

ÇALTI KÖYÜNÜN TARİHİ
Köyün tarihi hakkında ki rivayetlerden biri, Balta, Göde ve Sarı
ağa diye bilinen üç kardeşin, Antalya ili civarından gelmiş ve
SARIKEÇİLİ yürüklerinden oldukları bilinen atalarımızın 1800 yılların
ilk çeyreğinde yerleşmeleri ile kurulmuş olduğudur.
Türk
Boyları Cizelgesi
Diğer iki rivayete göre ise Konya ili Çumra İlçesi civarından ve Aydın
ili Cine İlçesi dolaylarından geldikleridir. ancak bu iki rivayetin
olasılığı köy halkının yaşayış ve gelenek görenekleri bakımından zayıf
olduğudur.
Yerleşim yeri
itibari ili iki dağ arasında davar gütmek için son derece müsait bir
alan olduğundan, 1900 yıllarda yapılan nüfus sayımı ve verilen hane
numaralarına bakıldığında, şu an köyün kuzey batısında bulunun Hasan Ali
oğlu Ahmet TÜRKER'e ait olan evin olduğu yerde 1. hane olarak Baltalar
Sülalesinin ortadibek olarak adlandırılan Sünnah oğlu Yusuf ÖZDAMAR 'ın
şu an sahip olduğu haneye kadar yerleştiği ve ilk 30 haneye sahip
olduklarıdır.
Göde
oğullarının ise şu an paşalar olarak bilinen Osman ÖZKAN ve Mehmet
ÖZKAN'ın sahip oldukları evlerin çevresinde yeşleştikleri ve 66-70.
haneler olarak yerleştikleri.
Sarı oğullarının ise caminin etrafında 52 den 61'e kadar olan hane
olarak yerleştikleridir.
Köyümüzün kuruluşa hakkında araştırmalarım neticesinde kesin bir resmi
kayıt bulunmadığıdır.
Ancak, yapmış
olduğun köyümüzün yaşları itibari ile kamil insanlarından aldığım
bilgileri göre ise,
Halen sağ olan 69. haneden
Mevlüt ve Hafıza oğlu 01.03.1338 (miladi 1922) doğumlu Osman ÖZKAN'ın
beyanına göre; "ebesi olan 10. haneden 1269 Çaltı doğumlu Osman ve
Keziban kızı Dudu ebesinin kendisine söylediğine göre, Dudu ebesinin
köyün kuruluşunu "ben bilirim" dediği için, Dudu ebenin 110 yaşlarında
1935 yılında öldüğüne göre, (1265 olan doğum tarihinin sonra yazılmış
olabileceği göz önüne alınabilir) Dudu ebenin köyün kuruluşuna aklı
erdiğine göre 10 yaşlarında iken kurulduğunu varsayarsak, Köyümüz 1820
yılları civarları kurulmuş olduğunu sana biliriz.
Ancak
şu bilinmelidir ki; köyümüzdeki çeşme ve bağlı bulunduğu dede
kuyusundaki çivi yazısından, temel kazmalarında çıkan kalıntılardan ve
katrancı kayasının yanında bulunan kalıntılardan daha önce ki tarihlerde
burada bir yerleşim yerinin olduğudur.
Hüseyin ŞEKERCİ'nin Gelendost
ilçesinin soy kütüğü adlı eserinde ise Çaltı Köyü
Gelendost ilçesinin 15 kilametre
şimalindeki kökez dağı ile kirişler dağının şimal yamacındakurulmuş bir
köyümüzdür. Kurulduğu yerde Romalıların açtırdığı Masallı kuyusu adında
merdivenli su kayusu vardır. Tokmacık yolu üstünde Göktür boylarından
Göferler Tolu adı ile anılan 1710 yıllarında dağıldığı anlaşılan bir köy
harebesi vardır.
Masallı adına bakacak olursak Çaltının ilk Çağlarda
adı Masallıdır. Çünkü massalar Hititlerden önce buralara yerleşmiş ve
köyler kurmuştur. Bu tarihi mahzenin merdivenli su kuyusunun açılması
Romalılardan çok evvele gitmektedir.
Tokmacıkta Çaltıda Romalılar ve Bizanslılar çağında yapılmış
başka bir eser kalıntısı yoktur. Çaltı adının anlamına gelence; Çaltığ,
Çalık kelimeleri Oğuzlarda Çalışkan, yiğit (Çalık) iyi kılıç kullanan ,
iyi ok atan anlamındadır. Selçuklu ordusunda Çaltılı Türkler önemli
vazifeler almışlardır. Karadeniz Samsun sahillerinde İznik, Bursa ve
Bilecik önlerinde, Konya çevresinde Beyşehir Şarkikaraağaç ve Eğirdir
gölü sahillerindeki Gelendost bölgesinde Çaltı köyleri vardır. Dikkat
edilecek olursa hep Selçuklu sınırları buralar. Çaltı köylerindeki Çırık
Oğulları ya ince keçi yolu izcileri ve dik Tabanlı oğulları veya Taban
oğulları b uyay okçu ve öncü kuvvetlerini temsil etmiyor mu?
Çaltılı öğretmen Ali Çırığın iddiası doğrudur. biz öncüyüz
diyordu, onu hatırlıyor rahmetle anıyoruz. Çaltıdaki Paşa oğulları
Gelendostlu Hürzat oğlu Haydar Paşanın anası Fatma hanım Çaltılı
olduğundan o sülaleye Paşalar veya Paşalılar derler. 1583 yılında
gittiği Karabağ Gence savaşını kazanan Haydar Paşa dönüşünde Padişahtan
biraz maddi armağanlar aldığından Gelendostta döndüğünde, anasının
isteği ile Çaltı köyüne minaresiz bir cami yaptırmış üç su kuyusu
açtırmıştır. Çaltı köyü susuz yüksek bir düzlükte kurululuğundan akar
suyu yoktur. İçme suyu kuyular dan temin edilirken son yıllarda, Eğirdir
gölü kaynaklarından Yence köyü Sivri istasyonundan pompalanarak köye
içme suyu verilmiştir.
Köyümüzün yolu, okulu, camisi ve konağı vardır. Köyün susuz
bağlarında çok güzel üzüm yetişir. 1710 yıllarında dağılar yakınındaki
Göferler köyü halkı Tokmacık, Tırtar, Çaltı, Avşar köylerine ve
Gelendost ilçe merkezine yerleşmiştir. Göktürk kavminden olan Tokmacıklı
Tokmak Hanlılar, Yüktaşıyan Tırtarlılar gök yüzüne gözetleyen (Göğe
Bakan) Oğulları Göferliler ayni kavimden oldukları için kaynaşmışlardır.
Çaltının doğusundaki Çobansa Köyü de dağılmıştır. 1625
yılında Çobansalı Kırbıyık Oğlu Ali Beyin İstanbul sarayına gönderdiği
zengin rüşvetlerle Avşar Bucağının Sultan Deli İbrahim ve anası Kösem
Sultanın emri ile Avşar kaza merkezi olduğundan, Çobansalı Ali Beyin
ısrarı ile Çaltı ile birlikte Tokmacık, Tırtar, Hoyran, Akçaşarı, Avşar
kazasına bağlanmış, Çaltı Köyünden 10 halen, Göferler Köyünden 15 Hane
Tokmacık ile Tırtardan 15 hane Avşara yerleşmiştir. Tarihdeki Çalık,
yiğit Çaltı iyi kılınç tutan, iyi iş yapan çalışkan adamlardır.
(Haydar
Paşa (Koca) kimdir?
Osmanlı vezîri. 1512 yılında Ispartanın Gelendost
ilçesinde doğdu. Eğridir ve Akşehir medreselerinde tahsil gördü. Daha
sonra İstanbula gelerek Mîmarağa Ocağına, sonra da Dârüssanâyi Odasına
girdi. Mîmarağa yardımcısı ve dârüssanâyi kalfası oldu (1530).
Tersâne yapma vazîfesi verildi. Haliç Tersânesinin
yerinde havuzlar ve depolar yaptırdı. Ciddede ilk Türk donanma üssünü
kurdu. Anadoluda çeşitli kanal ve köprülerin, Selimiye Kışlasının,
Ulukışladaki Büyük Kışlanın plânlarını hazırlamak ve inşâ etmekle
görevlendirildi. Bu çalışmaları netîcesinde bir tuğlu paşalık rütbesi
verildi.
Budinin fethine ve İran seferine katıldı. Osmanlı-Macar
görüşmelerinde Osmanlı heyetine başkanlık etti. Zigetvar kuşatmasına
kumandan olarak katıldı(1556). Baboca Kalesini ve Köstenceyi aldı.
İkinci Selim zamânında ikinci vezirlikten kubbe vezirliğine getirildi.
Anadolunun îmârı için hazırladığı plânı pâdişâha takdim etti. Kıbrısın
fethine ve İnebahtı Savaşına katıldı. Tunus beylerbeyliğine getirildi.
Halkulvâd Savaşında birleşik Venedik-İspanyol ordusunu yendi. 1575te
Cezâyir, 1582de Sivas beylerbeyliğine tâyin olundu. 1583te Özdemiroğlu
Osman Paşa ile birlikte İran seferine katıldı. 1588de Gencenin fethini
temin etti.
1595te Sultan Üçüncü Mehmed tarafından İstanbula
çağrıldı. Eflak seferine iştirâk etti. Bükreş önlerinde şehid
düştü(1595). Arapça, Farsça, Rumca, Fransızca ve Macarca bilirdi.
(kaynak: Türk tarih ve siyaset adamları adlı eserden
alınmıştır.)
1900 'LÜ YILLARDA KÖYÜN YERLEŞİMİ
hane
numaranıza bakarak 1900 yılında evinizin nerede olduğunu bulabilirsiniz.
BU GÜNE KADAR KÖYDE BULUNAN SOY İSİMLER
-
ÖZDAMAR
-
ÖĞÜT
-
AYTAÇ
-
SÜMER
-
BAŞARAN
-
GÜRBÜZ (ARIDAĞ)
-
TÜLÜ
-
GÖK
-
AK
-
EKER
-
KOCA
-
ŞEKER
-
DOĞAN
-
ALTINEL
-
GÜNAY
-
KORKMAZ (GÜNGÖR )
-
KAZIK
-
CİRİK
-
CIRIK
-
ÇELİK
-
TÜRKER
-
KATIRANCI
-
PEKER
-
TOY ( ERTOY, ERTAŞ, ÇEVİK)
-
KOÇ
-
KARA
-
YILMAZ (SEYHAN)
-
SEYHAN
-
ASLAN
-
YILDIRIM
-
ŞAHİN
-
TARHAN
-
TOPTAŞ
-
BOLAT
-
ÖZKAN
-
ALTINER
-
CEYLAN
-
ÇETİNKAYA
-
ÖZDEMİR
-
ÇETİN
-
DABAN
-
KAYA
-
YILDIZ
-
SARI
-
ÇAKAL
-
BİLCİ
-
SARIDOĞAN
-
ÖZKAYA
-
EMEKLİ
-
KAYMAK
-
DEVECİ
ÇALTI KÖYÜNÜN TARİHİ İLE İLGİLİ RÖPORTAJLAR
OSMAN ÖZKAN
:01.03.1338
(miladi 1922) DOĞUMLU OLUP HALEN ÇALTI KÖYÜNDE YAŞAMAKTADIR,
-Köyümüzün kuruluşa
hakkında bize bildiklerinizi anlatır mısınız?
Benim Dudu
ebem köyün kuruluşunu bilirim derdi ancak köyün nereden geldiği hakkında
bir şey söylemezlerdi. Dudu ebem 110 yaşında rahmetli oldu. benim
aklımın erdiği kadarı ile, köyümüz de otuz kadar hane vardı, köyümüzün
kurucu aileleri ve o zamanlar bilinen lakap ve sülaleleri şöyle sıralaya
biliriz. Gödeler, Sarılar, Baltalar, Kocaoğlu (Danaveller), Arcalar (Kozmanlar).
Tüloğlu, Cinaliler, Berber Ahmetler (Yalvaçlıdırlar) Salihler,
Dabanlar, Cırıklar, İmamlar, Deli Ömerler (Kumrular), Seklemoğlu (Mıdıklar),
Türütoğlu (Kirişler), Yetim Ahmetler, Kör Hüseyingil isimlerinde
sülaleler bulunuyordu.
1. hame
baltalar, 2.ve 3. hane hatıplar 4. hanede oturan Osman Sümer in kem
olduğunu bilmiyorum. 5. 6. hane (Başaran, Gürbüz) jandarma Mehmetler
Mehmet Efendi oğulları derlerdi.15. hane Çöllüler tüloğlu diye duyardım.
17. Haneden Baraklar Egirdirin Koçular köyünden gelmişlerdir. 18. ve 19.
hane Akçaoğlu Salih ve Akçooğlu İsmail Kardeşdirler. anneleri Kezibandı.
ismail'in kız kardeşi sultan vardı çok iyi kaval çalan Tunalardan
Kocaali nişanlısı ölünce 15 gün sonda Allaha dua edip salısına
girmiştir. 20.hane Memiş Kazımın dedesi idi. 24. çolak Durmuş, kızı
Faden Tırtara varmış ve bilavelet olarak rahmetli olmuştur. 31. haneden
Faden Madenli Köyündedir ve 1 kızı vardır. 38. haneden Ayşe Yalvaç da
Şehirli Yusuf ile evlidir. 45. haneden Mehmet Katırancı Afyonun Havutlu
köyü diye duyardık. 55. hanede Nail'in kardeşi Hesnanın kıza şu an
Sultandağındadır Lütfiye, (Sultandağı
Derecine Ortamescit 77. hanede 3 kızı var yaşayan araştırıldı.
webmaster), 46. hanede Fatma
paşalardandır. 48. hanede Hacıdibek, katırancı Ahmet, Kıllı Hasan, Kavun
Ali babaları Kavun Ali kızı ayşenin kırdak emmisidir. 49. hane kocaosman
babaları barladan gelmidir. (
Kebbanlar) 50. haneden Ayşe
egirler köyündedir. 52.Hulise ile Veli kardeşdirler. 58. hanede çoşdan
Ahmet ile gök Adile ailesidir. sarılardandır. 78. hane çakallardan,
şarkıkarağaçda torunları var. 81. kul osman mırıların olduğu yerde evi
vardı. ( bu gün Demir efe Osmanın
evinin olduğu yerler.) 82. semerci
oğulları, 83. hane bu gün Gelendosta torunları var (sarıalioğulları).
Ezapların Manisadan geldiklerini duyardım.
OSMAN_AK
: ben şu anda
tam olarak aklım erdiği kadarı ile 4. hanede yaşamış ve bizim olduğu yerde
oturmuş Osman Sümer in kim olduğunu bilmiyorum. Karabacakların Egirdirin
Kuşka dan geldiklerini duyardım. Benim even olduğu yerin hatıpların olduğu,
hasna alinin evinin olduğu yerde balta mehmedinin oturduğunu. gallenin
evinin arkasında, çöllülerin iki hane olarak oturduklarını bilirim.
Ortadibekte, Yamuk Alinin oturduğun bilirim. 18. hanaden yani kendi
hanemden, Osman dede kadının anası Hanife, Faden deli ahmedin Abdullahın
kızı, diğer kızı keziban Tokmacığa gitmiştir.
TEVFİK_ÖĞÜT:
benim babam hatip hüsnü
bu köyü 12 haneye kadar sülaleri sayarak indirirdi. yani bu köyün 12 hane
olduğunu bilirmiş. Günaylarda İmamlardan yani başaran ve gürbüzlerdendir.
daban, yıldız, kaya soyatlılar aynı atadandırlar. tülü, ögüt, başaran mehmet
efendi oğullarıdır. 20. hanede Alişan kuruklardandır. tırtarda kardeşleri
vardır. 24. hanede Çolak durmuş Köke köyünden gelmedir. 19 . hanede ki
Salih, 18. haneden İsmail, 20. haneden Hüseyin kardeşdirler, Hüseyin in eşi
Keziban, Çolaklardan İbiş i iş güveliğine almıştır. Doğanlar ile Altınerler
bir atadandır. Kazıklar tekdir. Ezapoğulları yeni tekdir. koreşşiden gelme
derlerdi.
ŞÜKRÜ_GÜNAY
devam etmektedir
GELENDOST
Doğal yapı
Gelendost, Isparta il merkezinin kuzeyinde, eğirdir
gölü'nün 10 kilometre içerisinde kurulmuş 624 kilometrekare yüzölçümlü
küçük bir ilçedir.
Deniz seviyesinden 940 metre yükseklikte olan ilçede
belli bir akarsu yoktur. Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasında geçit
teşkil eden bir iklime sahiptir.
İlçede ormanlar yok denecek kadar az olup yer yer her
köyün korulukları ve çaltı köyü ile balcı köylerinde orman işletmeleri
tarafından dikilmiş 10-15 yıllık cam ormanları vardır. Bitki örtüsü
pınar ve çalılıklardan ibarettir.
Tarih
Gelendost ilçesi, ilkçağlardan beri, pisidya ülkesi
adı verilen göller bölgesinin en eski kültür merkezlerinden biridir. M.ö.3500
yıllarında "mirya veya miryo" adı ile hitit'lerin bir kolu olan anamurla
(anamilli) miryalılar tarafından kurulmuştur.
M.ö. 547 yıllarında bu
topraklar pisidyalıları yenen perslerin egemenliği altına girmiştir.
Kumandanlı boğazında 17 eylül 1176'da yapılan bir
kısmı da gelendost ovasında geçen myriokafalon savaşı'nı türklerin
kazanması ile selçuklu topraklarına katılmıştır. Gelendost daha sonra
hamidoğulları beyliğinin egemenliği altına girmiştir.
Gelendost tarih boyunca ablada, sabinae, myrio,
miryona, miryo, myriokafalon, kalanda, gelindi, geledikos, gelende-abad,_gelendoz
adlarıyla anılmıştır.
Afşar, 1478-1051 döneminde nahiye, 1522'deki tahrir
kaydında kaza, 1568 tarihli tahrir kaydında kaza, katip çelebi'nin
"cihannüma" sında kaza olarak gösterilmiştir.
16. Yüzyılda afşar nahiyesine bağlı olan gelendost,
cumhuriyet döneminde 1930 yılında afşar'ın yerine nahiye olmuştur.
Daha sonra 6 mart 1954 tarih ve 6324 sayılı kanunla
da ilçe olmuştur.
Miryakefalon savaşı ve zaferi (gelendost
zaferi)
1071'de malazgirt zaferi ile türklere anadolu
kapıları açılmış, 1176'da kazanılan miryokefolon zaferi ile de anadolu
ebedi türk yurdu olmuştur.
Ll. Kılıç Arslan'ın bizans
ordularına karşı kazandığı bu zaferin yeri gelendost çevresi olarak
belirlenmiş ve her yıl 17 eylül tarihinde gelendost zaferi olarak
kutlanmaktadır. Yapılan araştırma sonuçları "gelendost zaferi kutlama
komitesi" tarafından yayınlanarak tarihçilerin dikkatine sunulmuştur: "yediyüzbin
kişilik bir kuvvetle 1176 yılının 28 ağustos günü türk sınırındaki
bolvadin ve çay'a giren bizans ordusu çay ilçesi yakınındaki karacaören
köyü yerindeki holmi kalesi'nde harp meclisini kurdu.
İngiltere kralı ll. Henri'nin izmir'e gönderdiği
haçlı saray birlikleri, izmir, aydın, denizli, honoz yolu ile dinar (apamea)
ve Uluborlu'ya saldıran kuvvetler ikinci bir cephe açarken meşhur
Karaaslan ovası savaşında bütün İslam gazileri şehit düştüler.
Meşhur eber gölü ve akşehir savaşından netice
alamayan bizans orduları akbel (yarıkkaya), düzbel, akşehir-yalvaç yolu,
yellibel (gavurlar uçtu) beli, Akşehir-örkenez (bağkonak) yolu ile
(yanık antakya) yalvaç ovasına doldular. Hoyran akçaşarı denilen köyün
önündeki su kaynağının başındaki homataya kurulan bizans karargahı
senirkent (tolbeyli), kırbaşlar (tolata), kumdanlı (tolmara) üstünden
yalvaç'a giden haçlı kuvvetleri ile takviye olurken, bizans ordusu
içinde gelen tonguzlu yalvaç beyli kuvvetleri, romanyalı umamış türkleri
isyan ederek akçaşardaki homalıların kurduğu homata karargahını
bastılar.
Ne yapacağını şaşıran bizans immparatoru manuel,
ordusuna miryo (gelendost) ovasına gir emrini verdi.
Türkler gelendost ovasında 17 eylül 1176 günü kati
zafere ulaşarak anadolu'nun tapusunu aldı.
Gelendost beleldiyesi öncülüğünde bölge hakkında
yapılan tarihi araştırmalarla şu sonuçlar elde edilmiş ve tarihçilerin
dikkatine sunulmuştur.
Selçuklu sultanı mesut zamanında 1116 yılında
selçuklu türkleri tarafından fethedilen myrio kalesine "gelende" adı
verilmiştir. Anadolu selçukluları zamanında dosteli sancağının merkezi
olmuş ve osmanlı sultanı fatih sultan mehmet zamanında "gelendost" adı
verilmiştir.
17 eylül 1176'da gelendost zaferi ile sonuçlanan
savaş, 16 eylül'de gelendost myrio ovasında selçuklu sultanı ll.
Kılıçarslan ile bizans imparatoru manuel kommenos arasında başlamıştır.
Bu zaferin anıtı olarak kalan miryo aslan'ın gelendost ilçesinde 17
eylül parkında bulunmaktadır.
İlçede bulunan tarihi yerlerle ilgili olarak da
aşağıdaki bilgiler verilmiştir:
-
Şehirler ovası savaş alanı: bağıllı kasabası hassa askerlerinin
aşlattı kirilloman savaş alanıdır. Miryo kalesi bu beldeye 5-6
kilometre uzaklıktadır. Burası zaferden sonra kaplanga adını
almıştır.
-
Tozuğan şehitliği alanı: şehitler tepesinden
miryo kalesi'ne kadar uzanan tozuğan ovası savaşın şiddetlendiği
yerdir. Buralarda; çimli gazi, emirgazi, sümbüloğlu bağı içinde
sümbül gazi, ishakağa bağı içinde islambey, hasan hüseyin bağı
içinde erbaş gazit, körkuyu dibinde kara gazi, yakaköy korusu içinde
şeyh ahmet gazi, yaka kasabası içinde emir sayılı isimli askerlerin
türbe ve mezarları vardır.
-
Korudağı (kazıkbağları) şehitliği: kahramanlar
ovası adıyla anılmaktadır. Miryokafalon savaşında şehit olan güldede
(güllü gazi)ve gülüm eremleri mezarları afşar köyü korusu ve yenice
köyünde bulunmaktadır.
Kültür varlıkları
İlçe merkezinde, biri osmanlı mimari tarzında
yapılmış, diğeri ise selçuklu mimari özelliklerini taşıyan iki tarihi
cami bulunmaktadır. Aşağı mahallede bulunan selçuklulardan kalma camiye
"atik camii" denilmektedir. Camiler muhtelif zamanlarda tamirat ve
tadilat görerek günümüze kadar ulaşmıştır.
Ayrıca, ilçeye bağlı afşar köyünde selçuklulardan
kalma bir cami bulunmaktadır. Bu caminin içi kaba ağaç süslemesi ile
süslenmiştir. Tavan kısmı ve yan tarafları ise şekillendirilmiştir.
Afşar köprüsü
gelendost ilçesi afşar köyündedir. Selçuklu dönemine
aittir. Blok taşlardan yapılmıştır.
Ertokuş kervansarayı yeşilköy sınırları içerisinde eğirdir gölü
kenarındadır. Kudret hanı veya gelendost hanı adları ile de bilinir.
Avlu ve kapalı mekandan oluşmuştur. 21x54 metre ölçülerindedir. Dış
duvarları kale duvarları gibidir. Kapalı mekan üzeri tonozla örtülüdür.
Avlunun yan kemerinde odalar vardır. Kapalı mekan girişi kapısının
üzerinde bir kitabe vardır. Kitabeye göre kervansaray, 1223 yılında
mübarüziddin ertokuş tarafından yapılmıştır. Kitabesinde: "es sulta-i
ammere-hu fi rabi-l alemi-l alem-i mübarüziddin ertokuş sene işrin sitte
miete 620" ifadesi yer alır. Türkçesi: sultana mensup mücahid ülemadan
mübareziddin ertokuş 620 yılında iş bu misafirhaneyi allah rızası için
inşa etmiştir.
İdari yapı ve nüfus
Afşar nahiyesi 1478'de şeyh mukbil ve firdevsoğlu
isimli iki mahalleden oluşuyordu. Ancak 19. Yüzyıl ortalarında 50-60
hanelik bir köy olarak görülmektedir. Gelendost; afşar nahiyesine bağlı
bir köy iken 1930 yılında nahiye olmuş, afşar ise bir köy olarak
gelendost'a bağlanmıştır. 1954 yılında da çıkarılan kanunla ilçe statüsü
verilmiştir. Gelendost ilçe sınırları içerisinde 14 yerleşim birimi
bulunmaktadır. Bunların ilçe merkezi, bağıllı ve yaka kasabaları olmak
üzere üçünde belediye teşkilatı bulunmaktadır. Diğer 11 yerleşim birimi
ise köy konumundadır. 1990 nüfus sayımına göre ilçe nüfusu 22.827'dir.
Bu nüfusun 7.336'sı ilçe merkezinde 4946'sı kasabalarda ve geri kalan
10.545'i ise köylerde yaşamaktadır. Yerleşim birimleri genel olarak ova
ve yamaçlara kurulmuştur.
Mahalli idareler gelendost ilçesinde, ilçe merkezi ile birlikte üç
belediye teşkilatı vardır. Belediye teşkilatı bulunan beldeler, bağıllı
ve yaka kasabalarıdır.
Gelendost belediyesi belediye teşkilatı 1951 yılında kurulmuştur. İlçenin
alt yapı yatırımlarına son yıllarda önem verilmiş, içme suyu sorunu
geleceğe yönelik çözümlenmiş ve kanalizasyon sisteminin büyük bölümü
tamamlanmıştır. İlçede küçük sanayi sitesi ile belediyeye ait soğuk hava
tesislerinin temeli atılmıştır. Belediyenin makina parkı yeterli düzeyde
olup, modern iş hanı ve hizmet binasına kavuşmuştur.
Bağıllı belediyesi belediye teşkilatı 1967 yılında kuruldu. Alt yapı
olarak içme suyunun tamamı, kanalizasyonun bir bölümü yapılmıştır.
Belediyeye ait hizmet binası, 30 adet dükkan, 5 adet lojman, 1 adet
değirmen ve sellektör binası, belediye park ve gazinosu, ekmek fırını ve
yeterli araç parkı mevcuttur.
Yaka belediyesi
belediye teşkilatı 1975 yılında kurulmuştur. İçme
suyu başta olmak üzere alt yapı tesisleri tamamlanmıştır. Belediyeye ait
4 katlı hizmet binası, 12 bin ekmek kapasiteli modern fırın, 7 lojman,
12 dükkan, düğün salonu, spor sahası, belediye kahvehanesi ve çocuk
parkı mevcuttur. Belediye teşkilatı 1975 yılında kurulmuştur. İçme suyu
başta olmak üzere alt yapı tesisleri tamamlanmıştır. Belediyeye ait 4
katlı hizmet binası, 12 bin ekmek kapasiteli modern fırın, 7 lojman, 12
dükkan, düğün salonu, spor sahası, belediye kahvehanesi ve çocuk parkı
mevcuttur.
