Katip Çelebi : Bilim insanı, araştırmacı yazar ve öğretmen.
Asıl adı Mustafa Bin Abdullah olan Kâtip Çelebi, Şubat 1609’da İstanbul Fatih’de dünyaya geldi. Babası Abdullah efendi, Osmanlı saray okulu olan Enderûn Mektebi’nde eğitim gördü ve sonrasında Osmanlı silahtarlığında baş katiplik yaptı. Çelebi, 6 yaşına geldiğinde babası iyi bir eğitim alabilmesi için sarayda eğitim almasını istedi, ancak padişah I. Ahmet buna izin vermedi. Babası Abdullah efendi, Çelebi’ye özel öğretmenler tutarak dersler aldırdı. Kısa sürede hat sanatında ustalaştı ve iyi derecede Arapça öğrendi. Bir süre medresede okuduktan sonra 14 yaşına gelen Çelebi, Anadolu maliyesinde katiplik işine başladı.
Orduda babasıyla aynı meslekte olan Çelebi, yine babasıyla birlikte Erzincan ve Bağdat seferlerine çıkarak çocuk yaşta savaşın korkunç gerçekleriyle karşılaştı hemde babasını kaybetti. Sefer sırasında tuttuğu düzgün notları ve çok güçlü hafızası sarayın dikkatini çekti ve sefer sonrası ordu katipliği görevine getirildi. Saraydaki işi nedeniyle çevresindekiler ona “Katip Çelebi” ismini takmıştı.
Katiplik işine devam eden Çelebi, yeni seferleri beklerken bulduğu fırsatlar ile Molla Mustafa medresesinde hocalık yaparak para kazanıyor ve kazandığı tüm parayla yeni kitaplar alıyordu. Okuma ve öğrenme isteği o kadar fazlaydı ki, evinde oluşan binlerce kitaplık kütüphane, padişahın özel kütüphanesinden sonraki en büyük ikinci kütüphaneydi.
Katip Çelebi, 1633-1635 yıllarında katıldığı Hamedan ve Halep seferi sırasında Hac ibadetini de yerine getirir. Ardından kendisine “Hacı Halife” unvanı da verilir. Gittiği yerlerde seferlerle ilgili gözlem raporlarını tutarken, boş kaldığı zamanlarda da kitapçıları dolaşarak yeni kitaplar arardı. Okuduğu kitaplar, seferleri sırasında tuttuğu notlar ve gördükleri birikimlerle kitaplar yazmaya başladı. İlk eseri olan Fezleke‘de, tarihteki en eski devletler ile 1639 yılları arasında kurulan tüm devletlerin ve hakkında yazılmış kitapların anlatıldığı bir bibliyografyaydı. Fezleke adlı eseri o güne kadar yazılmış en kapsamlı tarih kitabı olmuş ve tarih eğitimi veren medreselerin başucu kitabı olmuştur. Coğrafyaya da büyük ilgi duyan Katip Çelebi araştırmalarına bu yönde devam ederek, hayalini kurduğu ilk Türkçe coğrafya kitabı için bilgiler toplamaktadır.
Seferlerde boşa geçen zamanı ve yoğun tempolu katiplik işi nedeniyle memuriyetlik görevinden istifa etti. Maddi sıkıntılara düşmemek için öğretmenlik yapmaya devam etti. Bir yandan da arkadaşıyla birlikte İslam eserlerini çeşitli dillere çevirerek geçimini sağladı. Sonraları tekrar saraya dönme fırsatı bulan Çelebi, maddiyatın getirdiği rahatlıkla üç yıllık bir çalışmanın ardından ilk coğrafya kitabı olan “Cihannüma” adlı eserini yazdı. Hayatı boyunca yazdığı coğrafya kitabı üzerinde araştırmalarına devam ederek kitabını sürekli olarak güncelledi. Arada başka kitaplar da yazmaya da fırsat bulan Çelebi, 6 Ekim 1657’de evinde vefat etti.
Katip Çelebi’nin Eserleri
Katip Çelebi, kısa yaşamı boyunca toplam 21 adet eser bırakabilmiştir. Bu eserlerin bazıları yabancı dillerden, Türkçeye çevrilmiştir. Ancak çeviri yaparken kitaplardaki tüm eksiklikleri ve hataları tamamlamıştır. En önemli eseri “Keşfüz-Zunûn” adlı eseridir. Bu eserinde Çelebi’nin kitap okuma merakına anlatabilecek, 14.500 kitap ve risalenin adı ve yazarı verilmiştir. 2009 yılında Katip Çelebi’nin 400. doğum yılında, UNESCO’nun katkılarıyla tekrardan basılan “Cihannüma” adlı kitabı tüm dünyada okunmaya devam etmektedir.
- Türkçe Fezleke
- Arapça Fezleke (Fezleket akvâl’l-ahyâr fi ilmi’t-târîh ve’l-ahbâr)
- Cihannüma (Avrupa dillerine çevrilen coğrafyaya dair ünlü eseri)
- Keşfü’z-zunûn anil-esâmi ve’l-fünun (Bibliyografik eseri)
- Tuhfet’ül-kibâr fi esfâri’l-bihâr (Deniz Seferleri Konusunda Büyüklere Armağan)
- Tarîh-i Frengi (Johan Carionun “Chronlk” adlı eserinin tercümesi)
- Takvîmü’t-tevârih (Tarihlerin Takvimi)
- Kanunname (1654-1655 yıllarında toplanmış kanun dergisi)
- Muhammediyye şerhi
- Caciü’l-mütûn min cell’il-fünûn
- Mîzânü’l-Hakk fi ihtiyâri’l-ahakk
- Tarîh-i Kostantaniye ve Keyâsıra (Kayserlerin ve Konstantiniye’nin Tarihi)
- İrşadü’l-Hıyârâ ila Tarihi’l-yunun ve’r-Rûm ve’n-Nasârâ
- Tuhfetü’l-ahyâr fi’l-hıkem ve’l-eş’âr
- Dürer-i münteşire ve gurer-i münteşire
- Düstûrü’l-amel fi ıslâhı’l-halel
- Süllemü’l-vusûl ilâ tabakati’l-fûhûl
- Levâmiu’n-nur fi zulmeti Atlas Minur
- İlhâm-ül-mukaddes fi Feyz-il-Akdes (Allah’ın Verdiği İhsanı Tanımak Konusunda Kutlu İlham)
- Recmü’r-râcim bi’s-sîn ve’l-Cim
- Beyzâvi Tefsirinin şerhi
Katip Çelebi Belgeseli – YouTube Videosu:
Bu yazı bilgimanya.com‘a aittir. Link bağlantılı kaynak göstermek suretiyle faydalanabilirsiniz. Hatalı veya eksik bir bilgi olduğunu düşünüyorsanız email@example.com e-posta adresinden bize ulaşabilirsiniz.