Çoğu kişinin ilgisini çeken varantlar, kimileri için karmaşık bir içeriği sahip gibi görünse de; gerçekte varantların işleyiş mantığını anlamak hiç de düşünüldüğü kadar zor değil. Gelin varantların dünyasını beraber keşfedelim.
Önce varantların klasik tanımıyla işe başlayalım: Varantlar yatırımcıya, bir dayanak varlığı belirli bir fiyattan (kullanım fiyatı) önceden belirlenen bir tarihte alma ya da satma hakkı veren menkul kıymetleştirilmiş opsiyonlardır.
Varantların opsiyonlardan en önemli farkıysa varantlarda kısa pozisyona girilememesidir. Varantlarda alım ya da satım hakkı yalnızca alınabilir, fakat satılamaz. Diğer bir ifadeyle varantlar, aslında bir alım opsiyonudur. Bkz. Varant ve Opsiyonlar Arasındaki Farklar ve Benzerlikler Nelerdir?
Şimdi aklımızdan hayali bir varant türetelim ve tanımda yer alan ifadeleri teker teker açalım.
Alım Varantı Örneği
Örneğin bir X hissesi üzerine yazılmış bir varant düşünelim ve varantın özellikleri şöyle olsun.
|Tip||Dayanak Varlık||Kullanım Fiyatı||Vade||Çarpan||Dayanak V. Fiyatı||Varant Fiyatı|
|Alım||X hissesi||8,60||31.03.2020||1||8,26||0,29|
Yukarıdaki tabloda X hissesi üzerine yazılmış varantın özeliklerini görüyorsunuz. Örnekte gördüğünüz varant hayali olmakla birlikte bir varantın sahip olduğu bütün özelliklere sahip.
Varantın çarpanını 1 olarak görüyoruz, demek ki bu varant bize dayanak varlıktan 1 adet satın alma hakkı veriyor. Söz gelimi çarpan 5 de olabilirdi, bu durumda 1 adet varantla 5 adet hisse alma hakkımız olacaktı.
Örnekteki varantın fiyatı 29 kuruş, kullanım fiyatıysa 8,60 lira. Bunun anlamı, varant, tanesi 29 kuruştan satın alındığı takdirde, satın alana (uzun pozisyon) X hissesini 31.03.2020 tarihinde 8,26 liradan satın alma hakkı verecek. Hak verdiğine göre satın alma zorunluluğu yok, yani opsiyon tanınıyor. Peki varantın verdiği hakkı hangi durumda kullanmamak mantıklı olur? Elbette varanttan doğan hak bize hiçbir kazanç sağlamayacağı durumlarda. Vade tarihinde karşılaşabileceğimiz olası senaryoları karşılaştırarak konuyu somutlaştıralım.
- senaryo: Vade tarihinde X hissesinin fiyatı 9 liradır. Hak kullanılır: Varant başına 9-8,60=0,40 lira=40 kuruş uzlaşı ödemesi alınır. 40 kuruştan varantı satın alırken ödenen 29 kuruş çıkarılırsa, 40-29=11 kuruş net kar elde edilir.
- senaryo: Vade tarihinde X hissesinin fiyatı 8,80 liradır. Hak kullanılır: Varant başına 8,80-8,60=0,20 lira=20 kuruş ödeme alınır. 20 kuruştan varant fiyatı düşülür, 20-29=-9 kuruş zarar net zarar vardır. Dikkat: Varant kullanılmasaydı ödenen 29 kuruşun tamamı kaybedilmiş olacaktı.
- senaryo: Vade tarihinde X hissesi varantın kullanım fiyatı olan 8,60’a eşittir. Hak kullanılmaz: Spot piyasada (Borsada) zaten 8,60 liraya satılan bir hisseyi 8,60 liradan almak herhangi bir fayda sağlamaz.
- senaryo: Vade tarihinde X hissesi fiyatı varantın kullanım fiyatı olan 8,60’tan daha düşüktür. Hak kullanılmaz: Spot piyasada daha ucuza satın alınabilecek bir hisseyi daha pahalıya satın almak akıllıca olmaz.
Kâr/zarar hesaplama: Alım varantlarında vade tarihinde net kâr/zarar hesabı şu şekilde yapılır: (Vade tarihinde dayanak varlık fiyatı – Kullanım fiyatı)*Çarpan – Varant alınırken ödenen fiyat
Not: Alım varantları her zaman dayanak varlık fiyatında yükseliş beklendiği durumlarda kullanılır ve bir alım varantı almak (vadeye kadar varantı tutmayı düşünenler için) dayanak varlık fiyatının vade tarihinde kullanım fiyatının en az varanta ödenen fiyat kadar üstünde olacağını beklemek demektir.
Meraklısına Not: Vade tarihinde alım varantlarının başa baş noktası kullanım fiyatı+varant fiyatı formülüyle hesaplanır. Örneğimizdeki varant için başa baş noktası 8,60+0,29=8,89 liradır. Diğer bir ifadeyle vade tarihinde varanttan net kâr elde edebilmek için dayanak varlık fiyatı en az 8,89 lira olmalıdır.
Satım Varantı Örneği
Satım varantları dayanak varlık fiyatında ancak düşüş olduğu takdirde kazanç sağlar, dolayısıyla satım varantları sadece fiyatlarda düşüş beklendiği durumlarda alınır.
Şimdi de hayali bir satım varantı üzerinden karşılaşabileceğimiz durumları inceleyelim.
|Tip||Dayanak Varlık||Kullanım Fiyatı||Vade||Çarpan||Dayanak V. Fiyatı||Varant Fiyatı|
|Satım||X hissesi||7,00||31.03.2020||1||7,33||0,35|
- senaryo: Vade tarihinde dayanak varlık fiyatı 6,50 liradır. Hak kullanılır: Varant başına 7,00-6,50=0,50 lira=50 kuruş ödeme alınır. Varant başına net kâr=50-35=15 kuruş
- senaryo: Vade tarihinde dayanak varlık fiyatı 6,90 liradır. Hak Kullanılır: Varant başına 7,00-6,90=0,10 lira=10 kuruş ödeme alınır. 10-35=-25 kuruş net zarar
- senaryo: Vadede dayanak varlık fiyatı ve kullanım fiyatı eşittir. Hak kullanılmaz: Spot piyasada da aynı fiyata satılabilir.
- senaryo: Vadede dayanak varlık fiyatı 7,00 liradan yüksektir. Hak kullanılmaz: Spot piyasada daha yüksek fiyattan satabileceğimiz bir hisseyi daha düşük fiyattan satmak mantıklı değildir.
Kâr/zarar hesaplama: Satım varantlarında vade tarihinde net kâr/zarar hesabı şu şekilde yapılır: (Kullanım fiyatı – Vade tarihinde dayanak varlık fiyatı)*Çarpan – Varant alınırken ödenen fiyat
Özetle alım varantları vade tarihinde ancak ve ancak dayanak varlık fiyatının kullanım fiyatının üzerinde olduğunda kullanılır; satım varantları ise vade tarihinde ancak ve ancak dayanak varlık fiyatının kullanım fiyatının altında olduğunda kullanılır.
Varantların Avantaj ve Riskleri Nelerdir?
Yukarıda örneklerde görüleceği üzere varantlar bize, yüksek bir hacimle edebileceğimiz kârı, düşük bir bedelle elde etme fırsatı sunuyor.
Alım varantı örneğimizde 8,26 liradan satılan bir dayanak varlığı alma hakkını varant sayesinde 0,29 liradan satın alıyoruz ve 8,26 liralık bir hissenin yükseliş hareketinden kâr etme şansına kavuşuyoruz ve birinci senaryoda varant başına 10 kuruş kazanç elde ediyoruz. Bu yaklaşık olarak %38’lik bir kâr demek. Varantı aldığımız tarihte, varant yerine 8,26 liradan hisse satın almış olsaydık kazancımız %9 olacaktı.
