanma-sı sürecinde de ilk elden sermaye-sermaye ilişkisi kurulmuş olur. Bu işleyişi biçimseldönüşüm olarak kavramlaştıralım. Biçimsel dönüşüm değerlenme sürecini, yeni de-ğerlerin yanında artık-değerin yaratıldığı dolaysız üretim sürecini başlatır. Üretimsonucunda yeni bir değer, yeni bir meta açığa çıkar. Bu aşamayı ise değerlenme sü-reci olarak tanımlarız. Ve son aşama yaratılan değerlerin realizasyonu yani metaınparaya dönüşmesidir. Realizasyon artık-değer yüklü metaların, paraya dönüşmesianlamına gelir. Bir üretim ve realizasyon sonucunda açığa çıkan artı-değerin, parasermaye biçiminde yeniden üretken sermayeye dönüşmesi sermayenin genişleyerekyeniden üretimine neden olur. Üretim ve realizasyon süreci aynı zamanda sermayeoluşumu ve birikim sürecidir. Sermayenin toplam döngüsü aynı zamanda kapita-lizmin kurucu öğesi olan değer yaratılma ve yaratılan değerin yeniden değer yarat-mak üzere döngüye aktarılma yani sermayenin değerlenme sürecidir (Marx, 1992).Kısaca sermayenin toplam döngüsüne içkin olan sermayenin işlevleri sermayenin ser-maye olması için gerekli ve hatta zorunludur. Bu zorunluluğu Marx açık bir şekil-de dile getirmiştir: “bireysel sermayelerin devreleri içiçe girer, birbirlerini öngörürve zorunlu kılar, ve salt ördükleri bu ağ içerisinde toplam toplumsal sermayenin ha-reketini meydana getirirler” (Marx, 1992: 316). Bu işlevlerden biri yerine gelmedi-ğinde sermaye birikimi gerçekleşmez, yani kriz denen olgu ile karşılaşırız. Yani ser-mayenin işlevleri soyutlama düzeyi yüksek ve ‘genel olarak sermaye’ kategorisi için-de ele alınması gereken bir kategoridir. Sadece Türkiye değil hemen hemen tüm dünya da sermayenin bu işlevleri yanlışbir şekilde farklı çıkarlara sahip ve birbirini dışlayan sermayenin fraksiyonları dola-yında ele alınıyor. Üretken sermaye ile para sermaye (ﬁnans sermaye deniyor), ba-zen de üretken sermaye ile ticari sermaye birbirini dışlayan somut çıkar oluşum-ları olarak tanımlanıyor. Türkiye’de solun bilinçli olmazsa bile dolaylı bir şekil-de etkilendiği/beslendiği Monthly Review Okulu’ndan, son zamanlarda sıkça kul-lanılan Neo-Gramscici analizlere kadar bu tarz fraksiyonalist bir ayrımın belirle-yici olduğunu söyleyebiliriz. Diğer yandan meslekten iktisatçı ama Marxist ikti-satçıların üretken sermayenin peygamberi olarak tanımlanan Keynes’in analizleriile garip bir eklemlenme içinde olduğunu daha önceki çalışmalarımızda da ifadeetmiştik.9 Bu garip eklemlenmede hiç kuşkusuz geç kapitalistleşen toplumlarda be-lirleyici olan üçüncü dünyacılık-kalkınmacılık kritik bir öneme sahiptir. Sermaye-nin fraksiyonları kavramlaştırması kapitalizmin analizi için oldukça önemlidir, fa-kat fraksiyonalist yaklaşımların sermayenin işlevlerini fraksiyon olarak göstermele-9 Bu tarz çalışmaları teorik düzeyde ele alan bir çalışma için bkz. Ercan (2002), bu tarz analizlerin politik çıkarımlarının eleştirisi için bkz. Ercan ve Oğuz (2007).
26.
