Kaliteli İlek = Kaliteli İncir
Bu yazıda amaç; taze ve kuru incirde kaliteyi olumsuz etkileyen ve sağlıklı olmayan ilek meyvelerinin kullanılması sonucu ortaya çıkabilen “İncir İç Çürüklüğü Hastalığı” hakkında bilgi vermek. Daha önemli diğer amaç ise; Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü’ne bağlı Erbeyli İncir Araştırma Enstitüsü bünyesinde yürütülen projeler neticesinde 2016 yılında, Zirai Mücadele Teknik Talimatları kapsamında görüşülen “İncir İç Çürüklüğü Hastalığı”nın mücadelesine yönelik yapılacak uygulamaları aktarmak. Bu nedenle konuya öncelikle incirin ülkemiz için önemi ve incir iç çürüklüğü hastalığının mücadelesinde yapılacak uygulamaları daha iyi anlayabilmek adına, pek çoğumuzun çok az ya da hiç bilmediği incirin, oldukça şaşırtıcı, biyolojisini yansıtan çok kısa bilgiler ile başlamak istiyorum.
İncir (Ficus carica L.) başta ülkemiz olmak üzere pek çok Akdeniz ülkesinde yetiştiriciliği yapılan en eski kültür bitkilerinden birisidir. Türkiye’de 2012 yılı rakamlarına göre yaklaşık 492 bin dekar alanda incir yetiştiriciliği yapılmakta olup Aydın ili toplam incir alanlarının %73’üne sahiptir. Aydın ilini % 15’lik pay ile İzmir ve % 4’lük pay ile Bursa takip etmektedir (Şahin ve Özkan, 2014).
Ege Bölgesi'nde ekonomik olarak yetiştirilen, özellikle kuru olarak değerlendirilen ve dünya ihracatında lideri olduğumuz incir çeşidi “Sarılop”tur. Marmara Bölgesi'nde ağırlıklı olarak yetiştirilen taze incir ihracatımızın temelini oluşturan incir çeşidimiz ise “Bursa Siyahı” dır.
Ülkemizde yetişen çoğu incir çeşidi mutlaka tozlanma ihtiyacı duyar. Sarılop ve Bursa Siyahı da mutlaka tozlanmaya ihtiyaç duyan en önemli çeşitler içerisinde yer almaktadır.
Diğer meyve türlerindeki rüzgar, böcek gibi araçlarla gerçekleşen tozlanmanın gerçekleşmesi incirde çok farklıdır. Bu nedenle incir üreticileri meyve elde edebilmek için mutlaka ilek inciri kullanması gerektiğini bilir ve her yıl tozlayıcı incir meyvelerini (ilek) ağaçlarından getirip dişi incir ağaçlarına asar, ki bu işleme de ilekleme denilir.
Biyolojik açıdan incir, erkek ve dişi olmak üzere, ayrı ağaçlarda yetişen, iki ayrı çeşittir. Yenilebilen yani yediğimiz incir “dişi incir” dir. Yenilemeyen ve tozlanmayı sağlayan incir ise “erkek incir” dir.
“İncirde” meyve tutumu, erkek incir ağaçlarının bahar ürünü olan “ilek” meyvelerindeki çiçek tozlarının dişi incir meyvelerine ilek arısı tarafından gerçekleştirilebilen taşınma sonucu oluşmaktadır. Ege Bölgesi'nde, yöresel olarak, ilek sineği diye adlandırılan ilek arısı (Blastophaga psenes) ise, yalnız ve yalnız, erkek incir ağaçlarının 1 yıl içerisinde, 3 farklı dönemde oluşan ilek meyvesi (ilkbahar), ebe meyvesi (yaz) ve boğa meyvesi (kış) olarak adlandırılan meyveleri içerisinde yaşamını ve neslini sürdürür. Diğer bir deyişle erkek incir meyveleri, döllenmeyi sağlayan polenleri barındırması ve bu polenlerin taşınmasında aracı olan ilek arısının yaşamını sürdürebildiği tek konukçu olması nedeniyle oldukça önemlidir.
Bir sorun var ki ilekleme esnasında, polenle birlikte dişi incirlere kalite ve tadı bozan hastalık etmenleri de beraberinde taşınabilmekte ve verim kaybına neden olunmaktadır. İncir iç çürüklüğü hastalığı bölgemizde tozlayıcı incirlerde yaygın olduğu bildirilen hastalıkların başında gelmektedir (Benlioğlu ve ark., 2004). Hastalık etmeni, sonbaharda, ebe meyvesinden çıkan ilek arısının yumurta bırakmak amacıyla boğa meyvesine (erkek incirin kış ürünü), girmesi sonucu taşınır. Etmen aynı şekilde ilek arısı aracılığıyla boğadan ilek meyvesine (dişi incirin tozlanmasını sağlayan polene sahip olan, erkek incirin bahar ürünü) ve ilekten sonra ebe meyvesine (erkek incirin yaz ürünü) taşınır. Hastalık, birbirini takip eden tüm erkek incir meyvelerine bu şekilde bulaşarak yıldan yıla taşınır. Ayrıca incirin yetişebildiği her bölgede, tüm erkek ve tozlanma ihtiyacı gösteren dişi ve hatta nadiren de partenokarpik incir meyvelerinde görülebilir.
Hastalık ile bulaşık erkek incir meyvelerinin iç yüzeyi kahverengimsi, pas görünümünde renk değişimleri gösterir (Şekil 1a ve b).
İlerleyen dönemlerde meyve dış yüzeyinde de su emmiş gibi bozulmalar görülür (Şekil 2).
Bundan sonra da hastalığın mücadele yönteminin nasıl olacağı yönündeki bilgileri, “sağlıklı ilek” eldesiyle başlayarak aktarmaya çalışacağım.
Temiz/Sağlıklı İlek Nasıl Elde Edilir?
Hastalık zincirinin etkin bir şekilde kırılması, erkek incirin kış ürünü olan boğa meyvesinde başlamaktadır (Michailides ve ark., 1996; Doğan ve Benlioğlu, 2009; Doğan ve ark, 2015). Çünkü boğa meyvesinden çıkan ilek arısı, tozlama işleminde kullanılacak olan ilek meyvesine giriş yapmakta ve eğer boğa meyvesi bu hastalıkla bulaşık ise hastalığı da bu aşamada beraberinde taşımakta, sonrasında da olgunlaştıklarında dışarıdan genellikle belirti göstermeyen ama bu hastalıkla bulaşık ilek meyveleri oluşumu gerçekleşmektedir. Hastalığın taşınmasını bu aşamada engelleyebilirsek temiz ilek elde etmemiz mümkün olmaktadır. O nedenle, ilek arısının boğa meyvelerinden çıkmaya başlamasıyla boğa meyveleri toplanır, uzunlamasına ikiye kesilir ve gözle yapılan muayeneden sonra kahverengi-paslı renk değişimi gösteren meyveler ayrılarak imha edilir. Teknik anlamda “sanitasyon” dediğimiz fiziki bu basit ayırma işlemi ile %60-80 oranında temiz ilek elde edilmesi mümkün olabilir. Temiz ilek elde edilmesinin basamaklarını daha anlaşılır olması için görsellerle birlikte maddeler halinde verecek olursak
- Erkek incir ağaçlarındaki tüm boğa meyveleri (erkek incir kış meyveleri) Ege bölgesinde Mart ayı sonu Nisan ayı başında başlayan ilek arısı uçuşları ile birlikte toplanmalıdır (Şekil 4 A, B) ve hasat edilen boğa meyveleri, hasat edildikten sonra yaklaşık 10oCde muhafaza edilmelidir, **burada vurgulamak istediğim önemli bir konu var ki eğer dikkat edilmezse ilek elde edilmesi mümkün olmayabilir! İlek arısı çıkış dönemlerinin- ki bu her bölgede farklı iklim koşulları nedeniyle değişebilir- özenle takip edilmeli ve boğa meyvelerinin, arı çıkışlarının kesintisiz yani olgunluklarının tamamlanmış olduğundan emin olduktan sonra toplanması sağlanmalıdır. Boğa meyvesinin erken hasat edilmesi, içerisindeki ilek arısının olgunlaşması tamamlanmadığı için çıkış yapamamasına neden olur. Ilek arısının yumurta koymasını bekleyen ilek meyvelerine ilek arısı girişi de gerçekleşemeyeceğinden ilek meyvelerinin dökümüne neden olunacaktır.
- Toplanmış boğa meyveleri boylamasına ikiye kesilmeli (Şekil 4 C), içerisi kahverengi paslı görünenler (Şekil 1a) imha edilip temiz görünen boğa meyveleri (Şekil 5) küçük kova, kese kağıdı veya file gibi kaplar içerisine yeterli sayıda koyularak erkek incir ağaçlarının birkaç yönüne, ilek meyvelerinin tutumunu ve arının biyolojik devamlılığını sağlamak üzere hasat edildikleri ağaçlara file, kese vb materyaller içerisinde asılmalıdır (Şekil 4 E;F),
- Bu işlem; 10 oC’de muhafaza edilen boğa meyvelerinden alınmak suretiyle, hava durumu da dikkate alınarak, ilek arısı geçişlerinin sağlıklı gerçekleşip gerçekleşmemesine göre birkaç defa tekrarlanmalıdır.
Kimyasal Mücadele
Önceki çalışmalarımızda (Doğan ve Benlioğlu, 2009; Doğan ve ark, 2015) saptanmış olan etkili fungisitler, sadece koparılmış erkek incir kış meyvelerine -yani boğa meyvelerine- uygulanmış ve sanitasyonun etkinliğini arttırdığı tespit edilmiştir. Ancak hastalığın ilaçlı mücadelesi ile ilgili bakanlıkça ruhsatlı herhangi bir fungisit henüz bulunmamaktadır. Ancak önümüzdeki yıllarda ruhsatlandırmaların olması durumunda Fungisit uygulamasının nasıl yapılacağına dair uygulamaları belirtmenin faydalı olacağını düşünüyorum. Ayrıca –ara bir bilgi notu olarak- dezenfektan olan çamaşır suyunun da fungisitlerle karıştırılarak bu hastalığa karşı Amerika’daki kullanımını (Michailides ve ark., 1996) göz önüne alacak olursak, fungisit olmasa da, %1-2'lik hazırlanacak çamaşır suyu solüsyonunu kesilen boğa meyvelerini dezenfekte etmek için kullanılabileceğini belirtmek isterim.
