Washington yeni İran yaptırımlarıyla meşgulken, Tahran, ABD yaptırımlarını da baypas etmesine olanak sağlayacak bir demiryolu projesiyle Irak’taki etkinliğini artırıyor.
İran Devlet Demiryolları’nın (RAI) 12 Kasım’da açıkladığı demiryolu projesinin ilk ayağı İran’ın Şelemçe sınır kapısı ile Irak’ın güneydoğusundaki Basra limanını birbirine bağlayacak. RAI’nin altyapı ve teknik işlerden sorumlu Genel Müdür Yardımcısı Maziyar Yezdani, projenin Şelemçe-Basra ayağının sadece 33 kilometrelik yeni bir hat gerektirdiğini ve hattın 52 bin dolara mâl edilebileceğini açıkladı. Projenin bir sonraki ayağı ise Irak’tan Suriye’nin Lazkiye limanına uzanacak.
Yıllardır konuşulmasına rağmen hayata geçirilemeyen proje, hem Batı’nın İran’a uyguladığı yaptırımları baypas etmek hem de ekonomik iş birliğini güçlendirmek için Tahran ve Şam yönetimleri tarafından ağustos ayında yeniden gündeme alındı.
Demiryolu hattının Suriye’nin yeniden imarı için imzalanan anlaşma kapsamında inşa edileceğini belirten İranlı yetkililer, projenin Tahran’a ekonomik ve ticari ayrıcalıklar sağlayarak ulaşım sektörüne katkıda bulunacağına dikkat çekiyorlar. Ayrıca projenin İran, Irak ve Suriye arasında inanç turizmini artıracağı da bildiriliyor.
Suriye’deki muhalif gruplar ise demiryolunun, Tahran’ın Suriye üzerindeki etkinliğini güçlendireceği, ayrıca Irak ve Suriye’deki varlığını sürdürebilmesi için İran’a lojistik destek sağlayacağı gerekçesiyle projeye karşı çıkıyorlar.
İran Yol ve Şehircilik Bakan Yardımcısı Emir Emini 9 Ağustos’ta bu iddialara karşı projenin meşruiyetini savunurken demiryoluna Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Forumu’ndan (APEC) bile destek geldiğini söylemişti.
İran’ın projeye bu kadar eğilmesinin sebeplerinden biri de Suriye kıyılarında yeni limanlar inşa etme planı. Ancak İsrail bunun, İran’ın Suriye’ye silah taşımasını kolaylaştıracağını düşünüyor.
Irak’a gelince, ülkenin ilk gelişmiş tren hattı 1967’de Bağdat ile Basra arasında inşa edildi. Ülkedeki demiryolu ağı ABD’nin 2003’teki işgali sırasında tahrip olsa da yeniden imar edildi.
Irak Ulaştırma Bakanlığı Sözcüsü Emir El Cebiri Al-Monitor’a projeye ilişkin şu bilgileri verdi: “Irak sınır ötesi taşımacılığı geliştirmeye yönelik her türlü proje ile ilgileniyor, hem ekonomik kalkınma hem de vatandaşların dolaşımını kolaylaştırmak için. (...) İran, Suriye ve Irak’ı birbirine bağlayacak bu hat da Irak’ın Akdeniz ve İran limanlarına açılmasını sağlayacak.”
Suriye’nin projeye ilişkin istekliliğini ise Ulaştırma Bakanı Ali Hamud nisan ayında, Suriye-Irak arasındaki demiryolunun yeniden faaliyete geçirilmesinin İran’la iş birliğini güçlendirmek için elzem olduğunu söyleyerek ifade etmişti.
Al-Monitor’un konuya ilişkin sorularını e-postayla yanıtlayan Suriye Ulaştırma Bakanlığı yetkilileri de şu bilgileri verdi: “Demiryolu hattı ülkenin savaşta yıkılan alt yapısının yeniden imarı için başlatılan programın bir unsuru. Savaş yüzünden Suriye’nin takribi 1800 kilometrelik demiryolu ağının büyük bölümü, bilhassa da komşu ülkelere uzanan hatlar kullanılmaz halde. (...) Hattın Suriye topraklarındaki ayağı 33 kilometre olacak, geri kalan bölümü ise Irak tarafında inşa edilecek. Irak’ın merkezine uzanarak Bağdat’ı Kerbela’ya, Kerbela’yı da Suriye topraklarına bağlayacak. Bu, hem vatandaşların hem de malların İran, Irak ve Suriye arasında dolaşımını kolaylaştıracak.”
Demiryolu projesinin “İran’ın Akdeniz’deki etkinliğini güçlendirmek” amacıyla yapıldığı iddialarını reddeden bakanlık yetkilileri şu ifadeleri kullandı: “Bu Orta Asya’daki demiryolu ağlarını da kapsayan, Çin ile Rusya’dan gelen demiryolları hatlarını birleştirecek büyük bir proje.” E-postada yeni İpek Yolu olarak bilinen Çin’in Tek Kuşak Tek Yol projesinde Suriye’nin oynadığı rol de vurgulandı.
Irak Devlet Demiryolları Sözcüsü Abdulsettar Muhsin Al-Monitor’a şu bilgileri verdi: “Üç ülkeyi birbirine bağlayacak demiryolu projesi Ulaştırma Bakanlığı’nın stratejilerinden biriydi. Ancak Irak’taki siyasi koşullar nedeniyle gecikti. İslam Devleti tarafından tahrip edilen demiryolu hatları bakanlık tarafından onarıldı. Kuzeyde Tikrit, Musul ve Felluce’den ülkenin güneyine, oradan da Suriye’ye uzanan bir hat daha var.”
Irak Demiryolları’nın açıklamasına göre Şelemçe-Basra hattı Musayyib-Kerbela hattını da kapsayan bölgesel demiryolu ağının bir ayağı olarak inşa edilecek. Proje kapsamında Irak’ı, İran’ın yanı sıra Suriye, Ürdün ve Kuveyt üzerinden Basra Körfezi’ne bağlayacak başka hatların da inşa edilmesi planlanıyor.
Irak Özel Bankalar Birliği danışmanlarından ekonomist Selam Smeasim, ABD’nin nükleer anlaşmadan çekilmesi ve İran’da yaşanan devalüasyonun ardından projenin siyasi boyutunun ön plana çıktığına işaret etti. ABD’nin İran yaptırımlarının demiryolunun ekonomik getirisini azaltacağını belirten Smeasim projenin asıl olarak Suriye’ye ekonomik ve ticari bir açılım sağlayacağını ve inanç turizmine katkıda bulunacağını vurguladı. Smeasim “Üç ülke de kutsal dini mekanlara, Şii türbelerine ev sahipliği yapıyor.” dedi.
Ticari ilişkileri savaşlar ve silahlı gruplar yüzünden bozulan bu üç ülkeyi birbirine bağlayacak yeni demiryolu projesi hem kazançlı hem de verimli olacak --elbette önüne siyasi engeller çıkmazsa. Bu engellerin, İran’ı Akdeniz kıyılarına yaklaşan bir tehlike olarak gören İsrail ya da Şam ve Tahran’ın Suriye’nin savunma altyapısını güçlendirme anlaşmasına karşı çıkan ABD ve müttefikleri gibi üçüncü ülkelerden gelmesi muhtemel.
Makaleyi okumaya devam etmek için Al-Monitor’a abone olun
- Güncellenmiş ve ödüllü Lobicilik Yazı Dizisi
- Arşivlenmiş makaleler
- Özel etkinlikler
- Geçtiğimiz Haftaya Bakış e-postanıza gelsin
- Haftalık lobicilik bülteni