Vade tarihinde dayanak varlık fiyatı 9 lira değil de 10 lira olsaydı biz bu sefer de varant başına 1,11 lira kâr elde edecektik ve %382’lik bir kârımız olacaktı. Diğer taraftan kötü senaryomuz gerçekleştiğinde ve dayanak varlık fiyatı vade tarihinde 8,60 kullanım fiyatının altında işlem gördüğünde fiyat ne kadar düşerse düşsün bizim zararımız artmayacak ve varanta satın alırken ödediğimiz 29 kuruşla sınırlı kalacaktı. Diğer bir ifadeyle varantların en büyük avantajı yatırımcısına asimetrik getiri, yani sınırlı sorumluluk karşısında sınırsız getiri sunmasıdır.
Varantların bir diğer önemli avantajı ise alım-satım makaslarının görece dar olmasıdır ve bu özellik sayesinde yatırımcı varantı kısa vadede al sat yaparken fazla bir maliyete katlanmış olmaz. Aynı zamanda varantların bir piyasa yapıcısı olması da varantların her an likit kalmasını sağlar.
Not: Varantlarda en küçük fiyat adımı 1 kuruştur, varantın değeri 1 kuruşun altına düşerse piyasa yapıcı alış kotasyonu vermez. Yine varantlar belirli bir sayıda ihraç edildiğinden piyasa yapıcının elinde varant kalmadığında piyasa yapıcı satış emri veremez.
Gelelim varantların risklerine… Diyelim ki 10 liraya bir hisse satın aldınız ve yine aynı anda bir de aynı hisse senedi için yazılmış 1 liraya satılan 1 ay vadeli ve 10 lira kullanım fiyatlı bir alım varantı aldınız ve aradan bir ay geçip varantın vadesi doldu. Ve yine diyelim ki vade tarihinde hisse fiyatı 9,99 liradır. Bu durumda hisse senedindeki zararınız yalnızca 1 kuruştur ve fakat varanta ödediğiniz tüm parayı kaybettiniz.
Şimdi de işi biraz daha uca taşıyalım ve vade tarihinde hisse fiyatının 1 liraya olduğunu düşünelim. Bu durumda varantta kaybettiğiniz tutar yine 1 liradır, hissedeki zararınız ise 9 liradır. Fakat burada önemli bir fark var: Hisse hâlâ sizin, ta ki siz onu satana ya da şirket tasfiye olana kadar ama varantlar vadeleri dolduktan sonra içerdikleri hak da sonlanıyor. Bir hisseyi satın aldığınızda, şirket negatif özsermaye (Varlıklar-Borçlar≤0) tasfiye olmadıkça şirketin hissesi her zaman bir değer taşır, çünkü hisse bir yönüyle sizin şirket üzerindeki mülkiyet hakkınızı temsil eder. Benzer şekilde dolar ya da altın satın aldığınızda da aynı durum söz konusudur, satın aldığınız doların ya da altının değeri düşebilir ama ikisinin de bir vadesi yoktur ve her zaman için belirli bir değer taşımaya devam eder.
Vadeden Önce Varanttan Nasıl Para Kazanılır? Varant Fiyatları Nasıl Belirlenir?
Buraya kadar varantların vadesi gelene kadar beklendiğinde olası senaryolar dahilinde nelerle karşılaşacağımızı gördük. Elbette bir varant satın alındığında kazanç sağlamak için vade sonunun beklenmesi gerekmiyor. Varant fiyatları vade boyunca yükselip düşebilir; dolayısıyla vadesi geldiğinde sıfır değerli olan bir varantla bile, vade içerisinde doğru zamanda alınıp satıldığı takdirde kâr sağlamak mümkündür. Bunun için vade süresi içerisinde varantın, alındığı fiyattan daha yüksek bir fiyata satılması gerekir.
Varantlarla vade süresi içerisinde kazanç elde edebilmek için varantların fiyatının nasıl belirlendiği iyi anlaşılmalıdır; çünkü varantların fiyatlarını etkilen birçok parametre vardır.
