Sizin kaç beyniniz var? Cevabınız ‘bir’ ise doğru biliyorsunuz. Ancak bedenimizde başka sinir sistemleri de var. Bunlardan bir tanesinde sinir hücreleri ve sinirsel bağlantılar o kadar yoğun ki birçok bilim adamı bunu ‘ikinci beyin’ olarak adlandırır. Bu mide-bağırsak sinir sistemidir ve başımızda değil karnımızda yer alır. 1998 yılında Prof .Dr. M. Gershon’un ‘İkinci Beyin’ adlı kitabının yayınlanması ile bu konu dikkat çekici hale geldi.
İkinci beynimizde 500 milyon sinir hücresi vardır, yaklaşık 9 metre boyundadır ve yemek borusundan makata kadar uzanır. Bu organları kaplayan dokunun kılıfına yerleşmiştir. Beyin ve ikinci beyin arasındaki bağlantıyı vagus adı verilen beyinden başlayıp tüm sindirim sistemine uzanan bir sinir yolu ve nörotransmitter adı verilen aracı moleküller sağlar.
BEYİN
85 milyar sinir hücresi
100 nörotransmitter
Dopaminin % 50 si
Seratoninin % 5 i
Kandan beyine geçişte bariyer
İKİNCİ BEYİN
500 milyon sinir hücresi
40 nörotransmitter
Dopaminin % 50 si
Seratoninin % 95 i
Kandan beyine geçişte bariyer
Nasıl Çalışır?
İkinci beynimiz bağımsız olarak hareket eder, öğrenir, hatırlar hatta bağırsak duygularının oluşmasına neden olur. Karnımda kramplar oluşuyor, korkudan midem ağzıma geldi gibi tabirler tüm kültürlerde var ve bunlar karnımızdan gelen içsesin sonucudur. Bir güçlük aşıldığında ‘ göbeğimizin çatlaması’ , sevincin ‘göbek attırması’ açlıktan ‘karnın zil çalması’ gibi deyimler karnın duygularda ne kadar belirleyici kabul edilidiğinin göstergesidir.
Karnımızdaki beyin kafatasımızın içindekiyle birlikte hem ruhsal durumumuzu etkiliyor hem de bazı hastalıklarda önemli roller oynuyor. İkinci beynimiz düşünme ya da karar alma aşamasında çok etkili değil ancak sindirim sisteminin düzgün çalışması yiyeceklerin parçalanması, besinlerin emilmesi, atıkların çıkarılması gibi kimyasal ve mekanik- ritmik hareketlerin düzenlenmesini sağlar. İkinci beyin birinci beyinden bağımsız olarak mide ve bağırsak hareketlerini kontrol eder. Daha da fazlası duygu durumlarımızı ikinci beyinden birinci beyne ulaşan mesajlar düzenler. İki beyin arasındaki bağlantıyı sağlayan vagus siniri % 90 oranında bilgileri sindirim sisteminden beyine taşır. Bu ikinci beynin birinci beyine ne yapmasını söylemesi olarak kabul edilebilir.
İkinci beyninde birinci beyin gibi uyku saatleri vardır. Anormal uyku düzenine sahip kişilerde huzursuz bağırsak sendromu, ülsere bağlı olmayan mide ekşimeleri daha sıktır. Bağırsaklarda uyku saatleri birinci beyininki ile benzer şekilde olur, 90 dakikalık yavaş çalışma ve birincide olan hızlı göz hareketlerinin olduğu dönemde bağırsak hareketlerinde artma şeklindedir. Bu durum muhtelemen iki beynin birbirini etkilemesi sonucudur.
Nörotransmitterler
Sinir hücreleri arasındaki iletişimi sağlayan nörotransmitterler sadece kafamızdaki beyinde yoktur, baş kısmında beyini kontrol eden bir çok kimyasal , hormon ve nörotransmitter bağırsakta da vardır. Bu da bağırsaktaki beynin bağımsız davranmasını sağlamaktadır. Bu moleküllerini yapımında bağırsaktaki faydalı mikroplarda yer alır. Bunlardan en bilinenleri seratonin, dopamine ve opiatlardır. Seratonin bağırsaktaki sinir hücerlerinin iletişimini sağlar, ayrıca kendimiz iyi hissetmemizi sağlayan, uyku, iştah ve beden ısınını düzenleyen bir moleküldür. Bağırsakta yapılan serotonin kan beyin bariyeri nedeniyle birinci beyine geçemez ancak bu engelin olmadığı hipotalamus gibi bazı beyin bölgelerine ulaşır, bir de vagusu uyararak indirekt yolla beyini etikler. Bu molekül ayrıca kana geçip uzaklardaki akciğer ve karaciğerdeki hasarın onarılmasında, kalp kasının gelişiminde ve kemik yoğunluğunun düzenlenmesinde rol alır.
Stres ve Depresyon İlişkisi
Midemizde kazınma hissi strese verilen bir cevaptır. Streste ikinci beyin mideye giden kan akımını azaltır ve biz karnımızda kramplar hissederiz.
