

RADYASYON NEDİR ?
HAZIRLAYAN: Uzm.Dr.Kamuran Kuş
Radyasyon,
elektromanyetik dalgalar veya parçacıklar biçimindeki enerjinin
emisyonu veya aktarımıdır. Bilindiği gibi maddenin temel
yapısını atomlar meydana getirir. Atom ise, proton ve
nötronlardan oluşan bir çekirdek ile bunun çevresinde dönmekte
olan elektronlardan oluşmaktadır. Eğer, herhangi bir maddenin
atom çekirdeğindeki nötronların sayısı, proton sayısına göre
oldukça fazla ise bu maddeler kararsız bir yapı göstermekte ve
çekirdeğindeki nötronlar dönüşerek β- (negatron) yayarlar. Eğer
protonlar, nötronlardan fazla ise protonlar dönüşerek β+ (positron)
yayarlar. Atom çekirdeğinden ayrılan nöronlar ve protonlar
kararlı olmayan atom çekirdeği gama (γ) ışını yayar. Ağır
çekirdekler alfa(α) ışını(helyum çekirdekleri) yayabilir veya
fizyon reaksiyona maruz kalabilirler. Bu tepkimelere maruz
kalarak parçalanan maddelere radyoaktif madde, çevreye yayılan
alfa, beta ve gama gibi ışınlara ise radyasyon adı
verilmektedir.
RADYASYONUN ZARARLARI
X ışınları,
ultraviyole ışınlar, görülebilen ışınlar, kızıl ötesi ışınlar,
mikro dalgalar, radyo dalgaları ve γ-ışınları elektromanyetik
spektrumun farklı parçalarıdır. Elektromanyetik alanlar,
frekans ve dalga boyları ile tanımlanır. X ışınları ve γ-
ışınları çok yüksek frekanslarda olduğundan, oluşan radyasyon
kimyasal bağları kırabilecek enerjiye sahiptir. Bu radyasyona
iyonlaşan radyasyon denir.
İyonlaşabilen
elektromanyetik radyasyonları, hücrenin materyali olan DNAyı
parçalayacak kadar enerji taşımaktadır. DNAnın zarar görmesi
ise hücreleri öldürmektedir. Bunun sonucunda doku zarar görür.
DNAda çok az bir zedelenme, kansere yol açabilecek kalıcı
değişiklere sebep olur.
Radyoaktif
kirleticiler özellikle insan, hayvan ve bitki sağlığına olumsuz
etkiler yaparak çevreyi ve ekolojik dengeyi bozmaktadır. Ayrıca
radyasyon, canlılarda genetik değişiklere de yol açmaktadır.
Radyasyonun etkisi; cins, yaş ve organlara göre değişmektedir.
Özellikle göz en fazla etkilenen organ olup, görme zayıflığı,
katarakt ve göz uyumunun yavaşlamasına sebep olmaktadır. Deri
ise, radyasyona karşı daha dayanıklıdır. Radyasyonun zararları
genellikle zamanla ortaya çıkan bir etki olup, ani etki ancak
atom bombalarının yol açtığı ölümler ve yüksek radyasyondaki
yanmalar şeklinde kendini göstermektedir.
X ışınları ya da
röntgen ışınları temas ettikleri maddelerin elektron
kaybetmelerine yani iyonize olmalarına neden olan yüksek
enerjili radyasyondur. Bu ışınlar tanı amaçlı kullanılan
filmlerin çekilmesinde kullanılırlar. Doza bağlı olarak hücre
bölünmesi ve genetik yapısında bozulmalara neden olabilirler.
Röntgen ışınlarının da dahil olduğu iyonize radyasyona en hassas
olan hücreler hızlı bölünen hücrelerdir bu nedenle gelişmekte
olan fetus ve ona ait dokular bu ışınlardan en fazla zarar
görmesi beklenilen yapılardır. Burada dikkat edilmesi gereken
nokta sadece ışın ile temas eden dokunun etkilenmesi ve bu
ışınların vucüt içinde seyahat etmemesidir. Örneğin çekilen bir
el filminde alınan ışınlar vücüt içinde ilerleyerek rahime kadar
ulaşmaz.
HAMİLELİKTE RÖNTGEN ZARARLI MIDIR?
Tüm tanı ve tedavi
yöntemlerinde olduğu gibi röntgen filmlerinin de potansiyel
yarar ve zararları mevcuttur. Bu hem hamile olan hem de olmayan
kişiler için geçerlidir.
İyonize radyasyon
hızlı bölünen ve çoğalan hücreler üzerinde daha fazla tahrip
edici etkiye sahip olduğu için gelişmekte olan fetus üzerinde de
zararlı etkileri olabilir. Ancak bu etkilerin doz ve süreye
bağlı olduğu unutulmamalıdır.
Radyasyona maruz
kalınan gebelik haftasına göre olası etkiler şu şekildedir:
-
Malfarmasyon ve prental ölüm:
En duyarlı olunan dönem döllenmeden sonraki ilk 8 gündür. Bu
dönemde alınan radyasyon gebeliklerin %50-75inde düşüğe
neden olurken bu düşüklerin çoğu beklenen adet kanamasından
önce meydana geldiği için genelde fark edilmez. Öte yandan
klinik olarak fark edilen gebeliklerdeki düşük oranı ise
%15-20 civarıdır.
-
Gelişme geriliği:
En duyarlı olunan diğer bir dönem döllenmeden sonraki 8-56.
günlerdir. Japonyadaki atom bombası faciasından sağ
çıkanlarda yapılan incelemelerde gebeliklerinin bu döneminde
yaklaşık 25 radyasyona maruz kalanlardan doğan bebeklerin
daha kısa daha hafif ve kafa çaplarının daha küçük olduğu
saptanmıştır.
-
Nörolojik etkiler:
En hassas olunan dönem döllenme sonrası 2-15 haftalardır.
Yine atom bombasından sağ kurtulanlarda yapılan gözlemlerde
en sık karşılaşılan anormalinin mikrosefali olarak
adlandırılan kafanın küçük olması olduğu görülmüştür.
Mikrosefali genellikle zeka geriliği ile birlikte görülür
ancak radyasyona bağlı ortaya çıkan mikrosefali olgularının
sadece %25inde zeka geriliği saptanmıştır.
-
Şiddetli zeka geriliği:
En hassas olunan diğer bir dönem 8-15. haftalardır.
Gebeliğin 8-15. haftalarında radyasyona maruz kalanlardan
doğan bebeklerde alınan her rad başına %0.4 oranında
şiddetli zeka geriliği ortaya gözlemlenmiştir. Hamileliğin
8-25 haftalarında radyasyona maruz kalan bebeklerde her 100
rad için IQ düzeyinde 25 puanlık bir azalma gözlenmektedir.
Bu bebeklerde her 100 rad için IQ 25 puanlık bir azalma
gözlenmektedir. Bu bebeklerde yaşamlarının sonraki
dönemlerinde sara (epilepsi) hastalığına da daha fazla
rastlanmaktadır.
Kanser:
Radyasyonun en korkulan etkisi uzun dönemde ortaya çıkan
kanserlerdir.
KAYNAK:
Exposure of the Pragnant Patient to Diagnostic Radiation A
Guide to Medical Management Second Edtion, by Louis K Wagner,
Richard G. Lester and Luis R. Saldana, 1997, Medical Physics
Publishing, madison, Wisconsin
JAPONYADAKİ DEPREM
Japonyadaki depremin ardından zarar gören nükleer santraller
ile ilgili kaygılar büyüyor. Nükleer santrallerden kaynaklanan
radyasyon insan sağlığına kısa ve uzun vadede zarar veriyor.
Radyasyonun sağlık üzerindeki etkileri kısaca şöyle:
Tokyo civarındaki radyasyon seviyesinin 1000 milisievertten az
olduğu bildirildi. Bu miktarın normalinden 10 000 katı fazladır.
Bir diş röntgeni 10 milisieverte denk gelmektedir.
İnsanlar zaten doğadan belli miktarda radyasyon alıyor. Uçak
seyahati, rutin çene ve diş röntgenleri; MR, tomografi gibi
yollardan da radyasyon alıyor.
Uçus rotasına göre 40 bin feet yükseklikteki bir uçuş saatte 3
ile 9 milisievert radyasyona yol açıyor.
Genel olarak bir insan bir yılda hava ve topraktan 1 ile 10
milisievert radyasyon alıyor.
Tüm vücudun bilgisarlı tomografisi 20-30 milisievert, tek bir
organ tomografisi 10 milisievertten az radyasyon alıyor.
Radyasyonda Sievert birimi kullanılmakta ve bir insan
dokularından emilen miktarı belirtiyor. Bir sievert=bin
milisievert ediyor.
ABD Çevre Koruma Kurumuna göre milisievert birimiyle farklı
radyasyon seviyeleri ve bunun insan sağlığı üzerinde muhtemel
etkileri şöyledir:
50-100 milisievert radyasyona maruz kalmak kanın kimyasını
bozuyor.
500 milisievert:
Saatler içinde bulantıya yol açıyor.
700 milisievert:
Kusma
750 milisievert: 2-3
hafta içinde saç dökülmesi
900 milisievert:
İshal
1 000 milisievert:
Kanama
4 000 milisievert:
Tedavi uygulanmadıysa 2 ay içinde muhtemel ölüm.
10 000 milisievert:
Bağırsaklarda tahribat, iç kanama, 1-2 hafta içinde ölüm.
5.
Web sayfasının dizaynı Aytuna Devrim Canbul tarafından
yapılmıştır.
Menu |
E-Posta
| Bilkent
Üniversitesi Ana Sayfası

