Hamidiye Kuruvazörü
18 Şubat 1912 tarihli belgede Çanakkale ve İstanbul Boğazını korumak için gerekli olan gemilerimizin yetersiz olduğu ve bu işi yapabilecek yeni gemilerin alınması gerektiği belirtilmiştir. Yine belgeden Almanya’dan aynı amaçla toplar alındığı ve bunların İstanbul’a getirildiği ve bilahare Çanakkale’ye gönderildiği de belirtilmiştir.
1911 yılında Trablusgarp Savaşı’nın başladığı, İtalya’nın parasını aldığı halde Drama kruvazörüne el koyduğu hatırlandığında goğazların kontrolü için ihtiyaç duyulan gemilerin ne ifade ettiği daha iyi anlaşılacaktır. Benzer bir davranışı da Birinci Dünya Savaşı öncesinde İngilterenin yaptığı ve parasını peşin aldığı halde gemilerimizi teslim etmediği bilinmektedir. Bu batılı devletlerin alışkanlığı olarak karşımıza çıkmaktadır.
1912 yılında İtalyan donanması, Beyrut limanına taarruz etti. Osmanlı donanması yenildi; İtalyanlar kayıp vermezken, Osmanlı donanmasının iki adet savaş gemisi battı. İtalyan donanması, Osmanlı Devleti’ni barışa zorlamak için Çanakkale Boğazı’na da saldırdı, sonrasında Oniki Ada ve Rodos’u işgal etti.
1912 yılında, İtalya ile savaş sürerken Balkan Savaşları başladı. Balkan Birliği orduları, Osmanlı ordularına göre sayı ve deneyim bakımından güçsüzdü. Savaş başladığında Osmanlı Donanmasının envanterinde altı zırhlı gemi, iki zırhlı kruvazör, onbir muhrip, otuz torpido bot ve dokuz adet yardımcı gemi bulunuyordu. İstanbul’da da Haliç tersanesinde iki adet denizaltı yapılmakta idi. Hamidiye ve Mecidiye savaş gemileri ise donanmanın modern gemileri idi.
Birinci Dünya Savaşı’nın ayak seslerinin işitildiği yıllarda oruduyu kara, hava ve deniz kuvvetleri olarak güçlendirmeye çalışılsada maddi imkânların yetersiz olduğu belgeye de yansımış, alınması düşünülen gemilerin büdçede karşılığının olmadığı belirtilmiştir. Teknolojik anlamda geri kalmış olduğumuz ve ihtiyaç duyulan askeri ekipmanı üretememiz de o yılların en büyük handikapıdır. Almanya’dan alınan toplarla ve inşa edilen tabyalarla Çanakkale tahkim edilmemiş olsaydı Çanakkale Zaferini yaşamamız da mümkün olmayabilirdi.
Belgenin okunmasındaki katkılarından dolayı Osmanlıca tarih Edebiyat Grubu üyelerinden Zafer Şık, Süleyman Köse, Ömer Faruk Gedik ve Mahire Yazar Kiremitçi’ye çok teşekkür ederim.
Saygılarımla,
Murat Dursun Tosun
email@example.com
Arşiv Fon Kodu: BEO, Dosya No: 4004, Gömlek No: 300283, Tarihi: 29 Safer 1330 (18 Şubat 1912), Konusu: Çanakkale Boğazının güvenliği için iştirasına lüzum görülen iki vapurun bedelinin tesviyesi. (Bahriye, Harbiye; 282096)
Hû
Harbiye Nezâreti Tahrirat Dairesi Tahrirat Kalemi
Ma’ruz-i çaker-i kemineleridir ki,
Almanya’dan mübaya’a olunan toplar Der-saadet’e gelerek buradan da Çanakkale’ye gönderilmiş ise de hin-i hacette (gerektiğinde) bunları denize (denizdeki düşman gemilerine) atarak düşman donanmasının müruruna (geçişine) bir mania-i müessire (tesirli bir engel) teşkil etmek içün birkaç kıt’a vapura ihtiyaç olduğu anlaşılmış ve bu işde her nevi vapurlar isti’mal olunamayacağından (kullanılamayacağından) havas (nitelikleri) ve evsafı (vasıfları) nakliyeyi cami vapurlar taharrisine mübaşeret (araştırılmasına başlanılmış) ve bu babda bi’t-tabi bahriye nezâret-i celilesine de müracaat olunmuş idi. Seyr-i sefain idaresinden Samsun vapuruyla cihet-i bahriyeye ait Zuhaf vapuru (korvet) bu işe salih (uygun) görünmekle Samsun vapuru tadilat-ı lazımesi bi’l-icra gönderilmiş ise de Zuhaf vapurunun hidmet-i matlubeyi ifaya salih (uygun) bir hale koyulamamasından dolayı şimdiye kadar Çanakkale’ye sevki kâbil olamamıştır. Ma-haza bu vapurlar dahi temin-i maksada kifayet edemeyeceğinden (yetmeyeceğinden) bunlardan başka iki vapurun daha taharrisine (araştırılmasına) mahviyet hasıl olarak Azak kumpanyasına mensub vağurlar arasında bulunan iki vapur muvafık görülerek muayenesinin icrası nezâret-i müşarün ileyhaya iş’ar kılınmıştır. Netice-i muayenede muvafık-ı matlub oldukları tebeyyün etdiği (anlaşıldığı) ve başka ve başka bir çare bulunamadığı takdirde mezkûr vapurların mübayaasına (satın alınmasına) teşebbüs olmak lüzumu derkâr (açık) olduğuna ve bunlardan birisi içün yirmi bin diğeri içün dahi on bin lira taleb edilmekde bulunduğuna göre bu babda otuz bin liranın sarfı iktiza ediyor. Boğazın şimdiden toplar ile müdafası imkânı var ise de o halde sefain-i ticariyenin mürurunu (geçişini) men’ etmek icab eder. Boğazda sefain-i ticariyenin müruru (geçişi) içün bir giceye bırakılmak şartıyla topların şimdiden atılması ciheti de varidi hatır olmakda olub ancak toplar furtuna ve akıntı ile tebdil-i mevzi edecekleri cihetle sefain ve ticariye içün fevkalede tehlikeli olacağından emr ü mürurun teshil (geçişin kolaylığı) ve te’mini içün klaguzluk istihdamı lazım gelecek ve klaguzluk hidmetini ifa etmek içün iki üç kıt’a vapura ihtiyaç hasıl olacaktır. Şu hale ve başka dürlü bir tedbir ve çare taharri (çare araştırılması) ve iraesi mümkün olmadığına nazaran Azak kumpanyasına mensub olan mezkûr iki vapurun mübayaası (satın alınması) icab etmektedir. Bedel-i mübayaa (satın olma bedeli) olan otuz bin liranın ise harbiye büdcesinde bi’t-tabi karşılığı mevcud olmadığından bu babda münasib bir karşılık iraesiyle meblağ-ı mezburun müsaraaten tesviye ettirilmesi içün iktiza-yı halin ifa ve neticesinin emr ü inbasına mebzuli-i müsaade-i samiye-i sadâret-penâhileri mütemennadır. Ol-babda emr ü ferman hazret-i veliyyü’l-emrindir.
Fi 29 Safer Sene (1)330 ve fi 5 Şubat Sene (1)327 (18 Şubat 1912)
Harbiye Nazırı