

TÜRK SİNEMASI’NIN EKONOMİK YAPISI ( 1896 – 2005 )
1. GİRİŞ
Belli bir dönemin içinde var olup da, o dönemin genel şartlarından etkilenmemiş herhangi bir kurum ya da kuruluş yoktur. Tıpkı diğer sanat dalları gibi sinema da; içinde bulunduğu toplumun ekonomik, politik ve teknolojik koşullarından –bütünüyle olmasa bile- etkilenmektedir. Buradan itibarla, çalışmada Türkiye’de sinemanın ve Türk Sineması’nın tarihsel gelişimine bakıldığında, ister istemez, döneminin belli başlı olayları aktarılmak durumunda kalınacaktır.
Tarih biliminde “anakronizm” adı verilen ve ‘olayları, geçtiği dönemin şartlarından münezzeh değerlendirme hatası’ olarak özetlenebilecek bir duruma düşmemek için, başlangıcından günümüze Türk Sineması’nın iktisadi yapısını incelerken bir yandan da dönemin tarihsel gelişimine de göz atmak zorunlu bir davranış olarak kendini göstermektedir. Ama burada bir gerçeği daha belirtmekte fayda vardır: Toplumbilimsel gelişim incelenirken iktisadi yapıya dair ipuçlarını vermek zorunlu bir hâl almaktadır. Bu bakımdan, yapısal gelişim incelenirken tüm yapıların(iktisadi, siyasi, hukuki, toplumsal…) birbiri içinde eridiği ve bir tür spiral biçime ulaştığı eklektik bir anlatım kullanılmıştır. Sadece iktisadi ya da sadece politik etkiler gibi bir ayrıma gidilmemiş, bunun yerine, önemli kırılmaların yaşandığı zaman periyotları esas alınmıştır.
Türk Sineması’nın ekonomik gelişiminin/değişiminin anlatıldığı ikinci bölüm, kendi içinde yedi ayrı bölümden oluşmaktadır. Bu bölümlendirmeler, literatürdeki seçkin çalışmaların kullandığı ayrımlardan esinlenilerek hazırlanmıştır. Nijat Özön’ün, Agâh Özgüç’ün, Giovanni Scognamillo’nun ve Alim Şerif Onaran’ın eserlerinde kullandıkları ayrımlar esas alınarak, Türk Sineması dönemlere ayrılmıştır.
1896 yılından ilk yerli özel yapımevinin kurulduğu 1922 yılına kadar geçen süre ilk alt-bölümü teşkil etmektedir. Hemen ardından 1950 yılına kadar geçen süre için ayrı bir bölümlendirme yapılmış ve 1950 yılından başlayarak onar yıllık aralarla 1990 yılına kadar dört ayrı bölümlendirme daha yapılmıştır. Son bölüm ise; 1990 ve 2005 yılları arasında geçen 15 yıllık süreye aittir. İlk başta, seçilen ayrımlar şüpheli görünse de Türk Sineması’ndaki önemli kırılma anlarının (tıpkı siyasi gelişmelerde olduğu gibi) bu zaman dilimlerine tekabül ettiği bilinmelidir. 1950’li yıllar, Ömer Lütfi Akad’ın da belirttiği gibi, sinemanın sinema gibi yapılmaya başlandığı olgunlaşma yıllarıdır. 1960’lı yıllar, bölge işletmeciliği adı verilen bir yöntemin geliştiği ve film üretiminin tırmandığı yıllardır. Bu yükseliş 1973-74 yılına kadar sürmektedir fakat zamansal ayrımın 1970’e çekilmesinin altında yatan başka nedenler vardır. 1970-71 yılından itibaren televizyonun sinema üzerindeki artan etkisi, renkli filme geçişin maliyet kalemlerinde yol açtığı marjinal değişiklikler, siyasal sinemanın yoğunlaşan tesiri, yıldız oyuncu sisteminin bertaraf edilmiş olması 1970 yılının yeni bir başlangıç noktası kabul edilmesini kolaylaştırmaktadır. 1980 yılında ise İhtilâl’in sinemaya etkisi(kısa süreli depolitizasyon), video sektörünün bölge işletmelerinin yerini alması, kadın hakları üzerine, cinsel özgürlükler üzerine yoğunlaşan Türk Sineması’nın varlığı yeni bir ayrımın yapılmasına olanak sağlamıştır. 1990 yılındaki ayrımın sebepleri ise bambaşkadır. 1990’lı yıllardan itibaren büyük Amerikan şirketlerinin Türkiye’deki dağıtım ağlarının kontrolünü ele geçirmiş olması, Türk Sineması’nın Eurimages, yerli ve yabancı festivallerin ödülleri, reklam ve sponsorluk anlaşmaları, özel televizyonlar gibi yeni finansal kaynaklarla tanışması, reklam ve medya sektörü sayesinde teknik kalitesini had safhaya çıkartabilmiş olması yeni bir ayrımın varlığını zorunlu kılmaktadır.
Üçüncü bölümde; film sayıları yani üretim miktarları ile yapılan değerlendirmelerin tek amacı sinema kitaplarının -Scognamillo’nun ‘Dünya Sinema Sanayii’ kitabında ya da Rekin Teksoy’un ‘Sinema Tarihi’ adlı kitabında olduğu gibi- sıklıkla kullandığı bir yöntemi atlamamaktır. Film sayılarının toplulaştırılıp yıllara göre dağılımının verilmesinin, söz konusu ülke sineması hakkında aşağı yukarı bir fikir elde edilmesini kolaylaştırıcı bir unsur olduğu açıktır.
Çalışmanın dördüncü bölümünde; seyirci beğenileri ile gişe rakamları arasındaki ilişkinin niteliği aranacaktır. Seyirci beğenilerinin şekillendirdiği “kalite”nin, filmin sinemasal özelliklerinden kaynaklanan “kalite”den ayrı değerlendirilmesi gerekmektedir. Sonuçta, bir filmin 1 ve 10 arasında(bir ve on dahil olmak üzere) değişen tam sayılarla değerlendirmenin bir kalite sıralaması ortaya koymuş olması kaçınılmazdır.
Çalışmayı; Türk Sineması’nın Ekonomik Yapısı’nı tarihsel gelişimi ile paralel ortaya koyan ve sayısal verilerin istatistiksel çözümlemeleriyle bilimsel sonuçlara ulaşan iki ana bölüme ayırmak mümkün gibi gözükmektedir. İlk bölüm nitelik açısından daha önce yapılmış bazı çalışmalar üzerine inşa edilmiş olmasına rağmen, ikinci bölüm tamamıyla bir “ilk çalışma” örneğidir. Bir ilk olmasının eksikliklerini taşıyor olması da kuvvetle muhtemeldir.
2. EKONOMİK, TOPLUMSAL, POLİTİK VE TEKNOLOJİK KOŞULLAR ÇERÇEVESİNDE TÜRK SİNEMA TARİHİNE GENEL BİR BAKIŞ
2.1. 1896 – 1922 Yılları Arasında Türk Sineması’nın Yapısı
Sinemanın Türkiye’ye girdiği 1896 yılından, ilk özel yapımevi olan Kemal Film’in kurulduğu 1922 yılına kadar geçen süreyi bir tür “tanışma” olarak kabul etmek mümkündür. Sinemanın Türk halkının çok sevdiği yaygın bir eğlence biçimi haline gelmesi de yine bu yıllara rastlamaktadır. Bu sebeple, ilk bölüm için bu şekilde bir zamansal ayrım kullanılmıştır.
2.1.1. Sinemayla Tanışma Yılları
Sinemanın Türkiye’ye girişi 1896 yılında başlar. Bir yıl önce, yani 22 Mart 1895’te Rannes Sokağı’ndaki(Paris) 44 numaralı binada “ilk sinematografik gösteri”yi düzenleyen Fransız Auguste-Louis Lumiére kardeşlerin operatörleri, çekim çalışmaları yapmak için çeşitli ülkelere yayılmışlardı. İşte bu operatörlerden Alexandre Promio, her türlü yenilikçi harekete büyük kuşkuyla bakılan Abdülhamit Türkiyesi’ne kamerasıyla çok zor koşullar altında girebilmişti. Eğer, Fransız Büyükelçisi araya girmeseydi, belki de Sultan Abdülhamit, ülkedeki yabancılara “film çekme iznini” kesinlikle vermeyecekti (Özgüç, 1990 : 7). İkinci Abdülhamit’in meşhur “istibdat devri” şartları göz önüne alındığında bu sonuca ulaşmak hiç de güç değildir. 19. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı İmparatorluğu sınırlarında meydana gelen olayları değerlendirmek ve daha sağlıklı sonuçlara ulaşmak maksadıyla bu dönemin şartlarını meydana getiren sürece göz atmakta fayda vardır. Bu amaçla, dönemin sosyo-politik şartlarına ve iktisadi yapıda mühim değişiklikler olmasını sağlayan olaylara dikkat çekmek gerekmektedir.
1876 tarihinde ilan edilen anayasanın (Kanun-i Esasi) ardından Osmanlı İmparatorluğu’nun yönetim biçimi mutlak monarşiden meşruti monarşiye kaymış ve bu sayede o güne dek tek erk olan devlet başkanı, temsilciler meclisiyle iradesini birleştirmek durumunda kalmıştır. Osmanlı Devleti’nin ilk mebus(milletvekili) seçimleri 1877’de yapılmış ve ilk meclis (Heyet-i Mebusan) 19 Mart 1877’de açılmıştır. Yeni anayasaya göre kabine, padişaha karşı sorumlu olmasına rağmen Devlet’in süregelen yapısı bozulmuş ve padişahın otoritesi bir nevi sarsılmıştır. Din ve mezhep ayrımcılığı resmi uygulamalardan kaldırılmış, tabiiyetteki herkes hangi din ve mezhepten olursa olsun Osmanlı sayılmaya başlamıştı. İktisadi açıdan en önemli olay ise vergi ve mali yükümlülüklerin sorumluluğu ile ilgiliydi. Her türlü vergi ve mali yükümlülük meclisin yetkisine verilmişti (Korkmaz, 1997 : 1).
Kanun-i Esasi’nin mimarı sayılan Mithat Paşa, ilk Meclis-i Mebusan’ın toplanmasından önce, 5 Şubat 1977’de tutuklatılıp sürgüne gönderildi. İlk Meclis-i Mebusan da, toplantı süresinin sonunda, 28 Haziran 1877’de kendiliğinden dağıldı 13 Aralık 1877’de toplanan İkinci Meclis-i Mebusan, İkinci Abdülhamit tarafından dağıtıldı, mebuslar memleketlerine gönderildi. Öte yandan 1877-78 Osmanlı Rus Savaşı (’93 Harbi ) da, devleti derinden sarsmaktaydı. 1878 Berlin Antlaşması ile İmparatorluk, önemli vilayetlerinden Karadağ, Romanya Ve Sırbistan’ kaybetti; Kars, Ardahan ve Batum sınırları dışında kaldı. 1881’de Tunus, Fransa tarafından işgal edildi, 1882’de İngilizler Mısır’a yerleşti (Korkmaz, 1997 : 2).
1878’den 1908 yılına kadar, halkın selameti için sürgün hakkını kullanan İkinci Abdülhamit’in yönetimine istibdat devri (baskı devri) adı verilmektedir. Dönemin şartları göz önüne alındığında Abdülhamit’in baskı dönemini başlatmasının altında yatan sebepler daha iyi kavranmış olur. Yine benzer şekilde, Abdülhamit’in imparatorluğu Panislamizm düşüncesi etrafında birleştirmeye çalışmasının kökeninde de aynı koşulların yattığı gözden kaçırılmamalıdır. Bu istibdat dönemi, imparatorluğun birçok alanda geri kalmasına neden olmasına rağmen, büyük yıkımı geciktirmekte başarılı olmuş ve büyük toprak kayıpları yaşanmasını da engellemiştir.
Yine de anlaşıldığı gibi geçiş dönemi son derece ağrılı olmaktaydı. İşte böyle bir dönemde, devletin bütün kurum ve kuruluşlarındaki gerilimin halka da yansımaması olanaksızdı. O dönemki tebaa belki de sırf bu ortamın gerilimi yüzünden herhangi bir yeniliğe açık değildi. Hele yeni bir sanatın varoluşuna katkıda bulunmaya hiç hazır değildi. Bu dönemde, özellikle sinema alanındaki her yenilik, her çıkış; sermaye birikiminin yapısından çok azınlıkların genişleyen haklarına paralel bir biçimde ülkenin yabancı kökenli insanlarının önderliğinde hayat buluyordu.
İstanbul’un Beyoğlu(Pera) semti –henüz varolmayan- sinemayı tanımadan önce “Diorama”ya (1843), “Cosmorama”ya (1855), “Diaphanorama”ya (1855) ve benzer “büyülü fener” ve “optik tiyatro” gösterilerine tanık olmuştur (Scognamillo, 1990 : 11) Tıpkı bu gösteriler gibi yine yabancılar tarafından yapılmaya başlanılan sinematograf gösterileri de azınlıkların çevresinde gerçekleşmekteydi. Sinema Türkiye’ye girmiştir, ama aslında, sinema henüz Türkiye’ye değil, İstanbul’a ve özellikle İstanbul’un bir semtine, Beyoğlu’na girmiştir. Seyircisinin çoğunluğu ya “Levanten”ler ya da Pera’nın yabancı uyruklularıdır. Gösterilerle ilgili el ilanları, tanıtımlar bile – Türkçe’den başka- her dilde bastırılıyordu. Tanıtımlar çoğunlukla Fransızca, Rumca, Ermenice ve Almanca’ydı (Scognamillo, 1990 : 13). Zaten o zamanın Beyoğlu’su pek de imparatorluğu temsil eder gibi görünmemekteydi. Nüfusun çoğunluğunu azınlıklar teşkil etmekteydi, bu azınlıklar her türlü yeniliği, teknolojik gelişimi kolaylıkla benimsemekte ve hayatlarının bir parçası yapmakta tereddüt etmemekteydiler.
Türkiye’de ilk sinema gösterisi 1896 yılında , Yıldız Sarayı’nda, Bertrand adında bir Fransız tarafından, dönemin padişahı İkinci Abdülhamit’e yapıldı (Korkmaz, 1997 : 6). Abdülhamit’in kızı Ayşe Osmanoğlu’nun, “Babam Abdülhamit” adlı kitabından öğrenilen bu “ilk”; hakikaten çok ilginçtir. Sinema da tıpkı diğer bütün yenilikler gibi ilk kez saraya girerek adeta bir devlet geleneğine uymuş gözükmektedir. Bu bilgiden hareketle; sinema’yı icat eden Lumiére kardeşlerin kameramanlarından Alexandre Promio’nun İstanbul’a gelişiyle ilgili; ki “Promio –kendi ifadesine göre- haraç yedirerek aygıtını güçlükle yurda sokabiliyordu” (Scognamillo, 1990 : 16) iddiasının gerçekliği de sarsılmış olabilir. Hatta Promio’nun İstanbul’da, 3-25 Nisan 1897 arasında çektiği “Türk Piyadesinin Geçit Töreni”, “Türk Topçu Birliklerinin Geçit Töreni”, “Haliç Panoraması” ve “Boğaziçi Panoraması” adlı filmlerinin -tecimsel bir amaç da güttükleri gözden kaçırılmamakla birlikte- istibdat dönemi padişahı tarafından izlenmemiş olması ya da en azından yetkililerden izin alınmadan çekilmiş olması ihtimali çok düşüktür.
Aynı dönemde, Beyoğlu’nda, o zamanki adıyla Péra’da, Tünel ile Galatasaray arasındaki Sponeck birahanesinde, halka açık ilk film gösterisi yapıldı (Korkmaz, 1997 : 7). Galatasaray karşısına düşen Hammalbaşı sokaktaki Avrupa Pasajı’nın 7 numaralıydı yeriydi burası (Özgüç, 1990 : 8). Türk Sinema tarihine ilişkin elimizdeki tüm yazılı kaynaklarda, bu ilk gösterinin, 19. yüzyıl sonlarına doğru İstanbul’a yerleşmiş Rumen asıllı bir Musevi olan Sigmund Weinberg tarafından yapıldığı yazılıdır. Sigmund Weinberg, İstanbul yakasındaki Fevziye Kıraathanesi’ni kiralayarak düzenli film gösterileri yapmaya başlamıştır (Korkmaz, 1997 : 8-10).
2.1.2. Sinemanın Yaygın Bir Eğlence ve İktisadi Faktör Haline Gelmesi
1908 yılına gelindiğinde iktisadi açıdan zor günler geçirmekte olan Osmanlı Devleti’nin iç karışıklıkları da ayyuka çıkmıştı ve nihayetinde Jön Türk İhtilâli yapıldı, İkinci Meşrutiyet ilân edildi. Yine bu dönemde; Avusturya Bosna-Hersek’i, Yunanistan Girit adasını almış, Bulgar Prensliği tam bağımsızlığını ilân etmiştir. Meşhur 31 Mart ayaklanması (1909) kanlı bir biçimde bastırılmıştır. Tüm bu olanlar yetmezmiş gibi, Trablusgarp ve Balkan Savaşları başlamış, doğal olarak da Osmanlı halkını yoğun bir endişe almıştır. İmparatorluk büyük toprak kayıpları (Rumeli’de, Akdeniz’de vb.) ve iç çekişmelerle (İttihat ve Terakki’nin 1913 devrimi vb.) Birinci Dünya Savaşı’na doğru sürüklenmiştir. Bu dönemde yoksullukla beraber yükselen bir başka olgu milliyetçiliktir ve milliyetçilik gerek savaşların gerekse devrimlerin ve ayaklanmaların tetikleyici gücü niteliğindedir. Bu milliyetçilik anlayışının sinema sanatına yansımalarına ve dolayısıyla da Milli Sinema’nın doğuşuna yine bu dönemde tanık olmaktayız.
