1 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU
2
3 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU
4 Baskı: Özel Ofset Grafik Tasarım: mtrmedya ISBN: Ankara / Aralık 2014
5 AİLE VE SOSYAL POLİTİKALAR BAKANLIĞI ÇOCUK HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ PROJE KOORDİNATÖRÜ Mehmet ERDOĞAN ARGE Daire Başkanı PROJE DEĞERLENDİRME GRUBU ASİL Ahmet OKUR Gen.Md.Yrd. Abdulvahit BARUT Birim Yöneticisi Şenay YAVUZ Bilg.İşl. YEDEK Engin ASLAN Birim Yöneticisi Hüsamettin ÇETİN Sosyal Çalışmacı Hüseyin ÖZTÜRK Bilg.İşl. 3 PROJE İZLEME GRUBU ASİL Nusret SOYLU Daire Başkanı Fahri KOCAOĞLU Birim Yöneticisi Huriye YILDIRIM Sosyal Çalışmacı YEDEK Gülsüm ÜNSAL Uzman Yardımcısı Emel ÖZTÜRK Çocuk Gelişimcisi ARAŞTIRMA EKİBİ Prof.Dr. Mehmet TAŞPINAR (Proje Koordinatörü) Prof.Dr. Kasım KARATAŞ Prof.Dr. Yücel GELİŞLİ Doç.Dr. Şerife TERZİ Doç.Dr. Fatma TEZEL ŞAHİN Yrd.Doç.Dr. Şaban ÇETİN Arş.Gör. Mehmet Berkay ÖZÜNLÜ Arş.Gör. Özge Ceren ÇELİK Arş.Gör. Ahmet EGE Gazi Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Gazi Üniversitesi Gazi Üniversitesi Gazi Üniversitesi Gazi Üniversitesi Gazi Üniversitesi Gazi Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi
6 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 4 İÇİNDEKİLER
7 İÇİNDEKİLER TABLOLAR LİSTESİ...11 ŞEKİLLER ve GRAFİKLER LİSTESİ ÖNSÖZ TEŞEKKÜR SUNUŞ ÖZET ABSTRACT KISALTMALAR ARKA PLAN Önem ve Gerekçe KAVRAMSAL ÇERÇEVE PSİKO-SOSYAL GELİŞİM Psikososyal Gelişim Temel Güvene Karşı Güvensizlik Dönemi Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç Dönemi Girişimciliğe Karşı Suçluluk Duygusu Dönemi Çalışkanlığa (başarıya) Karşı Yetersizlik (aşağılık) Duygusu Dönemi Kimlik Kazanmaya Karşı Kimlik Karmaşası Dönemi Aile ve Psikososyal Gelişim TÜRKİYE DE DEĞİŞEN AİLE YAPISI VE ÇOCUĞUN SOSYALLEŞMESİ Ailenin Sınıflandırılması ve Ailenin İşlevleri Yapısal-İşlevsel Kuram Sembolik Etkileşim Kuramı Sosyal Çatışmacı Kuram TÜRKİYE DEKİ AİLE YAPISININ DEĞİŞİMİ ÇOCUĞUN GELİŞİMİNDE VE EĞİTİMİNDE AİLENİN ROLÜ ÇOCUĞUN GELİŞİMİ VE EĞİTİMİ YÖNÜNDEN AİLE YANINDA BULUNMANIN ÖNEMİ AİLENİN ÇOCUĞUN OKUL BAŞARISINA ETKİSİ... 43
8 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 6 ÇOCUĞUN AİLE YANINDA DESTEKLENMESİNİN SOSYAL HİZMET AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ.. 48 Risk Altındaki Çocuklar Çocuk Koruma ve Bakım Sosyal Koruma AİLE DESTEK HİZMETLERİNİN KAPSAMI Çocuğun Aile Yanında Desteklenmesi (Aile Sosyal Destek Hizmetleri) ÇOCUKLARIN KORUNMASINA İLİŞKİN YASAL DÜZENLEMELER Giriş Uluslararası Mevzuat Ulusal Mevzuat DÜNYA DA ÇOCUK KORUMA SİSTEMLERİ Norveç İngiltere Değerlendirme ve Türkiye TÜRKİYE DE ÇOCUKLARIN KORUNMASI ve KORUMA HİZMETLERİ A. Çocuğun Aile Yanında Bakımı a. Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetleri b. Koruyucu Aile c. Evlat Edinme Hizmetleri d. Koruyucu ve Destekleyici Tedbirler B. Kuruluş Bakımı ve Türleri a. Çocuğa Yönelik Hizmet Veren Kurumlar b. Sosyal Rehabilitasyon Hizmetleri TÜRKİYE DE ÇOCUK KORUMA SİSTEMİNDE SAYISAL GELİŞMELER AMAÇ ve KAPSAM Genel Amaçlar Alt amaçlar (Hedefler) VARSAYIMLAR SINIRLILIKLAR... 79
9 6. METOD ve TEKNİKLER Araştırmanın Modeli Çalışma Evreni ve Örneklem Veri Toplama Araçları ve Teknikleri Aile görüşme anketi Çocuk görüşme anketi Meslek elemanı görüşme anketi Veri Toplama Araçlarının Geçerlik Güvenirlik Çalışmaları Aile, çocuk ve meslek elemanı görüşme araçlarının geçerlik ve güvenirliği Çocukların psikososyal gelişimlerini belirlemek için anketlerde yer alan maddelere ilişkin geçerlik ve güvenirlik çalışmaları BULGULAR SED Kapsamındaki çocukların sosyal ve ekonomik destek türü Görüşme yapılan ailenin SED yardımı yapılan çocuğa yakınlık derecesi SED yardımına başvuru, inceleme ve hak kazanma sürecinde geçen süre Ailede birlikte yaşanılan kişilerin özellikleri Ailedeki çocuk sayısı Çocukların demografik özellikleri Ailelerin SED yardımına başvurma biçimi SED yardımı öncesi geçen süreç SED yardım sürecinin işleyişi SED yardım sürecinde etkili olan görevlilerin davranışları a kapsamındaki çocuğun aile yanına dönüşe hazırlanması Ailelerin SED yardımını kullanma alanları Yardımın nasıl kullanılacağına karar verme SED yardımının kullanılışı konusunda çocuğun görüşünü alma durumu Ailelerin SED yardımı dışında destek alma durumu Yeniden kuruluş bakımına dönme isteği SED yardımı alan çocuğun sağlık durumu SED yardımı alan çocuğun SED öncesi ve sonrasında sağlık kuruluşuna gitme sıklığı ve gittiği sağlık kuruluşu.101 SED yardımı alan ailede engelli bulunma durumu Aile bireylerinde bulunan çeşitli sorunlar Aile içinde şiddet yaşanma durumu ve şiddete ilişkin unsurlar Ailelerin ev koşulları Aile bireylerinin sahip oldukları kötü alışkanlıklar Ailelerin beslenme alışkanlıkları SED yardımı alan çocuğun dikkat eksikliği ve konuşma bozukluğu bulunma durumu
10 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 8 SED yardımı alan çocuğun farklı özelliği olma durumu Aile ile birlikte geçirilen zamanlarda yapılan aktiviteler Ailede ilgilenilen sosyal ve sportif aktiviteler Çocukların yaşadıkları sorunlar SED in ailelerin yer/adres değiştirme sıklığına etkisi Hanede SED kapsamındaki çocuk sayısı SED yardımı alan çocuğun hanede birlikte yaşadığı bireyler SED kapsamında danışmanlık-rehberlik hizmetlerinden yararlanma durumu Çocukların SED öncesi ve sonrasında eğitim öğretime ilişkin durumları Çocukların okula gitme durumu Okuldaki başarı durumu Okula devam durumu Okul değiştirme durumu Okulu terk etme durumu Bir üst öğrenime devam etme isteği Ev ödevlerini yapma durumu Okuldaki sosyal ve kültürel etkinliklere katılım Sınavlara hazırlık yapma Okulda disiplin cezası alma durumu SED Yardımı Alan 0-11 Yaş Aralığındaki Çocukların Psikososyal Gelişimleri SED Yardımı Alan Yaş Aralığındaki Çocukların Psikososyal Gelişimleri Meslek Elemanlarından Elde Edilen Veriler SED yardımlarının amacına ulaşma durumu SED sürecindeki iş yükü süreleri SED yardımı alan aileler ile ilgili yapılan çalışmalar dışında yürütülen çalışmalar SED hizmetindeki görevleri yerine getirebilme SED hizmetinin yürütülmesine ilişkin görüşler SED yardımının kullanılış amacına ilişkin meslek elemanların görüşleri Ev ziyaretleri sırasında yaşanan güçlükler SED yardımına başvuranların meslek elemanlarına karşı davranışları Yeniden kuruluş bakımına dönen çocuklarla ilgili gözlemler SED hizmetinden yararlanan ailelerin yardım almadan yaşamını sürdürebilmeleri SED yardımı dışında aileye sosyal destek sağlama Çocukların ve ailelerinin madde bağımlılığı ve diğer kötü alışkanlıklarına ilişkin meslek elemanlarının görüşleri. 143 Çocukların eğitim niteliklerine ilişkin gözlemleri Çocukların sağlık özelliklerine ilişkin gözlemleri Çocukların psikososyal özelliklerine ilişkin gözlemleri
11 SED hizmetinin amacına ulaşması konusundaki görüşler SED hizmeti hakkında hizmetiçi eğitim alma durumları Meslek elemanlarının mesleğine ilişkin düşünceleri Meslek elemanlarının belirtmek istediği genel hususlar TARTIŞMA SONUÇLAR ÖNERİLER KAYNAKLAR
12 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 10 TABLOLAR LİSTESİ
13 Tablo 1: 2014 Yılı Kasım Ayı İtibariyle Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetinden Yararlananların Eğitim Gruplarına Göre Sayıları...66 Tablo 2: Koruyucu Aile ve Koruyucu Aile Yanında Bakılan Çocuk Sayıları...67 Tablo 3: Yaş ve Okul Durumuna Göre Koruyucu Aile ve Ödemeleri (2014 Ekim)...68 Tablo 4: 2014 Yılında Çocuğa Yönelik Hizmet Veren Kuruluş Sayısı (2014 Mayıs)...70 Tablo 5: Bazı Avrupa Ülkelerinde Koruyucu Aile ve Kurum Bakımında Bulunan 3 Yaş Altındaki Çocukların Sayı ve Oranları (2003)...73 Tablo 6: Koruma Altındaki Çocukların Yıllara Göre Dağılımı...74 Tablo 7: Sosyal Koruma Harcamalarının Yardım Türlerine Göre Dağılımı...75 Tablo 8: Yardım Yapılan Çocukların Gözetimi Altında Oldukları Kişilere Yakınlıkları...76 Tablo 9: Sosyal Ekonomik Destek Yönetmeliği Gereği Yapılan Yardımlara İlişkin Dağılım...76 Tablo 10: Araştırma İlleri ve Örneklemde Yer Alan Çocukların İllere Göre Dağılımı...80 Tablo 11: % 95 Güven Düzeyi ve Çeşitli Kesinlik Sınırları İçin Örnek Büyüklükleri...81 Tablo 12: Veri Toplama Araçlarına İlişkin Özellikler...82 Tablo 13: Sosyal ve Ekonomik Destek Türü...85 Tablo 14: Görüşülen Kişinin SED Yardımı Alan Çocuğa Yakınlık Derecesi...85 Tablo 15: Sed Yardımına Başvuru, İnceleme ve Hak Kazanma Sürecinde Geçen Süre...86 Tablo 16: Ailelerin ve Birlikte Yaşanılan Kişilerin Demografik Özellikleri...87 Tablo 17: Ailedeki Çocuk Sayısı...88 Tablo 18: Çocukların Demografik Özellikleri...89 Tablo 19: SED Yardımına Başvurma Biçimi...90 Tablo 20: SED Yardımı Sağlanmadan Önceki Sürecin İşleyişi...91 Tablo 21: SED Yardımı Sürecinin İşleyişi...92 Tablo 22 Meslek Elemanlarının İzleme Ziyareti Yapma Sıklığı...92 Tablo 23: Yardım Sürecinde Etkili Olan Görevlilerin Davranışları...93 Tablo 24: SED Yardımı Sağlanan Çocuğun Aile Yanına Dönme Sürecine Hazırlanması...93 Tablo 25: SED Yardımı Sağlanan Çocuğun Aile Yanına Dönme Sürecine Hazırlanmasında Destek Verilen Konular.94 Tablo 26: SED Yardımının Kullanılma Alanları...95 Tablo 27: Yardımın Ailede Kullanılmasına Karar Verme...96 Tablo 28: Yardımın Kullanılması Konusunda Çocuğun Fikrinin Alınması...96 Tablo 29: SED Dışında Sağlanan Destek Türü...97 Tablo 30: SED Yardımı Alınan Çocuğun Yeniden Kuruluş Bakımına Dönme İsteği...97 Tablo 31: SED Yardımı Alan Çocuğun Sürekli (Kronik) Rahatsızlığı Olma Durumu...98 Tablo 32: Çocukların Görüşlerine Göre Sürekli (Kronik) Rahatsızlık Olma Durumu...98 Tablo 33: Ailelerin Görüşlerine Göre Hanede Sürekli (Kronik) Rahatsızlığı Olanlar...99 Tablo 34: Hanede Görülen Diğer Kronik Rahatsızlıkların Dağılımı Tablo 35: SED Yardımının Çocuğun Kronik Rahatsızlığının Tedavisine Katkısı Tablo 36: SED Öncesi ve Sonrasında Sağlık Kuruluşuna Gitme Sıklığı
14 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 12 Tablo 37: SED Yardımı Alan Ailede Engelli Bulunma Durumu Tablo 38: Çocuğun Kendisinin ve Ailesinin Yaşadığı Bazı Sorunlar Tablo 39: Aile İçinde Şiddet Yaşanma Durumu Tablo 40: Tartışmayı Kavgayı Başlatan Kişiler Tablo 41: Şiddetten En Çok Zarar Görenler Tablo 42: Tartışma Kavga ya da Şiddetin Türü Tablo 43: Tartışma ya da Kavgaya Neden Olan Durum Tablo 44: Yaşanılan Ev Koşulları Tablo 45: Hanelerin Oda ve Yaşayan Kişi Açısından Mevcut Durumu Tablo 46: Ailelerin Görüşüne Göre Ailede Sahip Olunan Kötü Alışkanlıklar Tablo 47: Çocukların Görüşüne Göre Ailede Sahip Olunan Kötü Alışkanlıklar Tablo 48: Ailelerin Görüşüne Göre Ailelerin Beslenme Alışkanlıkları Tablo 49: Çocukların Görüşüne Göre Ailelerin Beslenme Alışkanlıkları Tablo 50: Ailelerin Öğün Yeme Sıklıkları Tablo 51: SED Yardımı Alan Çocukta Dikkat Eksikliği Olma Durumu Tablo 52: SED Yardımı Alan Çocukta Konuşma Bozukluğu ve Akıcı Konuşma Sorunu Olma Durumu Tablo 53: SED Yardımı Alan Çocuğun Farklı Bir Özelliğinin Olma Durumu Tablo 54: Ailelere Göre Ailede Birlikte Yapılan Aktiviteler Tablo 55: Çocuklara Göre Ailede Birlikte Yapılan Aktiviteler Tablo 56: Ailede İlgilenilen Sosyal ve Sportif Aktiviteler Tablo 57: Çocukların Yaşadıkları Başlıca Sorunlar Tablo 58: SED in Ailenin Yer Değiştirme Sıklığına Etkisi Tablo 59: SED in Yer Değiştirme Sıklığına Olumlu Etkisi Tablo 60: Hanede SED Yardımı Alan Çocuk İle Birlikte Destek Kapsamında Bulunan Çocuk Sayısı Tablo 61: SED Yardımı Alan Çocuğun Hanede Birlikte Yaşadığı Kişiler Tablo 62: SED Kapsamında Danışmanlık ve Rehberlik Alma Durumu Tablo 63: Çocukların Okula Gitme Oranları Tablo 64: Okuldaki Başarı Durumu Tablo 65: Okula Devam Durumundaki Değişim Tablo 66: Okul Değiştirme Oranındaki Değişim Tablo 67: Okul Değiştirme Nedenleri Tablo 68: Okulu Terk Etme Tablo 69: Bir Üst Öğrenime Devam Etme Eğilimi Tablo 70: Ev Ödevlerini Yapma Tablo 71: Okullardaki Sosyal Etkinliklere Katılma Tablo 72: Sınavlara Hazırlık Yapma Durumu Tablo 73: Okulda Disiplin Cezası Alma Durumu Tablo 74: SED Yardımı Alan 0-11 Ay Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri...127
15 Tablo 75: SED Yardımı Alan Ay Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Tablo 76: SED Yardımı Alan Ay Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Tablo 77: SED Yardımı Alan Ay Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Tablo 78: SED Yardımı Alan Ay Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Tablo 79: SED Yardımı Alan 7-11 Yaş Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Tablo 80: Yaş Psikosoyal Gelişim Ölçeği Betimsel İstatistikleri Tablo 81: SED Yardımlarının Amacına Ulaşma Durumu Tablo 82: SED Çalışmalarının Kapsadığı İş Yükü Tablo 83: SED Yardımı Alan Aileler İle İlgili Yapılan Çalışmalar Dışında Yürütülen Çalışmalar Tablo 84: SED Hizmetinde Programında Görevleri Yerine Getirebilme Durumu Tablo 85: SED Hizmetinin Programının Yürütülmesine İlişkin Görüşler Tablo 86: Ev Ziyaretleri Sırasında Yaşanan Güçlükler Tablo 87: SED Yardımı Talebinde Bulunanların Meslek Elemanlarına Karşı Davranışları Tablo 88: Meslek Elemanlarının Görüşme, İnceleme ve İzlemelerde Maruz Kaldıkları Davranışlar Tablo 89: SED Hizmetinden Yararlanırken Kuruluş Bakımına Dönme Durumu Tablo 90: Kuruluş Bakımına Dönüşü Sağlama İsteğini Belirten Kişi/ler Tablo 91: Maddi Yardım Dışında Meslek Elemanlarının Destek Sağlama Durumları Tablo 92: SED Hizmetinin Amacına Ulaşma Durumu Tablo 93: SED Hizmeti Hakkında Hizmetiçi Eğitim Alma Durumu
16 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 14 ŞEKİLLER ve GRAFİKLER LİSTESİ
17 Şekil 1: İngiltere de Aşamalarla Gereksinmeler ve Müdahale Mantığı Grafik 1: Kuruluş Bakımından Ailesi Yanına Döndürülen Çocuk Sayısı (2013) Grafik 2: Türkiye de Çocukların Korunma Altına Alınma Nedenleri Grafik 3: Okuldaki Başarı Durumu Grafik 4: Okula Devam Durumu Grafik 5: Üst Öğrenine Devam Etme İsteği Grafik 6: Ev Ödevlerini Yapma Durumu Grafik 7: Okuldaki Sosyal Etkinliklere Katılma Grafik 8: Sınavlara Hazırlık Yapma
18 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 16
19 ÖNSÖZ Toplumun varlığının ve geleceğinin teminatı olan genç nesillerin yetiştirilmesi ve geleceğe hazırlanması devletin en öncelikli konularından biridir. Bu açıdan çocuklarımıza bugün yapacağımız yatırım, aslında geleceğe yapılan yatırım anlamına gelmektedir. Sosyal, ekonomik ve kültürel değişim süreçleri, kırdan kente yaşanan yoğun göç olgusu gibi birçok etken toplumsal yapıda ve özellikle aile yapısında birtakım problemlere sebep olmakta, çocuklar ise bu tür gelişmelerden en çok etkilenen grubu oluşturmaktadır. Bu nedenle ailenin ve özellikle çocuğun korunması ve desteklenmesi toplumun bugününü etkilediği gibi, yarınlara daha güvenle bakabilmemizi de sağlayacaktır. Ailenin desteklenmesi ve çocuğun aile ortamında sağlıklı bir birey olarak yetiştirilmesi Bakanlığımızın genel politikasının ve çocuk politikasının temelini oluşturmaktadır. Yapılan araştırmalar kurum odaklı bakım ve koruma hizmetlerinin risklerini ortaya koymuş ve aile odaklı hizmet modellerinin uygulanması yönünde çalışmalar zaman içerisinde öncelik kazanmıştır. Kuruluş bakımını çocuk bakım alternatiflerinin en sonuncusu olarak görüyor ve aile yanında bakımı önceliyoruz. Bu kapsamda Sosyal ve Ekonomik Destek uygulamasıyla kuruluş bakımındaki çocuklarımızdan çok daha fazlasını ailesi yanında destekliyoruz. Böylece hem ailelerimiz çocuklarından ayrılmamış, hem de çocuklarımız aile ortamından koparılmamış oluyor. Ülkemizde çocukların korunması ve bakımı için uzun yılar boyunca toplu bakım modeli olan Çocuk Yuvaları ve Yetiştirme Yurtları açılmıştır. Zaman içerisinde gerek koruma ve bakım konusundaki farklı anlayışlar, gerekse kamunun bu alana ayırdığı kaynaklarda sağlanan artışlar sonucunda uygulamalarda önemli değişikliklere gidilmiştir. Yeni uygulama ile, bir yandan çocukların mümkün olduğunca ailesinin yanında bakılmalarına öncelik verilirken, diğer yandan kuruluş bakımına alınmak zorunda olduğumuz çocuklarımız için aile tipi bakım kuruluşları oluşturulmuştur. Bugün itibariyle, yetiştirme yurtları ve çocuk yuvaları %90 oranında kapatılmış, yerlerine çocuk evleri ve çocuk evi siteleri açılmıştır. Böylece, ailesi yanında desteklenme imkânı olmayan çocuklarımız aile benzeri bakım modelleriyle tanışmıştır. 17 Ayrıca son on yılda kuruluş bakımındaki onbin çocuğumuz sosyo-ekonomik destek uygulaması kapsamında ailesine kavuşturulmuştur. Bu raporda etkilerini belirlemeyi amaçladığımız Sosyal ve Ekonomik Destek uygulaması kapsamında yıllık otalama altmışbin aileye kendi çocuğuna baktığı için bakanlığımızca destek sağlanmaktadır. Yapılan hizmetlerin beklenen hedeflere ulaşıp, ulaşmadığının araştırılması ve buna göre uygulamanın gözden geçirilmesi önem arzeder. Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğümüz tarafından hazırlanan ve Gazi Üniversitesi tarafından yürütülen Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetlerinin Değerlendirilmesi Projesi ile çocuğun ailesi yanında korunma ve bakımı için yapılan ekonomik ve sosyal desteğin amacına ne kadar ulaştığı belirlenecek, uygulamada yaşanan aksaklıklar ve eksiklikler tamamlanarak hizmetin daha etkin ve verimli biçimde devamı sağlanacaktır. Araştırma sonucunda elde edilen bulguların Bakanlığımızın karar alma sürecine olumlu katkılar sağlayacağına inancımı belirtir, araştırmaya katkı sağlayan ve emeği geçen herkese teşekkür ederim. Doç. Dr. Ayşenur İSLAM Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı
20 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 18
21 TEŞEKKÜR Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi tarafından Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü adına yapılan SED - Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetlerinin Değerlendirilmesi Projesi çalışmaları yoğun bir çalışmanın ve çok değerli katkıların sonucunda başarıyla tamamlanmıştır. Araştırmanın sağlıklı biçimde sonuçlanmasına verdikleri destekten dolayı korunma kararlı olup ailesi yanında desteklenen çocuklara, korunma altına alınmaksızın desteklenen çocuklara ve bu çocukların ailelerine yapılan görüşmelerde gösterdikleri anlayış ve verdikleri samimi cevaplar için çok teşekkür ederiz. Ayrıca araştırma örneklemi içindeki illerde görev yapmakta olup, kendileriyle görüşme yapılan meslek elemanlarına da değerli katkılarından dolayı teşekkür ederiz. Araştırmanın başarılı biçimde sonuçlandırılması yoğun çalışmayı ve işbirliğini gerektirmiştir. Bu açıdan Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü nün birim yönetici ve uzmanlarına özverili katkılarından dolayı çok teşekkür ederiz. Projenin yüklenicisi olan Gazi Üniversitesi Rektörlüğü ve Gazi Eğitim Fakültesi Dekanlığı na projenin idari yönetimi açısından verdikleri katkıdan dolayı teşekkür ederiz. Ayrıca proje ekibinde iki öğretim elemanının yer almasına izin veren Hacettepe Üniversitesi yöneticilerine de teşekkür ederiz. Araştırmanın bütün süreçlerinde Bakanlığımızın değerli çalışanlarının çok değerli katkıları olmuştur. Çocuk Hizmetleri Genel Müdürü Temindar AYTEKİN e, Genel Müdür Yardımcısı Ahmet OKUR a, ARGE Daire Başkanı Mehmet ERDOĞAN a, Aile Yanında Destek Hizmetleri Daire Başkanı Nusret SOYLU ya, Proje İzleme ve Geliştirme Birim Yöneticisi Fahri KOCAOĞLU na, Çocuk Gelişimcisi Emel ÖZTÜRK e, Psikolog Türküler ERDOST a, SED Birim Yöneticisi Engin ASLAN a ve Sosyal Çalışmacı Huriye YILDIRIM a titiz çalışmaları ve içten katkılarından dolayı çok teşekkür ederiz. 19 Araştırmayı üstlenen Gazi Üniversitesi araştırma ekibi özverili bir çalışma performansı ortaya koyarak, projeyi başarılı biçimde tamamlamıştır. Bu nedenle Prof.Dr. Mehmet Taşpınar a, Prof.Dr. Yücel Gelişli ye, Doç.Dr. Şerife Terzi ye, Doç.Dr. Fatma Tezel Şahin e, Yrd.Doç.Dr. Şaban Çetin e, Arş.Gör. Berkay Özünlü ye ve Arş.Gör. Özge Ceren Çelik e çok teşekkür ederiz. Ayrıca proje ekibi içinde yer alan Hacettepe Üniversitesi öğretim elemanlarından Prof.Dr. Kasım Karataş ve Arş.Gör. Ahmet Ege ye de çok teşekkür ederiz. Proje başlangıcında araştırma ekibi içinde yer alıp, çalışmalara bir süre katkı sağlayan Gazi Üniversitesi öğretim üyeleri Prof.Dr. Hayati Beşirli ve Prof. Dr. Adalet Kandır a da değerli katkılarından dolayı teşekkür ederiz. Araştırma verileri 30 ilde yüz yüze görüşmelerle elde edilmiştir. Bu nedenle Aile ve Sosyal Politikalar İl Müdürlükleri ile işbirliği yapılmıştır. Bu nedenle araştırma kapsamındaki illerin il müdürleri, müdür yardımcılarına ve diğer çalışanlarına katkılarından dolayı çok teşekkür ederiz. Araştırma sonuçlarının başta ülkemizin geleceği olan SED kapsamında yer alan çocuklarımız adına olumlu kararlar alınmasına katkı sağlaması ve yeni araştırmalara zemin oluşturmasını diler, katkısı olan herkese bir kez daha teşekkürü bir borç biliriz
22 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 20
23 SUNUŞ İçinde yaşadığımız çağda yaşanan ekonomik, sosyal, siyasal gelişmeler toplumsal değişmeyi etkileyen temel değişkenler olup, her ülkede farklı sonuçların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Olumlu ya da olumsuz pek çok etkisi olan değişim süreci sonrasında ekonomik açıdan işgücü hareketliliği yaşanmakta, daha vasıflı insangücü ihtiyacı ortaya çıkmakta, bir taraftan da işsizlik olgusu kendini göstermektedir. Sosyal açıdan ise kırsal kesimden kente göçler yaşanmakta, göç eden aileler kentte yeni sorunlarla karşı karşıya kalmaktadır. Yaşanan değişim sürecinin olumsuz etkileri ile karşı karşıya kalan toplum kesimlerinin başında aileler gelmektedir. Ekonomik ve sosyal açıdan yaşadıkları güçlükler sonrasında giderek artan oranda parçalanmış aileler ortaya çıkmakta ve bu durumdan en çok çocuklar etkilenmektedir. Küçük yaşlarda ailesi yanında büyümesi gereken çocuklar istismara uğramakta, suça itilebilmekte ve toplumun geleceği adına risk olabilecek davranış bozuklukları gösterebilmektedir. Bu nedenle toplumların devamlılığının sağlanabilmesi için ailenin ve çocuğun korunması yönünde politikalar geliştirilmeli ve uygulamalıdır. Dünyada ailenin ve çocuğun korunması konusu, üzerinde hassasiyetle durulan bir sosyal hizmet olarak dikkati çekmekte ve farklı modeller uygulanabilmektedir. Ülkemizde ailenin ve çocuğun korunması konusunda önemli bir misyonu üstlenmiş olan Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı söz konusu hizmeti Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü bünyesinde sürdürmektedir. Bu konuda yapılan çalışmalar incelendiğinde 2000 li yıllardan önce çocukları bir kuruluş bakımı altına almak yaygın bir model olarak dikkat çekerken, giderek çocuğun olabildiğince ailesi yanında korunması ve desteklenmesi politikalarına ağırlık verilmeye çalışılmaktadır. 21 Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü nün çocuğun ailesi yanında desteklenmesi adına yürüttüğü çalışmalardan biri de kısa adı SED olan Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetleri dir. Bu kapsamda çeşitli statüler altında çocuğun ailesi yanında korunması ve desteklenmesi uygulamasını yaygınlaştırmaya çalışan devletin, bu uygulamanın yararlılığı konusunda bilimsel bulgulara ihtiyacı olduğu gerçeğinden yola çıkılarak Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetlerinin değerlendirilmesi Projesi kapsamında bir araştırma yapılmıştır. Bu raporun konusunu oluşturan söz konusu araştırmanın temel amacı SED kapsamında ailesi yanında desteklenen çocukların, sağlanan destekten ekonomik, sosyal, sağlık ve psikolojik açıdan nasıl etkilendiklerini ve ailelerin uygulamaya ilişkin farkındalıklarını belirlemektir. Bunun yanında uygulama hakkında Bakanlık taşra örgütünde görevli olan meslek elemanlarının görüş ve önerilerini belirlemek de temel amaçlardan biridir. Yoğun bir planlama, uygulama ve değerlendirme süreci sonrasında tamamlanabilen bu araştırmanın sonuçlarının öncelikle geleceğimizin teminatı olan çocuklarımıza yararlı olması dileğiyle emeği geçen herkese teşekkürü bir borç bilirim. Prof. Dr. Mehmet TAŞPINAR Gazi Üniversitesi Proje Koordinatörü
24 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 22
25 ÖZET Yaşam kalitesi yüksek, iyi eğitilmiş, sağlıklı nesiller yetiştirmek, geleceğin güvencesi olan çocukların her açıdan desteklenmesi ve iyi yetiştirilmesi ile yakından ilgilidir. Özellikle küçük yaşlarda içinde bulundukları koşullar itibariyle zor şartlar altında yetişen çocuklar ülkenin geleceği açısından risk potansiyeli taşıyan bireyler olabileceklerdir. Başka bir deyişle sosyal ve psikolojik açıdan çeşitli nedenlerle yoksunluk içinde bulunan çocuklar gençlik ve yetişkinlik dönemlerinde toplumsal uyum açısından sorunlarla karşımıza çıkabileceklerdir. Bu nedenle çeşitli nedenlerle aileleri yanında ya da onlardan ayrı oldukları ortamlarda büyüyen çocukların devletin koruması altında büyümeleri ve gelişmeleri son derece önemlidir. Risk altındaki çocukların korunması ve yetiştirilmesinde önemli bir misyonu olan Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı yasalara dayalı olarak önemli görevler üstlenmiştir. Buna göre bakanlığın temel görevlerinden biri korunmaya muhtaç çocukların korunma altına alınmasına esas oluşturacak nedenin ekonomik yoksunluk olması halinde, bu çocuklara ve ailelerine kuruluş bakımı yerine, ekonomik yardım ve diğer destekleyici sosyal hizmet uygulamalarıyla ailenin parçalanmadan bir arada yaşamaya fırsat sağlamaya çalışmak olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı çeşitli politikalar geliştirmekte ve Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü bünyesinde çeşitli uygulamalar yapmaktadır. Bu uygulamalardan biri olan sosyal ve ekonomik destek hizmetinden yararlandırılan çocukların aileleri yanında bakımı ve yetiştirilmesine yönelik hizmetlerin verimliliğinin ve etkinliğinin değerlendirilmesi gereği ortaya çıkmıştır. Ayrıca çocukların gelişim evrelerine göre psikolojik, sosyal, akademik gelişimlerini değerlendirmeye yönelik etkin bir sistemin oluşturulması için karşılaştırmalı bir analizin yapılması da bu araştırmanın yapılmasının diğer önemli gerekçesidir. 23 Araştırmanın genel amacı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğünce yürütülen Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetinin nitel ve nicel olarak değerlendirilmesi, hizmetten yararlanan çocuk ve aileye katkısı, ulaşılabilirliği ve süresi, çocuğun eğitimine, gelişimine, sağlığına, yaşam kalitesine etkileri, etkili bir sosyal ve ekonomik destek hizmetine ilişkin politika, strateji ve uygulamalar geliştirilmesi olarak belirlenmiştir. Araştırma betimsel tarama modeline dayalı olarak tasarlanmıştır. Araştırma ile örneklemde yer alan korunma kararlı olup ailesi yanında desteklenen çocuklar ile (6a), korunma altına alınmaksızın desteklenen çocuklara (6b) Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğünce sağlanan Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetini nitel ve nicel olarak değerlendirerek mevcut durumun ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Bu modele uygun olarak araştırma örneklemi içinde yer alan çocuklar, bunların aileleri ve bu çocuklardan sorumlu Aile ve Sosyal Politikalar İl ve SHM Müdürlüklerinde bulunan meslek elemanlarından alınan görüşler ile sağlanan desteğin çocuk ve ailesine katkısı, ulaşılabilirliği, çocuğun eğitimine, sağlığına, yaşam kalitesine etkisi belirlenmeye çalışmıştır. Bunun yanında sosyal ve ekonomik destek hizmetlerine yönelik uygulanan modellerin bir değerlendirmesi de yapılmıştır. Araştırmanın çalışma evreni Avrupa Birliği NUTS (The Nomenclature of Territorial Units for Statistics) sistemine göre Düzey2 (26 bölge) bölgelerinden seçilen 30 il (İzmir, Ankara, Adana, Bursa, İstanbul, Tekirdağ, Balıkesir, Denizli, Manisa, Kocaeli, Konya, Antalya, Kahramanmaraş, Aksaray, Kayseri, Zonguldak, Çankırı, Samsun, Rize, Erzurum, Ağrı, Bingöl, Elazığ, Muş, Van, Gaziantep, Adıyaman, Şanlıurfa, Siirt, Mardin) olarak belirlenmiştir. Buna göre çalışma evreninde 6a kapsamında korunma kararlı olup ailesi yanında desteklenen 1811 çocuk ve 6b kapsamında korunma altına alınmaksızın desteklenen çocuk bulunmaktadır. Örneklem olarak ise % 95 güven düzeyi ± 0,05 örnekleme hatası ile 322 6a kapsamında çocuk ve 377 6b kapsamında çocuk almak yeterliyken, 351 6a, b kapsamında olan çocuk örneklem içinde yer almıştır. Maksimum çeşitlilik örnekleme yöntemine göre belirlenen bu çocukların aileleri ya da yanında yaşadıkları aile yakınları ile de görüşülmüştür. Ayrıca 30 ilde
26 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 24 görev yapan toplam 100 meslek elemanı ile de görüşme yapılmıştır. Araştırma verilerini elde etmek için geçerlilik ve gücenirlik analizleri yapılmış anketler ve yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Elde edilen verilere göre çocukların ailelerinin çoğunluğunun ilkokul mezunu oldukları, çocukların ve ailelerin SED yardımı almaktan mutlu oldukları, SED için başvuru öncesi ve yardım süreci boyunca meslek elemanlarının davranışlarını olumlu buldukları, ancak yardımı yeterli bulmadıkları ve daha çok çocuğun ve ailenin ihtiyaçları için kullandıkları, yardımı alan çocukların yeniden kurum bakımına dönmeyi istemedikleri belirlenmiştir. Çocuklarda bazı sağlık ve beslenme sorunlarının olduğu, az da olsa aile içinde şiddetin yaşanabildiği, genel olarak sağlıklı olmayan ev koşullarına sahip oldukları, evde genellikle yemek saatlerinde birlikte zaman geçirdikleri, çocukların çabuk sinirlenme, kıskançlık, alınganlık vb. sorunlar yaşayabildikleri belirlenmiştir. SED yardımı alan çocukların eğitim durumlarına ilişkin, SED öncesine göre başarılarında olumlu değişim olduğu, SED sonrasında daha iyi eğitim olanaklarına kavuşmak için yer değiştirebildikleri, bir üst öğrenime devam arzusu içinde oldukları, ödevlerini yapma, okuldaki, etkinliklere katılma açısından da SED sonrasında daha olumlu tavırlar sergiledikleri ve çocukların kendilerini aileleri yanında daha güvende hissetikleri ortaya çıkmıştır. SED uygulamasında görev alan meslek elemanlarının iş yüklerinin çok fazla olduğu, yapılan yardımın düzenli kullanılma durumunu yeterince takip edemedikleri, bazı ev ziyaretlerinde sorunlar yaşayabildikleri, çocuklara yapılan maddi yardımı yeterli bulmadıkları ve yapılan yardımın genel olarak çocukların sağlık, eğitim ve psikolojik gelişimlerine katkı sağladığı düşüncesinde oldukları belirlenmiştir. Ayrıca meslek elemanlarının genel olarak işlerini severek yaptıkları ancak maaş, ulaşım, kreş gibi bazı sorunlarının olduğu ortaya çıkmıştır. Elde edilen bulgulara göre çocuğun aile yanında desteklenmesine dönük koruma ve bakım hizmetleri sürdürülmeli yardım sonrası denetim işlemleri daha sağlıklı yapılmalı ve ailelere ilişkin iletişim bilgileri veri tabanı daha sağlıklı oluşturulmalıdır. Meslek elemanı sayısı artırılmalı ve bakanlık ile taşra örgütü arasında veri alış verişi daha düzenli ve hızlı hale getirilmelidir.
27 ABSTRACT Living quality is closely associated with the creation of well-educated and healthy generations and support of children from every aspect so that they could be good citizens. Particularly the children grown under challenging conditions can constitute a problem for the future of the country. That is, socially and psychologically deprived children may pose some threats to the harmony of the society during their adolescence and adulthood. Therefore, it is of great importance for the state to meet the needs of such children either while they are growing with their parents or while they are under foster care. The Ministry of Family and Social Policies assume important legal responsibilities for the protection and care of children at risk. One of the most important duties of the Ministry was determined to invest efforts to maintain the unity of the family facing the danger of disintegrating due to some financial problems by providing financial aids and other supportive social services. In this line, The Ministry of Family and Social Policies develop various policies and conduct many applications in cooperation with General Directorate of Child Services. One of these applications is social and economic support service and there is a need to evaluate the efficiency of its services provided for the care and development of deprived children in their families. Moreover, another reason for undertaking the current study is to make a comparative analysis in order to establish an effective system so that children can be evaluated in relation to their psychological, social and academic development at their different developmental periods. 25 The main purpose of the study is to conduct quantitative and qualitative evaluation of Social and Economic Support Service conducted by the General Directorate of Child Services affiliated with the Ministry of Family and Social Policies, its contribution to the receiving child and family, its availability and duration and education, development, health and living quality of the child and to develop policies, strategies and applications for social services to be effective. The study was designed based on survey model. The sampling of the study consists of children under protection and supported while living with their families (6a) and children not under protection but supported while living with their families (6b). The study aims to qualitatively and quantitatively evaluate the Social and Economic Support Service provided by the General Directorate of the Ministry of Family and Social Policies and reveal its current state. For this purpose, opinions of the children and their families and professionals from the District Directorates of the Ministry of Family and Social Policies were collected to elicit the contribution of the support given to the child and family, its availability and its effects on the child s education, health and living quality. In addition, evaluation of the models implemented for social and economic support services was made at the same time. The universe of the study was determined to be 30 cities (İzmir, Ankara, Adana, Bursa, İstanbul, Tekirdağ, Balıkesir, Denizli, Manisa, Kocaeli, Konya, Antalya, Kahramanmaraş, Aksaray, Kayseri, Zonguldak, Çankırı, Samsun, Rize, Erzurum, Ağrı, Bingöl, Elazığ, Muş, Van, Gaziantep, Adıyaman, Şanlıurfa, Siirt, Mardin) selected from Level2 regions (26 regions) according to European Union The Nomenclature of Territorial Units for Statistics. Thus, the universe of the study is made up of 1811 children under protection and supported while living with their families within the context of article 6a and children not under protection but supported while living with their families within the context of article 6b. While it was enough to include 322 children within the context of 6a and 377 children within the context of 6b with a reliability level 95% and sampling error ± 0,05, 351 children within the context of 6a and 2000 children within the context of 6b were included in the sampling. Interviews were conducted with the families or relatives whom the children selected according to maximum diversity sampling method were living with. Moreover, interviews were made with totally 100 professionals from 30 cities. In order to collect the data of the study, questionnaires with established reliability and validity and semi-structured interview forms were used.
28 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 26 The collected data revealed that the majority of the children s parents are elementary school graduates, the children and their families are content with the economic support service, find the attitudes of professionals before the application to the service and during the provision of the service positive; yet, they do not find the aid adequate and they use it mostly for the needs of the child and family and the children taking the aid do not want to be put under foster care. It was also found that the children have some health and nutrition problems, are subject to domestic violence to a small extent, they have in general unhealthy living conditions, they spend time with their families usually at meal times and the children may experience some problems such as aggressiveness, jealousy and resentment. The findings related to the education of children after they started to get the support can be summarized as follows: positive improvement was observed in their academic achievement after the support, they are more willing to proceed towards the higher steps of schooling and exhibit more positive attitudes towards doing their homework and participating in activities at school and the children feel more secure while they are in their families. Furthermore, it was also found that the professionals involved in the provision of the services are overloaded, they can not adequately supervise how the aid provided is used, they may have problems in some home visits, they find the financial aid given to the children inadequate and they think that the aid provided makes contribution in general to the health, education and psychological development of the children. Moreover, these professionals enjoy their jobs; yet, they experience some problems related to their wages, transportation and day care of their children. In light of the findings of the present study, it can be argued that the provision of protection and care services should be maintained to be given to support children while they are living with their families, supervision of the ways the aid is used should be performed more effectively and a better communication information data base of the families should be constructed. The number of the professionals involved should be increased and data exchange between the Ministry and its directories should be rendered faster.
29 KISALTMALAR ASPB : Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ÇHGM : Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü SYDV : Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı ÇKK : Çocuk Koruma Kanunu KBRM : Koruma Bakım Rehabilitasyon Merkezi BSRM : Bakım ve Sosyal Rehabilitasyon Merkezi ÇOGEM : Çocuk Gençlik Merkezi TUİK : Türkiye İstatistik Kurumu SHM : Sosyal Hizmet Merkezi 27 TMK : Türk Medeni Kanunu TCK : Türk Ceza Kanunu SHÇEK : Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu KHK : Kanun Hükmünde Kararname ASP İl Md. : Aile ve Sosyal Politikalar İl Müdürlüğü 6a : Ekonomik yoksunluk nedeniyle haklarında korunma/tedbir kararı aldırılarak, sosyal hizmet kuruluşlarının himayesine bırakılan, desteklendikleri takdirde ailesi veya yakınları tarafından yanlarına alınabilecek özellikleri taşıyan çocuklar 6b : Ekonomik yoksunluk nedeniyle haklarında korunma/tedbir kararı alınarak Kuruma ait bir sosyal hizmet kuruluşuna yerleştirilmesi talep edilen ve kendilerine sosyal ve ekonomik destek sağlanamaması durumunda Kuruma ait sosyal hizmet kuruluşuna yerleştirilmesi zorunlu görülen, ancak korunma/tedbir kararı alınmaksızın sosyal ve ekonomik destekle ailesi veya yakınları tarafından bakılabilecek çocuklar NSA : Nüfus Sayımı Araştırması
30 1. ARKA PLAN Önem ve Gerekçe SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 28 Günümüzde toplumların en önemli varlığı sosyal sermaye olarak da açıklanan insan kaynağıdır. Bu kaynağın sahip olduğu nitelikler söz konusu toplumun gelişmişlik düzeyini ortaya koymaktadır. Bu nedenle nitelikli insan sermayesine sahip toplumlar gelişmiş ülke sıralamasında üst sıralarda yer almaktadırlar. Yaşam kalitesi yüksek, iyi eğitilmiş, sağlıklı nesiller yetiştirmek, geleceğin güvencesi olan çocukların her açıdan desteklenmesi ve iyi yetiştirilmesi ile yakından ilgilidir. Özellikle küçük yaşlarda içinde bulundukları koşullar itibariyle zor şartlar altında yetişen çocuklar, ülkenin geleceği açısından risk potansiyeli taşıyan bireyler olabileceklerdir. Başka bir deyişle sosyal ve psikolojik açıdan çeşitli nedenlerle yoksunluk içinde bulunan çocuklar gençlik ve yetişkinlik dönemlerinde toplumsal uyum açısından sorunlarla karşımıza çıkabileceklerdir. Bu nedenle çeşitli nedenlerle aileleri yanında ya da onlardan ayrı oldukları ortamlarda büyüyen çocukların devletin koruması altında büyümeleri ve gelişmeleri son derece önemlidir. Bu konuda ulusal ve uluslararası mevzuatta yer alan hükümler vardır. Uluslararası mevzuattan örnek vermek gerekirse Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesini incelemek te yarar vardır. Söz konusu belgeye göre geçici ve sürekli olarak aile çevresinden yoksun kalan veya kendi yararına olarak bu ortamda bırakılması kabul edilmeyen her çocuk, devletten özel koruma ve yardım görme hakkına sahiptir ifadesi dikkati çekmektedir. Ülkemizin de tarafı olduğu bu sözleşme hükümlerine göre Devletin sorumluluğunu yerine getirmesi adına bazı düzenlemeler yaptığı bilinmektedir. Ulusal belgelerde de çocukların ve haklarının korunmasına yönelik düzenlemeler yer almakta, anayasa ve kanunlarla bu konuda çeşitli düzenlemeler yapılmış bulunmaktadır. T.C. Anayasası, 3. Bölüm 41. Maddesinde (Ek fıkra: 12/9/ /4 md.) her çocuk, korunma ve bakımdan yararlanma hakkında sahiptir, devlet, her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır. ifadesi ile çocukların korunması devletin önemli görevlerinden biri olarak gösterilmektedir. Kanunlarla da çocukların korunması güvence altına alınmıştır. Nitekim 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu nda Sosyal Hizmetler, kişi ve ailelerin kendi bünye ve çevre şartlarından doğan ve kontrolleri dışında oluşan maddi, manevi ve sosyal yoksunluklarının giderilmesine ve ihtiyaçlarının karşılanmasına, sosyal sorunlarının önlenmesi ve çözümlenmesine yardımcı olunmasını ve hayat standartlarının iyileştirilmesi ve yükseltilmesini amaçlayan sistemli ve programlı hizmetler bütünü olarak ifade edilmektedir. Çocukların korunması da sosyal hizmetler kapsamında önemli bir yeri ve önceliği olan hizmetlerin başında gelmektedir sayılı Çocuk Koruma Kanunu nun amacı çocukların her türlü riskten korunmasını ve çocuklar için iyileştirici tedbirlerin alınmasını ve hizmetlerin sağlanması için gerekli örgütlenmenin yapılmasını öngörmektedir. Nitekim ülkemizde Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (ASPB) söz konusu yasalara dayalı olarak önemli görevler üstlenmiştir. Buna göre bakanlığın temel görevlerinden biri korunmaya muhtaç çocukların korunma altına alınmasına esas oluşturacak nedenin ekonomik yoksunluk olması halinde, bu çocuklara ve ailelerine kuruluş bakımı yerine, ekonomik yardım ve diğer destekleyici sosyal hizmet uygulamalarıyla ailenin parçalanmadan bir arada yaşamasına fırsat sağlamaya çalışmak olarak belirlenmiştir. Bakanlık bünyesinde çocukların korunmasına ilişkin görevleri olan birim Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü dür. Nitekim çocukların korunmasına ilişkin diğer bir yasal düzenleme olan 633 Sayılı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname hükümlerine göre söz konusu Genel Müdürlüğü nün görevleri şöyle özetlenebilir. Çocuklara yönelik koruyucu, önleyici, eğitici, geliştirici, rehberlik ve rehabilite edici sosyal hizmet faaliyetlerini yürütmek ve koordine etmek,
31 Çocuklara yönelik sosyal hizmetler konusunda politika ve stratejiler belirlenmesine ilişkin çalışmaları koordine etmek, belirlenen politika ve stratejileri uygulamak, uygulanmasını izlemek ve değerlendirmek, Çocukların her türlü ihmal ve istismardan korunması ve sağlıklı gelişimi için gerekli önleyici ve telafi edici mekanizmaları oluşturmak ve uygulamaya koymak, Öncelikle çocuğun aile içinde yetiştirilmesi ve desteklenmesi için aileyi eğitim, danışmanlık ve sosyal desteklerle güçlendirmek Bu hususlar çerçevesinde kalkınma planları ve hükümet programlarında da çocukların korunmasına yönelik stratejiler ve hedefler belirlenmekte ve hükümetler buna uygun politikalar geliştirmeye çalışmaktadırlar. Nitekim Onuncu Kalkınma Planı nda ( ) çocuk ve gençlik başlığı altında geleceğe dönük temel stratejiler belirlenmiştir. Buna göre genel olarak söz etmek gerekirse, çocuklar için risk faktörlerinden söz edilmekte (mad. 262) ve onların iyi olma hallerinin desteklenmesi, potansiyellerini geliştirmeye ve gerçekleştirmeye yönelik fırsat ve imkânların artırılması, başta eğitim, sağlık, adalet ve sosyal hizmetler olmak üzere temel kamu hizmetlerine erişimlerinin artırılması öngörülmektedir (mad. 263). Ayrıca çocukların yoksulluktan kaynaklanan yoksunluklarının giderilmesi, erken çocukluk gelişiminin desteklenmesi (mad. 264), çocukların iyi olma hallerini ve refahlarını destekleyici bütüncül modeller geliştirilerek, daha iyi eğitim ve sağlık hizmeti almalarının sağlanacağı, temel becerilerinin geliştirilerek, özellikle zor şartlar altındaki ve risk grubundaki çocukların yaşam kalitesinin yükseltileceği, toplumla bütünleşmelerinin sağlanacağı (mad. 265) ifade edilmektedir. Bunun yanında Onuncu Kalkınma Planının sosyal koruma başlığı altında da yine çocukların korunmasına yönelik stratejilerin belirlendiği görülmektedir. Buna göre korunmaya muhtaç çocuklara yönelik kuruluş bakımı dışında alternatif modeller geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasının önemine vurgu yapılmış (mad. 275), aile yanında bakımı destekleyecek modellerin geliştirileceği, kuruluş bakım hizmetlerinin standart ve niteliğinin iyileştirileceğinden söz edilmiştir (mad. 282). Ayrıca korunmaya muhtaç çocuklara yönelik öncelikle aile yanında bakım olmak üzere koruyucu aile ve evlat edinme gibi alternatif modellerin yaygınlaştırılacağı ifade edilmiştir. 29 Bu esaslar çerçevesinde 61. Hükümet Eylem Planı nda da konu ele alımmış ve önemine vurgu yapılarak yapılacak çalışmalara yer verilmiştir. Buna göre Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı nın risk altındaki çocukların genel özelliklerinin belirlenmesi, çocukların aile ortamında desteklenmesi ya da koruma ve bakım altına alınmalarına yönelik erken tanı ve uyarı sistemi kurulması temel strateji olarak belirlenmiştir. Görüldüğü gibi genel itibariyle çocukların korunmasına yönelik ulusal ve uluslar arası düzenlemelerle konunun önemi vurgulanmaktadır. Bu doğrultuda ASPB çeşitli politikalar geliştirmekte ve Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü bünyesinde çeşitli uygulamalar yapmaktadır. Bu uygulamalardan biri olan sosyal ve ekonomik destek hizmetinden yararlandırılan çocukların aileleri yanında bakımı ve yetiştirilmesine yönelik hizmetlerin verimliliğinin ve etkinliğinin değerlendirilmesi gereği ortaya çıkmaktadır. Ayrıca çocuğun gelişim evrelerine göre psikolojik, sosyal, akademik gelişimlerini değerlendirmeye yönelik etkin bir sistemin oluşturulması için karşılaştırmalı bir analizin yapılması da bu projenin diğer önemli temel bir gerekçesidir.
32 2. KAVRAMSAL ÇERÇEVE Giriş SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Toplumun temel kuruluşlarından biri ailedir. Aile bütünlüğünün korunması toplumun devamlılığının ön şartlarından biridir. Bu nedenle devletler sosyal politika olarak çocukların aile yanında bulunmalarını sağlayacak uygulamalar yapmaktadırlar. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından uygulanan korunma kararlı ya da korunma kararı olmaksızın ailesi yanında desteklenen çocuklarla ilgili uygulamalar da bu kapsamda değerlendirilebilir. Çocukların ailesi yanında desteklenmesinin psiko-sosyal gelişimlerine, eğitim başarılarına, ekonomik yaşamlarına, sağlık koşullarına kısacası yaşam kalitelerine olumlu katkılarının olması beklenmektedir. Bu araştırmanın teorik temellerini oluşturan söz konusu boyutların öncelikle incelenmesinde yarar vardır. Bu nedenle kavramsal çerçeve kapsamında bireylerin psiko-sosyal gelişim esasları, ülkemizde aile yapısı ve çocuğun sosyalleşmesi, çocuğun gelişiminde ve eğitiminde ailenin rolü, ailenin çocuğun okul başarısına etkisi ve çocuğun aile yanında desteklenmesinin sosyal hizmet açısından değerlendirilmesi, aile destek hizmetlerininin kapsamı, dünyada ve Türkiye de çocuk koruma sistemleri ve Türkiye de çocuk koruma sisteminde sayısal gelişmeler incelenmiştir. PSİKOSOSYAL GELİŞİM Bebek/çocuğun, doğumla birlikte getirdiği biyolojik miras, ailevi, kültürel ve diğer çevresel faktörler ve bakımı gerçekleştirenle girdiği etkileşim, düşünce duygu ve davranışlarının biçimlenmesini sağlar (Greenspan ve Wieder, 2005). Başka bir ifadeyle insan doğumla birlikte sosyal bir çevreye doğar ve sosyal çevreyle ilişki yaşam boyu sürer ve her aşamada çocuğun gereksinimleri ile toplumun çocuktan beklentileri değişir. 30 Bireyin sosyal bir varlık olarak toplumdaki yerini alması, kendisinden beklenen davranışları gösterebilmesi, onun doğumdan başlayarak psikososyal ihtiyaçlarının karşılanması, sosyal yaşamın gereklilikleri öğretilerek yetiştirilmesine bağlıdır. Bu anlamda çocukların psikososyal gelişim özelliklerinin bilinmemesi, çocukların gelişim düzeyinin üstünde gerçekleştiremeyeceği davranışların istenmesine, dolayısıyla çocukların uyumsuz davranışlar sergilemesine ya da gelişim düzeyine göre sosyalleşmesinin gecikmesine neden olabilir. Bu nedenle çocuğun daha sağlıklı ve mutlu bir yaşam sürdürebilmesi açısından psikososyal gelişim özelliklerinin bilinmesi önemlidir. Psikososyal Gelişim Bireyin psikososyal gelişimi ile ilgili öne çıkan kuramlardan biri Erikson un Psikososyal Gelişim Kuramıdır. Erikson (1968, 1980) kuramını, aşamalı oluşum (epigenetik) ilkesine dayandırmaktadır. Aşamalı oluşum ilkesi, gelişen her şeyin bir zemin planı olduğunu, bu zemin planından parçaların ortaya çıktığını, bütün parçalar işleyen bir bütün olarak ortaya çıkana kadar her parçanın kendi özel hüküm süresi olduğu düşüncesidir. Erikson, aşamalı oluşum ilkesinin bireyin psikolojik ve toplumsal gelişimine uyarlanabileceğini düşünmektedir. Ona göre kişilik gelişimi zamanı geldikçe birbiri üzerine binen sekiz aşamada gerçekleşir. Her evrede bir olumlu bir de olumsuz duygu ayrışıp olgunlaşır. Bu iki karşıt duygu arasındaki çatışma, o evreye özgü bunalımın (krizin) konusunu oluşturur. Evrenin sonuna doğru hangi duygunun başatlık kazanacağı belli olur (Dereboy,1993). Erikson un psikososyal gelişim dönemleri sırasıyla aşağıdaki gibidir. Ancak bu proje kapsamında ilk beş dönem incelenmiştir. 1. Temel güvene karşı güvensizlik dönemi (0-1 yaş) 2. Özerkliğe karşı kuşku ve utanç dönemi (1-3 yaş) 3. Girişimciliğe karşı suçluluk duygusu dönemi (3-6 yaş) 4. Çalışkanlığa (başarıya) karşı yetersizlik (aşağılık) duygusu dönemi (6-12 yaş) 5. Kimlik kazanmaya karşı kimlik karmaşası dönemi (12-20 yaş)
33 6. Yakınlığa karşı yalıtılmışlık (yalnızlık) dönemi (20-40 yaş) 7. Üretkenliğe karşı verimsizlik (durgunluk) dönemi (40-65 yaş) 8. Benlik bütünlüğüne karsı umutsuzluk dönemi (65 yaş ve sonrası) Temel Güvene Karşı Güvensizlik Dönemi Erikson (1968), bireyin psikolojik olarak sağlıklı olması için temel olan birçok ön koşul içerisinde temel güven duygusu nun olduğunu ifade eder. Ona göre temel güven duygusu, yaşamın ilk yıllarındaki deneyimlerden çıkarılan, dünya ve diğer insanlara yönelik yaygın olan tutumlardır. Erikson (1984), bebeklik deneyimlerinden oluşan güvenin toplamının, verilen yiyeceklerin ya da sevgi gösterilerinin niceliğine değil, daha çok anneyle ilişkinin niteliğine bağlı olduğunu düşünmektedir. Annenin çocuğun ihtiyaçlarını giderirken onu sevmesi, okşaması, sıcaklığını hissettirmesi, ilgilenmesi, çocukta güven duygusunun temellerini oluşturmaktadır. Annesinin kendisini sevdiğinden emin olan çocuk, annesine ve çevresindeki dünyaya güvenir, kendini sevilmeye değer bulur. Anne tarafından reddedilen, soğuk davranılan, ihtiyaçları yerinde ve zamanında karşılanmayan çocuk, kendisine ve çevresine karşı güvensiz olur, başkalarıyla ilişki kurmada başarısız olabilirler. Bu güvensizlik, ileride olumlu bir şekilde çözümleninceye kadar tüm gelişim dönemleri boyunca devam eder. Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç Dönemi Çocuklar yetişkinlere karşı güven duyduklarında ve temel ihtiyaçlarının karşılanacağını anladıklarında ebeveynlerinin korumaları altından çıkmaya çalışırlar. Bu dönemde yürüyen, tuvalet kontrolünü sağlayabilen, başkalarıyla iletişim kuracak kadar konuşabilen çocuklar kendi çevrelerini kontrol etmek ve güçlerini göstermek isterler. Yapabilecekleri ve yapamayacakları konusunda ana baba ve çevrelerindeki kişileri test ederler. Bu dönemde esnek ve çevresini özgürce keşfedebileceği ortamlar sağlanan, kendi başına yemek yemesi, eşyalarını toplaması, giyinmesi, giysilerini seçmesi, karşılaştığı bazı problemleri çözmesi desteklenen çocukların bağımsızlık duygularının temelleri atılmış olur. Buna karşılık çocuklarını aşırı bir şekilde koruyan, çevrelerindeki nesne ve olayları keşfetmelerine izin vermeyen, davranışlarına sürekli müdahale eden aileler çocuklarında kendine güvensizlik, utanç ve kararsızlık duygusunun gelişmesine neden olurlar. 31 Girişimciliğe Karşı Suçluluk Duygusu Dönemi Erikson (1968), bu dönemde çocuğun bir kişi olarak kendisine güçlü bir şekilde inanma duygusunun başladığını ve bir kişi olarak yapabileceklerinin neler olduğunu keşfetmeye çalıştığını ifade etmektedir. Girişim, harekete geçme arzusunu ve kendini gösterme isteğini içerir. Erikson a (1968) göre bu dönemde; a) Çocuklar giderek daha çok özgür bir şekilde çevrede hareket etmeyi öğrenir ve bu yüzden kendisi için daha geniş ve limitsiz bir şekilde amaçlarını gerçekleştirebilecekleri bir alan kurarlar. b) Çocuklar anlamadığı konuları tam olarak anlamaya çalışır ve sayısız konular hakkında durmadan sorular sorabilirler. c) Çocukların düşüncelerinde ve hayal gücünde bir artma gözlenir. Eğer yetişkinler çocukların bu çabalarını desteklerlerse çocukların girişimcilik duyguları gelişir. Çok sık azarlanan ve engellenen çocukta suçluluk duygusu gelişmektedir. Girişkenliği cezalandırılan çocuk gerek bu dönemde gerekse yaşamın gelecek dönemlerinde yaptıklarının yanlış olduğunu düşünüp suçluluk duyabilir.
34 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 32 Çalışkanlığa (başarıya) Karşı Yetersizlik (aşağılık) Duygusu Dönemi Çocuğun okula başladığı bu dönemde sosyal dünyası çok genişler, öğretmenlerinin ve arkadaşlarının çocuk üzerindeki etkisi artarken anne-babanın etkisi azalır. Çocuk bu yeni dünyaya uyum sağlayabilmek için bir şeyleri başarmak zorundadır. Erikson (1968), çocuğunun bu dönemde istekli bir şekilde ve çabucak öğrenme konusunda hiçbir zaman olmadığı kadar hazır olduğunu ifade etmektedir. Çocuklar yetişkinler gibi okuyup yazmak, spor ve oyunlarda başarılı olmak, güçlü ve zeki olmak isterler. Çocuğun iyi ve mükemmel bir şeyler yapabilme duygusunu kazanması, onun çalışma (başarılı) olma duygusunu; kendisi ve görevleri hakkında başarısızlık ve isteksizlik duygusu içerisinde olması ise yetersizlik (aşağılık) duygusunu oluşturur (Erikson, 1968). Bu anlamda başarıları, yetişkinler ve arkadaşları tarafından kabul görmüş ve takdir edilmiş çocuklarda çalışkanlık yani yeterlik duygusu gelişirken; sürekli olarak başarısızlıkları üzerinde durulan, başkalarıyla karşılaştırılan ya da çabaları takdir edilmeyen çocuklar aşağılık duygusu geliştirmektedirler. Kimlik Kazanmaya Karşı Kimlik Karmaşası Dönemi Erikson a (1968) göre kimlik duygusu, bedeninde kendini evinde hissetme, nereye doğru gidiyor olduğunu bilme ve kendisi için önemli olan insanların onu kabul ettiği duygusudur. Erikson a göre, kimlik gelişimi ne ergenlikle başlayan bir süreç, ne de ergenlikle biten bir süreçtir; tüm yaşam boyunca gelişir ve değişir. Ergenlikte fiziksel görünüşte meydana gelen değişiklikler, gelişen bilişsel kapasite ve ergenliğin iş, evlilik ve geleceğe yönelik önemli kararları alma zamanı olması kimlikle ilgili keşif davranışının yoğunlaşmasına neden olur (Atak, 2011). Ergenlik döneminde bireyler bilişsel, bedensel ve psikolojik değişimler sonucunda toplumun beklentileri ile karşı karşıya kalırlar. Bir yandan çocukluk özdeşimlerinin ve kendilik algılamalarının sürdürülmesi ve var olan dengeyi sürdürme çabaları, öte yandan toplumsal beklentiler, ergendeki değişimi zorunlu kılmaktadır. Bu durumda ergen kendi kimliğini yeniden tanımlayarak toplum içinde yer edinmek zorunda kalır. Erikson a (1980) göre, ergenlikte bir kimlik krizinden geçmek normal gelişimin bir parçasıdır. Bu kriz dönemi, önceden kabul edilen fikirlerin, değerlerin ve inançların sorgulanmasını, farklı inanç sistemlerinin ve hayat tarzlarının keşfini içerir. Başka bir ifadeyle kimlik duygusunun oluşmasında, temel güvene karşı güvensizlik, özerkliğe karşı kuşku ve utanç, girişimciliğe karşı suçluluk ve çalışkanlığa karsı yetersizlik duygusu dönemlerinde ergenlerin nasıl bir süreçten geçtiği ve bu süreç içerisinde hangi özellikleri kazanıldığı önemlidir. Bu özellikler kimlik kazanmaya karşı kimlik karmaşası döneminde tekrar değerlendirilir ve yeniden bir güç olarak ortaya çıkar. Ergenlik dönemindeki bu değerlendirme sürecinin yeterli ve uygun olması, olumlu bir kimlik kazanmanın, bu değerlendirmenin yeterli ve uygun şekilde yapılamaması kimlik karmaşasının ortaya çıkmasına neden olur. Aile ve Psikososyal Gelişim Sosyal etkileşimler, insanın doğasında var olan dolayısıyla kaçınamayacağı bir ol gudur. Aile, çocuğun ilk sosyal yaşantılarını edindiği yerdir. Anne ve babalar, çocukların sosyalleşme surecinde tek kaynak olmamasına rağmen, bu süreçte en temel faktör olarak görülmeye devam edilmektedir. Çünkü çocuğun sosyal becerilerini, kişilik özelliklerini ve sosyal uyumlarını ve değerlerini edindiği hayatının bu döneminde ilk etkileşim ailede başlar (Demir ve Şendil, 2008). Gelişim ile ilgili kuram ve yaklaşımlar, çocukların erken fiziksel ve sosyal çevresini belirlemedeki önemlerini göz önüne alarak, ebeveyn tutumlarını vurgulamaktadır (Maccoby, 2002: Miller, 1983). Ebeveynlik tutumu, sıcaklık, iletişim ve ebeveynlerinin çocukların olgun davranışlarına ilişkin beklentileri ile sundukları kontrol miktarını içeren çocukların sosyalleşmesine ilişkin genel bir yaklaşımdır (Trawick-Swith, 2013). Anne babaların çocuklarına karşı uyguladıkları tutumlar çeşitli şekillerde sınıflandırılmakla birlikte, ebeveyn tutumları ile ilgili yapılan çalışmaların merkezinde Baumrind in (1966) anne-baba tutumlarına yönelik sınıflandırması yer almaktadır. Baumrind (1966), okul öncesi dönemdeki çocuklarla yaptığı çalışmasında ebeveyn kontrolünün dört modeli olarak demokratik, otori-
35 ter, izin verici ve ilgisiz ebeveyn tutumlarını tanımlamıştır. Baumrind e göre demokratik ebeveynler, çocuklarından olgun davranış beklerler ve aynı zamanda gerekli olduğunda kurallara uymalarını isterler. Öncelikle sıcak ve ilgilidirler, sabırlı ve duyarlı bir şekilde çocuklarını dinlerler, aile içinde verilecek olan kararlarda çocuklarının görüşlerini alırlar. Anne babaların davranışları birbiriyle tutarlı, kararlı ve güven vericidir. Belli sınırlar içinde çocukların bazı davranışları yapmalarına izin verilir ve böylece onların sorumluluk duygusunun gelişmesine uygun ortam hazırlanmış olunur. Otoriter ebeveynler, koydukları kurallara çocuklarının koşulsuz uymalarını ve itaat etmelerini beklerler. Bu tür ailelerde çocuklar kurallara uymadıklarında ceza uygulanır ve ebeveynler çocuklarıyla pek fazla görüş alışverişinde bulunmazlar, daha çok çocuklarının söylediği her şeyi sorgulamadan kabul etmesini beklerler (Baumrind, 1966). Otoriter ebeveynler, otoritenin sağlanmasına oldukça önem verirler ve çocukların bunu değiştirme çabalarını hemen bastırırlar (Maccoby ve Martin, 1983). İzin verici ebeveynler, çocuklarına çok fazla özgürlük verirler, çocuklarını hiçbir şekilde kontrol etmezler ve bazen de ihmale varan bir hoşgörü ile davranırlar (Baumrind, 1966). Bu ebeveynlerin çocuklarından davranış beklentileri düşüktür. Bu tutumu benimseyen ana babalara göre çocuğu kısıtlamak, çocuğun gelişimini olumsuz yönde etkileyecektir. İlgisiz ebeveynlerin ise sıcaklık ve ileri düzeyde iletişim sağlamadıkları, sınırsız bir şekilde çocuklarını istedikleri gibi serbest bıraktıkları tutumdur. Bu ebeveynler çocuklarıyla ilgilenmezler, çocuklarının ihtiyaçlarına duyarsızdırlar (Baumrind, 1966). Literatürde anne baba tutumlarının okul öncesi, orta çocukluk ve ergenlik dönemlerinde çocuğun sosyalleşmesi ve kişilik yapısına farklı düzeylerde etkili olduğu or taya konulmuştur (Doğan, 2001; Dornbusch ve ark., 1990; Erkan ve Toran, 2004; Güroğlu, 2002; Heyndrickx, 2004; Slicker, 1998; Yağmurlu, Sanson ve Koymen, 2005; Wolfradt, Hempel ve Miles, 2003). Demokratik ebeveynlerin çocukları sosyal, duygusal ve bilişsel olarak oldukça beceriklidirler, öğretmenleri ve akranları ile daha çok işbirliği içindedirler ve daha bağımsızdırlar (Trawick-Swith, 2013). Otoriter ebeveynlerin çocuklarının çoğu bağımlı, akranlarıyla zayıf ilişkilere sahip, itaatkar ve okul ortamında saldırgan davranışlar sergilerler (Casas ve ark., 2006). İzin verici ebeveynlerin çocukları bağımsızlık ve sorumluluk ile ilgili kavramları ayırt edemezler, başkalarına bağımlı davranışlar, daha az olumlu, zayıf sosyal ve zihinsel yapılar sergilerler (Milevsky, Schlechter, Netter ve Keehn, 2007). İlgisiz ebeveynlerin çocukları ise özdenetim ile ilgili sorunlara sahiptirler, okulda davranış problemi gösterirler, sosyal, duygusal ve bilişsel alanlarda daha az başarılıdırlar (Trawick-Swith, 2013). 33 Diğer taraftan literatürde risk altındaki çocuk ve ergenler ile ilgili psikososyal istismar kavramı sıklıkla kullanılmaktadır. Psikososyal istismar anne-baba ve çocuk arasında zarar verici etkileşimin tekrarlandığı bir ilişki şeklidir (National Center of Child Abuse and Neglect. Child Maltreatment, 1997). Çeşitli davranışlar psikososyal istismar olarak tanımlanabilir; hakaret etme (küçük düşürme, utandırma, toplum içinde çocuğu aşağılama, eleştirme, cezalandırma), korkutma, yıldırma (hayatı tehdit eden davranışlar, çocuğun güvenliksiz hissetmesi, çocuğa gerçekçi olmayan hedefler koyarak gerçekleşmemesi durumunda kayıp ve zarar ile tehdit edilmesi), çocuğun uygun olmayacak davranışlar geliştirmesine neden olmak (bu davranışlara model olmak, izin vermek, gelişimin engellenmesi), duygusal ihtiyaçların reddedilmesi (ihmal, çocuğa sevgi, bakım ve sevecenliğin gösterilmemesi), red etme (uzaklaştırma), izolasyon (özgürlük ve sosyal ilişki için gerçekçi ve akılcı olmayan engeller konması), güvenilmeyen ve tutarlı olmayan anne-babalık (çelişkili ve tutarsız istekler), fiziksel ve ruh sağlığının ve eğitim ihtiyaçlarının ihmal edilmesi ve aile içi şiddete tanık olmasıdır (Kairys ve Johnson, 2002). Literatürde psikososyal istismarın uzun dönem etkileri şöyle özetlenmiştir (Gushurst, 2003; Kairys ve Johnson, 2002): Kişisel görüşler, düşük benlik saygısı, olumsuz duygusal durum veya hayat görüşü, anksiyete bulguları, depresyon, intihar, intihar düşünceleri; Duygusal sağlık, duygusal değişkenlik, kişilik sorunları, duygusal küntlük, dürtü kontrol sorunları, öfke, fiziksel istismar, yeme bozuklukları ve madde bağımlılığı; Sosyal beceriler, antisosyal davranışlar, bağlanma sorunları, başkaları için düşük sempati ve empati, uyumsuzluk, cinsel uyumsuzluk, bağımlılık, şiddet ve suçluluk; Düşük akademik başarı, öğrenme güçlükleri, değer yargılarında bozukluk;
36 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Fiziksel sağlık, büyüme geriliği, somatik şikayetler ve bozuk erişkin sağlığı. Görüldüğü gibi çocuğun bakım, gelişim ve eğitim sürecinde çok önemli işlevleri olan ailenin, bu işlevlerini sağlıklı bir biçimde yerine getirebilmesi toplum açısından büyük önem taşımaktadır. Son yıllarda çocukların ruhsal yönden sağlıklı bir kişilik geliştirmelerini sağlamak amacıyla pozitif ana babalık eğitim programlarına çok sık yer verilmeye başlanmıştır (Gordon, 2002; Sanders, Turner, Markie- Dadds, 2002; Shannon, 2004; Wolfe ve Hirsch, 2003). Sanders a (1999) göre pozitif ana babalık, ebeveynin temel ebeveynlik sorumluluğunu taşıması, kendi yargılarına güvenmesi, çocukları yönlendirme konusunda yeterli bilgi ve beceriye sahip olması, kendi gereksinimlerinin farkında olması, aile içinde yaşanan olayları objektif olarak değerlendirebilmesi ve ele alabilmesidir. Pozitif anababalık eğitim programlarının amaçları şu şekilde özetlenebilir (Sanders, 1999; Sanders, Turner, Markie- Dadds, 2002): 1. Bilgi sahibi olma: Ana babalara; ebeveynlik, aile ilişkileri, gelişim dönemi özellikleri, yaş gruplarına göre çocuklara yaklaşım, çocukların davranış problemleri, iletişim kavramı ve etkili iletişim becerileri, baş etme stratejileri, çatışmanın çözümü gibi ebeveynlik uygulamalarını geliştirmeye yönelik bilgi kazandırmak. 2. Tutum, değer ve anlayış kazanma: Ana babaların; demokratik anababalık yaklaşımını benimsemelerini, benlik saygıları ve kendilerine güvenlerini geliştirmelerini, anababa-çocuk ilişkileriyle ilgili anlayış kazanmalarını, kendi ana babalık yaklaşımlarını sorgulamalarını ve değerlendirmelerini, ebeveynlik yetileri konusundaki streslerini azaltırken yetkinlik duygularını artırmalarını, hem kendilerinin hem de çocuğun bir birey olduğunu ve farklı duyup düşünebileceğini kabul edebilmelerini, ana babaların çocukların davranışlarını daha olumlu bir bakış açısıyla görebilmelerini sağlamak Kişilerarası iletişim becerileri kazanma: Ana babaların; etkili aile içi iletişim, çocuklarıyla ilişki kurma, sürdürme ve geliştirmelerini sağlayacak dinleme, duygulara yanıt verme, baş etme, disiplin yöntemleri, çatışmanın çözümü ve çocuk davranışlarını ele alma gibi ana babalık becerilerini kazanmasını ve öğrendikleri bu yöntem ve becerileri doğru yer ve zamanda kullanmalarını sağlamak. 4. Sorumluluk alma: Ana babaların; Ana babaların; bir ana baba olarak çocuğun sosyalleşmesini sağlama, maruz kalabileceği riskleri azaltma, çocuk ve ebeveyn arasındaki ilişkileri geliştirme gibi rol ve sorumluluklarını tanımalarına, ana babalık yeteneklerini geliştirmelerine, çocuklarının değer ve inançlarını etkileyip biçimlendirmede örnek olduklarını fark etmelerine yardımcı olmak amaçlanmaktadır.