Mutluluk ikinci beyinden yukarıdaki beyne ulaşan mesajlar sonucu olur. Serotonin dopamine ve opiatlar mutlulukla ilgili başlıca aracı moleküllerdir.
Depresyonda kullanılan ilaçların bir grubu serotonini artırırlar. Huzursuz bağırsak sendromu karın ağrısı isal ve kabızlıkla seyreden bir hastalıktır ve bunda bağırsaklarda serotoninin arttığı gösterilmiştir. Bu depresyon ilaçlarının sindirim sistemi şikayetleri yapmasını da açıklar. Huzursuz bağırsak sendromu hastalarının bazılarında sinir hücrelerinde dejenerasyon ve sinir hücrelerine karşı antikor oluştuğu da gösterilmiştir. Hipokrat binlerce yıl önce ‘mutlu bağırsak mutlu insan ‘ demiştir. İnsan bedeninin bütün hücrelerinin kullandığı gıdalar buradan geçip dokulara ulaştığına göre sindirim sistemi rahatsız eden bir olayın tüm bedeni rahatsız etmesi beklenen bir durumdur. Tüm moleküllerinin belli bir dengede olması idealdir, az veya çok olması rahatsızlığa sebep verir.
Streste ayrıca bağırsaktaki ghrelin hormonu artar, vagus aracılığı ile beyine uyarılar yollar, beyinde dopamin artar, stres azalır iştah çoğalır. Sonuçta kronik stres ve depresyon ghrelini artırarak obesiteyi kolaylaştırır.
Alzheımer ve Parkınson Hastalıkları
Her iki hastalıkta birinci beyinin hastalığıdır. Her ikisinde de beyindeki hücrelerde gösterilen mikroskobik değişiklikler sindirim sistemindeki hücrelerde de bulunmaktadır. Bu hastalıklarda başlangıç noktası sindirim sistemi olabilir. Sindirim sistemi bedenimizin dış dünyaya olan açıklıklarından biridir. Virus gibi çevresel bir etken bağırsaklardan vagus yolu ile birinci beyini etkileyip hastalığı ortaya çıkarıyor olabilir. Bu konularda yapılacak çalışmalar ile birinci beyinden alınan örnekler hastalıkların tanı ve tedavisinde kullanılabilir. Beyinden parça almak zordur, bağırsaklardan almak ise çok kolaydır. Sinir hücrelerinin kök hücreleri ile hücre nakli bu hastalıkarda araştırılmaktadır. Yine bu kök hücrelerin ikinci beynimizden elde edip birinci beynimize nakil ederek hastalıkları iyileştirebiliriz. Bu şekilde ikinci beynimiz kafamızdaki beynimizin ilacı olabilir.
Yağlı ve Şekerli Gıdalar Neden Mutlu Eder
Birinci beyinin esas enerji kaynağı şekerdir ve sinir hücrelerinin de yapısında yağlar vardır. Bedenimize aldığımız enerjinin yaklaşık %20-25 ini birinci beyin kullanır. Fazla alınan şeker önce iyi gelse de sonra kan şekerinin düşürüp beyinde dengesizliğe sebep olur. Yüksek şekerli gıdalar açlık hissi yapıp aşırı yemek yememize neden olur.
Yağlı gıdalar sindirim sisteminden beyine ‘mutluluk sinyalleri’ ulaşmasını sağlar. Bundan dolayı pek çoğumuz stresli zamanlarda yağlı yemekleri tercih ederiz. Bu yağlar içinde soğuk deniz ve yağlı balıklar, semiz otu, keten tohumu, fındık, ceviz, avakado gibi gıdalarda bulunan omega -3 ler önemlidir, bunlar birinci beyinde nöronların yapı taşlarıdır ve onların mutlu eden kimyasalları yapmasını kolaylaştırır. Bedenimiz bu yağı yapamadığı için dışardan almamız gerekir.
Şekerli ve yağlı gıdalar bizi rahatlamış hissettirir. Ancak özellikle şekerli olanlarda bu etki kısa sürelidir. Proteinden zengin gıdalar ise bizi daha dikkatli yapar. Özellikle balıkla alınan omega-3 yağları ile birlikte nörotransmitter, vitamin, mineral içeren taze sebzeler ve tohumlar alınması bizi hem mutlu eder hem de dikkatli ve odaklanmış hissederiz.
Sindirim olayı huzurlu ve sakin ortamda daha başarılı olur. Böyle bir ortamda yavaş yavaş tüketilen görsel olarak güzel hazırlanmış bir sofra idealdir. Alkol, tütün ve kafein sindirimi bozar, bunlardan uzak durarak yemeklerimizi yememiz daha uygundur. Sonuçta ikinci beynimize iyi bakarsak o da bize iyi bakacaktır. ‘Can boğazdan gelir’ deyişi bunu çok güzel anlatmaktadır.