Makaleyi paylaşmak için aşağıdaki butonları kullanabilirsiniz.
Zilyetlik Hakkı
Zilyetlik, bir kişinin bir mal üzerindeki hakimiyetini tanımlar. Yani mülk olarak taşınmaza sahip olunmasa da o taşınmaz üzerinde kullanım hakkını elinde bulundurma durumudur. Söz konusu mal, ister taşınır olsun ister taşınmaz olsun, mal sahibinin kullanım durumuna bakılmaksızın mülk sahibinin mal üzerindeki hakimiyet hakkına zilyetlik denir. Zilyetlik, mülk sahibi olmanın dışında bir anlam ifade eder. Zilyet, yani mülk sahibi olan kişi, söz konusu mala hakim olan kişi statüsündedir.
Bir örnekle açıklamak gerekirse; mal sahibi evini başka birine kiralayana dek o evin zilyeti olma hakkına sahip olur. Aynı mülk sahibi, evini başkasına kiraladığı an itibari ile o evin zilyetliğinden kopmuş olur. Evin zilyeti, evin kiracısına geçmiş olur.
Taşınmaz Mal Zilyetliğine Yapılan Tecavüzlerin Önlenmesi Hakkında Kanunun Uygulama Şekli Ve Esaslarına Dair Yönetmelik’te yer alan, 10.Madde’de şöyle tanımlanır :
” Zilyetlik, taşınmaz mallardan bir yarar sağlamak üzere olanları fiilen hakimiyet altında bulundurmadır. Zilyet, taşınmaz maldan bir yarar sağlamak üzere o taşınmaz malı fiilen hakimiyeti altında bulunduran gerçek ve tüzel kişilerdir. ”
Taşınmaz mal üzerinde birden fazla kişilerin bir arada zilyet oldukları müşterek veya iştirak halinde mülkiyet hallerinde, yani anlaşmazlığa düşenlerin taşınmazda hissedar olmaları halinde, o taşınmazı fiilen tasarruf edenin zilyetliğinin hem diğer hissedarlara, hem de üçüncü şahıslara karşı korunması esastır. Zira bir taşınmazın miras yoluyla birden çok mirasçıya kalması halinde de bu Kanuna göre tecavüz veya müdahalenin önlenmesi ile ilgili başvurular kabul edilir ve eylemli olarak zilyetliklerini sürdürenleri zilyetlikleri hem diğer mirasçılara hem de üçüncü şahıslara karşı korunur”
Zilyetlik Türleri Nelerdir ?
Zilyetlik 6 farklı türde incelenir. Zilyet konusunda herhangi bir işlem yapılacağı zaman zilyet türü göz önünde bulundurulur.
İşte zilyetlik türleri :
– Asli Zilyetlik – Ferdi Zilyetlik
– Vasıtasız zilyetlik – Vasıtalı zilyetlik
– Tek zilyetlik – Birlikte zilyetlik
– Eşya Zilyetliği – Hak Zilyetliği
– Emin Sıfatıyla Zilyet
– Kendisi İçin Zilyet-Başkası İçin Zilyet
Zilyetlik türlerinin açıklamasını yapmak gerekirse ;
- Asli Zilyetlik – Feri Zilyetlik : Zilyetlik, söz konusu hak sahibine asli, sınırları belirlenmiş olan ayni haklara sahip olma durumuna ise feri zilyetlik denir. Yukarıda verdiğimiz ‘ev sahibi-kiracı’ örneklendirmesindeki gibi bir durumda ev sahibinin zilyetlik durumu ‘asli’, evin kiracısı olan kişinin zilyetlik durumu ise ‘feri’ zilyetlik durumu olarak tanımlanabilir.
- Vasıtasız Zilyetlik – Vasıtalı Zilyetlik : Mal üzerinde haklarını doğrudan kullanma durumu “vasıtasız”, dolaylı yollarda kullanma durumuna ise” vasıtalı” zilyetlik olarak açıklayabiliriz. Evin kiralanması örneği üzerinden açıklayacak olur isek evi kiraya veren hak sahibi “vasıtasız” fakat sınırlı şekilde hak sahibi olan kiracı ise “vasıtalı” zilyet durumuna örnek olabilir.
- Tek Zilyetlik – Birlikte Zilyetlik : Medeni Hukunun eşya hukuku dalında tek başına zilyetlik; bir eşya üzerinde bir tek kişinin hakkının olması denirken birlikte zilyetlikte bu hakkın birden çok kişide olması olarak açıklanır. Şöyle ki; babanızın bir konutu var. Babanızın üzerine olan bu konutta babanız tek başına zilyetlik durumunda bulunur fakat babanızın vefatında bu konut, kardeşler ve anne ile paylaşılır. Dolayısıyla birden çok hak sahibi olur. Bu da birlikte zilyetliği örnekleyebilir.
- Eşya Zilyetliği – Hak Zilyetliği : Herhangi bir eşya üzerindeki zilyetlik durumudur. Taşınır veya taşınmaz tüm eşyaları kapsar. Hak zilyetliği ise; irtifak hakları üzerinde kurulabilen ama bir eşyaya zilyetliği gerektirmemesi ve bu hakkın eylemli kullanılmasıdır. Hak Zilyetliği için aranan şartlar ; Bu hakların eşyaya zilyet olmayı gerektirir nitelikte bir irtifak hakkı olmaması gerekir. Örn. İntifa hakkı, hak zilyetliği değildir, eşyaya zilyet olmayı gerektirir. Hak zilyetliği için bu hakların “eylemli olarak kullanılması” gerekir. Örneğin; geçit hakkı gibi.
- Emin Sıfatı ile Zilyet : Bir eşya üzerinde hakkı olan kişinin kendi rızası ile bu hakkı başka birine devretmesine denir. Mesela; sizin bir eviniz var. Satış yapmak istiyorsunuz ama bu tür işlemlerle uğraşmak istemiyorsunuz. Bir ahbabınıza vekalet ile konutun satışını yapmasını istiyorsunuz. Bu durumda vekaleti vermiş olduğunuz kişi emin sıfatiyle zilyet oluyor.
- Kendisi İçin Zilyet – Başkası İçin Zilyet : Bir eşyanın gerçek hak sahibine kendisi için zilyet denilirken, gerçek hak sahibi, gerçek zilyet için o eşyayı elinden bulunduran kişiye de başkası için zilyet denir. Mesela; bir avukat müvekkilinin değerli bir eşyasını kendi kasasında saklıyor ise burada avukat başkası için zilyet oluyor.
Zilyetliğin Unsurları Nelerdir ?
Zilyetlik her ne kadar, kanunda bir şey üzerinde fiili hâkimiyet olarak tanımlansa da, bir eşya üzerindeki hâkimiyet durumunun zilyetlik olarak nitelendirilebilmesi için, fiili hâkimiyetin yanında ayrıca zilyet olma iradesinin varlığı da gereklidir. [1] Bunlardan ilki zilyetliğin maddi unsurunu, diğeri ise manevi unsurunu meydana getirmektedir. [2]
Fiili Hakimiyet ; Bu unsur, zilyetliğin maddi unsuru olarak adlandırılabilir. Medeni Kanun’un 973. maddesinde de belirtildiği gibi, “Bir şey üzerinde fiili hâkimiyeti bulunan kimse, onun zilyedidir.” Buradan da açıkça anlaşılacağı gibi, fiili egemenlik kural olarak kişinin eşya üzerindeki maddi ve fiziki egemenliğini ifade eder. [3] Bununla birlikte, eşyanın kullanım amacı, eşyanın bulunduğu yerde günlük hayata ve iş hayatına hâkim bulunan değer yargıları, normal hayat tecrübeleri de göz önünde bulundurulmalıdır. Bu nedenle, fiili hâkimiyetin varlığından söz edilebilmesi için; ilk olarak, eşya ile kişi arasında yer bakımından az çok bir maddi ilişki bulunmalıdır. Günlük kullanım gereğince sürekli olarak el altında bulundurulan gözlük, bunun bir örneğidir. İkinci olarak, eşya ile kişi arasındaki bu ilişki az çok sürekli olmalıdır. Yani devamlılık önemlidir. Örneğin, birisinden bir imza atmak için bir kalem istemek ve bir anlık da olsa kalemi elinde bulundurmak, kişiye o kalemin zilyetliğini kazandırmaz. [4] Fiili hâkimiyetin tekrar kurulabilecek şekilde geçici kaybı, zilyetliğin kaybına yol açmaz. Ara sıra su baskınına uğrayan yerler üzerindeki zilyetlik, böyledir. [5]
Zilyetlik İradesi ; Zilyetliğin unsurlarından bir diğeri de zilyetlik iradesinin mevcut olmasıdır. Fiili hâkimiyet, bu hâkimiyete sahip olmayı istemeden düşünülemez8. Bir kimse eline geçirdiği malda ancak zilyet olma, yani fiili hâkimiyeti ele geçirme iradesine sahip olduğu durumda hâkimiyeti ele geçirmiş olur. Kişinin böyle bir iradesi mevcut değilse, hâkimiyeti ele geçirmesi de söz konusu olmaz. [6]