34 Fuat Ercan ri sorunludur. Sorun sermaye, sermayedar ve sermaye düzeni arasındaki içsel bağ- lantıların kurulmamasından kaynaklanıyor. Sermayedarları somut olarak yaptıkla- rı işlere bağlı olarak üretken ve ﬁnansal biçiminde ayrıma tabi tutmak, ya da piya- sada ﬁyat üzerindeki denetim güçlerine bağlı olarak tekelci ve tekelci olmayan biçi- minde sınıﬂandırmak, ya da ulusal ve uluslararası aktivitelerine göre ayırmak kapi- talizmi anlamamızı önleyen analiz tarzlarıdır. Oldukça tanıdık olan bu tarz analiz- ler, sermaye derken en somut biçimi olan işletmeden, işletmenin bazı somut özellik- lerinden hareket etmektedir. Bu somut özellikler yerli-yabancı, tekelci-küçük üre- tici, üretken-ﬁnansal gibi ikilikler üzerinden bir dilin yaratılmasına neden oluyor. Bu dilde belirleyici olan her zaman için somut tekil sermaye/ﬁrma ile tekil serma- ye/ﬁrmanın dolaşım alanındaki etkinlikleri oluyor. Bu etkinlik ise sonuçta üretim sürecinde yaratılan artı-değerin bölüşüm sürecinde sermayeler arası ilişkiler üzerin- den tanımlanıyor. Ve bu ayrım/dil sadece yaşanan gerçekliği bir bütün olarak algı- lamadan bizleri alıkoymuyor, ama çok daha önemlisi politik hareketlerin de rota- sını belirliyor. Bu tarz problemli bir ele alış için güzel bir örnek: “Eğer tüketecekle- ri mallar küçük bir azınlık tarafından üretiliyorsa ve bunların ﬁyatları maliyetleri- nin çok üstünde ise, yani tekel ﬁyatlarıyla satılıyorsa, halkımız bu azınlık tarafın- dan sömürülüyor demektir” (TİB, 1975: 7). Tekelci Sermaye ile İçiçe başlıklı kitap, tekelci kapitalizm kavramından etkilenerek özde neo-klasik iktisadın temel mantı- ğından yani ﬁyat mekanizması ve pazar üzerinden bir sömürü kavramı tanımlama- sı yapıyor. Sömürü kavramı tekelci sermayelerin piyasa merkezli güçleri üzerinden tanımlanırken, tekelci kapitalizm olgusu da metropol denen erken kapitalist ülke- ler yani tamamen dışsal etkiler üzerinden analiz edilir: Dünya kapitalizminin gelişimi sırasında metropol niteliğindeki ülkelerde üretimin serbest rekabet kapitalizmi koşullarından tekelci kapitalizm koşul- larına geçmesi, temelde metropollerin kendi iç dinamikleri tarafından belir- lenen doğal ve kaçınılmaz bir gelişimdir. Buna karşılık kapitalizmin bu te- kelci yapısı, emperyalist sömürü tarafından geri bıraktırılan ülkelerde ser- best rekabet kapitalizmi süresini izlemeden, doğrudan doğruya ve emper- yalist sömürünün belirlediği biçimlerde ortaya çıkmıştır… Dolayısıyla tüm geri bıraktırılmış ülkelerde dünya ﬁnans kapitali ile bütünleşmiş bulunan yerli kapital, temelde tıpkı ileri kapitalist ülkelerdeki KAPİTAL gibi, TE- KELCİ KAPİTAL’dir (Özkol, 1970: 15).10 Bu tarz sorunlu yaklaşımlardan kurtulmanın biricik yolu, yukarıda işaret et- tiğimiz üzere genel olarak sermayeden hareket etmektir. Sermayenin işlevleri so- yutlama düzeyi yüksek bir kavramsal düzenek iken, sermayenin fraksiyonları am- 10 Bu çalışma süreci üzerinde çalışılması gereken önemli bir konuyu açığa çıkarmıştır. Türkiye’de sıkça kullanılan tekel- ci kapitalizm kavramının eleştirilmesine yönelik çalışmaların yapılması gerekiyor.