1 VI. Bölüm Dr. Vedat KAYA BÖLÜM 6: PARA VE MALİYE POLİTİKASI (205–231) IS-LM modelinde hükümet genişletici veya daraltıcı para ve maliye politikaları izleyerek hâsıla düzeyini etkileyebilir. Bu bölümde IS-LM modelinde maliye ve para politikalarının hâsıla düzeyini nasıl etkiledikleri incelenecek ve değerlendirilecektir. Son olarak “engellemeyi önleyici politikalar” ve “politika karması” konuları ele alınacaktır. 6.1 MAL VE PARA PİYASALARINDA EŞANLI DENGENİN DEĞİŞMESİ: PARA POLİTİKASI 6.1.1 Para Politikasının İşleyişi Şekil 6.1: Genişletici Para Politikası Genişletici para politikasının işleyiş mekanizması: E1: Başlangıçtaki eşanlı denge noktası (i1-Y1). Varsayım: Doğrudan piyasa alımı;M1M2;LM(M1)LM(M2) E2: Yeni denge noktası (i2-Y2) Sonuç: Faizler düşmüş, Y artmıştır. Süreç: M1M2; M1/PM2/P;ESMBD>BSPBi (E1’den E3’e): “Para Politikasının Likidite Etkisi”. E3 IS’nin solundadır ve eşanlı bir denge değildir. Mal talep fazlası vardır( EDG; AE>Y) Y: “Para Politikasının Hâsıla Etkisi” Süreç: YLi (likidite etkisi sonucu faiz düşüşünün bir kısmı ortadan kalkmıştır.); E3E2(Yeni eşanlı denge noktası, i2-Y2) *Para politikası faizi anında, hâsılayı ise zaman içinde etkiler. Şekil 6.2: Daraltıcı Para Politikası Daraltıcı para politikasının işleyiş mekanizması: E1: Başlangıçtaki eşanlı denge noktası (i1-Y1). Varsayım: Doğrudan piyasa satışı;M1M2;LM(M1)LM(M2) E2: Yeni denge noktası (i2-Y2) Sonuç: Faizler artmış, Y. Düşmüştür. Süreç: M1M2;M1/PM2/P;EDMBS>BDPBi (E1’den E3’e): “Para Politikasının Likidite Etkisi”. E3 IS’nin sağındadır ve eşanlı bir denge değildir. Mal arz fazlası vardır( ESG; Y>AE) Y: “Para Politikasının Hâsıla Etkisi” Süreç: YLi; E3E2(Yeni eşanlı denge noktası, i2-Y2) *Para politikası faizi anında, hâsılayı ise zaman içinde etkiler. 2 VI. Bölüm Dr. Vedat KAYA 6.1.2 Para Politikasının Etkinliği Para veya maliye politikası uygulamasının hasılada meydana getirdiği değişim büyüklüğü, burada “etkinlik” olarak ifade edilmektedir. Uygulanan politika sonucunda hasılada ortaya çıkan değişim ne kadar büyükse, politika o kadar etkindir. Şekil 6.3: Para Politikasının Etkinliği: IS Eğrisinin Eğimi *Para politikasının likidite etkisi veri iken, yatırımın faize duyarlılığı (b) ve harcama çarpanı (kE) ne kadar yüksek ise para politikasının likidite etkisi, ceteris paribus, yatırımda-AE’de-GDP’de o kadar büyük bir değişikliğe yol açar. Sonuç olarak para politikasının etkinliği IS eğrisinin eğimine (esnekliğine) bağlıdır: IS eğrisi ne kadar esnek olursa para politikası da o kadar etkin olur. Grafikte aynı faiz değişmesi (i1-i2; para politikasının likidite etkisi) sonucu, görece daha esnek olan IS2’ye göre hâsıla artışının (Y1-Y3), IS1’in sağladığından (Y1Y2) daha yüksek olması bu durumu özetlemektedir. IS doğrusunun eğimi (1/kEb) terimi tarafından belirlenmektedir. Bu durumda kE ve b katsayıları ne kadar büyükse eğim (yatay eksenle yapılan açı) o kadar küçük ve dolayısıyla IS doğrusu yatık olacaktır. Yukarıdaki resimde IS2, IS1’den daha yatıktır, eğimi daha düşüktür; bu durum IS2’de temsil edilen kE ve b katsayılarının IS1’deki kE ve b katsayılarından daha büyük olması sonucudur. Likidite etkisi veriyken, örneğin faizler (her iki IS açısından da) %1 düştüğünde, planlanan yatırım b katsayısının büyüklüğüne bağlı