Yenilebilir mantar türleri içinde en yaygın üretime ve tüketimi sahip olan kültür mantarı denilince ilk akla gelen mantar türü Agaricus bisporus’tur. A. bisporus yemeklik tüketilen ve kültüre alınan mantarların başında gelmektir. Kültür mantarının önemi vurgulandığında tüketiminin her geçen gün artması sahip olduğu yüksek besin içeriğinden kaynaklanmaktadır. Özellikle de iz amino asitleri içerdiği, yağ ve şeker içeriği oldukça düşük olduğundan sağlıklı beslenmede önemli yer tutan kültür mantarı, yetiştiriciliği yapılan ülkelerdeki protein açığının kapanmasına da büyük katkıda bulunacak gıdaların başında gelmektedir. Ülkemizde mantar yetiştiriciliği en çok küçük ev tipi üretim alanlarında yapılmakta olup, büyük modern işletmeler de kurularak her geçen gün önemi artmaktadır. Son yıllarda, mantar yetiştiriciliğinin üretimi ve verimi hızla artmakla birlikte, üreticiler bu verimi arttırmak amacıyla daha fazla koruyucu önlemler almakta ve yetiştirme koşullarının şartlarını uygun hale getirmek zorunda kalmaktadırlar. Mantar yetiştiriciliğinde, diğer tarım alanlarında olduğu gibi ürünlerde önemli verim kayıplarına neden olan bakteriyel, fungal ve viral kaynaklı pek çok hastalık etmeni sorun oluşturmaktadır. Bu çalışmada, yemeklik kültür mantarı yetiştiriciliğinde üreticilerin en çok karşılaştığı mikrobiyal hastalık etmenleri, bu hastalık etmenlerinin oluşturduğu hastalık belirtileri ve çözüm önerileri ele alınmıştır.
Yemeklik kültür mantarı üretim alanlarında yetiştiriciliği zorlaştıran fungusların bir bölümü rekabet fungusu, bir bölümü ise parazit funguslardır. Yaşadıkları ve görüldükleri ortam dikkate alındığında kompostta, örtü toprağında, hem kompostta hem de örtü toprağında görülen fungal hastalıklar olarak gözlenmektedir. Kültür mantarındaki fungal hastalık etmenlerini sınıflandırdığımızda; kompostta görülen fungal hastalıklar; sarı küf (Chrysosporium spp.), zeytin yeşili küfü (Chaetomium spp.), mürekkep şapka (Coprinus spp.); örtü toprağında görülen fungal hastalıklar; örümcek ağı (Cladobotryum dendroides), yaş kabarcık (Mycogone perniciosa), kuru kabarcık (Verticillium fungicola); örtü toprağı ve kompostta görülen fungal hastalıklar ise; kahverengi alçı (Papulospora byssina), beyaz alçı (Scopulariopsis fimicola), yalancı domalan (Diehliomyces microspora) ve yeşil küf (Trichoderma spp.)’ tür. Yaş Kabarcık Hastalığı (Mycogone perniciosa) Yemeklik kültür mantarı yetiştiriciliğinde çok sıklıkla rastlanan ve büyük zararlara yol açan yaş kabarcık hastalığına neden olan fungal hastalık etmeni Mycogone perniciosa’dır. 1888 yılından bu yana mantar yetiştiriciliğinde önemli ekonomik kayıplara yol açan ve mantarlarda, ciddi deformasyonlara neden olan bir hastalıktır. Yaş kabarcık hastalık etmeni yemeklik mantarlarda, ciddi şekil bozukluğuna neden olduğu için yemeklik mantarların pazar değerinin kaybetmesine yol açmaktadır (Dielemann-Van Zaayen, 1976). Hastalık etmeni, primordium formundaki mantarları enfekte ettiği zaman, mantarlar anormal şekilde gelişme göstermektedirler. Bu belirtiyi gösteren mantarlar şiddetli deformasyona uğramakta ve. deforme olmuş mantarlar birleşerek şekilsiz yığınlar gibi bir yumruk şeklinde gelişmektedirler (Şekil 1). Mantarlar normal büyüklüğe ulaştıktan sonra gerçekleşirse kalın sap oluşumu gözlenir. Hastalıklı mantar gövdesinin tamamı önce beyaz misellerle, daha sonra ise kahverengi misellerle kaplanarak çürüme meydana gelmektedir (Sharma ve Kumar, 2000). A. bisporus türleri ise bu hastalığa karşı oldukça hassastırlar (Umar ve ark., 2000).
Kuru Kabarcık Hastalığı (Verticillium fungicola)
Kuru kabarcık hastalığı, yemeklik kültür mantarı yetiştiriciliğinde önemli kayıplara neden olan fungal hastalıklardan birisidir. Bu hastalığa neden olan hastalık etmeni Verticillium fungicola’dır (Wuest ve Bengston, 1982). Hastalık özellikle örtü toprağının serilmesinden sonra ortaya çıkarsa büyük oranda verim kayıplarına neden olmaktadır. Geç enfeksiyonda hastalıklı mantarların şapkasında açık kahverengi, yüzeysel ve düzensiz lekeler oluşmaktadır. Erken enfeksiyonda ise gelişmekte olan primordiumlarda şapka büyümesi bozulmakta ve taslaklar birleşerek bir top benzeri bir kütle oluşturmaktadır. Şiddetli enfeksiyonda ise şapka yapısında düzensiz oluşumlar görülmektedir (Şekil 2) (Wuest ve Bengston, 1982; Fletcher ve ark., 1989). Özellikle oda sıcaklığının 20°C’nin üstünde çıkması hastalık etmeninin çok hızlı gelişerek kolonize olmasına neden olmaktadır. Mantar sinekleri, patojen sporlarını taşıyarak hastalığın şiddetini ve yoğunluğunu arttırmaktadırlar. (Van Griensven, 1988).
Örümcek Ağı Hastalığı (Cladobotryum dendroides)
Örümcek ağı hastalığı, mantar yetiştiriciliğinde önemli ürün kayıplarına neden olan hastalıklardan birisidir ve örümcek ağı hastalığına Cladobotryum dendroides etmeni neden olmaktadır (Howard ve ark., 1994; Grogan ve Gaze, 2000). Genellikle hasattan sonra kesilmiş ve üretim alanı üzerinde bırakılmış mantar kalıntıları ile ölü mantar gövdelerinden kaynaklanan bir hastalıktır. En karakteristik belirtisi, örtü toprağı ile mantarlar taslakları üzerinde yoğun bir ağ görünümü oluşturmasıdır (Fletcher ve ark., 1989). Örtü toprağı üzerinde gelişen tüy halindeki miseller başlangıçta beyaz renktedir (Şekil 3) (Howard ve ark., 1994). Örümcek ağı hastalık etmeni ile enfekteli mantarlar sarımsı kahverengine döner, bükülür ve şiddetli enfeksiyonda mantarlar komposttan ayrılarak düşer. Hastalığın etkinliği, mantar gelişme sırasında hızlı bir yayılış göstererek örtü toprağını ve mantarların üzerini örterek yıkıcı bir etkiye neden olmasıdır. Hastalık etmenine ait sporlar hava, su, hastalıklı materyal ve toplayıcılar tarafından üretim alanına yayılmaktadır (Fletcher ve ark., 1989; Howard ve ark., 1994).
Yeşil Küf Hastalığı (Trichoderma sp.)
