Gerçekçi politikalar için…
ASÜD, süt ve süt ürünleri sektöründe sağlam politikalar için reel verilere ihtiyaç olduğundan hareketle sektörün ilk envanterini yayımladı.
Ambalajlı Süt ve Süt Ürünleri Sanayicileri Derneği (ASÜD), sektörde uzun vadeli politikalar oluşturabilmek için reel ve güncel verilere ihtiyaç olduğundan hareketle Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu’nu yayımladı. Rapor, süt ve süt ürünleri sektörünün dünyada ve ülkemizde geldiği seviyeyi gösteren ilk çalışma niteliğini taşıyor. Ancak son günlerde gündemi, süt ile ilgili tarafların süt fiyatlarıyla ilgili yaptıkları açıklamalar oluşturuyor. Üretici fiyatın düşük olduğundan, sanayici ise yüksek olduğundan yakınıyor. Tartışmalar o hale geldi ki kamuoyunda “fiyat sorunu halledilince, süt sektörünün bütün sorunları çözülecek” kanısı oluştu. Ama ortada bir gerçek var ki 2010 yılı başındaki çiğ süt ihalesinde gerçekleşen ve son 30 yılın en yüksek rakamı olan fiyat, ne üreticiye ne de sanayiciye çözüm getirmedi. Bu da açıkça gösteriyor ki, hemen her yıl tartışılan fiyat konusu, aslında süt sektöründeki asıl sorun değil! Sorun çok daha başka yerlerde…
Nisan ayı başında Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nda tarafların katılımıyla gerçekleşen toplantı sonrasında bir açıklama yayımlayan ASÜD Başkanı Harun Çallı da bu gerçeğe işaret ediyor: “Her yıl yaşanan bu duruma köklü çözüm, uzun vadeli yapısal politikalar ile çözülebilir” diyor. Çallı, Türkiye’de üretilen toplam 12 milyon ton sütün sadece 5.5 milyon tonu kayıt altına alınabilirken ve bu kayıtlı sütün de sadece 3.3 milyon tonunu sanayici işlerken, “Hangi mantıkla sanayicimiz süt sektöründeki tüm sorunların odağına yerleştirilebilir?” sorusunu soruyor. “Toplam üretimin sadece %27’sini sanayicimiz işliyor. Hal böyleyken ortaya konan bu yaklaşım, kayıt dışının ve istikrasızlığın faturasını sanayice kesmek demektir.” diyor. ASÜD olarak, süt üreticisinin de menfaatlerini gerçekleştirmesini sağlayacak politikalar üzerinde çalıştıklarını belirtiyor.
Aslında ASÜD kurulduğundan beri çiğ sütün kalitesi, ihracatın önündeki engeller, süt arz-talep dönem ve fiyatlardaki sıkıntılar ile kayıt dışı gibi birçok soruna her fırsatta işaret ediyor. Çözüm için önerisi ise uzun vadeli politikalar üretilmesi. Bu noktada günlük tartışmaların dışına çıkan ASÜD, uzun vadeli politikalar oluşturabilmek için reel ve güncel verilere ihtiyaç olduğundan hareketle Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu’nu yayımladı.
Lokomotif sektör
Yayımlanan rapora göre gıda ve içecek sanayinde faaliyet gösteren işletmelerin %14,7’si süt ve süt ürünleri sektöründe faaliyet gösteriyor. Bu oranla sektör, hem gıda sanayinin hem de hayvancılığın önemli itici gücü olmaya devam ediyor. Ancak rapor başka önemli bir konuyu da bize hatırlatıyor. AB ile yürütmekte olduğumuz tam üyelik müzakerelerinde tarım en önemli başlıklardan birini oluşturuyor; tabii tarımın en önemli unsuru olarak da süt üretim sektörü. Ancak süt sektöründe var olan inanılmaz kayıt dışı ve güvenilir olmayan istatistikler nedeniyle ülkemiz, gerçek üretiminin çok altında bir süt üretim kotası ile karşı karşıya kalabilir. Raporda buna dikkat çekilerek, “Ancak bundan daha da önemlisi Türkiye AB’ye üye olsa da olmasa da uluslararası rekabet gücünü arttırabilmek için sektörde kalite ve verime dönük yapısal bir dönüşüm zorunludur” değerlendirmesi yapılıyor.
