İslam İnancının Mimariye Etkileri
Abdurrahman Yördem
4. Bölüm: Sokak Mobilyası, Cumba ve Mezarlıklar
İslam şehrinde sokak konusunu incelediğimde; aklıma ilk gelen, bugün her
sokak köşesinde bulunan zevksiz çöp konteynerleriydi. Bugün çözemediğimiz çöp
konusu eskiden nasıl çözülmüştü? Çünkü o yıllarda sokak mobilyası içersinde çöp
ile ilgili herhangi bir elemana rastlanmıyordu. Sonra o günlerde dışarıdan eve
gelen malzemelerin ambalajlarının bugünkü gibi plastik ve naylon olmadığını
düşündüm.
Eski yıllarda genelde kullanılan ambalajlar, cam ya da teneke cinsi kaplardı.
Bu kaplar, daha sonra atılmıyordu. Saklanacak malzemeler, bu kaplarda muhafaza
ediliyordu. Bu saksılar, çiçek saksıları olarak da kullanılıyordu. Tabii ki
israfın haram olduğu anlayış, insanları bu uygulamaya yönlendiriyordu. Hatta
artan yiyecekler, bahçelerde bulunan kümes hayvanlarına, kuşluklara kuşyemi
olarak ya da evlerde beslenen kedi ve köpeklere yiyecek olarak verilirdi.
Osmanlı döneminden kalma dinlenme taşları.
Sokak Mobilyaları
Bugünkü çöp konteynerlerin olmadığı eski İslam şehrinin sokaklarında;
insanların hizmetine sunulmuş, ayrıca sokağa estetik veren sokak mobilyalarına
rastlardık. Ulaşım araçlarının olmadığı o günlerde bir mahalleden, diğer
mahalleye akraba ziyaretine gidecek bir yaşlı teyzenin yolculuğunu
kolaylaştıracak elemanları bu sokaklarda görebilirdik.
Yaşlı teyze, yayan
gideceği bir saatlik yolda yorulduğunda sokak köşelerinde bulunan dinlenme
taşlarında mola verebiliyordu. Dinlenme taşları, birçok sokakta köşelerde
olurdu. Ev yük taşıyan hamalların da dinlendiği taşlardı bunlar. Yaşlı teyze,
bazı sokaklarda rast geldiği çeşmenin dinlenme taşında oturur, çeşmeden su
içerek hararetini dindirirdi. Çeşmeye su almaya gelmiş hanımlarla birkaç laf
eder gününü zeminleştirirdi.
Yine bu çeşmelere birkaç sokakta bir rast gelinirdi. Genelde hayır
sahiplerinin sevap kazansınlar diye yaptırdıkları bu çeşmeler süsleri ile
yazıları ile zarafet örneği idi. Sokaklara hayat verirdi. Bugün eski şehir
sokaklarında akmayan bakımsız çöplük olmuş bu çeşmelere rast geliriz.
Evlerin kapılarına birkaç merdivenle çıkılırdı. Kapının önünde bulunan
sahanlık, binek taşı olarak kullanılırdı. Yaşlı teyze yerinden kalkıp yola devam
ettiğinde evin beyinin kapı önündeki bu taştan ata rahatça bindiğini
görebilirdi. Yer yer avlu duvarları, iki tarafta işlenmiş cepheleri, cumbaları
ile tüm zarafetini sokağa gösteren ahşap evler... Yoluna devam ederken diğer
sokakta bulunan tekkenin müştemilatı olan mezarlığa rastlar, demir
parmaklıkların önünde ellerini açar dua ederdi.
Satıcıların sıkça geçtiği bu sokaklarda, özellikle sabah vakti çocuk
ağlamaları ve okunan Kurân-ı Kerîm sedası, sokağın motifini tamamlayan
unsurlardı.
Osmanlı döneminde cumba (diğer adıyla sahnişin), mimaride kapalı balkon sistemine verilen addı.
