Agos gazetesinde yayınlanan ve 1937-38 yıllarında yazıldığı belirtilen B.G. Karapetyan’a imzalı mektup Cumhurbaşkanlığı Arşivi’nde bulundu. “CA: 01019578/648214” kayıt numaralı mektubu yazan kişinin ön ismi şimdi belirlenemedi. Verilen ABD örneği nedeniyle o tarihlerde ABD’de yaşayan bir Harputlu Ermeni olan Karapetyan’ın isminin ‘Bedros’ olabileceğinden hareketle ‘Bedros Garabetyan’ ismiyle yapılan araştırmada ise 1897’de Harput’ta kurulan bir kolejde bu isimde bir öğretmene rastladı. Lakin bu öğretmenin mektubu yazan kişi olup olmadığı aşikâr değil.
Mektupta; “Gayrı-Türk ögelere karşı hala saltanat istibdadı günlerindeki istisgâr (küçük görme) ve istihkar (aşağılama) sistemi tatbik olunuyor” dendikten sonra, “Saltanat bölümünde gayrı-Türkler memleket dâhilinde hiç olmazsa dini ve kısmen de kültürel alanlarda serbestiye nail oluyorlardı. Hâlbuki müterakki ve ileri fikirli sizlerin gününde memleketin gayrı Türk evlatları bu iptidai haklardan da yoksun edilmektedirler” denilerek, ilerici olduğu ileri sürülen Cumhuriyet idaresinin, aslında Osmanlı idaresinin de gerisine düştüğü açıkça öne sürülüyor.
Muharrir bir kıyaslama da yapıyor ve kelamı 1915’e getiriyor. “Avrupalılar işgal ettikleri eski Osmanlı toprakları üzerinde yaşayan halklara baskı yapmak yerine, onların demokratik haklarına hürmet göstererek, birbirleriyle kaynaşma yolunu seçtiler. Meğer sizler daha, dün, Ermenileri katliam ettiniz, kalanlarını da dünyanın dört tarafına dağıtarak himayesiz, serseri ve vatansız bir hale soktunuz. Memleket içerisinde kalanları da şahsi ve ulusal haklarından yoksun ederek esire çevirdiniz.”
Hüsnü Gürbey ile Mahsuni Gül’ün ulaştığı mektuptan bir kısım şöyle:
Saygıdeğer Mustafa Kemal Paşa:
Fikirlerimi Türkçe olarak beyan edemediğime müteessirim. Fakat bunları, size gereği üzere çeviri edebilecek yeterli Türkçe bilen bir Emeninin çarçabuk bulunacağından emin olarak mecburen Ermenice yazıyorum. Yurdumuz üzerinden geçen zulüm ve felaket günleri geçeli yirmi sene olduğu halde dâhili ve harici siyasetimizdeki terakki bakımından şimdi mahsus ve ümit verici bir değişiklik göremedim.
Gayrı-Türk ögelere karşı hala saltanat istibdadı günlerindeki istisgâr ve istihkar sistemi tatbik olunuyor.
Saltanat bölümünde gayrı-Türkler memleket dâhilinde hiç olmazsa dini ve kısmen de kültürel alanlarda serbestiye nail oluyorlardı. Hâlbuki müterakki ve ileri fikirli sizlerin gününde memleketin gayrı-Türk evlatları bu iptidai haklardan da yoksun edilmektedirler.
Din, bir milletin ruhundan hiçbir zecri vasıta ile koparılamayan ruhu teselli ve nezahetin yegâne amilidir ve onu zecri hiçbir önlem ve vasıta, bir milletin kalbinden söküp atamaz. Din, gerçek manasile bir milletin yahut halkın manevi ve ahlaki miyarını (ölçüt) gösteren tek vasıta, vicdani hislerin yükselişini ve mukaddesatı temin eden yegâne amildir ve şayet riyakâr din adamlarının taassup ve istismarlarından masuniyeti temin edilirse (korunursa) beşeriyetin önünde gerçek ve insanları birbirlerile samimi münasebete ulaştıran gerçek ve mutlak bir terakki yolu açılmış olur.
