Kaynağını yaşanan hayattan, çatışmalardan alan ve Avrupa referanslı olan Batı tiyatrosuna bakıldığında karşımıza eski çağlar çıkmaktadır. Özü taklide dayanan bu seyirlik sanatın Tanzimat’a gelene kadar Türk coğrafyasındaki uygulama alanı geleneksel oyunlardır. Batılı anlamda tiyatro ile Tanzimat döneminde tanışan edebiyatımız, bu evrede daha çok Batılılaşma penceresinden bakmış, metinler toplumun değişip dönüşmesinde önemli ve etkili bir rol üstlenmiştir. Bu dönem ortaya çıkan oyunlar daha çok komedyalar, manzum dramlar, romantik dramlar, melodramlar, duygusal dramlar ve müzikli oyunlar şeklinde gruplandırılabilir. Bunlardan romantik dram türünde, Hint ve İngiliz sömürüsü meselesine değinerek dikkatleri üzerine çeken Abdülhak Hâmid Tarhan, Duhter-i Hindû’yu yazar. Ondan birkaç yıl sonra K. imzasıyla yayınlanan Keşf-i Esrar da İngiliz sömürgesindeki Hintlileri bir aşk üçgeni bağlamında anlatır. Zayıf kurgusuna rağmen meseleye eleştirel bir bakış açısı ile yaklaşan eser, daha çok İngilizleri olumsuzlayan Hintlilerin yanında duran tutumu ile dikkati çeker. Bir yandan Hâmid’in eseriyle gerek konu gerek bakış açısı yönüyle benzerlikler gösteren Keşf-i Esrâr, bir yandan da Hugo’nun Cromwell’ini anıştırır. Yazarın Hint gelenek, görenek, yaşayış ve inançlarını-daha çok Hıristiyan etkisiyle değişime uğramış neo-Hinduizm doğrultusunda- dikkate alarak yazdığı eserde, Hâmid ve Hugo’dan esinlendiği de göz ardı edilmemelidir. Çalışmamızda öncelikle transkiribe ettiğimiz Keşf-i Esrâr’ın çözümlemesi sunulmakla birlikte, eserin Hâmid ve Hugo göndermeleri ile Tanzimat tiyatrosundaki yeri tespite çalışılmıştır.
Tanzimat tiyatrosu, K., Keşf-i Esrâr, İngiliz sömürüsü, Hindistan