İnsanların daha iyiye, daha güzele, refah içinde bir yaşama olan özlemi, onları tarihin her döneminde farklı coğrafyalara göç etmeye sevk etmiştir. Bu bağlamda göç, göç edenler ile göç edilen coğrafya ve orada yaşayanlar açısından çeşitli durum ve sonuçlar doğurmaktadır. Özellikle Türkiye’den Almanya’ya işçi göçünün olduğu 1960-1970’li yıllar ve Türkiye’de kırdan kente göçün yoğun olarak başladığı 1950’ler, göç edenler ile göç edilen yer sakinleri arasında ilginç karşılaşmalara sahne olmuştur. Bu dönemlerde yaşananların günümüze aktarılmasında Yeşilçam, toplumsal belleğin oluşması ile ilgili çok önemli bir görevi üstlenmiştir. Göç sineması ile ilgilenenler için, Yeşilçam’da iç göç ve dış göçü ele alan 10 filmi derledik.
1. Almanya Acı Vatan (1979)
Almanya’nın Doğu ve Batı olarak ikiye bölünmüş olduğu zamanlarda Şerif Gören tarafından Berlin’de çekilmiş olan film, Türkiye’den göç etmiş işçilerin Almanya’daki yaşamlarını yeni evli bir çiftin hikâyesi üzerinden konu etmektedir. Filmde Almanya’da işçi olarak çalışan Güldane’nin (Hülya Koçyiğit) para karşılığında Almanya’ya gitmek isteyen köylüsü Mahmut’la (Rahmi Saltuk) yaptığı anlaşmalı evlilik ve bu anlaşmalı evliliğin gerçek bir evliliğe dönüşmesi sonrasında gelişen olaylar anlatılır. Filmde, göç, entegrasyon, emek sömürüsü, fordizm gibi konular işlenmektedir.
2. Otobüs (1974)
Tunç Okan tarafından çekilen ve uzun yıllar Türkiye’de gösterimi yasak olan film, para kazanmak amacıyla hurda bir otobüsle İsveç’e gitmeye razı gelen, köylerinden başka bir şehir görmemiş 9 insanın, Stockholm’e vardıktan sonra başlarından geçenleri (şaşkınlığı, çaresizliği, imkânsızlığı, korkuyu) Doğu-Batı ekseninde anlatmaktadır.
3. Gelin (1973), Düğün (1973), Diyet (1974)
Sinema tarihimizin ilk üçlemesi olarak bilinen, 1973-1974 yıllarında Ömer Lütfi Akad tarafından çekilmiş olan bu üç film, kırdan kente göç ile birlikte ortaya çıkan ekonomik, toplumsal ve kültürel problemler, kent(li)leşme, istihdam, yoksulluk, işçileşme gibi konuları işlemektedir.
Gelin, Yozgat’ta tüm topraklarını satıp İstanbul’a göç eden bir ailenin hikâyesini konu etmektedir. Filmde Meryem (Hülya Koçyiğit) ve Veli (Kerem Yılmazer) arasındaki ilişki üzerinden ataerkil aile yapısına dair güçlü bir eleştiri sunulmaktadır.
Düğün, Urfa’dan İstanbul’a göç eden bir ailenin büyükşehirde hayata tutunma mücadelesini konu etmektedir. Filmde, göç ve başlık parası konuları ağır olarak işlenmiştir.
Diyet, Kırdan kente göç olgusu, gecekondu mahallesine yerleşme, kentli yaşama adaptasyon hali ve nihayetinde işçileşme sürecinin tamamlanmasını konu etmektedir. İş kazaları, sendikalaşma mücadeleleri, işçilerin kendi aralarındaki sınıfsal bilinçlenmeye dair iletişimleri ve çatışmaları filmde sıkça işlenmiştir.
4. Gurbetçi Şaban (1985)
Kartal Tibet’in yönetmenliğini yaptığı film, Almanya’ya iş bulmak için giden ve çalışma izni olmayan Türkleri sağlıksız ortamlarda çalıştıran gaddar bir Alman patronun eline düşen Şaban’ın (Kemal Sunal) Almanya’da tutunma hikâyesini işçilikten zengin bir hayata doğru yükselmesi ile işlemiştir. Gurbetçi Şaban‘da göç olgusunun toplumsal yansımaları eleştirel bir şekilde konu edilmiştir.
5. Banker Bilo (1980)
Yeşilçam sinemasının klasiklerinden olan ve Ertem Eğilmez tarafından çekilen filmde, Almanya’ya gitme ümidiyle yola çıkan ve Maho (Şener Şen) tarafından dolandırılan Bilo’nun (İlyas Salman) İstanbul’da tutunma, yükselme ve intikam alma hikâyesi anlatılmaktadır. Banker Bilo, bir dönemin en büyük göç hareketi olan Almanya’ya göçü trajikomik bir şekilde işlemektedir.
6. Polizei (1988)
Şerif Gören’in yönetmenliğini yaptığı Polizei, çocukken Berlin’e yerleşmiş ve temizlik işçisi olarak çalışan Ali Ekber’in (Kemal Sunal) kafede çalışan bir Alman kızına (Babett Jutte) âşık olmasıyla değişen hayatını ele almaktadır. Film, Türk gurbetçilerinin Almanya ya da herhangi bir yabancı ülkede karşılaştıkları kimlik karmaşışını, Alman disiplini üzerine bir taşlama ile işlemektedir.
7. Gurbet Kuşları (1964)
Orhan Kemal’in aynı adlı romanından uyarlanan ödüllü film, Kahramanmaraş’tan İstanbul’a daha iyi bir yaşam sürebilmek için gelen bir ailenin verdiği yaşam mücadelesini anlatır. Filmde, büyük umutlarla İstanbul’a göçen ve gelecekten umutlu olan aile bireylerinin, kent ve kent yaşamından farklı biçimde etkilenerek aileden kopma hikâyeleri işlenmektedir.
8. Bitmeyen Yol (1965)
İşsizliğin kol gezdiği ve göçün yolları tıkadığı 1960’ların Türkiye’sinde geçen filmde, ailelerini geride bırakarak köyden şehre göç edenlerin yaşadıkları, işçilerin sefaleti, emek sömürüsü, çaresizliği sömüren insan tacirleri çarpıcı manzaralarla işlenmektedir. Bitmeyen Yol, daha sonraki yıllarda yoğunlaşan ve büyük boyutlara varan iç göç olgusunun büyük kentteki çift taraflı olumsuz yanlarını, küçük bir emekçi grubun savaşımı ile etkili ve olabildiğince gerçekçi bir şekilde veren öncü bir film olmuştur.
9. Kara Kafa (1979)
Korhan Yurtsever’in yönetmenliğini yaptığı film, Almanya’daki bir işçi ailenin yaşam mücadelesini konu alır. Cafer (Savaş Yurttaş), önce kendisi gidip para biriktirdiği Almanya’ya karısı Hacer (Betül Aşçıoğlu) ve çocuklarını da götürür. Para biriktirerek memlekete geri dönmeyi düşünmektedirler ancak karşılaştıkları sorunlarla ve Alman hükümetiyle baş etmek durumunda kalırlar. Film, göç gerçeğini, işçi ve kadın haklarını eleştirel bir dille işlemektedir.
10. 40 Metrekare Almanya (1986)
Tevfik Başer tarafından çekilen film, başlık parası karşılığında, kendisinin fikri sorulmadan Dursun’la (Yaman Okay) evlendirilmiş olan Turna’nın (Özay Fecht) Almanya’da hayatının kalanını geçirmek üzere geldiği 40 metrekare evdeki yaşam mücadelesini işlemektedir. Göçmen olmak ve kadın olmak teması çarpıcı bir şekilde ele alınmıştır.
Bonus
Gül Hasan (1979), Cumartesi Cumartesi (1985), Sarı Mercedes (1992), Sahte Cennete Veda (1988), Berlin in Berlin (1993), Baba (1971)