Yeşil küf hastalığı; koyu, bol miktarlarda yeşil spor üretir ve bu yüzden de adı yeşil küf olarak karakterize edilmektedir (Şekil 4) (Fletcher ve ark., 1989). Mantar yetiştiriciliğinde sorunlu Trichoderma türleri T. harzianum Rifai, T. koningii Oudem ve T. viride (Pers.) Fr.’dir (Howard ve ark., 1994). A. bisporus’un en hassas olduğu yeşil küf hastalık etmeni ise T. harzianum’dur (Savoie ve Mata, 2003). Bu hastalık daha çok mantar yetiştiriciliğinde hijyenik önlemlere dikkat edilmeyen eski işletmelerde görülmektedir. Temiz olmayan kasaların steril edilmeden kullanılması, kesilen mantar saplarının kalıntılarının üretim alanından uzaklaştırılmaması sonucu örtü toprağı yüzeyinde ve gelişen mantarlar arasında beyaz pamuksu miseller şeklinde ortaya çıkmaktadır (Fletcher ve ark., 1989; Howard ve ark., 1994). Optimum gelişme sıcaklıkları 22ºC ile 26ºC arasında değişmektedir. Mantar üretim alanında yeşil küf miselleri daha hızlı geliştiği için kültür mantarının misellerinin gelişmesini durdurarak verimde önemli kayıplara neden olmaktadır (Fletcher ve ark., 1989)
Mürekkep Şapka Hastalığı (Coprinus spp.)
Mürekkep şapka mantarı olarak isimlendirilen hastalığa Coprinus spp. etmenleri neden olmaktadır (Wuest, 1990). Mantarların misel gelişme döneminde fungusun gri renkli miselleri gelişirken, bu durum komposttaki amonyum fazlalığından kaynaklanmaktadır. Kompost iyi fermente olmamış ve olgunlaşmasını tamamlamamışsa, pastörizasyon süresi kısa tutulmuşsa, mantar misellerinin ön gelişme döneminde gri renkli amonyak mantarları gelişmeye başlar (Van Griensven, 1988). Başlangıçta hızlı gelişen beyaz miseller ortaya çıkmakta, daha sonra uzun kırılabilir saplı çan şeklinde mantarlar oluşmaktadır. Krem renkli şapkalar daha sonra mavi-siyah renge dönüşmekte, genellikle pullar ile kaplanmakta ve bu şapkalar açılarak mürekkep renginde sıvı salgılamaktadır. Hastalık belirtisi görüldükten birkaç gün sonra mantarlar çürümekte ve siyah sümüksü bir hale dönüşmektedir (Şekil 5) (Wuest, 1990).
Alçı Hastalığı (Scopulariopsis fimicola, Papulaspora byssina)
Mantar yetiştiriciliğinde kompostta görülen alçı hastalığının iki etmeni vardır. Bunlar beyaz alçı hastalığı etmeni Scopulariopsis fimicola ve kahverengi alçı hastalığı etmeni Papulaspora byssina’dır (Wuest ve Bengston, 1982). Beyaz alçı hastalığı, örtü toprağının üst kısmında ve kompostun dış kısmında sık sık ortaya çıkan bir hastalıktır. Hastalığın en karakteristik belirtisi, başlangıçta beyaz ve tüysü gelişim göstermesi, daha sonra ise tamamen geliştiği ortamı kaplayarak beyaz bir tozla kaplanmış bir görüntü oluşturmasıdır (Şekil 6a). Hastalığın oluştuğu kısmın altına bakıldığında da kompost içinde beyaz alçı hastalığı misellerinin derinlere yayıldığı görülmektedir. Bu kısımlarda enfeksiyon yoğunluğu az ise misel gelişimi yavaşlar, enfeksiyon şiddeti yoğun ise mantar misellerinin gelişimi tamamen durur. Enfeksiyona uğrayan kompost son dönemde siyahlaşır ve ortama yoğun çürük kokusu yayılır (Fletcher ve ark., 1989). Kahverengi alçı hastalığı genelde mantar tesislerinde sıklıkla görülür, fakat beyaz alçı hastalığına göre daha az önemlidir. Başlangıçta kompostun ve daha sonra örtü toprağının üzerinde beyaz miseller oluşur. Bu misellerin orta kısmından