Adıyaman tarihi ve kültürü üzerine İsimli Kitap Tanıtıldı
28 Eylül 2012
Niğde Üniversitesi Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Hamdi Doğan; Adıyaman Anadoluda Türk-İslam medeniyetinin en eski yerleşim birimlerindendir
Adıyaman, bütün bu medeniyetlere ait zenginliklerin harmanlanmasıyla ortaya çıkan tarihi mirası yaşatmaya devam etmektedir
Niğde Üniversitesi Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Hamdi Doğan editörlüğünde 11 bilim adamı tarafından hazırlanan Adıyaman tarihi ve kültürü üzerine isimli kitap çıktı.
Adıyaman İsias Otelde çok sayıda basın mensubunun katılımıyla gerçekleştirilen kitap tanımında bir konuşma yapan editör Hamdi Doğan, kitabın içeriği ile ilgili bilgiler verdi.
Yapılan bu çalışma ile Şehir tarihi ve kültürü üzerin yapılan akademik araştırmalar şehrin tarihi sosyo-kültürel yapısı dili ve iktisadi durumunu en ince ayrıntılarına kadar ortaya koymayı amaçladıklarını söyleyen Doğan kitabın farklı üniversitelerde farklı bölümlerden 11 bilim adamı tarafından titiz bir çalışma ve araştırma ile hazırlandığını belirtti.
Doğan; Anadolunun eski yerleşim yerlerinden birisi olan Adıyaman tarihi süreç içerisinde Hitit, Asur, Pers, Kommagene, Bizans, Emevi, Selçuklu ve Osmanlı gibi bir çok devletin hâkimiyetine girmiştir. Şehirde bütün bu medeniyetlere ait tarihi ve kültürel renklere rastlamak mümkündür. Adıyaman, bütün bu medeniyetlere ait zenginliklerin harmanlanmasıyla ortaya çıkan tarihi mirası yaşatmaya devam etmektedir.
Adıyaman üzerine Emeviler ve Abbasiler zamanında Anadoluda İslam fütuhatının bölgede kalıcı kılınması için çok sayıda seferler tertip edilmiştir. Şehir Malazgirt muharebesini takiben Selçuklu hâkimiyetine ve sonrada Osmanlı hâkimiyetine geçmiştir. Bu yönüyle Adıyaman Anadoluda Türk-İslam medeniyetinin en eski yerleşim birimlerindendir. Cumhuriyet Dönemine kadar şehir ve çevresi Hısn-ı Mansur ismiyle zikredilmiştir. Cumhuriyetin ilanından kısa bir süre sonra ise Adıyaman ismi kullanılmaya başlanmıştır. Dedi.
Şehir tarihi ve kültürü üzerine yapılan akademik araştırmalar şehrin tarihi, sosyo-kültürel yapısı, dili ve iktisadi durumunu en ince ayrıntılarına kadar ortaya koymayı amaçlayan çalışma olduğunu belirten Doğan, Şehir tarihi ile ilgili yapılan çalışmalar kapsamında ülke genelinde çok sayıda şehir ile Adıyamana komşu vilayetler olan Malatya, Gaziantep, Kahramanmaraş, Şanlıurfa ve Diyarbakır şehirleri kendi mahalli tarihlerini yaptıkları çalışmalar neticesinde ortaya koymuşlardır. Ancak Adıyaman tarihi ve kültürü üzerine bu yönüyle günümüze kadar yeterince çalışmanın yapılmadığı görülmektedir. Yaptığımız bu çalışma ile bu eksikliğin bir nebzede olsa giderilmesine çalışılmıştır. İfadelerini kullandı.
