Çocukluk çağında vücudun maruz kaldığı çevresel etmenlerin sayısındaki artışla birlikte başta enfeksiyon hastalıkları olmak üzere, çeşitli sağlık sorunlarının görülme sıklığında artış yaşanır. Çocukluk çağı enfeksiyonları, geçmişte çocuk sağlığını ciddi anlamda tehdit eden bir grup hastalık olarak bilinse de günümüzdeki aşı uygulamalarının ve tedavi yöntemlerinin gelişmesiyle büyük oranda kontrol altına alınmıştır. Çocukluk dönemi enfeksiyonlarının en önemlilerinden biri de boğmaca hastalığıdır.
Boğmaca Nedir?
Boğmaca veya pertussis, Bordatella pertussis olarak bilinen bir bakterinin, solunum yolu epitelini enfekte etmesi nedeniyle bölgenin iltihaplanmasını takiben öksürük, kusma, nefes darlığı gibi belirtilerin ortaya çıktığı bir enfeksiyon hastalığıdır. Özellikle küçük çocuklarda görülen boğmaca enfeksiyonu tedavi edilmediği takdirde çocuklarda ileri solunum problemlerine neden olarak hayatı tehdit eden bir hal alabilir. Aşı çalışmaları sayesinde artık klinikte çok az görünen boğmaca enfeksiyonu, geçmişte yaşanan çocuk ölümlerinin öne çıkan sebeplerinden bir tanesi olarak bilinir.
Boğmaca Neden Olur?
B.pertussis bakterisi sıklıkla hava yoluyla bulaşır ve solunum epitelinin yer aldığı burun mukozası, geniz, soluk borusu ve bronş gibi dokularda enfeksiyona yol açar. Bakterinin ürettiği toksinlerin bölgedeki hücrelerde tahriş, doku hasarı ve salgı artışını başlatması ile birlikte hastalarda ilerleyici, tedaviye dirençli, ısrarcı ve tekrarlayıcı solunum yolu enfeksiyonu belirtileri ortaya çıkar. Semptomlar genellikle enfeksiyon etkeninin vücuda girmesinden 5 ile 10 gün sonra gelişme eğilimindedir. Bununla birlikte kişinin bağışıklık yanıtı ve enfeksiyon yüküne bağlı olarak üç haftaya kadar bu süre uzayabilir.
Bakteri hava yoluyla bulaşır ve bulaşıcılık seviyesi oldukça yüksektir. Bu nedenle kreş, okul gibi toplu yaşam alanlarında hızla yayılarak salgınlara yol açabilir. Boğmaca enfeksiyonunun kontrolünün sağlanabilmesi için enfeksiyonuna sahip olduğundan şüphelenilen hastaların yaşam alanlarından izole edilmesi çok önemlidir. Boğmaca enfeksiyonu sıklıkla çocukluk çağında görülüyor olsa da daha önce etkenle karşılaşmamış yetişkinlerde de boğmaca enfeksiyonu gelişebilir. Yetişkinlerde ortaya çıkan boğmaca enfeksiyonu bağışıklık sistemine ait iltihabi yanıtın kuvvetli olması nedeniyle, daha şiddetli bir klinik tabloya yol açabilir.
Boğmaca Hangi Belirtilere Yol Açar?
Boğmaca enfeksiyonunda genel olarak solunum sistemini ilgilendiren klinik belirtiler ortaya çıkar. Etkenin bulaşmasının ardından, hastalığın başlangıcında soğuk algınlığı semptomlarına benzeyen burun akıntısı, hafif ateş, halsizlik gibi spesifik olmayan belirtiler görülebilir. Hastalık tablosunun oturmasıyla birlikte boğmacanın tipik semptomları ortaya çıkar. Buna göre aşağıdaki belirtiler hastalığın seyri içinde izlenebilir:
- Tekrarlayan ve inatçı, havlar tarzda şiddetli öksürük. Öksürük genellikle derin soluklarla kesilerek sık tekrarlar ve hastalarda ciddi solunum yetersizliğine yol açabilir.
- Israrlı öksürük şikayetine ikincil olarak bulantı ve kusma
- Sık öksürüğe ikincil olarak yoğun sıvı kaybı ve buna bağlı gözlerde kararma, ciltte kuruluk, halsizlik-yorgunluk
- Ateş
- Nefes darlığı
- İnatçı öksürük nedeniyle kaslarda ağrı, yorgunluk, göğüs ağrısı
- Zatürre (pnömoni): Boğmaca bakterisinin solunum yolu dokusuna ciddi zarar vermesini takiben akciğerde ikincil mikroorganizmalara bağlı enfeksiyon hastalıkları ortaya çıkabilir. Yaygın akciğer enfeksiyonu nedeniyle hastada genel durum bozukluğu ve solunum yetmezliği gelişebilir. Çocuklarda solunum sisteminin tam gelişmemiş olması, kısa ve dar yapılı olması gibi nedenlerle yetişkinlere göre zatürre gelişme riski yüksektir.
- Beyin hasarı veya beyin kanaması: Israrlı ve şiddetli öksürük davranışı nedeniyle kafa iç basıncında ciddi yüksekliğe bağlı beyin dokusu zarar görebilir. Yine aynı nedenle beyin damarlarının hasar alması sonucu ufak veya geniş çaplı kanamalar görülebilir. Her iki durumda da hayatı tehdit edebilen nörolojik belirtiler ortaya çıkabilir.
