Muhasebe Finansman Bilim Dalı
TÜRKİYE'DE JEOTERMAL ENERJİ SANTRALLERİNİN EKONOMİ AÇISINDAN FIRSAT MALİYETLERİNİN
İNCELENMESİ
Mehmet Eray ARSLANTAŞ
Yüksek Lisans Tezi
Ankara, 2019
İNCELENMESİ
Mehmet Eray ARSLANTAŞ
Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı
Muhasebe Finansman Bilim Dalı
Yüksek Lisans Tezi
Ankara, 2019
TEŞEKKÜR
Eğitim hayatımda edindiğim bilgileri muhakeme süzgecinden geçirerek gündelik yaşantıya aktarmayı öğreten Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinin öğretim üyelerine, bilginin kaynağına ulaşabilmek için şüpheci ve araştırmacı yaklaşımın değerini anlamamı sağlayan Orta Doğu Teknik Üniversitesi Fizik Bölümünün değerli öğretim üyelerine; Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İşletme Bölümünün her biri birbirinden kıymetli öğretim üyelerine teşekkür eder; gerek yüksek lisans ders dönemi gerekse de tez çalışmam sırasında desteğini esirgemeyen danışmanım Prof. Dr. Semra KARACAER’e sonsuz sabrı ve özverisi için şükranlarımı sunarım.
ÖZET
ARSLANTAŞ, Mehmet Eray. Türkiye'de Jeotermal Enerji Santrallerinin Ekonomi Açısından Fırsat Maliyetlerinin İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2019
Türkiye hızlı bir büyüme eğiliminde olan ekonomik pozisyonu için her türlü kaynağa ihtiyaç duymaktadır. İç tasarrufların kısıtlı olması nedeniyle dış kaynağa bağımlı olan ülkemizin cari işlemler dengesindeki açığın sürdürülebilirliği konusunda kamu kesimince çeşitli çalışmalar yürütülmektedir. Fosil enerji rezervlerine yakın oluşu bir avantaj olarak görülse de söz konusu bölgelerde yaşanan jeopolitik riskler sebebiyle enerji temini ülkemiz için en zorlu hususların başında gelmektedir.
Bu çalışmanın giriş kısmında enerjinin üretimi, üretim için yapılan yatırımlar sonucunda ortaya çıkan kurulu kapasite, Dünya’da ve ülkemizde elektrik üretiminin görünümü konuları ele alınmıştır. Yenilenebilir ve yenilenemeyen kaynaklara ilişkin bilgiler verilmiş olup, ülkemizin geleceğe yönelik enerji politikaları ele alınmıştır.
Enerji arzının Türkiye ekonomisi açısından önemi, cari açıkla mücadele ve enerji politikaları arasındaki ilişki araştırılmış, enerji ithalatının ekonomik denge üzerindeki etkileri üzerinde durulmuştur.
Ülkemiz yenilenebilir enerji politikaları çerçevesinde yatırımlara sağlanan destekler ele alınmış olup, enerji yatırımları genel itibariyle incelenmiştir. Bu çalışmanın araştırma konusu olan Türkiye’de yapılan/yapılacak yenilenebilir enerji santralleri ve ülkemizin diğer ülkeler ile karşılaştırmalı durumu incelenmiştir.
Çalışmanın son bölümünde, ülkemizde hızla artan yenilenebilir enerji yatırımlarının ekonomi üzerindeki etkisi incelenmiş, enerji üretimi ile cari açığı düşürücü etkisinin enerji üretiminde kullanılan aksamın ithalatı ve yerli üretimi üzerinde durulmuştur. Tezin bulgular kısmında Türkiye’nin jeotermal enerji yatırımları için gerçekleştirdiği harcamalar ve olası senaryolar neticesinde ortaya çıkan duruma yer verilmiştir.
Sonuç bölümünde ise elde edilen bulgular doğrultusunda gelecek dönemlerde uygulanacak politikalar için öneriler geliştirilmiştir.
Anahtar Sözcükler
Yenilenebilir Enerji, Jeotermal Enerji, Güneş Enerjisi, Cari Açık, Alım Garantisi
ABSTRACT
ARSLANTAŞ, Mehmet Eray. Examination Of The Opportunity Cost In Terms Of Economy Of Geothermal Power Plants In Turkey, Master’s Thesis, Ankara, 2019
Turkey needs all kinds of resources for the economic position which is in a rapid growth trend.
Due to the limited domestic savings, various studies are carried out by the public sector on the sustainability of the deficit in the current account balance of our country, which is dependent on external resources. Although it is seen as an advantage to be close to fossil energy reserves, energy supply is one of the most challenging issues for our country due to geopolitical risks in these regions.
In the introductory part of this study, the production of energy, the installed capacity as a result of the investments made for the generation and the appearance of electricity production in the world and in our country are discussed. Information has been given on renewable and non- renewable resources and energy policies of our country for the future have been discussed.The importance of the energy supply in terms of Turkey's economy, the current account deficit has investigated the relationship between struggle and energy policies, energy import focused on its impact on economic stability.
The supports provided to investments within the framework of renewable energy policies of our country were discussed and energy investments were examined in general. In this study, the research subjects who performed in Turkey / renewable energy plants will be made and compared with the situation of our country and other countries were studied.
In the last part of the study, the impact of the rapidly increasing renewable energy investments on the economy has been examined and the import and domestic production of the components used in the energy production of the energy production and the current deficit reducing effect have been emphasized. Theses findings are part of the emerging situation in Turkey it has been included in expenses as a result of possible scenarios and perform for geothermal energy investments.
In the conclusion part, suggestions were developed for the policies to be implemented in the future in line with the findings.
Keywords
Renewable Energy, Geothermal Energy, Solar Energy, Current Account Deficit, Purchase Guarantee (Feed-In Tariff)
İÇİNDEKİLER
KABUL VE ONAY ... i
YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI... ii
ETİK BEYAN ... iii
TEŞEKKÜR ... iv
ÖZET ... v
ABSTRACT ... vi
İÇİNDEKİLER ... vii
TABLOLAR DİZİNİ ... ix
ŞEKİLLER DİZİNİ ... xi
HARİTALAR DİZİNİ ... xii
KISALTMALAR DİZİNİ ... xiii
GİRİŞ ... 1
1. BÖLÜM: ENERJİNİN KAVRAMSAL ÇERÇEVESİ, KAYNAKLARI VE TÜRLERİ ... 5
1.1.ENERJİNİN TANIMI ... 5
1.2.ENERJİ KAYNAKLARI ... 6
1.2.1. Yenilenebilir Enerji Kaynakları ... 7
126.96.36.199. Güneş Enerjisi ... 8
188.8.131.52. Rüzgar Enerjisi... 9
184.108.40.206. Hidrolik Enerji ... 11
220.127.116.11. Jeotermal Enerji ... 12
18.104.22.168. Diğer Enerji Kaynakları (Biyokütle, Dalga) ... 15
1.2.2. Yenilenemeyen Enerji Kaynakları ... 16
22.214.171.124. Petrol ... 17
126.96.36.199. Kömür ... 18
188.8.131.52. Doğalgaz ... 19
184.108.40.206. Nükleer ... 20
1.3.DÜNYA’DA VE TÜRKİYE’DE YENİLENEBİLİR ENERJİ ... 23
1.3.1. Kurulu Gücün Kaynaklara Göre Dağılımı ... 24
1.3.2. Elektrik Üretiminin Kaynaklara Göre Dağılımı ... 31
1.4.TÜRKİYE’DE ELEKTRİK ÜRETİMİ PROJEKSİYONLARI ... 34
2. BÖLÜM: ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİM YATIRIMLARINA TÜRKİYE’DE SAĞLANAN DESTEKLER ve ENERJİ İTHALATI-CARİ AÇIK İLİŞKİSİ ... 38
2.1.5346 SAYILI YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARININ ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ AMAÇLI KULLANIMINA DAİR KANUN KAPSAMINDAKİ DESTEKLER ... 38
2.1.1. Alım Teminatı Desteği ... 39
2.1.2. Yerli Katkısı Desteği ... 41
2.1.3. Arazi Desteği ... 43
2.2.TEŞVİK UYGULAMA VE YABANCI SERMAYE GENEL
MÜDÜRLÜĞÜ DESTEKLERİ ... 43
2.3.DİĞER DESTEKLER ... 44
2.4.CARİ AÇIK KAVRAMI, ENERJİ İTHALATI İLE CARİ AÇIK ARASINDAKİ İLİŞKİ ... 45
3. BÖLÜM: JEOTERMAL ENERJİNİN DÜNYADA VE TÜRKİYE’DEKİ GÖRÜNÜMÜ ... 49
3.1.DÜNYA’DA JEOTERMAL KAYNAKLAR ... 49
3.2.JEOTERMAL KAYNAK KULLANAN ÜLKE ÖRNEKLERİ ... 49
3.3.ELEKTRİK ÜRETİMİNDE JEOTERMAL KAYNAKLARIN KULLANIMI ... 50
3.3.1. Kuru Buhar Santralleri ... 50
3.3.2. Flaş Buhar Santralleri ... 51
3.3.3. Binary Cycle Santralleri ... 52
3.4.ENERJİ ÜRETİMİNDE KULLANILAN MAKİNE VE TEÇHİZAT ... 53
3.5.ELEKTRİK ÜRETİMİNDE KULLANILAN ORC EKİPMANLARI ... 54
3.6.KUYULAR VE SANTRAL ARASINDA AKIŞKANIN İLETİMİNDE KULLANILAN EKİPMANLAR ... 55
3.7.DİĞER EKİPMANLAR ... 55
4. BÖLÜM: YÖNTEM VE BULGULAR ... 56
4.1.FIRSAT MALİYETİ ANALİZİ VE UYGULAMASI ... 56
4.1.1. Çalışmanın Yöntemi Ve Gereçler ... 57
4.1.2. Çalışmanın Kapsadığı Zaman Aralığı Seçimi ... 58
4.1.3. Tezin Analiz Varsayımı ... 58
4.1.4. Enerji Üretimine Sağlanan Devlet Desteklerinin Fırsat Maliyeti ... 60
4.1.5. Yatırım Teşvik Belgesi kapsamında yapılan Jeotermal Elektrik Santrallerine İlişkin Veriler ... 61
4.1.6. Yenilenebilir Enerji Kaynaklarına Kamu Tarafından Sağlanan Desteklerin Hesaplanması ... 63
220.127.116.11. Yatırım Dönemi Desteklerinin Hesaplanması ... 64
18.104.22.168. İşletme Dönemi Destekleri ... 66
4.1.7. Ekipmanların Tamamının Yerli Olduğu Senaryo ... 67
4.1.8. Piyasa Takas Fiyatı (PTF) ile Elektrik Alımı Yapıldığı Senaryo ... 68
4.2.BULGULAR ... 69
TARTIŞMA VE KISITLAR ... 72
SONUÇ VE ÖNERİLER ... 74
KAYNAKÇA ... 78
EK 1. TEZ ÇALIŞMASI ORİJİNALLİK RAPORU ... 82
EK 2. ETİK KURUL İZİN MUAFİYETİ FORMU ... 83
TABLOLAR DİZİNİ
Tablo 1. Türlerine Göre Enerji Kaynakları ... 7
Tablo 2. Jeotermal Akışkanın Kullanım Alanları ... 13
Tablo3. Reaktörlerin Ülkelere Göre Dağılımı, Toplam Güçleri ve Elektrik Üretimindeki Payları ... 22
Tablo 4. Seçili Ülkelerin Elektrik Üretimlerinin Kaynaklara Göre Dağılımı ... 24
Tablo 5. Türkiye'nin Kurulu Gücü ve Kaynak Bazında Dağılımı, 2017 ... 27
Tablo 6. 2006-2017 Yılları Arasında Türkiye'de Kurulu Gücün Gelişimi (Türkiye Elektrik İletim A.Ş., 2019a) ... 29
Tablo 7. Yenilenebilir Kaynaklı Kurulu Gücün Türkiye Toplam Kurulu Gücü İçindeki Payının Yıllar İtibariyle Gelişimi (2000-2017) (MW) ... 30
Tablo 8. Türkiye Elektrik Üretiminin Kaynaklara Göre Dağılımı ... 32
Tablo 9. 2014 Yılı TEİAŞ Verileri - 2018 Yılı Orta Vadeli Plan(OVP) Hedefleri... 34
Tablo 10. YEKDEM Kapsamında Sağlanan Teminatlı Fiyatlar- I Sayılı Cetvel ... 39
Tablo 11. Yıllar İtibari ile YEKDEM Katılımcı Sayısı (Adet) ... 40
Tablo 12. Tesislerde Kullanılan Aksamın Yurt İçinde İmal Edilmiş Olması Durumunda Sağlanan İlave Fiyatlar – II Sayılı Cetvel ... 42
Tablo 13. Yerli Aksam Yönetmeliği Kapsamında Destek Verilen Santral Sayıları ... 43
Tablo 14. Kurulu Güçlere Göre EPDK Lisans Bedelleri ... 44
Tablo 15. Enerji Hariç Cari İşlemler Hesabı ... 48
Tablo 16. Ortalama Doğalgaz Satış Fiyatları, TL ... 59
Tablo 17. Üretimin Doğalgaz Santralleri Aracılığıyla Yapıldığı Senaryo. ... 60
Tablo 18. 2010-2017 Yılları Arası YTB Kapsamı Yatırım Tutarları (TL) ... 61
Tablo 19. Jeotermal Enerji Santrali İçin Yatırım Aşamasında Yatırım Mallarına
Yönelik Verilen Vergisel Teşvikler ... 65
Tablo 20. 2010-2017 Döviz Kurları ... 65
Tablo 21. 2014, 2015, 2016 Ve 2017 Yılları İçerisinde Her Bir Enerji Kaynağı İçin YEKDEM Kapsamında Yapılan Ödemeler ... 67
Tablo 22. Yerli Aksam Kullanılması Durumunda Elektrik Bedeli ... 68
Tablo 23. Yıllık Ortalama Piyasa Takas Fiyatı (PTF) ... 68
Tablo 24. Jeotermal Santrallerde Üretilen Elektriğin PTF Bedeli ile Satılması ... 69
Tablo 25. Hesaplanan Senaryolara Göre Kamu İçin Maliyetler (milyon$) ... 70
ŞEKİLLER DİZİNİ
Şekil 1. Hidroelektrik Santral Kurulum Şeması ... 11
Şekil 2. 2017 Yılında Türkiye’nin Doğal Gaz İthal Ettiği Kaynak Ülkeler(%) ... 19
Şekil 3. Türkiye’de Kurulu Güç ve Kurulu Gücün Enerji Kaynaklarına Göre Dağılımı26 Şekil 4. 2017 Yılı Türkiye'de Elektrik Üretiminin Kaynaklara Göre Dağılımı ... 33
Şekil 5. Türkiye'nin 2013 Yılı Yenilenebilir Enerji Kurulu Gücü ve 2023 Yılı Üretim Hedefleri ... 36
Şekil 6. Kuru Buhar Santrali ... 51
Şekil 7. Flaş Buhar Santrali ... 52
Şekil 8. Binary Cycle Santrali ... 53
Şekil 9. 2010-2017 Arası YTB Kapsamı Yatırımların Dağılımı ... 63
HARİTALAR DİZİNİ
Harita 1. Türkiye Güneş Enerjisi Potansiyel Atlası ... 9 Harita 2. Türkiye’de Rüzgâr Enerjisi Potansiyel Atlası (50 metre yükselti) ... 10 Harita 3. Türkiye Jeotermal Kaynakların Dağılım ve Uygulama Haritası ... 14 Harita 4. Dünya Petrol Rezervlerinin Dağılımı (Türkiye Petrolleri Anonim
Ortaklığı, 2017) ... 17
KISALTMALAR DİZİNİ KISALTMA AÇIKLAMA
AB Avrupa Birliği
ABD Amerika Birleşik Devletleri AOGM Ağırlıklı Ortalama Gaz Maliyeti BES Biyokütle Enerji Santrali
Bknz Baknız
ÇED Çevresel Etki Değerlendirme EPDK Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu EPİAŞ Enerji Piyasaları İşletme Anonim Şirketi GES Güneş Enerjisi Santrali
GSYİH Gayri Safi Yurt İçi Hasıla
GWh Gegawatt-saat
HES Hidrolik Enerji Santralleri IMF Uluslararası Para Fonu JES Jeotermal Elektrik Santrali KDV Katma Değer Vergisi
MTA Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü
MW Megawatt
MWt Megawatt-ton
MYTM Milli Yük Tevzi Merkezi NGS Nükleer Güç Santralleri OVP Orta Vadeli Plan
ÖGAR Ön Güvenlik Analiz Raporu PMUM Piyasa Mali Uzlaştırma Merkezi RES Rüzgar Enerjisi Santralleri Sm3 Standart Metre Küp
TAEK Türkiye Atom Enerjisi Kurumu TCMB Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası TEİAŞ Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi
TUYSGM Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü Vb. Ve benzeri
YEEP Ulusal Yenilenebilir Enerji Eylem Planı
YEKDEM Yenilenebilir Enerji Kaynaklarını Destekleme Mekanizması YTB Yatırım Teşvik Belgesi
GİRİŞ
Dünyanın içerisinde bulunduğu hızlı dönüşüm süreci, insanların günlük yaşantılarındaki gereksinimlerinin de farklılaşmasına sebep olmuştur. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerin tarım toplumundan sanayi toplumuna geçişi ile beraber ülkenin üretim faktörleri farklılaşmış, üretilen ürünler ve bunların üretiminde kullanılan girdiler çeşitlenmiştir.
Sürdürülebilir bir kalkınmanın amaç olduğu sistemde ekonominin istikrarlı bir yapıya kavuşturulmasının önemi belirgin hale gelmiştir. Sanayi devriminden sonra üretim girdileri arasında enerjinin payı her geçen gün artmış, enerjinin ucuz ve kesintisiz olarak temin edilebilmesi için ülke yönetimleri politika belirlerken bu alanlara öncelik vermeye başlamışlardır. Geçtiğimiz ve içinde bulunduğumuz yüz yıl; enerji kaynaklarına erişim, enerjinin nakli ve elde edilen enerjinin verimli bir şekilde kullanılmasına yönelik yaklaşımlar tüm ülkelerin üzerine ciddiyetle eğildikleri politik unsurlar haline gelmiştir.
