Üzerine çalıştığım kitap için Ankara’dayım. Dün yapacağım mülakat için gelmiştim buraya. Bugün de burdayım. Görüşme yapacağım kişilerin ikisi de buluşma mekanı olarak Çukurambar’da bir kafeyi söyledi. Bir sene önce açılmış bu kafe. Giriş teras sağı restoran gibi ve giriş sol taraf sigara içenler için açık alan. İçeride ise girişte genelde ders çalışanlar, bir şey okuyanlar için güzel masalar ve sandalyeler; koltuklar ve sehpalar. İki katlı kitap reyonlarını gezmek ayrıca güzel.
Görüşme başlamadan önce geldik ki bir şeyler yiyelim diye. Garson ile göz göze gelip onu sipariş için yine bakışla çağırdık. Garson bize masadaki tuzluk ve peçete üstündeki yazıyı göstererek çağırmak için farklı sistem olduğunu anlattı. İki farklı renkte karton, biri görünür olunca “beni rahatsız etmeyin”, diğer renk göründüğünde “sipariş için gelin” demekmiş. Şaşırdık tabi haliyle. Garsonun “burda sistem farklı, önce raconu öğren” der gibi bakışı altında siparişimizi verdik. Çorba geldi ama su gelmedi. Hemen bu sipariş verme oyununu oynamak istedik ve turuncu renkli kartonu görünür yaptık. Gelen giden yok. Dedik bu sistem fos. El işareti ile garsonu çağırdıktan sonra, “az önce bizi fırçaladın sistemi bilmiyoruz diye ama gelen giden yok” dedim demesine ama garson “mavi renk olması lazım” dedi. Garson ayrılınca Sait ile bastık kahkahayı. Sonra kartonda yazan metne baktık, metin anlaşılır değildi, o kanaate vardık. Ya da ne bileyim bu uygulama garip geldi bizi.
Saat 13.00’da kararlaştırdığımız gibi mülakat başladı, güzel bir görüşmeden sonra bir de kitapçıyı gezelim deyip başladık kitaplara bakınmaya.
Lafı çok uzutmaya gerek yok, edebiyat gibi müziğin de bizlere; daha doğrusu bizim mekân ile olan hikayemize dair söyleyeceği çok şey vardır. En basitinden bir şarkıda geçen dağ, deniz, ırmak, yer isimleri gibi coğrafya ile doğrudan bağlantılı şeyleri şarkılarda görmek mümkün olsa da müzik ve mekân arasındaki ilişkinin çok daha köklü bir mevzu olduğu ve bunu kavramak için ciddi bir uzmanlık gerektiği aşikardır. Elbette faydalıdır ancak coğrafya ve müzik arasındaki ilişki şarkılardaki coğrafî kelimelerin fihristini çıkarmaktan çok daha kapsamlı ve derindir. Bu sebepledir ki; yazının bu bölümü “Benim öykümde Karadeniz Şarkıları” bağlamında okunabilir ki bence nesneleri kendimizin kılar da öyle anlatırsak sanki taşlar tam anlamıyla yerine oturuyor hissi veriyor bana. Belki hüsn-ü zaman ama olsun.
a- Sinop Hapishanesi’nde “Aldırma Gönül” Diyen Bir Yazar
Aldırma Gönül adlı şarkıyı Türkiye’de bilmeyen yok gibidir. Bu şarkıyı Türkiye’de ben solcuyum diyen herkes bilir. Şarkı sol söylem ile o kadar anılmıştır ki zamanla şarkı başka başka anlamlar kazanır. “Aldırma Gönül” denilince akla Edip Akbayram gelir ve hatta şarkı artık onunla özdeşlemiştir. Oysa şarkıyı Selda Bağcan, Gülden Karaböcek ve yenilerden Hayko Cepkin de seslendirmiştir. Bir şarkıyı kimin söylediği gerçekten önemlidir. Misal, Gülden Karaböcek yorumunu dinleyince şarkı aşk acısından bitap düşme halini çağrıştırırken Edip Akbayram da ise devrim tutkusuna bir güzelleme var gibidir. Ya da biz öyle anlarız.
Bu şarkı sözlerinin orjinali bir Sabahattin Ali şiiridir. Her okuyucu şiirden farklı anlamlar çıkarır çıkarmasına da şarkı şiiri, bence, çoktan konteksinden çıkarmıştır. Sabahattin Ali bu şiiri Sinop Cezaevi’nde yattığı 1933 yılında kaleme almıştır ve eserin adı “Hapishane 5″dir:
Dışarda azgın dalgalar Gelir duvarları yalar Seni bu sesler oyalar Aldırma gönül aldırma
Dertlerin kalkınca şaha Bir sitem yolla Allah’a Görecek günler var daha Aldırma gönül aldırma
Görmek istersen denizi Yukarıya çevir yüzü Deniz gibidir gökyüzü Aldırma gönül aldırma
Kurşun ata ata biter Yollar gide gide biter Ceza yata yata biter Aldırma gönül aldırma
Dumas’ın Monte Kristo Kontu adlı eserindeki “Chateau d’IfHapishanesi” kadar değildir elbette ama Sinop Cezaevi de mapuslarda derin izler bırakmıştır. Benim için tasavvuru imkansız. Kalın duvarlar, dışarıda deniz ve yalnızlık…hepsi birleşince derin bir kuyu. Bana hep bunu çağrıştırmıştır Sinop Cezaevi:
Ben ne kadar şiire karamsar anlamlar yüklemeye çalışsam da şair ümitvardır. “Dışarda azgın dalgalar / Gelir duvarları yalar / Seni bu sesler oyalar…” diye durumu tasvir ettikten sonra “Seni bu ses oyalar/Aldırma Gönül Aldırma” diyerek ümidini korumuştur. Sanırım bu umut sebebiyle Türk solu çok sevdi bu şarkıyı. Kim bilir.
Selçuklu sultanı İzzettin Keykavus zamanında tersane olarak inşa edilen yapı 1568 yılından sonra 1999’a kadar hapishane olarak kullanılmıştır. Şimdi ise bir müze. Sinop Cezaevi’nde Kırım Hanı Giray Han ve “Memleket Hikayeleri‘nin yazarı Refid Halit Karay’ın da mapus olduğunu ayrıca not düşmeliyim.
Bu arada ben Aldırma Gönül’ü yorumlayanlar içinde Selda Bağcan’ınkini daha çok beğeniyorum.
b- Her yâr sevenin bir “Çarşamba’yı Sel Aldı”sı var mıdır?
Sanırım coğrafya ve türkülere dair bir örnek verin dense hemen hemen herkesin aklına ilk olarak bu türkü gelebilir. Çünkü “sel” öyle ya da böyle çoğu yerde hayatın bir gerçeğidir. Bu türküde olduğu Yeşilırmak Nehri çoğu zaman çoşmuştur ve Çarşamba Ovası’na sel olup akmıştır.
Bu türküyü benim için farklı kılan ise babamın çok seviyor olmasıdır. Çoğu kişi Yıldıray Çınar ismini bilmez. Ben onu çocukluktan beri bilirim. Ama sonradan öğrendiğim şey ise; Anonim bir türkü olan ” Çarşamba’yı sel aldı”yı tüm Türkiye’ye 1970’lerde Yıldıray Çınar’ın meşhur ettiğidir. Zira o yıllarda kendisinin de hatrı sayılır ünü vardır. Aynı adla yani “Çarşamba’yı Sel Aldı” adında 1970 yapımlı başrolünde Yıldıray Çınar’ın oynadığı bir filmin olduğunu da ayrıca not etmeliyim.
Bu türkünün hikayesi de çoğu türküde olduğu gibi bir aşk hikayesidir. Ahmet ve Melek adında iki genç birbirini severler ama kavuşamazlar. Bu kavuşamama hali Yeşilırmak Nehri’nin sel sularında son bulur. Sel suları çekilince iki aşığın cesedinin el ele bulunması hikayeyi daha dramatik yapar ki bu yüzden olsa gerek kavuşamama halinin sembolüdür “sel”.
