Deneyimlememiş olsanız da muhtemel filmlerde görmüş veya adını duymuşsunuzdur. Bir kişinin yalan söyleyip söylemediğini anlamak gerektiği zamanlar da yalan dedektörleri diğer adıyla yalan makineleri kullanılır. Peki, bir yalan makinesi doğruyu söyleyip söylemediğimizi nasıl anlayabilirler. Belki de daha da önemlisi, onları kandırmanın bir yolu var mı? Gelin bir yalan makinesinin arka planındaki bilimi inceleyelim.
Bir yalan makinesinin yani gerçek adıyla arkasındaki temel fikir, bedenlerimizin bize ihanet edebilmesidir. Yalan söylediğimizde vücudumuz bazı fizyolojik tepkiler verir. Dışarıdan bakıldığında bu tepkiler gözlemlenmese bile Poligraf yani yalan makinesi; test edilen kişinin solunum hızı, kan basıncı, nabız hızı ve terlemesine dair bilgileri tespit ve kayıt eder. Daha kompleks makinelerde MRI (manyetik rezonans görüntüleme) kaydı da alınır.
Bunun için sizi sorgulayan kişi makinelerde bulunan sensörleri vücudunuza bağlar ve size bir dizi soru sormaya başlar. İlk olarak sorulan sorular kontrol sorularıdır. Bu kontrol soruları oldukça basit olur. Cevapları çoğunlukla evet ya da hayır biçimindedir. “Adınız Ahmet mi?”, “İstanbul’da mı ikamet ediyorsunuz?” gibi sorulara verdiğiniz cevaplar daha doğrusu vücudunuzun verdiği cevaplar ölçülür. Daha sonra size zorlayıcı bazı sorular gelir.
Yaygın bir soru “Hiç bir şey çaldınız mı?” biçimindedir. Çoğu insan hayatında bir şey çalmıştır, ancak yine de araştırıldıklarını bildikleri için bu soru heyecanlandıracaktır. İşte bu sizin fizyolojik tepkiniz hakkında önemli bir ipucudur. Daha sonrasında da araştırılan konu ile ilgili sorular sorulur. Bu sorular genelde birbiri ile bağlantılı olur ve tekrarlıdır. Sorgulama 1-3 saat arası devam eder.
Bir Yalan Makinesini Kandırmanın Bir Yolu Var mı?
Amerikan Poligrafi Derneği başkanı Walt Goodson, deneyimsiz bir sorgulayan karşısında poligrafı kandırmanın mümkün olduğunu, ama deneyimli kişilerde bunun zorlaştığını söylüyor. Yani teorik olarak bir yalan makinesini kandırmak mümkün ama kolay değil. Bu nedenle ABD ve çoğu Avrupa ülkesinde poligraf verileri mahkemede delil olarak kullanılamıyor. “Poligraf oyun değildir” diyor Gazit Poligraf Enstitüsü’nden Eran Gazit. “Sistemi test ederken kaybedecek değerli bir şeyiniz olmaması lazım: İşiniz, evliliğiniz ya da özgürlüğünüz gibi.”
Bir yalan makinesini kandırmak, çok ciddi bir manipülasyon yeteneği gerektirir. Aslında bunun sadece iki yolu vardır.
- Size ne sorulursa sorulsun sakin olmak! (Çoğu insan bunu başaramaz.)
- Size ne sorulursa sorulsun test boyunca tedirgin olmak!
Birçok bilim insanı, yalan makinalarının dayandığı teoriler konusunda kaygılı. Zira herhangi bir bedensel tepki yalanla ilgili olmayabilir. Bu nedenle bu test, tepkilerini kontrol etme kabiliyetine sahip oldukları için sosyopat ve psikopat teşhisi konmuş kişilere uygulanmaz. Ayrıca, bazı rahatsızlıklardan muzdarip olanlara (örneğin epilepsi, kalp hastalığı, inme ve zihinsel engel vb.) testi uygulamak doğru değildir. Aşırı derecede yorgun olanlara da test uygulanmamalıdır. Hamile kadınlar ise doktor onayı olmadığı sürece testten muaf tutulur.
Kaynaklar ve İleri Okumalar:
- Lie detection; https://en.wikipedia.org/
- How to Pass a Lie Detector Test (Whether You’re Lying or Not);https://www.livescience.com/
Matematiksel