Küresel ekonomi de son yıllarda yaşanan krizler, üretim yöntemlerinin sorgulanmasına, üretimde kullanılan kaynakların çeşitlendirilmesine, çevreye duyarlı kaynakların tercih edilir hale gelmesini sağlamıştır. Bu bağlamda, kullanılan enerji kaynaklarının da hızla değiştiği gözlemlenmektedir. Fosil yakıtların çevreye verdiği zarar, doğal halde bulundukları coğrafyalarda yaşanan siyasi belirsizlikler, kaynakların taşınması için gereken yüksek maliyetli yatırımlar göz önünde bulundurulduğunda enerji üretiminde uzun yıllardır asli unsur olan konvansiyonel kaynakların kullanımında uzaklaşılmakta ve yeni yöntemler geliştirilmektedir. Yenilenebilir enerji kavramı doğal kaynakların aşırı kullanım sonucu tüketilmediği, sürdürülebilir oluşu ve yeni istihdam alanları yaratan özellikleri ile öne çıkmaktadır.
Ülkelerin ve devlet politikalarının maliyetinin yüksek olmasını göz ardı ederek karbon salınımı ve konvansiyonel kaynaklara bağımlılığın en aza indirilmesi açısından yenilenebilir enerji kaynaklarına verilen önemin arttığı savunulmuştur (Bashirov, 2016).
Teknolojide yaşanan gelişme ve devlet yönetimlerinin bu alanda yapılan AR-GE
faaliyetleri için sağladığı desteklerin artması sonucunda yenilenebilir enerji kaynaklarından üretimin maliyeti hızla düşmüştür. Birçok gelişmiş devlet yenilenebilir enerji sektörünün stratejik bir alan olarak ele almış, bu alanda gerçekleştirilen yatırımlara sübvansiyonlar sağlamaya başlamıştır.
Ülkemiz enerji alanında net ithalatçı pozisyonundadır. Demir-çelik ve çimento gibi enerji yoğun sınai faaliyetle ile turizm gibi dönemsel enerji talebinin yüksek olduğu alanlar ülkemizin önemli sektörleridir. Bu sebeple enerji maliyetlerinin asgari düzeye indirilmesi, Türkiye’nin de aralarında olduğu net enerji ithalatçısı ülkelerde yenilenebilir enerji kaynaklarından enerji temin edilmesinin önemini belirgin hale getirmektedir. Diğer taraftan ülkemizin doğu-batı ekseninde geniş bir alana yayılmış olması, enerjini nakledilmesi ve bu esnada ortaya çıkan kayıp-kaçak bakımından da göz önünde bulundurulması gereken bir husustur. Türkiye’de yenilenebilir enerji üretimine yönelik teknolojik gelişmeler ivmelenmiş, bu alanda gerçekleştirilen yatırımlarda kamu politikalarının da katkısıyla artış eğilimindedir (Erdoğan, 2014). Yüksek katma değerli bir sektör oluşu, cari denge üzerinde yarattığı olumlu katkı, enerji arzında dışa bağımlılığı azaltması gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde bu alanda gerçekleşen gelişimin sadece ekonomik değil siyasi bakımdan da orta ve uzun vadede ülkemize katkı sağlayacağı değerlendirilmektedir.
Ülkemizin küresel ekonomiye entegrasyonu ile beraber ekonomi de finansal istikrarın önemi artmıştır. Kalkınmanın ve büyümenin sürekli hale getirilebilmesi için ülkede üretilen mal ve hizmetler ile tasarruflar büyük öneme sahiptir. Diğer taraftan dış ticaret yapan Türkiye gibi ülkelerde dış ticaret dengesi ve cari denge kavramları ekonomik sistemde öne çıkmaktadır. Türkiye, cari denge kronik olarak açık veren bir durumdadır.
Cari açık olarak adlandırılan bu durum ülkemizin geçmişte yaşadığı krizlerde daha da hissedilir hale gelmiştir. Uluslararası finansmana erişimden, günlük kamu harcamalarının finansmanına kadar ekonomide her alanı etkileyen cari açık ile etkili bir şekilde mücadele edebilmek için dış ticaret dengesini pozitif yönde etkileyecek politikalar geliştirilmektedir.
Bu çalışmada, Türkiye’nin en önemli ekonomik sorunları arasında yer alan cari açığın azaltılması için enerji sektörü çerçevesinde bir yaklaşım geliştirilmeye çalışılmıştır. Bu noktadan hareketle ülkemizin ihtiyaç duyduğu enerji için katlanılan maliyetlerin minimize edilmesi ve bunun yerli imkânlarla karşılanması ekonomik gelişme yönünde ülkemizin bakımından zorlu ve en önemli olgudur.
Bu tezin birinci bölümünde enerjinin kavramsal çerçevesi açıklanmıştır. Enerjinin tarihsel önemi, kaynakları, sınıflandırılması yapılmış, Dünya’da ve Türkiye’de üretim kapasiteleri, kaynakların çeşitliliği gibi kavramlar üzerinde durulmuştur. Ayrıca ülkemizin kamu politikalarına da yansımış olan enerji üretim projeksiyonlarına da bölüm sonunda yer verilmiştir.
İkinci bölümünde tez çalışmasının ana eksenlerinden biri olan enerji üretimine sağlanan destekler ve genel ekonomik çerçeve üzerinde durulmuştur. Yenilenebilir enerjinin tarihsel süreç içerisinde bir devlet politikası haline gelişi, bu konunun mevzuat geçmişi ve bu alanda gerçekleştirilen yatırımlar için sağlanan devlet destekleri ele alınmış ve enerji politikaları tartışılmıştır. Ayrıca cari açık ile enerji ithalatı arasındaki bağlantı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası verilerine göre değerlendirilmiştir.
Çalışmanın üçüncü bölümünde ele alınan jeotermal kaynaklar detaylandırılmış, küresel ve yerel ölçeklerde jeotermal enerjinin durumu incelenmiştir. Çalışma ışığında jeotermal enerji alanının ele alınmasının sebepleri; yakın geçmişte yatırımların gerçekleşmesi, tüm yatırımların devletin yeni mevzuatlarına göre hayata geçirilmesi, sektörün dünya ölçeğinde güçlü bir durumda olması olarak sıralanmıştır.
Çalışmada yenilenebilir enerjiden elektrik üretiminde sağlanan devlet desteklerine ilişkin jeotermal enerji sektörü özelinde veriler incelenmiş, bu alana kamu tarafından aktarılan kaynaklar hesaplanmıştır. Bu kaynaklar yatırım ve işletme dönemlerini kapsayacak şekilde ayrı ayrı hesaplanmış olup, bu dönemlere ilişkin farklı politika araçlarının geliştirilmesi hususu incelenmiştir. Tartışma ve kısıtlar bölümünde çalışmada kullanılan verilere erişim konusu ile kamu politikası niteliğine haiz alanlarda devletin kimi verileri açıklamadığı belirtilmiştir. Çalışma kapsamında karşılaşılan
zorluklar ve enerji sektörünün geneli yerine neden jeotermal sektörünün seçildiği açıklanmıştır.
Son bölümde ise ülkemizin birim enerji için katlandığı maliyet için ithal edildiği durumda katlanılacak maliyet yani fırsat maliyeti üzerinde durulmuştur. Güncel zamana kadar ortaya çıkan durum ile gelecekte hayata geçirilmesi gereken politika önerileri oluşturulmuştur.
1. BÖLÜM
ENERJİNİN KAVRAMSAL ÇERÇEVESİ, KAYNAKLARI VE TÜRLERİ
Çalışmanın bu bölümünde ilk olarak enerjinin tanımı ve enerji kaynakları ele alınacaktır. Bu çerçevede yenilenebilen ve yenilenemeyen enerji kaynakları tanımlanacaktır. Kavramsal çerçeve, çalışmanın sonraki bölümlerine ışık tutmayı amaçlamaktadır.
1.1. ENERJİNİN TANIMI
En geniş tanımıyla “enerji” atıfta bulunulan sistemin iş yapabilme kapasitesini tanımlamak için kullanılmaktadır. Zanaatkârlıktan sanayi üretimine geçiş ile birlikte enerji kavramı üretim girdilerinin en önemlisi haline gelmiş olup, son üç yüzyılın ekonomi politiğini şekillendiren unsurların başında sıralanmaktadır.
Sanayi devriminin beraberinde getirdiği makineleşme, 20. ve 21. yüzyıllarda üretim yöntemlerinde köklü değişikliklere sebep olmuş, insan gücüne dayalı basit üretim, yerini yüksek hacimli seri üretimlerin gerçekleştirildiği büyük endüstriyel tesislere bırakmıştır. Üretim tesislerinde kullanılan makinalar önceleri kömürün yakılması sonucu elde edilen buhar gücüyle çalıştırılırken günümüzde makinaların neredeyse tamamı elektrik enerjisi ile çalışmaktadır. Bu durum; elektriğin, üretimin en önemli ve değişmez hammaddesi haline gelmesine sebep olmuştur. Günümüzde sürdürülebilir büyümenin sağlanmasında üretimde ihtiyaç duyulan hammadde ve girdilerin arz güvenliğinin sağlanması, ayrıca bunları temin etmek için katlanılan maliyetlerin en aza indirilmesi büyük bir önem arz etmektedir.
Üretimde kullanılan bir girdi olmanın da ötesinde elektrik enerjisi, günümüz dünyasında hanelerde yoğun olarak kullanılmakta, fosil yakıtlar ile çalışan taşıtlar yerlerini hızla elektrikli araçlara bırakmaktadır. Bu doğrultuda, ülkede yaşayanların temel ihtiyaçları olan ulaşım, barınma amaçlı kullanılan konutların ısıtılması ve soğutulması ile diğer
çeşitli ihtiyaçların karşılanabilmesi için gereken enerjinin kesintisiz olarak hizmete sunulması gerekmektedir.