Ancak bu durumun bir istisnası vardır. Mirasçılık halinde, Medeni Kanun’un 599. maddesinin ikinci fıkrasında, “Kanunda öngörülen ayrık durumlar saklı kalmak üzere mirasçılar, mirasbırakanın ayni haklarını, alacaklarını, diğer malvarlığı haklarını, taşınır ve taşınmazlar üzerindeki zilyetliklerini doğrudan doğruya kazanırlar ve mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olurlar.” denmektedir. Buradan da anlaşılacağı üzere, mirasçılık durumunda zilyetlik kişilerin iradesi ile değil, kanundan doğan bir zaruretten dolayı geçer. Mirasçılar, mirasın açıldığını bilmeseler dahi ölen kişinin zilyet olduğu malların zilyetliğini kazanırlar. [7]
Eşyanın sadece egemenlik alanında bulunması, zilyetliğin var olması için her zaman yeterli değildir. [8] Bu nedenle de kişi, haberi olmadan çantasına veya cebine bırakılan bir eşyanın zilyedi olmaz, meğerki o kimse o eşyanın zilyedi olabileceğini bildiren davranışlarda bulunsun. Örneğin bir mektubun posta kutusuna atılması durumunda, posta kutusunun sahibinin amacına uygun bir hareket gerçekleşeceğinden, bu kimse oraya konan mektupların zilyedi olur.
Zilyetlik iradesi bir defa doğduktan sonra, zilyedin bilinçli bir şekilde devamlı olarak zilyetlik iradesini taşımasına gerek yoktur. [9] Zilyetlik iradesi bir kez doğduktan sonra, sona erene kadar devam eder. Bir kimsenin dolabının bir köşesinde unuttuğu bir kitabın zilyetliğini kaybettiği söylenemez. Bu kimse, zilyetliği sona erene kadar o kitabın zilyedidir.
İradesi ile mal üzerindeki hâkimiyeti ele geçiren kimse, yine iradesi ile hâkimiyeti terk edinceye veya iradesi dışında başka biri bu hâkimiyeti ele geçirinceye veya hâkimiyeti başka sebeple son erinceye kadar o şeyin zilyedidir. [10]
Zilyetlik iradesinin bulunmadığını iddia eden tarafın, bunu ispat etmesi gereklidir.
Zilyetliğin Hukuki Niteliği Nedir ?
Zilyetliğin hukuki niteliği konusunda farklı görüşler mevcuttur.
Bir görüşe göre, zilyetlik bir hak, hatta ayni haklarla birlikte düzenlendiği için bir ayni hak olarak nitelendirilmiştir. Hak, hukuken korunan bir menfaattir ve zilyetlik de hukuk düzenince korunduğu için zilyetlik bir hak olarak savunulmuştur.
Diğer bir görüşe göre ise, zilyetlik, buna konu teşkil edecek eşya üzerinde iradi şekilde hâkimiyetin ele geçirilmesi ile doğan ve bu hâkimiyetin iradi olarak terkine veya başkası tarafından gasbına veya başka sebeplerle sona ermesine kadar devam eden hukuki bir durumdur. [11]
Sonuç olarak, zilyetlik sadece fiili bir durum veya bir ayni hak değil; hukuken korunmuş olan bir durumdur. Hukuk düzeninde korunmuş olan bu durumun temelinde bir hak mevcut olabileceği gibi, zilyetliğin herhangi bir hakka dayanmaması da mümkündür. Hukuk düzeni, zilyetlik olarak adlandırılan hukuki durumu, bir hakka dayanıp dayanmadığına bakmadan korumuş ve bazı hukuki sonuçlar bağlamıştır. [12]
KAYNAKLAR [1] Ayiter, a.g.e. 11 [2] Ayan, a.g.e. 40 [3] Ayiter, a.g.e. 11 [4] Ayan, a.g.e. 41 [5] Şeref Ertaş, Eşya Hukuku, 7. Baskı, Ankara 2006, s. 75-78 [6] Ayiter, a.g.e. 11 [7] M. Kemal Oğuzman, Özer Seliçi, Saibe Oktay-Özdemir, Eşya Hukuku, 13. Bası, İstanbul 2011, s. 52 [8] Oğuzman/Özer/Seliçi, a.g.e. 52 [9] Ayiter, a.g.e. 11 [10] Ertaş, a.g.e. 76 [11] Oğuzman/Özer/Seliçi, a.g.e. 52 [12] Ayan, a.g.e. 46