İranlı Schindler, Abdol-Hossein Sardari
İranlıların yahudi vatandaşlarına arka çıkmalarının çarpıcı bir örneği: Yeni yayınlanan bir kitap, yüzlerce İranlı Yahudi ve onların torunlarının, İkinci Dünya Savaşı döneminde Pariste diplomat olan bir İranlı sayesinde hayatta kaldıklarını iddia ediyor. In The Lions Shadow adlı kitap Abdol-Hossein Sardarinin İranlı Yahudilerin Nazilerden kaçmalarını sağlarken kariyerini nasıl riske attığını anlatıyor.
Eliane Senahi Cohanim, ailesi ile Fransadan kaçtığında yedi yaşında bir çocuktu. Bindikleri trenin Nazilerce kontrol edilmek üzere durdurulduğunda, kolunun altında en sevdiği bebeği ile uzandığını ve uyur numarası yaptığını anımsıyor.
Babamın uzattığı pasaportlara, sonra da bize dikkatlice baktılar. Çok çok korkmuştuk sözleri ile kaçtıkları günü anlatan Eliane Senahi Cohanimin ailesi, Paris ve civarında yaşayan çok sayıda İranlı Yahudi ailelerinden biriydi. Baba George Senahi tekstil ticaretinde ünlü bir sima olup, ailesi ile birlikte Parisin 25 km yakınında Montmorencyde oldukça gösterişli bir evde yaşayan bir İranlıydı.
Naziler Fransayı işgal ettiklerinde Senahi Ailesi güvende olmak için Tahrana dönmenin yollarını aramaya başladı. İranın Paristeki diplomatik genç bir temsilcisi olan Abdol-Hossein Sardari, Senahilere ve çok sayıda İranlı Yahudiye yardım elini uzattı. Nazi işgali altındaki Avrupadan kaçabilmeleri için bu kişilere pasaportlar ve her türlü seyahat belgelerini temin etti.
Günümüzde 78 yaşında bir büyükanne olan Eliane Senahi Cohanim; Sınırlarda babam korkudan titriyor, bize belli etmemeye çalışıyordu. Babam güçlü bir kişiydi, ailesine her şeyin yolunda gideceğine dair güvence veriyor, aile bireylerini sakinleştirmeye çalışıyordu demekte.
Bankacı eşi Nasser Cohanim ile 30 yıldır Californiada yaşayan Eliane, hayatını ve erkek kardeşi Claudeun hayatını kime borçlu olduklarını gayet iyi biliyor. Çünkü babası George Senahi, Abdol-Hossein Sardari sayesinde Avrupadan kaçabildiklerini yaşamı boyunca dile getirmiş.
Eliane, Pariste yaşamakta olan amcalarının, büyükanne, büyükbaba ve tüm akrabalarının İranlı diplomatın yardımı ile hayatta kaldıklarını, Abdol-Hossein Sardariye ulaşamayanların Naziler tarafından katledildiklerini anlatmakta.
NAZİ PROPAGANDASI
In The Lions Shadow adlı kitabın yazarı Fariborz Mokhtari, onu bekâr, yaşamayı seven ve birden kendini Paristeki İran Elçiliğinde yüksek düzeyde diplomatik bir görevde bulan bir genç olarak tanımlamakta.
Savaşta resmen tarafsız kalmasına rağmen, iki ülke arasındaki güçlü ticaret hacmi nedeniyle İran, Almanya ile ilişkilerine devam etmekteydi. Bu düzen Hitlerin işine geliyordu. Nazi propagandası İranlıları Ari ırktan, ırk açısından Almanlar kadar saf bir ulus olarak ilan etti.
Bu arada İranlı Yahudiler Pariste taciz ediliyor, zulüm görüyor, muhbirler tarafından ele veriliyorlardı. Bazı durumlarda, hastanelerde dünyaya gelen Yahudi bir bebek sünnet edildiğinde muhbirler hemen Gestapoya haber vermekteydi. Anneler Yahudi İşleri Ofisine bebeklerinin doğduğuna dair bilgi vermek, kıyafetlerinin üzerine sarı yıldızı takmak ve Yahudi olduklarına dair mühürlü kimlik belgelerini yanlarında taşımak zorundaydılar.
Ancak Abdol-Hossein Sardari, 2000den fazla İranlı Yahudinin Nazi ırkçı kanunlarından muaf tutulması için nüfusunu ve Almanlarla ilişkisini devreye soktu. İran Yahudilerinin, Avrupa Yahudileri ile herhangi bir kan bağının bulunmadığını ileri sürdü, bu konuda onları ikna etmeye çalıştı. Böylece birçok İranlıya verdiği yeni pasaportlar sayesinde, Tahrana dönmek üzere Avrupayı boydan boya geçmelerine olanak sağladı.
1925te İrandaki rejim değişikliği ile yeni kimlik belgeleri ve pasaportlar gündeme gelmişti. Oysa yıllardır Avrupada yaşayan İranlı Yahudiler bu yeni belgelere sahip değillerdi. Ayrıca İranlı olmayan kişilerle evli olanlar eşleri veya çocukları için İran pasaportu alamıyorlardı.
