Türkiye sınırları içinde uçak ile posta taşınması I.Dünya Savaşı sırasında askeri uçaklarla başlamıştır. 1918 yılında Osmanlı Ordusu içinde yer alan Yedi Alman Hava Bölüğüyle birlikte toplam 20 Hava Bölüğü ve 100 Türk , 150 Alman pilot yer alıyordu. Özellikle Alman birliklerinin hava yoluyla askeri posta taşıdığını biliyoruz. (Robertson, 1990:3). I.Dünya savaşı sonunda işgal Kuvvetlerinden ; Yunanlıların İzmir’den, Fransızların Adana, İskenderun, Halep ve İstanbul’dan ve İngilizlerin Batum’dan uçakla askeri posta taşıdığını da biliyoruz.
Sivillere yönelik posta taşıyan ilk deneysel uçuş 9 şubat 1914 ‘te dir . Enver Paşanın emri ile Kahire yolunda seyreden Nuri Kaptan yönetiminde Deperdussin tipi ve Prens Celalettin isimli uçak Lefke’ye uğrayınca Lefke posta Müdürü , Kaptana Bilecik ve Eskişehir yönüne gidecek iki posta torbasınıda vermiş ayrıca Tasvir-I Efkar Gazetesine bir mektup yollamış. Gazete bu mektubun resmini basarak konuyu haberleştirmiştir. 1969 yılında çıkarılan 75k. puldaki resim bu zarftır. (resim 1 isfila 2544-5)
Resim 1
Zarfın aslının Moskova Posta Müzesinde olduğu söylenmektedir.( Burak,1991:152) ikinci deneme 7 şubat 1922 yılında Antalya’dan yapılmıştır. Antalya Manavoğlu Kırına inen bir askeri uçağın pilotu şehre inerek postaneye uğramış sansür zabitleriyle konuşurken Antalya Postanesi Müdürü Ali Zülfikar Kılıçaslan pilota kendisine bir posta torbası verirse götürüp götürmeyeceğini sormuş pilotun olumlu cevabı üzerine Anadolu Matbaası sahibi Haydar Rüştü beyi arayarak ‘ Antalya Tayyare Postası 7/2/338′ ibareli bir klişe yaptırmış ve toplanan posta üzerindeki pullara bu klişe basılarak pilota teslim edilmiş ve uçakla yoluna devam etmiştir. (Kılıçarslan,1955:462) idare bilgisi dışında olan bu uygulama için daha sonra Konya Başmüdürlüğünce soruşturma açılmışsa da Türk filatelisinin en ilginç local uçak pulları ortaya çıkmıştır. (resim 2 ısfila no:251-57)
Resim 2
Cumhuriyetin kuruluşu ve Ankara’nın başkent olması yeni başkentin dış dünyaya ulaşması sorununu ortaya çıkarmıştır. Türkiye bağlantılı uçak seferleri konusunda gerek İtalyanlar gerek Fransızlar gerekse Almanlar imtiyaz ve öncelik alabilmek için Türk Hükümeti nezdinde faaliyete geçtiler. İlk imtiyaz İtalyan şirketi Aero Espresso’ya verilmişse de uçuş gerçekleştiren ilk şirket Alman sermayeli Junkers Luftverkehr Türkei dir. şirket 14 şubat 1924 tarihinden itibaren Ankara-İstanbul arasında Cuma günleri hariç tüm günlerde normal ücret + 5 kuruşa posta taşımıştır.JLT şirketinin uçuş imtiyazı 1924 ortalarında son bulmuştur. Aynı yılın 14 Eylül tarihinden itibaren Romen-Fransız ortaklığı olan CFRNA bu imtiyazı elde etmiştir. Açık ismi Compagnie Franco-Roumaine de Navigation Aérienne adlı şirketin ana sermayedarı olan Romen Marmeresh Bankın hisselerini kısmen satmasıyla Fransızların hakimiyetine geçmiş 1 Ocak 1925 tarihinde CIDNA adını almıştır. şirket 14 şubat 1924 tarihinden itibaren Ankara-İstanbul arasında Cuma günleri hariç tüm günlerde normal ücret + 5 kuruşa posta taşımış, bir yandan Almanya’nın karşı çıkması, bir yandan da yabancılara ait uçakların Türk semalarında bulunmasının orduyu tedirgin etmesi dolayısıyla 1925 yılında bu uçuşlara ara verilmiştir. Bu uçuşlar sırasında toplam 1100 kg. posta ve küçük koli taşındığı bilinmektedir. Bu uçuşlardan günümüze 20-25 civarında zarf gelmiştir tümü çok nâdir posta tarihi malzemeleridir.(resim 3)
Resim 3
* Yurt dışı uçak postasına gelince, 1924’te ıstanbul- Paris, 1925’te de Ankara-Tahran (resim4) arasında deneme amaçlı posta taşımış olan uçak seferleri olmuştur. (resim 4)
Resim 4
Ancak düzenli yurt dışı uçak postası hizmetleri, 1926 senesinde Aero Espresso ıtaliana ve (1933 yılında dört farklı şirketle birleşerek Air France adını alacak olan) CIDNA şirketleriyle yapılan özel antlaşmalarla ıstanbul-Roma ve ıstanbul-Paris uçuş hatlarında posta taşınmasıyla başlamıştır. (resim 5)
Resim 5
5 Mayıs 1930’dan başlayarak Alman Luft Hansa şirketi de (resim 6) ıstanbul-Berlin hattında uçak postası taşımıştır. Bu uçuşlar Ekim 1930’de durmuşsa da Mayıs 1931’den 1932 Temmuz sonuna kadar sürdürülmüştür. 1932-38 döneminde ara verilen, Luft Hansa’nın uçuşları 1939’da tekrar başlamıştır.
Resim 6
Üç farklı şirketin imtiyaz aldığı ve uçakla posta taşıdığı bu dönemin en ilginç şirketi şüphesiz Aero Espresso idi.
AERO ESPRESSO
Aero Espresso şirketi 15 Aralık 1923 tarihinde Roma da 1.000.000 liret gibi güçlü bir sermaye ile kuruldu.(bu rakam yaklaşık 50.000$ dı, döneminde bir uçağın bedeli yaklaşık 5.000$ dı) . Şirket ana sözleşmesinin 1.maddesine göre şirket Brindisi-Atina-İzmir ve İstanbul arasında uçuş gerçekleştirecekti. Eğer bu destinasyon başarılamaz ise İzmir yerine Selanik aktarmalı uçuş yapılacaktı. (Prange,1998 :3) Bu uçuşlar deniz uçaklarıyla yapılacak yolcu, koli ve posta taşınacaktı. Türk Hükümetinin İzmir’e Yunan Hükümetinin ise Selanik’e karşı çıkması üzerine iki hatta gerçekleşemedi.Çözüm Atina İstanbul arasındaki uçuşların gerekirse Lemmos adası duraklı olarak gerçekleşmesiyle çözümlendi.
Şirket ilk uçuşunu 1 Ağustos 1926 da yaptı; Brindisi’de Türk ve Yunan yetkililerinin de katıldığı bir törenle başlayan bu uçuşa 3 Savioa Marchetti model deniz uçağı katıldı.Normal deniz yoluyla 36 saat süren Brindisi -Atina ayağı 3 saat sürdü ve Atina yakınlarında Phaleron plajına ulaşıldı.Atinadan kalkan iki deniz uçağı İstanbul’a ulaştı. Bu uçuşun Atina ayağına giden 1007 mektup bilinse de İstanbul’a gitmiş herhangi bir mektup bugüne kadar bilinmemektedir. (Prange,1998:8).
Türk Hükümeti şirkete Büyükdere kıyısında yaklaşık 20 dönümlük bir arazi tahsis etmişti. Bu alana bir hangar, idari bina ve beton bir iskele inşaa ettiren şirket yolcuları şehir merkezinden otobüslerle getirmekteydi. (resim 7)
Resim 7a
Resim 7a
Resim 7b
Resim 7b
Türkiye’ye ulaşmış ilk mektuplar 9 Ağustos 1926 tarihli Brindisi çıkışlıdır. 50 civarında mektubun İstanbul’a ulaştığı tahmin ediliyor.Türkiye çıkışlı mektuplara gelince; 6 Ağustos 1926 ‘da Atina’ya gitmiş 4 zarfın varlığı biliniyor. (Prange,1998,51)Uçak kataloğlarında Brindisi’ye AEI ile taşınmış ilk posta malzemelerinin 15 Austos 1926 olduğu belirtilmişse de bugün bu tarihi taşıyan tüm zarfların CIDNA aracılığıyla taşındığını biliyoruz; Türk posta idaresi 14 Ağustos saat 18 de uçuşu ve posta kabul edileceğini ilan etmiş fakat dönemin pul tüccarlarından Yarımcı efendinin hazırladığı 61 adet mektup 15 Ağustos saat 8 de havalanan deniz uçağına yetiştirilemiştir. (1998:52).Posta malzemesi bilinen (Prange gore yalnız 2 zarf bilinmekte bu makalede gösterilen zarf ve Aralık 2007 ısfila da müzayede de satılan 2 adet zarfı da sayarsak bu rakamın en az 4 olması lağzım) Brindisi’ye ilk uçuş 25 Eylül 1926 yapılmıştır. (resim 8) aynı yıl içinde 1 Kasım tarihinde posta malzemesi bilinen ikinci bir uçuşda vardır.
Resim 8
29 Aralık 1926 ‘da Yunanistan’daki rejim değişikliği sonucu iktidara gelen yeni hükümet diktatör Pangalos yönetiminin yaptığı tüm uluslararası antlaşmalarla birlikte AEI uçuş antlaşmasını ve imtiyazını askıya aldı. Böylece 1926 Ağustos ayında başlayan uçuşlar son buldu. Deneysel dönemde denilen bu zaman aralığında ıstanbul son duraklı 17 ve İstanbul başlangıçlı 14 uçuş yapılmıştır.
4 Mayıs 1927 de hava ulaşımı Atina-Brindisi arasında tekrar açıldı, İstanbul hattının tekrar hangi tarihte açıldığını bilemiyoruz. Hat üzerinde Yunanistan’a yollanmış bilinen en eski tarih 9.8.1927 dir. (resim 9)
Resim 9
Saptayabildiğimiz bir kaç zarfın tümünün aynı tarih ve adresi taşıması filatelik amaçlı zarfların hazırlanıp yollandığını ve bu tarihinde Atina’ya 1927 deki ilk direk uçuş olduğunu düşündürüyor. 1927 de İtalya ayağında rastlanan en erken tarih 17 .8. 1927 tarihli bir zarftır. (resim 10)
Resim 10
Bu zarfın en erken kullanım olması dışında önemi var ; bilindiği gibi o dönemde uçak ile yollanan zarfların pulları büyük çoğunluğunde ‘Postes Aerıennes Stamboul’ damgası az miktardada Pera, Tarabya, Galata ve İstanbul damgası ile iptal edilmiştir. Bu zarfın çok farklı bir özelliği var. Zarfın üzerindeki damgada İtalyanca ‘SOCIETA ANONIMA AERO ESPROSSA ITALIANA Ufficio di Constantinopoli’ yazısı gerk tipi gerekse metniyle damganın Türk Postalarınca yapılmadığı belli öteyandan zarf Türk posta pullarıyla postalanmış üzerine yapıştırılan toplam 25 krş. 26 Londra pulları İtalya’ya yönelik uçak tarifesini- adi posta hariç- tamamen karşılıyor. Zarfın arka yüzüne bakıldığında (resim 11) 20.8.27 tarihli Brindisi Posta Aerea transit damgası zarfın uçak ile nakledildiğinin delili. Zarf 22 .8.27 de son varış yeri olan Fırenze’ye ulaşmış. İlk defa bu makale ile resmi yayınlanan bu zarfın bu güne kadar rastlanmış en nâdir Türk Aerofilateli malzemelerinden biri olduğu kanısındayız.
Resim 11
1928 yılından itibaren AEI Türkiye operasyonunun düzenli olduğunu görüyoruz. Deneysel dönemde kullanılan Savioa Marchetti marka uçakların yanında daha güvenli ve uzun menzilli Dornier marka uçaklarda kullanılmaya başlanmış. Düzenli olarak karşılıklı haftada iki defa İstanbul- Atina-Brindisi sefer yapılmıştır. Büyükdere’de şirket merkezi oluşturulmuştur. 1928 yılının Büyükdere’si hakkında fikir vermek için şirket telefon numarasının 5 ve 6 olduğunu belirtmek yeterli ,ayrıca Lloyd Triesttino, Natta, American Express Cook,wagon-Lits şirketlerine yolcu bileti satma yetkisi verilmiştir. Sirkeci Meymenet Handaki Schenker şirketi uçakların bakım işlerini üstlenmiştir. Şirketin yolcu taşıma ücretleri son derece pahalı idi örneğin İstanbul-Brendisi uçuş ücreti olan 1.300 liret İtalya’da bir işçinin iki aylık maaşına karşılık geliyordu. (Prange,1998:5).Posta taşıma tarifeside başlangıçta pahalı idi. 1926 ‘da 50 gr. ma kadar adi bir mektup uçak ücreti dahil Yunanistan ve İtalya’ya 60 krş. ücretle gitmekteydi. Bunun 10 krş.u posta idaresinin ücreti 50 krş.u ise AEI nun ücretiydi. Aynı dönemde CIDNA vasıtasıyla Bükreş’e 35 krş.a Paris’e 47,5 krş.a uçakla mektup yollanabilmekteydi. 1927 yılında hat yeniden açıldığında bu ücret posta dahil(12,5 k.yurtdışı posta) Yunanistan’a 20 krş. ıtalya’ya 25 krş.a düşmüştür. 1932 yılında basılmış olan Tarife cetvelinde yayınlanan haritadan anladığımız (resim 12) şirket gerek Atina gerekse Roma üzerinden bir çok ülkeye uçuşu başlamış durumdaydı.
Resim 12
Şirketin imtiyazının bittiği 1935 yıllına gelindiğinde dünyadaki hava trafiğinin artışıyla şirketin Atina, veya Brendizi-Roma bağlantılı uçtuğu ülke sayısı Ortadoğu, Afrika, Çin,(resim 13) Japonya, Hindiçin gibi uzakdoğu ülkelerine ve Afganistan,(resim 14) İran gibi Asya ülkeleri dahil olmak üzere 30 a çıkmış ve her ülkeye ayrı tarife uygulanmaya başlanmıştır. Örnek vermek gerekirse şirket adi posta hariç Afganistan’a 42 krş., Çin’e 77 krş., ıran’a 30 krş., Kıbrıs’a 8 krş. a posta taşırken hattın Ana ülkeleri olan İtalya’ya 12 krş.a Yunanistan’a 6 krş.a posta taşımıştır.(resim15) 1926 yılında 60 kuruş olan Yunanistan tarifesi yaklaşık 10 yıl sonra 6 krş a düşmesi hava ulaşımının gelişmesini göstermesi bakımından ilginç bir örnektir. (PTT Posta Rehberi,1935:71-72D).
Resim 13
Resim 14
Düzenli uçuşların başladığı 1928 yılından uçuş imtiyazının bittiği 1935 yılına kadar şirket yüzlerce uçuş yapmıştır bunları listelemek çok detaylı bir çalışmayı gerekiyor. Dönemin Türkiye çıkışlı önemli uçuşlarına gelince; 1930 yılında şirket yeni bir destinasyon olarak uçuşlarına Midilli adasınıda eklemiştir Türkiye çıkışlı ilk doğrudan Midilli uçuşu 27 Ekim 1930 tarihinde yapılmıştır (resim 15).
Resim 15
Bu uçuş için ıstanbul’un tanınmış pul tüccarlarından Marcus efendi üzerinde Sivas Serisinin pulları bulunan zarflar hazırlamıştır. Bu zarfların 50 civarında olduğunu tahmin ediyoruz. Bir diğer önemli uçuşta 1933 yılının 1 Temmuz günü yapılan İstanbul -Roma uçuşudur. Bu tarihten itibaren yayınlanan hiç bir tarife tablosunda direk Roma hattı gözükmediğinden bu uçuşun tanıtım amaçlı olduğunu düşünüyoruz.Bu uçuş için Türk Posta idaresi özel bir damga hazırlamış (isfila OD A-32) ve bu uçuş için verilen mektuplar bu damga ile iptal edilmiştir. Türk Postalarının ilk uçuş damgası olması nedeniyle erken Cumhuriyet posta tarihinin önemli malzemelerinden biridir.(resim 16).
Resim 16
Bu damgayı taşıyan zarfın nedreti ayrı bir konudur. Rahmetli Albert Haskiya’nın elimizde fotokopisi bulunan Türkiye Uçak Postaları kolleksiyonunda bu uçuşun Atina ayağına ulaşmış zarf sayısının 5 olduğu belirtilmiştir. Burak Spesial Pul Kataloğu ise Behçet Çırağan, Albert Haskiya ve Yücel Kosal’a dayandırarak şu bilgiyi vermiştir (Burak,1991:187) ‘PTT arşivlerine göre Roma şehrine 16 Mektup gitmiştir. Bu damga ile giden 11 mektubun kimlerde olduğu bilinmektedir.’ Bu bilginin yer aldığı 1933 posta istatistiklerinin 40 cı sayfasının yer aldığı Türkiye Cumhuriyeti Antiye kolleksiyonumda yer alan sergi föyü sayfasını yayınlıyoruz (resim 17) gerçekten ikinci kolon dördüncü satıra bakıldığında Roma’ya uçakla giden mektup sayısını 6 taahhütlü 10 adi mektup olarak toplam 16 olarak gözükmekte.Bu istatistiklerin ne kadar gerçeği yansıttığı ayrı bir sorudur. Sergi föyümde gösterilen Zepplin Kartına refere ettiğimiz bilgiye bakınca 1933 yılında Brezilya’ya yanlız 112 zeplin zarfının yollandığı yazıyor. Öte yandan 1933 ‘de Brezilya’ya 7 ayrı zeplin uçuşu olduğunu biliyoruz.(ısfila ,2007:850-52) bu 7 uçuşta yanlız 112 zarfın uçtuğu çok inandırıcı gelmiyor. Son 5 yılda ısfila, ı-Fila, Burak, E-Bay ve Yabancı Müzayedelerde tesbit ettiğim satışa çıkan Roma Uçuşu Zarf sayısının 9 olduğunu belirterek yorumu Filatelistlere bırakıyoruz.
Resim 17
Bu dönemde rastlanan çok nağdir damgalardan biri de Arman Arıkan’ın Türkiye Uçak kolleksiyonunda bulunan altıgen ‘Büyükdere Tayyare ‘ damgasıdır.(resim18) Bu zarf dışında bu damga ile postadan geçmiş bir malzemeye bugüne dek rastlamadık. Kuvetle muhtemel Büyükdere’deki şirketin tesislerinde kullanılmak için alınmış bir acenta damgasıdır. Şirket faaliyetine son verince damga iptal edilmiştir. Son olarak bir ilk uçuş olmamakla beraber kolleksiyonumuza bulunan 1932 tarihli bir zarftan bahis edeceğiz.(resim 19)
Resim 18
Resim 19
12.6.1932 tarihli Ankara çıkışlı 17.6 Brendisi Transit ve 18.6 Roma (arka yüzde) varışlı bu zarf bir çok açıdan ilginç.Zarf tahhütlü uçak ile postalanmış dönemin tarifesine gore 12,5 k. posta+17,5k.taahhüt + 12 k.uçak pulu yapışması gerekirken yanlız 30k. luk pul yapışmış. Şirketin basılı tarifelerinde postanın yalnız İstanbul Merkez, Galata, Beyoğlu ve Büyükdere iskelesinden verilebileceği yazılı olduğu halde Ankara Postanesinden postaya verilmiş. Eksik pulla Ankara’dan postalanmanın sırrı zarfı yollayanda !!!! (resim 19a)
Resim 19a
Aero Espresso Tayyare şirketinin sonuna gelince ; 1 Haziran 1934 tarihinde İtaltan devlet şirketi SAM şirketi alır. Şirket 31.8.1935 e kadar kendi ismini koruyarak uçuşlarına devam eder. Bu tarihte İtalyan devlet havayolları AlaLittoria adı altında yeniden organize olur ve Aero Espresso Tayyare şirketi tarihe karışır. Şirketin son uçuşu anısına Atina-İstanbul arasında bir özel uçuş yapılmıştır.(resim 22) Türkiye ayağının sonuna gelince; Zamanla Türk Hava Yolları adını alacak olan Devlet Hava Yolları’nın 1933’te kurulmasından sonra uçak postası bir devlet hizmetine dönüşmüştür. Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk uçak pulu serisinin 15 Ağustos 1934’te çıkarılmış olması, bu gelişmeyle ilgilidir. Kademeli olarak yabancı şirketlerin imtiyazları iptal edilmiştir. Gökan Akçura’nın yazdığına gore ‘şirket 21 şubat 1936 tarihinde Türk Hükümetince satın alındı’ Akçura ,2002:153 .Bu bilginin kaynağını bilemiyoruz fakat yanlış olduğu konusunda eminiz. Şirketin nasıl sonlandırıldığını yazmıştık, zaten 1936 yılında böyle bir şirketin varlığı bile yoktu. Bir ihtimal şirketten kalan binalar bu tarihte hükümetçe satın alınmış olabilir.
Yayın hayatına başlayan dergimizdeki ilk yazımızda Türk Aerofilateli tarihinin ilginç bir sayfası olan Aero Espresso İtalyana Tayyare şirketini tanıtmaya çalıştık. Bu konuda daha detaylı bilgisi olanlar email@example.com adresine bilgi verirse bu sayfalarda yayınlarız. Deniz uçaklarıyla postalanmış Türkiye çıkışlı zarfların tümünün nağdir posta tarihi malzemeleri olduğunu belirtelim. Tek bir örnek vermek gerekirse 5 Mayıs 2007’de Yunan Müzayede şirketi Karamitsos Prange’in Aero Espresso kolleksiyonunu sattı. Yüzlerce malzeme içinde Türkiye çıkışlı zarf sayısı yalnız 4 dür.
– Robertson,Bill (1991) Flying in the Ottoman Empire, London, Opal & Tuğre Times Special Issue no 3,
– Germiryan,Ara – Temiz,Yaşar (1991) Spesyalize Türk Pulları Kataloğu,ıstanbul,Burak Pul Evi Yayınları 3
– Kılıçarslan, Ali Zülfikar (1955) Antalya Tayyare Postası, ıstanbul, Filatelist Pul Mecbuası sayı 16
– Prange,Vincent ,1998 Aero Espresso Italiana S.A, Amsterdam, Holland:PECO
– TC P.T.T Umumi Müdürlüğü Posta ışleri Müdürlüğü (1935) Posta Rehberi, ıstanbul, Hanri Zelliç ve Mahdumu Matbaası
– Ağaoğulları,Ziya – Pabuçcuoğlu,Bülent (2007) Türk Pulları Kataloğu 1863-2007 Cilt II,ıstanbul:ısfila Yayınları
– Akçura,Gökhan (2002) Turizim Yılı Sıfır-Ivır Zıvır Tarihi 4 ,ıstanbul:Om Yayınları
İncelenen Kolleksiyonlar- Yazışmalar
– Alber Haskiya Türkiye Uçak Kolleksiyonu
– Vincent Prange 2004 yılında yapılan yazışma
– Timur Kuran TC Antiye kolleksiyonu
– Selçuk Akar Spesiyal TC kolleksiyonu – Mehmet Akan Türk Posta Tarifeleri Kolleksiyonu,TC Antiye Kolleksiyonu