miseller koyulaşarak kahverengine dönüşür ve enfeksiyon yoğunlaştığında tamamen kompostun etrafı kahverengi bir örtüyle kaplanır (Şekil 6b) (Fletcher ve ark., 1989). Her iki alçı hastalığı da şiddetli enfeksiyonlarda misel gelişimini durdurucu etkiye neden oldukları için mantar veriminde önemli azalmalara yol açmaktadır (Howard ve ark., 1994; Fletcher ve ark., 1989). Bu hastalıkların önceden teşhisi zor olduğu için kullanılan kompostların iyi hazırlanmış olması gerekmektedir (Van Griensven, 1988)
Yalancı Dolaman Hastalığı (Diehliomyces microspora)
Dolaman hastalığı veya yalancı domalan hastalığı Diehliomyces microspora fungal patojeninden kaynaklanmaktadır (Wuest ve Bengston, 1982). Domalan sık sık ticari mantar üretiminde karşılaşılan ve önemli verim kayıplarına neden olan bir hastalıktır (Howard ve ark., 1994). Bu hastalığı oluşturan miseller kompostun iç kısmında gelişme gösterir. Miselleri sarımsı beyaz renkte ve kalın ipliksi formdadır. Daha sonraları bu miseller örtü toprağı içine ve üzerine yerleşerek düzensiz şekilli mantar yapıları oluştururlar. Yalancı domalan hastalığı mantar misellerinin gelişmesini durdurmaktadır. Genç yalancı domalan mantarları örtü toprağı içinde ve üzerinde geliştiği zaman deforme olmuş küçük mantarlara benzeyen yapılar şeklinde ortaya çıkmaktadır (Şekil 7). Misellerin yığın olarak bir araya gelmesinden oluşan yalancı domalanlar başlangıçta sarımsı beyaz renkte ve daha sonra kahverengiye dönüşen mantar benzeri deforme olmuş yapılar oluşturmaktadır (Fletcher ve ark., 1989; Howard ve ark., 1994)
Yeşil Zeytin Küfü Hastalığı (Chaetomium globosum)
Zeytin yeşili küfü hastalığı uygun koşullarda hazırlanmayan ve iyi pastörize edilmeyen kompostun bir göstergesidir (Van Griensven, 1988). Yeni pastörize uygulaması yapılan kompost içinde ve kompost üzerinde beyaz tüy gibi misel parçacıkları şeklinde belirti göstermektedir. Hastalık belirtisi gösteren beyaz tüy yapısı birkaç gün sonra tamamen kaybolarak koyu zeytin yeşili veya siyaha yakın spor kümeleri oluşturmaktadır (Howard ve ark., 1994). Kompostta görülen küf, kompost üzerinde gelişmeye devam ederek etrafa nemli küf kokusu saçmaktadır. Hastalık etmeni ile bulaşık komposta ilave edilen misellerin gelişimi çok az veya hiç gerçekleşmemektedir (Wuest ve Bengston, 1982). Yeşil zeytin küfü hastalığı; yüksek sıcaklıkta (60°C-62°C) uzun süre pastörizasyonun yapılması, kompostun havalandırma aşamalarının yapılmaması, kompostun ikinci fermantasyon aşamasının çok kısa tutulması, kompostta yüksek oranda amonyağın kalması gibi faktörler hastalığın gelişmesi için uygun koşulları oluşturmaktadır (Van Griensven, 1988). Sarı Küf Hastalığı (Chrysosporium spp.) Hastalık genellikle kompost ile örtü toprağı arasındaki kısımda başlangıçta sarı misel benekleri şeklinde görülür. Bu misel toplulukları 1-2 cm büyüklüğüne kadar ulaşmaktadırlar. Bazen bu misel topluluklarının bir araya gelmesi ile çok sayıda sarı yığınlar da oluşmaktadır. Mantarların hasadını takip eden birinci veya ikinci haftadan itibaren hijyenik önlemlerin alınmaması durumunda, çok sayıda ölü mantar dokuları oluşur ve verim bir anda düşmektedir. Bu durum, sarı küfün yaptığı en önemli zarar şeklidir (Wuest ve Bengston, 1982; Howard ve ark., 1994).