Sebze yetiştiriciliğini etkileyen çok çeşitli etmenler vardır. Bu etmenler bir yerde sebze üretimi yapılıp yapılamayacağı konusunda belirleyici özellikler taşır. Bu etmenlerin bazıları aşağıda açıklanmıştır.
1-İklim İstekleri
Sıcaklık: Sebze tohumlarının çimlenmesi için ihtiyaç duyulan sıcaklık isteği genel olarak yazlık sebze türlerinde kışlık sebze türlerine göre daha yüksek olmakla birlikte, türler arasında da önemli farklılıklar gösterir. Sebzelerin hem vejetatif hem de generatif gelişmeleri için olduğu gibi, ürün kalitesinin iyi olması için de değişik sıcaklık gereksinimleri vardır. Sebze türlerinin farklı sıcaklık talepleri olmasına rağmen genel olarak sebzeler 35 C? nin üstündeki sıcaklıklardan olumsuz yönde etkilenirler.
Sebze yetiştiriciliğinde gece sıcaklıklarının gündüz sıcaklıklarından 5-6 C düşük olması bitki gelişimini ve ürün miktarının artışını olumlu etkiler. Fotosentez ürünleri gece diğer organlara taşınır. Gece sıcaklığının yüksek olması, fotosentez ürünlerinin solunum yoluyla parçalanmasını arttıracağı için diğer organlara taşınan fotosentez ürünlerinde azalma olacaktır. Bu da bitkinin büyüme ve gelişmesini yavaşlatacaktır.
Işık: Işık bitkilerde fotosentez ürünlerinin yapımında, büyüme ve gelişmede, tat, koku, aroma maddelerinin oluşumunda doğrudan rol oynar. Işık toprağın ısınmasında da etkili olarak bitkinin su alımına ve metabolitlerin diğer organlara taşınmasına yardımcı olur.
Sebzeler vejetatif dönemden generatif döneme geçişlerinde gün uzunluğuna gösterdikleri duyarlılığa göre; nötr, uzun ve kısa gün bitkileri olarak gruplandırılır.
Nem: Hava oransal neminin % 65-80 arasında olması bütün sebze çeşitleri için idealdir.Nem yüksek olursa; bitkilerde terleme olumsuz etkilenir. Çiçek tozlarının yayılması engellendiğinden tozlanma ve döllenmede sorunlar ortaya çıkar ve hastalıklar artar.Nem düşük olursa; terleme artar, stigma kuruduğundan çiçek tozlarının çimlenmesi zorlaşır ve döllenme problemleri ortaya çıkar.
Su: Sebzeler otsu bitkiler olduklarından ve bünyelerinde % 70 hatta bazı türler daha yüksek oranda su bulundurduklarından, yetiştirilmeleri sırasında fazla miktarda suya gereksinim duyarlar. Su, sebzelerin vejetatif gelişmesi ve büyümesi yanında ürün gelişimini de sürekli kılarak, ürün ve hasat sayısını arttırmaktadır.
Rüzgar: Hafif ve ılık rüzgarlar, yaprakların çevresindeki havayı değiştirerek transpirasyonu, çiçek tozlarının etrafa dağılmasını kolaylaştırarak da tozlanmayı dolayısıyla meyve tutum oranını arttırır.
Hızlı ve sert rüzgarlar, bitkilerde yatmaya, dal ve sürgün kırılmalarına, çiçek, meyve ve tohum dökümlerine sebep olur.
2-Toprak İstekleri
Toprak Derinliği: Toprak derinliği sebze yetiştiriciliği için 60-100 cm arsında olmalıdır. Toprak derinliği özellikle derin köklü sebzeler için önemlidir. Toprak derinleştikçe nem tutma özelliği artar. Ayrıca, toprak katmanlarının da homojen olması gerekir.
Taban Suyu Seviyesi: Drenaj durumuna göre toprağın taban suyu değişik seviyelerde olur. Taban suyunun yüksek olması; kök gelişimini sınırlar, nem miktarını yüksek tutarak kök hastalıklarına yol açar, bitki gelişimini yavaşlatır ve kök boğulmasına (asifiksi) sebep olur.
Toprak Yapısı: Taşlı, kumlu, tınlı, killi, kireçli ve humuslu olarak çeşitlere ayrılır.
Taşlı topraklar; bünyesinde % 70-80 oranında taş bulundurur. Besin maddeleri az, su tutma kapasiteleri düşüktür. Kök ve yumruları yenen sebzeler için uygun değildir.
Kumlu topraklar; bünyesinde en az % 60 kum içeren topraklardır. Besin maddelerince zayıf, süzek topraklardır. Kökleri ve diğer toprak altı organları yenen sebzeler için uygundur.