Eğitim kültür
Cumhuriyet döneminde ilçede eğitim ve öğretim
hizmetlerine büyük önem verilmiştir. İlçe genelinde 9 ilkokul ve 9
ilköğretim okulu vardır. Bu okullarda ilköğretim çağında 2618 öğrenci
öğrenim görmekte, 140 öğretmen, 2 memur ve 18 hizmetli görev
yapmaktadır. Gelendost ilçesinde son üç yılda başlanmış ve yapımı
tamamlanmış 6 ilköğretim okulu vardır. Her biri 21 derslikli olan bu
yeni ilköğretim okulları, ilçe merkezi, çaltı, yenice, balcı, yeşilköy
ve yaka'da çocuklara eğitim ve öğretim hizmeti vermektedir. İlköğretim
okullarının hayli fazla olduğu ilçede ayrıca, bağıllı, madenli ve
afşar'da da ilöğretim okulları vardır. Orta öğretim kurumları ilçe
merkezinde olup,1 lise, 1 ticaret meslek lisesi, 1 imam hatip lisesi
bulunmaktadır. Bu okullarda 440 öğrenci öğrenim görmekte; 36 öğretmen,
10 hizmetli görev yapmaktadır. Halk eğitimi müdürlüğü halkın isteği
doğrultusunda ihtiyaç duyulan kursları açmaktadır. İlçe merkezinde 1962
yılında kurulan hüseyin avni paşa kütüphanesinde 12 bin eser
bulunmaktadır. İki katlı yeni bir binada hizmet vermektedir. Ayrıca,
yaka kasabasında 1993 yılında faaliyete geçmiş olan ve bağıllı
kasabasında yeni faaliyete geçen iki kütüphane vardır.
Sağlık hizmetleri
Gelendost ilçesi sağlık kuruluşları yönünden zengin
olan bir ilçedir. Bir hastahane, 5 sağlık ocağı ve 7 sağlık evi vardır.
Gelendost devlet hastanesi 25 kadro yataklı olup, 15 serili yatağı
bulunmaktadır. 1994 yılında hastahanenin polikliniklerinde 8 bin beşyüz
hasta muayene edilmiş, servislerde yatan hasta sayısı da 250'dir.
Bünyesinde 3 doktor, 9 hemşire, 3 röntgen ve laboratuvar görevlisi
vardır. Gelendost merkez sağlık ocağı ve bağlı afşar sağlık evi; bağıllı
sağlık ocağı ve bağlı madenli ve balcı sağlık evleri, yeşilköy sağlık
ocağı ve bağlı hacılar, esinyurt sağlık evleri, köke sağlık ocağı ve
bağlı çaltı ve akdağ sağlık evleri ve yaka sağlık ocağı ilçeye yaygın
sağlık hizmeti sunmaktadır.
Ulaşım
Gelendost ilçe merkezi ısparta-konya karayolu
üzerindedir. Isparta merkezine uzaklığı 80 kilometredir._ilçeye bağlı
köy ve kasabalara ulaşım imkanı mevcuttur.
Ekonomik durum
İlçe halkının genel geçim kaynağı tarımdır. Tarım
alanları ilçe yüzölçümünün % 79.75'ini teşkil etmektedir. Elmacılık ilçe
halkının gelirleri içerisinde önemli bir paya sahiptir. Yılda ortalama
75 bin ton elma rekoltesine ulaşılır. Halkın yüzde 99'u elmacılıkla
iştigal etmektedir. Mevcut elma bahçeleri her yıl genişlemekte yılda
yaklaşık 20 bin elma fidanı dikilmektedir. Gelendost 2. Kademede, çatlı
ve tokmacık sulama projeleri tamamlandığında elma rekoltesi daha da
yükselecektir. Hayvancılık ise fazla gelişmiş durumda değildir. Son
yıllarda kültür ırkı hayvanlara rağbet edilmiştir. Tarımın yanı sıra
ilçe merkezinde küçük çapta onarım ve tamir işleriyli uğraşan esnaf
bulunmaktadır. Evlerde dokunan halıcılık ilçede yaygındır. İlçemizde
kurulu kamuya ait bir adet 11 bin tonluk soğuk hava deposu
bulunmaktadır. Ayrıca özel işletmelere ait 7 bin tonluk soğuk hava
deposu vardır. Bir adet de özel işletmeye ait un fabrikası vardır. İlçe
merkezinde 3 banka şubesi ve 10 kooperatif faaliyet göstermektedir.
Turizm
Gelendost zaferi kutlamaları
İlçede, 17 eylül gelendost zaferi yıldönümü şenlik ve
festival olarak kutlanır. Törenlerde, gelendost zaferi'nin resmi
kutlamaları ardından ilçede üretilen elmalar arasında kalite yarışması
düzenlenir. Çeşitli şenlik ve gösterilere yer verilir.
Yalvaç ve Köyümüzün Soy
Kütüğü
YALVAÇIN SOY KÜTÜĞÜ YALVAÇIN SOY KÜTÜĞÜ
YUSUF BİLGE BÜYÜKBOYACI
2013-09-13, 10:23:25 Okunma: 5720 14 yorum
Yusuf Bilge Büyükboyacı
firstname.lastname@example.org
YALVAÇIN SOY KÜTÜĞÜ
Selçuklu-Osmanlı Döneminde TÜRKMÂN YÖRÜKÂNI ve Yalvaç Yöresine Yerleştirilen Kollarının Örnek Olgu Araştırması
Yusuf Bilge BÜYÜKBOYACI
Yörük, Anadolu ve Rumeli'de göçebe olarak yaşayan, geçimlerini hayvancılıkla sağlayan ve mevsimlere göre ova veya yaylalarda kurdukları çadırlarda oturan Oğuz Türklerinin konargöçer kısmına Osmanlı Devletinin verdiği isimdir.
Aslında Türkiye'nin nüfusunun oldukça büyük bir bölümü köken olarak Yörük-Türkmen'dir. Fakat Türklerin Anadolu'ya göçüyle yerleşik hayata geçen Oğuz Türkleri şehirli, manav, köylü Türk adını almış, göçebe kalanlar ise Yörük adıyla anılmışlardır
Bu Yörükler de yavaş yavaş yerleşik hayat tarzına geçtikleri için, günümüzde özellikle Toroslar'da pek az konargöçer Yörük kalmıştır. Yerleşik hayata geçen Yörükler ise şivelerini muhafaza eder, düğün merasimleri ve akrabalık ilişkilerinde eski törelerini gözetirler. Beşik, panayır, keşkek, kıl çadırı, kilim, hasır ve deve güreşleri gibi bazı göçebe alışkanlıklarını halen devam ettirirler.
7-8 Eylülde Söğüt Ertuğrul Gaziyi Anma Törenlerinde Türkiyenin dört bir tarafından gelen temsili Yörük obaları yer almaktadır. Adana, Mersin, İçel, Antalya, Burdur, Isparta, Afyon, Denizli, Aydın ve Muğla illerimiz ve ilçelerinde de düzenlenen Yayla Yörük şenliklerinde temsili Yörük göçü ve gelenekleri sergilenmektedir.
"Cesur, muharip, iyi yürüyen, eli ayağı sağlam" gibi manaları ifade eden "Yö(ğ)rük" kelimesi yerine, "yürük" kelimesi de kullanılır. Ülkemizde genel olarak konar-göçer hayat yaşayan bütün topluluklar için kullanılan bu isim, daha çok göçebe Türkmenlere ad olmuştur.
On birinci yüzyılda Oğuzeli Türkmenistandan göç eden ve göçebe hayat yaşayan Türkmenler, İran'dan geçerek, Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'ya geldiler. Burada da eski hayat tarzlarını aynen devam ettirdiler.
Anadolu'nun İslâmlaştırılıp Türkleştirilmesi sırasında, Oğuz boyları, ülkemizin her tarafına yayıldı. İlk zamanlar Türkmen adıyla anılan bu toplulukların bir kısmı yerleşik hayata geçti, bir kısmı da göçebe hayatını sürdürüp Yörük ismiyle anıldı.
Selçuklular, Anadoluya intikal eden Türkleri; meşguliyetlerine uygun olan yerlere örneğin: esnaf ve sanatkârları şehirlere, çiftçileri ovaya, bahçe tarımı yapanları dere kenarlarına boy ya da oba olarak topluca yerleştiriyor veya bir bölgeyi fetheden komutana orayı tımar verip ona bağlı toplulukları buraya iskân ediyordu. İçişlerinde geniş yetki ve serbesti tanıyarak bu beyi, bölgenin yöneticisi ve uç beyi olarak görevlendiriyordu.
Selçuklunun 17 Eylül 1176 Miryokefalon Ulu Gün zaferinden sonra Yalavaça Yalavaclu obasını iskânı böyledir. Bu oba Oğuz geleneğine uygun olarak dört obacığıyla Yazı (aşağı), Tizi (yukarı), Orduhoca (Müderris), Sakar (Akar kulu) isimli dört mahalleye iki koşga (paralel) mezarlık teşkiliyle mekan tutmuştur.
Yine bu yöredeki Eymür, Bükdüz, Kuyucak, Ağca-Ağçalu (Hoyran ve Çetince Akçaşarları) ve, Avşar yerleşkeleri savaşta yararlık gösteren göçer oymaklara tahsis edilmiştir.
Sücüllü Selçuklu ordusunda vur-kaç usulü gerilla birliği, Bağıllı muhafız birliği, Kapılı savunma birliği adlarıdır. Selçukluya destek için İslam ülkelerinden gelen çoğu Türk asıllı Filistinden Eyyüplü, Mısırdan Memluklu, İrandan Bahtiyarlı, Van yöresinden Mahmatlı, Cezayirden Ağabi cihat birlikleri de zaferde pay sahibiydiler. Bu birliklerin gazileri kendilerine tımar olarak verilen yerlere birlik isimlerini vermişler, yerleşkeleri göçer Türkmen oymaklarıyla takviye edilmiştir.
Örken-ese Beg (Örkenez), Çetince Bey (Çetince Akçaşarı), Küt-ernek Bey (Kötürnek) ve Tohmacuk Bey (Tokmacık) savaşta yararlığı görülen bey ve komutan isimleridir ki kendilerine tahsis edilen tımarlara isimleri verilmiştir. Yine Köstük, düşmanın bozguna uğrayıp imhasından, Kırkbaş kırk şehitten, Altıkapı Altıkapı Meydan Muharebesinden mülhem yerleşke isimleridir.
Anadolu Selçukluları ve beylikleri dönemlerinde, Türkmenlerden askerî güç olarak faydalanıldı.
Kuruluş devrinde bir iskân unsuru olarak yeni fethedilen memleketlerin Türkleştirilmesinde kullanılan konar-göçerler, yerleşik halka göre daha disiplinli ve daha savaşçı bir yapıya sahip idiler.
Orhan Gâzi ve Yıldırım Beyazıt devirlerinde, geçitlerin, derbentlerin korunması, Yörüklere yaptırıldı. Osmanlıların Rumeli'ye geçişinden sonra, Yörüklerin önemli bir bölümü de Rumeli'ye göç ettirildi.
Sultan Birinci Murat Han zamanında, Saruhan'dan, Serez taraflarına kalabalık gruplar hâlinde sevk edilen Yörükler, iskân edildikleri yeni bölgelerde, yabancı unsurlar arasında bir dayanak noktası teşkil ettiler ve ileride yapılacak fetihlere yardımcı oldular. Yörüklerin Rumeli'ye geçirilmeleri, Yıldırım Beyazıt Han devrinde daha yoğun bir şekilde devam etti.
1357'den itibaren gittikçe artan bu nakiller, Rumeli'de önemli miktarda yerleşik bir Türk nüfusu meydana getirmiştir. Sultan İkinci Murat Han ve Fatih Sultan Mehmet Han zamanlarında, yeni fethedilen yerlere, epeyce Yörük nüfus nakledildi.
Fatih Kanunnamesinde Yörüklere, diğer ahaliye göre bazı vergi muafiyetleri tanındı. Nitekim Fatih devrinde hazırlanmış tahrir defterlerinden Rumeli'ye sevk edilmiş bu aşiretlerin çoktan yerleşmiş ve toprağa bağlanarak köyler kurmuş oldukları anlaşılmaktadır.
Öte yandan Anadolu'da Selçuklu Devleti zamanından başlayarak beylikler zamanında da devam eden bir konar-göçer yerleşmesi olduğu kaynaklarda belirtiliyor.
Osmanlılarda ilk kanun metinlerinde Yörük veya konar-göçerlerden bahsedilmezken, XV. yüzyıla ait olanlarında onlarla ilgili bazı hükümlere rastlanmaktadır. Kanuni devrinde ise Yörük nizamlarını, idari ve mali mükellefiyetlerini ortaya koyan mufassal Yörük kanunnameleri ortaya çıkmıştır. Bu tarihte, Anadolu'da Yörük kelimesi ile etnik bir mefhum ifade edilirken, Rumeli'de ordu hizmetinde kullanılan askeri bir teşkilat düşünülmüştür.
Fatih Kanunnamesinde, Yörüklerin, ağnam (koyunlar) resmî mükellefi ve askerlikle mükellef oldukları belirtildi. Orduda yardımcı kuvvet olarak vazife alan Yörükler, Kanunî devrinden itibaren, daha çok imar ve muhafaza hizmetlerinde kullanıldı.
Bulundukları coğrafî mevki itibariyle çeşitli hizmetler gören Yörükler, sahillerde gemi malzemesi temini ve gemi yapımında; derbentlerde ve ana güzergâhlarda yol emniyeti, tamir, muhafaza, köprü inşası ve menzillere zahire toplanması ve korunmasında; madenlerde, ordunun nakliye işlerinde ve devletin kalelerinin onarımlarında da istihdam edildiler. Yörüklerin, geçtikleri yerlerde kalabilecekleri, yaylak ve kışlak alanları belirlendi.
Yörüklerin Rumeli'ye geçirilmesi ve fethedilen yerlere yerleştirilmesi, daha sonra Osmanlı Devletinin umumî bir siyaseti oldu. Ancak, sonraki devirlerde, Yörüklerin Rumeli'ye yerleştirilmesi yavaşladı. Yörüklerin Rumeli'de yerleşme ve yayılışlarından bahseden 1456-1467 yıllarına ait Dimetoka, Gümülcine, Firecik, İpsala, Keşan ve Yanbolu havalisine ait emlak, evkaf ve tımarları ihtiva eden tahrir defterleri bu hususta daha aydınlatıcı bilgiler vermektedir.
XIV. asrın ortalarından itibaren Rumeli'de batı ve kuzey yönlerinde yayılan Yörükler, gittikleri yerlerde bir tımar, has veya evkaf toprağında raiyyet olarak mükellefiyet altına girmişler veya yağcı, küreci v.s. gibi teşekküllere katılarak ayrı bir hukuki nizama dâhil olmuşlardır. Önceleri cemaat reislerinin isimleriyle anılırlarken, sonradan yoğun olarak bulundukları yerlere göre Selanik, Vize, Ofçabolu Yörükleri v.s. gibi adlandırılmışlardır. Yörükler XVII. yüzyıldan itibaren Evladı Fatihan şeklinde ifade edilmiş ve orduya lojistik destek sağlayan bir kısım işlerde görevlendirilmişlerdir.
Anadolu'da 1591-95 arası baş gösteren büyük kuraklığın sebep olduğu kıtlığa bağlı olarak köylerde çift-bozanların artması ve devlete hâkim olan devşirme ricalin kurucu unsur olan Türk varlığının itibarını zedeleyici davranışları sonucu patlayan Celâlî isyanları, Anadolu'daki Yörüklerin düzeninin bozulmasına yol açtı. Devlet, bu yüzden, Yörükler üzerindeki idarî otoriteyi sağlamak ve doğabilecek zararları önlemek için, onları mecburî yerleşmeye tâbi tuttu.
Mecburî iskânın gayesi, göçebe hayat tarzı sebebiyle Yörüklerin, yerleşik halka zarar yapmalarını önlemek, harap ve boş olan iskân merkezlerinin imar edilmesini, ekilmeyen toprakların işlenmesini temin etmek, devlet tarafından kontrol edilmesi zor olan eşkıya gruplarına karşı bir emniyet unsuru olarak set vazifesi görmelerini sağlamaktı.
1683 Viyana Seferi'nin mağlubiyetle sonuçlanması, Rumeli ve Anadolu'da, geniş çapta aşiret hareketleri ve eşkıyalık hadiselerine sebep odu. Köprülüzâde Fazıl Mustafa Paşa'nın sadrazamlığı sırasında, 1691 senesinde, Yörükleri tamamen iskân etmek için harekete geçildi.
Osmanlılar, 1700-1880 yıllarında dış yenilgilerle devlet düzeninin sarsılması, otorite boşluğu özellikle vergi ve yargıdaki haksızlıklar, eşkıyalığın yaygınlaşması, yöneticilerin rüşvet ve haraç almaları, aşırı vergi ve uzun süreli askerlik gibi sebeplerle başlayan iç isyanları önlemek için alınan tedbirler sırasında Yörük Oymak ve obalarını da parçalayıp onlu-yirmili çadır grupları halinde ülkenin dört bir tarafına dağıttılar.
Selçuklu dönemi iskanından örnek verdiğimiz Yalavaçın 1566-1574 İkinci Selim döneminde bağlı olduğu Beyşehir Sancağı vergi tahrir kayıtlarında yedi mahallesinin olduğu görülmekte. Buna göre Yazı ve Tizi obacıkları Debbağlar Bazarı Mahallesi adını almış kırk sekiz hane, Orduhoca obacığı Müderris adını almış yirmi altı hane, Sakar-Saka Akarkulu adını almış on iki hane olarak tescilli. Bunlara ilaveten ara dönemde Kaş Yenicesi iskânıyla kurulan Yenice Mahallesi on dört hane, Hacı Timurlu ve diğer iki sülale altışarlı haneden on sekiz hane kaydı bulunmakta.
Öyle anlaşılıyor ki, Yalvaçta en başından itibaren dericilik üzerine bir üretim kültürü var olagelmiştir. O dönemlerde dericilik askeri bakımdan da en önemli sektördü. Süvari ve lojistik birliklerinin saraciye koşumları için bu sektör olmazsa olmazdı.
Ahiliğin kurucusu Ahi Evran da debbağdı. Bu yüzden Yalvaç Debbağlar Bazarında güçlü bir Ahi örgütlenmesi vardı ve bu görenek diğer mesleklerce de örnek alınmıştı.
1596'dan 1750'ye kadarki dönemde Osmanlı arşiv kayıtlarından yapılan oymak, aşiret ve cemaatlerin iskânıyla ilgili çeşitli araştırmaların dökümünden elde ettiğimiz sonuçlara göre Beyşehir, Karahisari Sahip (Afyon) ve Hamit sancaklarına bağlı kaza olduğu dönemlerde Yalvaça yapılan Yörük ve Türkmen perakendeleri iskânı:
ABACILAR Yörükanı : Abacılar Mahallesine.
AĞALAR-AĞALU Türkmanı: Görgü Mahallesi ve Hoyran Akçaşarına.
AKÇAŞAR Yörükanı: Çetince Akçaşarı ve Hoyran Akçaşarı yerleşkemizdekilerin göçer kolları Kocaeli Sancağı Geyve kazası ile Aksaray Sancağı Koçhisar kazasına iskân edildiler.
ARVALLI Yörükanı: Ayvallı Köyüne.
AVŞAR TÜRKMANI: Kaş Mahalle, Görgü Mahallesi ve Sücüllü yerleşkesine.
AYDIN Yörüğü: Örkenez yerleşkesine.
BARIŞLI Yörükanı: Çetince Akçaşarına.
BEĞMEZLİ-BEKMEZLÜ Türkmanı: Tokmacık yerleşkesine.
BEĞTİMURLU Türkmanı: Önceleri bir mahalle adıyken Görgü Mahallesine katılmıştır.
BAYAT-GENCELÜ BAYATI-KÜCCÜKLÜ-ÇANAKLU, Oğuz Bayat boyundan Bozulus aşireti Türkmanı: Özbayat ve Genceli köylerine.
BOYALI-BOYACU-BOYACILAR Türkman Yörükanı : Lelebiciler Mahallesine.
BOZLU-BOZLAR-BOZLU DERENDİ, Kıllı Aşiretinden Türkman Yörükanı: Kızılca Mahallesine.
BUNDUZ-BÜKDÜZ-BÜĞDÜZ, Oğuzun Bükdüz boyu Türkmanı : Önce Altıkapı Hüyüklü arasında Bükdüz mevkiine daha sonra Altıkapıya iskan.
CERİT-CERİT AFŞARI, Oğuzun Avşar boyundan inme Bozulus Aşiretinden Türkman Yörükanı: Sücüllü ve Köstüklü yerleşkesine.
ÇAKIRLU-ÇAKIRLAR Yörükanı : Hisarardı yerleşkesine.
ÇALLU, ÇALLIOĞULLARI, Oğuzun Kayı Boyundan Türkman: Kızılca Mahallesi ve Kur-çallı namıyla Kırkbaş köyüne, Gelendost Çaltı Köyüne.
ÇARUKLU UŞAĞI, OğuzunYaparlı boyundan inme Türkman Yörükanı : Elbengi Köyüne.
ÇAVUŞLU HACILAR-ÇAVUŞLAR Türkman Yörükanı: Yalavaç yerleşkesine.
ÇELEBİ-ÇELEBİLER ÇELEBİLÜ Yörükanı : Celebtaş Köyüne.
ÇERİ-ÇERİLER-ÇERİLÜ, Muslucalı aşiretindenYürükan: Kaş Mahallesine.
CİNGÖZ-CİNGÖZLÜ Avşar Boyundan Türkman Yörükanı: Kırkbaş Köyüne.
DAYILAR-DAİLER-DAYILU-DAYIOĞLU Yörükanı: Saray Mahallesi ve Kırkbaş Köyüne.
DEBAĞLAR Muslucalı aşiretinden Türkman Yörükanı: Tabaklar Mahallesine.
DERİCİ YÖRÜĞÜ Bozulus Aşiretinden Türkman Yörükanı: Sofular Mahallesine.
DERZİ-DERZİLER-DERZÜLÜ Yörükanı: Terziler Köyüne.
EĞERLÜ-EĞİRLER Yörükanı: Eğirler Köyüne.
ELBEĞLÜ-İLBEĞLİ Türkmanı : Elbengi köyüne.
ESKİ YÖRÜK, Oğuzun Afşar Boyu Karahacılı Aşiretinden Türkman Yörükanı: Eski Mahalleye.
EYMÜR, aynı isimli Oğuz boyundan inme Türkman Yörükanı: Önce Eymür Mevkiine daha sonra Salır Mahallesi ve Yağcılar Köyüne naklen.
EYÜPLÜ-EYÜPLER Yörükanı: Eyuplar Köyüne.
GEDİKLER-GEDİKLÜ Yörükanı: Ayvallı Köyüne.
GÖDELER-GÖDELÜ Yörükanı; Körküler Köyüne.
GÖRGÜN-GÖRGÜNLÜ-KÖRKÜNLÜ Yörükanı: Görgü Mahallesi ve Körküler Köyüne.
GÜZELBEĞLÜ Danişmentlü Aşiretinden Yörükan: Görgü Mahallesine.
HACIBEĞLÜ Yörükanı: Kaş Mahallesine.
HACILU-HACILAR, Oğuzun Kayı Boyundan Bozulus Aşiretinden Türkmen Ekradı Yörükanı: Sücüllü ve Gelendost Hacılar Köyüne.
HAMİTLER-HAMİDLÜ, Rışvan Aşiretinden Yörükan: Körküler Köyüne.
HOCALU, Oğuzun Avşar boyundan inme Türkman Yörükanı : Hoyran Aşçaşarına.
HORZUM, Oğuzun Avşar boyundan inme Türkman Yörükanı : Yukarı Tırtar Köyüne.
HURŞİTLER Yörükanı: Sücüllü Yerleşkesine.
İFRAZ ÇAKALI, Oğuzun Afşar Boyundan inme Yörükan : Kaşıkara yerleşkesine.
KAÇAR-KAÇARLU, Oğuzun Bayat boyundan inme Türkman kolu: Yarıkkaya Köyüne.
KADILAR-KADILU Yörükanı: Kaş Mahalle ve Hoyran Akçaşarına.
KANDEMİRLÜ, Oğuzun Çepni boyundan Demirler Türkmanı : Hisarardı Masıra
KARAÇAKALLU, Oğuzun Afşar Boyundan Türkman Yörükanı: Sücüllü ve Kaşıkara yerleşkelerine..
KARALAR, KARALU, Danişmentlü Aşiretinden Türkman Yörükanı: Kırkbaş Köyüne.
KARAMAN-KARAMANLU Oğuzun Avşar boyu Deller kolundan inme Yörükan: Yalavaç yerleşkesine.
KARKIN TÜRKMANI , Oğuzun Karkın Boyu Merdisi Aşiretinden Türkman Yörükanı: Leblebiciler ve Saray Mahallesine.
KINIK-KINIKLU, Selçuklu Hanedanını çıkaran Oğuzun Kınık Boyu parekendesi olup Karakoyunlu aşiretine katılmış Türkman Yörükanı: Sücüllü yerleşkesine.
KIZILALİLİ Boynuinceli aşiretinden Türkman Yörükanı: Kızılca Mahallesine.
KIZILCA-KIZILCALU, Osmanlı Hanedanını çıkaran Oğuzun Kayı Boyundan Türkman Yörükanı: Kızılca Mahallesine.
KIZILŞEYHLÜ Yörükanı: Kızılca Mahallesine.
KİTİŞOĞLU Türkmanı: Kaş mahallesine.
KOZLUCA Yörükanı : Kozluçay yerleşkesine.
KÖSELÜ-KÖSELER Yörükanı: Körküler Köyüne.
KÖŞNE-KÖŞNİ-KÖŞME-KÖŞNELÜ-KÖŞNEÖMERLİ Bozulus Aşireti KAŞ YENİCESİ Bölüğü: Kaş Mahallesine.
KUCURAFŞARI-KUCURUŞAKLARI-KUCUROĞLU, Oğuzun Afşar Boyu Milli-i Kebir Tavan Aşiretinden Türkman parekendesi: Sücüllü Yerleşkesine.
KUNDANLU Yürükanı: Kumdanlı yerleşkesine.
KUTLUDOĞMUŞ Yörükanı: Leblebiciler Mahallesi ve Eyuplar Köyüne.
KUYUCAK Yörükanı : Kuyucak beldesine yerleşenlerin oymağından göçerliği terk etmeyenleri Sivrihisar, Adana ve Tarsusa.
KÜÇÜKLER-KÜCCÜKLÜ, Oğuzun Bayat boyundan inme Türkman: Hisarardı Yerleşkesine.
MANAVGAT-MANAVGAT ESKİ YÖRÜĞÜ Oğuzun Salur Boyu Teke Topluluğundan Manav-inceli, Manavlar Parekendesi olup anasıl Yörükandılar. Anamurda kışlayıp Aladağda yaylardılar: Akarkulu Mahallesinin devamına yerleşerek Saray ve Leblebiciler mahallelerini oluşturdular. Bir bölüğü Hisarardı, bir bölüğü de Gemengüney ve Manarga köylerine yerleştirildi.
MASİRLİ Türkmanı: Hisarardı Masır yerleşkesine.
MAZULU-MOZULU Türkman Yörükanı: Sofular mahallesine.
MÜDERRİSLİ Yürükanı : Müderris Mahallesinde yerleşenlerin oymağından göçerliği bırakmayanları Adanaya iskan edildi.
NUŞİREVANLU Yörükanı: Surk yerleşkesine.
ORUCLAR-ORUCLU Yörükanı: Kumdanlı ve Körküler Yerleşkelerine.
OTURAK- OTURAKLU- BAYRAMOĞULLARI, Oğuzun Çepni Boyundan Türkman Yörükanı: Görgü Mahallesine.
ÖMERCİK Yörükanı: Mısırlı köyüne.
ÖYÜKLÜ-ÖYÜKLÜ TATARI Yörükanı: Hüyüklü Yerleşkesine.
SAÇIKARALI, Kayı boyundan inme Türkman Yörükanı: Altıkapı köyüne.
SAĞIRLI Yörükanı: Sağır Köyüne.
SAKALLU-TATAR-TATARLAR-TATARLU, Oğuzun Avşar boyundan inme Sakallı Ceridi aşiretinden Türkmân Yörükânı: Abacılar Mahallesi ve Gelendost yerleşkesine.
SALUR-SALURBEĞLİ-SALURLU-SALURCA, Oğuzun Salur Boyundan Türkman Yörükanı: Salır Mahallesine.
SAMUKLU Yörükanı: Körküler yerleşkesine.
SARAÇLAR-SARAÇLU Yörükanı: Kızılca Mahallesine.
SOFULAR-SOFULU-SOFUKERİMLİ, Bozulus aşiretinden Türkman Yörükanı: Sofular Mahallesi ve Körküler Köyüne.
SARICA Yörükanı: Kursarı yerleşkesine.
SARIKEÇİLİ, Oğuzun Kayı Boyundan Yörükan : Kızılca Mahallesi, Tokmacık, Y.Tırtar, Aşağı Tırtar, Yukarı Kaşıkara, Aşağı Kaşıkara, Hisarardı köylerine, Gelendost Çaltı, Köke ve Keçili köylerine..
SARULAR-SARILU, Mamalu Aşiretinden Türkman Yörükanı: Kırkbaş ve Kursarı Köylerine.
SÖĞÜTLÜ Yörükanı: Elbengi Köyüne.
SÜLÜLER-SÜLÜBEĞLÜ-ŞEYHLÜ Türkman Yörükanı: Kırkbaş ve Körküler Köylerine.
TAŞCI-TAŞCILU ANAMASLUSU, Oğuzun Salur boyundan inme Teke Yörükanı: Müderris Mahallesi, Celebtaş Köyü ve Taşevi yerleşkesine.
ŞAMLU-ŞANLU-ŞAMBAYATI, Oğuzun Bayat Boyundan Türkman Yörükanı: Saray Mahallesine ve Gemen Bayat köyüne.
TAYCIALAMASLI Yörükanı: Kaş Mahallesine.
TEKE-TEKELER-TEKELÜ, Oğuzun Salur boyundan inme Yörükân: Hisarardı yerleşkesine.
TIRTAR-TIRTARLU-TARTAR-TARTARLU Türkman Yörükanı: Aşağı ve Yukarı Tırtar Köylerine.
TOMALAR-TOHMALU Yörükanı: Tokmacık Yerleşkesine.
TOPCU-TOPCULU-TOPCULAR Yörükanı: Hoyran Akçaşarına.
TOSMURLU-TOSTMORLU-HATINCILAR Tekeli Yörükanı: Çetince ve Koruyaka yerleşkesine.
YAĞCILAR-YAĞCILU-YAĞCIBEDİR Yörükanı : Yağcılar Köyüne.
YAKA-EYMÜR, Oğuzun Eymür boyundan Türkman Yörükanı : Koruyaka yerleşkesine ve Gelendost Yaka köyüne..
YALAVAC-YALAVACLU Oğuzun Salur Boyundan Türkman Yörükanı: Yalvaça bin iki yüzlü yıllarda yerleşerek adını veren oymağın Teke yöresinde konargöçerliğe devam edenleri Selanik, Rakka, Halep ve Suruça iskan edildiler.
YAZIR-YAZIRLU aynı isimli Oğuz boyundan inme Yörükan: Tokmacık yerleşkesine.
YİĞİT-YİĞİTLÜ Türkmanı: Görgü Mahallesi ve Örkenez yerleşkesine.
YÖRÜKANI KOLLU-YÖRÜKLÜ-YÖRÜKLER: Avşar, Köke, Tokmacık, Mısırlı, Sücüllü, Akçaşar Köylerine.,
ZENGİ-ZENGİLER-ZENGİLÜ-ZENGİNLER Yörükanı: Bağıllı ve Manarga yerleşkelerine.
Osmanlı döneminde konar-göçerlerin iskânıyla ilgili olarak doğup büyüdüğüm bu yüzden de ülkemizin diğer yörelerine nispetle daha iyi bilebileceğim Yalvaç ve yöresinden verdiğim bu örnekleme yöntemini her okuyucu kendi yöresi için uygulayabilir. Bu yazımızda kaynak olarak kullandığımız, Yusuf Halaçoğlunun Anadoluda Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar 1453-1650 isimli altı ciltlik araştırmasını ve Cevdet Türkayın Başbakanlık Arşivi Belgelerine göre Osmanlı İmparatorluğunda Oymak Aşiret ve Cemaatlar isimli kitabını salık verebiliriz.
Altı yüz yılı aşkın bir hâkimiyet dönemine sahip olan Osmanlı Devleti'nin, belki de en merak edilen uygulaması, farklı milletleri, inançları ve kültürleri bir arada barış içinde nasıl yaşattığıdır. Bunun en önemli sebeplerinden biri, Osmanlı cemiyetini oluşturan grupların, belli nizam ve kurallar dâhilinde bir sisteme oturtulmuş olmasıdır. Tabii bu barış ortamının sağlanmasında, Osmanlı toplumunu oluşturan yerleşik olan ve olmayan toplulukların bir arada, ekonomik bir bütünlük içinde, birlikte hayat sürebilme başarısını ve hoşgörüsünü göstermelerinin etkisini de göz ardı etmemek gerekir.
Özellikle, XVIII. yüzyıla kadar yerleştirilmeleri konusunda pek de gayret edilmeyen ve konar-göçer olarak adlandırılan gruplar, Rumeli'nin fethinde, Osmanlı topraklarına katılan bu coğrafyanın devletin güvenliği açısından iskânında kullanılmış olmaları dolayısıyla, imparatorluğun en dinamik güçlerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Çoğu zaman "sürgün" adı altında nakledilen konar-göçerler, genellikle Rumeli'de "Yörükler" olarak tanınmıştır. Aslında Yörük, yürüyen kelimesinden türemiş bir isimlendirmedir ve Anadoluda aynı ismi taşıdıklarına şahit olacağımız Türkmen grupları ile aynı Oğuz boylarından çıkmışlardır.
Konar-göçerler, devlet tarafından kendilerine tahsis edilen yaylak ve kışlakları arasında yarı göçebe hayat yaşayan gruplardır. Nitekim kanunnamelerde "Yörük la-mekândır" denilmek suretiyle, belli bir toprağa bağlanmamış Osmanlı toplumunun bir kesimi şeklinde hukuken tarif edilmiştir. Bu bakımdan ismi gerek Yörük olsun, gerekse Türkmen olarak adlandırılsın, her ikisi de, Oğuzların 24 boyuna mensup oymaklar ve diğer Türk uruklarının birer unsurudurlar.
Bir dönem Türk Tarih Kurumu Başkanlığında bulunmuş Prof. Dr. Yusuf Halaçoğlunun yazmış olduğu ve Osmanlı dönemi tahrir kayıtlarını esas alan Anadolu'da Aşiretler, Cemaaatler, Oymaklar 1453-1650 adlı eserde tespit edilen Oğuz Boylarına ait yer isimleri hayli önemli sayıya ulaşmaktadır.
Buna göre Kayı isminde 221, Avşar (Afşar) 181, Kınık 286, Eymür (Eymir) 152, Karkın 101, Bayındır 156, Salur 136, Yüreğir 88, Çepni 93, İğdir 70, Bayad 78, Alayundlu 51, Kızık 65, Yazır 54, Dodurga (Todurga) 34, Beğdili 46, Büğdüz 29, Çavuldur (Çavundur) 31, Yıva 72, Döğer 48, Karaevli 10, Peçenek 15, Barak 42 köy veya mezra bulunmaktadır. Ayrıca Kürd adını taşıyan fakat çoğu Türkman yada Yörükan cemaatından gösterilen köy sayısı 79, yine böyle Arap veya Arap ile ilgili 204 isim bulunmaktadır. Bunun yanı sıra cemaat kethüdalarının ismini taşıyan oldukça önemli sayılara ulaşan bir köy topluluğunun da var olduğu gözden uzak tutulmamalıdır.
İl veya ulus adı altında gruplandırılan konar-göçerler, sırasıyla boy, aşiret, cemaat, oymak, mahalle, oba şeklinde bölümlere ayrılmıştır. Her boyun başında da Bey unvanı alan ve boyun idari işlerini yürüten bir kişi bulunurdu. Aşiretlerde ise bu görevi aşiret beyi anlamında "mir-i aşiret"leri yürütürdü. Beyler, boy içerisinden cesareti, mali kudreti, doğruluğu ile tanınan kimseler arasından seçim yolu ile iş başına gelirlerdi. Bu seçim devlet tarafından tasdik edildikten sonra, bir beylik beratı gönderilirdi. Gerektiği zaman, yani yönetimde acizlik göstermeleri veya kendisine bağlı olan aşiretlere zulmettikleri zamanlarda, devletin bunları azletme yetkisi vardı. Rışvan aşireti gibi bazı teşekküllerde ise, kethüdaların, ihtiyarların ve diğer söz sahiplerinin istedikleri şahısları boy beyi yapma yetkisine sahip oldukları görülmektedir. Aşiret kethüdaları ise, tabi bulundukları boy beyi tarafından tayin edilirlerdi. Buna rağmen kethüdalığın irsi bir müessese olduğu da ileri sürülmüştür.
Konar-göçerler her ne kadar hayat tarzları açısından aynı karakterde görünmekte iseler de, değişik topluluklar şeklinde bulundukları göze çarpmaktadırlar. Bir sınıflandırmaya tabi tutulacak olurlarsa:
1- Bir boydan ibaret olan, tek başına bağımsız bir teşekkül halinde bulunanlar.
2- Bir boydan ayrılmış ve zamanla çoğalarak sayıları dörtten on altıya, yahut daha fazla sayıya çıkan oymaklar grubu ki, bunlar genellikle reislerinin ismiyle adlandırılmışlardır.
3- Federasyon şekli gösteren teşekküller; bunlar ana kuruluşlarından ayrılmış olan muhtelif oymakların birleşmesinden meydana gelmişlerdir. Ayrıca küçük grupların mesela kethüdalıkların birleşmesinden meydana geldikleri de görülmektedir.
Bu gruplardan daha yaygın olarak görüleninin ikinci gruba giren kuruluşlar olduğunu zikretmek yerinde olur. İl'lerin parçalanmasıyla dağılan aşiretlere son zamanlara kadar Anadolu'da rastlanmıştır. Onların dağılmasında, devletin yerli ahaliyi korumak amacı ile aldığı sert tedbirlerin büyük rolü olduğunu ifade etmek yerinde olacaktır.
Konar-göçerler yaşayış tarzlarının bir gereği olarak yaylak-kışlak hareketine bağlı idiler. Onların bu hayat tarzı biraz da hayvanlarına otlak bulmak düşüncesinden doğmuştur. Bununla beraber kısmi de olsa küçük çapta tarımla meşgul oldukları görülmektedir. Nitekim bu durum, raiyyet oldukları halde yerleşik olanlarla aralarında bazı hukuki ve iktisadi farkların ortaya çıkmasına yol açmıştır.
Konar-göçerler hayvancılıktan elde ettikleri ürünleri, şehir ve kasaba kenarlarındaki pazar yerlerinde ihtiyaç duydukları yiyecek, giyecek gibi mallarla değiştirmişler ve böylece yerleşik halkla iktisadi yönden bir bütünlük oluşturmuşlardır. Öte yandan Türkmenlerin çok eski çağlardan beri ata olan ilgileri yanında, at yetiştirmeye verdikleri önem de bilinmektedir. Konar-göçerler binek vasıtası olarak kullandıkları atı yetiştirmede maharet sahibi idiler. Bu sebeple devlete binek hayvanı olarak at yetiştirdikleri gibi, köylüye damızlık hayvan da temin ederlerdi. Hatta yetiştirdikleri atlar yüzünden şöhret bulmuş oymak ve aşiretler bulunmaktadır. Atçekenler, Atçıoğlu oymakları buna örnektir.
Konar-göçerlerin hayvancılıkla uğraşması yanında, onların bu sayede imparatorluğun bazı bölgelerinin et ihtiyacını karşıladığı da gözden uzak tutulmamalıdır. Nitekim Yeni il Sivas ve Halep Türkmenleri gibi bazı teşekküller koyun yetiştirme yönünden şöhret bulmuşlardı. Konar-göçerlerin hayvancılıkla uğraşmaları, onlarda dokumacılığın gelişmesine de yol açmıştır. Dokumacılığın yanı sıra dericilik de önemli bir yer tutmaktadır. Avladıkları hayvanların derilerinden başka, koyun, keçi ve sığır derilerinden birçok eşya imal ederlerdi. Bunlardan pösteki, çarık, kocuk, sofra, su tuluğu, yanlık, su kovası ve dağarcık, at ve araba koşumları için saraciye ürünleri gibi belli başlılarını saymak mümkündür.
Konar-göçerler, iptidai bir ziraat ile meşgul olmalarına rağmen, ihtiyaçları olan mahsullerinin büyük bir kısmını takas yoluyla temin ederlerdi. Hayvanlarından elde ettikleri ürünleri verirler, buğday unu gibi tahıl ürünleri alırlardı. Sahip oldukları hayvanlardan elde ettikleri yoğurt, yağ, peynir, yapağı gibi ihtiyaç fazlası ürünleri, kondukları mevkie yakın bir pazarda satar veya başka bir şeyle değiştirirlerdi. Konup göçtükleri mahallere yakın köy ve kasabalar, bu sebeple konar-göçerler için uygun birer ticaret sahası olmuştur.
Konar-göçer halk, devamlı yer değiştirmeleri sebebiyle üzerinde bulundukları toprakların teşkilatına bağlı olarak tımar, zeamet ve has reayası olarak bulunmaktaydılar.
Konar-göçerlerin devamlı bir yurt tutmamış olmaları, yerleşik ahali ile aralarında hukuki farklar doğmasına yol açmıştır.
Anadolu'da bulunan Yörükler ile Rumeli'deki Yörükler arasında bazı bakımlardan farkların mevcut olduğu kanunnamelerden anlaşılmaktadır. Rumeli'de bulunanlar, İstanbul'dan Bender'e kadar olan alan içinde, sekiz grup halinde yer almışlar ve devlet tarafından idari ve askeri maksatlarda kullanılmak üzere teşkilatlandırılmışlardır. Bu Yörükler, hükümet tarafından:
1- Sahile yerleştirilip, gemi yapımı ve malzeme temininde,
2- Yolların emniyeti ve tamiri, su yolları yapımı, geçit muhafazası, derbentçilik, köprü tamiri ve inşası, zahire toplanması ve korunması gibi hizmetlerde,
3- Madenlerde,
4- Nakliye işlerinde, özellikle topların naklinde,
5- Kale yapımı ve onarımında kullanılmışlardır.
Aşiret veya konar-göçer olarak adlandırılan Anadolu'daki Yörükler ise, iktisadi faaliyetlerine göre, yüncü, abacı, keçeci, darıcı, ellici, demirci, derici, yağcı vb. adlar almışlardır. Yürüklerin diğer Türkmen teşekküllerine nazaran, daha çabuk yerleşik hayata geçtikleri ve ziraata daha çabuk uydukları görülmektedir.
İdari ve adli bakımdan ise, konar-göçerler, yaşayış tarzları sebebiyle özel bir duruma sahip idiler. Belirli bir yerleri olmadığı için sancak beylerine tabi olmayıp, doğrudan doğruya bey veya başbuğlarına bağlıydılar. Kazai yönden kadı'lara bağlı olmakla beraber, cezai bakımdan beylerine veya başbuğlarına tabi olup, infaz onların eliyle olurdu. Devletle ilgili işleri ise yine onlar eliyle halledilirdi.
Özellikle Kanuni Sultan Süleyman döneminde, büyük aşiretlerin, devlete muhtemel isyanını önlemek için kethüdalıklara ayrıldıkları, bunlardan farklı boylara mensup olanlarından bir araya getirilmiş federasyonlar oluşturulduğu görülmektedir. Mesela Bozuluş Türkmenleri, Dulkadırlı Türkmenleri, Yeni il Türkmenleri ve İzzeddinlü Taifesi bunlara bir örnektir.
Bu teşekküller gerek has şeklinde, gerekse bir sancağın vergi dairesine dâhil olarak mukataaya verilmek suretiyle idare edildiği zaman, başlarında hükümet tarafından tayin edilmiş bir "subaşı bulunuyordu. Voyvoda da denilen bu görevliler oymakların bağlı oldukları sancak beyinin dairesi gediklilerinden yahut mahalli hanedanlardan, ahalinin de rızaları alınmak suretiyle tayin olunurdu. Voyvodalar, kendilerine bağlı bulunan aşiretlerin bir derbentte görevlendirilmeleri halinde, derbent ağası olurlardı. Derbent Ağası, maiyetinde bulunanlara zulmettiği ve idarede acizlik gösterdiği zaman, hükümet tarafından azledilirdi.
YÖRÜK - TÜRKMENLERİN SOY KÜTÜĞÜ
OĞUZLAR
1 - BOZOKLAR
2 ÜÇOKLAR
BOZOKLAR
01 - KAYI
A ) Saçıkara-Saçıkaralı
B ) Atçekenler
C ) Kurtlu
D ) Sarıkeçili
E ) Kızılkeçili
F ) Kızılca, Kızılcalu
G) Haculu
H ) Karakeçili
h - a ) Osmanlı Padişahları
h - b ) Yeni Osmanlı
02 - BAYAT
A ) Dulkadır-Zulkadır
B ) Kaçar
C ) Şam bayatı
D ) Kerkük Türkmenleri
E ) Inallı-Ulu Yörükleri ve Kocacık Yörükleri
03 - AVŞARLAR
A ) Deller-Karamanlu
B ) Caper-Cafer
C ) Kadirli
D ) Cerit
E ) İmamlı
F ) Torun-Toran
G ) Burhanlı
H ) Havarizm-Horzum
I ) Balabanlı
J ) Haliller-Haliloğlular
K ) Kızılışık
L) Çatak-Çıtak
M ) Solaklar
N ) Hacınallu
O ) Karahacılı-Eski Yörük
P ) Farsak-Varsak
R ) Honanamlı-Honamlı
S ) Cingöz
T ) Türkmenaliler-Aliler
U ) Çakıl-Çakal-Çakalanlar
V ) Meller-Milliler
Y ) Kucur Afşarı
04 - KIZIK
05 - ALKAEVLİ Alkabölük
06 - KARAEVLİ - Karabölük
07 - YAZIR-Yazur
08 - DÖĞER-Töker
09 - DODURGA - Toturga
10 - YAPARLI-Çarıklı
11 - BEĞDİLİ-Beydili-Bağdıllı
12 - KARKIN
ÜÇOKLAR
01- BÜGDÜZ-BUNDUZ
02 CAVINDIR-Çavuldur
03 - BAYINDIR
04 - IĞDIR
05 YÜREĞİR-Üreğir-Yüreğir-Yüregil
06 YİVA-Yuva
07 - EYMÜR-Emir-Emre-İmir
08 - ALAYONTLU-Alayöntlü-ALATLI
09 - BİÇNE-Becenek-Peçenek
10 - SALUR Salır - Salgur
A) Yalavac obası
B) Karaman obası
C) Anaböleği obası
ve bu obalardan türeyen Yörük kolları
a ) Usta
b ) Yomut
c ) Hızır
d ) Akkoyunlu-Akçakoyunlu
e ) Sarıklı Aksarıklı
f ) Karakoyunlu-Karacakoyunlu
g ) Teke
ga) Burgaz
gb) Akseki
gc) Bahşı-Bahşi
gd) Karaca
ge) Karatekeli
gf) Alseki
gg) Aziz-Aziziye Kınalı Yörükleri
gh) Daş-Taş-Taşlu
gı) Tongüç-Tonguç
gi) Ayak-Kızılayak
gk) Ötemiş-Ödemiş
gl) Mırış
gm) Tutamış
gn) Karaahmet
go) Toktamış
gö) Tufaz
gp) Gökçe
gr) Saçmaz
gs) Orduhoca-Müderris
gş) Sakar- Saka
gt) Manavgat Manavgat eski yürüğü
11 - KINIK
A ) Atalar-Atabeyler
B ) Selçuklu Padişahları
12 - ÇEPNİ
A ) Ruğuş
B ) Yakupoğulları
C ) Ganetler-Canıklar
D ) Oturak
d a) Bayramoğulları
E ) Demirler
ea ) Kuşdemir
e b) Kandemir
Bu 24 boya bazı tarihçiler iki boy ilavesi yapıyorlarsa da bunların yirmi dört boyun bazılarından karma oluştuğu isimlerinden bellidir: 1 - ALITIHALABLU, 2 - TRABZON ŞAM TÜRKMENLERİ.
Bu yazımızda örnek olgu olarak sunduğumuz, Yalvaç yöresine Türkman Yörükanı iskânıyla yerleşkelerin isimlendirilmesi, geçmişte aslına uygundu. Bu gün bazıları değiştirildi. Örkenez Bağkonak, Surk Çatırçal, Elbengi Bağlarbaşı, Köstük Çamharman, Manarga (Manavgat) Dedeçam, Kötürnek Madenli oldu, yerleşkelerin öz adlarıyla bağları koptu. Bazıları değişik telaffuzla anlamları farklılaşarak resmiyete geçti: Yalavac Yalvaç, Öyüklü Hüyüklü, Sakar-Saka mahallesi önce Akarkulu sonra Saray Mahalle, Kaş Yenicesi Mahallesi önce Yenice sonra sadece Kaş Mahalle, Kundanlı Kumdanlı, Kozluca Kozluçay oldu, anlamlar değişti ya da eksildi. Bu uygulamaya ülkenin birçok yerleşkesinde rastlamak mümkün.
Bu tarz değişiklikleri talep eden halkın ve buna göz yumarak fırsattan istifade işgüzarlık yapan resmi görevlilerin ne kadar tarih bilincinden yoksun oldukları ortada. Bizlere düşense asıl azmaz bal kokmaz, aslını inkâr eden haramzade diyerek özümüzü, kökümüzü gerçek kaynaklardan araştırıp bulmak, atalarımızın hatırası yerleşke isimlerini sahiplenerek ihya etmek olmalı.
Nitekim, bilimsel yöntemle araştırınca Yalvaç ve yöresinin aslen ve neslen Türkmân Yörükânı, yani özbeöz Türk olduğu tartışmasız ortaya çıktı.
Yüce Allah'tan tüm hemşerilerime ömür boyu sağlık, esenlik, mutluluklar dilerim. Sevgi, selam ve saygılarımla
Eğirdir
İlçenin tarihi
Eğirdir ve çevresinin arzava krallığı (m. Ö.
2000-1200) döneminde yerleşime açılmış olduğu yöredeki buluntulardan ve
kalıntılardan anlaşılmaktadır. Eğirdir kentinin lidya'nın son hükümdarı
kroisos (m.ö. 560-547) tarafından kurulduğu ve ilk adının da "krozos"
olduğu sanılmaktadır. Şehrin iç kalesinin de lidyalılar tarafından
yapıldığı sanılmaktadır. Eğirdir m.ö. 540 yılında pers imparatorluğu
tarafından zapt edilmiştir. Yaklaşık 200 sene aynı imparatorluğun
egemenliği altında kalmıştır. Daha sora seleukosların eline geçmiş, daha
sonrada m.ö. 188 yılında agemea (dinar) antlaşması ile romalılara
bırakılmıştır. Bu dönemde kent "prostanna" adıyla anılmıştır. Eğirdir ve
çevresinin m.s. 395'te bizans egemenliğine girmesinden sonra şehrin orta
çağda "akroterion" şeklinde isimlendirildiği görülmektedir. Bizans
egemenliğinin son döneminde şehrin adı "akrotiri" olarak geçmekte ve
bizans'ın anatolikon theması sınırına dahil bulunuyordu. Yörede ilk türk
yerleşimi 1071'den bir kaç yıl sonra gerçekleştiği sanılmaktadır.
Anadolu selçuklu hükümdarı 3.kılıç arslan 1204 yılında çevredeki
şehirlerle birlikte eğirdir'i selçuklu egemenliği altına almıştır.
Selçukluların sayfiye şehri olarak kullandıkları eğirdir'i o dönemde "cennetabad"
olarak isimlendirilmiştir. 1310 yılında hamidoğullarının eline geçen
eğirdir uzun süre bu beyliğe başkentlik yapmıştır. Sultan 2. Murat
zamanında osmanlı topraklarına katılan eğirdir cumhuriyetin
kurulmasından sonra da ilçe statüsünü korumuştur.
İlçenin coğrafi konumu
Eğirdir ilçesi kuzeyden yalvaç ve gelendost ilçeleri,
doğudan şarkikaraağaç ve aksu ilçeleri, güneyden sütçüler ilçesi,
güneybatıdan burdur ili, batıdan ısparta merkez ve atabey ilçeleri ve
kuzey batıdan senirkent ilçeleri ile komşudur. İlçenin kuzey kesiminde
oldukça geniş bir alanı kaplayan eğirdir gölü ile göl alanını ısparta
çöküntü alanından ayıran dağlar ilçenin yüzey şekillerinin esasını
oluşturur.
Yüzölçümü 1414 km2, denizden yüksekliği 918 m dir.
İklimi, akdeniz ve iç anadolu iklimleri arasında bir geçiş alanında yer
almaktadır. Bu iklim tipine bağlı olarak ilçede ne akdenizin yağışlı, ne
de iç anadolu'nun kurak iklimi söz konusudur. Yıllık sıcaklık ortalaması
11 ,9 0c, ortalama yağış 705 mm. Dolaylarındadır.
Tarihi ve kültürel değerler
Prostanna antik kenti: pisidia şehirlerinden bir
tanesidir. Eğirdir sivrisinin pisidia şehirlerinden bir tanesidir. Eğirdir
sivrisinin arka tarafından camili yayla üzerindedir. Şehrin
kesin yeri l. Robert tarafından bedre köyünün yukarısındaki
yazılıkaya'da bulunan bir sinir yazıtı ile tespit edilmiştir. Bu yazıt
prostanna ile parlais ili sinir yazıtı idi. Antik kentte sinir duvarları
ve bazı bina temelleri vardır. Şehrin. Akropolisi 200 metre yükseklikte
kurulmuştur, sur duvarları içerisinde dikdörtgen seklinde bir bina
vardır. Bu bina bir tapınaktir. Diğer 119 bina ise halka ait binalardır.
Bizans dönemine ait hiç bir kalıntı yoktur. M.&. 1. Yy. 'Dan itibaren
sikke basmaya başlamıştır.
Parlais antik kenti:
roma kolonisi olarak kurulmuştur. Diğer koloni şehirlerin
en küçüğüdür. Bugünkü barla'dadır. Görünürde herhangi bir kalıntısı
yoktur. M.o. 1. Yy. İtibaren sikke basmaya başlamıştır. M.ö. 25
yılında galatya eyaletine dahil edilen şehirin adi "colonia julia
agusta parlais"tir.
Roma kolonisi olarak kurulmuştur. Diğer koloni şehirlerin en küçüğüdür.
Bugünkü barla'dadır. Görünürde herhangi bir kalıntısı yoktur. M.o. 1.
Yy. İtibaren sikke basmaya başlamıştır. M.ö. 25 yılında galatya
eyaletine dahil edilen şehirin adi "colonia julia agusta parlais"tir.
Ayasteffanos kilisesi:
eğirdir ilçesinin yeşilada mahallesinde yer alır. Diş
duvarları moloz taştır. Çatı ve iç mekan sütunları ahşaptır. 19. Yy.
İnşa edilmiş olup 1993 yılında restorasyon çalışmaları başlatılmıştır.
Eğirdir ilçesinin yeşilada mahallesinde yer alır. Diş duvarları moloz
taştır. Çatı ve iç mekan sütunları ahşaptır. 19. Yy. İnşa edilmiş olup
1993 yılında restorasyon çalışmaları başlatılmıştır.
Aya giorgios kilisesi: eğirdir ilçesi barla bucağında dağın yamacında yer
alır. Dikdörtgen plânlı olup moloz taşlarla 1805 yılında yapılmıştır.
Kilisenin duvarlarının bir kısmı hala ayaktadır.
Eğirdir kalesi:
eğirdir ilçesinde göle doğru uzanan yarımada üzerinde iç
ve diş kale vardır. Dış kalenin yalnız temelleri kalmıştır. İç kale ise
bugün hala ayaktadır. Yarım adayı kuzey-güney doğrultusunda keser. Kesin
yapılış tarihi bilinmemekle birlikte m.ö. 4.yy. Yapıldığı tahmin
edilmektedir. Roma ve bizans dönemlerinde çeşitli tamirler görmüştür.
