Endometriozis Nedir? Risk Faktörleri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir?
Hastalık Kataloğu Nedir?
Bu içerik, Evrim Ağacı'nın Hastalık Kataloğu projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır. Hastalık Kataloğu projesinin amacı, başta nadir hastalıklar ve Türkiye'yi etkileyen hastalıklar olmak üzere Dünya'da görülen bütün hastalıkları bir katalog halinde biriktirmek ve bunlara yönelik halka açık bir bilgilendirme ve endeks sistemi sunmaktır. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
Bu içerik tıp ve sağlık ile ilişkilidir. Sadece bilgi amaçlı olarak hazırlanmıştır. Bireysel bir tıbbi tavsiye olarak görülmemelidir. Evrim Ağacı'ndaki hiçbir içerik; profesyonel bir hekim tarafından verilen tıbbi tavsiyelerin, konulan bir teşhisin veya önerilen bir tedavinin yerini alacak biçimde kullanılmamalıdır.
- Türkçe Adı Endometriozis
- İngilizce Adı Endometriosis
- Latince Adı Endometriosis
- ICD GA10
Genel Bilgiler: Patoloji ve Mekanizma
Kadın rahmi iki bölümden oluşmaktadır. Serviks vajinayı geçtikten sonra spermin yumurtayı dölleyebilmesi için ilk geçiş noktasıdır. Devamında uterus bulunmaktadır ve yumurtanın döllenmesiyle oluşan zigot, yaklaşık üç gün içerisinde buraya gömülüp, burada büyümeye başlar.
Uterusun, histolojik olarak üç katmanı vardır: iç tabakayı oluşturan endometrium, orta tabakada düz kastan oluşan miyometrium ve en dışta zar yapısında olan perimetrium. Gebelikte, zigota ve büyümesiyle oluşan embriyoya uygun beslenme şartlarını sağlamak için endometrium tabakası da büyür ve kan damarlarınca zenginleşir. Ancak yumurtanın doğal veya medikal yollarla döllenmediği dönemlerde hormonal düzenlemeler sayesinde endometriuma olan kan akışı sonlanır ve bu tabaka dökülerek kan yoluyla atılır. Bu durum, döngüsel şekilde karşılaştığımız menstrüasyonun fizyolojik mekanizmasıdır.
Endometriozis, yukarda bahsi geçen endometrium ile benzer özellikte gland (bez) ve stroma (destek) dokusunun rahim dışı bir bölgede bulunması hastalığıdır. Endometriozis, sıklıkla yumurtalıkta, fallop tüplerinde ve pelviste (leğen kemiği ve çevresi) görülür. Nadiren de olsa mesane ve bağırsaklarda da görülebilir. Akciğerlerde ve hatta beyinde endometriozis tanısı almış vakalar da bildirilmiştir. Endometriozis, kadınların premenarş (menstrüasyon öncesi), üreğen ve post-menopozal (menstrüasyon sonrası) dönemlerindeki hormon seviyelerine özellikle de östrojene bağımlı, iyi huylu, inflamatuar bir hastalıktır.
Endometrioziste, endometrium benzeri doku tıpkı endometrial dokuların yapabileceği gibi büyüyüp kalınlaşabilir, yıkılabilir ve her menstrüel döngüde kanayabilir. Ne var ki, anatomik olarak rahmin devamı olan vajina ile bağlantı kuramayacağı bir bölgede geliştiği için, vücutta hapsolur.
Yumurtalıkta endometriozis kistik lezyonlara (içi sıvı dolu, etrafı zarla çevrili oluşumlar) sebep olabilir ve bu duruma özel olarak endometrioma denmektedir. Bu yapılar koyu kahverengi göründükleri için halk arasında çikolata kisti olarak da bilinmektedir. Kistik yapılar zamanla patlayabilir, civardaki dokuları tahriş edebilir, hasarları dokuların yara izleriyle iyileşmesi durumu olan skarlaşmalara ve en sonunda yapışıklıklara (Asherman Sendromu) yol açabilir.
Kesin sebebi henüz belirlenememiş olsa da endometriozis oluşumu için bazı teoriler mevcuttur:
- Retrograd menstrüasyon (Sampson'ın teorisi), menstrüasyonda kanama yoluyla atılması gereken hücrelerin uygun anatomik yollarda bulunmadığı için fallop tüplerine veya pelvik boşluğa dökülüp (tubal veya pelvik reflü) orada kalınlaşması ve her menstrüel döngüde kanaması durumudur. Bu teori, üreme organlarına komşu olmayan organlarda görülen endometriozis vakalarını açıklayamamaktadır. Ayrıca retrograd menstrüasyon her 10 kadından 9'unda görülmekteyken, hepsi endometriozis hastası olmamaktadır.
