Tetanoz, çeşitli yaralanmalar nedeniyle vücuda giren Clostridium Tetani’nin salgıladığı tetanospazmin adı verilen bir nörotoksin ile gelişen, kasların ağrılı ve tonik kasılmaları ile karakterli oldukça ağır seyreden ve ölüm oranı yüksek olan bir hastalıktır.
Aşılanma ile kontrol edilebilen bu hastalık toplum immünitesinin yeterli olmadığı ülkelerde her yaşta görülebildiği gibi, gelişmiş ülkelerde ileri yaşlarda rastlanan bir hastalıktır. Tetanoz, çok küçük yaşlarda ve çok ileri yaşlarda gelişirse ağır ve ölümcül olabilir.
Tetanoz hastalığı eski Mısır ve Yunan hekimlerinden bu yana tanınmaktadır. Hastalığın esas tanımını 1888’de Gowers yapmıştır. Yılık 1 milyondan fazla tetanoz hastalığı vakası gelişmekte olan ülkelerde bildirilmiştir. Neonatal tetanozdan ölen bebek oranı tüm bebek ölümlerinin yarısını oluşturmaktadır.
Türkiye’de tetanoz hastalığı her yaş grubunda görülmektedir. Tetanoz virüsleri her yaralanma sonucu vücuda girebilirler.
Tetanoz (tetanus) türleri ve belirtileri
Tetanoz; jeneralize, lokalize, sefalik ve neonatal tetanoz olmak üzere dörde ayrılır.
Jenarilize: Tetanozun en sık görülen türü olup baş ağrısı, halsizlik, yara bölgesinde ağrı gibi ana belirtiler ile başlar ve masseter kasların kasılması ile karakterize, çene kilitlenmesi şeklinde kendini gösterir. Hasta çiğneme ve yutma güçlüğü çeker ve ağzını açamaz. Kasılmalar nedeniyle çene kemiği, kaburga kemikleri ve omurga kemiği kırıkları oluşabilen hastalar da vardır. Yüz kaslarında oluşan kasılmalar korkunç ve alaycı gülüş (risus sardonicus) şeklinde görünüm oluşturur. Ense ve sırt kaslarının kasılması sonucu gövde yay biçimi (opistotonus) şekli alır. Karın kaslarındaki kasılmadan dolayı defans oluşur. Bazı ağır hastalarda üst solunum yolları tıkanıklığına ve hava alamamaya bağlı ölüm gerçekleşebilir.
Lokal tetanoz: Sporlu basilin girdiği bölgedeki kas gruplarının spazmı ile karakterizedir. Orta şiddette ve sürekli süren kas kasılması söz konusudur. Aylar sonra kendiliğinden geçer. Bu kronik tetanoz türü, tetanozspazmine karşı kısmi bir immünitenin varlığından kaynaklanır. Ön belirtileri jeneralize tetanoz gibidir. Hastalığın başlaması merkezi sinir sistemine toksinin ulaşmasından sonra oluşur. Antitoksin verilmediği sürece immünite bırakmaz.
Sefalik tetanoz: Çok sık görülmeyen, tanının konmasında zorluk çıkaran kafa travmaları ve kulak enfeksiyonları sonrasında meydana çıkan tetanoz türüdür. Kafa siniri ağının döşendiği kaslarda meydana gelir. Alt motor nöron lezyonları şeklinde, özellikle yüz sinirinde yüz felci, yutma güçlüğü, ekstraoküler tutuluma bağlı olarak oftalmoplejik tetanoz görülebilir ve hastalık tablosu kötüdür.
Neonatal tetanoz : Özellikle yeni doğan bebeklerde tam dezenfekte edilmeden kullanılan malzeme ile göbek bağının kesilmesi sonucu oluşur. Bu tetanoz türünün oluşmasında annenin bağışıklık sisteminin zayıf olması da etkendir. Doğumdan sonra ilk 12-14 gün arasında meydana çıkar. Belirtileri; emme güçlüğü, geç olarak kas sertliği ve spazm şeklindedir. 10 günlükten küçük bebeklerde ölüm riski daha fazladır. İlk haftada solunum durması başlıca ölüm sebebidir. İkinci hafta ise kana bakteri geçmesi sonucu ölüme neden olur.
Tetanoz komplikasyonları
- Aspirasyon pnömonisi,
- Atelektazi,
- Pulmoner emboli,
- Vertebra kırıkları,
- Gastrik ülser,
- Konstipasyon,
- Üriner retansiyon ve buna bağlı üriner sistem enfeksiyonları,
- Dekübit ülserleri,
- Kas içi kanamalar,
- Kendiliğinden oluşan kas yırtılmaları,
- Hamilelerde düşük (abortus) gelişmesi.
Tetanoz (tetanus) nasıl bulaşır?
Tetanoz dış ortamda elleri ayakları toprak ile temas eden her bireye bulaşabilir. Tetanoz çok yaygın bir hastalık olduğu için tüm yeni doğanlar, küçük çocuklar, ilkokul çocukları, lise çağına kadar olan çocuklar, devlet tarafından rutin olarak aşılanır ve aşılanan grupta tetanoz görülmez.
Fakat çocuklara uygulanan rutin aşılama devlet tarafından uygulanmaz ise tetanoz hastalığı daha sık görülür. Tetanoz, toprak ile uğraşan ve yara oluşan deriye teması sonucu bu bakterinin sporları denilen bir formu bulaşır ve girdiği yerde hava ile temas etmediği için rahatlıkla çoğalır. Bu üreyen tetanoz formu kas ve sinir sistemine geçerek kaslarda çok şiddetli ağrılı spazmlara yol açar. Bu spazmlar merkezi sinir sistemine ulaştıktan sonra solunum kaslarını tutarak ölüme neden olur.
Tetanoz insandan insana bulaşmaz. Tetanozun bulaşması için basilin yaralanmış dokuya teması gerekir. Tetanoz hayvan ısırıkları ile de bulaşabilmektedir.
Tetanoz (tetanus) teşhisi
Tetanozun belirtileri ilk başlarda sinsidir ve kısa bir süresi vardır. 3 ile 8 gün sonra yara oluşan ya da ısırılan bölgede uyuşukluk, hissetmeme ve ilerledikçe kas spazmlarından dolayı hasta doktora başvurur, ancak tetanoz tanısı atlanabilir.
Tetanoz tanısı genellikle klinik ve fizik muayene ile konulur. Laboratuvar bulguları ve bakteriyolojik incelemeler tanıda çok yardımcı değildir.
Tetanoz tanısı ense sertliği nedeniyle menenjit hastalığından, çene kasılmasından dolayı diş apsesinden ve çene eklem kasılmasından, karın kaslarının sertliği nedeniyle karın zarı iltihabından, kasılmalardan dolayı epilepsi (sara) hastalığından, striknin zehirlenmesinden, ensefalit, fenotiazin grubu ilaçların meydana getirdiği distonik reaksiyonlardan, kas rijiditesi nedeniyle malign nöroleptik sendromdan ve stiff person sendromundan ayırt edilmelidir.
Tetanoz (tetanus) tedavisi
Tetanoz kesinlikle evde, polikliniklerde ayakta tedavi edilecek bir hastalık değildir. Tetanozda, hastanede ve yoğun bakım ünitelerinde belirtilere yönelik tedaviler uygulanır. Tedavi sürecinde hasta ya iyileşir ya da kaybedilir.
Tedavi; solunum desteği, yaranın bakımı, antitoksin uygulanması, kas spazmlarının tedavisi, otonomik disfonksiyonun takibi ve kontrolü, immünoterapi, antibiyotik tedavisi, vitamin B6 ve C vitamini desteği gibi uygulamaları içerir.
Hastalarda tetanoza yönelik medikal tedavinin yanı sıra destek tedavileri de büyük önem taşımaktadır.
Tetanoz aşısı ve korunma
Tetanoz korunulabilen bir hastalıktır. Rutin aşılama programlarına uyularak tetanozdan korunmak mümkündür.
- Yeni doğan tetanozu nedeniyle yeni doğanlara tetanoz aşısı yapılır.
- Rutin çocukluk dönemi aşılama programında yapılan karma aşısında tetanoz aşısı da vardır.
- Hamilelikte tetanoz aşısı yapılabilir.
Karma aşılama programı, yeni doğan döneminde, 3 yaşında, ilkokul çağında ve lise çağında şeklinde uygulanır. Bu aşılama programı çocuğu 18 yaşına kadar koruyabilir.
Her erişkinin her 5 ya da 10 senede bir tetanoz aşısı olması tetanoz riskinden korunmak için gereklidir. Eğer 30-40 yaşında bir kişi tetanoz riskiyle karşılaşmışsa o kişiye daha önceki aşıları dikkate alınmadan bir ay arayla iki doz tetanoz aşısı ile 10 yıllık korunma sağlanabilir ve her 10 yılda bir aşılanması önerilir. Ayrıca toprak ile uğraşan kişilerin ellerinin yaralı olmaması hastalıktan korunmada son derece önemlidir. Eğer ellerde yara varsa mutlaka eldiven kullanılmalıdır.