ATAAÖF İSG İşletme Bilimlerine Giriş Vize Ders Notları 3.Ünite
AtaAöf İş Sağlığı ve Güvenliği Özet Ders Notları vize özetinin 3. Ünitesi ile sizlerleyiz. Çalışmalara devam ediyoruz.
Önceki yazıları hatırlayalım
ATAAÖF İSG İşletme Bilimlerine Giriş Vize Ders Notları 1.Ünite Part-2 Ünite sonunda sorular var.
ATAAÖF İSG İşletme Bilimlerine Giriş Vize Ders Notları 2.Ünite Ünite sonunda sorular var.
Yine daha önceki ünitelerdeki gibi kazanımlarımızı yazıyoruz. Çünkü sorular kazanımları ölçecek.
• Bu üniteyi çalıştıktan sonra;
• İşletmelerin sınıflandırılmasında kullanılan farklı ölçütleri anlayabilecek,
• Faaliyet alanlarına göre işletme türlerini açıklayabilecek,
• İşletmelerin üretim araçlarının mülkiyetine göre nasıl farklılaştığını kavrayabilecek,
• Hukuki yapılarına göre işletmeleri sınıflandırabilecek,
• Büyüklük ölçütüne göre işletmeleri ayırt edebilecek,
• Kullandıkları üretim teknolojisine göre işletmelerin nasıl ayrıştığını değerlendirebileceksiniz.
Faaliyet Alanlarına Göre İşletmeler
İşletmeler bir mal ya da hizmetin üretimini gerçekleştirebilecekleri gibi başkalarınca üretilen bir çıktıyı satmak şeklinde de faaliyette bulunabilirler. 1-Sanayi ya da endüstri işletmeleri, 2-ticaret işletmeleri, 3-hizmet işletmeleri olarak sıralayabiliriz. Sanayi işletmeleri de kendi içinde Sanayi Malı üreten ve Tüketim Malı üreten işletmeler olarak ikiye ayrılır.
Sanayi (Endüstri) İşletmeleri: Sanayi ya da endüstri işletmeleri, üretim sürecinde kullanılan her türlü ham madde ve malzemeyi işleyerek bunlarda fiziki nitelik, şekil ve kimyasal özellik yönünden değişiklik meydana getirerek yeni ve farklı bir ürün ortaya çıkaran işletmelerdir.
►Sanayi Malı Üreten İşletmeler: Üretici işletmeler için üretim gerçekleştiren işletmelerdir. Petro-kimya işletmeleri, rafineriler, demirçelik işletmeleri gibi. Bu işletmelerin ürünleri başka işletmelerin üretim sürecinde kullanılacak girdileri oluşturmaktadır.
►Tüketim Malı Üreten İşletmeler: Bu işletmelerin ürünleri doğrudan tüketicilerin ya da kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayabilecek özellikler taşımaktadır. Örneğin beyaz eşya ürünleri, mobilya, tekstil v.b. ürünler üreten işletmeler bu gruptadır.
Ticaret İşletmeleri: Üretilmiş malların toptancılığı ve perakendeciliğini yapan işletmelere verilen addır. Örneği bakkal ya da süpermarket gibi.
Hizmet İşletmeleri: Tüketici ihtiyaçlarını karşılamak için sağladıkları taşınamayan, dokunulamayan, biriktirilemeyen, bir başka anlatımla somut olmayan araç ya da varlıklar hizmet kavramı ile ifade edilmektedir. Eğitim Öğretim, Sinema, Tiyatro konaklama, sigorta sinansman, ulaşım, telefon operatörlüğü, taşıma, hukuk, danışmanlık, berber, elbise temizleyicisi, bakım hizmetleri gibi hizmetler. AtaAöf İş Sağlığı ve Güvenliği Özet
Üretim Araçlarının Mülkiyetine Göre İşletmeler:
- Özel İşletmeler,
- Kamu İşletmeleri, a)Sosyal güvenlik kuruluşları b)Döner sermayeli işletmeler c) Özel bütçeli devlet işletmeleri d) Yerel yönetim işletmeleri
- Karma İşletmeler,
- Yabancı Sermayeli İşletmeler.
Özel İşletmeler: Mülkiyetinin ve sermayesinin tamamı veya büyük bir bölümü özel kişilere ait olan işletmelerdir. Bir ya da daha fazla kişinin sermayelerini çeşitli oranlarda bir araya getirerek oluşturdukları kuruluşlardır.
Kamu İşletmeleri: Sermayesinin tamamı veya büyük bir bölümü kamu tüzel kişileri ya da devlete ait olan işletmelerdir.Toplumsal faydanın esas alındığı bu işletmelere demiryolları, deniz ulaşımı, posta işletmeciliği gibi alanlardaki işletmeler örnek olarak verilebilir.
►Sosyal Güvenlik Kuruluşları: Üyelerinden her ay topladığı fonları değerlendirerek mensupllarına sosyal güvenlik sağlayan kuruluşlardır.
►Döner Sermayeli İşletmeler: Genel ve katma bütçeli kuruluşların genel idare ilkelerine göre yönetilmesi mümkün olmayan üretim, ticaret ve hizmet faaliyetlerini sürdürebilmek ve daha esnek davranabilmek amacıyla kurdukları işletmelerdir.
►Özel Bütçeli Devlet İşletmeleri: Özel yasalarla kurulan ve tüzel kişiliğe sahip olan bu işletmelerin yönetim ve denetimleri kendi kuruluş yasalarında belirtilen hükümlere göre yerine getirilir.
►Yerel Yönetim İşletmeleri: Bu işletmeler, belediyelere, il özel idarelerine ve köy tüzel kişiliğine ait olan işletmelerdir.Belediyelerin elektrik, su, doğal gaz ve toplu taşıma için kurdukları işletmeler ve ekmek fabrikaları ile il özel idareleri tarafından işletilen otel ve kaplıcalar bu tip işletme örnekleridir.
Karma İşletmeler: Kamu sermaye payının genellikle daha az olduğu, özel ve kamu işletmelerinin ortak sermaye ile kurdukları işletmelerdir. Yönetim genelde özel sektördedir.
Yabancı Sermayeli İşletmeler: Üretim araçlarının mülkiyetinin başka ülke girişimcilerine ait olan işletmelerdir. Sermayenin tamamı yabancı girişimcilere ait olabilir veya çeşitli oranlarda ortaklıklar söz konusu olabilir. BP Petrolleri A.Ş. ve Marshall Boya ve Vernik San. A.Ş. Bu işletmelere örnektir. Küreselleşmenin bir sonucu olarak yabancı sermayeli işletmeler hem ülkemizde hem de dünyada artmaktadır.
Hukuki Yapılarına Göre İşletmeler:
İşletmelerin yapısın düzenleyen temel kanun Türk Ticaret Kanunu’dur. Temelini ticari işletme ya da ticari girişimlerin oluşturduğu Ticaret Kanunu, “ticarethane veya fabrika yahut ticari şekilde işletilen diğer kuruluşlar ticari işletme sayılırlar” ifadesinden sonra Ticari İşletme’nin özelliklerini şu şekilde saymıştır:
Kazanç sağlamayı amaç edinmek
Süreklilik niyeti
Esnaf faaliyetleri sınırlarını aşan belli bir büyüklük
Ticari yöntem ve örgütlenmeye dayalı çalışmayı gerektiren büyüklük ve önemde faaliyet
Tek Kişi İşletmeleri: Kâr ve zararın doğrudan bir kişiye ait olduğu ve işletmenin tüzel kişiliğinin söz konusu olmadığı bu tür işletmelerde işletme sahibi ile işletme hukuki açıdan ayrı tutulamamakta ve görece daha az sermayeye ihtiyaç duyulmaktadır. Bunlar esnaf sayılırlar.
Tacir kavramına dayanan böyle bir yapının faydaları şunlardır.
♥ Kurulmasının kolay olması
♥ Kârın bölüşülmemesi
♥ Örgütsel yapının esnekliği
♥ Doğrudan bir kişinin sorumlu olmasından dolayı kredi kolaylığı sağlaması
♥ Yetkilerin tek elde toplanması
♥ Sahibine manevi yönden saygınlık sağlaması şeklinde ortaya konabilir.
Bununla birlikte tek kişi işletmelerinin
♥ Büyüklüklerinin sınırlı olması
♥ Modern yönetim ve işletme esaslarından yoksun bulunması
♥ Yaşamlarının tek kişinin hayatıyla sınırlı olması
♥Borçlar karşısında işletme sahibinin sınırsız sorumlu kabul edilmesi gibi sakıncaları da mevcuttur.
Şirketler (Ortaklıklar) : Sermayesi birden çok kişi tarafından sağlanarak kurulan ve yönetilen işletmelerdir.
Adi şirketler: İki veya daha fazla kişi tarafından sözlü ya da yazılı bir sözleşme ile kurulur. Kişilerden ayrı tüzel kişiliği yoktur. Borçlar kanununa göre düzenlenir. Kar ve zarar ortaklar arasında belirlenen biçimde bölüşülür.
Ticaret şirketleri : İki veya daha fazla kişinin bir araya gelerek belirleyecekleri amaçlara ulaşmak için Türk Ticaret Kanunu’nun düzenlediği şekilde kurulan şirketlerdir.
Şahıs şirketleri:
- Kollektif Şirketler: Ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında çalıştırmak amacıyla özel kişiler tarafından kurulan ve ortakların hiçbirinin sorumluluğunun sınırlandırılmadığı şirket türüdür.
- Komandit Şirketler: Kollektif şirkete benzemekle birlikte bu şirket türünde bazı ortaklar, kollektif şirketteki gibi sınırsız bir şekilde sorumlu olurken, diğer bazıları ise yalnızca koydukları sermaye kadar sorumludurlar.
Sermaye şirketleri: Bu şirketlerin temel özellikleri; işletmeye sermaye getiren herkesin ortak olabilmesi, getirdiği sermaye kadar pay sahibi olması ve her ortağın payını başkasına devredebilmesidir.
- Anonim Şirket: En az beş kişi tarafından sermayesi paylara bölünmüş şekilde kurulan ve ortakların şirketin borçlarından dolayı sadece koydukları sermaye kadar sorumlu oldukları şirket türüdür.
- Limited Şirket: En az iki en çok elli gerçek ya da tüzel kişi tarafından belirli bir ticaret unvanı altında kurulan ve ortaklarının sorumluluğunun koydukları sermaye kadar olduğu esas sermayesi belirli olan şirketlerdir.
- Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket: Bu şirket modeli, anonim şirket ile kolektif şirketin özelliklerini bir arada sunan bir modeldir. Anonim şirkette olduğu gibi burada da sermaye paylara bölünmüştür.
Kooperatifler: Kooperatifler kanunda belirtildiği şekliyle tüzel kişiliği bulunan, ortaklarının belirli ekonomik çıkarlarını, özellikle de meslek ve geçimlerine ilişkin ihtiyatlarını karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet aracılığı ile sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve kamu tüzel kişileri ile özel idareler, belediyeler, köyler ve dernekler tarafından kurulan değişik ortaklı ve değişik sermayeli kuruluşlardır.
En az yedi ortak tarafından kurulabilen kooperatiflerde her ortak genel kurul üyesidir. Uygulamaya bakıldığında daha çok üretim, tüketim, tarım, satış ve yapı kooperatifleri şeklinde oluşumlar görülmektedir. Kooperatiflerin kendine özgü birtakım ilkeleri vardır. Bu ilkeleri şu şekilde sıralayabiliriz:
☻ Serbest giriş çıkış (açık üyelik) ilkesi
☻ Demokratik yönetim ilkesi
☻ Ortağın ekonomik katılımı ilkesi
☻ Özerklik ve bağımsızlık ilkesi
☻ Eğitim, öğretim ve bilgilendirme ilkesi
☻ Kooperatifler ve üst birlikleri arası işbirliği ilkesi
☻ Toplumsal sorumluluk ilkesi.
Dernek ve Vakıf İşletmeleri: Dernek ve vakıflar kazanç paylaştırma dışında kurulan kişi ve mal toplulukları olduklarından kural olarak bunların işletme kurup kazanç amaçlı olarak işletmeleri yasaktır. Mal topluluğu (vakıf) geçmişte Lisans kpss’de çıkmış bir sorudur.
Büyüklüklerine Göre İşletmeler:
Nicelik belirten ölçütler, işletmenin çalıştırdığı personel sayısı, işletmenin kuruluş alanı ve tesis sayısı, belirli bir dönemdeki satış toplamı, sermaye miktarı, kullanılan makine ve araç gereç miktarı, tüketilen ham madde ve yardımcı madde miktarı ve bir dönemde ödenen ücret ve aylık toplamı gibi somut ölçütlerdir.
Nitelik belirten ölçütler, ise uygulanan yönetim tarzı, hukuki yapısı, iş bölümü ve uzmanlaşma derecesi, teknolojinin kullanım düzeyi gibi soyut ya da niteleyici ölçütlerdir.
Cüce işletmeler nelerdir? Tek çalışanı tam gün çalıştıramayacak kadar dar bir iş hacmine sahip ya da o ölçüde küçük işletmelerdir. Anahtarcı ve berber buna örnektir.
Küçük işletmeler nelerdir? 1-49 arası çalışanı olanlara çok küçük, 50-99 arası çalışana sahip işletmelere küçük işletmeler denir. Sınırlı ürün ya da hizmet çeşidine sahiptirler.
Orta büyüklükteki işletmeler: 100-499 çalışan sayısına sahip işletmelerdir. Genellikle limited şirket ve aile işletmesi biçiminde ortaya çıkarlar. Genellikle dayanıklı ve dayanıksız tüketim mallarına ilişkin faaliyette bulunurlar.
Büyük işletmeler: 500-1999 arasında çalışan sayısına sahip işletmelerdir. Hukuki olarak genellikle anonim şirket olarak kurulurlar. Endüstriyel gelişme sürecinde bu işletmeler bir tür lokomotif görevi ifa etmektedir.
Dev işletmeler: 2000’den fazla çalışanı olan işletmelere denir. Pazar payları büyüktür. rekabet üstünlükleri fazladır. Küresel alanda faaliyette bulunurlar.
Kullandıkları Üretim Teknolojisine Göre İşletmeler
Üretim teknolojisi ölçüt olarak yapılan sınıflamada emek yoğun ve sermaye yoğun işletmeler olarak ikiye ayırmak mümkündür.
Emek yoğun işletmeler: Ağırlıklı olarak emek faktörüne dayalı üretim biçimine dayalı olan işletmeler, emek yoğun işletmelerdir. Tekstil, torna, döküm, tesviyecilik emek yoğun işletmelerin bulundu sektörlerdir.
Sermaye yoğun işletmeler: Ağırlıklı olarak tesis ve donanım (araç-gereç) faktörlerine dayalı faaliyet gösteren ve toplam maliyetler içinde bu faktörlerin oranı yüksek olan işletmelerdir. Petro-kimya, tütün, matelürji gibi alanlarda görülür.
Üçüncü Üniteyi Bitirdik şimdi sorularını çözelim.