Diş kaplama taş bloklar, iç kısmı ise moloz dolgudur. En son
hamitoğulları devrinde tamir görmüş ve timur'un eğirdir'i istilası
sırasında tahrip edilmiştir. Eğirdir'in bundan sonraki dönemlerinde
fazla savunmaya ihtiyacı olmadığından kale tamir edilmemiştir. Eğirdir ilçesinde göle doğru uzanan yarımada
üzerinde iç ve diş kale vardır. Dış kalenin yalnız temelleri kalmıştır.
İç kale ise bugün hala ayaktadır. Yarım adayı kuzey-güney doğrultusunda
keser. Kesin yapılış tarihi bilinmemekle birlikte m.ö. 4.yy. Yapıldığı
tahmin edilmektedir. Roma ve bizans dönemlerinde çeşitli tamirler
görmüştür. Diş kaplama taş bloklar, iç kısmı ise moloz dolgudur. En son
hamitoğulları devrinde tamir görmüş ve timur'un eğirdir'i istilası
sırasında tahrip edilmiştir. Eğirdir'in bundan sonraki dönemlerinde
fazla savunmaya ihtiyacı olmadığından kale tamir edilmemiştir.
Hızırbey camii:
eğirdir'de bulunan camilerin en
büyüğü olup, duvarları kargir ve üstü toprak dam olarak ilk defa hızır
bey tarafından yaptırılmıştır. Kesin tarihi bilinmemekle beraber
1327-1328 yıllarında inşa edildiği sanılmaktadır. Cami 1814 yılında
çıkan bir yangında tamamen yanmış, yılanlıoğlu şeyh ali ağa'nın
önderliğinde yeniden yaptırılmıştır. 1820 yılında tekrar ibadete
açılmıştır. Eğirdir'de bulunan camilerin en büyüğü olup, duvarları
kargir ve üstü toprak dam olarak ilk defa hızır bey tarafından
yaptırılmıştır. Kesin tarihi bilinmemekle beraber 1327-1328 yıllarında
inşa edildiği sanılmaktadır. Cami 1814 yılında çıkan bir yangında
tamamen yanmış, yılanlıoğlu şeyh ali ağa'nın önderliğinde yeniden
yaptırılmıştır. 1820 yılında tekrar ibadete açılmıştır.
1878 ve 1884 tarihlerinde tekrar onarım gören caminin
damı burhanoğlu macit murat ağa tarafından kiremitle örtülmüştür.
Büyüklüğü, tarihi kıymeti, minberi bakımından onem1i bir değere
sahiptir.
Ayrıca, kemer üzerindeki
minaresiyle dünyada tek olduğu iddia edilmektedir. Daha küçük çapta bir
eşinin cezayir'de olduğu söylenmektedir.
Dündarbey medresesi: eğirdir i1çesinin en merkezi yerinde bulunan taş
medrese adıyla da anılan bina 1237 yılında se1çuklu sultanı 2.
Gıyaseddin keyhusrev zamanında han olarak yaptın1miştir. Daha sonra 1301
yılında hamidoğlu dündar bey tarafından medrese haline getiri1rniştir.
Medrese iki katli olup ortada avlu yer alır ve 30 hücresi vardır.
Medresenin girişinde büyük bir taş kapı vardır. Kapının etrafı selçuklu
karakterinde geometrik şeki11erie süslenmiştir.
Baba sultan türbesi: kapıdaki kitabeden anlaşıldığına göre, 1358 yılında
hamidoğlu ilyas bey zamanında isa bin musa adındaki zat için
yaptırı1miştir. Türbe içinde baba sultan'dan başka türbedarı olan
sureti baba (2 orti baba) ile palor baba adlarında iki
kişinin mezarı da vardır. Son zamanlara kadar sakahane tabir
edilen su soğutma yeri vardı. Burada bulunan küplere konan suları gelip
gecenler içerdi. Türbe ziyarete açıktır.
Eğirdir kervansarayı: eğirdir ilçesi yeni mahallede bulunan kervansaray
anadolu se1çuklu kervansaraylarının en büyüğüdür. Konya-antalya kervan
yolunda yer alan han, doğu batı doğrultusundadır. Avlu ve kapalı mekan
olmak üzere iki kısımdan meydana ge1rnistir. Kervansaray 1237 yılında
yapılmıştır, bugün avluda birkaç yolcu odasının temel izleri kalmıştır.
Ağa camii:
ilçenin ağa mahallesinde bulunan camii, 1413 yılında inşa
edi1rniştir. Minaresi 1777 yılında yapılan cami daha sonra onarılarak
kiremitli hale getirilmiştir.
İlçenin ağa mahallesinde bulunan camii, 1413 yılında inşa edi1rniştir.
Minaresi 1777 yılında yapılan cami daha sonra onarılarak kiremitli hale
getirilmiştir.
Yılanlıoğlu camii:
yazla mahallesinde şeyhül islam el berdai türbesi yanında
yılanlıoğlu tarafından 1806 yılında taş minareli olarak yaptırılmıştır. Yazla mahallesinde şeyhül islam el berdai türbesi yanında
yılanlıoğlu tarafından 1806 yılında taş minareli olarak yaptırılmıştır.
Ada camii:
yeşilada (nis adası) içinde yer
alan camii önce kilise olarak inşa edilmiş, 2. Osman'ın 1618 yılında
çıkardığı bir fermanla cami olarak ibadete açılmıştır. İlk adi kız
kilisesidir. Yeşilada (nis adası) içinde yer
alan camii önce kilise olarak inşa edilmiş, 2. Osman'ın 1618 yılında
çıkardığı bir fermanla cami olarak ibadete açılmıştır. İlk adi kız
kilisesidir.
Kale camii:
kale mahallesinde, mescitten camiye çevrilmiş bir
yapıdır. İnşa tarihi bilinmemektedir. Kale
mahallesinde, mescitten camiye çevrilmiş bir yapıdır. İnşa tarihi
bilinmemektedir.
Sinan paşa camii:
yan duvarları kargir, üzeri ahşap ve toprak damlı olarak
inşa edi1miştir. Minaresi renkli tuğladan yapılmıştır. Kapısı üzerindeki
kitabede 1376 tarihinde yapıldığı kayıtlıdır. Buna göre caminin ısparta
ve havalisinin osmanlı idaresine geçmeden 6 yıl önce yapıldığı
anlaşı1maktadır. Kapının içinde sol tarafta gömülü bulunan bir kişinin
mezar taşında hafız tuhi karamani 1392 ibaresi yer almaktadır. Cami 1878
yılında onarılarak kiremitli hale getirilmiştir. Yan
duvarları kargir, üzeri ahşap ve toprak damlı olarak inşa edi1miştir.
Minaresi renkli tuğladan yapılmıştır. Kapısı üzerindeki kitabede 1376
tarihinde yapıldığı kayıtlıdır. Buna göre caminin ısparta ve havalisinin
osmanlı idaresine geçmeden 6 yıl önce yapıldığı anlaşı1maktadır. Kapının
içinde sol tarafta gömülü bulunan bir kişinin mezar taşında hafız tuhi
karamani 1392 ibaresi yer almaktadır. Cami 1878 yılında onarılarak
kiremitli hale getirilmiştir.
Doğal değerler
Eğirdir gölü:
ısparta il hudutları içinde olduğu
kadar göller bölgesinin de en önemli göllerinden birisidir. 517 ısparta il hudutları içinde olduğu
kadar göller bölgesinin de en önemli göllerinden birisidir. 517 km2
yüzölçümü ile türkiye'nin 4. Büyük gö1üdur. Kuzey-güney uzunluğu 50 km.
Doğu-bati genişliği 3-15 km' dir. Göl deniz seviyesinden 1000 m.
Yükseklikte sultan ve karakuş dağlarının arasında il alanının ortasında
yer almaktadır. Ortalama derinliği 12 metre maksimum derinliği ise
eğirdir yakınlarında 16,5 in. 'Dir. Göl iki kısma ayrılmaktadır. Kuzeyde
kalan ve daha küçük olan kısmına hoyran gölü, güneyde kalan
kısmına eğirdir gölü denir. Her iki bölüm hoyran boğazı ile
birbirine bağlanır. Gölde eğirdir ilçesinin üzerinde bulunduğu yarım
adanın bir uzantısı gibi iki küçük ada vardır. Biri can ada
diğeri yeşil ada (nis)dir. Son zamanlarda suların azalmasıyla bu
adalar eğirdir' e bağlanmıştır. Gölde balık çoktur, bunların en
önemlileri sudak, sazan, sırazdır. Göl doğal sit alanıdır. Gölün birinci
300 m. Kıyı şeridinde üçüncü dereceden sit alanı olarak ilan edilmesi
kararlaştırılmıştır.
Kovada gölü ve milli parkı:
bu gölün doğal görünümü çok
güzeldir. Suları bulanmaz, bol balık bulunur. En önemlileri. Sazandır.
Ayrıca tatlı su yengeci, su böceği ve midye bulunmaktadır. Çevresi çok
zengin bitki örtüsüyle çevrilidir. Yabani ördekler ve diğer av
hayvanları yasamaktadır. Bu özellikleri nedeniyle göl ve çevresi (6.534
ha.) Bakanlar kurulu. Kararıyla 03.11.1970 yılında milli park ilan
edilmiştir. Cam ormanları arasında girintili çikinti1i doğal
güze11ikleriy1e günübirlik piknik alanı olarak kullanılabileceği gibi
çadır ve karavan turizmi için çok uygundur.
Yeşil ada:
ev pansiyonculuğunun çok yaygın olduğu bu ada balık
lokantaları ile dikkat çeker. Doğal güze1liği yanında tarihi
zenginlikleri de bulunan ada yerli yabancı ziyaretçileri beklemektedir.
Ev pansiyonculuğunun çok yaygın olduğu bu ada balık lokantaları ile
dikkat çeker. Doğal güze1liği yanında tarihi zenginlikleri de bulunan
ada yerli yabancı ziyaretçileri beklemektedir.
Can ada:
eğirdir ile yeşil ada arasında yer alan 7000 m2
büyük1ügünde sevimli bir adacıktır. Yapılaşma yoktur. Sadece piknik
alanı olarak düzenlenmiştir. Ada atatürk'ün eğirdir'i ziyareti sırasında
1 şubat 1933 tarihli belediye encümeni kararı ile kendine hediye
edilmiştir.
Kasnak meşesi tabiatı koruma alanı:
saha, ülkemize has endemik bir orman ağacı türü olan ve
yok olma tehlikesi ile karşı karşıya bulunan kasnak meşesi (quercus
vulcanica)'nın gerek saf ve gerekse sedir ve ardıç türleri ile karıştığı
güzel örnekler ihtiva etmektedir. Bölgede bugüne kadar 218 bitki türü
tespit edilmiş, bunun yanısıra kurt, tilki, porsuk, sansar, yaban domuzu
gibi yabani hayvanlar da bulunmaktadır. 1300 ha.'lık bu alan temmuz 1987
tarihinde tabiatı koruma alanı olarak tefrik edilmiştir. Günübirlik
olarak, gezme, görme, yürüyüş gibi faaliyetler için uygun olan bu yeri
ziyaret kin en uygun mevsim ilkbahar ve sonbahar aylarıdır. Eğirdir
yukarı gökdere köyü sınırları içerisinde bulunan saha ısparta'ya 69,
eğirdir'e 32 km. Mesafededir
Çamyoı dinlenme parkı:
eğirdir-sütçüler karayolu üzerinde 15. Km'de
yer alan orman içi dinlenme tesisidir. İnsana rahatlık veren temiz orman
havasının bulunduğu parkta içme suyu ve piknik için gerekli düzenlemeler
yapılmıştır.
Altınkum plajı:
eğirdir tren istasyonunun altında bulunan plaj ince
kumlu olup gölün yüzmeye en elverişli yeridir. Kıyıdan itibaren 200 m.
İlerlenilmesine rağmen boyu geçmeyen sığlığı ile güvenli bir plâjdır.
Soyunma kabinleri, duş, gazinoları, büfesi, telefonu, sağlık
kabini ile mavi bayrak almaya adaydır. 50 çadır kapasitesi olup kiralık
bungalovlar da vardır.
Bedre koyu:
eğirdir-barla yolu üzerinde merkeze 11 km.
Mesafede 1500 m. Sahil şeridi olan güzel bir dinlenme yeridir. Soyunma
kabinleri, gazinoları, umumi mutfakları ve kamping alanları vardır.
Pınar pazarı mesireliği:
yemyeşil bir düzlük, gürü1 gürü1 akan soğuk suları
bulunan mesirelik ve belli zamanlarda geleneksel pazar kurulan bağlar
mahallesinde bir yerdir. Eylü1 ayından itibaren haftada bir gün panayır
mahiyetinde açık pazar kurulur. 8 hafta devam eden pazarda her türlü
alışveriş yapılır. Eski adetlere uygun olarak kız beğenilir. Son hafta
kadınlar için pınar pazarı olarak tertip edilir.
Ekonomik durum
Osmanlı zamanında eğirdir ekonomik yönden g üçlü bir
belde idi. Bölgenin en canlı pazarlarından birisi eğirdir'de
kuruluyordu. Eğirdir ve çevresi 16. Yüzyıl sonlarındaki suhte ve 1
645'tek haydaroğlu ayaklanmalarından ekonomik yönden olumsuz
etkilendiyse de, yörede 17. Yüzyıl sonlarında y6rede ekonomik hayat
yeniden canlanmıştır.
1892 konya vilayet salnamesinde eğirdir ilçesinde,
864 hane, 4 han, 3 hamam, 211 dükkan, 1 değirmen, 4 fırın, 3 kahvehane
bulunduğu kaydedilmektedir. Eğirdir'de 0 zaman gelir kaynak-lan olarak,
bez ve çarşaf dokumacılığı gibi küçük sanayi yanında talim ürünleri de
önemli yer tutmaktaydı. Kayıtlarda, özellikle üzüm, elma, ceviz ve
karpuzu boldur denilmektedir. Yine 1892 vilayet salnamesine göre,
eğirdir'de 2833 kiyye pamuk, 900 kiyye afyon üretiliyordu.
Bütün yörede olduğu gibi pamuk ve afyon üretiminin de
önemli yer tuttuğu anlaşılmaktadır.
Eğirdir'e canlılık kazandıran
bir başka etken de, ilçenin 1912'de izmir-aydın-dinar demiryoluna
bağlanması olmuştur. Böylece ingiliz sermayeli şark hali şirketi 1913
yılında eğirdir'de 500 tezgahta 1500 işçinin çalışmasıyla 15 bin
metrekare halı dokutmuştur.
Günümüzde eğirdir'in ekonomik durumu oldukça güçlü
bir yapıya dayanmakta olup, en önemli gelir kaynağı, ihracata yönelik
elma ve su ürünleridir. Bu iki ürün ilçede sektör oluşturmuştur.
Bunlardan başka hayvancılık, küçük sanatlar, orman
ürünleri gibi ekonomik faaliyet dallari da vardir. Kirsal kesimde halkin
hemen hemen tamamı tarımla uğraşırken büyük bir bölümü de tarımdan arta
kalan zamanlarında hal dokumaktadırlar.
İlçede, esnaf kolları olarak 152 bakkal; 15 terzi, 10
zücaciye, 8 konfeksiyon, 24 lokanta, 50 marangozhane, 80 adet sanayi ve
400 adet çeşitli meslek kollarına ait dükkan vardır. İlçede 5 bankanın
da şubesi bulunmaktadır.
Sanayi
Kereste fabrikası
İlçenin pazarköy kasabasında özel sektöre ait kereste
fabrikası bulunmakta olup, kereste, iskarta kereste ve artık madde
üretmektedir.
Un fabrikası
İlçe merkezinde bulunan boğazova un fabrikası bir
yılda 6500 ton un, 1600 ton kepek üretmektedir.
Soğuk hava deposu
Eğirdir ve çevresinde büyük önem taşıyan elma
üretimine bağlı olarak çeşitli yerlerde soğuk hava depoları kurulmuş ve
kurulmaktadır. İlçede; 12 adet soğuk hava deposu ve bir adet ambalajlama
fabrikası mevcut olup, soğuk hava depolarının toplam kapasitesi 80 bin
ton civarındadır.
Asya meyva suyu
1993 yılında nevşehir avanos ilçesinden eğirdir'e
nakledilmiştir. Meyve suyu, meyve konsantreleri ve pulbları uretimi
yapmaktadır. Yılda; 35 bin ton sanay tipi elma, 3 bin ton vişne, 3 bin
ton şeftali, 3 bin ton kayısı, 500 ton üzüm ve 100 ton limon işıeme
kapasitesine sahiptir. Ayrıca koıa tesisi de vardır yılda ortalama 6
milyon dolarlık ihracaat yapmaktadır. Eğirdir ve cevresinde elma
üretiminin yüzde 20'sini teşkil eden sanayi tipi elma, bu fabrika ile
değerini bulmaktadir.
Su ürünleri işleme
İlçede 3 adet su ürünleri işleme ve
degerlendirme tesisleri mevcut olup, bu tesisler eğirdir ve çevre
göııerde avlanan su ürünlerini işıemekte, depolamakta ve yurt disina
ihrac etmektedir.
Süleyman demirel üniversitesi'ne bağlı olarak
eğirdir'de bulunan su ürünleri fakültesi, su ürünlerinin gelişmesine
bilimsel ve teknik destek vermektedir.
Ayrica talim bakanligi su
ürünleri araştirma enstitüsü, bölgedeki göl ve akarsularda balık üretimi
açısindan denemeler yapmaktadir. Özellikle gölde kafes balıkçılığı
denemesinde onemli mesafe kat edilmiştir.
Elektrik santralı
Eğirdir gölü'nden giden su ile beslenen iki adet
hidroelektrik santrali mevcuttur. Kovada ı ve ıı adları verilen bu
santrallerden, kovada ı'den yilda 28 milyon kilovatsaat, kovada ıı'den
yılda 178 milyon kilovatsaat civarında elektrik enerjisi üret,lmektedir.
Santraller, enterkonnekte sisteme bağlıdır.
Tarım ve hayvancılık
Elmacılık
İlçenin en önemli geçim kaynağı, ihracata yönelik
elma üretimidir. Elma ağacı sayısı 650 bin civarındadır. Günden güne
gelişmekte olan elma üreticiliği yeni kültür fidanları geliştirilmekte
ve ihracatta daha uygun hale getirilmektedir.
İlçede toplam 724 dekarlık gül bahçesi mevcuttur.
Üretilen güller gülbirlik ve özel gülyağı fabrikaları tarafından alınıp
iç ve diş pazarlara gülyağı, gülsuyu, gül lokumu ve gül yağından
üretilen kozmetik ürünler iç ve diş pazarlarda satılmaktadır.
Eğirdir ilçesinde 14 bin 600 hektar tarım arazisi
mevcut olup, 6336 hektarinda sulu tarim yapılmaktadir. Tarimda en önemli
gelir kaynağı olarak elma, tat, koku ve aroma yönünden iç ve diş pazarda
tutulmaktadir. Bu kadar önem taşıyan elma üretiminin her sene yeterli
miktarda olmasınin yanısira kaliteli ve hastaliktan arınmış, şekilde
üretme çalişmaları yapılmaktadir.
Elma üretiminden başka çeşitli meyveler, hububat ve
bakliyat üretimi de yapılmakta dir. Ancak bunlar satıştan daha çok
çiftçinin kendi ihtiyacını karşılamaya yöneliktir.
İlçede merkez ve yukari gökdere'de 2 adet istasyon
kurulmuş ve bu istasyonlara devit cihazi ile termohidrografi aleti
yerleştirilmiştir. Bu aletler devamli kontrol edilmekte olup, bunlardan
alinan verilere göre, ilaçlama zamanlari çiftçiye bildirilmektedir. Elma
üretimi için yapılan tüm çalışmalar erken uyari kapsamındadir. Yani
hastalik ve haşerelere karşı mücadeleyi önceden haber verip
başlatmaktadir. Bu konuda üreticiye zaman zaman eğitim de verilmektedir.
İlçede tarımsal kalkınma, sulama ve su ürünleri
konularında 16 adet tarımsal kooperatif vardır. Ayrıca ilçede 14 adet
zira mücadele ilaç satıcısı bulunmaktadır.
Eğirdir merkezi boğazova bölgesi ile köylerinde
toplam 5 bin hektarlık tarım arazisi devlet su işleri ve toprak-su
sulama kanalları ile sulak tarım arazisi haline getirilmiştir. Sulanan
bu arazilerle tarımda daha çok üretim beklenmektedir.
Tarım bakanlığı bahçe kültürleri araştırma enstitüsü
müdürlüğünce yılda 260 bin adet çevrenin fidan ihtiyacı
karşılanmaktadır. Ayrıca aynı kuruluşta ızgara sistemi yer tavukçuluğu
yapılmaktadır. Amaç olarak silver gold kanatlı hatlarının melezlenmesi
ile kahverengi yumurtacı hibrit civciv üretilerek yetiştiricilerin
civciv ihtiyacı karşılanmaktadır.
Orman fidanlık müdürlüğünce yılda 130 milyon
civarında fidan üretilerek ağaçlandırma sahalarında kullanılmıştır. Adı
geçen müdürlük 732 dekar alan üzerinde faaliyet göstermektedir.
Eğirdir ilçesi kovada haymana bölgesinde özel
teşebbüse ait kömür ocağı bulunmaktadır. Bu ocakta 1989 yılında 180 işçi
ile üretim yapılmış 27 bin ton linyit kömürü.çıkarılmıştır. Son yillarda
kömür işletme ocağı üretimine ara vermiştir.
İlçede hayvancılık da önemli bir gelir kaynağı olup,
on bin civarında sığır, 16 bin koyun ve 37 bin keçi mevcuttur. Ayrıca
ilçede 12 bin civarında kümes hayvanı bulunmaktadır.
Balıkçılık
İlçede 5 adet balıkçılık kooperatifi faaliyet
göstermekte olup, çalışmaları verimli bir düzeyde değildir. Gölde, 1985
yılında görülen kerevit hastalığı, ilçenin önemli ihracat kaynağının
kesilmesine sebep olmuştur. Gölde kerevit stoklarının azalması ve yok
olmasından dolayı kooperatif üyelerinin çok azı faal olup balık avı ile
uğraşmaktadırlar. Kerevit hastalığı, göldeki doğal balık dengesini de
bozmuştur. Gölde kafes balıkçılığının yapılması için çalışmalar
başlatılmıştır.
Göldeki üretim ve hastalıklarla ilgili olarak sdü su
ürünleri fakültesi'nin araştırmaları devam etmektedir.
Ayrıca su ürünleri araştırma enstitüsünce, eğirdir
gölünde kerevitlerde görülen hastalıklara dirençli kerevitlerin
çoğaltılma imkanının araştırılması projesi başlatılmış ve
sürdürülmektedir. Enstitü, kafes balıkçılığı konusunda da öncülük
yapmaktadır.
El sanatları
Eğirdir'de diğer önemli geçim
kaynağı geleneksel el sanatı olan halıcılıktır. Halıcılık, genellikle ev
halıcılığı şeklinde yapılmakta olup, sarıidris kasabasında "kalkınma
üretim ve pazarlama kooperatifi" toplu üretime güzel bir örnek teşkil
etmektedir. İlçe merkezine yakın yerlerde geleneksel ısparta halısı
dokunurken, köylerde daha çok ihracata yönelik, her malzemesi yünden
yapılan, ince halı tabir edilen halılar dokunmaktadır.
Şarkikaraağaç
Doğal yapı
Şarkikaraağaç ilçesi, güneyde beyşehir, kuzeyde
yalvaç, akşehir, doğanhisar, batıda gelendost ve eğirdir, doğuda hüyük,
kuzeybatıda ise yenişarbademli ile çevrilidir. Yüzölçümü 1232
kilometrekaredir. İlçenin etrafında, kuzeydoğuda sultan dağları, batıda
anamas dağları, güneyde orta toroslar, karadağ ve kızıldağ
bulunmaktadır. Şarkikaraağaç ilçesi verimli bir ova üzerine kurulmuştur.
Çiçekpınar, göksöğüt ve bazı köyler en verimli ovalara sahiptir. Belirli
bir adla anılan ova yoktur. Beyşehir gölü'nün bir bölümü ilçe sınırları
içerisindedir. Akdeniz iklimi ile kara iklimi arasında, kara iklimine
daha yakın bir iklim yapısına sahiptir. Yazları sıcak ve kurak; kışları
ise soğuk ve yağışlıdır.
Tarih
Karaağaç tarihi anadolu tarihinin bir parçasıdır. Bu
bölgede sırasıyla, etiler, frigyalılar, iyonlar ve lidyalılar egemen
oldular. Daha sonra iraniler, makedonyalılar, selefkoslar, romalılar,
araplar, selçuklular, hamitoğulları ve osmanlı devleti bölgeye egemen
olurken şarkîkaraağaca de egemen olmuşlardır. Şarkikaraağaç, tarih
boyunca khillarnion, pedion, anabura, neapolis, asikale, karaağaç,
karaağaç-ı yalvaç ve karaağaç'ı şarki adlarıyla anılmıştır. İlçeye
"karaağaç" isminin verilmesi ise, bölgeye ilk yerleşimin büyük bir
karaağaç'ın çevresinde olmasına bağlanmaktadır. Başka yerlere de aynı
isim verildiğinden karışmaması için "şarki" kelimesi eklenmiştir.
Karaağaç bizans'a bağlı iken türk akınlarına maruz kalmıştır. Karaağaç
ve havalisi selçuklulardan rükneddin süleyman şah'ın oğlu lll.
Kılıçarslan zamanında 1203 yılında selçukluların eline geçmiştir.
Kılıçarslan'ın katlinden sonra 1264 yılında lll. Gıyaseddin keyhüsrev
sultan olmuş 1281'e kadar sultanlığı sürmüştür. Bu senelerde karaağaç'a
şimdi camii kebir denilen ulu cami yaptırılmıştır. Caminin batı
tarafındaki bir pencerenin üzerinde bulunan bir kitabeden selçukluların
o zamanki durumu anlatılmaktadır. Bu bilgilere göre caminin yapıldığı
yıllarda selçuklu ülkesi gıyaseddin keyhüsrev ve gıyaseddin mes'ud
arasında ikiye bölünmüştür. Karaağaç, hamitoğulları beyliğinin isauria
kısmına düşmüştür. Hamitoğulları ikiye ayrılınca karaağaç, dündar bey
oğulları bölgesinde kalmıştır. Karaağaç coğrafi konumu itibarıyla
eşrefoğulları, germiyanoğulları ve karamanoğulları beyliklerinin etkisi
ve egemenliği altında kalmıştır. İlyas bey zamanında karaağaç'ı
karamanoğullarından alaaddin bey de işgal etmiştir. İlyas bey'in oğlu
kemalmeddin hüseyin bey de karamanoğulları'nın tecavüzüne karşı 1380
senesinde osmanlı padişahı murad hüdavendigar ile yaptığı antlaşma
sonucu, seksen bin altın karşılığında ısparta, yalvaç, akşehir, beyşehir,
seydişehir ve karaağaç'ı osmanlılara vermiştir. Böylece bölgede osmanlı
hakimiyeti başlamıştır. Osmanlı devleti zamanında karaağaç bir kültür
merkezi haline gelmiş, üç adet medrese ve değerli hocalarıyla bilim,
siyaset ve sanat adamları yetiştirmiştir. Şarkîkaraağacın 13. Yüzyılda
"saçıkara" isimli türk aşireti tarafından türklere mesken olduğu
anlaşılmaktadır. Belde osmanlıların eline geçtikten sonra, halkın isteği
üzerine fatih sultan mehmed han emriyle "alcıklar çeşmesi" yaptırılmış
ve ulu camii tamir ettirilmiştir. Beldeye ismini veren ulu karaağaç'ın
bugünkü belediye hamamı civarında bulunduğu bilinmektedir. Karaağaç,
milli mücadeleye malıyla canıyla her şeyi ile katılmıştır. Sivas
kongresinden sonra alınan kararlar doğrultusunda, milli mücadelede
önemli rol oynayan milli kuvvetlerin ilk tesis edildiği yerlerden birisi
de karaağaç'tır. Şarkikaraağaç, yalvaç karaağacı olarak yalvaç'a bağlı
bir nahiye iken 1863 yılında ilçe olmuştur. İlçe statüsü cumhuriyet
döneminde de devam etmiştir.
