Antidepresanlar psikiyatristler tarafından depresyon, anksiyete, obsesif kompülsif bozukluk gibi pek çok hastalık durumunda tedavi amaçlı olarak hastaya verilebiliyor. Kişiler tipik olarak bu ilaçları kullanmaya başlıyor, 1-2 hafta gibi bir süre sonra ilacın olumlu ve olumsuz etkileriyle karşılaşıyorlar. Beyindeki seratonerjik, dopaminerjik ve nöradrenerjik sistemler dediğimiz halk arasında ‘’mutluluk hormonları’’ olarak bilinen, beyindeki nörotransmiter dediğimiz maddelerin salınımlarıyla ilgili değişiklikler yaratan bu ilaçlar, kişilerin olumlu duygular hissetmelerine yardım ettikleri gibi zincirleme bir şekilde beyinde pek çok reaksiyona da sebep oluyorlar. Örneğin, ilaç kullanımıyla birlikte görülebilecek bazı somatik yan etkilerden bahsedelim. Uyku-uyanıklık döngüsünün etkilenmesi (böylece kişilerin daha fazla veya daha az uyur hale gelmeleri) veya tokluk hissinin etkilenmesi ile iştah artışı veya azalma veya cinsel fonksiyonların etkilenmesi mümkün olabiliyor. Ayrıca, baş dönmesi, zihin bulanıklığı gibi psikolojik semptomların görülmesi de sıklıkla rastlanan durumlar arasında yer alıyor.
Bu gibi yan etkilerden rahatsız olan kişiler ise antidepresan alımını durdurmaya karar verebiliyorlar. Bu gibi bir karar aniden verildiğinde ve yeterli önlemler alınmadığında kişi, bu sefer farklı bir takım zincirleme reaksiyonla karşı karşıya kalmış oluyor. Beyinde azalan çeşitli nörotransmiter salınımları bu defa -yine- pek çok sistemi etkiliyor ve bunun sonucunda kişiler çok çeşitli ‘’yoksunluk etkileri’’ yaşayabiliyorlar. Peki, antidepresan yoksunluğu nedir? Antidepresan yoksunluğunu şu şekilde açıklayabilirim: Siz, antidepresan kullanarak beyninize bir çeşit medikal ‘’destek’’ sağlamış oluyorsunuz. Bir antidepresanı kullanmaya başladığınızda 1 ay gibi bir süre sonra beyniniz iyice adapte oluyor ve bu maddeyi ‘’bekler’’ hale gelmeye başlıyor. Bu desteği ise aniden çektiğinizde beyniniz bir nevi bocalamaya başlıyor ve bir takım olumsuz yan etkiler gösteriyor.
Peki, çözüm nedir? Öncelikle, şunu hatırlamakta fayda var: Siz, bu antidepresan(lar)ı belirli bir rahatsızlığın tedavisi amacıyla ve doktor yönlendirmesiyle kullanmaya başladınız. Örneğin, yıllar önce ağır bir depresyon dönemi geçiriyordunuz, çünkü bir yakınınızı kaybetmiştiniz. Şimdi ise bu sıkıntılı dönemden çok farklı bir noktadasınız: Sosyal anlamda kendinizi gayet iyi hissedeceğiniz bir çevreniz ve sosyal ilişkileriniz var, iş / eğitim hayatınız gayet iyi gidiyor ve kendinizi iyi hissediyorsunuz. Eğer, ilk depresyon tanısı aldığınızdaki neden ortadan kalkmış durumdaysa bu iyi bir haber! Çünkü, hayatınızda herhangi ciddi bir olumsuzluk yaşamadan ilacı bırakma ihtimaliniz var demektir. Öyleyse, ilaç amacına ulaştı, sizi bir dönem boyunca tedavi etti ve siz ilaç kullanımı haricinde, hayatınızda genel olarak iyileşmeler yaşadığınızı düşünüyorsunuz. Bu durumda, ilacı bırakmalı mısınız? Bu sorunun cevabı için ise, ilacı size yazma yetkisi olan kişiye, doktorunuza başvurmanız gerekiyor. Doktorunuzla durumunuzun şu anki durumunuzun iyi olduğunu ve ilaç kullanmaya devam etmek istememekteki gerekçelerinizi paylaşmalısınız.
