Alaşehir'de, bir mektep hocası olan Nedime bana Türk kızlarının Rum neferleri tarafından nasıl tecavüze uğradıklarını anlattı. Bu rezalete mani olacak zabit olup olmadığını sorduğum zaman: ''Evet, dedi, iki Yunan zabiti neferlere ateş açtılar. Onlar sayesinde ben de kurtuldum.'' dedi.
İşte, Yunanistan bugün yaşıyorsa, bu iki zabitin zihniyetinde olan adamlar sayesinde yaşıyor.
Uşak'a iki saat mesafede olan İnay'da durduk. Köy yoktu. Halk taşlar arasında dolaşıyordu. Bir taraftan not alacaktım bir taraftan da gezecektim. Bir rehbere ihtiyacım vardı. Gece çok soğuktu. Köyün imamı geldi. Soğuktan titriyordu. ellerini ovuşturarak dolaşıyor, bir taraftan da konuşuyordu. Ona not alacağımı söyledim. Dedi ki:
''Geçmişi yazmakta ne fayda var. Olan biteni görüyorsun ya. Bizim ihtiyaçlarımızı not et. İsmet Paşa'nın ayağını öptüğümüzü ve bize yardım etmesini söyle.''
Anlattığına göre, Uşak depolarında hem buğday, hem yapı malzemesi varmış. Halk açlıktan, evsizlikten ölüp gidiyordu. İmam: ''Geriye değil, ileriye bakıyoruz. Geçmişi unutmak istiyoruz. Yaşayacağız.''
Bu, bir imam için inanılmaz bir basiretti. Sonra, bize Hükümet adında bir rehber gönderdi. Küçük bir oğlandı bu. Yanımızda ne kadar ekmek varsa hepsini ona verdim.
Himmet, kamyonun basamağında durdu, bize yol gösterdi. Ben şoförün yerinde oturmuş ve kamyonu kullanıyordum. On iki yaşındaki bu oğlan, parlak gözlüydü. Fakat çok küçücüktü yavrucak. Bununla beraber, bin tane yaşlıya bedeldi. Bana hayatını anlattı. Yedi yaşında yetim kalmış. Mirası bir çift öküz, bir kulübe, bir büyükanne, bir de abladan ibaretmiş. Öküzleri kira ile köyülere vermiş. Dokuz yaşında, ablanın çeyizini düzmüş, onu evlendirmiş. Sonra öküzler ölmüş. Kendisi üç sene tarlada çalıştıktan sonra, iki manda satın almış.
Anlattığına göre, mandaların alınmasından ziyade, Yunan askerlerinin onu yere yatırıp kesmek istemeleri içine dokunmuştu. Fakat, bir Yunan çavuşu:
''Küçük, bırakın!'' diyerek onu kurtarmış.
''Şimdi ne yapacaksın, Himmet?''.
''Üç sene sonra, bir çift manda alacağım.''
Çocuğun sesi, Anadolu'daki hayatın geleceği için bana büyük bir ümit verdi. Kendimi adeta onun ortağı gibi hissediyordum. Hâlâ da içimde aynı iman var.
Bursa'ya giden son yokuşu tırmanırken, ihtiyar bir köylüye rast geldik. Bir elinde yalnız köyde giyeceği papuçları vardı. Öbür eliyle ihtiyar bir kadını tutmuş, gidiyordu. İki çocuk gibi el ele yürüyorlardı.
''Nereye gidiyorsun, baba?''
''Hiç bir yere, kızım. Bir yıldır kümese kapanmış tavuklar gibiydik. Köyden çıkamadık. Tuz almaya bile çarşıya giderken hep beraber gidiyorduk. Çok şükür, artık kurtulduk. Benim ihtiyar hatunu aldım. Dolaşmak istiyorum. İyi günler ve kötü günler, nöbet nöbet gelir. Şimdi iyi günlerdeyiz.''
Buruşuk yüzündeki gözleri hayata gülerek bakıyordu. Yunan istilası esnasında anladım ki, bütün Bursa aynı vaziyetteymiş. Yerliler artık sokağa fırlamış, gece yarılarına kadar evlerinin önünde oturuyorlar. Bursa yaylalarının ebedi yeşilliği ve mimarisinin emsalsizliği gözleri alıyor.