Kültür varlıkları
Anabura salur köyü yakınlarında enevre adı verilen yerde
bulunan antik şehir kalıntısıdır. Tiyatro, kale ve bazı bina kalıntıları
günümüze ulaşmıştır. Anabura, pisidia şehirlerinden birisi olup, şehir
hakkında fazla bilgi yoktur. Göksöğüt kasabasında bir kilometre
güneydoğusunda nudra höyük bulunur. 100x100 metre boyutlarında 5 m.
Yüksekliktedir. Örenköy'ün bir kilometre kuzeybatısında 200x150 metre
boyutlarında, on metre yükseklikte örenköy höyük adı verilen bir höyük
vardır. Ayrıca, beyköy, höyük, ördekçi höyük, karaçayır l-ll höyükleri,
salur höyük, armutlu höyük, karakaya höyük, çavundur höyük, arak
höyükleri vardır ve koruma altına alınmıştır. Höyükler eski tunç dönemi
özelliği göstermektedirler ve bazılarında eski tunç dönemi keramiklerine
rastlanmıştır.
Cami-i kebir
Şarkikaraağaç ilçe merkezinin ortasında bulunan, ulu
cami adıyla da anılan caminin 1281 tarihinde yapıldığına dair kayıtlar
vardır. Lll. Gıyaseddin keyhüsrev zamanında ömer bin ali isminde birisi
tarafından yaptırılmıştır. Bu bilgiler camide bulunan bir kitabeden
anlaşılmaktadır. Ulu caminin iki tamiratı 1455'de fatih sultan mehmet
han'ın emirleriyle yapılmıştır. Zaman içerisinde minaresi de dahil olmak
üzere bir çok tamirat görmüştür. Son olarak çatısı, vakıflar genel
müdürlüğü tarafından yaptırılarak çinko ile kapatılmıştır.
Alcıklar camii
Alcıklar mahallesinde fatih sultan mehmet han emriyle
yaptırılan, toprak damlı, kalın taş duvarlı cami bulunmakta iken, 1970
yılında yıkılarak yerine yeni cami yapılmıştır. 1971 yılında tamamlanan
caminin adı fatih sultan camii veya alcıklar camii olarak
söylenmektedir. İlçede, "bu cami-i cedit sahibi hayrat vel hasenat el
hac'ül hasan ağa 1157" kitabesi bulunan kale mahallesi camii de vardır.
İdari yapı ve nüfus
Şarkikaraağaç, önceleri yalvaç'a bağlı bir kasaba
iken 1863 yılında konya'ya bağlı bir ilçe haline gelmiştir. 1878 yılında
ise yalvaç ile şarkikaraağaç, birer ilçe olarak ısparta iline
bağlanmışlardır. Bundan sonra geniş çaplı imar faaliyetlerine
girişilmiştir. 1990 genel nüfus sayımına göre ilçe merkezinin nüfusu
12.239 kişidir. İlçeye bağlı kasabalar, çarıksaraylar, çiçekpınar ve
göksöğüt olmak üzere üç adettir. İlçeye bağlı köy sayısı ise 25 adettir.
Kasabaların toplam nüfusu, 12.402; köylerin toplam nüfusu ise, 15.308
kişidir. Şarkikaraağaç ile merkezi 7 mahalleye ayrılmıştır. Bunlar;
alcıklar, aşağı kale, asikale, cami kebir, ulvikale, fatih ve orta
mahalledir.
Mahalli idareler
İlçede 4 belediye teşkilatı vardır. Bunlar,
şarkikaraağaç ilçe belediyesi, çarıksaraylar, çiçekpınar ve göksöğüt
kasabası belediyeleridir.
Şarkikaraağaç belediyesi
1478 yılındaki tahrirde, şarkîkaraağacın, yukarı,
paşa mescidi, cuma mescidi ve alicuklar olmak üzere dört mahalle üzerin
kurulmuş olduğu görülmektedir. Belediye teşkilatı 1863 yılında
kurulmuştur. 1878 yılında konya'dan ayrılarak ısparta iline
bağlanmıştır. Belediyenin başlıca gelir kaynakları, kanunlarla
belirlenen vergi ve harçlardır. Şarkîkaraağaç belediyesinin; hizmet
binası, iş hanı, oteli, hamamı ve çeşitli yerlerde dükkanları vardır.
Belediyeye ait yeterli araç parkı da mevcuttur.
Çarıksaraylar belediyesi
Çarıksaraylar küçük bir
yerleşim merkezi iken zaman içinde gelişmiş, bucak statüsünü almış daha
sonra 1 mart 1955 tarihinde belediye teşkilatı kurulmuştur.
Çarıksaraylar ilçe merkezine 7 kilometre uzaklıkta ve 4779 nüfusa
sahiptir. Altı mahallesi vardır. Belediyenin yasal gelirleri dışında
önemli bir işletmesi yoktur. Belediye, yeni bir hizmet binasına, hamam;
düğün salonu işyerleri kompleksine, 4 adet lojmana, 5 adet dükkana,
fırın-kahvehane-otogara ve yeterli miktarda iş makinelerine sahiptir.
Çiçekpınar belediyesi
Belediye teşkilatı 1971 yılında kurulmuştur.
Çiçekpınar, ilçe merkezine 5 kilometre uzaklıkta ve 3672 nüfusa
sahiptir. Belediyenin yasal gelirleri dışında önemli bir işletmesi
yoktur. Hizmet binası, dükkanları ve yeterli iş makinesi vardır.
Göksöğüt belediyesi
Belediye teşkilatı 1972 yılında kurulmuştur. İlçe
merkezine uzaklığı 12 kilometre olup, 3951 nüfusa sahiptir. Belediyenin
yasal gelirleri dışında gelir getirecek önemli bir işletmesi yoktur.
Hizmet binası, çeşitli gayrimenkul, sağlık ocağı ve kütüphane olarak
hizmet veren binalar ve araç parkı mevcuttur.
Eğitim kültür
1903 maarif salnamesinde şarkikaraağaç'ta 6 medrese
bulunduğu ve bu medreselerde 436 öğrencinin tahsil gördüğü yazılıdır.
İlçe halkı cumhuriyet döneminde de okumaya karşı ilgi göstermiştir.
Okullaşma oranı ile eğitim ve öğretimde büyük gelişme olmuş, tahsil
gören insan sayısı artmış, yüksek öğrenime öğrenci yetiştiren okullarla
meslek okulları açılmıştır. Şarkikaraağaç ilçesinde ilköğretim kurumu
olarak, 27 ilkokul, 8 ilköğretim okulu vardır. İlçe merkezinde 2
ilkokul, 2 ilköğretim okulu olup diğerleri köy ve kasabalardadır.
Öğrenci sayısı ve diğer şartlara bağlı olarak bazı ilkokullar taşımalı
öğretim sistemine alınmaktadır. 1994-95 öğretim yılında ilkokul ve
ilköğretim okullarında 4300 öğrenci öğrenim görmektedir. Bu hizmeti
veren 35 okulda, 216 öğretmen, 5 memur ve 31 hizmetli görev yapmaktadır.
Şarkikaraağaç ilçesinde ortaokul, ilk olarak 1947 yılında açılmıştır.
1994-1995 öğretim yılında şarkikaraağaç'ta, biri ilçe merkezi diğeri
çiçekpınar kasabasında olmak üzere 2 genel lise bulunmaktadır. İlçe
merkezinde endüstri meslek lisesi, kız meslek lisesi, imam hatip lisesi
vardır. Ayrıca 1994-95 yılında anadolu lisesi açılmıştır. Ortaöğretim
okullarında 1230 öğrenci öğrenim görmekte ve 78 öğretmen, 8 memur, 33
hizmetli görev yapmaktadır. Halk eğitim merkezi ve akşam sanat okulu
ihtiyaç duyulan çeşitli dallarda kurs açarak ilçeye hizmet vermektedir.
İlçede sanayi çarşısında çıraklık eğitim merkezi de faaliyet
göstermektedir. Endüstri meslek lisesi'ne ait 135, imam hatip lisesi'ne
ait 50 kişilik pansiyon binaları çevre köy ve kasabalardan gelen
öğrencilere hizmet vermektedir. İlçe halk kütüphanesi selçuklulara
dayanan bir geçmişe sahiptir. Cami-i kebir'in bitişiğinde bulunan ancak
daha sonra yıkılan ahşap kütüphanede üzerinde "kütüphane-i karaağaç-ı
yalvaç" damgası bulunan arapça, farsça, türkçe kitaplar 1932'de yeni bir
kütüphanede muhafaza altına alınmıştır. Ancak bu kitapların çok azı
günümüze ulaşmıştır. Halkın sahip çıkmasıyla gelişen halk kütüphanesinde
bugün 28 bine yakın eser vardır. Ayrıca şarkikaraağaç halk
kütüphanesinin çarıksaraylar, çiçekpınar ve göksöğüt'te olmak üzere üç
şubesi vardır.
Sağlık hizmetleri
İlçe devlet hastahanesi 1954 yılında hizmete
girmiştir. 100 yatak kapasiteli olup yeterli hizmet vermektedir. İlçe
merkezinde, çarıksaraylar'da, çiçekpınar'da, göksöğüt'te, salur köyünde,
gedikli köyünde, belceğiz köyünde olmak üzere 7 sağlık ocağı hizmet
vermektedir. Ayrıca 10 köyde sağlık evi faaliyette olup, 5 köyde de
faaliyete geçmiştir. Sağlık evleri kendilerine en yakın sağlık
ocaklarına bağlı olarak hizmet vermektedirler.
Kız sağlık meslek lisesi ilçe devlet hastahanesine ait ek binada 1991 yılında
eğitim ve öğretime açılmıştır. 1994-1995 öğretim yılında eğitim konusu
"tıbbi sekreterlik" olarak değiştirilmiştir. Öğretmen sayısı 9, personel
sayısı 3 ve öğrenci sayısı 106'dır.
Ulaşım
Şarkikaraağaç ilçesi ısparta il merkezine 120
kilometre, konya il merkezine 157 kilometre uzaklıktadır. İlçenin köy ve
kasabalarına rahatlıkla ulaşım imkanı mevcuttur. Ulaşım yapılamayan
belde yoktur. Şarkîkaraağaca bağlı kasaba ve köyler ilçe merkezine
oldukça yakındır. En yakın beldelere; çiçekpınar (5 km), beyköy (5 km),
en uzak belde ise, gedikli köyü (30 km)'dir.
Ekonomik durum
İlçenin ekonomisi tarım ve hayvancılığa
dayanmaktadır. Halıcılık, tarım ve hayvancılıkla uğraşan kesimlerin
başka bir çalışma konusu ve gelir kaynağıdır. Son zamanlarda sulu
ziraata önem verilmesiyle üretim artmıştır. Devlet su işleri tarafından
yürütülen, şarkikaraağaç sulama projesi 1986 yılında başlamış ve
tamamlanmak üzeredir. Bu proje ile beyşehir gölü'nden alınan su ile
13.783 hektar alanın sulanması planlanmıştır. Isparta ilinde devam eden
en büyük sulama projesidir. Ayrıca, örenköy, çarıksaraylar ve
köprüköy'de gölet çalışmaları devam etmektedir. İlçede mera
hayvancılığında azalarak ahır hayvancılığında büyük bir artış olmuştur.
Süt inekçiliği oldukça yaygındır. Buna bağlı olarak süt pazarlama ve
mandıra gibi faaliyetlerde artış göstermiştir. İlçe merkezinde 3, salur
köyünde 1 olmak üzere 4 mandıra halen faaliyet göstermektedir. Sulama
projesinin tamamlanmasıyla ilçe tarımda önemli gelişmeler sağlanacaktır.
Meyve, sebze ve şeker pancarı üretiminde olacak artışlar için planlama
çalışmaları yapılmaktadır.
Veteriner sağlık meslek lisesi
Veteriner hekimlere yardımcı ara insan gücü
yetiştirmek için ilçede, 1974-1975 öğretim yılında "hayvan sağlığı
memurları meslek lisesi" adı altında bir meslek lisesi açılmıştır. Üç
yıl amacı doğrultusunda eğitim yaptıktan sonra 1978 yılında el sanatları
eğitim merkezi olmuş ve öğrenciler başka okullara nakledilmiştir.
1983-1984 öğretim yılında yeniden ilk açıldığı şekle dönüşmüş, 1991
yılında da adı "veteriner sağlık meslek lisesi" adını almıştır. 37 dekar
alanda 25 görevli ve 115 öğrenci ile eğitim ve öğretime devam
etmektedir. Kuruluşundan bugüne kadar 300 mezun vermiştir.
Barit madeni
Şarkikaraağaç ilçesinde barit madeni bulunmaktadır.
Özel bir şirket olan başer maden sanayi, barit madenini işletmektedir.
İlçede taş ve kum ocağı, un fabrikası, çivi fabrikası gibi orta ölçekli
işletmeler vardır.
Turizm
Geçmiş medeniyetlere ait çok sayıda höyük bulunması,
anabura antik kentinin olması, doğal güzellikler bakımından kızıldağ
milli parkının ve beyşehir gölünün bir bölümünün ilçe sınırları içinde
bulunuşu ilçeye turizm yönünden önemlilik sağlamaktadır. Ayrıca ilçenin
önemli bir yol güzergahında bulunuşuyla ulaşım kolaylığı da ayrı bir
avantajdır.
Kızıldağ milli parkı
İlçenin güneyinde 1840 rakımlı büyük sivri bir
tepeden başlayarak 1180 rakıma kadar inmektedir. İlçeye 8 kilometre
uzaklıktadır. 631 hektarlık bir sahadadır. Kızıldağ milli parkının 4
kilometre güneyinde beyşehir gölü bulunmakta olup, gölden esen güney
rüzgarları bebik vadisiyle yertutan mevkiinden geçerek milli parka
ulaşmaktadır. Sedir ormanlarıyla yoğunlaşan bol oksijenli temiz hava
milli parkın özelliğidir. Milli parkta dağ evleri ve kamp sahaları
bulunmaktadır. Kızıldağ'ın havasının çeşitli göğüs hastalıklarına iyi
geldiği göz önüne alınarak 1986 yılında 100 yataklı bir göğüs
hastalıkları hastahanesi temeli atılmış olup inşaatı devam etmektedir. ,
Beyşehir gölü
Bir bölümü ilçe sınırları içerisinde kalır. İlçe
merkezine uzaklığı 20 kilometredir. Göl kenarında dinlenmek için
tesisler vardır. Gölde, sazan, levrek gibi balık türleri; yaban ördeği,
karabatak, sülükçün, meke gibi kuş türleri bulunmaktadır. Kontrollü
avlanma yapılmaktadır.
Arak mağarası
İlçe ile fele pınarı arasında, ilçe merkezine 4,5
kilometre mesafededir. Konya karayoluna 2.7 kilometre uzaklıkta olup,
kara tepenin eteklerinde yer alır. Giriş kapısı oldukça dardır. Mağaraya
girildikten sonra 11 metre kadar dar yol devam eder. Daha sonra sağa
doğru bir genişleme başlar ve asırlardır. Oluşan sarkıt-dikitler göze
çarpar. Mağaranın temiz havası ziyaretçileri ürpertir. Yarasaların
barınağı olan bu bölümden sonra sağa doğru sütunlar arasında 13 metre
daha gidilir. Sonra birden 5 metre kadar aşağıya inilir ve 11 metrelik
bir çukurla karşılaşılır. Daha ileri gidilememiş olup mağaracılık sporu
ile uğraşanların ilgisini beklemektedir. Mağara önü ilçenin güzel piknik
yerlerinden birisi olup, bol sulu pınarı ve söğüt ağaçları vardır.
İlçede halkın geleneksel piknik yerleri ve suları sürekli akan pınarlar
vardır. Bunlardan en güzelleri, çarıksaraylar, pınarbaşı, fele pınarı ve
arak içmesidir. Şarkikaraağaç ilçesinde, araştırılmış mağaralardan
öşekçi ve göllü mağaraları yer alır.
ISPARTA
Tarihçe
Isparta merkez ilçe olarak eski ve tarihi bir
kenttir. Kentin en az 4 bin hatta 5-6 bin yıllık bir tarihi olduğu
tahmin edilmektedir. Burada hititlerin, frigyalıların, lidyalıların,
iranlıların, makedonyalıların (yunanlıların), romalıların (bizans),
arapların, haçlıların, selçukluların, hamitoğullarının, osmanlıların
zaman akışı içinde hükümran oldukları bilinmektedir. Miladın
başlangıcında (baris) adını taşıyan bu günkü ıspartanın da içinde
bulunduğu pisidia bölgesi uzun süre romalıların da egemenliği altında
bulunmuştur. Romalılar döneminde hıristiyanlığın dini merkezi
ıspartadır. Bulgulara göre romalılar ıspartada 12 çeşit para
çıkarmıştır. Isparta 1204 yılında selçuklu hükümdarı 3. Kılıç arslan
tarafından bizans egemenliğinden alınmış 8 asra yakın bir zamandır
türklerin toprağı olmuştur. Anadolu beylikleri döneminde ısparta 1300
yılında hamitoğulları beyliğinin merkezi olmuş, 1390 yılında da osmanlı
devletinin sancağı olmuştur. Isparta cumhuriyetin ilanı ile birlikte
1923 yılında vilayet olmuştur. Isparta adının kaynağı; ısparta adının
hititçe ya da lidya dilinden gelme baride kelimesinden kaynaklandığı
tahmin edilmektedir. Bu kelimenin başına anadoluya gelen yunan
göçmenlerinin eis takısını ekleyerek ısbarıda dedikleri sonradan
türkler tarafından ısparta şeklinde kullanıldığı görüşüne bilim
adamları katılmaktadır.
Tarihi ve kültürel değerler;
Baris antik kenti; merkez
ilçede, şimdiki karaağaç mahallesinin bulunduğu yerde baris antik
kentinin bulunduğu söylenmektedir. Bu yörede yapılan bazı temel
kazılarında çıkan eserler arasında m.ö. 3.yy a ait sikkeler
bulunmaktadır. Barisin helenistik çağdan itibaren roma dönemi sonuna
kadar sikke basan bir kent olduğu bilinmektedir. Antik kentin gölcük
gölünün taşması sonucu toprak altında kaldığı sanılmaktadır. Minassos
antik kenti; kent hakkında kesin bir bilgi yoktur. Ancak minasın denilen
minas çayı civarında olduğu sanılmaktadır. İçme suyu ile ünlü minassos
tan bayatta bulunan sidera antik kentine su götürüldüğü su kanalı
kalıntılarından anlaşılmaktadır. Minasın mevkiinde kentin duvar
kalıntıları, roma dönemine tarihlendirilen seramik parçaları vardır.
Sikkelerde minassos ve adrana yazılarına rastlanmıştır. Kapıkaya antik
kenti; merkez güneyce köyünde kapı kaya mevkiinde kalıntılar üzerinde
kesin bir yazıt olmamakla birlikte şehrin hellenistik dönemden kaldığı
kesindir. Şehirden bazı duvar kalıntıları ile mimari bloklar
görülmektedir. Aliköy höyük; ıspartanın 8 km batısında harımarkası
mevkiindedir. 150x100 m. Boyutlarında 7 m. Yüksekliğindedir. Höyükte ilk
tunç çağı ve kalkolitik çağ yerleşmesi vardır. Kanlı höyük; ıspartanın
7 km. Doğusunda ısparta-eğirdir asfaltının 25 m. Güneyindedir. 15x25m.
Boyutlarında, yüksekliği 2m. Kadardır. Erken ve geç kalkolitik ile ilk
tunç çağı yerleşmesi mevcuttur.
Kutlubey camii (ulu camii); kutlubey camii, ı. Murat zamanında hamid iline
tayin olan kutlubey tarafından yaptırılmıştır. Bir çok kez tamir ve
eklemelerle orijinalliği oldukça kaybolmuştur. Vakfiyesindeki kayıtlara
göre m.s. 1488(h.884) tarihinde yaptırılmış olduğu anlaşılmaktadır.
Firdevs paşa camii (mimar sinan camii);
ısparta valisi firdevs bey tarafından 1561 yılında mimar sinan stilinde
inşa ettirilmiştir. 5 kubbeli son cemaat mahalli geniş merkezi kubbesi
dikkati çeker. Sütun başlıklarıyla kemer ve kubbelerinde devrinin mimari
özelliklerini görmek mümkündür.
Hızırbey camii; keçeci mahallesinde bulunan camii ıspartada hüküm
süren hamidoğullarından dündar beyin kardeşi hızırbey tarafından 1312
yılında yaptırılmıştır.
İplik camii (hacı abdi camii). Halk arasında iplikçi
camii diye anılan bu yapı 1554 yılında ıspartalı zenginlerden hacı abdi
ağa tarafından yaptırılmıştır. Sadrazam halil hamit paşa tarafından 1781
yılında genişletilmiştir.
Kavaklı camii; 1782 yılında abdi paşanın yardımı ile o zamanki ısparta valisi
tarafından yaptırılmıştır. Bu cami içindeki bitkisel dekorlu kütahya
çinileri ile dikkati çeker.
Pir efendi sultan (piri mehmet halife) türbesi;
ıspartanın namazgah yöresinde, şimdiki halı sarayı-sümerbank
karşısındaki yerde bulunan türbe yerinden kaldırılıp eski mezarlığa
nakledilmiş özel türbe yaptırılarak gömülmüştür. Hakkında pek çok
rivayet bulunan pirefendi sultan 1554 senesinde vefat etmiştir.
Halife sultan türbesi; şehrin dışında türbesi olan halife sultan feraiz
şarihi (miras payları açıklayıcısı) olarak ün yapmıştır. Seydi halifedir
kerametler gösterdiği söylenmektedir. Şeyh alaaddin efendi türbesi
(aldan efendi-aldan dede); ıspartanın gülcü mahallesinde binti emir
kabristanı içinde bulunur. Erdebili tarikatından seydi halifenin
halefidir. Gökveli sultan türbesi (şeyh recep); harabizade veya
çukurcuzade medrese diye anılan, abdi paşa (kavaklı) camii bitişiğindeki
medrese içinde gömülü olan gökveli sultan veya şeyh sultan veya şeyh
recep efendi, islâmlığın anadoluya yayılmaya başladığı sıralarda
horasandan gelmiştir. Bir çok kerametleri olduğu söylenir.
Hace-i sultan (abdülkadir
geylani); ıspartanın hisarefendi mahallesinde, delikli taş yanında
uyaoğlu tekkesi adı ile anılan yerdir.
Sıtma dedesi türbesi;
pirimehmet halifenin darüşifası civarında sokak içinde bulunmaktadır.
Hızır abdal sultan türbesi; tekke mahallesinde ve kendi adıyla anılan yerde
gömülüdür. Yılankıran çeşmesi; il merkezindeki tek selçuklu eseri olup
isa oğlu muhammet isminde bir hayırsever tarafından 1135 yılında
yaptırılmıştır. Arapça ve farsça kitabesi ısparta müzesinde
sergilenmektedir
.Karbuz çeşmesi; halil hamit paşa tarafından 1768 yılında
yaptırılmıştır. Mimar sinan camisi kapısındaki yerinden bugünkü yerine
nakledilmiştir.
Keçeci hamamı; ıspartada hüküm süren hamitoğullarından dündar
beyin kardeşi hızır bey tarafından keçeci mahallesinde 1284 yılında
yaptırılmıştır.
Yeni hamam; iplik camiinin sol tarafındadır. 1691 tarihinde
yeniçeri ağalarından savlı dalboyunoğlu ahmet tarafından yaptırılmıştır.
Isparta müzesi: müze 8 mart 1985 tarihinde hizmete açılmış olup
etnografik ağır basan bir müzedir. Müzede 4 teşhir salonu vardır.
1.salonda yörenin arkeolojik eserleri ve sikkeler, 2.salonda etnografik
malzemeler, 3.salonda yörük malzemeleri, 4.salonda halılar
bulunmaktadır.
Halil hamit paşa il halk kütüphanesi;
sadrazam halil hamit paşa tarafından 1783 yılında hacı abdi camisine
ilave olarak kurulmuştur. Yeni binasına 1969 yılında taşınmıştır. 3
okuma salonu 1 kitap deposu vardır, ayrıca 1 de gezici kütüphaneye
sahiptir. 1996 yılı sonu itibariyle 41554 adet kitap kolleksiyonu
mevcuttur.
Eski ısparta evleri(damgacı sokak);
merkez ilçede sivil mimarlık örneği olarak 58 tescilli konut vardır.
Bunlar 19.yy.mimarı tarzında yapılmış iki katlı kargir yapılardır. Bu
binalarda, ortada bir salon yanlarda odalar bulunmaktadır. Tavanlar
ahşaptır. Duvarlar bağdadi tarzda yapılmış, çatılar ahşap ve alaturka
kiremitle kaplıdır.
Firdevs bey bedesteni; firdevs bey camiine gelir sağlamak için mutasarrıf
vali firdevs bey tarafından 1561 yılında yaptırılmıştır. Bedestenin
kuzey-güney doğrultusunda iki kapısı vardır. Bedesten bugün kapalı çarşı
olarak kullanılmaktadır.
Doğal değerler
Gölcük gölü(tabiat parkı); merkez ilçenin güneybatısındaki hisarptepe de yer
alan ve çevresi yeni yetiştirilmiş ağaçlarla kaplı bir krater gölü olan
gölcük ile 12 km. Uzaklıktadır. Asfalt bir yolla ulaşım olanağı bulunur.
Gölün etrafı 150-300 m.yi bulan volkanik küllü tepelerle çevrilidir.
Daireyi andıran gölün çapı 1500m. Derinliğinde yer yer 32 metreyi bulur.
Göl kıyısında piknik için tüm altyapı tesisleri mevcuttur. Bir de gazino
binası bulunmaktadır.
Ayazmana mesireliği; ayazmana mesire yeri merkez ilçenin 2 km.
Güneydoğusunda olup ilçeye asfalt bir yolla bağlıdır. Soğuk suları ile
ünlü olan dinlenme yeri kestane ağaçlarıyla kaplıdır. Piknik için tüm
altyapı düzenlemeleri yapılmıştır.
Milas mesireliği; merkez ilçeye 10 km.lik bir asfalt yolla bağlı olan
mesirelik soğuk suları ve doğal güzellikleri ile ünlüdür. Mesire yerinde
tüm altyapılar, bir de havuz bulunmaktadır.
Kirazlıdere mesireliği;, hisartepe yamaçlarında, ıspartayı kuşbakışı
gören, etrafı bağ ve bahçelerle kaplı ve birde gazinosu bulunan bir
dinlenme yeridir. Özellikle yaz aylarında seyir ve serinlik bakımından
oldukça rahatlatıcı bir konuma sahiptir.
Davras dağı kış sporları turizm
merkezi;
17.02.1995 tarihinde bakanlar kurulu kararıyla turizm merkezi ilan
edilen bu yerin yol, su, elektrik gibi altyapı çalışmaları tamamlanmış,
bir de mülkiyeti il özel idaresine ait kayakevi yapılmıştır. Mekanik
tesislerinde 1997 yıllında tamamlanması beklenen turizm merkezinin kayak
sporunun her türlüsünü yapmaya olanak sağlayan fiziki yapısıyla büyük
bir kayak merkezi olmaya adaydır.
YALVAÇ
Doğal
yapı:
Yalvaç ilçesi akdeniz bölgesi'nin batısında yer alır.
Sultan dağlarının güneybatı eteklerine yayılmıştır. Doğuda konya ilinin
akşehir, batıda senirkent ve afyon ilinin çay ilçesi, kuzeyde sultandağı,
güneyde ise şarkikaraağaç ve gelendost ilçeleri ile sınırlıdır.
Yüzölçümü 1415 kilometrekaredir. Denizden ortalama yüksekliği 1100
metredir. En yüksek noktası ise, 2531 metre il yalvaç-çay sınırında
bulunan gelincik ana tepesidir. Akköprü ve sel çayları sultan
dağlarından doğan yörenin önemli iki akarsuyudur. Yalvaç, kumdanlı,
hüyüklü ve yağcılar ovaları ilçe sınırlarında kalan başlıca
düzlüklerdir. İlçenin batısındaki hoyran gölü ilçenin tek gölüdür.
Yalvaç ilçesinin iklimi; akdeniz iklimi ile kara iklimi arasında geçiş
özelliği taşır. En yüksek sıcaklık 37 derece, en düşük sıcaklık -18
derece olarak tespit edilmiştir. İlçenin yıllık ortalama sıcaklığı 12
derecedir. Yıllık ortalama yağış 470 mm.'dir. En fazla yağış kış
mevsiminde, en az yağış ise yaz aylarında görülür. Bölgede hakim esen
rüzgar poyrazdır. İklim özelliklerin bağlı olarak, "step otu"
topluluklarına benzeyen otluklar ile akdeniz bölgesinin tipik bitki
örtüsü makilere benzer çalılıklar ile çam, ardıç ve meşeden oluşan ağaç
toplulukları mevcuttur. Otluklardan da çok koyun, keçi gibi hayvanların
beslenmesinde yararlanılır. Ağaç ve çalılıklar ise, çetince, bağkonak,
kuyucak, gemen, sücüllü, kapıkara orman ve koruları şeklinde doğu-batı
istikametinde sıralanmaktadır.
Tarih:
Tarih öncesi devirlerden başlayarak yalvaç ve
çevresinin önemli bir yerleşim merkezi olduğu görülür. Yalvaç'ta yapılan
tarih öncesi araştırmalar sonucunda bir çok yerleşme yeri tespit
edilmiştir. Bununla beraber geç neolitikten daha eskiye inen bir
yerleşme merkezi henüz bulunmamıştı. Teknepınar ve kuyucak höyüklerinden
elde edilen keramikler, obsidyen ve çakmak taşından yapılmış muhtelif
aletler buralarda oldukça yoğun bir geç neolitik çağ yerleşmesinin
varlığına tanıklık eder. Yalvaç'ın kalkolitik çağda iskan gördüğünü
yarıkkaya ve kayadibi höyüklerinde göze çarpan pişmiş toprak buluntular
kanıtlanmaktadır. Dr. Mehmet taşlıalan'ın yalvaç'ın tarihçesi adlı
araştırmasında verilen bilgiler yalvaç'ın tunç çağında da önemli bir
yerleşim merkezi olduğunu göstermektedir. Anadolu'da m.ö. 3200-1200
yılları arasında tarihlenen tunç çağında, anadolu'nun birçok yerinde ve
göller bölgesinin hemen her kesiminde olduğu gibi, yalvaç yöresinde de
çok sayıda yerleşme yeri olduğu yapılan araştırmalar sonucu ortaya
çıkmıştır. Elde edilen malzemelerin değerlendirilmesi sonucunda kırka
yakın tunç çağı yerleşim merkezi tespit edilmiştir. Yalvaç yöresinde ilk
ve orta tunç çağlarında yerleşme yerlerinin yoğun olmasına karşılık son
tunç çağında yerleşmenin oldukça azalması dikkat çekmektedir. M.ö. 546
yılında lidya kralı kroissos'un pers kralı kyros'a yenilmesinden sonra,
tüm anadolu toprakları gibi pisidia'da pers idaresi altına girmiştir. Ne
var ki pers işgalini gösteren herhangi bir kanıt, diğer pisidia
şehirlerinde olduğu gibi yalvaç yöresinde de ele geçmemiştir. Ancak w.
Ramsak, kilikya'dan batıya hareket eden pers kralı xerxes'in m.ö. 481
yılında suğla ile beyşehir göllerinin doğusunda antiocheia üzerinden
geçerek eğirdir gölünün kuzeyinde uluborlu ve dinar'dan sardes'e
gittiğini yazmıştır. Makedonya kralı büyük iskender m.ö. 334'de
başladığı anadolu seferiyle pers'lerin egemenliğine son verir. Yalvaç'ın
o dönemdeki adı pisidia antiocheia olarak geçmektedir. Antiocheia'nın
m.ö. 300-280 yılları arasında l.antiokhos tarafından seleukos kolonisi
olarak kurulduğu sanılmaktadır. Yalvaç'ın tarih boyunca menar, pisidia,
antiocheia, colonia caesarea, tochia ol antiochia, colonia caesarea
antiocheia isimleriyle anıldığı görülmektedir. L.antiokhos'un ölümünden
sonra antiocheia, bergama kralı l.attalos (m.ö. 241-197) tarafından
alındı. Bergama krallığı seleukos'larda sık sık çarpışmaya girdiler.
Seleokos'ların eline tekrar geçen bölge m.ö. 189 yılında romalıların
istilasına uğradı. Romalılar, bergama kralı lll. Antiokhos ile barış
yaparak aldıkları toprakları bergama krallığına verdiler. M.ö. 133
yılında bergama kralı toprakları tekrar romalılara bıraktı. Bu olaydan
sonra romalılar, "asya teşkilatını" kurdular. İmparator konstantin 311
yılında hıristiyanlığı serbest bırakmış ve dinin yayılmasına yardımcı
olmasıyla, hıristiyanların büyük şehirlerde birer metropolitliği
oluşturdu. Antiocheianın da 325-787 yılları arasında muhtelif yerlerde
yapılan meclis veya konsüllere bir metropolit ile katıldığı biliniyor.
Bu dönemde antiocheia'ya metropolitlik olarak, neopolis (şarkikaraağaç)
sozopolis (uluborlu) ve nikopolis bağlı idiler. Hıristiyanlık tarihinin
önemli bir olayı da 46 yılında st.paul ve st.barnabas'ın antiocheiaya
gelerek dini yaymak istemeleridir. St. Paul'un anadolu'ya yaptığı üç
seyahatinde antiocheiaya uğraması kentin hristiyanlık alemi için
oldukça önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Bu dönemde
hıristiyan bizans'ın düşmanı müslüman araplar olmuştur. Araplar
anadolu'ya sayısız akın yapmışlardır. Antiocheiaya yapılan akınların en
şiddetlisi, halife velid devrinde oğlu abbas tarafından 713 yılında
yapılandır. Yakılan ve yıkılan şehirden binlerce esir alınarak geri
dönülmüştür. 1071 malazgirt zaferi ile anadolu akınlarına başlayan
selçuklu türkleri zaman zaman bazı toprakları ele geçirmiş daha sonra
bırakmak zorunda kalmışlardır. Antiocheia savunmaya elverişli bir merkez
olduğundan, l. Haçlı orduları selçuklu saldırılarına karşı buraya
sığınmışlardır. 1101 yılında bizans'a aittir. Yalvaç (antiocheia) ve
çevresinde devam eden türk-bizans mücadelesine rağmen 1176 yılına kadar
taraflar birbirlerine kesin üstünlük kuramamışlardır. Önemli bir olayda
ll. Haçlı seferleri sırasında olmuş, fransız kralı louis ile türkler
arasında antiocheia'da yapılan savaşta (1148) bizanslılar geri çekilmek
zorunda kalmalarıdır. 1176 yılında sultan ll. Kılıçarslan ile bizans
imparatoru manuel kommenos arasında kumdanlı boğazından yapılan
myriokephalon savaşı ile yalvaç kesin olarak türk egemenliğine
girmiştir. Yalvaç bir türk beyinin adıdır. Malazgirt savaşından sonra
türklerin batı anadolu'ya yayılmaları sırasında, oğuz boylarından emir
boyu yalvaç bey önderliğinde, antiocheia'ya yerleşmişler ve kent bundan
sonra yalvaç adını almıştır. 1243 kösedağı savaşından sonra ilhanlıların
kontrolüne giren yalvaç, 1280 yıllarında kurulan hamitoğulları beyliği
sınırları içinde kalmıştır. 1380'de l. Sultan murad zamanında osmanlı
devleti egemenliğine girmiştir. 1840 yılında kaza olarak konya'ya
bağlanmış, 1864 yılında belediye teşkilatı kurulmuştur. Yalvaç,
cumhuriyetin ilanından sonra ısparta'ya bağlanmış ve her geçen gün
gelişen bir ilçe durumuna gelmiştir.
Kültür varlıkları
Pisidia antiocheia antiocheia antik kenti yalvaç ilçesinin 1 km. Kadar
kuzeyinde sultan dağlarının güney yamaçları boyunca uzanır. Anadolu'da
yirmiden fazla antiocheia olduğu için bu şehirler birbirlerinden bölge
isimleri ile ayrılmışlardır. Onun için bu antik kente pisidia antiocheia
denilmiştir. Şehir helenistik devirde m.ö. 3. Yüzyılda seleukos soyundan
l.antiokhos tarafından kurulmuştur. Kurucusuna izafeten antiocheia adını
almıştır. Antik kentte ilk önemli araştırmalar 1914- 1924 yılları
arasında w.ramsay ve d.robinson tarafından gerçekleştirilmiştir. Uzun
bir aradan sonra 1980 yılından itibaren yalvaç müze müdürlüğü tarafından
araştırmalara devam edilmiştir. Göller bölgesi
arkeolojik-kültürel-turistik araştırma ve değerlendirme projesinin 1993
çalışmaları raporunda prof. Dr. Rüçhan arık, antiocheia hakkında şu
görüşe yer vermektedir: "buralarda çok geç kalınmış ve pek çok kayıplar
verilmiş olduğu halde, hem bilim, hem turizm açısından hala verimli
değerlendirmeler yapılabilir. Özellikle yalvaç (antiocheia), bir açık
hava müzesi olmanın yanı sıra, yepyeni bir hıristiyan hac merkezi olarak
da çarpıcı gelişmeler sahne yapılabilir." antiocheia kenti düzenli bir
şehir planına sahip olup; engebeli arazide ızgara şehir planı
uygulanmıştır. Antiocheia'nın göze çarpan yapıları arasında; augustus
kutsal alanı, tiberius meydanı, roma hamamı, su kemerleri, tiyatro, st.
Paul kilisesi, ana caddeler ve batı kapısı yer almaktadır.
Men kutsal alanı antiocheia'nın 5 km. Güneydoğusunda ve gemen korusu
doruğunda daha ilkçağın erken dönemlerinden başlayarak phrygia ve
pisidia yörelerinin en saygın tanrılarından biri olan men'in önemli bir
kutsal alanı yer almaktadır. Burada tapınılan men, men askaios ya da men
askaenos diye anılıyordu. Etrafı ay kabartmalı ve yazıtlı bir temenos
duvarı ile çevrili alanın ortasında tanrı men'in tapınağı yer
almaktadır. Kutsal yapının etrafında muhtelif fonksiyonları olan yapı
toplulukları bulunmaktadır. Bunlar arasında tören salonu, rahip veya
rahibe evleri oldukça dikkat çekicidir. Men mabedi dışında bir odeon,
boyutları farklı tapınma yerleri ve bir kilise kutsal alan'ın
zenginliğine işaret etmektedir. Antiocheia'dan men mabedine ulaşan
kutsal yolun bugün dahi görkemli izlerine rastlamak mümkündür. Kutsal
alanda ilk kazılar 1911-12 yıllarında w.ramsay tarafından yapılmış olup,
sözü edilen alanda 1995 yılından itibaren yalvaç müzesi tarafından
yeniden çalışmalara başlanmış bulunmaktadır. Kutsal alana bugün
stabilize bir yol ile rahatlıkla ulaşılmaktadır.
Limnai adası yalvaç'a 25 km. Uzaklıkta gaziri mevkiinde hoyran
gölü içerisinde bir ada olup, göl kenarına asfalt bir yolla
ulaşılmaktadır. Surlarla çevrili olan adanın içerisinde muhtelif
yapıların yanı sıra artemis tanrıçasına adanan bir tapınağın kalıntıları
yer almaktadır. Adanın ilkçağlardan beri iskan gördüğü ve tapınma için
önemli bir merkez olduğu anlaşılmaktadır.
Kaya mezarları hoyran gölünün hemen eteklerinden yükselen kaya
yüzeyinde boyutları farklı olan kaya mezarları yer almaktadır. Bunlar
arasında alınlıklı olan mezar en ilgi çekici olanıdır. Phrygia kaya
mezarlarının farklı biçimlerini burada adım adım izlemek mümkündür.
Devlethan camii
yalvaç'ın merkezindedir. Devşirme malzeme ile yapılan
cami, beylikler devri cephe özelliğine sahip olup, enine atılmış üç
sütun dizisi ile dört sahne ayrılmış üzeri kırma çatı ile örtülü bir
yapıdır. Caminin tek minaresi yapının kuzeydoğu köşesinde yer
almaktadır. Mihrabı ve minberi düz sadedir. Caminin muhtelif zamanlarda
onarımlar geçirdiği bu yüzden 16. Yüzyıla ait olan bu yapının günümüzde
orijinalinden ayrıldığı gözlenmektedir.
Yeni cami
yalvaç merkezinde ve devlethan camisinin hemen önünde
yer almaktadır. Malzemesi dıştan moloztaş, içten horasan harcı ile
yapılan ve 19.yy'a ait olan yapı, yaklaşık kare bir plana sahip olup,
dört sütun üzerinde oturan bir kubbesi mevcuttur. Örtü sistemi bütünüyle
dıştan kırma çatı ile örtülüdür. Minare kuzeybatı köşede bulunmaktadır.
Mihrabı ve minberi düz ve sadedir. Kubbede bulunan süslemeler son
dönemde onarılmıştır.
Leblebiciler camii bu yapıda oldukça sade dış cephelere ve bir harime
sahiptir. Devşirme malzeme ile yapılmıştır. Girişin sağında, tuğla
malzeme ile tek şerefeli olarak yapılmış bir minaresi vardır.
Eski hamam
yalvaç'ın kaş mahalle mevkiinde bulunan hamam,
bölgesel osmanlı geleneklerini ihtiva eden soyunmalık, soğukluk,
sıcaklık, su deposu ve külhan gibi bölümleri ile klasik türk
hamamlarının özelliğini yansıtır. Yapıya iki ayrı girişten
girilmektedir. Yapı malzemesi tuğla ve üzeri sıva ile sıvanmış bir
karakterde ancak dış duvarlarda devşirme malzeme kullanılmıştır. Erkek
ve kadınlara hizmet veren hamam bu yönüyle tek hamamlar grubuna
girmektedir. Hamam yapılacak küçük bir onarımla gerçek kimliğine
kavuşacaktır.
Yeni hamam yalvaç merkezinde yer almaktadır. 19.yy.'a ait olan
yapı, geçirdiği tamiratla ilk özelliğini kaybetmekle beraber günümüzde
işlevini sürdürmektedir.
Anıtsal çınar yalvaç merkezinde ve ilçenin geçmişi kadar eskilere
dayanır. Adeta yalvaç'ın bir sembolüdür. Sayısı bir hayli fazla olan
kahvehaneleriyle farklı bir dinlenme yeridir.
Hıdırlık tepesi yalvaç'ın geleneksel hıdrellez kutlama yeri olup,
ilçeye 1 km. Uzaklıktadır. Çam ağaçlarının çevrelediği yerde ihtiyaca
cevap verebilecek tesisler bulunmaktadır.
Hisarardı yalvaç'a 3 km. Uzaklıkta gerek çam ormanları gerekse
bol suyu ile ihtiyaç giderecek nitelikte bir dinlenme yeridir.
Hoyran gölü ilçe merkezine 25 km. Uzaklıkta bulunan göl ve
çevresi tabii güzelliklere sahip bulunmaktadır. Kamp kurmak için
müsaittir. Yeme içme ihtiyacı için küçük çapta tesisler vardır.
Gemen korusu ilçeye 5 km. Uzaklıktadır. Tarihi ile tabiatı
birleştiren çekici bir güzelliğe sahiptir. Bugün stabilize bir yol ile
koruya ulaşmak mümkündür. Yapıcı eller bu ilginç yeri daha elverişli
hale getirebilir.
Eğitim kültür:
Yalvaç'ta 1921 yılında ortaokul açılmış olduğu ve
ortaokul açılmadan önce idadi ve rüştiye mektepleri bulunduğu
bilinmektedir. Yalvaç'ta eğitim öğretim faaliyetleri ülke standartlarına
yakın düzeyde gelişim göstermiştir. 1921 yılında zamanın kaymakamı
abdurrahman bey zamanında inşa edilen ortaokul uzun yıllar ilçeye hizmet
vermiştir. 1940 yılına kadar yatılı olan okul, çevrede ortaokul
sayısının az olması sebebiyle büyük hizmet vermiştir. İlçede 16.03.1957
tarihinde 69 öğrenciyle özel lise açılmıştır. Özel lisenin açıldığı
tarihte yalvaç ilçesinin eğitim ve öğretim durumuna bakacak olursak şu
tabloyu görürüz: özel lise ortaokul 10 öğretmen 456 öğrenci; devrim,
alemdar, gazipaşa, uyanış ve salur ilkokullarında 27 öğretmen 1322
öğrenci bulunmaktaydı. Köylerde de 35 ilkokul, 67 öğretmen ve 4166
öğrenci bulunduğu kayıtlardan anlaşılmaktadır. Bugün yalvaç'taki eğitim
durumunu değerlendirdiğimizde büyük atılım içinde olduğunu görürüz.
Özellikle son yıllarda yalvaçta anadolu lisesi, anadolu imam hatip
lisesi, teknik lise, yabancı dil ağırlıklı lise (süper lise) açılması,
atatürk lisesi'nin bilgisayarlı eğitime dahil edilmesi, yeni okul
binalarının yapılması, okulların malzeme yönünden desteklenmesi eğitimde
hamle sayılacak niteliktedir. Yalvaç ilçesinde ilköğretim kurumu olarak;
32 ilkokul, 15 ilköğretim okulu vardır. Bu okullarda 8179 öğrenci
öğrenim görmekte, 304 öğretmen, 11 memur ve 66 hizmetli görev
yapmaktadır. İlçe merkezinde bulunan ortaöğretim kurumları ise
şunlardır: atatürk lisesi ve bünyesinde yabancı dil ağırlıklı lise
sınıfları, anadolu lisesi, kız meslek lisesi, imam hatip lisesi, anadolu
imam hatip lisesi ve çok programlı lise bünyesinde; ticaret lisesi,
çıraklık eğitimi, teknik lise, endüstri meslek lisesi bulunmaktadır.
İlçeye bağlı kasabalarda ise; körküler, tokmacık, kumdanlı ve
bağkonak'ta lise vardır. Yalvaç ilçesi genelinde, ortaöğretim
kurumlarında 2373 öğrenci öğrenim görmekte olup, 139 öğretmen, 10 memur,
39 hizmetli görev yapmaktadır. Ayrıca ilçede kurum olarak halk eğitimi
merkezi, öğretmen evi, 2 adet dershane ve bir adet sürücü kursu milli
eğitime bağlı olarak hizmet vermektedir. Yalvaç halk eğitimi merkezi'nin
kendi binasının inşaatı devam etmektedir. Merkez, kasaba ve köylerde,
bilgisayar, kalorifer ateşçiliği, biçki-dikiş, giyim, makine nakışı,
kuaför, trikotaj kursları açılmakta ve genel kültür etkinliklerine yer
verilmektedir.
Sağlık hizmetleri:
Yalvaç devlet hastahanesi 100 yataklıdır. Servisler
ve ameliyathane modern hale getirilmiştir. Ek binası da tamamlanmıştır.
Personel sayısı 125 civarında değişmekte ve çeşitli branşlarda uzman
hekim bulunmaktadır. 1994 yılı istatistiklerine göre yalvaç devlet
hastahanesinde 38718 kişiye poliklinik hizmeti verilmiş, 2686 kişi
yataklı tedavi görmüş ve 542 ameliyat, 621 doğum yapılmıştır.
Hastahanede yatak doluluğu yüzde 51 dolayında gerçekleşmiştir. Sağlık
grup başkanlığına bağlı merkez, kasaba sağlık ocakları ve sağlık evleri
şunlardır: yalvaç merkez sağlık ocağı ve bu sağlık ocağına bağlı olarak
hizmet veren eyuplar, kurusarı sağlık evleri; özbayat sağlık ocağı,
özgüney sağlık ocağı, kuyucak sağlık ocağı, bağkonak sağlık ocağı,
kozluçay sağlık ocağı, dedeçam sağlık ocağı, çetince sağlık ocağı ve bu
sağlık ocağına bağlı korukaya, bahtiyar sağlık evleri, kumdanlı sağlık
ocağı ve bu sağlık ocağına bağlı celeptaş, gökçeali, aşağı tırtar,
yukarı tırtar sağlık evleri, hüyüklü sağlık ocağı ve bu sağlık ocağına
bağlı yağcılar, eğirler sağlık evleri, tokmacık sağlık ocağı ve bu
sağlık ocağına bağlı akçaşar sağlık evi, yukarı kaşıkara sağlık ocağı ve
bu sağlık ocağına bağlı aşağı kaşıkara sağlık evi, körküler sağlık ocağı
ve sağlık ocağına bağlı sağır, kırkbay, mısırlı, terziler sağlık evleri,
sücüllü sağlık ocağı ve sağlık ocağına bağlı çamharman, yarıkkaya sağlık
evleri.
Ulaşım:
Yalvaç ilçesi ısparta il merkezine 105 km uzaklıkta
olup, yüksek standartlı asfalt yolla bağlıdır. İlçenin, bütün kasaba ve
köyleriyle asfalt yol bağlantısı mevcuttur.
Ekonomik durum:
Yalvaç ilçesinin gelir kaynakları, geçmişten günümüze
tarım, hayvancılık, su ürünleri ve el sanatları olarak sıralanabilir.
İlçede ekilebilir tarım arazisini 48.811 hektar olup, bunun 9.939
hektarında sulu, 38.872 hektarında kuru tarım yapılmaktadır. Sulu tarım
olarak, meyvecilik, sebzecilik, şeker pancarı, yonca, korunga ve mısır
gibi ürünler ekilip dikilmektedir. Meyvecilikte başta elma olmak üzere
armut, elma, kayısı, erik şeftaliden 36.954 ton ürün elde edilmekte
olup, meyve için toplam ekin alanı 4.100 hektardır. Sebze olarak da
başta domates, biber, fasulye olmak üzere 11.170 ton ürün elde edilmekte
olup, toplam sebze ekim alanı 900 hektardır. Endüstri bitkileri, şeker
pancarı, ayçiçeği, aspir, kuru soğan, haşhaş, patates, sarımsak olarak
28.136 ton ürün elde edilmekte ve toplam 1.147 hektar alanda ekim
yapılmaktadır. Yem bitkileri, yonca, korunga, burçak olmak üzere 725
hektar alanda ekilmektedir. Yeşil ot 17.545 ton, kuru ot 1598 ton, tohum
ise m 8,5 ton elde edilmektedir. 2100 hektar bağ alanı mevcut olup,
25.125 ton yaş üzüm elde edilmektedir. Kuru tarımda ise hububat ve
bakliyat ekimi yapılmaktadır. Hububat (buğday, arpa, yulaf) 21.080
hektar ekim, 55.819 ton üretim; bakliyat (nohut, mercimek, kuru fasulye,
fiğ) 18.010 hektar ekim, 26.160 ton ürün kapasitesine sahiptir. İlçede
hayvancılık da önemli bir gelir kaynağıdır. 1995 yıl sonu envanterine
göre; 18.889 adet büyükbaş, 110.860 adet küçükbaş, 50.100 adet kümes
hayvanı, 4015 adet arı kovanı mevcuttur. İlçedeki hayvan varlığından;
329.3 ton et, 11.230 ton süt, 89 ton tereyağı, 1353 ton beyaz peynir, 65
ton yapağı elde edilmiştir. Ayrıca 2.800.000 adet yumurta 51 ton bal
üretimi olduğu tespit edilmiştir. Eğirdir gölünün bir bölümünün yalvaç
ilçesi sınırları içerisinde bulunması ilçede balıkçılığı da gelir
kaynakları arasına sokmuştur. Hoyran gölü avlağı aşağı tırtar, taşevi ve
aşağı kaşıkara köylerinin yüzde yirmisine geçim kaynağı olmaktadır. 1994
yılında bu avlaktan 65.670 kg. Levrek ve 3,5 ton sazan balığı
avlanmıştır. Bölgede iki adet su ürünleri kooperatifi bulunmaktadır.
Avlanan balıklar bu kooperatifler aracılığıyla pazarlanmaktadır. Ayrıca
su ürünleri işleyen özel bir işletme de mevcuttur ve günde 1,5 ton balık
işlemektedir. İlçede tarıma, hayvancılığa ve su ürünlerine dayalı orta
ve küçük işletmeler vardır. Un imal eden bir adet fabrika ve mahalli
değirmenler vardır. Uyaroğlu un fabrikası'nın kapasitesi 1300
kg/saattir. Hüyüklü kasabasında bir adet peynir mandırası mevcut olup,
söz konusu mandıra yüzde yüz kapasite ile çalışmakta olup, günde 6 ton
süt işleyip 450 kg kaşar peyniri üretmektedir. Eyüpler köyü kalkınma
kooperatifi'ne ait günde 2 ton süt işleme kapasiteli bir mandıra vardır.
Ancak yılda 40 gün çalışarak 4 ton peynir üretmektedir. El sanatlarının
başında gelen işkolu ise dericiliktir. Pisidia antiocheia ahalisinin
asıl uğraşısı olan ve dış pazarlarda dahi aranan deri mamulleri bugünde
aranan ürünler durumundadır. İlk yalvaçlılar deriyi ilçenin bugün
içinden ve eğirdir gölü'ne dökülen sel çayı'nda işlerlerdi. Sel çayı
sultan dağlarından doğarak yöreye hayat saçarken deri işlemeciliğinde de
yararlı olduğu gerçeği ortaya çıkmıştır. Zira yalvaç'ta pek çok durgun
ve akarsu olduğu halde ancak ve ancak sel çayı'nın suyu deri işlemesine
elverişli oluyordu. Bu konuda da biliyoruz ki sel çay'ında bazı kimyasal
madde bileşimleri deri işlemeye elverişlidir.
Turizm:
Turizm gelirlerinin yalvaç ilçesinin ekonomisine
büyük katkılar sağlayacağı bir gerçektir. Çünkü yalvaç'ta önemli tarihi
eserler mevcuttur. Bu sebeple arkeolojik kazı çalışmaları yalvaç müzesi
tarafından titizlikle yürütülmektedir. Antik kent pisidia anticoheia'da;
hamam, kilise, ana cadde, sütunlu cadde, ağustus tapınağı temizlenerek
ortaya çıkarılmıştır. Yalvaç'a ait olup yurt içinde başka yerlere ve
yurt dışına gitmiş eserlerin geri getirilmesi için girişimlerde
bulunulmuş, ilk etapta afyon müzesindeki eserler yalvaç'a getirilmiştir.
İlçede, araştırılmış mağaralardan ayı ini, akardonar ve değirmenönü yer
alır. Turizmin gelişmesi amacıyla ilçeye bir turistik restaurant
yapılmış ve turistik otel yapımı devam etmektedir.
9.
Cumhurbaşkanımız sayın Süleyman DEMİREL
Cumhurbaşkanı süleyman demirel, 1 kasım 1924'te ıspartanın atabey
ilcesine bağlı islamköy'de doğdu.
İlköğrenimini doğduğu köyde tamamlayan demirel ortaokul ve liseyi,
ısparta ve afyon'da bitirdi. Demirel, şubat 1949'da istanbul teknik
üniversitesi inşaat fakültesi'nden mezun oldu.
Elektrik işleri etüd idaresinde ayni yıl göreve başlayan demirel, önce
1949-1950, daha sonra 1954-1955 yıllarında amerika birleşik
devletleri'nde barajlar, sulama ve elektrifikasyon konularında ihtisas
yaptı. Seyhan barajı'nın yapım çalışmalarında mühendis olarak görev
yapan demirel, 1954 yılında barajlar dairesi başkanı, 1955 yılında da
devlet su işleri genel müdürü oldu. Pek çok baraj ve elektrik santrali
tesisinin inşaasına nezaret etti.
Askerliğini yapmak üzere 1960 yılında bu görevinden ayrılan demirel,
1962-1964 yılları arasında serbest müşavir-mühendis olarak çalıştı ayni
dönemde orta doğu teknik üniversitesi'nde su mühendisliği konusunda
dersler verdi.
