Kripto para, işlemleri güvenceye almak için kriptografi yani şifreleme kullanan, çalışma şekli nakite alternatif bir değişim aracı olarak tasarlanmış bir dijital varlık, bir sanal unsurdur. Kripto paralar bir nevi dijital döviz, alternatif döviz ve sanal dövizdir.
İlk kez 2009 yılında açık kaynaklı yazılım olarak piyasaya sürülen Bitcoin, merkezi olmayan ilk ve en popüler kripto para birimidir. Bitcoin’in piyasaya sürülmesinden bu yana, 6.000’den fazla altcoin oluşturuldu. Birkaç yıl önce 10.000 TL değerinde olan Bitcoin bugün 350.000 TL civarına kadar yükseldi.
Son yıllarda sessiz ilerleyişini sürdüren kripto para piyasası 2020’nin son çeyreğinde geçtiğimiz günlerde yeniden hareketlenince dikkatler bir kez daha buraya yöneldi. O zaman gelin kripto para nedir, bu yükselişin ardında ne var, yakından inceleyelim.
Bunu yaparken tüm bu alışverişi mümkün kılan blockchain (blok zinciri) teknolojisine de bir göz atalım. Geleneksel para birimleri gibi elle tutulur bir nesne olmayan kripto para transferinin sanal dünyada aracısız, şeffaf ve güvenli bir şekilde yapılmasını sağlayan bu teknolojinin nasıl işlediğine bakalım. Kripto paranın kaydını tutan bir hesap defteri sayılan bu sistemin nasıl işlediğini öğrenelim.
Cüzdanımıza olmasa da hayatımıza giren ilk kripto para Bitcoin oldu. Ancak 2008 yılındaki bu ilk tanışmadan bu yana tanım hakkındaki kafa karışıklığı giderilmiş değil. Kripto parayı anlamak için ne olduğuna baktığımız kadar ne olmadığına da bakmalıyız.
Kripto para, tamamen dijital, şifrelenmiş bir sanal para birimidir. Bilgisayarlar aracılığıyla yapılan çok çeşitli matematiksel doğrulama işlemlerinin, yani ‘madenciliğin’ ardından üretilir (Madenci nasıl toprağı işler ve rezerve ulaşırsa burada da bilgi işlenir, sıradan bir vatandaş da kripto para ‘basabilir’). Takas ve transfer edilir, dijital cüzdanlarda saklanır, kripto para borsalarında dönüştürülür. Sadece sahip olan kişinin inisiyatifiyle yer değiştirir.
Kripto para ne değildir? Herhangi bir devlet tarafından üretilen bir para birimi değildir. Merkezi para ve bankacılık sistemlerine bağlı değildir (merkezsizdir). Birileri tarafından yönetilmez. Klasik yollarla üretilmez, kazanılmaz ve takas edilmez. Taklidi neredeyse imkansızdır. Fiziki bir nesne de değildir. Ancak kripto paraya sıradan bir yazılımcının eseri olarak da bakamayız. Neden? 2021 yılında ABD'nin ve dünyanın önde gelen işadamlarından, TESLA ve Spacex CEO'su Elon Musk, 1,5 milyar dolarlık bitcoin alarak kripto paranın değerini uçurdu. Sonra da satışa geçerek düşürdü. Tabii kazandı da.
En çok bilinen, en çok dolaşımda olan birim olması nedeniyle Bitcoin (BTC) için ise ‘kripto paraların doları’ demek yerinde olabilir. Bunun dışındaki diğer tüm birimler ‘altcoin’ olarak adlandırılıyor. Ethereum, Ripple, Litecoin ve Iota bunlarından birkaçı. Yaratılan ilk kripto para birimi Bitcoin olduğu için ve piyasadaki diğer birimler BTC paritesine bağlı olarak işlem gördüğü için en çok onun adını duyuyoruz. Tabii bir de ardında bir şehir efsanesi bıraktığı için: Dünyaya ilk Bitcoin’i armağan eden Satoshi Nakamoto’nun kim ya da ‘kimler’ olduğunu hâlâ kimse bilmiyor!
Kripto para madenciliğini de biraz açalım. Özel yazılımlı ve donanımlı bilgisayarlar gerektiren bu işlemde karmaşık problemleri çözerek finansal işlemleri onaylar, transferleri sağlarsınız.
Peki 10 yılı aşkın bir süredir dolaşımda olan kripto paralar neden bir anda herkesi heyecana sevk etti? Cevap paranın doğasında saklı aslında: Kripto para piyasalarının en yüksek hacimli birimi olan Bitcoin, üç yıllık olağan seyrinden sonra 30 Kasım 2020’de bir rekora imza attı ve 19 bin 850 doları aştı. Bu yüzde 8,7’lik bir artışa denk geliyordu ve bu yılki artış da yüzde 170'in üzerinde kaydediliyordu.
Çok hareketli seyreden bir değer grafiğine sahip olan Bitcoin için oldukça önemli sayılan bu rekorun ardında ekonomi uzmanlarına göre şu faktörler yatıyordu:
Kurumsal düzeydeki kabul ve katılım arttı. Artık kripto para birimleri, geleneksel finans firmalarının da aralarında olduğu çok daha geniş bir kesimin radarına girdi. Kurumsal yatırımcılar güvenilir bulduğu bu birime yatırım yapmaya başladı. Benzer şekilde yatırımcıların kontrollü borsaları veya rahat ettikleri araçları kullanarak kripto parayla oynamaları için çok daha fazla imkan hazırlandı.