Bu kitapta yer alan bilimsel çalışmalar Adıyaman ve çevresinin değişik dönemlerine ait tarihi ve kültürel dokuyla ilgili bilgileri ihtiva eden on bir makaleden oluştuğunun altını çizen Yard. Doç. Dr. Hamdi Doğan, Her bir araştırmacı kendi uzmanlık sahasını kapsayan konular üzerinde Adıyaman ve çevresi hakkında siyasal, sosyal, sanatsal ve ekonomik olaylarla ilgili bilgileri ortaya koyduklarını söyledi. Doğan; Bu makalelerden üçü Adıyamanın idari taksimatı ile ilgilidir. Makalelerden ikisinde Cumhuriyet dönemi sosyal ve iktisadi yapı; birinde el sanatları; ikisinde ise Adıyaman basınına göre Adıyaman tarihi ve kültürü değerlendirilmiştir. Makalelerden birinde siyasi iktidarlara göre isimler ve mekânlar; bir makalede Adıyaman Ağzı; bir makalede ise Adıyaman ve çevresine gelen seyyahların şehir ile ilgili gözlemleri değerlendirilmiştir. Bu çalışmanın sonraki araştırmacılara yol göstermesi ve yeni araştırmalara ışık tutması hedeflenmiştir. Çalışmamız da yer alan makaleler önceki çalışmaların derlenmesinden ibaret olmayıp, gerek kaynakları gerekse de konuları itibariyle özgündür. Bu çalışmada yer alan makaleleri okuyup değerlendirme nezaketinde bulunan Hakem Heyetindeki değerli bilim insanlarına şükranlarımı arz ederim. Yaptıkları çalışmalar ile eserin bu duruma gelmesini sağlayan ve bu amaçla maddi ve manevi hiçbir fedakârlıktan kaçınmayan değerli on bir araştırmacı arkadaşımın yaptığı fedakârlık her türlü takdirin üstündedir. Bu sebeple kendilerine burada şükran ve minnet duygularımı ifade ediyorum. Ayrıca bazı kaynakların temininde katkılarından dolayı Adıyaman Valiliğine, Belediye Başkanlığına ve İl Özel İdaresine teşekkür ederim. Bu eserin Adıyamanın tarihi ve kültürel yapısının ortaya konulmasında mütevazı bir katkı sağlayacağı temenni ediyorum. Dedi.
Doğan konuşmasının devamında şunları söyledi; Adıyaman ve çevresi Asya ve Ortadoğuyu Anadolu üzerinden Avrupaya bağlayan önemli bir geçiş güzergâhı üzerindedir. Bu stratejik öneminden dolayı bölge tarihi süreç içerisinde çeşitli devletlerin hâkimiyet mücadelesine sahne olmuştur. Bugünde bölge enerji, su kaynakları, tarım, kültür ve inanç turizmi açısından önemli bir konuma gelmiştir.
Birçok alanda önemli bir konuma sahip olan Adıyaman ve çevresinin tarihte kayda değer bir rol oynadığı da gerçektir. Nitekim tarihsel süreçte Adıyaman ve çevresinin dil, kültür ve tarihi hakkında kaleme alınan çalışmalar yukarıda ifade edilen beyanları desteklemektedir. Adıyaman gibi Anadolunun bir köşesinde, hemen hiçbir araştırma altyapısı bulunmayan arşiv kaynakları ile kütüphanedeki eserlere uzak bir yerde araştırma yapmak son derece sıkıntılı ve meşakkatlidir. Ankara ve İstanbul gibi yerlerde istenilen bir kaynağa ulaşmak çok kolay ve maddi olarak da araştırmacılara çok fazla bir külfet yüklememektedir. İçinde Adıyaman ile ilgili bilgi olduğu düşünülen bilgi veya kaynağa ulaşmak ve onu temin etmenin ne denli güç olduğu ancak araştırmacılar tarafından idrak edilebilir. Bu eserde yer alan makalelerin yazar ve içerikleri hakkındaki özetler aşağıda olduğu gibidir:
Adıyaman Tarihi ve Kültürü Üzerine isimli eserin birinci makalesi Osmanlı İmparatorluğu ile Cumhuriyet Döneminde Adıyamanın İdari Taksimatı başlıklı çalışmadır. Hasan Çağrı Şaşmaz-Musa Şaşmaz tarafından kaleme alınan bu çalışmada bugünkü Adıyaman ve çevresinin, Osmanlı Devleti ile Cumhuriyet döneminde Malatya sancağı başlığı altındaki idari taksimatı ile Adıyaman İlçesinin 1954 yılında il haline getirilmesi hakkındaki tüm ayrıntıları ihtiva etmektedir. Yaklaşık 1500li yıllardan başlayarak günümüze kadar bugünkü Adıyaman ve bağlı ilçelerinin idari bağlılık anlamında yaşadığı tüm süreç ulaşılan Osmanlı, İngiliz ve Cumhuriyet dönemi kaynakları ile ortaya konmuştur. Malatya ve Adıyaman ile ilgili idari taksimat verilirken günümüzde Adıyaman İline bağlı olan ilçelerin Malatya idaresi altında ilçe olmaları ile yine Adıyaman İlinin kurulması sonrasında ilçe yapılan birimlerin nasıl ilçe olduğu ile ilgili ayrıntılar da ortaya konmuştur.
Eserin ikinci makalesi Cumhuriyetin İlk Yıllarında (1925-1928) Hısn-ı Mansur (Adıyaman), Kahta ve Besni Kazalarının Sosyal ve İktisadi Yapısı başlıklı çalışmadır. Hamdi Doğan tarafından kaleme alınan bu çalışmada Hısn-ı Mansur, Kahta ve Besni kazalarının 1925 ile 1928 yılları arasında iktisadi, demografi, eğitim, sağlık, bayındırlık, adli, tarım, hayvancılık ve bürokratik yapısındaki gelişme ve değişimler incelenerek değerlendirilmiştir.