Süleyman demirel siyasi yaşamına, 1962 yılında adalet partisi genel
idare kurulu üyeliği ile başladı. 28 kasım 1964 tarihinde ap 2.büyük
kongresince genel başkan seçilen demirel, şubat-ekim 1965 tarihleri
arasında suat hayri ürgüplü başkanlığında bir koalisyon hükûmeti
kurulmasını sağladı. Kendisi de başbakan yardımcısı olarak görev aldı.
10
ekim 1965'de yapılan genel seçimlerde başında bulunduğu adalet partisi
yüzde 53 oy alarak tek başına iktidar oldu.
Demirel, bu seçimlerde ısparta milletvekili olarak parlamentoya girdi ve
türkiye'nin 13. Başbakanı olarak hükûmeti kurdu. Bu hükümet 4 yıl sürdü.
10
ekim 1969 tarihindeki genel seçimlerde de adalet partisi yine tek başına
iktidar oldu.
Bunu
müteakip demirel, 14. T.c. Hükümetini kurdu.
Daha
sonra, parti içi bir kriz dolayısı ile, 15. Hükûmeti kurmak durumunda
kaildi.
12
mart 1971 muhtırası üzerine, başbakanlık görevini bıraktı.
1971
ile 1980 arasında, 1975, 1977 ve 1979'da 3 defa daha hükümet kurdu.
12
eylül 1980 askeri müdahalesi üzerine görevi bıraktı ve 7 sene yasaklı
olarak siyaset dışı kaildi.
6
eylül 1987'de yapılan halk oylaması ile yasaklar halk tarafından
kaldırıldı ve 24 eylül 1987 tarihinde, doğru yol partisi olağanüstü
kongresince genel başkanlığa seçildi.
29
kasım 1987'de yapılan genel seçimlerde ısparta milletvekili olarak
tekrar tbmm'ne girdi.
20
ekim 1991 tarihinde yapılan genel seçimler sonrasında, doğru yol partisi
ile sosyal demokrat halkçı partinin bir araya gelerek kurduğu koalisyon
hükümetinin başbakanı oldu. 20 kasım 1991 tarihinde kurulup, 30 kasım
1991 tarihinde tbmm'den güvenoyu alan koalisyon hükümeti demirel'in
başkanlığı yaptığı 7. Hükümet olmuştur.
30
yaşında genel müdür, 40 yaşında önce parti genel başkanı, sonra başbakan
olan demirel, 12 seneye yaklaşan başbakanlık görevinde; türkiye'nin
kalkınması ve gelişmesine büyük hizmetlerde bulunmuştur.
Türkiye'nin en genç genel müdürü, en genç başbakanı ve ismet inönüden
sonra en uzun başbakanlık yapmış kişidir.
1964
kasımdan, 1993 mayısına kadar geçen 29 sene içerisinde demirel, 6 dönem
ısparta milletvekilliği yapmıştır.
Demirel, 28 kasım 1964 tarihinden 15 ekim 1981 tarihine kadar 17 sene,
adalet partisi'nin her iki senede bir toplanan büyük kongrelerince
seçilmiş genel başkanlığı yapmıştır. 24 eylül 1987 tarihinden itibaren
ise 1988, 1990 kongreleri ile seçimlerde doğru yol partisinin genel
başkanlığını yürütmüştür.
7
sene yasaklı kalmış, 6 defa hükümetten gitmiş, 7 defa hükûmeti
kurmuştur.
16
mayıs 1993 tarihinde, türkiye büyük millet meclisi tarafından
türkiye'nin 9. Cumhurbaşkanı olarak seçilen demirel, nazmiye demirel ile
evlidir.
İngilizce bilen cumhurbaşkanı süleyman demirel'in pek çok yazılı kitabı,
makalesi ve konuşmaları bulunmaktadır
Sadrazam
Halil hamid paşa
Doğum
yeri :
Isparta
Doğum tarihi :
1736
Ölümü
:
27 mayıs 1785
Isparta eski bir anadolu şehridir. Lidyalılar zamanında ismi baris imiş,
bu isim rumca değildir. is hecesi frig lisanından gelmedir. Isparta
isminin nereden geldiği kat'i surette bilinmiyor: söylendiğine göre
büyük iskender anadolu'yu istila ettiği zaman, rahat durmayan
yunanistan'ın sparta şehri ahalisinden bir kısmını buraya getirip iskan
etmiştir. Helenistik ve bizans devirlerinde şehre sparta, romalılar
tarafından ise heracleus barensis ismi verilmiştir.
Bizanslılar zamanında ve alparslanın anadolu'yu istila etmesinden evvel
bizans topraklarına giren türk kavimleri hıristiyanlığı kabul
etmişlerdir. Bunlardan bazılarının ısparta'da iskan edilmiş olmaları
varittir çünkü; yoz anastas (anastas yos) isimli ıspartalı türk bir
kumandan, miladi 774 senesinde anadoluyu istila eden harun reşid'in bir
ordusunu mağlup etmiştir.
Haçlılar istilası zarfında ıspartanın defalarca selçuklu ve haçlılar-
bizanslılar arasında el değiştirdiği ve çok zarar gördüğü anlaşılıyor.
Herhalde on üçüncü asır başında haçlılardan yaka silken şehir
ahalisinin, türkçe konuşan bir çok anadolu şehirleri gibi, islâmiyeti
kabul etmiş olması muhtemeldir. 18'inci asırda ıspartada tesadüf edilen
rum aileler, aslen ıspartalı olmayıp sonradan sahildeki rum
şehirlerinden gelme idiler. Bu meyanda ısparta'ya osmanlılar tarafından
bir miktar da kafkasyalı muhacir getirilmiştir.
2 -
Halil Hamit paşanın kişiliği
Ispartanın yetiştirdiği bu nadir insan, 1736 senesinde Isparta'da
doğmuştur. Babası didebanoğlu (gazcıoğlu) lakabıyla maruf ıspartalı hacı
mustafa efendi gençliğini burdurda geçirmiş, orada evlenmiş, fakat
sonra tekrar ısparta'ya gelip, vezir elik mehmet paşanın nezdinde kapu
kethüdalığı vazifesini yapmıştır. Halil hamit ıspartada dünyaya
gelmiştir. Orada ilk tahsilini yaptıktan sonra, genç yaşta babası ile
istanbul'la gitmiş, ve tesadüfen sadrazam koca ragıp paşanın nazarı
dikkatini celbetmiştir. Babailide bir müddet çalıştıktan sonra, eflak
voyvodası istavraki beyin katipliğine tayin olunmuş ve bu esnada
fransızca öğrenmiştir. İstavraki bey ile eflâkda iken 1768 harbi
çıkmıştır. Bu harp esnasında yeniçerilerin artık itimat edilir bir
askeri kuvvet olmadığına kanaat getirmiştir.
İstanbula avdet ettikten sonra osmanlı devleti için pek fena şartları
haiz olan ve rus hegemonyasının başlangıcını teşkil eden küçük kaynarca
(1774) muahedesinin akdine şahit olmuştur. Kendisi gerek reisülküttap
(dışişleri bakanı), gerekse sadaret kethüdalığı (başvekil muavini)
vazifelerini ifa ettiği seneler zarfında yeni bir harbin önüne geçmek
için elinden geleni yapmıştır. Sadrazamlığı esnasında rus generali
potemkin, kırıma saldırdığı zaman da, devleti büsbütün bir felâkete
sürükleyecek olan bir harpten kaçınılması hakkında padişahı ikna
etmiştir. Fakat aynı zamanda askeri kuvveti artırmak için her şeyi
yapmıştır. Bilahare, gerek avusturyalılar ve gerekse ruslar aleyhine
açılan seferler bir hezimetle neticelenmemiş ve devlet için müsait
şartları haiz olan yaş sulh muahedesi (1792)'de akdedilebilmiştir.
Halil
hamit paşa 1782 yılında sadrazam olmuştur.
Tarihçi tülbentçi, ceddimi metheder ve bakanlık ve sadrazamlık yaptığı
uzun seneler esnasında yaptığı hizmetleri saymakla bitiremez.
Bu
hizmetleri şöyle sıralayabiliriz.
1 -
dinyester ve save nehirleri boyundaki kaleleri tamir etmiş ve buralara
silah ve erzak depo etmiştir.
2 -
anadoludaki isyanları azimle bastırmıştır. Bunun için kendi mevkiine
göz koyduğunu bilmesine rağmen, haris fakat muktedir bir kumandan olan
cezayirli hasan paşadan istifade etmiştir ve bu zatı o zaman adet olduğu
veçhile bir bahane bulup öldürtmüştür.
3 -
tayin ettiği yeniçeri ağaları mutat veçhile kendisine üç yüz kese para
getirdikleri zaman bu parayı kabul etmemiş ve buna mukabil ağaların da
rüşvet almalarına mani olmuştur. Bilahare, rüşveti tamamıyle yasak
etmiştir.
4 -
istanbul'da bulunan yeniçerilerin yoklamasını yaptırmış, bunları
sınırlardaki vazifelerine göndermiş, açıktan maaş alanların tahsisatını
kesmiş ve ulufe alım-satımını yasak etmiştir.
5 -
yeniçerilerin dışında bir bir askeri kuvvet kurmak kastiyle tımarlı
sipahiler kanununu neşrettirmiştir.
6 -
eskiden tesis edilip yeniçerilerin tazyiki ile kapatılan lâğımcı,
kumbaracı ve topçu ocaklarını tekrar açmıştır.
7 -
halil hamit, avusturyalılar ve rusların bilhassa modern topçu kuvveti
sayesinde bizi mağlup etmekte olduklarını kavrayan ilk devlet
adamlarından biridir. Fransadan uzmanlar getirtip, 2ooo gedikli topçu
çavuşu yetiştirmiştir. Bunlar, dakikada on gülleye kadar atabilen
mantinli topları kullanmayı orduda tamim etmiştir.
8 -
haliçteki istihkam okulunu tesis etmiş ve buraya kıymetli alim.
Gelenbevi ismail efendiyi nazır tayin etmiştir.
9 -
softalar iki asırdan beri gavur icadı diye matbaacılığın memlekete
girmesine mani olmuşlar ve ibrahim müteferrikanın kurmak istediği ilk
matbaayı da kapattırmışlardır. Halil hamit matbaayı tekrar açtırmış ve
ilk olarak vakanüvis suphi efendi tarihini bastırmıştır.
10-
bir çok mali tedbirler almış ve bu meyanda bazı yeniçeri kodamanlarının
aldıkları fahiş maaşları kesmiştir.
11- o
devirde avrupa da sanayileşme başlamıştı; memlekete endüstri mamulâtı ve
lüks eşya girmekte idi. Dış ticaret muvazenesi menfileşmişti. Paşa
kapitülasyonlara rağmen, daha kethüdalığı zamanında, lüzumsuz ithalatı
kısıtlamış ve aldığı tedbirler, ta sultan mahmut zamanına kadar tatbik
olunmuş ve dış ticaret muvazenesi ancak bu kıymetli padişah öldükten
sonra tekrar aleyhimize dönmüştür.
Birinci hamit esasında, gerici bir padişah değildi. Küçük kaynarca gibi
bir muahedenin akdedildiği 1774 senesinde tahta çıktığı için ıslahat
lüzumuna kani olmuş bir padişahtı. Veliaht selim efendinin (üçüncü
selim) gayet iyi yetiştirilmesine gayret etmişti. Bakanlığı zamanından
itibaren ceddimi tutmuştur ve kendisini 1782'de yeğen ahmet paşanın kısa
süren sadaretinden sonra daha 46 yaşında olmasına rağmen, sadrazam tayin
etmiştir. Ancak padişah hasta idi ve yakında ölmesi bekleniyordu. Ceddim
de selim efendi ile çok iyi anlaştığı için, onunla devletin geleceği
hakkında sık sık müşavere eder imiş.
A -
ceddimin düşmanları padişaha, sadrazamın veliaht ile el birliği yaparak
kendisini tahttan indireceğini fitlemişlerdir
B -
nizamı cedit askerlerinin nüvesini kurduğu, tahsisatlarını kestiği ve
rüşvet almayı menettiği için, yeniçeriler kendisine düşman olmuşlardır.
C - yeniliklere ve matbaa kurulmasına muhalefet ettiği için ceddim,
şeyhülislam koyu müslüman ivaz paşa zade ibrahim efendinin azline sebep
olmuş ve onun düşmanlığını kazanmıştır.
D -
nihayet sadaret mevkiine göz koyan cezayirli hasan paşa, padişaha
mütemadiyen, halil hamid'in yeniçerileri çok kızdırdığını ve böyle
giderse bunların kazan kaldırarak, kendisini tahttan indireceklerini
söylemiştir.
Ceddim hakkında bir kitap neşretmiş olan tarihçi i.h. Uzunçarşılı, idam
hakkında şunları yazmıştır: bu idam devlet için çok zararlı olmuştur.
Bir asker olan yeni sadrazam hasan paşa, devlet idaresinde aynı
kabiliyeti göstermemiştir. Her şey alt üst olmuştur. Padişah da vicdan
azabı içinde ölmüştür.
Yeni
padişah büyük insan, üçüncü selim tahta geçtikten sonra, başlanılan
yenilikleri azimle takip etmiş, fakat o da 1806 senesinde bir yeniçeri
isyanı sonunda hayatını kaybetmiştir. Disiplini tamamen kaybeden
yeniçeri ocağının ortadan kaldırılması sultan ikinci mahmud'a nasip
olmuştur.
Paşa
31.03.1785 tarihinde sadaretten azledilmiştir. Yeniçeriler arasında
kargaşalıklar çıkması dolayısıyla padişah, evvela gelibolu sonra
istanköy'e sürülmesi için ferman çıkarır, bir ara da kendisine (cidde ve
habeş eritre) valiliği tevcih olunur. Bilindiği kadırga bozcaadaya
vardığında, hava fırtınalı olduğundan, orada bir müddet kalır ve
akabinde istanbul'dan, adadan ayrılması bildirilir. Ceddimin bindiği
kadırgada, itimat ettiği adamlarının mevcut olması istanbul'da
dedikodulara sebep olur ve paşanın o zaman venedik işgali altında olan
mora'ya kaçacağı söylenir. Hakikatten de kendisi istese idi pek ala
mora'ya gidebilirdi, bütün avrupa'da dostları mevcut idi. Fakat buna
tenezzül etmez, ve 17.05.1785 tarihinde yeni sadrazam hasan paşanın
adamı ali efendi bir çekdirme ile bozcaadaya gelip idam fermanını
getirdiği zaman, fermanı öpüp başına koyar, bir saat müsaade ister,
namaz kılar ve beraberinde olan oğulları arif ve nurullah efendilere
fermanı okur ve şöyle vasiyet eder:
görüyorsunuz, fermanda, devletin emektar hademelerine mahsus menafiin
kendi etrafıma tahsis edildiğinden bahsedilmektedir. Bu bir iftiradır.
Ben haksız yere maaş alanların paralarını kestim ve bu paraları orduyu
ıslah etmek için uzmanlara harcadım. Fakat siyaset böyledir. Mevki işgal
edenler devlete ne kadar iyi hizmetlerde bulunmak isteseler, yine böyle
çirkin iftiralara hedef olurlar, size tavsiyem katiyen siyasetle
uğraşmayınız.
Ceddim arif efendi babasının bu vasiyeti üzerine ilmiye mesleğine
intisap etmiş ve reis ül ulemalığa yükselmiştir. Yeni padişah, üçüncü
selim, halil hamidin hatırına hürmeten arif efendiyi himaye edermiş.
Arif efendiyi takiben bana kadar gelen kuşakta da siyasetle uğraşan
olmamıştır.
İşittiğime göre, halil hamid'in diğer çocukları nurullah paşa ve übeyde,
fatma, zeynep hanımların ahfadı arasında da bu adet cari imiş.
Paşa
idam edildikten sonra, vücut, bozcaadada defnolunmuş ve başı yeniçeri
ağalarına gösterilmek üzere, istanbul'a getirilmiştir. Başının kabir
taşı, üsküdar da, ibrahim ağa karakolundan, karacaahmete giden yolun
sol tarafında set üstündedir. Bozcaadadaki ikinci kabrin yeri malûm
değildir.
Halil
hamit paşanın ismi bilinmeyen bir fransız ressamı tarafından yapılmış
karakalem bir resimi mevcuttur. Resim hepimizin salonlarında baş mevkii
işgal eder.
5 -
halil hamit paşa vakfı
Halil
hamit, namuslu bir devlet adamı olduğu için mühim bir servet
bırakmamıştır ve düşmanları böyle bir serveti o zamanın adeti veçhile
cibi namına haczedip ondan istifade edememişlerdir.
Paşa
hayatta iken parasını hayrat için sarf etmiştir. Vakıfnamesi hala
caridir. O zaman, vakıf varidatı sayesinde oğulları iyi bir tahsil
görebilmişlerdir. Ben hala, senede 100 lira kadar para alırım.
Paşanın genç kuşaklara bıraktığı en büyük kıymet kütüphanesidir. İçinde
800'den fazla kıymetli eser vardır. Ben kütüphaneyi iplik pazarındaki
eski binasında da, 1940 senesinde nakledildiği halkevinde de ziyaret
ettim ve içindeki bazı kıymetli eserlerin ilk sahifelerinin resmini
çektim. Bundan evvel, 1914 zelzelesinden sonra daha yüksek pahada
eserlerin istanbul ve kayseri kütüphanelerine nakledildiği söylenir.
Bunların bir kısmı şimdi ankara devlet kitaplığında bulunuyormuş. 1940
senesinde ıspartadaki en kıymetli kitaplar şunlardır:
Tefsiri ziyaettin kuran'ı kerim (ikinci beyazıt zamanından)
Divan-ı sultan süleyman
Divan-ı şevket
Kaside-i büride
Paşanın bıraktığı binalar ıspartayı mahveden 1914 zelzelesinden
yıkılmıştır; zelzeleden sonra şunlar ayakta kalmış bulunuyordu.
İplik
pazarı külliyesi bakiyesi:
Bu
mevkide 1554 senesinde hacı abdi efendi tarafından basit minaresiz bir
cami inşa edilmiş, fakat bu cami bir zelzele esnasında yıkılmış
bulunuyordu. Ceddim divanı hümayun beylikçisi olduğu zaman, evvela
camiin tamiriyle işe başlamış v zamanla bu mevkide bir mamure
yaratmıştır.
Külliyede şu binalar mevcut idi:
Yeni
bir minare ile cami, şadırvan, kütüphane, muvakkıthane, kademhane, çırak
mektebi.
Karpuz pazarı şadırvanı:
Ceddim, reisülküttap (dış işleri bakanı) olduğu sırada, eskiden hindi
pazarı denilen karpuz pazarında büyük bir şadırvan yaptırmıştır. Bu da
1914 senesinde tamamiyle yıkılmıştır. Yerine çok basit dört köşe bir
çeşme oturtulmuştur. Çeşmenin üzerinde eski kitabe mevcuttur, bu
kitabenin tarihi, hicri 1194 senesidir. Metni şöyledir:
Yapdı
hamdi efendi, reisülküttap
Bir
neveser bu yerde küllü teşnegane
Bu
abı hayat oldukça manendi feyz cari
Bağı
cennana döndü bazarı hinduvane
Dadaver oldu hame bu resme tarih
Bu
çeşmeyi mübareke her an ola revane
Ceddimin ayakta durmayan gerek ısparta gerekse istanbuldaki
eserlerinden,
Okuyucularımı sıkmamak için bahsetmeyeceğim.
Kütüphanedeki kitapların ilk sahifelerindeki (ex libris) çok sanatkarane
yapılmıştır. Metin arapça olduğundan zikretmiyorum.
Bu
yazı için, biblografaya olarak kullandığım bazı eserlerin kısaca ismini
veriyorum:
A -
böcüzade süleyman sami ısparta tarihi
B -
cevdet paşa tarihi
C -
i.h. Uzun çarşılı halil hamit paşa tarihi (1936)
D -
prof. Fuat köprülü (türkiyat mecmuası beşinci cildi)
E -
a. Tülbentçi tarihi.
sadrazam ve padişah vekili
Haydar paşa
Doğum tarihi: 1512
Ölümü :
1595
Ülkemizde ve dünyada başka şehirlerin bir tanesiyle övünçleri dünyayı
tutan evlatlarından, göller bölgesi merkez şehri ısparta, her birinin
ünü dünyayı tutacak 6 evlat yetiştirmiştir. Bunlardan ilki: en uzun
dönemli ve türk ve dünya tarihinde en önemli yer tutan osmanlı
devleti'nin en güçlü padişahlarından kanuni sultan süleyman, 2. Selim ve
3. Murat gibi yükselme döneminin üç padişahına ve bu dönemlerin hemen
bütün sadrazamlarına vekalet etmek gibi devlete en yüceden hizmet veren
koca haydar paşa'dır.
Haydar paşa, 16. Yüzyıl başlarında, o zamanlar hamidabad sancak'ı adı
verilen ısparta ili'nin gelendost köyünde 1512 yılında doğmuştur.
Öteden beri var oldukları bilinen <hürzat oğulları> ailesinden mehmet
ağa'nın oğludur.
Haydar paşa, çocukluğu boyunca, 18-20 yaşına kadar, köyünde ilköğrenim
görmüş, eğridir ve akşehir medreselerinden diploma almış, babasının
isteği ile o zaman istanbul'da kurulan <mimar ağa ocağı>na yazılmış,
biraz sonra da osmanlı ordusunun ihtiyacı olan mimar-mühendis ile tabya
subayları yetiştiren <darüssınai odası>na girmiş ve yüksek zeka ve
çalışkanlık göstererek <mimar ağa yardımcılığı> rütbesiyle <darüssınai
kalfası> olmuştur.
Yavuz
sultan selim döneminde, genç yaşında, yaşıtları arasında üstün zeka ve
çalışkanlığıyla padişahın ve lalası kasım paşa ile <kapudan-ı derya>
piri paşa (piri reis)'in dikkatini çeken hürzat oğlu haydar bey, <kalfa
paşa> adı ile anılmaya başlamış, istanbul-haliç'teki kasımpaşa semtinde
ilk türk tersanesini kurmaya memur edilmiştir. Bu başarısından sonra,
hadım süleyman paşa ile beraber cidde'ye giderek, türk donanma üssü'nü
kurmuştur.
Kanuni sultan süleyman döneminde:
Genç
yaştaki başarıları dillere destan olan haydar bey, kanuni sultan
süleyman dönemi sadrazamı ayas paşa ve kendisini daima takdir eden yavuz
sultan selim'in lalası kasım paşa'nın aracılıklarıyla kanuni'nin
dikkatini çekmiş, takdirini kazanmış olarak iç anadolu sulama, stratejik
yollar ve köprülerle istanbul-bağdat yolu planlaması, ankara-niğde-adana
ulaşımını sağlama işlerini üstlenmiş, yeni kışla yerlerini, kurutulacak
bataklıkları ve çeşitli göl ayaklarıyla kurak arazinin sulanmasını
planlamış, bir çoğunu gerçekleştirmiştir. Bu başarıları üzerine 1540
yılında (bir tuğlu) vezirlik rütbesi verilmiştir. Bir istihkam alayı'nın
başında bulunarak macaristan'da budin (budapeşte) alınmasından sonra
(iki tuğlu) paşalığa yükseltilmiştir.
Haydar paşa, osmanlı ordusunun en seçkin mimar-mühendis tabya subayı
olarak bütün kara ve deniz savaşlarında imparatorluk ülkesinin her
yanında görev almış, yararlıklar göstermiş, 1548 de kanuni'nin iran,
1551'de transilvanya seferlerine katılmış, tamşvar kuşatmasına, segetin
baskınına katılmıştır. Bütün bu seferlerde gösterdiği üstün başarı başta
kanuni sultan süleyman, rumeli beylerbeyi mehmet, anadolu beylerbeyi
rüstem, kaptanı derya barbaros hayrettin paşalar ve kasım ve sokullu
mehmet paşalar gibi sadrazamlar gibi tarafından görülmemiş takdirle
karşılanmış ve rütbesi o tarihe kadar ordu'da görülmemiş (üç tuğlu)
vezirliğe kavuşturulmuştur.
Kanuninin oğulları şehzadeler arasında baş gösteren saltanat kavgaları
dolayısıyla, bir ara, haksız iftiraya uğrayan sadrazam rüstem paşa ile
birlikte azledilmiş olan, devletin bu 3. Adamı durumundaki haydar paşa,
rüstem paşanın ikinci sadrazamlığı sırasında, 1555 de, devletin
dışişlerini tedvire memur edilmiş, o yıl içinde iranlılarla osmanlı'lar
arasındaki barış görüşmelerine devlet adına başkanlık yapmıştır.
Fransızca, arapça, farsça, rumca ve bazı slav dilleriyle macarca bilgisi
dolayısıyla yine o yıl sonuna doğru istanbul'a gelen bir macar heyeti
ile sultan süleyman ve sadrazam rüstem paşa'ya vekaleten görüşmeler
yapmağa yetkili kılındı. Bu arada, macaristan seferlerine başkumandan
yardımcısı (yine padişaha vekaleten) ve ordu kumandanlıklarında bulundu.
Bir çok şehir ve kalelerin alınmasında yararlıklar gösterdi. Sokullu
mehmet paşa'nın sadrazamlığı döneminde kanuni,sigetvar üzerine açtığı
son seferinde,1556 da,kuşatma sıralarında,savaş alanındaki çadırında
öldüğü zaman,durumu haydar paşa,büyük bir maharetle idare
Etmiş,orduda bir panik çıkmasını önlemişti.
Sultan 2.selim döneminde:
Bu
dönemde haydar paşa,sadrazam sokullu mehmet paşa'nın yardımcısı
durumunda,ikinci vezirdir. Sultan selim 1557,haydar paşa, şemsi paşa,
piyale paşa'yı kubbe altı vezirliğine yükseltti. Türk donanma komutanı
turgut reis'in akdenizi türk gölü haline getirmek üzere giriştiği bütün
seferlere haydar paşa'da katılmıştır. İmparatorluk topraklarının en
geniş bulunduğu bu dönemde,haydar paşa ülkenin onarım,ulaşım bakımından
gerekli bütün büyük projelerini düşünüyor ve hazırlanıyordu. Don-volga
nehirlerinin,hazar ve karadeniz'in birer kanalla bağlanmaları fikrini
sokullu mehmet paşa'ya kabul ettirmiş, padişahın da onayı alınarak
uygulamaya girişilmiş ve bütün düzenlemeleri üzerine almıştır. Kanal
kazlarının ilerlediği sırada rus kuvvetlerinin ilerlemesi üzerine
projeden vazgeçilmiş, bunun üzerine haydar paşa da en verimli çağındaki
çalışmalarını anadolu'ya yöneltmiştir.
Anadolu'da yol, sulama, köprü, konak yeri, kışla, bataklık kurutma gibi
çalışmaları zamanına göre en ileri bir anlayışla programlamış,
uygulamaya koymuştur. Sonradan adı verilen, anadolu-bağdat karayolu
başlangıcı haydarpaşa mevkii, haydarpaşa hastanesi (numune hastanesi)
haydar paşa semti ve selimiye kışlası planlaması hep haydar paşa
tarafından yapılmıştır. Yine bu arada, kendi memleketi olan ısparta'nın
ve göller bölgesinin en büyük gölü olan eğridir gölünün iki ayağı 1. Ve
2. Kovada'nın meydana getirdiği bataklıkların kurutulması ve suyunun
antalya'dan denize karışan aksu'ya dökülmesi için 1567'den itibaren
çalışmalara başlanmıştır.
1570'li yıllarda, arabistan'ın henüz ele geçirilememiş toprakları ile
akdeniz'in en büyük adası kıbrıs'a başlayan seferlerde hazır bulunan
haydar paşa, 1592'de tunus beylerbeyliğine getirilmiş, tunus'u ele
geçirmek isteyen venedik-ispanyol kuvvetlerini (halkul-vad) zaferiyle
yenmiştir. Dillere destan bu zaferden sonra cezayir beylerbeyliği de
kendisine bağlanmıştır.
