wikipedia'da gezinirken karşıma bir şekilde steven pinker
çıkınca aklıma hemen kendisinin ismini ilk defa duyduğum lacrima'nın güzelim entrysi insan mantığı
geldi; hemen açtım sözlüğü, okudum entryyi bir kere daha. lakin baktım altına iki bkz. daha eklenmiş, ukteleri bile verilmiş; lakin uktedanın gözünden kaçmış, birisi sözlüğümüzde hazli hazırda mevcut(bkz: allais paradoksu
), diğeri ise anlaşıldığı kadarıyla varmış ve silinmiş, en azından 185 gündür doldurulmayı bekliyor. tabi ben de hemen sarıldım klavyeye, sarıldım wikipedia'ya, ve ellsberg paradoksu neymiş, kimin nesiymiş öğrendim.
efendim, ellsberg paradoksu, adından da anlaşılabileceği gibi daniel ellsberg
isimli bir ekonomi doktoru tarafından bulunmuş bir paradoksmuş. bu daniel efendi başka önemli işler de karıştırmış, hatta bunlardan en önemlisi gibi görüneni, amerika'nın vietnam savaşını kaybedeceğini öngören, sözlükte de azcık irdelenmiş the pentagon papers
vakıası olmuş.
gelgelelim paradoksa, bu paradoks da aynı sözlüğümüzde derinlemesine irdelenmiş ve kanımca şahane bir paradoks olan newcomb paradoksu
gibi karar teorisi
'nin aksiyomlarını zorlayan bir paradoks imiş.
bakalım nasıl bir paradoks ellsberg'inki:
diyelim ki elimizde bir çuval, ve çuvalın içinde 30 tane kırmızı ve kaçının siyah, kaçının sarı olduğunu bilmediğimiz 60 farklı top daha var. ve bize dört kumar seçeneği veriliyor, bunların ilk ikisinden bir tane, ikinci ikisinden de bir tane daha seçmemiz de isteniyor:
a- kırmızı bir top çekersek 100$ alacağız.
b- siyah bir top çekersek 100$ alacağız.
c- kırmızı ya da sarı bir top çekersek 100$ alacağız.
d- siyah ya da sarı bir top çekersek 100$ alacağız.
bu seçenekler karşısında insanların a'yı b'ye ve d'yi c'ye tercih ettiği görülmüş. ve bu sonuçlar genel fayda teorisi
ile çelişmekteymiş. bakalım neden:
en başta şunu açıklığa kavuşturayım, kumar kararlarımızı verdikten sonra sadece bir top çekilecek ve iki ayrı kumarın sonuçlarına karar vermek için de bu top kullanılacak.
kırmızı top çekme olasılığını k
, sarıyı sa
ve siyahı da si
olarak gösterirsek, ve kurallarda belirtildiği gibi k
'yı 1/3 (30/90) alırsak ve beklentileri hesaplarsak şu sonuçla karşılaşıyoruz:
1/3*100 -> kırmızının kazanç faydasısa
*100 -> sarının kazanç faydasısi
*100 -> siyahın kazanç faydası
şimdi, insanların çoğu a'yı b'ye, d'yi de c'ye seçiyorlar dedik, demek ki onlara göre şöyle olmalı:
1/3*100>si
*100 (kırmızının kazanç faydasının siyahınkinden çok olduğunu düşündük ki kırmızıyı seçtik)
vesi
*100+sa
*100>1/3*100+sa
*100
sadeleştirirseksi
*100>1/3*100
görüldüğü gibi mantıklı basamaklardan ve şahane aksiyomlardan yola çıkarak bir çelişkiye ulaştık, aha işte size paradoks-diyor wikipedia, lakin ben deminden beri kendimi zorluyorum, bu durumun paradoks olduğuna bir türlü iman edemiyorum. çünkü eğer a ile c'yi seçmiş olsaydık misal, faydaları hesapladığımızda birbirleriyle çelişmeyip kolkola girecekler, bizi de üzmeyeceklerdi. o yüzden olsa olsa insanların düşünce sistemlerindeki bir çelişkiye yatkınlık olabilirmiş gibi geliyor karar teorisinin bir paradoksundan ziyade. ya da iktisat teorisindeki homo economicus
'ta bir bozukluk olduğunu gösteren bir paradoks. taa yukarıda bkz. verdiğim allais paradoksu da aynen bunun gibi bir "paradoks olmayan paradoks" bence.
neyse, ellsberg beyefendi ise şöyle yorumlamış sonuçları: insanlar muğlak şeylerden kaçıyorlar, riskli gördükleri şeylerden çekiniyorlar. mesela bahsin ilk kısmında bizim tutup 60 topu da sarı koymamızdan korkuyorlar. ikinci kısımda da silme siyah koymamızdan çekiniyorlar, ve d'yi seçerek bizim yapacağımız bu vicdansızlığı, bu insafsızlığı engellemeye çalışıyorlar, böylece birbiriyle çelişkili iki seçeneği şakadanak seçiyorlar.(tabi ki fayda analizi yapmayanlar) ama bir düşünseler, 60 topun hepsini birden hem siyah, hem sarı koyamayacağımız gün gibi ortada olduğuna göre illa da d'yi seçeceklerse aslında a değil b demeleri gerekir. ya da a'yı seçeceklerse c demeleri. bu arada bundan risk severlik hakkında sonuçları bu paradokstan bence çok daha etkileyici bir araştırma daha var, bakmanızı şiddetle tavsiye ederim: (bkz: asian disease problem
)
ayrıca bu sonuçlara dayanarak borsa hareketlerine dair, kendi cahilliğimden hiç anlayamadığım bir sonuçlara ulaşmışlar; isteyen gider bakar, öğrenir, hatta belki tembellik etmez, üşenmez gelir buraya bile yazar. ayrıca (bkz: davranışsal iktisat
).
velhasılı kelam, bizim iktisatçılarımız*
televizyondaki çok popüler programlarında şen şakrak vakit geçirip, devletin yüksek vergi oranlarından sonra vergi kaçakçılığını engelleyememelerini eleştirirken, "kör tuttuğunu sikermiş" gibi seviyeli esprilerleri bulmak için kafa patlatıp, zamanlarını geçirirlerken elin gavur iktisatçıları neler buluyor neler çıkarıyor, hayret etmemek mümkün değil.