Eserin üçüncü makalesi Adıyaman ağzında kullanılan Karaçı kelimesi üzerine başlıklı çalışmadır. Sadi H. Nakiboğlu tarafından kaleme alınan bu çalışmada Karaçı kelimesinin, Adıyaman, Urfa, Diyarbakır, Amasya, Erciş-Van ağızlarında Karaçı, Karaçi, Garaçi şekillerinde kullanıldığını; Karaçı kelimesinin, Eski Türkçeden günümüze kullanıla geldiğini; Kelimenin eskiden kullanıldığı sahanın daha geniş, anlam bakımından ise daha zengin olduğunu; günümüzde Kelimenin, artık kullanıldığı saha ve anlam bakımından daraldığını; Diğer bir ifadeyle Karaçı kelimesinin Adıyaman Ağzından başka hangi Türkiye Türkçesi ağızlarında yer aldığını ve anlamlarını tespit etmiş, kelime hakkında genel bir bilgi vererek tarihi seyri ve anlamları üzerinde durmuştur. Daha sonra kelimeyi, kullanıldığı anlam, (semantik) ve etimolojik (köken) bakımından inceleyerek bu kelimenin Türkçe bir kelime olduğunu ortaya koymuştur.
Adıyaman Tarihi ve Kültürü Üzerine isimli eserin dördüncü makalesi Seyyahların Gözüyle Adıyaman ve Çevresi başlıklı çalışmadır. Gülin Erdem Öztürk tarafından kaleme alınan bu çalışmada Adıyaman ve çevresine seyahatte bulunan ve eserlerinde bu seyahat izlenimlerinin anlatan Katip Çelebi, Helmuth Von Moltke, W. Francıs Aınsworth, Karl Humman,Vital Cuinet ve Evliya Çelebi gibi yerli ve yabancı seyyahların gözlemleri incelenmiştir. Seyyahlar ziyaret ettikleri şehirlerin fizikî yapısı, toplum yapısı, gelenek-görenek, iktisadî hayat vb. hususlar da önemli bilgiler vermektedir. Seyyahlar şehirler ile ilgili bilgileri verirken daha önce yazılan eserlerden istifade etmişlerdir. Bunun dışında doğrudan doğruya kendi gözlemlerine ait değerlendirmeler yapmışlardır. Özellikle bu değerlendirmeler çok önemli olup çalışmayı özgün kılmaktadır.
Eserin beşinci makalesi Adıyaman El Sanatları başlıklı çalışmadır. Sibel Yıldız tarafından kaleme alınan bu çalışmada Adıyaman’da el sanatları uygulamaları olarak günümüzde; halı, kilim, cicim, zili, keçecilik, tülü, oya, dantel, sepet örücülüğü, ağaç oymacılığı, yemenicilik, bakırcılık ve son yıllarda turistik amaçlı nemrut heykelcikleri (mermer tozu ve silikon karışımının, kauçuk veya poliüretan kalıplarca şekillendirilmesiyle yapılmakta) ile Adıyaman yöresine ait birçok dokuma ve süsleme unsurlarının olduğunu belirterek bunların Adıyaman kültür tarihi açısından önemini değerlendirmiştir.
Eserin altıncı makalesi Malatya Gazetesine Göre Hısn-ı Mansur, Besni ve Kâhta Kazaları (1923-1928) başlıklı çalışmadır. Kemal Deniz tarafından kaleme alınan bu çalışmada Malatyaya bağlı kaza merkezleri olan Hısn-ı Mansur, Kâhta ve Besni ilçeleri hakkındaMalatya gazetesinde yer alan haberler incelenmiştir. Bu haberlerden istifade edilerek Hısn-ı Mansur, Kâhta ve Besni kazalarının (1923-1928) yılları arası araştırılmıştır. Böylece bu kaza merkezlerinin cumhuriyetin ilk yıllarındaki durumları tespit edilmiştir.
Eserin yedinci makalesi Atatürk Barajının Kurulmasının Adıyaman İli İdari Taksimatı Üzerindeki Etkisi başlıklı çalışmadır. Musa Şaşmaz-Gönül Bardakçı tarafından kaleme alınan bu çalışmada Avrupa ve Türkiyenin en büyük barajı olan Atatürk Barajının 1983 yılında inşa edilmeye başlanması ve daha sonra su toplanmasıyla su kotu altında kalan Samsat İlçe Merkezinin yerinin değiştirilmesi, 1988 yılında ilk etapta 432 metre su kotu altında kalan köy ve mezraların tüzel kişiliğinin sonlandırılması veya su altında kalmayan daha yüksek yerler taşınması, 1991 yılında da yağışların artması ve barajdaki su kotunun 500 metrenin üstüne çıkması ile daha önce su altında kalmayan birçok köy ve mezra da su altında kalmış olup bunların tüzel kişiliği de sonlandırılmıştır. Bu çerçevede Adıyaman İli idari taksimatında özellikle köy ve mezraların tüzel kişiliğinin sonlandırılması veya başka bir mahalle nakledilmesi hakkındaki ayrıntılar ortaya konmuştur.