O yıl
sultan selim'in ölümü üzerine taht'a çıkan sultan 3. Murat da
imparatorluk topraklarının korunmasına ve yeni seferlere önem verdi ve
haydar paşa'yı yeni kuvvet ve kumandanlarla daima destekledi. Afrika'nın
akdeniz kıyısındaki, türkler elindeki toprakları ele geçirmeğe çalışan
portekizlilerle uzun savaşlar veren haydar paşa, fas ülkesini savundu ve
1578'de üst vadi sahili savaşını kazandı ve bu defa da tunus-fas-cezayir
beylerbeyliği (koca) unvanını aldı. 1579'da osmanlı devleti'nin en büyük
vezirlerinden sadrazam sokullu mehmet paşa'nın ölümünden sonra, devlet
idaresinde bir kargaşa ve sınır kumandanlarının yerine keyfi tayinler
başladı. Sıradan vezirler iş başına gelip gittiler. Millet ve memleket
için düşünme ve çalışmanın değeri kalmadı. Koca haydar paşa'yı da geri
çağırıp, sivas beylerbeyliği'ne getirdiler.
1583'de kafkas sınırında iran safevi kuvvetleriyle çıkan savaşa yine
kurtarıcı olarak haydar paşa çağırıldı. meş'ale cengi ve bakû şehrinin
alınışında çok büyük yararlıklar gösterdi. İki yıl sonra, iran ordusunun
van üzerine yürümeleriyle başlayan savaşı da kazandı ve tebriz'in
alınmasını sağladı. 1588'de doğu orduları kumandanı olarak azerbaycanın
karabağ bölgesi gence vilayetini imparatorluk topraklarına kattı.
1592'de rusya'nın körüklemesiyle osmanlı avrupası sınırlarındaki irili
ufaklı ayaklanmalar başlamıştı. Devlet merkezinde ise makam kavgaları
sürüp gidiyordu.
1595
yılı başında sultan 3. Murat ölmüş, yerine 3. Mehmet padişah olmuştu.
Sultan 3. Mehmet döneminde:
Millet ve memleketine can ve baş ile çalışmış, meydana getirdiği pek
çok eserlerle kendinden önceki 3 padişahın takdir ve güvenini kazanarak
hiç bir entrikaya karışmamış gerçek devlet adamı niteliği herkes
tarafından teslim edilmiş bulunan koca haydar paşa'yı, yine padişah
sivas beylerbeyliği'nden alarak saray vezirliği'ne getirdi.
Haydar paşa istanbul'a geldikten sonra, son gücü ile şehrin onarım
işlerine başladı. Yeni planlar hazırladı. Kadıköy ve aksaray semtlerinde
hastahaneler inşaasına başlandı. Aynı yıl içinde açılan eflak-romanya
seferine başkumandan tayin edilen sinan paşa'ya yardımcı olarak katıldı.
83 yaşında bulunan haydar paşa bu göreve, hiç kuşkusuz padişahın gözcüsü
olarak getirilmiş bulunuyordu. Ordu, tuna nehri önlerine geldiği zaman,
haydar paşa'nın yerinde planı ile derhal köprü inşa edildi ve bu tek
geçitten geçilerek bükreş önlerine varıldı. Savaş yeri planını da
hazırladı, fakat sinan paşa buna karşı çıktı ve yanlış yer seçimi
dolayısıyla ordunun hareketinin ağırlaşmasına sebep oldu. Bu yanlış
tabya taktiği yüzünden boğaz içinde ve tek köprülü geçitte savaşılmak
zorunda kalındı. Bunda ancak, haydar paşanın üstün kumandanlığı
niteliğiyle başarıya ulaşıldı ve bükreş önlerine gelindiğinde, tam
bükreş köprüsünü geçmeğe hazırlanırken, yakınına düşen bir düşman
güllesini şarapneli ile başından yaralanarak şehit oldu.
Milletimizin en büyük bilgin, diplomat kumandanlarından olan koca
haydar paşa'nın beklenilmeyen bu ölümü karşısında padişah 3. Mehmet
büyük acıya kapıldı ve saray'da üç gün yas ilan etti. Türk askerlik
tarihinin bilgin-diplomat-kahraman ve daima muzaffer, 60 yıllık devlet
adamlığında dönemlerini yaşadığı 4 padişahın da tam güvenini sağlamış
koca haydar paşa da, imparatorluğun sınırlarında mezarı meçhul kalmış
nice şehitlerimizden biridir.
sadrazam
Hüseyin avni paşa
Doğum
yeri :
ısparta - gelendost
Doğum tarihi :
1820
Görev
süresi :
15 şubat 1874 - 25 nisan 1875 (1 yıl - 2 ay - 8 gün)
Ölümü
:
16 haziran 1875 (saat: 22.30)
Ölüm
türü :
suikast (sağ kolağası çerkez hasan tarafından kurşun ve bıçaklanarak).
Hüseyin avni paşa, gerek kendisine gelinceye kadar, gerek kendisinden
sonra, cumhuriyetin ilan tarihi 1923 yılına kadar 624 yıl hüküm süren
osmanlı devleti'nin 292 sadrazamı içinde, hakkında ileri geri en çok
yazı yazılan bir sadrazamdır.
Hiç
kuşkusuz, bir sadrazam da insandır ve her insan gibi kusursuz değildir.
Burada söz konusu kusur maddi değil, manevi olandır. Bu, insanın ruhu
veya huyu ile ilgilidir. Hüseyin avni paşa'nın ruhu veya huyu kendine,
şahsına, ferdiyetine aittir.
Ne
var, ki hüseyin avni paşa'nın şahsına ait icraatı eleştirilirken;
tamamen objektif olan tarih metodu uygulanmak ve tarihçi üslup ve
edebine saygılı olmak gerekirken, bunun daima dışına çıkılarak
yorumlamaya ana ve baba da karıştırılmıştır. Bu aşağılayıcı, horlayıcı
ve çok defa akıl dışı yorumların müdafaası hiç kuşkusuz yazarlarınca
yapılabilir.
Burada biz, her hangi bir yoruma meydan bırakmayacağı bakımından,
tamamen resmi olan bir araştırma mahsulü incelemeyi sunmakla
yetiniyoruz.
(cumhuriyetin 50. Yıl münasebeti ile m.s. Bakanlığı yayını: sayfa
56-57'den aynen alınmıştır.)
milli savunma bakanlığında 150 yıl
Hüseyin avni paşa
1820
senesinde ısparta'nın doğu karaağaç kazasına bağlı avşar nahiyesi
gelendost köyünde doğmuştur. Köy halkından odabaşı ahmet ağanın oğludur.
Ahmet ağa oğlunun okumasını isteyerek kasabanın medresesine verdi. Bu
sırada her memleket eşrafından birinin oğlunun harbiye mektebine
gönderilmesi emir edildi. Ahmet ağanın efendisi kendi çocuklarını
göndermemek için, hüseyin avni'yi göndertti. Böylece istanbul'a geldi.
Bir müddet mahmut paşa medresesinde okudu. Sonra maçka'daki harbiye
mektebine girdi. 1848'de erkanı harp yüzbaşı olarak mezun oldu. Dört ay
sonra binbaşılığa terfi etti. Bir yıl sonra da şumnu'ya gönderildi. Rus
savaşı başladığı zaman orada bulunuyordu. Kalafattaki istihkamların
inşaasına nezaret ettiği sırada çatana köyüne inen rus askerine karşı
taarruza geçerek parlak bir zafer kazandı. Bunun üzerine albaylığa
yükseltildi. Kısa bir zaman sonra paşalık rütbesiyle anadolu ordusu
erkanı harp reisliğine tayin edildi. Burada alınacak müdafaa
tertiplerinde ingiliz vilyams paşa ile anlaşamadıklarından geri alınıp
kırım'a gönderilen ordunun erkanı harp reisliğine tayin edildi.
Barıştan sonra, doğu hududunu tayin edecek komisyonun başkanlığında
bulundu, sonra istanbul'a döndü.
Karadağ ihtilali sırasında grahova savaşının kaybedilmesi üzerine
oradaki ordunun erkanı harbiye reisliğine, sonra sınır tahdidi
komisyonuna memur edildi. Buradan dönüşte harbiye mektebi nazarı oldu.
1861'de erkanı harbiye reisliği de bu vazifesine eklendi.
1862'de tekrar alevlenen karadağ isyanını bastırma görevi verildi. Aynı
zamanda ferikliğe yükseltildi. 1863'de dar-ı şurayı askeri reisi oldu.
Bundan sonra fuat paşa'ya intisab etti. Ve yardımını gördü. Fuat paşa'ya
sadaretle birlikte seraskerlik verilince serasker kaymakamlığına
getirildi. Aynı zamanda hassa müşirliği de verildi. 1865'de bu
vazifelerinden azledildi. Yanya ve turhal kumandanlığı ile istanbul'dan
uzaklaştırıldı.
Ali
paşa girit'e memur edildiği zaman, fuat paşa ona hüseyin avni paşayı
tavsiye etti. Girit harekatına katıldı. Sonra da kendisine girit
kumandanlığı verildi. Ertesi yıl 9 şubat 1869'd seraskerliğe getirildi.
Mahmut nedim paşa'nın ilk sadaretinde eylül 1871'de azledilip rütbe ve
nişanları alındı ve hatta yalısı müsadere edilerek ısparta'ya sürüldü.
11 ay sonra affedildi ve istanbul'a dönüşünde yalısı iade edildi.
1872'de aydın valiliğine gönderildi. İki ay içinde bahriye nazarlığına
tayin edildi. Serasker ahmet sait paşa'nın sadaretinde 15 şubat 1873'de
seraskerliğe ikinci defa getirildi. Bir sene sonra 13 şubat 1874'de
seraskerlik uhdesinde kalmak şartıyla sadrazam oldu. Fakat bu makamda
kalamayarak azledildi.
Azlinden bir kaç gün sonra tekrar aydın valiliğine tayin edildi. İzmir'e
geldiğinde rahatsızlandığından fransa kaplıcalarında tedavi için
memuriyetten affı ile izin isteği kabul edildi. Bir müddet fransa ve
ingilterede bulundu.
Kendisinin ingiltere ricaliyle bazı gizli müzakerelerde bulunduğu
duyulduğundan abdülaziz bundan kuşkulanarak konya valiliği ile
uzaklaştırmayı uygun gördü ve 1875'de konya valiliğine tayin etti ve
tayin emri avrupa'da kendisine telgrafla tebliğ edilip derhal geri
dönmesi bildirildi.
İstanbul'a gelince saraydaki taraftarlarının gayretiyle konya'ya
gitmekten kurtuldu.
Hersek ihtilalinin ehemmiyet kesbetmesi üzerine 21 ağustos 1875'de
üçüncü defa seraskerliğe getirildi.
Hersek ihtilalinin yatıştırılması için sırbistan'a asker sevkinde haklı
olarak ısrar ettiğinden rus elçisi ignatiyef'in telkiniyle 1 ekim
1875'de seraskerlikten azledildi.
Azlinden sonra hemen selanik valiliğine tayin edildiğinde hazırlıklarını
yaparken süleymaniye civarındaki konağı yandı. Yangından 10 gün sonra
selanikten vaz geçilerek hüdavendigâr valiliğine tayin edildi.
İstanbul hadisesinden sonra sadarete mütercim rüştü paşa geçince hüseyin
avni paşa, 12 mayıs 1876'da dördüncü defa seraskerliğe getirildi.
Serasker iken mithat paşa'nın konağında bir gece yapılan vükela
toplantısında çerkez hasan adlı bir subay tarafından 16 haziran 1876 da
öldürüldü.
3'ncü
ve 4'ncü rütbeden mecidi nişanı ile 1'nci rütbeden murassa nişanı
vardır.
Vatanına en büyük hizmeti, seraskerliğinde yorulmak bilmeyen bir azimle
orduyu ıslaha çalışmasıdır. O zamana kadar fransa örneğinde tertiplenen
orduyu 1870 harbinde fransa'ya karşı üstünlüğünü ispat eden
prusya'dakine benzer teşkilatlandırmaya girişmiştir. Mevcut altı orduya
yemen ordusunu ekleyerek ordu sayısını yediye çıkarmış, böylece askeri
kuvveti 500.000 kişiye yükseltmiştir.
Orduyu yeni silahlarla donatmaya gayret göstermiştir. Bu arada
amerika'dan 600.000 adet martini tüfeği satın alınmış, alman krupp
fabrikasından da toplar getirtilmiştir.
Subayların, erlerin savaş kabiliyetlerini geliştirecek yeni talim
usullerinin tatbikine, sık sık manevralar yapılmasına ayrıca önem
vermiştir.
Ordunun tabip ihtiyacını karşılamak üzere 1872'de açılan mekteb-i
tıbbiyede dersler fransızca okutulmakta idi. Öğrenimin türkçe yapılması
için girişilen teşebbüsler o zamana kadar sonuç vermemişti. Bu gaye için
kurulan cemiyet-i tıbbiye-i osmaniye'nin tıp terimlerini türkçeleştirmek
maksadıyla hazırlanmasın ele aldığı tıp lügati kendisinin maddi
yardımı ile tamamlanabilmiş ve askeri şuranın bir kararı ile 1870
yılında mekteb-i tıbbiyede türkçe öğrenime başlanmıştır.
1876
senesinde istanbul'da vükela toplantısında bir suikast neticesi vefat
etmiş ve süleymaniye camii bahçesinde medfundur.
Sadrazam
Ali paşa
Doğum
yeri
:
ısparta - eğridir
Ölümü
: 3
nisan 1624
Ali
paşa'nın kimliği hakkında, görebildiğimiz kadarıyla, bütün belgelerde
kesin bir bilgi yoktur. Bu yüzden doğum tarihi de bilinmemektedir. Hep
birbirine kaynak olduğu anlaşılan yerli ve yabancı tarihlerde (hamidi)
kaydı vardır.
Hamidi, hamid'e mensup, hamid'li demek.
Tarihimizde : hamid-hamidi-hamidabat-hamideli deyimleri hep
hamidoğulları beyliğinden sonra bu beyliği hatırlatır. Bilindiği üzere,
hamidoğulları beyliği'nin yurt yeri ısparta-burdur-antalya ve merkezi de
eğridir'dir. Bir ara felekabat da denilen eğridir'in sancağı
ısparta'dır. Ali paşa bu bakımdan ıspartalı eğirdirli sayılmaktadır.
Ali paşa'nın hamidoğullarından olup olmadığı hakkında da kesin bir belge
yoktur.
Aslı
elimizde bulunan " esma-üt tevarih " adlı serde, ali paşa'nın
memleketinin eğridir olduğu kaydına göre; ali paşa küçük yaşta
istanbula gitmiştir. Saray'a nasıl alındığı, enderun'da nasıl
yetiştiği, silâhtarlık ve vezirliğe hangi bir destekle veya hizmetle
yükseldiği hakkında, tarihlerdeki ortak bilgiye rağmen, kişiliği üstüne
bilgiler çok değişiktir. Daha ilk valiliğinde adam öldürtmek,- rüşvet
yemek- gibi huylarının belirdiğinden söz edilir. Bu yüzden bağdat
valiliği'ne atandığının yılı dolmadan görevden alındığı, bunun için
istanbul"a dönmekten çekindiği, kayseri'de yerleştiği anlatılır.
Acımasız ve yiyiciliği ile 1. Ahmet döneminde -kara- adını alan ali
paşanın bu kadar anılan bir adı da -kemankeş- olup, bunun yetişme
çağında çok iyi-yay-çekmesinden ileri geldiği ali paşa'nın adının, 1.
Mustafa'nın 3 ay 4 gün süren ilk padişahlığımın tahtan indirilişine, bu
yüzden 2. Osmanın 4 yıl süren saltanatı sırasında kendisini gözlerden
ırak tutmaya çalıştığı, ancak 1. Mustafanın 2. Saltanatı zamanında
ortaya çıktığı ve istanbul'a dönebildiği ileri sürülür.
4.
Vezir olarak kubbealtına girebilen ali paşa, 2. Defa sadrazam olan
merre hüseyin paşa'nın padişah aleyhine oyunlara girişmesinden dolayı
asılmasından doğan kargaşadan yararlanmasını bilmiş, içyüzü bugün dahi
anlaşılamamış olan bir entrika ile sadrazam olmuştur.
30
ağustos 1624'de sadrazam olan ali paşa, ilk iş olarak, aklı tamam
olmayan 1. Mustafa'nın yerine, 11 yaşındaki şehzade lv. Murat'ı taht'a
çıkarmış ve tam bağımsız hareket edebilmek için, yiyiciliğini yüzüne
söylemek cesaretini gösteren zamanın şeyh-ül islam'ı yahya efendinin
yerine, bilgisi tamam olmayan kayınbabasını bu mevkie getirmek suretiyle
imparatorluğun en önemli bu ikinci makamını ele geçirmek istemiş ise de
buna muvaffak olamamış fakat, yeni padişahı tahttan indirmeye çalıştığı
bahanesiyle merre hüseyin paşa'yı kinine kurban etmiştir. Kendisine
rakip gördüğü daha bir çok devlet adamını istanbul'dan sürüp çıkarmış ve
iktidar ihtirasını sadrazamlığının son gününe kadar sürdürmüştür.
Kemankeş kara ali paşa'nın, gerçekliği ancak yazarlarınca
savunulabilecek, bu yolda daha bir çok işlem ve eylemleri bulunduğu
hakkında uzun uzun yazılmıştır.
Ali
paşa'nın rakiplerini yok etme silahı sanılandan çok şiddetle geri tepmiş
ve en yakınları bile onun vücudunun ortadan kaldırılmasında
birleşmişlerdir.
Ali
paşa'nın bağdat yöresinde iran ile süren savaşın osmanlı ordusu aleyhine
döndüğünü ve buna kayıtsız kaldığını ve bağdat'ın düşüşünü padişahtan
sakladığı öğrenilince saray'a çağırılan sadrazam 3 nisan 1624 tarihinde
idam ettirildi, malları da hazineye alındı.
Mezarı, istanbul'da atik ali paşa camii avlusundadır.
Sadrazam
Seyyit ali paşa
Doğum
yeri :
ısparta - uluborlu
Doğum tarihi :
1756
Isparta'nın tarihi ilçelerinden biri olan uluborlu'nun yetiştirdiği,
milletimize en yüceden hizmet veren sadrazam seyid ali paşa hakkında
birinci elden bilgi toplamak üzere gittiğim uluborlu'da 06.12.1969
tarihinde, uluborlu'nun seçkin evladı, emekli öğretmen said demirdal ile
tanıştım.
Hemşehrisi seyid ali paşa hakkında en geniş
bilgiye sahip olan ve araştırmasını aynı tarihte yayınlamış bulunduğu
bütünüyle uluborlu-monografi kitabında verdiği bilgiyi buraya aynen
alıyorum:
Seyit ali paşa:
seyit ali paşa, salih efendi mahallesinin 67 no.lu ev sahibi bulunan (yeyenağalar)'ın
ceddidir. Hal tercümesini aşağıya yazacağımız memleketçe meşhur elmas
beyin öz dayısıdır. Sülalesince ali galip diye anılmaktadır. Seyyit
kelimesi, kendisinin kazandırdığı bir yüzük mührüne, yerli bir mühürcü
tarafından ilave edildiğini, akrabaları tarafından anlatılmaktadır.
Seyyit ali galip, çocukluğunda mahalle mektebine
gidip hafızlığını bitirmiş ve selçukilerin ilk açtığı (kılıçarslan)
medresesinde devam ettiği gibi, atadan kalma bağ, bahçe, tarla sahibi
olduğundan ziraatla ve biraz da ticaretle meşgul olduktan sonra,
kendisini istanbul'a atmış, daha evvel gidip mevki sahibi olan
akrabaları delaletiyle büyükler meclisine kadar girerek, derece derece
büyüyüp önemli kişiler arasına katılmıştır. Sülaleden aldığımız bilgiye
göre seyit ali paşanın 1170 - 1756'da doğup, 1242 - 1826 yılında
istanbul'da öldüğü ve karacaahmet mezarlığına yakın bir yere
defnedildiğini öğreniyoruz.
Sicilli osmanî'nin (5) verdiği kayıtlara nazaran seyyit ali paşa şu
önemli vazifelerde bulunmuştur.
(seyyit
ali paşa, ıspartalıdır. Vüzera ve hususen ali paşa dairesinde
bulunduktan sonra kapucubaşı oldu. 1815 tarihinde ba-rütebe-i vezaret
mora valisi, 24 şevvalinde hüdavendigâr valisi, 1235 - 1819
rebiülevvelinin 19'da sadrazam-başvekil-olup, 1236 - 1820
cemaziyilahirinin 24'de azlolundu. Bir kaç gün sonra karadeniz seraskeri
ve karaburun muhafızı ve sonra tekrar mora valisi olup, 1237 - 1821
şevvalinin 6 da azliyle ordu maiyetine verildi.
Kendisine ankara ve kengırı sancakları verildi. 1238 -1820 muharreminde
mezkur sancaklardan azledildi. 1240 - 1824 rebiyülevvelinde vezareti ref
ile filibe de ikameti emredilip bedehu konya valisi olup, maltepe'de
ikamet ettirildi.
1242
- 1826 cemaziyilahirinin 5'nde fevt oldu. Naaşı üsküdar'a nakline
karacaahmet'e defnedildi. Sadık idi. Mahdumu, sudurian (aziz) beydir.
Seyyit ali paşa, büyük mustafa reşit paşanın eniştesidir, diye
kayıtlıdır. (sicilli osmanî, cilt 3, sahife:560)
Devlet hizmetinde çok sadık olduğu anlaşılan seyyit ali paşanın nereli
olduğunu ısparta tarihi müellifi merhum süleyman sami'den başkası
yazmazlar. Mumaileyh, paşanın uluborlulu olduğunu kaydeder. Biz, acizane
bu ciheti sülalesinden yoklamayı ısparta tarihindeki kaydı gördükten
sonra düşündük. Hakikaten seyyit ali paşanın salih efendi mahallesinde
doğduğu gerçeğine vardık. Paşanın tarihlerde (ıspartalı seyyit ali paşa)
adıyla kaydedilmesi o zamanın askeri kayıtlara uyularak kaydedildiği
anlaşıldı. O zaman, vilayetlere, mutasarrıflıklara bağlı bütün şehir,
kasaba ve köy halkı, mensup olduğu büyük memleketler üzerine
kaydedilirdi. Sülalesinin ellerinde bulunan kayıtlara göre paşanın
uluborlulu olduğundan şüphe bırakmamaktadır.
Seyyit ali paşanın 19.asırda devletin mühim ricali
arasında görülmesi onun oldukça maharetli bir şahsiyet olduğuna delalet
eder. Paşanın çok önemli kişi olduğunu tanzimat devrini açanlardan büyük
mustafa reşit paşayı -kayınbiraderi- pek iyi yetiştirmesinde
bulmaktayız.
Seyyit ali paşa, mustafa reşidin kız kardeşiyle
evliydi. Reşit pek küçük yaşta babasını kaybedince, eniştesi seyit ali
paşa onu yanına aldı, terbiye etti, yetiştirdi. Gittiği valiliklerde,
kumandanlıklarda reşid'i mühürdar olarak kullanıyordu. Mustafa reşit az
zamanda idari işlerde de gelişti. Tatlı dili, terbiyesi göze çarpıyordu.
Mustafa reşidin eniştesi seyyit ali paşa tarafından yetiştirildiğine
dair (cavit baysu) nun (tanzimat) adlı kitabında şu kayıtlara
rastlıyoruz:
Gençlik çağlarında kendisini himaye eden eniştesi ıspartalı seyyit ali
paşa oldu. Ali paşa, valiliklerde ve sadarette bulunurken, reşit beyi de
mühürdar olarak istihdam ederdi. Sadaretten azlini müteakip, mora
seraskerliğine tayin olduğu vakit de yine kaynını beraber götürmüştü. O
zamanlarda mora'da rum isyanı vardı. Ordunun son derece perişan bir
halde bulunması seraskeri çok güç bir mevkie düşürmüştü. Bilhassa
parasızlık ve askersizlik yüzünden çekilen mütkilatı reşit bey
gözleriyle gördü. Eniştesi tarafından istanbul'a gönderildiği zaman,
malûm olan tatlı diliyle lazım gelenleri ikna edip askerin ulûfesi için
iki bin kese para kopardı, ordugaha getirdi. (cilt: 12 sahife 30, tab-309)
denmektedir.
Seyyit ali paşanın doğru, fedakar, sadık olmasına
rağmen sadaretten azline sebep şunlar olmuştur.
1-yurdun muhtelif yerlerindeki eşkıyanın bastırılması,
2-rum
isyanı ve bu isyanın büyümesi,
3-meşhur halet efendi ile kaynı reşit paşa arasındaki geçimsizliğe
müessir olamaması.
Seyyit ali paşa sadarette bir yıl iki ay kaldıktan
ve azlinden sonra gelibolu'ya sürgün edilmiştir. Gelibolu'da çok
durmadı. Az sonra, mora isyanında ve meselelerinde iş göremeyip daima
mağlubiyete uğrayan mora valisi mehmet beyle bayram paşa azledilerek
yerine karaburun muhafızı seyyit ali paşanın gönderilmesi düşünüldü.
Ll.
Sultan mahmut da seyyit ali paşanın hüsnüniyeti ve feragatle iş
gördüğüne kanaat getirmiştir. Seyyit ali paşa, zengin değildi. Parasız
ve borçluydu. Mora'ya hareket edemedi. Bunu yakından tanıyan sadaret
kethüdası (ahmet erip) efendi itiraz ettiyse de bir iş göremedi. Nihayet
paşaya, samur elbise, murassa bir kılıç, ayrıca 250 bin kuruş harçlık
ihsan edildi. Seyyit ali paşa bu para ile dairesini tanzim edip delil ve
tüfekçi olarak 900 kadar süvari, dairesi halkı ile beraber karaburun'dan
moraya hareket etti. Hazinedar sıfatıyla mustafa reşit paşa da yanında
idi. Seyyit ali paşa mora'da çok sıkıntı çekti. Parasız, şekersiz kaldı.
Mustafa reşidin istanbul'dan getirebildiği para ile maiyetini idareye
çalıştı. Paşa çok tecrübeli ve temiz kalpli idi. Fakat parasızlık
yüzünden maiyetine maaş verilemiyordu. Askerleri isyan ettiler.
Kendisine bir çok eziyet yaptılar. Buna vakıf olan sadaret, paşanın
memuriyetine devam etmesini uygun bulmadı. Vazifesinden ayırarak ordu
emrine verdi. Biraz sonra da kendisine ankara ve kengri sancakları
verildi.
Daha
sonra 1240 - 1824 tarihinde üzerinden vezirlik rütbesi alındı ve
filibe'de ikameti emrolundu. Fakat az sonra affedilerek karaman valisi
olarak konya'ya gitti. Burada da azledildi. Paşanın bu son memuriyeti ve
azlidir. Paşa, istanbul'a gelerek üsküdardaki çiftliğinde istirahata
çekildi. Yaşı yetmişi geçiyordu. Sülalesinden reşit beyin verdiği
malûmata göre, paşa yetmiş iki yaşında öldü. Bazı tarihler, 70 yaşında
öldüğünü söylerler. Paşa istirahata çekildikten sonra hastalandı.
Hastalığı uzun sürdü. Ve nihayet 1242 hicrî yılına tesadüf eden
cemaziyülâhır ayının 2. Günü yani ocak 1827 günü vefat edip,
karacaahmete yakın bir yere defnedildi.
Paşanın ölümünde sarraflara, tanıdığı şahıslara bir çok borç bıraktığı
anlaşıldı. Oğlu, ulemadan kadı-ül kuzat rütbeli (ahmet aziz) bey
hakkında bilgi verilmiştir.
Paşa,
sülalesi itibarıyla tok gözlüdür. Görgüsü yerindedir. Memleketteki (yeyenağalar)
künyesi de mühim bir aileye mensubiyetini ifade eder. Yalnız bu
sülalenin en büyük kusuru müsrif olmalarıdır. Paşanın sülalesinden bugün
izmir'de şapkacı bulunan (fikri irik)'den başka göze görünebilecek
kimsesi yoktur. Fikri irik, paşanın kız kardeşinin oğlu elmas beyden
doğan aliye hanımın oğludur.
Bu
sülalenin kibar, nazik, zevk ve keyfine düşkün, misafirperver, sohbettar
olduklarını fakat israfa meyyal bulunduklarına memleket şahittir.