Enerji; ülkelerin refah seviyesinin yükselmesinde, rekabetçi üretim kapasitelerinin geliştirilmesinde, ülkelerin kalkınmasında en kilit unsurlardan biri haline gelmiştir. 20.
yüzyıl başında ortaya çıkan fosil yakıt teminine dayalı olarak oluşturulan enerji stratejileri alanında, 21. yüzyıl ile birlikte sürdürülebilir enerji arzını sağlamak maksadıyla yenilenemeyen (tükenen) enerji kaynaklarının kullanımının azaltılmasına ve yenilenebilir enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesine ağırlık verilmeye başlanmıştır.
1.2. ENERJİ KAYNAKLARI
Kullanmakta olduğumuz enerji, elde edildiği kaynaklara göre sınıflandırılmaktadır. En temel sınıflandırmaya göre enerji kaynakları; birincil ve ikincil enerji kaynakları olarak iki gruba ayrılmıştır. Birincil enerji kaynakları kaynağından çıktığı haliyle kullanılan enerji kaynaklarını ifade etmektedir. İkincil enerji kaynakları ise kullanıma hazır hale gelmesi için birtakım süreçlerden geçmesi gereken kaynakları belirtmek için kullanılır.
İlk grup doğada hammadde olarak bulunan kömür, linyit, petrol ve nükleer izotoplar gibi rezervi sınırlı olan yani yenilenemeyen maddeler ile güneş, rüzgâr ve su gibi yenilenebilir kaynakları kapsar. Kaynakları bakımından enerji sınıflandırması bağlamında günümüzde birincil enerji kaynaklarının kullanımı çok yaygın olmakla beraber, bu kaynaklar arasında da ağırlık yenilenemeyen kaynakların kullanımı yönündedir.
İkincil enerji kaynakları ise çeşitli süreçlerden geçirilerek kullanıma hazır hale getirilen elektrik, likit petrol gazı, benzin gibi kaynaklardan oluşmaktadır. Bu sınıflandırmada dikkat çeken husus kömür gibi fosil yakıtların doğrudan kullanımı ile ısı, ışık gibi enerji çeşitlerinin elde edilmesi ve yine aynı kaynakların dönüştürücü işlemlere tabi tutularak ikincil enerji kaynaklarından elektriğin elde ediliyor olmasıdır. Hem birincil hem de ikincil enerji kaynaklarının kullanımı üretim faaliyetlerinin yaygınlaşması ve sanayi
kollarının yoğunlaşması ile artış göstermiş, bu durum çeşitli kaynak arayışlarını beraberinde getirmiştir.
Elektrik enerjisi, günümüzde hanelerde ve üretimde en yoğun olarak kullanılan bir tür ikincil enerji kaynağıdır. Elektrik enerjisinin elde edilmesinde kullanılan kaynaklar bakımından da yenilenemeyen (konvansiyonel) ve yenilenebilir enerji ayrımı ortaya çıkmıştır.
Tablo 1’de konvansiyonel ve yenilenebilir enerji ayrımına yer verilmiş olup, kaynakların çeşitleri sıralanmıştır. Bu sıralama yapılırken dünya üzerinde kaynakların oransal kullanım yüzdeleri ve kaynağın ham halde ya da işlem gördükten sonra kullanımı dikkate alınarak düzenleme yapılmıştır. Gelişen teknolojiler sebebiyle bu sıralamada zaman zaman değişiklikler yaşanabilmektedir.
Tablo 1. Türlerine Göre Enerji Kaynakları
Yenilenemeyen Enerji Kaynakları Yenilenebilir Enerji Kaynakları
Fosil Yakıtlar Hidroelektrik
- Kömür Rüzgâr Enerjisi
- Linyit Güneş Enerjisi
- Petrol Jeotermal Enerji
- Doğalgaz Biyokütle
Radyoaktif Nükleer Yakıtlar Dalga Akıntı/Gel-git
1.2.1. Yenilenebilir Enerji Kaynakları
Yenilenebilir enerji; devamlı sağlanabilen, çeşitli dönüşüm süreçlerinde kullanılan kaynağın ana kaynağa göre oransal olarak çok düşük bir kısmının tüketildiği enerji çeşidi olarak tanımlanabilir.
Elde edildiği kaynakta sebep olduğu tükenme hızlarının düşüklüğü ve enerji elde edilme sürecinde kullanılan kaynağın yeniden oluşması bakımından bu enerji kaynaları güneş ve rüzgar enerjisi ile hidrolik ve jeotermal enerji kaynakları ile diğer kaynaklar (biyokütle, dalga vb.) olarak sıralanabilir. Aşırı kullanım sonucu tüketim değerlerinin yükselmesi ve kaynak oluşum hızının tükenme hızının yanında gözardı edilebilir olması sebebi ile fosil yakıtlar yenilenemeyen enerji kaynakları olarak sınıflandırılmışlardır.
22.214.171.124. Güneş Enerjisi
Dünyadan 150 milyon kilometre uzakta bulunan güneşte meydana gelen füzyon tepkimeleri (hidrojen gazının helyuma dönüşmesi) sonucu ortaya çıkan parçacık salınımlarının atmosferden geçtikten sonra yeryüzüne ulaşması ile, herhangi bir işleme gerek kalmaksızın ortaya çıkan enerjiye güneş enerjisi denir.
Yerkürede biyolojik hayatın kaynağı olan güneş enerjisinin dünyaya ulaşması sonucu ortaya çıkan fotosentez reaksiyonlarıdır. Bu bağlamda insanoğlu güneşten enerji elde edilmesine yönelik çalışmalara başlamadan çok daha önce güneş kendiliğinden var olan bir enerji kaynağı olarak görülmektedir. Güneşten elektrik elde edilmesine yönelik çalışmalar ise 1970’li yılların sonunda başlamış olup, teknolojideki gelişmeler ve maliyetlerin azalması ile beraber elektrik üretimi amacıyla güneş enerjisinin kullanımı son yıllarda ivmelenerek artmaktadır (Bayraktar, 2016).
Güneş enerjisinin elde edilmesi ilk başta ısıl güneş tekolojilerinin kullanımı yöntemiyle mümkün olmuştur. Bu yöntemle güneş ışınları çeşitli ekipmanlarla odaklanarak kapalı çevrim sistemi içerisindeki akışkanın ısıtılması ve bu akışkan yardımı ile ısı ya da elektrik enerjisi üretimi şeklindedir. Teknoloji gereksinimlerinin düşük yoğunluklu olduğu bir yöntemdir. Diğer bir yöntem ise fotovoltaik güneş teknolojileri yardımı ile güneş ışınlarının elektrik enerjisine dönüştürülmesidir. 2000’li yıllardan itibaren bu yöntemin kullanımı yaygınlaşmış, sera gazı salınımını düşürmeye yönelik uluslararası farkındalığın artmasıyla birçok ülke bu alanda araştırma-geliştirme ve üretim faaliyetlerine ciddi miktarlarda yatırım yapmış, özellikle enerji ihtiyacı artan gelişmekte
olan ülkeler bu konuya sürdürülebilir kalkınmanın vazgeçilmez bir unsuru olarak yaklaşmaya başlamıştır.
Türkiye’de de elektrik üretiminde güneş enerjisini kullanmak üzere tasarlanan Güneş Enerjisi Santrali(GES) yatırımları son 5 yıl içerisinde artmış olup, bu artışın en önemli tetikleyicisinin lisansız elektrik üretimine yönelik 10 yıl süreyle alım garantisi sağlanması olduğu anlaşılmaktadır. Güneşlenme süresi ve güneş ışınlarının geliş açılarına göre Türkiye’nin güneş enerjisi potansiyeli Harita 1’de yer almaktadır. Bu haritaya göre güneş enerjisinden elektrik üretimi yatırımlarının ülkemizin güney kesimlerinde daha verimli olacağı sonucu çıkarılabilir.
Harita 1. Türkiye Güneş Enerjisi Potansiyel Atlası
Kaynak: Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı Enerji İşleri Genel Müdürlüğü
126.96.36.199. Rüzgar Enerjisi
Atmosferde meydana gelen sıcaklık ve basınç değişimleri sonucu ortaya çıkan havanın yükselmesi ya da alçalması ile rüzgar oluşur. Bu hava akımlarının belirli yüzeyler üzerinde yarattığı mekanik gerilimi kinetik enerjiye dönüştüren makineler vasıtasıyla elektrik enerjisi elde edilir.
Rüzgar enerjisi; dünyada gelişimi en hızlı olan enerji alt sektörüdür. Herhangi bir hammadde kaynağına ihtiyaç duyulmaması, kirletici bir etkisinin olmaması, soğutma sıvısına ihtiyaç olmaması gibi avantajlar sebebiyle Rüzgar Enerjisi Santralleri’nin (RES) kurulumu yeterli rüzgar akımı bulunan tüm yerlerde yapılabilmektedir. Bunlara ilave olarak; rüzgar türbinleri teknolojisinde gerçekleşen hızlı gelişim sayesinde, daha düşük rüzgar kuvveti ile daha fazla elektrik enerjisi üretilmesi mümkün hale gelmiştir (International Energy Agency, 2018).
