Aşırı ya da ılımlı tüm İslami hareketler, siyasi programlarında kadına yer vermeye özen gösteriyor; ancak kadının karar alma sürecine aktif olarak katılması ve sorumluluk üstlenmesi için herhangi bir girişimde bulunmuyor. Kuveytli gazeteci-yazar Ahmad Şahab'ın yorumu. İslami ve İslamcı harekette kadının yeri
Demokratik dönüşüm ve siyasi gelişim alanında yapılan araştırmalar kadının toplum içindeki konumunun, devletin ya da toplumun gelişmişliğine ve çağdaşlığına ilişkin en önemli göstergelerden biri olduğunu ortaya koyuyor. Bu araştırmalara göre devletin ve toplumun çağdaş siyasi ve toplumsal verilere ve düşüncelere ne derece açık olduğu da, kadının konumuna bakılarak anlaşılabilir.
Bundan dolayı uluslararası örgütler, kadının rolünü geliştirme amaçlı programları çok önemli buluyor. Bu örgütlere göre kadınlar, toplum ve devlet içindeki farklı kurumlarda yer edinip aile içindeki rollerini de başarabilecek konuma getirilmeli.
Geçmişte kadınlar, genelde erkekler tarafından toplumsal yaşamdan uzaklaştırılarak ikinci plana itildi. Ancak kültürel alanda ve medyadaki değişimler, toplumsal ve siyasi açılımlar, eğitim ve öğretim alanında gerçekleştirdiği atılımlar kadının son yıllarda kendi rolünü tekrar gözden geçirmesini sağladı. Kadınlar artık erkeklerin sınırsız baskın tutumlarını ses çıkarmadan kabullenmiyor.
Bu durum aynı zamanda, kadının toplumdaki yerinin sağlamlaşmasını da beraberinde getirdi. Artık geleneksel toplumlarda kadın, aile içindeki sorumlulukları başarıyla yerine getirirken topluma önemli katkıda bulunabileceği yönünde güven de kazandı.
İslam aydınları çok geç kaldılar
İslam ülkelerinde kadın hareketinin gelişimini takip edenler, İslam aydınlarının ancak son dönemde -o da büyük gecikmeyle- kadın sorunlarına eğildiklerini göreceklerdir. Aydınlar, İslami bakış açısından çözüm ve yenilik ortaya koymada uzun süre ihmalkâr davrandılar.
Bu gecikmenin nedeni, kim bilir belki de, İslam dünyasındaki tartışmaların kendi kültür ve değerlerini, Batılı ve Batılılaşmış akımlara karşı savunma konusuna yoğunlaşmasıydı. Bu tartışmalar sırasında, dini metinlerle reformcu düşüncenin her zaman tezat oluşturmadığı ve birbirini ideal biçimde tamamlayabileceği gözden kaçtı.
Aslında tam da bu bileşim, kadının toplumdaki rolünün değer kazanmasını sağlayabilirdi. Laikler başörtüsünden vazgeçilmesini ateşli biçimde talep ettiklerinde İslamcılar da karşı tezi, bir o kadar şiddetli savundular. İslamcıların, "kadının yerinin evi olduğu" görüşündeki ısrarları da laik kesimin, "kadının geleneksel rollerinden kurtulmakla bağımsızlaşacağı" görüşüne bir misillemeydi.
Engellere rağmen
İslami kesimin ve İslamcıların, kadın sorunlarına gösterdiği gecikmiş ilgi ise kendine güvenen kadının bu hareketler içinde kendisini hiç kanıtlayamadığı anlamına gelmez. Ayrıca son yıllarda kadınla ilgili genel kanı da değişti: İslamcılar da kadının bilimsel, kültürel, sosyal ve siyasal birikiminden etkin biçimde yararlanmaları gerektiğini bilincine vardılar.
Ancak tüm bunlara rağmen, kadın hakettiği konuma henüz kavuşamadı. Bu nedenle kadın hakları savunucusu Dr. Mona Jakin, "İslami hareket içinde, artık çok sayıda kadın yer alsa dahi kadının konumu gereken düzeye ulaşamamıştır. Bu durumun sorumlusu ise tüm yönetim mevkilerine egemen olan erkeklerdir!"şeklinde gecikmiş bir itiraf talep ediyor.
"İslam'da kadın ve erkek eşittir"
Akademik eğitime ve ileri kültür seviyesine sahip birçok kadın da bu yüzden, İslami hareket içinde yüksek mevkilere gelmeyi başaramadı. Bu kadınlar, -hala erkek egemen anlayış geçerli olduğu için- kendilerinden daha az kalifiye olan erkeklerle rekabette bile zorlanıyorlar.
Konuyla ilgili Kuran ayetlerine rağmen, kadın hâlâ erkeğe tabi. Kuran'da, "Erkekler, rızklarından masraflarını karşıladıkları oranda kadınlardan üstün kılınmıştır." denir. Buradaki tabir, erkeklerin üstünlüğünün sadece aile içinde olduğunu ifade etmektedir; ancak aile dışında eşitlik söz konusudur. Kuran'da ayrıca, "Erkek ve kadın müminler, birbirlerinin evliyasıdır; iyiliklere çağrı yapar, kötülüklerden uzak dururlar." denir.
Gerek ılımlı gerekse aşırı İslami hareketler, her ne kadar programlarında "kadının iş hayatına entegrasyonu"nu vurgulasalar da, genel olarak hareket içinde kadınların önemli mevkilere gelmeleri yönünde gönüllü olarak pek birşey yapmadılar. Kadının siyasi, sosyal ve kültürel alandaki rolünün etkin hale gelmesi için de ciddi anlamda çaba gösterilmedi; kadınlar karar alma mekanizmalarından ısrarlı biçimde uzak tutuldu. Sözü geçen "kadınların teşvik edilmesi" hedefi ise sadece göstermelik olarak kaldı.
Ortadoğu'daki İslamcı hareketlerde de kadının rolü erkekleri dini, siyasi ve sosyal alanda desteklemekten ibaret. Pek çok kadın, içinde yetiştikleri kültürün bir parçası olarak kendilerine öğretilen bu rolü kendiliğinden kabulleniyor.
Geleneklerin kıskacından kurtulma zamanı
Bazı İslami grupların ileri mevkilerinde yer edinmeyi başaran kadınlar da bu söylemi destekliyorlar. Bunun sebebi ise erkek kadroların rızası olmaksızın hiçbir fikirlerini gerçekleştirememeleri; hatta bu erkekler kültürel ve akademik açıdan kendilerinden düşük seviyede olsalar dahi...
İslami hareket içinde kadının rolünü etkin hale getirmek, bu rolü yok sayan, kadın düşmanı geleneklerin tozunu silkelemek için cesur ve ciddi bir düşünsel çaba gerekiyor. İslami düşünce ve hedeflere, kadın-erkek eşitliğine dayalı yenilikçi bir bakış açısının eklenmesi şart. Kadının rolünün ve etkinliğinin artması, her alanda dengeyi sağlayacağı gibi, bu hareketlere ve topluma faydası olacak bir enerji de yaratacaktır.
İstatistiklere göre Arap ülkelerinde kadınlar, eğitimde önemli bir aşama kaydettiler. Bu durum da, kadını kazanmanın ve kararlara dahil etmenin gerekliliğini ortaya koyuyor. Ayrıca İslami hareketlerin, bünyelerinde kadın kollarının bulunduğunu ifade etmeleri, kesinlikle yeterli değil. Kadının rolünün sadece görüntüde iyileştirilmesi yetmez, sözleri eyleme geçirme zamanı çoktan geldi!
Ahmad Şahab
©Qantara 2008
Arapçadan çeviren Adnan Yılmaz