olarak artacak, AE artacak; AE’deki artış ise hasılayı kE’nin büyüklüğüne bağlı olarak artıracaktır. IS2’de temsil edilen kE ve b katsayıları IS1’deki kE ve b katsayılarından daha büyük olduğuna göre, faizdeki %1’lik düşüş, IS2 geçerli olduğunda hasılayı daha fazla artırmakta ve para politikası daha etkin olmaktadır. VI. Bölüm Dr. Vedat KAYA 3 Şekil 6.4: Para Politikasının Etkinliği: Para Talebinin Faiz Haddine Duyarlılığı IS veri iken, görece daha dik, eğimi yüksek esnekliği düşük olan LM2, aynı para arzı genişlemesi sonucunda, LM1 ile kıyaslandığında daha büyük bir likidite (A-D) ve hâsıla (Y1-Y3) etkisi sağlamakta ve para politikasını daha etkin kılmaktadır. LM1 için aynı etkiler sırayla A-E ve Y1-Y2’dir. *Böylece “b ve kE” (yani IS eğrisinin eğimi-esnekliği) veri iken, para politikasının likidite etkisi ne kadar büyük olursa, ceteris paribus, para politikasında bir değişme I, AE ve GDP’de o kadar büyük değişikliğe yol açar. “h” para talebinin faiz esnekliği ne kadar yüksek olursa, para arzı artışı sonucu para piyasasında ortaya çıkan ilk faiz düşüşü (A-D, likidite etkisi), para talebini “h” büyüklüğünde artırmak suretiyle (h ne kadar yüksekse para talebi ve faiz de o nispet de tekrar artacak ve ilk likidite etkisi o oranda azalacaktır. Likidite etkisinin azalması (para arzı artışı karşısında faiz oranındaki düşmenin bir kısmının kısırlaştırılması) para politikasının etkinliğini o oranda azaltacaktır. (MM/PBD,BPih’nin büyüklüğü oranında LBS, BPi) “k” para talebinin gelir esnekliği ne kadar yüksek olursa, para arzı artışı karşısında ortaya çıkan ilk hâsıla etkisinin (grafikte gösterilmemiş ancak D noktasına karşılık gelen faiz oranının sağlayacağı GDP düzeyidir.) yaratacağı para talebi ve faiz artışı o kadar yüksek olacak ve ilk likidite etkisini o oranda kısırlaştırarak azalacaktır. Likidite etkisinin azalması (para arzı artışı karşısında faiz oranındaki düşmenin bir kısmının kısırlaştırılması) para politikasının etkinliğini o oranda azaltacaktır. (MM/PBD,BPiI, AE, Yk’nın büyüklüğü oranında LBS, BPi) “k ve h” ne kadar yüksek olursa likidite etkisi üzerindeki kısırlaştırma o oranda büyüyecek ve para politikası etkinliği o oranda azalacaktır. k ve h katsayılarının her ikisi de küçük fakat h görece daha küçük olduğunda, eğim yüksek, LM dik ve likidite etkisi fazla; diğer taraftan kısırlaştırma etkisi az ve para politikası etkin olacaktır. Yukarıda grafik ve iktisadi mantık çerçevesinde ulaşılan sonuçlar cebirsel olarak da ifade edilebilir: IS ve LM eğrilerinin cebirsel denklemlerinden hareketle “Para Politikası Çoğaltanı” olarak bilinen şu formüle ulaşılabilir: kEb Y = ( M / P) h kbkE *Formülden anlaşılacağı üzere para politikasının etkinliği, para arzındaki 1 liralık artışın GDP üzerinde yaratacağı etkinin büyüklüğü (formülün ilk terimi), payda yer alan “kE” ve “b” ile doğru orantılıdır. Yani harcama çarpanı, kE,, ile yatırımların faiz esnekliği, b, ne kadar yüksek olursa IS eğrisi o kadar yatık (faizdeki 1 birim düşme karşısında GDP o kadar fazla artacaktır), para politikası çarpanı o kadar büyük ve para politikası o kadar etkin olacaktır. Diğer taraftan para politikası çarpanının değeri ve para politikasının etkinliği paydada yer alan “k” ve “h” ile ters orantılı olacaktır. Bu ikisi ne kadar