Basın mümessilleri Bursa'da kaldılar. Durumu incelediler. Bursa civarındaki kasabalar yanmıştı. Bursa'yı Tırnaksız isminde bir çete reisi kurtarmıştı. Yunanlılar şehri yakmaya başladıkları zaman, hücum etmiş, onları korkutmuştu. Gazeteciler, sık sık Mudanya'ya gidiyorlardı. Mudanya'da toplantı vardı. Lozan Konferansı'nın hazırlıkları yapılıyordu. Franklin-Bouillon ile General Harrington İtilaf Kuvvetleri adına barış meselesinde önemli rol oynadılar.
Franklin-Bouillon Türkiye'de, zaten ileriyi gören bir Fransız siyaset adamı olarak tanınmıştı. General Harrington ise, ilk defa olarak, İngilizlerin barış isteğini ifade ediyordu. Bu general, sadece savaş alanında cesur bir asker değil, aynı zamanda, memleketine barış meselelerinde hizmet etmiş bir adamdı. Daha sonraları, onu İstanbul'da gördüm. İsmet Paşa ve Dr. Adnan'la konuşmalarında tercümanlık ettim. Mudanya'dan sonra, Lozan Konferansı başladığı zaman bile hayli tehlikeli cereyanlar vardı. Türk ordusu, Çanakkale'de İngiliz ordusuyla karşı karşıyaydı. Türk halk efkarı, Anadolu faciasından İngilizleri sorumlu tutuyor ve onlara karşı içlerindeki acılığı henüz unutamıyordu. Buna karşılık, İngiliz ordusu da, siyasetlerinin iflasından fazla üzgündüler. Yeni bir savaşı önlemek için, iki tarafın da çok serinkanlı olması gerekiyordu. General Harrington'a, o zaman İstanbul'da İngiliz temsilsici olan Mister Henderson çok yardım etmişti. Herhalde, Türkiye'deki değişikliği anlamıştı. Beyoğlu'ndaki İngiliz mektebinde verdiği bir nutku iyi hatırlarım. Orada, Türkiye'nin Türklerin malı olduğunu, kendilerinin bir misafir sayılmaları gerektiğini söylemişti. Düşündüm ki, eğer 1918'de, İstanbul'da Harrington ve Henderson kafasında adamlar olsaydı, birçok üzücü meseleler önlenebilirdi.
BÖLÜM XV Savaşa paydos Ben Bursa'dan ayrılırken, Mustafa Kemal Paşa'yı kabul için hazırlıklar yapılıyordu. Mudanya Mütarekesi henüz imza edilmiş değildi. Kamyonla hareket ettim. Bursa mebusu Dr. Emin, Ankara trenine bindirmek için bir hastasını Karaköy'e kadar götürmemi istemişti.
Gece saat onda lokomotifte bir bozukluk oldu. Biz dışarıya çıktık. Birtakım otomobiller geliyordu. Durdular. Baştakinden Mustafa Kemal Paşa çıktı:
''Dönüyor musunuz, Hanımefendi? Kazım Karabekir Paşa'yı size takdim edeyim.''
Kazım Karabekir, Şarktan döndüğü vakit ben cephede olduğum için onu ilk defa görüyordum. Çok vakur ve iradeli bir adama benziyordu. Mustafa Kemal Paşa dedi ki: ''Ben Fikriye Hanım'ı sanatoryuma götürüyorum. İyi değil.''
Fikriye Hanım veremdi. Doktorlar sanatoryum tavsiye etmişlerdi. Fakat, bu acele gidişte İzmir'in tesiri vardı.
''Veda edebilir miyim?'' dediğim zaman, Mustafa Kemal Paşa, arkasındaki otomobilin kapısını açtı. Kendisi geri çekildi. Fikriye Hanım, kürklere sarılmış, oturuyordu. Ellerimi yakaladı. Kürkünün içinde çok zayıf görünüyordu. Değişmişti. Hasta olduğu anlaşılıyordu. Gülümsemek için güçlük çekiyordu. Bu yüz bir ıstırap maskesiydi.
Daha sonra, Ankara'da Hayati Bey'in anlattığına göre, sanatoryuma götürülmesine karar verildiği andan itibaren ağlamaya başlamıştı.
''Ben Avrupa'da bir sanatoryuma gideceğim. Doktorlar, iyi olursun diyorlar?''
