Nietzsche, son derece çarpıcı ve aykırı düşünceleri ile birlikte bu düşünceleri açıklama biçimiyle çok öne çıkan enteresan bir kişiliktir. Felsefe tarihinde kırılma noktalarından biri olmasının yanı sıra, düşüncelerinin çarpıcılığı bakımından da ses getirmiş birisidir. Günümüzde popüler kültürün çokça atıfta bulunduğu kişilikler arasında da gösterir kendisini. İsmini duymamış olmak çok zor olacaktır zira sözleri ile birlikte fotoğrafları hemen hemen her yerde, her sosyal mecrada bulunmaktadır.
Nitekim böylesi popülerlik elbette ki belli pürüzlere yol açacaktır. Kendisinin düşünceleri ve hatta yaşam öyküsünden yola çıkarak kendi yaşamımızı şekillendirme konusunda çıkarsamalar yapılabileceği için, denk gelinen düşüncelerin insanları cezbetmesi pekâlâ olasıdır. Ancak kolaylıkla kabul edilebilir ki insanların düşünceleri ve söylemleri sosyal mecralardan ötedir. Neticede sosyal mecralarda gördüklerimiz ufak bir yansıma olabildiği kadar hatalı yansımalar da olabilir ki bu da kolaylıkla inkar edilmez bir gerçektir.
Felsefenin sosyal mecralarda öğrenilemeyeceği gerçeği bir yana, ona karşı oluşan bulanık popülaritenin nedeninin de Nietzsche’nin fikirlerine salt sosyal mecralar aracılığıyla yaklaşmak olduğu da ifade edilebilir. Ancak tek faktör olarak sosyal mecra öne sürülemez. Fikirlerinin insanlara tesir eden ve ses getiren yapısı nedeniyle öyle ya da böyle neredeyse her yere ulaşmıştır. Sosyal mecralar ise bu ulaşımı sağlayan aracılardan bir kısmı olabilmekte.
Ancak bu durumu yalnızca günümüzle ilişkilendirmek de yetersiz kalacaktır. Tarihsel bir örnekle ifade etmek gerekirse, Nazi Almanyası’nın başında bulunan faşist diktatör Hitler’in kendi düşüncelerine destek için Nietzsche’nin düşüncelerine atıfta bulunması da -bknz. üstinsan- yine aynı durumu açıklar niteliktedir. Fakat milliyetçiliği, Almanları ve Avrupa kültürünü yerden yere vuran Nietzsche’nin düşüncelerinin Hitler ile uzaktan yakından bağlantısı olmadığı açıkça ifade edilebilir.
Nietzsche’nin kız kardeşinin kocasının Yahudi düşmanı olması neticesinde, Nietzsche’nin eserlerinin içeriği büyük oranda değiştirilmiştir. Sonuçta da böyle bir algı yaratılmıştır. Bu tarihsel örnek Nietzsche’nin fikirlerinin istenildiği gibi okunmasına da en etkin örnek olabilmektedir.
Listelerde Yer Etmiş Eser: Nietzsche ve Zerdüşt’ü
Böyle Buyurdu Zerdüşt eseri okuma önerileri listelerinde kendisine yer etmiş bir eserdir. Birçok kitap önerisi listelerinde önerilen bu eser Nietzsche’nin başyapıtı olarak ifade edilebilir. Başyapıt olması ve felsefe eseri olması nedeniyle kolaylıkla okunamayacağı bir gerçek olabilmektedir dolayısıyla da böylesi bir eserin her okuma önerileri listesinde bulunmasından ziyade, spesifik olarak belirli listelerde bulunması konusundaki savunmalar haklı olabilmektedir.
Nietzsche’nin insanlığa yaptığı bir armağan olarak ifade ettiği bu eser onun düşüncelerinin gerçek bir izdüşümü olsa da eserde esasen Bengi Dönüş meselesini irdeler.
Şimdi de Zerdüşt’ün öyküsünü anlatıyorum. Yapıtın temel kavramı olan b e n g i -d ö n ü ş düşüncesi, ulaşılabilecek en üst olumlama ifadesi, 1881 yılının Ağustos ayına aittir: ”İnsan ve zamanın 6.000 ayak ötesinde” başlığıyla, bir kağıda karalanmıştı.[1]Friedrich Nietzsche / Ecce Homo (79.syf)
Nietzsche’nin kendisinin de aktardığı gibi bengi dönüş, yaşamı olumlamanın anahtarıdır. ‘Öyle bir yaşam yaşamalısın ki, hiçbir koşul, hiçbir faktör değişmeden aynı yaşamı sonsuz kere yaşamak istemelisin’ şeklinde ifade edilebilmektedir. Nietzsche’nin felsefesinde temel noktalardan birisi ille de yaşam kavramıdır. Yaşamı olumlamak, yaşamın anlamsızlığına aldırış etmeden her daim yaşama ‘Evet‘ demek Nietzsche’nin en köklü öğretisidir. Bu öğretiyi de açıklamak ve gerçekleştirebilmek için atıfta bulunduğu düşünceleri Üstinsan ve Tanrı Öldü düşüncesidir.
Nietzsche’ye dönecek olursak, o, ihtiyacımız olanı Tanrı’da değil kendimizde aramamız gerektiğini söylüyordu. ”Üstinsan olun” diyordu. Üstinsan, değer yaratan insandır. Değerleri yeniden değerlendirerek değer yaratabilen insana, üstinsan denir.Oruç Aruoba / TUHAF Dergi (6.syf)
Tüm bu bağlamlar Zerdüşt eserini ve dolayısıyla Nietzsche’yi ufak bir şekilde özetleyebilmektedir. Zerdüşt eseri, bir romandan farklı olarak felsefe eseri olması nedeniyle kolaylıkla okunabilecek bir eser olamamaktadır. Bunun yanı sıra da, şayet ilk okunacak felsefe eseri ise yine yanlış olacaktır. Çünkü felsefe okumaya böylesine ortadan hele ki Nietzsche’den başlamak çok eksik kalacaktır. Nietzsche’nin kim olduğuna ve düşüncelerine aşinalık olmadan Zerdüşt eserini ele almak, okuyucuyu demoralize bile edecektir. Birçok kitap önerileri listelerinde Zerdüşt’ün bulunması bu bakımdan yanlış olabilmektedir.
Nietzsche yalnızca Böyle Buyurdu Zerdüşt eserinden ibaret değildir. Nitekim bu eser, onun popülaritesi konusunda büyük rol oynaması bakımından burada değerlendirilmiştir.
Yaşam Konusunda Esin Kaynağı Olarak Nietzsche
Günümüz Nietzsche algısında, birçokları Nietzsche olmaya çalışmaktadır. Elbette ki bu yanlıştır, Nietzsche’yi anlamak esasen kendin olmak demektir. Salt Nietzsche ile bağdaştırılmayacak olan kendin olma olgusu, Nietzsche de özellikle öne çıkan bir düşünce olduğundan ‘ona benzemek’ esasen onu anlamamaktır.
Tarzımdan ve konuşmamdan etkilenerek,
Adımlarımı takip mi edeceksin?
Yolundan şaşmadan kendi yolunda gidersen,
Daha dikkatli bir biçimde beni izleyebilirsin.Friedrich Nietzsche / Şen Bilim
Çok çarpıcı ve birçok çevrelerce tartışma konusu olabilecek düşünceleri nedeniyle Nietzsche’nin fikirlerine katılmamanın olası bir gerçek olması bir yana, bu durum Nietzsche’yi hepten reddetmeyi gerekli kılmaz. Nitekim yaşam hakkında, kendisinden çıkarsanabilecek birçok düşüncenin varlığı da kabul edilebilirse Nietzsche bireysel olarak kişileri öznel biçimde etkileyebilir. Düşünenlerden düşünmeyi öğrenmek gerekliliği Nietzsche için de geçerliliğini korumaktadır.
Dipnotlar
[1] Söz konusu bu pasaj Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları basımı olan Ecce Homo eserinden, orijinaline sadık kalınılacak şekilde alıntılanmıştır.
Kaynakça
- NIETZSCHE, Friedrich, Ecce Homo, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Çev: Mustafa Tüzel, İstanbul, 2019
- NIETZSCHE, Friedrich, Şen Bilim, Felsefe Kulübü Kitapları, Çev: Aksu Büyükatlı, İstanbul, 2016
- Oruç Aruoba, Üstinsan Değer Yaratan İnsandır, TUHAF Dergi, 11.Sayı, İstanbul, Şubat 2018,