Evliya Çelebi, 1611-1682 yılları arasında yaşamış ünlü Türk gezgini ve yazarıdır. İstanbul’da doğdu ve öğrenimini medresede yaptı. Saray kuyumcu başısı olan babasından hat, nakış ve tezhip öğrendi. Musikiye çalıştı; sesi de güzeldi. Hafız oldu. Enderun’a alındı.
Dayısı Melek Ahmet Paşanın aracılığıyla 1635 yılında 4. Murat’ın özel hizmetine girdi. Daha küçük yaşta iken geziye merak sardı. İstanbul’un her yanını dolaştı.
Evliya Çelebi, gezilerinin başlangıcını bir rüyaya bağlar. Bir gece, rüyasında, camide kalabalık halk arasında Hz. Muhammed’i görür ve ona, «Şefaat yâ Resül Allah» diyeceğine, «Seyahat yâ Resül Allah» der. Peygamber de onun isteğini kabul eder. Böylece bir gezgin olur. Evliya Çelebi, İstanbul’da gördüklerini kitabının birinci cildinde yazdı.
Seyahatleri
Evliya Çelebi, 1640’da bir arkadaşıyla Bursa‘ya gitti. Böylece ilk gezisine çıkmış oldu. Bundan sonra deniz yoluyla Trabzon’a gitti. Azak kalesinin alınmasına katıldı. Kışı, Kırım’da Bahçesaray’ da geçirdi. Dönüşünde dört yıl İstanbul’ da kaldı.
1645 yılında Girit seferine çıkan Yusuf Paşa ile giderek Hanya’nın fethinde bulundu. Ertesi yıl Erzurum beylerbeyi Defterdarzade Mehmet Paşaya müezzinbaşı oldu. Onunla Anadolu’yu baştan başa gezdi. Ayrıca Azerbaycan ve Gürcistan’ın bazı yerlerini de gördü. Anadolu’daki Celali ayaklanmalarını izleme fırsatını buldu. Şam beylerbeyi Murtaza Paşa ile giderek Suriye ve Filistin’in birçok yerini dolaştı. Melek Ahmet Paşa, Özi beylerbeyliğine atanınca onunla Rumeli’ye gitti. Rusçuk, Silistre ve Sofya’yı gördü. Melek Ahmet Paşa ile Van’a gitti. İran’ ın çeşitli yerlerini gezdi. Yezidiler arasında kaldı. Yeni bilgiler topladı. Ardından yeniden Rumeli’ye gitti. Arnavutluk ve Bohemya’yı dolaştı. Daha başka Avrupa ülkelerini gezdi. Macaristan’a, Eflak ve Boğdan’a, Kırım’a oradan karayoluya Kafkasya’ya kadar gitti. Ayrıca Yunanistan’ı da dolaştı.
Evliya Çelebi bir süre Istanbul’da dinlendikten sonra 14. ve son gezisine çıktı. Batı Anadolu’yu, Sakız, Sisam ve Rodos adalarına dolaştı. Güney Anadolu’yu gezdi. Suriye’de hac kafilesine katıldı. Hacdan dönüşte Mısır’a gitti. Nerede ve ne zaman öldüğü kesin olarak bilinmemektedir. Evliya Çelebi, yarım yüzyıl at üzerinde gezi yapmıştır. İyi silah kullanır, cirit oynardı.
Evliya Çelebi, gezilerinde çok bilgi edinmiştir. On ciltlik ”Seyahatname” si basılmış, birçok yabancı dile çevrilmiştir.
KAYNAK: GENEL BİLGİ ANSİKLOPEDİSİ