Kısa süre içerisinde Fransa’nın tarihsel ve güncel iki ayrı ama ilişkilendirilebilecek meselesi, sırayla gündem oluşturdu. İlki, diğerine göre daha dar çevreler içerisinde ve polemik yürütülebilecek bir konu olarak Jakobenlik, ikincisi ise daha çok geniş bir çapta yankı bulup dünya gündemine damgasını vuran, ancak Fransa’da sınıflar mücadelesinin hem sermaye-sermaye hem de emek-sermaye ilişkilerinden kaynaklanan krizlerinin bir süredir yaratmakta olduğu sonuçlardan bir tanesi olan modern zamanlara ait ‘renkli’ petrol fiyatları ve vergi protestosu eylemi olan Sarı Yelekliler.
İlk konu olarak Jakobenizm, devrimci-demokrat çevreler içerisindeki tüm ifade edilme biçimleriyle, devrimciliğin kavranış ve uygulanış farklılıklarına bağlı olan ve kullananın, aslında kendisini yansıttığı anlamlara sahip.
Kavrayışın kaygan olduğu böylesi durumlarda, etimoloji veya siyasal kavramların ortaya çıkış süreçlerinin incelenişi, hem aydınlatıcı bir fener hem savrulmayı engelleyen bir çapa olabiliyor.
Bir bilincin, ne kadar yaşayan akla dayandığını ya da onun ebedi hasmı olan ve ölü emekle beslenen anakronik akıl olduğunu, siyasal kavramları kullanma pratiğimiz muhteşem olarak gösterir. Kişilerin kavramları kullanma ve onları kodlama yani belirli bir anlamı ifade edecek şekilde doldurma tarzları, o kişilerin siyasal amaçlarını da ortaya koyar.
Fransız Devrimi ve Jakobenler
Öncelikle belirtmek gerekir ki Fransız Devrimi esnasında Jakobenizm ve Jakobenlik, henüz farklı kavramlara dönüşmemiş ve tarihsel ayrışmalarını yaşamamışlardı.
1789 öncesinde krallık, kendi iktisadi modelinin köhneliğine dayanan sorunlara ve zirai bereketsizliğe ek olarak, İngiliz imparatorluğunu yoracak bir cephe olarak baktığı Amerikan Bağımsızlık Savaşı’na verdiği destek sonucunda derin bir mali buhrana saplanmıştı. Ancak tüm bunlardan daha tehlikeli olan şey, burjuvazinin artık önü alınamaz gelişiydi.
Kral 16. Louis, içinde bulunduğu bu yönetmeme krizini aşabilmek için toplamak zorunda kaldığı Etats Generaux’nun, kendisinin yanı sıra temsilcisi olduğu sınıfın ölüm fermanının yazılacağı yeni yürütme adresi olduğunu kuşkusuz bilmiyordu.
Henüz o vakitlerde Jakobenler, bir toplum sözleşmesi hedefini doğru kadroların bilinçlerine yerleştirmeyi başarmış Fransız düşünsel aydınlanmasının sınanmak üzere olan öğrencileriydi. Yaklaşmakta olan fırtınaya yön verecek, iktidarı ele geçirme kavgasının odağında yer alarak anın devrimci taleplerinin uygulanmasına öncülük edecek ve devrimin gidebildiği kadar ileri gitmesi konusunda belirleyici rollerden birisini oynayacak olan Jakobenlerin adı, kadrolarının buluşma ve toplantı tertipleme mekanı olan Rué St. Jacob’daki kiliseden geliyordu ve resmi ismi “Anayasa Dostları Derneği” olan bu siyasi kulübün öteki popüler isimle anılmasının ardında, Fransız siyasal tarihinin muhteşem adlandırma yeteneği yatıyordu.
1789’un yaz sıcağında toplanan Etats Generaux’da Jakobenler, burjuvazinin artık bir bileşeni olmaktan fazlasını istediği Tiers Etat’nın en devrimci taleplerinin takipçisiydi.
1792’de Fransız Devrimi, artık nabzı savaşlarda atan bir fırtınanın kontrol edilemezliğine yürürken Jakobenler bu süreçte başarısız politika biçimlerinin başarısızlıklarını fırsata çevirerek kralın celladı ve monarşinin/feodalizmin kararlı mezar kazıcısına dönüşmüştü. İçlerindeki meşruti monarşistler ve acemiler; cumhuriyetin ilanı, anayasa ve savaşın Avrupa’ya taşınması konularından ötürü ayrıldıkları için Jakobenler Kulübü, politik çizgilerinin birliğini geliştirmişti. Artık konvansiyonun devrimci talepler için çalışmasının zorlayıcısı ve devrimin anında gericileşen unsurlarının tasfiyecisiydi. Orijinal Paris Komünü ile Sans-Culottes’ların silahlarının gölgesi altında iktidarın paramparça olduğu başkent, devrimin radikal ve devrimci taleplerinin odağıydı ve merkezde Jakobenler de yer alıyordu. Asalak sınıfların talepleriyle boğulmak istenen konvansiyon anca bu bileşimin zor tehdidi ile kurtarılabildi. Narh Kanunu, temsiliyet haklarının genişletilmesi, kilisenin tüm maddi güçlerinden arındırılarak ehlileştirilmesi ile mülkiyet ilişkilerinin düzenlenmesi ve toprağın dağıtımının da vergilendirme usulüyle birlikte adilleştirilmesi onların işiydi.
1793-94 döneminde Jakobenler, Kamu Selameti Komitesi’nin mutlak yürütme gücünde kendisini gösteren “Devrimci Terör” veya başka bir ifadeyle “Özgürlüğün tiranlığa karşı despotizmi olan devrim devletiydi”. Aslında her ne kadar Cordeliers Kulübü’nü, Enrajeleri ve kendilerini de devrimci kılmaya devam eden o diğer fraksiyonları bizzat tasfiye ettikleri ân devrimciliklerini yitirmiş olsalar da felaketleri, ‘düzeni biçimlendirme savaşı için terör’ yerine ‘düzenle uzlaşı ve düzen tarafından biçimlendirilme’ stratejilerine bağlı olarak yalnızlaşmaları ve Thermidor’da kendilerinin tasfiye edilip başları giyotin tahtasına geçirilmesiyle geldi. Onlar için felaket burada başladı, çünkü Jakobenler bir daha asla devrimci olamadı. Ve Jakobenizmin; Jakobenlerin kendilerinden, siyasetlerinden ve orijinal partisinden tarihsel ayrışması işte tam olarak o vakitte gerçekleşmişti.
Bir süre sonra Napolyon Savaşları, Avrupa’da feodalizmi tasfiye seferine çıkmışken, Ancient Regime’i yıkıp geçtiği her yerde yerine bir şey koymakla yükümlüydü, zaten seferin anlamı buydu. Sol jargon içerisinde ‘halk için, halka rağmen’ olarak bahsedilen ve ülkemizde daha çok bilinir olan bu yeni kavramsal Jakobenizm, savaş süresince eski kıtanın tamamında kurulan bağımlı ve uydu iktidarların karakterinin, 1970’li yıllara ait Türkiyeli sol fraksiyonların kendilerinden menkul yorumuna dayanıyordu. Medeni ve evrensel hukukun başlangıcında ve daha önemlisi yaygınlaşmasında Kod Napolyon’un yadsınamaz bir etkisi vardı. Monarşilerin isteksizce yanaşmakta oldukları için ağırdan aldıkları tavizlerin kimilerinin, bir ordunun taarruzu hızında yerleşmesi böyle mümkün oldu. Konkord, yani kilisenin bir engel veya iktidar ortağı değil, kullanışlı bir aparat oluşu bu sürecin eseriydi.
Ancak tarihin, üretim ilişkileri değiştikçe tüm sınıflara yaşattığı dönüşüm ve evham, Jakobenleri yani burjuva radikallerini es geçmedi. 1848’de ‘Montanyardlar’, geçmişte, 1792’de olduklarının sinik ve korkak bir gölgesiydi. Ellerinde zora veya teröre dayalı hiçbir şeyleri, iktidarı paylaşan düzen fraksiyonlarını tehdit edebilecek hiçbir caydırıcılıkları olmadığı halde içi boş veya gerçekleştiremeyecekleri bilinen tehditlerle hem kendilerini hem de onlarla zorunlu ittifak kuran devrimci alt sınıflar rezil ediyorlardı. 1848’de ve her devrimde istisnasız olarak görüldüğü gibi, bir devrimin hemen ardından eski düzen güçlerinin yerini alan yeni düzen güçleri, kendi çıkarlarının şekillendirdiği toplumsal örgütlenmeyi kurmaya koyulur ve devrimin daha ileri gitmesini isteyenleri kılıçtan geçirmeye bakar.
Montanyardlar, borularla Eriha’yı fethedebileceklerini düşünecek kadar aptal olmalarının yanı sıra burjuvazi için kritik bir misyonun da gönüllüsü oldular ve görevlerini layıkıyla yerine getirdiler. Şöyle ki, sınıflar mücadelesi burjuvazinin ilk zaferinden bu yana kendi içinden daimi ihanet hizbi çıkarmaya mecburdur. Montanyardlar ise bu görevi ebediyen sahiplenecekleri bir yaşa ve olgunluğa çoktan gelmişlerdi. 1789’da cesaret edilenlere dahi asla cesaret edemediler ama korkaklıkları ve tereddütleri baki kaldı. İşte Jakobenlerin hikayesi buydu ve böyle devam etti.
Jakobenizm ise çoktan yollarını onlarla ayırmıştı. Bugün eğer sınıflar mücadelesinin geçmiş derslerinden süzülen ‘devrimci terör’, birlik ve ittifaklar veya iktidarın muhafazası gibi konulara çalışmak için ihtiyaç duyacak olanlar varsa, bir iktidarla ilişkilenme biçimi olarak tarif edilebilecek olan Jakobenizm öğreticiliğini koruyor.
Günümüzde ise Jakobenizm, ülkeden ülkeye farklı anlamlara sahip ve bu anlamlar, o ülkelerdeki sınıflar mücadelesinin seyrinin bilinç üzerindeki anlamsal kırılmalarından başka bir şey olmasa gerek.
İngiltere’de devrimci siyasetin bağnaz ve baskıcı anlamda aşağılanması için kullanıldığı gibi Fransa’da da devlet müdahalesinin ve merkezi iktidarın savunuculuğu olarak yeniden kodlanmış.
Liberalizm tarafından kendi silahına dönüştürüldüğü açıkça ortada olan bu kavramı özgürleştirmek, günümüz devrimcilerinin görevi sayılır ve devrim perspektifine sahip olmaktan geçer.
Sarı Yelekliler Üzerine Kısa Bir Not
Küresel paylaşım ve hegemonya savaşı, içeride yürütülen sınıflar mücadelesinde ezilenlerin boynundaki ilmek daraltılmadan sürdürülemeyeceğinden ötürü, savaşın sıkıyönetimini uygulamak zorunda kalan ülke burjuvazileri, ekonomik-demokratik hakların seviyesini dramatik boyutlarda alçaltacak sermaye programlarına başvurmak zorundalar.
Fransa’da tam olarak bu programı uygulaması için iş başı yapmış bir iktidar var, ve uygulanmakta olan program karşısında iki yıldır Fransa eylemselliklerinde görülen şey, sermaye güçlerinin ekonomik ve demokratik hakları tırpanlamak zorunda kalması karşısında halkın verdiği yanıttan başka bir şey değil. İşte bu sürece tepki olarak ortaya çıkan eylemselliğin son zinciri olan Sarı Yelekliler de, söz konusu programa refleks olarak verilecek kaçınılmaz tepkiselliğin son halkasından başka bir şey değil.
Bu satırların yazıldığı anlarda, Sarı Yelekliler eylemlerinin sağ kesimler ve hareketlerin etkisi altında olduğu yönünde kimi argümanlar ileri sürülerek, eylemlerin ufkunu ve işlevini kendi ufkunca daraltan yorumlar servis edilmeye başlandı.
1789 sonralarında halk, ülkeden kaçtıktan sonra Avrupa monarşilerinin koalisyonuyla dönerek devrimi boğma girişimine yeltenen ancak bunu becermesi engellenen kral 16. Louis’nin, aslında devrimi boğmak isteyenler tarafından kaçırıldığı ancak sağ salim tahtına geri getirildiği yalanına sımsıkı sarılarak devrimi kendince sahipleniyordu.Devrimin ana gücü olan kent yoksullarının yıkıcı eylemlerinin gerçekleştiği o günlerde halk arasında devrimci eylemleri gerçekleştirmekte olan halkın içerisinde ara sıra “Yaşasın kral” sloganına başvuranların da olduğu saptanmıştı.
Dolayısıyla, ekonomik-demokratik haklar üzerinde verilecek mücadelenin ve güncel eylem biçimlerinin, düzenin ideolojik hegemonyası ya da manipülasyonu altında sağcılaşması anlaşılır olan yığınların yeniden devrimcileştirilmesini sağlayacak en elverişli iklim olduğu unutulmamalı. Kitleler, mücadele içerisinde devrimcileşirler.