Pera’dan Türkiye’ye giren sinema yavaş yavaş İmparatorluğun öbür büyük kentlerine de yayıldı. Ama yine de İkinci Meşrutiyet’in ilânına kadar (1908) sinema gösterileri tiyatroların, gazinoların, eğlence yerlerinin değişik numaralarından biri olarak, bir sığıntı gibi yaşadı. Bunun en önemli nedeni, İkinci Abdülhamit’in elektriğin uzun süre İstanbul’da kullanılmasına izin vermeyişiydi. Nitekim bu yüzden, Pera’nın ayrıcalıklı durumuna karşın, sinema bir aralık Selânik, İzmir gibi öbür kentlerde daha hızlı bir gelişme gösterdi (Özön, 1975 : 451).
İstanbul’da ilk yerleşik sinema salonu Weinberg tarafından, Tepebaşı’nda, sonra Şehir Tiyatrosu komedi kısmı olan binada Pathé(Pate) adıyla, 1908’de, İkinci Meşrutiyetin ilânından sonra açıldı (Gökmen, 1991 : 11) Pathé sinemasını Eclair (1909), Oriental, Cinéma Théatre (1910), Central (1911), Orientaux (1912), Gaumont (1913), Ciné Palace, Magic (1914) ve Variété (1915) sinemaları izledi (Korkmaz, 1997 : 12). Bütün bu sinema salonları adlarından da anlaşıldığı üzere azınlıkların elindeydi. 19 Mart 1914 günü Murat Bey ile Cevat Boyer’in açtıkları Millî Sinema, Türkler tarafından işletilen ilk sürekli sinema olmuştur (Scognamillo, 1990 : 15). Ve sonunda Türk’lerin ülkesi ya da yabancıları deyimiyle “Türk İli”nin sınırları içinde yine Türk’ler tarafından işletilen ilk sinema salonu, bir zamanlar Weinberg’in düzenli sinema gösterileri yaptığı Fevziye Kıraathanesi’nin dönüştürülmesi ve restore edilmesi sonucu hayata geçmiştir. Aynı yıl Sirkeci’de, 27 Mayıs 1914’te, Ali Efendi Sineması açılmıştır (Korkmaz, 1997 : 12).
İstanbul’da, 1914’e kadar, sinema Beyoğlu’nda merkezleşiyor, kentin öbür yakasında ise gösteriler azınlıktaydı. Sinemalar ve gösteriler çoğalınca programlar da, daha önceki tarihlerde bile, “ulusal” olmaya çalışıyor. Henüz bir Türk sineması yoktur, sinema işletmeciliğinin büyük bir kısmı azınlıkların veya yabancı uyrukluların elindedir (ilginçtir ki “Sinematograf” ile ilk ilgilenen, Lumiére’den bilgi isteyen ve sonradan tasarısından vazgeçen İstanbullu Rum fotoğrafçısı Vafiadis oluyor, 1895-1896 yıllarında). Weinberg Türkiye’de tek uzman sinemacıdır, Pathé’den sonra Fransız Gaumont şirketi de temsilcisi Rum Telemakos Spiridis ile; Türkiye’ye girmiştir, bir dağıtım şirketi ise(Ciné Théatrale d’Orient) Alman ve Danimarka Filmlerini işletmektedir (Scognamillo, 1990 : 15-16). O tarihlerde film gösterilen salonlar çoğalmakta, aygıt ve film yapan her yabancı şirket – Fransız, İngiliz, Amerikan- temsil edilmektedir (Scognamillo, 1990 : 13).
Türk’lerin sinema sanatına geç girmelerinin nedenlerine gelmeden önce, dönemin bir panoramasını çizmek gerekmektedir. Balkan Savaşlarının akabinde ortaya çıkan Birinci Dünya Savaşı’nda 10 ayrı cephede(Kafkas, İran, Filistin-Sinâ-Suriye, Hicaz-Asir-Yemen, Irak, Makedonya, Galiçya, Romanya ve Çanakkale) savaşan Osmanlı Devleti, birkaç yıl içinde topraklarının üçte ikisini kaybetmiş, nüfusu da 13 milyona inmiştir. 1914 tarihli sayıma göre tahminen 22-23 milyon olan nüfus, ölümlerin ve toprak kayıplarının da etkisiyle 10 milyon azalmıştır (Korkmaz, 1997 : 15). Sadece Birinci Dünya Savaşı sırasında ölen Türk sayısı 3 milyona yakındır (Atlas Dergisi, 2001 : Sayı 101 ). Yine aynı dönem için askere alınan erkek sayısında %27’lik, savaşa giren ülke nüfusunda ise %18’lik kayıpla en ağır hasarı görmüş ülke yine Osmanlı Devleti’dir(Atlas Dergisi, 2001 : Sayı 101 ). Takdir edilecektir ki, durumun ulaştığı bu vahamet sebebiyle aynı dönemde sanatsal alanda ve bilhassa masraflı bir sanat dalı olan sinemada önemli atılımlar gerçekleşmemiştir. Durumun ciddiyetini gösterebilmesi açısından Sigmund Weinberg’in ilk konulu film çekme çabalarına bakmak yeterlidir. Weinberg’in, 1916’da çekmeye çalıştığı Leblebici Horhor Ağa adlı filmi oyunculardan birinin ölümüyle, bir başka çalışması “Himmet Ağa’nın İzdivacı” (1916) filmi ise oyuncuların askere alınması nedeniyle yarım kalmıştır (Korkmaz, 1997 : 19). “Himmet Ağa’nın İzdivacı” iki yıl sonra 1918’de Fuat Uzkınay tarafından tamamlanmıştır (Özgüç, 1990 : 17) Rumen uyruklu Weinberg’in büyük sinema tutkusu ve bilgisi göz ardı edilmeden değerlendirmek gerekir ki, tam Weinberg bir şeyler yapmaya başlamışken Merkez Ordu Sinema Dairesi’ndeki görevinden alınmıştır çünkü Osmanlı Devleti ile Romanya savaşa girmiştir ve Romen uyruklu Weinberg’in görevinde kalması sakıncalı bulunmuştur.