Gerçek bir din iman ve telakkisi mevcut olmaması ahlaksızlık ve riyakârlıktan diğer bir sonuç veremez.
İnsan namı verilen mahlûka, milletleri her alanda birbirlerile mütekabil münasebata sevk ve terakki yoluna imale eden mevzuata riayet mecburiyetini tahmil eden vicdan duygusudur, vicdan hissinin ehemmiyetini ve rolünü kavrayan ve onun gereğine kani olan ferdlerden teşekkül edecek bir millet yahut bir devlet, kemiyet itibarile ne kadar küçük olursa olsun onu dâhilden ve hariçten kimse mağlup edemez. Kuvvet ve kudret, bir memleket dâhilinde doğan ve gelişen çeşitli milletlerin mütekabil münasebatının doğruluk ve samimiyet prensiplerine müstenit (istinat eden) yönetim biçiminden husule gelir. Bu olmadıkça, her şey kendini beğenmek ve kendini aldatmaktır.
İstanbul’un zabtından ve muzaffer ordularının ricatından sonra, Türkiye’nin içine kemirici bir kurt girdi, haşmet ve nüfuzunu büsbütün kaybetti. Türkiye’nin, büyük fedakârlıklarla elde ettiği birçok memleketleri kaybetmesine sebep, bu meziyetlerden yoksun kalmasıdır.
Maziden sarfınazar, günümüzde vukua gelen zayiatı ve bunların sebeplerini bir az tetkik edelim:
Bütün bu zayiat, hatta son harp esnasındakiler bile, daima Türkiye dirijanlarının (bürokratların/yöneticilerin) siyaset işlerindeki acemiliklerinin, vicdan ve ahlak sukutunun, ihtiras ve hotperestlik ve ecnebi düşmanlığı üzere geri niyetlerin sonucudur. Sonu tekrar geriye dönmek olan bu halin, hala de tekrar birebir his ve şevk ile ileri götürülmesine çalışılıyor.
Bir dirijan, elindeki imtiyaz ve salahiyetlerle yönetimi altındakilere müsavat temininde ihmal gösterirse, onlarla birlikte kendisi de mutazarrır (zarar görmüş) olur. Bir devlet, lakin yönetim ettiği ögeleri tefriksiz (ayrımsız) takip ve teşrik ettiği, kanun karşısında onları müsavi (eşit) tuttuğu ve onların içtimai haklarına hürmet ettiği, kendi gururuna onları da iştirak ettirdiği takdirde fedakârlıkla elde ettiği nüfuz ve gurur kökleşir, genişler, büyür, yükselir ve ebedileşir. Fark gözetmek cehalettir. Bütün yapıtları, amaçları, ümitleri, tasavvurları ve istikbali bilgisizce yıkan bir amildir.
Viyana ricatinden sonra devleti sukuttan sukuta sevk eden sebep şahsen bu tefrik siyaseti olmuştur.
Ülkelere ve milletlere hâkim oldunuz ama onları devlete bağlamak, bend etmek dirayet ve kiyasetinden mahrumdunuz. Saklı ve aleni surette yapılan zulümler, yağmalar, katliamlar, müsadereler ve haksızlıkların, bittabi şiddetli bir hoşnutsuzluğa, nefret, kin ve hasımlık ve nihayet isyan husule getirerek, hiç yoktan düşmanlıklara, imparatorluğun zaaf ve fakra düşmesine, budanmasına ve nihayet vefatına sebep olacağı kuşkusuzdu.
Bu son harpte bile, birçok devletlerin bu bakir memleketi yutmak için iştihalarını biledikleri ve kat’i projeler hazırladıkları sırada, siz özellikle Ermenilere karşı tarihte misli görülmemiş katliamlarla tehciri tertip ettiniz. Bunun sebebi ne idi? Zira biz, Ermenilerin Osmanlı İmparatorluğuna karşı sadık olmadıkları kanaatinde bulunuyordunuz.
Bu suikasdi tertip eden devletlerarasında şayet birbirile kruvazıman (çelişen) yapan menfaatler zuhur etmese idi, bugünkü Türkiye de hala mevcut olmayacaktı. Ancak korkarım ki, o devletlerin birbirine zıd olan menfaatleri bir gün birbirine uygun bir halde sıralanacak ve Türkiye’de artık tekrar devlet hayatı yaşamak fırsatından yoksun kalacaktır. Devletlerin gösterdikleri bu imhal, kendi iştihalarının ve ilerlemiş menfaatlerinin tezat ve ihtilafı sonucundan diğer bir şey değildir.
En serkeş ve isyankâr bir öge olan Ermenileri tehcir ve katliam etmekle onların hakkını da kendilerile bir arada ortadan kaldırdığınızı zannetmeyin. Avrupa devletleri bir gün tam bir mutabakat ile amaçlarını tahakkuk ettirmek için size yeniden birkaç Kürd yahut Ermeniyi katliam etmek fırsatını vereceklerdi. Suriye, Irak ve Filistinin ziyaı şimdi pek yenidir. Bu memleketler ve bunlar üzere daha birçokları Avrupa devletleri tarafından zabtedilmiştir. Avrupalılar ana vatanlarından çok uzak olan bu yerleri nasıl, hangi kuvvetle, hangi sistemle yönetim ediyorlar? Katliam ve yağma ile mi? Yoksa diğer vasıtalarla mı? Bittabi birinci vakitlerde yeni hükümet ile tebaası ortasında çarpışmalar oluyordu. Ancak vakit geçtikçe sarfolunan mesai sonucunda iki taraf da birbirine yakınlaşmak ve anlaşmak ve birbirlerini mütekabilen tetkik etmek suretile her iki taraf da karşısındakinin talep ve haklarını takdir ederek mütekabil menfaatlerin imtizacile (uyumlu hale gelmesi) birbirlerine bağlanmakta ve böylelikle yaşamakta ve terakkiyat alanında ilerlemektedirler.
Ama siz, hala bugüne kadar yönetiminiz altında yaşayan türlü milletlerin mevcudiyet haklarını kavrayamadınız. Siz hala bugüne kadar da aranızdaki ve hariçteki Ermenileri keserek imha etmek için çeşitli vesileler ve fırsatlar aramakta, onların mallarını zabtetmekte ve mekteplerini ve dini kurumlarını kapatmakta ve hatta mezarlıklarına bile müdahale etmektesiniz.
Dün, Ermenileri katliam ettiniz, kalanlarını da dünyanın dört tarafına dağıtarak himayesiz, serseri ve vatansız bir hale soktunuz. Memleket içerisinde kalanları da şahsi ve ulusal haklarından yoksun ederek esire çevirdiniz. Onlar bu suretle memleketin genel inkişaf ve terakkisinden istifade edemedikleri üzere bu terakki ve inkişafa hizmet görevinden de geri kalmaktadırlar.
Onları her türlü (………okunamadı) sevk eden sizin gururunuzun verdiği endişedir. Siz, zeki ve müdebbir başkanlar, Ermenilerin de kendilerini memleketin öz evladı sıfatile Türkiye’de Türkler kadar ve hatta daha bile fazla hak sahibi görmekte olduklarını düşünmeli ve takdir etmelisiniz.
Ermeni isyankarmış, Ermeni Hristiyanmış, ihtilal çıkarmış, hürriyet istemiş, Kürd öteki tarikattan imiş, yırtıcı imiş, serkeş imiş, Türk Muhammed dininden imiş, Müslüman imiş, katliamcı imiş, şu imiş bu imiş, mademki hepsi bir vatanın evlatlarıdırlar ve hepsi de o vatana tıpkı sarsılmaz ve çözülmez bağlarla, tıpkı unutulmaz anılarla ve tıpkı hak ve salahiyetlerle bağlıdırlar… Şu halde bu hak ve salahiyetlerden ben niçün komşum olan Türk kadar istifade edemiyeyim? Bu farkı, bu ayrılığı kim ihdas etti? Elbet karar süren cahilane zihniyet ve gayra hasımlık illeti değil mi? Şayet Ermeni’nin mevcudiyetini tehdit eden tehlike olmasaydı; onun da isyan ve ihtilale başvurmasına ve kendisini feda etmesine bir sebep yoktu.
Siz de ve biz de biliriz ki boyun eğilmesi esaretten daha ağır kurallar ve sebepler vardı. Ermeni, bir insan ve vatanın bir evladı sıfatile payımıza düşen müsavi hakkı istedi, Türk ise cahilane bir formda silahla, tehditle vurarak, keserek ve en gayrı insani önlemleri bile esirgememek suretile mukabele etti. Şayet siz, hâkim Türk ögesi, vaziyeti kavramış olsaydınız, ne siz ecnebi amillere alet olurdunuz ve ne de biz ümitsizliğe düşerek diğerlerinin kelamlarına inanıp kendimizi akıntıya kaptırırdık. Şayet siz bizim vaziyetimizi kavramış, kanunu içtenlikle tatbik ve adaleti seyanen tevzi etmiş ve bize başka devletlerin kendi tebaalarına verdikleri hakları vermiş olsaydınız biz de onlar üzere ilerler, inkişaf eder ve medeniyetin doruğuna yükselirdik.
Amerika bu gün 49 Cumhuriyetten mürekkep ve 150 milyon nüfusu olup bu birleşik Cumhuriyetler dünya üzerindeki türlü türlü milletlere mensup anasırdan (unsurdan)mürekkep olduğuna nazaran adeta başlı başına bir dünyadır. Bu türlü olduğu halde bu birleşik cumhuriyetlerden müteşekkil ve şimdi 150 yıllık bir mazisi olan Amerika bugün dünyanın en kuvvetli ve en müterakki bir memleketidir. Bu memleketin bu türlü dev adımlarile terakkisindeki amil nedir ? İstibdadın kırbacı mı? Süngü mü? Katliam mı? Elbet bunlardan hiç biri değil. Bu amil, birleşik hükümetleri birbirlerine sarsılmaz bağlarla bağlayan anayasadır. Anayasa Amerika’da yalnız vatandaşlara değil, vatandaş olmayanlara bile misli görülmemiş imtiyazlardan istifade, terakki ve para kazanmak hak ve imkanları bahşetmiş ve bu suretle her fedakarlığa katlanan, emsalsiz metin bir millet yaratmıştır.
Niçün tıpkı özgürü öbür memleketlerde karar sürmesin? Zira onlar kendi tebaaları olan halktan, Amerikanın kendi halkına kayıtsız ve koşulsuz olarak bahşettiği hakları esirgemektedirler. Türkiye de, tam ve kamil hürriyetin, istiklalin, terakki ve inkişafın yegane kuralı, yönetimi altında yaşayan türlü millet ve ögelerin her alanda haklarının tanınmasından ibaret bulunduğunu bilmelidir.
Rastgele bir devlet sevki ihtirasla bu memleketin (ABD’yi kasdediliyor) hürriyetini ihlale kalkışmak yüreğini gösterecek olsa, emin olunuz ki bütün halk şimdiye kadar altına topladığı ekseriyet ve akalliyet ögelerine ve memlekette yaşayan bütün milletlere karşı hiç bir fark gözetmemiş olan Amerikan bayrağını tek bir fert üzere ve hayatı bahasına müdafaa edecektir. Zira o, hepsini öz evlad olarak kabul etmiştir ve onlar da bilmukabele onu.
MEKTUBUN TAMAMI