Diyarbakır Tarihi
Tarih boyunca Amida Amid Kara-Amid diyarbekir, diyarbekir diyarbakır adlarını alan kent Güneydoğu Anadolu bölgesinin orta bölümünde Elcezire denilen Mezopotamyanın kuzey kısmındadır diyarbakır, ve çevresi tarih öncesi dönemlerden itibaren her devirde nemini korumuş Anadolu ile mezopotamya avrupa ile asya arasında doğal bir geçiş yolu bir köprü görevi yapmış bu nedenle de çeşitli uygarlıkların tarihi ve kültürel mirasını günümüze kadar taşımıştır
Yontma taş ve Mezolitik devirlerde Diyarbakır ve çevresindeki mağaralarda yaşanmış olduğu yapılan arkeolojik araştırmalar ile anlaşılmıştır. Eğil-Silvan yakınlarındaki Hassun dicle Nehri ve kolları üzerinde Ergani yakınlarında Hilar mağaralarında bu çağdan kalma kalıntılar tespit edilmiştir.
anadolunun en eski köy yerleşmelerinden biri olan tarımcı köy topluluklarının en güzel örneğini veren Ergani yakınlarındaki Çayönü Tepesi günümüzden 10.000 yıl önceye tarihlenmesi ile sadece bölge tarihimize değil dünya uygarlık tarihine de ışık tutmaktadır
M.Ö. 7.500-5.000 yılları arasında aralıksız olarak daha sonra da aralıklarla iskan edilmiş olan günümüzdeki kent uygarlığının ilk temellerinin atıldığı Çayönü insanların göçebelikten yerleşik köy yaşantısına avcılık ve toplayıcılıktan besin üretimine geçtikleri Neolitik Devrim olarak da bilinen teknolojik yaşam biçimi beslenme ekonomisi ve insan doğal çevre ilişkilerinin tümü ile değiştiği kültür tarihi ile ilgili buluşlarda bir çok ilki de içeren canlı ve ilginç bir yerleşmedir. Yabani buğday mercimekgiller gibi bitkilerin tarıma alınması koyun ve keçinin evcilleştirilmesi ile Çayönü bilim dünyasında önem kazanmıştır.
Yine Ergani yakınlarındaki Grikihaciyan Tepesinde M.Ö. 5.000 yılları başına tarihlenen Gelişkin Köy Evresi ya da Kalkolitik Çağ olarak adlandırılan Halaf Kült ürünün sonlarına tarihlenen tek bir kültür evresi görülmüştür. Halaf Kültürü Kuzey Irak Suriye ve Güneydoğu anadoluda görülen yuvarlak planlı kubbeli evleri zengin boya bezeli çanak-çömleği ile ünlüdür.
diyarbakırın Bismil ilçesi yakınlarındaki Üç tepe Höyükte yapılan ve henüz bitirilmemiş olan kazı çalışmalarında ise 2. Bin Yeni asur Helenistik ve Roma imparatorluk dönemine tarihlenen önemli bir merkez ortaya çıkarılmıştır.
Öte yandan Lice yakınlarındaki Birkleyn mağaraları ve Eğildeki Eğil Kalesi ve kayalardaki kitabeler Asurlardan kalan önemli eserler bulunmuştur.
diyarbakırın, kent merkezinin tarihine baktığımızda ise M.Ö. 3. Binde kente Hurri-Mitanilerin egemen olduklarını görüyoruz. M.Ö. 1260a dek egemenliklerini sürdüren Hurri-Mitanilerden sonra sırasıyla asurlular Aramiler Urartular iskitler Medler Persler Makedonyalılar Selevkoslar Partlar Büyük Tigran idaresi Romalılar Sasaniler Bizanslılar Emeviler abbasiler Şeyhoğulları Hamdaniler Mervaniler Selçuklular inaloğulları Nisanoğulları Artuklular Eyyübiler Moğollar Akkoyunlular Safeviler ve Osmanlılar diyarbakıra egemen olmuşlardır.
Bu uygarlıklar arasında diyarbakırda en fazla tarihi eser yapan ve iz bırakanlar Romalılar Abbasiler Mervaniler Selçuklular Artuklular Hıristiyan ve Osmanlılar olmuştur. Diyarbakır sadece Roma Bizans değil aynı zamanda müslüman Pers Arap ve tür devletlerinin zengin tarihi ve kültürel değerlerini taşıyan ortak bir kültür mirası olarak günümüze kadar gelmiştir. Özellikler surlarda birçok medeniyetlerin izlerini kitabe süsleme figür kapı veya görkemli burç şeklinde en Canlı şekilde görebilmekteyiz