büyürse para politikası çarpanı değeri ve para politikasının etkinliği o oranda azalacaktır. VI. Bölüm Dr. Vedat KAYA 4 6.1.3 Para Politikasında Özel Durumlar Bazı durumlarda para politikası hâsıla düzeyini ya hiç etkilemez ya da çok ciddi bir büyüklükte etkiler. Bu husus para politikasında özel durumlar diye nitelendirilir. Bu kapsamda üç durum vardır: a. Yatırımın faize tamamen duyarsız olması, b=0, (Hasıla etkisi sıfır) b. Para talebinin faiz haddine sonsuz duyarlı olması, h=, (Likidite etkisi ve dolayısıyla hasıla etkisi de sıfır) c. Para talebinin faiz haddine hiç duyarlı olmaması, h=0. Şekil 6.5: Para Politikasında Özel Durumlar: Yatırım Faize Duyarsız (b=0) E1 başlangıç eşanlı denge noktasıdır. Nominal para arzında bir artış olursa: MM/PLMi(i1-i2, Likidite etkisi) b=0I, AE, AD ve Y değişmez.(Hâsıla etkisi oluşmaz.) Yeni eşanlı denge noktası E2’dir. Faiz düşmüş ancak hâsıla artmamıştır. Para politikası etkin değildir. Şekil 6.6: Para Politikasında Özel Durumlar: Para Talebi Faize Tam Duyarlı, “Likidite Tuzağı” (h=) i LM(M2) LM(M1) E i 1 1 IS 0 Y Y Piyasa faiz haddinin sıfır veya sıfıra çok yakın olduğu özel bir durumdur (Para talebinin fırsat maliyeti sıfır veya sıfıra yakındır). Böyle bir durumda para arzı artışının tamamı para olarak talep edilecektir. Bir para arz ve tahvil talep fazlası oluşmaz. Faiz oranları değişmez (düşmez), likidite etkisi ve dolayısıyla da hâsıla etkisi oluşmaz. Para arzındaki artışın faizleri etkilemediği bu durum Keynes tarafından “Likidite Tuzağı” olarak adlandırmaktadır. Para politikası etkin değildir. 1 Şekil 6.7: Para Politikasında Özel Durumlar: Para Talebi Faize Duyarsız (h=0) h=0 olduğunda reel para talebi L= kY-hi yerine L= kY şeklinde olacaktır. Yani para talebinin faizden bağımsız olduğu ve sadece hâsıla düzeyi tarafından belirlendiği anlamına gelen bu özel durum klasik modeldeki analize tekabül eder ve “klasik durum” olarak bilinir. Genişletici para politikası hâsıla düzeyini LM eğrisindeki kayma kadar, M(1/k), artırır. Para politikası tam etkindir. (h=0kısırlaştırma etkisi oluşmaz) VI. Bölüm Dr. Vedat KAYA 5 6.2 MAL VE PARA PİYASALARINDA EŞANLI DENGENİN DEĞİŞMESİ: MALİYE POLİTİKASI 6.2.1 Maliye Politikasının İşleyişi Mal ve para piyasalarında sağlanan eşanlı denge toplam otonom harcama (Ao) değişince de değişir: Ao=Co+cTRo-cTo+Io+Go Ao’yu etkileyen unsurlardan transfer ödemeleri, vergi haddi ve kamu harcamalarının değişmesi, yani maliye politikası uygulanması, aşanlı dengeyi sağlayan faiz-hâsıla düzeyi bileşimini ve dengeyi değiştirecektir. Şekil 6.8: Genişletici Maliye Politikasının İşleyişi: Hükümet Alımlarının Artması E1 başlangıçtaki eşanlı denge noktasıdır. Kamu harcamalarında bir artış olursa, eğer Keynesyen model geçerli olsa, yani “i” faiz haddi sabit kalsa, yeni denge E3 olacaktır. Oysa IS-LM modelinde faizler sabit değildir. Hâsıladaki artış para talebini ve faizleri de bir miktar artıracak ve yeni eşanlı denge ancak E2 noktasında sağlanacaktır. Hem Y hem de i artmıştır. Maliye politikası Keynesyen modelin öngördüğünden daha az etkindir, ama etkindir. Hükümet alımlarındaki artışın faizleri yükselterek yatırım ve dolayısıyla özel sektör harcamalarının azalmasına yol açmasına “Engelleme/Dışlama” denir. (Grafikte Y2-Y3 arası) Şekil 6.9: Daraltıcı