Câmilerin, hatta evlerin duvarlarında küçücük, ama ihtişamlı kuş evleri, merhamet üzerine kurulmuş eski medeniyetimizin ince bir hâtırası değil midir?
Osmanlılar, sokak köpeklerinin yiyecek bulması, sıcak günlerde kuşların su içmesi, kanadı kırık leyleklerin tedavisi, dağda aç kalan kurtlara et verilmesi, yaralı atların iyileştirilmesi için vakıflar kurmuşlar. Çeşmelere hayvanlar su alsın diye yalak yaptıkları gibi, mezarların üzerine kuşların su içmesi için küçük tekneler yerleştirmişler. Cami, medrese, saray gibi binaların güneş alan ve rüzgar vurmayan cephelerinde, insanların ulaşamayacağı yükseklikte kuş evleri, “âşiyânlar” yapmışlar.
Câmiinde kuşevleri
Leylek Hastahânesi
Eskilerin kuş sevgisi de meşhurdur. Çoğu evde kuş beslenir. Çocuklar kuşlarla arkadaşlık eder. Kuşlar, yalnızların yalnızlığını giderir. Hatta cinleri meşgul edip, böylece insanlara bir zarar vermeyeceğine inanılır. Leylekler, güvercinler, serçeler, kırlangıçlar, hiç korkmadan herhangi bir evin tepesine, bacasına yuva yapar. Bursa’da bugün binâsı hâlâ ayakta bulunan Gurabâhâne-i Laklakân, kanadı kırık leyleklerin tedavisi maksadıyla asırlar evvel yaptırılmıştır. Kuşlar, bilhassa güvercinler, câmilerin de vazgeçilmez müdavimleridir. Câmiye gelen cemaat, bu kuşları besler; câmi avluları, meydanlar kuşların mekânı olur.
Osmanlı câmi mimârîsinde birbirinden zarif kuş evlerinin kendine mahsus ayrı bir yeri vardır. Bunlar, hem kuşların barınabilmesine imkân hâsıl eder. Hem de kuş pisliklerinin câmi duvarlarını kirletmesi ve içindeki asit sebebiyle taşları aşındırmasına mâni olur. Böylece orada kuşlar barındıkça, yapanın sevap kazanacağı umulur.
Kuş evleri, serçe, saka, kırlangıç, güvercin, leylek gibi serbestçe gezmeye alışkın kuşların barınması, konaklaması maksadıyla yapılır. Duvara oyulmuş küçük ebadda bir ev, birer mimarî şaheseridir. Kuş köşkü, güvercinlik, serçe saray gibi isimlerle de anılır. Sadece câmilerde değil; han, kütüphâne, medrese, mektep, su kemeri, sebil, çeşme, hatta ev duvarlarında bile kuş evlerine rastlanır. Böylece her yaştan ve her sosyal sınıftan insana, kuş ve hayvan sevgisi, merhamet aşılanmaktadır.
Eskiler yaptıkları işin sadece fonksiyonel olmasını değil, estetik gözükmesine de ehemmiyet verdiği için, kuş evleri birbirinden zarif tekniklerle inşa edilir. Tek katlı, tek gözlü olanların yanında, birkaç katlı ve gözlü olanlara da rastlanır. Çok katlı olanlar arasında saray; câmi şeklinde inşa edilenleri bile vardır. Kuş evleri iki şekilde yapılır: Birincide, duvara oyulur; ikincisinde duvara monte edilir. Kapı ve pencere detaylarına ihtimam edilen kuş evleri, çatı, kubbe, tonoz ile taçlandırılır.
Prof. Dr. Ekrem Bugra Ekinci