- İndüksiyon teorisi, peritoneal bölge (karın duvarı iç yüzü) hücrelerinin, immun faktörlerce endometrium benzeri hücrelere dönüşmesi durumudur.
- Embriyonik hücre dönüşümü, erken evre hücrelerin puberte (ergenlik) döneminde östrojen hormonu tarafından endometriozis hücrelerine dönüşmesi durumudur.
- Cerrahi skar implantasyonu, cerrahi sonrası yara bölgelerinde endometrial hücrelerin yara iyileşmesine bağlı oluşan yapışıklıklara tutunması durumudur.
- İmmün sistem hastalıkları, uterusta yıkıma sebep olarak endometrial benzeri hücrelerin bu yıkım bölgesine tutunmasını sağlaması durumudur.
Belirti ve Semptomlar
En sık görülen belirti, menstrüel döngüyle ilişkili olan pelvik ağrıdır. Hastalar bu ağrının menstrüasyon ağrısına kıyasla daha şiddetli olduğunu bildirmişlerdir. Ağrı zamanla artmak şeklinde de kendisini göstermektedir.
- Menstrüasyonda başlayan, pelvik bölgede, nadiren sırtta ve abdomende oluşan ağrı olarak tanımlanan dismenore,
- Cinsel birleşme esnasında veya sonrasında oluşan ağrı olarak tanımlanan disparoni,
- Bağırsak ve mesane hareketlerine bağlı oluşan pelvik ağrı,
- Menstrüasyonda hem yoğun kıvamda hem de çok miktarda olan veya döngüsel aralıklarda görülen kanamalar,
- İnfertilite (kısırlık) ,
- Özellikle menstrüasyonda belirginleşen yorgunluk, halsizlik, bulantı, kusma, ishal, kabızlık sık görülen belirtilerdir.
Endometriozis ağrısı için kesin bir kriter yoktur. Hafif endometriozis olgularında çok yoğun ağrılar semptomatik olmuşken çok ağır endometriozis vakalarında hafif ağrı veya ağrısız hasta takipleri gözlenmiştir.
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Endometriozis genellikle menarştan birkaç yıl sonra gelişmektedir. Belirti ve semptomlar hamilelikte artabilmekteyken menopoz sonrası östrojen alınmadığı takdirde gerileyip kaybolabilmektedir.
Endometriozis, pelvik ağrı tabanlı Pelvik İnflamatuar Hastalık (PID) veya yumurtalık kisti ile karıştırılabilmektedir. İshal ve kabızlık ataklarıyla seyreden ve abdominal kramplara neden olan İrritabl Bağırsak Sendromu'yla (IBS) da karıştırılabilen endometriozise bazen bu hastalık eşlik de edebilmektedir.
Hastalıkla İlişkili Genler, Etken Faktörler ve Risk Faktörleri
Sekiz farklı genom-ilişkili endometriozis çalışması için yapılan meta-analizde, istatistiksel olarak anlamlı 6 farklı gen tanımlanmıştır. Bir başka çalışmada ise kötü huylu olmayan, derin endometriozislerin ekzom dizilemesi (exome sequencing) analiz edilmiştir. Mevcut lezyonların %79'unda somatik mutasyon, %26'sında "kanser sürücü genler" olarak bilinen, mutasyona uğradığında kanser sürecini başlatan genlerde mutasyon tespit edilmiştir. Tespit edilebilen genler; ARID1A, PIK3CA, KRAS ve PPP2RA'dır.
Risk faktörleri arasında şunlar bulunur:
- hiç doğum yapmamış olmak,
- menarşın (ilk menstrüasyon) erken yaşta, menopozun (son menstrüasyon) geç yaşta başlaması,
- menstrüel döngünün 27 günden kısa sürmesi,
- 7 günden uzun ve ağır menstrüasyon periyotlarının olması,
- vücutta yüksek östrojen üretimi veya medikal yolla çok miktarda östrojene maruz kalma,
- düşük vücut kitle indeksine sahip olma,
- 68 inçten (yaklaşık 173 cm) uzun olma,
- bir veya daha fazla en az ikinci derecede akrabada (anne, teyze, kız kardeş) endometriozis öyküsü olması,
- menstrüel akışın normal şekilde olmasını engelleyen herhangi bir sağlık sorunu,
- çocuklukta veya adölesan dönemde fiziksel veya cinsel istismara maruz kalma,
- çok miktarda trans yağ tüketimi,
- üreme yollarındaki anomalilerdir.