Eserin sekizinci makalesi İsimler ve Mekanlar: Adıyaman başlıklı çalışmadır. Bülent Kara tarafından kaleme alınan bu çalışmada yerel iktidar olan ve birbirini takip ederek seçimleri kazanmış üç ayrı siyasal partinin, Adıyaman ölçeğinde yer isimlerinin siyasal yapılara göre nasıl değiştiğini kıyaslayarak incelemiştir. Farklı siyasi partilere mensup kent yöneticilerinin siyasal görüşleri doğrultusunda değiştirilen mekân isimleri arasındaki paralellikler ve varsa farklılıkların olup olmadığı tespit edilmiştir.
Eserin dokuzuncu makalesi Adıyaman İli Sosyo-Ekonomik Yapısı üzerine bir inceleme başlıklı çalışmadır. Aslıhan Nakiboğlu tarafından kaleme alınan bu çalışmada Adıyamanın iktisadi yapısı incelenmiştir. Şehrin gelişmesinde önemli rol oynayan, iktisadi yapılar açıklanarak bu yapıların ilin sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyini nasıl etkilediği ortaya konulmuştur. Adıyaman ilinin ekonomik olarak daha iyi seviyeye gelebilmesinin sanayi sektörünün geliştirilmesine bağlı olduğu vurgulanmıştır. Bunun içinde Adıyamanın yatırım teşvikleriyle desteklenmesi üzerinde durulmuştur.
Eserin onuncu makalesi Adıyaman Basınına Göre Adıyamanın Siyasi, Ekonomik ve Sosyal Yapısı (1954-1968) başlıklı çalışmadır. Hüseyin Kozludere tarafından kaleme alınan bu çalışmada Adıyamanda 1954 ile 1968 yılları arasında yayınlanan Yeşil Adıyaman ve Demokrat Adıyaman Gazeteleri incelenmiştir. Bu gazeteler esas alınarak Adıyaman ve çevresinin siyasi, sosyal ve ekonomik durumu anlatılmıştır.
Adıyaman Tarihi ve Kültürü Üzerine isimli eserin onbirinci makalesi İlçe Olma Taleplerinin Reddedilmesi: Adıyaman İli Örneği başlıklı çalışmadır. Gönül Bardakçı-Musa Şaşmaz tarafından kaleme alınan bu çalışmada Adıyaman idari taksimatı üzerinde durulmuştur. Adıyaman İlinin 1954 yılında kurulması sonrasında diğer illerde olduğu gibi bu ilde de birçok ilçe kurulmuştur. Türkiye genelinde ilçe kurulmalarına 1970li yıllarda ara verilmiş ve bu durum 1987 yılına kadar devam etmişti. Bu yıldan sonra ilçe olma teklifleri İçişleri Bakanlığı tarafından değerlendirilmeye alınarak kanun olması için Bakanlar Kuruluna ve daha sonra da TBMMye sevk edilmiştir. 1987 yılı sonrasında Adıyaman İline bağlı olarak kurulan ilçeler Sincik ve Tut İlçeleridir. Adıyaman İlinden ilçe olmaları teklif edilip de ilçe olamayan yerler de vardır. Bunlar Narince, Akıncılar, Çakırhöyük, Suvarlı, Belören, Güzelsu, Güngörmüş, Kömür, Aksu ve Koyulu isimli bucak, köy, hatta mezralar ilçe olmak için başvurmuşlardır. Bunların ilçe olması için hazırlanan dosyalar ile bu konuda yaşanan süreç tüm ayrıntılarıyla birlikte Adıyaman İl İdare Kurulu Arşivinde bulunan kaynaklara göre ortaya konmuştur. Ayrıca Kitabın kapak resminin tasarlayan Adıyamanlı ünlü uluslar arası ressam Remzi Taşkırana da ayrıca teşekkür ederim.
Kitabın editörü Niğde Üniversitesi Öğretim Üyesi Hamdi Doğan ile birlikte kitap tanıtım toplantısına katılan Malatya Gazeteciler Cemiyeti Başkan vekili Kemal Denizde kitabın çok başarılı bir çalışma olduğunu Adıyamanın Malatya, Malatyanın da Adıyaman olduğunu belirterek yeni nesil gençlerin kendi kültür ve tarihlerini araştırmaları gerektiğini söyledi.