Bulunduğu bölgenin bölgenin yer yüzeyinde 50 metre yükseklikte yapılan ölçümlere göre ülkemizin rüzgar potansiyeli Harita 2’de gösterilmiştir. Mevsimsel ve aylık olarak rüzgar alma potansiyelinin detaylandırıldığı haritaya göre coğrafi olarak Türkiye’nin batı kısımları ile Toros sıradağları boyunca uzanan alanların özellikle kış aylarında daha fazla rüzgar aldığı görülmektedir.
Harita 2. Türkiye’de Rüzgâr Enerjisi Potansiyel Atlası (50 metre yükselti) Kaynak : Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü
188.8.131.52. Hidrolik Enerji
Akarsuların önüne kurulan setler (baraj, regülatör vb.) ya da akarsuyun akış yatağının yönlendirilmesi ile mekanik enerjinin kinetik enerjiye çevrilerek elde edilen enerjiye hidrolik enerji denir. Türkiye’de hidrolik enerji; elektrik üretiminde kullanılan en eski yöntemlerden biri olup, ülkenin hidrolik kapasitesinin doğal sınırlarına ulaştığı söylenebilir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’na (2014) göre Hidrolik Enerji Santralleri (HES) vasıtasıyla elektrik üretiminin;
İşletme ömrünün uzun olması,
Yakıt kullanılmaması ve sera gazı salınımının olmaması,
Yerli imalat oranının yüksek olması,
Bakım giderlerinin düşük olması,
Taşkın koruma, tarımsal sulama gibi pozitif dışsallıklarının olması,
gibi avantajları vardır. Ancak son yıllarda bu alanda gerçekleştirilen yatırımlarda yerel halkın sürece yeterince dâhil edilmemesinden kaynaklı çeşitli sıkıntılar yaşandığı gözlemlenmektedir.
Şekil 1’de hidroelektrik santralin çalışma yapısı ve kurulumu gösterilmektedir. Bu tip üretimlerin temel prensibi yükselti farkından kaynaklanan potansiyel enerjinin, kanatçık içeren bir yapıya sahip olan türbinler aracılığıyla elektrik enerjisine dönüştürülmesidir.
Şekil 1. Hidroelektrik Santral Kurulum Şeması
Hidrolik potansiyeli bakımından dünya teorik potansiyelinin %1’i seviyesinde olan Türkiye, bu kapasite Kıta Avrupası’nın toplam potansiyelinin %16’sı seviyesindedir (ETKB, 2018).
2018 yılının ilk yarısı itibariyle bu potansiyel, işletmede olan toplam 27.912 MW kurulu gücünde ve 636 HES’in toplam kurulu gücünün yaklaşık üçte biri(%32) seviyesindedir.
Bu açıdan bakıldığında hidrolik enerji üretimi ülkemizin elektrik arzında en önemli yenilenebilir kaynak durumundadır.
184.108.40.206. Jeotermal Enerji
Bu çalışmanın ana konusunu oluşturan jeotermal enerji yerkürenin çekirdeğinde yer alan magma tabakasının yüzeye yaklaşması ve çevresindeki yer altı sularını ısıtması, ısınan suların yüksek basınç ve sıcaklık ile kimi zaman doğal yollarla kimi zaman da gerçekleştirilen arama çalışmaları neticesinde yeryüzüne çıkarıldığı ve sıcaklığından faydalanılarak elektrik üretimi amacıyla kullanılan kaynaktır.
Jeotermal enerjinin kullanım alanı sadece elektrik üretimi ile sınırlı değildir. Bu farklı kullanım alanları jeotermal akışkanın sıcaklığına bağlı olup Tablo 2’de gösterilmiştir.
Jeotermal kaynaklardan elde edilen suyun sıcaklığına göre kullanım alanları farklılaşmaktadır. Elektrik üretimi ancak 170°C sıcaklığa sahip olan termal suyun kullanımı ile mümkün iken, sıcaklığın düşmesi ile beraber jeotermal kaynaktan farklı üretim alanlarında faydalanmak mümkündür. Jeotermal elektrik santrallerinde suyun kullanımının ardından arta kalan suyun sıcaklığı yeterli ise sera ısıtma ya da farklı endüstriyel amaçlarla ilave ekonomik katkı elde edilebilir. Bu yöntemle kendi kendine yetebilen entegre tarımsal üretim tesisleri kurulumu gerçekleştirilebilir.
Tablo 2. Jeotermal Akışkanın Kullanım Alanları1
Jeotermal enerji yer kabuğunda meydana gelen jeolojik değişimler sonucu ortaya çıktığı için dünyanın belirli bölgelerinde kullanılabilmektedir. Türkiye jeotermal kaynaklar bakımından oldukça zengindir. Bunun sebebi tektonik hareketler sonucunda oluşan fay hatlarından sızan yer altı sularıdır. Ülkemizde jeotermal enerji seracılık, turizm, mineral eldesi, kurutma ve konut ısıtma gibi birçok alanda yaygın olarak kullanılmaktadır.
Jeotermal enerjiden elektrik üretimi yapacak ilk tesissin Denizli’de Maden Tetkik Arama (MTA) Genel Müdürlüğü tarafından 1975 yılında kurulduğu bilinmektedir.
Elektrik üretim ve dağıtımının liberalizasyonunun ardından özel sektör eliyle saha
1 Rinehart, J. S. 1980. Geysers and Geothermal Energy, Springer-Verlag, p:223, New York, USA
arama ve geliştirme çalışmalarının başladığı 2004 yılından itibaren hızla artış göstermiştir (Zaim & Çavşi, 2018).
Türkiye’de jeotermal kaynak alanlarına yönelik gerçekleştirilen arama çalışmaları sonucunda elde edilen veriler Harita 3’te gösterilmektedir. Söz konusu haritada yer alan bilgilere göre elektrik üretimi için gereken sıcaklığa sahip kaynaklar Aydın, Çanakkale, Manisa ve İzmir illerinde yer almaktadır. Diğer taraftan termal turizm amacıyla kullanım Bolu, Yozgat ve Erzurum gibi şehirlerde yaygındır. Afyonkarahisar ve İzmir illerinde ise konut ısıtılması amacıyla termal kaynaklardan faydalanılmaktadır.
Harita 3. Türkiye Jeotermal Kaynakların Dağılım ve Uygulama Haritası2
2017 yılı itibariyle dünyada Jeotermal Elektrik Santrali (JES) kurulu gücü 14.100 MW seviyesindedir. Kurulu güç bakımından en yüksek kapasiteye sahip ilk beş ülke Amerika Birleşik Devletleri(ABD), Filipinler, Endonezya; Türkiye ve Yeni Zelanda şeklindedir. Diğer taraftan elektrik enerjisi üretimi dışında jeotermal kaynak kullanımı 70.300 MWt dolaylarındadır ve ilk beş ülke ABD, Çin, İsveç, Belarus ve Norveç’dir (Thinkgeoenergy, 2018).
2 http://www.mta.gov.tr/v3.0/hizmetler/jeotermal-harita
Ülkemizde bu faaliyetlerin hızla artmasında en büyük etken 2004 yılından itibaren yeni saha arama faaliyetleri ile beraber mevcut sahaların geliştirilmesine yönelik yatırımlardır. Yüksek maliyetli sondaj faaliyetlerine kamu sektörü tarafından başlanılması ve bu aramalar sonucunda elektrik üretimi için elverişli sıcaklıklarda olan su kaynaklarına ilişkin sahaların belirlenmiş olması özel sektör yatırımcılarının bu alana yönlenmesi açısından yol gösterici olmuştur (Kavcıoğlu, 2015).
220.127.116.11. Diğer Enerji Kaynakları (Biyokütle, Dalga)
Elektrik üretiminde yenilenebilir olarak tasnif edilebilecek kaynaklar arasında dalga, biyokütle, gel-git ve enerji taşıma-saklama unsuru olarak hidrojen sayılabilir. Bu kaynakların kullanımı coğrafi bölge, yakıt, deniz etkisi gibi birçok faktöre bağlı olarak değişiklik göstermektedir. Dalga ve gel-git enerjisi yalnızca okyanus kıyısı bölgeler ile geniş akarsu ağzına sahip bölgelerde mümkündür.
Dalga enerjisi; özellikle okyanusa kıyısı olan ülkelerde dalgaların çift yönlü hareketlerinden faydalanılarak elektrik üretilmesidir. Ancak kurulum yapılacak sahada başkaca ticari ya da turistik faaliyetlerin yapılamayacak olması bu tip santrallerin yapımının önündeki en büyük engeldir. Gelgitten faydalanılarak elektrik üretimi de dalga santralleri ile benzer prensiplere sahiptir. Bu şekilde enerji üretimi deniz ticaret yollarının sınırlanmasına sebep olduğu için gerek devletler gerekse özel yatırımcılar için cazip değildir.
Biyokütle, canlı organizmanın belirli bir dönemde sahip olduğu toplam kütle anlamına gelmekle birlikte, canlı organizmanın barındırdığı hidrokarbonlar sebebiyle bir enerji kaynağı olarak değerlendirilmesi mümkündür. Biyokütle enerjisi ise birçok farklı biçimde elde edilebildiği gibi birden fazla formda oluşabilir. En basit haliyle odunun yakılması biyokütle enerjisinin kullanımıdır. Günümüzde biyokütle enerjisinden araç yakıtı, elektrik üretimi, konut ısıtması, gübre üretimi gibi birçok alanda faydalanılmaktadır.
Bunlarla birlikte, bu enerjinin elektrik üretiminde kullanımı son yıllarda giderek yaygınlaşmaktadır. Biyokütle Enerji Santralleri (BES), artan şehirleşmeye bağlı olarak ortaya çıkan evsel atıkların bertaraf edilmesi, hayvancılık faaliyetleri ile ortaya çıkan atıkların kullanılması ve çeşitli sınai üretim faaliyetleri sonucu ortaya çıkan atıkların elektrik üretiminde kullanılmasına olanak sağlamaktadır. Bu şekilde hem elektrik üretimi yapılabilmekte hem de atıkların geri dönüşümü sağlanarak ekonomik girdi elde edilmektedir. Ayrıca ülkemizde kurulan santraller incelendiğinde genellikle havasız çürütme yöntemi; bakteriler yoluyla fermantasyon kullanılmakta olduğu anlaşılmaktadır. Bu yöntem ile atıklardan elde edilen metan gazı ile elektrik üretilmekte;
fermantasyon sonucunda çok değerli sıvı gübre elde edilmektedir. Tüm bunlara ek olarak hayvancılığın yoğun olarak yapıldığı bölgelerde hayvan gübresinin insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkisi ve yeraltı sularını kirletici etkisinin de önüne geçilmektedir.
Diğer taraftan üretim süreci diğer yenilenebilir enerji kaynaklarına göre daha karmaşık bir yapı içerdiğinden istihdama katkısı daha fazladır.
Hidrojenin elektrik enerjisi üretiminde kullanımı çok yakın bir zamanda başlamış olup, taşıtlarda kullanımının kolay olması sebebiyle gelecek 10 yıl içerisinde yaygınlığının artacağı öngörülmektedir. Bu teknolojinin gelişimi ve sera gazı salınımının azaltılmasına yönelik olarak gerçekleştirilen çalışmalar, devletlerin yakın gelecekte en çok kullanacağı kaynaklardan birinin hidrojen enerjisi olduğunu göstermektedir (Kahraman, Akansu, Albayrak, 2007).
1.2.2. Yenilenemeyen Enerji Kaynakları
Bu kaynaklar nitelikleri itibariyle doğada hazır halde bulunan, kullanımları sonucunda ısı ya da elektrik enerjisi elde edilen kaynaklardır. Fosil yakıtlar olarak tek bir başlık altında incelenebileceği gibi kullanım amaçlarına göre sınıflandırmak da mümkündür.
Yenilenemeyen enerji kaynaklarının en önemli özelliği kullanımı sonrası başka bir forma dönüşmesi ve yeniden aynı amaç ile kullanılamamasıdır. Ayrıca bu sınıflandırmada yer alan kaynakların rezervleri sınırlıdır.
18.104.22.168. Petrol
Yer yuvarlağı içerisinde bulunan organik materyallerin başkalaşımı sonucu oluşmuş ve gözenekli kayaçlar arasında biriken hidrokarbonlara petrol3 adı verilir. Buharla çalışan makinelerin keşfi ve içten yanmalı motorların taşıt araçlarında kullanımının yaygınlaşması sonucu dünya üzerinde en çok talep edilen fosil yakıttır.
Mevcut petrol rezerv miktarı her yıl yapılan saha geliştirme faaliyetlerine göre güncellenmektedir. Bilinen rezerv yönünden ülkemizin de içinde bulunduğu Ortadoğu coğrafyası 800 milyar varil ve %47 oranı ile dünyada en fazla petrol olan bölgedir. Bu bölgeyi sırasıyla 330 milyar varil ve %19 rezerv ile Güney Amerika, 276 milyar varil ve
%16 rezerv ile Kuzey Amerika bölgeleri takip etmektedir (Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, 2019b).
Küresel petrol rezerv miktarları ve yüzdesel dağılımlarının yer aldğı Harita 4’te Orta Doğu ve Güney Amerika bölgelerinin petrol yönünden zengin olduğu görülmektedir.
Endüstriyeş faaliyetlerin Avrupa, Kuzey Amerika ve Uzak Doğu’da yaygın olduğu göz önünde bulundurulduğuna mevcut kaynakların nakliyesi ve arzın devamlılığı gibi hususların günümüz ekonomik ve siyasl düzeni üzerine etkisi görülebilir.
Harita 4. Dünya Petrol Rezervlerinin Dağılımı (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı, 2017)
3 Ayrıntılı bilgi için bknz: http://www.tpao.gov.tr/tpfiles/userfiles/files/petrolmerak.pdf
Petrol üretimi son yıllarda ortaya çıkan gelişmeler ile değişiklik göstermektedir.
Geleneksel olarak en büyük üretici ülkeler Suudi Arabaistan, Rusya, İran ve Venezüela iken, Amerika Birleşik Devletleri’nde ortaya çıkarılan kaya gazından arama faaliyetleri ile ABD petrol ihtacatını yasaklayan kanununda değişikliğe giderek, ülkede çıkarılan petrolün dış ülkelere satışının yolunu açmıştır. Venezüela’da meydana gelen gelişmeler neticesinde ülkenin petrol arzı düşmüş, yine Libya’nın üretim faaliyetlerindeki düşüş ile beraber petrol piyasasında değişimler meydana gelmiştir.
22.214.171.124. Kömür
Kömür, oksijen ile karbon ve hidrojen gibi bileşenlerden oluşan ve kayaç tabaklarının arasında uzun yıllar kalarak basıncın ve mikrobiyolojik etkilerin sonucu meydana gelmiş yanabilen organik bir kaya çeşididir4. En yaygın kullanılan fosil yakıtlardan bir tanesidir. Elde edilme maliyetinin düşük olması ve diğer fosil yakıtlardan farklı olarak rezervlerin belirli coğrafi bölgelerde değil yerkürenin tamamında bulunması, ayrıca nakliyesinin kolay olması nedeniyle yaygın olarak kullanılan bir enerji kaynağıdır.
2016 yılı sonu itibariyle Türkiye’de toplam birincil enerji tüketimi 136,2 Milyon Ton Eşdeğer Petrol (MTEP)’dür ve bu miktarda kömürün payı %28’dir. Ülkenin 2018 yılının ilk altı ayında kömüre dayalı santral kurulu gücü 19.364 MW’dır ve bu güç toplam kurulu gücün %21,4'üne karşılık gelmektedir. Bunlara ek olarak yerli kömüre dayalı kurulu güç 10.570 MW (%12,1) ve ithal kömüre dayalı kurulu güç ise 8.794 MW (%10,1)’dır. 2018 yılı ilk yarısında kömüre dayalı santrallerden toplam 53,9 TWh elektrik elde edilmiştir ve bu, ülkedeki toplam elektrik üretiminin üçte birine karşılık gelmektedir5.
Enerji üretiminde dışa bağımlılığın azaltılması ve enerji üretiminde yerli kaynakların kullanımına önem verilmesi hedefi kapsamında sanayileşme ve nüfus artışı ile birlikte artmakta olan enerji talebine cevap verebilmek amacıyla yeni kömür sahası bulunması,
4http://www.enerji.gov.tr/File/?path=ROOT%2F1%2FDocuments%2FSayfalar%2FK%C3%B6m%C3%
BCr+Nedir-.pdf
5 https://www.enerji.gov.tr/tr-TR/Sayfalar/Komur
bilinenlerinin geliştirilmesi çalışmaları 2005 yılından itibaren daha da önem kazanmıştır. Yukarıda belirtilen enerji üretimi ve yerli kaynak kullanımındaki verilerin hepsine ulaşılamadığı için karşılaştırma yapılması mümkün olmamıştır.
126.96.36.199. Doğalgaz
Fosil yakıtlar arasında kullanımına en son başlanmasına rağmen, en hızlı yayılan kaynaktır. Petrol gibi elde edilmesi zor ve çeşitli coğrafi bölgelerle sınırlıdır.
Kullanımının yaygınlaşmasının sebebi yüksek kalorili oluşu ve son yıllarda ülkeler hattta kıtalararası transferi için çok büyük yatırımlar yapılmış olmasıdır (Ablabekova, 2014).
Ayrıca doğalgaz ülkemiz elektrik üretiminde önemli bir paya sahip olmakla beraber, ısıtmada en yaygın kullanılan yakıttır. Stratejik açıdan neredeyse tamamı ithal edilen doğalgazın dışa bağımlılığı artırıcı negatif etkisi bulunmaktadır. Şekil 2’de Türkiye’nin 2008-2017 yılları arasında ithal ettiği doğalgazın ülkelere göre yüzdesel dağılımı gösterilmektedir. 2008 yılından itibaren ithal edilen toplam doğalgaz miktarının yarısı Rusya’dan tedarik edilmekte iken, Rusya’yı İran ve Azerbaycan takip etmektedir. Bu ülkelerden doğalgaz boru hatları aracılığıyla tedarik edilmektedir. Cezayir ve Nijerya gibi ülkelerden LNG olarak temin edilen gaz miktarı sınırlı miktardadır.
Şekil 2. 2017 Yılında Türkiye’nin Doğal Gaz İthal Ettiği Kaynak Ülkeler(%) Kaynak: EPDK; Doğalgaz Piyasası Sektör Raporu, Ankara 2017
188.8.131.52. Nükleer
Fosil yakıtlar arasında ticari olarak kullanımına en son başlanılan yakıt nükleerdir.
Nükleer enerji, 19. yüzyılın sonunda uranyumun keşfi ve devamında atomun parçalanması ile ivme kazanan bir gelişim göstermiştir6. Keşfedilmesi ve enerji santrallerinde kullanımı askeri amaçlarla başlamış, nükleer teknolojideki ilerleme ile beraber sivil kullanım alanları oluşmuştur.
1970’li yılların başında yaşanan petrol krizi sonrasında; bu tip kaynaklara sahip olmayan ülkeler, enerji temin ettikleri ülkelere olan bağımlılıklarını azaltmak ve enerji teminlerinin güvenliğini sağlamak üzere nükleer enerjiye yönelmişlerdir. Fakat nükleer enerji santrallerinde meydana gelen kazalar sonucunda bu alanda gerçekleşen gelişim ivmesi yavaşlamıştır. Buna rağmen, son yıllarda artan çevre hassasiyetine paralel olarak elektrik enerjisi temininde yeniden bu alana doğru yönelim gözlemlenmektedir.
2019 yılının ikinci yarısı itibariyle 31 ülkede 450 nükleer reaktör faaliyet göstermekte, 19 ülkede bulunan 56 nükleer santral inşası da devam etmektedir. Bu Nükleer Güç Santrallerinde (NGS) üretilen elektrik miktarı, dünyanın tümünde üretilen elektriğin
%10’ine karşılık gelmektedir. Ülkelerin elektrik talepleri daha detaylı incelendiğinde;
bu talebin Fransa’da yaklaşık %72’sinin, Ukrayna’da %53’ünün, İsveç’te %40’ının, Belçika’da %39’unun, Avrupa Birliği(AB)’nde % 28’inin Güney Kore’de %24’ünün, ve ABD’nde %19’sinin nükleer enerjiden karşılamaktadır (Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, 2019a).
Yapımına devam edilen NGS’lerinin gelişmekte olan ülkelerde yoğunlaştığı görülmektedir. Çin’de 15, Hindistan’da 7, Birleşik Arap Emirlikleri ve Güney Kore’de 4’er tane bulunan nükleer santrallerin bir yenisi olacak olan ve Türkiye’nin güneyinde yer alan Mersin il sınırları içerisindeki Akkuyu NGS projesinin inşaatı da devam etmektedir.
6 http://www.enerji.gov.tr/tr-TR/Sayfalar/Nukleer-Enerji
“Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Rusya Federasyonu Arasında Akkuyu Sahasında Bir Nükleer Güç Santralinin Tesisine ve İşletimine Dair İşbirliğine İlişkin Anlaşma”nın 12 Mayıs 2010 tarihinde imzalanmasıyla Türkiye’de nükleer güç santrali kurulmasının temelleri atılmıştır. Bu anlaşma, TBMM Genel Kurulu tarafından 15 Temmuz 2010 tarihinde kabul edilmiş ve 6 Ekim 2010 tarihli ve 27721 sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. 1 Aralık 2014 tarihinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’ndan Çevresel Etki Değerlendirme(ÇED) olumlu kararı alınmış sonrasında da Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu(EPDK)’ndan 36 ay süreliğine elektrik üretim ön lisansı alınmıştır.
Akkuyu Nükleer A.Ş.’nin hazırladığı Saha Parametreleri Raporu da, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu(TAEK) tarafından 9 Şubat 2017 tarihinde onaylanmıştır. Akkuyu Nükleer A.Ş., hazırladığı Ön Güvenlik Analiz Raporu (ÖGAR) ile İnşaat Lisansı başvurusunu 2017 yılının Mart ayında yapmış, TAEK tarafından yapılan inceleme ve değerlendirmelerden sonra 19 Ekim 2017 de “Sınırlı Çalışma İzni” onaylanmıştır (Türkiye Atom Enerjisi Kurumu,2019). Bu izin doğrultusunda, Akkuyu sahasında nükleer güvenlikle ilgisi bulunmayan yapıların dışındaki ünitelerin inşası başlamıştır.
TAEK’in 2018 yılının Nisan ayındaki onayı ile İnşaat Lisansı alınmış ve Akkuyu Nükleer Santrali’nin ilk ünitesinin temeli atılmıştır. Belirtilen ünitenin 2023 yılında işletmeye alınması planlanmaktadır. Akkuyu NGS toplamda her biri 1200 MW gücünde 4 üniteden oluşan bir yapıda olacaktır.
Ülkemizin nükleer enerjiden faydalanması için Sinop ilinde ikinci bir santral projesi hazırlanmış; teknolojinin çeşitlendirilmesi, arz güvenliğinin sağlanması ve atık bertaraf kabiliyetlerinin geliştirilmesi için nükleer santral yapımı ve işletilmesi amacıyla Japonya ile işbirliği anlaşması imzalanmıştır. Ancak Japonya’da meydana gelen Fukuşima nükleer kazasının ardından söz konusu ülkenin iç dinamiklerinden de kaynaklı olarak bu projedeki gerçekleşmelerin seyri yavaşlamıştır.
Nükleer santral yapımı enerjide çeşitlendirme ve arz güvenliği politikaları bağlamında önem arz etmekle beraber bu teknolojinin transferi ve yapım aşamalarında yerel tedarikçilerden sağlanacak ekipmanlar vasıtasıyla ülkemiz kabiliyetlerinin gelişmesine ve sektörel dinamizmin artırılmasına da pozitif dışsallık olarak katkı sağlayacaktır Peker, 2014).
Elektrik enerjisi üretiminin %74’ünü kurulu 58 adet santralden sağlayan Fransa; nükleer enerjide öncü ülke konumundadır. Tablo 3’te görülebileceği üzere Fransa’yı; Japonya, Rusya ve Güney Kore takip etmektedir. Mevcut 14 santrali aracılığıyla toplam elektrik üretiminin sadece %2’sini nükleer enerji yoluyla gerçekleştiren Çin ise inşası devam eden 26 adet santral ile bu alanda en fazla yatırım gerçekleştiren ülke durumundadır.
Ermenistan ve Bulgaristan’da bulunan santraller ise nükleer güvenlik açısından Türkiye için önem arz etmektedir. Enerjide arz çeşitliliğinin sağlanabilmesi için gelişmiş ülkelerin neredeyse tamamının bu alanda yatırımları bulunmaktadır.
Tablo 3. Reaktörlerin Ülkelere Göre Dağılımı, Toplam Güçleri ve Elektrik Üretimindeki Payları7
Kaynak: http://www.world-nuclear.org/info/reactors.html
7 MWe: Üretim tesisinin elektrik üretim kapasitesini gösteren birim
1.3. DÜNYA’DA VE TÜRKİYE’DE YENİLENEBİLİR ENERJİ
Enerjiye olan talep sürekli olarak artış göstermektedir. Son iki yüzyılda meydana gelen siyasal, ekonomik veya sosyal gelişmelerin neredeyse tamamının kaynağında enerji arzı ve talebi arasındaki dengesizlik yatmaktadır.
Ulus devletlerin kurulmasının ardından üretimde başlayan makineleşme, özellikle sanayileşen toplumlarda enerji talebindeki artışın ivmelenmesine sebep olmuştur.
Önceleri hammadde temini mücadelesi olarak karşımıza çıkan devletler arasındaki rekabet, temin edilen hammaddenin işlendikten sonra rekabetçi fiyatlarla satılabilmesi hususunu önemli kılmış, bunun devamında da enerji talebinin en düşük maliyetle karşılanması için politik kararlar alınmış, dünya savaşlarının çıkması ile neticelenen bir olaylar örgüsü ortaya çıkmıştır. Geniş anlamda üzerinde yaşadığımız coğrafya, 1800’lü yılların başından itibaren enerjiye erişim politikaları açısından tüm ülkelerin dahil olduğu birçok siyasi olaya sahne olmuş, dünya ekonomi politiğinin belirlendiği topraklar olarak görüle gelmiştir. Türkiye yüksek ham petrol işleme kapasitesi ile enerjinin kaynağı, fosil yakıtların transferinin sağlandığı enerji koridoru olması sebebiyle arz ve talebi doğrudan etkileyen bir ülke konumundadır.
Ülkemizdeki sınai faaliyetlerin artışı ile enerji talebinin artışı paralel olmuş, 1960’lı yıllardan itibaren enerjiye erişim hükümetlerin politika belgelerine girmiştir. Şehirlerde nüfus artışı enerji talebini artıran bir diğer unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Hane halkının enerji talebinin temiz, düşük maliyetli ve güvenilir şekilde sağlanması ülkemizin öncelikli politikalarından biridir. Bu hedefin gerçekleştirilmesi için enerjide ithalata olan bağımlılığın azaltılması yönünde adımlar atılmaktadır. Enerji talebinin mevcut kaynaklarla sağlanabilmesi ancak ülkemizde bulunan kaynakların etkin kullanımı ile mümkündür (Erdoğan,2016).
Bu bağlamda, elektrik üretiminde ülkemizde mevcut rezervlerin yeterli olması açısından yerli kömür kaynaklarının kullanımı ön plana çıkmaktadır. Halihazırda doğalgaz ve petrol rezervlerinin artırılmasına yönelik birçok çalışma yapılıyor olsa da doğalgaz üretiminin talebe kıyasla çok düşük olması, keşfedilen petrolün rezerv sahasından
çıkarılma maliyetlerinin çok yüksek olması yenilenebilir enerjiye yönelimi zorunlu hale getirmiştir.