Komplikasyonlar
Endometriozisin en sık görülen komplikasyonu infertilitedir. Her üç ile iki endometriozisli kadından biri hamile kalmakta zorlanmaktadır. Hamileliğin olması için yumurtalıktan yumurtanın salıverilip komşu fallop tüpü aracılığıyla yakalanıp partnerden gelen sperm hücresiyle döllenip büyümek üzere uterusa gömülmesi gerekmektedir. Endometriozis, tüpleri tıkayıp yumurtanın spermle birleşmesini önleyebildiği gibi spermi veya yumurtayı parçalayabilmektedir. Yine de bazı endometriozis hastalarında doktorlar, gebeliğin ertelenmemesini önermektedir. Çünkü durum ileri zamanlarda daha da kötüleşip süreci iyice öngörülemez hale getirmektedir.
Endometriozisili kadınlarda normal popülasyondan daha sık olmak üzere yumurtalık kanseri görülmektedir. Ancak bir kadının tüm yaşamı boyunca endometriozisin yumurtalık kanseri gelişimi için risk faktörü olması açısından yeterince yüksek olarak tespit edilmemiştir. Çok nadir olarak endometriozis ilişki adenokarsinoma (salgı yapan bez hücrelerinin kötü huylu tümörü) gelişimi de komplikasyon olarak göze çarpmaktadır.
Teşhis Yöntemleri
Endometriozis ve diğer durumlarla ilişkili pelvik ağrıların tanısında hekimlerce hastalarından semptomların sıklığı, tam olarak nerede olduğu, süresi gibi özellikleri tanımlamasını istenir. Daha sonra üreme organları elle pelvik muayene (palpasyon) ile kist, skar gibi anormallikler açısından değerlendirilir. Gerekli görüldüğü takdirde ultrason ile üreme organlarının durumu ve varsa endometriozisin büyüklüğü gösterilir veya magnetik rezonans görüntüleme (MRI) ile cerrahi öncesi planlama yapılır. Son aşamada gerek tanı gerek tedavi için laparoskopik cerrahi (göbek deliğinden ufak bir kesiyle kamera aracılığıyla izlenen ve karın bölgesinde açılan küçük kesiklerle cerrahi aparatların kullanıldığı prosedür) uygulanır.
Tedaviler veya İdare Yöntemleri
Tedavi yöntemleri medikal ve cerrahi olarak ikiye ayrılmaktadır. Tedavi seçimi hastanın belirti ve semptomlarına, ayrıca gebelik beklentisine bağlı olarak değişmektedir.
Ağrı tedavisi, özellikle menstrüasyonda karın krampları, için doktorlar steroid olmayan anti-inflamatuar ilaçları (ibuprofen, naproksen sodyum) önermektedir. Gebelik isteği olmayan hastalarda ağrı kesiciler hormon tedavisiyle kombine edilmektedir.
Hormon tedavisi, bazı hastalarda ağrının azaltılması veya tamamen giderilmesi konusunda etkili olmaktadır. Normalde hormon seviyesinin artıp azalmasına bağlı olarak endometrium dokusu büyüyüp gelişip sonrasında da yıkılıp dökülmektedir. Hormon tedavisi hem bu süreci yavaşlatıp hem de yeni endometrium dokusunun gelişmesine engel olmaktadır. Hormon tedavisi endometriozis için kesin tedavi değildir ve tedavi bırakıldığında semptomlar tekrar oluşabilmektedir. Hormon tedavileri;
- Hormonal kontraseptifler (doğum kontrol hapları, vajinal halka ve yamalar)
- Gonadotropin salgılatıcı hormon (GnRH) agonist ve antagonistleri
- Progestin tedavisi (levanorgestrel salınımlı araç, kontraseptif implant, enjeksiyon ve progestin hapları)
- Aromataz inhibitörleridir.
Koruyucu cerrahi, gebelik şansının devam etmesi istenen hastalarda uterus ve yumurtalık korunarak yapılarak genellikle laparoskopik prosedür tercih edilmekle birlikte nadiren klasik abdomen cerrahisi (karından açık yöntemle yapılan) de uygulanan tedavi yöntemidir. Burada endometriozisli dokular olabildiğince temizlenir ve buna bağlı olarak başta ağrı olmak üzere semptomlar azalabilir. Yalnız ileri dönemlerde hastalığın geri dönebileceği ve semptomların sürebileceği de akılda tutulmalıdır.
En son ve kesin tedavi yöntemi, özellikle gebelik beklentisi olmayan kadınlarda uterusun (histerektomi) ve yumurtalığın (ooferektomi) vüucttan tamamen çıkarılması üzerine kurulu cerrahi yöntemdir. Uzmanlar cerrahide endometrial dokunun tamamının çıkarılması konusunda dikkatli olunması gerektiğini belirtmektedir. Histerektomi endometriozise bağlı ağır ve ağrılıı menstrüel kanama gibi belirti ve semptomları tedavi edebilmektedir. Yumurtalık bırakılsa dahi özellikle 35 yaş önceside yapılan histerektomilerde uzun dönem tedavi etkisi görülmektedir. Ooferektomi ise fizyolojik açıdan hastanın erken menapoza sokulması durumudur. Yumurtalıktan salıverilen bazı hormonların yokluğu endometriozise bağlı ağrının artışına ve cerrahi sonrası semptomların da devam etmesine neden olabilmektedir. Ayrıca erken menapoz kalp ve damar hastalıklarına bağlı metabolik hastalıklara ve erken ölüme sebep olabilmektedir.
İnfertilite tedavisinde, gebe kalmada zorlanan kadınlar Üreme Sağlığı ve Endokrinolojisi uzmanına yönlendirilmektedir. Hastalığın üreme sistemine etkisi değerlendirildikten sonra uygun medikal ve cerrahi tedavi yöntemlerine karar verilmektedir.
Görülme Sıklığı ve Dağılımı (Epidemiyoloji)
Çalışmalar toplumlarda farklı endometriozis dağılımları olduğunu gösterse de her 10 üreme çağındaki kadından yaklaşık 1'inde endometriozis bulunmaktadır. Genel popülasyondaki endometriozisli vakayı belirlemek hastalığın semptomsuz da seyredebilmesi nedeniyle oldukça zorlayıcıdır. Üreme çağındaki semptomatik hastalarda ise pelvik ağrıyla başvuranlarda %70, infertiliteyle başvuranlarda %50 ve üreme yolları anomalileriyle başvuranlarda %40 oranında endometriozis gözlenmiştir.
Önlem Yöntemleri
Risk faktörleri içerisinde geçen değiştirilebilir faktörleri yaşam tarzı değişikliği şeklinde uygulamak dışında endometriozis riskini azaltan faktörler şu şekilde listelenebilir;
- çok sayıda doğum yapmış olmak,
- uzun aralıklarla emzirmek,
- geç menarş (14 yaştan sonra menstrüasyonun başlaması),
- beyaz ve asya ırkına karşı siyah veya hispanik ırka sahip olmak.
Etimoloji
Antik Yunancada endometriosis endos (içinde), metra (rahim), osis (hastalık) kelimelerinin birleşmesiyle türetilmiştir ve "rahim içi hastalığı" anlamına gelir.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Yılanlar neden deri değiştirirler?
- Genetik materyali olan (canlılar ve virüsler gibi) maddeler dışında kendini kopyalayabilen organik veya inorganik maddeler var mıdır?
- Hızımız arttıkça ağırlığımız artar mı?
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- Mayo Clinic. Endometriosis-Symptoms And Causes. (16 Ekim 2020). Alındığı Tarih: 01 Haziran 2021.
- Mayo Clinic. Endometriosis-Diagnosis And Treatment. (16 Ekim 2020). Alındığı Tarih: 01 Haziran 2021.
- R. Schenken. Endometriosis: Pathogenesis, Clinic Features, And Diagnosis. (27 Nisan 2021). Alındığı Tarih: 01 Haziran 2021.
- Endometriosis. About Endometriosis. (01 Haziran 2021). Alındığı Tarih: 01 Haziran 2021. Alındığı Yer: Endometriosis | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 26/10/2021 10:50:58 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10536
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.
- Bilim Ağacı> Uygulamalı Bilimler> Sağlık Bilimleri> Tıp
- Bilim Ağacı> Sosyal Bilimler> Cinsiyet ve Cinsellik Araştırmaları> Feminizm ve Kadın Araştırmaları
- Seks Cinsellik Hastalık Dişi Cinsiyet Genetik Üreme Erkek Kadın Hastalıkların Tedavisi İlaç Cinsel Sağlık Eşey Cinsel Yönelim Eşcinsellik Tıp Hormon Tedavi Ağrı Toplumsal Cinsiyet Hekim Doktor Biyolojik Cinsiyet Cinsiyet Araştırmaları Cinsellik Araştırmaları Hastalık Kataloğu Hasta Lgbt Eğilim Cerrahi