Bunun ardından ise sizi bir miktar sabır gerektiren, uzun soluklu bir süreç bekliyor olacak. Bir antidepresanı şu anda ne kadar iyi hissederseniz hissedin, aniden bırakmak kesinlikle mantıklı bir tercih değil. Çünkü beyninizden alıştığı bir şeyi ondan adeta çekip alacaksınız ve bunu asla aniden yapmamanız gerekiyor. Diğer bir deyişle, eğer çeşitli antidepresan yoksunluk etkilerini yaşamamak veya çok hafif düzeyde atlatmak istiyorsanız, ilaç dozunuzun çok azar azar düşürülmesi gerekiyor. Burada, antidepresan yoksunluğunda kişiler arasında çok ciddi bir farklılık var. Kimi insanlar 100 mg dozundaki Lustral’ı 75 mg’a düşürdüğünde çok ağır düzeyde yoksunluk etkileri yaşarken, başka bir insan 100 mg’dan 50 mg’a düştüğünde yalnızca hafif düzeyde etkiler yaşayabilir. Kendiniz üzerinde bir deneme-yanılma süreciyle dolayısıyla karşı karşıyasınız aslında. Eğer en az risk alarak ve güvenli bir şekilde ilerlemek istiyorsanız onuç olarak yapmanız gereken şey, ilacın dozunu az bir miktar düşürmek, ardından kendinizi 4-5 hafta boyunca gözlemlemek. Eğer hafif düzeyde yoksunluk etkileri yaşıyorsanız, bu etkiler 4-5 haftalık süreçte yavaşça kaybolacaktır. Çünkü beyniniz bir şekilde, zamanla, adapte olmayı öğreniyor. Ardından ise, bu etkiler kaybolduğunda, tekrar doktorunuzla görüşerek (mümkünse az) bir miktar daha doz düşümüne gidip 4-5 hafta tekrar kendinizi gözlemlemeniz ve tekrar belirebilecek olan yoksunluk etkilerinin kaybolmasını beklemeniz gerekiyor. Bahsettiğim yoksunluk etkileri; öfke artışı ve düşmanlık hissi, kaygı, uykusuzluk, dürtüsellikte artış gibi pek çok semptomu kapsayabilir. Bunların hafif veya ciddi oluşunu belirleyen ise yaşadığınız yoksunluk etkisinin düzeyidir.
Size iyi bir haber daha! Eğer hafif bir düzeyde bunları tecrübe etmeye başlıyorsanız, ‘’Depresyona geri giriyorum’’ düşüncesi yanlış bir düşünce. Çünkü, depresyon oldukça uzun bir süre sizi etkileyecek patolojik bir durum, (hafif veya orta düzeyde) antidepresan yoksunluk etkisi ise 4-5 haftada yok olabilen, geçici bir adaptasyon süreci... Ayrıca, bu süreçte egzersiz yapmak, sağlıklı/dengeli bir beslenme programı takip etmek, sevdiklerinizle daha çok vakit geçirmek, gününüzü aktif bir şekilde geçirmek, belki kendinizi bir miktar şımartmak sizin süreci daha iyi yönetmenize yardımcı olabilir. Unutmayın, iyi insanlar, egzersiz ve sağlıklı beslenmek sizin depresyona karşı sahip olduğunuz en güçlü biyolojik silahlarınızdır.
Özetle, antidepresan kullanmaya başlamak veya kullanmayı bırakmak çok ciddi, kişilerin ancak doktor kontrolünde almaları gereken bir karardır. Bu nedenle, kendinizi ne kadar iyi hissederseniz hissedin, antidepresanınızı birden bire bırakmamalı, doktorunuzla birlikte -uygun gördüğü takdirde- yavaş bir doz düşümü programına gitmelisiniz. Bu süreçte size ışık tutabilecek bir kitap önerisinde bulunayım: Joseph Glenmullen isimli doktorun ‘’The Antidepressant Solution’’ isimli kitabında 5 Aşamalı Antidepresan Yavaşça Bırakma Programı’nda (5-Step Antidepressant Tapering Program) beynin ilaca nasıl adapte olduğu, ilacın bedeninizden ne kadar sürede atıldığı gibi pek çok konuya yer veriliyor. Glenmullen, bu olayları vakalar üzerinde anlatmış. Antidepresanları bırakmaya çalışan kişilerin yaşadıkları ve geçirdikleri süreçler detaylı bir şekilde anlatılıyor.
Size ve sevdiklerinize sağlıklı günler dilerim.