Mitoz ve Eşeysiz Üreme Konu Anlatımı
-
Yazar:
2015-01-09
Yeni doğmuş bir bebek nasıl olur da yirmi yılda yetişkin bir insan haline gelecek kadar büyüyebilir?
Küçücük bir yavru fil, nasıl olur da tonlarca ağırlığa ulaşabilir?
Küçük bir tohum nasıl olur da kocaman bir ağaca dönüşebilir?
Hasar görmüş olan bir doku, kendisini nasıl yeniler?
Resim 1.1: Hayvanlar ve bitkiler çok hücreli canlılardandır. Vücuttaki her hücre, daha önceki bir hücrenin
bölünmesiyle meydana gelmiştir.
Bütün canlılar hücre ya da hücrelerden meydana gelmiştir. Her hücre, daha önceki bir hücrenin bölünmesiyle oluşur.
Çok hücreli canlılarda çoğalan hücreler farklılaşarak dokuları; dokular organları; organlar sistemleri ve sistemler de organizmayı meydana getirir.
Bir hücreli canlılarda hücrenin bölünmesi, organizmanın çoğalmasını sağlar.
Çok hücreli canlıların kendilerine benzer bireyler meydana getirebilmeleri için genellikle büyüme ve olgunlaşma aşamalarını geçirmeleri gerekir. Bölünen hücreler çoğaldıkça organizma büyümekte; gelişim süreci içerisinde hücreler farklılaşmakta ve organizma olgunlaşmaktadır (Resim 1.1)
Prokaryotik hücreler basitçe ikiye bölünerek çoğalırken (Resim 1.2), ökaryotik hücreler mitoz adı verilen hücre bölünmesi ile çoğalırlar.
Bir hücrenin mitoz yapabilmesi için yeterince büyümesi gereklidir. Bu büyüme hücrenin özelliğine, tipine ve işlevine göre değişebilir.
Genel olarak hücre bölünmesi için gerekli şartlar aynıdır.
Bölünme gerçekleşmeden önce hücredeki sitoplazma miktarı artar; hücrenin hacmi ve yüzey alanı büyür.
Bu aşamadan sonra çekirdekten bölünme emri verilir ve hücre bölünür.
Biliyor musunuz?
Cisimlerin yüzey alanının, boyutun karesiyle (r2) hacmin, boyutun küpüyle (r3) arttığı düşünülürse; hücre büyüdükçe yüzey alanının hacime oranı azalacaktır (r2/r3). Böylece hücre yüzey alanı, hücre hacmi için yetersiz kalmaya başlayacak ve hücre zarından yapılacak olan madde alışverişi hücre için yeterli olmayacaktır. Onun için hücrenin bölünmesi gerekecektir.
Bölünme yeteneğine sahip olan hücreler, organizmanın yaşamı boyunca büyüme ve bölünme aşamalarını sürekli tekrarlarlar. Böyle bir vücut hücresi önce büyür, sonra bölünür, sonra tekrar büyür ve bölünür. Örneğin kemik iliği hücreleri bölünüp sürekli olarak kan hücresi üretmektedir.
Hücre Döngüsü
Resim 1.3: Hücre döngüsü çeşitli evreler içerir.
Bir ökaryotik ana hücrenin ikiye bölününceye kadar gerçekleşen ve birbirini izleyen olayların tümü, hücre döngüsünü oluşturur.
Hücre döngüsü, interfaz, mitoz ve sitokinez evrelerinden oluşur (Resim 1.3).
İnterfaz evresinde hücre büyür, bölünme sürecinde gerekli olan proteinler sentezlenir ve kromozomlar kopyalanır.
Hücrenin bölünmesi, interfaza göre daha kısa süren mitoz evresinde gerçekleşir.
Hücre döngüsünün, belirli bazı kontrol noktaları ve kontrol sistemi vardır. Bu sistem, hücrede döngüsel olarak işlev gören siklinler ve siklin bağımlı kinazlar (Cdk) gibi molekül gruplarından oluşmuş olup hem hücre döngüsündeki kritik olayları harekete geçirmekte hem de döngüdeki olayları eşgüdümlü hale getirmektedir.
Hücre döngüsündeki bir kontrol noktası, dur ya da devam et sinyallerinin döngüyü düzenleyebileceği bir noktadır. Hücre döngüsü iç ve dış sinyallere göre kontrol noktalarında denetlenmektedir. Ancak G1, S, G2 ve M aşamalarından geçen bir hücre bölünmeyi tamamlayabilir (Resim 1.4).
Resim 1.4: Hücre bölünmesini denetleyen kontrol noktaları vardır.
İnsan vücudunda yer alan hücrelerin bölünme özelliği farklılık göstermektedir. Örneğin sinir hücreleri, kas hücreleri ve alyuvarlar gibi özelleşmiş bazı hücreler, bölünme yeteneğini kaybetmiştir.
Derimizdeki epitel hücreleri, kemik iliğindeki hücreler, karaciğer hücreleri ve sindirim kanalını döşeyen epitel hücreleri ise bölünme yeteneklerini korurlar.
Hücre bölünmesi, kontrol altındadır. Çeşitli nedenlerle bu kontrol ortadan kalkarsa hücreler kontrolsüz olarak bölünüp çoğalmaya başlar, tümör oluşumu ve kanser hastalığı ortaya çıkar (Resim 1.5).
Resim 1.5: Kontrol edilemeyen hücre döngüsü nedeniyle meme dokusunda tümör oluşur.
Mitoz sonucunda bir ana hücreden, bu hücreyle aynı özellikleri taşıyan iki yavru hücre meydana gelir. Bu bölünme sonunda hücrenin kromozom sayısı aynı kalır ve mutasyon olmadığı sürece hücrelerdeki genetik materyalin farklı olması söz konusu olmaz.
Mitoz, ökaryotik canlılarda büyüme, yenileme ve onarım olaylarında işlev görür..
Bakterilerde görülen ikiye bölünme olayı, bir mitoz bölünme değildir; çünkü bu olay gerçekleşirken iğ ipliklerinin oluşumu gözlenmez (Resim 1.6). İğ ipliği oluşumu mitoz bölünmenin en önemli olayıdır.
Hücreler, ikiye bölünme ile sayılarını geometrik dizi şeklinde artırırlar (Resim 1.7)
İlgili Konular
-
-
-
Okunma: 2659 - Yorum: 0 -
Amp
Kullanıcı Oylaması: /5 -