Maliye Politikasının İşleyişi: Vergi Haddinin Yükseltilmesi E1 başlangıç eşanlı denge noktasıdır. Daraltıcı bir maliye politikası olarak vergi haddi artırılırsa Ao azalır ve IS içe-sola kayar. Faizlerin sabit olduğu kabul edilirse hâsıla Y1-Y3 aralığı kadar küçülür. Ancak ISLM modelinde hâsıladaki düşüşe bağlı olarak reel para talebi ve faiz de düşer, I, AE, AD ve Y artar. Dolayısıyla Yeni eşanlı denge E3’te değil E2 noktasında sağlanır. Bu durumda da maliye politikası Keynesyen modelin öngördüğünden daha az etkindir, ama etkindir. Diğer taraftan kapalı bir ekonomide I=SPRİ+SG eşitliği geçerlidir. Bu durumda vergi haddi artınca yatırım da artıyorsa, vergi haddi artışının bütçe açığı üzerindeki olumlu etkisi, hâsıla üzerinden özel tasarruf üzerindeki olumsuz etkisinden büyük demektir. VI. Bölüm Dr. Vedat KAYA 6 6.2.2 Maliye Politikasının Etkinliği Maliye politikasının etkinliği her şeyden önce LM eğrisinin eğimine (k/h) bağlıdır. LM eğrisinin esnekliği ne kadar yüksek ( yatık) olursa maliye politikasının etkinliği de o kadar fazla olur. Şekil 6.10: Maliye Politikasının Etkinliği: LM Eğrisinin Eğimi (Esnekliği) E1 başlangıç eşanlı denge noktasıdır. Kamu harcamalarındaki bir artışa bağlı olarak IS’nin dışa kayması (genişletici maliye politikası) veri iken, farklı esnekliklere sahip iki LM eğrisinin sağladığı hâsıla düzeyleri de farklı olacaktır. LM1’e göre yeni denge noktası E2’dir. Faiz artışı i1-i3 ve hâsıla artışı Y1-Y2’dir. LM2’ye göre aynı noktalar sırayla E3; i1-i2 ve Y1-Y3’tür. Esnekliği daha yüksek (eğimi düşük) olan LM2 maliye politikası açısından daha başarılı sonuçlar vermektedir. Bu durumun muhtemel iki nedeni, LM1 ile kıyaslandığında LM2’nin daha küçük bir “k” ve daha büyük bir “h” değerine sahip olmasıdır. IS veri iken, maliye politikasının etkinliği LM eğrisinin eğimine (k/h) bağlıdır. k ne kadar büyük ve h küçükse k/h oranı o kadar büyük, eğim o kadar yüksek, LM dik ve genişletici maliye politikası sonucu oluşacak faiz artışı ve dışlama etkisi o kadar büyük, nihayet maliye politikası o kadar az etkin olur: *GoAE, Y, L, BSBPih’nin büyüklüğüne bağlı olarak L, BSBPi Burada h ne kadar küçükse L’de o kadar az düşecek ve başlangıçta ortaya çıkan i artışı o kadar az kısırlaştırılacaktır. Bu durumda göreli olarak net dışlama etkisi daha büyük ve maliye politikası daha az etkin olacaktır. *GoAE, Yk’nın büyüklüğüne bağlı olarak LBSBPi Burada k ne kadar büyükse k/h oranı o kadar büyük LM o kadar dik ve dışlama etkisi yüksek, maliye politikası o kadar az etkin olur. LM eğrisinin eğimi veri iken maliye politikasının etkinliği iki unsura bağlıdır: “b ve kE” Şekil 6. 11: Maliye Politikasının Etkinliği: Yatırımın Faize Duyarlılığı “b” ne kadar yüksek olursa, kamu harcamalarındaAE’de-Y’deki artış sonucu L ve i’de meydana gelen artışın I üzerindeki olumsuz etkisi ve böylece “engelleme” o kadar büyük ve maliye politikası o kadar az etkin olur. “kE” ne kadar büyük olursa, hükümet alımları sonucu IS o kadar çok dışa-sağa kayar, AE ve Y üzerindeki etkisi o kadar yüksek ve maliye politikası da etkin olur. Yandaki grafikte “kE” her iki IS eğrisi içinde eşit kabul edilmiştir. Böylece belirleyici faktör sadece “b” olacaktır. Yatırımların faiz esnekliği düşük olan IS1, görece yüksek olan IS2 ile kıyaslandığında daha küçük bir engelleme etkisi yarattığı ve dolayısıyla hâsıla üzerinde daha büyük bir artışa imkân verdiği görülmektedir. 7 VI. Bölüm Dr. Vedat KAYA Maliye politikasının etkinliği hususunda erişilen sonuçlar cebirsel olarak da ifade edilebilir: Y hk E Denkliğin ikinci terimi “Maliye Politikası Çarpanı” olarak bilinir. Çarpanın 1’den büyük Go h kbkE olan değeri h ile aynı, k ile ise ters yönlü değişir: h ne kadar yüksek ve k ne kadar düşük olursa (k/h oranı ne kadar düşük olursa LM’nin esnekliği o kadar yüksek ve yatık olur) maliye politikası çarpan değeri o kadar yüksek ve maliye politikası o kadar etkin olur. Çarpanın 1’den büyük olan değeri ve dolayısıyla maliye politikasının etkinliği kE ile doğru, b ile ters yönlü olarak değişir. 6.2.3 Maliye Politikasında Özel Durumlar: a. Yatırımın faize tümüyle duyarsız olması, b=0 (I=I0) b. Para talebinin faiz haddine sonsuz duyarlı olmasıdır, h= (Likidite tuzağı) c. Para talebinin faiz haddine hiç duyarlı olmaması, h=0 (L=kY, Klasik durum) Şekil 6.12: Maliye Politikasında Özel Durumlar: Yatırım Faize Duyarsız (b=0) b=0 olursa IS eğrisi sıfır esnekliğe sahip olur. Kamu harcamalarındaki bir artış IS’yi kEGo kadar dışa kaydırır. Hâsıladaki artış karşısında L ve i artar, ancak b=0 olduğu için yatırımlar bundan etkilenmez. Engelleme etkisi oluşmaz. Genişletici maliye politikası Y üzerinde Keynesyen modelin öngördüğü kadar bir etki doğurur. Ancak IS-LM modeli bize Keynesyen modelin öngörmediği bir faiz artışını da gösterir. Maliye politikası tam etkindir. Maliye politikası çoğaltanı harcama çoğaltanına eşittir. h= Faize olmasıTam (likidite tuzağı), Şekil 6.13: Maliye Politikasında Özel Durumlar: Para Talebi Duyarlı (h=)karar birimlerinin servetlerinin tümünü “para” olarak tutmak istediklerini gösterir. Böylesi bir durumda maliye politikası yine tam etkindir. Kamu harcamalarında bir artış meydana geldiğinde IS, kEGo kadar sağa dışa kayar. Y artmıştır. Buna bağlı olarak L de artar. Ancak, faizlerin sıfır veya son derece düşük olduğu böyle bir durumda, bu artış tahvil piyasasında tahvil satarak değil eldeki “atıl fonlar” kullanılarak giderilir. L deki bir artış faizleri artırmamış ve I-AE-AD ve Y’yi olumsuz etkilememiştir. Böylece maliye politikası tam etkindir. VI. Bölüm Dr. Vedat KAYA 8 Şekil 6. 14: Maliye Politikasında Özel Durumlar: Para Talebi Faize Duyarsız, “Tam Engelleme”, (h=0, L=kY, Klasik durum) h=0 olursa, maliye politikası hiç etkin değildir. LM eğrisinin dik olduğu “Klasik Durum” denilen bu özel durumda kamu harcamalarındaki bir artış IS’yi kEGo kadar dışa kaydırır. Hâsıladaki artış karşısında L ve i artar. Fakat bu durumda i, yatırımlarda, hükümet alımlarındaki artışa eş bir azalma yaratacak kadar artacaktır. Hükümet alımları toplam planlanan harcamayı ne kadar artmışsa, yatırımlar tam o kadar düşer, “tam engelleme” durumu oluşur. Eşanlı denge E1’den E2’ye geçmiş, hâsıla düzeyi değişmezken faiz düzeyi i1-i2 kadar artmıştır. 6.3 ENGELLEMEYE KARŞI POLİTİKALAR Genişletici maliye politikalarının faizleri artırmak suretiyle yarattığı “engelleme” etkisi aslında “Destekleyici Para Politikası” uygulayarak giderilebilir. Diğer bir yol genişletici maliye politikasını hükümet alımlarındaki artış veya gelir vergisi haddinde indirim biçiminde değil de, “yatırım sübvansiyonu-desteği biçiminde uygulamaktır. Şekil 6. 