Fungisit / dezenfektan uygulaması Sanitasyonun 2. ve 3. basamağında aşağıda anlatıldığı şekilde yapılır.
- Toplanmış boğa meyveleri boylamasına ikiye kesilir, içerisi kahverengi paslı görünenler imha edilip içerisi paslı görünmeyen meyveler ilaç solüsyonuna 10 dakika daldırılır veya iç yüzeyine püskürtme (Şekil 4 D) yapılır.
- Arının ve tozlayıcı erkek incirin biyolojik devamlılığını sağlamak üzere ilaçlanan boğa meyveleri hasat edildikleri ağaçlara file, kese vb materyaller içerisinde tekrar asılır (Şekil 4 E, F).
- Bu işlem; 10oC’de muhafaza edilen boğa meyvelerinden alınmak suretiyle, hava durumu da dikkate alınarak ilek arısı geçişlerinin sağlıklı gerçekleşip gerçekleşmemesine göre birkaç defa tekrarlanır.
Kültürel Önlemler
- Erkek incir ağaçları dişi incir bahçeleri içerisinde yetiştirilmemeli, dişi incir bahçelerinden mümkün olduğunca uzak bölgelerde bulunmalı, böylece kontrollü ileklemenin (tozlamanın) yapılması sağlanmalı,
- Yabani erkek incir meyveleri yerine bölgeye uygun, bilinen erkek incir (ilek) meyveleri kullanılmalı, bunun için de uygun kültürel bakım işlemlerinin ve hastalık oluşumunun önlenmesine yönelik önlemlerin kontrollü yapılabileceği, kapama erkek incir bahçeleri kurulmalı,
- Tozlama sırasında yeterli sayıda ilek kullanılmalı, aşırı ilek kullanımından kaçınılmalı, çünkü incire fazla sayıda ilek arısının geçişi hastalık taşınma riskini arttırmaktadır.
- İlekeleme işleminde, sanitasyon metoduyla elde edilen temiz ileklerin kullanılması,
- Kullanılacak ilek meyvelerinin, her yıl, ağaçtan ve/veya pazardan alımı esnasında; tesadüfi seçilecek meyveleri boyuna ikiye keserek çeşide ait doğal renginden farklı olan, paslı, kahverengi belirti gösterenlerin çoğunlukta olduğu ilek çeşitlerine ait meyveleri imha etmeli ve kullanmamalı; hastalığın görülmediği veya en az görüldüğü ilek çeşitlerine ait meyveleri tercih edip, tozlamada kullanmalı,
- İlekleme işleminde kullanılan erkek incir meyvelerinin tozlama işlemi sonrasında dişi incir ağaçlarında asılı bırakılmayıp toplanarak imha edilmesi önemlidir.
Sağlıklı, kaliteli ve bol kazançlı ürünler elde edilmesi dileğiyle….
- Benlioğlu, S., Akşit, T, Yıldız, A., Zeybekoğlu, N., Şahin, N., Öncüer, C. 2004. İncir Meyve Bahçelerinde İç Çürüklüğü Hastalığı (Fusarium spp.) Üzerinde Çalışmalar. TÜBİTAK, TARP-2436 no’lu proje sonuç raporu.
- Doğan, Ö., 2013. İleğin Sağlıklısı İncirin Kalitesi. İncir Araştırma Dergisi, syf 18-21. İncir Araştırma İstasyon Müdürlüğü AYDIN
- Doğan, Ö., Benlioğlu, S. 2015. Evaluation of the Effectiveness of Some Fungicides Against Fig Endosepsis Disease. (Poster bildiri). V. International Symposium on Fig, August 31 - September 3, Napoli, İtaly.
- Doğan, Ö., Kocataş, H., Gülce, M., Ertan, B., Tutmuş, E. 2015. Investigations on Alternative Control Measurements to Produce Healthy Caprifigs Reducing Fig Endosepsis Disease Caused By Fusarium spp. (Sözlü bildiri). V. International Symposium on Fig, August 31 - September 3, Napoli, İtaly.
- İyriboz, N., 1940. İncir Hastalıkları. Kültür Basımevi, İzmir. 85 s.
- Michailides, T.J., Morgan, D.P., Subbarao, K.V. 1996. Fig Endosepsis. An old disease still a dilemma for California growers. Plant Diseases, Vol: 80(8), 828-841.
- Şahin, B., Özkan, U. H., 2014. Bakış. İncir Araştırma İstasyon Müdürlüğü, Aydın.
KURU İNCİR VE İNCİR İLE İLİGİLİ OKUNMASI GEREKLİ MAKALELER
YORUMLAR
Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir. Yazılanlardan www.apelasyon.com sorumlu tutulamaz.