c. Ünye’de Fatsa Bir Oldu Narinim
Kendi memleketim olduğu için bu türkü benim için daha bir özeldir. Türkiye’nin çoğu komşu şehrinde olduğu gibi Ünye ve Fatsa arasında da bitip bilmez bir rekabet vardır. Ayrıca 12 Eylül 1980 öncesi siyasi ortamı hesaba katarsak Fatsa’nın tartışmalarda ayrı bir yeri vardır. Çekişen bu iki şehir aynı zamanda Karadeniz’in en büyük ilçelerinden ikisidir. Ancak bu türküde Ünye ve Fatsa birleşmiş gözükmektedir. Neye karşı birleşmişlerdir? Türkünün sözlerinde de görüleceği gibi ahali Hekimoğlu’na karşı birleşmiştir. Yaygın kanaat Hekimoğlu’nun zorbalara karşı bir asi olduğudur. Bu kanaat öyle bir yerleşmiştir ki Hekimoğlu özgürlüğün sembolü bile olmuştur çoğu için. Oysa Hekimoğlu’nun zorba bir eşkiya olduğua dair iddialar vardır. Yine aynı durum; sanat eserlerini zamanlar biz yeniden kurarız, kurgularız.
Hekimoğlu Derler Benim Aslıma
Hekimoğlu derler benim aslıma Aynalı martin yaptırdım kendi nefsime
Konaklar yaptırdım mermer direkli Hekimoğlu geliyor aslan yürekli
Konaklar yaptırdım döşetemedim Ünye Fatsa bir oldu başedemedim
Pencereden baktım kırat geliyor Kıratın üstünde paşa geliyor
İster vali gelsin isterse paşa Gelme paşa gelme ben atmam boşa
Mangallarda yanıyor fındık kömürü Çok canları yakıyor martin demiri
Ünye Fatsa arası ordu kuruldu Hekimoğlu dediğin o da vuruldu
Hekimoğlu’nun bir halk kahramanı mı yoksa bir eşkiya mı olduğu her ne kadar tartışmalı olsa da internette şöyle bir dolaşıldığı zaman genelde Hekimoğlu hakkında güzellemeler mevcuttur. Hatta cümlenin biri şöyle başlar: “Fakir ve mert bir ailenin çocuğu olan Hekimoğlu…” Türkülerin illa tarihi olaylara ışık tutması gerekir mi, tartışılır. Bu konu halk bilimi uzmanları ve müzikologların bilebileceği bir şey gibi.
Türkülerin çoğu sözlü geleneğin ürünüdür. Kuşaktan kuşağa söylenerek aktarılır ve uzmanlar o türküleri derleyerek yazılı hale getirirler ki bu tür çabalar da nispeten yenidir. Hekimoğlu Türküsü’nün farklı versiyonları vardır ki bu da gayet normal. Bu türkü sanırım 1960’larda derlenmiştir. Biraz spekülatif olacak ama sanki türküde derleyenlerin de izleri var gibi geliyor bana. Türküde geçen “Mangalda yanıyor fındık kömürü” ifadesi bana çokta gerçekçi görünmüyor. Günümüzde özellikle Ordu ve Giresun bölgelerinde mangallarda fındık kabuğu yakılsa da 19.yüzyıl sonunda böyle bir durum söz konusu mu tartışılır. Zira fındık nispeten yeni bir ürün.
Her ne olursa olsun; geçmişe çokta takılmaya gerek yok. Bu bağlamda Hekimoğlu Türküsü yiğitliğe ve mertliğe bir çağrıdır. Değerlidir. Özgündür.
d. İmkansız Yoktur: Dereler Bile Yukarı Akabilir
Malumdur, tanışma fasıllarının sıkıcı bir yanı vardır. Konu bulmakta zorlanır insanlar ve mevzu bir şekilde “nerelisin” sorusuna gelir. Ben bu soruya “Orduluyum” diye cevap verdiğimde, istisnasız muhataplarım “Ordunun dereleri sahiden yukarı mı akıyor ya da neden yukarı akıyor ki” diye karşılık verirler. Sanırım konusuzluk böyle bir şey. Elbette, karşımdaki kişiye türküyü yakan kişinin mübalağa ve tariz sanatı yaptığını, aslında burda başka bir şeye vurgu yapıldığına dair açıklama yapmıyorum. Çünkü onu o kişi de bilir. O yüzden ben de zevahiri kurtarmak için “Sorma yahu, bizim orda dereler hep yukarı akar” der geçerim. Yalnız bazı münasebetsizler işin içine istihza da katıp illâ devam etmek isterler ve “Aynı hamsinin kavağa çıkması gibi mi” diye sorduklarında “Çıkarlar efendim çıkarlar; nasıl Yunus ‘Çıktım erik dalına/anda yedim üzümü’ diyorsa bizim hamsilerde kavağa çıkmakla kalmazlar, o kavakta erik ve üzümü eş zamanlı yerler, anlamazsın bile” derim demesine ama zaten o esnada sohbet çoktan kopmuş olur.
