Tüketici ticari veya mesleki amaçlar haricinde ürün veya hizmet alımı yapan kişi olup, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’da yer alan kanuni düzenlemeler ile pek çok güvenceye kavuşturulmuş bulunmaktadır. Kanuni hakları ihlal edilen tüketici bu hakkını satın almış olduğu mal veya hizmetin değerine göre tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesinde arayabilmektedir. Peki tüketici hakları nelerdir ?
Ayıplı Ürün ve Hizmet Durumunda Tüketici Hakları
Tüketici hukukunda ayıp, ürün veya hizmetin satıcı tarafından taahhüt edilen veya olağan şartlarda ürün veya hizmetten beklenecek olan özelliklerine uygun olmaması durumu olarak tanımlanabilir. Ayıp aynı zamanda niteliğine göre açık ayıp ve gizli ayıp şeklinde de ayrılmaktadır.
Örneklerle açıklamak gerekirse; satın alınan elbisenin yırtık olması, ayıbın basitçe fark edilebilir nitelikte olması sebebiyle açık ayıp olarak kabul edilir. Kahve makinesinin 4-5 kullanım sonrasında bozulması ise ayıbın belli bir süreç sonunda ortaya çıkması nedeniyle gizli ayıp olarak nitelendirilecektir.
İlk 6 ay içerisinde ortaya çıkan ayıbın karine olarak satış esnasında da var olduğu kabul edilmektedir. Bunun aksini ispatlama yükümlülüğü satıcı üzerindedir. Satış üzerinden 6 ayın geçmesi halinde ayıbın satış anında da mevcut olduğunu ispat yükümlülüğü tüketici üzerindedir.
Tüketici açık ayıbı satıştan itibaren makul bir süre içerisinde satıcıya bildirmesi gerekmektedir. Bu süre her durumun özelliğine göre değerlendirilmesi icap edecektir. Gizli ayıpta ise makul süre ayıbın ortaya çıkması ile başlayacaktır.
Kanun bu süreyi 2 yıl ile sınırlamış, ayıp ihbarının en geç satıştan itibaren 2 yıl içerisinde yapılması gerektiğini bildirmiştir. İkinci el satışlarda bu süre 1 yıla düşmektedir. Ancak satıcı ayıbı hileli bir şekilde gizlemişse zamanaşımı süresi uygulanmaz ve tüketici süreyle bağlı olmaksızın her zaman ayıbı ileri sürebilir.
Ürünün iade alınması ve zararın tazmin edilmesi
Ayıp oranında ürün bedelinde indirim yapılması
Ürünün tamir edilmesi
Ayıpsız bir misli ile değiştirilmesi
Ayıplı malın ayıpsız misli ile değiştirilmesi veya tamir edilmesi talebinin iletilmesi halinde satıcının 30 iş günü içerisinde talebi karşılaması gerekmektedir. Bu süre içerisinde satıcının talebin gereğini yerine getirmemesi halinde tüketici diğer seçimlik haklardan birini kullanabilir, örneğin bedelin iadesini talep edebilir.
Tüketicinin Cayma Hakkı Bulunan Durumlar
Normal şartlarda ürünün iadesi için yukarıda ayrıntılı ele alındığı üzere ürünün ayıplı olması gerekmektedir. Ancak kanun istisnai olarak mesafeli satım sözleşmeleri ile satın alınan ürün ve hizmetler bakımından gerekçesiz bir şekilde iade hakkını kabul etmiş bulunmaktadır. İnternetten yapılan alışverişler veya telefon, televizyon gibi iletişim araçları vasıtasıyla gerçekleştirilen satışlar mesafeli satım sözleşmesi kapsamında kabul edilir.
Bu şekilde mesafeli satım sözleşmesi ile satın alınan bir ürünün 30 gün içerisinde alıcıya ulaştırılması gerekir. Aksi halde tüketici ürünü almaktan vazgeçerek sözleşmeyi feshedip, ödeme yaptıysa para iadesi talep edebilir. Bunun haricinde ürünün tüketicinin eline geçmesinden itibaren de 14 gün içerisinde hiçbir gerekçe ileri sürmeksizin tüketicinin ürünü iade hakkı bulunmaktadır. Bu durumda satıcının 10 gün içerisinde ürünü iade alarak para iadesini gerçekleştirmesi kanunen zorunludur.
Kanun cayma hakkına da bazı istisnalar getirmiş bulunmaktadır. Bunun sebebi de bazı özel satışların doğası gereği iadeye uygun olmaması ve satıcının korunmak istenmesi, cayma hakkının suistimal edilmesinin önlenmek istenmesidir. Buna örnek olarak kişiye özel olarak imal edilen ürünlerin cayma hakkının bulunmaması verilebilir. Örnek vermek gerekirse üzerine isminizi yazdırarak sipariş edeceğini bir kolyeyi internetten satın almış olsanız dahi iade edemezsiniz.
Tüketici Sözleşmelerinin Şekli Şartları
Tüketicilerin satın aldığı ürün ve hizmetler karşılığında imzaladıkları sözleşmelerin kanunen açık ve anlaşılır olması gerekmektedir. Maalesef çoğu zaman bu sözleşmelerdeki maddelerin çok ufak yazı karakterleriyle ve karmaşık bir şekilde, tüketicinin okumasını ve hızlı bir şekilde anlamasını zorlaştıracak formatta hazırlandığı görülmektedir.
Kanunen tüketicileri muhatap alan sözleşmelerin en az 12 punto büyüklüğünde yazı karakteriyle ve kolay anlaşılır bir dille hazırlanması zorunludur. Aksi halde, kanundaki şekil şartına aykırı hazırlanan sözleşmelerdeki tüketici aleyhine olan maddelerin yargılama sürecinde tüketici lehine uygulanması söz konusu olacaktır.
Bir diğer husus da sözleşmenin imzalanması sonrasında sözleşme hükümlerinin tüketici aleyhine değiştirilmesi yasağıdır. Sözleşmenin imzalanmasından sonra sözleşme maddeleri ancak tüketici lehine değiştirilebilir, aksi halde tüketici aleyhine yapılan değişiklikler yargılama esnasında gözardı edilecektir.
Haksız Şart Niteliğindeki Sözleşme Hükümleri
Türk Borçlar Kanunu’nda genel işlem koşulu olarak tanımlanan ve Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’a haksız şart olarak giren bu durum sözleşmenin bir tarafı olan tüketicinin sözleşme içeriğine müdahale edememesi anlamına gelmektedir.
Tek düze bir şekilde hazırlanan, ürün veya hizmeti satın alacak olan tüketicinin sözleşme içeriğini değiştiremediği, sözleşme şartlarını kabul etmek yahut ürün veya hizmetten vazgeçmek ikilemi arasında bırakıldığı bu tür sözleşmeler kanunen haksız şart olarak kabul edilmekte ve bu tür sözleşmelerdeki tüketici aleyhine olan hususlar yargılama esnasında tüketici lehine yorumlanması gerektiği kanunen kabul edilmektedir.
Sipariş Edilmeyen Ürün Veya Hizmet
Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un getirdiği bir diğer önemli tüketici hakkı da tüketicinin sipariş etmediği bir ürünü iade yükümlülüğünün bulunmaması durumudur. Tüketici sipariş etmediği bir ürün kendisine ulaştığında bu ürünün iadesi bakımından her hangi bir yükümlülük altında değildir. Ancak kanun sipariş edilmeyen ürünün tüketilmesi ve kullanılması halinde satıcının tazminat sorumluluğunu saklı tutmuştur. Zira sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre bu tür durumlarda satıcı hak talep edebilir.
Tüketici Mahkemesi ve Hakem Heyeti Ayrımı
Tüm Türkiye çapında il merkezlerinde ve bazı ilçe merkezlerinde tüketici hakem heyetleri kurulmuş bulunmaktadır. Amaç tüketici problemlerine ilişkin yargılamaların mahkemeye gitmeden heyet aracılığı ile hızlı bir şekilde çözümlenmesini sağlamaktadır.
Tüketici mahkemeleri ve tüketici hakem heyetleri bakımından ürün veya hizmetin değerine göre ikili bir ayrıma gidilmiş bulunmaktadır. Her yıl değişen bir tarifeye göre belirlenen sınırlara göre ürünün sınırın altında kalması ihtimalinde tüketici hakem heyetine, sınırın üzerinde bulunması ihtimalinde doğrudan tüketici mahkemesine başvurulması gerekmektedir.
Eğer belirlenen sınırın altında kalmasına rağmen tüketici mahkemesine başvurulmuş olması halinde mahkeme tüketici hakem heyetine başvurulması gerektiğinden bahisle dava şartı yokluğundan red kararı vermektedir.
BAKINIZ: Tüketici Hakem Heyetine Başvuru
Yazımızda Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’da düzenlenen tüketici hakları nelerdir sorusuna cevap verdik. Konuyla ilgili sorularınızı yazının altındaki yorum kısmına ekleyebilir veya bizlere konuyla ilgili mesaj gönderebilirsiniz. Yazıyı beğendiyseniz sosyal medya hesaplarınız aracılığı ile paylaşırsanız daha fazla kişiye ulaşmasına katkıda bulunmuş olursunuz. Teşekkür ederiz.