''İnşallah, Fikriye Hanım. Keşke bu kadar uzatmasaydınız.''
''Ben gitmek istemedim. Fakat Paşa ısrar etti. Bir iki gün İstanbul'da kalacağım.''
''Ondan sonra sanatoryuma, değil mi?''
''Bir kaç gün de Paris'te kalıp, daha önce kendime esvap yaptırmak istiyorum.''
Zavallı nasıl bir endişe ile yüzümü inceliyor. Paris modeli esvaplarla tekrar göze gireceğini umuyordu.
O kadar acıdım ki, gözyaşlarımı zor tutabildim. Boynuna sarıldım.
''İyi olacaksınız'' dediğim zaman, ''İnşallah'' diye o da boynuma sarıldı, yanaklarımdan öptü. Ben de veda ederek ayrıldım.
İşte bu Fikriye Hanım'ı son görüşümdür.
Onunla Münich Sanatoryumu'nda bulunan bir kadın, bana Paşa'nın evlendiğini orada haber aldıktan sonra, pek çok ağlamış olduğunu söyledi. Durmadan gözyaşları içinde, adeta hummalı bir şekilde aşk hikâyesini tekrar eder dururmuş. Münich'ten iyi olmadan ayrılmış. Onu merasimle kabul eden kadınlar, Paşa'nın evlenmiş olduğunu haber alınca ondan yüz çevirmişler. İstasyona yalnız bir tek kadın onu uğurlamaya gelmiş. 1923'te Ankara'dan gelen resmi bir tebliğde, Mustafa Kemal Paşa'nın uzaktan akrabası olan Fikriye Hanım adında bir kadının Paşa'nın evine girmeye çalışmış ve muvaffak olamayınca, kendini vurmuş olduğunu yazıyordu.
Sakarya ve İzmir muharebeleri esnasında Dr. Adnan Büyük Millet Meclisi'nin ikinci başkanıydı ve bu sıfatla Mustafa Kemal Paşa adına hareket etmekteydi. Yorgunluktan bitkin düşmüştü. Öksürüğü artmıştı. Sık sık sıtma nöbetlerine tutuluyordu. Meclis'te herkesin zihnini işgal eden mesele hal olur olmaz, Büyük Millet Meclisi'nden izin istemeye karar verdik. Bu mesele, iki hükümetin varlığından doğan güçlüktü. Namuslu ve tanınmış kimselerden mürekkep olmasına rağmen, İstanbul'daki hükümetin başında vatan haini bir padişah vardı. Milli Mücadele esnasında, kudreti İstanbul sınırlarından öteye geçememişti. Kocamış, yıpranmış ve kuvvetten düşmüştü. Diğer tarafta, milletin iradesinden doğmuş, Büyük Millet Meclisi hükümeti vardı. Meclis canlı, hayatiyet dolu ve kudretliydi. Ordusu Türk sınırlarını dirlik ve güven içinde tutacak güçteydi. Koskoca bir milli buhranı başarı ile atlatmıştı. Ayrıca bu hükümetin başında, Mustafa Kemal Paşa gibi kudretli bir şahsiyet vardı. Bu canlı, dinç hükümetin, kocamış, yıpranmış olan hükümeti ortadan kaldıracağı tabii ve açıktı. Fakat, bunu nasıl yapacaktı?
O günlerin olaylarını okuyacak olan tarih talebeleri iki yoldan birini seçmek gerekmiş olduğunu göreceklerdir: Bu yollardan biri şudur: Ankara hükümeti İstanbul'a gidebilir, kralın (bizde padişahın) bir milli istikrar alameti olduğu İngiliz usulü bir meşrutiyet kurabilir ve Mustafa Kemal paşa da, hayat kaydıyla, kudretli bir başvekil olurdu. Bu ihtimal, Mustafa Kemal Paşa tarafından ta eskiden, yakınlarına, aşağı yukarı: ''Beni kendine (padişah) sadrazam seçmeyi aklına koyarsa ne yaparız?'' şeklinde ifade edilmişti. Fakat 1918'de padişahtan yeni bir kabine kurmasını istemiş olan Mustafa Kemal Paşa, artık en yüksek iktidarı eline almak için padişaha başvurmak ihtiyacında değildi. Sultan Vahdettin, Sultan Osman torunlarının birer gölge padişah olarak saltanat tahtında kalmalarını sağlamayı düşünecek kadar kurnazlık gösterse bile, böyle bir şeyi teklif edemeyecek kadar milletin gözünden düşmüş olduğunu biliyordu. Padişah hükümetini ortadan kaldırmaktan başka çare yoktu. Bu imkânı, bir kaç gün sonra, Vahdettin'in son zadrazamı Tevfik Paşa sağladı.