Hidrolik kaynaklar bakımında zengin olan ülkemizde, bu kaynağın kullanımında teorik üst sınıra ulaşıldığı söylenebilir. Ancak güneş enerjisi teknolojilerinin gelişmesi ve ucuzlaması, yeni jeotermal kaynak keşifleri ve biyokütleden elektrik üretimi için tahmin edilen potansiyelin çok altında kalan yatırım tutarları, enerji politikalarının yöneleceği alanlar olarak planlanmaktadır.
1.3.1. Kurulu Gücün Kaynaklara Göre Dağılımı
Günümüzde enerji talebi her geçen gün artmaktadır. Bu doğrultuda, artan enerji talebini karşılamak amacıyla yapılan küresel enerji yatırımları da artmaktadır. Uluslararası Enerji Ajansı’na göre 2016-2040 arasında dünya genelinde toplam 66 trilyon ABD doları ilave yatırım yapılması beklenmektedir (International Energy Agency, 2016).
Tablo 4’te 2017 yılı itibariyle bazı ülkelerin kurulu elektrik üretiminde kullandıkları kaynakların oransal dağılımı verilmiştir.
Tablo 4. Seçili Ülkelerin Elektrik Üretimlerinin Kaynaklara Göre Dağılımı
ÜLKE Kömür Petrol Doğalgaz Nükleer Yenilenebilir Enerji Diğer
Fransa 2,1% 0,3% 2,3% 77,6% 17,5% 0,2%
Almanya 45,4% 0,9% 9,9% 15,5% 28,0% 0,3%
ABD 39,5% 0,9% 26,8% 19,1% 13,6% 0,1%
Çin 72,5% 0,2% 2,0% 2,3% 23,0% 0,0%
Hindistan 75,1% 1,8% 4,9% 2,8% 15,5% 0,0%
Rusya 14,9% 1,0% 50,1% 17,0% 17,0% 0,0%
Türkiye 21,95% 0,45% 31,92% - 45,48% 0,2%
Dünya 40,6% 4,3% 21,6% 10,6% 22,9% 0,1%
Kaynak: Dünya ve Türkiye Enerji ve Tabii Kaynaklar Görünümü, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, 2017
Genel bir özeti Tablo 4’te görüldüğü üzere; kömür elektrik üretimi amacıyla kullanılan kaynaklar arasında ilk sıradadır. Yenilenebilir kaynaklarının ise elektrik üretiminde kullanılan en yaygın ikinci kaynak olduğu, ülkelerin gelişmişlik seviyesi arttıkça enerji yatırımlarının bu alana yöneleceği öngörülmektedir. Veriler incelendiğinde her ülkenin en kolay ve en düşük maliyetle ulaşabildiği kaynaktan öncelikli olarak faydalandığı çıkarımı yapılabilir. Tüm ülkeler güncel dönem itibariyle yerli olarak temin edebildikleri kaynakları kullanmaktadırlar (Türkiye Elektrik İletim A.Ş., 2019a).
Almanya’nın elektrik üretiminin yarıya yakın kısmını kömürden elde etmesi, Fransa’nın nükleer enerji kullanımında başı çeken ülke olması, Çin Halk Cumhuriyeti’nin ise kısa sürede yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanım oranını artırmış olması küresel enerji piyasasında dikkat çeken hususlardır.
Ülkemiz ise elektrik talebini geleneksel olarak fosil yakıt kullanımı ile beraber hidroelektrik santrallerden karşılamaktadır. 2002 yılından itibaren uygulanan ekonomik model ile cari açık kavramı ekonomimiz için hayati bir unsur haline gelmiştir.
Sürdürülebilir cari açık yönetimi için mal ve hizmet ticareti arasındaki dengenin sağlanabilmesi gerekmekte, bunun için de enerjide ithal ağırlıklı bir pozisyonda olan Türkiye, uygulamaya koyduğu yeni politikalar ile yenilenebilir enerji potansiyelinden maksimum seviyede faydalanabilmeyi amaçlamaktadır.
Şekil 3’te Türkiye’nin elektrik üretimin kurulu gücünün kaynaklara göre 2017 yılı itibariyle dağılımı verilmiştir. Buna göre yenilenebilir enerji santrallerinin toplam kurulu güçteki oranı yaklaşık %46 seviyesindedir. Şekilde yer alan değerler incelendiğinde Türkiye’de elektrik üretimine yönelik kurulu güç kapasiteleri görülmektedir. Bu kompozisyona göre; doğalgaz(%25,82), linyit(yerli kömür)(%10,71), ithal kömür(%10,32) ve hidroelektrik(%32) santraller esas gücü oluşturanlar, diğer kaynaklar ise tali güçler olarak değerlendirilebilir. Ayrıca ülke, kurulu gücün dağılımı açısından fosil yakıtlar ile yenilenebilir kaynaklar arasında denge durumuna yakın bir pozisyonda bulunmaktadır.
Şekil 3. Türkiye’de Kurulu Güç ve Kurulu Gücün Enerji Kaynaklarına Göre Dağılımı Kaynak: Türkiye’nin Elektrik Enerjisi Kurulu Gücü, TEİAŞ 2017
MW olarak kurulu güç kapasitesi Tablo 5’te yer almaktadır. Yenilenebilir kaynakların oranı %45 seviyesinde iken hidroelektrik kaynakların haricinde kalan toplam yenilenebilir kaynakların oranı %13’ler düzeyindedir.
2017 yılı sonunda 85.200 MW seviyesinde kurulu güç değerine ulaşılmıştır. Bu değer 78.497,4 MW olan 2016 yılına göre 8,5% bir artışı ifade etmektedir. Kurulu güç kapasitesindeki artış genel olarak yenilenebilir enerji kaynakları ve yerli kömür santralleri yönünde gerçekleşmiştir. Kaynak kullanımı bakımından yerli kaynakların oranının arttığı görülmektedir. Ülkemizin toplam kurulu gücü 2018 Ağustos ayı itibariyle 87.736,8 MW seviyesine ulaşmıştır (Türkiye Elektrik İletim A.Ş., 2019a).
2018 yılının ilk sekiz aylık döneminde kurulu güçteki bu büyüme ağırlıklı olarak devreye alınan yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanmıştır.
Tablo 5. Türkiye'nin Kurulu Gücü ve Kaynak Bazında Dağılımı, 2017
KAYNAK/KURULU GÜÇ MİKTAR %
İTHAL KÖMÜR 8.793,9 MW 10,32
TAŞ KÖMÜR+ASFALTİT 782,5 MW 0,92
LİNYİT 9.129,1 MW 10,71
SIVI YAKITLILAR 380,2 MW 0,45
ÇOK YAKITLILAR 5.196,6 MW 6,10
ATIK ISI 164,5 MW 0,19
DOĞAL GAZ 22.002,2 MW 25,82
YENİLENEBİLİR ATIK+ATIK 477,4 MW 0,56
RÜZGAR 6.516,2 MW 7,65
GÜNEŞ 3.420,7 MW 4,01
BARAJLI 19.776,0 MW 23,21
DERE, GÖL VE AKARSU 7.497,1 MW 8,80
JEOTERMAL 1.063,7 MW 1,25
TOPLAM 85.200 MW 100
Kaynak: Kurulu Güç Miktarı, TEİAŞ 201
Gerçekleştirilmekte olan yatırımlar göz önüne alındığında kurulu güç rakamlarında artışın ağırlıklı olarak yenilenebilir ve yerli hammadde kullanan termik santraller lehine olacağı söylenebilir. Doğalgaz yakıtlı santrallerin ağırlıklı olarak 1990 yıllarda devreye alındığından hareketle kullanım ömürlerinin sonuna yaklaşıldığı anlaşılmakta olup, yakıt fiyatlarındaki artış sebebiyle bu alanda modernizasyon haricinde yatırımın gerçekleşmeyeceği öngörülmektedir. Ancak yük tevzi dağılımının önemi düşünüldüğünde doğalgaz santralleri, faal durumda olmasalar dahi emre amade halde kurulu güç kapasitesi içerisinde varlıklarını devam ettirecektir.
Tablo 6’da Türkiye’nin kurulu gücünün 2006 yılından itibaren kaynaklara göre gelişimi, Tablo 7’de ise 2000-2017 yılları arasında yenilenebilir enerji kaynaklarının kurulu gücünün toplam kurulu güce oranındaki gelişim yer almaktadır. 2006 yılından başlayarak 2017 yılı sonuna kadar toplam kurulu güç yaklaşık iki katına ulaşmıştır.
Kurulu gücün artışında miktar olarak termik santraller ile hidroelektrik santrallerinde gerçekleşen artışın etkisi en büyük iken, yüzdesel olarak jeotermal ve rüzgar enerjisinde hızlı bir artış yaşanmıştır. Ayrıca 2006 yılında güneş enerjisinin kullanımı sıfır iken 2014 yılından itibaren bu kaynağın kullanımında da hızlı bir artış olmuştur. Diğer taraftan Tablo 7’de detayları verilen yenilenebilir enerjinin toplam güce oranı 2000 yılından itibaren önce azalmış daha sonra artış eğilimine girmiştir. Bunda elektrik talebinin hızla karşılanması için 2000li yılların başında doğalgaz santrallerinin inşa edilmesi ve daha sonra bu politikadan vazgeçilmesi etkili olmuştur.