Kısaca Ordu’da dereler yukarı akmaz. Hacer denilen garip bir kızın sevdalısı Mehmet hakkında yanık sözleridir bu türkü. Mehmet terketmiştir o diyarları. Hacer’e ise bir ömür dere kenarlarında onun adını yad etmek kalmıştır.
e-Irmaklar gibi akıp uzun uzun, terkediyorum bu kenti
Benim çocukluğumda Karadeniz müziği denilince akla hemen kemençe ve ona bağlı olarakta horon gelirdi. Bu öyle bir şeydi ki, Karadeniz insanı Temel’in birer kopyasısına yani sürekli kahkaha atan ya da başkalarını güldüren bir tipe indirgenmişti. Sanırım bu durumu yıkan Kazım Koyuncu oldu. Çokta iyi yaptı. Ne kadar şükran duysak azdır.
Teşbihte hata olmaz düsturuna sığınıp şöyle denilebilir; illa bir benzetme yapılacaksa Kazım Koyuncu şarkıları II. Yeni Şiirleri gibidir. Geleneksek olan çoktan yıkılmıştır. Bütün hikaye artık şehirdedir. Hatta şehrin kuytu köşelerindedir. Şehrin o depdebeli ve aynı zamanda insanı yersiz yurtsuz bırakan sokaklarının hikayesi. O yüzden Kazım Koyuncu’nun Karadeniz’i bildiğimiz o eski Karadeniz değildir. Bir kentlinin Karadeniz’i yeniden üretmesidir.
Bütün yaptığım analize en yakın şarkı ise; “Ayrılık Şarkısı” adlı şarkıdır. O şarkıda sanatçı ve biz dinleyiciler bir kenti terkederiz. Kuvvetle muhtemel, terkedilen bu kent bir metafor. Çünkü biz modern insanlar her an her yeri terketme arzusu içinde varlıklarız. Terk edip onu yeniden kuran…
Ayrılık Şarkısı
Ardımda bırakıp gül çağrısını Ayrılık anı bu sisli şarkıyı Irmaklar gibi akıp uzun uzun Terkediyorum bu kenti Ahh, ölüler gibi
Şarkılar bir çığlığa sığınmaksa Şimdi, sonsuz bir yangın gibi Sevmesem öyle kolay çekip gitmek; Yaralı bir kuş gibi
Kumral bir çocuğun yaz öyküsü bu Şarkılarla geçtim aranızdan Yalnızlar gibi susup uzun uzun Düşlüyorum bu kenti Ahh, bir aşk gibi
Şarkılar bir çığlığa sığınmaksa Şimdi, sonsuz bir yangın gibi Sevmesem öyle kolay çekip gitmek; Yaralı bir kuş gibi
Düşlüyorum bu kenti Son bir aşk gibi
Onun şarkılarında farklı farklı yerler birbirine girmiştir. Geleneksel olan artık yanıbaşımızda değildir ama aynı zamanda bir düş olduğu için yanımızda ve hatta içimizdedir. Karadenizin o neşeli yanı eş zamanlı olarak hüzünle sarmaş dolaştır. Bu elbette eskiden de varmıştır ama şimdi olan ise üslubun daha bireysel olmasıdır. Hikaye artık ferdidir. O yüzden Karadeniz mi Kazım Koyuncu’yu inşa eder yoksa Kazım Koyuncu mu Karadeniz’i yeniden inşa eder bilinmez. Bence ikincisi.