Varantların fiyatıyla ilgili unutulmaması gereken genel kural şudur ki, varantların fiyatı varantın kârda bitme olasılığının bugünkü değeri olduğudur ve bu kuraldan yola çıkarak varantın kârda bitmesi ihtimalini artıran her türlü unsurun varantın vadesi içerisinde de fiyatını artıracağını söyleyebiliriz.
Varantların Fiyatı İki Bileşenden Oluşur: İçsel ve Dışsal değer
Varant o an kullanılacak olsa, ödeme gerçekleşecek varantlara kârda varant, varant kullanılacak olsa hiçbir ödeme gerçekleşmeyecek varant da zararda varant denir.
Kullanım fiyatıyla, varantın dayanak varlık fiyatının eşit olduğu varantlara ise başa baş varant denir.
Dikkat: Varantın başa başa varant olmasıyla, sizin başa baş noktaya (kâra geçmeye) ulaşmanız aynı şey değildir. Sizin başa baş noktaya varmanız vade tarihinde varanta ödeniniz fiyatla, vadeden önce ise işlem maliyetlerinizle ilgilidir.
Varantlarda içsel değer, varant o an kullanılacak olsa alınacak olan ödeme kadardır. Örneğin 7 lira kullanım fiyatlı bir alım varantı 1,5 liraya satılıyorsa; varantın içsel değeri, dayanak varlığın o anki fiyatının 8 lira olması durumda 1 liradır. 1 liralık bir içsel değeri olan varant, 1,5 liraya satıldığına göre, aradaki 0,5 liralık fark da varantın zaman değerini gösterir.
Not: İçsel değer ve zaman değeri hiçbir zaman negatif olmaz. İçsel değer varant ne kadar zararda olursa olsun 0’dır; zaman değeri ise aşırı kârda veya aşırı zararda varantlarda 0’a çok yaklaşsa da vade dolmadan hiçbir zaman sıfır olmaz. Ne var ki, piyasa yapıcı aşırı zararda varantlar için alış girmiyorsa, zaman değeri 0 olmasa bile, varantların en küçük fiyat adımı değeri olan 1 kuruşun altına inmiş demektir.
Sözünü ettiğimiz 7 lira kullanım fiyatlı varant, dayanak varlık fiyatı 7 lira ya da daha düşük fiyattan işlem görüyorsa içsel değerini kaybeder. Bu durumda varantın değeri sadece zaman değerini içerir.
Dikkat: Vadesine aynı süre kalmış iki varant, varantın kârda ya da zararda oluşuna göre farklı zaman değerine sahip olur. Aşırı kârda ve aşırı zararda varantlarda zaman değeri gittikçe düşer. Varant başa baş olduğunda ise, zaman değeri maksimum noktasına ulaşır.
Varantın Fiyatını Etkileyen Parametreler
Varantların kârda sonuçlanma olasılığını etkileyen değişkenler şunlardır:
- Dayanak varlık fiyatı,
- Varantın kullanım fiyatı,
- Vadeye kalan gün sayısı,
- Faiz oranı,
- Örtük oynaklık (dayanak varlığın beklenen oynaklığı)
- Temettü.
Bu saydığımız değişkenlerden varant fiyatının ne ölçüde etkileneceği varantların parametrelerine bakılarak anlaşılır. Bu parametreler varanttan varanta göre değişmektedir.
Varant nasıl alınır – satılır?
Varant alıp satmak için öncelikle bir aracı kurumda (yatırım kuruluşu) ya da bir bankada yatırım hesabınız olması gerekir. Eğer var olan bir yatırım hesabınız zaten varsa kurunuza başvurup “Varantlara İlişkin Risk Bildirim Formu”nu imzalamanız yeterlidir.
Varantlar Borsa İstanbul bünyesinde Pay Piyasası altında “Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı”nda işlem görür. Satın alacağınız ya da satacağnız varantı seçtikten sonra, aracı kurumunuzun işlem platformunu kullanarak varant alımı satımı yapmak için hisse senedi alım satımı yaparken izlediğiniz adımları izlemeniz yeterlidir.