Çallı, hazırladıkları raporun, ileriye dönük çalışmalarda hem karar alıcılara hem de diğer paydaşlara katkı sağlayacağını açıkladı. Raporun 11 Mart’ta İstanbul’da gerçekleşen lansmanında yaptığı açıklamada, üretimden tüketime kadar her aşamasının öngörülebilir olduğu bir süt piyasasında, başta fiyat olmak üzere istikrarsızlığa yol açacak tüm olumsuz etkenlerin sorun olmaktan çıkacağını belirtti. Son iki yıldır dünya sütçülük sektörünün alışık olmadığı bir deneyimden geçtiğini kaydeden Çallı: “Küresel ölçekte sütçülük sektöründe var olan sorunlar, ancak gerçekçi bir talep artışıyla çözülebilir” dedi.
Kırsal kalkınmayı gerçekleştirmek amacıyla “İhracat yapabilir bir Türkiye” hedefiyle yola çıktıklarını kaydeden Çallı: “72 üyemiz ve 2,5 milyon ton süt işleme kapasitemizle sektörün en yetkin kuruluşu olarak bunu başarabilecek birikime sahibiz” dedi. Bunun gereği olarak AB nezdinde gerekli lobi çalışmalarını başlatan dernek, çalışmalarını iki ana mecrada sürdürüyor. Bunlardan birini Uluslararası Sütçülük Federasyonu (IDF) faaliyetlerine etkin katılım, diğerini ise Arcadia isimli lobi şirketiyle birlikte daha profesyonel bir kanaldan yürüttükleri çalışmalar oluşturuyor. Çallı, uluslararası arenada başlatmış oldukları bu zorlu sürecin, daha kısa sürede sonuca ulaştırılmasının paydaşlarının iş birliği ve desteği ile mümkün olacağına dikkat çekiyor.
2009 yılı rakamlarına göre dünya toplam süt üretimi 695 milyon ton, 12,2 milyon tonluk üretimle Türkiye dünya sıralamasında 15. sırada. Bu üretim miktarıyla aynı zamanda IDF’e üye ülkeler arasında da 9. sırada. Ancak ölçek ekonomisine dayanmayan hayvansal üretim ve üretim-tüketim zincirindeki kayıt dışılık süt piyasasında istikrarsızlığı besleyen önemli faktörlerin başında geliyor.
Hedef, süt üreticisinin refahı
Yılın ilk günleriyle birlikte sütte yaşanan fiyat artışları konusuna da değinen Çallı, yaşanan süreci ve çözüm önerilerini şöyle özetledi: “Süt fiyatlarının 2010 yılına yükselişle girdiği hepinizin malumudur. Çiğ süt üretici fiyatları Eylül 2009 ayı itibarıyla 63 kuruş iken, 25 Aralık 2009’da 85 kuruşa yükselmiştir. Bu artış %35 gibi yüksek bir orana denk gelmektedir. Çiğ süt üretimi ve arzının minimuma indiği bu dönemde, ilk etapta arz-talep makasına bağlı gibi görünen bu artışın normal olduğu düşünülebilir. Keza “mevsimsel dalgalanmalar sübvanse edilmesine rağmen” AB-27 ortalamasına bakıldığında da, Ağustos-Aralık 2009 döneminde çiğ süt üretici fiyatlarının çiftlikten çıkışının %37,5 oranında arttığı görülecektir.
Ancak, bizden farklı olarak Avrupalı süt üreticilerine, fiyat protestosu sonucu, yaklaşık 300 milyon avro devlet desteği sağlandığı düşünülürse, Avrupalı üretici ve sanayici açısından sorun ortadan kalkmıştır. Oysa ki; Türk sanayicinin kullandığı ham maddenin fiyatı 4 ay içinde %35, 1,5 yıl içinde ise %65 artmıştır. Soruyorum sizlere; “Böyle bir ortamda sanayici nasıl gelecek planlaması yapabilir ve nasıl ayakta kalabilir?” Soruna bir de çiftçilerimiz açısından bakalım: Fiyatların yükselişe geçtiği dönemler çiğ süt üreticisinin kazanç hanesine yazılıyorsa da arzın arttığı, talebin azaldığı dönemlerde yaşanan keskin düşüşler karşısında çiftçimiz zarara uğramaktadır. Bu durumda hayvan varlığımızın ve buna bağlı olarak süt üretiminin düşüşü kaçınılmaz olmaktadır. Çözümün; sanayici cephesinde, bölgesel farklılıkların ve işletme büyüklüklerinin, üretici cephesinde de üremeye ilişkin dönemsel farklılıkların gözetildiği bir maliyet hesaplamasından ve daha da önemlisi, üretimde ve tüketimde kayıt dışının önlenmesinden geçtiği çok açıktır.
Ayrıca yem, hayvan, bina, mazot, elektrik gibi maliyet unsurlarının ve zootekni uygulamalarının yeniden masaya yatırılarak değerlendirilmesi, böylece spekülasyonların önlenmesi bir zorunluluktur. Bu da ancak bilimsel temelli yaklaşımlarla mümkündür. Bu anlamda süt üreticisinin refahı, sanayici olarak bizlerin de en büyük hedefidir. Bu hedefe ulaşmak için fiyat, kalite ve refah kavramlarının tüm paydaşlarca anlamlı ve istikrarlı bir içeriğe kavuşturulması gerekmektedir”.
Fiyatlar istikrarsız
Gerçekten de dünya ve özellikle AB süt piyasalarında, kısa bir süre öncesine kadar karmaşık bir görüntü vardı. 2007 yılında tarihi düzeyine fırlayan dünya süt fiyatları, 2009’un ortalarına doğru aynı dönemin en düşük düzeyine indi. Sonuç olarak dünyada yaşanan bu kaos; dünya sütçülüğünün nabzını belirleyen IDF’nin, İstikrarsızlığın Karanlık Yüzü adını verdiği 2009’un son raporuna da yansıdı. Tüm dünyada gerek süt üreticileri gerekse süt sanayicileri istikrarlı bir fiyat oluşumunu arzuluyorlar. Ancak sektörde 2007’deki memnuniyetin (2009’u yüksek fiyatlarla kapatsa da) yerini, 2010 ile birlikte umutsuzluğa bıraktığı gözleniyor.
Kayıt dışı
Son yıllardaki fiyat tartışmaları bir yana dünya süt üretiminin de 2009 yılında son 10 yılın en düşük seviyesinde artış göstermesi bekleniyor. 1998-2008 yılları arasında ortalama her yıl %2,3 olarak gerçekleşen süt üretimi artış oranının, 2009 yılında %0,8’de kalacağı tahmin ediliyor. 6,2 milyon tonluk bir artışa karşılık gelen bu oranla birlikte dünya süt üretiminin toplamda 695 milyon tona ulaşması bekleniyor.
Türkiye’de ise son yıllarda süt hayvancılığı ve süt sanayinde önemli adımlar atıldı. Bu adımların sonucu olarak, geçtiğimiz yıl süt üretimimiz tahmini 12,2 milyon tona ulaştı. Bu üretim Türkiye’yi dünya sıralamasında 15. sıraya taşıyor. Ancak bu önemli başarıyı gölgeleyen bir şey var: Kayıt dışı. Üretimin yarıdan fazlası kayıt altına alınamadığı gibi, sağlıksız bir şekilde tüketicinin sofrasına ulaşıyor. Üstelik bu kayıt dışılık son aylarda sıkça konuşulan süt fiyatlarındaki istikrarsızlığı besleyen en önemli faktörlerin başında geliyor.
Tabii ki bu bahsettiklerimiz fotoğrafın tamamı değil! Fotoğrafın tamamı, ASÜD tarafından yayımlanan “Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu”nda görülüyor. Rapor, dünya ve Türkiye süt sektörünü en güncel rakamlarla ortaya koyuyor.