İngiltere ve Rusyanın 1941de İrana saldırmasının ardından Abdol-Hossein Sardarinin insancıl çabası giderek daha da zorlaşmaya, tehlike arz etmeye başladı. İttifak Kuvvetleri ile bir anlaşma imzalayan Tahran, Sardariye bir an evvel ülkesine dönmesi emrini verdi.
ARİ IRK
Diplomatik dokunulmazlığını ve temsil yetisini kaybetmesine rağmen Sardari, Fransada kalmaya ve kendi güvenliğini tehlikeye atma pahasına İranlı Yahudilere yardım etmeye devam etti. Nazilere bir dizi bildiri ve raporla kabul ettirmeye çalıştığı hikâye; Pers İmparatoru Cyrusun Yahudi sürgünleri Babilde serbest bıraktığı, onların da evlerine döndükleriydi.
Burada söz konusu kişi, İranlı Yahudileri kurtarma adına yaşamını değiştiren, hayatını ve kariyerini riske atan, maddi kaynaklarını tüketen Müslüman bir İranlı. Serdari, bir kısım İranlının Musa Peygamberin öğretilerine merak saldığını söyledi, Musanın takipçileri olan bu İranlı Musevileri Djuguten olarak tanımladı, onların Yahudi ırkına ait olmadıkları konusunda Nazileri ikna etmeye çalıştı.
Berlinde bu konuda araştırmalar sürdürüldü, arı ırk uzmanları İrandaki bu mezhep ile ilgili görüşlerini dile getirdiler. Yani Sardarinin bu uyduruk buluşu hakkında çalışmalar yaptılar. Nazi uzmanlar içinden çıkamadıkları bu durum hakkında kaçamak cevap vermeyi yeğlediler, araştırmalarında daha fazla veriye ihtiyaç duyduklarını söylediler.
TEK BAŞINA VE FAKİR
1942 yılının Aralık ayında Abdol-Hossein Sardarinin iddiaları Nazilerin Yahudi İşleri Sorumlusu Adolf Eichmanna ulaştı. Yazar Fariborz Mokhtarinin In The Lions Shadow kitabında Eichmannın Sardarinin iddialarını Yahudilerin bir şeyleri kamufle etme amaçlı olağan girişimleri şeklinde değerlendirerek reddettiği aktarılıyor. Fakat 100 bin Yahudinin ölüm kamplarına sürülmekte olduğu bir dönemin Fransasında Sardari inatla Yahudi ailelerin Parisi terk etmesi yönünde yardımlarına devam ediyordu.
Sardarinin düzenlediği pasaport sayısının 500 ile 1000 arası olduğu belirtiliyor. Yazar, her bir pasaportun iki veya üç kişi için düzenlendiği göz önüne alındığında, 2000 kişinin yaşamının kurtarılmış olabileceği sonucuna varıyor.
Abdol-Hossein Sardari yaşamı boyunca hiçbir övgü beklemedi, yaptıklarının insani bir görev olduğunu söyledi. İran devriminin ardından elçilik görevi ile ilgili emekli aylığını ve Tahrandaki mal varlığını yitiren İranlı diplomat, 1981 yılında, Londranın güneyinde Croydonda, tek başına yaşama veda etti.
Abdol-Hossein Sardari, 2004 yılında bu insani fedakârlığı nedeniyle Los Angeleste Simon Wiesenthal Merkezinde düzenlenen bir törenle gıyabında onurlandırıldı.
Fariborz Mokhtari, halen hayatta olanların tanıklıklarına yer vererek onun öyküsünü daha geniş kitlelerin bilgisine sunmanın İran ve İranlılar hakkında yaygın olan önyargıların bertaraf edilmesine yardımcı olacağını vurguladı.
Burada İranlı hemşerisini kurtarmak için yaşamını, kariyerini, malvarlığını ve her şeyini riske atmış Müslüman bir İranlı ile karşı karşıyayız. O; Ben Müslümanım, o Yahudi gibi bir fark gözetmedi şeklinde konuşan Mokhtari, Abdol-Hossein Sardarinin öyküsünün, genel kanının aksine İranlıların hoşgörülü olabildiklerine en güzel örneği oluşturduğunu söyledi.
ABDOL-HOSSEİN SARDARİ
(1895-1981)
Sardarinin bir mensubu olduğu Katar Kraliyet Ailesi, 1925te İran üzerindeki kontrolünü kaybetti. 1936da Abdol-Hossein Sardari Cenevre Hukuk Fakültesinden mezun oldu, 1940da İranlı bir diplomat olarak Pariste göreve başladı. Görevi süresince yüzlerce İranlı Yahudinin Fransadan kaçmasına yardımcı oldu. Uzun yıllar sevgilisi olmuş Çinli opera sanatçısı Tchin-Tchin ile evlenmek üzere izin aldı, ancak Çindeki ihtilal sırasında kız kayıplara karıştı. Savaş döneminde pasaport çıkarma işlemleri ile ilgili olarak emirlere uymama ve zimmete para geçirme suçlaması ile 1952de Tahrana çağrıldı. Adını temize çıkarmasının ardından Londraya taşındı. İran devriminden sonra 1978de emeklilik maaşı kesildi. Yahudi kuruluşları tarafından onurlandırıldığını göremeden 1981 yılında yaşama yapayalnız veda etti.