Cumba
Bu kelime, bazı kişilerin duymadığı, duyanların da genelde ne anlama
geldiğini bilmediği bir kelime. İslam şehrinde sokaklar canlıydı. Satıcılar,
hayvanlar, bir mahalleden bir mahalleye giden insanlar... Evlerle sokaktaki bu
canlılığı bir araya getiren yapı elemanı, işte “Cumba”! Günümüzde balkonları
kapatmamızla oluşturduğumuz mekâna benzeyen yapı elemanı.
Daha önce Edirne’de yaşadığımı söylemiştim. Bir mahallemiz var: Kaleiçi.
Altmışlı yıllara kadar Rum ve Musevilerin oturdukları bir mahalle. Oradaki
evlerde pek cumbaya rast gelmezsiniz. Açık, süslü balkonlar ahşap evlerin
görüntülerini güzelleştirir. Ancak Müslümanların yaşadıkları mahallelerde
sokakları gezdiğimizde eski ahşap evlerin cephelerinde açık balkona rast
gelemezsiniz. O balkonların yerine cumbaları görürsünüz.
Sokağa doğru çıkmış üç
yanında pencereleri olan sanki sokağın bir parçası. Bulunduğu yapıya da estetik
veriyor. Ancak İslam ülkelerinin hemen hemen hepsinde görülen bu yapı elemanının
yapılış gayesi, estetik vermek değil. İslam dininin mahremiyete verdiği
hassasiyetin mimariye kazandırdığı bir yapı elemanı cumba.
Kadın; İslam’ın getirdiği sosyal yapı içersinde aile arasındaki iş
paylaşımında, kendisine düşen ev içindeki düzenin sağlanması ve çocuk yetiştirme
payını yaparken zamanının büyük kısmını ev içinde geçirecekti. Her ne kadar
bahçe ve avlu olsa da tüm zamanını orada geçiremezdi. Elişini yapacak, misafiri
ile iki sohbet yapacaktı. Bütün bunları yaparken yaşayan sokakla iç içe
olmalıydı. Öyle bir mekân olmalıydı ki burada hem yaşayan sokakla iç içe olacak
hem de İslamiyet’in getirdiği mahremiyet ölçülerine uyacaktı.
İşte tamamen İslam
anlayışı ile ortaya çıkmış bir mimari çözümdü cumba. Misafir ile sohbet ederken,
elişini yaparken cumbanın pencerelerinden sokağın bir ucundan diğer ucunu
görerek; satıcıyı, gelen giden komşuyu ve misafiri seyreden evin hanımını
sokakta kimse fark edemezdi.
Ölüleriyle yaşayan halkın hafızası: Osmanlı mezar taşları.
Mezarlıklar
Çocukluğumda İstanbul’da, her mahallede bir mezarlığa rastlamak olağandı.
Hatta yıkılmış ve kırılmış olan mezar taşları arasında koşturur, oyunlar
oynardık. Mezarlıklar, insanlarla iç içe bulunur ve insanlara soğuk durmazlardı.
Çocukluk çağımda esintileri kalmış bu anlayış, ölümü “ayrılık”tan çok,
“kavuşmak” olarak ifade eden İslam dininin şehir planlamasına getirdiği
yenilikti. Mezar ve mesken, aynı ortamı paylaşmaktaydı. İnsanlar, her an ölümü
hatırlayarak daha dikkatli yaşamaktaydı.
Ancak insana yakın olan bu mekânların estetik boyutu unutulmamıştı. Bugün
dahi çevremizde örnekleri bol olan bu mezarlıkların en büyük özelliği, ağaç ve
yeşilliğinin çokça olması ve en önemlisi mezar taşlarının birer sanat örneği
oluşturmasıydı. Taşın şekline bakarak ölen kişinin özellikleri, hatta mesleki
yönü ile ilmi kişiliği dahi kolayca anlaşabilirdi. Üzerindeki yazılar, hem
yazan, hem de ölen ile ilgili en güzel tasvirleri aktarmaktaydı.
Abdurrahman Yördem,
Eylül 2020.
Bu sayfa hakkında yorum ekle:
|Bu sayfa hakkındaki yorumlar:|
|Yorumu gönderen: bir dost, 10.10.2020, 04:28 (UTC):|
Mükemmel bir yazı olmuş elinize sağlık.Rabbim insanlara faydalı olan insanların sayısını arttırsın.