Ankara'ya geldiğimin ikinci günü, eski ordu genel karargâhının karşısındaki yolda yürüyüşe çıkmıştım. Ankara tarafından, hâkiler giyinmiş on kadar çocuk gelmekteydi. Çocuklara asker elbisesi giydirmenin aleyhinde olmama rağmen, bu çocukların hali dikkatimi çekti. Bunlar, asker adımıyla rap rap yürüyen, makineleşmiş çocuklar değillerdi. İkişer üçerlik gruplar halinde, konuşa oynaşa yürüyorlar, en küçüklerine göz kulak oluyorlardı. Hepsi, içlerinde, pembe yanaklı tombalak çocuğa büyük bir itina gösteriyor, karargâha giden dik yokuşu çıkmasına yardım ediyorlardı.
Dr. Adnan'a bu çocuklardan bahsettiğim zaman, güldü ve ''Bunlar Kazım Karabekir Paşa'nın çocuklarıdır. Onunla birlikte karargâhta oturuyorlar. Bu çocukların kırk tanesini mektepte okutuyor.'' dedi.
Kâzım Karabekir Paşa, ana babaları Erzurum ve Erzincan bölgelerinde öldürülen iki bin kadar yetim Türk çocuğunu evlat edinmişti. Bunlar, dört ile on dört arasında çocuklardı. Üzerlerinde asker elbisesi olmasına ve Paşa'nın seçtiği zabitlerin nezareti altında olmalarına rağmen, asker terbiyesi görmüyorlardı. Kazım Karabekir Paşa, çocuklarda, feci günlerinin hatırasını silmek için ne gerekirse yapmaktaydı. Onların eğitiminde en büyük rolü müzik oynuyordu. Bu işi, bir Rus kadınla birlikte kendisi üzerine almıştı. Çocukları bilhassa birer sanat ve meslek sahibi olacak şekilde yetiştiriyordu. Bunlardan bazıları gayet iyi marangozluk öğrenmişti. Güzel resim çizmesini, çocukça fakat sanatkarca oymalar yapmasını biliyorlardı. Kazım Paşa, ceza usulünü kaldırmış, bununla beraber, çocukların şahsiyetlerinin serbestçe gelişmesini önlemeyecek bir disiplin kurmuştu. Kötü hareketi görülen çocuğu karşısına alıp onunla tek başına konuşurdu: ''Paşa baba''nın bir kenara çekip öğüt verdiği çocuğun hemen hemen bir daha kötü bir şey yaptığı olmazdı.
Kazım Karabekir Paşa'nın, çocukları idare kabiliyeti, zannediyorum, anadan doğma bir kabiliyettir. Türkiye'nin dört bir tarafından kendisine çocuklardan mektup yağar. Kazım Karabekir Paşa, Türkiye'de çocuk dostu olarak tanınmıştır. Orduları teftişe çıktığı zaman, ilk işi okullara uğramak olur. Hemen bir sınıfa dalar ve saatlerce çocukların arasında kalırdı. Karargâhtaki sıkı disiplin taraftarları bundan şikâyetçidirler. Kumandanlarının bu yüzden alay konusu olmasından korkmaktadırlar. ama dünya yüzünde hangi hakiki sevgi vardır ki, aşırılığa varınca bir mizaha konu olmuş olmasın? Ama, Kazım Paşa'nın kendisi hiç bir zaman tahammülsüzlük göstermemiştir.
Kazım Paşa'nın şefkat hareketlerinin ardında bir ''fikir'' yaşamaktaydı. Kazım Paşa'ya göre, Türk milleti değerli vasıflarından bazılarını kaybetmişti. Sıhhatli ve dayanıklı bir millet olması için yeni vasıflar, meziyetler kazanması gerekti. Çocuklara sağlık bilgisini, bir din bilgisi katiyetiyle öğretmişti. Hepsi okumuş büyük kimselerden daha çok mikrop ve Türkiye'deki belli başlı hastalıklar hakkında bilgiye sahiptiler. İki aylık tatil günlerinde, hayatta kalmış akrabaları olan çocuklar köylerine gönderiliyordu. Çocuklardan birkaçı ile konuştuktan sonra, onlar üzerinde ne derece gayretle çalışıldığını anladım. Çocuklardan biri bana dedi ki: ''Bizim köylülere mikrobun ne kadar tehlikeli bir şey olduğunu anlattım. Mikropların cin peri gibi bir şey olduğunu ve bunlardan korunmak için tek çarenin temizlik olduğunu söyledim. Her sene eski püskü ne varsa hepsini yakıyor, evleri badanalıyoruz. Yemeklerden önce, Müslüman adeti üzere ellerimizi yıkıyoruz...'' Bu çocuk ileride bakteriyolog olmak niyetindeydi. Bu yetimlerin terbiyesinde, makine kullanmanın lüzumu ve faydası üzerinde de duruluyordu. Makinelerin faydasını belirten temsili piyesler oynamakta, makineyi öven şiirler okutulmaktaydı.
Çocuklarda en çok göze çarpan şey, dürüstlük, doğru sözlülüktü. Bu özellikleri öğütlerle değil, içinde yaşadıkları çevreden, havadan almaktaydılar. Buna karşılık, onlarda kadınlara karşı kayıtsız şartsız bir sevgi hissi uyandırılıyordu. Her kadında bir çeşit kutsallık bulunduğu fikri aşılanıyordu. Bu üzerinde en çok durulan hususlardan biriydi. Maksat, Anadolu erkeklerinde kadına karşı saygı ve sevgi hissi uyandırmak, bu hissi kuvvetlendirmekti. Anadolu kadınlarının umumi hayatta oynadıkları rolün ne kadar hayati olduğunu ve ne büyük angaryalara koşulduğunu biliyorlardı. Nihayet, küçük çocuklara, ihtiyarlara, zayıflara bakmak, onlarca dini bir vazife sayılıyordu. Bunu anlamak için, onları bir kadınla konuşurken veya herhangi bir iş yaparken görmek elverir. Elinde bohça veya herhangi bir eşya olan bir kadın gördüler mi, hemen koşup ona yardım ederlerdi. Bir köşede, bir gün Kazım Paşa ile çay içerken, bu çocukların bir kısmı ile konuştum. On üç yaşlarında, kara gözlü bir oğlan Kazım Paşa'nın yanında nasıl yaşadıklarından, neler yaptıklarından bahsediyordu. Ana babasını kesmişler ve cesetlerini ölü yığınları üzerine atmışlar. Kendisi şaşkın bir vaziyette sağa sola koşmuş, nihayet, bir ağacın altına düşüp bayılmış. Kendisini Kazım Karabekir Paşa bulup kurtarmış. Küçük yaştan beri iyi ellerde büyümüş bir aile çocuğu intibaını veriyordu. Şimdi, bunca serbestlikve sevgi havası içinde yaşayan bu çocuğun asık suratlı bir mektep hayatına alışması ne kadar güç olur diye düşündüm.
O gün Kazım Paşa'dan ayrıldığım vakit, fikirlerinin bir çok nesilleri yetiştirip besleyecek güçte bir insan olduğunu anladım. Çünkü o bana, Türkiye'deki büyük olayların meydana çıkardığı müstesna simalardan biri gibi göründü.
Mudanya Mütarekesi 22 Eylül 1922'te imzalanmıştı. İtilaf Kuvvetleri, İstanbul hükümetini Lozan Konferansı'na çağırmışlardı. Tevfik Paşa Büyük Millet Meclisi'ne başvurarak, müşterek bir hat ve hareket teklifinde bulunmuştu. Bu teklif, Meclisi, bir başka Türk hükümetinin mevcudiyetini hatırlatma süretiyle asabiyete sevk etmekle kalmıyor, aynı zamanda, bir memlekette iki hükümetin varlığı gibi anormal bir duruma son vermeye de adeta onu mecbur bırakıyordu. Büyük Millet Meclisi 24 saat zarfında hazırlanmıştı. 1922 senesi Ekim ayında, Mustafa Kemal Paşa, Dr. Adnan'ın bu tarihi celseye başkanlık etmesini rica etmişti. Mebusların büyük bir kısmının imzaladıkları ve padişahlıkla halifeliğin birbirinden ayrılması, saltanatın ilgası, hâkimiyetin kayıtsız şartsız millete aidiyeti prensibini ve dolayısıyla Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin bu hususta söz sahibi olduğu esasını taşıyan bir önerge kabul edildi.
Akşam saat sekizde Dr. Adnan bana telefon etti.
''Alo, Halide. Saltanatı ilga edip Ankara hükümetini kurduk. Paşa ile arkadaşlar bunu kutlamak için bu geceyi Çankaya'da geçirmemi istiyorlar. Haberin olsun.''
Sessiz ve ıssız vadimle ben derin uykumuzdan bir otomobil gürültüsüyle uyandık. Gözlerimi açtım ve saate baktım. Saat sabahın dördüydü ve Dr. Adnan kapıdan içeriye girmişti.
''Halide, gözlerini aç da beni dinle!'' dedi.
Gözlerimi açtım ve dinledim. Son endişelerini ve o gece Mustafa Kemal Paşa'nın evinde bunlardan nasıl kurdulduğunu anlattı. Pek sevinçliydi. Yeni hükümetin şerefine bir hayli şampanya içmişti. Yeni hükümetin adını ağzına alınca, hararetle ''İnşallah payidar olur'' dedi. O zaman, bunun kendisi için ne kadar kıymetli olduğunu anladım. Bu hükümetin kuruluşunda halka karşı mesuliyet taşıyanlardan biri olarak kabul ediyordu kendisini. Büyük şan ve şerefli bir geçmişi olan altı asırlık bir Türk müessesesini ortadan kaldırmış bulunuyorlardı. Bu müessesenin başındaki padişah soysuzlaşmış ve halka ihanet etmiş olduğu için yok olmuştu. Şimdi, yeni bir hükümet, yalnız halkın kanı ile kazandığı istiklâli korumakla değil, ayni zamanda, bütün hürriyetler, halkın hürriyet haklarını da, her ne bahasına olursa olsun, muhafaza etmekle mükellefti. Bir zaman için istiklal, hürriyet olmadan da ayakta durabilirdi. Ama kötü bir idare ve her şeyden önce istibdat, halkın gelişmesine ve mesut olmasına engel olurdu. Bu sefer, eski tarihin tekerrür etmemesi lazımdı.
Adnan, Mustafa Kemal Paşa'nın etrafındaki bazı adamların Ali Fuat Paşa ve Rauf Bey gibi kimselere karşı el altından yaptıkları menfi propagandadan büyük bir üzüntü duyuyordu. Bunlar, İsmet Paşa müstesna, ahlaki ve siyasi meziyetleri olan milli simaları kötülemeye çalışıyor gibiydiler. Ona öyle geliyordu ki, memleket bütün değerli kimselerin bir tarafa atıldığını ve eski günlerdeki gibi dalkavukların milleti sömürdüğü bir diktatörlük rejimine doğru sürükleniliyordu.
Adnan korkularını, şüphelerini Mustafa Kemal Paşa'ya açık yüreklilikle, düpedüz söylemişti. Ona: ''Yanınızdaki adamların Ali Fuat ve diğerleri aleyhinde böyle ulu orta konuşmalarına nasıl müsaade edersiniz? Bu değersiz adamlarla ne çeşit bir hükümet kurmak tavavvurundasınız?'' demişti.
O zaman, Mustafa Kemal Paşa gayet samimi ve açık olarak konuşmuştu. Bu adamların dediklerine kulak asmadığını söylemişti.
''Onlar birer maşadır, hiç bir zaman benimle hakiki arkadaşlarım ve kardeşlerim arasına giremezler'' demişti. Adnan, Paşa'nın sözlerini bir senet telakki etmişti. Anlaşmazlığa, her çeşit cebir ve şiddete, istibdada yer verilmeyeceğine inanmıştı. İsmet Paşa'yı zaten bir ermiş telakki ediyordu. Doğru yolda kalacaktı ve Paşa geçmişin hatalarını tekrarlamayacak kadar dirayetli ve akıllıydı.
Bu, mesut bir geceydi Adnan'nın hayatının en mesut gecesiydi. Öyle bir an geldi ki, ben de onun bu inancını paylaşmak istedim. Elbetteki bunca sefalet ve dehşet sahnelerinden sonra, gelecek hiç bir zaman geçmiş kadar fena olamazdı.