37 TÜRKİYE DE DEĞİŞEN AİLE YAPISI VE ÇOCUĞUN SOSYALLEŞMESİ İnsanlık tarihi boyunca, aile varlığını devam ettirmiştir. Her ne kadar avcı-toplayıcı toplumlardaki aile anlayışı ile sanayi sonrası toplumlardaki aile anlayışı birbirinden önemli ölçüde farklılaşsalar bile, aile duygusal, ekonomik ve/ ya kalıtsal bağlarla birbirine bağlanmış genelde aynı hanede yaşayan insanları tanımlamakta kullanılmaktadır. Günümüzde ise aile kuruluşunun oluşumu esasında temelde üç farklı aile tipinin olduğu ifade edilir; bunlar sırasıyla, anne-baba ve çocuktan oluşan çekirdek aile, çekirdek aileye yakın akrabaların da eklenmesiyle oluşan geniş aile ve tek ebeveynli ailedir. Aile kuruluşundaki bu değişim Türkiye de de görünmektedir. Türkiye de Aile Yapısı araştırması 2006 verisine göre Türkiye özelinde en yaygın aile tipi % 80 oranıyla çekirdek ailedir. Bunu % 13 oranıyla geniş aile takip eder (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2011b). Aynı araştırmanın 2011 deki verilerine göre ise Türkiye deki aile tiplerinin % 68,6 sı çekirdek aile ve % 10,1 i geniş aile tiplerinden oluşmaktadır (Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, 2006). Son yılda çekirdek aile ve dağılmış ailenin yaygınlığının arttığı, geniş ailenin yaygınlığının azaldığı görülmektedir (ASPB, 2014) Geleneksel geniş aile tipinden çekirdek aileye dönüştüğü bilinen Türkiye deki aile yapısının, beş sene gibi kısa süre zarfında hakim olan çekirdek aile ve geniş aile oranlarındaki düşüşün görülmesi, Türkiye de yeni aile tiplerinin oluşumuna dair çeşitli soru işaretleri oluşturmaktadır. Buradan yola çıkarak, bu bölümde Türkiye de değişen aile yapısı ve bu aile yapısının çocuğun sosyalleşmesi üzerindeki etkisi ele alınmıştır. Bunu yaparken öncelikle sosyolojide aile kavramına nasıl yaklaşıldığına açıklamak için üç klasik kurama göre ailenin nasıl ele alındığına kısaca değinilmiş ve sonrasında, Türkiye deki aile yapısının tarihsel süreçteki değişiminden bahsedilerek bunun çocuğun sosyalleşmesi üzerindeki etkisi vurgulanmıştır. 35 Ailenin Sınıflandırılması ve Ailenin İşlevleri Ailenin sınıflandırılması ve aile kuruluşuna atfedilen işlevler kuramsal yaklaşımlarda farklı olarak değerlendirilir. Bütün bunlar sosyoloji literatüründe çeşitli ve ayrıntılı bir biçimde yer alsalar bile, genel bir bakış açısı vermesi açısından bu bölüm kapsamında (1) Yapısal-İşlevsel Kuram, (2) Sembolik Etkileşim Kuramı ve (3)Sosyal Çatışmacı Kuramın bu konuyu ele alışına değinilmiştir. Yapısal-İşlevsel Kuram Yapısal-İşlevsel Kuram toplumu sistemci, karşılıklı ilişkili, birbirine bağımlı, evrimleşen, denge-yönelimli, temelde yatan sistem ihtiyaçları ve işlevleri olarak ele alır (Kinloch, 2014). Bu yaklaşımda aile toplumu oluşturan temel kurumlardan biridir ve toplumdaki diğer kurumlarla karşılıklı etkileşim içindedir. Aile kurumunun en temel işlevi toplumun devamını sağlamasıdır. Bu hem fiziksel olarak üreme yoluyla hem de zihinsel olarak, toplumda işleyen sistem içerisinde, toplumun değer yargılarıyla yetiştirilen bireyler aracılığıyla gerçekleştirilir. Bu sosyalizasyon sürecinde, çocuklar aileleri aracılığıyla yaşadıkları toplumun kültürel değerlerini öğrenir ve içselleştirirler. Bu kuramsal yaklaşımın önemli temsilcilerinden Parsons, sosyal sistemin dört işlevinden bahseder, bu işlevler; entegrasyon, kültürel kalıplar idamesi, hedeflere ulaşma becerisi ve uyumdur. Parsons aileyi kendi içinde bir alt sistem olarak görür ve özellikle toplum içindeki işlevini kültürel kalıplar idamesini sağlamak olarak belirtir. Aile bu işlevi toplumdaki ahlaksal değerlerin çocuklara aktarımı esnasında gerçekleştirir. Buna ek olarak, aile kurumu kendi içerisinde toplumun bir alt sistemidir. Bu sistem içerisinde, kadın ve erkek ayrı rollere sahiptir. Kadının rolünü daha çok anne kimliği üzerinden tanımlar; itaatkar ve duygusal bir rolünün olduğunu ifade eder. Erkeklerin ise ailenin
38 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 36 ekonomik gereksinimlerini karşılamaktan sorumlu lider rolüne sahip olduğunu savunur. Her ne kadar içerisinde bulundukları topluma göre bu roller daha baskın ya da daha çekinik özelliklere sahip olsalar da, kurumun ve toplumun devamlılığı için gerekli olan bu rollerin her toplumda temel olduğundan bahseder. Sembolik Etkileşim Kuramı Sembolik Etkileşim Kuramı aileyi mikro düzeyde, bireyler üzerinden analiz eder. Aile bireylerinin kendi arasında etkileşimine odaklanır. Aile içerisinde çocuklar boş bir levha olarak görülür ve çocuk başta aile içerisindeki bireylerle etkileşim yoluyla sosyalleşmeye burada başlar. Bireylerin fiziki çevrenin ötesinde sembolik bir çevrede de yaşadığını savunan bu yaklaşımda, bireyler çeşitli normlar, semboller ve anlamlar üzerinden birbirleriyle etkileşime geçer. Çocuk da aile içerisinde, duygusal bağları bulunan aile bireylerini gözlemleyerek ve iletişime geçerek, normlar, semboller ve anlamlardan oluşan sembolik dünyayla tanışıklık kazanır. Böylece, toplum içerisinde de var olan çeşitli rol analizlerini, iletişim süreçlerini aktif bir şekilde deneyimler, daha sonra toplumdaki diğer bireylerle iletişime geçerken, hangi normların geçerli olduğunu bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde öğrenir. Sosyal Çatışmacı Kuram Sosyal çatışmacı kuram, Marks ve Marksist gelenekten beslenerek, toplumu genel olarak eleştirel bir düzlemden değerlendirdiği gibi aileyi de diğer iki kurama göre daha eleştirel bir bakış açısıyla analiz eder. Toplumda var olan genel eşitsizliğin aile içerisinde de var olduğu ön kabulüyle aile içindeki güç dağılımına, hiyerarşik ilişkilere odaklanır. Bu güç dağılımında, ekonomik kaynaklara sahip olmayan kadın ve çocuklar hane içerisinde alt konumdadır. Ancak toplumda bu eşitsizlik ve çatışmanın ortadan kaldırılmasından ziyade düzenlenmesi ve yönetilmesi gerektiğini savunur. Çocuklar da, toplumdaki genel güç ilişkilerini ve çatışmaları aile içerisinde yaşarlar. Bu üç kuramdaki ortak olarak görülebilecek nokta; aileyi çocuklar için bir nevi toplumun değer yargılarını, kültürel kodlarını gerek eleştirel gerek olumlayıcı bir yaklaşımla daha samimi bir ortamda, birinci dereceden yakınlarıyla yaşadıkları bir doğal laboratuar olarak tanımlamaları olduğu söylenebilir. O yüzdendir ki, çocuğun toplum içerisinde sosyal bir özne olma sürecinde aile, her ne kadar yapısı zaman ve mekâna göre önemli değişmeler gösterse de, temel bir rol oynadığı iddia edilebilir. Bunu daha yakından incelemek aşağıdatürkiye de değişen aile yapısından söz edilerek bu süreçte ailenin çocuğun sosyalleşmesinde nasıl bir rol oynadığına değinilmiştir. TÜRKİYE DEKİ AİLE YAPISININ DEĞİŞİMİ Türkiye de birçok önemli sosyal ve siyasal değişimin temel dinamiği olan modernleşme sürecinin de etkisiyle ülke içindeki aile yapısı geleneksel geniş aileden, çekirdek aileye doğru gelişim göstermiştir. Ancak bu süreç çizgisel bir düzlemde gerçekleşmekten ziyade, farklı aile tiplerinin ülke içinde kentsel-kırsal yerleşim yerlerinde farklı oranlarda birarada bulunması şeklinde kendini gösterir. Buna ek olarak, son zamanlarda tek ebeveynli ailelerin de toplum içerisinde görünürlükleri artmıştır. Bütün bu süreç zarfında, ailenin işlevleri ve çocuğun sosyalleşmesinde de önemli farklılıklaşmalar bulunur. Öncelikle, TÜİK verilerine göre, 1927 yılında yapılan ilk nüfus sayımından hareketle Türkiye nüfusunun % 75,8 i kırsal kesimde yaşamaktadır lere geldiğimizde hala Türkiye nüfusunun % 75 nin kırsal kesimde yaşaması,
39 ülkenin 1950 lere kadar çok yavaş gelişen kentleşme ve sanayileşme süreci yaşadığının göstergesidir. İlk kez 1985 yılında % 53 oranıyla kent nüfusu, kırsal nüfusu geçmiştir ve 2013 yılına geldiğimizde hızlı bir kentleşmenin de etkisiyle ülke nüfusunun sadece % 8,7 sinin kırsal kesimde yaşadığı görülür (TÜİK, 2014) Bununla doğrudan bağlantılı olarak 1950 lere kadar ülke içindeki hakim aile yapısı olan geniş aile 1950 ler itibariyle yerini çekirdek aileye bırakır, hızlı kentleşme ve diğer sosyal dinamiklerin de etkisiyle 2000 li yıllar itibariyle tek ebeveynli aile tiplerinin de görünürlüğü artar lere kadar hakim aile yapısı olan ve hala Türkiye deki ailelerin % 10,1 ini oluşturan geniş aileler daha çok kırsal kesimlerdeki aile yapılarıdır. Bu sebeple bu tip ailenin içinde yetişen çocuk geniş aile kurumu aracılıyla kırsal yaşamdaki kültürel kodları, değer yargılarını deneyimler ve ilk olarak böyle bir kültürde sosyalleşmeye başlar. Çiğdem Kağıtçıbaşı nın da vurguladığı gibi bu tip ailelerde çocuk ve aile arasındaki bağ daha çok maddi ve geleneksel bir bağdır. Bu sebeple çocuktan ev işlerine yardım etmesi, ileride evdeki yaşlıların bakımını üstlenmesi gibi bazı temel beklentiler vardır. Bu aile tipinde yetişen çocuğun bağımsız bir birey olmaktan ziyade, aileye ve onun değerlerine bağımlı bir topluluğun parçası olması önemlidir. Çocuğun bir nevi ailesel ve komünal değerlerle sosyalleşmesi sağlanır ve bireysel özelliklerinin ön planla çıkarılmasından ziyade çocuğun ailevi ve toplumsal değerleri içselleştirilmesi beklenir (Kağıtçıbaşı, 1996). Bununla beraber Türkiye de kırsal alanlardaki geniş aile aynı zamanda bir üretim birimidir. Aile topluca hayvancılıkla veya tarımla uğraşır. Çocuğun da en kısa sürede bu üretimin bir parçası olması beklenir. Böylelikle çocuk aile ekonomisine de katkı sağlar. Çocuğun, aile bireylerini gözlemlemekten öte, onun aktif bir parçası olarak ailedeki üretim süreçlerine katılır, böylece ailesiyle beraber sadece duygusal bir ilişki kurmaktan öte maddi bir ilişki de kurar. Şehirleşme ve sanayileşmeyle 1950 lerde artarak kırsal kesimden kente göç eden aileler çekirdek aileye doğru dönüşüm geçirir, ancak bu değişim sonucunda Batı normlarıyla belirlenmiş ayrılıkçı, rekabetçi bir bireysellik içeren çekirdek aile tipleri yerine Türkiye deki geleneksel aile yapısındaki güçlü bağların da etkisiyle, melez bir çekirdek aile tipi oluşmuştur. Türkiye de çekirdek aile yapısına sahip aileler kent kültürünün bireysellik ve özgürlükçü özelliklerini gösterseler de, Batı toplumlarında görüldüğü kadar birey merkezli değildir, aile üyeleri arasında duygusal bağ kendini korumaya devam etmektedir. ASPB nın yaptığı çalışmaya göre geniş ailenin önemli özelliği olarak görülen maddi bağlılık ve gelecek garantisi başlığı altında yer alan Çocuk yaşlılıkta anne-babalarına bakar (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2011a) önermesi araştırmaya katılan katılımcıların % 80,3 ü tarafından paylaşılmaktadır. Bu veriden yola çıkarak Türkiye de Batı da hakim olan çekirdek aile yapısının olmadığı, hala çocuk ve anne baba arasındaki duygusal ve maddi bağların çok güçlü bir şekilde devam ettiği söylenebilir. 37 Ancak aynı zamanda geniş aile yapısında, çocuğun mesleki eğitiminin de ailenin geçim kaynağına göre aile içinde verildiği örnekler görülse de, çekirdek ailede ve kentlerde, ailenin bu eğitim işlevini modern eğitim kurumları almıştır. Çocuklar eğitim almak için vakitlerinin önemli bir kısmını okulda geçirirler. Her ne kadar bu okullar, ailenin yaşadığı sosyal çevrenin içinde de olsa, çocuklar ailenin değer yargıları dışında, toplumun ve devletin resmi değer yargılarıyla ilk kez okullarda karşılaşırlar. Bu karşılaşma, çocuğun kendi yaşıtlarıyla olan sosyalleşmeleri, öğretmen ve okul yönetimiyle olan ilişkileri ve resmi devlet ideolojileriyle ilk karşılaşma olduğu için önemlidir. Buna ek olarak, Türkiye deki geleneksel aile yapısında anne genellikle ev dışında çalışmaz, daha çok ev işleri, çocuk bakımı ile ilgilenir. Ancak kentleşme ile birlikte sadece babanın gelirinin ailenin geçimini karşılayamaması ile birlikte anne de aile gelirine katkı sağlamak amacıyla ev dışında da çalışmaya başlamaktadır. Ailedeki genel değer yargıları, okulda öğretilenlerle uyuşup uyuşmadığına göre çocukta kültür şoku yaratabilir veya uyumlu bir biçimde sosyalleşme süreci gerçekleşebilir. Son olarak, Türkiye de son zamanlarda görülmekte olan bir diğer aile tipi de tek ebeveynli ailelerdir. Gerek boşanma oranlarının artması gerekse de anne veya babanın ölümü gibi sebeplerden dolayı tek ebeveynli ailelerin sayılarının artmasına rağmen, Ipsos KMG hane tüketim panelindeki istatistiksel verilere bakarak Türkiye deki ailelerin % 9,5 nin tek ebeveynli ailelerden oluştuğu söylenebilir (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2011). Bu oran göz ardı edilemeyecek olsa bile, Türkiye de tek ebeveynli ailelerin hala azınlık konumunda olduğu söylenebilir. Bu tip
40 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 38 ailelerde yetişen çocuklar geleneksel aile tipinde çocuklarıyla ilgilenen anne ve eve para getiren baba tiplerinden farklı olarak sorumluluğun tek bir ebeveyn tarafından üstlenildiğini deneyimlerler. Bu aile tipinde de çekirdek ailede görüldüğü gibi çocuk merkezli bir yapı vardır. Çocuğun aile içinde annesi veya babasıyla sosyalleşme süreci geniş aileye ve çekirdek aileye göre daha azdır çünkü ebeveyni ailedeki bütün sorumlulukları tek başına üstlendiği için çocuğun sosyalleşmesine ayırdığı zaman azalır. Onun yerine modern kentin kuruluşlarından olan anaokulu çocuğun aile içindeki sosyalleşme eksikliğini gidermeye çalışır. Türkiye de ülke içi dinamiklerin de etkisiyle üç farklı aile tipi birarada görülür. Her aile tipinde de çocuğun sosyalleşme süreci birbirinden farklıdır. Geniş ailede çocuğun sosyalleşmesi için gerekli zamanın çoğunu ailesinin yanında hem onlara maddi destek sağlayarak hem de büyük bir topluluğa aitlik hissederek yaşar. Çekirdek ailede ise, çocuk çoğunu aile içinde geçirdiği vaktinin bir kısmını modern kent hayatının diğer kuruluşlarında geçirir. Bu süre zarfı, özellikle tek ebeveynli aileler de daha da artar. Ancak, değişmeyen esas unsur çocuk merkezli bakış açısı bütün aile tiplerinde geçerlidir. Türkiye de modernleşme ile birlikte ne kadar ailenin tanımı değişse ve bazı işlevleri devletin diğer kuruluşlarına aktarılsa bile, ailenin çocuğun sosyalleşmesi üzerindeki etkisi, hala aileyi tanımlayan birincil işlev olarak kendisini muhafaza etmektedir. ÇOCUĞUN GELİŞİMİNDE VE EĞİTİMİNDE AİLENİN ROLÜ Yaşam bir deneyimler dizisidir. Çocukların bu süreçteki ilk rehberleri ise anne ve babalarıdır. Çocukların merak etme, araştırma ve keşfetme güdüleri en doğru biçimde aile ortamındaki doğal öğrenme deneyimleri ile gelişebilir. Doğal öğrenme ortamları ebeveyne çocukla birlikte gerçek bir yaşam deneyimi edinme fırsatı sunarken, aynı zamanda kültürel mirasın aktarımı içinde etkileşim ortamı hazırlar (Şen, 2010). Kavram olarak geniş bir yelpazeye sahip olan ailenin farklı tanımları bulunmaktadır. Üyeleri arasındaki ilişkiler ve etkileşim yönünden sosyal bir grup, sosyal ve ekonomik yönden bir birlik, sosyal yaşamın temel göstergelerinden biri olarak bir örgüt, üyelerinin ihtiyaçlarının karşılanması ve yürütülmesinde sistematik kuralları bulunan sosyal bir kurum olarak tanımlanabilmektedir. Aile kavramı genel geçerliği olan sosyal grup ile aile fertleri arasındaki ilişkileri içeren, adetleri, örfleri, görenekleri, gelenekleri bulunan sosyal bir kurumdur (Nirun, 1994). Aile evlilik ve kan bağına, karı koca, ana baba, çocuk ve kardeşler gibi ilişkilere dayalı olan en küçük toplum birimi, kurumu bir iletişim birimi örneğidir. Aile içinde bulunduğu bölgenin, çevrenin, toplumun özelliklerini taşımaktadır. Yetişen kuşaklara bu özellikleri aktarmakta ve böylece toplumun sürekliliğini sağlamaktadır ( Özgüven, 2001; Ugürol, 1993). Aile karı koca, anne baba, evli veya bekar çocuklarıyla, yakın akrabalardan oluşan, aynı çatı altında veya hanede yaşayan toplumun en temel insan grubu ve kurumudur (Cerit, 2007). Aile üyeleri arasındaki ilişkiler ve etkileşim yönünden sosyal bir grup; sosyal ve ekonomik yönden bir birlik; sosyal yaşamın temel göstergelerinden biri olarak bir örgüt; üyelerin ihtiyaçlarının karşılanması için sistematik kuralları bulunan sosyal bir kurum olarak da tanımlanabilir (Güler, 2010). Aile aynı zamanda küçük bir topluluk olarak çocuk için çevre ve topluma doğru uzanan bir köprü görevini üstelenen kurumdur. Anne babalar ise, çocuklarının öğrenmeleri üzerindeki etkisi ve yeri önemli olan çocukların ilk ve
41 en önemli eğitimcileri olarak isimlendirilir. Ailedeki eğitim çocuk için ileriki yıllara temel teşkil eder. Uyumlu ilişkiler içinde, güvenli bir aile ortamında sevgi ve anlayışla büyüyen çocuklar olgunlaşır, kişiliklerini kazanır ve güven duyguları pekişir. Anne, babaları tarafından desteklenen çocukların öz saygıları artar. (Tezel Şahin.ve Özyürek, 2010a; Tezel, Şahin ve Özyürek, 2010b). Günümüzde anne baba olmak sadece çocuğun fiziksel gelişimiyle ilgilenmek ve onun beslenme, bakım ve sağlık ihtiyaçlarını karşılamakla sınırlı değildir. Aynı zamanda anne baba olmak çocuğun zihinsel, sosyal, duygusal ve kişilik gelişimini desteklemek ve bu alanlarda yol gösterici olmaktır. Bir insan yetiştirmek bakıp büyütmekten öte duygusal yönden sağlıklı, çağın gereği kendine güvenen, öz benliğini kazanmış, yaratıcı potansiyelini sonuna kadar kullanabilen bir birey yetiştirmektir. Bugün çocuk eğitiminin önemli bir bölümünü okullar üstlenmekle birlikte, bu sorumluluk tamamen okullara ve öğretmenlere bırakılamaz. Çünkü çocuklar yaşamlarının büyük bir bölümünü evde aile bireyleri ile etkileşime girerek geçirmektedir. Bu nedenle çocuğun eğitiminde anne babaya düşen sorumluluk çok büyüktür (Aktaş Arnas, 2002). Ailenin eğitim sürecine katılımının sürekliliği, hazırlanan programların iyi planlanmış ve tüm kategorileri içerecek biçimde düzenlenmiş olmasına bağlıdır. Bu görüşten hareketle aile eğitiminin gerçekleşebileceği alanlar temel olarak beş kategoride incelenebilir: * Öğrenen Olarak Aile: Ailenin, öğretim programlarının hedef ve içeriği, öğrenme süreçleri, okulun politikası ve etkili ebeveynlik becerileri konusunda bilgi ve etkililik düzeyini geliştirmesi. * Öğreten Olarak Aile: Ailenin, çocuğun ilk ve temel eğiticisi olduğu görüsünden hareketle evde öğrenme etkinliklerinde görev ve sorumluluk üstlenme becerilerinin gelişmesi (Örneğin; oyun oynama, kitap okuma, etkili çalışma becerileri, model oluşturma). 39 * Bilgi Kaynağı Olarak Aile: Okul-aile arasında çocuğun gelişimini sağlayıcı iletişim kanallarının açık tutulması yoluyla, sürekli bir paylaşımını sağlama. * Destekleyici Olarak Aile: Okulun çeşitli gereksinmelerinin karşılanması açısından ailelerin, okul ve sınıf etkinliklerinde görev almaları (Örneğin; okul-aile işbirliği, sınıf annesi, bilgi kaynağı). * Danışman ve Karar Verici Olarak Aile: Ailenin, çocuğun gelişimi ile ilgili temel konularda okul yönetimi ve öğretmenle görüş alışverişinde bulunması, öneriler sunması ve karar verme sürecine etkin katılımı (Cömert ve Güleç, 2005). Anne, baba, çocuk ilişkilerinin çocuğun yetişme ve kişilik kazanmasında etkisi çok büyüktür. Çocuklar insanlar arası ilişkileri, toplumun değer yargılarını, özgüveni, yaşamla ilgili anlayışları büyük ölçüde aile içinde, ailenin bireyleri ile sürekli bir biçimde etkileşimde bulunarak öğrenirler. Bu ilişkiler olumluysa çocuklar sağlıklı bir gelişme gösterir ve okumaya, öğrenmeye istekli, çalışmaktan zevk alan, insanları seven, onlarla iyi ilişkiler kurabilen bireyler olurlar (Kaplan, 2004). Okul Öncesi Dönem Ailenin çocuğuna olan ilgi ve desteğinin ölçüsü; çocuğun sağlığı, eğitimi, başarısı, aile hayatı ve toplumla olan ilişkilerini etkileyecek kadar önemli bir boyuta sahiptir. Doğumdan itibaren bebeği ile beraber yaşayan; emziren, büyüten, ninni söyleyerek iletişim kuran annelerin bebeklerinin dil gelişimlerinin daha erken olduğu görülmüştür. Ailenin çocuklar üzerindeki etkisi onlarla birlikte yaşayıp yaşamadıklarına göre değişmektedir. Bebeğin öğrenme davranışını kazanmasında da annenin etkili olduğu görülmektedir. Bebek ağladıkça annenin süt vermesi, bebeğin kendi dünyası dışında da varlıkların olduğunu fark etmeye, sezinlemeye başlamasına sebep gösterilmektedir.
42 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 40 Bebek ağlamadan annenin süt vermesi; bebeğin ihtiyacını belirtmesine fırsat vermeden bağımlı ve pasif bir kişilik geliştirmesine sebep olduğu ve öğrenme davranışının gelişemediği belirtilmektedir. Yine çocuğun çevresini fark etmeye başlamasıyla birlikte; ilk taklit, model alma, deneme-yanılma gibi hareketlerle bazı temel davranış kalıplarını ailede kazanırlar. Bu davranış kalıplarını kazanmada özdeşim kurulan model anne, baba, kardeşler ve diğer aile üyeleridir. Çocuklar söylenenleri değil, yapılanları taklit ettikleri için öncelikle anne babaların çocuklarına iyi bir model olmaları gereklidir. Okul öncesi dönem, çocuğun gelecekteki yaşamını etkileyecek temel gelişim özelliklerini kazandığı kritik bir süreçtir. Yapılan bilimsel araştırmalar ve çağdaş eğitim alanındaki uygulamalar; nitelikli, sağlıklı ve istenilen davranışlara sahip nesilleri yetiştirmek için eğitimin çok küçük yaşlarda başlanılmasının gerekli olduğunu ortaya koymuştur. Çocuğun doğumuyla birlikte ilk karşılaştığı ve sosyal ilişkilerini kurduğu yer ailedir. Aile bireylerinden öğrenilenler yaşamın ilk yıllarında atılan sağlam temeller ve kurulan güvenli ilişkiler önemini yaşam boyu korumaktadır (Seçkin ve Koç, 1997; Yörükoğlu, 2000). Sonuç olarak; ailenin pek çok görevi vardır. Ailenin en önemli görevi çocuğun doğumundan itibaren gelişimini ve eğitimini desteklemesidir. Çocuğun kişiliği, öncelikle aile içinde anne- babası ile etkileşimi sonucu gelişir. Çocuğun içinde bulunduğu toplumun beklentilerine, değer yargılarına uygun, uyumlu bir birey olarak yetişmesinde aile önemli rol oynar. ÇOCUĞUN GELİŞİMİ VE EĞİTİMİ YÖNÜNDEN AİLE YANINDA BULUNMANIN ÖNEMİ Aile sosyal değişimle birlikte yapı, işlev ve özellik olarak farklılaşmıştır. Fakat değişimlere rağmen ayakta kalmış, ilerlemiş ve toplumdaki rolünü korumuştur. Toplumun sabit ve en büyük unsuru olmaya devam etmektedir (Ryder, 1995). Aile, temel davranış özelliklerinin kazanıldığı ve üyelerinin birbirleriyle ilişki kurmayı öğrendiği yerdir. İnsanoğlu ilk sosyal deneyimlerini aile içinde yaşar. Bireyin yaşamının ilk yıllarında sevilme, okşanma, kucağa alınma, beslenme ve korunma gibi gereksinimleri yeterince ve zamanında karşılanır ise temel güven duygusunun oluşumu sağlanır. Aksine kucağa alınıp sevilmeyen, ağladığında ilgilenilmeyen, konuşulmayan, oynanmayan çocukta ise bana aldırmıyorlar, beni umursamıyorlar, ben değersizim şeklinde bir izlenim, hırçınlık ve temel güvensizlik duygusu gelişir. Çocuğun gelecekte kendine ve dünyaya nasıl bakacağının temelleri, büyük ölçüde yaşamın ilk yılında yaşadığı bu tür etkileşimin kalitesiyle belirlenmektedir (Tezel, 2004). Yaşam kalitesi kavramı son yıllarda hem uygulamalı hem de deneysel çalışmaların önemli bir çıktısı olarak kabul edilmektedir. Melson a (1980) göre yaşam kalitesi kavramı geleceğe ilişkin umut, yeterli gıda, giyecek, barınma koşulları, gelir düzeyi, işle ilgili beklentilerin karşılanması, anne ve çocuk sağlığı, aile refahı ve toplumsal refahı içermektedir. Amerika Federal Çevre Koruma Ajansı (USFEPA) da yaşam kalitesi kavramını insanların içinde yaşadıkları çevrenin niteliklerinin iyileştirilmesi; bireyler ve grupların refah içinde olma durumu olarak açıklamaktadır. Yaşam kalitesi, bireylerin belirli bir zamanda sahip oldukları kaynakları, yaşadıkları yerleri, fiziksel, sosyal, çevresel ve psikolojik koşullarını açıklamaktadır. Bireylerin yaşadıkları çevreyi algılama biçimleri yaşam beklentilerini belirlemektedir. Bu beklentilerin karşılanma düzeyi ise bireylerin yaşama uyumunu kolaylaştırmakta ya da güçleştirmektedir (Özmete, 2010).
43 Toronto Üniversitesi Yaşam Kalitesi Araştırma Merkezi, yaşam kalitesini bireyin yaşamındaki önemli fırsatlardan zevk alma derecesi ve yaşamdaki temel psikolojik ihtiyaçların karşılanma düzeyi olarak tanımlamaktadır. Bireylerin yaşamlarının her döneminde karşılanması gereken temel ihtiyaçlarını ise yaşam kalitesi ile ilişkilendirerek üç başlık altında irdelemektedir: Bunlar Var olmak, Ait olmak ve Olmak ihtiyaçları olup aşağıda ele alınmıştır. v Var olmak: Bireyin insan olması ile ilişkilidir: Fiziksel var olmak: Fiziksel sağlık, kişisel hijyen, beslenme, egzersiz, giyim ve dış görünüşü kapsar. Psikolojik var olmak: Psikolojik sağlık, psikolojik olarak iyi hissetme, birey olarak kendini olumlu değerlendirme ve kendini kontrol edebilmeyi içerir. Manevi (Tinsel) var olmak: Kişisel değerler, davranış standartları ve inançlar ile ilişkilidir. v Ait olmak: Bireyin çevresi ile etkileşimini ve uyumunu içerir: Fiziksel ait olmak: Bireyin fiziksel çevresi ile ilişkilerini; aile yaşamı, iş yaşamı, komşuluk, okul vb. bir yere dahil olmak gibi duygu ve düşüncelerini ifade eder. Sosyal ait olmak: Sosyal çevre; aile, arkadaşlar, iş arkadaşları, komşular ve ait olunan topluluk tarafından içten ve samimi bir şekilde kabul görme duygusu ile ilişkilidir. Toplumsal ait olmak: Yeterli gelir, sağlık hizmetleri ve sosyal hizmetler, iş, eğitim ve eğlence programları ve toplumsal aktiviteler gibi olanaklar ve bireylerin bu aktivitelere katılımını kapsar. v Olmak/Gerçekleştirmek: Bireysel amaçlar, umutlar ve isteklerle ilgilidir. Olmak/Gerçekleştirmek bir amaç doğrultusunda faaliyetlerde bulunmayı gerektirir. 41 Uygulamayı gerçekleştirmek: Ev, iş ya da okulla ilgili aktivitelerin, gönüllü faaliyetlerin gerçekleştirilmesi, sağlık ya da sosyal ihtiyaçların karşılanması için gereken günlük işlerin yürütülmesini gerektirir. Boş zamanı değerlendirmek: Dinlendiren ve stresi azaltan aktiviteleri uygulamayı; egzersizler, spor aktiviteleri, yürüyüşler ve aile ziyaretleri ya da tatilleri kapsar. Gelişmeyi gerçekleştirmek: Bilgi ve becerilerin artmasını destekleyen aktiviteler ve bireyin yaşamındaki değişikliklerle başa çıkabilme yeteneği ile ilişkilidir (http://www.utoronto.ca/qol/). Bu ihtiyaçların karşılanması sürecinde aile ve aile çevresinin olanakları etkili olmaktadır. Bireyin var olabileceği, ait olabileceği ve kendini gerçekleştirebileceği destekleyici bir aile çevresi, yaşam kalitesinin gelişmesine de önemli katkı sağlamaktadır. Her yaşam alanı yaşam kalitesinin ayrıntılarını belirlemede katkıda bulunmaktadır. Bu alanların en önemlilerinden biri ailedir. Kültürel yapı, demografik özellikler ve sosyo ekonomik düzeyin belirlediği aile yaşamında, bireyler arasındaki olumlu etkileşim ve iletişim deneyimleri, yaşam kalitesinin de olumlu algılanmasını sağlayacaktır. Bireylerin fiziksel ve psikolojik olarak ihtiyaçlarının karşılandığı ilk kurum ailedir. Diğer aile üyeleri ile kaliteli ve hoş zaman geçirilen, yakın ve destekleyici ilişkilerin gerçekleştiği bir aile ortamında yetişen bireyler sağlıklı kişilik özelliklerine olumlu bir benlik algısına sahip olacaktır (Özmete, 2010). İnsanın bedensel, zihinsel ve ruhsal açıdan sağlıklı bir gelişim gösterebilmesi için; anne, baba ve kardeşlerden oluşan aile içinde yetişmesinin gerekli olduğu biçimindeki olgu, farklı dallardaki bilim adamları tarafından ortaya konulmaktadır. Aile yuvasının yakınlığı, sevgisi ve anne-babanın şefkat ve sıcak ilgisinden yoksun kalan çocukların, şahsiyet gelişimi bozukluklarına maruz kalmaları, topluma uyum sağlayamamaları ve yine gelişme açısından birtakım eksiklikleri üzerlerinde barındırmaları kaçınılmazdır. Çocuklar; anne-babadan birisinin veya her ikisinin ölmesi, savaş, doğal afet, anne-babanın ayrılması, yurt dışına gidilmesi, evlilik dışı ilişkilerin varlığı vs. nedenlerle aile ortamından uzaklaşabilirler. Bahsedilen durumlara maruz kalan çocukların; sevgi, ilgi, yaşama ortamı, eğitim
44 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU vs. açısından yetersizlik içinde bulunmaları ise kaçınılmaz olacaktır. Bu eksiklikleri üzerinde barındıran çocukların, ileriki yaşamlarında birtakım sapma davranışlarda (ferdi/adi suç, yaygın suç/terör, hırsızlık, uyuşturucu madde kullanımı vs.) bulunmaları ve ömrü boyunca başka insanlara yük olma ları ihtimali bulunmaktadır. Anne, baba ya da hem anne ve babanın ölmesi sonucu korunmaya muhtaç olan çocukların topluma kazandırılması yönünde farklı teknikler kullanılmaktadır. Bunlar kuruluş bakımına alma, koruyucu aile, evlat edinme ve çocuklara kendi aileleri/ yakın akrabaları yanında hizmet sağlanması olarak özetlenebilir. Ülkemizde yapılan birçok araştırmada; çocuk yuvası, yetiştirme yurdu, ıslahevi gibi kuruluşlarda kalan çocukların zihinsel, psikolojik ve toplumsal açıdan uyum problemleri yaşadıkları belirlenmiştir (Cerit, 2007) yaş arası gençlerin en çok; psiko-fizyolojik ve cinsel gelişim, kişilik yapısı, ekonomik durum ve boş zamanların değerlendirilmesi açılarından sorun yaşadıkları bilindiğinden (Cömert ve Güleç, 2005) birçok araştırmanın bu problem alanını esas aldığı dikkat çekmektedir. Korunmaya muhtaç çocuklar için tüm dünyada uygulanan en eski bakım modellerinden biri kurum bakımıdır. Dünyada birçok ülkede olduğu gibi, ülkemizde de kuruluş bakımı uygulaması bulunmaktadır. Çocuk yuvaları, yetiştirme yurtları, gibi kuruluşlarda ailesinden ayrılmak durumunda kalan çocukların büyük bir kısmına hizmet verilmektedir. Ancak, en mükemmel yetiştirme yurdu ve çocuk yuvasının bile, ailedeki hava yı veremediği bir gerçektir. Çocuk yuvası ve yetiştirme yurdu biçimindeki oluşumların, insanların toplumsallaşması ve bireysel gelişimini sağlamasından dolayı, tampon kurum (Demirbilek, 2000) olarak nitelendirilmesi mümkündür. Yapılan araştırmalar kurum bakımının çocuklar üzerinde olumsuz etkileri olduğunu ortaya koymaktadır. Bunun bir sonucu olarak, ülkemizde de politika ve mevzuat değisikliğine gidilerek; aile odaklı çalışmalar ile kurum bakımındaki çocukların öz aileleri yanlarında bakımlarına öncelik verilmiştir (Kocaoğlu, 2010). 42 Toplumsallaşmada, önemli olan kuruluşların etki dereceleri ve öncelikleri de önemli bir konudur. Toplumsallaşmada, birinci derecede önde olan kurum aile olmalıdır. Bunu okul, iletişim aracı, çevre gibi unsurlar takip etmektedir. Yıldız (2002), aile ortamından uzak bir şekilde yaşayan çocukların / gençlerin; bedensel, duygusal, sosyal, ahlaksal, dinsel, eğitsel, mesleksel, ekonomik, zihinsel vs. alanlarda yaşadığı problemlerin, toplumsallaşmaya engel olma ihtimalini incelediği araştırmasında, Diyarbakır Yetiştirme Yurdu nda kalan 110 çocuk ile çalışmıştır. Çalışmasının sonucunda, çocuk yuvası ve yetiştirme yurdu gibi kuruluşlarda uzun süre kalmanın, aile ortamından uzak kalmanın getirdiği problemlerin (sevgisizlik, ilgisizlik, şefkatsizlik vs.) akut hale gelmesine ve kişilik bozukluklarının ortaya çıkmasına neden olabileceğini, çocukların/gençlerin büyük bir kısmının, yurttan memnun olmadıklarını, aile ortamını aradıklarını belirtmiştir. Ayrıca çocukların bir kısmı arkadaşlarının olduğunu ifade ederken, çocukların/ gençlerin yaklaşık yarısının da (% 45.9), arkadaşı olmadığını ifade ettiklerini saptamıştır. Arkadaş grubu, kişilerin toplumsallaşmasında önemli unsurlardan birisidir. Yetiştirme yurdunda, aileden uzak bir yaşam sürdürülmesinden dolayı, arkadaş ilişkileri daha bir önem kazanmakta, adeta, ailenin eksikliğinden dolayı ortaya çıkan boşluğu doldurma işlevini görmektedir. Aileden uzak olan çocukların/gençlerin, yaklaşık yarısının, sevinçlerini ve kederini paylaşabilecekleri bir arkadaşlık ortamından uzak olmalarından dolayı, kişilik problemleri yaşamaları, içine kapanık olmaları ve bir yönüyle de toplumdan soyutlanma durumunda olabilirler. Sevgiden ve ilgiden yoksun olarak büyüyen çocuk /genç, gelişim için gerekli olan deneyimleri kazanmada daha zorlanmakta ve çekingen, içine kapanık bir kişilik sergileyebilmektedir. Kuruluş bakımı ve gözetiminde bulunan çocukların fiziksel, sosyal, duygusal ve zihinsel gelişimlerine ilişkin olarak birtakım ihtiyaçları bulunmakta ve kuruluşlarda kalmaya başlamalarıyla birlikte çeşitli sorunlar ortaya çıkmaktadır. Bu sorunların başlıcaları; aileleri ile olan temel ilişkilerinin kesilmesi, geçici de olsa anne baba modellerinden yoksun kalmaları ve bu durumun ilerideki ruhsal gelişimlerini ve sosyal ilişkilerini olumsuz yönde etkilemesidir. Bowlby in kuruluş bakımında olan çocuklarla ilgili olarak yaptığı araştırmada ortaya çıktığı gibi, çocuklar kişilik gelişiminde annenin taşıdığı önem nedeniyle, özellikle anne yoksunluğu durumunda yetersizlik duygusundan kolaylıkla kurtulamamakta, duygusal ve sosyal gelişmeleri bakımından gecikme ve duraklama gösterebilmektedirler. Saltz tarafından gerçekleştirilen bir diğer araştırmada da kuruluş bakımının çocuğun gelişimi üzerindeki olumsuz etkisi anne yoksunluğuna bağlanmıştır. Bu durumda kuruluş bakımı altındaki çocuk ve gençlerde çatışma dav-
45 ranışı yoğun olarak görülebilmektedir. Ayrıca, ilgisizlik, çevreyi umursamazlık, insanlara sokulamama, arkadaşlık kuramama, öğrenmeye karşı ilgisizlik, saldırganlık, çalma ve okuldan kaçma gibi ortak davranış özellikleri de sergileyebilmektedir. Büyük bir kısmı da gelecekleri hakkında ne olacağım? ne yapacağım? gibi sorularla geleceklerine ilişkin kaygı ve korkulara kapılmakta, kişilik ve davranış bozuklukları gösterebilmektedir (Demirbilek, 2000). Sonuç olarak; ailenin mutlu ve huzurlu olması, toplumunda mutlu ve huzurlu olmasıyla eş anlama gelir. Aile korunması zorunlu olan bir sosyal kuruluştur. Ailenin insan yaşamında vazgeçilmez bir önemi vardır. İhtiyaçların karşılanabileceği en doğal ortam aile ortamıdır. Bireyin yaşamında doyum sağlaması, fonksiyonlarını etkili bir şekilde yerine getirmesi ve yaşadığı topluma uygun bir kişi olarak yetişmesi, öncelikle aile çevresinde sağlanır (Hasdemir, 2007). Aile toplumun en küçük ancak en temel birimi olduğundan, toplumun sağlıklı bir şekilde ilerlemesi, gelişmesi, toplumsal huzur ve barışın sağlanabilmesi açısından çocukların aile yanında yetişmelerinin desteklenmesi son derece önemlidir. AİLENİN ÇOCUĞUN OKUL BAŞARISINA ETKİSİ Aile, kadın ve erkeğin birlikte yaşama isteği ile oluşan daha sonra çocukların katılımı ile hem bireysel neslin hem de toplumsal yapının devamını sağlayan, yasalarla teminat altına alınmış en önemli toplumsal kurumlardan biridir. Aile toplumun en küçük sosyal birimidir. Dolayısıyla sağlam ve güçlü bir toplum yapısının oluşması sağlıklı ve güçlü aile yapısına bağlıdır. Sağlıklı ve güçlü aileler de, ancak sağlıklı ve sağlam kişilikli bireylerle kurulabilir (Dam, 2008: 78). 43 Aileler, toplumun sahip olduğu kültürel değerleri kendi özel kuralları içinde çocuklarına aktararak hem ailenin hem de toplumun devamını sağlama görevini yerine getirirler. Aile, yasalar ve toplumsal kurallar çerçevesinde çocuklarını yetiştirme hakkına sahiptir, bu hak anayasa ile teminat altına alınmıştır. Ailenin en önemli görevlerinden biri de çocukların toplumsallaşmasını sağlamaktır. Çocukların ve gençlerin sosyalleşmesinde en etkili iki kurum aile ve okuldur. Ailede okul gibi kurumlaşmış sosyal bir sistemdir (Ergün, 1995: 135) Aile, çocuğun ilk toplumsal deneyimlerini edindiği ve kişiliğini kazanmaya başladığı ilk çevre olduğu gibi, çocuğun eğitimi ile doğrudan ilgilenen okulun en önemli ortağı olarak görülmelidir. Bu yüzden eğitim açısından okul ile aile arasında sağlam bir ilişkinin kurulması oldukça önemli bir gerekliliktir (Argon, Kıyıcı, 2012: 81). Bireyin eğitimi için önemli olan zeka ve yeteneklerin geliştirilmesinde, ailedeki sosyalleşme şartları, anne ve babanın çocuk yetiştirme metotları, ailenin içinde bulunduğu sosyal sınıfı veya tabakası, çocukların yetiştirilmesinde ve eğitiminde bazen hissettirip genellikle hiç hissettirmemeleri, ailenin okuldan daha etkili bir eğitim öğretim kurumu olmasına neden olmaktadır. Çocukların eğitim ve öğretiminde okul aile bağlantısı ve etkileşimi çok önce başlamaktadır (Ergün, 1995: 135). Anne babanın çocuğa karşı tutum ve davranışları, bir taraftan çocuğun psiko-sosyal gelişimini etkilerken, diğer taraftan onun arkadaşları ve diğer sosyal ilişkilerinde model olmaktadır. Çocuğun çevresine uyumuna ya da uyumsuzluğuna neden olacak etkilerin büyük çoğunluğu aile çevresinde gerçekleşmektedir. Ailede yaşanan sorunlar, aile yapısının bozulması, anne-baba, amca ya da dayı gibi aile içinden bir yetişkinin olumsuz bir kişilik yapısına sahip olması; o ailede yetişen çocuklara da yansıyabilecek ve onların da sorunlu bireyler olmasına yol açabilecektir. Böyle sorunlu bireylerin gerçekleştirdiği evlilikler de muhtemelen yine yeni sorunlu aileler ve sorunlu çocuklar anlamına gelecektir. Bu kısır döngü, böylece devam edip gidecektir. Nitekim Suçlu Çocuklarda Zekâ, Kişilik ve Yakın
46 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 44 Çevre Özellikleri ni konu edinen ve 214 hükümlü genç üzerinde gerçekleştirilen araştırma bulgularına göre; suçlu gençlerin birinci dereceden akrabaları arasında, %54 oranında hüküm giymiş suçluya rastlanmıştır. Sosyal öğrenme kuramcılarına göre, anne-babaların çocuklarına kötü davranmalarının temel nedeni, kendilerinin de çocukken kötü davranışa maruz kalmalarıdır. Çünkü bildikleri tek davranış modeli kötü davranma modelidir (Dam, 2008: 2). Okul ve aile, çocuğun yetiştirilip hayata kazandırılması konusunda benzer amaçlar doğrultusunda çalışan kuruluşlardır. Amaçları ortak olan bu iki kuruluşun birbiriyle etkileşim içinde olması kaçınılmazdır. Aile, okulun yaşamla olan temel bağlantı noktası olup okulda başlayan birçok eğitsel ve öğretimsel çalışma öğrencinin ailesinde ve okul dışındaki çevresinde tamamlanmaktadır (Argon, Kıyıcı, 2012: 81). Öğrencilerin okullardaki başarılarının artması, okula karşı olumlu tutum içinde olmalarına ailelerin okula yönelik beklenti ve görüşlerinin önemli etkisi vardır. Okula karşı olumlu tutum içinde olan aileler çocuklarının okul içi ve okul dışı çalışma ve ekinlikleri ile ilgilenmekte ve çocuklarını desteklemektedirler. Ailenin okula yönelik tutumu öğrencinin duygu ve davranışlarını doğrudan etkilediği gibi, öğrenciyi tanıma, yönlendirme, yeteneğini ve kapasitesini artırmada mutlaka ailenin desteğine ihtiyaç duyulmaktadır. Okul aile işbirliği öğrenci başarısını arttırıp katılım, güdülenme, kendine güven gibi olumlu davranışların gelişmesinde etkili olduğu gibi çocukların okul ve öğretmene ilişkin olumlu tutumlar geliştirmesine de yardımcı olmaktadır. Ülkemizde ve yurt dışında yapılan çalışmalar da okul aile işbirliğinin, öğrencinin akademik başarısını arttırdığı yönünde sonuçlar ortaya koymuştur. Görüldüğü gibi okullarda yapı ve eğitim sürecinin başarılı olması ve amaçlarına ulaşabilmesi için öğrencinin ailesinin ilgi ve yardımına ihtiyaç duyulmaktadır (Argon, Kıyıcı, 2012: 81). Çocukların eğitim ortamındaki gelişiminde en temel ilkelerden birisi, öğretmenlerin, öğrencilerin, idarecilerin ve ailelerin bu süreçte hep birlikte yer almasıdır. Çocukların okul ortamında kazandıkları becerilerin ev ortamında pekiştirilmesi ve geliştirilmesi, okul-ev tutarlılığının sağlanması ve ailelerin okul ortamının etkili bir ögesi haline gelebilmesi eğitim sürecinin en önemli hedefidir (Dam, 2008: 2). Ailelerin çocuğun okul başarılarındaki etkileri oldukça önemlidir. Bu konuda yapılmış birçok araştırma sonucu da bu görüşü desteklemektedir. Comer ve Haynes (1991), etkili bir eğitim için okula veli katılımının kesinlikle gerekli olduğunu belirterek okulların ve ailelerin, çocukların psikolojik ve eğitsel gelişimini etkileyen önemli kaynaklar olduğunu ve iyi sonuçlarının sadece bu iki kuruluşun ortak çalışmaları ile alınacağını ifade etmektedirler. Yine Özyürek, öğretmen, öğrenci ve ana babayı eğitim sisteminin en önemli üç temel öğesi olarak görmekte ve başarılı bir eğitim için bu üç temel öğenin uyumlu ve işbirliği içinde olması gerektiğine inanmaktadır. Bu nedenle öğretmen, öğrenci ve veli arasındaki ilişkilerin olumlu ya da olumsuz olmasının öğrenci başarısını olumlu ya da olumsuz etkileyebileceği düşüncesiyle velinin eğitim sisteminin dışında tutulmaması gerektiğini savunmaktadır (AKT: EARGED, 2001: 2). Veli katılımı ve öğrencinin okul başarısı üzerine yapılan birçok araştırmayı inceleyen ve bu iki değişken arasında pozitif bir ilişki olduğunu belirten Tatar (1998), ailelerin çocuklanın yaşamlarında önemli bir unsur olduğu düşünülürse, okul personelinin bu doğal ortaklarla bilgileri paylaşmalarının zorunlu hale geldiğini ifade etmektedir. Ayıca daha önceki olumsuz deneyimler nedeniyle bazı eğitim kuruluşlarının aileleri eğitime katmada çekimser davranmalarına rağmen aile-okul işbirliğinden doğacak faydaları olası dezavantajlardan daha önemli olduğunu da vurgulamaktadır (AKT: EARGED, 2001: 2). Araştırmacılar, ABD resmi okullarındaki olumsuz koşullara ve eğitim-öğretim konusundaki yetersizliklere dikkatleri çekmektedirler. Bu konuda öğretmenler aileleri, aileler de öğretmenleri suçlamaktadır. Öğretmenler, birçok sosyal problemin onların öğretimini olumsuz etkilediğini belirtirken, bu sosyal problemleri, çocukların okula beslenmeden aç geldiklerini, fiziksel olarak hasta geldiklerini, en temel ihtiyaçları olan güvenin sağlanamadığını bazı öğrencilerin alkol ve uyuşturucu alarak hatta silahla okula geldiğini dile getirmişlerdir ki bunlar sadece birkaçıdır. Öte yandan aileler, en önemli akademik beceri ve değerleri öğretemedikleri için öğretmenleri suçlamakta ve okulları öğrencilerin kolaylıkla alkol, uyuşturucu gibi kötü alışkanlıkları edinebilecekleri yerler olarak görmektedirler. Bu yüzden ailelere göre okul, öğrencinin kendini kötü alışkanlıklardan uzak tutabileceği bir yerden ziyade, her an bu tür faktörlere maruz kalabilecekleri yerlerdir. Son zamanlarda yapılan araştırmalar, liseden mezun olması gereken son
47 sınıf öğrencilerinin ancak %70 inin mezun olabildiğini, hatta bunun azınlık okulları için daha düşük oranda olduğu vurgulamaktadır. Sekizinci sınıftan mezun olup da gördüğünü okuyamayan öğrencilerin olduğu açıklanmıştır. Tabii bu başarısızlığın birçok sebebinin olduğu tartışılmaz. Fakat sorunun çözümü için ailelerin ve öğretmenlerin birlikte çalışması gerekmektedir. Ayrı ayrı çalışmakla bir yere varılmayacağı açıktır. Bu iş birliğinin oluşturulması ve devam ettirilmesi sorumluluğu öğretmenlere düşmektedir. Sınıf çocuğun kabul edilen resmi eğitim yeri fakat aile de çocuğun yetiştirildiği, destek gördüğü, sosyalleştiği bir ortam olarak görülmelidir (AKT: EARGED, 2001: 2). Öğrencilerin okul başarısına etki eden okul içi ve okul dışı faktörler vardır. Okul dışı olarak ele alınacak faktörlerin başında aile gelmektedir. Aile korunmasına alınmış çocukların ailelerinin okul eğitimi sürecine katılması koruma altındaki çocukların sosyalleşmesine ve okul başarısına olumlu katkılar sağlar. Koruma altındaki çocukların başarılı olmalarında olumsuz olan faktörlerin en aza indirilmesi gerekir. Çocuğun okul başarısını etkileyen faktörler fiziksel, psikolojik ve sosyal faktörler olarak ele alınabilir; a. Öğrenci; gelişim ve kişilik özellikleri, engel durumu, zekâ alanı ve düzeyi, kabiliyet, okuldan beklentileri ve ilgileri, motivasyonu, okuldaki başarı durumuna etki eden durumların başında gelir. b. Okul yönetimi; okul yönetiminin okulda disiplini sağlamak adına uyguladığı, öğrenci üzerindeki olumsuz ve baskıcı tutum ve politikaları öğrenciler üzerinde olumsuz etki bırakmakta, okula ve derslere karşı olumsuz tutum sergilemelerine sebep olmaktadır. c. Öğretmenler; öğretmenlerin öğrencilere karşı olumlu demokratik tutum ve davranışları, eşitlikçi ve demokratik sınıf yönetimi anlayışları çocukların derslere yönelmesindeki en önemli etkenlerdendir. Buna karşılık öğretmenlerin mesleklerini sevmemesi, öğrenciler arasında ayırım yapmaları, öğretim yöntem ve tekniklerini etkili kullanamamaları öğrencileri derslerden ve öğretmenden uzaklaştıran başarılarına olumsuz etki eden sebeplerdendir. 45 d. Aile; ailenin yapısı, aile içi ilişkiler, ailenin sosyo ekonomik durumu, boşanma ve ölümler, çocuğun okula yönelik davranışlarının yönünü belirlemektedir. Ailenin olumlu yaklaşımları, ilgisi çocuğu okula ve derslere yönelten etkenlerdir. e. Çevre; arkadaş grupları, okulun bulunduğu çevrenin olumlu ya da olumsuz özellikleri ve ailenin yaşadığı çevrenin sosyo ekonomik özellikleri, eğitime yönlendirmede büyük etkiye sahiptir. Çocuğun okula devamını, derslere karşı beklenti düzeyini artırmada çevrenin etkisi vardır. Kasatura nın (1991) yaptığı araştırmada, başarılı öğrenciler başarılarını en başta kendi çalışmalarına borçlu olduklarını söylerken, yardımcı etkenler olarak da önemine göre aile, okul ve sosyal faktörleri belirtmişlerdir. Başarısız öğrencilerin büyük çoğunluğu ise, başarısızlık nedenleri olarak ilk sırada aileyi belirtmişlerdir. Bunun en büyük gerekçesi olarak da anne-babanın sinirli mizaçları nedeniyle evde huzurlu ortamın olmamasını göstermişlerdir. Başarısızlık nedenleri üzerine yapılan bir başka araştırmada da öğrencilerin % 42 gibi büyük bir çoğunluğu başarısızlıklarını aileden kaynaklanan nedenlere bağlamışlardır (Dam, 2008: 83). Dam tarafından yapılan araştırmada (2008); ailede yeterli destek ve katkıyı bulamadığını söyleyen öğrencilerin başarı ortalamalarının düşük, hiç bir ailevi problemi olmadığını, aksine ailesinin kendisine çok iyi davrandığını belirten öğrencilerin başarı ortalaması ise yüksek olarak bulunmuştur. Ailelerin eğitim-kültür düzeyi ile ekonomik durumunun düşük olması onların eğitime katılımlarını engellemektedir. Gümüşeli (2004) nin yaptığı araştırmada da benzer şekilde ailenin eğitime katılım engelleri içerisinde ailelerden kaynaklanan nedenlerin başında, ailenin eğitim ve kültür düzeyinin düşüklüğü yer almaktadır. Ailenin eğitim düzeyinin düşük olması eğitime ilişkin beklenti ve ilgisinin düşük olmasına neden olabileceği gibi çocuğunun eğitimine destek olma konusunda yetersiz kalmasını beraberinde getirecektir. Bu durum aynı zamanda ailenin okul ile yeterli ve doyurucu ilişki kurmasında çekingen davranmasına yol açarak atılımı engelleyebilir.
48 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 46 Veli okul işbirliğinin temel amacı velilerin katılımı ve desteği ile öğrenci ve okul başarısını yükseltmektir. Toplumun eğitim ihtiyacının giderilmesi amacıyla oluşturulan temel kuruluşlardan birisi olan okul, kontrollü bir ortam yaratarak çocukta topluma ve kendisine yarar sağlayacak davranışları oluşturmaya çalışır. Ancak okulun öğrenciye istenilen davranışları tek başına kazandırması olanaklı değildir. Kazanılan davranışlardan önemli bir kısmı da ailenin katkısı ile oluşur. Yine okulda öğrenciye kazandırılan bilgi, beceri ve davranışlar evde aileler tarafından desteklenip pekiştirilmez ise, kısa zamanda unutulur. Daha da önemlisi okul ve ev arasında önem verilen değerler, alışkanlıklar ile çocuğa davranış kazandırma yöntemi konusunda ayrıcalıklar var ise çocuğun okulda öğretilenleri kolayca öğrenmesi ve uygulamaya koyması çok güç olur. İşte bu ve benzeri birçok nedenden dolayı yönetici ve öğretmenler öğrencilerin ve okulun başarısını artırmak için ailelerin desteğine ihtiyaç duyarlar (Gümüşeli, 2004: 14.). Ailenin okula katılım engelleri içerisinde ailelerden kaynaklanan engellerin başında, ailenin eğitim ve kültür düzeyinin düşüklüğü yer alır. Ailenin eğitim düzeyinin düşük olması, eğitime ilişkin beklenti ve ilgisinin düşük olmasına neden olabileceği gibi, çocuğun eğitimine destek olma konusunda bilgi eksikliğini de beraberinde getirir. Yine bu faktör aynı zamanda ailenin okul ile yeterli ve doyurucu ilişki kurmada çekingen davranmasına yol açarak, katılımı engelleyebilir. Aileden kaynaklanan bir diğer faktör de, ailenin okul - veli işbirliği ve öğrenciye destek sağlamaya yönelik olumsuz tutuma sahip olmasıdır. Aileden kaynaklanan bu engellere ayrıca ailenin gelir düzeyinin düşük olması, ailenin zamanının kısıtlı olması gibi faktörleri de eklemek olanaklıdır (Gümüşeli, 2004: 16.). Çalışan ailelerin çalışma saatlerinden dolayı çocuklarının bakımı ve eğitimi ile ilgilenmeleri güçleştiği gibi çocuklarıyla aralarındaki duygusal bağ da bu durumdan zarar görebilmektedir. Çünkü çalışan bazı ailelerin yoğun iş temposu, işin verdiği stres, gerginlik ve yorgunluk çocuklarına ve onların eğitimlerine yeteri kadar zaman ayıramamalarına neden olmaktadır. Bunun yanında anne babanın eş zamanlı olarak çalışması çocuğun eğitim yaşantısı ile yeterince ilgilenmesine de engel olmaktadır. Bu durum zamanla çocuğun okula, öğretmenlere ve derslere karşı olumsuz tutum geliştirmesine de neden olmaktadır. Ayrıca çalışan anne ve babaların çocuğu bıraktıkları bakıcı ailelerin ya da aile yakınlarının çocuk üzerindeki etkileri her zaman olumlu olmamaktadır (Argon ve Kıyıcı, 2012: 87-88). Ailelerin yaşadıkları ve çalıştıkları yerin okula uzak olması örneğin ailelerinin köyde ya da uzak alanlarda olması ve çocukların taşımalı eğitimle taşıma merkezi okullara günü birlik taşınmaları ailelerin eğitime katılım düzeyini olumsuz etkilemektedir. Ayrıca bazı ailelerde çocuk sayısının fazla olması, annenin daha çok okula gitme yaşına gelmemiş küçük kardeşlerle ilgilenmek zorunda kalması ailelerin eğitime katılımını olumsuz yönde etkilemektedir (Argon ve Kıyıcı, 2012: 87-88). Ailenin Çocuğun Okul Başarısına Etkisi Çocukların okul başarılarında, ailedeki iletişim ile anne babanın iş hayatı, ailenin mensup olduğu sosyal tabakaya has eğitim teknikleri çok önemlidir. Soruna genel olarak bakıldığında, aile içinde daha çok cezalandırılan ve çok sıkı kontrol edilen, elverişsiz bir eğitim ortamında yaşayan alt tabaka çocukları, diğer tabakalara göre okulda daha başarısızdırlar (Ergün, 1995: 143, akt: Gelişli, 2004). Ailenin sosyo ekonomik özellikleri, çocukların okul başarısı ve toplumsal hayata katılımlarında oldukça etkilidir. Yukarıda belirtilen aile tiplerinin eğitim faaliyetlerine karşı tutumları ve beklentileri farklıdır. Eğitim faaliyetlerinin bireye sağladığı olumlu kazanımlar konusunda beklenti düzeyleri, ailelerin eğitime yapacağı yatırımları ve çocuklarına sağlayacakları eğitim imkânlarını belirler (Gelişli, 2004). Çok iyi bir aile tecrübesi, ortalama zihinsel özelliklerle doğmuş bir çocuğun, okulda çok iyi başarılar elde etmesini sağlayabilir. Öğrencilerin başarı düzeyleri kendilerine sağlanan uygun ortam ve koşullarla yakından ilgilidir. Öğrencilere sağlanan olumlu ortamlar ve imkânlar öğrencilerin yetenekleri konusunda özgüven, başarı güdüsü, ilgisi ve kendilerine güvenlerini artırır (Gelişli, 2004). Toplumsal sınıf, öğrencilerin enerjilerine ve çeşitli alanlara yönelmelerine etkisi bakımından da okul başarısını etkiler. Özellikle alt toplumsal sınıflardan gelen çocuklarda bu etken daha yüksektir. Gelir düzeyleri düşük ailelerin
49 çocukları yeterli beslenememekte, okul araç ve gereçleri kendilerine yeterince sağlanamamakta, kötü sağlık koşulları ve konutların yetersiz oluşları onlara uygun çalışma ortamı yaratmamaktadır (Tezcan, 1992; 133. Akt: Gelişli, 2004). Ailenin tipleri ve yapısı, çocuğa aile içinde gösterilen ilginin etkileme oranını da belirlemektedir. Kalabalık aileler hangi tür aile olursa olsun, başarı sağlayacak bir dil gücü kazandırma yönünden yetersizdir. Kırsal aile ve gecekondu aileleri bu bakımdan yetersizdir. Aile ortamındaki birey sayısı çocuğun okula karşı geliştirdiği tutumların belirlenmesinden; ders çalışmak, ödev yapmak ve kitap okumak gibi başarıyı etkileyen temel değişkenlerin de sağlanması üzerinde etkilidir (Gelişli, 2004). Öğrencilerin sağlıklı bir kişilik geliştirmelerinde ve okula karşı tutumları ve okul başarılarının artmasında ailelerin çocuklara sağladığı sosyal ve kültürel imkânların önemi büyüktür. Kırsal ve gecekondu aileleri düşük sosyo ekonomik şartlardan dolayı sosyal ve kültürel imkânları çocuklarına sağlayamamaktadır. Yetersiz sosyoekonomik özellikler çocukların spor, müzik, tiyatro gibi etkinliklere katılımını da engellemektedir (Gelişli, 2004). Kent ve gecekondu ailelerinin, eğitime karşı tutumları olumludur. Çocuklar büyüdükçe eğitime karşı ilgi artar. Özellikle kent aileleri çocukların okul başarısını artırmak için okulu sık sık ziyaret ederler. Okul yöneticileri ve öğretmenlerden çocuklarının okula devamları, okul kurallarına uyumları ve okul başarıları konusunda işbirliğine karşı olumlu yaklaşımları vardır (Gelişli, 2004). Ailelerin yapısal farklılıkları dışında çocuklarının eğitimine yaklaşım biçimleri açısından da farklılık göstermektedir. Aileler eğitime olan ilgileri açısından üç gruba ayırabilir; birinci gruba giren ailelerin çocukları genelde uyumlu ve yerinde davranan öğrencilerdir. Uygunsuz ve yanlış davranışta bulundukları zaman ailelerine gönderilen bir not yeterli olur. Anne baba çocuklarının okul kurallarına uygun davranmasına yardımcı olur. İkinci gruptaki aileler çocuklarının eğitimi ile ilgilenirler, ancak sorun olmadıkça bu aileler ortaya çıkmazlar, bu aileler sorun olmazsa okula pek uğramazlar. Eğer öğretmen liderlik yaparsa okul ve eğitim etkinliklerinde aktif görev alabilirler. Üçüncü grup aileler ise çocuklarının eğitimleri ile hiç ilgilenmeyen ailelerdir. Bu aileler çocuklarını okula gönderir ve daha sonra okulla ve öğrencinin durumuyla hiç ilgilenmezler. Bu tür ailelere ulaşmak oldukça zordur (Bacanlı, 2002; 228, akt: Gelişli: 2004). 47 Aile baskısı çocukları olumsuz etkilemektedir. Anne-baba beklentileri, öğrenci çabası üzerinde önemli bir güç oluşturmaktadır. Beklentilerin çok yüksek olması veya düşük olması olumsuz sonuçlar doğurabilmektedir. Anne babanın çocuğundan gurur duyduğunu belirtmesi onu başarıya isteklendirmektedir. Aile de sürekli horlanan, itilen öğrencilerde ise okula ve arkadaşlarına karşı olumsuz tutumlar ortaya çıkabilecektir (Başar, 2001). Öğrencinin başarısızlığından dolayı sürekli kötülenmesi onu yalnızlığa başarısızlığa yöneltecektir (Gelişli: 2004). Aile yapı bakımından tam olduğu zaman yetkindir. İdeal ailenin üyeleri sağlıklı, ekonomik açıdan rahat, kişilik yapısı sağlam yeterli eğitim düzeyine sahip kişilerdir. Çeşitli nedenlerle aile birliğinin bozulması çocukların davranışlarında olumsuzluklara yol açabilir. Ölüm, boşanma veya ayrı yaşama gibi nedenlerle aile birliğinin parçalanması, çocuğun yaşına, gelişim düzeyine ve yaşam koşullarına bağlı olarak değişmekle birlikte, saldırganlık, huysuzluk, tedirginlik, içe kapanıklık, anne-babaya düşmanlık, bunalım görüntüsü, düşük okul başarısı gibi sorunlar görülebilmektedir (Dam, 2008: 97).
50 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 48 ÇOCUĞUN AİLE YANINDA DESTEKLENMESİNİN SOSYAL HİZMET AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Risk Altındaki Çocuklar İnsanın gelişim evreleri içinde özel bir dönem olarak tanımlanan çocukluk, görece yeni bir kavram sayılır. Oysa çocuk, fiziksel ve sosyal bir gerçeklik olarak insanlık tarihi ile özdeştir yüzyılda Aydınlanma düşüncesinin de etkisiyle, öncelikle çocukların eğitimi konusunda ortaya çıkan yeni yaklaşımlar, çocukları yetişkinlerden farklı bir ele alışı gerekli kıldı. 20. yüzyılda çocuklara yönelik yürütülen bilimsel çalışmalar, onları anlamamızı kolaylaştırdı ve çocukluk dönemi, insanın gelişim evreleri arasındaki özel yerini aldı (Karataş, 2000). Farklı tarihsel dönemlerde, kültürel yapılarda, çocuk ve çocukluk tanımlarının değiştiği görülmektedir. Demek ki tarihin her döneminde ve her toplumsal yapıda çocuk deyince aynı şeyi anlamak mümkün değildir. Doğumdan başlayarak, yaşa ve olgunlaşma düzeyine göre farklı ihtiyaçları olan, farklı sorunlarla karşılaşan, farklı yetki ve sorumlulukları olan birey anlamında çocuğun evrensel tanımı, büyük ölçüde 20. Yüzyılda sergilenen ortak çabalarla oluşmuştur. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesine göre; daha erken yaşta ergin olmadıkça 18 yaşın altındaki her insan çocuk sayılır. Bazı ulusal yasalarda, daha erken yaşta ergin sayılsa bile 18 yaşını doldurmayan herkesin çocuk sayılması söz konusu olabilmektedir. Örneğin Türkiye de geçerli Çocuk Koruma Kanunu daha erken yaşta ergin olsa bile, on sekiz yaşını doldurmamış kişiyi çocuk saymakta ve bu Kanunda verilen haklardan yararlandırmaktadır. Çocukların sağlıklı bir çevre içerisine doğup büyümesi, çağdaş değerler doğrultusunda eğitilip yetişkinlik yaşamına hazırlanması, her türlü riske karşı korunması en önemli amaçlardandır. Bu süreçte rol alan kesimler arasında aile ve devlet olmak üzere iki odağa dikkat çekmek gerekir: Devlet sağlık, eğitim, sosyal güvenlik ve sosyal refah gibi sektörler aracılığıyla çocuğun bakımı, korunması ve yetiştirilmesi sürecinde temel sorumluluklara sahiptir. Aile ise çocuğun doğumundan başlayıp ölümüne kadar her evrede etkili olan bir kurum olarak önem taşır. Çocuk Koruma ve Bakım Çocukların korunması konusu bir yandan çeşitli ülkelerin iç hukuk sistemlerinde bir yandan da uluslararası alanda giderek daha çok önem kazanmaktadır. Bu yöndeki çalışmalar 20. yüzyılın başlarında başlamış olmakla birlikte temelde II. Dünya Savaşı sonrası süreçte yoğunlaşmış ve giderek daha ciddi bir biçimde ele alınmaya başlanmıştır. Her şeyden önce çocuk, toplumsal bir varlık olarak görülmeye başlanmıştır. Bu nedenle çocuğu uluslararası düzeyde koruyacak pek çok belge (bildirge, sözleşme vb.) geliştirilmiştir. Çocukların korunması konusunda geliştirilen evrensel normlar, ulusal gelişmeleri de etkilemiş ve böylece çağdaş değerleri benimseyen ülkeler, çocuk hukuku konusunda birörnek (homojen) bir sistem geliştirme olanağı bulabilmişlerdir. Bu çabaların/gelişmelerin doruğu hiç kuşkusuz 20 Kasım 1989 tarihli Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesidir. Çocukların korunması, sonunda taraf devletleri hukuken bağlayan bir sözleşmede ele alınarak, konuya atfedilen önem ortaya konmuştur.
51 Artık bilinmektedir ki bir toplum, geleceğine yatırım yapmak istiyorsa çocuklarına ve gençlerine yatırım yapmalıdır. Daha varlıklı, sağlıklı, mutlu ve barış içerisinde bir gelecek, çocuklar göz ardı edilerek kurulamaz, korunamaz. Çocuklar ve sorunları çok sayıda meslek ve disiplinin dolaylı ya da doğrudan ilgi alanındadır. Bir başka deyişle çocuk refahı sorunları hem mültidisipliner hem de mültisektörel özellikler taşımaktadır. Sosyal Koruma Nüfusun en savunmasız, dışlanmış kesimleri için, sosyal hizmetleri ve yardımları da içeren sosyal koruma politika ve uygulamaları, bir kalkınma önceliği olarak önem kazanmaktadır. Çocuklar için sosyal koruma bütüncül bir yaklaşım gerektirir (UNICEF, 2014): Hem ekonomik hem de sosyal kırılganlıkları hedeflemelidir. Belirli bir grubun ihtiyaçlarına ve özelliklerine dayanan kapsamlı müdahale paketleri sunulmalıdır. Hizmetlerin kalitesinin ve kullanılabilirliğinin artırılması yoluyla ve uygun arz yönlü yatırımlarla müdahaleler koordine edilmelidir. Yoksulluk ve dışlanmanın çok boyutlu doğasına işaret eden sektörler arası koordinasyon kolaylaştırılmalıdır. İnsani gelişme ve büyümeyi destekleyen daha geniş sosyal ve ekonomik politikalar içinde sosyal koruma stratejileri belirlenmelidir. Aşağıdaki ilkeler çocuk duyarlı, sosyal koruma programlarının tasarım, uygulama ve değerlendirilmesinde dikkate alınmalıdır (UNICEF, 2014): 49 Doğrudan çocukların yaşamlarını etkileyen sosyal riskleri azaltmak veya hafifletmek, çocuklar üzerindeki olumsuz etkileri önlemek. Onarılması olanaksız zararların önenebilmesi için, nerede risk altında çocuk varsa olabildiğince erken müdahale etmek. Yaşam döngüsü boyunca, yaş ve cinsiyete özel, çocukların karşı karşıya oldukları riskleri ve kırılganlıkları dikkate almak. Ailelere eşit fırsatlar sunarak korunmaya muhtaç çocukların ortaya çıkmasını önlemek ve aileler üzerinde yoksulluk, dışlanma ve benzeri olumsuzlukların etkisini azaltmak. Özellikle savunmasız ve dışlanmış çocuklara ulaşmak için özel bir hazırlık yapmak, toplumsal cinsiyet, özürlülük, etnik köken, HIV/AIDS veya diğer faktörler nedeniyle aileleri ya da içinde yaşadıkları topluluklar içinde marjinalleşmiş olduğu için ebeveyn bakımı olmayan çocukları da içermek. Çocuklara erişimi etkileyebilen hane içi dinamiklere ve mekanizmalara ve kadınların özel koşullarına özel bir dikkat atfetmek. Sosyal koruma sistemleri ve programlarının tasarımlanması ve anlaşılmasında çocukların ve gençlerin kendi fikir ve seslerini de katmak.
52 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU AİLE DESTEK HİZMETLERİNİN KAPSAMI Geçmişte aile ve çocuklarla çalışan meslek elemanları sorunların tanı ve tedavisi konusunda eksik bir yaklaşımla çalışmalarını sürdürmüştür. Bu yaklaşım, bazı ruh sağlığı profesyonelleri tarafından kullanılan dil, patoloji ve hastalıkta odaklanan tanıya dayalı bir terminolojiyi yansıtmaktaydı (Saleebey, 1996). Patolojiye yapılan vurgu nedeniyle, insani hizmetler, geleneksel olarak müracaatçının güçlerine olan vurgu yerine eksikliklerine yönelik bir çerçeve içinde gelişmiştir. Sosyal hizmet alanı, uzun ve zengin tarihi ile, güçler perspektifini geliştirmiş, bireyleri, grupları, aileleri ve toplulukları, güçleri ve kaynakları olan sistemler olarak görmüştür. Aile destek programlarının temelde önleme oryantasyonlu olduğu ve ebeveynlerle doğrudan çocuk gelişimi ve ana baba rolleri üzerinde çalışma yoluyla aileyi güçlendirmeyi amaçladığı belirtilmektedir. Bugün aile destek hizmeti hareketinin farklı programlar, standartlar ve gereklilikler açısından ayrı bir alan mı olduğu veya bir süreç, sağlık, eğitim, toplum gelişimi ve sosyal hizmetler gibi alanları kapsayan alanlara uygulanabilen bir hizmet sunum biçimi mi olduğuna dair tartışma devam etmektedir (Miller, Replogle, and Heather, 1995). Kentleşme sürecinde ailelerin karşılaştıkları çeşitli sosyal sorunlar, aile temelli sosyal hizmetlerin kapsamı açısından da önemli bir etkendir. Örneğin bu süreçte ailelerin karşılaştıkları sosyal sorunlar, istihdam, gelir dağılımı-yoksulluk, eğitim, sağlık, konut, sosyal yardımlar, risk altındaki çocuklar, kadın ve gençlik sorunları, yaşlı sorunları, engelliler vb. pek çok başlık altında irdelenebilir (Karataş ve diğerleri, 2002). 50 Aile destek hizmetlerinde yer alan temel ilkeler bir araştırmada şöyle belirtmiştir (Miller, Replogle, and Heather, 1995): 1. Hem ailenin çocuğa bakım verme konusundaki kapasitesini artırma hem de çocuğun içinde yaşadığı yakın çevreyi uygun hale getirme yoluyla çocuk ve yetişkinin gelişimine katkıda bulunacak bir ekolojik yaklaşımı benimseme, 2. Tedavi edici yerine önleyici bir yaklaşımı benimseme, 3. Ailenin güçsüzlüğünden çok güçlü yönleri üzerine odaklanma, 4. Yerel gereksinim ve kaynaklara odaklanma, 5. Her ailenin bilgi ve sosyal desteğe gereksinimi olduğunu kabul etme, 6. Bireyleri ve aileleri güçlendirerek kendi gereksinimlerini karşılamalarına ve artan şekilde kendi kendilerine yeterli olmalarına katkıda bulunmalarına yardımcı olmaktır. Bu ilkeler doğrultusunda gelişen uygulamalar, erken çocukluk eğitimi ve çocuk bakımı hizmetini de içerecek şekilde aile ve çocuklara yönelik tüm hizmetleri kapsamaktadır. Bu uygulamaların türü, düzeyi, yoğunluğu ve süresi ne olursa olsun gün geçtikçe çeşitlenmekte ve sürekli olarak çocukların gelişimini odak alan ana baba eğitimi ve sosyal desteği içermektedirler. Bunun yanında, giderek artan bir biçimde, aile destek programları, ana baba eğitimi, iş bulma ve işle ilgili gereksinimleri karşılamaya yönelik olarak da düzenlenmektedir (Miller, Replogle, and Heather, 1995). Bu durumun refah toplumu anlayışındaki değişmelerle süreceğini vurgulamaktadır. İsveç te ailelere sunulan hizmetler ve aile destek sistemi, sağlıkla ve özellikle çocuklarla ilgili vatandaşların gereksinimine yöneliktir. İsveç teki aile destek sistemi bazı başlıkları altında toplanabilir: Çocuk sağlık bakım programı (çocuğun ve annenin sağlıkla ilgili gereksinmeleri karşılanmaktadır), ruh sağlığı klinikleri, aile danışmanlığı, engellilere yönelik hizmetler (Bernardi, 1995). Avustralya da 2000 Yılı Aile Destek Hizmetleri raporu, aile destek hizmetlerini, ailelerin çocukların bakım verme kapasitelerini geliştirmek ve aile ilişkilerini güçlendirmek amacıyla verilen hizmetler olarak tanımlamış ve alanı
53 bu tanıma göre belirlemiştir (Family support services in Australia 2000). Aile destek hizmetleri, doğrudan toplum hizmetleri birimleri veya spesifik programlara sahip örgütler tarafından sunulan hizmetler olarak ele alınmıştır. Raporda aile destek hizmetleri altı kategoride ele alınmıştır: Aileleri bilgilendirme, eğitim ve beceri geliştirme, danışma, meditasyon ve terapi, yatılı ve ev temelli destek, savunuculuk ve diğerleridir (kendine yardım grupları vb.). Raporda, aile destek hizmetlerinin planlanması ve sunumunda önemli olan bazı özellikler şöyle vurgulanmıştır (Family support services in Australia 2000): 1. Aile destek hizmetleri artık daha gözle görünür duruma gelmiştir. Politik ve finansal olarak kabul görmektedir. Çocuğun korunması, ailedeki şiddet ve aile yaşamının diğer önemli sorunlarını ele alış değişmektedir. Bu konular çok önemli olduğu için de hükümetten finansal destek alabilmektedir. Bugün, aile yaşamının işlevsel olmayan yönleri yerine güçlerine vurgu yapan hizmet anlayışı daha çok kabul görmektedir. 2. Aile ve toplulukların kapasitelerini güçlendirme, güçlü ve sorumluluk sahibi aileler ve topluluklar için yaşamsal bir öneme sahiptir. Bazen sosyal sermayeyi (kapitali) geliştirme olarak adlandırılan bu durum, aile ve toplulukları, var olan acil gereksinimleri karşılamak için bilgi, beceri ve kaynaklarla donatmakla ilgilidir. 3. Yerel örgütlenmeler giderek daha önemli olmaktadır. Hizmet sağlanan aile ve toplulukların gereksinimlerini karşılamada yenilikçi yerel yapılanma ve hizmet dağıtımı önemli bir yer tutmaktadır. 4. Temel amaç, hizmet sunumunun bütünlüğüne ve kusursuzluğuna ulaşmada çeşitli yerel birimler ile hükümet dışı örgütlenmeler arasındaki ortaklıkların korunması ve hizmetlerin koordinasyonu ve kaynakların paylaşımıdır. 5. Aile destek hizmetlerinin sağlanmasında profesyonellik; profesyonel ve gönüllü meslek elemanlarına eğitim verilmesi ve desteklenmesi giderek artmaktadır. 6. Müracaatçılar kendi aileleri; aileler de kendi topluluk çevrelerinde kabul edilmektedir. Bir kişinin gereksinimlerine odaklanmaktan çok aile ve toplulukları güçlendirme, o hizmet bir bireyle ilgili olsa bile, pek çok hizmetin lokomotifini oluşturmaktadır. 7. Erken çocukluk dönemine ilişkin hizmetler yaşamsaldır. Erken destek ve müdahale, daha sonraki aşamalarda daha zorlu müdahaleleri azaltıcı ve önleyicidir. 8. Hizmetler belirli gereksinimleri de karşılar niteliktedir (yalıtılmış aileler vb.). Hizmetler, müracaatçıya ve müracaatçının kendi kendine karar verme hakkına saygıyı benimsemiştir. Müracaatçıların güçsüzlükleri yerine güçleri üzerinde odaklanmaktadır. 9. Sonuçları kavrama ve ölçme, her birey, aile ve topluluk için etkili hizmet sunumunda temel faktörlerdendir. Nelerin iyi gittiğini bilmek ve anlamak, tüm çalışmalarda ana konudur. 10.Yerel ve hükümet dışı sektörde hizmetlerin finansmanındaki amaçlar açıktır. Hizmetler programın amaçlarını gerçekleştirmek ve öngörülen sonuçlara ulaşmak amacıyla finanse edilmektedir. Görüldüğü gibi aile destek hizmetlerinde, aile üyelerinin bütüncül bakış açısıyla ele alınması, sorun yerine güçlü yönler üzerinde durulması ve yapılan çalışmalarda kamu yanında sivil toplum örgütleri ve yerel örgütlenmelerin de yerini olması önemle vurgulanmaktadır. Aşağıda, farklı ülkelerde farklı başlıklar altında sunulan ailelere yönelik hizmetler belirli başlıklar altında incelenmektedir. 51 Çocuğun Aile Yanında Desteklenmesi (Aile Sosyal Destek Hizmetleri) Her insan yaşamak için diğer insanların desteğine gereksinim duyar. Bu yanı ile sosyal destek herkesi içine alan geniş bir kavramdır. Bununla birlikte sosyal destek kavramı ağırlıklı olarak sosyal hizmetler sektörü içerisinde yapılandırılmıştır.
54 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 52 Aile desteği, çocuklara ve ailelere yönelik refah hizmetlerinde, önemi giderek artan stratejik bir yaklaşımdır. Risk altındaki çocuklar için, olumlu ve erişilebilir sosyal destek ağları yaşamsal değerdedir. İnsanlar aile, arkadaş ve diğer toplumsal örüntüler gibi resmi olmayan ya da iş, okul, sosyal örgütler ve profesyonel hizmetler gibi resmi yapılardan bu destekleri alırlar. Çocuk Hakları Sözleşmesinde de ayrıntılı olarak açıklandığı üzere ailelerin çocukların yaşamındaki önemi büyüktür. Sözleşme çocukların gelişimi için gerekli koşulların sağlanması sorumluluğunu birincil olarak aileye yüklemektedir. Bununla birlikte ebeveynin bu sorumluluğunu yerine getirmesinde kilit kurum devlettir. Aile desteğinin anlamı, nihai hedef olarak çocukların haklarının sağlanmasında devletin ve ebeveynin rollerinin doğru yerine getirilmesidir. Güç koşullar altındaki çocukların aile içinde desteklenmesi politikasının temelinde, önleyici ve destekleyici önlemlerle ailelerin kapasitelerinin güçlendirilmesi yatmaktadır. Aile destek hizmeti anlayışı dünyada, başta meslek elemanının ve alanla ilgili diğer meslek elemanlarının iyi uygulamalarından türetilmiştir. Meslek elemanının onlarca yıllık deneyimleri göstermektedir ki çocukların sağlıklı gelişmesi ve büyümesi için en uygun ortam, sağlıklı aile ortamıdır. Aile ortamının sağlıklı bir şekilde düzenlenmesi ve aile içi ilişkilerin bu çerçevede yürütülmesi için ailelerin çeşitli kaynaklardan desteklenmesine gereksinim bulunmaktadır. Korunma gereksinimi olan çocuklar için aile destek hizmetleri, bakım veren rolleri üzerinden aileleri destekleyen, onlara yardım eden toplum temelli hizmetler olarak da tanımlanabilir. Bu tür hizmetler, ailenin gereksinimlerine ve güçlerine bağlı olarak çeşitli biçimlerde olabilir. Hizmetlerin amacı sağlıklı çocuk gelişimini en üst düzeyde gerçekleştirmek için sorunları çözmek ve ebeveyn becerilerini geliştirmek için ailelere yardım etmektir. Aslında tüm aileler bir şekilde aile destek hizmetlerinden yararlanmalıdır. Aile destek hizmetlerinin niteliği, kapsamı ve uygulaması, çocuk refahına yönelik hizmet sürecinde, her olgu bazında özel olarak belirlenmeli ve değerlendirilmelidir. Aile destek programları, toplumun geneline yönelik olabileceği gibi, etnik ve kültürel azınlıklar, ergen ebeveynler, akraba bakıcılar, sağlık, akıl sağlığı ya da madde bağımlılığı sorunuyla karşılaşanlar, göç edenler gibi belirli gruplara yönelik de olabilir. Bunlar kapsayıcı olabileceği gibi belirli amaçlara odaklanmış da olabilir. Aile destek hizmeti veren programlar, çocuklar, gençler, genç yetişkinler, engelliler, yaşlılar gibi özel kesimleri öncelikle hedef alan ya da aileye bir bütün olarak yaklaşan destekleyici hizmetler sunan programlardır. Aile destek hizmetleri kapsamında sağlanan hizmetlerin ev ve toplum temelli olarak sunulması önemlidir. Gereksinim içindeki bireyler için bağımsız yaşam destekleri sunmak önemlidir. Bunlar, gerek ailenin gerekse bireyin yaşamını bağımsız olarak sürdürebilecekleri çevreler oluşturarak; eğitim, danışmanlık, rehabilitasyon, tedavi, savunuculuk vb. destekler sunarak yapılabilir. Sosyo ekonomik dezavantajların yoğun yaşandığı ailelerdeki çocukların istismar ve ihmal gibi konularda (yaralanma, bebeklik döneminde sağlık sorunları ve çocuğun düzenli bakımlarının yaptırılmaması vb.) daha büyük riskler altında olduğu bilinmektedir. Dezavantajlı ailelerde yaşayan çocukların sağlıklarının iyileştirilmesi ve geliştirilmesi konusunda yapılacak ev ziyareti programları, uzun dönemli bir strateji olarak savunulmaktadır. Aile destek hizmeti uygulamasının başlıca ilkeleri şunlardır (Canavan, John and Pat, 2006): Toplumu, aileyi, çocuğu, ve sosyal hizmet uzmanını içine alan bir ortaklık anlayışı içinde çalışmak. Aile desteği, çocukların iyiliği, güvenliği ile birlikte duyguları ve istekleri üzerine odaklanır. Aile destek hizmetleri çoğu aile ve çocuğun yaşamının bir özelliği olarak esnek bir yaklaşımla güçler perspektifine dayanır. Aile desteği resmi olmayan destek kaynaklarını harekete geçirerek etkili müdahalelere olanak sağlar.
55 Aile desteği yerleşim yeri, zamanlama, ortam ve değişen gereksinimler bakımından esnek ve erişilebilir olmalıdır. Aile desteği çocuk koruma ve ev dışında bakımı birleştirebilir. Aileler, kendi bakım olanakları ve diğer kaynaklara erişim açısından teşvik edilir. Aile destek hizmetlerinin planlanması, sunumu ve değerlendirilmesinde hizmet kullanıcılarının ve sağlayıcıların katılımı sürekli olarak teşvik edilmektedir. Aile destek hizmetleri, yoksulluk, kırda ve kente yaşayanlar, engellilik gibi konularda sosyal içermeyi amaçlar. Aile destek hizmetlerinde başarının ölçülmesi, hizmetten yararlananlar için çıktılara dayalı bir değerlendirmeyi kolaylaştıracak ve böylece iyi uygulamalara dayalı kaliteli hizmeti sürekli destekleyecek şekilde yapılandırılmış olmalıdır. Çocuk ve gençlerin ihtiyaçlarının çoğu okullar, aileden sağlanan destekler ve gençlik hizmetleri gibi evrensel hizmetlerle karşılanır. Çocukların ve gençlerin nispeten çok azı çocuk koruma ve sosyal hizmet uzmanı desteğine gereksinim duyar. Yetersizliklerden etkilenen ya da etkilenme olasılığı bulunan çocukların ve gençlerin gelişimi, gereksinim duydukları hizmetleri alamazlarsa önemli ölçüde zarar görecektir. Bir aile öneri ya da bilgi edinmekten daha fazlasına ihtiyaç duyuyorsa başlangıç için bir değerlendirme (assesment) yapılmalıdır. Bu değerlendirme olabildiğince hızlı yapılmalıdır. Meslek elemanı, ev ziyareti ve çocukları da içine alan bir görüşme (sosyal inceleme) yapar. Çocuğun okulu veya ilişkide olduğu sağlık kuruluşları gibi diğer ev ziyareti yapan kuruluşlarla kurulacak iletişim de bu değerlendirmenin bir parçası olabilir. Ailelerin karşılaştıkları güçlükler ne kadar karmaşık, yoğun ve uzun dönemli olursa, yapılacak değerlendirme o ölçüde detaylı gerçekleştirilir. Bu, aile yaşamı ve çocukların ihtiyaçları hakkında aile üyeleri ile bir dizi görüşme ve derinliğine tartışmaları içeren çekirdek değerlendirme olarak adlandırılır. Meslek elemanı söz konusu bilgi toplama ve değerlendirmeyi makul bir süre (30-35 iş günü) içinde tamamlar ve yapılan görüşmelerin sonuçlarını aile ile paylaşır. 53 Ebeveynlerin çoğu doğal olarak çocukları için en iyisini yapmak isterler. İçinde bulundukları koşullar ve güçlükler ne olursa olsun, çocuklarını yetiştirmede ihtiyacı olan ailelere yardım etmenin ve çocuk bakımı mevzuatının kalbinde devlet ve aile ortaklığı kavramı yatar. Ortaklığın önemi çocuk koruma çalışmalarını da içeren bir dizi araştırma bulguları ile güçlendirilmiş olmasından gelmektedir (Department of Health Department for Education and Employment Home Office, 2000). Bir çocuğun karşı karşıya olduğu güçlüklerin ne olduğunu anlama sürecinde, profesyoneller ve aile başta olmak üzere ilgili tüm tarafların işbirliği içinde çalışması önemlidir. Aile üyeleri ile çalışmanın hedefi her zaman çocuğun refahını korumak ve teşvik etmek olmalıdır. Bu nedenle, çalışmanın odağında çocuk yer almalıdır. Bu, ailelerin belirli ihtiyaçlarını ve koşullarını anlama duyarlılığı gerektirir. Engelli bir aile üyesi için ev içinde sağlanacak makul düzenlemeler, okula devam sorunu olan bir çocuk için aile ve okulla kurulacak etkili bir işbirliği, madde bağımlısı bir aile üyesi için sağlık kuruluşları ile birlikte çalışmak gibi çocuk odaklı ve ailenin içinde bulunduğu durumu ön plana alan uygulamalar bu duruma örnek gösterilebilir. Çocuklar ve aile üyeleri ile bir çalışma ilişkisi geliştirmek her zaman kolay değildir, özellikle çocuğun zarar gördüğüne dair anlamlı kaygılar olduğunda bu daha zor olabilir. Dirençli bir aile veya zor şartlara karşın, değerlendirme ve birlikte çalışma sürecinde aileye çekici gelecek yollar ve teşvikler bulmak önemlidir. Arabuluculuk tekniklerinden yararlanmak birlikte çalışmak konusunda profesyoneller ve aile üyelerine yardım etmede yardımcı olabilir. Çocuğun cinsel istismara uğradığı yönünde iddiaların olduğu en güç koşullarda bile, çocuk ve ailesi ile çalışmanın yollarını bulmak mümkündür.
56 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU ÇOCUKLARIN KORUNMASINA İLİŞKİN YASAL DÜZENLEMELER Giriş Günümüzde toplumların en önemli varlığı sosyal sermaye olarak da açıklanan insan kaynağıdır. Bu kaynağın sahip olduğu nitelikler söz konusu toplumun gelişmişlik düzeyini ortaya koymaktadır. Bu nedenle nitelikli insan sermayesine sahip toplumlar gelişmiş ülke sıralamasında üst sıralarda yer almaktadırlar. Yaşam kalitesi yüksek, iyi eğitilmiş, sağlıklı nesiller yetiştirmek, geleceğin güvencesi olan çocukların her açıdan desteklenmesi ve iyi yetiştirilmesi ile yakından ilgilidir. Özellikle küçük yaşlarda içinde bulundukları koşullar itibariyle zor şartlar altında yetişen çocuklar ülkenin geleceği açısından risk potansiyeli taşıyan bireyler olabileceklerdir. Başka bir deyişle sosyal ve psikolojik açıdan çeşitli nedenlerle yoksunluk içinde bulunan çocuklar gençlik ve yetişkinlik dönemlerinde toplumsal uyum açısından sorunlarla karşımıza çıkabileceklerdir. Bu nedenle çeşitli nedenlerle aileleri yanında ya da onlardan ayrı oldukları ortamlarda büyüyen çocukların devletin koruması altında büyümeleri ve gelişmeleri son derece önemlidir. Bu konuda ulusal ve uluslararası mevzuatta da yer alan hükümler vardır. 54 Uluslar-arası Mevzuat Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi uluslararası hukukta çocukların korunmasıyla ilgili düzenleme ve güvenceler getirmiştir. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi nin 25. maddesinde çocukların, özel bakım ve yardım haklarının olduğu ve toplumsal korumadan yararlanacakları ifade edilmiştir. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ise çocukların doğumundan ergenlik ve genç yetişkinliğine kadar yaşamlarının tüm boyutlarını kapsamaktadır. Sözleşme ayrıca çocuk için en iyi yerin ailesinin yanı olduğunun kabul edilmesini fakat ebeveynlerin çocuğun gereksinimlerini karşılayamadığı veya karşılamayı istemediği durumlarda devletin gerekli bakımı sağlamakla görevli olduğu hususunu içermektedir. Bununla birlikte sözleşme her çocuğun şiddetin her türünden korunma hakkının olduğunu, çocukların ve gençlerin ihmal ve istismara maruz kalması durumunda devletin müdahale etme, koruma, rehabilitasyon hizmeti sağlama ve geliştirme sorumluluğunun bulunduğunu kabul etmektedir (Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği, 2004: 10 11). Bu sözleşmeye göre çocuğun yaşatılması, korunması ve geliştirilmesi doğrultusunda aile kurumu; kamusal alanın içinde öncelikli kurum olarak ele alınmaktadır. Devlet, aile kurumuna destek olan ve geliştiren organdır. Aile içinde ve çevresinde bütüncül bir yaklaşımla aileyi ve çocuğu desteklemek ana işlevdir. Çocukları ve gençleri bir sosyal kategori olarak görmek çocuk hakları sözleşmesinin en önemli boyutudur. Sözleşmenin hedef kitlesi tüm çocuklar, gençler ve özel olarak korunması gerekenlerdir. Sözleşme çocukların toplumsal konumlarını ve içinde yaşadıkları yakın toplumsal ortamın koşullarını ve olanaklarını geliştirmeyi hedeflemektedir (Cılga, 1999). Türkiye nin de tarafı olduğu bu sözleşme hükümlerine göre Devletin sorumluluğunu yerine getirmesi adına bazı düzenlemeler yaptığı bilinmektedir. Türkiye de 4620 Sayılı kanunla onaylanan ve yürürlüğe giren Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi çocukların haklarının ve yüksek yararının geliştirilmesi gerektiğine ve bu vesileyle çocukların özellikle kendilerini ilgilendiren ailevi işlemlerde olmak üzere, bu hakları kullanma olanağına sahip olmaları gereğine inanarak düzenlenmiştir. Türkiye tarafından 5 Aralık 2001 tarihinde Lahey de imzalanan 29 Mayıs 1993 tarihli Çocukların Korunması ve Ülkelerarası Evlat Edinme Konusunda İşbirliğine Dair Sözleşme ile taraflar kişiliğinin uyumlu gelişmesi için, ço-
57 cuğun bir aile ortamında, mutluluk, sevgi ve anlayışla yetişmesi gereğini, her devletin, çocuğun asıl ailesinde kalmasını sağlayacak uygun tedbirleri öncelikle alması lüzumunu kabul etmişlerdir yılında Lanzarote de, çocukların en üstün çıkarının ve esenliğinin, tüm üye devletler arasında paylaşılan temel değer olduğunu ve ayrım gözetmeksizin bunun geliştirilmesi gerektiğini düşünerek ; Türkiye nin de tarafı olduğu Cinsel Suistimale ve Cinsel İstismara Karşı Çocukların Korunmasına Dair Avrupa Konseyi Sözleşmesi imzalanmıştır. Ulusal Mevzuat Ulusal belgelerde de çocukların ve haklarının korunmasına yönelik düzenlemeler yer almakta, anayasa ve kanunlarla bu konuda çeşitli düzenlemeler yapılmış bulunmaktadır. T.C. Anayasası, 3. Bölüm 41. Maddesinde (Ek fıkra: /4 md.) her çocuk, korunma ve bakımdan yararlanma hakkında sahiptir, devlet, her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır. ifadesi ile çocukların korunması devletin önemli görevlerinden biri olarak gösterilmektedir Anayasası nın 61. maddesinde korunmaya ihtiyacı olan çocuklar, sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması gereken kesim olarak tanımlanmış, 56. maddesinde ise korunmaya ihtiyacı olan çocukların topluma kazandırılması amacıyla gerekli teşkilat ve tesislerin devlet tarafından kurulacağı ya da kurdurulacağı belirtilmiştir sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) nda ise çocuğun korunmasının öncelikle ana ve babaya verildiği görülmektedir. TMK da eşler çocukların bakımına, eğitim ve gözetimine beraberce özen göstermek (185. madde) ve ana babanın her biri çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlü kılınmıştır. Çocuğun huzurunun tehlikeye girmesi ve çocukla ilgilenilmemesi halinde ana ve babanın çocukla kişisel ilişki kurma haklarının reddedilebileceği veya çocuğun kendilerinden alınacağı da hüküm altına alınmıştır (324. madde). Bunun yanı sıra anne ve babalar çocuğu olanaklarına göre eğitmek ve onun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlâkî ve toplumsal gelişiminin sağlanması ve korunmasıyla özellikle bedensel ve zihinsel özürlü olanların, yetenek ve eğilimlerine uygun düşecek ölçüde, genel ve meslekî bir eğitim sağlamakla sorumlu tutulmuşlardır (340. madde). Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişiminin tehlikede bulunması veya manen terk edilmiş olması halinde ise çocuğun korunmaya ihtiyacı olduğu kabul edilerek hâkime, çocuğu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirme yetkisi verilmiştir (347. madde). 55 Türk Ceza Kanunu (TCK) çocuğun, suçun mağduru olması durumu ile ilgili olarak çocuğu koruyucu nitelikli hükümler getirmiş, çocuğa karşı işlenen suçların cezasını belirterek çocuğun korunma hakkını gözetmiştir. TCK, çocuğun kaçırılması veya alıkonulmasını (234.madde), çocuğu terk etmeyi (97.madde), müstehcen yayınların çocuklara izlettirilmesini, dinlettirilmesini, bunları çocukların görebileceği, ulaşabileceği şekilde kolaylaştırılmasını (226. maddesinde), çocukların cinsel istismarını insanlığa karşı işlenen suçlardan saymaktadır (77.madde), çocuklara kumar oynatılmasını (228.madde), çocukların dilendirilmesini (229.madde), çocuk emeğinin sömürülmesini (117.madde) suç saymıştır. Buna ek olarak çocukların sağlığı için tehlikeli maddelerin çocuklara verilmesi veya satılması yasaklanmıştır (194.madde). TCK, çocuk ticaretini (80.madde), çocukların organ ve dokusuna zarar vermeyi ve ticaretini (91.madde), çocuğun hürriyetinden yoksun kılınmasını (109.madde), çocuklara işkence yapılmasını (94.madde), neticesiyle ağırlaşmış işkencenin cezasını (95.madde), ve çocuklara eziyet edilmesini (96.madde) yetişkinlere karşı işlenen suçlara göre değerlendirildiğinde arttırılmış ciddi hapis cezalarıyla cezalandırmıştır. Kanunlarla da çocukların korunması güvence altına alınmıştır. Nitekim 1983 yılında çıkartılan 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu nda Sosyal Hizmetler, kişi ve ailelerin kendi bünye ve çevre şartlarından doğan ve kontrolleri dışında oluşan maddi, manevi ve sosyal yoksunluklarının giderilmesine ve ihtiyaçlarının karşılanmasına, sosyal sorunlarının önlenmesi ve çözümlenmesine yardımcı olunmasını ve hayat standartlarının iyileştirilmesi ve yükseltilmesini amaçlayan sistemli ve programlı hizmetler bütünü olarak ifade edilmektedir. Sosyal Hizmetler Kanunu nun üçüncü maddesine göre korunmaya ihtiyacı olan çocuk ; beden, ruh ve ahlak gelişimleri veya şahsi gelişimleri, güvenlikleri tehlikede olup,
58 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Ana veya babasız, ana ve babasız, 2. Ana veya babası veya her ikisi de belli olmayan, 3. Ana veya babası veya her ikisi tarafından terk edilen, 4. Ana veya babası tarafından ihmal edilip; fuhuş, dilencilik, alkollü içkileri veya uyuşturucu maddeleri kullanma gibi her türlü sosyal tehlikelere ve kötü alışkanlıklara karşı savunmasız bırakılan ve başıboşluğa sürüklenen çocuk tur. Yukarıda sözü edilen 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu nun 21. ve 22. maddelerine dayanılarak hazırlanan Korunmaya Muhtaç Çocukların Tespiti, İnceleme Koruma Kararlarının Alınması ve Kaldırılmasına İlişkin Yönetmelikte de korunmaya ihtiyacı olan çocukların tespiti ve koruma altına alınmasına ilişkin görevler açıkça belirtilmiştir sayılı kanun ile 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununun bazı fıkralarında değişiklik yapılmıştır. Buna göre 18. maddenin ikinci fıkrası Koruyucu aile hizmeti kapsamında aile yanına yerleştirilen çocukların bakım, eğitim, kurs, okul, yemek ve taşıma servisi, harçlık ve benzeri ihtiyaçları esas alınarak koruyucu ailelere, bu giderlerin tamamına karşılık toplu bir ödeme yapılmasına veya her bir gider türü için ayrı ayrı yapılacak ödemelerin kapsamına, ödeme tutarlarına, yapılacak ödemelerin usul ve esası ile koruyucu ailelerin seçimine, çocukla ilgili sorumluluklarına ve hizmetin işleyişine ilişkin usul ve esaslar, Maliye Bakanlığının uygun görüşü üzerine ASPB tarafından çıkarılan yönetmelikle belirlenir ve bu kapsamda verilecek ödemelerden hiçbir kesinti yapılmaz. olarak değiştirilmiştir. Ayrıca bu kanun veya 5395 sayılı Kanun uyarınca haklarında korunma veya bakım tedbir kararı alınmış olup fasılalı olarak geçen yararlanma süreleri dâhil iki yıldan az olmamak üzere, ASPB sosyal hizmet modellerinden yararlanan çocuklardan reşit olduğu tarih itibarıyle bu hizmetlerden yararlanmaya devam edenlerin işe yerleştirilmeleri usul ve esaslara bağlanmıştır yılında kabul edilen 5395 Sayılı Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK) çocuk adalet sistemi boyutuyla, çocuk mahkemelerinin kuruluş ve hâkimlerinin tayin edilmesine, suça itilen veya suç mağduru olan çocukların hakkında yapılacak olan soruşturma veya ifadelerinin alınmasına, çocukların korunma hakkını tam olarak kullanabilmesi için gerekli olan mesleki görüşleri içeren sosyal inceleme raporlarına, çocuklar hakkında alınabilecek tedbirlere ve tedbirlerle ilgili görev dağılımına değinmekte ve sistemi şekillendirmektedir. ÇKK ya bakıldığında dört tür tedbirden söz edildiği görülmektedir. Bunlar, koruyucu ve destekleyici tedbirler (5. madde), çocuklara özgü güvenlik tedbirleri (11 madde), adli kontrol tedbiri (20. madde) ve denetim tedbirleridir (36. madde). Koruyucu ve destekleyici tedbirler de ÇKK nın 5/1. maddesinde, çocuğun öncelikle kendi aile ortamında korunmasını sağlamaya yönelik danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma tedbirleri olarak ifade edilmiştir. 8 Haziran 2011 tarihinde 633 sayılı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kararname ile uzun yıllar korunmaya ihtiyacı olan çocukların bakım ve korunmasını sağlayan Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü (SHÇEK) kapatılarak Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (ASPB) kurulmuştur. ASPB söz konusu yasalara dayalı olarak önemli görevler üstlenmiştir. Buna göre bakanlığın temel görevlerinden biri korunmaya muhtaç çocukların korunma altına alınmasına esas oluşturacak nedenin ekonomik yoksunluk olması halinde, bu çocuklara ve ailelerine kurum bakımı yerine, ekonomik yardım ve diğer destekleyici sosyal hizmet uygulamalarıyla ailenin parçalanmadan bir arada yaşamasına fırsat sağlamaya çalışmak olarak belirlenmiştir. Bakanlık bünyesinde çocukların korunmasına ilişkin görevleri olan birim Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü dür. Nitekim çocukların korunmasına ilişkin bir yasal düzenleme olan 633 Sayılı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname hükümlerine göre söz konusu Genel Müdürlüğü nün görevleri şöyle özetlenebilir. Çocuklara yönelik koruyucu, önleyici, eğitici, geliştirici, rehberlik ve rehabilite edici sosyal hizmet faaliyetlerini yürütmek ve koordine etmek,
59 Çocuklara yönelik sosyal hizmetler konusunda politika ve stratejiler belirlenmesine ilişkin çalışmaları koordine etmek, belirlenen politika ve stratejileri uygulamak, uygulanmasını izlemek ve değerlendirmek, Çocukların her türlü ihmal ve istismardan korunması ve sağlıklı gelişimi için gerekli önleyici ve telafi edici mekanizmaları oluşturmak ve uygulamaya koymak, Öncelikle çocuğun aile içinde yetiştirilmesi ve desteklenmesi için aileyi eğitim, danışmanlık ve sosyal desteklerle güçlendirmek. Çocuk Koruma Kanunu na Göre Verilen Koruyucu ve Destekleyici Tedbirlerin Yerine Getirilmesi Amacıyla Kurulan Merkezi, İl ve İlçe Koordinasyonların Çalışma, Usul ve Esasları Yönergesi nin 2. Maddesinde Bu yönerge, çocukların korunması, haklarının ve esenliklerinin güvence altına alınması, refahlarının yükseltilmesi, ihmal ve istismarlarının önlenmesi amacıyla ifadesi kullanılmıştır. Bu hususlar çerçevesinde kalkınma planları ve hükümet programlarında da çocukların korunmasına yönelik stratejiler ve hedefler belirlenmekte ve hükümetler buna uygun politikalar geliştirmeye çalışmaktadırlar. Nitekim Onuncu Kalkınma Planı nda ( ) çocuk ve gençlik başlığı altında geleceğe dönük temel stratejiler belirlenmiştir. Buna göre genel olarak söz etmek gerekirse çocuklar için risk faktörlerinden söz edilmekte (262. madde) ve onların iyi olma hallerinin desteklenmesi, potansiyellerini geliştirmeye ve gerçekleştirmeye yönelik fırsat ve imkânların artırılması, başta eğitim, sağlık, adalet ve sosyal hizmetler olmak üzere temel kamu hizmetlerine erişimlerinin artırılması öngörülmektedir (263. madde). Ayrıca çocukların yoksulluktan kaynaklanan yoksunluklarının giderilmesi, erken çocukluk gelişiminin desteklenmesi (264. madde), çocukların iyi olma hallerini ve refahlarını destekleyici bütüncül modeller geliştirilerek, daha iyi eğitim ve sağlık hizmeti almalarının sağlanacağı, temel becerilerinin geliştirilerek, özellikle zor şartlar altındaki ve risk grubundaki çocukların yaşam kalitesinin yükseltileceği, toplumla bütünleşmelerinin sağlanacağı (265. madde) ifade edilmektedir. 57 Bunun yanında Onuncu Kalkınma Planının sosyal koruma başlığı altında da yine çocukların korunmasına yönelik stratejilerin belirlendiği görülmektedir. Buna göre korunmaya ihtiyacı olan çocuklara yönelik kurum bakımı dışında alternatif modeller geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasının önemine vurgu yapılmış (275. madde), aile yanında bakımı destekleyecek modellerin geliştirileceği, kurum bakım hizmetlerinin standart ve niteliğinin iyileştirileceğinden söz edilmektedir (282. madde). Ayrıca korunmaya ihtiyacı olan çocuklara yönelik öncelikle aile yanında bakım olmak üzere koruyucu aile ve evlat edinme gibi alternatif modellerin yaygınlaştırılacağı ifade edilmiştir. Bu esaslar çerçevesinde 61. Hükümet Eylem Planı nda da konu ele alınmış ve önemine vurgu yapılarak yapılacak çalışmalara yer verilmiştir. Buna göre ASPB nin risk altındaki çocukların genel özelliklerinin belirlenmesi, çocukların aile ortamında desteklenmesi ya da koruma ve bakım altına alınmalarına yönelik erken tanı ve uyarı sistemi kurulması temel strateji olarak belirlenmiştir. Bunlara ek olarak, ülkemizdeki üniversitelerde kurulan Çocuk Koruma, Uygulama ve Araştırma Merkezlerinin yönetmeliklerinde de çocuğun korunması kavramına vurgu yapılmıştır. Örneğin, Gazi Üniversitesi Çocuk Koruma, Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliğiyle ihmale ve istismara uğrayan çocukların tanı, tedavi, korunma ve izlenmelerine dair uygulama ve araştırmaların yapılacağı ortamı sağlamak amaçlanmıştır. Görüldüğü gibi genel itibariyle çocukların korunmasına yönelik ulusal ve uluslararası düzenlemelerle konunun önemi vurgulanmaktadır. Bu doğrultuda ASPB çeşitli politikalar geliştirmekte ve Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü bünyesinde çeşitli uygulamalar yapmaktadır. Bu uygulamalardan biri olan sosyal ve ekonomik destek hizmetinden yararlandırılan çocukların aileleri yanında bakımı ve yetiştirilmesine yönelik hizmetlerin verimliliğinin ve etkinliğinin değerlendirilmesi gereği ortaya çıkmaktadır. Ayrıca çocuğun gelişim evrelerine göre psikolojik, sosyal, akademik gelişimlerini değerlendirmeye yönelik etkin bir sistemin oluşturulması için karşılaştırmalı bir analizin yapılması da bu projenin diğer önemli temel bir gerekçesini oluşturmuştur.
60 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 58 DÜNYADA ÇOCUK KORUMA SİSTEMLERİ Çocuk refahı uzun yıllardır ve bugün uluslararası toplumun önemli gündemlerinden birini oluşturmakta olup, ülkelerin kendi sosyal politikalarının dışında uluslararası politikaların da üzerinde durduğu sürdürülebilir kalkınmanın vazgeçilmez unsurlarından biri olarak görülmektedir. Çocuk refah alanının en önemli uluslararası metni olan 20 Kasım 1989 tarihli Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme tarihte en fazla ülke tarafından altına imza atılan insan hakları metnidir. Sözleşmede ayrım gözetmeme, çocuğun yüksek yararı, yaşama ve gelişme hakkı, katılım hakkı ön planda olup sözleşmenin temel ilkelerini oluşturmaktadır. Sözleşme bir çocuğun ergin olana kadar korunma ihtiyacının bulunduğunu ve bu ihtiyacın yukarıda ilkeler çerçevesinde yerine getirilmesi gerektiğini belirtmektedir. Çocuğun ya da çocukluğun haklarla sağlıklı bir ilişki geliştirmesi noktasında koruma kavramı oldukça önemlidir. Çocuk koruma, bir çocuğun çevresi tarafından yaşamının olumsuz bir biçimde etkileneceği tehlikelerle karşı karşıya kalmasını engellemek için alınan önemleri ve savunuculuk faaliyetlerini içermekte olup çocuk koruma yaklaşımının sadece çocuğu değil çocuğun korunmasından sorumlu ebeveynleri ve kurumları da kapsaması gerekmektedir (Acar, 2012). Çocuk koruma sistemi sosyal, politik, ekonomik pek çok değişkenden etkilenmekle birlikte Munro (2011) iyi bir çocuk koruma sisteminin sahip olması gerektiği ilkeleri şu şekilde açıklamaktadır: 1. Sistem çocuk merkezli olmalıdır: Çocuk koruma sistemine dâhil olan herkesin çocuk merkezli çalışma biçimini izlemesi ve çocuk ve gençleri hakları olan, yaşları ve olgunlukları ölçüsünde, kendileriyle ilgili kararlara katılmak hakları olan bireyler olarak tanımlaması gerekmektedir. 2. Aile ortamı, çocuk ve gençlerin yetiştirilmesi için genellikle en iyi yerdir: Ancak, çocuğun ailesiyle birlikte olma hakkı ile ihmal ve istismardan kurtulma hakkı arasında bir denge kurmak amacıyla zor kararlar verilebilir. 3. Çocuk ve ailelere, onlarla birlikte çalışarak yardım etmek: Çocuk, aile ve profesyonel arasındaki ilişkinin kalitesi sunulan yardımın etkililiğini doğrudan etkiler. 4. Erken yardım çocuklar için daha iyidir: Olumsuz deneyimler en aza indirilir ve çocuklar için sonuçları iyileştirir. 5. Çocukların koşulları ve ihtiyaçları son derece çeşitlidir o nedenle sistem yanıt verirken eşit çeşitliliğe ihtiyaç duyar. 6. İyi bir mesleki uygulama güncel kuram ve araştırmalardan alınan bilgiye dayanır. 7. Belirsizlik ve risk çocuk koruma sisteminin özelliklerindendir: Risk yönetimi sadece riskleri azaltabilir, riskleri ortadan kaldıramaz. 8. Çocuk koruma sistemlerinin yerel ve ulusal düzeyde başarısının ölçülmesi çocukların etkili yardım alıp almadığıyla ilişkilidir. Toplumlar uluslararası politikaların yönlendirmesinin yanı sıra kendi kültürel birikimleri, refah modelleri, nüfus büyüklükleri ve diğer pek çok değişkene göre çocuk koruma sistemlerini geliştirmektedirler. Ülkelerin geliştirdiği politikalar ve refah hizmetleri refah modelleriyle doğrudan ilişkilidir. Özdemir (2007) Esping-Andersen in üç tür refah rejimi ayrımı yaptığını belirtmiştir: Liberal refah modeli (ABD, İngiltere, Avustralya), Kıta Avrupa sı refah modeli (Fransa, Almanya, Belçika) ve İskandinav refah modeli (İsveç, Danimarka). Bu üç model sosyal haklar ve refah
61 önlemleri açısından incelenecek olursa liberal model sosyal haklar açısından gereksinim temelli, refah önlemleri açısından karma hizmetler sunan bir modeldir. Kıta Avrupa sı refah modeli sosyal haklar açısından katkıya dayalı, refah önlemleri açısından transfer ödemeleri sunmaktadır. İskandinav refah modeli ise sosyal haklar açısından bütün vatandaşların yararlandığı evrensellik temelli ve refah önlemlerini kamu hizmetleriyle sağlayan bir modeldir (Ebbinghaus ve Manow, 2001 ve Voorhis, 2002 den aktaran Özdemir, 2007). Bu modellerden çok da uzak olmayacak şekilde çocukların korunmasına yönelik özellikle gelişmiş ülkelerde görülen çalışmalar üçe ayrılmaktadır (Cameron ve Freymond, 2006 dan aktaran Beter, 2010): Bunlar çocuk koruma sistemleri, aile hizmetleri sistemleri ve toplumsal bakım sistemleridir. Bunlardan ilki olan, çocuk koruma sistemlerinde devlet, bireysel haklar ve sorumluluklar temelinde gerekli düzenlemeleri yapmaktadır. Amaç çocuğun ailesi ve çevresi içindeki tehlikelerden korunmasıdır. İngiltere, Kanada, ABD gibi ülkeler bu sistemdedir. Aile hizmetleri sistemlerinde devlet, toplumun çocuk, aile ve toplumla ilgili ortak ideallerini yansıtan refah hizmetlerini desteklemektedir. Sosyal yardımlaşma ve dayanışma ön plandadır. Bu sistemlerin odağında çocuk ve aile ilişkilerinin güçlendirilmesi ve çocuğun bakımı bulunmaktadır. Norveç, İsveç, Hollanda gibi ülkeler bu sistemdedirler. Son olarak toplumsal bakım sistemlerinde çocuğun korunmasında ebeveynlere, geniş aileye ve yerel topluma danışılmaktadır. Korunma ihtiyacı olan çocukların korunma şekline odaklanarak yapılan başka bir araştırma, sonucunda ülkeleri çocuk koruma odaklı sistemler ve aile hizmeti odaklı sistemler olarak iki sınıfa ayırmıştır. Çocuk koruma odaklı sistemlerde sistemin aileye yasal müdahalesi söz konusudur çünkü aile sorunun kaynağı olarak görülmektedir. Müdahalenin amacı koruma ve zararın azaltılmasıdır, müdahalede hukuki bir yaklaşım ve soruşturma bulunmaktadır. Problem çerçevesi bireysel ve ahlakçıdır. Sistem çocuğun güvenliğini sağlamak için bekçi gibi davranır ve müdahalenin başlangıcı ebeveynlerin çocuğa yönelik ihmalkâr olmasıdır. Aile hizmeti odaklı sistemlerde ailenin desteklenmesi söz konusudur. Müdahalenin amacı önleme ve sosyal bağlardır. Aile ile işbirliği yapılır. Müdahalede terapötik bir yaklaşım ve ihtiyaç analizi bulunmaktadır. Problem çerçevesinde aile sistemi, yoksulluk, eşitsizlik bulunmaktadır ve sosyal ve psikolojik bir süreçtir. Sistem aile ilişkilerinin güçlendirilmesine odaklanmaktadır ve müdahalenin başlangıcı ailenin yardıma ihtiyaç duymasıdır (Gilbert, 1997; Gilbert, Parton, ve Skivenes, 2011). 59 Çocuk koruma sürecinde farklı iki ülke örneği ve uyguladıkları politikalar üzerinden değerlendirmeler yapmak farklı bakış açıları sunması açısından faydalı olacaktır. Ele alınan iki ülke dünyada gelişmiş ülkeler olarak gösterilen bununla birlikte farklı refah modellerine ve uygulamalara sahip olan Norveç ve İngiltere dir. Norveç Avustralya ve Norveç in karşılaştırıldığı bir araştırmada çocuk koruma politikası açısından Avustralya nın temel odağı koruma ve risk iken Norveç in sistemsel yaklaşımında önleme, erken müdahale ve destek ön planda olduğu belirtilmektedir. Norveç te çocuk refah sistemi içerisindeki çocukların % 80 i çeşitli destekleyici hizmetlerden yararlanmaktadır. Bunun tersine Avustralya da ailenin desteklenmesine yönelik hizmetler çok az olarak hedef sistem içerisinde yer alır. Bununla birlikte iki ülke de çocuğun yüksek yararı prensibini ve çocuk hakları konusundaki artan önemi paylaşmaktadırlar (Kojan & Lonne, 2012). Politikalardaki bu farklı vurgular uygulamalara da doğrudan yansıyacak olup uygulayıcıların müdahale stratejilerini ve kaynakların çocuk ve ailelerin ihtiyaçlarına nasıl yönlendirileceğini de belirlemektedir. Norveç te çocuk refah hizmetlerinde birincil sorumluluk Çocuk, Eşitlik ve Sosyal İçerme Bakanlığı ndadır te Norveç in nüfusu 5 milyonun üzerinde olup bunun 1,1 milyonu 0-17 yaş aralığındadır. Yani nüfusun % 22,2 si çocuklardan oluşmaktadır yılında 38,025 çocuk, çocuk refah hizmetlerinden yararlanmıştır (Statistics Norway, 2013). Çocuk refah yasasında vurgulandığı haliyle Norveç teki çocuk refah hizmetlerinin iki temel amacı bulunmaktadır. İlki, aile yanında sağlıklı gelişimi olumsuz etkileyen şartlar altında yaşayan çocukların gerekli destek hizmetlerini
62 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU doğru zamanda almalarını sağlamak; ikincisi ise çocukların gelişimlerini destekleyen güvenli bir sosyal çevrede büyümelerini sağlamaktır (Child Welfare Act, 1992). Buradaki destek ve doğru zaman ifadeleri Norveç çocuk refah hizmetlerinin benimsediği önleyici yaklaşımı vurgulamaktadır. Çocuk Refahı Yasası çocuğun refahı için çocuk ve ailenin kalıcı sorunlarının önlenmesi ve bunun için ihtiyaç duyulan kaynaklara ulaşılmasında erken müdahalenin gerekliliğini belirtilmekte ve destekleyici hizmetleri zorunlu kılmaktadır. Bu yasanın uygulamaya en önemli katkılarından bir tanesi de çocuk koruma çalışanlarına, aile durumunun geliştirilmesi ve problemlerin önlenmesinde aileyi işbirliği içerisinde çalışmaya davet etmek konusunda güçlendirilmiş imkânlar vermesidir (Backe-Hansen, Højer, Sjöblom, & Storø, 2013). Norveç in refah programlarından çoğu bir ailenin bütününe yönelik bir refah yaklaşımıdır. Norveç bunu geniş oranda hak temelli bir yaklaşımla, çocuk ve aile için gelir testine bağlı olmayan hizmetler sağlayarak gerçekleştirmektedir. Norveç in çocuk koruma konusunda politika ve programları aile ile işbirliğinin önemine vurgu yapmakta ve ev dışı bakım ve müdahaleleri son seçenek olarak görmektedir. Norveç in çocuk koruma politikaları önleme, erken müdahale ve destek üzerine şekillenmekte olup çalışma stratejisi açısından bağlamsal ve yüksek seviyede profesyonel takdir önemsenmektedir. Müdahaleler refahın artırılmasına, ihtiyaçların desteklenmesine, zararların karşılanmasına, ihmal ve istismara cevap verecek şekildedir. Norveç in aileye yönelik yaklaşımı Norveçli sosyal çalışmacıların aile perspektifini risk değerlendirmelerinin içerisinde yer almasını gerektirmektedir ve destekleyici hizmetler çocuk ailesi yanında bakımdan uzaklaştırılmadan önce sağlanmaktadır (Kojan & Lonne, 2012). Norveç çocuk refah hizmetlerinin Çocuk Refah Yasası kapsamında üç temel fonksiyonu şu şekildedir: (Healy & Oltedal, 2010): Çocuk ihmal ve istismarını araştırmak ve değerlendirmek, 2. Aile desteği sağlamak ve terapötik hizmetler sunmak, 3. Alternatif bakım hizmetleri sağlamak. Bir toplumun çocuk koruma sistemine yaklaşımında hizmetlerini destek odaklı kurgulamasıyla riske odaklı kurgulaması arasında önemli bir fark bulunmaktadır. Bu fark bütün politikaların nasıl yönleneceğini bunun hizmetlere ve müdahaleye nasıl yansıyacağını dolayısıyla çocuk refahı üzerinde nasıl bir etkisi olacağını belirlemektedir. Kojan ve Lonne (2012) nin de belirttiği gibi Norveç in çocuk refah sistemi genel olarak ailenin iyilik haline vurgu yapması açısından Avustralya çocuk koruma perspektifinin çocuğun kötü muamele, ihmal ve istismardan korunmasına yönelik yaklaşımından ayrışmaktadır. Healy ve Oltedal (2010) a göre Avustralya da çocuk koruma kavramı yaygın olarak her düzeydeki değerlendirme ve müdahalelerle çocuk ihmal ve istismarının risklerinin azaltılması amaçlamaktadır. Norveç ise çoğunlukla çocuk refahı kavramı kullanılmakta ve bu da çocuk ihmal ve istismarı riski olan ailelere yönelik değerlendirme ve müdahalelerin yer aldığı geniş çapta hizmetlere işaret etmektedir. Benzer şekilde ABD ile Norveç in karşılaştırıldığı bir araştırmaya göre iki ülke arasında çocuk koruma sistemleri açısından şu farklılıklara değinilmiştir (Berrick ve Skivenes, 2013). Sosyal hizmetler Norveç te bir hak olarak sunulurken ABD için bunun tersi yönünde ağırlıklı olarak hak temelli yaklaşılmadığı vurgulanmıştır. Aile hizmetleri Norveç te oldukça genişken, ABD de bunun sınırlı olduğu belirtilmektedir. Çocuk refah sistemi içerisinde Norveç teki sistem Aile hizmet sistemi olarak, ABD deki sistem çocuk koruma sistemi olarak belirtilmektedir. ABD de çocuk refah sistemi içerisinde müdahalenin başlaması için yüksek risk durumu beklenirken, Norveç in önleme üzerine politikası müdahalenin başlaması için düşük riski yeterli görmektedir. Baskın hizmet türü olarak ABD de ev dışı kuruluş hizmetinin yaygın olup Norveç te ise çoğunlukla hizmetler çocuğun aile yanında bakımı üzerine odaklanmaktadır. İskandinav refah modelini uygulayan ülkelerdeki bu yaklaşım ve uygulamalar UNICEF tarafından 2011 yılında hazırlanan Zengin Ülkelerde Çocuk Refahı isimli raporda da kendini göstermiştir. Barınacak yer, güvenli çevre, sağlık, eğitim, katılım, çocuk yoksulluğu gibi başlıklarda yapılan ölçümlerle çocuk refahı açısından dünyada ilk sıraları alan 5 ülke sırasıyla Hollanda, Norveç, İzlanda, Finlandiya, İsveç olarak belirlenmiştir:
63 İngiltere İngiltere, sosyal haklar açısından gereksinim temelli, refah önlemleri açısından karma hizmetler sunan, Esping-Andersen in refah devletleri sınıflandırmasında liberal model içerisinde yer almaktadır. İngiltere çocuk koruma sisteminin şekillenmesi sürecinde, devletin ebeveyn ile çocuk arasındaki ilişkiye müdahalesini, çocukların çalışma koşullarını ve diğer çocuk koruma konularını ele alan ilk kanun 1889 yılında çıkarılan Çocuklara Karşı Zulmü Önleme ve Çocukların Korunması Kanunu dur. Sonrasında 1908 yılında çıkarılan Çocuk Kanunu ve 1933 yılında çıkarılan Çocuk ve Genç Bireyler Kanunu çocuk koruma sisteminin şekillenmesinde önemli etkiye sahiptir. Özellikle 1948 yılında yürürlüğe giren Çocuk Kanunu yla çocukların korunmasının yerel yönetimlerin bir görevi haline gelmiştir. Bu tarihten 1989 a kadar geçen sürede çocuk refahı kavramı vurgulanmıştır de kabul edilen yeni Çocuk Kanunu nu ile çocuk koruma sisteminde önemli değişiklikler olmuş korunma ihtiyacı olan çocuklara yönelik mevzuat bir araya getirilmiş, bununla birlikte çocuk yargılama sistemi ile çocuk koruma sistemi birbirinde ayrılmıştır yılında yapılan bir güncellemeyle ailelere daha geniş yer ayrılmış ve çocukların devlet korumasına alınmasını zorlaştıran tedbirler getirilmiştir (Beter, 2010). Yukarıda da belirtildiği gibi İngiltere de yerel yönetimler çocuk refahı alanında 1948 yılında çıkarılan Çocuk Kanunu ile sorumluluk almaya başlamış ve 1989 Çocuk Kanunu ile yerel yönetimlerin bünyesindeki sosyal hizmet bölümleri, çocuk koruma sisteminde başat kurumlar olarak gösterilmiştir. Yerel yönetimlerin sunduğu bu hizmetler genel olarak erişim ve inceleme, gereksinim içerisindeki çocuklar, bakım altındaki çocuklar, evlat edindirme ve koruyucu aile, önleyici hizmetler ve gençlik hizmetleri olarak özetlenebilir (Beter, 2010). Beter, 2010 yılında yazdığı araştırma raporunda çocuk koruma sürecinde aşamalı gereksinimler ve müdahale üçgeninden bahsetmiştir (Şekil 1). Çocuk ve ailelere yönelik çalışmalarda müdahaleye başlamadan önce gereksinimlerin belirlenmesine, ihtiyaç analizinin yapılmasına öncelik verilmektedir. İlk aşamada hizmetler genellikle okullar ve toplumsal kaynaklar vasıtasıyla sunulmakta ve bu aşamada sosyal hizmetlerin alanına girmeden önleyici çalışmalarla destekleme söz konusudur. İkinci aşamada çevre sistemlerle (okul, arkadaş, ebeveyn) problem yaşayan çocuklar bulunmaktadır. Bu aşamada çocuklar ve aileler desteklenerek sorunların çözümüne yönelik hizmetler sağlanmaktadır. Üçüncü aşamada ihmal ve istismara uğramış ya da risk taşıyan çocuklar bulunmaktadır. Bu aşamada sosyal hizmetlerin öncülüğünde müdahaleler gerçekleşmektedir Aşama İhmal ve istismar sonrası 2. Aşama Çocuklara yönelik belirgin risk yok. Aile desteklenerek önleyici çalışmalar yapılmakta 1. Aşama Aileler toplum hizmetlerinden yararlandırılarak önleyici çalışmalarda bulunulmakta. Kaynak: (Beter, 2010) Şekil 1: İngiltere de Aşamalarla Gereksinimler ve Müdahale Üçgeni İngiltere istatistiklerine bakıldığında İngiltere ve Wales i içeren sayımlarda toplam nüfus olarak görünmekte ve 0-19 yaş aralığında çocuk toplam nüfus içerisinde %23,79 u oluşturmaktadır (Office For National Statistics, 2014). Nüfusun yaklaşık % 24 ü çocuklardan oluşan İngiltere de 31 Mart 2013 itibariyle çocuktan % 75, i (50,804) koruyucu aile hizmetinden yararlanmaktadır ve bu rakamın % 11 i akraba yanına yerleştirilen çocuklardır. Yaklaşık her on çocuktan biri (6141 çocuk - %9), çocuk yuvalarında kalmaktadır çocuk (% 5), evlat edinilmiştir çocuğun (% 5) kendi ailesi içinde ya da aile sorumluluğu olan birey tarafından korunması sağlanmıştır. Geri kalan % 6 lık kısımdaki çocuklar da, suça sürüklenen çocuklar için güvenlikli gözetim birimleri, hakkında bakım kararı
64 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 62 alınmış çocukların bağımsız yaşama şanslarının da olduğu yatılı kuruluşlar ve diğer hizmetlerin bünyesinde yer almaktadırlar (Ofsted, 2014). İngiltere de korunma ihtiyacı içerisinde olan çocuklar için aileye gerekli destek ve hizmetler için yerel yönetimler faaliyet göstermektedir. İhmal ve/veya istismara uğramış çocukların belirlenmesi halinde çok disiplinli ve çok kurumlu bir müdahale söz konusudur. Bu müdahale belirli çocuk koruma planlarına göre yapılmaktadır. Bu planlar için aileyle yapılacak ortaklık önemsenmektedir. Aile ile yerel yönetimler arasında ortaklık kurulamaması ve çocuğun ihmal ve/veya istismarı söz konusu ise süreç mahkemeye taşınmaktadır. Mahkeme son çare olarak düşünülmektedir. Ailelerin çocuklarıyla ilgili sorunların çözümde çocuğun korunmasında görev alan kurum ve kuruluşlarla işbirliği oldukça önemlidir. Yerel yönetimlerce çocuklar için hazırlanan çocuk koruma planlarının pek çoğu bakım kararı olmayan çocuklar için hazırlanmıştır. Bunun amacı çocuğun ailede kalması ve aile yanında desteklenmesidir (Beter, 2010). Sonuç olarak İngiltere nin çocuk koruma yaklaşımında da çocuğun aile yanında bakımı, ailenin desteklenmesi ve önleyici çalışmalar kendini göstermektedir. Verilen istatistiklerde de bu durum görülmektedir. Değerlendirme ve Türkiye Yukarıda farklı refah modelleri, farklı kültürel özellikler, farklı ekonomik temeller, farklı nüfus büyüklükleri gibi pek çok farklılığı içeren iki ayrı ülkedeki çocuk koruma modeli ele alınmıştır. Dünya da özellikle Norveç in de içinde yer aldığı İskandinav refah modelinin çocuğun korunmasındaki olumlu yanları örnek gösterilirken İskandinav refah modelinden olmayan İngiltere nin de çalışmaya dâhil edilmesinde farklı bir bakış açısının sunulması amaçlanmıştır. Türkiye nin, bu çalışmada sunulan iki ülkeden daha farklı bir refah modelinde olması, sosyal-ekonomik ve kültürel farklılıklara sahip olması, şüphesiz ki çocuk koruma açısından da politika, program ve projelerinde de farklı adımları beraberinde getirmektedir. Bununla birlikte günümüz dünyasının çocuk hakları üzerindeki evrensel kabullerinin ön planda tutulması, hak temelli bir yaklaşımla çocuk haklarının sağlanmasında, çocuk refahının artırılmasında ailelerle birlikte çalışılması ve aile hizmet sisteminin çocuk koruma felsefesi içerisine yerleşmesi oldukça önemlidir. Türkiye, Esping-Andersen in refah devletleri sınıflandırmasındaki üç modelde yer almamakla birlikte, Türkiye nin dâhil olduğu model alanyazında Güney Avrupa Modeli olarak belirtilmektedir. Güney Avrupa Refah Modeli içerisinde konumlanan Türkiye de modelin özellikleri arasında da yer alan sosyal politikada aileye düşen sorumlulukların/ yükün rolünün önemli oluşu devam etmektedir. Bu refah modelinde yer alan Yunanistan, İspanya ve İtalya ile de benzerlik gösterecek şekilde (Valle, Canali, Bravo, & Vecchiato, 2013), Akdeniz kültürünün bir özelliği olan, ailenin sosyal ve bireysel refahın artırılmasındaki temel hizmet sağlayıcısı özelliğidir. Türkiye dâhil bu ülkeler, ailenin desteklenmesi yoluyla çocukların iyilik hallerinin artırılmasına yönelik bir perspektife sahip olmakla birlikte, bunun yeterli bir seviyede olmadığı alanyazında ifade edilmektedir. Özellikle İskandinav Refah Modelinde ve diğer gelişmiş ülkelerin çocuk koruma sürecindeki rolü ve aileyle olan işbirliği ile refahın artırılması politikası Türkiye de tam olarak işletilememektedir. Örneğin İngiltere yle kıyaslandığında aynı yıl ve ayın (2013 Mart) verilerine bakıldığında, Türkiye de koruyucu aile hizmetinden yararlanan çocuk sayısı 1724 (ASPB Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2013b) iken İngiltere de 50,804 çocuğun koruyucu aile yanında bakımı sağlanmaktadır. Bununla birlikte Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü nün 2014 yılı Kasım ayı istatistikleri incelendiğinde bu sayının 3890 a ulaştığı ve önemli bir ivme kazandığı da görülmektedir. Tabii ki nicelikten daha da önemli olacak şekilde bu hizmetin sağlanmasında koruyucu aile olmadan önce ailelere verilecek ve süreç içerisinde gerçekleştirilecek düzenli eğitimler, koruyucu ailede kalan çocuğa terapötik yardım sağlanması, düzenli denetimler gibi temel hizmetlerin gerçekleştirilmesi noktasında atılacak adımlar oldukça önem taşımaktadır. Türkiye de çocuk koruma hizmetleri 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu yasal zemininde ve Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı nın koordinasyonunda yürütülmektedir. Kuruluş bakımı sisteminin yerine aile yanında bakımın ve
65 koruyucu aile modelinin öncelikli olması ve çocukların korunma ihtiyacı oluşmadan gereken yardımı alabilmesi fikri güçlenmiş ve bu konuda adımlar atılmış olmakla birlikte istenilen düzeye ulaşılması için çalışmaların sürekliliği, politika ve uygulamalara tam olarak yansıması oldukça önemlidir. Verilen hizmetlerin bağımsız kuruluşlarca değerlendirilmesi, nicelik ve niteliğinin ele alınması, hizmetlerin geliştirilmesinde sivil toplumla bilgi paylaşımı üzerine harcanacak çabalar sürecin gelişimi açısından fayda sağlayacaktır. Bir diğer önemli nokta Türkiye deki çocuk koruma sisteminin adli-hukuki süreçle birlikte vurgulanması noktasıdır. Çocuk korumasında hizmetlerin, koruyucu-önleyici çalışmaları ön plana alacak şekilde ve hak temelli bir yaklaşımla çocuk hakları çerçevesinde kurgulanması gerektiği düşünülmektedir. Oluşturulacak olan politikalar açısından çocukların korunması sürecinde adli süreçlerden bağımsız hizmet modellerinin geliştirilmesi ve aileye yönelik destekleyici hizmetlerin artırılması ile çocuğun aile yanında korunmasının önemi vurgulanmış olacaktır. Aileye verilen ekonomik desteklerin başta eğitim olmak üzere pek çok farklı hizmetle desteklenmesi, aile yaşam döngüsü içerisinde ailenin yaşadığı sorunlar için eğitim ve danışmanlık hizmetlerinin olması önem taşımaktadır. Belki de en önemlisi üretilen hizmetlerin ulaşılabilir olması noktasındaki çabalar olacaktır. Sonuç olarak yapılacak çalışmaların çocuğun aile yanında desteklenmesi, aile hizmetlerine yönelik sistemler, aile ile işbirliği yoluyla çocuğun güçlendirilmesi, destekleme, çocuğun yüksek yararı, hak temelli çalışma, çocuk hakları, koruyucu-önleyici çalışma, çocuk odaklılık kavramları çerçevesinde geliştirilmesi Türkiye deki çocuk koruma sisteminin gelişmesini destekleyen unsurlardır. TÜRKİYE DE ÇOCUKLARIN KORUNMASI VE KORUMA HİZMETLERİ Bir toplumun geleceğine yön verme potansiyelleri dolayısıyla, çocukların yetiştirilmesi, eğitimleri ve korunmaları konusunda toplumda gereken özenin gösterilmesi gerekmektedir (Şenocak, 2010: 178). Çocukların, ihtiyaç duydukları bakım ve korumayı desteksiz bir şekilde sağlamaları mümkün olmadığından; bu gereksinimlerinin toplumca sağlanması şarttır. Temel olarak çocukların bakımı ve korunması, ana babanın görevidir. Hukuki olarak, ülkemizde çocuğa bakma ve çocuğu yetiştirme görevi ana babaya verilmiştir. Türk Medeni Kanunu nun 327. ve 328. maddeleri uyarınca çocukların bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderler ana baba tarafından karşılanır ve ana babanın çocuğuna karşı olan bakım borcu, çocuğun ergin olmasına kadar devam eder. Ana baba yoksa ya da görevlerini yerine getiremiyorsa bazı kuruluşlar yoluyla devlet ve toplumun bu görevleri üstlenmesi tabiidir (Akyüz, 1991: 710; ASPB, 2013; Beter, 2010: 146). 63 Türkiye de 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu nda yapılan tanım kapsamındaki korunmaya muhtaç çocukların bakımı ve izleminde uzun yıllar boyunca en etkili ve geniş sosyal hizmet ağını Başbakanlık Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü (SHÇEK) oluşturmuştur. Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü 27 Mayıs1983 tarihinde yayınlanan 2828 sayılı Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Kanunu ile kurulmuştur. Kurum, çocuk hakları sözleşmesi ve 2828 sayılı kanun gereğince 2011 yılına kadar işlevini sürdürmüştür (Çetin, 2008: 142; SHÇEK, 2009: 13) yılında sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 633 sayılı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü (SHÇEK) kapatılarak Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (ASPB) kurulmuştur. ASPB nın
66 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 64 kuruluş, görev, yetki ve sorumluluklarını düzenlemeyi amaçlayan KHK ile sosyal hizmet uygulamalarının tek bir merkezden yönetilmesi; SHÇEK in taşra teşkilatında yer alan sosyal hizmet kuruluşları Aile ve Sosyal Politikalar İl Müdürlüklerine bağlanması sağlanmıştır. Söz konusu KHK ile öncelikle çocuğun aile içinde yetiştirilmesi ve desteklenmesi amacıyla aileyi eğitim, danışmanlık ve sosyal yardımlarla güçlendirmek; korunmaya, bakıma ve yardıma muhtaç çocuk, kadın, engelli ve yaşlıların tespiti, bunların korunması, bakımı, yerleştirilmesi ve rehabilitasyonlarını sağlamak üzere gerekli hizmetleri yürütmek, bu hizmetler için gündüzlü ve yatılı sosyal hizmet kuruluşlarının açılması ve işletilmesi görevi ASPB na verilmiştir. Bakanlık, 2014 yılında yayınlanan 6518 sayılı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile getirilen düzenlemelere dayalı olarak verdiği hizmetleri sürdürmektedir. Bakanlık bünyesinde çocuğa yönelik hizmetler Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Korunmaya muhtaç çocuklarla ilgili bakım, koruma, evlat edindirme hizmetleri ile birlikte koruyucu aile hizmetlerini koordine etme yetkisi de Bakanlığın Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yerine getirilmektedir (Yazıcı, 2012: 500). Bu bağlamda ASPB Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü altında sunulan çocuk hizmetleri; çocuğun aile yanında bakımı ve kuruluş bakımı olmak üzere iki grup altında incelenmiştir. A. Çocuğun Aile Yanında Bakımı Son yıllarda dünyanın gelişmiş ülkelerinde korunma altındaki her bir çocuk için yapılan kalıcı yerleştirme planında öncelikle çocuğun biyolojik ailesinin yanından uzaklaştırılması yerine; söz konusu çocuğun ailesi yanına döndürülmesi ve ailesi yanında desteklenmesi hedeflenmektedir. Uygulamadaki bu değişimin temelinde, her çocuğun kendi öz ailesi yanında yaşama hakkı yer almaktadır. Bu hak, başta 1989 tarihli Çocuk Hakları Sözleşmesi nde olmak üzere, diğer ilgili tüm uluslararası bildirge ve belgelerde de geçmektedir (Chance vd., 2010: ; Özateş ve Atauz, 2011: 102; Southerland vd., 2014; 3). Çocuğun aile yanında bakımı modeli diğer bakım modellerine göre daha eski, daha insancıl ve olumlu sonuçlarının diğer modellere göre daha fazla olduğu modeldir. Çocuğun, annesi, babası, diğer aile üyeleri ile birlikte korunması medeniyetlerin ortak payesi, çocuk hakları perspektifinin temel anlayışı olmuştur (Salim, 2011: 87). Çocukların korunmasında bakım tedbirinin, çocukla ilgili başka bir çözüm bulunamadığı durumlarda uygulanabilecek son seçenek olması gerektiği ifade edilmektedir. Oysa ülkemizde uzun yıllar boyunca, çocukları korumak için, toplum temelli, çocuk yararını gözeten alternatif hizmetler üretilememiş ve genellikle kurum bakımı ön plana çıkartılmıştır (Yolcuoğlu, 2009: 54). Çocukların koruma ve bakımında önemli rol sahibi SHÇEK in çocuğun aile içinde korunmasıyla ilgili görevleri olup bu hususta kurumdan çocuğun öncelikle aile içinde korunması temel ilkesini benimseyen politikalar ortaya koyması beklenmiştir. (Salim, 2011: 87). SHÇEK in kapatılmasıyla bu misyon ASPB tarafından üstlenilmiştir. Son yıllarda dünyanın gelişmiş ülkelerinde benimsenen yaklaşıma paralel olarak, Türkiye de de risk grubunu oluşturan çocuklar ve aileleri için, çocuğun kendi evi dışında bir kuruluşa yerleştirilmesi yerine, ailesi yanında yaşamına devam etmesine ve aile birliğinin korunmasına olanak tanıyan hizmetler ön plana çıkmıştır (Beter, 2010: 147; Özateş ve Atauz, 2011: 102; SHÇEK, 2009: 100). Geçmiş yıllarda korunmaya ve bakıma ihtiyacı olan çocuklara verilen hizmetlerin kuruluş bakımında yoğunlaşması söz konusu iken, yeni hizmet anlayışı ile her çocuğun sağlıklı bir aile ortamında yaşama hakkının olduğu gerçeğinden hareketle aile yanında bakımlarının sağlanması hizmet önceliği olarak belirlenmiştir. Alternatif hizmet modeli olarak çok acil durumlarda ve geçici sürelerle kuruluş bakımı şeklinde belirlenmiştir (SHÇEK, 2009: ). Bu bağlamda, tarihli 633 sayılı KHK nin 35. maddesiyle Sosyal Hizmetler Kanunu adını alan 2828 sayılı Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Kanununda bahsi geçen sosyal ve ekonomik destek hizmetleri, koruyucu aile uygulamaları, çocuğun evlatlık verilmesi ve danışmanlık hizmetlerinin sunumu gibi politikalar, çocuğun aile içinde korunmasına yönelik politikalardandır.
67 a. Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetleri Sağlıklı bir ailede çocuğun şiddet ve her türlü istismardan korunması daha kolaydır; çocuğun en iyi bakılabileceği ortam aile ortamıdır. Bu nedenle çocukların aile içinde bakımının sağlanması amacıyla alternatif hizmetler geliştirilmesi hedeflenmektedir (SHÇEK, 2009: 24). Söz konusu alternatif hizmetlerden biri aile birliğinin korunması ve yoksulluk nedeniyle çocukların ailelerinden kopmalarının önüne geçilmesi amacıyla çocuğun ailesinin yanında bakımının sürdürülmesini sağlayacak bir takım sosyal ve ekonomik yardımlar sağlanmasıdır. Bu amaçla tarihli, sayılı Ayni ve Nakdi Yardım Yönetmeliği yayımlanmıştır. Ayni ve Nakdi Yardım Yönetmeliğinin adı; sayılı Resmi gazetede yayımlanan Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Ayni ve Nakdi Yardım Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Sosyal ve Ekonomik Destek Yönetmeliği olarak değiştirilmiştir. Yönetmelik, yoksulluk içinde olup da temel ihtiyaçlarını karşılayamayan ve hayatlarını en düşük seviyede dahi sürdürmekte güçlük çeken kişilere ve ailelere kaynakların yeterliliği ölçüsünde ayni ve nakdi yardım yapılmasına dair esas ve usulleri düzenlemektedir. Söz konusu Yönetmeliğe göre, Genel Müdürlüğün sosyal yardım hizmetlerinde, korunmaya muhtaç çocukların, ailelerinin yanında yaşamlarını sürdürmeleri temel hedef kabul edilmiştir. Bu hizmetlerden öncelikle Ekonomik yoksunluk nedeniyle haklarında korunma/tedbir kararı alınarak, sosyal hizmet kuruluşlarının himayesine bırakılan, desteklendikleri takdirde ailesi veya yakınları tarafından yanlarına alınabilecek özellikleri taşıyan çocuklar ile ekonomik yoksunluk nedeniyle haklarında korunma/tedbir kararı alınarak Kuruma ait bir sosyal hizmet kuruluşuna yerleştirilmesi talep edilen ve kendilerine sosyal ve ekonomik destek sağlanamaması durumunda Kuruma ait sosyal hizmet kuruluşuna yerleştirilmesi zorunlu görülen, ancak korunma/tedbir kararı alınmaksızın sosyal ve ekonomik destekle ailesi veya yakınları tarafından bakılabilecek çocukların faydalanması karara bağlanmıştır. Sosyal ve Ekonomik Destek Yönetmeliği nin 4. maddesine göre söz konusu hizmetler süreli ve geçici yardım olmak üzere iki şekilde yapılmaktadır: 65 Süreli Yardım, muhtaç kişilere karşılaştıkları hayat güçlüklerini gidermek amacıyla Kurumun bütçe imkânları ölçüsünde yapılacak yardımları kapsamaktadır. Aileler periyodik olarak izlenmekte, yardım alma durumları ortadan kalkmadığı sürece 2 yıllık süreçler halinde yardımları devam etmektedir. Geçici Yardım, sosyal ve ekonomik bir sorunun çözümünde yardımcı olabilmek amacıyla yılda bir, zaruri hallerde en çok iki defaya mahsus olmak üzere yapılacak yardımları ifade etmektedir. Çocukların ailelerinin yanında bakımı ve desteklenmesi amacıyla Aileye Dönüş ve Aile Yanında Destek Uygulaması bulunmaktadır. Söz konusu uygulamanın temel amacı; ilk olarak ekonomik yoksunluk nedeniyle ASPB na müracaat eden ailelerin çocuklarının kurum bakımına alınmaksızın korunması, bakımı ve yetiştirilmelerine yönelik hizmetlerin mümkün olduğu ölçüde kendi yaşam ortamlarında verilmesidir. Bu sebeple, çocuklarının korunma altına alınması için başvuruda bulunan ailelerin, bu taleplerinin sadece ekonomik yoksunluktan kaynaklandığının belirlenmesi durumunda ise bu çocuklar için korunma kararı alınmadan kurum sosyal yardım ve diğer koruyucu, önleyici, destekleyici ve geliştirici hizmetleri kapsamında, kendi yaşam ortamlarında aile veya yakınları yanında bakımları sağlanmaktadır yılı Kasım ayı verilerine göre korunma kararlı olup ailesi yanında desteklenen 6a kapsamında ve korunma altına alınmaksızın desteklenen 6b kapsamında olmak üzere toplam olarak çocuk sosyal ve ekonomik destek, eğitim ve danışmanlık hizmeti verilerek aile veya yakınları yanında desteklenmiştir (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2014 Kasım verileri) yılı itibariyle sosyal ve ekonomik destek hizmetinden yararlananların eğitim gruplarına göre dağılımı Tablo 1 de yer almaktadır.
68 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 66 Tablo 1: 2014 Yılı Kasım Ayı Sonu İtibariyle Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetinden Yararlananların Eğitim Gruplarına Göre Sayıları DESTEK GRUBU SAYI % Okul Öncesi Çocuk ,98 İlköğretime Devam Eden Çocuk ,59 Orta Öğretime Devam Eden Çocuk ,16 Orta Öğretim Seviyesinde Olup Okula Devam Eden 887 1,53 Yüksek Öğretime Devam Eden Çocuk 110 0,19 Yetişkin 321 0,55 TOPLAM ,0 (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2014-Kasım). Tablo 1 incelendiğinde, 2014 yılında sosyal ve ekonomik destek hizmetinden yararlananların % 65,59 u ilköğretime, % i okul öncesi, % 14,16 sının ise orta öğretime devam eden çocuk olduğu görülmektedir. Ayrıca, Aileye Dönüş ve Aile Yanında Destek Uygulaması yoluyla, kurum bakımına alınan çocukların öz ailelerinin sosyal yardım ve sosyal hizmetlerle güçlendirilerek çocuklarını kurum bakımından en kısa zamanda geri almalarını sağlamak hedeflenmektedir. Bu konudaki yıllara göre değişim Grafik 1 de görülmektedir. 6,000 5,000 4,000 3,000 2,000 1, ,347 1,886 3,617 4,640 5,174 5,216 5,133 5,267 5,361 4,825 4, (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2013a: 49) Grafik 1: Kuruluş Bakımından Ailesi Yanına Döndürülen Çocuk Sayısı (2013) Grafikte görüldüğü gibi bu uygulama kapsamında ise 2005 yılından 2013 yılı sonuna kadar korunma kararlı olup kuruluş bakımında olan çocuk, sosyal ve ekonomik destek sağlanarak kurum bakımından aile veya yakınları yanına döndürülmüştür. Özellikle 2011 yılında bu sayının ulaşarak en üst seviyede olduğu görülmektedir yılından 2014 yılı Kasım ayı sonuna kadar ise kuruluşlardan ailesi yanına döndürülen çocuk sayısının olduğu saptanmıştır (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2013: 48; Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 2-3-5). Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2014). b. Koruyucu Aile 02 Eylül 1990 tarihli Çocuk Hakları Sözleşmesinde; çocuğun öncelikle ailesi yanında, bu mümkün olmadığı takdirde ise uygun bir aile ortamı içinde yaşamını sürdürmesi ve gelişmesi hakkına özel bir yer verilmektedir. Ülkemizde de Çocuk Hakları Sözleşmesi ile vurgulanan Koruyucu Aile Hizmeti nin dayanağı Türk Medeni Kanunu nun 347. maddesi ile tarih ve 6518 sayılı kanunun 18. Maddesi kapsamında düzenlenen, 2828 sayılı Sosyal
69 Hizmetler Kanunu nun 23. maddesidir. Koruyucu Aile Hizmeti bu maddeleri temel alarak hazırlanan tarih ve sayılı Koruyucu Aile Yönetmeliğine uygun olarak yürütülmektedir (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 1). Koruyucu aile hizmeti, esas itibariyle, mahkemelerce haklarında bakım tedbiri kararı verilen çocuklara yönelik sunulan bir hizmet modelidir. Bununla beraber koruyucu aile hizmetinin üç temel işlevi bulunmaktadır: Bunlar (1) çeşitli nedenlerle geçici veya sürekli olarak aile çevresinden yoksun kalan veya kendi yararına olmak üzere bu ortamda kalması uygun görülmeyen çocuğun, normal bir gelişim gösterebilmesi için gereken şartları hazırlama işlevi, (2) çocuğun daha fazla zarar görmemesini, örselenmemesini sağlamak işlevi ve (3) çocuğun kişiliğinin sağlıklı gelişimi için gerekli tedbirleri almak işlevidir (Vincent, 1959 dan aktaran Doğan, 2013: 149). Koruyucu Aile Yönetmeliği ne göre 4 farklı koruyucu aile modeli bulunmaktadır (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 1): 1. Akraba veya Yakın Çevre Koruyucu Aile Modeli: Veli ya da vasi dışında kalan kan bağı bulunan akrabalar ya da çocuğun iletişim içinde olduğu veya tanıdığı bakıcı, komşu gibi yakın çevresinde olan, tercih etmeleri halinde en az temel ana, baba eğitimleri kapsamında eğitim almış kişi ve ailelerin sağladığı bakımdır. 2. Geçici Koruyucu Aile Modeli: Acil koruma gereken ya da hakkında hizmet planı oluşturulmamış ve kuruluş bakımına yerleştirilmemiş ya da kendisi için planlanan hizmet modelinden çeşitli nedenlerle henüz yararlandırılamamış çocuklar için, temel ana, baba eğitimleri ve Koruyucu Aile Birinci ve İkinci Kademe Eğitimini almış profesyonel kişi ve ailelerin sağladığı birkaç gün ile en fazla bir ay arasında değişen bakımdır. 3. Süreli Koruyucu Aile Modeli: Öz ailesi yanına kısa sürede döndürülme imkânı bulunmayan ya da kalıcı olarak aile yanına yerleştirilemeyen çocuklara, tercihen temel ana-baba eğitimleri ve Koruyucu Aile Birinci Kademe Eğitimini almış kişi ve ailelerin sağladığı bakımdır Uzmanlaşmış Koruyucu Aile Modeli: Özel zorlukları ve ihtiyaçları olan çocuklara yardımcı olabilecek lisans eğitimine sahip olan veya eşlerden biri en az ilköğretim düzeyinde olmak üzere temel ana, baba eğitimleri, Koruyucu Aile Birinci ve İkinci Kademe Eğitimlerini almış kişi ve ailelerin sağladığı bakımdır. Koruyucu aile ve koruyucu aile yanında bakılan çocuk sayılarına ilişkin veriler Tablo 2 de görülmektedir. Tablo 2: Koruyucu Aile ve Koruyucu Aile Yanında Bakılan Çocuk Sayıları Yıllar Koruyucu Aile Sayısı Koruyucu Ai le Yanında Bakılan Çocuk Sayısı * * (ASPB, 4 Aralık 2014 verileri) Tabloda görüldüğü gibi, 2011 yılında koruyucu aile sayısı 1190 ve koruyucu aile yanında bakılan çocuk sayısı 1227, 2012 yılında koruyucu aile sayısı 1350 ve koruyucu aile yanında bakılan çocuk sayısı 1492, 2013 yılı Mayıs ayında ise koruyucu aile sayısı 2080 ve hizmetten yararlandırılan çocuk sayısı 2453 e ulaşmıştır. Son olarak, 2014 yılı Kasım ayı itibariyle ülkemizde 3195 koruyucu aile bulunmakta ve 3890 çocuk koruyucu aile hizmetinden faydalanmaktadır. (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2014: 45; Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim ).
70 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 68 Yaş ve okul durumuna göre koruyucu aile ve ödemelerine ilişkin veriler Tablo 3 te görülmektedir. Yaş - Okul Durumu Tablo 3: Yaş ve Okul Durumuna Göre Koruyucu Aile ve Ödemeleri (2014 Ekim) ORANLAR % Aylık Bakım Ücreti Aylık Harçlık GİYİM (Yıllık) EĞİTİM (Yıllık) Aylık Ortalama Toplam Özel Zorlukları Aylık Ücreti Özel Zorlukları Aylık Ortalaması 0-3 Yaş Okul Önc ,74 731,48 426,70 548,61 609, Yaş Okul Önc , , ,22 640,05 822, , Sınıflar ve 5-8 sınıflar (6-14 Yaş İlköğr.) 15-18Yaş Lise ve Den Yükseköğrenim ,18 46,20 826,45 Servis (Yıllık) Kurs (Yıllık) 1.119, ( M.E) 1.170, ,37 877,78 69,30 849, , (S.B.S) ,76 92, , ,52 921,41 932, , (Ü.H) ,33 154, , , ,77 987, , ORTALAMA 555,93 782, , Ocak Memur Maaş Katsayısı 0, Artış 0, Ocak-Haziran Koruyucu Aile Sigorta Ödemesi 362,88 (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2014). Yaş ve okul durumuna göre koruyucu aile ve ödemelerine ilişkin veriler incelendiğinde, en yüksek ödemenin 19 yaş üzerinde olup yükseköğretime devam eden çocuklara yapıldığı, en düşük ödemenin ise 0-3 yaş okul öncesi çocuklarına yapıldığı görülmektedir. Koruyucu ailelere yönelik olarak sertifikalı koruyucu aile eğitimleri verilmektedir. Koruyucu ailelerin, korunmaya muhtaç çocuğun kendine özel, farklı gereksinimlerini anlayarak onlarla iletişimlerini daha sağlıklı hale getirmek, çocuğun hizmetten daha iyi şekilde yararlanmasını sağlamak ve ilerleyen süreçte sertifikalı koruyucu aile sistemine geçiş yapmak hedefiyle planlanan Koruyucu Aile Eğitimlerinin yasal zemini, tarihli ve sayılı Koruyucu Aile Yönetmeliği ile belirlenmiştir. Koruyucu Aile Birinci Kademe Eğitim Paketi, Koruyucu Aile Hizmeti kapsamında koruyucu aile olmak isteyen adaylara ve yanında çocuk bulunan koruyucu ailelere yönelik hazırlanmıştır. Koruyucu Aile Birinci Kademe Modülleri Eğitici Eğitimi 2013 ve 2014 tarihleri arasında gerçekleştirilmiş toplam 102 sosyal çalışma görevlisinin koruyucu ailelere söz konusu eğitimi uygulamak üzere eğitim alması sağlanmıştır Ekim 2014 tarihleri arasında yapılan Koruyucu Aile Birinci Kademe Eğitici Eğitimi sonrasında İl müdürlükleri eğitim planlarını yaparak koruyucu ailelere yönelik Koruyucu Aile Birinci Kademe Eğitimleri ne başlamıştır. Bu alanda eğitim çalışması devam ettiği anlaşılmaktadır.
71 c. Evlat Edinme Hizmetleri Evlat edinme, durumu evlat edindirilmeye uygun bir çocukla, durumu evlat edinmeye uygun kişi/eşler arasında hukuki bağlar sağlanarak çocuk ebeveyn ilişkisinin kurulması olarak tanımlanmaktadır. Çocukların ailelerinden sürekli olarak ayrılmalarının zorunlu olduğu veya kendilerini koruyacak kimselerinin bulunmadığı hâllerde en iyi bakım modeli olarak kabul edilmektedir (Yazıcı, 2012: 505). Ülkemizde evlat edinme işlemleri; Türk Medeni Kanunun 305 ten 320 ye kadar maddeleri, Çocukların Korunması ve Ülkelerarası Evlat Edinme Konusunda İşbirliğine Dair Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğu Hakkında Kanun, Küçüklerin Evlât Edinilmesinde Aracılık Faaliyetlerinin Yürütülmesine İlişkin Tüzük ile bu mevzuat ve işleyişe yönelik olarak hazırlanan genelge ve dağıtımlı yazılar kapsamında yürütülmektedir. Küçüklerin Evlât Edinilmesinde Aracılık Faaliyetlerinin Yürütülmesine İlişkin Tüzük uyarınca, ülke içi evlat edinmelerde aracılık faaliyetleri Aracı Kurum yetkisi ile Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülür. Lahey Ülkelerarası Evlat Edinme Sözleşmesi gereği ülkelerarası evlat edinme işlemleri Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü Aile Yanında Destek Hizmetleri Daire Başkanlığı nın sorumluluğunda yürütülür (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 4). Yıllar itibariyle evlat edindirilen çocuk sayısındaki gelişim incelendiğinde 2003 yılına kadar 6726 çocuğun evlat edindirildiği görülmektedir. Her yıl artış gösteren evlat edindirilen çocuk sayısı 2014 yılı Kasım ayı verilerine göre ise ye ulaşmıştır (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 2-3-5; ASPB, 2014 Kasım ayı verileri). d. Koruyucu ve Destekleyici Tedbirler 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, koruyucu ve destekleyici tedbirler olarak, çocuğun öncelikle kendi aile ortamında korunmasını sağlamaya yönelik danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma konularında alınacak tedbirleri öngörmüştür. Bunlardan; danışmanlık tedbiri, çocuğun bakımından sorumlu olan kimselere çocuk yetiştirme konusunda; çocuklara da eğitim ve gelişimleri ile ilgili sorunlarının çözümünde yol göstermeye yönelik tedbirlerdir. 69 B. Kuruluş Bakımı ve Türleri Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 0-18 yaş grubunda olup haklarında korunma kararı ve/veya bakım tedbiri kararı alınarak kuruluş bakımına yerleştirilen çocukların korunması, bakımı, eğitimi, bir iş ve meslek sahibi yapılarak topluma yararlı bireyler hâline getirilmeleri ile ilgili her türlü çalışmaları yapmak/yaptırmak, izlemek ve koordine etmekle görevlidir (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2012: 50). a. Çocuğa Yönelik Hizmet Veren Kuruluşlar: Çocuk Yuvaları: Sosyal Hizmetler Kanunu, çocuk yuvalarını, 0-12 yaş arası korunmaya ihtiyacı olan çocuklarla gerektiğinde 12 yaşını dolduran kız çocuklarının, bedensel, eğitsel, psiko sosyal gelişimlerini, sağlıklı bir kişilik veya iyi alışkanlıklar kazanmalarını sağlamakla görevli ve yükümlü yatılı sosyal hizmet kuruluşlar olarak tanımlamaktadır. Çocuk Yuvaları, sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Çocuk Yuvası Yönetmeliği ne göre faaliyette bulunurlar Mayıs ayı itibariyle 8 i Çocuk Yuvası ve Kız Yetiştirme Yurdu olmak üzere Türkiye de toplam 27 çocuk yuvasında çocuğa bakım ve koruma hizmeti verilmektedir (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 3). Yetiştirme Yurtları: yaş arası korunmaya ihtiyacı olan çocukları korumak, bakmak ve bir iş veya meslek sahibi edinmeleri ve topluma yararlı kişiler olarak yetişmelerini sağlamakla görevli ve yükümlü olan yatılı sosyal hizmet kuruluşları olarak tanımlanmaktadır. Yetiştirme Yurtları, sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Yetiştirme Yurtlarının Kuruluş ve İşleyişine İlişkin Yönetmelik uyarınca hizmet vermektedir. Türkiye de 2014 Mayıs ayı itibariyle 29 Erkek Yetiştirme Yurdunda 976 erkek çocuğun ve 4 Kız Yetiştirme Yurdunda da toplam 109 kız çocuğunun bakım ve koruması sağlanmaktadır (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 3). Kreş ve Gündüz Bakımevleri: 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu nu bu kurumları, 0-6 yaş grubundaki çocukların bakımlarını gerçekleştirmek, bedensel ve ruhsal sağlıklarını korumak ve geliştirmek ve bu çocuklara temel
72 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 70 değer ve alışkanlıkları kazandırmak amacıyla kurulan ve yatılı olmayan sosyal hizmet kuruluşları olarak tanımlamaktadır yılında Türkiye genelinde toplam özel kreş ve gündüz bakımevi ve çocuk kulübünde bakılan toplam çocuk sayısı dür (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2014). Çocuk evleri: 2008 tarihli Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü Çocuk Evleri Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, 2828 sayılı Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Kanunu ile tarih ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu kapsamında haklarında korunma ya da tedbir kararı verilen 0-18 yaş arası korunmaya muhtaç çocukları korumak, bir iş veya meslek sahibi yapmak, izlemek ve desteklemekle görevli ve yükümlü olan çocuk evlerini kapsamaktadır. Söz konusu yönetmelikte, çocuk evleri, her ilin sosyal, kültürel açıdan çocuk yetiştirmeye uygun bölgelerinde tercihen il merkezinde okul ve hastanelere yakın apartman dairesi veya müstakil dairelerde 5 ila 8 çocuğun kaldığı evler olarak tanımlanmıştır. Çocuk Evleri sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Çocuk Evleri Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik kapsamında hizmet vermektedir. Türkiye de 2012 yılında 649 Çocuk Evi toplam çocuğun bakım ve korunma gibi ihtiyaçlarını karşılarken, 2013 yılında 775 Çocuk Evinde çocuğun ve 2014 yılında ise 984 Çocuk Evi nde toplam çocuğun bakım ve korunma ihtiyaçları karşılanmaktadır (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 2-3-5; 2014). Çocuk Evleri Sitesi: Sosyal Hizmetler Kanunu, çocuk evleri sitesini korunma ihtiyacı olan çocukların bakımlarının sağlandığı aynı yerleşkede bulunan birden fazla ev tipi sosyal hizmet biriminden oluşan kuruluş olarak tanımlamıştır. Daha önce sevgi evleri olarak bilinen hizmet birimleri çocuk evleri sitesi kapsamına alınmıştır. Buna göre çocuk evleri sitesi en fazla 12 çocuğun üçer kişilik odalarda kaldığı, çocukların yaşlarına uygun gelişim ihtiyaçları dikkate alınarak site içerisinde inşa edilen, müstakil villa tipi evlerden oluşan aile ortamına benzer yapı ve ilişki sisteminde hizmet veren yatılı sosyal hizmet kuruluşlarıdır yılında 46 Sevgi Evi nde toplam çocuğa hizmet sunulmuştur yılı itibariyle ise 70 çocuk evi sitesinde toplam çocuğa hizmet verilmektedir (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2013b: 51; Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim ). Çocuk Evleri Koordinasyon Merkezi (ÇEKOM): Çocuk evlerinin illerde planlanması, açılış ve işleyişine ilişkin her türlü işlemler ile harcamaların yapılması, takibi, denetlenmesi ve çocuk evleri arasındaki koordinasyonun sağlanması amacıyla oluşturulan merkezler, Sosyal Hizmetler Kanunu na göre çocuk evleri koordinasyon merkezi olarak tanımlanmıştır yılsonu itibariyle ülke genelinde 74 ilde Çocuk Evi Koordinasyon Merkezi hizmete açılmıştır (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2014) Mayıs ayı itibariyle çocuğa yönelik hizmet veren kuruluşların istatistiksel dağılımı Tablo 4 te sunulmaktadır: Tablo 4: 2014 Yılında Çocuğa Yönelik Hizmet Veren Kuruluş Sayısı (2014 Mayıs) Sayı Kapasite Fiilen Bakılan Kişi Sayısı Çocuk Evi (0-18) Çocuk Yuvası ve Kız Yetiştirme Yurdu (0-18) Çocuk Yuvası (0-12) Erkek Yetiştirme Yurtları (13-18) Erkek Yetiştirme Yurtları (Refakatsiz-Sığınmacı) (13-18) Kız Yetiştirme Yurtları (13-18) Kız Yetiştirme Yurtları (Refakatsiz-Sığınmacı) (13-18) Sevgi Evi (0-18) Ara Toplam (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 3).
73 2014 Mayıs ayı itibariyle çocuğa yönelik hizmet veren kuruluşların istatistiksel dağılımı incelendiğinde, 959 çocuk evinde çocuğun, 68 sevgi evinde çocuğun, 26 erkek yetiştirme yurdunda 913 çocuğun, 19 çocuk yuvasında ise 764 çocuğun sağlanan imkânlardan yararlandığı görülmektedir. b. Sosyal Rehabilitasyon Hizmetleri Fiziksel, duygusal ve cinsel ihmal ve istismara uğrayan, kanun ile ihtilafa düşmüş, suça yönelen/suçun mağduru çocuklar ile sokakta sosyal risklerle karşı karşıya olan çocukların korunması, bakım ve rehabilitasyonlarının sağlanması için Çocuk Destek Merkezleri (daha önce Koruma Bakım Rehabilitasyon Merkezleri (KBRM) ve Bakım ve Sosyal Rehabilitasyon Merkezleri (BSRM) ve Çocuk Gençlik Merkezleri olarak hizmet veren birimler), ile Çocuk ve Gençlik Merkezleri (ÇOGEM) aracılığıyla söz konusu çocuklara hizmet sunulmaktadır (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2013b: 58). Çocuk Destek Merkezleri: Daha önce Koruma Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri (KBRM), Bakım ve Sosyal Rehabilitasyon Merkezleri (BSRM) ve Çocuk Gençlik Merkezleri olarak hizmet veren birimler Çocuk Destek Merkezleri adı altında birleştirilmiştir. Koruma Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri (KBRM): Suça yöneldikleri tespit edilen çocukların davranış bozukluklarını gidermek amacıyla rehabilitasyon süreci tamamlanıncaya kadar geçici süre ile bakım ve korunmalarının sağlandığı, bu süreçte aile, yakın çevre ve toplum ile ilişkilerinin düzenlenmesine yönelik çalışmaların yürütüldüğü 7 18 yaş kız ve erkek çocuklara yönelik ayrı ayrı yapılandırılan yatılı sosyal hizmet kuruluşlarıdır (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2013b: 58) yılı Eylül ayı itibari ile 15 KBRM de 178 çocuğa koruma ve bakım hizmeti sunulmaktadır. Çocuk ve Gençlik Merkezleri (ÇOGEM): Çocuk destek merkezleri kapsamına alınan diğer bir birim ise Çocuk ve Gençlik Merkezleri (ÇOGEM) dir yılında 572 Sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun Hükmünde Kararname nin 5. Maddesi ile SHÇEK Kanununa ek maddeyle Çocuk ve Gençlik Merkezleri oluşturulmuştur. Kanunda, ÇOGEM ler, eşler arası anlaşmazlık, ihmal, hastalık, kötü alışkanlık, yoksulluk, terk ve benzeri nedenlerle sokağa düşerek sosyal tehlikelere karşı savunmasız kalan veya sokakta çalışan çocuk ve gençlerin geçici süre ile rehabilitasyonlarını ve topluma yeniden kazandırılmalarını sağlamak amacıyla kurulan yatılı ve gündüzlü sosyal hizmet kuruluşları olarak tanımlanmıştır (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü Erişim 3). ÇOGEM ler, tarih ve 6518 sayılı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun un 14. maddesi uyarınca Çocuk Destek Merkezleri adını almıştır yılı Eylül ayı itibariyle Türkiye de 8 yatılı ÇOGEM de 225 çocuğa bakım ve koruma hizmeti verilmektedir (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 3-6). 71 Bakım ve Sosyal Rehabilitasyon Merkezleri (BSRM): Duygusal, cinsel ve/veya fiziksel istismara uğradıkları tespit edilen çocukların olumsuz yaşam deneyimlerinden kaynaklanan travma ve/veya davranış bozukluklarını giderme amacıyla rehabilitasyon süreci tamamlanıncaya kadar geçici süre bakım ve korunmalarının sağlandığı, bu süreçte aile, yakın çevre ve toplum ile ilişkilerinin düzenlenmesine yönelik çalışmaların yürütüldüğü, kız ve erkek çocuklara yönelik ayrı ayrı yapılandırılan yatılı sosyal hizmet kuruluşlarıdır (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2013b: 58) yılı Eylül ayı itibari ile 39 BSRM de 777 çocuğa koruma ve bakım hizmeti sunulmaktadır.
74 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 72 TÜRKİYE DE ÇOCUK KORUMA SİSTEMİNDE SAYISAL GELİŞMELER İnsan hayatında çocukluk evresi bireyin gelişimi açısından önemli bir yer teşkil etmektedir. Bu evrenin sağlıklı bir şekilde geçirilebilmesinde çocukların ailelerinin yanında olması önemlidir. Ancak yoksulluk, aile içi sorunlar, anne veya babada bedensel ve ruhsal yetersizlikler, annenin, babanın veya her ikisinin de ölümü, ihmal, istismar, ergen evlilikleri ya da evlilik dışı doğum sonucunda çocuğun terk edilmesi gibi pek çok nedenle çocuklar korunmasız hâle gelmekte ve çocukların fiziksel ve ruhsal gelişimleri açısından ailelerinin yanında kalmaları birtakım sakıncalar doğurmaktadır. Bu ve benzeri nedenler çocukların korunmasını bir zorunluluk haline getirmektedir. Çocukların korunması açısından gönüllü kamu hizmetleri isteğe bağlı olarak özel ve tüzel kişilerce yani Sivil Toplum Kuruluşları tarafından, zorunlu kamu hizmetleri ise sosyal hizmet olarak devletin denetim ve gözetiminde çeşitli kurum ve kuruluşlarca yerine getirilir. Çocukların korunmasını sağlayan bu kurumların başında Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü gelmektedir. Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü sosyal hizmet ve yardım uygulamalarıyla korunmasız hale gelen korunmaya muhtaç çocuklara koruma sağlamaya çalışır (Yazıcı 2012: 500). Toplumun geleceği olan çocukların bakımı ve korunması her ülkenin olduğu gibi Türkiye nin de önem verdiği bir sosyal olgudur. Ailenin sağlıklı yapıya sahip olmaması çocuklara olumsuz yansımakta bu da önemli sosyal problemlere sebep olmaktadır. Türkiye de çocukların koruma altına alınma nedenleri incelendiğinde; ekonomik ve sosyal yetersizlikler, terk edilme, anne ya da babanın cezaevine girmesi, anne ya da babadan birinin ölümü, aile içi şiddet, ailenin çocuğa yönelik fiziksel ve duygusal istismarı ve diğer sebeplerin önemli kurum bakımına alma nedenleri arasında yer aldığını görülmektedir. Bu gerekçeleri, ekonomik ve sosyal yetersizliklerden dolayı çocuklara ailenin bakamaması, ailenin ölüm ya da ayrılma nedeni parçalanması ve çocuk istismarı olarak üç ana başlıkta toplamak mümkündür. Grafik 2 de Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumunun 2010 yılı verilerine dayalı olarak Türkiye de çocukların koruma altına alınma gerekçeleri verilmiştir Ekonomik ve sosyal yoksunluk Terk Anne ya da babanın cezaevine girmesi Aile dışı cinsel istismar Ölüm Ailenin fiziksel ve duygusal istismarı Diğer Grafik 2: Türkiye de Çocukların Korunma Altına Alınma Nedenleri Kaynak: (Yazıcı: 2012: 515)
75 Çocukların bakım ve koruma altına alınma nedenlerinde ilk sırayı % 69,5 ile ekonomik ve sosyal yoksunluk almaktadır. Bunu % 33,4 ile ebeveynlerinin çocuğu terk etmesi, % 21,2 anne ya da babanın ceza evine girmesi, % 7,7 çocuğun aile içinde ve dışında cinsel istismara veya kötü muameleye uğraması, % 6,6 üvey annenin ya da babanın çocuğu kabul etmemesi, doğal afetler ve terör, % 5,7 anne veya babanın ölümü, % 1,5 ailenin fiziksel ve duygusal istismarı gibi diğer nedenler izlemektedir. Bu verilere göre çocukların bakım ve korumaya alınma nedenleri arasında ön plana çıkan durum ailelerin sosyal ve ekonomik nedenlerden dolayı çocukları terk etmesi olarak görülmektedir. Bu sayısal veriler ekonomik yetersizliklerin aile içinde çocuk sayısına da bağlı olabileceği, bakılamayan çocuklar için yardım talebi olduğu sonucunu ortaya çıkarmaktadır. İkinci sıradaki ebeveynlerin çocukları terk etmesi ise daha çok evlilik dışı çocukların olabileceği sonucunu düşündürmektedir. Tüm nedenler düşünüldüğünde göze çarpan önemli sonuçlardan biri de küçümsenmeyecek oranda olan aile içi cinsel istismardır (Yazıcı, 2012). Avrupa ülkelerinde koruyucu aile ve kurum bakımı uygulamaları ile çocukların erken yaşlarda koruma altına alındığını görülmektedir. Avrupa ülkelerinde koruyucu aile ve kurum bakımı uygulamaları ile üç yaş altında koruma altına alınan çocuklarla ilgili veriler Tablo 5 te gösterilmiştir. Tablo 5: Bazı Avrupa Ülkelerinde Koruyucu Aile ve Kurum Bakımında Bulunan 3 Yaş Altındaki Çocukların Sayı ve Oranları (2003 yılı) Ülkeler Kurumdaki Sayı Kurum Oranı (1/10.000) Koruıyucu ailedeki sayı Koruyucu ailedeki oran (1/10.000) Belçika Bulgaristan Litvanya Macaristan Romanya İspanya Hollanda Portekiz Fransa Polonya Danimarka Almanya Yunanistan Türkiye İtalya Norveç Birleşik Krallık Slovenya Slovakya İzlanda Toplam Kaynak: (Browne, 2005, pp. 26. Akt. Yazıcı: 2012).
76 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 74 Tablo incelendiğinde 3 yaş altındaki çocukların en çok bulunduğu koruyucu aile sayısı 7745 aile ile Birleşik Krallık ilk sırada yer almaktadır. Fransa, Almanya, Romanya ve İspanya daki koruyucu ailelerde bakım ve koruma altında bulunan 3 yaş altındaki çocuk sayısı diğer ülkelere göre yüksek düzeydedir. Aynı dönemde Türkiye de koruyucu ailede bulunan 3 yaş altındaki çocukların sayısı sadece 580 ve oranı ise on binde 1 olarak belirlenmiştir. Aynı dönemde 3 yaş altındaki çocukların kurum bakımına alınan sayıları incelendiğinde ise ilk sırayı Fransa almaktadır. Türkiye de ise 850 çocuk kurum bakımında yer almakta olup, bu sayı on binde 2 lik bir oranı ifade etmektedir. Sayısal verilere göre korunma altındaki çocukların Avrupa daki diğer gelişmiş ülkelere göre oranının düşük olması sevindiricidir. Bu sonuç Türkiye deki aile yapısının sağlam olduğunu göstermektedir. Bu sonuç Türkiye deki aile yapısının olumlu özellikleri olduğu biçiminde yorumlanabilir. Aileye döndürülen çocuk, evlat edindirme hizmetlerinden yararlanan çocuk, aile yanında koruma altına alınmadan desteklenen çocuk, koruyucu aile, koruyucu aile yanındaki çocuk sayılarının yılarındaki gelişimi Tablo 6 da yer almaktadır. Çocuğun Konumu Tablo 6: Koruma Altındaki Çocukların Yıllara Göre Dağılımı YIL (Kasım) Aileye Döndürülen Çocuk Evlat edindirme Hizmetlerinden Yararlanan Çocuk Koruma Altına Alınmadan Aile Yanında Desteklenen Çocuk Koruyucu Aile Sayısı Koruyucu Aile Yanındaki Çocuk Toplam Kaynak: Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü (2014) Tabloda görüldüğü gibi son üç yıllık süreç incelendiğinde; Koruma altına alınmadan aile yanında desteklenen çocuk sayısının yoğunluğu dikkat çekmekte ve bu sayının yıllara göre fark edilir bir şekilde arttığı gözlenmektedir. Ayrıca ailesi yanına döndürülen çocuk sayısında, evlat edindirme hizmetlerinden yararlanan çocuk sayısında, koruyucu aile sayısında ve dolayısıyla koruyucu aile yanındaki çocuk sayısında yıllara göre olumlu yönde bir farklılaşmanın olduğu gözlenmektedir. Buna göre tablodaki artışın temel nedenlerinin başında korunma altına alınması gereken çocukların belirlenmesinde talep odaklı hizmetten arz odaklı hizmete geçişinin etkisinin olduğu söylenebilir. Ayrıca korunmaya muhtaç çocukların devletin koruma altına alabilme gücünün arttığı da söylenebilir. Son üç yılda devletin koruma altına alabilme kabiliyetinde önemli artışlar sağlanmıştır. Başka bir deyişle çocuklara yönelik koruyucu ve önleyici hizmetler için daha fazla sosyal ve ekonomik tedbir devreye sokulmuştur. Türkiye de sosyal koruma harcamalarının dul, yetim, engelli-malul, yaşlı bakımı, hastalık ve sağlık harcamaları, işsizlik ve konut yardımı v.b çeşitli alanlarda yapıldığı görülmektedir. Sosyal devlet olmanın en önemli özelliği olan ihtiyaç sahibi insanlara yardım elinin uzatılması devletin önemli görevlerinden biridir. Türkiye de yılları arasında sosyal koruma harcamalarının dağılımı Tablo 7 de verilmiştir.
77 Tablo 7: Sosyal Koruma Harcamalarının Yardım Türlerine Göre Dağılımı ( TL) Sosyal koruma harcamaları toplamı İdari masraflar ve diğer harcamalar Sosyal yardımlar toplamı Hastalık/ sağlık bakımı Engelli/malül Emekli/Yaşlı Dul/Yetim Aile/Çocuk İşsizlik Konut Sosyal dışlanma b.y.s TÜİK Sosyal Koruma İstatistikleri, Tabloda aile ve çocuk ile ilgili boyut incelendiğinde bu yöndeki harcamaların yıllara göre artış gösterdiği yılı itibariyle toplam yardım içerisinde %3 lük bir bölümünü oluşturmaktadır. Koruma harcamalarının en yükseğini ise kurumsal harcamalar olduğu gözlenmektedir. Bu da ayrıca dikkat çekici bir durumdur. Çocukların koruma altına alınmalarında farklı kurumsal çözümler üretilmiştir. Bu yöntemlerden biri de çocuğun kurumda koruma altına alınmadan akraba denetim ve gözetimi altında korunma yoluna gidilmesidir. Tablo 8 de sosyal ve ekonomik yardımla desteklenen çocukların yardım yapılan kişiyle yakınlıklarına göre dağılımlarına ilişkin bilgi verilmektedir.
78 Tablo 8: Yardım Yapılan Çocukların Gözetimi Altında Oldukları Kişilere Yakınlıkları SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 76 Yakınlık Sayı Yakınlık Sayı Amca 345 Kayınvalide 4 Anne Kendisi 1812 Anneanne 966 Komşu 15 Arkadaş 2 Oğlu 8 Baba 3945 Kızı 14 Büyükanne 25 Teyze 215 Dayı 91 Torun 39 Dede 744 Üvey anne 93 Enişte 19 Üvey baba 13 Eşi 3 Üvey kardeş 27 Hala 560 Yenge 352 Kardeş 598 Diğer 206 Kaynak: Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (2014). Dağılım incelendiğinde çocukları için yardım yapılan yakınlarından birinci sırada anne, ikinci sırada babanın bulunduğu görülmektedir. Yardım yapılan çocukların genellikle birinci derecede yakınlarının gözetiminde oldukları gözlenmektedir. Sosyal ve Ekonomik Destek alan çocuklara devlet, eğitim kademelerine göre farklı miktarda yardım yapmaktadır. Okul derecesi arttıkça öğrencilere yapılan yardım miktarı da artmaktadır. Tablo 9 da yer alan eğitim kademelerine göre destek yönetmeliği çerçevesin de verilen yardımlar yer almaktadır. Tablo 9: Sosyal Ekonomik Destek Yönetmeliği Gereği Yapılan Yardımlara İlişkin Dağılım OKUL KADEMESİ Okul öncesi çocuk 306,19 TL 340,05 TL 360,76 TL 365,74 TL İlköğretime devam eden çocuk 459,28 TL 510,07 TL 541,14 TL 548,61 TL Orta öğretime devam eden çocuk 489,90 TL 544,08 TL 577,21 TL 585,18 TL Orta öğretim seviyesinde olup okula devam etmeyen çocuk için 306,19 TL 340,05 TL 360,76 TL 365,74 TL Yüksek öğretime devam eden çocuk 551,13 TL 612,09 TL 649,36 TL 658,33 TL Yetişkinler için 244,95 TL 272,04 TL 288,61 TL 292,59 TL Ortalama 451,62 TL TL 532,11 TL 539,47 TL Kaynak: Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Tabloda yer alan eğitim kademelerine göre verilen ekonomik destek incelendiğinde okul öncesi dönemdeki çocuklara yapılan kişi başı yardım miktarı 2011 yılında aylık 306,19 TL iken 2014 yılında 365,74 TL ye çıkarılmıştır. İlköğretime devam eden çocuklara kişi başı yardım miktarı 2011 yılında aylık 459,28 TL iken, bu miktar 2014 yılında 548,61 TL ye ve ortaöğretime devam eden çocuklara kişi başı yardım miktarı 2011 yılında aylık 489,90 TL iken bu miktar 2014 yılında 585,18 TL ye çıkarılmıştır. Verilere bütün olarak bakıldığında sosyal ekonomik destek kapsamında yapılan yardımların yıllara göre ve eğitim kademelerine göre farklılaşarak arttığı gözlenmektedir.
79 3. AMAÇ ve KAPSAM Araştırmanın kapsamı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğünce yürütülen Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetinin nitel ve nicel olarak değerlendirilmesi, hizmetten yararlanan çocuk ve aileye katkısı, ulaşılabilirliği ve süresi, çocuğun eğitimine, gelişimine, sağlığına, yaşam kalitesine etkileri, etkili bir sosyal ve ekonomik destek hizmetine ilişkin politika, strateji ve uygulamalar geliştirilmesi olarak belirlenmiştir. Genel Amaçlar Buna göre bu projenin amacını üç temel boyutta ifade etmek mümkündür. Bunlar; 1. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bağlı kuruluşlarda korunma altına alınan çocukların, ailelerine sosyal yardım yapılarak çocukların kuruluş bakımından ailelerinin yanına döndürülme çalışmasının verimliliğini ve etkililiğini değerlendirmek, 2. Ekonomik yoksunluk nedeniyle kuruluşa müracaat eden ailelerin çocuklarının kurum bakımına alınmaksızın sosyal ve ekonomik destek sağlanarak aileleri yanında bakımı ve yetiştirilmelerine yönelik hizmetlerin verimliliğini ve etkililiğini değerlendirmek, 3. Aile yanında desteklenen ya da aile yanına döndürülen çocukların gelişim evrelerine göre psikolojik, sosyal, akademik gelişimlerini ve çocuğun aile yapısını değerlendirmeye yönelik etkin bir sistem oluşturmaktır. Alt amaçlar (Hedefler) Yukarıdaki genel amaçlar çerçevesinde projenin alt amaçlarına (hedefleri), aşağıda sorulara cevap bulunarak ulaşılmaya çalışılmıştır. Buna göre alt amaçlar şunlardır Sosyal ve ekonomik destek (SED) yardımından yararlanan hanelerin (ve çocuğun) yardım sürecine ve işleyişine ilişkin görüşleri nelerdir? a. SED hizmetinin amaçlarına ilişkin farkındalık düzeyleri nelerdir? b. SED yardım sürecinin işleyişine ilişkin görüşleri nelerdir? c. SED yardım sürecinde etkili olan görevlilerin davranışlarına ilişkin görüşleri nelerdir? d. SED yardım sürecinde karşılaştıkları güçlüklere ilişkin görüşleri nelerdir? e. Tekrar kuruluş bakımına dönme konusundaki görüşleri nelerdir? f. Aile bireylerinin çocuğun tekrar kuruluş bakımına dönmesine ilişkin görüşleri nelerdir? 2. SED yardımı alan hanelerdeki çocukların yardım almadan önceki durumlarıyla karşılaştırıldığında; a. Okul (akademik) başarı durumlarında bir değişim gözlenmekte midir? b. Okula devam durumlarında bir değişim gözlenmekte midir? c. Okul değiştirme konusundaki sıklık derecesi nedir? d. Ailenin yer değiştirme sıklığı nedir ve bu durum çocukta ne gibi bir etki (sosyal-psikolojik çevreye uyum vb.) ortaya çıkarmaktadır? e. Okul terki oranlarında nasıl bir değişiklik gözlenmektedir? f. Başarı, devam, okul terki durumları açısından cinsiyete göre aralarında anlamlı bir fark var mıdır? g. Başarı, devam, okul terki durumları açısından bölgelere, il/ilçe ayrımına, hane halkı türüne ve toplam gelire göre aralarında anlamlı bir fark var mıdır? h. Ortaöğretime geçişlerinde ne gibi bir değişim gözlenmektedir? 3. SED yardımı alan hanedeki bireylerin sosyal, psikolojik ve sağlık açısından taşıdığı riskler nelerdir? a. Çocuğun ve hanedeki bireylerin sürekli tedaviye ihtiyaç duydukları kronik hastalıkları (psikolojik ve fiziksel) var mıdır?
80 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 78 b. Çocuğun SED yardımı öncesi ve sonrası tedavi kuruluşlarına başvuru sıklığı nedir? c. Çocuğa ve diğer aile bireylerine yönelik olarak aile içi şiddet var mıdır? d. Çocuğun içinde bulunduğu çevreden, sağlık durumundan ve kendi alışkanlıklarından kaynaklanan risk etmenleri nelerdir? e. Çocuk ya da aile bireylerinin herhangi bir kötü alışkanlığı (alkol, sigara, uyuşturucu alışkanlığı-bağımlılığı vb.) var mıdır? f. Çocukta ya da ailede yeme bozukluğu var mıdır? g. Çocukta dikkat eksikliği var mıdır? h. Çocukta ya da aile de sosyal problemler (duygusal sorunlar, endişe, depresyon, intihara meyil vb.) var mıdır? i. Çocukta konuşma bozukluğu var mıdır? j. Çocukta konuşma dili (Türkçe ya da anadil) konuşma sorunu var mıdır? k. Çocukta konuşma bozukluğu var mıdır? l. Çocuğun günlük öğün miktarı ne kadardır? m. Çocuğun ailesi ile günlük zaman geçirme süresi ne kadardır? n. Çocuk ya da ailedeki diğer çocuklar içinde gelir getiren bir işte çalışma durumu (şu anda ya da geçmişte) nedir? 4. SED yardımı alan hanede yer alan bireylerin ve çocuğun sosyal ve sportif etkinliklere katılım durumu nedir? 5. SED yardımı sürecinde yer alan meslek elemanlarının ve eğitimcilerin yardım sürecine ilişkin görüşleri nelerdir? a. SED yardımının hedeflerine ilişkin görüşleri nelerdir? b. SED yardımının sürecine ilişkin görüşleri nelerdir? c. SED yardım sürecinde yer alan çocuklara ve ailelerine ilişkin olumlu ya da olumsuz görüşleri nelerdir? d. SED yardım sürecinde kendi mesleki yeterliliklerine ilişkin görüşleri nelerdir? e. SED yardım sürecinde hizmet içi eğitime ihtiyaç duyma durumları nedir? f. SED yardım sürecindeki iş yüklerine ilişkin görüşleri nelerdir? g. SED yardım sürecinde kullanılan fiziksel olanaklara araç gereçlerin yeterliliğine ve kullanılan kaynaklara ilişkin görüşleri nelerdir? h. SED hizmeti iptal edilen hanelere ilişkin görüşleri nelerdir? 6. Etkili bir Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmeti sunumuna ilişkin politikalar, stratejiler, süreçler ve uygulamalar nelerdir? 7. Yurt dışı uygulamalardaki modeller nelerdir ve örnek alınabilecek bir model önerisi var mıdır? 4. VARSAYIMLAR Bu araştırma sonucunda elde edilecek verilere göre aile yanında destek hizmetlerine yönelik önerilere dayalı olarak yapılacak iyileştirme çalışmaları ile, gerek korunma kararlı olup ailesi yanında desteklenen çocuklar, gerekse koruma altına alınmaksızın desteklenen çocukların eğitim, sağlık, psiko-sosyal özelliklerinin olumlu yönde gelişeceği varsayılmaktadır. Başka bir deyişle çocukların yaşam kalitelerinde olumlu gelişmeler gözlenebilecektir.
81 5. SINIRLILIKLAR Araştırma çalışma evreni olarak belirlenen NUTS bölge sınıflamasına göre Düzey2 bölgelerinden maksimum çeşitlilik örneklemesi esaslarına özen göstererek yapılan seçim sonucunda belirlenen 30 ildeki saha araştırması verileri ile sınırlıdır. Buna karşın araştırma kapsamında incelenecek çocukların bu illerdeki oranlarına bakıldığında Türkiye evreninin büyüklüğüne yakın değerlerde olduğu gözlenmiştir. Türkiye evreninde araştırmanın saha verilerinin toplanmaya başlandığı Eylül 2014 tarihi itibariyle korunma kararı olup ailesi yanında desteklenen (6a) 3049 çocuktan 1811 i araştırmanın yapılacağı 30 ilde bulunmaktadır. Başka bir deyişle evrenin % 59.4 ü araştırmanın yapılacağı illerde yer almaktadır. Ayrıca araştırma kapsamındaki Türkiye evreninde yer alan korunma kararı olmaksızın (6b) desteklenen yaklaşık çocuğun yaklaşık % 60 ını oluşturan çocuk bu illerde bulunmaktadır. Buna göre belirlenen 30 ilin araştırma kapsamında yer alan çocukların özelliklerini önemli, ölçüde yansıtma potansiyeline sahip olduğu söylenebilir. Bu nedenle araştırmanın belirli sınırlılıklar dahilinde ülke genelindeki diğer sosyal destek hizmetlerinden yararlanan çocuklara yönelik yorumlara da imkân verebileceği kabul edilebilir. 6. METOD ve TEKNİKLER Araştırmanın Modeli Araştırma betimsel tarama modeline dayalı olarak tasarlanmıştır. Araştırma ile örneklemde yer alan korunma kararlı olup ailesi yanında desteklenen çocuklar ile (6a), korunma altına alınmaksızın desteklenen çocuklara (6b) Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğünce sağlanan Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetinin nitel ve nicel olarak değerlendirilerek mevcut durumun ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Bu modele uygun olarak araştırma örneklemi içinde yer alan çocuklar, bunların aileleri ve bu çocuklardan sorumlu Aile ve Sosyal Politikalar İl Müdürlüklerinde bulunan meslek elemanlarından alınan görüşler ile sağlanan desteğin çocuk ve ailesine katkısı, ulaşılabilirliği, çocuğun eğitimine, sağlığına, yaşam kalitesine etkisi belirlenmeye çalışılmıştır. Bunun yanında sosyal ve ekonomik destek hizmetlerine yönelik uygulanan modellerin bir değerlendirmesi yapılmış ve Türkiye de uygulanan modelin iyileştirilmesi yönünde önerilerde bulunulmuştur. 79 Çalışma Evreni ve Örneklem Türkiye de Sosyal Ekonomik Destek (SED) kapsamında yer alan iki grup yer almaktadır. Bunlar; 1. Korunma kararlı olup ailesi yanında desteklenen yaklaşık çocuk (6a) 2. Korunma altına alınmaksızın desteklenen (6b) yaklaşık çocuktan oluşmaktadır. Buna göre araştırmanın çalışma evrenini istatistiksel bölge sınıflandırma sistemi olan ve 2002 yılından beri ülkemizde kullanılmakta olan Avrupa Birliği NUTS (The Nomenclature of Territorial Units for Statistics) sistemine göre Düzey2 (26 bölge) bölgelerinden seçilen 30 il olarak belirlenmiştir. Bu illerin belirlenmesinde temel ölçütler (a) Türkiye nin her bölgesinden bölgesel özellikleri temsil edebilecek iller olması, (b) SED kapsamında desteklenen çocukların evrendeki oranını ve özelliklerini büyük ölçüde yansıtmaları olarak özetlenebilir. Düzey2 bölgesindeki iller belirlenirken bazı kriterlere dikkat edilmiştir. Bunlar; (a) her bölgedeki ilde araştırma kapsamında yer alabilecek çocuklar açısından daha fazla çocuğun bulunması, (b) bölgedeki diğer illere göre daha fazla nüfusa sahip olması ve (c) Düzey2 bölge sınıflamasında 26 il bulunmasından dolayı geriye kalan 4 il belirlemesinde az gelişmiş il olması gibi ölçütler olmuştur. Bu esaslar göre seçilen iller ve bu illerde örnekleme giren çocuk sayılarına ilişkin veriler Tablo 10 da görülmektedir.
82 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 80 Tablo 10: Araştırma İlleri ve Örneklemde Yer Alan Çocukların İllere Göre Dağılımı Örnekleme giren toplam çocuk sayısı Örnekleme alınan sayı (2000 kişi içindeki sayıyuvarlak) Örnekleme alınan sayı (2000 kişi içindeki sayı) Çalışma evreni içindeki oranı (N=32166) Korunma kararı olmaksızın desteklenen çocuk sayısı (6b) *Örnekleme alınan sayı (1200 kişi içindeki sayıyuvarlak) *Örnekleme alınan sayı (1200 kişi içindeki sayı) Çalışma evreni içindeki oranı % (n=1811) Korunma kararlı çocuk sayısı (6a) İller Düzey2 bölge kod TR100 İstanbul TR211 Tekirdağ TR221 Balıkesir TR310 İzmir TR322 Denizli TR332 Manisa TR411 Bursa TR421 Kocaeli TR511 Ankara TR521 Konya TR621 Adana TR611 Antalya TR632 Kahramanmaraş TR712 Aksaray TR721 Kayseri TR811 Zonguldak TR822 Çankırı TR831 Samsun TR904 Rize TRA11 Erzurum TRA21 Ağrı TRB13 Bingöl TRB12 Elazığ TRB22 Muş TRB21 Van TRC11 Gaziantep TRC12 Adıyaman TRC21 Şanlıurfa TRC34 Siirt TRC31 Mardin Toplam
83 Tabloda görüldüğü gibi Türkiye evreninde saha verilerinin toplanmaya başlandığı Eylül 2014 tarihi itibariyle korunma kararı olup ailesi yanında desteklenen 3049 çocuktan 1811 i araştırmanın yapılacağı 30 ilde bulunmaktadır. Başka bir deyişle evrenin % 59.4 ü araştırmanın yapılacağı illerde yer almaktadır. Ayrıca araştırma kapsamındaki Türkiye evreninde Eylül 2014 tarihi itibariyle yer alan korunma kararı olmaksızın desteklenen çocuğun yaklaşık % 60 ını oluşturan sı bu illerde bulunmaktadır. Buna göre yukarıda belirlenen illerin araştırma kapsamında yer alan çocukların özelliklerini önemli, ölçüde yansıtma potansiyeline sahip olduğu söylenebilir. Türkiye evrenindeki korunma kararlı olup ailesi yanında desteklenen 3049 çocuktan % 95 güven düzeyi, ± 0,05 örnekleme hatası ile 322 kişi alınması yeterli iken, belirlenen 30 ilde 351 çocuğa ulaşılabilmiştir. Ayrıca korunma altına alınmaksızın desteklenen yaklaşık çocuktan da % 95 güven düzeyi, ± 0,05 örnekleme hatası ile 377 kişi alınması yeterli iken 2000 çocuğa ulaşılmıştır. Bu konudaki Tablo 11 aşağıda görülmektedir. Tablo 11: % 95 Güven Düzeyi ve Çeşitli Kesinlik Sınırları İçin Örnek Büyüklükleri Evren Büyüklüğü Kesinlik ( Göz Yumulabilir Hata ) + 1% + 2% + 3% + 4% + 5% * * * * * * * * to *Bu durumlarda evrenin %50 den fazlasının örnekte yer alması gerekir. Kaynak: (Yazıcıoğlu ve Erdoğan, 2004:50) Bu çocukların sayılarının belirlenmesinde oranlı eleman örnekleme yöntemi benimsenmiş, illerdeki çocuk sayısının 30 ildeki çocuk sayısına oranı belirlendikten sonra, bulunan oran nispetinde çocuğun örneklem grubuna girmesi sağlanmıştır. Buna göre görüldüğü gibi korunma kararlı olup ailesi yanında desteklenen 351 çocuk ve korunma altına alınmaksızın desteklenen 2000 çocuk olmak üzere toplam 2351 çocuk örneklem grubunu oluşturmaktadır. Çocukların seçiminde ise maksimum örnekleme yöntemlerinden amaçlı örnekleme yöntemi esas alınmıştır. Amaçlı örnekleme yöntemlerinden maksimum çeşitlilik örneklemesinin amacı, göreli olarak bir örneklem oluşturmak ve bu örneklemde çalışan probleme taraf olabilecek bireylerin-elemanların çeşitliliğini maksimum derecede yansıtmak olarak açıklanabilir (Yıldırım ve Şimşek, 1999). Maksimum örnekleme yöntemiyle planlanan bir araştırma sonucunda ortaya çıkabilecek bulgular ve sonuçlar daha zengin olabilmektedir. Patton a (1987) göre maksimum çeşitlilik gösteren bir örneklem oluşturmanın iki temel yararı vardır: Bunlar 1. Örnekleme dahil her durumun kendine özgü boyutlarının ayrıntılı bir biçimde tanımlanması, 2. büyük ölçüde heterojenlik gösteren durumlar arasında ortaya çıkabilecek ortak temalar ve bunların değerinin ortaya çıkarılmasıdır (Akt. Yıldırım ve Şimşek, 1999). Buna göre seçilen 30 ilin bölgelerinin en kalabalık nüfusuna sahip iller olması, gelişmiş ya da az gelişmiş yöre özelliklerini taşımaları gibi özelliklerinden dolayı farklı örnekleri barındırabilecek nitelikleri taşıyan iller oldukları düşünülmüştür. Başka bir deyişle örneklemde yer alacak çocukların yaş, cinsiyet, sosyo ekonomik düzey vb. özellikleri açısından seçilen illerde yeteri kadar farklı özellikte ve örneklemin gerektirdiği sayıda bulunacağı söylenebilir.
84 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 82 Çocukların belirlenmesinde öncelikle Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı veri tabanından 30 ilde kapsam dahilinde olan çocukların bilgileri alınmış ve örneklem belirleme esaslarına göre hangi çocuklar ve aileleri ile görüşüleceğine karar verilmiştir. Görüşme yapılacak aileler ve çocukların belirlenmesinde maksimum çeşitleme yöntemi uygulanmaya çalışılmış ve araştırmaya dahil olacak bireyler açısından dengeli bir dağılım oluşturulmaya çalışılmıştır. Buna göre; (a) çocukların 6a ya da 6b statüsüne göre dağılımları, (b) cinsiyetleri, (c) yaş durumları (0-11 yaş ve yaş arası olma durumu gibi değişkenler dikkate alınmaya çalışılmıştır. Araştırmanın amaçları gereği bu çocukların ailelerinden bir ebeveyn ile de görüşme yapılıp anket uygulanması planlanmıştır. Buna göre 2351 çocuğun ebeveynleri ile de görüşme yapılmıştır. Araştırmanın hedef grubunu oluşturan çocuklarla ilgili veri toplama aşamasında belirlenen illerde ASP İİ Müdürlüklerinde bu çocuklardan sorumlu meslek elemanları ile de görüşmeler yapılmıştır. Buna göre 100 meslek elemanı ile görüşülmüştür. Araştırmada veri toplanan bir başka kaynak ise çocukların akademik başarılana ilişkin verilerdir. Bu konudaki veriler aileler, çocuklar, meslek elemanı ve çocukların dosyalarından elde edilmiştir. Diğer bir veri toplama alanı çocukların sağlık durumlarına ilişkin verilerdir. Belge tarama boyutlu veriler toplanmasına özen gösterilmiştir. Başka bir deyişle resmi sağlık kayıtlarından bilgi alınmaya çalışılmıştır. Bunun yanında 2351 çocuğun sağlık verileri görüşmeler sırasında kendilerinden ve ailelerinden de elde edilmiştir. Veri Toplama Araçları ve Teknikleri Veri toplama araçlarına ilişkin özellikler Tablo 12 de görülmektedir. Tablo 12: Veri Toplama Araçlarına İlişkin Özellikler Hedef kitle Veri toplama amacı Veri toplama biçimi Veri toplama kaynağı 2351 çocuk (976 sı 12 yaş üzerinde çocuk olup, çocuk görüşme anketleri sadece bu çocuklara uygulanmıştır) 2351 ebeveyn 100 Meslek elemanı Akademik başarı ve okul ile ilgili veriler elde etmek Sağlık kayıtlarını elde etmek (boy, kilo, hastalık durumu, alışkanlıklar vb.) sağlık durumu belirleme formu Psiko-Sosyal Gelişimlerini belirlemek Çocukların ve ailenin genel olarak yaşam kaliteleri ile ilgili veri toplamak (sosyalpsikolojik yaşam-sağlıkeğitim vb) Çocukların genel yaşam kalitesi ile ilgili veri toplamak (sosyal-psikolojik yaşamsağlık-eğitim vb) Belge tarama Gözlem görüşme Belge tarama Görüşme Psiko-sosyal gelişim envanteri doldurtma Görüşme Gözlem Görüşme Çocuğun dosyası, çocukla ve ebeveyni ile görüşme formu-anketi. çocuğun dosyası, çocukla, ailesiyle, meslek elemanı ile görüşme anketi.. Standart ölçek Aile görüşme formu-anketi Meslek elemanı görüşme formu-anketi
85 Yukarıdaki açıklamalara göre oluşturulan ve pilot uygulamada denenen 3 temel veri toplama aracı hazırlanmıştır. Bu araçlar ve özellikleri şöyle açıklanabilir. Aile görüşme anketi Aile görüşme anketi 55 soru ve araştırma ekibi tarafından geliştirilmiş olan 0-11 yaş çocukların psikososyal gelişim özelliklerini belirlemeyi amaçlayan 43 maddeden oluşan bir anketin birleşiminden oluşmaktadır. Sorular nitel ve nicel veriler elde edilebilecek biçimde oluşturulmuştur. Soruların bir kısmı sadece ailenin görüşlerini belirlemeye yönelik olup, önemli bir kısmı da çocuklar ve meslek elemanının görüşleri ile karşılaştırmayı esas alan sorulardan oluşmuştur. Çocuk görüşme anketi Çocuk görüşme anketi 12 yaş ve üzeri çocuklardan veri toplamak amacıyla geliştirilmiştir. Çünkü bilimsel esaslara göre 12 yaşından küçük çocuklarla görüşme yöntemi ile veri toplamakta güvenirlik ve geçerlik açısından sorunlar yaşanabilmektedir. Anket esas olarak iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm SED yardımına ilişkin veri toplamayı amaçlayan 41 sorudan oluşmaktadır. Söz konusu sorular nitel ve nicel veriler elde edebilecek özelliklerde ve bir kısmı çocukların görüşleri bir kısmı da aileler ve meslek elemanının görüşleri ile karşılaştırmayı esas alan sorulardan oluşturulmuştur. Anketin devamında da 60 maddeden oluşan Erikson un 12 yaş sonrası bireylere uygulanan psikososyal gelişim dönemleri ölçeği maddeleri yer almıştır. 83 Meslek elemanı görüşme anketi Anket saha çalışmaları sırasında görüşmeler yapılacak çocuklardan sorumlu olan meslek elemanlarından veri toplamak amacıyla hazırlanmıştır. Ankette 29 soru bulunmaktadır. Sorular nitel ve nicel veriler elde edilebilecek biçimde oluşturulmuştur. Soruların bir kısmı sadece meslek elemanının görüşlerini belirlemeye yönelik olup, önemli bir kısmı da çocuklar ve ailelerin görüşleri ile karşılaştırmayı esas alan sorulardan oluşmuştur. Veri Toplama Araçlarının Geçerlik Güvenirlik Çalışmaları Aile, çocuk ve meslek elemanı görüşme araçlarının geçerlik ve güvenirliği Aile, çocuk ve meslek elemanı anketlerindeki maddelerin geçerlik çalışmaları kapsam geçerliliği açısından uzman yargısına göre test edilmiştir. Bu amaçla 7 uzman araçların amaca uygunluğunu gözden geçirmiş, araştırma amaçları ile soruları eşletirmiş, soruların amaca uygun veri toplama durumlarını değerlendirmiştir. Nitel olarak yapılan bu değerlendirmelerle en az 5 ortak oturum yapılıp sorular tek tek gözden geçirilmiş ve tam bir görüş birliği ile amaca uygun veri toplama özelliği açısından sorular kesinleştirilmiştir. Nitekim pilot uygulama sonrasında toplam 125 sorunun (çocuk anketi = 41, aile = 55, meslek elemanı = 29, toplam = 125) yapılan inceleme sonrası araştırma amacına uygun veri toplayabileceği gözlemlenmiştir. Veri toplama araçların güvenirlik çalışması için ise nitel bir çalışma yapılmıştır. Buna göre 7 uzman tüm soruları Bu soru her ölçümde doğru ve tutarlı veri toplayabilme açısından uygun mudur? sorusunun cevabı olabilecek biçimde incelemiştir. Hazırlanan anketlerin güvenirlik düzeyi hesaplaması için Miles ve Huberman (1994) tarafından geliştirilen formül kullanılmıştır: Bu formüle göre Güvenirlik = [(uzlaşma sayısı / (uzlaşma + uzlaşmama sayısı)] hesaplaması yapılmıştır. Bu amaçla 7 uzmana yukarıda sözü edilen soru yöneltilmiş ve alınan uygun ve uygun değil değerlendirmesine sunulmuş ve güvenirlik % 100 çıkıncaya kadar uzman grubu çalışma yapmıştır. Başka bir deyişle soruların uygunluğu konusunda tam bir görüş birliği oluşturuncaya kadar gerekli düzeltmeler yapılmıştır. Sonuçta güvenirlik % 100 bulunmuştur.
86 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 84 Çocukların psikososyal gelişimlerini belirlemek için anketlerde yer alan maddelere ilişkin geçerlik ve güvenirlik çalışmaları Proje kapsamında 0-11 yaş çocukların psikososyal gelişimlerini belirlemek amacıyla 135 maddeden oluşan ve annelere uygulanan Başaran tarafından (1974) Türkçe ye uyarlanan Psikososyal Gelişim Envanteri nin kullanılması hedeflenmişse de bunun (a) madde sayısının çokluğu, (b) günümüz koşullarına uygun olmaması ve (c) araştırmanın temel amacından uzaklaşılabileceği endişesiyle uygulanmasının uygun olmayacağına gerek proje ekibi gerekse Bakanlık Proje İzleme Grubu (PİG) mutabakatıyla karar verilmiştir. Ancak belirli ölçüde 0 11 yaş çocukların psikososyal gelişimlerini incelemek amacından da vazgeçilemeyeceği için mevcut araçlardan yararlanarak bir anket hazırlanmasına karar verilmiştir. İlk çocukluk (0-7 yaş) ile ikinci çocukluk (7-11 yaş) döneminde bulunan çocuklara, kendilerini ifade etmeye dayanan ölçme araçlarının uygulanması gelişimsel olarak uygun değildir. Bu nedenle proje kapsamında 0-7 yaş ve 7-11 yaş arası çocukların psikososyal gelişimlerinin incelenmesi amacıyla ebeveynlerine yönelik bir anket geliştirilmiştir. Anket geliştirmek için öncelikle bir madde havuzu oluşturulmuş ve uzman yargısıyla kapsam geçerliliği açısından değerlendirilmiş ve 0 12 ay (6 madde), ay (7 madde), ay (6 madde), ay (5 madde), ay (12 madde), 7 11 yaş (7 madde) dönemlerinin psikososyal özelliklerini içerecek maddelerden oluşmuştur. Hazırlanan anketin güvenirlik düzeyi hesaplaması için 7 uzmanın değerlendirmesine sunulmuş ve Miles ve Huberman (1994) tarafından geliştirilen formül kullanılmıştır: Bu formüle göre Güvenirlik = [(uzlaşma sayısı / (uzlaşma + uzlaşmama sayısı)]. Güvenirlik % 100 bulunmuştur. Bu formüle göre uzmanlar ankette yer alan her bir maddenin ankette yer alıp almayacağına yönelik görüş belirtmişler, uzlaşma ya da uzlaşmama sayıları buna göre belirlenmiştir. Sonuçta hazırlanan maddeler evet kısmen hayır biçiminde derecelendirilmiş ve aile görüşme formuna ilave edilmiştir. Ayrıca yaş ergenlik döneminde bulunan çocukların psikososyal gelişimleri ise Arslan ve Arı (2008) tarafından Türkçe ye uyarlanan Erikson un Psikososyal Gelişim Dönemleri Ölçeği ile değerlendirilmiştir. Söz konusu ölçek Erikson un psikososyal gelişim dönemlerinin ilk beşini (güven, özerklik, girişimcilik, çalışkanlık, kimlik) ölçen 5 li likert tipi bir ölçme aracıdır. Ölçeğin güvenirliği için yapılan test tekrar test yöntemine göre alt ölçek korelasyon katsayıları güven = 0.78, özerklik = 0.74, girişimcilik = 0.73, çalışkanlık = 0.71, kimlik = 0.75 olarak bulunmuştur. İç tutarlılık katsayısı olan cronbach alpha değerleri ise güven = 0.76, özerklik = 0.66, girişimcilik = 0.63, çalışkanlık = 0.79, kimlik = 0.70 olarak bulunmuştur. Buna göre kullanılan yaş psikososyal gelişim ölçeği güvenilir bir ölçektir. Ölçekte yer alan maddeler yaş çocuk görüşme formunun arkasına ilave edilmiştir. 7. BULGULAR Araştırmanın çalışma evrenini oluşturan 30 ilde uygulanması sonucu elde edilen bulgular araştırmanın alt amaçlarına göre ele alınarak yorumlanmıştır. Yapılan yorumlarda aileler, çocuklar ve meslek elemanından elde edilen aynı amaca dönük sorular analiz edilmiş ve karşılaştırmalı yorumlar yapılmıştır. Buna göre bulgu ve yorumlar aşağıda yer almaktadır. SED kapsamındaki çocukların sosyal ve ekonomik destek türü 5395 Sayılı Çocuk Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usûl ve Esaslar Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre 2 tür sosyal ve ekonomik destek yardımı yapılmaktadır. Buna göre (1) korunma kararlı olup, ailesi yanında
87 desteklenen (6a) çocuklar ve (2) korunma altına alınmaksızın ailesi yanında desteklenen çocuklar (6b) kapsam içinde yer almaktadır. Araştırmanın örnekleminde yer alan 30 ilde uygulamaya dahil edilen çocukların hangi kapsamda yer aldığı belirlenmiştir. Buna göre çocukların hangi sosyal ve ekonomik destek türüne dahil olduklarına ilişkin veriler Tablo 13 de görülmektedir. Tablo 13: Sosyal ve Ekonomik Destek Türü Destek Türü Korunma kararlı olup ailesi yanında desteklenen çocuk (6a) Korunma altına alınmaksızın desteklenen çocuk (6b) Kız Erkek Toplam f % f % f % Toplam Araştırmaya katılan ailelerin çocuklarının % 85.1 i koruma altına alınmaksızın desteklenen çocuk (6b), % 14.9 si ise koruma kararlı olup ailesi yanında desteklenen (6a) çocuklardır. Örneklemde yer alan illerden araştırmaya katılan çocukların daha çok 6b kapsamında yer alan korunma kararı olmaksızın ailesi yanında desteklenerek SED yardımı yapılan çocuklardan oluştuğu belirlenmiştir. Buna göre, SED yardımı yapılan çocukların çoğunluğunun koruma kararı olmaksızın ailesinin yanında desteklenen çocuklar (6b) olduğu söylenebilir. Bunun yanında 6a ve 6b kapsamındaki çocukların kendi içindeki cinsiyet dağılımlarının dengeli olduğu söylenebilir. Buna göre 6a kapsamındaki çocukların (351kişi), % 45.6 sı kızlardan (160 kişi), % 54.4 ü erkeklerden (191 kişi) oluşmaktadır. 6b kapsamındaki çocukların ise (2000 kişi) % 50.1 i (1002 kişi) kızlardan, % 49.9 u ise erkeklerden (998 kişi) oluşmaktadır. 85 Görüşme yapılan ailenin SED yardımı yapılan çocuğa yakınlık derecesi Anket uygulaması sırasında SED yardımı yapılan çocuğun bir yakını ile aile görüşmesi yapılmıştır. Görüşme yapılan kişinin yakınlık derecesine ilişkin veriler Tablo 14 de görülmektedir. Tablo 14: Görüşülen Kişinin SED Yardımı Alan Çocuğa Yakınlık Derecesi Yakınlık Derecesi f % Anne Baba Diğer Toplam SED yardımı alan çocuğa yakınlık derecesine göre görüşme yapılan kişilerden % 81.2 si anne, % 7.1 i baba, %11.7 si ise diğer kişilerdir. Toplam 275 kişi olan diğer görüşülenlerin % 25.8 i babaanne (71 kişi), % 14.5 i abla, kızkardeş (40 kişi), % i anneanne ve yine aynı oranda hala (39 kişi) olarak belirlenmiştir. Geriye kalanlar ise daha az oranlarda diğer aile yakınlarıdır. Buna göre SED yardımı alan çocuklar hakkında bilgi almak için yapılan
88 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 86 görüşmelerde öncelikle annelerle görüşülmüş, bunu babalar, babaanneler ve diğerleri izlemiştir. Ailelerle yapılan anket uygulama sürecinde SED yardımı yapılan çocukla ilgili olarak daha çok anne ile görüşüldüğü söylenebilir. SED yardımına başvuru, inceleme ve hak kazanma sürecinde geçen süre Ailelerin SED yardımına başvurularından itibaren, yardıma hak kazandıkları konusunda kendilerine bilgi verildiği tarihe kadar ne kadar zaman geçtiğine ilişkin bilgiler Tablo 15 de görülmektedir. Tablo 15: SED Yardımına Başvuru, İnceleme ve Hak Kazanma Sürecinde Geçen Süre Geçen süre f % 0 1 ay ay ay ay ve daha fazla Cevapsız Toplam SED yardımı yapılan ailelerin SED yardımına başvuru ile hak kazanma süreci arasında geçen süre ile ilgili görüşleri incelendiğinde, % 52.5 i 2-4 ay, % 26 sı 0-1 ay, % 11.1 i 8 ay ve daha fazla; % 10.1 i ise 5-7 ay arasında süre geçtiğini belirtmişlerdir. Genel olarak, ailelerin SED yardımına başvurmaları ile hak kazanma süreci arasında geçen sürenin 2-4 ay arasında olduğu söylenebilir.
89 Ailede birlikte yaşanılan kişilerin özellikleri SED yardımı alan ailelerin demografik özelliklerine ilişkin veriler Tablo 16 da yer almaktadır. Tablo 16: Ailelerin ve Birlikte Yaşanılan Kişilerin Demografik Özellikleri Demografik Özellikler Anne Baba f % f % Yaş ve üzeri Toplam Öğrenim Durumu Okur yazar değil Okur yazar İlkokul mezunu Ortaokul mezunu Lise mezunu Üniversite mezunu Toplam Çalışma Durumu Çalışmıyor Çalışıyor Emekli Toplam Ailelerin demografik özellikleri incelendiğinde; annelerin % 52.2 si yaş, % 25.2 si yaş, % 17.8 i yaş grubunda yer almaktadır. Babaların % 42.6 sı yaş, % 38.4 ü yaş grubunda yer almaktadır. Buna göre görüşülen annelerin çoğunluğunun 30 yaş ve üzerinde oldukları, babaların çoğunluğunun 40 yaş ve üzerinde olduğu belirlenmiştir. Eğitim durumları incelendiğinde annelerin % 51.4 ünün ilkokul mezunu, % 20.9 unun okuryazar olmadığı, % 11.7 sinin ortaokul mezunu olduğu görülmektedir. Buna göre annelerin yarısının ilkokul mezunu olduğu belirlenmiştir. Ayrıca her beş anneden birinin okuryazar olmadığı saptanmıştır.
90 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Babaların % 60.3 ü ilkokul, 14.6 sı ortaokul mezunudur. Babaların sadece % 0.6 sı üniversite mezunudur. Babaların yarısından fazlasının ilkokul mezunu olduğu belirlenmiştir. Buna göre SED yardımı yapılan çocukların ailelerinin eğitim durumlarının çoğunlukla ilkokul düzeyinde olduğu söylenebilir. Ailelerin çalışma durumuna bakıldığında annelerin % 6.1 inin çalıştığı, % 93.8 inin çalışmadığı görülmektedir. Çalışan annelere yaptıkları iş sorulduğunda cevap veren 106 annenin % 50 si ev temizliği (53 kişi), % 38.7 si vasıfsız işçi (41 kişi), % 9 4 ü memur (10 kişi), 7 tanesi kağıt toplamakta ve 5 tanesi de bakıcı olarak çalışmaktadır. Babaların ise % 26.5 inin çalıştığı, % 72.7 sinin çalışmadığı bulunmuştur. Çalışan babalara yaptıkları iş sorulduğunda cevap veren 321 babanın dikkati çeken çalışma alanları incelendiğinde % 82.2 sinin vasıfsız işçi (264 kişi), % 6.23 ünün küçük esnaf (20 si kişi) ve % 4.9 unun kağıt topladığı (16 kişi) belirlenmiştir. Genel olarak bir değerlendirme yapmak gerekirse SED yardımı alan çocukların anne ve babaların çoğunlukla işsiz oldukları, çalışanların içinde babaların daha yüksek oranda yer aldığı, her iki kesimin çalışanlarının yaptıkları işler açısından da dar gelirli ve vasıfsız işgücünün yapabileceği işleri daha çok yaptıkları belirlenmiştir. Çalışma oranları karşılaştırıldığında babaların annelere göre daha yüksek oranda çalıştıkları ve hem annelerin hem de babaların çoğunlukla vasıfsız işlerde çalıştıkları söylenebilir. Ailedeki çocuk sayısı Araştırmada görüşülen ailelerin çocuk sayıları incelenmiştir. Elde edilen veriler Tablo 17 de görülmektedir. Tablo 17: Ailedeki Çocuk Sayısı 88 Çocuk Sayısı Çocuk Oranı f %* 1. çocuk çocuk çocuk çocuk çocuk ve fazla Toplam * Yüzdeler 2348 aile içindeki oranlar esas alınarak belirlenmiştir Ailelerin sahip olduğu çocuk sayısı incelendiğinde, ailelerin % 32.1 inin 2 çocuk, % 23.2 sinin 3 çocuk, %18.4 ünün 1 çocuk, % 13.9 u 4 çocuk, 12.4 ünün ise 5 ve daha fazla çocuk sahibi olduğu görülmektedir. Ailelerin çoğunluğunun 2 ve 3 çocuk sahibi olduğu söylenebilir.
91 Çocukların demografik özellikleri Araştırmaya katılan ailelerin çocuklarına ilişkin yaş, öğrenim durumu ve çalışma durumuna ilişkin veriler Tablo 18 de görülmektedir. Tablo 18: Çocukların Demografik Özellikleri Demografik Özellikler f % Yaş 0 12 ay ay ay ay ay yaş yaş Toplam Öğrenim Durumu Okula gitmiyor İlkokul Ortaokul Genel lise Teknik/Meslek Lisesi İmam Hatip Lisesi Açık İlkokul, ortaokul, lise Anadolu Lisesi Anadolu Teknik/Meslek lisesi Çok programlı lise Üniversite Toplam Çalışma Durumu Hiç çalışmadım Çalışıyordum ayrıldım, şu anda çalışmıyorum Geçmişte çalışmıyordum, şu anda çalışıyorum Toplam
92 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Ailelerdeki SED kapsamındaki çocukların % 46.2 si yaş, % 35.9 u 7-11 yaş, % 6.6 sı ay, % 3.9 u ay, % 3 ü ay, % 2.8 i ay ve 1.6 sı 0-12 ay yaş grubundadır. Çocukların % 49.4 ü liseye, % 44.4 ü ortaokula devam etmektedir. Okula gitmeyen 47 çocuktan dikkati çeken oranlar incelendiğinde 10 tanesi ekonomik nedenlerle, diğer 10 tanesi gitmek istememekte, 8 tanesi sağlık sorunları, 5 tanesi sınıfta kalma ve diğer 5 tanesi de uyum sağlayamadığı için okula gitmediğini ifade etmişlerdir. Çocukların çalışma durumuna bakıldığında % 87.8 inin hiç çalışmadığı saptanmıştır. Daha önce çalışıp şu anda çalışmayan çocukların oranı ise % 8.1 dir. Çocukların % 4.1 i ise çalıştığını belirtmiştir. Çalışan 40 çocuğun 21 tanesinin (% 52.5) bir iş yerinde çırak, kalfa, usta vb. statüde çalıştığı, 11 tanesinin (% 27.5) garsonluk, kasiyerlik, tezgâhtarlık vb. işlerde çalıştığı, 5 tanesinin de ailesine ait işyerinde çalıştığı belirlenmiştir. Çalıştığını ifade eden 40 çocuktan 20 tanesi ne kadar ücret aldığını belirtmiş olup, en düşük 200 TL, en yüksek 1100 Tl ücret aldıklarını belirtmişlerdir. Ortalama olarak TL aldıkları belirlenmiştir. Buna göre çocukların çoğunluğunun eğitim öğretim hayatına devam ettiği söylenebilir. Ailelerin SED yardımına başvurma biçimi Aileler SED yardımı almak için çeşitli biçimlerde bilgi sahibi olmakta ve yararlanmak için başvurmaktadırlar. Bu konuda elde edilen veriler Tablo 19 da görülmektedir. Tablo 19: SED Yardımına Başvurma Biçimi 90 Başvurma Biçimi f % Kendisi bilgi edinerek Muhtarlığın yönlendirmesi Komşuların bilgilendirmesi Valilik, kaymakamlığa başvurarak Belediye, BİMER yoluyla Okul müdürlüklerinin bilgilendirmesi Çocuk Esirgeme Kurumu Yurdu/yuva Diğer Toplam Tablo 19 a göre ailelerin % 33.5 i komşuların bilgilendirmesiyle, % 16.3 ü valilik ve kaymakamlık aracılığıyla, % 15.3 ü Çocuk Esirgeme Kurumu Yurdu/Yuva aracılığıyla, % 14.8 i kendisi bilgi edinerek, % 8.5 i muhtarlığın yönlendirmesiyle, %2.4 ü okul müdürlüklerinin bilgilendirmesiyle, %2.3 ü Belediye, BİMER yoluyla SED yardımına başvurduklarını belirtmiştir. Diğer seçeneğini işaretleyenlerin 160 kişinin % 29.4 ü, (47 kişi), akrabalardan, % 20.6 sı (33 kişi) cezaevinde, % 13 ü (21 kişi) sosyal hizmetlerden, % 9.4 ü (15 kişi) kadın sığınma evinde öğrendiğini ifade etmişlerdir. Buna göre ailelerin SED yardımına başvurma konusunda çevrelerindeki farklı kanallardan bilgi sahibi oldukları söylenebilir. Toplumda farklı kurum ve kuruluşların, çevrenin bu tür sosyal hizmet ve destek programları konusunda bilgi sahibi olmaları ve destek bekleyen risk altındaki aile ve çocukları bu konuda bilgilendirmelerinin önemli olduğu düşünülebilir.
93 SED yardımı öncesi geçen süreç SED yardımı almak için başvurulduğunda yerine getirilmesi gereken bazı işlemler vardır. Bunlar ön görüşme yapma, başvuran aile ilgili meslek elemanının aile ile ilgili yapması gereken ön inceleme, süreç ile ilgili ailenin bilgilendirilmesi ve gerekli işlemlerin gecikmeden yapılması olarak özetlenebilir. Bu sürecin işleyişi ile ilgili ailelerin görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 20 de sunulmuştur. Tablo 20: SED Yardımı Sağlanmadan Önceki Sürecin İşleyişi SED Yardımı Öncesi Süreç SED yardım talebinde bulunulduğunda meslek elemanı ile ön görüşme yapılması SED yardım talebi ile ilgili olarak meslek elemanı tarafından aile, çevre şartları, sosyal ve maddi durum içeren detaylı bir inceleme yapılması SED yardım talebi ile ilgili olarak meslek elemanı tarafından sürece ilişkin bilgi verilmesi Evet Hayır f % f % SED için başvurulduğunda gerekli işlemlerin yetkili makamlarca yapılmasının gecikmesi Ailelerin SED yardımı sağlanmadan önceki sürecin işleyişine ilişkin görüşleri incelendiğinde, % 98.3 ü SED yardım talebinde bulunulduğunda meslek elemanı ile ön görüşme yapıldığını, % 98.5 i SED yardım talebi ile ilgili olarak meslek elemanı tarafından aile, çevre şartları, sosyal ve maddi durum içeren detaylı bir inceleme yapıldığını, % 94.1 i SED yardım talebi ile ilgili olarak meslek elemanı tarafından sürece ilişkin bilgi verildiğini belirtmiştir. Görüşülenlerin % 76.9 u SED için başvurulduğunda gerekli işlemlerin yetkili makamlarca zamanında yapıldığını, % 22.9 u ise işlemlerin yapılmasında gecikme olduğunu belirtmişlerdir. Gecikme olduğunu belirtenlerin (539 kişi), 516 sı bu süreçte ne gibi sıkıntı yaşadıklarını ilişkin görüş belirtmişlerdir. Bunların % 91.3 ü (471 kişi) bu süreçte en çok maddi sıkıntı çektiklerini belirtmişlerdir. Buna göre SED yardımı için ailelerle ön görüşme yapılması, aile hakkında detaylı inceleme yapılması, ailelerin süreç hakkında bilgilendirilmesi boyutları açısından meslek elemanlarının başarılı çalışmalar yaptıkları, ancak ailelerin ifadelerine göre işlemlerin zamanında bitirilmesi açısından zaman zaman sorunlar yaşandığı söylenebilir. 91 SED yardım sürecinin işleyişi SED yardımı sürecinin işleyişi ile ilgili olarak yardımın zamanında ödenmesi, meslek elemanlarına ulaşılabilmesi, meslek elemanlarının izleme çalışmalarına ilişkin ailelerin görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 21 de verilmiştir.
94 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU SED Yardım Sürecinin İşleyişi Tablo 21: SED Yardımı Sürecinin İşleyişi Evet Hayır f % f % SED yardımının her ayın 15 ine kadar ödenmesi Gerektiğinde meslek elemanına ulaşılabilmesi Meslek elemanlarının düzenli olarak izlemeleri (ev ziyareti) yapması Meslek elemanının yardım süresince izleme ziyareti sırasında, maddi durum, çocuğun durumu, aile ilişkileri vb. konularda görüşme yapması Meslek elemanının izleme ziyareti sırasında çocukla görüşmesi SED yardımı miktarının yeterli olması Ailelerin SED yardımı sürecinin işleyişine ilişkin görüşleri incelendiğinde; % 71.7 si SED yardımının her ayın 15 ine kadar ödendiğini, % 75.8 i gerektiğinde meslek elemanlarına ulaşabildiğini belirtilmiştir. Ailelerin % 81.1 i meslek elemanlarının düzenli olarak izleme çalışması yaptığını belirtirken, % 18.9 u düzenli izleme yapılmadığını ifade etmektedir. Ailelerin % 83.6 sı meslek elemanının yardım süresince izleme ziyareti sırasında, maddi durum, çocuğun durumu, aile ilişkileri vb. konularda görüşme yaptığını, %71.6 sı meslek elemanının izleme ziyareti sırasında çocukla görüştüğünü ifade etmiştir. Ailelerin çoğunluğu (% 79.2) ise SED yardımını yeterli bulmadığını belirtmiştir. Genel olarak SED yardım sürecinin işleyişi açısından az da olsa sorunlar olmakla beraber, genellikle meslek elemanının yapması gereken işlemleri yaptığı söylenebilir. Ancak yapılan yardım yeterli bulunmamıştır. 92 Düzenli izleme yapıldığını söyleyen ailelerin izleme sürecine ilişkin görüşleri Tablo 22 de görülmektedir. Tablo 22 Meslek Elemanlarının İzleme Ziyareti Yapma Sıklığı Meslek Elemanlarının Ziyaret Sıklığı f % 3 ayda bir ve daha az ayda bir Yılda bir İki yılda bir Üç yıl ve daha fazla Toplam Tablo 12 de görüldüğü gibi ailelerin % 69.7 si meslek elemanlarının yılda bir, % 18.2 si ise altı ayda bir meslek elemanlarının ev ziyaretinde bulunduklarını ifade etmiştir. Meslek elemanlarının büyük çoğunluğunun yılda bir kez ailelere izleme ziyaretleri yaptıkları söylenebilir. SED yardım sürecinde etkili olan görevlilerin davranışları SED yardım sürecinde etkili olan görevlilerin davranışları ve aileler ile iletişimleri ilişkin ailelerin ve 12 yaş üstü çocukların görüşleri Tablo 23 de verilmiştir.
95 Tablo 23: Yardım sürecinde Etkili Olan Görevlilerin Davranışları Görevlilerin Davranışları Ön görüşme sırasında meslek elemanının davranışları Sosyal inceleme sırasında meslek elemanının davranışları SED yardımı almaya başlanıldığından bu yana gerekli olduğu hallerde Aile Bakanlığı ya da İl Müdürlüğü ile telefonla iletişim kurabilme Ailenin yanına dönüşü konusunda çocuğun görüşünün alınması (6a lı çocuk ve yakınına) Aile Çocuk Olumlu Olumsuz Olumlu Olumsuz f* % f* % f* % f* % SED yardım sürecinde etkili olan görevlilerin davranışlarına ilişkin ailelerin % 94.8 i, çocukların % 94 ü ön görüşme sırasında meslek elemanlarının olumlu davranışlar sergilediğini, ailelerin % 95.1 i ve çocukların % 94.5 i sosyal inceleme sırasında da olumlu davranışlar sergilediklerini belirtmişlerdir. Ailelerin % 62.9 u, çocukların % 63.2 si SED yardımı almaya başlanıldığından bu yana gerekli olduğu hallerde ASPB ya da İl Müdürlüğü ile telefonla iletişim kurabildiklerini belirtmişlerdir. Bu konuda olumsuz düşünce belirtenler incelendiğinde her iki kesimin (aile ve çocukların) görüşmeye ihtiyaç olmadığını belirttiği gözlenmiştir. Ailelerin % 92.9 u, çocukların % 92.1 i ailenin yanına dönüşü konusunda çocuğun görüşünün alınması açısından da olumlu görüş belirtmişlerdir. Aile ve çocukların görüşlerinin büyük benzerlik gösterdiği gözlenmektedir. Buna göre SED yardım sürecinde etkili olan görevlilerin yardım verilen çocukların aileleri ile iyi bir iletişim içinde oldukları ve gerekli olduğunda kendilerine ulaşılabildiği, gerekli olduğunda Aile Bakanlığı ya da İl Müdürlüğü ile kolaylıkla iletişim kurabildiği ve ailenin yanına dönüş konusunda çocuğun görüşünün alındığı söylenebilir. 93 6a kapsamındaki çocuğun aile yanına dönüşe hazırlanması SED yardımı sağlanan çocukların aile yanına dönme sürecine hazırlanmasına ilişkin görüşleri Tablo 24 de verilmiştir. Tablo 24: SED Yardımı Sağlanan Çocuğun Aile Yanına Dönme Sürecine Hazırlanması Görüş Sosyal ve ekonomik destek sağlanarak ailenin yanına döndürülmesi sürecinde çocuğu hazırlama Evet Hayır f* % f* % * Cevap veren 6a kapsamındaki çocukların cevapları dikkate alınmıştır. SED yardımı sağlanarak ailesinin yanına dönme sürecinde olan çocukların hazırlanması konusunda meslek elemanlarının destek vermesine ilişkin çocukların görüşleri alındığında, çocukların % 88.9 unun evet, % 11.1 inin hayır cevabı verdikleri görülmektedir. Buna göre çocukların çoğunluğunun ailelerinin yanına dönme sürecinde,
96 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 94 meslek elemanları tarafından destek verildiği söylenebilir. Buna karşın 6a kapsamındaki 28 çocuğun, yaklaşık üçte birinin yeterince hazırlanmadığını düşünmesi dikkate alınması gereken bir durumdur. Bu nedenle söz konusu hazırlık sürecinin daha titizlikle yerine getirilmesi gereken bir görev olduğu söylenebilir. SED yardımı sağlanan çocuğun aile yanına dönme sürecine hazırlanmasında destek verilen konular Tablo 25 de verilmiştir. Tablo 25: SED Yardımı Sağlanan Çocuğun Aile Yanına Dönme Sürecine Hazırlanmasında Destek Verilen Konular Destek Verilen Konular f* % Ailenin maddi durumu Aile içi ilişkiler Okul başarısı Çalışma (iş) durumu Sağlık durumu Ailenin yanında kalma isteği Diğer Toplam *Birden fazla seçenek işaretlenmiştir. Çocuğun ailesinin yanına dönme sürecinde ne tür konularda destek verildiği Tablo 24 te evet diyen çocuklara sorulmuştur. Elde edilen veriler incelendiğinde; çocukların % 30.3 ü ailenin yanında kalma isteği, % 22.4 ü ailenin maddi durumu, % 18.2 si aile içi ilişkiler, % 13.9 u okul başarısı konusunda meslek elemanı tarafından sorular sorularak destek sağlandığını belirtmişlerdir. Bunun dışında az sayıda çocuk sağlık durumu ve çalışma durumu ile ilgili olarak da meslek elemanı tarafından sorular sorularak bilgilendirildiğini belirtmiştir. Buna göre 6a kapsamındaki çocukların ailelerinin yanına dönmeleri sırasında meslek elemanlarının gerekli olan soruları sorarak destek vermeye çalıştığı söylenebilir.
97 Ailelerin SED yardımını kullanma alanları SED yardımı sağlanan ailelerin yapılan yardımı hangi amaçlarla kullandıkları konusunda ailelerin ve çocukların görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 26 ta görülmektedir. Tablo 26: SED Yardımının Kullanılma Alanları Aile Çocuk SED yardımı kullanma amacı f % f % SED yardımı alan çocuğun eğitim harcamaları SED yardımı alan çocuğun sağlık harcamaları SED yardımı alan çocuğun beslenme ihtiyaçları Ailedeki diğer çocuk/kişilerin ihtiyaçları Annenin ihtiyaçları Babanın ihtiyaçları Ailenin zorunlu giderleri (kira, beslenme, sağlık, elektrik, su vb.) Diğer Toplam 8455* * *Birden fazla seçenek işaretlenmiştir. Ailelerin SED yardımını kullanma alanları incelendiğinde, % 23.3 ünün SED yardımı alan çocuğun eğitim harcamaları, % 22.3 çocuğun beslenme ihtiyaçları, % 19.8 inin sağlık harcamaları için kullandıkları görülmektedir. Ailelerin % 18.8 i kira, beslenme, sağlık, elektrik, su vb. ailenin zorunlu giderlerini karşılamak için kullanmaktadır. % 18.6 sı ailedeki diğer çocuk ve kişilerin ihtiyaçları için kullanırken, % 4.9 u anne ve babanın ihtiyaçları için kullanmaktadır. Diğer seçeneğini işaretleyen 27 ailenin çoğunluğunu oluşturan 20 si çocuğun kıyafet harcamaları için kullandıklarını belirtmişlerdir. Çocukların görüşleri incelendiğinde ise, % 24.2 sinin SED yardımı alan çocuğun eğitim harcamaları, % 21.2 si çocuğun beslenme ihtiyaçları, % 18.8 i sağlık harcamaları için kullandıklarını belirttiği görülmektedir. Ayrıca ailelerin % 18.7 si kira, beslenme, sağlık, elektrik, su vb. ailenin zorunlu giderlerini karşılamak için, % 11.2 si ailedeki diğer çocuk ve kişilerin ihtiyaçları ve % 4 ü annenin ihtiyaçları için kullandıkları belirlenmiştir. Diğer seçeneğini işaretleyen 23 çocuğun çoğunluğunu oluşturan 20 si kendisinin kıyafet harcamaları için kullandıklarını belirtmişlerdir. Bu verilere dayalı olarak SED yardımının çoğunlukla çocuğun ihtiyaçları için kullanıldığı söylenebilir. Bunun yanı sıra ailenin zorunlu giderleri içinde kullanıldığı gözlenmektedir. Buna dayanarak SED hizmetinin aile bütünlüğünün sağlanmasına katkıda bulunduğu söylenebilir.
98 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 96 Yardımın nasıl kullanılacağına karar verme Çocuğun yardımın ailede nasıl kullanılacağına kimin karar verdiğine ilişkin görüşleri Tablo 27 de verilmiştir. Tablo 27: Yardımın Ailede Kullanılmasına Karar Verme Yardımı kullanmaya karar verme f % Anne Baba Anne Baba birlikte Büyükanne Abi - abla Diğer Toplam Yardımın ailede nasıl kullanılacağına kimin karar verdiğine ilişkin çocukların görüşleri sorulduğunda; % 75.1 i annesinin, % 8.8 inin babasının % 6.2 sinin büyükanne, % 4.6 sının anne ve babasının birlikte karar verdiğini belirtmiştir. Tabloda görüldüğü gibi çocukların % 6.9 u diğer seçeneğini işaretlemiştir. Bu seçeneği belirtenlerin (49 kişi) % 69.7 si (30 kişi) amca, hala, teyze, yenge, dayı gibi aile yakınlarının karar verdiğini ifade etmişlerdir. Buna göre SED yardımının nasıl kullanılacağına öncelikle annelerin karar verdiği daha sonra da anne ve babanın birlikte karar verdiği söylenebilir. SED yardımının kullanılışı konusunda çocuğun görüşünü alma durumu Çocuğun yardımın nasıl kullanılacağı konusunda ailen senin fikrini soruyor mu? sorusuna verdiği cevaba ilişkin dağılım Tablo 28 de verilmiştir. Tablo 28: Yardımın Kullanılması Konusunda Çocuğun Fikrinin Alınması Yardımın Kullanılması Konusunda Çocuğun Fikrinin Alınması f % Evet Hayır Toplam Çocuğa yardımın kullanılması konusunda fikrinin alınıp alınmadığı sorulduğunda % 88.7 sinin evet, % 11.3 ünün hayır cevabını verdiği belirlenmiştir. Çocukların büyük çoğunluğunun maddi yardımın kullanılması konusunda aileleri tarafından görüşlerinin alındığı belirlenmiştir. Ailelerin SED yardımı dışında destek alma durumu Aileler sosyal ve ekonomik destek yardımı dışında diğer bazı kurum ve kuruluşlardan da destek alabilmektedirler. Bu konuda ailelerin ve çocukların görüşleri alınmış ve bulgular Tablo 29 da sunulmaktadır.
99 Tablo 29: SED Kapsamı Dışında Sağlanan Destek Türü Destek Türü f % Kömür Gıda Maddi yardım (parasal destek) Engelli, dul, 65 yaş yardımı Diğer Toplam 2661* *Birden fazla seçenek işaretlenmiştir. Tablo 29 da SED yardımı dışında destek alma durumu incelendiğinde, % 37.5 i kömür, % 30.3 ü maddi yardım, % 26.1 i de gıda şeklinde yardım desteği aldıklarını belirtmişlerdir. Diğer seçeneğinde görüş belirtenler ise diğer kurumlardan destek aldıklarını ifade etmişlerdir. Yeniden kuruluş bakımına dönme isteği SED yardımı alan çocuğun yeniden kuruluş bakımına dönmesini isteme konusunda ailelerin ve çocukların görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 30 da yer almaktadır. Tablo 30: SED Yardımı Alan Çocuğun Yeniden Kuruluş Bakımına Dönme İsteği 97 SED Dışında Destek Alma Durumu Aile* SED yardımı alınan çocuk/ çocukların yeniden kuruluş bakımına dönmesini isteme Çocuk* SED yardımı alınan çocuk/ çocukların yeniden kuruluş bakımına dönmesini isteme Evet Hayır Toplam f % f % f % * 6a korunma kararlı çocuğa ve bunların ailelerine sorulmuştur. Tabloda görüldüğü gibi ailelerin % 96.6 sı çocuklarının yeniden kuruluş bakımına dönmesini istememektedir. Çocukların tamamına yakını da (% 97.2) aynı doğrultuda kuruluş bakımına dönmeyi istememektedir. Ailelerden hayır diyen 340 kişinin tamamı aile ortamında büyümesinin yararlı olduğunu ifade etmiştir. Evet diyen 11 aileden 3 tanesi maddi nedenleri, 3 tanesi uğraşamadığını, 3 tanesi de yuvanın daha güvenli ve rahat olduğunu ifade etmiştir. Evet diyen 7 çocuk ise bir açıklamada bulunmamıştır. Buna dayanarak SED yardımının doğru bir uygulama biçimi olduğu ve aile bütünlüğünü koruma açısından yararlı sonuçlar doğurduğu söylenebilir.
100 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU SED yardımı alan çocuğun sağlık durumu Ailelere SED yardımı alan çocuklarının kronik bir rahatsızlığının olma durumu ve rahatsızlığı varsa yapılan SED yardımının bu rahatsızlığın tedavi sürecini nasıl etkilediği sorulmuştur. Elde edilen veriler Tablo 31 de görülmektedir. Tablo 31: SED Yardımı Alan Çocuğun Sürekli (Kronik) Rahatsızlığı Olma Durumu Seçenekler Aile Çocuk f % f % Hayır Evet Cevapsız Toplam Araştırmaya katılan 2351 ailenin % 41,3 ü hanelerinde herhangi bir kronik rahatsızlığın olmadığını ifade etmişlerdir. Hanede kronik rahatsızlığı olan bireylerin olduğunu belirten ailelerin oranı ise % 54.6 dır. Çocukların dörtte üçü (%75.7) hanelerinde herhangi bir kronik rahatsızlığının olmadığını, dörtte biri ise (%24.3) hanede kronik rahatsızlığı olan birilerinin olduğunu belirtmişlerdir. 98 Çocukların ifadelerine göre hanelerdeki mevcut rahatsızlık türleri Tablo 32 de görülmektedir. Tablo 32: Çocukların Görüşlerine Göre Sürekli (Kronik) Rahatsızlık Olma Durumu Rahatsızlık Türü f* % Astım Şeker Tansiyon Sinüzit Baş ağrısı Romatizma Kist Akdeniz anemisi Akciğer rahatsızlığı Hormonal bozukluk Kulak-burun-boğaz Obezite aşırı kilo Epilepsi sara nöbeti Böbrek yetmezliği Yeme Bozukluğu Başka.. belirtiniz Toplam *Birden fazla seçenek işaretlenebilmiştir.
101 Tabloda görüldüğü gibi çocukların ifadelerine göre % 23.2 si sinüzit, % 21.4 ü astım, % 17.5 i baş ağrısı ve 7.8 i kulak-burun-boğaz rahatsızlıkları olduğunu belirtmiştir. Diğer rahatsızlıklara ilişkin görüşlerin yoğunluk oluşturmadığı dikkat çekmektedir. Ailelerin ifadelerine göre hanede herhangi bir kronik rahatsızlığı olan kişinin bulunma durumu verileri Tablo 33 de görülmektedir. Tablo 33: Ailelerin Görüşlerine Göre Hanede Sürekli (Kronik) Rahatsızlığı Olanlar Anne Baba SED li Çocuk Kardeş Diğer** f* % f* % f* % f* % f % Astım Şeker Tansiyon Sinüzit Baş ağrısı Romatizma Kist Akdeniz anemisi Akciğer rahatsızlığı Hormonal bozukluk Kulak, burun boğaz rahatsızlığı Obezite aşırı kilo Epilepsi sara nöbeti Böbrek yetmezliği Yeme bozukluğu Başka..yazınız Toplam *Birden fazla seçenek işaretlenebilmiştir. **Frekanslar yakın akraba olarak adlandırılan büyükanne, büyükbaba, amca, dayı hala, teyze olarak genel olarak belirlenmiştir. Tabloda görüldüğü gibi ailelerin görüşlerine göre hanede sırasıyla tansiyon, şeker, astım, başağrısı, kulak burun boğaz rahatsızlığı ve romatizma gibi kronik rahatsızlıkların aile fertlerinde var olduğu gözlenmektedir. Baş ağrısı, astım, tansiyon, sinüzit ve şeker ailelerin onda birinde yetişkinler arasında gözlenirken, çocuklar arasında da beşte ikilik bir oranda astım (%18), sinüzit, kulak-burun-boğaz ve baş ağrısı rahatsızlıkları gözlenmektedir. Aile fertleri arasında astımın ilk sıralarda yer alması yaşam şartlarından kaynaklı olumsuzluklarla ilişkilendirilebilir. Başka seçeneğinde belirtilen hastalıkların dağılımı ise Tablo 34 de görülmektedir.
102 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 100 Tablo 34: Hanede Görülen Diğer Kronik Rahatsızlıkların Dağılımı Anne Baba SED kapsamındaki Çocuk Kardeş f* % f* % f* % f* % Kalp-damar Göz Psikolojik sorunlar Fıtık-bel ağrıları Kanser Beyin hastalıkları Mide-bağırsak hastalıkları Zihinsel engelli Böbrek hastalığı Karaciğer hastalıkları Göğüs hastalıkları Guatr Hipofiz Troid Kemik erimesi Deri-cilt hastalıkları Diş hastalıkları Bedensel hastalıklar Migren Toplam *Birden fazla seçenek işaretlenebilmiştir. Elde edilen verilere göre hanede diğer kronik rahatsızlıklar sırasıyla kalp damar, psikolojik sorunlar, fıtık ve bel ağrıları, göğüs hastalıkları gibi kronik rahatsızlıklardır. Bu rahatsızlıklar arasında kalp damar rahatsızlıkları aile fertleri arasında yaklaşık olarak beşte ikilik bir oranı temsil etmektedir. SED kapsamında yer alan çocuklar da bu kapsam içerisinde yer almaktadır. Yapılan SED yardımının kronik rahatsızlığı olan çocuğun tedavisine nasıl bir etkisi olduğu aile ve çocuklara sorulmuştur. Elde edilen veriler Tablo 35 de görülmektedir.
103 Tablo 35: SED Yardımının Çocuğun Kronik Rahatsızlığının Tedavisine Katkısı SED yardımının tedavi sürecine etkisi Aile Çocuk f* % f* % SED yardımının önemli bir katkısı olmadı SED yardımı sayesinde tedavi olmaya başladı SED yardımı sayesinde daha etkili tedavi olabiliyor SED yardımı sonrasında tedavi yönünde bir girişimimiz olmadı Diğer (lütfen belirtiniz) Toplam * Sadece kronik bir rahatsızlık olduğunu ifade edenler cevap vermişlerdir SED yardımının kronik rahatsızlıkların tedavisini nasıl etkilediği yönünde ailelerin % 28.2 sinin, çocukların ise % 29.6 sının yapılan SED yardımından sonra daha etkili tedavi olunduğunu belirttiği gözlemlenmiştir. Aynı zamanda 220 aile (% 39.7) ve 85 çocuk (% 38.6) da SED yardımı sayesinde tedaviye başlandığını belirtmiştir. Buna göre SED uygulamasının kronik rahatsızlığı olan ailelere tedavi olabilme açısından önemli bir katkı sağladığı bu konuda çocuklar ile ailelerin benzer düşünceleri paylaştıkları belirlenmiştir. SED yardımı alan çocuğun SED öncesi ve sonrasında sağlık kuruluşuna gitme sıklığı ve gittiği sağlık kuruluşu 101 SED yardımı alan çocukların SED öncesi ve sonrasında sağlık sorunlarından dolayı ne sıklıkta tedavi kuruluşlarına gittiği ailelere ve çocuklara, hangi tedavi kuruluşlarına gittikleri ise ailelere sorulmuştur. Elde edilen veriler Tablo 36 da görülmektedir. Tablo 36: SED Öncesi ve Sonrasında Sağlık Kuruluşuna Gitme Sıklığı Aile Çocuk Sağlık Kuruluşuna Gitme Sıklığı SED Öncesi SED Sonrası SED Öncesi SED Sonrası f % f % f % f % Hiç gitmezdi Yılda en az 3-5 kez Yılda 6 kez ve fazla Diğer (belirtiniz) Cevapsız :2 Toplam Aileler çocuklarının SED yardımı öncesi % 64.9 oranında çok nadir sağlık kuruluşuna gittiğini belirtmişlerdir. SED sonrasında bu oranda bir düşme görülmektedir. Bunun yanında hiç gitmeme oranında da azalma olduğu belirlenmiştir.
104 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 102 Çocukların görüşleri incelendiğinde de SED yardımı öncesinde % 69.9 dolayında çok nadir sağlık kuruluşuna gidilirken, SED sonrasında bu oran bir miktar düşmüştür (% 68.1). Bunun yanında hiç gitmeme oranında da azalma olduğu belirlenmiştir. En çok gidilen sağlık kuruluşu olarak ise aileler % 67.4 ile (1585 kişi) kamu hastanelerine, % 31.4 ile (738 kişi) aile hekimine gidildiğini belirtmişlerdir Buna göre SED yardımı sonrasında çocuğun sağlık sorunlarından dolayı tedavi kuruluşlarına daha düzenli biçimde gittiği ve daha çok da kamu hastaneleri ve aile hekimlerini tercih ettikleri söylenebilir. SED yardımı alan ailede engelli bulunma durumu Ailede bedensel engelli olma durumuna ilişkin veriler Tablo 37 de yer almaktadır. Tablo 37: SED Yardımı Alan Ailede Engelli Bulunma Durumu Seçenekler f* % Hayır yok Bedensel engelli var Zihinsel engelli var İşitme engelli var Görme engelli var Başka..belirtiniz Toplam *Birden fazla seçenek işaretlenebilmiştir Elde edilen verilere göre SED yardımı alan ailelerin büyük çoğunluğunda % 86.9 ailede engelli bulunmamaktadır. Ancak % 6.4 ünde bedensel, % 4.3 gibi küçük bir bölümünde ise zihinsel engelli aile üyesinin bulunduğu gözlenmektedir. Aile bireylerinde bulunan çeşitli sorunlar SED yardımı alan çocukların kendileri ve aileleri çeşitli sorunlarla karşılaşmaktadır. Bunların ne tür sorunlar olduğu SED yardımı alan çocukların ailelerine sorulmuştur. Elde edilen sonuçlar Tablo 38 de görülmektedir.
105 Tablo 38: Çocuğun Kendisinin ve Ailesinin Yaşadığı Bazı Sorunlar Yaşanan sorunlar Anne Baba Kardeş/çocuk Toplam f % f % f % f % Depresyon İçine kapanıklık Fobi (bir şeye karşı korku) Özgüven yetersizliği Cinsiyet ayrımı (kız erkek) İntihar eğilimi İletişim bozukluğu Sevgisini gösterememe Takıntı Çevre ile çatışma (komşular vb.) İsyankarlık Okula uyum sağlayamama Arkadaş edinememe Olumsuz çevre edinme Eve geç gelme Hane içinde çatışma (geçimsizlik) Kıskançlık Aile bireylerinin yaşadığı bazı sorunlar incelendiğinde sırasıyla içe kapanıklık, depresyon, fobi, özgüven yetersizliği, takıntı, kıskançlık ve iletişim bozukluğu gibi rahatsızlıkların ağırlıklı olarak yaşandığı gözlenmektedir. Bulgular ayrıntılı olarak incelendiğinde, bu sorunları aile içinde ağırlıklı olarak çocuk ve annenin yaşadığı sorunlar daha çok göze çarpmaktadır. Babaların ise daha düşük düzeyde söz konusu sorunları yaşadıkları tespit edilmiştir. Ağırlıklı sorun türlerine göre bulgular irdelendiğinde; içe kapanıklık sorunu olduğunu belirtenlerin (890 kişi) %52.2 si SED yardımı alan çocuklardan, % 39.6 sı annelerden; depresyon sorunu olduğunu belirtenlerin (803 kişi) % 71 i annelerden, % 15.1 i babalardan, fobi sorunu olduğunu açıklayanların (514 kişi) % 60.1 i çocuklardan, % 35.2 si annelerden oluşmaktadır. Ayrıca özgüven yetersizliği olanların (487 kişi) % 53 ünü çocuklar, % 38.6 sını anneler; takıntı sorunları olanların (473 kişi) % 53.7 sini anneler, % 33.4 ünü çocuklar; kıskançlık sorunu yaşayanların (387 kişi) % 74.4 ünü çocuklar; iletişim bozukluğu sorunu olanların (333 kişi) % 53.2 sini çocuklar, % 30.9 unu anneler oluşturmaktadır. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse, bu sorunların yaşanması SED yardımı alan ailelerin ekonomik yetersizlik içerisinde olmaları, parçalanmış aile olma durumları vb. nedenlerle açıklanabilir. Ancak bu konuda dikkate alınması gereken bir husus söz konusu sorunların bireylerin kendilerinde var olduğunu düşündükleri ya da hissettikleri sorunlar olmasıdır. Bir başka deyişle araştırmaya katılanların kendilerinde var olduğunu düşündükleri rahatsızlıklar ya da sorunların tanısının konulmamış ve bireylerin ne bu sorunların ne düzeyde ciddi bir sorun olduğunun farkında olma durumları belirgin değildir. Bu nedenle söz konusu bireylerin bu sorunlara sahip olma durumlarının belirlenmesi ve gerekliyse tedavi edilmeleri açısından SED hizmetinin önemi ortaya çıkmakta ve meslek elemanlarının danışmanlık ve rehberlik hizmetlerini daha etkin biçimde uygulamalarının gerekli olduğu görülmektedir.
106 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Aile içinde şiddet yaşanma durumu ve şiddete ilişkin unsurlar Aile içinde şiddet yaşanması durumunda, çocuk koruma altına alınmaktadır. Bu nedenle ailelere aile içinde şiddet olma durumu, varsa bunun biçimi, aile bireylerinin hangilerinden kaynaklandığı, sebeplerinin neler olduğu ve şiddetten en çok kimlerin zarar gördüğü yönünde sorular yöneltilmiştir. Elde edilen veriler Tablo 39, 40, 41, 42 ve 43 de görülmektedir. Tablo 39: Aile İçinde Şiddet Yaşanma Durumu Seçenekler Aile Çocuk f % f % Evet, çok sık Hiçbir zaman olmaz Toplam Görüldüğü gibi ailelerin % 89.8 i, çocukların ise % 91.2 si aile içinde herhangi bir tartışma-kavga, şiddet yaşanmadığını ifade etmektedir. Çok sık şiddet yaşandığını belirtenler ise ailelerde % 10.2, çocuklarda % 8.8 dir. Buna göre ailelerin ve çocukların görüşlerinin birbirine paralel olduğu, ailelerin çok büyük çoğunluğunda şiddet yaşanmadığı belirlenmiştir. Ailelerin ve çocukların ifadelerine göre ailelerin ancak onda birinde şiddet durumunun yaşandığı söylenebilir. 104 Bu ailelerde tartışma ya da kavgayı başlatanın kim ya da kimler olduğuna ilişkin veriler Tablo 40 da sunulmuştur. Tablo 40: Tartışmayı Kavgayı Başlatan Kişiler Seçenekler Aile Çocuk f % f % Anne Baba Diğer aile büyükleri Abi ya da abla SED yardımı alan çocuk Diğer (belirtiniz) Toplam Ailede tartışma ya da kavga biçiminde şiddetin yaşandığını belirten yaklaşık onda bir dolayındaki aile ve çocuğa söz konusu tartışma ya da kavgayı kimlerin başlattığı sorulduğunda aile bireylerinin % 30 u öncelikle anneleri sorumlu olarak ögstermektedirler. Ailede tartışma ya da kavga olduğunu belirten 86 çocuk ise % 30 2 ile ilk sırada babaları sorumlu görmektedirler. Çocuklar ikinci sırada tartışma ya da kavgayı annelerinin başlattıklarını da ifade etmektedirler. Bunun dışında diğer seçeneğinde her iki kesim benzer görüşler ortaya koymuş, tartışma ya da kavganın anne baba arasında ya da çocuklar arasında da başlayabildiğini ifade etmişlerdir. Buna göre ailelerin onda birinde yaşandığı belirtilen tartışma ya da kavgaların başlangıcında öncelikle annenin veya babanın etkili olduğu, daha sonra diğer aile bireyleri arasında bu tür durumların yaşanabildiği söylenebilir.
107 Aile içi şiddetten en çok kimlerin zarar gördüğü konusunda da, tartışma ve kavga yaşandığını belirten aile üyeleri çocukların görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 41 de görülmektedir. Tablo 41: Şiddetten En Çok Zarar Görenler Seçenekler Aile Çocuk f % f % Anne Baba Diğer hane büyükleri SED alan çocuğun abisi, ablası, kardeşi SED yardımı alan çocuk Diğer (belirtiniz) Toplam Buna göre tartışma ya da kavga yaşandığını ifade eden ailelerin % 55.6 sı, çocukların ise % 30.3 ü söz konusu tartışma ya da kavgadan en çok zarar görenin anne olduğunu belirtmişlerdir. Ailelerin % 19.7 si ikinci sırada SED alan çocuğun abisi, ablası, kardeşinin zarar gördüğünü ifade ederken, çocuklar ise ikinci sırada ailenin %39.6 ile SED alan çocuğun, başka bir deyişle kendilerinin şiddetten daha çok zarar gördüğünü belirtmişlerdir. Buna göre ailelerin ancak onda birinde yaşanabildiği ifade edilen tartışma ya da kavgadan aile içinde en çok zarar gören kişinin öncelikle anneler olduğu belirlenmiştir. 105 Aile içinde yaşanabilen şiddetin türüne ilişkin olarak aile ve çocukların görüşleri alınmış ve elde edilen veriler Tablo 42 de sunulmuştur. Tablo 42: Tartışma Kavga ya da Şiddetin Türü Şiddet türü Aile Çocuk f % f % Vurma, sarsma vb. (fiziksel şiddet) Hakaret, bağırma vb. (sözel şiddet) Aşağılama, korkutma vb. (duygusal şiddet) Diğer (belirtiniz) Toplam Ailelerin onda birinde yaşandığı ifade edilen şiddetin türü evet diyen ailelerin % 59.6 sı hakaret, bağırma (sözel şiddet), % 35.8 i vurma, sarsma vb. (fiziksel şiddet), % 4.6 sı aşağılama, korkutma vb. (duygusal şiddet) olarak belirtilmiştir. Evet diyen çocukların ise % 67.9 u hakaret, bağırma (sözel şiddet), % 24.7 si vurma, sarsma vb. (fiziksel şiddet), % 7.4 ü aşağılama, korkutma vb. (duygusal şiddet) nın aile içinde yaşanan şiddet türü olduğunu belirtmişlerdir. Ailelerin ancak onda birinde yaşandığı ifade edilen tartışma ya da kavganın nedenleri ise Tablo 43 de görülmektedir.
108 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 106 Tablo 43: Tartışma ya da Kavgaya Neden Olan Durum Aile Çocuk Seçenekler f % F % Babanın işsiz olması 46 19,3 9 10,5 Annenin işsiz olması 9 3,7 2 2,4 Hanenin gelirinin düşük olması 78 32, ,6 Bu tür şiddet vb. olaylar doğal-normal kabul edilen durum olması 30 12, ,4 Hanedeki kişi sayısının çok olması 3 1,3 5 5,8 Alkol 8 3,3 2 2,3 Sigara 33 13, ,6 Madde bağımlılığı 8 3,3.. Şiddete yol açan kişinin psikolojik sorunlarının olması 25 10, ,4 Diğer.. (belirtiniz) Toplam Görüldüğü gibi ailede tartışma ya da kavga yaşandığını ifade eden aileler bunun nedeni olarak ilk sırada % 32,5 ile hanenin gelirinin düşük olmasını gösterirken, çocukların ise % 24.4 ü şiddete yol açan kişinin psikolojik sorunlarının olmasını öncelikli neden olarak belirtmişlerdir. Aileler ikinci sırada babanın işsiz olmasını (% 19.3), çocuklar ise hanenin gelirinin düşük olmasını (% 18.6) ve yine aynı oranda (% 18.6) sigaranın aile içerisinde tartışma ya da kavgaya neden olan durum olduğunu belirtmişlerdir. Buna göre genel bir değerlendirme yapmak gerekirse ailelerin yaklaşık % 90 ında herhangi bir şiddet olayı yaşanmamaktadır. Bunun dışında kalan % 10 luk kesimde tartışma ya da kavganın yaşandığı, bundan öncelikle annelerin zarar gördüğü ve bunun başlıca nedeninin de ailenin gelir durumunun düşük olmasından kaynaklandığı belirlenmiştir. Ailede şiddet yaşanıyor olması çocuğun koruma altına alınmasını gerektiren bir durum olmasına karşın yaklaşık % 10 luk bir ailede yaşandığı ifade edilen tartışma ya da kavganın çocuğun koruma altına alınmasını gerektirecek boyutlarda ciddi bir sorun olmadığı söylenebilir. Nitekim meslek elemanları da aile içinde çocuğun koruma altına alınmasını gerektirecek boyutlarda tespit edilmiş bir şiddetin gözlenmediğini, böyle bir gözlemleri olduğunda çocukları koruma altına alma kararı verebildiklerini ifade etmişlerdir. Ailelerin ev koşulları SED yardımı yapılan çocuğun yaşadığı ev ortamının koşulları hakkında ailelerden ve çocuklardan bilgi alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 44 de görülmektedir.
109 Tablo 44: Yaşanılan Ev Koşulları Görevlilerin Davranışları Evimiz her açıdan uygun koşullardadır (Isınma, büyüklük, sağlık koşulları vb.) Aile Çocuk Evet Hayır Evet Hayır f % f % f % F % Evimiz nüfus sayımıza göre küçük Isınma sorunu var (yakacak, doğal gaz, kömür vb. alma güçlüğü vb.) Sağlık açısından sorunlu. (güneş görmüyor, nem var vb.) Not: Verilen toplam cevaplara göre frekans ve yüzdeler hesaplanmıştır Araştırmaya katılan ailelerin % 39.8 i, çocukların % 45.1 i yaşadıkları evin uygun koşullarda olduğunu belirtirlerken, ailelerin % 60.2 si, çocukların % 54.9 u uygun koşullara sahip bir ev ortamında yaşamadıklarını belirtmişlerdir. Ailelerin % 42.2 si, çocukların % 40.1 i evlerinin küçük olduğunu vurgulamışlardır. Evlerde ısınma sorunu olduğu görüşü ise ailelerin % 56.1 i, çocukların % 48.4 ü tarafından belirtilen bir sorun olmuştur. Ailelerin % 45.2 i, çocukların % 42.1 i evlerinin sağlık koşulları açısından da sorunlu olduğunu belirtmektedirler. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse ailelerin ve çocukların ev koşulları konusunda büyük ölçüde benzer görüşlerde oldukları belirlenmiştir. Buna göre SED yardımı yapılan çocukların yaklaşık yarısının yaşadıkları ev ortamının ısınma, büyüklük ve sağlık koşulları açısından uygun koşullarda olmadığı belirtilmiştir. Bunun yanında evlerin yaklaşık 1/3 ünün sağlıksız koşullara sahip olduğu ve en çok da nem sorunun yaşandığı söylenebilir. 107 Ailelerin evlerinin büyüklüğü ve evde yaşayan nüfus sayısı konusunda ailelerden görüş alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 45 de görülmektedir. Tablo 45: Hanelerin Oda ve Yaşayan Kişi Açısından Mevcut Durumu Oda sayısı f % Yaşayan kişi sayısı f % 2 oda kişi oda kişi oda kişi oda kişi oda ve daha fazla 6 kişi ve daha fazla Cevapsız Cevapsız Toplam Tablo 45 de ailelerin evlerinin büyüklüğü ve evde yaşayan nüfus sayısı konusundaki görüşleri incelendiğinde, % 47.1 inin 3 oda, % 31.5 inin 2 oda, % 20.1 inin 4 odaya sahip oldukları görülmektedir. Ailelerin evde yaşayan kişi sayısı incelendiğinde ise, % 24.8 inde 3, % 24.6 sında 4, % 22.1 inde 6 ve daha fazla kişi yaşadığı belirlenmiştir. Ailelerin genel olarak 2-3 odalı evlere sahip olduğu ve ailede yaşayan kişi sayısının 3-4 kişi olduğu söylenebilir.
110 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 108 Aile bireylerinin sahip oldukları kötü alışkanlıklar SED yardımı yapılan çocuğun yaşadığı aile içinde sigara, alkol, uyuşturucu madde bağımlılığı, şans oyunları, kumar vb. kötü alışkanlıklarının olma durumu konusunda ailelerin görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 46 da görülmektedir. Tablo 46: Ailelerin Görüşüne Göre Ailede Sahip Olunan Kötü Alışkanlıklar Kötü alışkanlıklar Anne Baba SED Çocuk Kardeş Toplam f % f % f % f % f % Alkol Sigara Herhangi bir uyuşturucu madde Şans ve talih oyunları Kumar Diğer (belirtiniz) Aileler içinde (N=2351) alkol kullanma oranı % 4.1, sigara kullanma oranı % 47.9, uyuşturucu madde kullanım oranı % 1.9, şans ve talih oyunları alışkanlığı oranı % 1.5 ve kumar alışkanlığı oranı ise % 0.5 tir. Buna göre ailelerde sigara kullanımının daha yaygın bir alışkanlık olduğu ve anneler, babalar ve SED alan çocuğun kardeşleri tarafından kullanıldığı söylenebilir. Oranı çok az da olsa babalar arasında alkol, şans ve talih oyunları, kumar, herhangi bir uyuşturucu madde kullanma gibi kötü alışkanlıklara sahip olanların bulunduğu belirtilmiştir. Aile içinde kötü alışkanlıklara sahip olma açısından çocukların görüşleri ise Tablo 47 de görülmektedir. Tablo 47: Çocukların Görüşüne Göre Ailede Sahip Olunan Kötü Alışkanlıklar Kötü alışkanlıklar Anne Baba SED Çocuk Kardeş Toplam f % f % f % f % f % Alkol Sigara Herhangi bir uyuşturucu madde Şans ve talih oyunları Kumar Diğer (belirtiniz) Çocukların görüşlerine göre (N=976) en yaygın kötü alışkanlık olarak sigara % 46.8 ile ilk sırayı almaktadır. Diğer kötü alışkanlıklar oldukça düşük düzeylerde olmak kaydıyla babaların sahip olduğu alışkanlıklardır. Her iki kesimin görüşleri birlikte değerlendirildiğinde büyük ölçüde benzerlik olduğu dikkat çekmektedir. Buna göre ailelerde sigara dışında kötü alışkanlıklara sahip olma oranının son derece düşük olduğu, sigaranın da daha çok anneler arasında yaygın olduğu belirtilmiştir. Başta sigara olmak üzere, oldukça düşük oranlarda olan diğer kötü alışkanlıklar da dahil olmak üzere ailelerin SED kapsamında bu açıdan da desteğe ihtiyaçları olduğu söylenebilir.
111 Ailelerin beslenme alışkanlıkları SED yardımı yapılan çocuğun ve ailelerin beslenme alışkanlıklarına ilişkin ailelerden veri toplanmıştır. Elde edilen veriler Tablo 48 de görülmektedir. Tablo 48: Ailelerin Görüşüne Göre Ailelerin Beslenme Alışkanlıkları Beslenme Alışkanlıkları Her zaman Bazen Hiç bir zaman Toplam f % f % f % f % Her sabah düzenli kahvaltı yapma Düzenli öğle yemeği yeme Düzenli akşam yeme Meyve tüketme Kırmızı et tüketme Beyaz et (tavuk, balık) tüketme Yumurta tüketme Süt ürünleri tüketme (süt içme yoğurt yeme vb.) Sebze yemekleri ve yeşillik yeme (pırasa, ıspanak, türlü vb.) Baklagilleri tüketme (nohut, fasülye, bezelye vb.) Ailelerin görüşlerine göre, ailelerin % 69.3 ü her zaman düzenli kahvaltı yapmakta, % 27.1 i bazen kahvaltı yapabilmektedir. Ailelerin % 67.8 i düzenli öğle yemeği, % 90.1 i düzenli akşam yemeği yediğini belirtmiştir. Ailelerin % 54.6 sının bazen meyve tükettiği, % 55.2 sinin bazen kırmızı et tükettiği, % 67.7 sinin bazen beyaz et tükettiği görülmektedir. Ailelerin % 53.2 si her zaman yumurta, % 51.2 si her zaman süt ürünleri, % 51.1 i her zaman sebze yemekleri ve yeşillik, % 57.5 i her zaman baklagil tükettiğini belirtmiştir. Çocukların beslenme alışkanlıkları ise Tablo 49 da görülmektedir.
112 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Beslenme Alışkanlıkları Tablo 49: Çocukların Görüşüne Göre Beslenme Alışkanlıkları Her zaman Bazen Hiç bir zaman Toplam f % f % f % f % Her sabah düzenli kahvaltı yapma Düzenli öğle yemeği yeme Düzenli akşam yeme Meyve tüketme Kırmızı et tüketme Beyaz et (tavuk, balık) tüketme Yumurta tüketme Süt ürünleri tüketme (süt içme yoğurt yeme vb.) Sebze yemekleri ve yeşillik yeme (pırasa, ıspanak, türlü vb.) Baklagilleri tüketme (nohut, fasülye, bezelye vb.) Çocukların beslenme alışkanlıklarına ilişkin açıklamalar incelendiğinde ise dikkati çeken hususlar şunlardır. Çocukların % 63.5 i her zaman düzenli kahvaltı yapmakta, yaklaşık 1/3 ü bazen kahvaltı yapabilmektedirler. Çocukların % 69.9 u düzenli öğle yemeği, % 88.8 i düzenli akşam yemeği yemektedir. % 54.6 sı bazen meyve tükettiklerini, %56.7 si bazen kırmızı et tükettiklerini, %67.4 ü bazen beyaz et tükettiklerini belirtmişlerdir. Çocukların % 50.2 sinin her zaman yumurta, % 51.8 inin her zaman süt ürünleri, % 53.3 ünün sebze yemekleri ve yeşillik, % 59.3 ünün baklagil tükettiği görülmektedir. Aile ve çocukların görüşleri birlikte ele alındığında önemli ölçüde benzerlikler olduğu gözlenmiştir. Buna göre ailelerin genellikle düzenli olarak kahvaltı yaptığı ve düzenli olarak akşam yemeği yedikleri söylenebilir. Ailelerin meyve, kırmızı et, beyaz et gibi besinleri bazen tükettikleri belirlenmiştir. Buna göre SED yardımı yapılan ailelerin istenilen ölçüde düzenli beslendiklerini söylemek güçtür. Çünkü temel besin maddelerinin çoğunlukla bazen tüketilen besin maddeleri oldukları belirlenmiştir. Bu durumun yeterli maddi imkânlara sahip olmayışları ile ilişkisi olduğu düşünülebilir. Daha sağlıklı beslenme ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla yardım miktarının arttırılması önemli bulunmuştur. Ailelerin günlük öğün sıklıkları belirlenmeye çalışılmış ve elde edilen veriler Tablo 50 de verilmiştir.
113 Öğün adı Tablo 50: Ailelerin Öğün Yeme Sıklıkları Her zaman mutlaka Zaman zaman Neredeyse hiç Toplam F % f % f % f % Ailenin Görüşleri Sabah kahvaltısı Öğle yemeği Akşam yemeği Çocukların Görüşleri Sabah kahvaltısı Öğle yemeği Akşam yemeği Ailelerin ve çocukların öğün yeme sıklıkları ile ilgili görüşleri incelendiğinde, Tablo 35 in verileri ile benzer sonuçlar elde edilmiştir. Tablo 36 da görüldüğü gibi ailelerin % 70.4 ü, çocukların % 63.7 si her zaman kahvaltı yaptıklarını belirtmişlerdir. Ailelerin % 66.7 si, çocukların % 67.6 sı düzenli öğle yemeği yemektedir. Ailelerin (% 90.5) ve çocukların (% 90.4) büyük oranı akşam yemeğinin düzenli olarak yendiğini belirtmiştir. Genel olarak ailelerin düzenli olarak akşam yemeği yeme alışkanlıklarının olduğu söylenebilir. 111 SED yardımı alan çocukta dikkat eksikliği ve konuşma bozukluğu bulunma durumu SED yardımı olan çocukta doktorlar tarafından tanısı konulmuş dikkat eksikliği bulunma durumu konusunda ailelerin görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 51 de sunulmuştur. Tablo 51: SED Yardımı Alan Çocukta Dikkat Eksikliği Olma Durumu Seçenekler f % Evet Hayır Toplam Görüldüğü gibi SED yardımı alan çocukların ailelerinin % 88.3 ü çocuklarında doktorlar tarafından tanısı konulmuş dikkat eksikliği yönünde bir rahatsızlık olmadığını söylemekle birlikte, geriye kalan % 11.7 si bu tür bir rahatsızlığın olduğunu belirtmektedirler. SED yardımı yapılan çocuklarda konuşma bozukluğu oluşumuna yol açabilecek olan dilde pelteklik, kekeleme ve dili etkili kullanma, başka bir deyişle akıcı konuşma açısından sorunları olup olmadığı yönünde ailelerden görüş alınmıştır. Elde edilen veriler aşağıda tablolar halinde özetlenmiştir.
114 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Tablo 52: SED Yardımı Alan Çocukta Konuşma Bozukluğu ve Akıcı Konuşma Sorunu Olma Durumu Seçenekler f % SED yardımı alan çocukta konuşma bozukluğu olma durumu Evet Hayır Toplam Dili kullanabilme, akıcı konuşma Evet var, akıcı biçimde konuşamıyor Hayır bir sorunu yok, rahatlıkla konuşuyor Toplam SED yardımı alan çocukların ailelerinin % 94.4 ü SED yardımı alan çocuklarında konuşma bozukluğu olmadığını, % 5.6 sı ise olduğunu belirtilmiştir. Konuşma bozukluğu olan çocukların bazı kelimeleri söyleyememe, dilde pelteklik, geç konuşma, konuşurken takılıp kalma vb. sorunları olduğu belirtilmektedir. Bunun yanında dili akıcı kullanabilme açısından ise ailelerin % 13.3 ü çocuğunun akıcı konuşma açısından sorunu olduğunu belirtmektedir. Buna göre SED yardımı alan az sayıda çocukta konuşma bozukluğu ve akıcı biçimde konuşma açısından sorunların olduğu söylenebilir. 112 SED yardımı alan çocuğun farklı özelliği olma durumu Ailelere SED yardımı alan çocuklarının farklı özelliklerine ilişkin bir gözlemleri olma durumları sorulmuştur. Elde edilen veriler Tablo 53 de görülmektedir. Tablo 53: SED Yardımı Alan Çocuğun Farklı Bir Özelliğinin Olma Durumu Seçenekler Aile Çocuk F % f % Evet var açıklama Yok, farkında değil Toplam Tabloda görüldüğü gibi ailelerin % 25 i, çocuklarının farklı bir özelliğinin olduğunu, çocukların %32.1 i farklı özelliklerinin olduğunu düşünmektedir. Çocuklardan farklı bir özelliği olduğunu belirtenlerin (313 çocuk) % 39.3 ü spor (123), % 26.5 resim (83 kişi), ve % 15 i müzik (47 kişi) konularında farklı bir özelliği olduğunu ifade etmişlerdir. Ailelerden çocuklarının farklı bir özelliği olduğunu belirten 588 kişiden % 39 u (229 kişi) resim, % 21.9 u (123 kişi) matematik, % 18.8 i dans (110 kişi), % 14.1 i de müzik konusunda çocuklarının farklı bir özelliği olduğunu düşünmektedirler. Farklı bir özelliğinin olmadığını belirtme oranının ailelerde % 75, çocuklarda % 67.9 olduğu gözlenmiştir. Buna göre çocukların yaklaşık üçte birinin spor, müzik, resim vb. etkinliklere ilgisinin olduğu söylenebilir. Aile ile birlikte geçirilen zamanlarda yapılan aktiviteler SED yardımı alan çocuğun ailesi ile birlikte olduğu zaman içinde birlikte ne tür aktiviteleri yaptıkları konusunda ailelerin görüşü alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 54 de sunulmuştur.
115 Tablo 54: Ailelere Göre Ailede Birlikte Yapılan Aktiviteler Birlikte geçirilen zamanlarda yapılan etkinlikler Her zaman Zaman zaman Hiç bir zaman Toplam f % f % f % f % Yemeklerde birlikte oluruz Birbirimizle konuşur muhabbet ederiz (sorunlarımızı paylaşırız) Beraber gezmeye, alış verişe gideriz Sosyal bir aktivite (sinema, tiyatro maç, vb.) yaparız Komşu, akraba vb. ziyaretlere gideriz Birlikte evde oturur, televizyon seyrederiz Diğer. Lütfen yazınız Ailenin yemek zamanlarında birlikte oldukları görüşü % 86.8 düzeyinde benimsenmiştir. Aile bireylerinin birbirleriyle iletişim kurmaları, sorunlarını paylaşmaları % 70.6 oranında benimsenirken, beraberce gezmeye, alış verişe gitme etkinliği ise % 58.3 oranında zaman zaman yapılan bir aktivite olarak belirtilmiştir. Ailelerin % 74.5 i sosyal bir aktivite olan sinema, tiyatro, maç vb. bir etkinliği neredeyse hiç birlikte gerçekleştirmediklerini belirtmişlerdir. Ailelerin % 60.1 i komşu, akraba vb. ziyaretlerine gitmektedirler. Birlikte evde oturup TV seyretme oranı ise % 76.5 düzeyinde benimsenen bir etkinlik olarak ortaya çıkmıştır. Buna göre SED yardımı alan ailelerin genel olarak yemek saatlerinde birlikte oldukları, çoğunlukla evde oturup TV izledikleri, zaman zaman birlikte akraba ziyaretine gittikleri, beraber alış verişe gittikleri, buna karşın çoğunlukla sosyal bir aktiviteyi birlikte yapamadıkları ortaya çıkmıştır. 113 Çocuğun ailesi ile birlikte olduğu zaman içinde birlikte ne tür aktiviteleri yaptıkları konusunda çocukların görüşleri de Tablo 55 de sunulmuştur. Tablo 55: Çocuklara Göre Ailede Birlikte Yapılan Aktiviteler Birlikte geçirilen zamanlarda yapılan Her zaman Zaman zaman Hiç bir zaman Toplam etkinlikler f % f % f % f % Yemeklerde birlikte oluruz Birbirimizle konuşur muhabbet ederiz (sorunlarımızı paylaşırız) Beraber gezmeye, alış verişe gideriz Sosyal bir aktivite (sinema, tiyatro maç, vb.) yaparız Komşu, akraba vb. ziyaretlere gideriz Birlikte evde oturur, televizyon seyrederiz
116 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 114 Çocukların görüşlerine göre ise, ailenin yemek zamanlarında birlikte oldukları görüşü % 83.9 düzeyinde her zaman yapılan bir etkinlik olarak benimsenmiştir. Aile bireylerinin birbirleriyle iletişim kurmaları, sorunlarını paylaşmaları % 67.6 oranında benimsenirken, beraberce gezmeye, alış verişe gitme etkinliği ise % 57.8 oranında zaman zaman yapılan bir aktivite olarak belirtilmiştir. Çocukların % 67.6 sı sosyal bir aktivite olan sinema, tiyatro, maç vb. bir etkinliği ailesiyle birlikte hiç yapmadıklarını ifade etmişlerdir. Çocukların % 61.2 si zaman zaman komşu, akraba vb. ziyaretlerine gittiklerini belirtmiştir. Birlikte evde oturup TV seyretme oranı ise % 76 düzeyinde benimsenen bir etkinlik olarak ortaya çıkmıştır. Çocukların görüşlerine göre de, SED yardımı alan ailelerin genel olarak yemek saatlerinde birlikte oldukları, çoğunlukla evde oturup TV izledikleri, zaman zaman birlikte akraba ziyaretine gittikleri, beraber alış verişe gittikleri, buna karşın çoğunlukla sosyal bir aktiviteyi birlikte yapamadıkları ortaya çıkmıştır. Bir başka deyişle çocukların aileleri ile sosyal bir aktiviteyi yeterince birlikte yerine getirmedikleri söylenebilir. Bu durumun ailenin içinde bulunduğu ekonomik koşullarından kaynaklandığı da söylenebilir. Birlikte zaman geçirme konularında ailelere yönlendirici bilgiler verilebileceği düşünülmektedir. Ailede ilgilenilen sosyal ve sportif aktiviteler Aile bireylerinin sosyal ve sportif aktivitelerle ilgilenme durumlarına ilişkin veriler Tablo 56 da görülmektedir. Etkinlikler Tablo 56: Ailede İlgilenilen Sosyal ve Sportif Aktiviteler SED alan çocuk Diğer çocuk/ lar Anne Baba Hanedeki diğer kişiler f % f % f % f % f % Müzik (enstrüman çalma, koro çalışması vb.) Resim Tiyatro Sinema Spor Gezi Eğitim/kurs Yüzdeler cevap verenlere göre hesaplanmıştır. Aileler % 79.2 si (1863 kişi) aile üyelerinden herhangi birinin sosyal ve sportif faaliyetle ilgilenmediğini belirtmişlerdir. Sosyal ve sportif faaliyetle ilgilenenlerin dağılımı incelendiğinde ise Tablo incelendiğinde, SED yardımı alan çocukların %10.1 inin resim, % 9.7 sinin gezi etkinlikleriyle, diğer çocukların %83 inin sinema, %82.6 sının tiyatro, % 77.9 unun spor, % 72 sinin resim etkinlikleriyle ilgilendiği görülmektedir. Annelerin % 25.7 si, babaların % 14.3 ünün eğitim ve kurslarla ilgilendiği belirlenmiştir. SED alan çocukların (976 kişi) sosyal ve sportif faaliyetlerle ilgilenme durumu kendilerine sorulduğunda elde edilen verilere göre, çocukların % 20.8 i sporla % 6.7 si (65 kişi) müzik, % 8.3 ü resimle, % 3.2 si tiyatro ile ilgilenmektedir. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse ailelerde ve SED yardımı alan çocuklarda sosyal ve sportif etkinliklerle ilgilenme oranı düşüktür. Az sayıda ilgilenilen etkinlikler ise spor, müzik, resim ve tiyatro olarak özetlenebilir. Bunlar içinde en çok ilgilenilen alan ise spordur.
117 Çocukların yaşadıkları başlıca sorunlar Çocukların yaşadıkları başlıca sorunlara ilişkin görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 57 de sunulmuştur. Tablo 57: Çocukların Yaşadıkları Başlıca Sorunlar Yaşanılan Sorunlar f % 1 İyi beslenemiyorum Yüzümdeki sivilcelerden rahatsızım Çok terliyorum (sıcak hava, soğuk hava vb. her ortamda) Sağlık sorunlarım var (gözler, baş ağrısı, az işitme vb ) Kilo sorunum var (şişmanlık, zayıflık) Kendimi beğenmiyorum (yakışıklı-güzel bulma durumu) Çok kıskancım Özgüvenim yok denecek kadar az Zorda kalınca ağlıyorum Sır tutamıyorum Okulda disiplin sorunu var (çok sıkı, çok zayıf) Öğretmenlerin davranışları iyi değil (dayak atma, hakaret etme vb.) Defter tutmayı ödev yapmayı sevmiyorum Okulu sevmiyorum Ailem benim fikrimi dikkate almıyor Hanemizde sürekli bir kavga, şiddet, korku ortamı var Ailemdekilerle anlaşamıyorum (beni anlamıyorlar, iletişimim iyi değil) Arkadaşlarımla geçinemiyorum Karşı cinsle arkadaşlık kuramıyorum Konuşurken çok heyecanlanıyorum Kendimi değersiz hissediyorum Ailemden şiddet (dayak vb.) görüyorum Maddi sorunlarım var, param-harçlığım yetmiyor Çabuk sinirleniyorum Başkalarına güvenemiyorum Çok utangacım Başkaları benim geçimsiz biri olduğumu düşünüyor Çok alınganım Geleceğimden endişeliyim Sıkıntılarımı paylaşacağım kimse yok *Yüzdeler toplam 12 yaş üstü çocuk sayısına göre (976) hesaplanmıştır. Çocukların yaşadıkları sorunlar sorulduğunda, % 50.6 sı ilk sırada maddi sorunları, para-harçlığının yetmediğini ifade etmiştir. Çocukların % 41.2 si çabuk sinirlendiğini, % 32.1 i çok utangaç olduğunu, % 31.4 ü başkalarına güvenemediğini, % 31 i zorda kalınca ağladığını, % 29.3 ü çok alıngan olduğunu, %25.4 ü konuşurken çok heyecan-
118 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU landığını, % 24.8 i geleceğinden endişelendiğini, % 23 ü çok kıskanç olduğunu, %21.1 i yüzündeki sivilcelerden rahatsız olduğunu % 19.9 u iyi beslenemediğini sorun olarak belirtmiştir. Ayrıca çocuklar çabuk terleme, sağlık sorunları, kilo sorunları, özgüven azlığı, karşı cinsle arkadaşlık kuramama, sıkıntılarını paylaşacak kimsenin olmamasını da sorunları arasında belirtmiştir. Buna göre çocukların öncelikle ekonomik sorunları olduğu söylenebilir. Ayrıca çabuk sinirlendikleri, insanlara güven duymadıkları, kıskançlık, alınganlık, utangaçlık, heyecanlanma, gelecek endişesi gibi kişilik sorunlarından dikkate değer ölçülerde olduğu söylenebilir. Bunların yanı sıra beslenme, terleme, kilo, yüzde sivilce gibi sağlık sorunları özgüven azlığı, karşı cinsle arkadaşlık kuramama, sıkıntılarını paylaşacak kimsenin olmaması da çocukların sorunları arasındadır. SED in ailelerin yer/adres değiştirme sıklığına etkisi Ailelerin yer değiştirme sıklığına SED in nasıl bir etkisi olduğu konusunda ailelerin görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 58 de görülmektedir. Tablo 58: SED in Ailenin Yer Değiştirme Sıklığına Etkisi Seçenekler f % SED in yer değiştirme konusunda olumlu ya da olumsuz bir etkisi yoktur SED yer değiştirme oranını olumlu yönde etkiledi (daha az değiştiriyor ya da hiç yer değiştirmiyor) Toplam Tablo 58 de görüldüğü gibi, SED desteği alan aileler % 80.9 oranında SED yardımının kendilerinin yer/adres değiştirmelerine olumlu ya da olumsuz bir etkisi olmadığını belirtmişlerdir. Buna karşın yaklaşık beşte birlik bir kesim (% 19.1) SED yardımının yer değiştirme sıklıklarını olumlu yönde etkilediğini belirtmiştir. SED in yer değiştirme sıklığını olumlu yönde etkilediğini ifade eden ailelere, ne gibi olumlu etkileri olduğu sorulmuştur. Elde edilen veriler Tablo 59 da görülmektedir. Tablo 59: SED in Yer Değiştirme Sıklığına Olumlu Etkisi Seçenekler f % SED öncesi sosyal çevremiz iyi değildi, şimdi daha iyi bir çevremiz var SED öncesi SED yardımı alan çocuğumun arkadaş çevresi sosyal ortamı iyi değildi, şimdi daha uygun bir arkadaş çevresi var SED öncesi SED yardımı alan çocuğumun yaşadığımız çevreden de kaynaklı psikolojik sorunları vardı, şimdi daha olumlu davranışları var SED öncesi yaşadığımız çevre iyi değildi (suç oranı yüksek, kötü alışkanlıklara eğilim fazla vb.) SED sonrası yaşadığımız çevre daha olumlu koşullara sahip Başka belirtiniz Toplam
119 Ailelerin SED in yer değiştirme sıklığına olumlu etkisi olduğunu belirtenlerin görüşleri incelendiğinde, %41.6 sı SED öncesi sosyal çevremiz iyi değildi, şimdi daha iyi bir çevremiz var, %18.5 i SED öncesi SED yardımı alan çocuğumun yaşadığımız çevreden de kaynaklı psikolojik sorunları vardı, şimdi daha olumlu davranışları var, %14.5 i SED öncesi SED yardımı alan çocuğumun arkadaş çevresi sosyal ortamı iyi değildi, şimdi daha uygun bir arkadaş çevresi var, %12.4 ü SED öncesi yaşadığımız çevre iyi değildi (suç oranı yüksek, kötü alışkanlıklara eğilim fazla vb.) SED sonrası yaşadığımız çevre daha olumlu koşullara sahip. olduklarını belirtmişlerdir. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse, SED yardımı öncesinde daha sık yer değiştiren ama SED sonrasında bulundukları yerleri hiç değiştirmeyen ya da çok az değiştiren ailelerin bu azalmanın neden olarak gösterdikleri gerekçeler incelendiğinde artık daha iyi bir sosyal çevrede yaşadıkları, bu durumun çocuğun psikolojisini olumlu yönde etkilediği gibi gerekçeler dikkati çekmektedir. Buna göre SED sonrasında yaşadıkları yerleri değiştiren ailelerin sosyal çevrelerinin olumlu yönde değiştiği söylenebilir. Hanede SED kapsamındaki çocuk sayısı Araştırma kapsamında yer alan çocuklar dahil veri toplanan hanelerde ne kadar SED yardımı alan çocuk olduğu belirlenmeye çalışılmıştır. Elde edilen veriler Tablo 60 da görülmektedir. Tablo 60: Hanede SED Yardımı Alan Çocuk İle Birlikte Destek Kapsamında Bulunan Çocuk Sayısı Seçenekler f % 1 Çocuk Çocuk Çocuk Çocuk Çocuk Çocuk Toplam Görüldüğü gibi hanelerin % 78.3 ünde SED yardımı alan 1 çocuk vardır. % 17.5 inde ise 2 çocuk vardır. SED yardımı alan çocuğun hanede birlikte yaşadığı bireyler SED kapsamındaki çocuğun hanede kimlerle birlikte yaşadığına ilişkin veriler Tablo 61 de görülmektedir. Tablo 61: SED Yardımı Alan Çocuğun Hanede Birlikte Yaşadığı Kişiler Seçenekler f % Anne, baba SED yardımı alan çocukla beraber yaşıyorlar Anne baba ayrı, SED yardımı alan çocuk annesiyle beraber yaşıyor Anne baba ayrı, SED yardımı alan çocuk babasıyla beraber yaşıyor Anne baba ayrı, SED yardımı alan çocuk bir yakını (amca, dayı, hala vb.) ile yaşıyor Toplam
120 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 118 Görüldüğü gibi çocukların çoğunluğunu oluşturan % 60.8 i annesiyle beraber yaşamaktadır. Anne ve babasıyla birlikte yaşayanların oranı ise % 25.7 dir. SED kapsamında danışmanlık-rehberlik hizmetlerinden yararlanma durumu SED hizmetleri ekonomik destek yanında danışmanlık ve rehberlik hizmetlerini de içermektedir. Bu nedenle SED yardımı alan çocuğun bu kapsamda bir destek alma durumu hakkında ailelerin görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 62 de yer almaktadır. Tablo 62: SED Kapsamında Danışmanlık ve Rehberlik Alma Durumu Seçenekler f % Evet Hayır Toplam Görüldüğü gibi SED kapsamında araştırmaya katılanların çoğunluğunu oluşturan % 90.7 lik kesim herhangi bir danışmanlık ve rehberlik hizmeti almadıklarını belirtmişlerdir. Bu konuda meslek elemanlarının ise özellikle izleme ziyaretleri sırasında ailelere yaşadıkları sorunlara ilişkin olarak gerekli rehberlik ve danışmanlığın yapılmaya çalışıldığını belirtmişlerdir. Bu nedenle ailelerin kendilerine yönelik yapılan rehberlik ve danışmanlık hizmetleri konusunda farkındalık düzeylerinin yeterli olmadığı söylenebilir. Başka bir deyişle meslek elemanının çocuğun ya da ailenin yaşadığı sorunlarla ilgili yaptığı önerilerin ve yönlendirmelerin bir rehberlik ve danışmanlık hizmeti olarak algılanmadığı ortaya çıkmaktadır. Ayrıca meslek elemanlarınca belirtildiği gibi iş yükü nedeniyle izlemenin yeterince yapılamaması da danışmanlık ve rehberliğin istenildiği biçimde yerine getirilememesine yol açmaktadır. Çocukların SED öncesi ve sonrasında eğitim öğretime ilişkin durumları Araştırmada SED yardımı alan 0 11 yaş arası çocuklarla ilgili eğitim öğretime ilişkin veriler ailelerden, 12 yaş ve üzeri çocuklarla ilgili veriler ise çocukların kendilerine sorular yöneltilerek elde edilmiştir. Çocuklarla ilgili verilerin içinde 7-11 yaş dönemi çocuklara ilgili olanlar çocukların ailelerine sorular yöneltilerek elde edilmiştir. Buna göre elde edilen veriler aşağıda ele alınmıştır. Çocukların okula gitme durumu 0 11 yaş arası çocukların ailelerine ve 12 yaş üstü çocukların kendilerine okula gitme durumları sorulmuştur. Elde edilen veriler Tablo 63 de görülmektedir. Tablo 63: Çocukların Okula Gitme Oranları Görüş Aile Çocuk f % f % Hayır Evet Toplam 2351** * *1218 yaş grubu çocuklardan elde edilmiştir. ** Araştırma kapsamındaki tüm çocukların (0-18 yaş) ailelerinden elde edilmiştir
121 Görüldüğü gibi görüşülen ailelerin % 83,1 inin çocuğu ve görüşülen 12 yaş üstü çocukların % 94.5 i okula gitmektedir. Çocuklarının okula gitmediğini belirten 398 ailenin 357 si bunun nedenini açıklamıştır. Bunlardan dikkati çeken oranlar incelendiğinde ilk sırada % 75.9 ile çocuğun okul döneminde olmayışı (0-6 yaş dönemi) yer almaktadır. Daha sonra % 6.2 ile (22 kişi) maddi yetersizlikler, % 3.9 (14 kişi) sağlık sorunları ve % 3.4 oranında da (okulda sorunlar çıkması seçenekleri yer almıştır. Okula gitmediğini söyleyen 54 çocuktan 47 si bunun nedeninin açıklamıştır. Buna göre Okula gitmeyen 47 çocuktan dikkati çeken oranlar incelendiğinde 10 tanesi ekonomik nedenlerle, diğer 10 tanesi gitmek istememekte, 8 tanesi sağlık sorunları, 5 tanesi sınıfta kalma ve diğer 5 tanesi de uyum sağlayamadığı için okula gitmediğini ifade etmişlerdir. Görüldüğü gibi SED yardımı alan çocukların çoğunluğu öğrenimlerine devam etmektedir. Okuldaki başarı durumu SED yardımı alan çocuğun SED öncesi ve SED sonrası başarı durumu konusunda ailelerin ve çocukların görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler aşağıda Tablo 64 de görülmektedir. Tablo 64: Okuldaki Başarı Durumu Aile Çocuk Başarı Durumu SED Öncesi SED Sonrası SED Öncesi SED Sonrası f % f % f % f % Zayıf Orta İyi Pekiyi Cevapsız Toplam ,20 50,50 SED sonrası çocuk 23,40 3,1 7,50 41,90 SED öncesi çocuk 7,5 20,20 43,50 SED sonrası aile 15,60 4,9 12,30 SED öncesi aile 35,60 27,40 8, Pekiyi İyi Orta Zayıf Grafik 3: Okuldaki Başarı Durumu
122 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 120 Araştırmaya katılan ailelerin % 35.6 sı SED öncesinde çocuklarının okul başarılarının iyi % 27.4 ü orta, % 12.3 ü pekiyi ve % 8.5 i ise zayıf olduğunu belirtmişlerdir. Diğer taraftan SED sonrası öğrencilerin okul başarılarına ilişkin durum değerlendirildiğinde ise; ailelerin çocuğun okuldaki başarısına ilişkin görüşlerinin daha olumlu bir dağılım sergilediği gözlenmektedir. Bu bağlamda araştırmaya katılan ailelerin % 43.5 i SED sonrası öğrencilerin okul başarılarının iyi, % 20.2 si pekiyi ve % 15.6 sı ise orta olduğunu belirtmişlerdir. Araştırmaya katılan çocukların % 41 9 u SED öncesi başarılarının İyi, % 37 si orta, %7.8 i zayıf olduğunu belirtirken, başarı durumu Pekiyi olanların oranı % 7.5 dir. Bu oranlar SED sonrasında daha olumlu bir şekilde farklılaşmış, çocukların % 50.5 i SED sonrasında başarılarının İyi, % 23.4 ü orta ve % 17.2 si de Pekiyi olduğunu belirtmişlerdir. Bu sonuca dayalı olarak SED yardımının öğrencilerin okul başarılarında olumlu yönde katkı sağladığı söylenebilir. Okula devam durumu SED yardımı alan çocuğun SED öncesi ve SED sonrası okula devam durumu konusunda ailelerin ve çocukların görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 65 te görülmektedir. Tablo 65: Okula Devam Durumundaki Değişim Aile Çocuk Okula Devam Durumu SED Öncesi SED Sonrası SED Öncesi SED Sonrası f % f % f % f % Her zaman gidiyordu Ara sıra gidiyordu Hiç gitmiyordu Cevapsız Toplam ,70 SED sonrası çocuk 4,60 88,8 1,10 SED öncesi çocuk 11,20 81,9 1,00 SED sonrası aile 2,80 80,5 1,70 SED öncesi aile 9,00 73, Hiç Arasıra Her zaman Grafik 4: Okula Devam Durumu Tablo incelendiğinde araştırmaya katılan ailelerin yaklaşık dörtte üçü (%73.3) SED öncesinde çocuklarının okula her zaman gittiğini, % 9 u ise ara sıra gittiğini belirtmektedir. SED sonrasında ise ailelerin çocukların okula devam ile ilgili görüşlerinin daha da olumluya doğru değişme gösterdiği gözlenmiş, okula her zaman gittikleri yönünde görüş belirten ailelerin oranının % 80.5 e çıktığı belirlenmiştir. Çocuklar ise yaklaşık beşte dördü (% 81.9) SED öncesinde, % 88.8 i de SED sonrasında okula her zaman gittikleri yönünde görüş belirtmişlerdir. Ara sıra gitme oranı da SED öncesine göre azalmıştır. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse SED öncesine göre SED sonrasında okula devam oranında olumlu yönde bir gelişme gözlendiği belirlenmiştir. Bu durum SED yardımının okula devam etme oranını bir ölçüde olumlu yönde etkilediği biçiminde yorumlanabilir.
123 Okul değiştirme durumu SED öncesi ve SED sonrasında SED yardımı alan çocuğun okul değiştirme durumu konusunda ailelerin ve çocukların görüşleri incelenmiştir. Elde edilen veriler Tablo 66 da sunulmuştur. Tablo 66: Okul Değiştirme Oranındaki Değişim Aile Çocuk Okul Değiştirme Durumu SED Öncesi SED Sonrası SED Öncesi SED Sonrası f % f % f % f % Sık sık Ara sıra Hiç Cevapsız Toplam Araştırmaya katılan ailelerin % 72.9 u, SED öncesi çocuklarının Hiç okul değiştirmediklerini vurgularken, % 9.2 si ara sıra okul değiştirdiklerini belirtmektedirler. SED sonrası ise bu durumun farklılaşmadığı neredeyse aynı durumu koruduğu ailelerin % 76.7 sinin Hiç ve % 6.3 ünün ara sıra şeklinde görüş belirttikleri gözlenmektedir. Araştırmaya katılan çocukların ise % 80.3 ü SED öncesi Hiç okul değiştirmedikleri vurgularken, % 11.6 sı ara sıra okul değiştirdiklerini belirtmektedirler. SED sonrası ise çocukların % 84.6 sının Hiç ve % 8 inin Ara sıra şeklinde görüş belirttikleri gözlenmektedir. 121 Okul değiştirmenin gerekçeleri konusunda ailelerin ve çocukların ileri sürdükleri düşünceler ise şöyle özetlenebilir. Tablo 67: Okul Değiştirme Nedenleri Görüş Aile Çocuk f % f % Bulunduğu arkadaş ortamından uzaklaşması gerektiği için Daha kaliteli eğitim veren bir okula gidebilmek için Okul eve uzak olduğu için Aldığı ceza nedeniyle Taşınma Ailevi nedenler Öğretmenlerin tutumu Sınıfta kalma Diğer Toplam Okul değiştirmenin gerekçeleri konusunda ailelerin ve çocukların ileri sürdükleri düşüncelere yer veren tablo incelendiğinde Okul değiştirme konusunda ara sıra ve sık sık seçeneğini işaretleyen ailelerden bunun sebepleri konusunda cevap verenlerin okul değiştirme nedenleri incelendiğinde öncelikli nedenin okulun eve uzak olması %28.3, taşınma %12.9, arkadaş ortamından uzaklaşma %12.1 ve daha kaliteli okula gidebilme %12.1 gibi nedenlere bağlandığı gözlenmektedir.
124 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Görüldüğü gibi Araştırmaya katılan 976 çocuğun sadece 134 ü ara sıra ve sık sık okul değiştirdiğini belirtirken bunların 104 ü nedenine ilişkin açıklamada bulunmuştur. Açıklamada bulunanların kendi içerisindeki dağılımları incelendiğinde ise okulun eve uzak olması nedeninin (% 41.4) ön plana çıktığı görülmektedir. Buna göre okul değiştirmede en önemli etkenin okulun eve uzak olması olduğu söylenebilir. Bunun yanında, taşınma, arkadaş ortamından uzaklaşma, daha iyi eğitim alma gibi nedenler dikkati çekmektedir. Okulu terk etme durumu SED öncesi ve SED sonrasında SED yardımı alan çocuğun okulu terk etme durumu konusunda ailelerin ve çocukların görüşleri incelenmiştir. Elde edilen veriler Tablo 68 de yer almaktadır. Tablo 68: Okulu Terk Etme Aile Çocuk Okul Terk Etme Durumu SED Öncesi SED Sonrası SED Öncesi SED Sonrası f % f % f % f % Evet Hayır Cevapsız Toplam Tablo incelendiğinde araştırmaya katılan ailelerin dörtte üçünden fazlası gerek SED öncesi (%79.1) gerekse SED sonrasında (%80.8) çocuklarının okulu terk etme durumlarının olmadığını vurgulamaktadırlar. Bunun yanında evet diyenlerin oranında bir düşüş olduğu dikkate alınırsa okul terkinde bir azalma olduğu da söylenebilir. Buna göre gerek SED öncesi gerekse SED sonrası okul terkinde sorun yaşanmadığı söylenebilir Çocukların verileri incelendiğinde ise SED öncesinde % 89.5 inin okulu terk etmediği, %3.9 unun okulu terk ettiği gözlenirken, SED sonrasında okulu terk etmeme oranı % 90.9 ve terk edenlerin oranı ise azalarak % 2.6 ya düşmüştür. Çocuklarının okul terk ettiklerini belirten ailelerden nedenleri sorusuna cevap veren 64 ünün belirttikleri nedenler incelendiğinde 17 kişi (%26.6) babanın göndermemesi 13 kişi (%20,3) başarısızlık, 12 kişi (%18.8) maddi yetersizlikler ve 7 kişi de okulu sevmeme nedenlerinden dolayı çocuklarının okulu terk ettiğini bildirmişlerdir. Okulu terk ettiğini ifade eden 38 çocuktan 35 i nedenine ilişkin soruya cevap vermiştir. Çocuklar buna sebep olarak açıköğretim de okuma (9 kişi), babanın göndermemesi (5 kişi), okulu sevmeme (5 kişi) ve canı sıkılma (5 kişi) gibi nedenleri ileri sürmüşlerdir. Okulu terk ettiğini belirten çocuklara açık öğretim lisesine kayıt olma durumları sorulduğunda, bu soruya cevap veren 29 çocuktan 20 si açık öğretim lisesine kayıt yaptırdığını belirtmiş, 9 tanesi ise hayır cevabı vermiştir. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse SED öncesi ve sonrasında okul terk oranının düşük olduğu söylenebilir. Öte yandan terk edenlerin oranı az bile olsa yasa gereği bulunduğu düzeydeki açık öğretim programına kayıt olması gereklidir.
125 Bir üs t öğrenime devam etme isteği SED yardımı alan çocukların bir üst öğrenime devam etme konusunda isteklilik durumu çocuklara ve ailelerine sorulmuştur. Elde edilen veriler Tablo 69 da görülmektedir. Tablo 69: Bir Üst Öğrenime Devam Etme Eğilimi Aile Çocuk Üst öğrenime İsteklilik SED Öncesi SED Sonrası SED Öncesi SED Sonrası f % f % f % f % Evet Hayır Cevapsız Toplam SED sonrası çocuk 7,20 86,9 SED öncesi çocuk SED sonrası aile 6,10 10,80 78,0 83,3 123 SED öncesi aile 9,90 74, Hayır Evet Grafik 5: Üst Öğrenime Gitme İstaği Tablo incelendiğinde araştırmaya katılan ailelerin yaklaşık dörtte üçü gerek SED öncesi (% 74) gerekse SED sonrasında (% 78) çocuklarının bir üst öğrenime devam etmek istedikleri yönünde görüş belirtmişlerdir. Çocukların bir üst öğrenime devam etme isteği konusundaki görüşleri incelendiğinde de ailelerin düşüncelerine paralel bir görüşün ortaya çıktığı gözlenmiştir. Buna göre araştırmaya katılan çocukların beşte dördünden fazlası gerek SED öncesinde (% 83.3), gerekse SED sonrasında (% 86.9) bir üst öğrenime devam etmek istediklerini belirtmişlerdir. Bir üst öğrenime devam etmek istemeyen (52 çocuk) az sayıda çocuğun ileri sürdüğü gerekçeler ise arkadaş edinememe (2 kişi), maddi sorunlar (18 kişi), başarısızlık (7 kişi), herhangi bir işte çalışma isteği, okulu sevmeme (15 kişi), sağlık sorunları (8 kişi) gibi nedenler olarak ortaya çıkmaktadır. Çocuklarının bir üst öğrenime devam etmek istemediğini belirten 85 aile ilk sırada maddi nedenleri (38 kişi), daha sonra da okulu sevmemeyi (22 kişi) gerekçe olarak göstermişlerdir. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse SED öncesinde ya da sonrasında çocuklarda bir üst öğrenime devam etme isteğinin yüksek olduğu, bununla birlikte SED öncesine göre SED sonrasında bir ölçüde olumlu gelişme olduğu belirlenmiştir. Ev ödevlerini yapma durumu Çocukların ev ödevlerini yapma durumuna ilişkin olarak SED öncesi ve sonrasında nasıl bir değişim olduğu konusunda ailelerin ve çocukların görüşleri alınmıştır. Konu ile ilgili bulgular Tablo 70 de sunulmuştur.
126 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 124 Ev ödevi yapma Tablo 70: Ev Ödevlerini Yapma Aile Çocuk SED Öncesi SED Sonrası SED Öncesi SED Sonrası f % f % f % f % Her zaman Ara sıra Hiç Cevapsız Toplam SED sonrası çocuk SED öncesi çocuk SED sonrası aile SED öncesi aile Grafik 6: Ev Ödevlerini Yapma Durumu Hiç Arasıra Her zaman Tablo incelendiğinde araştırmaya katılan ailelerin % 59.8 i SED öncesi çocuklarının ev ödevlerini Her zaman, % 20.5 i zaman zaman yaptıklarını belirtirken, bu oranlar SED sonrasında olumlu bir şekilde değişmiştir. Buna göre ailelerin % 70.5 i SED sonrasında çocuklarının ev ödevlerini Her zaman, % 10.9 u ara sıra yaptıkları şeklinde görüş belirtmişlerdir. Araştırmaya katılan çocukların görüşleri alındığında ise % 65.4 ü SED öncesi ev ödevlerini Her zaman, % 25.5 i ara sıra yaptıklarını belirtirken, bu oranlar SED sonrasında olumlu bir şekilde farklılaşmış, çocukların % 74.6 sı SED sonrasında ev ödevlerini Her zaman, %17.1 i ara sıra yaptıklarını belirtmişlerdir. Bu sonuca dayalı olarak SED in öğrencilerin ödevlerine yönelik bakış açılarını farklılaştırdığı, ödevlerin daha çok önemsenmesinde etkili olduğu söylenebilir. Bir başka deyişle SED yardımının çocukların ders çalışma alışkanlıklarını olumlu yönde etkilediği söylenebilir. Okuldaki sosyal ve kültürel etkinliklere katılım SED yardımının çocukların okullardaki sosyal ve kültürel etkinlilere katılımlarını nasıl etkilediği konusunda ailelerden ve çocuklardan görüş alınmıştır. Elde edilen bulgular Tablo 71 de görülmektedir.
127 Tablo 71: Okullardaki Sosyal Etkinliklere Katılma Aile Çocuk Sosyal Etkinliklere SED Öncesi SED Sonrası SED Öncesi SED Sonrası Katılma f % f % f % f % Her zaman Ara sıra Hiç Cevapsız Toplam ,00 SED sonrası çocuk 43,60 27,60 33,60 SED öncesi çocuk 40,30 20,30 19,20 SED sonrası aile 38,10 27,10 27,90 SED öncesi aile 35,60 20, Grafik 7: Okullardaki Sosyal Etkinliklere Katılım Hiç Arasıra Her zaman 125 Tablo incelendiğinde araştırmaya katılan ailelerin % 20.6 sı SED öncesi çocuklarının okuldaki sosyal ve kültürel etkinliklere Her zaman, % 35.6 sı ara sıra katıldıklarını % 27.9 u hiç katılmadıklarını belirtmişlerdir. Bu oranlar SED sonrasında biraz daha olumlu bir şekilde farklılaşmış ailelerin % 27.1 i SED sonrasında çocuklarının okuldaki sosyal ve kültürel etkinliklere Her zaman, % 38.1 i ara sıra katıldıklarını ve %19.2 si de hiç katılmadıklarını belirtmişlerdir. Çocukların ise % 20.3 ü SED öncesi okuldaki sosyal ve kültürel etkinliklere Her zaman, % 40.3 ü ara sıra katıldıklarını %33.6 sı hiç katılmadıklarını belirtmişlerdir. SED sonrasında ise biraz daha olumlu gelişme gözlenmiş, çocukların % 27.6 sı SED sonrasında okuldaki sosyal ve kültürel etkinliklere Her zaman, % 43.6 sı ara sıra katıldıklarını ve % 23 ü ise hiç katılmadıklarını belirtmişlerdir. Bu sonuca dayalı olarak SED in okuldaki sosyal ve kültürel etkinliklere katılma yönünde çocukların algılarını olumlu yönde etkilediği, imkânlarını ve katılımlarını artırdığı söylenebilir. Sınavlara hazırlık yapma SED yardımının çocukların sınavlara hazırlık yapma alışkanlıklarına bir etkisinin olup olmadığı konusunda ailelerden ve çocuklardan görüş alınmıştır. Elde edilen bulgular Tablo 72 de görülmektedir.
128 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 126 Tablo 72: Sınavlara Hazırlık Yapma Durumu Aile Çocuk Sınavlara hazırlık yapma SED Öncesi SED Sonrası SED Öncesi SED Sonrası f % f % f % f % Her zaman Ara sıra Hiç Cevapsız Toplam SED sonrası çocuk SED öncesi çocuk SED sonrası aile SED öncesi aile Hiç Arasıra Her zaman Grafik 8: Sınavlara Hazırlık Yapma Araştırmaya katılan ailelerin % 51 i SED öncesi çocuklarının sınavlara her zaman, % 25 i ara sıra hazırlık yaptıklarını belirtirken, bu oranlar SED sonrasında olumlu bir şekilde farklılaşmış ailelerin % 61.6 sı SED sonrasında her zaman, % 16.3 ü ara sıra hazırlık yaptıklarını belirtmişlerdir. Tablo incelendiğinde araştırmaya katılan çocukların ise % 58.3 ü SED öncesi sınavlara her zaman, % 29.3 ü ara sıra hazırlık yaptıklarını % 6.6 sı ise hiç hazırlık yapmadıklarını belirtmişlerdir. Ailelerde olduğu gibi bu oranlarda SED sonrasında olumlu bir gelişme gözlenmiş, çocukların % 69.3 ü SED sonrasında sınavlara her zaman, % 20.2 si ara sıra, hazırlık yaptıklarını, % 4.7 si hiç hazırlık yapmadıklarını belirtmişlerdir. Bulgular genel olarak değerlendirildiğine SED yardımının çocukların düzenli ders çalışma alışkanlıklarına olumlu bir etkisi olduğu söylenebilir. Okulda disiplin cezası alma durumu SED yardımı alan okula giden çocukların SED yardımı öncesinde ve sonrasında okullarında disiplin cezası alma durumlarındaki değişim konusunda ailelerin ve çocukların görüşleri alınmıştır. Elde edilen bulgular Tablo 73 de yer almaktadır.
129 Tablo 73: Okulda Disiplin Cezası Alma Durumu Aile Çocuk Disiplin cezası alma SED Öncesi SED Sonrası SED Öncesi SED Sonrası durumu f % f % f % f % Evet Hayır Cevapsız Toplam Tablo incelendiğinde araştırmaya katılan ailelerin yaklaşık dörtte üçü gerek SED öncesi (%82.2) gerekse SED sonrasında (%82.4) çocuklarının okulda disiplin cezası almadıkları yönünde görüş belirtmişlerdir. Araştırmaya katılan çocukların neredeyse tamamı gerek SED öncesi (% 90.6) gerekse SED sonrasında (% 91.5) okulda disiplin cezası almadıkları yönünde görüş belirtmişlerdir. SED Yardımı Alan 0-11 Yaş Aralığındaki Çocukların Psikososyal Gelişimleri Ailelere SED yardımı alan çocuklarının psikososyal gelişim özelliklerine ilişkin görüşleri sorulmuştur. Çocukların belirli dönemlerine göre psikososyal gelişimleri ele alınmış olup, bu dönemler 0-12 ay, ay, ay, ay, ay ve 7-11 yaş dönemini kapsamaktadır. Bu dönemlerde çocuğu olan ailelerden elde edilen veriler aşağıdaki tablolarda görülmektedir. 127 Tablo 74: SED Yardımı Alan 0-12 Ay Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Psikososyal Gelişim Özellikleri Beslenme, uyku ve sindirim gibi işlevlerde rahattır Evet Kısmen Hayır Toplam f % f % f % f % Yabancılarla karşılaştığında yakınlık gösterir Kaygı ve öfkeye kapılmadan anneden/bakıcıdan belli bir süre uzak kalabilir Tanıdığı kişilere tepki verir Duygularını jest ve mimikleri ile ifade eder Kendisiyle oynayan kişiye eşlik eder Araştırmaya katılan ve 0-12 ay arasında bebeği olan 33 aileden %70 i çocuğunun beslenme, uyku ve sindirim gibi işlevlerde rahat olduğunu, %67 si çocuğunun yabancılarla karşılaştığında yakınlık gösterdiğini (seslerine gülme, ses çıkarma, elini kolunu sallama gibi), %39 u çocuğunun kaygı ve öfkeye kapılmadan anneden/bakıcıdan belli bir süre uzak kalabildiğini, %61 i çocuğunun tanıdığı kişilere tepki verdiğini, %70 i çocuğunun duygularını jest ve mimikleri ile ifade edebildiğini ve %73 ü çocuğunun kendisiyle oynayan kişiye eşlik ettiğini ifade etmişlerdir. Psikososyal gelişim kuramına göre temel güven duygusu, yaşamın ilk yıllarındaki deneyimlerden çıkarılan, dünya ve diğer
130 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 128 insanlara yönelik yaygın olan tutumlardır. Buna göre SED yardımı yapılan 0-12 ay arasında çocuğu olan ailelerin bebeklerinin, bireyin psikolojik olarak sağlıklı olması için temel olan güven duygusunu sergiledikleri söylenebilir. Tablo 75: SED Yardımı Alan Ay Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Psikososyal Gelişim Özellikleri Kıyafet seçimi, oyuncak seçimi gibi kendisiyle ilgili konularda seçim yapabilir Yemek yeme, giyinme gibi kendisiyle ilgili işleri tek başına yapabilir Evet Kısmen Hayır Toplam f % f % f % f % Akranlarına ilgi gösterir Çevreyi tanımaya isteklidir Kendi isteklerinin yapılmasında ısrar eder Kendine ait nesneleri paylaşır Basit kurallara uyar Araştırmaya katılan ve ay arasında çocuğu olan 81 ailenin 43 ü çocuğunun kıyafet seçimi, oyuncak seçimi gibi kendisiyle ilgili konularda seçim yapabildiğini; %68 i çocuğunun akranlarına ilgi gösterdiğini; %76 sı çocuğunun çevreyi tanımaya istekli olduğunu; %72 si çocuğunun kendi isteklerinin yapılmasında ısrar ettiğini; %54 ü çocuğunun kendisine ait nesneleri başkaları ile paylaştığını ve %53 ü çocuğunun basit kurallara uyduğunu ifade etmiştir. Buna karşılık 81 ailenin %35 i çocuğunun yemek yeme, giyinme gibi kendisiyle ilgili işleri kısmen tek başına yapabildiğini ve yine %35 i çocuğunun yemek yeme, giyinme gibi kendisiyle ilgili işleri tek başına yapamadığını belirtmiştir. Psikososyal gelişim dönemi açısından değerlendirildiğinde ay özerkliğe karşı kuşku ve utanç dönemidir. Bu dönemde çocuk artık kendi davranışlarının kendine ait olduğunun farkına varmaya başlar, kendisinin de yapabileceği bir şeyler olduğunu, her şeyinin başkaları tarafından karşılanmadığını öğrenir. SED yardımı yapılan ay arasında çocuğu olan ailelerin bu dönemdeki çocuklarının, bireyin psikolojik olarak sağlıklı olması için temel olan özerklik duygusunu sergiledikleri söylenebilir. Tablo 76: SED Yardımı Alan Ay Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Psikososyal Gelişim Özellikleri Evet Kısmen Hayır Toplam f % f % f % f % Grup oyunlarına katılır Kendisiyle ilgili sorulara cevap verir Duygularını ifade eder Başkalarının duygularını fark eder Basit sorumlulukları yerine getirir Kendine ait nesneleri paylaşır * Cevap veren ailelere göre hesaplanmıştır Araştırmaya katılan ve ay arasında çocuğu olan 62 ailenin %81 i çocuğunun grup oyunlarına katıldığını; 60 aileden %77 si çocuğunun kendisiyle ilgili sorulara cevap verebildiğini, %60 ı çocuğunun başkalarının duygularını fark edebildiğini ve basit sorumlulukları (oyuncağını dolaba koyma, kıyafetlerini giyme gibi) yerine getirebildiğini; 59 aileden %70 i çocuğunun duygularını ifade ettiğini, %58 si ise çocuğunun kendine ait nesneleri (oyuncak, yiyecek gibi) paylaştığını ifade etmiştir. Psikososyal gelişim dönemi açısından değerlendirildiğinde ay girişkenliğe karşı suçluluk duygusu dönemidir. Bu dönemde çocukta bir kişi olarak kendisine güçlü bir şekilde inanma duygusu gelişmeye başlar ve bir kişi olarak yapabileceklerinin neler olduğunu keşfetmeye çalışır. Buna göre SED yardımı yapılan ay dönemindeki çocukların girişkenlik duygusunu sergiledikleri söylenebilir.
131 Tablo 77: SED Yardımı Alan Ay Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Psikososyal Gelişim Özellikleri Evet Kısmen Hayır Toplam f % f % f % f % Duygularını jest ve mimikleri ile ifade eder Başkalarının duygularına uygun tepkiler verir Bir sorunu olduğu zaman yardım ister Başkalarına yardım etmeye isteklidir Merak ve araştırma duygusuna sahiptir Araştırmaya katılan ve ay arasında çocuğu olan 63 ailenin %89 u çocuğunun duygularını jest ve mimikleri ile ifade edebildiğini; 62 ailenin % 89 u çocuğunun başkalarının duygularına uygun tepkiler verdiğini; %87 si çocuğunun bir sorunu olduğu zaman yardım istediğini; %69 u çocuğunun başkalarına yardım etmeye istekli olduğunu ve 55 ailenin %80 i çocuğunun merak ve araştırma duygusuna (neden/niçin gibi soruları çok sık sorma gibi) sahip olduğunu belirtmiştir. Psikososyal gelişim dönemi açısından değerlendirildiğinde ay girişkenliğe karşı suçluluk duygusu dönemidir. Çocukların bu dönemde motor ve dil gelişimi, onun fiziksel ve sosyal çevresini daha fazla araştırmasına katkı sağlar. Çocukta girişkenliğin artmasıyla, problem olan davranışları da artar. Bu açıdan değerlendirildiğinde SED yardımı yapılan ay arasında olan çocukların girişkenlik duygusunu sergiledikleri söylenebilir. Tablo 78: SED Yardımı Alan Ay Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Psikososyal Gelişim Özellikleri Evet Kısmen Hayır Toplam f % f % f % f % Yaratıcı faaliyetlere yönelir Yeni tanıştığı insanlarla kolay iletişim kurar Duygularını, düşüncelerini ve hayallerini ifade eder Duygularını kontrol eder Bir olay veya durum karşısında başkalarının duygularını açıklar Değişik ortamlardaki kurallara uyar Başkalarının haklarına saygı gösterir Kendi haklarını korur Başkalarıyla sorunlarını çözmeye çalışır Merak ve araştırma duygusuna sahiptir Aldığı sorumluluğu yerine getirir Başladığı işi bitirme çabası gösterir Araştırmaya katılan ve ay arasında çocuğu olan 149 ailenin %66 sı çocuğunun yaratıcı faaliyetlere yöneldiğini; 152 ailenin %55 i çocuğunun yeni tanıştığı insanlarla kolay iletişim kurduğunu, %59 u çocuğunun duygularını, düşüncelerini ve hayallerini ifade ettiğini, %45 i çocuğunun duygularını kontrol edebildiğini, %63 ü çocuğunun değişik ortamlarda kurallara uyduğunu, %65 i çocuğunun başkalarının haklarına saygı gösterdiğini, %62 si çocuğunun kendi haklarını koruduğunu, %45 i çocuğunun başkaları ile sorunlarını çözmeye çalıştığını, %74 ü çocuğunun merak ve araştırma duygusuna sahip olduğunu ve %54 ü çocuğunun başladığı işi bitirme çabası gösterdiğini; 151
132 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 130 ailenin %50 si çocuğunun bir olay veya durum karşısında başkalarının duygularını açıkladığını; 143 ailenin %52 si ise çocuğunun aldığı sorumlulukları yerine getirdiğini belirtmişlerdir. Psikososyal gelişim dönemi açısından değerlendirildiğinde ay girişkenliğe karşı suçluluk duygusu döneminin son evresidir. Bu dönemde çocuk yakın ve uzak çevredeki yetişkin rolleri fark edilmeye ve yetişkinlerin dünyasına yönelik her ayrıntı büyük bir merakla soruşturulmaya başlanır. Değişik rolleri tanıyan ve özdeşim yapan çocuk, yalnızca düşleri ve oyunlarında kendini bu rollere sokmakla kalmaz, gerçek yasamda da özendiği rolleri oynama denemelerine girişir. Tüm bu rol denemelerinden çocuğun çıkardığı özellik girişim duygusudur. Bu açıdan değerlendirildiğinde SED yardımı yapılan aylık dönemde bulunan olan çocukların, girişkenlik duygusunu sergiledikleri söylenebilir. Tablo 79: SED Yardımı Alan 7-11 Yaş Arasındaki Çocukların Psikososyal Gelişim Özellikleri Psikososyal Gelişim Özellikleri Evet Kısmen Hayır Toplam f % f % f % f % Başladığı işi bitirme çabası gösterir Yarışmaya dayalı etkinliklerden hoşlanır Yeni şeyler öğrenmekten keyif alır Okulda/evde sorumluluklar alır ve yerine getirir Arkadaşlık kurma becerileri geliştirir Günlük yaşamda karşılaştığı sorunları çözebilir İnsanları tanımak için gözlem yapma, dinleme ve konuşma becerilerini kullanır * Cevap veren ailelere göre hesaplanmıştır Araştırmaya katılan ve 7-11 yaş arasında çocuğu olan 862 ailenin %74 ü çocuğunun başladığı işi bitirme çabası gösterdiğini; 863 ailenin % 75 i çocuğunun yarışmaya dayalı etkinliklerden hoşlandığını; 861 ailenin % 83 ü çocuğunun yeni şeyler öğrenmekten keyif aldığını; 858 ailenin % 64 ü çocuğunun okulda/evde sorumluluklar alıp yerine getirdiğini; 859 ailenin % 74 ü çocuğunun arkadaşlık kurma becerilerini geliştirdiğini ve % 52 si çocuğunun günlük yaşamda karşılaştığı sorunları çözebildiğini; 860 ailenin % 64 ü ise çocuğunun insanları tanımak için gözlem yapma, dinleme ve konuşma becerilerini kullandığını ifade etmiştir. Buna göre ailelerin büyük bir çoğunluğu çocuklarının bu döneme özgü psikososyal gelişim özelliklerini gösterdiğini dile getirmiştir. Psikososyal gelişim dönemi açısından değerlendirildiğinde 7-11 yaş çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu dönemidir. Bu dönemde çocuk, yaşantılarından bazı sonuçlar çıkarabilecek biçimde düşünmeye başlar. Bu evrenin en önemli kazanımı çalışkanlık duygusunun edinilmesidir. Bu dönemde, çocuğun görev paylaşımı, disiplin ve bir şeyler yapabilme duygusunda büyük bir artma ortaya çıkmaktadır. Ayrıca bu dönemde planlı ve yapıcı bir paylaşım duygusu içerisinde akranları ile birlikte bir şeyler yapmaya eğilimi gözlenir. Bu açıdan değerlendirildiğinde SED yardımı yapılan ailelerin 7-11 yaş arasında olan çocuklarının, çalışkanlık duygusunu sergiledikleri söylenebilir.
133 SED Yardımı Alan Yaş Aralığındaki Çocukların Psikososyal Gelişimleri SED yardımı alan yaş ergenlik döneminde bulunan çocukların psikososyal gelişimleri Erikson un Psikososyal Gelişim Dönemleri Ölçeği ile değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler aşağıdaki tabloda görülmektedir. Tablo 80: Yaş Psikosoyal Gelişim Ölçeği Betimsel İstatistikleri Gelişim Dönemleri N X Ss Güven Özerklik Girişimcilik Çalışkanlık Kimlik Araştırmaya katılan ergenlerin (N=976) Erikson un Psikosoyal Gelişim Dönemleri Ölçeği nin Güven alt ölçeğinden aldıkları puanların ortalamaları X= (Ss = 6.771), özerklik alt ölçeğinden aldıkları puanların ortalamaları X= (Ss = 6.414), girişimcilik alt ölçeğinden aldıkları puanların ortalamaları X= (Ss = 6.272), çalışkanlık alt ölçeğinden aldıkları puanların ortalamaları X= (Ss = 7.687), kimlik alt ölçeğinden aldıkları puanların ortalamaları ise X= dir (Ss = 6.771). Bu bulgulara dayanarak araştırmaya katılan ergenlerin güven, özerklik, girişimcilik, çalışkanlık, kimlik dönemlerine ilişkin kazanımlarının ortalamanın üzerinde olduğu söylenebilir. Erikson un psikososyal gelişim kuramına göre özerklik özelliğinin kazanıldığı 1-3 yaşlar arasında çevreden ve başka insanlardan ayrı bir kişi olduğunu kavramış olan çocuk, artık kendi kişiliğine bir biçim verme yolunda denemeler, araştırmalar yapmaya başlamaktadır. Kendisine sağlanan güven ve özerklik duygularına koşut olarak yavaş yavaş çevresini keşfetmekte ve çevre üzerine denetim gücü kazanmaktadır. Bu duygunun gelişmesi büyük oranda yeterli özgür ve uyarıcı bir ortamın bulunmasına bağlıdır. Benzer şekilde 3-6 yaş arasında çocuğun motor ve dil gelişimi düzeyi, onun çevresini daha fazla araştırmasına, daha fazla girişken olmasına olanak verir. Çocukta girişkenlik duygusunun gelişebilmesi için değişik yaşantılarla çocuğun kendisini keşfetmesine imkân sağlanmalıdır yaş arasında ise okul ve çeşitli sportif etkinlikler çocuğun bedensel ve zihinsel gelişimi için; akranlarla etkileşim ise sosyal yeteneklerini geliştirmek için uygun ortamlar sağlar. Çocuğun bu yöndeki çabaları ebeveynleri ve öğretmeni tarafından taktir edilmesi çocukta başarılı olma duygusunun gelişmesini sağlar. Çocuk çalışkanlık duygusunu yaparak, yaşayarak, ödüllendirilerek, onaylanarak geliştirir. Erikson un psikososyal gelişim kuramına göre, ergenlikte kazanılması gereken temel özellik kimlik gelişimidir. Sağlıklı bir kimlik duygusunun temelinde, daha önceki evrelerin başarılı bir şekilde yaşanması yatmaktadır. Bu dönemde ergen kim olduğu, ne yapmak istediği ve yaşamına nasıl yön verebileceği sorularına cevap arar. Ayrıca ergenlik, çatışma ve karmaşaların yaşandığı bir dönemdir. Bu dönemde ergenin ailesi, diğer yetişkinler ve akranları ile kurduğu doyurucu ilişkiler ve ona sunulan imkânlar yaşadığı bu çatışmaların sağlıklı şekilde çözümlenmesinde önemlidir. 131 SED yardımı alan çocukların ailesi yanında daha güvende olacağı bir gerçektir. Kimlik kazanma açısından da ailesi yanında bulunması ve desteklenmesi, onlarla doyurucu ilişkiler kurması oldukça önemlidir. Bu anlamda çocuğa sağlanacak sosyal ve ekonomik destekler, çocuğun psikolojik, bilişsel ve sosyal yeterliklerini geliştirmede çok daha fazla ön plana çıkmaktadır. Bu nedenle SED yardımının yaş dönemi çocukların psikososyal gelişimi açısından yararlı olduğu söylenebilir.
134 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 132 Meslek Elemanlarından Elde Edilen Veriler Saha çalışmaları sırasında 30 ilde toplam 100 meslek elemanı ile görüşmeler yapılmış ve çoğunlukla nitel olan veriler toplanmıştır. Nitel veriler betimsel analiz yöntemi, nicel veriler ise araştırma amaçlarını gerektirdiği istatistiksel analizlerle çözümlenmiştir. Elde edilen bulgular aşağıda ele alınmıştır. SED yardımlarının amacına ulaşma durumu SED kapsamında sağlanan desteklerin amacına ulaşması konusunda meslek elemanlarının görüşleri oldukça önemlidir. Çünkü SED uygulamalarında önemli sorumlulukları olan söz konusu meslek elemanları çok önemli gözlemleri vardır. SED in amaçlarına ulaşma durumu konusunda görüşleri içeren bulgular Tablo 81 de görülmektedir. SED kapsamı destekler a. Korunma/bakım tedbirli olup da ailesi yanına döndürülen çocuklara sağlanan destekler b. Ailesi veya yakınları tarafından bakılabilecek çocuklara sağlanan sosyal ve ekonomik destekler Tablo 81: SED Yardımlarının Amacına Ulaşma Durumu Evet Hayır Toplam f % f % f % c. Koruma/tedbir kararlı iken yaş sınırlarını tamamlamaları nedeniyle yetiştirme yurtlarından ayrılan, bir iş ve meslek sahibi olamayan gençlere sağlanan destekler d sayılı Kanundan yararlanamayan 60 yaşını doldurmuş ve 65 yaşını doldurmamış yaşlılara sağlanan destekler e. Maddi sorunlar yüzünden eğitimini devam ettiremeyecek duruma düşen ilköğretim ve orta öğretimdeki öğrencilere sağlanan destekler f. Tabii afetler nedeniyle muhtaç duruma düşen ailelere sağlanan destekler g. Tabii afetler nedeniyle yakınlarını kaybederek kimsesiz ve korunmasız kalmış kişilere sağlanan destekler h. Olağanüstü bir felaket, hastalık veya kaza yüzünden belirli bir süre kendisinin ve geçindirmekle yükümlü bulunduğu aile fertlerinin temel ihtiyaçlarını karşılayamayacak durumda olanlara sağlanan destekler i. Hayati tehlike arz eden ve ameliyat gerektiren durumlarla karşılaşan kişilere sağlanan destekler
135 Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu tarafından çıkarılan ve halen yürürlükte olan Sosyal ve Ekonomik Destek Yönetmeliğinin amacı, yoksulluk içinde olup da temel ihtiyaçlarını karşılayamayan ve hayatlarını en düşük seviyede dahi sürdürmekte güçlük çeken kişilere ve ailelere kaynakların yeterliliği ölçüsünde ayni ve nakdi yardım yapılmasını sağlamaktır. Yönetmeliğin İkinci Bölümünde yardımdan yararlanacak olanlar belirtilmektedir. Tablo 64 te görüldüğü gibi araştırma sırasında meslek elemanlarına SED yardımından yardım kapsamında olanlar belirtilerek, verilen yardımların amacına ulaşıp ulaşmadığı sorulmuştur. Tüm kategorilerde yardımların amacına ulaşma oranı % 70 nin üzerindedir. Yanıt verenlere göre amacına en fazla ulaşan yardımlar arasında ilk sırada maddi sorunlar yüzünden eğitimini devam ettiremeyecek duruma düşen ilköğretim ve orta öğretimdeki öğrencilere sağlanan destekler (% 88), ikinci sırada ailesi veya yakınları tarafından bakılabilecek çocuklara sağlanan sosyal ve ekonomik destekler (% 85), tabii afetler nedeniyle yakınlarını kaybederek kimsesiz ve korunmasız kalmış kişilere sağlanan destekler (% 84) ve 2022 sayılı yasadan yararlanamayan yaşlılara yapılan yardımlar gelmektedir. Yardımların amacına ulaşmadığına ilişkin görüş belirtenlerin oranı ise % 12 ile % 30 arasında değişmektedir. Meslek elemanlarına yardımların amacına ulaşmama nedenleri de sorulmuştur: Tabii afetler nedeniyle yakınlarını kaybederek kimsesiz ve korunmasız kalmış kişilere sağlanan desteklerin amacına ulaşmadığını belirten 25 meslek elemanının 18 i verilen yardımların amacına uygun kullanılma durumunun takip edilemediğini, bu yüzden bazı aileler için verilen yardımların amacına ulaşırken, bazılarında ulaşmadığını belirtmektedirler. Ayrıca kriter belli değil, sadece ekonomik desteğin yeterli olduğunu düşünmüyorum gibi gerekçeler de sıralanmıştır. Tabii afetler nedeniyle muhtaç duruma düşen ailelere sağlanan desteklerin yetersiz olduunu düşünen 14 meslek elemanı (%14) için sağlanan yardımın ihtiyaçları karşılar yeterlilikte olmadığını, artırılması gerektiğini belirtmişlerdir. 133 Ailesi veya yakınları tarafından bakılabilecek çocuklara sağlanan sosyal ve ekonomik desteklerin amacına ulaşmadığını belirten 15 meslek elemanının (% 15) 13 tanesi sağlanan maddi desteğin yeterli olmadığını vurgulamışlardır. Bunun yanında yardımın amacına ulaşabilmesi için sürekli denetlenmesi ve aile içi iletişimin güçlenmesi için düzenli çalışma yapılması yönünde öneriler dikkati çekmektedir. Maddi sorunlar yüzünden eğitimini devam ettiremeyecek duruma düşen ilköğretim ve orta öğretimdeki öğrencilere sağlanan desteklerin amacına ulaşabilmesi için yapılan önerilerden dikkati çeken unsur hayata uyum açısından bir süre destek sağlanması önerilmiştir. Söz konusu desteğin sağlıklı denetlenebilmesi için yeterli kadro sağlanması gerektiğini vurgulamışlardır. Olağanüstü bir felaket, hastalık veya kaza yüzünden belirli bir süre kendisinin ve geçindirmekle yükümlü bulunduğu aile fertlerinin temel ihtiyaçlarını karşılayamayacak durumda olanlara sağlanan desteklerin yeterli olmadığını belirten meslek elemanlarının (22 kişi) tamamı ödeneğin ailelerin ihtiyaçlarına yetecek düzeyde olmadığını vurgulamışlardır. Korunma/bakım tedbirli olup da ailesi yanına döndürülen çocuklara sağlanan desteklerin amacına yetrince ulaşmadığını düşünen bazı meslek elemanları yardımların doğrudan çocuklara ulaşmadığını ifade etmektedirler. Ancak yardımın ailenin ihtiyaçları için kullanıldığını vurguladıkları dikkate alınırsa SED hizmetinin çocuğu korumasının yanında aile bütünlüğünü koruması açısından da katkı sağlamasının doğru bir uygulama olduğu söylenebilir. Ayrıca meslek elemanları yardım miktarının yeterli olmadığından da söz etmişlerdir. Bu konuda dikkati çeken bir öneri yardımların dışında sosyal hizmetlere ağırlık verilmesi gerektiği yönünde olmuştur sayılı Kanundan yararlanamayan 60 yaşını doldurmuş ve 65 yaşını doldurmamış yaşlılara sağlanan desteklerin amacına ulaşmadığını ya da kısmen ulaştığını ifade edenlerin vurguladıkları temel yetersizlik yaşlılara yeterince psiko-sosyal destek sağlanamadığı yönündedir. Bu tür desteklere de ağırlık verilmesini önermişlerdir.
136 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Hayati tehlike arz eden ve ameliyat gerektiren durumlarla karşılaşan kişilere sağlanan desteklerin amacına ulaşmadığını ifade eden 30 meslek elemanının 25 tanesi böyle bir uygulama olmadığını, bunun kapsam dışı olduğunu ifade etmişlerdir. Ancak bilindiği gibi Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı nın kurulmasından sonra bu tür yardımlar genel olarak Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Varkfı (SYDV) tarafından yapılmaktadır. Gerektiği hallerde ASPB İl Müdürlükleri tarafından da yapılmaktadır. Buna göre meslek elemanlarının bu konuda bilgi eksikliği olduğu söylenebilir. Koruma/tedbir kararlı iken yaş sınırlarını tamamlamaları nedeniyle yetiştirme yurtlarından ayrılan, bir iş ve meslek sahibi olamayan gençlere sağlanan desteklerin amacına ulaşmadığını belirten 17 meslek elemanının 13 ü böyle bir destek olmadığını ifade etmektedir. Az sayıda meslek elemanı ise bu tür destek ihtiyacı içinde olanların Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı na (SYDV) yönlendirdiklerini vurgulamışlardır. Ancak ASPB Sosyal ve Ekonomik Destek YBS verilerine göre yetiştirme yurtlarından ayrılan bu kapsamda yardım almakta olan Kasım 2014 itibariyle 278 genç bulunmaktadır. Bu nedenle bu konuda bir destek olmadığını belirten meslek elemanlarının bilgi eksikliği olduğu söylenebilir. SED sürecindeki iş yükü süreleri Meslek elemanlarının SED çalışmalarını sürdürürken ne kadar iş yüküne sahip oldukları ve olması gerektiği konusunda görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler Tablo 82 de görülmektedir. 134 Tablo 82: SED Çalışmalarının Kapsadığı İş Yükü SED çalışmaları 1. Bir Yılda Ortalama Olarak Değerlendirdiğiniz SED Başvurusu Sayısı 2. Bir Günde Ortalama Olarak SED Programından Yararlanan Çocuk ve Aile Yaptığınız Görüşme Sayısı 3. Bir Ayda Ortalama Olarak SED Programından Yararlanan Aileye Yaptığınız İzleme Ziyareti Sayısı Mevcut Durum (Ortalama) Olması Gereken (Ortalama) SED yardım talebinde bulunan aile hakkında ortalama ne kadar süre içinde inceleme yapıyorsunuz 27gün 16 gün Görüldüğü gibi meslek elemanları yılda yaklaşık 358 başvuru incelemektedir. Önerdikleri başvuru sayısı ise yaklaşık bunun yarısından daha az olup 138 dolayındadır. Meslek elemanları günde ortalama 7 görüşme yaptıklarını, oysa yaklaşık 4 dolayında görüşmenin ideal olduğunu belirtmektedirler. Ayrıca SED programından ailelere bir ayda ortalama 18 ziyaret yaptıklarını ifade edip, olması gereken ziyaret sayısının yaklaşık 10 olması gerektiğini belirtmektedir. Görüldüğü gibi meslek elemanları yoğun bir iş yükü ile karşı karşıyadır. Meslek elemanlarının önerdikleri oranlar dikkate alındığında mevcut çalışmaların yaklaşık yarısı oranında bir iş yükünü önerdikleri belirlenmiştir. Meslek elemanlarının SED hizmetine ilişkin önerdikleri iş yükü oranlarının düşük düzeyde olmasının nedeninin SED hizmetine yönelik çalışmalar dışında çok farklı görevlerinin olmasından ve yeterli meslek elemanı bulunmamasından kaynaklandığı söylenebilir.
137 SED yardımı alan aileler ile ilgili yapılan çalışmalar dışında yürütülen çalışmalar Meslek elemanının SED yardımı kapsamındaki aileler ile ilgili çalışmalar dışında ne tür çalışmalar yaptıkları konusunda görüşleri alınmıştır. Elde edilen bilgiler aşağıda sunulmuştur. Tablo 83: SED Yardımı Alan Aileler İle İlgili Yapılan Çalışmalar Dışında Yürütülen Çalışmalar Görüşler f % Evet Hayır Toplam Tabloda görüldüğü gibi meslek elemanların % 71 i Sosyal ve Ekonomik Destek Yönetmeliği çerçevesinde yürüttükleri çalışmaların dışında farklı çalışmalar da yaptıklarını vurgulamışlardır. Başlıca çalışmalar şöyle özetlenebilir. İhbar vakaları, Aile içi şiddet, Kadına yönelik şiddet Kadın ve çocuk eğitim programları Engelli evde bakım hizmeti işleri, Korunmaya, yardıma muhtaç çocuklar, Korunma kararı alınan ve kaldırılan çocuklar, Özel kreşler, Ücretsiz kreş başvurusu, 5395 sayılı yasa kapsamında tedbir kararları ile rapor yazılması, mahkemeye bilgi verilmesi, yazışmalar, vaka bilgilendirme/tartışma toplantıları çocuk koruma danışmanlık Öfke kontrol danışmanlığı Boşanma süreci rehberliği danışmanlığı, Huzurevi müracaatları Şehit, gaziler ve diğerleri Bakım evi, yaşlı ve özürlü hizmetleri, BİMER den gelen başvurular, yazışmalar izleme-takip, Özürlü rehabilitasyon hizmetleri Engelli memur alımı, Engelli evde bakım başvuruları ve denetimleri Sokak çocukları, İşkur la ilişkiler Çocuk danışmanlığı, İlk kabul ve başvuru işlemleri, Mahkemelerde bilirkişi, Dosya nakilleri, Dosya düzenleme, 6284 Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin. Önlenmesine Dair Kanun çerçevesinde yürütülen iş ve işlemler Üst yazıları inceliyoruz rehberlik ediyoruz. İhbar talebi işlemleri Acil durum bildirimleri, 135 Görüldüğü gibi meslek elemanlarının ihbar talebi işlemleri, öfke yönetimi, dosya düzenleme, BİMER başvurularını değerlendirme, engelli memur alımı, huzurevi başvuruları, dosya nakli çocuk danışmanlığı, mahkemelerde bilirkişilik, kontrol danışmanlığı, boşanma süreci rehberliği gibi pek çok konuda yoğun iş yükleri vardır. Bu kadar yoğun iş yükü içinde SED çalışmalarını istenildiği ölçüde verimli yürütmeleri güçtür.
138 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU SED hizmetindeki görevleri yerine getirebilme SED hizmeti kapsamında meslek elemanının önemli görevleri vardır. Bu görevleri yerine getirebilmeleri konusunda görüşlerine başvurulmuş ve elde edilen veriler aşağıda özetlenmiştir. SED hizmetinin yürütülmesiyle ilgili görevler Tablo 84: SED Hizmetinde Görevleri Yerine Getirebilme Durumu 1. SED yardım talebinde bulunan aile ile ön görüşme yapıyor musunuz? 2. Bu ön görüşmeye bağlı olarak SED yardım talebi kabul edilen aile ve çocuk için hemen bir dosya açıyor musunuz? 3. SED yardım talebi kabul edilen aile ve çocuk için aile ve çevre şartları, sosyal ve ekonomik durumunu içeren detaylı bir sosyal inceleme yapıyor musunuz? 4. Çocuk/lar için aileye verilen yardımların nasıl kullandığını düzenli takip ediyor musunuz? Evet Hayır Toplam f % f % f % , , , SED yardımı alan ailenin maddi durumu ile ilgili ayrıntılı bilgi ve belge topluyor musunuz? 6. Hayatını yardım almadan sürdürebilecek aileleri tespit ettiğinizde yardımı usulüne uygun olarak kesiyor musunuz? , ,0 SED hizmetinin başarılı biçimde sürdürülmesi için meslek elemanlarının, bir dizi görevi titizlikle yerine getirmesi gerekmektedir. Meslek elemanlarının % 94 ü SED yardımı talebinde bulunan aileler ile ön görüşme yaptıklarını, % 93 ü bu ön görüşmeye bağlı olarak SED yardım talebi kabul edilen aile ve çocuk için hemen bir dosya açtığını belirtmektedir. Meslek elemanlarının % 89 u SED yardım talebi kabul edilen aile ve çocuğun, aile ve çevre şartlarını, sosyal ve ekonomik durumunu içeren detaylı bir sosyal inceleme yaptıklarını belirtmişlerdir. Ancak çocuklar için aileye verilen yardımların nasıl kullanıldığını düzenli takip edenlerin oranı daha düşüktür (% 45). Bu bulgu yukarıda açıklanan iş yükü konusundaki bulgularla paralellik göstermektedir. Meslek elemanlarının % 89 u SED yardımı alan ailenin maddi durumu ile ilgili ayrıntılı bilgi ve belge topladığını, % 93 ü ise hayatını yardım almadan sürdürebilecek aileleri tespit ettiğinde yardımı usulüne uygun olarak kestiğini belirtmektedir. Genel olarak belirtmek gerekirse meslek elemanları SED kapsamındaki görevlerini yerine getirmekle birlikte SED i izleme konusunda iş yükü nedeniyle istenilen düzeyde denetim ve rehberlik yapamamaktadır. Bu görevleri yerine getirme konusunda hayır cevabını vererek yaşadıkları sorunları dile getiren meslek elemanlarının açıkladıkları sorunlar şöyle özetlenebilir. İnceleme ve izleme çalışmaları için zaman ve araç yetersizliği olduğu, meslek elemanı sayısının yetersiz olduğu, çalışma ortamının (oda koşulları vb.) uygun olmaması, uygun olamayan aile başvurularının çokluğu vurgulanan başlıca güçlüklerdir. Çocuk/lar için aileye verilen yardımların nasıl kullanıldığının düzenli takibi son derece önemli olmakla birlikte, bu görevi yeterince yerine getiremediklerini belirten meslek elemanları vardır. Bunu ifade ederken yoksul semtlerde çalışırken sorunlar yaşıyoruz, can güvenliğimiz yok, tepkiler alıyoruz, yalnız gittiğimiz zamanlar sıkıntılı anlar yaşıyoruz, adres bulmak zor oluyor gibi açıklamalar dikkati çekmektedir.
139 SED yardımı alan ailenin maddi durumu ile ilgili ayrıntılı bilgi ve belge toplamanın konusunda sorun yaşadıklarını belirten 11 meslek elemanı bunu engelleyen unsurları belirtmişlerdir. Vurguladıkları güçlükler meslek elemanı yetersizliği, ailenin harcamalarını faturalandırmadaki zorluklar, iş yoğunluğu, alt yapı yetersizlikleri (bilgisayar ve internet altyapısı) olarak özetlenebilir. SED alan ailelerin büyük çoğunluğu sosyal yardımı yaşam boyu yararlanabilecekleri bir hak olarak görmekte ve zaman zaman evde bakım hizmeti ile karşılaştırarak kendilerine daha az ödeme yapıldığını ileri sürmektedirler. Aslında ailelere yönelik sosyal hizmetlerin yalnızca nakdi yardım olarak algılanmaması gerekir. Aileyle kurulan bağın onları bir bütün olarak güçlendirecek biçimde sürdürülmesi gerekir. SED alan aileler ve özellikle çocuklarının eğitim başarıları takip edilmelidir. Meslek elemanlarının bunları yapabilmesi için de iş yükünün rasyonel bir şekilde planlanması ve yönlendirilmesi gerekmektedir. Meslek elemanlarının görevlerinden biri hayatını yardım almadan sürdürebilecek aileler tespit edildiğinde yardımı usulüne uygun olarak kesmektir. Bu görevi yerine getirmekte güçlük yaşadığını belirtenlerin ifadelerine göre, bu süreçte tehdit edenler, aşırı reaksiyon gösterenler olabilmektedir. SED hizmetinin yürütülmesine ilişkin görüşler Meslek elemanı SED hizmetinin yürütülmesinden sorumludur. Bu nedenle hizmetin yürütülmesine ilişkin olarak görüşlerine başvurulmuştur. Elde edilen bulgular Tablo 85 te görülmektedir. Tablo 85: SED Hizmetinin Yürütülmesine İlişkin Görüşler 137 Evet Hayır Toplam Size göre; f % f % f % 1. SED yardımları ailelere zamanında yapılıyor mu? Süreli nakdi yardıma hak kazananların onayı, yetkili makamlarca hızlı veriliyor mu? 3. SED yardımına hak kazananların işlemleri yetkili makamlarca hızlı yapılıyor mu? Ailelere ödenen SED yardımları sizce yeterli mi? ,0 SED hizmetinin yürütülmesiyle ilgili olarak meslek elemanlarının görüşleri alınmıştır. Bu çerçevede SED yardımlarının ailelere zamanında yapıldığını düşünenlerin oranı % 82; süreli nakdi yardıma hak kazananların onayının yetkili makamlarca hızlı verildiğini düşünenlerin oranı % 76; SED yardımına hak kazananların işlemlerinin yetkili makamlarca hızlı yapıldığını düşünenlerin oranı % 66; ailelere ödenen SED yardımların yeterli görenlerin oranı % 69 olarak belirtilmiştir. Bu görevlerin yerine getirilmesi sırasında yaşanan güçlükler konusunda meslek elemanlarını görüşleri alınmıştır. Bu konuda görüş belirten üç meslek elemanının ifadesi şöyledir. ME-1. Başvuranlar çok fazla. Personel sayısı az olduğu için işlemlerin yapılması gecikiyor. Bürokratik işlemler, imza işlemleri başvurunun hızlı sonuçlanmasına engel olabilmektedir. Me-2. Her detay yetkili yetkisiz kişiler tarafından incelendiği için, nakdi yardıma hak kazananların onayı gecikebiliyor.
140 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 138 ME-3. Yapılan maddi yardım yetersiz. Aileyi bağımlı hale getiriyor. Ailenin sorunlarını çözebilecek düzeye getirilmesi yararlı olur. Genel olarak görüş birliği halinde olunan güçlükler, meslek elemanı yetersizliği, İl Müdürlüğünden onayın geç çıkması, yoğunluk nedeniyle sosyal inceleme raporunun geç yazılması, evrak akış hızındaki yavaşlık, onayların geç alınması, sağlanan desteğin ihtiyaçlar açısından yetersiz olması olarak özetlenebilir. Yapılan yardımı yetersiz bulan meslek elemanlarından birinin görüşleri şöyledir. ME-4: Bazı durumlarda yapılan SED ödemesi yeterli olabiliyor. Ancak özellikle kadın konukevinden ayrılan, yeni bir yaşam kuran çocuklu ebevenyler için ilk etapta toplu, hemen akabinde sürekli yardımın aynı anda değerlendirilmesi gerekiyor. Bazen de sağlık nedeniyle özel ihtiyacı olan çocuklara SED daha fazla olabilmelidir. Genel olarak özetlemek gerekirse meslek elemanlarından SED yardımını yetersiz bulanlar bazı önerilerde bulunmuşlardır. En çok dikkati çeken önerileri yardımın asgari ücret düzeyine çıkarılması olarak ortaya çıkmıştır. Bunun yanında çocuk sayısına göre hesaplanması, açlık sınırı üstünde olması gerektiği gibi önerilerde bulunmuşlardır. Birkaç meslek elemanı ise maddi destek yanında iş imkânlarının da oluşturulması gerektiğini vurgulamışlardır. Müracaatçılar kendilerine ilişkin işlemlerde onayın çok uzaması halinde yakınmalarını içeren geri bildirimlerde bulunmaktadırlar. Verilen ödeneklerin yeterliliği, aileye göre değişiyor. Aslında çoğu durumda tek çocuk için verilen nakdi yardımı, aile, geçimi için gerekli para olarak yorumlayabilmektedir. Böyle olunca tek çocuk için verilen para günümüz geçim koşulları düşünüldüğünde yeterli olmamaktadır. Yardım tüm çocuklar ve ailenin geçimini sağlamaya yetecek ölçüler göz önünde bulundurularak mı yapılmalıdır? konusu tartışılması gereken temel konulardan biridir. SED yardımının kullanılış amacına ilişkin meslek elemanların görüşleri SED kapsamında sağlanan maddi desteğin çocukların ihtiyaçları için kullanılması oldukça önemlidir. Bu konuda görüşlerine başvurulan meslek elemanının düşünceleri alınmıştır. Meslek elemanlarının % 45 i SED yardımlarının öncelikle çocuklar için kullanıldığını, % 55 i ise ailenin temel ihtiyaçları için de kullanılabildiğine vurgu yapmışlardır. Yapılan yardımın öncelikle ailenin temel ihtiyaçları için kullanıldığı yönünde görüş belirten iki meslek elemanının açıklaması şöyledir. ME-5: Çocuklar için yapılan yardımlar öncelikle ebeveynler tarafından birincil ihtiyaçların karşılanması amacıyla kullanılmaktadır. Daha sonra çocuğun ihtiyaçları karşılanmaktadır. ME-6: SED e başvuran müracaatçılar büyük ölçüde günlük temel ihtiyaçlarını karşılamak konusunda sorunlar yaşayanlar olduğu için, doğal olarak sağlanan yardımı öncelikle ailenin kira, elektrik, su, gıda vb. harcamalarına kullanmaktadır. Buna göre SED yardımının hangi amaçlar için kullanıldığı konusunda alınan yanıtlar genel olarak değerlendirildiğinde ailenin temel ihtiyaçlarının karşılanması, gıda, evin geçimiyle ilgili masraflar ve evin ve çocukların ihtiyaçları, kira, elektrik vb. zaruri giderler gibi ifadeler yer almaktadır. Meslek elemanlarının görüşlerinin ailelerin ve çocukların görüşleri ile de paralellik gösterdiği belirlenmiştir. Çünkü aileler ve çocuklar da ailenin temel ihtiyacı için harcandığı görüşünü öncelikli olarak ifade etmişlerdir.
141 Elde edilen verilere göre SED ile sağlanan yardımların çocuğun ihtiyaçları yanında ailelerin temel ihtiyaçlarına harcanması, ailelerin maddi yetersizlikleri dikkate alındığında doğal bir durumdur. Ayrıca SED yardımı çocuğa sağlanan bir destek olmasının yanında aileyi de korumayı ve geliştirmeyi hedefleyen bir hizmettir. Nitekim bazı meslek elemanları çocuk ailesi ile birlikte yaşadığına göre bu tür harcamaların aynı zamanda çocuk için yapılan harcama olarak da değerlendirilebileceğini belirtmişlerdir. Ev ziyaretleri sırasında yaşanan güçlükler Meslek elemanları SED hizmeti kapsamında sorumluluklarında bulunan çocukların evlerini düzenli olarak ziyaret etmektedirler. Söz konusu ziyaretler sırasında güçlük yaşama durumları konusunda görüşleri alınmış ve bulgular aşağıda özetlenmiştir. Tablo 86: Ev Ziyaretleri Sırasında Yaşanan Güçlükler Görüşler f % Evet Hayır Toplam Meslek elemanına ev ziyaretleri sırasında güçlüklerle karşılaşıp karşılaşmadıkları sorulduğunda, katılımcıların % 49 u evet derken % 51 i hayır cevabını vermiştir. Sorun yaşadıklarını belirten meslek elemanlarının görüşleri alınmıştır. Bu konuda iki meslek elemanının açıklaması aşağıdaki gibidir. 139 ME-7: Adres bulmada güçlük yaşıyorum. İstanbul gibi yerde uzaklık, trafik önemli engel. Ayrıca aileler kötü koşullardaki evlerde yaşıyorlar. Güvenliğimiz konusunda endişelendiğim oluyor. Güvenliğimiz ciddi risk altında. Müracaatçıların öfke apresyonuyla karşı karşıya gelebiliyoruz. Binalar karanlık, izbe yerler. Ev ziyaretleri sırasında zorunlu bazı ihtiyaçlarımızı (beslenme, temizlik vb.) karşılamakta da zorlanıyoruz. ME-8: İncelemeye gidilen eve tek gitmek sıkıntı olabiliyor. Bayan olarak daha çok sorun yaşayabiliyoruz. Müracaatçılar zaten sorunlu risk grubu içinde yer alabilen kişiler oldukları için ciddi can güvenliği tehdidi altında olduğumuzu düşünüyorum. Kuruluşlarda sivil polisler görevlendirilmesi ve inceleme ziyaretlerine birlikte gidilmesini talep ediyorum. Eleman ve zaman yetersizliğinden yakınan, bir başka ifade ile iş yükü yoğunluğu altında ezilmekte olan meslek elemanının bir de ev ziyaretleri sırasında çeşitli güçlüklerle karşılaşıyor olması düşündürücüdür. Elde edilen verilere göre yaşanan güçlükler konusunda öne çıkan boyutlar şunlar olmuştur: Ailelerin adreslerinin bulunması konusunda sıkıntılar vardır. Ziyaret sırasında ailenin evinde bulunmaması, görüşme talebini geri çevirenler kapıyı açmayanlar, görüşmek istemeyenler, ziyarete gitmek için gerekli araç olanaklarının kısıtlı olması gibi sorunlar dile getirilmiştir. Meslek elemanları ev ziyaretleri sırasında zaman zaman güvenlik sorunu da yaşamaktadırlar. Ayrıca müracaatçılarla iletişimde meslek elemanlarının kendi cep telefonlarını kullanmak zorunda kalmaları da ayrı bir sorun olarak ifade edilmiştir. Bazı ailelerin şiddet uygulama eğiliminde olduğunu, sözlü taciz de bulunduklarını, bazılarının da fiziksel saldırı ve tehditte bulunduklarını, yardım kesildiğinde kaba davranışlar gösterdiklerini ifade eden meslek elemanları vardır. Kimi meslek elemanları da can güvenliği konusunda risklerden söz etmektedirler: hiç bir güvenliğimiz yok, tehdit altındayız, korumamız yok, can güvenliğimiz konusunda endişeliyiz ifadelerini dile getirmişlerdir.
142 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 140 Buna göre genel bir değerlendirme yapmak gerekirse meslek elemanlarının bir bölümü görevleri gereği yapmak zorunda oldukları ev ziyaretleri sırasında sorunlar yaşamaktadırlar. Adres bulma, iletişim kurma, görüşmeyi kabul etmeme, ulaşım gibi sorunlar yaşayan meslek elemanları zaman zaman sözel şiddetle karşılaşabilmekte, can güvenliği riski olarak değerlendirilebilecek fiziksel tehditlerle bile karşılaşabilmektedirler. SED yardımına başvuranların meslek elemanlarına karşı davranışları Sosyal hizmet elemanları SED yardımına başvurma sürecinden itibaren çeşitli dönemlerde yardım talebinde bulunanlarla iletişim kurmaktadırlar. Bu nedenle yardım talebinde bulunanların meslek elemanlarına davranışları ve ilk müracaattan itibaren süreç boyunca davranışları nasıl değerlendirdikleri konusunda veri toplanmıştır. Elde edilen bulgular aşağıda sunulmuştur. Meslek elemanlarının SED yardımı talebinde bulunanların kendilerine karşı davranışlarını olumlu ve olumsuz olarak değerlendirmeleri ve bunların ne tür davranışlar olduğunu belirtmeleri istenmiştir. Elde edilen bulgular Tablo 87 de sunulmuştur. Tablo 87: SED Yardımı Talebinde Bulunanların Meslek Elemanlarına Karşı Davranışları Davranışlar Olumlu Olumsuz f % f % SED için başvuranların, yardım talebiyle ilk müracaat ettiklerinde davranışları SED için başvuranların, ön görüşme sırasında davranışları SED için başvuranların, sosyal inceleme sırasında davranışları SED için başvuranların, süreli ve geçici sosyal yardımların onayı sırasında davranışları Ailelerin, SED yardımı aldığı sürece davranışları SED yardımı alan ailelerin ev ziyaretleri sırasındaki davranışları *Frekanslar N=100 meslek elemanına göre hesaplanmıştır. Meslek elemanı SED yardımı için başvuranların davranışları ile ilgili yaptıkları değerlendirmelerde genel olarak olumlu görüşler bildirmişlerdir. Buna göre yardım için başvuranların ilk müracaat ettiklerinde davranışlarını % 87 oranında olumlu bulmuşlar, olumsuz bulanlar açıklamalarda bulunmuşlar ve 13 kişinin en çok vurguladığı olumsuzluk hak etmeden yardım talep edenlerin kendilerini acındırmaya çalıştıkları hususunu vurgulamışlardır. Ayrıca olumsuz bulan 3 meslek elemanı ısrarcı davranışlar sergilediklerini, mağdur oldukları yönde açıklamalar yapmaya çalıştıklarını belirtmişlerdir. Ön görüşme sırasındaki tavırlarını da % 80 oranında olumlu bulmuşlar, olumsuz bulan 20 meslek elemanının 14 tanesi ise yardım talep edenlerin kendilerini ikna etme çabası içinde olduklarını, kendilerini mağdur gösterme gayretine girdiklerini, yalan söyleyebildiklerini vurgulamışlardır. 6 meslek elemanı emsal göstermeye çalıştıkları hususuna dikkat çekmiştir. Meslek elemanları yaptıkları sosyal inceleme sırasında da çoğunlukla olumlu davranışlarla karşılaşmışlar (% 89), % 11 oranında olumsuz davranışlar ile karşılaştıklarını belirtmişlerdir. Olumsuzlukları ise stresli davranmaları, yardım kesilme durumunda olacaksa sinirlilik, ağlama, yalan söyleme gibi davranışlar sergileyebildiklerini vurgulamışlardır. Yardım için başvuranların, süreli ve geçici sosyal yardımların onayı sırasında davranışlarını ise % 85 oranında olumlu bulmakla beraber, 15 meslek elemanı olumsuz davranışlarla karşılaştıklarını belirtmişler ve en çok da 13 meslek elemanı süre uzatımı yapılmıyorsa sinirlendiklerini, çok sık arayıp yardımın ne zaman başlayacağını sorduklarını belirtmişlerdir. Bunun yanında SED yardımını aldıkları süreç boyunca davranışlarını % 88, ve ev ziyaretleri sırasındaki davranışlarını da % 89
143 dolayında olumlu bulmuşlardır. Olumsuz bulanların ifadeleri incelendiğinde bütün meslek elemanlarının ortak olarak vurguladıkları husus yardım devam ettikçe tavırların olumlu, yardım kesilme sürecine girince olumsuz tavırlar ile karşılaşabildikleri yönündedir. Bu konuda açıklama yapan bir meslek elemanının ifadeleri şöyledir. ME-9: Başvuranların tamamına yakını başvururken acındırma, duygu sömürüsü, yaşadıkları koşulları daha kötü gösterme eğiliminde oluyor. SED başladığında seviniyorlar, bize karşı tavırları da olumlu hale dönüşüyor. Eğer SED kesilirse agresif tepkiler alıyoruz ve agresif oluyorlar. Buna göre genel bir değerlendirme yapmak gerekirse sosyal hizmet elemanları SED yardımı için başvuranların davranışlarını büyük ölçüde olumlu bulmaktadırlar. İlk müracaatta, ön görüşme, sosyal inceleme süreçlerinde, sürekli ve geçici yardımların onayı sırasında, yardım süresince ve ev ziyaretleri esnasında SED yardımı talebinde bulunanlar meslek elemanlarına genel olarak olumlu davranışlar sergilemektedir. Buna karşın özellikle süreli ve geçici sosyal yardımların onayı esnasında eğer süre uzatılmıyorsa sinirlenen ve agresif davrananlar da olmaktadır. Meslek elamanlarının müracatçılarla görüşme, inceleme ve izlemelerde olumsuz davranışlarla karşı karşıya kalma durumları incelenmiş ve bulgular Tablo 88 de sunulmuştur. Tablo 88: Meslek Elemanlarının Görüşme, İnceleme ve İzlemelerde Maruz Kaldıkları Davranışlar Maruz kalınan davranışlar Çok sık Zaman zaman Hiç f % f % f % 1. Sözlü şiddet (hakaret, küfür vb) Fiziksel şiddet Tehdit İftira Diğer-yazınız... 8 kişi 141 *Frekanslar N=100 meslek elemanına göre hesaplanmıştır. Tabloda görüldüğü gibi meslek elemanları görüşme, inceleme ve izlemelerde kendilerine yönelik bazı olumsuz davranışlarla karşılaşabilmektedirler. Buna göre meslek elemanlarının yaklaşık üçte ikisi ( çok sık ve zaman zaman toplamı % 70) sözlü şiddete maruz kalabilmektedir. Fiziksel şiddete zaman zaman ve çok sık maruz kalanların oranı % 15 tir. Bunun yanında yine tehdit ile karşılaşanların oranı % 75, iftiraya uğrayanların oranı ise % 60 dolayındadır. Elde edilen bulgulara göre meslek elemanları görüşme, inceleme ve izlemelerde dikkate değer oranlarda fiziksel, sözel şiddete maruz kalmakta, tehdit edilebilmekte ya da iftiraya uğrayabilmektedir. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse, müracaatçılar SED başvurusu, ön inceleme ve diğer süreçlerde meslek elemanlarına karşı olumlu davranışlar sergilemektedirler. Ancak SED yardımının kesilmesi gibi bir kararın uygulanması ile karşı karşıya kaldıklarında bir kısmının agresif davranışlar sergileyebildikleri, meslek elemanlarına karşı başta sözel olmak üzere fiziksel şiddete de başvurabildikleri söylenebilir. Meslek elemanlarının görevleri gereği uygulamak zorunda oldukları yardımın kesilmesine karar verme vb. durumlar karşısında olumsuz davranışlarla karşılaşmalarının görevlerini gerektiği gibi yapmalarını zorlaştırdığı belirlenmiştir.
144 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 142 Yeniden kuruluş bakımına dönen çocuklarla ilgili gözlemler SED hizmeti kapsamında olmasına rağmen çeşitli nedenlerle çocuklar yeniden kuruluş bakımına dönebilmektedir. Meslek elemanlarına kuruluş bakımına dönen çocuk olup olmadığı ve varsa bunun kimin isteği ile sağlandığı ve gerekçeleri sorulmuştur. Elde edilen veriler aşağıda özetlenmiştir. Tablo 89: SED Hizmetinden Yararlanırken Kuruluş Bakımına Dönme Durumu Görüşler f % Evet Hayır Fikrim yok Toplam Görüldüğü gibi meslek elemanının % 67 si, SED hizmetinden yararlanırken kuruluş bakımına dönüş yapan çocuk olduğunu belirtmişlerdir. Bunun kimin istemiyle gerçekleştiğine ilişkin veriler Tablo 90 da görülmektedir. Tablo 90: Kuruluş Bakımına Dönüşü Sağlama İsteğini Belirten Kişi/ler Dönüşü sağlayan kişi/ler f % 1. Ailenin istemiyle Meslek elemanının istemiyle Diğer sebeplerle Fikrim yok+yanıtsız Toplam Görüldüğü gibi bu durumun öncelikle meslek elemanlarının istemiyle gerçekleştiği, bunu ailenin istemi izlemektedir. Meslek elemanları bu kararın gerekçelerini şöyle açıklamaktadırlar. Ailenin bu konudaki temel gerekçesi çocuğa bakamayacağını belirtmesi, çocuğun davranışlarından şikâyetçi olması, çocuğun evden kaçtığını bildirmesi, aile içinde şiddet olması, çocuğa kuruluşta daha iyi bakılacağı düşüncesi, çocuğun istismara uğraması, çocuğun dışlanması vb. durumlar olması ve ailenin bu konuları öne sürerek istekte bulunması halinde kuruluş bakımına geri alındığını belirtmişlerdir. Meslek elemanlarının isteğiyle çocukların kuruluş bakımına döndürülmesi gerekçeleri de ailenin isteğiyle kuruluş bakımına dönüş nedenlerinden çok farklı değildir. Buna göre meslek elemanları eğer çocuk ailesi yanında şiddet görüyorsa, psikolojik sorunlar yaşıyorsa iletişim sorunları yaşıyorsa, istismar ediliyorsa, yaşam ortamını uygun bulmadıklarında ya da ihbar olduğunda çocuğun kuruluş bakımına dönmesine karar verdiklerini ifade etmişlerdir. Elde dilen verilere göre meslek elemanlarının gerek ailenin başvurusu, gerekse izleme ve denetimlerinde çocuğun yaşam koşullarını uygun bulmadıklarında, istismar edildiği, yaşadığı ortamın sağlıksız olduğu, şiddet gördüğü, öz bakımının iyi yapılmadığını tespit ettikleri ya da çocukta evden kaçma, hırsızlık vb. olumsuz davranışlar gözlenmesi halinde yeniden kuruluş bakımına dönmesini sağladıkları söylenebilir. SED hizmetinden yararlanan ailelerin yardım almadan yaşamını sürdürebilmeleri Meslek elemanının izleme çalışmaları sırasında ailelerle ilgili gözlemlerde bulunacakları konulardan biri de ailenin yardım almaksızın yaşamını sürdürebilme durumudur. Araştırmaya katılan 100 meslek elemanının % 70 i (70 kişi) bu konuda tespitleri olduğunu, % 30 u ise (30 kişi) bu yönde bir tespitlerinin olmadığını belirtmişlerdir. Bu konuda nasıl bir gözlemde bulunduklarına ilişkin olarak bir meslek elemanı şunları belirtmektedir.
145 ME-10: Ailelerin düzenli gelirinin olduğu, aile bütünlüğünün sağlandığı, yaşam standartlarının iyi düzeyde olduğu, aile bireylerinin yaşam özelliklerini tehdit eden bir risk ve istismar durumu olmadığı durumlarda, yoksulluğun izleri ortadan kalktığında ailenin yardım almadan yaşamlarını sürdürebilecekleri kanaatim oluşmaktadır. Diğer meslek elemanları da benzer ifadelerde bulunmuşlardır. Buna göre meslek elemanlarını belirttikleri diğer hususlar bu konuda bilgi toplama, anne ya da babanın işe girmesi, ailedeki aile bireylerinin çeşitli gelir getirici faaliyetlerei, girişimeleri, risk faktörlerinin ortadan kalkması olarak özetlenebilir. Buna göre meslek elemanlarının ailelerin yardım almadan yaşamlarını sürdürebilme nitelikleri konusunda gereken gözlemlerde, araştırma ve incelemelerde bulundukları söylenebilir. SED yardımı dışında aileye sosyal destek sağlama SED hizmeti kapsamında maddi yardım dışında meslek elemanının bazı destekler sağlaması gereklidir. Bu konuda ne tür destekler sağlayabildikleri meslek elemanına sorulmuş ve elde edilen bilgiler aşağıda özetlenmiştir. Tablo 91: Maddi Yardım Dışında Meslek Elemanlarının Destek Sağlama Durumları Görüşler f % Evet Hayır Toplam Meslek elemanın çoğunluğunu oluşturan % 65 i ailelere maddi yardımlar dışında sosyal destek sağladıklarını ifade ederken, % 35 i meslek elemanı böyle bir destek sağlayamadıklarını belirtmektedirler. Bu konuda bir meslek elemanının açıklaması şöyledir. ME-11: Hakkında tedbir kararı çıkarılmış veya boşanmış, parçalanmış ailelere psikolojik destek veriyoruz. Çocuklarının eğitimi için rehberlik veya yönlendirme yapıyoruz. Destek sağladığını ifade eden meslek elemanlarının sözünü ettikleri sosyal destek hizmetleri eğitim, danışmanlık, psikolojik destek, rehberlik, çeşitli yönlendirmeler yapma, gerekirse iş bulma, hizmet alabilecekleri kuruluşlara yönlendirme, kadın ve çocuk eğitimine davet etme olarak özetlenebilir. Destek sağlamadığını belirten meslek elemanlarının iş yükünü temel gerekçe olarak öne sürdükleri belirlenmiştir. Destek sağladığnı belirten % 65 meslek elemanının görüşüne karşılık, ailelerin ve çocukların görüşleri dikkate alındığında bir çelişki olduğu dikkati çekmektedir. Çünkü daha önce belirtildiği gibi ailelerin % 90.7 si herhangi bir SED kapsamında maddi yardım dışında bir danışmanlık ya da rehberlik almadıklarını belirtmektedirler. Daha önce de belirtildiği gibi meslek elemanlarının özellikle izleme ziyaretleri sırasında ailelerin yaşadıkları sorunlara ilişkin olarak tavsiyelerde ve yönlendirmelerde bulunmalarının bir danışmanlık ve rehberlik hizmeti olduğu boyutunda ailelerin bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesi konusunda yetersizlik olduğu söylenebilir. Çocukların ve ailelerinin madde bağımlılığı ve diğer kötü alışkanlıklarına ilişkin olarak meslek elemanlarının görüşleri Meslek elemanlarının aile ile ilgili kötü alışkanlıklara ilişkin gözlemleri içinde en çok dikkati çeken kötü alışkanlık sigara olarak ortaya çıkmıştır. Bunun yanında alkol alışkanlığı olanları gözlemlediklerini belirtmektedirler. Meslek
146 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU elemanlarının tamamı alkol vb. madde bağımlılığı olan, kumar, fuhuş vb. olumsuz davranışları olan aileler ile karşılaştıklarında risk unsuru olarak değerlendirip çocuk hakkında koruma kararı alıp kuruluşa alındığını belirmektedirler. Bu konuda bir meslek elemanının açıklaması şöyledir. ME-12: Az da olsa bazı ailelerde alkol, bağımlılığı gibi kötü alışkanlıkarla karşılaşabiliyoruz. Bu durumda çocuğu kuruluş bakımına alıyoruz. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse meslek elemanları ailede kötü alışkanlıkların ve davranışların olması halinde çocuklara ve ailelere yardım etmeye çalıştıklarını, uyarılarda ve önerilerde bulunduklarını, ya da çocuğu risk altında görmeleri halinde kuruluş bakımına aldıklarını ifade etmektedirler. Buna karşın az sayıda meslek elemanı (5 kişi) ise bu tür durumlarla çok az karşılaştıklarını ya da bu durumları tespit etmelerinin güç olduğunu vurgulamaktadırlar. Çocukların eğitim niteliklerine ilişkin gözlemleri Meslek elemanlarının yaklaşık yarısı (%52) genel olarak SED yardımının çocukların eğitim özelliklerine olumlu katkı sağladığını düşündüklerini vurgulamışlar, % 48 i ise SED in buna bir etkisinin olmadığını düşündüklerini belirtmişlerdir. Olumlu katkısı olduğunu düşünen bir meslek elemanının açıklamaları şöyledir. ME-13: SED yardımı çocukların eğitimine devam etmesi konusunda olumlu etkisi vardır. Bunun sonucunda çocukların başarı ve devam hususlarında önemli etkisi olduğunu düşünüyorum 144 Bu konuda ailelerin ve çocukların görüşleri ile karşılaştırıldığında meslek elemanlarının yarısının görüşleri ile bir paralellik olduğu söylenebilir. Çünkü aileler ve çocuklar genel olarak SED yardımının okul başarısını olumlu yönde etkilediğini belirtmişlerdir. Buna karşın meslek elemanlarının diğer yarısının çocukların okul başarısının genelde düşük olduğu ve SED in buna bir etkisinin olmadığı yönündeki görüşleri ile ailelerin ve çocukların görüşlerinin çeliştiği söylenebilir. Ancak bu görüşü belirten meslek elemanlarının böyle bir yardım olmasa bütünüyle çaresiz kalacaklarını belirtmeleri dikkate alınırsa SED in çocukların okul başarısını olumlu yönde etkilemek açısından da ne kadar önemli olduğu ortaya çıkmaktadır. Çocukların sağlık özelliklerine ilişkin gözlemleri Meslek elemanlarının % 86 sı genel olarak SED yardımlarının çocukların sağlık koşullarının iyileşmesine olumlu katkı sağladığını belirterek bunun sebeplerini, maddi durumlarında bir ölçüde iyileşme olmasından dolayı ilaç alabildikleri, sağlık kuruluşlarına daha fazla gidebilmeleri, daha iyi beslenebildikleri biçiminde açıklamaktadırlar. Bu konuda bir meslek elemanının görüşü şöyledir. ME-14: Temel ihtiyaçları karşılandığından daha sağlıklı oluyorlar. Ekonomik destek almanın ebeveynlerde aksiyetenin azalmasına yol açtığı, bu durumun çocuğa yansımasının olumlu olduğunu gözlemledim. Bilindiği gibi SED yardımı alan çocuklar sosyal güvenlik kapsamında sağlık hizmetlerinden yararlanmaktadır. Bu nedenle SED in çocukların sağlık ile ilgili koşullarına olumlu katkısı olduğu gerçektir. Meslek elemanlarının önemli bir çoğunluğunun bunu doğruladığı görülmüştür.
147 Çocukların psikososyal özelliklerine ilişkin gözlemleri Bu konuda görüş belirten meslek elemanlarının çoğunluğu % 72 SED yardımlarının çocuğun psikososyal özelliklerine olumlu bir etkisi olduğunu belirtmektedirler. Bu düşünceyi dile getiren bir meslek elemanı şunları söylemektedir. ME-15: Çocuklara sağlanan SED yardımı çocukların ve ailelerin yaşamlarına pek çok olumlu katkısı vardır. Sağlanan maddi destek çocukların psikolojik sosyal gelişimlerine şüphesiz katkı sağlamaktadır. Meslek elemanları SED yardımının aile içinde belirgin bir rahatlamaya neden olduğunu gözlediklerini ifade etmektedirler. Bu konuda aillerin ve çocukların görüşleri de aynı doğrultudadır. Meslek elemanlarının bir bölümü ise (% 19) sadece nakdi yardım yapıldığını, aile içi iletişim, çocuk, ergenlik sorunları, psikolojik destek gibi yardımların yapılamadığını, oysa olması gerektiğini, bu konuda düzenli takiplerin yapılması gerektiğini belirtmeleri de önemli bir bulgudur. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse SED yardımı çocukların psikososyal gelişimleri için de önemli bir katkı sağlamaktadır. Her ne kadar çoğunlukla meslek elemanlarının iş yüklerinin yoğunluğundan kaynaklı olarak aile içi iletişim, ergenlik sorunları, psikolojik destek vb. konularda organize hizmetler sunmada güçlükler olsada, sağlanan destek çocuğa ve aileye sahip çıkma, Devletin çocukların ve ailelerin yanında olduğu duygusunun kazandırılması açısından önemli olduğu gerçektir. Çocuklar ve aileler bu düşüncelerle daha olumlu bir psikoloji içinde sosyal yaşamlarını sürdürebilmektedirler. 145 SED hizmetinin amacına ulaşması konusundaki görüşler SED hizmetinin amacına ulaşma durumu konusunda meslek elemanının görüşleri oldukça önemlidir. Bu konuda elde edilen görüşler aşağıda ele alınmıştır. Tablo 92: SED Hizmetinin Amacına Ulaşma Durumu Görüşler f % Evet Hayır Toplam Meslek elemanı uygulanmakta olan SED hizmetinin amacına ulaşması konusunda farklı görüşler ortaya koymuşlardır. Meslek elemanlarının % 61 i programın amacına ulaştığını düşünürken, diğerleri (% 39) karşıt görüştedirler. Amacına ulaşmadığını düşünen kesimin bunun sebepleri konusundaki açıklamaları incelendiğinde dikkati çeken öncelikli husus, ailelerin böyle bir yardımla kolay yoldan geçimini sağlamaya alıştırıldığını ifade etmektedirler. Bu konuda örnek bir açıklama şöyledir. ME-16: Aileyi sosyal yardımla geçinmeye alıştırılarak, bağımlı bir hale dönüştürüyor. Sağlanan gelir bir hak olarak görülmeye başlanıyor ve giderek kemikleşiyor. Kendi öz kaynaklarını kullanma, üretken olma, yaşamla mücadele etme davranışları köreliyor. SED yardımının amacına ulaşması konusunda olumsuz düşünen meslek elemanlarının vurguladıkları diğer önemli boyutlar, vak a sayısının çok olması, yeterince denetim yapılamaması, yardım alanla almayanı ayırt eden kriterlerin yeterli olmaması, maddi destek dışında diğer desteklerin yeterince sağlanamaması, eleman yetersizliği olarak özetlenebilir.
148 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU SED hizmeti hakkında hizmetiçi eğitim alma durumları Meslek elemanının SED hizmeti ile ilgili herhangi bir hizmetiçi eğitim alma durumları, almadılarsa gerekli görüp görmedikleri incelenmiştir. Bu konuda görüşleri alınmış ve bulgular aşağıda açıklanmıştır. Tablo 93: SED Hizmeti Hakkında Hizmetiçi Eğitim Alma Durumu Görüşler f % Evet Hayır Toplam Elde edilen bulgulara göre görüşülen meslek elemanlarının % 72 sinin bu konuda bir eğitim almadıklarını belirtmişlerdir. Hizmetiçi eğitim almayan meslek elemanlarının çoğunluğunu oluşturan 48 kişi bu konuda bir eğitime ihtiyaçları olduğunu belirtmiş, buna karşın 32 meslek elemanı ise ihtiyacı olmadığını belirtmiştir. Bazı meslek elamanları ise görüş belirtmemişlerdir. Hizmetiçi eğitim alınması gerektiğini belirten meslek elemanlarına göre bu tür bir eğitimin içeriğinde SED in amaçları, mevzuat bilgisi, aile, iletişim, yoksulluk, dosya inceleme, yardım alma koşulları vb. konuların yer alması gerektiğini vurgulamışlardır. ASPB SED ile ilgili zaman zaman hizmetiçi eğitim programları düzenlemektedir. Bu konuda bir eğitim almadığını belirten meslek elemanları mesleğe yeni başlayan ya da SED ile ilgili eğitime katılmayanlar olabilirler. 146 Meslek elemanlarının mesleğine ilişkin düşünceleri Meslek elemanının mesleklerine yönelik değerlendirmeleri incelendiğinde dikkati çeken hususlar şöyle özetlenebilir. Meslek elemanları mesleki doyumlarının yüksek olduğunu, mesleğini severek yaptıklarını, insanların sorunlarının çözülmesine katkıda bulunmanın mutluluğunu yaşadıklarını, sosyal statüsü yüksek olan bir mesleği yapmaktan haz aldıklarını vurgulamışlardır. Bu konuda bir meslek elemanı şunları söylemektedir. ME-17: Mesleği çok seviyorum. Mesleğime bağlıyım. Yoğun iş yükü, mesleğimi amacına paralel icra etmemek, yaptığım işin niteliğini olumsuz etkiliyor. Bürokratik, siyasal bazı yönlendirme girişimleri, sık yönetici değişiklikleri, bu alanda bazı tecrübesiz kişilerin görev alması işlerimizi yapmamızı güçleştirebiliyor. Maaş ve sosyal haklarımızın yetersiz olduğunu, bazen hiç takdir edilmediğimizi düşünüyorum. Yukarıdaki açıklamada da görüldüğü gibi yaşadıkları sorunları da dile getirmişler ve en çok vurguladıkları boyut iş yüklerinin fazlalığı olmuştur. Bazı kesimler tarafından herkesin yapabileceği bir iş gibi algılanmasından rahatsız olduklarını ve alt yapı yetersizliklerinin işlerini yapmalarını güçleştirdiğini vurgulamaları olmuştur. Bununla birlikte ekonomik yönden güçlendirilmesi gerektiğini, ulaşım, yemek, kreş vb. imkânların sağlanması gerektiğini ifade etmişlerdir.
149 Meslek elemanlarının belirtmek istediği genel hususlar Meslek elemanları bu konuda da genel olarak yaşadıkları sorunları ve temennilerini dile getirmişlerdir. ME-18: Mesela bazı vatandaşlarımıza tam anlamıyla yardımcı olabildiğimizi düşünmüyorum. Çünkü yönetmeliğimizde çok açıklık var. Mesela bulaşıcı rahatsızlığı olan bir engelliyi yatırabilecek ve bakımını sağlayabileceğimiz kuruluşumuz yok ve bazı engelli vatandaşlarımız bu sebeple çok mağdur oluyorlar ve bize aktardıklarında, bu konuda yardımcı olamadığımız için psikolojik olarak olumsuz etkileniyoruz. Bakanlık bünyesinde çalışan meslek elemanı olarak yemek, yol, kreş vb. masraflarımızın devlet tarafından karşılanması gerektiği ve diğer yatılı kuruluşlar gibi SHM ve İl Müdürlüklerinde de bu bağlamda destek verilmesi gerektiğini düşünüyorum. Yukarıda örnekte de görüldüğü gibi genel olarak eleman yetersizliğine vurgu yaparak, alt yapının iyileştirilmesi gerektiğini vurgulamışlardır. Ulaşım, yemek, kreş imkânı sağlanmasını istemişlerdir. SED kapsamındaki ekonomik hizmetler kriterinin daha açık hale getirilmesini, SED yardımlarının sosyal yardımlaşma vakfı sistemi haline getirilmesini önermişlerdir. Bunun sağlanması halinde meslek elemanlarının asli görevleri olan aile danışmanlığı, yaşlı, özürlü değerlendirmesi gibi işlerini yapabileceklerini vurgulamışlardır. Ailelere maddi yardım yanında iş imkânlarının sunulmasını, böylece ailenin ekonomik yardım alma zorunluluğundan kurtarılmasını önermektedirler. 8. TARTIŞMA 147 Araştırmada yer alan çocukların dağılımı SED yardımı yapılan çocukların çoğunluğu 6b kapsamında yer alan korunma kararı olmaksızın ailesi yanında desteklenerek SED yardımı yapılan çocuklardır. Ailelerle yapılan anket uygulama sürecinde SED yardımı yapılan çocukla ilgili olarak daha çok anne ile görüşülmüştür. Buna göre, SED yardımı yapılan çocukların çoğunluğunun koruma kararı olmaksızın ailesinin yanında desteklenen çocuklar (6b) olduğu söylenebilir. Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü nün, 2012 yılında çocuğu, 2013 yılında çocuğu, 2014 Kasım ayı itibariyle toplamda çocuğu koruma altına almadan aile yanında desteklediği ortaya çıkmıştır. Koruma altına alınmadan aile yanında destek verilen çocuk sayısı diğer hizmet türlerine göre daha fazladır (Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim 6).Bu veriler çalışma bulgularını desteklemektedir. Bir risk grubunu oluşturan korunmaya ve bakıma ihtiyacı olan çocuklara verilen hizmetlerin kuruluş bakımında yoğunlaşması yerine, yeni hizmet anlayışı ile her çocuğun sağlıklı bir aile ortamında yaşama hakkının olduğu, çocuğun sağlıklı gelişiminin gerçekleşebileceği, fizyolojik ihtiyaçlarının yanı sıra, psikolojik ihtiyaçlarının da karşılanabileceği mümkün tek kurumun aile olması ve aile birliğinin korunması gerçeğinden hareketle aile yanında bakımlarının sağlanmasının hizmet önceliği olarak benimsendiği söylenebilir. SED yardımı alan ailelerin demografik özellikleri SED yardımı alan ailelerin demografik özelliklerine ilişkin verilere göre görüşülen annelerin çoğunluğunun 30 yaş ve üzerinde, babaların çoğunluğunun 40 yaş ve üzerinde olduğu belirlenmiştir. Annelerin ve babaların yarısından fazlası ilkokul mezunudur. Anne ve babaların çalışma oranları karşılaştırıldığında annelerin babalara göre daha yüksek oranda çalıştıkları belirlenmiştir. Aileler genelde iki çocukludur. Türkiye aile yapısı araştırması verilerine göre ortalama aile büyüklüğü 3.6 olduğu dikkate alınırsa SED yardımı alan ailelerin büyüklüğü bu araştırma bulguları ile benzerlik göstermektedir (ASPB. 2011). Araştırmada okula giden çocukların daha çok ortaokul ve liseye
150 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 148 devam ettiği belirlenmiştir. Buna göre SED yardımı yapılan çocukların eğitim durumlarının çoğunlukla ortaokul ve lise düzeyinde olduğu söylenebilir. Çalışma durumları açısından bakıldığında genellikle işsizliğin hakim olduğu, çalışan ebeveynler içinde babaların daha fazla iş yaşamı içinde oldukları bulgusu dikkate değer bulunmuştur. Anneler de dikkate değer ölçüde iş yaşamı içindedirler. Bu durum ailelerin parçalanmış aile olması sonucu annenin daha fazla sorumluluk almak zorunda kalması, geçim zorlukları sonucu annenin de çalışmak zorunda olması, annelerin gündelik temizlik işleri gibi vasıfsız iş bulma ve çalışma durumunun babalara göre daha kolay olması gibi nedenlerle açıklanabilir. Annelerin vasıfsız işlerde çalışması; bazı ailelerin parçalanmış aile olması ve annenin daha fazla sorumluluk almak zorunda kalması, geçim zorlukları sonucu annenin de çalışmak zorunda olması, annelerin gündelik temizlik işleri gibi vasıfsız iş bulma ve çalışma durumunun babalara göre daha kolay olması gibi nedenlerle açıklanabilir. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse SED yardımı yapılan ailelerde ebeveynlerin eğitim durumlarının düşük olması ve ekonomik sorunlarının bulunmasından dolayı bu tür yardımı almalarının çocuklarına daha iyi bir gelecek hazırlayabilmeleri açısından yararlı olduğu söylenebilir. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse SED yardımı yapılan ailelerde ebeveynlerin eğitim durumlarının düşük olması ve ekonomik sorunlarının bulunmasından dolayı bu tür yardımı almalarının çocuklarına daha iyi bir gelecek hazırlayabilmeleri açısından yararlı olduğu söylenebilir. Çocukların demokrafik özellikleri Araştırmaya katılan SED kapsamındaki çocukların çoğunlukla 7-11 yaş ve yaş grubu içinde yer aldıkları belirlenmiştir. Çocukların çoğunluğu liseye ve ortaokula devam etmektedir. Çocukların çalışma durumu incelendiğinde okul çağındaki çocukların % 93.8 inin öğrenci olduğu saptanmıştır. Okula gitmeyip çalıştığını belirten 40 çocuğun yaklaşık yarısı bir iş yerinde çırak, kalfa, usta vb. statüde çalıştığı belirlenmiştir. Çalışan çocukların ortalama olarak TL aldıkları belirlenmiştir. Akşit, Karancı ve Hoşgör (2001) tarafından yapılan çalışma ile Konanç ın (1992) çalışmalarında da sokakta çalışan çocukların eğitim düzeyi düşük ailelerden geldiği bulunmuştur (Akt: Şişman, 2006, 261). Her ne kadar bu araştırmada, çalışan çocuklar sokakta çalışmasa da ailelerin eğitim düzeylerinin düşük olduğu belirlenmiştir. Başka bir deyişle SED desteği alan ailelerin içinde bulundukları sosyo-ekonomik koşullar itibariyle Akşit, Karancı ve Hoşgör ün araştırması ile benzerlik gösterdiği söylenebilir. Ailelerin SED yardımına ilişkin başvuru, inceleme ve hak kazanma tarihleri Ailelerin SED yardımına ilişkin başvuru, inceleme ve hak kazanma tarihlerine ilişkin veriler genellikle başvuruların 2-4 ay içinde sonuçlandırıldığını göstermektedir. Aileler SED yardımı almak için çeşitli biçimlerde bilgi sahibi olmakta ve yararlanmak için başvurmaktadırlar. Ailelerin SED yardımı alma konusunda çeşitli kaynaklardan bilgi sahibi oldukları, daha çok da komşularından bilgi aldıkları belirlenmiştir. SED yardımı konusunda bilgi sahibi olan sayısı arttıkça son yıllarda yardım alma konusunda başvurularında artış olduğu söylenebilir. Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü nce, 2012 yılında çocuğun, 2013 yılında çocuğun, 2014 Kasım ayı itibariyle toplamda çocuğun koruma altına almadan aile yanında desteklendiği dikkate alınırsa sürekli bir artış olduğu görülmektedir (ASPB: 2014). Bu veriler araştırma bulgularını desteklemektedir. SED yardımı hakkında bilgi alma kanalları Araştırma verilerine göre ailelerin belirgin bir kanaldan bilgi almaktan daha çok, değişik birimlerden elde ettikleri bilgilerle SED yardımı için başvurdukları belirlenmiştir. Bunların içinde komşuların bilgilendirmesi ilk sırayı almakta, bunu valilik ve kaymakamlık, izlemektedir. Buna göre ailelerin SED yardımına başvurma konusunda çevrelerindeki farklı kanallardan bilgi sahibi oldukları söylenebilir. Toplumda farklı kurum ve kuruluşların, çevrenin bu
151 tür sosyal hizmet ve destek programları konusunda bilgi sahibi olmaları ve destek bekleyen risk altındaki aile ve çocukları bu konuda bilgilendirmelerinin önemli olduğu düşünülebilir. SED yardımı öncesi geçen süreç SED yardımı öncesi geçen süreç değerlendirildiğinde, SED yardımı için ailelerle ön görüşme yapılması, aile hakkında detaylı inceleme yapılması, ailelerin süreç hakkında bilgilendirilmesi boyutları açısından meslek elemanlarının başarılı çalışmalar yaptıkları, söylenebilir. Ancak ailelerin ifadelerine göre işlemlerin zamanında bitirilmesi açısından bazı sorunlar vardır. Bunun en önemli nedeninin meslek elemanlarının yoğun iş yükleri olduğu söylenebilir. SED yardım sürecinin işleyişi SED kapsamında ailelere yapılan ödemelerin zamanında ödendiği, ailelerin gerektiğinde meslek elemanlarına ulaşabildikleri söylenebilir. Meslek elemanlarının düzenli ev ziyaretlerini yaptıkları, ancak yine de yeterli sıklıkta olmadığı da söylenebilir. Meslek elemanının iş yoğunluğundan kaynaklandığı düşünülen bu durumun yardımın nasıl kullanıldığının izlenmesinde, izleme sırasında çocukla görüşme ve aile ilişkileri, maddi durum gibi inceleme işlemlerinin istenildiği düzeyde olmadığı yönündeki bulguyu destekler niteliktedir. Meslek elemanlarının çoğunlukla yılda 1 kez izleme ziyareti yapabildiği belirlenmiştir. Özateş ve Atauz (2011) un sosyal hizmet uzmanlarının aileye dönüş ve aile yanında destek projesine ilişkin değerlendirmelerini inceledikleri çalışmada, meslek elemanlarının yaklaşık dörtte biri (% 23,1) personel eksikliğinin ve iş yükü fazlasının ortadan kaldırılması için meslek elemanı sayısının arttırılması gerektiği üzerinde durmuştur. Sosyal hizmet uzmanlarının bir bölümü (% 11,2), kurum/kuruluşlar arası işbirliği ve koordinasyon sağlanması önerisinde bulunmuşlardır. Ayrıca sosyal hizmet uzmanlarının % 7 si mevcut ulaşım sorununa işaret ederek, ailelere ilişkin sosyal incelemelerin zamanında ve düzenli yapılabilmesi için araç temin edilmesi gerektiğini belirtmiştir. Özateş ve Atauz un bulguları ile bu araştırmanın SED yardımı öncesi geçen süreç ve yardım sürecinin işleyişine ilişkin bulguları birlikte değerlendirildiğinde benzer sonuçlara ulaşıldığı ve alanda çalışan meslek elemanlarının ailelerin beklentilerinin farkında oldukları ve bu yönde önerilerde bulundukları söylenebilir. 149 SED yardım sürecinde etkili olan görevlilerin davranışları SED yardım sürecinde etkili olan görevlilerin davranışları ve iletişimlerine ilişkin ailelerin ve 12 yaş üstü çocukların görüşlerine bakıldığında, meslek elemanlarının yardım verilen çocukların aileleri ile iyi bir iletişim içinde oldukları ve gerekli olduğunda ailelerin meslek elemanlarına ulaşabildiği, ihtiyaç halinde Aile Bakanlığı ya da İl Müdürlüğü ile iletişim kurabildiği ve ailenin yanına dönüş konusunda çocuğun görüşünün alındığı söylenebilir. Bu bulgular meslek elemanlarının SED yardımı sürecinde olumlu davranışlar sergilediklerini ortaya koymaktadır. Bu davranışların daha da iyi hale gelebilmesi için meslek elemanlarının hizmetiçi eğitime katılarak bilgi düzeylerinin geliştirilmesi yararlı sonuçlar verecektir. Nitekim Özateş ve Atauz (2011) çalışmalarında, aileye dönüş ve aile yanında destek projesinde görev alan sosyal hizmet uzmanları (% 4,9) projede görev alan tüm meslek elemanlarına hizmet içi eğitim verilmesini önermişlerdir. Alanda çalışan görevlilerin ailelerle olan olumlu iletişimlerinin hizmet içi eğitimlerle daha da arttırılabileceği söylenebilir.
152 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 150 6a kapsamındaki çocuğun aile yanına dönüşe hazırlanması SED yardımı sağlanan çocukların aile yanına dönme sürecine hazırlanmasına konusunda çocukların çoğunluğunun ailelerinin yanına dönmesi konusunda, meslek elemanları tarafından hazırlandığı söylenebilir. Buna karşın az da olsa yeterince hazırlanmadığını düşünen çocuk olduğu dikkate alınırsa, hazırlık sürecinin daha titizlikle yerine getirilmesi gereken bir görev olduğu söylenebilir. Çocuğun ailesinin yanına dönme sürecinde meslek elemanlarının öncelikle ailenin yanında kalma isteği, daha sonra ailenin maddi durumu, aile içi ilişkiler ve çocuğun sağlık durumuna ilişkin sorular sorarak destek sağladıkları söylenebilir. Buna göre 6a kapsamındaki çocukların ailelerinin yanına dönmeleri sırasında meslek elemanlarının sorulması gereken soruları sorarak destek vermeye çalıştığı söylenebilir. Bu bağlamda, kuruluş bakımından ailenin yanına alınan çocuklara titiz davranılması ve ailelerinin yanında desteklenmesi önemlidir. Ailelerin SED yardımını kullanma amaçları ve yeterli bulma durumları ve alınan diğer destekler SED yardımı sağlanan ailelerin yapılan yardımı hangi amaçlarla kullandıkları konusunda ailelerin ve çocukların görüşlerine bakıldığında, SED yardımının öncelikle çocuğun eğitim ihtiyaçları için kullanıldığı, daha sonra beslenme ve sağlık ihtiyaçları için harcandığı belirtilmiştir. Bunun yanı sıra ailenin zorunlu giderleri içinde kullanıldığı ortaya çıkmıştır. SED yardımının nasıl kullanılacağına kimin karar verdiği konusunda ilk sırayı anneler, daha sonra da anne ve babanın birlikte karar verdiği, maddi yardımın kullanılması konusunda aileleri tarafından çocukların görüşlerinin alındığı belirlenmiştir. Ailelerin SED dışında da çoğunlukla yerel yönetimlerin sağladığı yakacak, maddi yardım ve gıda vb. katkılardan yararlandıkları belirlenmiştir. Sağlanan maddi yardımın yeterliliği konusundaki görüşlerin üzerinde durulması, yardımlar yoluyla ulaşılması gereken hedeflere ne ölçüde varılabildiğini ortaya koyması açısından önemlidir. Sosyal ve Ekonomik Destek Yönetmeliği ile yoksulluk içinde olup da temel ihtiyaçlarını karşılayamayan ve hayatlarını en düşük seviyede dahi sürdürmekte güçlük çeken kişilere ve ailelere kaynakların yeterliliği ölçüsünde ayni ve nakdi yardım yapılmasına dair esas ve usulleri düzenlemektedir. İlgili yönetmeliğe göre, ayni ve nakdi yardım uygulamalarında, muhtaç durumda bulunan kişilerin en kısa sürede kendi imkânları ile geçinebilecekleri bir hale gelebilecekleri hizmeti sağlama anlayışı içinde bulunulması esastır (ASPB: 2011). Araştırma bulgularına göre, aileler gıda gibi temel ihtiyaçlarını söz konusu yardımlar yoluyla sağlamaktadır. Katılımcılar yapılan yardımı yetersiz görmektedir; bu açıdan söz konusu yardımların bireyleri en kısa sürede kendi imkânlarıyla geçinebilecek duruma getirmesi mümkün görünmemektedir. Ancak 633 Sayılı yasada belirtildiği gibi ailelerin en kısa sürede kendi imkânları ile geçinebilecekleri bir hale gelebilecekleri hizmeti sağlama anlayışı gereği yapılması gereken, aile bireylerine mesleki beceriler kazandırılması ve iş sahibi olmalarınına katkı sağlanmasıdır. Bu konuda işsiz aile bireylerinin yerel yönetimlerin meslek edindirme kurslarına, halk eğitim merkezlerinin beceri edindirme kurslarına, İŞKUR organizasyonları ile yapılan mesleki beceri kurslarına yönlendirilmeleri yararlı sonuçlar verebilir. Yeniden kuruluş bakımına dönme SED yardımı alan çocuğun yeniden kuruluş bakımına dönmesini isteme konusunda ailenin ve çocukların görüşleri incelendiğinde hem çocukların hem de ailelerin yeniden kuruluş bakımına dönülmesini istemedikleri ortaya çıkmıştır. Buna dayalı olarak SED yardımının yerinde bir hizmet olduğu ve aile bütünlüğünü koruma açısından yararlı sonuçlar doğurduğu söylenebilir. Bununla birlikte, yapılan bazı araştırmalarda çocuğun eve dönme sürecinde ve ailenin yanında yaşarken bazı problemlerle karşılaşabileceği de belirtilmektedir. Saçan ve diğerleri (2014) çalışmalarında, aile yanına döndürülen çocukların % 24.3 nün ebeveynlerinin, çocuğu almak istemediklerini ortaya koymuştur. Ebeveynler, kuruluş tarafından kurumda sorun yaratması, okul devamsızlığının olması ve kuruluşta kalması halinde çocuğun daha çok zarar göreceği bildirilerek çocuğun kendilerine verildiğini ve bu nedenle sıkıntı yaşadıklarını ifade etmişlerdir. Aile yanına döndürülen çocukların ebeveynlerinin % 64.9 u çocuk döndükten sonra
153 sorun yaşamadıklarını, % 35 i ise çocuk eve döndükten sonra ailede sorun yaşadıklarını ifade etmiştir. Aile yanına döndürülen çocuk ve gençlerin ebeveynlerinin % 32.4 ü çocuk eve döndükten iki-üç ay sonra normal davranmayı öğrendiğini, % 24.3 ü çocuğun davranışında herhangi bir değişikliğin olmadığını, % 18.9 u çocuğun daha mutlu olduğunu, % 13.5 inin çocuğun daha sıcak iletişim kurduğunu, %5.4 ünün çocuğun derslerinin düzeldiğini ve yine % 5.4 ünün de çocuğun yeni ortama uyum sağlayamadığını ifade ettiği görülmüştür. Saçan ve diğerlerinin araştırmalarında çocuğun aile yanında sorun yaşayabileceğinden söz edilmekle birlikte, döndüğü ve bir süre geçtikten sonra uyum sağladığı bulgusu dikkate alınırsa, söz konusu araştırmanın bulgularının bu araştırmadaki aile yanına dönüşün olumlu karşılanması bulgusu ile bir ölçüde örtüştüğü söylenebilir. SED yardımı alan çocuğun sağlık durumu SED yardımı alan çocuğun sağlık durumu incelendiğinde, ailelerin ifadelerine göre çocukların yaklaşık yarısının kronik rahatsızlığı olduğu ifade edilmiştir. Çocuklara göre ise yaklaşık dörtte birinin kronik rahatsızlık olarak değerlendirilebilecek sağlık sorunlarının olduğu belirlenmiştir. Çocuklarda sinüzit, astım, baş ağrısı, kulak burun boğaz rahatsızlıkları dikkati çekerken, hanede ise tansiyon, şeker, astım, baş ağrısı hastalıkları öncelikli olarak dikkati çekmektedir. Oransal farklılık olmakla beraber çocukların bir bölümünün kronik rahatszılığı olduğu belirlenmiştir. Bulgulara göre SED uygulamasının kronik rahatsızlığı olan ailelere tedavi olabilme açısından önemli bir katkı sağladığı, SED yardımı sonrasında çocuğun sağlık sorunlarından dolayı tedavi kuruluşlarına daha düzenli biçimde gidildiği tespit edilmiştir. Tedavi için gidilen kuruluş olarak ise çoğunlukla da kamu hastaneleri ve aile hekimlerinin tercih edildiği belirlenmiştir. Buna göre SED yardımı alan ailelerin çocuklarının tedavisi konusunda imkânları ölçüsünde daha hassas oldukları, tedavi kuruluşlarına çocuklarını daha düzenli götürdükleri söylenebilir. 151 Ailede engelli birey bulunma durumu SED yardımı alan ailelerde engelli birey bulunması konusunda elde edilen verilere göre ailelerin yaklaşık % 13 ünde çeşitli biçimlerde engelleri olan bireyler olduğu söylenebilir. Bu engelli özellikleri incelendiğinde ise zihinsel engellilik öncelikle yer almaktadır. Aslında % 13 lük oranın dikkate değer bir oran olduğu ve SED yardımının bu açıdan da önemli bir işlevinin olduğu söylenebilir. Çünkü SED ile sağlanabilecek danışmanlık ve rehberlik hizmetleri sayesinde engelli aile bireylerinin çeşitli sorunlarına da destek sağlanabilir. SED yardımı alan çocukların ve ailelerinin yaşadıkları sorunlar SED yardımı alan çocukların ve ailelerinin yaşadıkları sorunlar incelendiğinde; içine kapanıklık, depresyon, fobi, iletişim bozukluğu gibi sorunlarının olabildiği belirlenmiştir. Bu nedenle bu sorunları yaşayan ailelerin SED desteğine ihtiyaçları olduğu söylenebilir. Çocukların kuruluş bakımında ya da ailesi yanında yaşadığı sorunlar ile ilgili Saçan ve diğerleri (2014) tarafından yapılan araştırmada kurum bakımından aile yanına döndürülen 6-18 yaş çocukların duygusal ve davranış sorunları incelenmiştir. Araştırmada, ailesi yanına döndürülen çocukların sorunlu davranışlarının, yuva-yurtta ve ailesi yanında kalan çocuklara göre, daha fazla olduğu, anne-baba öğrenim düzeyi, anne-baba ile ilişkiler, kardeş, akran ilişkileri ve okul başarısının sorunlu davranışlarla ilişkili olduğu bulunmuştur. Aile yanına döndürülen çocukların, yuva-yurtta ve ailesi yanında kalan çocuklara göre, yuva-yurtta kalan çocukların da ailesi yanında kalanlara göre daha fazla sorunlu davranışlarının olması nedeniyle, öncelikle çocuğu, kurum bakımına almadan ailesi yanında bakılmasını sağlayacak makro sistem düzeyinde önlemlerin alınmasının gerekli olduğu vurgulanmıştır. Aile yanına döndürme hizmeti birçok çocuğun güvenliği için tercih edilen bir yöntem olmasına rağmen, ailelerinin yanına dönen çocuklara, koruyucu aile ya da evlat edinme hizmeti kapsamındaki çocuklara göre daha az özen gösterildiği biçiminde araştırma bulguları da vardır (Malet ve diğerleri, 2010). Çocuğun ve ailenin eve dönüş sürecine çok iyi hazırlanması, çocuğun aile yanına döndükten sonra da izlenmesi, çocuk ve ailenin rehberlik ve danışmanlık hizmetleri ile desteklenmesinin önemli olduğu söylenebilir. Bu nedenle çocuklar ve aileler için SED yardımının olumlu bir işlevi olduğu söylenebilir.
154 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 152 Aile içinde şiddet yaşanma durumu ve şiddete ilişkin unsurlar SED yardımı yapılan ailelere aile içinde şiddet olma durumu ile ilgili yöneltilen sorulara verilen cevaplar incelendiğinde; ailelerin yaklaşık % 90 nında herhangi bir şiddet yaşanmadığı, yaklaşık % 10 nunda şiddetin yaşandığı söylenebilir. Şiddeti başlatanın öncelikle anneler, daha sonra diğer aile bireyleri arasında yaşandığı, şiddetten en çok zarar görenin ise öncelikle annelerin olduğu belirlenmiştir. Aile içinde çok yaşanan hakaret, bağırma türü sözel şiddettir. Tartışma ya da kavganın nedenlerinin başında annenin ya da babanın işsiz olması ve buna bağlı ekonomik sorunlar gelmektedir. Bu tür tartışmaların doğal kabul edilmesi de dikkati çeken bir diğer bulgu olup, bununla beraber tartışma, kavga türü sürtüşmelerin de az da olsa normal karşılandığı da söylenebilir. Bu bulgu, Güler ve diğerlerinin (2005), kadının aile içinde yaşanan şiddete bakışını belirlemek amacıyla yürüttükleri çalışma bulguları ile benzerlik göstermektedir. Güler ve diğerlerinin araştırmalarında bu araştırmanın bulgularına parallel biçimde, şiddetin en çok kadınlara (% 59.8) ve çocuklara (% 32.4) uygulandığını belirtmişlerdir. Günümüzde aile içi şiddet meydana getirdiği sosyal ve hukuki sonuçları nedeniyle toplumun karşı karşıya olduğu ciddi bir sorundur. Aile içi şiddeti anlamak ve çözüm yolları üretmek için çeşitli araştırmalar yapılmıştır. Ancak söz konusu araştırma bulgularına dayalı olarak aile içi şiddeti tek bir sebebe bağlamak mümkün görünmemektedir; aile içi şiddetin kültürel, sosyal ve ekonomik birçok sebebi olabilir. Şizofreni, paranoid gibi akıl hastalıkları, anti sosyal kişilik bozukluğu gibi bazı ruhsal bozukluklar, hatalı namus ve ahlak anlayışları, cehalet, toplumun sahip olduğu iletişim becerilerinin yetersizliği, duygu ve düşüncelerin kışkırtıcı biçimde ifade edilmesi, hayat karşısında yetersiz ve şanssız olduğunu düşünmek ve alkol ve uyuşturucu madde bağımlılığı, ekonomik sorunlar aile içi şiddetin sebepleri arasında gösterilmektedir (Özbey, 2012; Unicef, 2010). Türkiye genelinde hem kırsal hem de kentli kesimi temsil edecek nitelikte 4287 hanede yapılan çalışmada ailelerin % 34 ünde fiziksel şiddete rastlandığı, % 53 ten fazla hanede sözlü şiddetin uygulandığı, şimdiki ebeveynlerin geçmişinde fiziksel şiddete maruz kalmış olma oranının ise % 70 i geçtiği belirtilmektedir. Eşler arasında şiddetin olduğu ailelerde büyüyen çocukların, daha sonraki yaşamlarında şiddet uygulayıcısı olma ya da şiddete maruz kalma ile ilişkili olabilecek, bir dizi ruhsal ve davranışsal problemler yaşayabileceği ifade edilmektedir. Ayrıca, şiddetin bir terbiye biçimi olarak algılanması, bunun hem aile içinde hem de kamusal yaşamda meşru olarak görülmesi şiddetin hem yeniden üretilmesine, hem de gizlenmesine yol açtığı tartışmasını destekleyen veriler mevcuttur (Page & İnce, 2008; İbiloğlu, 2012). Bu açıdan, aile içi şiddeti yaratan unsurların tespiti ve şiddetin ortadan kaldırılmasına yönelik uygulamalar getirilmesi önemlidir. Ancak söz konusu araştırma bulgularına dayalı olarak aile içi şiddeti tek bir sebebe bağlamak mümkün görünmemektedir; aile içi şiddetin kültürel, sosyal ve ekonomik birçok sebebi olabilmektedir. Bilindiği gibi ailede şiddetin var olması çocuğun koruma altına alınmasını gerektiren bir durumdur. Meslek elemanları da bu durumu vurgulamışlardır. Buna karşın söz konusu tartışma ya da kavganın yaşandığı ifade edilen yaklaşık % 10 dolayındaki ailelerde yaşayan çocukların neden koruma altına alınmadığı düşünülebilir. Meslek elemanlarının aile içinde çocuğun koruma altına alınmasını gerektirecek boyutlarda tespit edilmiş bir şiddetin gözlenmediğini, böyle bir gözlemleri olduğunda çocukları koruma altına alma kararı verebildikleri biçimindeki açıklamaları bu bulguyu desteklemektedir. Ailelerin ev koşulları SED yardımı yapılan çocuğun yaşadığı ev ortamının koşulları hakkında elde edilen veriler dikkate alındığında, aile büyüklüğüne göre ailelerin yaşadıkları ev ortamlarının genel olarak küçük olduğu belirlenmiş, evlerin büyüklüğünün ise çoğunlukla 2+1 ve 3+1 boyutunda olduğu ortaya çıkmıştır. Ailelerin genellikle 3-4 kişilik aileler olduğu gözlenmiştir. Çocukların yaşadıkları evlerin yaklaşık yarısı uygun olmayan koşulara sahiptir. Genel olarak ısınma sorunu olan bu evler aynı zamanda sağlıksız koşullara sahiptir. Unicef raporuna göre korunmaya muhtaç çocukların ailelerinde genel olarak, çocukların büyük veya küçük kardeşleri vardır ve bir tahmine göre tüm çocukların dörtte biri (özellikle kırsal kesimlerde) başta büyük anne-büyükbaba olmak üzere yakın bir akrabanın da bulunduğu hanelerde yaşamaktadır NSA sına göre çocukların % 5 i diğerinin ölümü, ayrılma veya boşanma gibi nedenlerden dolayı tek ebeveynle (çoğunlukla anne) birlikte
155 yaşamaktadır. Hem annesi hem de babasından ayrı yaşayan çocukların oranı % 2 dir (çoğunun anne ve babalarının hayatta olmasına rağmen). 2-4 yaşlarındaki çocukların %97 si kendi annesi ve babasıyla yaşarken, yaşlarına gelindiğinde bu oran % 86 ya inmektedir ( UNICEF, 2012). Elde edilen bulgulara göre ailelerin ve çocukların ev koşulları konusunda büyük ölçüde benzer görüşlerde oldukları belirlenmiştir. Buna göre SED yardımı yapılan çocukların yaşadıkları ev ortamının yaklaşık yarısının ısınma, büyüklük ve sağlık koşulları açısından uygun koşullarda olmadığı, evin yaşanılan kişi sayısına göre küçük olduğu belirlenmiştir. Bunun yanında evlerin yaklaşık yarısının sağlıksız koşullara sahip olduğu ve en çok da nem sorunun yaşandığı söylenebilir. Buna göre aileleri için SED yardımının gerekli olduğu ortaya çıkmaktadır. Bunun yanında ailelerin daha sağlıklı ve aile büyüklüğüne uygun ev koşullarına kavuşabilmeleri için sosyal konut projelerine ihtiyaç olduğu bir gerçektir. Aile bireylerinin sahip oldukları kötü alışkanlıklar Aile bireylerinin sahip oldukları kötü alışkanlıkları incelendiğinde, genel olarak ailelerde sigara içme alışkanlığının yaygın olduğu belirlenmiştir. Araştırmada elde edilen bu sonucu destekler bir çok araştırma bulgusu mevcuttur. SHÇEK (Mülga) Stratejik Plan Raporu na göre gecekondu bölgelerindeki hanelerde yaşayan çocukların kötü alışkanlıkları olduğunu belirten ailelerde, bu oran sigara için % 20.2, alkol için % 3,8 ve uyuşturucu/uçucu maddeler için de % 1,3 olarak belirtilmektedir (Kalkınma Bakanlığı;16). Yine yapılan bir başka araştırmada çocuk ve gençlerde sigara kullanma davranışında ailenin rolü vurgulanmaktadır. Anne-baba veya kardeşleri sigara içen bireylerin anne- baba veya kardeşleri sigara içmeyen bireylere oranla daha çok sigara kullandıkları bildirilmektedir. Bir çalışmada bu oranın dört misline kadar çıktığı bulunmuştur (Herken, Özkan, 1998; 87). Bir başka araştırma bulgularına göre sigara anneler, babalar ve çocuklar tarafından kullanılmaktadır. Anne baba tutumu kötü alışkanlıklara başlamada, sürdürmede ve sonlandırmada özellikle ergenlik döneminde belirleyici rol oynamaktadır. Anne babalar, otoriter-ilgisiz, sevgilerini şarta bağlayıcı, çocuklarına boyun eğici tutumları ile sigara yatkınlaştırıcı olabilecekleri gibi davranışlarında tutarlı sevecen kabul edici çocukların düşüncelerine değer veren tutumları ile sigara kullanımının başlamasında ve bırakılmasında çok önemli bir yere sahiptirler (Herken, Özkan, 1998; 87-88). Başta sigara olmak üzere, oldukça düşük oranlarda olan diğer kötü alışkanlıklar da dahil olmak üzere ailelerin SED kapsamında bu açıdan da desteğe ihtiyaçları olduğu söylenebilir. 153 Ailelerin beslenme alışkanlıkları Ailelerin beslenme alışkanlıkları incelendiğinde ailelerin genellikle düzenli olarak kahvaltı yaptıkları ve düzenli olarak akşam yemeği yedikleri söylenebilir. Yine de üçte biri düzenli kahvaltı yapmamaktadır. Ailelerin meyve, kırmızı et, beyaz et gibi besinleri bazen tükettikleri belirlenmiştir. Buna göre ailelerin istenilen ölçüde düzenli beslendiklerini söylemek güçtür. Çünkü temel besin maddelerinin çoğunlukla bazen tüketilen besin maddeleri oldukları belirlenmiştir. Ailelerin istenilen düzeyde düzenli beslenme alışkanlıklarına sahip olamayışlarının temel nedenlerinden birinin sahip oldukları maddi imkânların yetersizliği olduğu dikkate alınırsa, SED yardımının yetersiz kaldığı da düşünülebilir. Araştırma bulgusunu destekleyen beslenmenin okul çocukları üzerindeki etkisini inceleyen bir araştırmada, okul çocuklarının, önemli bir bölümünün başarılı bir öğrenim için gerekli beslenme olanağından yoksun oldukları görülmüştür. Düzenli kahvaltı yapmayan çocuk oranı yoksul kesimlerde % 40 a yaklaşmaktadır. Kahvaltı yapanların yarıdan çoğunun ise kahvaltısı yetersiz ve dengesizdir. Bu tip beslenme, çocukların okul başarısına olduğu kadar büyüme ve gelişmelerine de yansımaktadır. Araştırma verileri sosyal eşitsizliğin çocukların büyüme durumuna yansımasının iyi bir örneğidir. Aynı yaş grubundaki yüksek gelirli özel okul çocuklarının boyu, düşük gelirli çocuklara göre cm daha uzundur (Baysal, 2003: 69). Buna göre SED yardımının çocukların düzenli beslenme alışkanlıkları kazanmaları adına da olumlu bir uygulama olduğu söylenebilir.
156 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 154 SED yardımı alan çocuğun dikkat eksikliği ve konuşma bozukluğu bulunma durumu SED yardımı alan çocuğun dikkat eksikliği ve konuşma özellikleri incelendiğinde, söz konusu çocukların yaklaşık % 10 unda dikkat eksikliği olduğu belirlenmiştir. Az sayıda çocukta konuşma bozukluğu ve akıcı konuşma açısından sorunlarının olduğu belirlenmiştir. Bu çocukların aileleri yanında bulunmaları önemlidir. Nitekim ailelerin çocukların duygusal gelişimi üzerindeki etkisinin vurgulandığı bir çalışmada, çocukların kurum bakımı altında bakım ve beslenme ihtiyaçlarının karşılanmasına karşın, bu çocukların sosyal ve duygusal açıdan gereken ihtiyaçları karşılanmadığı görülmüştür. Kışla tipi kurumlarda gerek nitelik gerekse nicelik açısından yetersiz personelle iletişim kurmak zorunda kalan bu çocukların sağlıklı bir benlik kavramı geliştirmelerinin zor olduğu ifade edilmektedir Bu sebeple çocukların aile yanında desteklenmesi doğru bir uygulamadır (Üstün, Akman, 2002: 231). Buna göre SED yardımı alan çocukların ailesi yanında bulunması dikkat eksikliği ve konuşma bozukluğu gibi durumların daha kolay çözümlenmesi açısından önemlidir. Ancak bu konuda ailelere destek sağlanması gerektiği görülmektedir. SED yardımı alan çocuğun farklı özelliği olma durumu SED yardımı alan çocuğun farklı bir özelliği olma durumuna ilişkin görüşler incelendiğinde ailelerin çocuklarının yaklaşık 1/4 ünün farklı bir özelliğin olduğunu düşündükleri, çocukların da 1/3 ünün kendisinin farklı bir özelliği olduğunu düşündüğü belirlenmiştir. Bu özelliklerin içinde spor, resim, müzik ön plana çıkmaktadır. Bireylerin kendilerini bir konuda farklı özelliklerde bir kişi olarak değerlendirmesi önemli olmakla birlikte, esas olan bu niteliğin gerçekten var olup olmadığının ortaya çıkarılması ve söz konusu niteliği geliştirecek ortamların sağlanmasıdır. SED uygulamasının maddi yardım dışında destekler sağlayabilmesi halinde, çocukların bu tür niteliklerini ortaya çıkarabilecek çalışmalar yapılabilecektir. Aile ile birlikte geçirilen zamanlarda yapılan aktiviteler Aile ile birlikte geçirilen zamanlarda yapılan aktiviteler incelendiğinde, SED yardımı alan aileler genellikle yemek saatlerinde birlikte olmakta, çoğunlukla evde oturup TV izlemekte, zaman zaman birlikte akraba ziyaretine ve beraber alış verişe gitmektedirler. Buna karşın yeterli düzeyde sosyal bir aktiviteyi birlikte yapamadıkları ortaya çıkmıştır. Aile bireylerinin yaklaşık % 80 i herhangi bir sosyal ve sportif etkinlikle uğraşmamaktadır. Bu durumun ailenin içinde bulunduğu güç yaşam koşullarından kaynaklandığı da söylenebilir. Literatürde benzer bir araştırma olmamakla birlikte Demirbilek (2000: 147) tarafından yapılan araştırmada da yetiştirme yurdunda kalan öğrencilerin boş vakitlerini çoğunlukla kitap okuyarak geçirdikleri, ayrıca spor yaparak, sinemaya giderek, el işi yaparak, müzik dinleyerek, oyun oynayarak boş zamanlarını geçirdikleri belirlenmiştir. Başka bir deyişle klasik etkinlikleri yapmaktadırlar. Buna göre SED desteği alan ailelerin klasik yaşam aktivitelerini yerine getirdikleri söylenebilir. Çocukların yaşadıkları başlıca sorunlar Çocukların yaşadıkları başlıca sorunlara ilişkin görüşleri incelendiğinde, öncelikle maddi sorunlarının olduğu, zorda kalınca ağlama, konuşurken heyecanlanma, yüzdeki sivilcelerden rahatsız olma, iyi beslenmeme, kıskançlık gibi kişilik sorunlarının dikkate değer ölçülerde olduğu söylenebilir. Bunların yanı sıra terleme, kilo sağlık sorunları yanı sıra, okulu, ödev yapmayı, defter tutmayı sevmeme, okulda disiplin gibi eğitim sorunları ile özgüven gibi
157 önemsenmesi gereken düzeyde sorunları olduğu da söylenebilir. Yetiştirme yurdunda kalan çocuklar üzerinde yapılan araştırmalarda da benzer sonuçlar elde edilmiştir. Güçray (1989) tarafından yapılan araştırmada, korunmaya muhtaç çocukların yuvada kalmasının özsaygı açısından olumsuz bir etken olduğunu, yetişkinlerin demokratik tutumunun özsaygı açısından olumlu etken olduğunu, ayrıca yuva çocuklarının ana-baba yerine geçen bireylerin tutumlarını ailesi yanında kalanlara göre daha otoriter ve ilgisiz olarak algıladıklarını belirtmiştir (Akt: Üstün, Akman 2002: 231). Korunmaya muhtaç çocuklarla ilgili yapılan bir başka araştırmada benzer çeşitli sorunlar tespit edilmiştir. Bunlar; kronik hastalıklar, duygusal sorunlar, gelişimsel sorunlar sağlık sorunları olarak belirlenmiştir. Korunmaya muhtaç çocukların sağlık sorunları genellikle kapsamlı bakım ve tedavi gerektiren sorunlar olduğu belirtilmektedir (Çetin, 2010: 2-3). Bilindiği gibi korunma altın alınan çocukların geliş nedenlerinin başında yaşadıkları psiko sosyal ve fiziksel travma yaşamaları gelmektedir. Buna bağlı olarak sağlık sorunları bulunmakta olup kurum bakımı sürecinde çocukların tedavileri gerçekleştirilmekte, her türlü sağlık giderleri SGK kapsamında karşılanmaktadır. ABD de Koruma altındaki çocukların sıklıkla akut sağlık sorunlarının tedavi edilmediği, hastalıklarının kronikleştiği, yetersiz beslendikleri, aşılarının yetersiz yapıldığı ve fiziksel gereksinimlerinin ihmal edildiği belirtilmektedir. Bunların yanı sıra çocukların çoğunda gelişme geriliği, görme, işitme ve diş problemleri de saptanmıştır. Kurum bakımı alan çocukların % sının kronik bir hastalığının olduğu vurgulanmaktadır. Ayrıca koruma altında çok az çocuğun normal fiziksel gelişim gösterdiği de ifade edilmektedir. Bütün bunlar ABD de koruma altındaki çocukların sağlık hizmetlerinden yeterince yararlanmadığı düşüncesini ortaya çıkarmaktadır (Çetin, 2008: ). Yapılan bir başka araştırmada Türkiye de korunmaya muhtaç olup kurum bakımı altındaki çocukların % 7.6 sı engelli olup, % 97 sinin kurum bakımı süresince önemli bir fiziksel hastalık geçirmediği belirtilmektedir. Sosyal hizmet görevlilerinden elde edilen verilere göre yuvalarda kalan çocukların % 61 i kurum bakımı sürecinde uyum sorunu ya da psikolojik sorun yaşamaktadırlar. Bunların en önemlisi % 20.3 ile içe kapanıklıktır (Çetin, 2008: ) sayılı Kanunun 60. maddesinde genel sağlık sigortalısı sayılanlar düzenlenmiştir. Gelir testi sonucu tespit edilecek aile içindeki geliri kişi başına düşen aylık tutarı asgari ücretin üçte birinden az olan vatandaşlar ile gelir tespiti yapılmaksızın genel sağlık sigortalılığı ya da bakmakla yükümlü olduğu kişi bulunmayan Türk vatandaşlarından 18 yaşını doldurmamış çocuklar genel sağlık sigortalısı olarak kabul edilmiştir. Yukarıda açıklanan yasa gereğince SED kapsamındaki ailelerin genellikle yeterli geliri veya mal varlığının bulunmaması nedeniyle SYDV gelir testi yapılarak genel sağlık sigortası kapsamında sağlık giderleri SGK tarafından karşılanmaktadır. Buna göre araştırma kapsamındaki çocukların yaşadıklarını ifade ettikleri sorunların SED hizmetinden yararlanmalarını gerektirecek sorunlar olduğu için, çocuklar genel sağlık sigortalısı kapsamındaki hizmetlerden yararlanmaktadırlar. SED in ailelerin yer/adres değiştirme sıklığına etkisi SED desteği alan ailelerin büyük çoğunluğu SED yardımının kendilerinin yer/adres değiştirmelerine olumlu ya da olumsuz bir etkisi olmadığını belirtmişlerdir. Buna karşın yaklaşık beşte birlik bir kesim yardımının yer değiştirme sıklıklarını olumlu yönde etkilediğini belirtmiştir. Ailelerin SED in yer değiştirme sıklığına olumlu etkisine ilişkin görüşleri incelendiğinde, (N=449) öncelikle SED öncesi sosyal çevrenin iyi olmadığı, çocuğun arkadaş çevresi sosyal ortamın sorunlu olduğu için yer değiştirdikleri belirlenmiştir. Genel olarak yer değiştiren ailelerin SED yardımı ile sosyal çevrelerinin olumlu yönde değiştiği söylenebilir.
158 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 156 Çocukların SED Öncesi ve Sonrasında Eğitim Öğretime İlişkin Durumları Çocukların okula gitme durumu incelendiğinde; okul dönemindeki çocukların yaklaşık % 90 ının okula devam ettiği belirlenmiştir. Oranı az olmakla beraber (40 çocuk), okula gitmeyen çocuğun gitmeme nedeni ise hastalık, maddi yetersizlik, okulda sorunların çıkması vb. olarak özetlenebilir. Araştırmanın örnekleminde yer alan çocukların çoğunluğunun ortaokul ve lise öğrencisi olduğu belirlenmiştir. SED yardımının çocukların eğitimine devamı konusunda aileleri desteklediği, yardım alan aileler bazında okula devam durumunu olumlu yönde desteklediği değerlendirilmektedir. Yapılan bir araştırmada zorunlu eğitim çağında olmasına rağmen okula devam etmeyen çocukların % 44,8 i ekonomik nedenlerden, % 27,6 sı ailesinin isteği ile % 17,2 si kendi isteği ile %10,3 ü ise başarısızlık nedeniyle okulu bıraktığı veya gitmediği belirlenmiştir (Şişman, 2006, 261). Bu bulgular ile araştırmada elde edilen az sayıdaki çalışan çocukların çalışma nedenleri arasında bir benzerlik vardır. Buna göre SED in çocukların zor koşullar altında okula gitmek yerine iş yaşamına geçişini önemli ölçüde engellediği söylenebilir. Okuldaki başarı durumu açısından elde edilen bulgulara göre SED yardımının öğrencilerin okul başarılarında olumlu yönde katkı sağladığı SED öncesine göre daha başarılı sonuçlar aldıkları söylenebilir. SED öncesinde okul başarısını ailelerin % 35.6 sı iyi olarak değerlendiriken bu oran SED sonrasında % 43.5 e yükselmiştir. Çocuklar ise SED öncesindeki başarılarını % 41.9 oranında iyi olarak değerlendirirken SED sonrasında bu oranın % 50.6 olduğu belirlenmiştir. Bu durum SED yardımının çocuklaın okuldaki başarı oranlarını bir ölçüde olumlu yönde etkilediği biçiminde yorumlanabilir. Çocukların okula devam oranlarında da SED sonrasında dikkate değer oranda olumlu bir gelişme gözlenmiştir. SED in temel amaçlarından biri desteklenen çocukların daha iyi eğitim olanaklarına kavuşmalarını sağlamak olduğu düşünülürse, bu konuda olumlu sonuçlar alındığı söylenebilir. Bu durumun çocukların SED öncesine göre sorunlarının bir ölçüde azaldığı için okul başarılarına olumlu yansıdığı söylenebilir. Nitekim Balcı (1999) tarafından yetiştirme yurdunda ve ailesinin yanında kalan öğrencilerin kişisel ve sosyal uyum düzeylerinin okul başarılarına etkisinin incelendiği araştırmada, yetiştirme yurdunda kalan ve ailesinin yanında kalan öğrencilerin okul başarı düzeyleri, aile ilişkileri, sosyal ilişkileri, kişisel uyum ve sosyal uyum düzeyleri yönünden farklılık gösterdiği ve aile yanındaki öğrencilerin daha yüksek uyum düzeyine sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu durum ailenin eğitimdeki önemini vurgulamaktadır. Balcı nın araştırma sonuçları bu araştırma ile benzerlik göstermektedir. Okul değiştirme durumu açısından çalışmanın bulguları değerlendirildiğinde çocukların SED öncesine göre SED sonrasında okul değiştirme oranlarında az da olsa bir düşme olduğu belirlenmiştir. Okul değiştirenlerin gerekçeleri incelendiğinde okulun uzak olması ve daha iyi eğitim olanakları arayışı olduğu söylenebilir. Taşınmanın temel nedenlerinden birinin de daha iyi koşullarda yaşamak ve buna bağlı olarak daha iyi eğitim olanaklarından yararlanmak isteği olduğu ortaya çıkmıştır. Bu sonucu SED yardımının daha iyi eğitim alma isteğini olumlu biçimde etkilediği şeklinde düşünmek mümkündür. Okulu terk etme oranı açısından gerek SED öncesi gerekse SED sonrası okul terkinde çoğunlukla sorun olmadığı söylenebilir. Bunun yanı sıra az sayıda okul terki içinde de SED sonrasında daha da azalma olduğu gözlenmiştir. Bu durum SED in zaten çok fazla yaşanmayan okul terki sorununu daha da azalttığı biçiminde yorumlanabilir. Korunmaya muhtaç çocuklarla ilgili yapılan bir araştırmada çeşitli sorunlar belirlenmiştir. Bu sorunlardan biri de eğitime devam edememedir. Bu durum koruma altındaki çocukların önemli problemlerinden biri olarak belirlenmiştir (Çetin, 2010: 2). Okul değiştirme ve devamsızlık düşük okul başarısına yol açmaktadır. Okula devamsızlık ilk yıl içerisinde diğer yıllara oranla daha zararlı olsa da tüm sınıf düzeylerinde yapılan uzun süreli devamsızlıklar öğrenciyi hem derslerden hem de okul ortamından uzaklaştırdığı için başarısızlık ve uyum sorunları ortaya çıkabilir. Bununla birlikte okul değiştirme çocuğun yeniden uyum sağlamak zorunda kalmasını gerektirmekte, alışıncaya kadar geçen zaman da çocuğun derslerden geri kalmasına neden olmaktadır (MRAM).
159 Aile yanında SED ile desteklenen çocukların bir üst öğrenime devam etme isteği ile ilgili bulgulara göre ailelerin yaklaşık dörtte üçü gerek SED öncesi (% 74) gerekse SED sonrasında (% 78) çocuklarının bir üst öğrenime devam etmek istedikleri yönünde görüş belirtmişlerdir. Çocukların beşte dördünden fazlası da gerek SED öncesinde (% 83.3), gerekse SED sonrasında (%86.9) bir üst öğrenime devam etmek istediklerini belirtmişlerdir. Görüldüğü gibi az da olsa SED öncesine göre SED sonrasında bir üst öğrenime devam etme isteğinde olumlu yönde bir gelişme görülmektedir. Bir üst öğrenime devam etmek istemeyen (52 çocuk) az sayıda çocuğun ileri sürdüğü gerekçeler ise arkadaş edinememe (2 kişi), maddi sorunlar (18 kişi), başarısızlık (7 kişi), herhangi bir işte çalışma isteği, okulu sevmeme (15 kişi), sağlık sorunları (8 kişi) gibi nedenler olarak ortaya çıkmaktadır. Ailelerin 85 tanesi de çocuklarının bir üst öğrenime devam etmek istemediğini belirtmiş ve ilk sırada maddi nedenleri (38 kişi), daha sonra da okulu sevmemeyi (22 kişi) gerekçe olarak göstermişlerdir. Özellikle üst öğrenime devam etmek istemeyen çocukların gerekçelerinin anne babalarının tavırları ile de ilişkisi olabileceği düşünülmektedir. Nitekim bu konuda yapılan bir araştırmada başarısız çocukların yarıdan fazlasının babalarının kendilerine zaman ayıramayacak kadar meşgul oldukları, yarıya yakınının ailesinde anne baba ilişkisinin iyi olmadığı görülmektedir. Ailedeki bu ilgisiz ve sorunlu ortam sadece çocuğun okul başarısını etkilememekte bununla birlikte duygusal gelişiminde de sorunlar yaratmaktadır. Başarısız çocukların yarıya yakınında dikkatsizlik ve dalgınlık, 3/1 inde arkadaş ilişkilerinde sorunlar, otoriteyle çatışma, yalan söyleme ve tırnak yeme gibi belli davranış problemleri gözlenmektedir. Okul başarısızlığıyla birlikte çocukta davranış problemi de görülüyorsa başarısızlığın kaynağının anne babanın hatalı tutumu olduğu inancı güçlenmektedir (MRAM). SED desteği alan çocukların ev ödevlerini yapma alışkanlığına ilişkin veriler incelendiğinde, SED in öğrencilerin ödevlerine yönelik bakış açılarını olumlu yönde etkilediği, ödevlerin daha çok önemsenmesinde etkili olduğu söylenebilir. Bir başka deyişle SED yardımının çocukların ders çalışma alışkanlıklarını olumlu yönde etkilediği söylenebilir. 157 Aile yanında SED ile desteklenen çocukların, okuldaki sosyal ve kültürel etkinliklere katılım durumları incelendiğinde, SED in olumlu bir etkisi olduğu ortaya çıkmıştır. Bu sonuca dayalı olarak SED in okuldaki sosyal ve kültürel etkinliklere katılma yönünde çocukların isteklerini olumlu yönde etkilediği ve katılımlarını artırdığı söylenebilir. Demirbilek (2000: 147) tarafından yapılan çalışmada, yurtta kalan yetiştirme yurdu çocuklarının yaklaşık yarısının yurt yönetimi tarafından düzenlenen kır gezileri, sinema, tiyatroya gitme ve kampa katıldığını ifade etmektedir. Bu durumun çocukların sosyalleşme ve topluma katılma süreçlerini olumlu etkilediği görülmektedir. SED kapsamındaki çocukların okulda sosyal ve kültürel etkinliklere katılarak yaşam kalitelerinde olumlu gelişme olduğu söylenebilir. Aile yanında SED ile desteklenen çocukların, sınavlara hazırlık yapma durumları incelendiğinde SED öncesine göre SED sonrasında olumlu bir gelişme gözlenmiştir. Buna göre SED yardımının çocukların düzenli ders çalışma alışkanlıklarına olumlu bir etkisi olduğu söylenebilir. Sağlık Eğitim Kimliği sisteminin oluşturulması ile korunmaya muhtaç çocukların eğitim süreçleri içinde daha iyi eğitim alma ve eğitimlerinin izlenmesiyle başarılarının artırılması söz konusu olabilir (Çetin, 2006: 110). Bazı düşük sosyo-kültürel çevre çocukları için okul zor bir çevre olabilmektedir. Tüm çabalara karşın genelde okullar orta sınıf kurumlardır. Bunun anlamı orta sınıftan gelen çocuğun okul ve ev çevresi özellikle değerler sistemi ve dilin kullanımı açısından büyük ölçüde birbirine benzerlik gösterir. Oysa yetersiz çevre koşullarından gelen çocuklar için okul ve aile yaşantısı arasındaki farklılıklar onları öğrenme sürecinden uzaklaştıran faktörlerdir. Evde edindikleri düşünme ve davranış biçimleri, okulun değer ve ödül sisteminden farklılık gösterdiği ölçüde başarısız olma olasılıkları artmaktadır. Bu çocuklarla okul arasındaki uçurum öğrenciler kadar öğretmen ve aileleri de etkilemektedir. Aile okulun amaç ve metotlarını, öğretmenler de çocuğun ev şartlarını ve çevresini anlamakta güçlük çekebilmektedirler. Öğretmenler kültürel açıdan dezavantajlı olarak niteledikleri bu çocuklardan daha az şey beklemekte, dikkatlerinin büyük çoğunluğunu diğer öğrencilere yoğunlaştırmaktadırlar. Öğretmen beklentisi-
160 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 158 nin düşüklüğü öğrencide başarı için güdülenmede başlı başına engeldir (MRAM).Bu nedenle SED kapsamındaki çocuklar gibi sosyo-kültürel açıdan dezavantajlı çevrelerden okula gelen çocukların sosyal ve kültürel etkinliklere katılımlarının olumlu sonuçlar vereceği söylenebilir. Okulda disiplin cezası alma durumu açısından SED öncesi ve sonrasında disiplin cezası alma oranlarında bir değişme olmadığı belirlenmiştir. Buna göre her iki dönemde de çocukların sınırlı miktarda disiplin cezası aldıkları söylenebilir. Bu durumdaki çocuklar için meslek elemanları ve aileler okul rehberlik servisi ile işbirliği yaparak çocukların sorunlu davranışlarını önleyici tedbirleri ortak kararlarla almalıdır. SED yardımı alan çocukların psikososyal gelişim özellikleri SED yardımı alan çocukların psikososyal gelişim özelliklerine ilişkin veriler incelendiğinde, SED yardımı yapılan 0-12 ay döneminde olan çocukların güven duygusu, ay döneminde olan çocukların psikolojik olarak sağlıklı olması için gerekli olan özerklik duygusu, ay dönemindeki çocukların girişkenlik duygusunu sergiledikleri belirlenmiştir. Ayrıca ay dönemi çocukların ve ay dönemi çocukların girişkenlik duygusunu sergiledikleri belirlenmiştir yaş dönemi çocukları da başarılı olma duygusunu sergilemektedir yaş arasındaki çocukların olumlu psikososyal gelişim özellikleri olan temel güven, özerklik, girişkenlik ve başarılı olma özelliklerini ailelerinin görüşlerine göre kısmen sergiledikleri belirlenmiştir yaş arası ergenlerin psikososyal gelişimleri incelendiğinde ise en çok özerklik ve kimlik kazanma özelliklerini kazandıkları belirlenmiştir. Aile ile çocuk arasındaki ilişki çocuğun doğduğu andan itibaren tüm gelişim alanlarında büyük öneme sahiptir. Psikososyal gelişimde aile ile olan ilişkilerden oldukça etkilenmektedir. Çocuğun aile bireyleri ile kurduğu olumlu ilişki onun diğer insanlarla kuracağı ilişkiye temel hazırlamakta ve bu ilişkiyi beslemektedir. Bu durum, korunmaya muhtaç çocukların sosyal ve duygusal gelişimleri ile ilgili literatürde desteklenmektedir. Kurum bakımı altında kalan çocukların sosyal ve duygusal gelişim yönünden yetişkinlere karşı sözel tepkilerde bulunmakta, tanıdık ve yabancı kişileri ayırt etme, yüz ifadelerini taklit etme, belirli kişiye bağlılık geliştirme, yetişkinlerle sosyal oyunlar oynama, sosyal ilişkide inisiyatif kurma davranışını yaşıtlarından daha geç kazandıkları saptanmıştır (Gürvardar, 2001). Bulut a (1995) göre aile ilişkilerinin kopukluğu ve kurumda yaşamayla ilişkili olarak güvensizlik, gelecekten umutsuzluk ve sosyal uyumsuzluk gibi sorunlara ek olarak geçmiş yaşantılarından gelen reddedilmişlik duyguları, ihmal ve istismarla ilişkili olarak çocukların benlik saygıları düşük ya da orta düzeyde olabilmektedir. Çetin ve Çavuşoğlu (2009) tarafından yapılan çalışmada da yine yetiştirme yurdunda kalan çocukların benlik saygıları ailesi ile birlikte yaşayan çocukların benlik saygılarının karşılaştırılmasına yönelik yapılan çalışmada ailesi ile birlikte yaşayan çocukların benlik saygılarının daha yüksek olduğu sonucu elde edilmiştir. Şimşek ve diğ. (2008) tarafından yapılan araştırmada kurum bakımından yararlanmakta olan çocuklar ailesi ile birlikte yaşayanlara oranla sorun davranış görülme sıklığının fazla olduğu, sosyal sorun, düşünce sorunu ve dikkat sorununun anlamlı bir şekilde farklılık gösterdiği bilgisi edinilmiştir. Çeliköz ve diğ. (2008) tarafından yapılan çalışmada ise ailesi ile yasayan çocukların ahlaki ve sosyal kurallara çocuk yuvasında kalan akranlarına göre daha fazla önem verdikleri tespit edilmiştir. Koşay (2013) da yaptığı araştırmada ailesi ile birlikte yaşayan çocukların çocuk evlerinde kalan çocuklara göre sosyal beceriler yönünden daha üst düzeyde olduğunu bulmuştur. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse SED yardımı alarak ailesi yanında desteklenen çocukların ailesi yanında daha güvende olacağı bir gerçektir. Kimlik kazanma açısından da ailesi yanında bulunması ve desteklenmesi, onlarla doyurucu ilişkiler kurması oldukça önemlidir. Bu anlamda çocuğa sağlanacak sosyal ve ekonomik destekler, çocuğun psikolojik, bilişsel ve sosyal yeterliklerini geliştirmede çok daha fazla ön plana çıkmaktadır. Bu nedenle SED yardımının çocukların psikososyal gelişimi açısından yararlı olduğu söylenebilir.
161 Meslek elemanının Görüşlerinden Elde Edilen Bulgular Proje kapsamında örneklemde yer alan 30 ilde toplam 100 meslek elemanı ile ile yüzyüze görüşmeler yapılarak veriler toplanmıştır. Elde edilen bulgular aşağıda özetlenmiştir. SED yardımlarının amacına ulaşma durumu Halen yürürlükte olan Sosyal ve Ekonomik Destek Yönetmeliğinin amacı, yoksulluk içinde olup da temel ihtiyaçlarını karşılayamayan ve hayatlarını en düşük seviyede dahi sürdürmekte güçlük çeken kişilere ve ailelere kaynakların yeterliliği ölçüsünde ayni ve nakdi yardım yapılmasını sağlamaktır. Yönetmeliğe göre yardımdan yararlanması gerekenlere yardımın yapılabilmesi açısından amaca ulaşabilme oranı tüm kategorilerde % 70 nin üzerindedir. Yardımların amacına ulaşmadığını düşünen meslek elemanlarına nedenleri de sorulmuştur: Genel olarak belirtilen hususlar, denetimin sağlıklı olmayışı, sadece ekonomik desteğin yeterli olmadığı, psiko-sosyal destek de verilmesi gerektiği ve ailesi yanına döndürülen çocuklara yapılan yardımların çocuklara ulaşmadığı biçimindedir. Hayati tehlike arz eden ve ameliyat gerektiren durumlarla karşılaşan kişilere sağlanan desteklerin amacına ulaşmadığını ifade eden 30 meslek elemanının 25 tanesi böyle bir uygulama olmadığını, bunun kapsam dışı olduğunu ifade etmişlerdir. Koruma/tedbir kararlı iken yaş sınırlarını tamamlamaları nedeniyle yetiştirme yurtlarından ayrılan, bir iş ve meslek sahibi olamayan gençlere sağlanan desteklerin amacına ulaşmadığını belirten 17 meslek elemanının 13 ü böyle bir destek olmadığını ifade etmektedir. Az sayıda meslek elemanı ise bu tür destek ihtiyacı içinde olanların Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı na (SYDV) yönlendirdiklerini vurgulamışlardır. ASPB verilerine göre Kasım 2014 te bu hizmetten yararlanan 278 çocuk olduğu dikkate alınırsa, bu konuda bir destek sağlanmadığını düşünen meslek elemanlarının bilgi eksikliklerinin olduğu belirlenmiştir. Çünkü Kasım 2014 verilerine göre yetiştirme yurtlarından ayrılan 278 çocuk bu kapsamda yardım almaktadır. Buna göre meslek elemanlarının bu konu hakkında veya mevzuat hükümleri konularında bilgilendirilmelerinin ayrıca hizmetiçi eğitimlerle desteklenmelerinin gerekli olduğu söylenebilir. 159 Türkiye de gerek politika açısından eksiklikler, gerekse meslek elemanı personel sayısı yetersizliği nedeniyle, değerlendirme sürecine gerekli ağırlığın verilemediği, derinlemesine vaka değerlendirmesi ve görüşmelerin yapılamadığı, ev ziyaretlerinin bir-iki ay sonra yapılabildiği söylenebilir (Yolcuoğlu, 2009). Çocuk koruma sistemlerinde varolan çocuk ve aile destek programları geliştirilmeli ve kurumun insan kaynağı da önemli ölçüde artırılmalıdır. Tüm çocukların korunması, ancak kamu kurum ve kuruluşları, sivil toplum örgütlerinin hepsinin dahil olduğu, etkin bir şekilde işbirliği yapabileceği, birbirine entegre edilmiş bütüncül çocuk ve aile politikalarıyla olanaklı hale gelebilir. Araştırmada ayrıca kriter belli değil, sadece ekonomik desteğin yeterli olmaması gibi nedenler de önemli bulunmuştur. Çocuğun fizyolojik ihtiyaçlarının yanı sıra, psikolojik ihtiyaçlarının da karşılanabileceği en öncelikli kurum aile dir. Ekonomik yoksunluk nedeniyle çocukların aile yanında desteklenmesi ya da ailelere döndürülmesini amaçlayan hizmet modelinin başarıya ulaşması için öncelikle ailelerin koşullarının çocuğun bakımına olanak sağlayacak şekilde iyileştirilmesi gerekir. Bu nedenle aileye verilen ekonomik desteklerin başta eğitim olmak üzere pek çok farklı hizmetle desteklenmesi, aile yaşam döngüsü içerisinde ailenin yaşadığı sorunlar için destek ve danışmanlık hizmetlerinin de yer alması önem taşımaktadır.
162 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 160 SED sürecindeki işlem süreleri Meslek elemanının SED çalışmalarını sürdürürken ne kadar iş yüküne sahip oldukları incelendiğinde yılda yaklaşık 358 başvuru incelemektedirler. Önerdikleri başvuru sayısı 138 dolayındadır. Meslek elemanları günde ortalama 7 görüşme yapmaktadır. Oysa ortalama yaklaşık 4 dolayında görüşme yapılmasını ideal olduğunu belirtmişlerdir. Ayrıca meslek elemanlarının görüşlerine göre SED programından ailelere bir ayda ortalama 18 ziyaret yapılmakta, oysa ideal ziyaret sayısının 10 dolayında olması gerekmektedir. Meslek elemanları yoğun bir iş yükü ile karşı karşıyadır. Önerdikleri oranlar dikkate alındığında mevcut çalışmaların yaklaşık yarısı oranında bir iş yükünü öneri olarak sunmaktadırlar. Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Sosyal ve Ekonomik Destek Yönetmeliğinde, yardım talebiyle müracaat eden veya yardıma ihtiyacı olduğu duyulan veya tespit edilen kişiler meslek elemanları tarafından bir ön görüşmeye tabi tutulur. Bu görüşme neticesinde, yardım talebinde bulunan kişilerin durumlarının ayni veya nakdi yardım yapılmasına ihtiyaç bulunduğu kanaatine varıldığı takdirde ilgili için dosya açılır ve gerekli incelemelere başlanır (9. madde) ifadesi yer almaktadır. Aynı yönetmeliğin 10. maddesinde Ayni ve nakdi yardım hizmetlerinin yürütülmesinde görevli sosyal çalışmacılar veya ihtiyaçlar doğrultusunda görevlendirilecek Sosyal Hizmet Kuruluşları bünyesindeki sosyal çalışmacılar tarafından, kişilerin aile ve çevre şartları ile sosyal ve ekonomik durumlarını kapsayan bir inceleme yapılır ve sosyal inceleme raporu düzenlenir ve 25. maddesinde Sosyal Çalışmacılar, yardım talebiyle müracaat eden kişileri ayni ve nakdi yardımlar yanında sosyal hizmet mesleğinin bilgi ve becerisine dayalı kişiyle çalışma usulü çerçevesinde yönlendirmek ve kendi kendilerine yeterli hale gelmelerini temin edici rehberlik faaliyetlerinde bulunmakla da yükümlüdür. ifadeleri yer almaktadır. Meslek elemanlarının önerdikleri iş yükü oranlarının düşük olmasının başlıca nedeninin SED hizmeti dışında yerine getirmeleri gereken çok farklı görevlerinin bulunması olarak açıklanabilir. Ayrıca istihdam edilen meslek elemanı sayısının yetersiz olması çeşitli sorunlara neden olmakta, hizmetin verimli bir şekilde yürütülmesi sağlanamamaktadır. Bu sorunların çözümlenmesi halinde meslek elemanlarının önerdikleri SED hizmeti iş yükü oranlarının daha yüksek seviyelere ulaşabileceği söylenebilir. SED yardımı alan aileler dışında yürütülen çalışmalar Meslek elemanlarının SED programındaki görevleri dışında da yoğun iş yükleri vardır. Dosya düzenleme, dosya nakli çocuk danışmanlığı, mahkemelerde bilirkişilik, ihbar talebi işlemleri, BİMER başvurularını değerlendirme, engelli memur alımı, huzurevi başvuruları, öfke kontrol danışmanlığı, boşanma süreci rehberliği bunlardan bazılarıdır. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına bağlı sosyal hizmet merkezlerinin yetki ve sorumluluklarını belirleyen Sayılı Resmi Gazete de yayınlanan Sosyal Hizmet Merkezleri Yönetmeliğinin 18. maddesi gereğince sosyal çalışma görevlisinin yetki ve sorumluluklarından bazıları sosyal hizmet sunulacak birey ve ailelere yönelik, sorunların çözümü için mesleki çalışmalarda bulunmak, rapor düzenlemek ve bunlarla ilgili işlemleri yürütmek; ilgili mevzuat uyarınca öngörülen tedbirlerin uygulanması ile gerekli hizmet modelinin bireylere ve ailelere sunulmasına yönelik sosyal inceleme raporunu düzenlemek ve amirine sunmak; gizlilik ilkesine uygun olarak, yapılan çalışmalar ile ilgili kayıtları tutmak, yapılan mesleki çalışmalarla ilgili rapor ve dosyaları düzenlemek, arşivlemek; çalışanların hizmet içi eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanmasında görev almak şeklinde belirtilmiştir. Bu kadar yoğun iş yükü içinde SED çalışmalarını istenildiği ölçüde verimli yürütmeleri de güçtür. SED hizmetindeki görevleri yerine getirebilme SED hizmeti kapsamında meslek elemanlarının yerine getirmeleri gereken önemli görevleri vardır. Meslek elemanları ön görüşme yapmakta, SED yardım talebi kabul edilen aile ve çocuk için hemen bir dosya açmakta, talebi kabul edilen aile ve çocuğun, aile ve çevre şartlarını, sosyal ve ekonomik durumunu içeren detaylı bir sosyal incelemesi yapmaktadırlar. Ancak çocuklar için aileye verilen yardımların nasıl kullandığını düzenli takip
163 etmeleri oldukça güç olmaktadır. Daha önce de bahsedildiği gibi, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Ayni ve Nakdi Yardım Yönetmeliği nde belirtilen sorumlulukların fazlalığı, eleman sayısının azlığından kaynaklı olarak aileye verilen yardımların nasıl kullanıldığının düzenli takibi güçleşmektedir. Ayrıca yardımların nasıl kullanıldığını takip etmek için inceleme ziyaretleri sırasında özellikle SED yardımının kesilmesini gerektirecek bir karar vermeleri gereken bir aile ziyareti sırasında can güvenliği, tehdit vb. sorunlar yaşayabilmektedirler. SED yardımı alan ailenin maddi durumu ile ilgili ayrıntılı bilgi ve belge toplayan meslek elemanları, hayatını yardım almadan sürdürebilecek aileleri tespit ettiğinde yardımı usulüne uygun olarak kesmektedirler. Meslek elemanları, bu görevlerin yerine getirilmesi sırasında çeşitli güçlüklerle karşılaşmaktadırlar: İnceleme ve izleme çalışmaları için zaman ve araç yetersizliği, ilgili alanda çalışanları sayıca azlığı, çalışma ortamının (oda koşulları vb.) uygun olmaması, uygun olamayan aile başvurularının çokluğu bu güçlüklerden bazılarıdır. Özateş ve Atauz un (2011) sosyal hizmet uzmanlarının aileye dönüş ve aile yanında destek uygulamasına ilişkin değerlendirmelerini inceledikleri araştırmanın sonuçları da bu bulguları destekler niteliktedir. Bahsi geçen araştırmada sosyal hizmet uzmanlarının % 23,1 i personel sayısının azlığı ve işyükü fazlalığından, % 7 si de ailelere ulaşmak için araç eksikliğinden kaynaklı güçlükler yaşadıklarını ifade etmişlerdir. Ayrıca yardımların nasıl kullanıldığını takip etmek için inceleme ziyaretleri sırasında can güvenliği, tehdit vb. sorunlar yaşayabilmektedirler. SED hizmetinin yürütülmesine ilişkin görüşler Meslek elemanının SED hizmetinin yürütülmesine ilişkin görüşleri incelendiğinde SED yardımlarının ailelere zamanında yapıldığı, süreli nakdi yardıma hak kazananların onayının yetkili makamlarca hızlı verildiği söylenebilir. Ancak ailelere ödenen SED yardımların yeterli olduğunu söylemek güçtür. Özateş ve Atauz un (2011) araştırmasına katılan sosyal hizmet uzmanlarının % 16 sı da yardım miktarının az olduğunu belirtmişlerdir. Devlet Denetleme Kurulu nun tarihli Türkiye de Sosyal Yardımlar ve Sosyal Hizmetler Alanındaki Yasal ve Kurumsal Yapının İncelenmesi, Aile, Çocuk, Özürlü,Yaşlı ve Diğer Kişilere Götürülen Sosyal Hizmetlerin ve Sosyal Yardımların Genel Olarak Değerlendirilmesi, Bu Hizmetlerin Düzenli ve Verimli Şekilde Yürütülmesinin ve Geliştirilmesinin Sağlanması Hakkında yayınlanan araştırma ve inceleme raporunda da yardımların yeterli olmadığı sonucuna varılarak Yoksul kişilere verilecek sosyal yardımların miktar ve çeşidi, kişilerin temel ihtiyaçlarını karşılamaya yetecek düzeyde ve çeşitlilikte olmalıdır. önerisinde bulunulmuştur. 161 Bu görevlerin yerine getirilmesi sırasında eleman yetersizliği, İl Müdürlüğünden onayın geç çıkması, evrak akış hızındaki yavaşlık, yoğunluk nedeniyle sosyal inceleme raporunun geç yazılması, onayların geç alınması gibi sorunlar yaşanabilmektedir. Müracaatçılar onayın geç çıkmasından şikâyetçi olabilmektedir. Cumhurbaşkanlığı Devlet Denetleme Kurulu nun söz konusu raporunda, sosyal yardımların başvurusu ile onayı arasında geçen sürenin uzunluğuna atıf yapılarak Sosyal hizmet ve yardımlar, kişilerin ikametgâhına en yakın yerlerde oluşturulacak birimler vasıtasıyla verilmeli, başvuru ve onay makamı aynı yerde olmalı, başvuruların sonuçlandırılması makul sürelerle sınırlandırılmalı ifadesine yer verilmiştir. Yapılan maddi yardım da ailenin geçimi için yapılmış olarak algılandığından yetişmemektedir. Bilindiği gibi ailelere çocuk(lar) üzerinden verilen sosyal yardımların temek ölçütü muhtaçlık tır. Muhtaçlık, Sosyal yardım hizmetlerinde önem kazanan kavramlardan biridir. Muhtaçlık değerlendirmesinde kullanılabilecek ulusal standart ölçütler henüz geliştirilmiş değildir. Muhtaçlık değerlendirmesi yapılırken profesyonel meslek elemanları yoksulluğu tüm boyutlarıyla dikkate alan bir yaklaşım sergilemelidir. Bir yanda içinde bulunulan işsizlik, ekonomik kriz, yıkım olayları (deprem, savaş, sel baskını, hortum) vb. toplumsal koşullar ile cinsiyet, yaş, hastalık, engel durumu, medeni durum, bağımlılık gibi bireysel özellikler birlikte dikkate alınmalıdır. Uygulamada muhtaçlık değerlendirmesi yaparken kullanılan takdir hakkının sınırı, sosyal yardımların bir hak olup olmamasına göre değişecektir (Karataş, 2002)
164 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU SED hizmeti kapsamında çocuklar için ailelere verilen yardımların kullanılış biçimi Meslek elemanları, çocuk/lar için ailelere yapılan yardımların öncelikle çocuklar için değil daha çok ailenin ihtiyaçlarına harcandığı görüşündedirler. Öncelikle hangi amaçlar için kullanıldığı konusunda alınan yanıtlar arasında ihtiyaçlarının ve diğer temel ihtiyaçlarının karşılanması, gıda, evin geçimiyle ilgili masraflar ve evin ve çocukların ihtiyaçları, kira, elektrik vb. zorunlu giderler gibi çarpıcı ifadeler yer almaktadır. Elde edilen verilere göre SED ile sağlanan yardımların ailelerin ihtiyaçlarına harcanması yanında bunun da aslında ailelerin temel ihtiyaçlarını dahi karşılamakta yeterli olmadığı için, çocuklar için sağlanan nakdi desteğin tüm ailenin geçimine harcandığını belirtmektedirler Bu konuda özellikle ailelerin görüşleri dikkate alındığında benzerlik olduğu söylenebilir. Çünkü aileler ailenin temel ihtiyacı için harcandığı görüşünü dikkate değer ölçüde benimsemişlerdir. Buna göre SED hizmeti ile sağlanan maddi desteğin çocuğun ihtiyacı ile birlikte ailenin temel ihtiyaçları için harcandığı söylenebilir. SED hizmetine başvuran ve bu hizmetten yararlanan ailelerin asgari ekonomik koşullara sahip olduğu bilinmektedir. Birçok ailede söz konusu çocuğun bakımı, ailenin karşılayamadığı tek ihtiyaç değil, karşılayamadığı ihtiyaçlardan sadece bir tanesidir. Bu durum göz önüne alındığında SED hizmeti kapsamında yapılan yardımın, aileler tarafından diğer ihtiyaçların karşılanması amacıyla kullanılması kaçınılmazdır. 162 SED yardımına başvuranların meslek elemanlarına karşı davranışları ve ev ziyaretleri sırasında yaşanan güçlükler Meslek elemanları SED yardımı için başvuranların yardım sürecine ilişkin ilk müracat, ön görüşme, sosyal inceleme, süreli ve geçici sosyal yardımların onayı ve ev ziyaretleri sürecindeki davranışlarını büyük ölçüde olumlu bulmaktadırlar. Buna karşın özellikle süreli ve geçici sosyal yardımların onayı esnasında eğer süre uzatılmıyorsa sinirlenen ve agresif davrananlar da olmaktadır. Bunlar görüşme, inceleme ve izlemelerde fiziksel ve sözel şiddete maruz kalmakta, tehdit edilebilmekte ya da iftiraya uğrayabilmektedir. Meslek elemanlarının ev ziyaretleri sırasında da bazı güçlükler yaşadıkları söylenebilir. Bu güçlükler ailelerin adreslerinin bulunamaması, ailenin evinde bulunmaması, kapıyı açmayanlar, görüşmek istemeyenler, görüşme talebini geri çevirenler ziyarete gitmek için gerekli aracın istenildiği zaman bulunamaması, güvenlik, ulaşım, gibi güçlüklerdir. Ailelerin yeteri kadar bilinçlendirilmemesi, ya da yardımın kesileceğini düşünmesi gibi sebeplerden dolayı bazı aileler adres değişikliklerini bildirmemekte, ya da adreslerinde bulunmalarına rağmen bir şekilde görüşme sağlamamaya çalışmaktadırlar. Aileler SED yardımı aldıktan sonra bunu hak ettikleri sürekli verilmesi gereken bir para olarak görmektedirler. Bu nedenle yardımı almaya başlamadan önce, meslek elemanlarına olumlu davranışlar sergilerken; yardım kesileceğinde meslek elemanlarına az da olsa sözel şiddet, hatta fiziksel şiddete varan olumsuz davranışlar sergileyebilmektedirler. Yeniden kuruluş bakımına dönen çocuklarla ilgili gözlemler Ailesi yanında sosyal ve ekonomik destek gören çocuğun kuruluş bakımına dönmesinde meslek elemanı ve ailenin istemi etkili olmaktadır. Ailenin istemini meslek elemanının da uygun bulduğu ya da aileye rağmen meslek elemanının bu kararda etkili olduğu durumlar da söz konusudur.
165 Meslek elemanları gerek ailenin başvurusu, gerekse izleme ve denetimlerinde çocuğun yaşam koşullarını uygun bulmadıklarında, istismar edildiği, yaşadığı ortamın sağlıksız olduğu, şiddet gördüğü, öz bakımının iyi yapılmadığını tespit ettikleri ya da çocukta evden kaçma, hırsızlık vb. olumsuz davranışlar gözlenmesi halinde yeniden kuruluş bakımına dönmesini sağladıkları söylenebilir. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (Madde 20) geçici ve sürekli olarak aile çevresinden yoksun kalan veya kendi yararına olarak bu ortamda bırakılması kabul edilmeyen her çocuk, Devletten özel koruma ve yardım görme hakkına sahip olacağını ifade etmektedir. Bu durumda taraf devletler çocuğa uygun olan bakımı sağlayacaklardır. Yine Sözleşmeye göre söz konusu bakım koruyucu aile yanında bakım, evlat edinme ya da gerekiyorsa çocuğu uygun kuruluşlara yerleştirmeyi de içerir sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununda korunma gereksinimi olan çocukların hangi durumlarda aileden alınabileceği konusunda yönlendirici açık hükümler bulunmaktadır. Meslek elemanlarının maddi yardım dışında aileye sosyal destek sağlama durumları Meslek elemanları genel olarak aileye sosyal destek sağlandığını ancak bu desteğin aşırı iş yükü sebebiyle yeterince sağlanamadığını ifade etmektedirler. Ailelere sağlanan sosyal destek hizmetleri kapsamında eğitim (kadın ve çocuk eğitimi vb.), danışmanlık, psikolojik destek, rehberlik, yönlendirme, iş bulma, vb. konular yer almaktadır. Sosyal destek, bireyin ihtiyaçlar hiyerarşisinde var olan ait olma, sevgi, takdir ve kendini gerçekleştirme gibi temel ihtiyaçlarının başka bireylerle (arkadaşları, ailesi, üstleri veya profesyonel danışmanlar vb.) kurduğu etkileşim sonucunda tatmin edilmesi anlamına gelmektedir (Ekinci ve Ekici, 2003:1). Sosyal destek bireyin sosyal ve zihinsel sağlığını olumlu yönde etkileyen, bireyin çevresinden erişebildiği sosyal veya maddesel olabilen çok boyutlu özelliklerden ve fonksiyonlardan oluşan bir yapı olarak da tanımlanabilir (Rodriguez ve Cohen 1998: 873). Bu nokta sosyal desteği kendi iç kaynaklarında ve sosyal çevresinde bulamayan birey ve aileler kurumsal hizmetlerin sunacağı sosyal desteğe ihtiyaç duymakta olduğunu söylemek mümkündür. 163 Kendilerine yeterli olacak şekilde ailelere sağlanan ekonomik desteğin yanı sıra yapılacak rehberlik, eğitim, danışmanlık vb. diğer faaliyetlerle ailelerin güçlendirilmesi vazgeçilmezdir. Bu güçlenme sürecinin salt ekonomik destekle sağlanmaya çalışması hizmetin amacına tam olarak ulaşmasını engellemektedir. Hizmetin bütüncül bir anlayışla kurgulanıp verilmemesi yoksunluğu / yoksulluğu bir kısır döngüye dönüştürmekte ve aileleri yardım bağımlılığına yöneltmektedir. SED hizmetinden yararlanan ailelerin yardım almadan yaşamını sürdürebilmeleri SED hizmetinden yararlanan ailelerin yardım almadan yaşamını sürdürebilmeleri konusunda meslek elemanları çoğunlukla izleme çalışmaları sırasında bilgi toplamaktadırlar. Meslek elemanlarının bu konuda topladıkları bilgiler genel olarak aile bireylerinin çeşitli gelir getirici faaliyetlere girişmeleri, ailedeki anne ya da babanın işe girmesi, olarak özetlenebilir. SED hizmetinden yararlanan ailelerin temel ihtiyaçlarını dahi karşılamakta güçlük çektikleri ve çocukları için sağlanan nakdi desteğin esas olarak tüm ailenin geçimi için harcandığı anlaşılmaktadır. Diğer taraftan SED hizmetinden yararlanan ailelerin büyük çoğunluğu bu yardımı yaşam boyu yararlanabilecekleri bir hak olarak görmekte olup zaman zaman SED hizmetini evde bakım hizmeti ile karşılaştırarak kendilerine daha az ödeme yapıldığını ileri sürmektedirler. Hayatını yardım almadan sürdürebilecek aileler tespit edildiğinde verilen hizmetin usulüne uygun olarak sonlandırılması süreci de sancılı olabilmektedir. Sonlandırma sürecine aileler aşırı reaksiyon gösterebilmektedirler.
166 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 164 Meslek elemanlarının SED hizmeti sürecinde dikkat etmesi gereken önemli noktalardan biri ailenin yardım almaksızın yaşamını sürdürebilme durumudur. Ailelerin yardım almalarını gerektiren durumların ortadan kalkması haline yönelik takip ve gözlemler meslek elemanlarının izleme çalışmaları açısından önem taşımaktadır. Bu hem ailenin bağımlılığını azaltmak hem de güçlenmesi yönünde atılacak adımları gerektirmektedir (Karataş ve Baykara Acar, 2008). Bireylerin güçlendirilmesi sürecinde güçlü yanların ve olumlu özelliklerin ön plana çıkarılması geliştirilmesi ve beslenmesi önemlidir. Güçlendirme ailenin kendi kararları ve geleceği üzerindeki kontrolünü artıracaktır (Zastrow ve Krist-Ashman, 2010). Barker (1999), güçlendirmeyi ailelerin sosyal, ekonomik ve politik gücünü artırmalarına ve içinde bulundukları durumu geliştirmelerine yardımcı olma süreci olarak tanımaktadır. Bu noktada önemli olan ailelerin yaşadıkları sosyal ve ekonomik yoksunluk sürecine yönelik desteğin, yalnızca ekonomik destek olarak algılanmaması gerekliliğidir. Aileye verilen ekonomik desteğin, ailenin içinde bulunduğu ihtiyaç halinin ortadan kalkması ve ailenin toparlanması sürecine destek olunması için verildiği şeklinde kurgulanması önemlidir. Bu desteğin ve aileyle kurulan bağın, aileyi bir bütün olarak güçlendirecek biçimde sürdürülmesi önemlidir. SED kapsamında sunulacak olan sosyal desteğin bu güçlendirme sürecindeki öneminin ekonomik destekten sonra gelmemesi, ekonomik desteğin bir amaçtan ziyade araç olacak şekilde ailelere sunulması SED in amacına ulaşması açısından önemli bir bakış açısıdır. Çocukların ve ailelerinin madde bağımlılığı ve diğer kötü alışkanlıklarına ilişkin görüşleri Meslek elemanları ailelerde ve çocuklarda en çok sigara alışkanlığını olduğunu belirtmişlerdir. Eğer alkol vb. madde bağımlılığı olan, kumar, fuhuş vb. olumsuz davranışları bulunan çocuklarla karşılaşırlarsa risk unsuru değerlendirmesi yapıp çocuk hakkında koruma kararı çıkarıp kuruluşa/yurda alınmasını sağlamaktadırlar. Bu tür durumlar çocuğun gelişimi açısından ciddi riskler yaratmaktadır. Benzeri nedenlerle risk atında bulunan çocuklar korunma gereksinimi olan çocuklar olarak değerlendirilmekte ve koruma ve bakım altına alınmaktadır. Bu tür çocuklar ve aileleri ile olanaklar ölçüsünde çalışılmakta, çocuğun risklere karşı korunması, tedavisi için ilgili kuruluşlara yönlendirmesi, gerekli uyarılar ve öneriler de dâhil olmak üzere yapılmaktadır. Gelişim süreci içerisinde çocukluk ve gençlik döneminin kendine ait özellikleri beraberinde korku, endişe ve kaygıyı da getirmektedir. Bu süreç beraberinde doğru bir rehberlik ve güvenli bir çevre gereksinimini getirmektedir. Çocuklar, gençlerin bu ihtiyacı aile ve çevre tarafından sağlanmadığında, birey bu ihtiyacı değişik altkültürler içerisinde aramaya, bulmaya çalışmaktadır (Köknel, 2001). Her türlü bağımlılık altkültürü çocuğun yaşamında oldukça olumsuz yaşam deneyimini beraberinde getirecek olan risk olarak karşımıza çıkmaktadır. Çocuğun bağımlılık yapıcı maddeleri kullanmaya başlaması ile çocuğa yönelik psikolojik ve sosyal destek mekanizmalarının işlememesi arasında önemli bir ilişki vardır. Bu mekanizmalara çocuğun içinde bulunduğu aile ve çevre, bu çevrede gördüğü destek, kendisine sağlanan rehberlik, çocuğun ihmal ve istismara maruz bırakılması gibi süreçleri içermektedir. Madde bağımlılığı sorunu kapsamında birey ve ailelere yönelik çalışmalar koruyucu-önleyici çalışmaları, bağımlılık ortaya çıkmışsa birey ve ailesinin tedavisini, tedavi sonrası toplumla bütünleşmeyi ve izleme çalışmalarını kapsamaktadır (Duman, 2014). Yapılacak sosyal ve ekonomik desteklerin çocuk/lar ve ebeveynler için koruyucu ve önleyici bir işlev görerek yaşanan sorunların azalmasını sağlaması beklenmektedir. Çocukların eğitim niteliklerine ilişkin gözlemler Meslek elemanlarının yaklaşık yarısı SED yardımının çocukların eğitimine olumlu katkı sağladığını düşünmektedirler. Aileler ve çocuklar da genel olarak daha önce belirtildiği gibi SED in eğitim sürecindeki başarı, okula devam,
167 ödev yapma alışkanlığı, okul terkinin azalması gibi durumlarına olumlu katkı yaptığı görüşünü daha çok benimsemişlerdir. Meslek elemanlarının bir bölümü ise çocukların genel olarak okul başarılarının zaten düşük olduğu görüşündedirler. Çocukların aileleri yanında olmaları ve maddi sorunlarını bir ölçüde de olsa çözmüş olmaları, onların okul başarılarını olumlu etkilemektedir. Bazı meslek elemanları, ailelerin, Bakanlığın sağladığı sosyal ve ekonomik destekten yoksun kalması halinde, bütünüyle çaresiz kalacaklarını belirtmektedirler. Bu durumdan, çocukların yanı sıra ailelerin de olumsuz etkileneceği kanaatini taşımaktadırlar. Bazıları da SED in çocukların eğitim başarıları üzerindeki etkisini özel olarak gözlemlemediklerini belirtmişlerdir. Çocukların eğitim niteliklerinin, okul başarısının artmasında ailenin konumu oldukça önemlidir. Kasatura (1991) nın yaptığı araştırmada, başarılı öğrenciler başarılarını en başta kendi çalışmalarına borçlu olduklarını söylerken, yardımcı etkenler olarak da önemine göre aile, okul ve sosyal faktörleri belirtmişlerdir. Başarısız öğrencilerin büyük çoğunluğu ise, başarısızlık nedenleri olarak ilk sırada aileyi göstermişlerdir. Dam tarafından yapılan araştırmada (2008); ailede yeterli destek ve katkıyı bulamadığını söyleyen öğrencilerin başarı ortalamalarının düşük, hiç bir ailevi problemi olmadığını, aksine ailesinin kendisine çok iyi davrandığını belirten öğrencilerin başarı ortalaması ise yüksek olarak bulunmuştur. Bireyin eğitimi için önemli olan zekâ ve yeteneklerin geliştirilmesinde, ailedeki sosyalleşme şartları, anne ve babanın çocuk yetiştirme metotları, ailenin içinde bulunduğu sosyal sınıf veya tabakası ailenin okuldan daha etkili bir eğitim öğretim kurumu olmasına neden olmaktadır. Çocukların eğitim ve öğretiminde okul aile bağlantısı ve etkileşimi çok önce başlamaktadır (Ergün, 1994;135). Çok iyi bir aile tecrübesi, ortalama zihinsel özelliklerle doğmuş bir çocuğun, okulda çok iyi başarılar elde etmesini sağlayabilir. Öğrencilerin başarı düzeyleri kendilerine sağlanan uygun ortam ve koşullarla yakından ilgilidir. Öğrencilere sağlanan olumlu ortamlar ve imkânlar öğrencilerin yetenekleri konusunda özgüven, başarı güdüsü, ilgisi ve kendilerine güvenlerini artırır (Gelişli, 2004). Bu noktada SED in sunduğu destek ve hizmetlerle aile ortamına sağlayacağı olumlu katkıların çocuğun eğitim sürecini geliştirmesi ve okul başarısını artırması beklenmektedir. 165 Çocukların sağlık özelliklerine ilişkin gözlemleri Meslek elemanlarına göre SED yardımları çocukların sağlık koşullarının iyileşmesine olumlu katkı sağlamaktadır. Bu durum ailelerin maddi durumlarının iyileşmesinden kaynaklanmakta olup, yapılan yardımla aileler daha iyi beslenebilmekte, sağlık kuruluşlarına daha düzenli gidebilmektedirler. Buna karşılık az sayıda meslek elemanı ise SED yardımlarının çocukların sağlık durumlarına bir etkisinin olmadığını vurgulamıştır. Çocukların sağlık kurumlarından zaten ücretsiz yararlandıklarını ve bu konuda bir gözlemlerinin olmadığını belirtmişlerdir. Çocukların psikososyal özelliklerine ilişkin gözlemleri Meslek elemanları SED yardımlarının genelde ailelerin psikososyal özellikleri üzerinde olumlu bir etkisi olduğunu söylemektedirler. Ailelere sağlanan maddi yardımın aile içinde belirgin bir rahatlamaya neden olduğu ve bunun çocuğun psikososyal gelişimine olumlu katkı sağladığı düşüncesindedirler. Az sayıda meslek elemanı ise SED yardımının büyük ölçüde nakdi yardımla sınırlı olduğuna dikkat çekerek, aile içi iletişim, çocuk ve ergen sorunları vb. konularda psiko-sosyal desteklerin yapılamadığını ifade etmektedirler. Aile sisteminin içinde bulunduğu yoksunluk durumu, salt ekonomik boyutlarıyla sınırlı değildir. Bu yoksunluğun giderilebilmesi için aileye, SED kapsamında yapılan ekonomik katkının yeterli olması beklenemez. Çocuğun ve ailesinin psiko-sosyal gereksinimleri ve bu alanda karşılaştığı sorunların çözümünü amaçlayan hizmetlerin birbirini tamamlaması gerekir. Bu temelde geliştirilecek hizmetin bütüncül bir yaklaşımla geliştirilmesi gerekmektedir. Bireyin gelişimi içinde bulunduğu sosyal çevreyle çok sıkı bir etkileşim içerisindedir; bireyi çevresi içerisinde değerlendirmek önemli bir sosyal hizmet bakış açısıdır. Bu bağlamda program aile ve toplum temelli olarak yürütülmelidir.
168 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Gelişim ile ilgili kuram ve yaklaşımlar, çocukların erken fiziksel ve sosyal çevresini belirlemedeki önemlerini göz önüne alarak, ebeveyn tutumlarını vurgulamaktadır (Maccoby, 2002; Miller, 1983). Yavuzer (2013) çocuk yetiştirmeyle ilgili en olumlu tutumun güven verici, destekleyici ve hoşgörülü tutum olduğunu, bu tutumun en sağlıklı çocuk yetiştirme tutumu olduğunu vurgulamaktadır. Çocuğun hem desteklendiği hem de sınırlarının olduğu, iletişim kanallarının açık olduğu, sevginin koşula dayalı olmadığı, kabul edilen ve edilmeyen davranışların belirgin olduğu, çocuğun katılım hakkının desteklendiği bir yetiştirme tutumudur. Bu tutumla yetişen çocuk özgüvenli, girişimci, sorumluluk sahibi, kendi ayakları üzerinde durabilen bireyler yetişmesine olumlu yönde katkılar sağlar. Böyle bir tutumla yetiştirilmeyen; baskıcı, ihmalkâr, otoriter tutumlarla yetiştirilen bir çocuğun psikolojik ve sosyal açılardan uğradığı ihmal ve istismarın uzun dönem etkileri şu şekilde özetlenmiştir (Gushurst, 2003; Kairys ve Johnson, 2002): Kişisel görüşler, düşük benlik saygısı, olumsuz duygusal durum veya hayat görüşü, anksiyete bulguları, depresyon, intihar, intihar düşünceleri; Duygusal sağlık, duygusal değişkenlik, kişilik sorunları, duygusal küntlük, dürtü kontrol sorunları, öfke, fiziksel istismar, yeme bozuklukları ve madde bağımlılığı; Sosyal beceriler, antisosyal davranışlar, bağlanma sorunları, başkaları için düşük sempati ve empati, uyumsuzluk, cinsel uyumsuzluk, bağımlılık, şiddet ve suçluluk; Düşük akademik başarı, öğrenme güçlükleri, değer yargılarında bozukluk; 166 Fiziksel sağlık, büyüme geriliği, somatik şikâyetler ve bozuk erişkin sağlığı. Yukarıda belirtilen durumların bilgisi dahilinde SED hizmetinin aileye sunacağı sosyal desteklerin, verilen danışmanlıkların çocuğun psikososyal gelişimine katkı sağlayacak şekilde kurgulanması oldukça önemlidir. SED hizmetinin amacına ulaşması konusundaki görüşler SED hizmetinin amacına ulaştığını düşünen meslek elemanları olduğu gibi, ailelerin kolaycılığa alıştırılması, vaka sayısının çok olması, SED dışında destek sağlanamaması, yardım alanla almaması gerekeni ayırt eden ölçütlerin yeterli olmaması, izlemenin yetersiz olması, eleman yetersizliği gibi sorunlardan dolayı SED programının amacına ulaşmadığını ifade edenler de vardır. Sosyal ve Ekonomik Destek Yönetmeliğinin amacı, yoksulluk içinde olup da temel ihtiyaçlarını karşılayamayan ve hayatlarını en düşük seviyede dahi sürdürmekte güçlük çeken kişilere ve ailelere kaynakların yeterliliği ölçüsünde ayni ve nakdi yardım yapılmasını sağlamaktır. Yönetmelikte belirlenen amaçlar göz önünde tutulduğunda yardımların amacına ulaşma oranı oldukça yüksek görünmektedir. Verilen yardımın amacına ulaşabilmesi için sürekli denetlenmesi ve aile içi iletişimin güçlenmesi için düzenli çalışma yapılması önerilmektedir. SED hizmeti hakkında hizmetiçi eğitim alma durumları Meslek elemanlarının çoğunluğu SED hizmeti hakkında bir hizmetiçi eğitim almamıştır. Eğitim almayanların çoğunluğuna göre mevzuat, sosyal incelemede dikkat edilecek hususlar, aile içi ilişkiler, çatışma ve sorun çözme, iletişim, yoksulluk, yardım alma koşulları vb. konularında eğitime ihtiyaç vardır.
169 Barutçugil (2002), eğitimin insanın ve toplumun yararı ve yarını düşünülerek planlandığını, uyumun ve üretkenliğin artırılmasını amaçladığını, insanın sahip olduğu performans ile arzulanan performansı arasındaki farkı kapatmaya yardımcı olduğunu belirtmektedir. Benzer şekilde hizmet içi eğitimler de meslek elemanlarının, sunulacak hizmetin verimliliğini artıracak ve müracaatçıya sunulan faydayı en yüksek düzeye taşıyacak şekilde bilgi ve becerilerle desteklenmesine yönelik faaliyetleri içermektedir. Toplum sürekli bir değişim içerisindedir. İnsanı anlamaya yönelik bilgiler de bu değişim süreciyle birlikte güncellenmeye ve yenilenmeye ihtiyaç duyar. Birey, aile ve toplumun refahı için mesleki ve akademik gelişimini sürdüren meslek elemanlarının da müracaatçının yararı için bilgi ve becerilerini güncel tutma ve geliştirme sorumluluğu bulunmaktadır. Meslek elemanlarının mesleğine ilişkin düşünceleri Meslek elemanlarının büyük çoğunluğu mesleğine karşı olumlu düşüncelere sahiptir. Mesleklerini severek yapmakta, mesleki doyumlarının yüksek olduğunu belirtmektedirler. Bununla birlikte iş yüklerinin fazla olmasından, mesleklerinin bazı kesimler tarafından herkesin yapabileceği bir iş gibi algılanmasından ve ekonomik sorunlardan yakınmaktadırlar. Meslek elemanlarını dile getirdikleri diğer sorunlar, alt yapı ve eleman yetersizliği, mesleki çalışmaları sırasında yaşadıkları ulaşım ve yemek sıkıntıları, kreş vb. olanakların yetersizliği, SED kapsamında verilen ekonomik yardımların ölçütlerinin yeterince açık olmaması olarak özetlenebilir. SED yardımlarının sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıflarının etkinliklerine dâhil edilmesi halinde meslek elemanlarının asli görevleri olan aile danışmanlığı, çocuk, yaşlı, özürlü vb. kesimlerle çalışmak gibi işlere daha geniş zaman ayırabilecekleri vurgulanmıştır. Meslek elemanlarının belirtmek istediği genel hususlar Meslek elemanlarına göre öncelikle eleman yetersizliği ve alt yapı sorunları çözümlenmeli, SED yardımları sosyal yardımlaşma vakfına devredilmelidir. Böylece meslek elemanları asli görevleri olan aile danışmanlığı, yaşlı, özürlü değerlendirmesi gibi işlerini yapabileceklerini, düşünmektedirler. Bununla birlikte maaş, ulaşım, yemek, kreş imkânı gibi sorunlarının çözümlenmesini ve Bakanlık uzmanlarının meslek elemanlarının arasından atanmasının sağlanmasını önermişlerdir. 167
170 9. SONUÇLAR SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 168 SED yardımı yapılan çocukların çoğunluğu 6b kapsamında yer alan korunma kararı olmaksızın ailesi yanında desteklenen çocuklardır. Uygulama sırasında görüşme yapılan ebeveyn çoğunlukla annedir. SED yardımı alan çocukların ebeveynleri büyük oranda ilkokul düzeyinde eğitim almışlardır. SED yardımı alan çocukların ebeveynlerinin işsizlik oranı fazladır. SED başvuruları çoğunlukla 2-4 ayda sonuçlandırılabilmektedir. Aileler, SED yardımına ilişkin başvuru konusunda, komşu, valilik, kaymakamlık, önceki ismiyle çocuk esirgeme kurumu vb. kanallar yoluyla bilgi sahibi olmaktadırlar. Meslek elemanları, SED yardımı öncesi geçen süreçte, SED yardımı için ailelerle ön görüşme yapma, aile hakkında detaylı inceleme yapma, aileleri süreç hakkında bilgilendirme boyutları açısından görevlerini yerine getirmektedirler. SED değerlendirme ve onay alınma aşamasındaki işlemlerin zamanında bitirilmesi konusunda zaman zaman sorunlar yaşanmaktadır. Bu nedenle ailelere yapılan ödemeler bazen zamanında ulaştırılamamaktadır. Aileler gerektiğinde meslek elemanlarına ulaşabilmektedir ancak meslek elemanlarının kendilerine daha sık ziyaret etmelerini beklemektedirler. Meslek elemanları yardım verilen çocukların aileleri ile iyi bir iletişim içindedir. Gerekli olduğunda görevlilere ulaşılabilmekte; gerekli olduğunda da ASPB ya da İl Müdürlüğü ile iletişim kurulabilmektedir. Ailenin yanına dönüş konusunda çocuğun görüşü alınmaktadır. Çocuğun ailesinin yanına dönme sürecinde meslek elemanları öncelikle ailenin maddi durumu, daha sonra aile içi ilişkiler, çocuğun ailenin yanında kalma isteği ve çocuğun sağlık durumuna ilişkin sorular sorarak bilgi toplamaktadır. Meslek elemanı tarafından çocuğun okul başarısı ve herhangi bir işte çalışma durumu ile ilgili az da olsa sorular sorulmaktadır. SED hizmetinden yararlanan aileler esas olarak temel ihtiyaçlarını dahi karşılamakta güçlük çeken aileler olup çocuklar için talep edilen ve sağlanan ekonomik desteğin çocukların ihtiyaçları için harcanması yanında, ailenin ihtiyaçları için de harcandığı anlaşılmaktadır. Çünkü işlevlerini sağlıklı olarak yerine getiren aileler çocuklarına en iyi bir şekilde bakmaya çalışmakta, korumakta ve desteklemektedir. Bu durum SED hizmetinin temel amaçlarından biri olan ailenin de desteklenmesi bağlamında değerledirildiğinde normal bir durum olduğu söylenebilir. SED yardımının nasıl kullanılacağına öncelikle anneler, daha sonra da anne ve babalar birlikte karar vermektedir. Maddi yardımın nasıl kullanılacağı konusunda çocukların görüşleri aileleri tarafından alınmaktadır. Çocukların çoğunluğu SED kapsamında sağlanan maddi yardımı yeterli bulmamaktadır. Aileler SED dışında çoğunlukla yerel yönetimlerin sağladığı bazı (kömür, maddi, yardımlar, gıda, giyim, yakacak vb.) yardımlardan faydalanmaktadırlar. SED yardımı alan aileler ve çocuklar, çocukların yeniden kuruluş bakımına dönmesini istememektedir. Ailelerin yaklaşık % 13 ünde çeşitli engelleri olan bireyler mevcuttur. SED yardımı alan çocukların yaklaşık 1/4 ünün kronik rahatsızlık olarak değerlendirilebilecek sağlık sorunları bulunmaktadır. SED yardımı sonrasında çocuğun sağlık sorunlarından dolayı tedavi amaçlı sağlık kuruluşlarına daha düzenli bir şekilde gidilmektedir. Tedavi için çoğunlukla da kamu hastaneleri ve aile hekimleri tercih edilmektedir. SED yardımı yapılan ailelerin yaklaşık yarısında yaşanan başlıca sorunlar sağlık sorunları ve maddi yetersizliklerdir.
171 Ailelerde en çok yaşanan sorunlar olarak ifade edilen içe kapanıklık, depresyon, fobi, öz güven yetersizliği, takıntı, kıskançlık, iletişim bozukluğudur. Ancak bunlar araştırmaya katılan aileler ve çocukların kendilerinin ifade ettikleri tanısı konulmamış sorunlardır. SED yardımı yapılan ailelerin yaklaşık % 90 nında herhangi bir şiddet olayı yaşanmamaktadır. Bununla beraber aileler ve çocukların yaklaşık % 10 unun tartışma ya da kavga yaşandığı yönünde açıklamaları olmasına karşın, bu durumun çocuğu koruma altına almayı gerektirecek boyutta bir durum olmadığı belirlenmiştir. Nitekim meslek elemanları ailelerde çocukları koruma altına almayı gerektirecek düzeyde bir şiddet tespiti yapmadıklarını, böyle bir durum olması halinde yönetmelik gereği çocuğu koruma altına aldıklarını vurgulamışlardır. Ailelerin bir bölümümün yaşadıkları evler genel olarak küçük olup, sağlık koşulları açısından olumsuzluklar içermektedir. Ailelerin yaklaşık yarısında sigara içme alışkanlığının yaygın olduğu belirlenmiştir. Sigara içenlerin içinde annelerin oranı diğer aile bireylerine göre daha fazladır. Ailelerin ekonomik yetersizlikten dolayı yeterince düzenli beslenme imkânları ve alışkanlıklarına sahip olmadıkları tespit edilmiştir. Araştırmada az sayıda da olsa bazı çocukların konuşma bozukluğu ve akıcı konuşma açısından sorunlarının olduğu belirlenmiştir. Çocukların yaklaşık % 10 unda dikkat eksikliği vardır. Çocukların, futbol oynama, resim, müzik, vb. aktivitelere ilgi duydukları sonucu elde edilmiştir. Aileler ve çocuklar yemeklerde beraber olabilmekte, televizyon izlemekte, az da olsa alış verişe ve gezmeye birlikte gidebilmektedirler. 169 Aileler ve çocuklar sosyal bir aktiviteye yeterince birlikte katılamamaktadırlar. Sorunları olduğunu ifade eden çocukların başlıca sorunları, maddi sorunlar, çabuk sinirlenme, insanlara güvenmeme, kıskançlık, alınganlık, utangaçlıkheyecanlanma ve gelecek endişesi olduğu belirlenmiştir. SED hizmetinin sık sık ikamet adresi değiştiren ailelerin ikametlerini değiştirmelerinde olumlu bir rol oynadığı belirlenmiştir. Buna göre aileler SED hizmeti öncesine göre daha az ikamet yeri değiştirmekte ya da daha iyi bir sosyal çevrenin olduğu bölgelere yerleşmektedirler. Meslek elemanlarının aşırı iş yükleri SED hizmetinin sosyal boyutuna yönelik çalışmalar üzerinde yoğunlaşmasını engellemektedir. SED yardımı alan çocukların 2/3 ü annesi ile, 1/4 ü de anne ve babasıyla birlikte yaşamaktadır. Bunun dışında en çok beraber yaşanılan aile yakınının anneanne olduğu tespit edilmiştir. SED ile desteklenen çocuklardan okul çağında olanlarının büyük çoğunluğu okula devam etmektedir. Okula devam etmeyen %5 lik grubun çoğunlukla okul öncesi eğitim döneminde olduğu saptanmış olup diğerlerinin okula gitmeme nedeni olarak sırasıyla maddi yetersizlikler, sağlık sorunları ve okula uyum sorunları olduğu belirlenmiştir. Araştırmaya katılan çocukların büyük çoğunluğunun ortaokul ve lise öğrencisi olduğu belirlenmiştir. SED yardımının okula devam oranını ve okul başarısını olumlu yönde etkilediği sonucu elde edilmiştir. Çocuklar çok fazla okul değiştirmemektedir. Ancak değiştirenlerin oranına bakıldığında SED sonrasında okul değiştirme de düşük oranda bir azalma gözlenmiştir. SED sonrasında okul terki davranışının azaldığı görülmüştür. Çocukların bir üst öğrenime gitme isteği SED sonrası artış göstermiştir. Devam etmek istemeyen az sayıda çocuğun başlıca gerekçeleri arasında; arkadaş edinememe, maddi sorunlar, ders başarısının düşük olması ve okulu sevmeme gibi gerekçeler ortaya çıkmıştır.
172 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 170 SED in okuldaki sosyal ve kültürel etkinliklere katılma yönünde çocukların algılarını olumlu yönde etkilediği ve katılımlarını artırdığı gözlenmiştir. SED yardımının çocukların düzenli ders çalışma alışkanlıklarına olumlu bir etkisi olduğu tespit edilmiştir. SED öncesi ve sonrasında disiplin cezası alma oranlarında bir değişiklik olmadığı belirlenmiştir SED yardımı yapılan 0-11 yaş arasındaki çocukların temel güven, özerklik, girişkenlik ve başarılı olma özelliklerini sergiledikleri; yaş arası ergenlerin ise özerklik ve kimlik kazanma özelliklerini kazandıkları belirlenmiştir. SED yardımları büyük ölçüde amacına ulaşmaktadır. Amacına en fazla ulaşan yardımlar sırasıyla maddi sorunlar yüzünden eğitimini devam ettiremeyecek duruma düşen ilköğretim ve orta öğretimdeki öğrencilere sağlanan destekler, ailesi veya yakınları tarafından bakılabilecek çocuklara sağlanan sosyal ve ekonomik destekler ve tabii afetler nedeniyle yakınlarını kaybederek kimsesiz ve korunmasız kalmış kişilere sağlanan destekler dir. Yardımların amacına ulaşmama nedenlerinin başında, verilen yardımların amacına uygun kullanıp kullanılmadığının takip edilmemesi, kriterlerin yeterince belirgin olmayışı, ailesi yanına döndürülen çocukların yeterince izlenememesi gelmektedir. Bir meslek elemanı tarafından SED çalışmaları kapsamında yılda yaklaşık 359 başvuru incelemektedirler. Ayrıca günde ortalama 7 görüşme yaptıkları, SED programından ailelere bir ayda ortalama 18 ziyaret yaptıkları belirlenmiştir. Meslek elemanlarının dosya düzenleme, her türlü konuda sosyal inceleme yapma, çocukların şahsi dosyaları ile ilgili işlemler, mahkemelerde bilirkişilik, danışmanlık tedbir ve denetim görevi, ihbar talebi işlemleri, BİMER başvurularını değerlendirme, engelli memur alımı, huzurevi/kadın konukevi/ özürlü evde bakım / koruyucu aile / kreşler vb. başvuruları, öfke kontrol danışmanlığı, boşanma süreci rehberliği gibi pek çok konuda yoğun iş yükleri vardır. Meslek elemanları, SED çalışmaları kapsamında çeşitli güçlüklerle karşılaşmaktadırlar: İnceleme ve izleme çalışmaları için zaman ve araç yetersizliği, ilgili alanda çalışanların sayıca azlığı, çalışma ortamının (oda koşulları, araç-gereç yetersizliği vb.) uygun olmaması ile uygun olmayan aile başvurularının çokluğu bu güçlüklerden bazılarıdır. SED çalışmalarının yerine getirilmesi sırasında meslek elemanı yetersizliği, makam onaylarına ilişkin sürecin uzaması, iş yükü nedeniyle sosyal inceleme raporunun geç yazılması, evrak akış hızındaki yavaşlık gibi sorunlar yaşanabilmektedir. Meslek elemanları ev ziyaretleri sırasında ailelerin adreslerinin bulunamaması, ailenin evinde bulunmaması, kapıyı açmayanlar, görüşmek istemeyenler, görüşme talebini geri çevirenler ziyarete gitmek için gerekli aracın istenildiği zaman bulunamaması, güvenlik, ulaşım, gibi güçlükler yaşamaktadırlar. SED hizmetinden yararlanan aileler bu yardımın sonlanması sürecine yönelik olumsuz tepki geliştirebilmektedirler. Meslek elemanları, SED yardımına başvuranlar tarafından görüşme, inceleme ve izlemelerde, özellikle yardımın kesilmesi gibi bir sürecin yaşanması halinde bazen sözel ve hatta fiziksel şiddete maruz kalmakta, tehdit edilebilmekte ya da iftiraya uğrayabilmektedirler. Çocuğun kuruluş bakımına dönmesi kararını meslek elemanları vermekte, bunu ailelerin istekleri izlemektedir. Aileler ve çocuklar yeniden kuruluş bakımına dönmeyi istememektedirler. Bu durum çocuğun aile yanında desteklenmesini içeren SED in uygun bir model olduğunu göstermektedir. SED kapsamında yapılan maddi yardımın psiko-sosyal destek hizmetleriyle beraber sunulamaması ailelerin yardım bağımlılığı geliştirmesine sebep olmaktadır. Maddi yardımın meslek elemanları tarafından hem yeterli hem de yeterli olmadığına yönelik görüşler bulunmakla birlikte aileler, çoğunlukla yapılan maddi yardımı yeterli bulmamaktadırlar.
173 SED hizmetinden yararlanan ailelerde alkol, madde bağımlılığı, kumar vb. kötü alışkanlıklar yok denecek düzeydedir. Çok nadir de olsa karşılaşılırsa SED hizmeti çerçevesinde az da olsa karşılaşılan alkol, madde bağımlılığı, kumar vb. kötü alışkanlıklara sürüklenen çocukların aileleri ile mesleki çalışmalar yapılmakta; sorunun çözümü sağlanamazsa, çocuk hakkında bakım tedbiri kararı talep edilmektedir. SED yardımı çocukların hastaneye gidiş, tedavi sürecine devam etme vb. üzerinde olumlu bir etki yaratmaktadır. SED kapsamında maddi yardım hizmeti yerine getirilirken, diğer sosyal yardım hizmetleri istenildiği ölçüde yerine getirilememektedir. Özellikle meslek elemanı yetersizliği ve aşırı iş yükü nedeniyle yerine getirilemeyen bu hizmetlere karşın, yine de ailelerin psikososyal özellikleri üzerinde olumlu bir etkiye sahip olduğu söylenebilir. Meslek elemanlarının bir kısmının SED hizmeti hakkında bazı hizmet içi eğitimler aldığı, bir kısmının da eğitime ihtiyacı olduğu belirlenmiştir. Yapılacak hizmet içi eğitimlerde sosyal incelemede dikkat edilecek hususlar, aile içi ilişkiler, çatışma ve sorun çözme, iletişim, yoksulluk, mevzuat, yardım alma koşulları vb. konular yer almalıdır. Meslek elemanlarının mesleki doyumları yüksek bulunmuştur. Buna karşılık aldıkları ücretin düşüklüğü, yemek, kreş vb. olanakların yetersizliği gibi işteki üretkenliğini doğrudan etkileyen özlük haklarına ilişkin sorunları bulunmaktadır. Meslek elemanları alt yapı ve eleman yetersizliği, hizmetin kıstaslarının yeterince açık olmaması, aile danışmanlığı boyutunun yetersiz kalması gibi programa dair sorunlar dile getirmişlerdir. 10. ÖNERİLER 171 SED yardımı alan ailelerin eğitim durumlarının geliştirilmesi gereklidir. Genellikle ilkokul düzeyinde eğitim durumuna sahip olan ailelerin daha üst öğrenim kurumlarına gidebilmeleri için açık ortaokul, açık lise gibi eğitim kurumlarına devam etmeleri teşvik edilebilir. SED yardımı alan ailelerin ekonomik durumlarının daha iyi koşullara ulaşması için destek sağlanmalıdır. Bunun için yaşadıkları bölgedeki İŞKUR ile iletişime geçmeleri yönünde çalışmalar yapılabilir. Bunu sağlamak için meslek elemanlarının desteği yararlı olacaktır. Ayrıca bu ailelerin daha vasıflı niteliklere sahip olabilmeleri için örneğin yerel yönetimlerin, halk eğitim merkezlerinin düzenledikleri meslek edindirme kurslarına katılmaları da teşvik edilmelidir. Bu konuda da meslek elemanlarının rehberlik etmelerinde yarar vardır. Toplumda farklı kurum ve kuruluşların, destek bekleyen risk altındaki aile ve çocukların sosyal ve ekonomik destek programları konusunda bilgi sahibi olarak ek katkı sağlamaları önemlidir. Meslek elemanları tarafından gerçekleştirilen ev ziyaretleri ve aile ilişkileri, maddi durum gibi incelemelerin istenilen düzeye ulaştırılabilmesi amacıyla, personel eksikliği giderilerek iş yükü fazlası ortadan kaldırılmalıdır. Mevcut uygulamadaki ulaşım sorununu çözmek ve ailelere ilişkin sosyal incelemelerin zamanında ve düzenli yapılabilmesi için ek araçlar temin edilmelidir. SED yardım sürecinde çalışan görevlilerin yardım verilen çocukların aileleri ile kurdukları nitelikli iletişimin sürdürülebilmesi için görevli meslek elemanlarına hizmet içi eğitim verilebilir. Kuruluş bakımından ailenin yanına döndürülen çocuklara titiz davranılması ve ailelerinin yanında desteklenmesi önemlidir. Ülkemizde çocuklara yönelik hizmetler gerçekleştirilirken uygulamada karşılaşılabilecek güçlükler ve eksikliklerin giderilmesi için profesyonel bir anlayışla yaklaşılması, ilgili meslek elemanlarının eğitimlerle desteklenmesi, ailelere yapılan psiko-sosyal desteklerin iyileştirilmesi sağlanabilir.
174 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 172 Yapılan yardımların, aileleri kısa sürede kendi imkânları ile geçinebilecekleri bir düzeye getirmeyi hedefleyen bir yapıya ulaştırılmalıdır. Aileleri bağımlı kılmayan, kısa sürede kendi imkânları ile geçinebilecekleri bir hale getirmeyi hedefleyen niteliğe kavuşturulmalıdır. Çocuğun ve ailenin eve dönüş sürecine çok iyi hazırlanması gerekmekte olup çocuğun aile yanına döndükten sonraki izleme çalışmaları ile çocuk ve ailenin sağlık, sosyal ve danışmanlık hizmetleri yönünden desteklenmesi çalışmalarına daha ağırlık verilmelidir. Çocuğun aileye uyum süreci içinde verilecek destek uyum sorunlarının çözümünde aileye katkı sağlayacak, çocuğun kuruluş bakımına dönme riskini azaltacaktır. Aileler kötü alışkanlıklar konusunda bilinçlendirilmelidir. Ailelere kötü alışkanlıklardan korunma konusunda Sağlık Bakanlığı desteği sağlanmalıdır. Çocuklara ilgi duydukları spor, güzel sanatlar vb alanlarında gelişim imkanı sağlanmalı ve gelişimleri aile katılımı ile desteklenmelidir. Çocuklar bu konuda çeşitli kurum ve kuruluşlar tarafından verilen ücretsiz sosyal etkinliklere yönlendirilmelidirler. Çocuklara okula, aileye ve topluma yönelik olumlu tutum geliştirici psikolojik destek sağlanmalıdır. Çocukların okul başarılarını artırmaya yönelik rehberlik hizmetlerinde bulunulmalıdır. Üst öğretime devam edecek çocuklar için çocukların başarı durumlarını artırmaya yönelik destekleyici hazırlık kurslarına katılmaları sağlanmalıdır. İş yükü fazlalığının ortadan kaldırılması için sosyal çalışmacı ve diğer meslek elemanı sayısının artırılması gerekmektedir. SED kapsamında yer alanların daha etkili biçimde takip edilebilmesi açısından ailelerin adres-iletişim bilgilerini güncelletmek için makul sürelerle kuruluşa başvurma zorunluluğu getirilmelidir. Ergenlik dönemi; psiko-sosyal açıdan içinde sorunları barındırdığından okullarda öncelikli hizmet verilmesi gereken gruplardır. Bu nedenle varolan birimlerin daha aktif çalışması, gerekirse bu konuda hizmet verebilecek yeni birimler kurulması için MEB ile daha etkin işbirliğine gidilmelidir. Anne babaların eğitimi için anne-baba okulu, aile eğitim programları gibi etkinlikler desteklenerek daha fazla sayıda kişinin söz konusu etkinliklerden yararlanabilmesi sağlanabilir. Akademik başarı, ergene gerek yeterlik ve kendini değerli bulma duygusu kazandırdığından gerekse toplumsal kabulü artıran bir etken olması açısından ergenin psikososyal gelişim sürecinde önemli faktördür. Bu nedenle ergenlerin akademik başarılarını destekleyecek okul ve aile düzeyinde etkinliklere yer verilmesi önemli görülmektedir. Öğrencilerin kimlik kazanımında arkadaş ilişkileri de çok önemli olduğundan okullarda resim, spor, müzik, tiyatro gibi kulüpler aracılığıyla arkadaş ilişkileri ve sosyal gelişimleri desteklenebilir. SED hizmeti kapsamında desteklenen aileler çocuk bakımı, çocukla iletişim, çocuğun eğitimi ve davranış sorunları ile baş etme konularında güçlendirilmelidir. Meslek elemanlarına yönelik yapılacak hizmet içi eğitimlerde ise bu kapsamda; aile eğitimi, danışmanlığı, savunuculuk, kaynaklara yönlendirme vb. konularına yer verilmelidir. Ailelerin hizmetin sonlandırılması sürecine hazırlanmasına yönelik faaliyetlerin geliştirilmesi gereklidir. SED hizmetinin, aileler için bir güçlendirme aracı olarak görülmesi ve nihai hedefinin ailenin güçlenerek yardıma yönelik ihtiyaç halinin ortadan kalkması olarak kurgulanması gerekmektedir. Yapılan maddi yardım aileyi güçlendirmekle birlikte ailenin ekonomik yönden bağımlı bir ilişki geliştirmesine de engel olmalıdır. SED kapsamında verilen ekonomik destek, ailenin içinde bulunduğu yoksulluğun giderilmesi ve/veya kriz durumundaki ihtiyaçlarının karşılanması için yeterli olmalıdır. Çocukları alkol vb. madde bağımlılığına, kumar, fuhuş vb. kötü alışkanlıklara sürüklenmekten alıkoyacak koruyucu önleyici önlemlere ağırlık verilmelidir.
175 SED yardımının çocuğun eğitim başarısına etkisini çoğaltmak için, yapılan yardımın çocuğun eğitim gereksinimlerine yönelik kullanılmasının gözetilmesi gerekmektedir. SED yardımının çocuğun sağlık koşullarına etkisini arttırtmak için, yapılan yardımın çocuğun gereksinimlerine yönelik kullanılmasının gözetilmesi gerekmektedir. Ailelere sağlanan ekonomik destek miktarının arttırılması ihtiyacına ilişkin bulgular elde edinilmişse de sağlanan ekonomik desteğin nasıl kullanılacağına ilişkin ailelere rehberlik edilmesi, ekonomik yaşama bu ailelerinde katkılarının sağlanabilmesi için aile bireylerinin de istihdama katılabilmesi için niteliklerinini artırılmasına yönelik çalışmalar yapılmalıdır. Ailelere sağlanan ekonomik desteğin yanı sıra ihtiyaç duydukları psiko-sosyal destek hizmetleri de verilmelidir. Ailelerin sağlanan ekonomik desteğin amacına uygun harcanıp harcanmadığı daha sık denetlenmelidir. Meslek elemanlarına verilecek hizmet öncesi ve hizmet içi eğitimlerde SED hizmetinin amacı, özellikleri, kapsamı, uygulamada sahip olunması gereken özel bilgi ve beceriler yer almalıdır. Meslek elemanları kurumda her türlü iş ve işlemi yürütmekte ve çocukların geleceğine ilişkin her türlü kararı almakta, adli birimlerle sıkı ilişkiler içinde çalışmakta ve kurumda da üzerilerinde birçok ek görev bulunmaktadır. Meslek elemanlarının mesleki doyum ve verimliklerini artırmak için iş koşullarının iyileştirilmesi ve ekonomik sorunların çözümüne yönelik önlemler alınmalıdır. Hizmetin etkililiğini arttırmak amacıyla alt yapı ve eleman yönünden kurumsal yapı güçlendirilmeli, aileyi bir bütün olarak ele alacak ve özellikle de psiko sosyal açıdan destekleyecek düzenlemeler yapılmalıdır. Başvuru ve sonrasındaki değerlendirme sürecine ilişkin bürokratik işlemlerin kısaltılması ve/veya kolaylaştırılması, süreci hızlandıracaktır. Yardımın değerlendirme aşamasında diğer kurumlardan istenilen belgelerin (örn. öğrenci belgesi vb) elektronik ortamdan temin edilmesi dosya işleminin daha kısa sürede tamamlanabilmesi açısından önemlidir. Söz konusu belgelerin tamamlanması müracaatçıya bağlı olduğundan bu süreç uzayabilmektedir. 173 Söz konusu hizmeti yürüten meslek elemanlarının il içerisinde görev yerlerinin değişmesi / rotasyonu, vakaların aynı kişiler tarafından takip edilebilmesini engellemekte, konuya ilişkin uzmanlaşmalarının önüne geçmekte ve dolayısı ile hizmetin verimliliğini azaltmaktadır. Bu nedenle, personel görevlendirmelerinde bu konu dikkate alınmalıdır. Meslek elemanlarının takip ettikleri dosya sayısının sınırlandırılması, işyükünün azaltılması ve vakaların etkin takibi açısından önem taşımaktadır. İkinci çocuğa yapılan ödemenin oransal olarak sınırlandırılması, ailelerin çalışma konusunda teşvik edilmesi açısından önemli bir etken olacaktır. SED Yönetmeliğinin 6-a maddesinde çocuk sınırı bulunmamaktadır, 4-5 çocuk adına da ödeme yapılabilir. Bir tavan uygulama konulması ve kişi başına düşen gelire göre bir sınırlandırma yapılması gerekmektedir. Aynı ailede bir çocuğa süreli yardım verilirken, diğer çocuğa geçici yardım yapılamamaktadır. Bu nedenle, sistemin buna imkân verecek şekilde düzenlenmesi gerekmektedir. Hizmetin etkililiğinin artırılması açısından, MEB, Sağlık Bakanlığı ve İŞKUR vb. kurumların süreçte aktif rol alacak şekilde yer almaları sağlanmalıdır. SED verilecek ailelerin belirlenmesinin meslek elemanının tarafsız değerlendirmesine bırakılması önem taşımaktadır.
176 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 174 Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının Yürüttüğü Sosyal ve Ekonomik Destek Programının Geliştirilmesi İçin Model Önerisi Mevzuat SED hizmetinin yasal dayanağı 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu ile 633 sayılı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında KHK dır. Mevzuat ve uygulamalar incelendiğinde iki farklı yönetmelik ve iki farklı uygulamanın olduğu göze çarpmaktadır. İlk olarak SED yönetmeliğinde ayni ve nakdi yardım hizmetlerinin yürütülmesinde görevli sosyal çalışmacılar veya ihtiyaçlar doğrultusunda görevlendirilecek sosyal hizmet kuruluşları bünyesindeki sosyal çalışmacılar tarafından, kişilerin aile ve çevre şartları ile sosyal ve ekonomik durumlarını kapsayan bir inceleme yapılır ve sosyal inceleme raporu düzenlenir ifadesi yer almaktadır (Madde 10). Sosyal Hizmet Merkezleri (SHM) yönetmeliği ise SED hizmetinden yararlanacak olan ailelere ilişkin kararların Sosyal Hizmet Komisyonu tarafından verileceğini belirtmekte olup (Madde-9) bu komisyon, müdür veya müdür tarafından görevlendirilen yardımcısının başkanlığında, merkezde çalışan farklı birim ve branşlardaki personelden oluşturulmaktadır (Madde 8). Ayrıca SHM Yönetmeliğinde meslek elemanı tanımlaması yer almakta olup bu tanım içerisinde sosyal çalışmacı, psikolog, sosyolog, çocuk gelişimcisi, öğretmen, psikolojik danışman ve rehber öğretmen ile aile ve tüketici bilimleri bölümü mezunları yer almaktadır (Madde-18). Bu noktada programın Aile ve Sosyal Politikalar İl Müdürlüğü tarafından mı yoksa SHM ler tarafından mı yürütüleceği konusunda daha açık bir düzenlemeye ihtiyaç bulunmaktadır. SED Yönetmeliğin amacı, yoksulluk içinde olup da temel ihtiyaçlarını karşılayamayan ve hayatlarını en düşük seviyede dahi sürdürmekte güçlük çeken kişilere ve ailelere kaynakların yeterliliği ölçüsünde ayni ve nakdi yardım yapılmasına dair esas ve usulleri düzenlenmek şeklinde ifade edilmiştir (Madde 1). Dikkat edilirse burada programın temel amacının ilgili kişi ve ailelere ayni ve nakdi yardım yapılmasıyla sınırlı tutulduğu anlaşılmaktadır. Oysa hedef kitlede yer alan kişi ve ailelerin içinde bulundukları ihtiyaç ve sorunlar dikkate alındığında, bunların yalnızca sosyal yardımlarla karşılanması beklenemez. Bu amaçla yönetmeliğin yeniden gözden geçirilerek, müracaatçı ailelere ve çocuklara sunulan ekonomik desteğin yanı sıra sosyal ve psikolojik desteğin de sunulabilmesine olanak sağlayacak düzenlemelere yer verilmelidir. Sözü edilen destek programlarında Sağlık Bakanlığının da etkin görev alması sağlanmalıdır. SED kapsamında verilen ekonomik destek, ailenin içinde bulunduğu yoksunluğun giderilmesi ve/veya kriz durumundaki ihtiyaçlarının karşılanması için yeterli olmalıdır. Yapılan maddi yardım aileyi güçlendirmekle birlikte ailenin ekonomik yönden bağımlı bir ilişki geliştirmesine de neden olmamalıdır. Örgütlenme ve Personel SED hizmetinin en verimli şekilde yürütülebilmesi için meslek elemanlarının sorumlu olduğu aile sayısı, hizmetin verimliliği ve niteliği açısından en yüksek yararı sağlayacak şekilde belirlenmesi gerekir. Makul sayıda aileyle çalışılmasına yönelik altyapı geliştirilmesi ve belirlenecek rakamı karşılayacak sayıda meslek elemanı istihdam edilmelidir. SED hizmetinin daha organize ve planlı bir şekilde yapılabilmesi için yeterli meslek elemanı istihdamı oldukça önemlidir.
177 Uygulama deneyimlerine dayanarak her meslek elamanın aynı anda en fazla 30 vaka (aile) ile çalışması önerilebilir. İdeal sayıda aile ile çalışma olanağı sağlanan meslek elemanlarına, uygulama sırasında süpervizyon desteği verilmelidir. Süpervizyon verebilecek deneyimli ve üst eğitimler almış meslek elemanları belirlenmeli, bu konuda akademik çevrelerle daha etkili işbirliği yapılmalıdır. Meslek elemanlarının iş doyumlarını ve verimliliklerini arttıracak önlemler alınmalıdır. İşleyiş Vaka yönetim sistemi uygulanarak her vakanın bir vaka yönetici olması, bir vakanın başından sonuna kadar aynı meslek elemanı tarafından takip edilmesinin sağlanması gerekir. Bu süreçte gerektiğinde diğer meslek elemanlarından, kurum ve kuruluşlardan destek alınması gerekmektedir. Vaka yöneticisi, müracaatçı için kaynak kullanımını planlar, hizmet sürecine rehberlik eder, ekip üyeleri arasında eşgüdüm sağlar, planlanan hizmet sürecinin hedeflerinde meydana gelen sapmaları izler ve değerlendirir, sürece dair kayıtları tutar, müracaatçı ve çevresini (ailesini) eğitir, müracaatçının bağımsız bir yaşam sürmesini en kısa zamanda sağlamaya çalışır. Bu bağlamda SED hizmetinde vaka yönetimi müracaatçı ve ailesinin (çevresinin) gereksinimlerini bütüncül bir yaklaşımla karşılamayı amaçlar. SED hizmeti çerçevesinde yapılan ekonomik yardıma dair ölçütlerin netleştirilmesi gerekir. Bakanlığın diğer bir sosyal yardım uygulaması olan evde bakım desteğinde olduğu gibi daha net kriterlere ihtiyaç vardır. Ayrıca meslek elemanlarının vakaya müdahale ederken ekonomik destek bağlamında farklı koşullardaki ailelere farklı alternatifler sunabilmeye imkân tanıyacak yasal düzenlemeler yapılmalıdır. 175 Sosyal ve ekonomik desteğe gereksinim duyan bir ailedeki tüm çocukları kapsayan, çocuk sayısı arttıkça artan ve belirli miktarı aşmayan bir yardım üzerinde anlaşılmalıdır. SED yardımı veri tabanı güncel ve işlevsel olmalıdır. Ailelerin adres-iletişim bilgilerini kuruluşa düzenli bildirmesi güncelleme açısından gereklidir. Bunu sağlamak için bazı kurallar konulabilir. Her aile 2-3 (süre tartışılabilir) ayda bir adres bilgilerini kuruluşa bildirmeli, aksi halde yardımın kesilebileceği gibi bir uyarı bu konuda yaptırım gücü yüksek olan bir tedbir olabilir. Eğitim SED hizmetinde çalışan sosyal çalışmacı ve diğer meslek elemanlarının sayıca yeterli olması kadar bu hizmetin gerektirdiği bilgi ve becerilerle sürekli desteklenmesi de gerekmektedir. Bu amaçla hizmette istihdam edilecek çalışanların uygun bir hizmet öncesi eğitimden geçirilmesi ve zaman içerisinde önceden planlanmış hizmet içi eğitimlerle güçlendirilmeleri gerekmektedir. Bu eğitimler mevzuat, aile danışmanlığı, sorun çözme, krize müdahale, vaka yönetimi gibi konuları içermelidir. Ayrıca çalışılan bölgenin ve ailelerin özellikleri, gereksinimleri ve özgün sorunları bu eğitimin içeriğini etkileyecektir. Söz gelimi çalıştığınız bölgede madde bağımlılığı, internet bağımlılığı, şiddet, okul devamsızlığı gibi konular daha fazla gözlemleniyorsa eğitim programları bu bilgileri ve bunlara yönelik uygulamaları da içermelidir. Özetle meslek elemanlarının bilgi ve becerilerinin değişen toplumsal yapı, ihtiyaçlar ve sorunlar göz önünde bulundurularak sürekli güncellenmesi hizmetin başarısı açısından zorunludur. Sosyal destek sağlanmasına yönelik bilgi ve becerilerin meslek elemanları tarafından güncel tutulması ve geliştirilmesi gerekmektedir. Bununla birlikte bu gelişimin, ASPB tarafından hizmet içi eğitimlerle desteklenmesi müracaatçılara sunulacak olan faydanın artırılması açısından oldukça önemlidir.
178 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 176 Mesleki Uygulama Ailelerin, hizmetin sonlandırılması sürecine hazırlanmasına yönelik faaliyetlerin geliştirilmesi oldukça önemlidir. SED hizmeti kapsamında desteklenen aileler çocuk bakımı, çocukla iletişim, çocuğun eğitimi ve davranış sorunları ile baş etme konularında güçlendirilmelidir. Meslek elemanlarına yönelik yapılacak hizmet içi eğitimlerde ise bu kapsamda; aile eğitimi, danışmanlığı, savunuculuk, kaynaklara yönlendirme vb. konularına yer verilmelidir. SED hizmetinin, aileler için bir güçlendirme aracı olarak görülmesi ve nihai hedefinin ailenin güçlenerek yardıma yönelik ihtiyaç halinin ortadan kalkması olarak kurgulanması gerekmektedir. SED kapsamında desteklenen çocukların eğitim yaşamları desteklenmeli, alternatif çözüm önerileri geliştirilmeli, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının sürece etkin katılımı sağlanılmalıdır. Ayrıca çocukları alkol vb. madde bağımlılığına, kumar, fuhuş vb. kötü alışkanlıklara sürüklenmekten alıkoyacak koruyucu önleyici tedbirlere ağırlık verilmelidir. SED yardımının çocuğun öncelikli ihtiyaçlarının karşılanması için kullanılmasına öncelik verilmeli ve bu konuda aileler bilinçlendirilmelidir. Hizmetin etkililiğini arttırmak amacıyla alt yapı ve eleman yönünde kurumsal yapının güçlendirilmesi, aileyi bir bütün olarak ele alacak ve özellikle de psiko sosyal açıdan destekleyecek düzenlemeler yapılması önemlidir. Genel Değerlendirme ve Sonuç Çocukların korunmasına ilişkin uygulanan modeller içerisinde bilinen modeller içinde en etkili modelin çocukların aileleri yanında korunmasına ilişkin model olduğu herkes tarafından kabul edilmektedir. Bu araştırma kapsamında elde edilen bulgularda da SED in uygulanmasından aileler ve çocukların mutlu oldukları, meslek elemanlarının da uygulamayı destekledikleri ortaya çıkmıştır. Araştırmanın bulguları arasında dikkati çeken olumlu boyutlar şöyle özetlenebilir. SED için başvuru öncesi ve yardım süreci boyunca meslek elemanlarının davranışlarını olumludur. Yapılan maddi destek çocuğun ve ailenin ihtiyaçları için kullanılmaktadır. Çocuklar ve aileler çocuğun yeniden kurum bakımına dönmesini istememektedirler. SED programı çocukların psikolojik gelişim özeliklerine olumlu katkı sağlamaktadır. Aile içinde şiddet yok denecek kadar azdır. Nadiren olduğu ifade edilen tartışma ve kavga boyutlu durumların da çocuğun kurum bakımına alınmasını gerektirecek düzeyde bir nitelik taşımadığı anlaşılmaktadır. Çünkü meslek elemanları böyle bir durumla karşılaşsalar derhal çocuğu kurum bakımına alma kararı uyguladıklarını ifade etmektedirler. Çocuklar yemek saatlerinde genellikle aileleri ile birlikte zaman geçirebilmektedir. Meslek elemanlarının mesleki doyumları yüksektir. Çocukların SED sonrasında sağlık kurumlarından yararlanma durumlarında olumlu gelişmeler gözlenmiştir. SED hizmetinin genel olarak çocukların eğitim durumlarında (okula devam, başarı, üst öğrenime devam etme isteği, okul terkinin azalması vb.) açılarından olumlu katkılar sağladığı söylenebilir. SED sonrasında daha olumlu tavırlar sergiledikleri ve çocukların kendilerini aileleri yanında daha güvende hissetikleri ortaya çıkmıştır.
179 Elde edilen bulgulara göre belirlenen başlıca sorunlar şunlardır. SED kapsamındaki maddi yardım yeterli bulunmamaktadır. Meslek elemanlarının iş yükleri çok fazladır. Buna dayalı olarak yeterince izleme ziyareti yapamamakta ve ailelere gerektiği kadar danışmanlık ve rehberlik hizmeti sunamamaktadırlar Çocukların genellikle SED öncesinden kaynaklanan sağlık ve beslenme sorunları vardır. Çocukların yaşadıkları ev ortamları genel olarak sağlık koşulları açısından sorunlar taşımaktadır. Aileler ekonomik açıdan sorunlar yaşamaktadırlar. Desteğin kesilmesi gereken durumlarda aileler tepki gösterebilmekte, meslek elemanlarına karşı olumsuz davranışlar sergileyebilmektedirler. Çocuklar yeterli sosyal ve kültürel etkinliklere katılamamaktadırlar. Çocuklar çabuk sinirlenme, alınganlık, kıskançlık gibi sorunlar yaşayabilmektedirler. Meslek elemanlarının maaş, ulaşım, kreş gibi bazı sorunlarının olduğu ortaya çıkmıştır. SED yardımı sonrasında denetim açısından sorunlar yaşanabilmektedir. Bu durumun çoğunlukla meslek elemanlarının iş yüklerinin fazla olmasından kaynaklandığı söylenebilir. SED kapsamındaki ailelerin iletişim bilgilerinin güncellenmesinde sorunlar yaşanabilmektedir. Bu durum yeterli denetim yapılamayışından da kaynaklanmakta, aileler de bu konuda yeterince duyarlı davranmamaktadırlar. 177 Başlıca öneriler şunlardır. Genellikle ilkokul düzeyinde eğitim durumuna sahip olan ailelerin daha üst öğrenim kurumlarına gidebilmeleri için açık ortaokul, açık lise gibi eğitim kurumlarına devam etmeleri teşvik edilebilir. SED yardımı alan ailelerin ekonomik durumlarının daha iyi koşullara ulaşması için mesleki beceriler kazanarak iş sahibi olmaları desteklenmelidir. Bunun için yerel yönetimlerin, halk eğitim merkezlerinin düzenledikleri meslek edindirme kurslarına katılmaları da teşvik edilmelidir. Çocuğun aileye uyum süreci içinde verilecek psiko sosyal destek uyum sorunlarının çözümünde aileye katkı sağlayacak, çocuğun kuruluş bakımına dönme riskini azaltacaktır. SED hizmeti kapsamında ailelere verilecek psiko-sosyal destek programlarında aile içi şiddet konularının da yer alması yararlı olacaktır. Aileler kötü alışkanlıklar konusunda bilinçlendirilmelidir. SED yardımı alan ailelerde kötü alışkanlıklar ortaya çıkması halinde Sağlık Bakanlığı desteği sağlanmalıdır. Çocuklar ilgi duydukları spor, güzel sanatlar vb. alanlarda çeşitli kurum ve kuruluşlar tarafından verilen ücretsiz sosyal etkinliklere yönlendirilmeli ve olanak sağlanmalıdır. Çocuklara okula, aileye ve topluma yönelik olumlu tutum geliştirici psikolojik destek sağlanmalıdır. İş yükü fazlalığının ortadan kaldırılması için sosyal çalışmacı ve diğer meslek elemanı sayısının artırılması gerekmektedir. SED kapsamında yer alan ailelerin adres-iletişim bilgilerini güncelletmek için makul sürelerle kuruluşa başvurma zorunluluğu getirilmelidir. SED hizmeti kapsamında desteklenen aileler çocuk bakımı, çocukla iletişim, çocuğun eğitimi ve davranış sorunları ile baş etme konularında güçlendirilmelidir.
180 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 178 SED kapsamında verilen ekonomik destek, ailenin içinde bulunduğu yoksulluğun giderilmesi ve/veya kriz durumundaki ihtiyaçlarının karşılanması için yeterli olmalıdır. Ailelere sağlanan ekonomik desteğin yanı sıra ihtiyaç duydukları psiko-sosyal destek hizmetleri de verilmelidir. Ailelerin sağlanan ekonomik desteğin amacına uygun harcanıp harcanmadığı daha sık denetlenmelidir. Meslek elemanlarına verilecek hizmet öncesi ve hizmet içi eğitimlerde SED hizmetinin amacı, özellikleri, kapsamı, uygulamada sahip olunması gereken özel bilgi ve beceriler yer almalıdır. Meslek elemanlarının mesleki doyum ve verimliliklerini artırmak, mesleği ekonomik katkılarla cazip hale getirmek için ek önlemler alınmalıdır Başvuru ve sonrasındaki değerlendirme sürecine ilişkin bürokratik işlemlerin kısaltılması ve/veya kolaylaştırılması gerekmektedir. Meslek elemanlarının takip ettikleri dosya sayısının sınırlandırılması, iş yükünün azaltılması hizmetin verimliliği ve vakaların etkin takibi açısından önem taşımaktadır. İkinci çocuğa yapılan ödemenin oransal olarak sınırlandırılması, ailelerin çalışma konusunda teşvik edilmesi açısından önemli bir etken olacaktır. SED Yönetmeliğinin 6-a maddesinde çocuk sınırı bulunmamaktadır, 4-5 çocuk adına da ödeme yapılabilir. Bir tavan uygulama konulması ve kişi başına düşen gelire göre bir sınırlandırma yapılması gerekmektedir. Hizmetin etkililiğinin artırılması açısından, MEB, Sağlık Bakanlığı ve İŞKUR vb. kurumların süreçte aktif rol alacak şekilde yer almaları sağlanmalıdır. SED verilecek ailelerin belirlenmesinin meslek elemanının tarafsız değerlendirmesine bırakılması önem taşımaktadır.
181 11. KAYNAKLAR Acar, H. (2012). Onuncu Beş Yıllık Kalkınma Planı Çocuk Özel İhtisas Komisyonu Ön Raporu. Türkiye Cumhuriyeti Kalkınma Bakanlığı. Adat, N. (Ed.) (2012). Değişen Toplumda Değişen Aile: Sosyolojik Tartışmalar. Ankara: Siyasal Kitapevi. Aguilar, M. S. (2007). Foster parent s perception of their ınvolvement in the reunification process. A Thesis of Master Degree. California: California State University Department of Social Work. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (2011a). Türkiye de Aile Yapısı Araştırması Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (2011b). Tek Ebeveynli Aileler, gov.tr/mce/eskisite/files/tek_ebeveynli_aileler.pdf Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (2012) yılı faaliyet raporu. ASPBakanlik_FaaliyetRaporu_2012_3.pdf sayfasından erişilmiştir. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (2013a) yılı faaliyet raporu dc3053ccd5500/aile_ve_sosyal_politikalar_bakanligi_2013_yili_idare_faaliyet_raporu.pdfsayfasından erişilmiştir. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (2013b). Sosyal ve Ekonomik Destekler. html/10561 (Erişim tarihi: 25 Kasım 2013). Akkök, F. (2004). Ailelerin Eğitim Sürecine Katılımı, İlköğretimde Rehberlik, edit.: Yıldız Kuzgun, Ankara: Atlas Yayınları. 179 Akponat, A. F., Erdoğan, M. ve Koçak, G. (2011) Performans Programı İzleme-Ölçme ve Değerlendirme. Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü. Ankara: Bizim Repro. Aktaş A, Y. (2002) Okul Öncesi Eğitim Kurumlarında Okul Aile İşbirliği Çalışmaları İle Anne-Baba Eğitim Programı Uygulamaları. Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22 (2), Akyüz, E. (1991). Çocuğun güvenliği ilkesi ışığında korunmaya muhtaç çocuklar. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 24(2), 709,734. Argon,T.,Kıyıcı, K. (2012).İlköğretim Kurumlarında Ailelerin Eğitim Sürecine Katılımlarına Yönelik Öğretmen Görüşleri, Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 19, Arslan, E. & Arı, R. (2008). Erikson un psikososyal gelişim dönemleri ölçeğinin türkçe ye uyarlama, güvenirlik ve geçerlik çalışması, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19,, ASPB. (2011). Türkiye Aile Yapısı Araştırması Taya Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Ankara: Uzerler Matbaacılık San. Ltd. Şti. ASPB. (2013). Kurum Bakım Türlerinin Etki Analizi. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Ankara: Viza Yayıncılık. ASPB Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü. (2013). İstatistik. file:///c:/users/ahmet/google%20drive/sed_pro- JE/AB-%C3%87OCUK%20KORUMA%20S%C4%B0STEM%C4%B0-KAYNAKLAR/kullan%C4%B1lacak/Mart Istatistikler.pdf adresinden alındı ASPB. (2014). Türkiye Aile Yapısı Araştırması Tespitler, Öneriler. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Ankara: Çizgi Tanıtım ve Kırtasiye Ltd. Şti. ASPB Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü. (2014). Mayis.pdf adresinden alındı
182 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Atak, H. (2011). Kimlik gelişimi ve kimlik biçimlenmesi: Kuramsal bir değerlendirme. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 3(1): Ayni ve Nakdi Yardım Desteği ile Eve Dönüş Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlara İlişkin Genelge. Tarih: Bacanlı, H.(2002). Anababa İle İlişkiler (Sınıf Yönetimi, Editör: Emin Garip), Ankara: Pegem Yayıncılık. Bacanlı, H. (2012). Eğitim Psikolojisi. Ankara: Pegem Akademi Backe-Hansen, E., Højer, I., Sjöblom, Y., & Storø, J. (2013). Out of home care in Norway and Sweden similar and different. Psychosocial Intervention(22), Balcı, T. (1999). Yetiştirme Yurdu ile Ailesi Yanında Kalan Öğrencilerin Kişisel ve Sosyal Uyum Düzeylerinin Okul Başarılarına Etkisi, Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun. Baumrind, D. (1966). Effects of authoritative parental control on child behavior. Child Development, 37 (4), Barker, R. L. (1999) The Social Work Dictionary, 4th edition, Washington DC, NASW Press. Barutçugil, İ. (2002). Eğitim Becerilerinin Geliştirilmesi: Eğiticinin Eğitimi. İstanbul: Kariyer Yayıncılık İletişim Eğitim Hizmetleri Ltd. Şti. 180 Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü. (2006). Türkiye de Aile Yapısı Araştırması 2006, kutuphane_60_aile_yapisi_arastirmasi.pdf Başbakanlık Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Genel Müdürlüğü. (2009) yılı faaliyet raporu. youblisher.com/p/4513-shcek-2008-faaliyet-raporu/sayfasından erişilmiştir. Başar, H. (2001). Sınıf Yönetimi, 5. Baskı, Ankara: PegemA Yayıncılık. Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü (2006). Türkiye de Aile Yapısı Araştırmasıhttp://www. ailetoplum.gov.tr/upload/athgm.gov.tr/mce/eskisite/files/kutuphane_60_aile_yapisi_arastirmasi.pdf Başbakanlık, Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü. (2008). Aile Destek Hizmetlerinin Değerlendirilmesi ve Kalite Standartları Geliştirilmesi. Ankara: Yayın No: 135. Baysal, A.(2003). Sosyal Eşitsizliklerin Beslenmeye Etkisi, C. Ü. Tıp Fakültesi Dergisi, 25 (4), Bee, H. & Boyd, D. (2009). Çocuk Gelişim Psikolojisi. (Çev. Okhan Gündüz). İstanbul: Kaknüs Yayınları. Bernardi, Vivien De. (August 1995) Family Support Services in Sweden. Journal of Comparative Family Studies. 26: Berrick, J., & Skivenes, M. (2013). Fostering in the welfare states of the US and Norway. Journal of European Social Policy, 23(4), Beter, Ö. (2010). Türkiye ve İngiltere de çocuk koruma sistemleri. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. Bulut, I. (1995). Korunmaya muhtaç gençlerin sosyal grup çalışması gereksinimi. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 2 (2), Buğra, A. ve Keyder, Ç. (2005). Poverty and social policy in contemporary Turkey. Boğaziçi University. Social Policy Forum.
183 Caminada, K., & Goudswaard, K. (2002). Income distribution and Social Security in an OECD perspective. R. Sigg and C. Behrendt (Eds.). Social security in global village. Canatan, K. & Yıldırım, E. (2013). Aile Sosyolojisi. İstanbul: Açılım Kitap. Canavan, John, John Pinkerton and Pat Dolan, (Editors). (2006). Family Support as Reflective Practice. London, Jessica Kingsley Publishers. Casas, J., Weigel, S., Crick, N., Ostrov, J., Woods, K., Yeh, E. et all. (2006). Early parenting and children s relational and physical aggression in the preschool and home contexts. Journal od Applied Developmental Psychology, 27, Cerit, T. (2007). Ergenlerin Aile İlişkilerini Algılamalarının Bazı Değişkenlere Göre İncelenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara. Chance, S., Dickson, D., Bennett, P., & Stone, S. (2010). Unlocking the doors: How fundamental changes in residential care can improve the ways we help children and families. Residential Treatment for Children and Youth, 27, Child Welfare Act. (1992). 01% pdf adresinden alındı Cılga, İ. (2000). Bilim ve Meslek Olarak Türkiye de Sosyal Hizmet. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmetler Yüksek Okulu, Yayın no:016, Ankara. Cılga, İ. (1999). Yaşam Boyu Sosyal Hizmet (Edit: Prof.Dr.Nesrin G.Koşar). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmetler Yüksek Okulu, Yayın no: 004, Ankara. 181 Cılga, İ. (1999). Türkiye de Çocuk Hakları Çalışmaları. Cumhuriyet ve Çocuk 2. Ulusal Çocuk Kültürü Kongresi. Yayına Hazırlayan: Bekir Onur, s: Cömert, D., Güleç, H. (2005). Okulöncesi Eğitim Kurumlarında Aile Katılımının Önemi: Öğretmen Aile Çocuk ve Kurum Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(6), Çeliköz, N. ve Diğ. (2008). Çocuk Yuvası Ve Ailesiyle Yasayan Çocukların Ahlaki Ve Sosyal Kural Anlayışlarının Karşılaştırılmalı Olarak İncelenmesi. Gazi Üniversitesi Endüstriyel Sanatlar Eğitim Fakültesi Dergisi Sayı: 23, s.1-13 Çetin, H. (2006). Koruma Altındaki Çocukların Kayıt ve İzlemi (Hemşirelerin ve Diğer Profesyonellerin Görevleri)?, Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi, 1(3), Çetin, H. (2008). Korunmaya muhtaç çocukların bakımı nasıl olmalıdır? Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi, 3(9), Çetin, H. ve Çavuşoğlu, H. (2009) Yetiştirme Yurdunda ve Aileleri ile Yaşayan Adölesanların Benlik Saygıları ve Psikolojik Belirtilerinin Karşılaştırılması. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Elektronik Dergisi ( tarihinde adresinden alınmıştır.) 2009, 2 (4), Çetin, H. (2010). Korunmaya Muhtaç Çocukların Bakımına Yönelik Etkin ve sistematik Bir Yaklaşım Modeli, Mersin Üniversitesi sağlık Bilimleri Dergisi, 3(3), 1-8. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. (1989). Birleşmiş Milletler. Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim(1): (Erişim Tarihi: )
184 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 182 Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü,Erişim(2): Istatistikler.pdf,(Erişim Tarihi: ) Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim(3): pdf, (Erişim Tarihi: ) Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim(4): (Erişim Tarihi: ) Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim(5): pdf, (Erişim Tarihi: ) Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Erişim (6): c3/2014Eylül.pdf, (Erişim Tarihi: ) Dahl, G., & Lochner, L. (2005). The impact of family income on child achievement. (Discussion Paper No ) Madison, WI: University of Wisconsin-Madison. Dam, H. (2008). Öğrencinin Okul Başarısında Aile Faktörü, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(14), Demir, E. K. ve Şendil, G. (2008). Ebeveyn Tutum Ölçeği. Türk Psikoloji Yazıları, 11 (21), Demirbilek, S. (2000). Korunmaya Muhtaç Gençlerin Topluma Kazandırılmasında Yetiştirme Yurtları Dokuz Eylül Üniversitesi, İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(2), Department of Health Department for Education and Employment Home Office. (2000). Framework for the Assessment of Children in Need and their Families. London: p. 11. Dereboy, I. F. (1993). Kimlik bocalaması, anlamak, tanımak, ele almak. Malatya: Özmert Ofset. Desai, S., & Alva, S. (1998). Maternal education and child health: Is there a strong causal relationship? Demography, 35(1), Doğan, R. (2013). Bir Koruma Tedbiri Olarak Koruyucu Aile Kurumu ve Koruyucu Aile Yönetmeliği.Ankara Barosu Dergisi, 2, Doğan, S. (2001). Farklı sosyo-ekonomik düzeylere mensup ergenlik çağındaki kız ve erkeklerin saldırgan davranışlarıyla ana-baba tutumları arasındaki ilişkiler. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi. Dornbusch, S. M., Ritter, P. L., Leiderman, P., Roberts, D. & Chen, H. (1990). Family decision making and academic performance in diverse high school population. Journal of Adolescent Research, 5, DPT. (2013). Onuncu Kalkınma Planı ( ). Kalk%C4%B1nma_Plan%C4%B1.pdf (25 Kasım 2013 te alındı). Duman, N. (2014). Madde Bağımlılarının Yaşadığı Toplumsal Dışlanma ve Sosyal Hizmet Müdahalesi. Prof. Dr. Gönül Erkan a Armağan (s ). içinde Ankara: Sosyal Hizmet Araştırma, Uygulama ve Geliştirme Derneği. EARGED.(2001). Ailenin Çocuğun Okuldaki Eğitimine Katılım Sorunları ve Katılımın Sağlanması İçin Alternatif Bir Model, Ankara: Milli Eğitim Basımevi. Ekinci, H., & Ekici, S. (2003, Mayıs). İşletmelerde Örgütsel Stres Yönetim Stratejisi Olarak Sosyal Desteğin Rolüne İlişkin Görgül Bir Araştırma. C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, 27(1), Erdal, L. (2014-2). ERDAL, Leman. Türkiye de Sosyal Politika ve Koruyucu Aile Hizmet Modeli. Sosyo Ekonomi / July-December,
185 Ergün, M. (1995); Eğitim Sosyolojisine Giriş, 4.Baskı, Ankara: Ocak Yayınları. Erkan, S. ve Toran, M. (2004). Alt sosyo ekonomik düzey annelerin çocuklarını kabul ve reddetme davranışlarının incelenmesi (Diyarbakır ili örneği). Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 27, Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. New York: W.W. Norton & Company, Inc. Erikson, E. H. (1980). Identity and life cycle. New York: W. W. Norton & Company, Inc. Erikson, E. H. (1984). İnsanın sekiz çağı (Çevirenler: T. B. Üstün ve V. Şar). Ankara: Birey ve Toplum Yayıncılık. Erikson, E. H. (1963). Childhood and society. New York: Penguin. Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. New York: W.W. Norton & Company,Inc. Erikson, E. H. (1984). İnsanın sekiz çağı (çev. Bedirhan Üstün-Vedat Şar), Ankara: Birey ve Toplum Yayıncılık. Family support services in Australia. (2000). A Project Sponsored by the Community Services Ministers Advisory Council (CSMAC), Family Support Services Scoping Study: A Project Sponsored by the Community Services Minister s Advisory Council (CSMAC). Australian Institute of Health and Welfare Canberra AIHW cat. no. CFS 4. Published by Australian Institute of Health and Welfare 2001, 3. Gander, M. J. & Gardiner, H. W. (1993). Çocuk ve ergen gelişimi, (Çev. Bekir Onur). Ankara: İmge Yayınevi. Gelişli, Y.(2004). Sınıf Yönetiminde Aile ile İşbirliği, Sınıf Yönetimi, (ed. Erçetin, Ş., Özdemir, Ç.), , Ankara: Asil Yayıncılık. Gilbert, N. (1997). Combating Child Abuse: International Perspectives and Trends. New York: Oxford University Press. 183 Gilbert, N., Parton, N., & Skivenes, M. (2011). Child Protection Systems: International Trends and Orientations. New York: Oxford Univesity Press. Gordon, T. (2002) Family effectiveness training. Published by Gordon Training İnternational, Solana Beach. Grantham-McGregor, S. M., Y. B. Cheung, S. Cueto, P. Glewwe, L. Richter, B. Strupp, & The International Child Development Steering Group. (2007). Developmental Potential in the First 5 Years for Children in Developing Countries. Lancet 369: Greenspan, S. J. & Wieder, S. (2005). Infant and early childhood mental health. American Psychiatric Publishing Inc. 1st. Edition. Gushurst, C. A. (2003). Child abuse: Behavioral aspects and other associated problems. Pediatr Clinical North Am, 50, Gümüşeli, A. İ. (2004). Aile Katılımı ve Öğrenci Başarısı Özel Okullar Birliği Bülteni. 2(6): Gürvardar, D. (2001). Yetiştirme Yurdunda Yetişen Çocuklar İle Ana-Baba Yanında yetişen Çocukların Umutsuzluk Düzeyinin Karşılaştırılması Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimler Enstitüsü Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Güroğlu, B. (2002). Prediction of academic achievement in Turkish adolescents from attachment style and mother s parenting style variables. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Boğaziçi Üniversitesi. Güler, T. (2010). Ailenin Tanımı, Tarihsel Gelişimi ve Aile Çeşitleri Anne Baba Eğitimi, (Ed: Tülin Güler). Pegem Akademi, Ankara.
186 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 184 Gürkaynak, İ. (1978). Sosyo-ekonomik düzey ve çocuk. Ankara: Kelaynak Yayınevi. Hasdemir, A. D. (2007). Ergenlerin ve Anne Babalarının Empatik Becerileri ile Aile Yapılarını Değerlendirmeleri Üzerine Bir Araştırma. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara. Hergüner, S., Özbaran, B. (2010). Çocuk ve Ergen Psikiyatrisinde Ölçütler ve Ölçekler. Türkiye Çocuk ve Genç Psikiyatrisi Derneği Yayınları:4, Ankara. Herken, H.,Özkan,İ.( 1998). Sigara Alışkanlığı ve Anne Baba Tutumu, Genel Tıp Dergisi, 8(2), Heyndrick, F. (2004). The role of parenting and family background on Turkish Adolescents academic achievement. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Boğaziçi Üniversitesi. Erişim tarihi: İbiloğlu, A. O. (2012). Aile İçi Şiddet. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 4(2), Kağıtçıbaşı, Ç. (1990). İnsan, aile, kültür. İstanbul: Remzi Kitabevi. Kallkınma Bakanlığı (2012). Türkiye Cumhuriyeti Kalkınma Bakanlığı X. Beş Yıllık Kalkınma Planı Çocuk Özel İhtisas Komisyonu Ön Rapor. Kaplan, S. P. (2004). Adolescence. Houghton Mifflin, Boston. Karataş, K. (2000) den 2000 e Türkiye de Çocuk Olmak, Ufkun Ötesi Aylık Dergi. 4, 16: 2-6. Karataş K, Cılga İ, Güneş S, Han A, Kalaycı A. R., Turhan S., Türkaslan N. ve Yurtkuran, S. (2002).Göç ve Kentsel Yaşama Uyum Sorunları, 2001 Yılı Aile Raporu. (Yayına Hazırlayan: İrfan Çayboylu). TC Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Başkanlığı. Ankara. Karataş, K. (2003). Yoksullukla Mücadele: Bir Sosyal Politika Aracı Olarak Sosyal Yardımlar Gül Erdost, (Yayına Hazırlayan) 5. Türkiye İnsan Hakları Hareketi Konferansı 2002 Bildirileri: Yoksulluk ve İnsan Hakları, Ankara: İnsan Hakları Derneği ve İnsan Hakları Vakfı Ortak Yayını. Karataş, Z., Korunmaya Muhtaç Çocukların Sorunları). sorunlari.htm, Alıntılanma: Kinloch, G. C (2014). Sosyolojik Teori: Gelişmesi ve Belli BaşlıParadigmalar. Ankara: Birleşik Yayınlar. s Kairys, S. W. & Johnson, C. F. (2002). Committee on child abuse and neglect. The psychological maltreatment of children- Technical report. Pediatrics, 109. Kocaoğlu, F. (2010). Çocuk ve Aile Sorunları Kapsamında Yaş Çocukların bakım Modellerinin Karşılaştırılmıası. Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Afyon: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Kojan, B., & Lonne, B. (2012). Child and Family Social Work. 17, Koşay, A. (2013). Çocuk yuvasında ve çocuk evinde kalan korunmaya muhtaç çocuklar ile ailesi yanında yaşayan çocukların sosyal becerilerinin karşılaştırılması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi) Dokuz Eylül Üniversitesi İzmir. Köknel, Ö. (2001). Alkol ve Madde Bağımlılığı Altkültürü. Bağımlılık Dergisi, 2(2), Kuzgun, Y. (1972). Kendini gerçekleştirme. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Felsefe Bölümü Dergisi,10: Maccoby, E. & Martin, J. A. (1983). Socialization in the context of family: Parent-child interaction. E. M. Hetherin-
187 gton & P. H. Mussen, (Ed.), Handbook of child psychology: Socialization, personality, and social development (1-101). New York: Wiley. Maccoby, E. (2002). Parenting effects: Issues and controverties. J. G. Borkowski, L. S. Ramey & M. Bristol-Power, (Ed.), Parenting and the child s world: Infl uences on academic,intellectual and social-emotional development icinde (35-46). New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates, Inc. Malet, F.M., Mcsherry, D., Larkin, E., Kelly, G., Robinson, C., and Schubotz, D., (2010). Young Children Returning Home From Care: The Birth Parents Perspective. Child &Family Social Work, 15(1), Mamak Rehberlik ve Araştırma Merkezi; Okul Başarısı-1, /okul-basarisi.html. Alıntılanma: Martinelli, C., & Parker, S. W. (2003). Should transfer to poor families be conditional on school attendance? A household bargaining perspective. International Economic Review, 44(2), McCroskey, J. and Meezan, W. (1998). Family-centered services: Approaches and effectiveness. The Future of Children, 8(1), Miles, M. B., Huberman, A. M. (1994). Qualitative Data Analysis (2nd Edition). CA: Sage Publications. Milevsky, A., Schlechter, M., Netter, S. & Keehn, D. (2007). Maternal and paternal parenting styles in adolescents: Associations with self-esteem, depression and life satisfaction. Journal of Child and Family Studies, 16, Miller, P. H. (1983). Theories of developmental psychology. New York: W. H. Freeman and Company. Miller, Shelby H., Replogle, Elaine ve Heather B. Weiss. (1995). Family Support in Early Education and Child Care Settings: Making the Case for Both Principles and Practices. Children Today. 23(4): Mount, M. K., Barrick, M. R., Scullen, S. M. & Rounds, J. (2005). Higher-order dimensions of the big five personality traits and the big six vocational interest types. Personal Psychology, 58, Munro, E. (2011). The Munro Review of Child Protection: Final Report A Child-Centred. Department for Education. Presented to Parliament by the Secretary of State for. National Center of Child Abuse and Neglect (1997). Child Maltreatment. Washington, DC: National Center of Child Abuse and Neglect. Needell, B. (1996). Placement stability and permanence for children entering foster care as infants. A Thesis of Doctor Degree, Berkeley: University of California Social Welfare Faculty. Nirun, N. (1994). Sistematik Sosyoloji Yönünden Aile ve Kültür. AKM Yayınları, Ankara. Office For National Statistics. (2014, Ekim 8). adresinden alındı Ofsted. (2014). Children looked after placement data collection. adresinden alındı Özateş, Ö. S., ve Atauz, S. (2011). Sosyal Hizmet Uzmanlarının Aileye Dönüş ve Aile Yanında Destek Projesine İlişkin Değerlendirmeleri. Toplum ve Sosyal Hizmet, 22(2), Özdemir, S. (2007). Küreselleşme Sürecinde Refah Devleti. İstanbul: İstanbul Ticaret Odası. Özgüven, İ. E. (2001). Ailede İletişim ve Yaşam, PDREM Yayınları, Ankara.
188 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU 186 Özmete, E. (2010). Aile Yaşam Kalitesi Dinamikleri: Aile İletişimi, Ebeveyn Sorumlulukları, Duygusal, Duygusal Refah, Fiziksel/Materyal Refahın Algılanması. Ululslararsı Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(11), Özbay, Y. & Erkan, S. (2011). Eğitim Psikolojisi. Ankara: Pegem Akademi Özgüngör, S. ve Acun Kapıkıran, N. (2011). Erikson un Psikososyal Gelişim Dönemleri Ölçeklerinin Türk Kültürüne uygunluğunun karşılaştırmalı olarak incelenmesi: Ön bulgular. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 4(36), Page, A. Z. & İnce, M. (2008). Aile İçi Şiddet Konusunda Bir Derleme. Türk Psikoloji Yazıları, 11 (22), Resmi Gazete. (1983). Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Kanunu, Kanun No: 2828, Yayınlandığı Resmi Gazete Tarihi , Sayı Resmi Gazete. (1986). Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Sosyal ve Ekonomik Destek Yönetmeliği, Yayınlandığı Resmi Gazete Tarihi Sayı Resmi Gazete. (1997). Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun Hükmünde Kararname, Yayınlandığı Resmi Gazete Tarihi Sayı: Resmi Gazete. (1999). Çocuk Yuvası Yönetmeliği, Yayınlandığı Resmi Gazete Tarihi , Sayı Resmi Gazete. (2001). Türk Medeni Kanunu, Yayınlandığı Resmi Gazete Tarihi , Sayı Resmi Gazete. (2004). Türk Ceza Kanunu, Kanun Numarası 5237, Yayınlandığı Resmi Gazete Tarihi , Sayı Resmi Gazete. (2005). Çocuk Koruma Kanunu, Kanun No: 5395, Yayınlandığı Resmi Gazete Tarihi , Sayı Resmi Gazete. (2011a). Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Ayni ve Nakdi Yardım Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Yayınlandığı Resmi Gazete Tarihi Sayı: Resmi Gazete. (2011b). Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname, Yayınlandığı Resmi Gazete Tarihi: , No: Rodriguez, M. S., & Cohen, S. (1998). Social Support. Encyclopedia of Mental Health, 3. Ryder, V. (1995). Parents and Their Children Family Life Education Consultant. Dorsey Press, Houston Texas. Saçan, S., Artan, İ., Erol, N. ve Şimşek, Z. (2014). Kurum Bakımından Aile Yanına Döndürülen 6-18 Yaş Çocukların Duygusal Ve Davranış Sorunları. NWSA-Qualitative Studies, 9(2), Saleebey, D. (1996). The Strengths Perspective in Social Work Practice: Extensions and cautions. Social Work, 41(3), ten (Saleeby, 1996; akt.: Leon, January/February, 1999: 14). Family Support Model: Integrating Service Delivery in the Twenty-First Century. Families in Society. 80 (1): Salim, M. (2011). Geçmişten günümüze Türkiye de çocuk koruma politikaları ve sosyal hizmetler ve çocuk esirgeme kurumu. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sanders, M. R. (1999) Triple positive parenting program: Towards an empirically validated multilevel parenting and family support strategy for the prevention of behavior and emotional problems in children. Clinical Child Family Psychology Review, 2 (2), Sanders, M. R., Turner, K. M. T. & Markie- Dadds, C. (2002) The development and dissemination of the triple positive parenting program: A multilevel, evidence based sytem of parenting and family support. Prevention Science, 3 (3),
189 Seçkin, N. ve Koç, G. (1997). Okul Öncesi Eğitimde Okul Aile İşbirliği, Anı Yayıncılık, Ankara. Shannon, L.C. (2004). Best practices for parent education programs seeking to prevent child abuse. Avaible at: accessed: Shaw, T. V. (2006). Reentry into foster care system after reunification. Children and Youth Services Review, 28(11), Silva, S. O. M. (2000, October). The minimum income: a monetary transfer to poor families with children in school age in Brazil. Paper presented on the 8th BIEN Congress, Berlin. Slicker, E. K., (1998). Relationship of parenting style to behavioral adjustment in gradu ating high school seniors. Journal of Youth and Adolescence, 27, Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği (2004). Sosyal Hizmet ve Çocuk Hakları. (Çev: Veli Duyan), Ankara: Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği Yayınları. Southerland, D. G., Wagner, H., Farmer, E., Burns, B., & Simpson, A. (2014). Family Involvement in Treatment Foster Care. Residential Treatment for Children & Youth, 31, Statistics Norway. (2013). Statistical Yearbook of Norway Oslo. Şen, M. ( 2012). Ev ve Ev Dışındaki Ortamlarda Öğrenme Etkinlikleri Anne Baba Eğitimi. (Ed: Tülin Güler), PE- GEM Akademi, Ankara. Şenocak, H. (2010). Korunmaya muhtaç çocuklara sağlanan bakım yöntemleri, Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 51(2), Şimşek, Z.ve Diğ. (2008) Kurum Bakımındaki Çocuk ve Ergenlerde Davranış ve Duygusal Sorunların Epidemiyolojisi; Ulusal Örneklemde Karşılaştırmalı Bir Araştırma. Türk Psikiyatri Dergisi. 2008; 19(3); Şişman, Y. (2006). Sokakta Çalışan Çocukların Yaşam Koşulları ve Gelecek Beklentileri, Sosyal Bilimler Dergisi, 2, Tezcan M.(1992); Eğitim Sosyolojisi,(8.Baskı), Ankara: Zirve Ofset. Tezel, A. (2004). Aile içi iletişim Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, ISSN: , S:1-6. Erişim tarihi: Tezel, Şahin, F. ve Özyürek, A. (2010a). Anne Baba Eğitim Modelleri Anne Baba Eğitimi. (Ed: Tülin Güler), PE- GEM Akademi, Ankara. Tezel, Şahin, F. ve Özyürek, A. (2010b). Anne Baba Eğitimi ve Okulöncesinde Aile Katılımı, Morpa Kültür Yayınları, İstanbul. TÜİK. (2014). 12&cad =rja&ved=0c- GwQFjAL&url=http%3A%2F%2Fwww.turkstat. gov.tr%2f preistatistik Tablo.do%3Fistab_id%3D1587&ei=V_kNU4w2yvzKA6OxgfgL&usg= AFQjCNFu1nCqaqFOPcmODJKh5CRonSPQ&sig2=7XfWqtaTiKPWduPClyYgwQ&bvm=bv ,d. bgq Erişim tarihi: Ugürol, Y. (1993). Aile İçi Yaşlılara Karşı Tutumlar ve Psikolojik Sonuçlar, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Trabzon. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi UNICEF Office of Research. (2011). Child well-being in rich countries: A comparative overview. UNICEF.(2012). Toplumsal Koşullar ve Aile Ortamı, Türkiye de Çocuk ve Genç Nüfusun Durumunun Analizi, (Alıntı tarihi : )
190 SOSYAL VE EKONOMİK DESTEK HİZMETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ PROJESİ ARAŞTIRMA SONUÇ RAPORU Üstün, E., Akman, B.(2002). Korunmaya muhtaç çocukların benlik algısının incelenmesi, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23, Valle, J., Canali, C., Bravo, A., & Vecchiato, T. (2013). Child protection in Italy and Spain: Influence of the family supported society. Psychosocial Intervention (22), Yavuzer, H. (2013). Ana-Baba ve Çocuk (24. b.). İstanbul: Remzi Kitabevi. Yazıcı, E. (2012). Korunmaya muhtaç çocuklar ve çocuk evleri. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(18), Yazıcıoğlu, Y. ve Erdoğan, S. (2004). SPSS uygulamalı bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Detay. Yıldız, M. C. (2002). Yetiştirme Yurdunda Kalanların Toplumsal Bütünleşme Problemi Erişim tarihi: Yolcuoğlu, İ. G. (2009). Türkiye de çocuk koruma sisteminin genel olarak değerlendirilmesi. Aile ve Toplum Dergisi, 5(18), Yörükoğlu, A. (2000). Değişen Toplumda Aile ve Çocuk. Özgür Yayın Dağıtım, İstanbul. Zastrow, C., & Kirst-Ashman, K. (1990). Understanding Human Behaviour and The Social Environment. Nelson-Hall Publishers: Chicago. 188
AĠLE VE SOSYAL POLĠTĠKALAR BAKANLIĞININ TEġKĠLAT VE GÖREVLERĠ HAKKINDA KANUN HÜKMÜNDE KARARNAME (1) Kanun Hük. Kar. nin Tarihi : 3/6/2011, No : 633 Yetki Kanununun Tarihi : 6/4/2011, No : 6223 Yayımlandığı
E. Ericson, yaşam boyu gelişim ilkesini ortaya atan ilk psikologlardan biridir. Yaşam boyu gelişim kavramı, Erikson un psikoloji bilimine en önemli katkılarından biridir. Erikson, psikososyal gelişim kuramını
KONYA KARAMAN ÇOCUK EYLEM PLANI 2016-2018 AMAÇ Onuncu Kalkınma Planı hedeflerine ulaşabilmek açısından hazırlanan öncelik dönüşüm programları topyekûn kalkınma hedeflerinin gerçekleşmesi açısından büyük
GÖNÜL ELÇİLERİ İÇİN KORUYUCU AİLE GÖNÜL ELÇİLERİ İÇİN KORUYUCU AİLE Bu kitap, Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü Aile Yanında Destek Hizmetleri Daire Başkanlığı tarafından kurulan Kitap Hazırlama Komisyonunca
T.C. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı AİLE İRŞAT VE REHBERLİK BÜROLARINDA YAPILAN DİNİ DANIŞMANLIK - ÇORUM ÖRNEĞİ - Necla YILMAZ Yüksek Lisans Tezi Çorum
ek: eğitim izleme göstergeleri, eğitim izleme raporu 2010, sayfa 107-164 ek: eğitim izleme göstergeleri Geçtiğimiz yılki Eğitim İzleme Raporu nda ilk kez kamuoyuna sunulan Eğitim İzleme Göstergeleri nin
YAŞLILARA YÖNELİK SOSYAL POLİTİKALAR III. Sınıf Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümü Risk Gruplarına Yönelik Sosyal Politikalar Dersi Notları-V Doç. Dr. Şenay GÖKBAYRAK İçerik Yaşlılık Kavramı
Sayın Bakan, Başbakanlık Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Kurumu Genel Müdürü, Danışma Kurulu Üyeleri, Kurumların Saygıdeğer Temsilcileri, Hepinizi saygıyla selamlıyorum, Başbakanlık Sosyal
Kentsel Çevre ve Ruh Sağlığı İlişkisi: Ruh Sağlığını Koruma, Sosyal İyi Olma Hali ve Toplulukçu Yeterliliği Geliştirme Amaçlı bir Programın Oluşturulması Dr. Aytuğ Balcıoğlu Çankaya Belediyesi Sosyal Yardım
MERSİN BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ KADIN DANIŞMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Genel Hükümler Amaç Madde 1: Bu yönetmeliğin amacı, Kadın Danışma Merkezindeki hizmetin tür ve niteliğini, işleyişini, işleyişine
SAKARYA ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM FAKÜLTESİ DÖRDÜNCÜ SINIF ÖĞRENCİLERİNİN ÖĞRETMENLİK MESLEĞİNE KARŞI TUTUMLARI Arş.Gör. Duygu GÜR ERDOĞAN Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi email@example.com Arş.Gör. Demet
EK 1: TABLO VE ŞEKİLLER NET OKULLULAŞMA TABLO 1: Türkiye Net Okullulaşma Oranı Trendleri (%) Kademe ve cinsiyet 2001-02 2002-03 2003-04 2004-05 2005-06 2006-07 2007-08 2008-09 2009-10 2010-11 5,40% 7,50%
AİLE EĞİTİM PROGRAMLARI (AÇEV) Eylül, 2009 Çocuk İstismarını ve İhmalini Önleme Kongresi, Ankara Uzm. Seda YILMAZ İNAL AÇEV Ankara Temsilcisi Ailenin Önemi Anne-babalar, ilk eğiticiler olarak çocukların
Sosyal hizmetler bölümü staj yerleri sosyal hizmet / sosyal hizmetler bölümü öğrencileri nerelerde staj yapılabilir? Aile ve Sosyal Politikalar İl Müdürlükleri Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Sosyal
Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü Anka Çocuk Destek Programı Uygulama Yönergesi BİRİNCİ BÖLÜM Amaç ve Tanımlar Amaç MADDE 1-(1) Bu Yönergeninin amacı; suça sürüklenmesi,
www.ailecocuksiddet.info firstname.lastname@example.org 3.043 Kadın 1.058 Erkek Mayıs-Temmuz 2013 tarihleri arasında yapılan saha çalışmasında, toplam 4.101 kişi ile yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiştir.
Türkiye de Erken Çocukluk Eğitimi Temel Eği)m Genel Müdürlüğü Funda KOCABIYIK Genel Müdür 2013 I. Türkiye de Geçmişten Günümüze Erken Çocukluk Eğitimi II. Türkiye de Erken Çocukluk Eğitiminin Yapısı III.
Yaygın Eğitim Enstitüsü Müdürlüğü TÜRKİYE DE YAYGIN EĞİTİM HAZIRLAYANLAR: Md. Yrd. Şinasi BAYRAKTAR Baş Öğretmen Dr. Ayşegül GÜLTEKİN TOROSLU Uzman Öğretmen Menevşe SARAÇOĞLU Öğretmen Sevgi SÜREK 15 Kasım
TÜRKİYE OKUMA KÜLTÜRÜ HARİTASI Amaç Örneklem Vatandaşlarımızın okuma alışkanlıklarını ortaya koymayı hedefleyen bu çalışma, alan araştırması yapılarak toplanan verilerin ileri analiz teknikleri kullanılarak
8. OKUL REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMA ÖRGÜTLENMESİ Rehberlik hizmetleri planlı, programlı ve sistemli yürütülmesi gereken hizmetlerdir. Bu nedenle programların hazırlanması, uygulanması ve değerlendirilmesi
Mayıs 2013 - Düzce 1 İçerik Giriş Kamu Üniversite Sanayi İşbirliğinde En Somut Ara Yüzler: Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Ülkemizde Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Teknoloji Geliştirme Bölgelerinin Bölgesel
13 Nisan 2016- ANKARA KURUM İÇ DEĞERLENDİRME RAPORU (KİDR) İÇERİĞİ Kurum Kalite Güvence Sistemi Eğitim ve Öğretim Araştırma ve Geliştirme Yönetim Sistemi Kurum Hakkında Bilgiler KİDR Sonuç ve Değerlendirme
EĞİTİM YÖNETİMİ BİLİM DALI TEZLİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ BİLİMSEL ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ Bu ders kapsamında Eğitim Bilimleri ve Öğretmen Yetiştirme Alanında kullanılan nicel ve nitel araştırma
MÜDAHALE ALANI 1: YÖNETİM SÜREÇLERİ AMAÇ: GÜVENLİ EĞİTİM ORTAMINI SAĞLAYACAK YÖNETİM SÜREÇLERİNİN İŞLETİLMESİ GEREKÇE: Eğitim ortamında şiddetin önlenmesi ve azaltılmasında, eğitim ortamları ve çevresindeki
HANEHALKI İŞGÜCÜ İSTATİSTİKLERİ BİLGİ NOTU 2013 Yılı Türkiye İstatistik Kurumu 06/03/2014 tarihinde 2013 yılı Hanehalkı İşgücü İstatistikleri haber bültenini yayımladı. 2013 yılında bir önceki yıla göre;
Kariyer q Kişinin yaşamı boyunca edindiği ilgili deneyimleridir. q Bir kişinin bütün yaşamı boyunca üstlendiği işlerin tümüdür. q Kişinin yaşamı boyunca sahip olduğu bir dizi iş ve bu işlere katılımı konusundaki
Sayın YÖK Başkanı, Üniversitelerimizin Saygıdeğer Rektörleri, Kıymetli Bürokratlar ve Değerli Konuklar, Kalkınma Araştırmaları Merkezi tarafından hazırlanan Yükseköğretimin Uluslararasılaşması Çerçevesinde
Etki Değerlendirme Hülya ÖZTOPRAK YILMAZ Daire Başkanı 1 / 30 İçerik Amaç / Hedef Önem Kamu Destekleri Temel Kavramlar Değerlendirme ne işe yarar? Yöntem 2 / 30 Amaç / Hedef Amaç Etki değerlendirme konusunda,
TEPEBAŞI BELEDİYE MECLİSİNİN 06.09.2012 TARİH VE 179 SAYILI MECLİS KARARI İLE KABUL EDİLMİŞTİR. T.C. ESKİŞEHİR TEPEBAŞI BELEDİYESİ KADIN SIĞINMA EVİ ŞUBE MÜDÜRLÜĞÜ YÖNETMELİĞİ BÖLÜM I GENEL HÜKÜMLERİ AMAÇ
Uzman Melisa KORKMAZ TÜRKİYE DE MESLEKİ EĞİTİM Eğitimde Genel Görünüm Günümüz küresel rekabet ortamında bilgi ve bilgi teknolojileri giderek önem kazanmakta, ülkeler her geçen gün hızla gelişen teknoloji
8 Mart Dünya Kadınlar Günü AB ve Türkiye: Kadınların güçlendirilmesi için birlikte www.avrupa.info.tr Avrupa Birliği ve Türkiye Cinsiyet Eşitliği için El Ele Toplumsal cinsiyet eşitliği bir «slogan» değil,
Bu proje Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edilmektedir. Çocuğa Yönelik Şiddetin Önlenmesi Teknik Destek Projesi EĞİTİM ORTAMLARINDA ŞİDDETİN ÖNLENMESİ AMACINA YÖNELİK BAKANLIKLAR
TÜRKİYE HAYAT BOYU ÖĞRENME STRATEJİ BELGESİ YÜKSEK PLANLAMA KURULU KARARI Tarih: 05.06.2009 Sayı: 2009/21 Dr. Mustafa AKSOY Hayat Boyu Öğrenmenin Geliştirilmesi Operasyon Koordinatörü email@example.com
2015 TEMMUZ- AĞUSTOS EKONOMİK İZMİR İN EN BÜYÜK SORUNU İŞSİZLİK RAKAMLARININ ANALİZİ Erdem ALPTEKİN Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre; 2014 yılında ülkemizde işsizlik oranı % 9,9 seviyesinde gerçekleşti.
RAPOR BÜLTENİ İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI Ağız ve Diş Sağlığı Hizmetleri (TKHK, 13-) Tarih: 13/11/ Sayı : 12 Editör Aziz KÜÇÜK Hazırlayan Alpay KÖMBE Katkıda Bulunanlar Uğur TEKKANAT
SURİYE, IŞİD VE ASKERİ OPERASYONLA İLGİLİ SEÇMEN DÜŞÜNCELERİ ŞUBAT 2015 www.perspektifs.com firstname.lastname@example.org Perspektif Strateji Araştırma objektif, doğru ve nitelikli bilginin üretildiği bir merkez
OCAK TİCARET BORSASI İLKOKULU UYUŞTURUCU KULLANIMI VE BAĞIMLILIKLA MÜCADELE OKUL EYLEM PLANI 2015 Planlama: 1. Uyuşturucu kullanımı ve bağımlılıkla mücadele okul komisyonunun kurulması. 2. Uyuşturu kullanımı
İSVEÇ ÇALIŞMA ZİYARETİ RAPORU 9-15 KASIM 2012 İÇİNDEKİLER 1. ÇALIŞMA ZİYARETİ KAPSAMI... 1 2. GENÇ İŞGÜCÜNÜN SORUNLARI PROJESİ... 1 2.1. Proje Amaçları ve Özeti... 1 2.2. Proje Kapsamında Planlanan Faaliyetler...
TÜRKİYE DE GÖÇ BOYUTU, NEDENLERİ ve GÖÇÜN SAĞLIKLA İLİŞKİSİ Sağlıklı Kentler Birliği Eğitim Prgramı Prof. Dr. SABAHAT TEZCAN Haccettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü Müdürü Tıp Fakültesi Halk Sağlığı
İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ I... iii ÖN SÖZ II...iv ÖN SÖZ II...vi 1. BÖLÜM: ÖĞRENCİ KİŞİLİK HİZMETLERİ VE REHBERLİK...1 ÖĞRENCİ KİŞİLİK HİZMETLERİ...2 KİŞİLİK HİZMETLERİNİN UZMANLIK MESLEĞİ OLMA NİTELİKLERİ...3
Yrd.Doç.Dr. Altan Özkil Atılım Üniversitesi Sav. Tekno. Uyg. ve Arşt. Merkezi Müdürü Prof.Dr. Hasan AKAY Atılım Üniversitesi Rektör Yardımcısı ÜSİMP 2013 Altıncı Ulusal Kongresi, 09-10 Mayıs 2013, Düzce
İŞYERİ EĞİLİM ARAŞTIRMASI 2017 TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU Neden İşyeri Eğilim Anketi? Kamu hizmetlerinin doğru planlanması ve kamu kaynaklarının etkin olarak kullanılması için güvenilir istatistiklere ihtiyaç
ENGELLİLERE YÖNELİK SOSYAL POLİTİKALAR III. Sınıf Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümü Risk Gruplarına Yönelik Sosyal Politikalar Dersi Notları-VI Doç. Dr. Şenay GÖKBAYRAK İçerik Engellilere
ÇOCUK HAKLARI VE YOKSULLUK Prof. Dr. A. Gürhan Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem Merkezi Vakfı http://www.fisek.org Faks. 0312.395 22 71 İnsana verilen değerin bileşik göstergesi Güvence Sağlık Hak arama
KALKINMA BAKANLIĞI DESTEKLERİ Bu çalışmada Kalkınma Bakanlığı desteklerinin derlenmiş listesi bulunmaktadır. Derlenen bilgiler ilgili kurum sitelerinden alıntıdır. DOĞU KARADENİZ KALKINMA AJANSI İçindekiler
VERGİ BİRİMLERİ Taşra Teşkilatındaki Birimlerin Yıllar İtibariyle Sayısal Durumu 2. Vergi Birimleri. 2.1. Vergi Birimlerinin Yıllar İtibariyle Sayısal Durumu Birimin Adı 31/12/1996 31/12/1997 31/12/1998
Trabzon Rehberlik ve Araştırma Merkezi Süleyman SÜRÜL Rehberlik Psikolojik Danışmanlık Hizmetleri Bölüm Başkanı Trabzon 2013 Nelerden Bahsedeceğiz *Rehberlik Nedir? *Rehberlikte Hizmet Alanları *Mesleki
Tarımın Anayasası Çıktı Günnur BİNİCİ ALTINTAŞ Tarım sektörünün anayasası olan 5488 sayılı Tarım Kanunu iki yıllık yoğun bir çalışmanın ardından 18.04.2006 tarihinde kabul edildi. Resmi Gazete de 25.04.2006
YER DEĞİŞİKLİĞİ BAŞVURULARI İÇİN İLAN EDİLEN LİSTESİ 1 ADANA BİYOLOG GENEL BÜTÇE 1 1 ADANA EBE GENEL BÜTÇE 6 1 ADANA HEMŞİRE GENEL BÜTÇE 2 1 ADANA SAĞLIK MEMURU ÇEVRE SAĞLIĞI TEKNİSYENİ GENEL BÜTÇE 1 1
TÜRKİYE SİYASİ GÜNDEM ARAŞTIRMASI MART 2014 ARAŞTIRMA HAKKINDA Amaç & Yöntem Mart 2014 Türkiye Siyasi Gündem Araştırması PollMark Araştırma tarafından gerçekleştirilmiştir. Türkiye Siyasi Gündem Araştırmalarının
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ın, Saray Engelsiz Yaşam, Bakım ve Rehabilitasyon Merkezini Ziyareti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan eşi Emine Erdoğan ve Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı Ayşenur
İÇİNDEKİLER 1. BÖLÜM ÇOCUK PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ ÇOCUK PSİKOLOJİSİNDE GELİŞİM MODELLERİ... 3 ÖĞRENME TEORİSİ MODELİ... 4 BİLİŞSEL GELİŞİM MODELİ... 5 İNSAN GELİŞİMİNİ VE PSİKOLOJİSİNİ AÇIKLAYAN TEMEL KURAMLAR...
Türkiye'nin en rekabetçi illeri "yorgun devleri" Türkiye nin kalkınmasında önemli rol üstlenen İstanbul, Ankara ve İzmir, iller arasında rekabet sıralamasında da öne çıktı. İSTANBUL - Elif Ferhan Yeşilyurt
Rehberlik Nedir? Psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri; bireyin kendini tanıması, anlaması, sahip olduğu gizil güçleri keşfetmesi, geliştirmesi ve bulunduğu topluma aktif uyum sağlayarak kendini gerçekleştirmesi
Yrd. Doç. Dr. Tahsin KARABULUT -İllerin Sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeylerinin belirlenmesi amacıyla yapılan bu çalışmada niceliksel bir büyüme anlayışından ziyade, niteliksel bir Sosyo-ekonomik gelişme
Bilişim Enstitüleri, Ulusal Girişimler ve Proje Finansman Araçları Devlet Planlama Teşkilatı Yönetim Bilgi Merkezi Dairesi Başkanlığı Bilgi Yöneticisi Neden? Bilişim Enstitüleri (BE) ile DPT çalışmaları
İÇİNDEKİLER 1-Kurumun Tarihçesi ve Gelişimi. 3 2- Kurumun Kuruluş Amacı, Sağladığı Hizmetler, Amacı ve Hizmetlere Uygunluk...3 a-) Başvuru, Tespit ve İzleme Birimi... 4 b-) Uygulama Birimi... 5 c-)eğitim
ADANA 8140 BİYOLOG 0 1 LİSANS ADANA 8315 ÇOCUK GELİŞİMCİSİ 0 1 LİSANS ADANA 8225 DİYETİSYEN 0 1 LİSANS ADANA 8155 PSİKOLOG 0 1 LİSANS ADANA 8410 SAĞLIK MEMURU 6000 ÇEVRE SAĞLIĞI 4 LİSE ADANA 8410 SAĞLIK
T.C. ETİMESGUT KAYMAKAMLIĞI Etimesgut Şehit Salih Helvacı Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi Müdürlüğü Sayı : 15637725-903/14806965 25/09/2017 Konu: Görevleriniz. Sayın, MAKBULE YILMAZ Müdür Yardımcısı Okulumuzdaki
YILDIRIM BEYAZIT ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ KLİNİK ODAKLI SOSYAL HİZMET DOKTORA PROGRAMI Sosyal hizmet, toplumun farklı kesimlerinden gelen, kendi kontrolleri dışında ortaya çıkan psikososyal
İÇİNDEKİLER BÖLÜM-I Doç. Dr. Günseli GİRGİN ÇAĞDAŞ EĞİTİM SİSTEMLERİNDE ÖĞRENCİ KİŞİLİK HİZMETLERİ VE REHBERLİK... 1 Giriş... 2 Çağdaş Eğitimde Öğrenci Kişilik Hizmetlerinin Yeri... 2 Psikolojik Danışma
ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ HALKLA İLİŞKİLER VE TANITIM ANA BİLİM DALI İŞLETMELERDE KURUMSAL İMAJ VE OLUŞUMUNDAKİ ANA ETKENLER BİR ÖRNEK OLAY İNCELEMESİ: SHERATON ANKARA HOTEL & TOWERS
SPOR HUKUKU 3.Ders Yrd.Doç.Dr. Uğur ÖZER Gençlik ve Spor Bakanlığı 03.06.2011 tarihinde çıkarılan 638 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kurulmuştur. 638 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin amacı, Gençlik
GÖÇ İDARESİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TAŞRA TEŞKİLATI KURULUŞ, GÖREV VE ÇALIŞMA YÖNETMELİĞİ Resmi Gazete Tarihi: 14.11.2013, Sayısı: 28821 BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç ve kapsam MADDE 1 (1)
ÖRGÜT SAĞLIĞI OKULDA SAĞLIK, İKLİM VE KÜLTÜR Yrd. Doç. Dr. Çetin Erdoğan Örgütün amaçlarına uygun olarak görevlerini yerine getirebilmesi, yaşamını sürdürmesi, karşılaştığı sorunları çözmesi ve gelişimini
ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) 2013 Yılı Türkiye İstatistik Kurumu 29/01/2014 tarihinde 2013 yılı Adrese Dayalı Kayıt Sistemi Sonuçları haber bültenini yayımladı. 31 Aralık 2013 tarihi itibariyle;
İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNDE TEMEL KAVRAMLAR İnsan Kaynakları Yönetimi (İKY) İKY Gelişimi İKY Amaçları İKY Kapsamı İKY Özellikleri SYS BANKASI ÖRNEĞİ 1995 yılında kurulmuş bir
ULUSLARARASI AF ÖRGÜTÜ İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 60.Yıl Projesi Türkiye de İnsan Hakları ve İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ne İlişkin Farkındalık Araştırması 17 Mart 2009 Gazeteciler Mahallesi
KONU BAŞLIKLARIMIZ GADEM Açılış Misyonumuz Hedef kitlemiz İşleyişimiz İşbirliği yaptığımız kurumlar Mobil Ekip Uygulamamız Bütünşehir Sistemi Etkinliklerimiz Ödül Sistemimiz Danışan İstatistiklerimiz GADEM
Kırıkkale Milli Eğitim Müdürlüğü Proje Açılış ve Eğitim Toplantısı 29 Eylül 2015 Proje Açılış ve Okul Koordinatörleri Eğitim Toplantısı 29/09/2015 Giriş Edes Programı Hakkında Bilgi Edes Programına Okullar
Sayın Milletvekili, Otizm spektrum bozukluğu (OSB) yaşamın ilk yıllarında ortaya çıkan karmaşık bir nörogelişimsel bozukluk olup belirli davranış ve öğrenme özellikleri ile kendini göstermektedir. Şu an
Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu 8. Toplantısı Yeni Kararlar İÇİNDEKİLER. Yeni Kararlar.. Üniversitelerin Ar-Ge Stratejilerinin Geliştirilmesine Yönelik Çalışmalar Yapılması [05/0].. Doktora Derecesine
Türkiye den bir eşitsizlik fotoğrafı daha: Yaşlanmadan ölenler! / Kayıhan Pala Yeni açıklanan 2015 yılı ölüm istatistikleri Türkiye nin eşitsizliklerle dolu karnesini bir kez daha gündeme getiriyor. Türkiye
MANİSA AİLE VE SOSYAL POLİTİKALAR İL MÜDÜRLÜĞÜ Melek Arslan Serdaroğlu Sosyal Hizmet Uzmanı 80.YIL ÇOCUK VE GENÇLİK MERKEZİ 26.12.2003 tarihli Genel Müdürlük Onayı ile hizmete başlamıştır. Gündüzlü Kuruluştur.