Tınlı topraklar; kumlu topraklarla killi topraklar arasındaki topraklardır. Su ve besin maddelerini tutma kapasiteleri iyidir. Sebze yetiştiriciliği bakımından en ideal topraklardır.
Killi topraklar; su ve besin maddesi tutma kapasiteleri yüksek olan topraklardır. Drenajı iyi değildir. Toprak altı organları yenen sebzeler ve erkenci sebzecilik için uygun değildir.
Kireçli topraklar; bünyelerinde bulundurdukları kireç; diğer besin maddelerinin alımını azaltır ve besin eksikliğine neden olur. Bu topraklarda yetişen bitkilerde kloroz görülür.
Humuslu topraklar; İçeriğinde % 15?ten fazla organik madde bulunduran topraklardır. Su tutma kapasiteleri yüksektir. Toprak nemini seven sebzeler için uygundur.
Toprak Tuzluluğu: Tuzluluk, toprakta tuz formundaki minerallerin konsantrasyonunu ifade eder. Sebzeler toprak tuzluluğuna karşı çeşitli reaksiyonlar gösterir.Tuzluluğu önlemek için iyi bir drenaj yapmak, göllendirme yöntemiyle toprağı yıkamak, organik madde miktarını arttırmak gibi bazı uygulamalar yapılabilir.
3-Toprak Hazırlığı
Sebze bahçelerinde toprak işlemesi değişik amaçlarla yapılır. Bunlar;
1. Dikilecek bitkilere yer hazırlamak.
2. Toprağı yumuşatmak ve havalandırmak.
3. Yağmurdan ve sulamadan sonra oluşan kaymak tabakasını kırmak.
4. Güneş ışınlarının, toprağın derinlerine inmesini sağlayarak toprak sıcaklığını yükseltmek.
5. Çeşitli gübre ve besin maddelerini toprağa karıştırmak.
Bu amaçlara göre toprak işleme derinliği ve şekli değişiklik gösterir. Hasat sonu atıklarının toprağa karıştırılması ve toprağın değişik katmanlarındaki besin maddelerinin yer değiştirmesi için derin sürüm yapılırken; toprağı havalandırma ve kaymak tabakasının kırılması için yüzeysel çapalama yapılabilir.
4-Gübreleme
Bitkilerin yetişebilmeleri için toprakta yeterince bulunmayan maddelerin bitkilere verilmesine gübreleme denir. Üründe erkenciliğin, verim ve kalitenin arttırılması için bu maddelerin verilmesi gerekir. Gübrelerin bitkilerin alabileceği formda verilmesi önemlidir. Gübreler topraktan, yapraktan veya sıvı halde uygulanabilir.
Değişik tarımsal ve şehirsel atıkların doğrudan veya işlendikten sonra kullanılan parçalarına organik gübreler (yeşil, kompost ve ahır gübresi), fabrikasyon şekilde üretilen ve mineral yapıda olan gübrelere ise inorganik gübreler (amonyum nitrat, amonyum sülfat, üre vb. ) denir.
Topraktan yapılan gübreleme iki zamanda uygulanır. Bunlar taban gübreleme ve yetiştiricilik sırasında yapılan gübrelemedir. Verilecek gübre miktarı toprakta bulunan besin maddeleri miktarına, yetiştirilecek bitkinin türüne ve kök yapısına bağlıdır.
5-Ekim nöbeti (münavebe)
Üzerinde bitki yetiştirilen bir toprakta aynı yıl veya yıllar içinde yetiştirilen bitki türlerinin arka arkaya dizilişine ekim nöbeti (münavebe) denir. Ekim nöbeti hem toprak yorgunluğunu önleyecek hem de ekonomik kazanç sağlayacak bitkilerin devamlı üretilmesini sağlayacak şekilde düzenlenmelidir. Ekim nöbetinin sebze yetiştiriciliği açısından yararlarını şöyle sıralayabiliriz:
? Her bitki farklı zararlı için konukçu bitki durumundadır. Ekim nöbetiyle zararlı artışı engellenir, topraktaki hastalık ve zararlı popülasyonunun gelişmesi önlenir.
? Farklı kök derinliğine sahip bitkiler ekim nöbetinde kullanılarak toprağın farklı derinliklerindeki çeşitli besin maddelerinin daha ekonomik ve aktif kullanımı sağlanmış olur.
? Sebzelerin topraktaki suyu kullanmaları sahip oldukları kök derinliğine göre birbirinden farklıdır. Ekim nöbetiyle bitkilerin toprak suyundan daha iyi yararlanmaları sağlanır.