Azerbaycan milli özgürlük ve demokratik hareketler
Azerbaycan milli özgürlük ve demokratik hareketler hakkında bilgi
1905-1911li yıllarda Sattar Hanın önderliğinde Tebrizde milli azatlık hareketi (Meşrutiyet hareketi) başladı. Kısa zamanda bu hareket Güney Azerbaycan her bir tarafına yayıldı.
Meşrutiyet hareketi Sattar Hanı büyük komutan seviyesine yükseltti. 1907 yılında Tebrizin Emirhiz beldesinin azatlık fedailerine önderlik eden Sattarhan büyük şecaat göstererek azatlık fedailerinin rağbetini kazandı.
1908 yılında şahın 40 bin askerden müteşekkil silahlı güçleri inkılâbın beşiği sayılan Tebrize saldırdıktan sonra haziran ayında Sattar Hanın komutasında Yüksek Askeri Konsey tesis edildi. Yüksek Askeri Konseyin başında Sattar Han ve yardımcısı Bağır Han dururken, konsey üyeleri Ali Müsyo, Hacı Eli, Seyid Haşim Han idiler. 1909 yılı nisan ayına kadar Tebriz isyanı inkılapçıları kayıplar verse de düşmanın askeri kuvvetleri karşısında olağanüstü kahramanlığına göre ona, Azerbaycan Eyalet Encümeni tarafından "Serdari-Milli" (Halk Komutanı) ve "Salari-Milli" (Halk Önderi) onursal adları verildi.
Tebrizin muhafazasından Askeri Konsey sorumluydu. Devrimcilerin zaferi tüm İranı etkilemiştir. Şehirlerin ekseriyetinde, aynı zamanda Tahranda "Sattar Han" adı altında devrim komiteleri kurulmaya başladı. Tebriz Eyalet Encümeni kendini Konsey Meclisinin elçisi olarak tanımladı. 1908 yılı ekim ayına kadar Azerbaycanın birçok bölgesi düşmandan temizlendi. Ülkede devrim hareketinin güçlenmesinden korkan şah kuvvetleri Tahranda Meclis Konseyinin yeniden açılmasına izin vermek zorunda kaldılar. 1908 yılı aralık ayında açılan İkinci Meclis Konseyi Sattar Han ve Bağır Hanın hizmetlerini onurlandırmak amacıyla isimleri metal levha üzerine altın harflerle yazılmış Şeref Nişanlarının hazırlanması ve Meclisin yeniden açılışı zamanı kürsüden asılmasına ilişkin ferman verdi.
Tebrizdeki başarılardan sonra ülkedeki devrim havasının artması şahı, Rusya ve İngiltereyi teşvişe düşürdü. Onlar Sattar Hanı ve silah arkadaşlarını halkın nazarında küçük düşürmek için onları silah arkadaşlarından,Tebrizden ayırmağa çalışıyorlardı. İngiltere Dışişleri Bakanı Edward Kari İngilterenin Tahran büyükelçisi George Birlye gönderdiği telgrafta (16.3.1910) Sattar Han ve Bağır Hanın biran önce Tebrizden çıkarılması gerektiğini yazıyordu. Bundan sonra İran Başbakanı, Milli Konsey Meclisi Sattar Han ve Bağır Hanı Tahrana gitmeye zorladılar. 6 Mart 1910 yılında Sattar Han ve Bağır Han 300 kişilik bir kuvvetle Tahrana girdiler. 1910 yılı nisan ayında Settar Han Tahrana vardı. Tahranda kurbanlar kesildi, halkı onu kurtarıcı gibi karşıladı.
Sattar Hana fedaileriyle Atabey parkında yer tahsis edilmiştir. 7 Ağustos 1910 yılında şah ordusu ve Tahranın milliyetçe Ermeni olan ve daha önceler Sattar Hanın güçleriyle birlikte şah rejimine karşı mücadele etmiş Taşnak Yefrem Davidyansın komutasındaki polis kuvvetleri gece haince Atabey parkına saldırı düzenlediler. Onlar Sattar Hanın ordusunu kuşatarak silahsızlaştırmaya çalışıyorlardı. Bu çatışmada Settar Han ayağından yaralandı. Sattar Hanın ordusuna Tahrandan çıkmaya fırsat verilmedi. Nihayet o aldığı kurşun yarasından 9 Kasım 1914 yılında 48 yaşında öldü ve Tahrannın Şah Ebdülazim mezarlığında defin edildi. Mezarı 1924 yılında devrimciler tarafından onarılmıştır.
1920-1921li yılarda Güney Azerbaycanda Haydar Han Emoğlu hareketi başladı. Bir müddet Baküde elektrik mühendisi olarak çalışmış Emoğlu 1904 yılında kurulmuş askeri birliklerin teşkilinde aktif yer almıştır. Tahran Devrim Komitesi Memmedali Şaha ve ona yardım eden İngiliz-Rus emperyalistlere karşı koymak amacıyla Mücazat Komitesi oluşturdu ve komitenin başına Haydar Emoğlu atandı.
Haydar Han Emoğlu Sattar Han devrimine katılmış ve 1909da Sattar Han ve Bağır Hanla birlikte Tahrana girmiştir. Malum olaylar sonrası Emoğlu faaliyetini durdurmamıştır. Haydar Han gerilla savaşıyla düşmene ağır kayıplar verdirmiştir.
İngilizlerin desteklediği ve askeri eğitim almadan rütbeler kazanmış Rıza Han başa geçincie maiyetindeki Rus kozaklarını Gilana, Emoğlunun üzerine gönderdi. Sonra ajanlarını harekete geçirerek Haydar Hanın adamlarını ona karşı kışkırtmayı başardı. Gilanda emperyalist karşıtı gerilla hareketinin önderi Haydar Hanın silah arkadaşları Mirze Kiçik Hanı da ele alarak onun yardımıyla Haydar Emioğuyu tuzağa düşürdü.
Reşt yakınında Pesihan kasabasında ağır yaralanan Emoğlu Mirze Kiçik Hanın adamları tarafından tutuklandı. Bir müddet onların elinde tutsak kaldıktan sonra Müeyyenül Reaya adlı bir hain tarafından işkenceyle öldürüldü.
Rusyada Çar hakimiyetinin yıkılması İranda ve Güney Azerbaycanda halk hareketinin yeniden başlamasına neden oldu. Güney Azerbaycanda hareketi Şeyh Mehemmed Hiyabani nin önderliğindeki Eyalet Komitesi yönetiyordu.
1917 yılı Ağustos İDPnin Azerbaycan Eyalet Komitesi kongresi yapıldı. Konferansta Ş.M.Hiyabaninin önderliğinde Azerbaycan Demokratik Fırkası oluşturuldu. Fırkanın Merkez Komitesi yabancıları ülkeden kovmak ve demokratik İran sınırları içinde Güney Azerbaycana özerklik verilmesi için mücadele etmekteydi.
1917 yılında hareketin genişlemesi üzerine Başbakan Sadrazam Vusukuddevle istifa etti. Fakat İngilizlerin yardımıyla yeniden iktidara geldi. 19 Ağustos 1919da İran ve İngiltere arasında anlaşma imzalandı. Bu anlaşma İranı siyasi ve ekonomik olarak İngiltereya bağımlı kılarken Güney Azerbaycandaki demokratik hareketi yeniden alevlendirdi. 7 Nisan 1920de Tebrizde isyan başladı. İsyana Hiyabaninin önderliğinde İctimai İdare Heyeti yönetiyordu. 24 Haziran 1920 yılında Tebrizde Milli Hükümet kuruldu.
İranda ve Güney Azerbaycanda meydana gelen olaylardan teşvişe düşmüş İngilizler karşı devrimcilerle ve dahildeki hainlerle birleştiler. Eylül ayının 14ünde İngilizlerin yardımıyla isyan bastırıldı. M.Hiyabani öldürüldü. Yüzlerle devrimci tutuklandı, idam edildi ve sürgüne gönderildi.
Mehemmed Tagi Han Püsyan Şeyh Mehemmed Hiyabaninin önderliğindeki Azadistan Hareketinde ün kazanmıştır. O, Almanyada askeri eğitim almış ve 1920de Tahrana dönmüştür.
Rıza Şah Mehemmed Tegi Hanı Şeyh Mehemmed Hiyabaninin Azadistan Devletinin yıkmak amacıyla Azerbaycana göndermek istese de o bunu kabul etmedi ve Horasan Eyaleti Askeri Komutası görevine atandı.
O kısa sürede Horasandaki anarşiye son verdi. Bu çalışmalar halk tarafından takdirle karşılansa da dönemin Horasan Valisi Sadrazam Vusukuddevlenin kardeşi Ahmet Kavamussaltanayı ve İngiliz konsolosunu rahatsız etmekteydi.
1920 yılında Mehemmed Tegi Han Horasanda isyan bayrağını çekti 1921 yılı Nisan ayında bağımsızlığını ilan etti. Komutası altındaki jandarma birliklerinin sayını artırarak milli fedailer ordusuna dönüştürdü.
Mehemmed Tegi Han köylülerin borçlarını sildi. Büyük arazileri bölere toprağı olmayanlara toprak verdi.
Mehemmed Tegi Han Püsyanın reformları özellikle İngilizlerin ekonomik çıkarlarını tehdit ediyordu. Buna göre de İngilizler din adamlarına para vererek Mehemmed Tegiyle ilgili yalanlar yaydılar. Sonra da 4000 askerlik bir orduyu ağır silahlarla teçhiz ederek Hazai adlı birisinin komutasında Horasana yolladılar.
Mehemmed Tegi Han Püsyan bu birliklere karşı kahramanca savaşsa da Sattar Han, Bağır Han, Mehemmed Hiyabani, Heyder Han Emoğlu gibi ihanetle öldürüldü.
19 yüzyılın ikinci yarısında aydınlanma harekatı geniş yayılmıştır. Bu dönemde Kuzey Azerbaycanda milli burjuva gülcü olmadığından ortak ve yönlendirici bir teşkilat yoktu. Aydınlanma hareketinin mensupları halkın mutlu geleceğini eğitimde, bilimde görüyorlardı. M.F.Ahundov, H.B.Zerdabi, N.Nermanov, E.b.Ağayev, E.b. Hüseynzade ve başkaları bu yönde çok çalışmışlardır.
1988-1989li yıllarda Güney Azerbaycanda milli azatlık hareketi başladı. İlk gösteriler 19 Şubat 1988de Baküde başladı. 4 Aralıkta yönetim ordunun yardımıyla gösterileri bastırdı.
1988-1990lı yıllarda Azerbaycanda başlatılmış milli demokratik hareket hızla ülkenin her tarafına yayıldı. 23 Eylül 1989 yılında Egemenlik Kanunun kabul edildi. Azerbaycan diğer Sovyet cumhuriyetleri arasında egemenlik kanunu kabul etmiş ilk cumhuriyet idi. 20 Ocak 1990da Sovyet ordusu halk hareketini bastırmak amacıyla Baküye girdi. Sovyet Ordusunun yaptığı katliamlar sonucunda yüzlerce Azerbaycan yurttaşı öldürüldü ve yaralandı. 1991 yılı ortalarına kadar davam eden olağanüstü hal rejimi uygulamaya kondu. Bu baskılara rağmen Azerbaycan vatanseverleri bağımsızlık mücadelesi 31 Ağustos 1991de Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Meclisi tarafından bağımsızlığının yeniden tesisine ilişkin Bildirinin kabul edilmesiyle sonuçlandı.
8 Aralık 1989da Celilabadda aralıksız gösteriler, grevler başladı. Baküden getirilmiş polis birlikleri tutuklamalara başladı. Ayaklanmış halk ilçe parti komitesinin, emniyet şubesi binasını dağıtıldı. 29 Aralık halk hükümeti adlanan kurum faaliyete başladı. Çatışmalarda 15den fazla kişi yaralandı.
Diğer ilçelerde ise olaylar daha sakin bir şekilde gelişmiştir. 1989 yıl kasım-aralık aylarında Sabirabad ve Ağcaedi ilçelerinde halk hereketi sonucunda hükümetin yerel amirleri istifa etmek zorunda kaldılar.
31 Aralık 1989da Nahcivan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinde Araz nehri boyunca 137 km Sovyet-İran sınır istihkamları dağıtıldı. Her iki taraftan sınıra toplaşanlar Arazı geçerek görüştüler. 7 Ocak 1990 yılında ise SSRİ-Türkiye sınırında hareketlenmeler yaşandı. Ocak ayını 18indede Bilesuvar ve Celilabad bölgelerinde sınır istihkamları dağıtıldı. Halk güneyli kardeşleri ile görüştü.