"Sâniden tegafül ve intizamın ilcâından tevellüt eden yalnız ıztırarla veleh-resan-ı ukul olan kudretin âsârını şu matbaa-misal olan tabiatın san'atından görmek, tabiatı mistar iken mastar tahayyül etmek..." cümlesini açıklar mısınız?
Değerli Kardeşimiz;
Bu paragrafta kainattaki bütün icraat ve fiillerin mucidi ve yaratıcısı tabiat ve sebeplerdir, diyenlere cevap veriliyor.
Tabiat bir sanattır, sanatkar olamaz; bir fiildir, fail olamaz; bir edilgendir, etken olamaz; bir mistardır, mastar olamaz; vehmi bir kurgudur, hakikat ve gerçek olamaz... Mistar; ustanın sanatında kullandığı bir alettir, mastar ise işi yapan hakiki fail demektir.
Şimdi binayı yapan usta meydanda dururken, ustanın aletine işaretle, "işte binanın mucidi bu" demek ahmaklığın en acaibi olsa gerek. Tabiat ve esbap denilen şeyler olsa olsa Allah’ın sanatlarında bir alet, bir araç, bir bahane olabilir, bundan fazlasını bunlara vermek akla aykırı bir durumdur.
İnsanları tabiat ve esbap bataklığına sürükleyen şey; Allah’a olan gafletleri, onu hakkı ile iyi tanıyamamalarıdır. Allah’ı unutmuş olan bir ahmak, kainatın mucidini kabul edip arama sadedinde iken, önüne kainatın sisteminden türemiş olan tabiat mevhumunu görünce, hemen ona İlah diye sarılıyor. Burada zihni bir baskı ve aramaktan gelen bir dikkat bozukluğu sayesinde, vehim ile hakikati temyiz edemiyor. Adi sebebi, kamil neticenin mucidi ve yaratıcısı zannediyor. Ve kendini arama sıkıntısından kurtarıyor.
Tabiat kavramı kainattaki kanunların toplamından hasıl olan, insanın hayali bir kurgusudur. Allah, kainatta işlerini ve icraatlarını sebepler eli ile yaptığı için, sebepler zahiren insanların yüzeysel nazarında icraat ve işlerin hakiki sahibi ve mucidi gibi duruyor. İnsanlar bu kanunlara ve sebeplere ünsiyet ve ülfet ettikleri için, zamanla neticeyi sebepten bilmeye başlıyorlar. Allah’ın her bir sebep arkasındaki Rububiyetini ve Uluhiyetini göremiyorlar. Bu da zamanla insanın akıl ve kalp dünyasında Allah’ın unutulmasına ve gafletine sebebiyet veriyor.
İnsanların bu kısır bakışı ve birtakım günahları, insanın kalbinde ve manevi aleminde birtakım kirlenmelere ve paslanmalara yol açıyor ve en nihayetinde tabiat içinde boğulup gidiyor. Mistarın mastar olma serüveni kısaca bu şekilde oluyor.
Soruda geçen kısım için tıklayınız: Muhakemat, Üçüncü Makale Birinci Maksat.
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü