Öksürük: akciğerleri aspirasyondan koruyan, fazla havayolu salgısının ve yabancı materyallerin ağıza iletilmesini sağlayan, patlayıcı ekspirasyon şeklinde gerçekleşen bir reflekstir. Öksürük her zaman bir savunma refleksi değildir, bazen de patolojik bir refleks olarak da karşımıza çıkabilir.
Meselâ, astım, tüberküloz veya kanser gibi önemli bir hastalığın belirtisi olabilir. Organizmaya ağır fonksiyonel ve yapısal zararlar verebilir. Solunum yoluyla bulaşan enfeksiyonların yayılmasını kolaylaştırır. Şiddetli öksürük hastayı yorgun ve bitkin düşürebilir.
Öksürüğün üç dönemi vardır:
Birinci dönemde derin bir nefes alınır.
İkinci dönemde gırtlak kapanır ve bu kapalı gırtlağa karşı solunum kasları kasılır. 200 milisaniye süren bu dönemde akciğer içindeki basınçlar hızla artar.
Üçüncü dönem, ise gırtlak birden açılarak akciğerler ve dış atmosfer arasındaki büyük basınç farkı nedeniyle sıkışmış olan hava şiddetle dışarı atılır.
Bu hızlı akımlar sayesinde solunum yollarında biriken salgılar, yabancı maddeler…dışarı atılmış olur. Bu sırada havayollarındaki salgıların, bronş duvarlarının ve komşu dokuların titreşimi ile malum ‘öksürük sesi’ duyulur.
Öksürük yakınması ile gelen hastada, öncelikle öksürüğün süresi ve balgamla beraber olup olmadığı sorgulanmalıdır. Çok fazla sayıda hastalık öksürüğe neden olduğundan , ayırıcı tanıda kolaylık sağlamak amacıyla öksürük süreleri tanımlanmış ve olası tanılar sürelerle ilişkilendirilmiştir. Üç haftadan kısa süreli öksürükler akut öksürük, 3-8 hafta arası süren öksürükler subakut öksürük, 8 haftadan uzun süreli öksürükler kronik öksürük olarak adlandırılmaktadır. Son yıllarda bu tanımlamalara ek olarak; nedeni saptanan kronik öksürükler spesifik öksürük, bunlardan tedaviye yanıt vermeyenler refrakter öksürük, her şeye rağmen etiyolojisi saptanamayanlar da kronik idiyopatik öksürük olarak tanımlanmıştır Klinik pratikte etiyoloji araştırmasında ciddi sorunlar yaşanan öksürük tipi, kronik – kuru öksürüklerdir.
Akut Öksürük
En sık sebep üst solunum yolu enfeksiyonlarıdır.
Soğuk algınlığı bunların arasında başı çeker ve kişilerin % 40-50 sinde öksürük ile birlikte seyreder, viral orijinlidir.
Bununla beraber influenza enfeksiyonu ve akut bronşitler de sık görülen akut öksürük sebeplerindendir.Bunları Pnömoni, yabancı cisim aspirasyonu, KOAH , astım atakları, sol kalp yetmezliği, daha az sıklıkla pulmoner emboli izler…Nadiren: Çevresel ve mesleki irritanlar,sigara dumanı, allerjenler psikojenik faktörler de akut öksürük nedeni olabilir.
Başka bir hastalığı olmayan sağlıklı kişilerde, akut öksürükler genelde kendine kendiliğinden geçer ve tanıda hikaye ve fizik muayene sıklıkla yeterlidir.
Akut öksürükte hemen inceleme gerektiren ve akciğer grafisi gerektiren durumlar şunlardır :
Hemoptizi (balgamda kan)
Ciddi göğüs ağrısı
Dispne (nefes darlığı)
Yüksek ateş
Tüberküloz şüphesi ( Evsizler, ilaç bağımlıları, tüberkülozlu hasta ile temas )
İmmunsupresyon (HIV, immunsupresif tedavi alanlar)
Malign tümör hikayesi
Ağır sigara içicileri
Belirgin hemoptizi ve olası yabancı cisim aspirasyonunda bronkoskopi yapılması şarttır.
Subakut Öksürük
Post – viral ya da post infeksiyöz öksürük olarak da tanımlanır.
Havayolunda epitel hasarı ile birlikte oluşan geçici bronş hiperreaktivitesi genellikle şikayetlerden sorumludur.
Ayırıcı tanıda B. pertussis enfeksiyonu da akla gelmelidir.
Tedavide inhale steroidler kullanılabilir.
Kronik Öksürük
Sebebini bulmak çok zorlayıcı olabilir.
Sigara içmeyen ve ACE inhibitörü (tansiyon ilacı) kullanmayan akciğer grafisi normal olan hastalarda:
üst hava yolu öksürük sendromu (UACS)
astım
gastroözefajial reflü öksürüğün en sık görülen sebepleridir.
Daha seyrek görülen nedenler arasında:
ilaçlar (ACE inhibitörleri, beta blokerler)
akciğer kanseri,
interstisyel akciğer hastalıkları,
kronik infeksiyonlar
bronşektazi yer alır.
Kronik Öksürüğü Olan Bir Kişide
Tütün kullanımı,
Öksürüğün niteliğinde değişiklik,
Balgam olup olmadığı, varsa özellikleri,
Hemoptizi,
Retrosternal yanma,
Reflü tedavisi ile düzelme olup olmadığı,
Çevresel ve mesleksel etkilenmeler,
Alerji ve atopi öyküsü,
Gece öksürüğü,
Sinüs semptomları,
Yeni başlanan ilaçlar (özellikle ACE inhibitörleri, beta blokerler) soruşturulmalıdır.