Kazım Koyuncu bir yol açmıştır ve bence Karadeniz müziği adı altında şarkı yapanların büyük bir çoğunluğu onun açtığı yoldan ilerlemektedir.
“Yeşil ve Maviye Doğru” adlı Arazi Çalışması Öncesinde
Söz uçar yazı kalır derler ya hani; bunu hepimiz biliriz lakin hayatımıza dair çoğu şey kayda alınmadan buhar olur gider. Sanırım bunun en önemli sebebi yazıyı ertelemek olsa gerek. O yüzden, bu arazi çalışmamızı an ben an not almaya karar verdim ki ortaya çıkacak metin hem öğrencilere bir kaynak hem de benim için farklı bir tecrübe olmuş olacak. Geriye dönük metin yazmak nispeten daha kolay. En azından benim için öyle. Çünkü yazının yazıldığı an geçmişi bir şekilde kendi kalıbına sokar. Ve ortaya kurgusal bir metin çıkar. Arazi çalışması esnasında anlık notlar alıp onları kısa bir süre sonra kağıda dökmek, görece, daha gerçekçi gibi. Zahmetli yanı olduğu muhakkak. Ancak bilim faaliyeti yapmaya aday öğrenciler için başlangıç itibariyla bu yol daha pedagojik. Yine en azından bu durum bana göre öyle. Bundan dolayı gün içinde aldığım notlar çerçevesinde yazacağım. Elbette her mevzuyu ve her görüleni yazmak imkansız. Mutlaka seçici olmak gerekecek. Bazı şeylerden çok uzun bahsederken bazı şeyler üzerinde daha kısa durulacak ve hatta giç görülmeyecek ya da görmezden gelinecek. Berger’in “Görme Biçimleri adlı eserinde bahsettiği gibi, neticede, her bakan göz farklı şey görecektir ve bu yazılanlar da benim zaviyemden görülenlerden başkası değildir.
Bu salt bir bilimsel metin değildir. Adı üzerinde bir günce. Bilimsel bir yolculuğa çıkan çiçeği burnunda coğrafya öğrencileri için ve yazma sürecinde onların da olduğu bir metin.
Nevücoğrafya (Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Coğrafya Bölümü) olarak bu bizim üçüncü arazi çalışmamız. Diğerlerinden farklı olarak “Yeşil ve Maviye Doğru: Karadeniz Arazi Çalışması (24/28 Nisan 2018)” başlıklı bu arazi çalışması üç gece konaklamalı dört günlük bir faaliyet.
Bölüm olarak gezinin planlamasını çok önceden yapmış olmamız daha başlangıçta hata payımızı aza indirdi denilebilir. Zira bu tür organizasyonlarda mutlaka eksik bir şey çıktığı için epey önceden planlama yapmak ve üniversitedeki yazışmalara erkenden başlamak sürecin sorunsuz devam etmesini sağladı. Ayrıca bir diğer kazanç ise; bu tecrübe daha sonraki arazi çalışmaları için epey öğretici olmuştur.
Süreçte, Şenay Hoca, Ali Hoca, Hasan Hoca ve ben senkronize bir şekilde bütün hazırlıkları tamamlamışken Şenay Güngör Hoca’nın son anda arazi çalışmasına katılamayacak olması bizleri üzdü.
Bizi üzen bir diğer husus ise öğrenci sayımızın kalabalık olması dolayısıyla bazı arkadaşların arazi çalışmasına katılamayacak olmasıdır. Bu vesileyle, coğrafya gibi sınıf dışı ortamlarda da çalışmalar yapan bölümlerde sınıf mevcudunun kırk kişiden fazla olmasının verimi azalttığını ifade etmeliyim.
Şu an itibariyle hemen hemen her şey hazır. Konaklama yerlerinden nerede ve ne zaman yemek için duracağımıza kadar bütün pratik mevzuların planlaması yapıldı. Güzergahları da gösteren haritanın mevcut olduğu arazi çalışması programı ve çalışmada ele alınacak konuları ifade eden metni bitirmek üzeriyiz. Bunu “nevüvoğrafya” sosyal medya hesaplarında yayınladığı zaman süreçte bir nevi başlamış olacak. Vira bismillah:)