15: Engellemenin Önlenmesi: Destekleyici Para Politikası E1 başlangıç eşanlı denge noktasıdır. Kamu harcamalarındaki bir artışla IS sağa dışa kaymış, hem hâsıla hem de faiz artmıştır. Yeni denge E2 noktasıdır. Faizlerin artmış olması, hâsılanın IS’deki kaymadan (Y1-Y3) daha düşük artmasını netice vermektedir. Bu durumda faizlerin başlangıç seviyesinde (i1) sabit kalmasını sağlayacak düzeyde bir para arzı artışı gerçekleştirilirse LM eğrisi dışa kayacak, faizler başlangıç seviyesinde sabit kalacak, yani olası bir engelleme bertaraf edilecektir. Böylece yeni denge E3 noktasında oluşacaktır: Hâsıla Y1-Y3 kadar artar (Engelleme söz konusu değildir). VI. Bölüm Dr. Vedat KAYA 9 Şekil 6. 16: Engellemenin Önlenmesi: Yatırım Sübvansiyonu Politikası Genişletici maliye politikası hükümetin yatırım yapan firmalardan aldığı vergileri indirmesi suretiyle uygulandığında, yatırımların kârlılığı artar ve her faiz düzeyinde daha fazla yatırım yapılır. Otonom yatırımlar artar ve IS sağa kayar. Başlangıçta eşanlı denge E1 iken şimdi E2’dir. E2 noktasının temsil ettiği yatırım düzeyi I2, E1’in temsil ettiği yatırım düzeyi I1’den büyüktür. Yani genişletici maliye politikası “engelleme” yaratmamıştır. 6.4 POLİTİKA KARMASI Belirli bir hâsıla hedefine ulaşmak için, faiz haddi ve hâsıla düzeyini ters yönde etkileyen para politikası ile bu ikisini aynı yönde etkileyen maliye politikası birlikte uygulanabilir. Para ve maliye politikalarının birlikte uygulanmasına kısaca “politika karması” denir. Böyle bir karma politika dört farklı uygulama seçeneği sunar: a. Genişletici para ve maliye politikası, b. Daraltıcı para ve maliye politikası, c. Genişletici maliye ve daraltıcı para politikası, d. Daraltıcı maliye ve genişletici para politikası. *Son iki karma politika uygulamasında (c ve d) hâsılanın ne yönde değişeceği para ve maliye politikası çoğaltanlarının büyüklüğüne bağlı olacaktır. Şekil 6.17: IS-LM Modelinde Politika Karması Maliye Politikası Para Politikası Genişletici (G, t) Daraltıcı (G, t) Genişletici M/P Y, i?, I?, C Y?, i, I, C? Daraltıcı M/P Y?, i, I, C? Y, i?, I?, C 10 VI. Bölüm Dr. Vedat KAYA 6.5 POLİTİKA SEÇİMİ Basit Keynesyen modelde olduğu gibi IS-LM modelinde de ekonominin kendiliğinden tam istihdam (doğal GDP) düzeyinde dengeye gelmesi söz konusu değildir. Hükümetlerin ekonomiye tam istihdam düzeyinde dengeye getirebilmek için uygulayabilecekleri iki alternatif politika vardır: Para ve maliye politikaları. Para politikası özel sektör ağırlıklı bir ekonomi yanlılarının tercihi iken, maliye politikası kamu ağırlıklı bir ekonomi tercihini yansıtır. Şekil 6.18: Politika Seçimi Ekonomi başlangıçta E noktasında ve eksik istihdamda dengededir. Ekonomiyi YN (tam istihdam, doğal GDP) düzeyinde dengeye getirmenin iki yolu vardır: Genişletici bir maliye politikası ile IS doğrusu E1 noktasına taşınabilir. Bu durumda hâsıla ve faiz artar. Diğer taraftan LM eğrisi, genişletici bir para politikası uygulayarak E2 noktasına çekilebilir. Hâsıla artar, faizler düşer. Her iki politikanın da hâsıla üzerindeki etkisi aynı iken faizler üzerindeki etki farklıdır. Maliye politikasında faizler artar, özel kesim küçülür; para politikasında faizler düşer özel kesim büyür.