Adnan'ın menfaat gözetmeden, pir aşkına çalıştığını, çırpındığını, en yüksek dürüstlük ve namus basamağında tutunup durduğunu yakından görmüştüm. Dirlik düzenlik içinde, kendi anavatanında yaşayıp ihtiyarlamayı, memleketinin yeni hayatına, saadetine katılmayı hak etmişti.
Önce, Ankara'nın Trakya yüksek komiseri Refet Paşa İstanbul'a geldi. İstanbul onu hararetle, coşkun bir gösteriyle candan karşıladı. Ateşle imtihandan sonra, bu, Türk milletinin bal ayı idi. Türk milleti, küçüğünden büyüğüne kadar kendisine hizmet etmiş olanlara minnettarlığını cömertçe gösteriyordu. Refet Paşa bu geçiş devresinde, İstanbul'da, tabii olarak beliren güçlüklerin hepsiyle, büyük bir başarı ve dirayetle başa çıkıyordu. Fakat, Aralık ayında Trakya'ya gitmesi gerekiyordu. Meclis'ten üç ay izin almış ve başkanvekilliğinden istifa etmiş olan Dr. Adnan'a İstanbul'da bulunan Yabancılara karşı Ankara hükümetinin mümessilliği teklif olundu. Tatilini, nasıl olsa İstanbul'da geçireceği için, bu vazifeyi kabul etti.
Böylece, nihayet, doğup büyüdüğümüz şehre gidecektik.
İzmit Körfezi'ni ve zeytinliklerin mavi sulara vurmuş akislerini, körfezi çevreleyen o güzelim yeşil tepeleri görünce, iki yıl önce buralardan ayrılışımı hatırladım. İçimde sanki iki asırlık bir ıstırap ve hasret yer etmişti.
Bayraklar, çiçekler, çiçekler, alaylar, mızıka ve halk gelip geçti. Bu halkın kendi günü, kendi zaferiydi. Bunu mükaddes bir şey olarak kabul ettik. Onlarla beraber Babıâli'ye kadar yürüdük.
Babıâli'de çay içtik ve onu takip eden sahne benim için adeta bir sinema şeridi gibiydi. Nihayet, evimiz, Mahmure Abla'nın evi, iki yıl önceki ev. O da bambaşkaydı. Duvarlar badanalı, ortalık çiçekle dolu, ışıklar yanıyor. Oradaki son sahneyi tahayyül etmek için derin derin düşünmek lazımdı. Odanın pencerelerine battaniyeler asılıydı, ışıklar sönüktü ve orada idama mahkûm bir kadın vardı. Fakat, o kadın artık geçmişe karışmıştı.
Mahmure Abla'nın boynuna kollarımı doladım. Çocukluk günlerinde olduğu gibi birbirimize sarıldık. EPİLOG Mensup olduğum millet, istiklâlini tarihin en asil ve zor bir ateş imtihanından sonra kazanmıştı. Fakat, diğer bir ideale de kavuşması gerekti. Böyle bir ideale kavuşmak için, insanlar tarihte sehpalarda, zincirler içinde ölüp giderler, sürgünlerde ömürlerini geçirirler. Onların imtihanını yalnız çekenler bilir. Onların savaşını hiçbir zaman alkış takip etmez. Alelade, mütevazı askerler gibi gelip geçerler. Bu, tek başına kazanılmak için mücadele edilen gaye hürriyet imtihanıdır.
İstiklal Savaşı'nın imtihanında en başta telakki edilen ve sembol olan Mustafa Kemal Paşa vardı. İşte bundan dolayı onun devrinde eziyet çekmişlerin bile, kalblerinde daima bir yeri verdır. O, sonu gelmeyen hürriyet alanındaki çabalamaların bir sembolüdür. Türk milleti de diğer hür dünya milletleri gibi hür olacaktır. Burada Henry W. Nevinson'un şu sözlerini alıyorum:
''Hürriyet denilen şey, biliyoruz ki, tıpkı aşk gibi her gün yeniden kazanılması gereken bir şeydir. Nasıl her gün aşk istersek ve aşkı kaybedersek, hürriyeti de öyle ister ve kaybederiz. Hürriyet kavgası hiç bir zaman bitmez, alanı hiç bir zaman sükûn bulmaz.'' C'in Kültür Hizmeti