Efsanevi yönetmen Theo Angelopoulos’un 1995 tarihli “Ulis’in Bakışı” adlı başyapıtında izlerini sürdüğü Makedonyalı sinemacı Milton ve Yanaki Manaki kardeşlerin; Sultan V. Mehmet Reşat’ın Selanik ve Manastır’ı ziyaret ederken yaptığı çekimler (5-26 Haziran 1911) bugün çekimini yapanları bildiğimiz en eski belgelerdir. “Ulis’in Bakışı” filminde -senaryo gereği- kayıp filmleri aranan Balkan’ların ilk önemli sinemacıları Manaki (Manakis ya da Manakia) kardeşlerin V. Mehmet Reşat’a dair görüntülerin varlığı da bir tesadüf sonucu, 1973 yılındaki Uluslararası Film Arşivleri Kongresi için Moskova’da bulunan Prof. Dr. Sami Şekeroğlu tarafından tespit edilmiştir. Bu filmle ilgili olarak enteresan bir anekdot vardır: Filmde; Sultan V. Mehmet Reşat’ın trenden indikten sonra, kendisini bekleyen bir arabaya yöneldiği anda, Milton Manaki görüntü almak için kalabalığı yarıp padişahın karşısına çıktığı anda, Sultan’ın maiyeti tarafından engellenir. Bunu fark eden Sultan maiyetine seslenir: “Bırakın çocuk oynasın…”(Korkmaz, 1997 : 19). Ve çocuk oynamaya devam eder. Türk Sinema Tarihi de böylece sinemasal açıdan bir “ilk belge”ye sahip olmuş olur.
Bir başka önemli ilk ise; 1897 yılında Ruslar tarafından İkinci Abdülhamit’ten izin alınarak yapılan Ayestefanos (bugünkü Yeşilköy) anıtının, 14 Kasım 1914’te, bu ülkeyle savaşa girmemiz nedeniyle propaganda amacıyla dinamitle yıkılmasının Fuat Uzkınay tarafından filme alınmasıdır. Sinema tarihleri; bu filmi, “çekilen ilk Türk filmi”, Fuat Uzkınay’ı da “ilk Türk Sinemacısı” olarak nitelemektedir (Korkmaz, 1997 : 20). Bu film ne yazık ki günümüze ulaşmamıştır ve bu sebeple de bir “ilk” olduğu biraz şüphelidir. Bugün yaygın kanı, sinemamızı bir sürekliliğe ve düzene kavuşturmuş olması ve bir program dahilinde hareket etmesi sebebiyle Merkez Ordu Sinema Dairesi’nin kurulduğu 1915 yılının Türk Sineması’nın başlangıcı sayılması gerektiğidir. 1. Dünya Savaşı’nda Türk Orduları’nın başkomutanı Enver Paşa, Almanya’yı ziyaret ettiği sırada Alman Ordusu’nun bir Ordu Film Dairesi kurarak faaliyete geçirmesi dolayısıyla sinemaya verilen değeri kavramıştı. Yurda dönünce ilk işlerinden biri Türkiye’de hemen bir Ordu Film Dairesi’nin kurulmasını sağlamak oldu (Onaran, 1999 : 13). 1915 yılında kurulan Merkez Ordu Sinema Dairesi’nin temel amacı; adından da anlaşıldığı üzere, askeri harekatları, çalışmaları, silah eğitimlerini ve manevraları filme çekmekti. Dairenin başına Sigmund Weinberg, onun yardımcılığına Fuat Uzkınay getirilmiş; ayrıca Cemil Filmer, Mazhar Yalay ve Hüseyin Efendi de burada teknik işlerde çalışmaya başlamışlardır. Merkez Ordu Sinema Dairesi 1918 yılına dek, pek çok belge-film çekmiştir Merkez Ordu Sinema Dairesi’nden sonra 1915’te kurulan Müdafaa-i Milliye Cemiyeti Sinema Şubesi de belge-film çekimlerine başlamıştır. Muzaffer Gökmen’in aktardığı bilgilerden, o yıllarda üç tip film olduğunu öğreniyoruz. Manzara, komedi, mevzu(konulu). Konulu filmleri tamamıyla yabancı filmler oluşturmaktaydı (Korkmaz, 1997 : 22).
1917 yılında Müdafaa-i Milliye Cemiyeti’ne gelen bir genç, Sinema Şubesi adına konulu filmler çekmeyi teklif eder, zaten savaş yüzünden uzun zamandır yeni yabancı film gelmemektedir, gencin teklifi cemiyet tarafından kabul edilir. Servet-i Fünun'culardan Mehmet Rauf’un Pençe adlı oyununu, Casus adlı bir hikayeyi ve Alemdar Vakıası’nı filmleştiren bu genç, daha sonra Cumhuriyet döneminin önde gelen isimlerinden olacak olan Sedat Simavi’den başkası değildir. Diğer adı Sultan Selim-i Salis olan Alemdar Vak’ası filminde Simavi’ye bir başka ünlü isim Burhan Felek de katılmıştır. O dönemin entelektüellerinin sinemayı yeni bir icra alanı görmelerine bir başka örnek ise; Semavi’nin “halk önüne çıkan ilk Türk filmi” Pençe filmine Temaşa dergisinde sert bir eleştiri yazısı kaleme alan Muhsin Ertuğrul’dur. Sonraları Türk Sineması’nın “tek adam”ı olacak olan Muhsin Ertuğrul’un 15 Ağustos 1918’de acımasızca eleştirdiği “cinsel temalı ilk Türk filmi” olan Pençe filmi ve Simavi’nin diğer konulu filmi Casus bugün elimize ulaşmayan ilk konulu Türk filmlerindendir (Özgüç, 1990 : 17-18).
30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Antlaşması’nın ardından işgal kuvvetleri yurdun her yanına dağılmıştır. 13 Kasım 1918’de Anlaşma devletlerinin 61 savaş gemisinden oluşan karma filosu Dolmabahçe önlerine demirlemişti. Adana iline Fransızlar; Urfa, Maraş ve Antep’e İngilizler girmişler, Antalya ile Konya’da İtalyan Birlikleri, Merzifon ve Samsun’da İngiliz askerleri bulunuyordu (Korkmaz, 1997 : 16). 15 Mayıs 1919’da ise Yunan ordusu İzmir’e çıkmıştı. Öteden beri sinemayı bir eğlence biçimi olarak gören tüm illerde savaş sırasında da sinema gösterileri sürmekteydi. Mondros Anlaşması’nın ardından hem Merkez Ordu Sinema Dairesi hem de Müdafaa-i Milliye Cemiyeti tasfiye edilmiştir. Bu iki cemiyetin elindeki malzemeler Kasım 1919’da Malül Gaziler Cemiyeti’ne devredilmiştir.
Malül Gaziler Cemiyeti’nde göreve başlayan Fuat Uzkınay, Türk Sineması’nın beşinci konulu filmi, “Mürebbiye”yi çekmiştir. Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın aynı adlı romanından uyarlanmış olan filmin gösterimi işgal kuvvetlerince yasaklanmıştır. Fuat Uzkınay yine aynı yıl içinde propaganda amacıyla, İzmir’in işgalini protesto için İstanbul’da düzenlenen Sultanahmet Mitingi’ni (23 Mayıs 1919) ve Fatih Mitingi’ni (18 Mayıs 1919) de filme almıştır. 1919’da 62 yaşında yönetmenliğe başlayan Ahmet Fehim Efendi’nin [Fazlı Necip Bey ile beraber çektiği (Özgüç, 1998 : 23)] “Binnaz” adlı filmi 1500 TL’ye mal olmasına rağmen 55.000 TL gişe geliri elde ederek ilk büyük ekonomik zafere imza atmıştır (Özgüç, 1990 : 24). Mürebbiye ve Binnaz’ın önemli ortak özelliği de Türk Sinema Tarihi’nde ilk kez, kadın kişiliklerin üzerine kurulu konulardan oluşmasıdır (Özgüç, 1993 : 15).