- Epileptik nöbetler: Öksürük davranışına ikincil olarak beyin fonksiyonlarının bozulmasına bağlı kontrolsüz kasılmaların eşlik ettiği nöbetler gelişebilir.
- Solunum yetmezliği: Hastaların ısrarlı öksürük şikâyeti nedeniyle soluk alma yeteneğinin baskılanması sonucu hastalar oksijen yetersizliği yaşayabilir. Katılma nöbeti olarak da bilinen geçici oksijen yetersizliği durumları oluşabileceği gibi senkop adı verilen geçici şuur kayıpları da şiddetli vakalarda görülebilir. Solunum yetersizliğinin ciddi boyutlara ulaştığı durumlarda beyin hasarı ile birlikte organ yetmezlikleri gelişebilir.
- Kaburga kırıkları: Israrlı öksürük davranışı nedeniyle iç organ basınçlarında artış oluşarak iç organlarda yaralanmalar yaşanabilir. Benzer şekilde solunuma yardımcı kasların aşırı çalışmasıyla birlikte kaburga kırıkları görülebilir.
- İdrar kaçırma: Israrlı öksürük davranışı ile karın iç basıncının artışı çocuklarda mesanenin bası altında kalmasına ve idrar kaçırmaya yol açabilir.
- Böbrek yetmezliği: Tekrarlayıcı öksürük ve kusma atakları nedeniyle hasta bol miktarda sıvı kaybına uğrar. Boğmaca atakları hastaların ağızdan yeterli miktarda gıda ve sıvı alımını da kısıtladığından hastaneye yatırılarak damardan sıvı tedavisi almasını gerekli kılar. Bunun yapılmadığı durumlarda sıvı kaybına ikincil olarak böbrek fonksiyonları bozulabilir.
Boğmacanın etkin tedavi edilmediği vakalarda hastalık hayatı tehdit edebilecek seviyede ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Bu bakımdan boğmacanın seyrinde aşağıdaki sağlık problemlerinin gelişimi görülebilir:
Boğmaca Tanısı Nasıl Konur?
Boğmaca tanısı genel olarak hastaların klinik belirti ve bulgularına göre yapılan değerlendirme üzerine konur. Bunun dışında hastanın solunum yolundan, vücut sıvılarından veya kanından alınan örneklerle yapılan tetkiklerde B.pertussis bakterisinin tespit edilmesi teşhisi kolaylaştırır. Tanının desteklenmesi için benzer semptomlara neden olabilen sağlık sorunlarının dışlanması gerekir. Bunun için vücut sıvılarından veya kandan alınan örneklere kültür tetkiklerinin yapılması veya akciğer grafisi, bilgisayarlı tomografi gibi görüntüleme yöntemlerinin uygulanması ile mümkün olur.
Boğmaca Tedavisinde Neler Yapılır?
Boğmaca ilerleyici ve tekrarlayıcı bir klinik tabloya yol açarak hastalarda ciddi semptomlara neden olabileceği için tespit edilen vakaların yatırılarak tedavi edilmesi gerekebilir. Hastaneye yatırılan hastalara destek tedavisi yapılarak yakın takip gerçekleştirilir. Bakteriyel bir enfeksiyon olması nedeniyle tedavide uygun antibiyotiğin verilmesi esastır. Öksürük şikayetinin giderilmesine yönelik tedavi verilmesi ciddi yan etkileri nedeniyle önerilmez ve hastalığın seyri içinde gerilemesi ile semptomların hafiflemesi beklenir.
Bunun dışında boğmaca enfeksiyonunun ciddi klinik tablolara yol açabilmesi nedeniyle, geçmişte hastalığın önlenmesine yönelik çok sayıda bilimsel çalışma yapılmış ve bakteriyel etkene karşı antikor cevabını başlatan aşılar geliştirilmiştir. İlk geliştirilen aşılarda boğmaca bakterisinin zayıflatılmış formları kullanılsa da ciddi yan etkilere yol açması nedeniyle günümüzde geçerliliğini yitirmiştir. Sonrasında geliştirilen aselüler boğmaca aşısı bakteriyel etkeninin laboratuvar ortamında parçalanarak elde edilen partiküllerinden üretilir. Bu nedenle cansız bir aşı olarak kas içinde uygulanır ve sistemik olarak bakteriye karşı antikor cevabı oluşturur. Dünyada pek çok ülkenin uyguladığı rutin aşı programlarında aselüler boğmaca (aB) aşıları yer alır. Ülkemizde de ikinci, dördüncü, altıncı, on sekizinci aylarda ve iki yaşında; difteri, tetanos gibi farklı çocukluk çağı enfeksiyon etkenlerinin aşılarıyla kombine şekilde uygulanmaktadır.
Boğmaca Nedir? Teşhisi & Tedavisi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Boğmaca bir bakterinin solunum yolunu enfekte etmesi nedeniyle bölgenin iltihaplanması sonucu öksürük kusma nefes darlığı gibi şikayetlerin görüldüğü bir enfeksiyon hastalığıdır.
Klinik belirti ve bulgulara göre solunum yolu vücut sıvısı veya kandan alının örneklerle yine kandan alınan kültür veya akciğer görüntüleme yöntemleri ile tanı konulabilir.