Ayın karanlık yüzü adlı makalemize hoş geldiniz. Uzun yıllardan beri bir yandan oldukça merak edilip bir yandan hala tartışma konusu olan; Ay’ın bir tarafının hep aydınlık bir tarafının da karanlık olduğudur.
Ancak Ay 1,54° yörünge eğikliği ile kendi etrafında döndüğü için yüzeyinde her bölge zamanla Güneş’e bakar ve Güneş ışığı alır. O yüzden bu bölgeyi tanımlarken ayın karanlık yüzü demek yerine; ”Ay’ın arka yüzü” veya ”Ay’ın uzak tarafı” denilmesi daha doğru olmaktadır. Ayın karanlıkta kalan bir yüzü aslında yoktur.
Ayın Karanlık Yüzü
Ayın karanlık yüzü, Ay’ın Dünya’dan uzağa bakan yarım küresini ifade eder. Gerçekte, güneş ışığı aslında ayın her yanına eşit olarak düştüğü için Ay yüzeyinin herhangi bir yerinden daha karanlık değildir. “Gelgit Kilitlenmesi” olarak bilinen bir fenomen nedeniyle bu yarım küre Dünya’dan asla görülemeyeceğinden, bizim için sadece “karanlık”dır. Görmediğimiz taraf için daha iyi bir terim, her türlü yanlış anlamaya yol açan “karanlık taraf” yerine “uzak taraf”dır.
”Ayın Karanlık Yüzü”nün İlk Fotoğrafı
1960’lara kadar, Dünya’dan görülmediği ve uzay aracı gönderilemediği için bu bölgeyi gözleme şansı olmamıştı. 1959 yılında; üstünde sadece fotoğraf makinesi, radyo ünitesi, bataryası ve jiroskobu olan Luna 3 isimli o zamanki Sovyetler Birliği yani şu anki Rusya uzay aracı, ilk kez ayın arka yüzünü görüntüledi. Günümüz standartlarına göre basit kalsa da o zamana göre gayet iddialı bir düzeneği bulunuyordu. Fotoğraf makinesi, fotoğraf filmleriyle görüntü alıyordu ve çekilen filmler bu insansız uzay aracının içinde taranıp dijital bilgiye dönüştürülüp Dünya’ya radyo dalgalarıyla yollanıyordu.
Ay’ın karanlık yüzünde neler var?
Uzay araçlarıyla görüntülenen Ay’ın karanlık yüzünde diğer yüzünde olduğu gibi meteor çukurları gözlendi. Ortaya atılan bazı iddialardaki gibi uzaylılar ya da bir insan yapısı bulunmuyordu. NASA tarafından Ay’da su buharı saptandı ama Ay’da daha önce su olmadığı açıklanmıştı. Bu gizem henüz çözülebilmiş değil.
Aynı karanlık yüzü çıkıntılı ve kamburdur ve Güneş Sistemi’nde onun gibi gezegenine tek yüzünü gösteren bir başka uydu daha yoktur.
Gelgit kilitlemesi
Ay bu şekilde doğmadı. Gök bilimciler, birçok doğal uydu gibi, Ay’ın yaşamına farklı bir oranda dönerek başladığını düşünüyor. (Ay örneğinde, astronomlar bir zamanlar Ay’ın kendi ekseni etrafında daha hızlı döndüğünü düşünüyor.) Fakat zamanla gezegenimizdeki yer çekimi, Ay yüzeyindeki şişkinlikler üzerinde tork uygulayarak dönüşünü yörünge periyodu ile senkronize olmaya zorladı. Bu aslında oldukça yaygın bir şey; Satürn’ün ve Jüpiter’in çoğu uydusu gelgitsel olarak ana gezegenlerine kilitlidir.
Gelgit kilitlenmesi, 1959’a kadar ayın karanlık yüzü hakkında neye benzediğini bilemememin sebebiydi. Sovyet uzay sondası Luna 3, krater yüklü manzaraların ilk fotoğraflarını çektiği zamana kadar ”Ayın karanlık yüzü nasıl görünür?” konusunda kimsenin hiçbir fikir yoktu. O zamandan beri ona daha iyi bakıldı: 1968’de NASA’nın Apollo 8 görevindeki astronotlar, ayın uzak tarafına kendi gözleriyle bakan ilk insanlar oldu. NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter’ı 2009’dan bu yana tüm Ay yüzeyini yüksek çözünürlükte haritalıyor. Ve 2019’un ilk birkaç gününde Çin, bir uzay aracıyla yumuşak iniş yapan ve ayın sonsuz gizli yüzüne bir gezici araç yerleştiren ilk ülke oldu. Çin’in Çang’ı 4 toprak gemisi ve Jade Rabbit 2 gezici aracı insanlığın bu uzak Ay manzarasına ilk yakından görüşünü sağladı.
Ay’ın Dünya etrafında döndüğü milyonlarca yıl boyunca, iki cisim arasındaki yerçekimi etkileşimleri, onların yörüngelerini ve dönme hızlarını ustaca değiştirdi.
Dünya, Ay’dan çok daha büyük olduğu için, Ay’ın dönüşü bir denge noktasına ulaşana kadar yavaşlar. Bu denge noktası, Ay’ın kendi ekseni etrafında tam dönme süresinin, Ay’ın Dünya etrafında tam olarak dönerek ‘gelgitte kilitlenme’ süresi ile aynı olduğu yerdir.
Bu Ay’ın aynı kısmının her zaman Dünya’ya dönük olduğu ve uzak tarafını asla göremeyeceğimiz anlamına gelir.
Salınım
Ama ayın karanlık yüzü yine de daha karmaşık hale geliyor. Ay’ın konumu Güneş’e ve Dünya’ya kaydıkça karanlık, gezegenimize gelgitle kilitlenen yüze sarılır ve geri çekilir. Bu durumda Ay sanki sallanıyormuş gibi görünür.
Gök bilimciler bu yalpalamalara salınım diyor. Bu Ay’ın ekseninin oryantasyonundan ve yörüngesinin eliptik şeklinden kaynaklanır. Ekseninin Dünya’ya göre eğimi, Ay’ın gezegene yavaş ve yumuşak bir şekilde başını sallıyormuş gibi görünmesini sağlar ve kuzey, güney kutuplarından gözlemlenebilir. Aynı şekilde, ayın yörüngesinin eksantrikliği de yüzüne hafif bir salınım verir ve bu dünyadakilerin, öne ve arkaya salınımına Dünya’nın doğu ve batı kenarlarından bakmalarını sağlar. (Düzensiz yörüngesi ayrıca, Dünya’dan değişen mesafesinden dolayı Ay’ın boyutlarındaki belirgin değişiklikleri açıklar.)
Ayın karanlık yüzü, salınım nedeniyle Ay’ın yüzeyinin tam olarak % 50’sini oluşturmaz. Salınım, zamanla Ay yüzeyinin yaklaşık% 59’unun Dünya’dan görünmesine neden olur. Ayın görünmeyen kısmı yani ayın karanlık yüzü uydunun % 41’lik alanını kapsar. Salınım, Ay’ın Dünya etrafında eksantrik bir yörüngeye sahip olması; Ay’ın dönüşünün hafif eğimi ve Dünya’nın dönmesi gerçeğinden kaynaklanır. Bu etkiler, Ay’ın biraz farklı açılardan görülmesine ve zaman içinde daha fazla yüzeyin görülmesine neden olur.
Özet
Bu makalemizde sizlere ayın karanlık yüzü hakkında bazı bilgilerden bahsettik. Ayın karanlık yüzü dışında ona sebep olan önemli bazı durumlardan da bahsettik. Umarız sizin için faydalı bir makale olmuştur.
Benim Düşüncem
Ayın karanlık yüzü 1950-1960’lara kadar oldukça fazla merak ve tartışma konusu olsa da gittikçe daha çok bilgi ediniliyor. Ancak şu anda elde bulunan bilgiler de araştırmalara fazlasıyla yardımcı olmuştur. Şu an ayın karanlık yüzü hakkında tam olarak yeterli bilgiye sahip olmayanlar hatta Ay’ın karanlık bir tarafı olduğunu bilmeyenler bile olduğunu düşünüyorum. Bana daha çok kişinin sahip olması gereken bir bilgi gibi geliyor.
Önerilen İçerikler