Elinde sinema teçhizatlarını bulunduran Malül Gaziler Cemiyeti 1921 yılında, sakar ve beceriksiz Bican Efendi’nin maceralarını anlatan komedi serileri yapmıştır. Şadi Fikret Karagözoğlu’nun yönettiği ve başrolünü oynadığı Bican Efendi Vekilharç, Türk Sineması’nın ilk komedi filmidir (Korkmaz, 1997 : 28). İlk dönem Türk filmlerinin en önemli ortak yönü; Hüseyin Rahmi Gürpınar gibi, Mehmet Rauf gibi yerli yazarların hikayelerinin, romanlarının ve tiyatro oyunlarının filmleştirilmesidir. Buradan itibarla, Türk Sineması’nda Türk filmlerinin doğuşunun dönemin yaygın eğilimi olan milliyetçilikten nasibini almış, ulusal bir karaktere sahip filmler olduğu sonucuna ulaşılabilir. İşgal altındaki topraklarda yeşermeye başlayan bu sinemanın ulusalcı olması tesadüfi değildir, çünkü hem belli başlı sinema yapım olanakları taşıyan cemiyetler (Müdafaa-i Milliye Cemiyeti, Ordu Sinema Dairesi, Malul Gaziler Cemiyeti) tarafından teçhiz edilmekteydiler hem de ülkenin içinde bulunduğu şartların yarattığı psikolojik baskının tesirindeydiler. Öte yandan, dönemin şartları film seyretmeye pek de müsait olmadığından ve dahası filmler sadece iki üç vilayette gösterime girdiğinden dolayı sosyal bir amaç güttüklerinden bahsetmek de yanlış olur.
Başlangıçta Türkiye’de sinema her ne kadar güdük kalmışsa da, dönemin tüm ağır koşullarına rağmen, araç-gereç kaliteleri bakımından dünyanın bir başka ülkesine kıyasla geride olduğu söylenemez. Eksiklik daha çok yaratıcılık ile ilgilidir çünkü aynı dönemde dünyanın çeşitli ülkelerinde benzer sinema araçları ile çekilen filmlere bakıldığında, bugün bile değerini muhafaza eden birçok başyapıtla karşılaşılır. David W. Griffith’in Bir Ulusun Doğuşu(1915) ve Hoşgörüsüzlük(1916) adlı filmleri, Buster Keaton ve Charlie Chaplin sineması ile Robert Wiene’nin Alman Dışavurumculuğu başyapıtı Doktor Caligari’nin Muayenehanesi (1919)… Bunlardan birkaç sene sonra da DeMille, Borzage, Lubitsch, Stroheim, Eisenstein, Renoir, Pudovkin ve Ford başyapıtları 20. yüzyılı selamlamıştır. Türk Sineması’nın dört başı mamur bir başyapıt ortaya koyması ise çok sonraları gerçekleşecektir.
İlginçtir; Anadolu’da Kurtuluş Savaşı sürerken, 1 Ekim 1921’de İstanbul’da, Türk Sineması’nın ilk özel film şirketi Kemal Film kurulmuştur. Malul Gaziler Cemiyeti’nden sinema aygıtları kiralayan Kemal Film, Kurtuluş Savaşı’na ait 28 jurnal çekmiştir. Bu arada kurulan Büyük Millet Meclisi Ordu Film Çekme Merkezi’nin de, Fuat Uzkınay’ın başkanlığında Kurtuluş Savaşı belgeleri çektiği bilinmektedir (Korkmaz, 1997 : 31-32).
Kemal Film’in konulu film yapımına girmesi ise, bir yıl sonra, 1922’de, o dönemde Avusturya ve Almanya’da film çalışmalarını sürdüren ünlü tiyatro sanatçısı Muhsin Ertuğrul ile olur. Muhsin Ertuğrul’un kapalı stüdyo isteği sonucu kiralanan Eyüp’teki eski feshane binasının ambarlarından biri, Türk Sineması’nın ilk stüdyosu unvanını alır(Korkmaz, 1997 : 32). Muhsin Ertuğrul’un 1924 senesine kadar Kemal Film adına çektiği altı film vardır. 1924 yılından 1951’e dek Kemal Film, yerli yapımlara son verip, film ithalatına yönelmiş ve Columbia ile Universal şirketlerinin temsilciliklerini almıştır(Korkmaz, 1997 : 34).
Türkiye’de 1922 yılına kadar çekilen yerli film sayısı 15’dir. İlk film Fuat Uzkınay’ın çektiği ‘Ayestefanos Abidesinin Yıkılışı’ kabul edilerek tablo meydana getirilmiştir. Tablo 2.1’de filmlerin yıllara göre sayısal dökümü verilmiştir.
Dostları ilə paylaş: