Hüseyin Nihal Atsız
Yusuf, Balasagunlu bir Türk şairi olup eserini 1069-1070 arasında Karahanlılardan Tafgaç Buğra Kara Han adına yazmış, eserine mükâfat olarak kendisine Kaşgar sarayında Has Hâciblik rütbesi verilmiştir. 'Kutadgu Bilig' siyasetname veya şehname demektir. Zaten şehname vezni olan feûlün feûlün feûlün feul vezniyle yazılmıştır. 6500 beyitten fazla olup 73 bölüme ayrılmıştır. Eser, dört sembolik şahsın konuşmalarından ibaret olup bu şahıslar şunlardır.
Adalet : 'Kün Toğdı' adında bir padişah; Devlet : 'Ay Toldı' adında bir vezir; Akıl : 'Ögdülmiş' adında, vezirin oğlu; Kanaat : 'Udgurmış' adında, vezirin kardeşidir.
'Has Hâcib Yusuf' bu dört kişiyi konuşturarak hükümdar tarafından milletin türlü sınıflarına karşı tutulması gereken yolları ve yapılması gereken muameleleri anlatmakta, öğütler vermektedir. Şairin felsefi ve içtimai düşünceleri burada açıkça gözükmektedir. Yusuf, felsefi ve içtimai düşüncelerini 1038'te ölen büyük İslâm mütefekkiri ve bilgini İbnisînâdan almıştır. İbnisinâ bir cemiyet beğler, çiftçiler, askerler olmak üzere üç tabakaya ayırdığı gibi Yusufda hükümdar, memurlar ve halk olmak üzere üçe ayırmakta ve bu sınıflar arasında haksızlık olmaması için her şeyden önce yoksulların devlet tarafından korunmasını ve böylelikle bunların orta sınıfa geçmesini ve giderek bütün milletin bolluğa ermesini istemektedir.
Karahanlılar çağının edebi lehçesi olan Hakanlı lehçesiyle yazılmış olan Kutadgu Bilig’de dil heniz saflığını muhafaza etmektedir. Eserde kuvvetli bir İslâm, İran fikir tesiri olmakla beraber Arapça, Acemce sözler pek azdır. Bu lehçenin Gök Türkçe ve Uygurcanın devamı olduğu derhal göze çarpmaktadır. Yalnız aruz vezniyle yazılan ilk Türkçe eserlerden birisi olduğu için vezin bozuklukları ve aksaklıkları görülmektedir. Eski Türklerde ve onların eserlerinde mesela Gök Türk yazıtlarında olduğu gibi kadına muhterem bir mevki verilmeyip aşağı ve kötü bir mahlûk diye bakılası İslâm ve İran fikriyatının tesiridir.
Kutadgu Bilig mesnevi tarzında yazılmıştır. Fakat eserin arasında 173 tane dörtlük vardır ki birinci, ikinci ve dördüncü mısraları kafiyeli, üçüncüsü serbesttir. Bunlara eserde 'şiir' veya 'mâni' deniyor. İşte bu dörtlükler Kutadgu Biligdeki milli unsuru teşkil ediyor. Bugün dünyada Kutadgu Biligin ü yazma nushası malûmdur. Bunlardan biri uygur harfleriyle, ikisi Arap harfleriyledir. Uygur harfleriyle olan nusha, Heratta, Arap harfleriyle olanlardan biri Kahirede, biri de Türkistanın Nemengân şehrinde bulunmuştur. Kahiredeki nusha her halde Kıpçaktan gelmiş olacaktır. Bu üç nüshanın, Türklerin hâkim bulunduğu muhtelif ülkelerde bulunması Kutadgu Biligin vaktiyle bütün Türk dünyasına yayılmış olduğunu göstermektedir. Bundan başka Yayık ırmağının Hazara döküldüğü yere yakın olan Saraycık adlı yerde 13'üncü asra ait topraktan bir çömlek bulunmuştur ki üzerinde Kutagdu Biligden alınmış bir beyit vardır. Bu da eserin Türkler arasında ün kazandığını göstermektedir.
Hülasa bu büyük eser dil bakımından saf Türkçe olmak ve içinde 173 dörtlük bulunmakla beraber şeklinin mesnevi, vezninin şehnâme vezni ve fikriyatının islâm-iran fikriyatı olması bakımından yabancı tesirleri kuvvetle taşıyan bir eserdir.
Aşağıdaki parçalar Kutadgu Bilig iki ayrı yerinden alınmıştır: