This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
” Rigveda Birinci Kitap İkinci Kitap Üçüncü Kitap Dördüncü Kitap Beşinci Kitap Önsöz 1. Bu kitapta bir “yeraltı çalışanını” bulacaksınız; burgulayan, kazan, toprağın altını oyan bir kimseyi. Onu ancak böyle bir dip çalışmasını görecek gözleriniz varsa görebilirsiniz: Işığın ve havanın her uzun süreli eksikliğiyle birlikte ortaya çıkan sıkıntı, kendini aşırı derecede göstermeden ne denli yavaş, ihtiyatlı ve yumuşak bir inatçılıkla ilerliyor o. Kendisinin bu karanlık işinden memnun olduğunu söyleyebilirsiniz. Ona bir inan yol gösteriyor, bir teselli ödüllendiriyor gibi gözükmüyor mu? Belki de kendi uzun karanlığının olmasını istiyor, anlaşılmazlığının, gizliliğinin, gizemliliğinin. Çünkü kendisinin neye sahip olacağını da biliyor: kendi sabahına, kendi kurtuluşuna, kendi tan kızılına?... Mutlaka geri dönecek. Ona aşağıda ne yaptığını sormayın. Görünürdeki bu Trophonios ve yeraltılı yeniden “insan olunca” size onu kendisi söyleyecek. Onun gibi bu kadar uzun süreyle köstebek olunca insan, yalnız olunca, susma alışkanlığını tümden yitiriyor… 2. Sabırlı dostlarım, size, kolaylıkla bir anma konuşması, bir ölüm töreni nutku olabilecek bu gecikmiş önsözde aşağıda ne yapmak istediğimi gerçekten anlatmak istiyorum. Çünkü ben geri geldim — paçayı kurtardım. Sizi de aynı tehlikeli girişime zorlayacağımı sanmayın! Ya da sadece aynı yalnızlığa! Çünkü kim kendine bu tür yolları seçerse, hiç kimseyle karşılaşmaz: Bunu da “kendi yolları” ortaya çıkarıyor. Bu konuda kimse ona yardım elini uzatmıyor. Tehlike, kaza, kötülük ve fırtına gibi karşılaştığı her tehlikeyle tek başına başa çıkmak zorundadır. İşte onun kendisi için seçtiği yolu var ve bu kendisi içine ilişkin acı zaman zaman duyduğu bıkkınlık ne kadar da anlamsız: Örneğin bizzat kendi arkadaşları onun nerede olduğunu, nereye gittiğini tahmin edemeyip arada sırada kendi kendilerine: “Aslında o nasıl gidiyor? hala bir yolu... var mı?” diye soruyorlarsa, bunu bilmenin ne yararı var? — Vaktiyle herkesin yapamayacağı şeyleri yapardım. Derinlere inip, toprağın altını deliyordum, eski bir güveni, biz filozofların birkaç bin yıldan beri en sağlam temel üzerine inşa eder gibi üzerine kurmaya özen gösterdiğimiz güveni araştırıp ortaya çıkarmaya başlamıştım... şimdiye dek kurulan her bina çökmüş olmasına karşın, tekrar tekrar üzerine gidiyordum: Ahlaka olan güvenimizi sarsmaya başlamıştım. Ama beni anlamıyorsunuz? 3. Bugüne değin iyi ve kötü üzerine en berbat düşünceler ortaya kondu. Bu, her zaman çok tehlikeli bir şey oldu. Vicdan, iyi bir şöhret, cehennem; duruma göre polisin bizzat kendisi önyargısızlığa izin vermiyordu ve vermiyor. İşte günümüz ahlakı üzerine, her otorite karşısında alınan tavırda olduğu gibi, düşünmemek, pek de konuşmamak gerekiyor: Burada... itaat edilir! Dünya var olduğundan bu yana, hiçbir otorite kendisinin eleştiri konusu yapılmasına istekli görünmemiştir. Ve hem de ahlakı eleştirmek, ahlakı bir sorun, sorunlu bir şey olarak ele almak: Nasıl olur? Bu ahlak dışı değil miydi... şimdi değil mi? — Ama ahlak,
1
2 eleştiren elleri ve işkence aletlerini kendisinden uzak tutmak için sadece her türlü korku aracına hükmetmekle kalmaz: Onun güvencesi, kullanmasını çok iyi bildiği bir tür göz boyama sanatında yatar... nasıl “coşturulacağını” bilir. Sık sık, tek bir bakışla eleştirici iradeyi felç etmeyi, hatta kendi tarafına çekmeyi başarır. Onun kendine karşı tavır almasını başardığı durumlar da var: Bunun sonucunda irade, tıpkı bir akrep gibi kendini sokar. Ahlak, ta başlangıçtan beri ikna etme sanatındaki bütün şeytanlıkları bilir. Bugün bile onun yardımına başvurmayan hiçbir konuşmacı yoktur. (Örneğin anarşistlerimizin konuşmalarını dinliyoruz: ikna edebilmek için nasıl da ahlaksal konuşuyorlar! En sonunda kendilerini ziyadesiyle “iyi ve adil” kimseler olarak tanıtıyorlar.) Ahlak, ta başından beri, dünya üzerinde insanlar konuşup ikna edegeldikleri süre içinde, baştan çıkarmanın en büyük ustası olduğunu kanıtladı... ve gerçek filozofların circe’si* olarak biz filozofları ilgilendiren şey. Platon’dan başlayarak bütün felsefi yapı ustaları Avrupa’da neden boşuna inşa ettiler? Kendilerinin dürüst ve ciddi bir şekilde aere perennius olarak değerlendirdikleri her şey yıkılma tehdidi altında değil mi, ya da çoktan beri yıkıntıların altında yatmıyor mu? Ah, bugün hala bu soruya verilmek için hazır tutulan cevap ne kadar da yanlış, “çünkü bütün bunların içinde önkoşul ihmal edilmişti, temelin sınanması, aklın bütününün bir eleştirisi”... Kant’ın biz modern filozofları gerçekten pek sağlam olmayan ve biraz da yanıltıcı bir zemin üzerine çeken o talihsiz cevabı! ( — Ve tamamlayıcı bir soru olarak sorulursa, bir aracın kendi isabetliliğini ve elverişliliğini eleştirmesini istemek biraz garip olmuyor mu? Aklın kendi değerini, kendi gücünü, kendi sınırlarını “bilmesini” istemek, hatta bu biraz da saçma değil mi?. ..) Doğru cevap, tercihen bütün filozofların, ahlakın baştan çıkarmasının etkisiyle kurdukları biçiminde olurdu, Kant da dahil, anlaşılan onların niyetleri kesinliği, “gerçeği”, ama esasen “majestesel ahlaksal yapıyı” hedef alır, eğer bir kez daha Kant'ın masum diliyle ifade edelim dersek; kendisi onu “majestik ahlaksal yapıya düz ve sağlam bir zemin” hazırlamak için kendine ait “pek o kadar da parlak olmayan, ama yine de yararlı” bir görev ve iş olarak nitelendirir (Saf Aklın Eleştirisi II, s. 257). Ah, bununla başarılı olamadı, tam tersi oldu!... Bugün bunu söylememiz gerekiyor. Kant bu coşkulu amacıyla diğer çağlardan daha coşkulu sayılabilecek çağının en uygun çocuğuydu: Bereket versin ki o çağın değerli yanlarıyla da ilişkisi olmuştur (Örneğin kendi bilgi kuramına aldığı iyi bir duyumculuk parçasıyla). Onu da bir ahlak tarantulası olan Rousseau sokmuştu, onun ruhunun derinliklerinde de ahlaksal fanatizm düşüncesi yatıyordu, infazcısı ise kendisini bir başka genç Rousseau olarak hisseden ve açıklayan kişi, yani Robespierre’di, “de fonder sur la terre l’empire de la sagesse, de la justice et de la vertu” (7 Haziran 1794 tarihli konuşma). Öte yandan o, kalbinde böylesine bir Fransız fanatizmi olduğu halde, daha bir Fransız özelliği taşımadan, daha derin ve daha esaslı olmadan Kant'ın yaptığından daha Alman gibi yapılamazdı... eğer “Alman” sözcüğünün bugün bu anlamda kullanılmasına izin veriliyorsa. Kendi “ahlak diyarına” yer temin etmek için kendini ispatlanamaz bir dünya, mantıksal bir “öbür dünya” kurmak zorunda hissetti... işte bunun için kendi saf aklının eleştirisine ihtiyacı vardı! Başka şekilde ifade edersek: Eğer bir şey onun için her şeyden daha önemli olmasaydı, buna ihtiyacı olmazdı, “ahlak diyarını” akıl için saldırılamaz, daha da iyisi dokunulamaz yapmak için... nesnelerin ahlaksal düzenine akıl yoluyla müdahale edilebileceğini çok güçlü bir şekilde duyumsadı! Çünkü doğa ve tarih karşısında, doğa ve tarihin temelden ahlaksızlığı karşısında Kant, eskiden beri her iyi Alman gibi, kötümserdi; ahlaka inanıyordu, ama doğa ve tarih tarafından ispatlandığı için değil, aksine buna rağmen, ona doğa ve tarih aracılığıyla hep karşı çıkıldığı için inanıyordu. İnsan bu “buna rağmen ki” yi anlamak için Luther’deki benzer bir şeyi hatırlayabilir, bir kez bütün Lutherci gözüpeklikle bunu arkadaşlarına hararetle öneren öbür büyük kötümserdeki benzer şeyi: “Eğer insan bu kadar kızgınlık gösteren ve kötülük yapan tanrının ne kadar merhametli ve adaletli olduğunu akılla kavrayabilseydi, inanca gereksinimi olur muydu?” O zamandan beri hiçbir şey Alman ruhu üzerinde bu kadar etki yapmadı; hiçbir şey onu bu tehlikeli çıkarımlardan daha çok “baştan çıkarmaya çalışmamıştır” ki, bu her gerçek Roman* için tine
2
3 karşı işlenmiş bir günah demektir: "credo quia absurdum est".* Bununla Alman mantığı Hıristiyan dogma tarihinde ilk kez ortaya çıkar. Ama hala bugün bile, bin yıl sonra, bugünün Almanları olarak bizler, her bakımdan sonraki Almanlar — Hegel’in zamanında, Alman tininin Avrupa’ya galip gelmesini sağlayan ünlü gerçek diyalektik temel cümlesinin arkasında bulunan hakikatin, birazının, hakikat olasılığının birazının kokusunu alırız... “Çelişki dünyayı hareket ettirir, her şey kendisiyle çelişmektedir”...: İşte biz, mantık konusunda bile kötümseriz. Circe: Yunan mitolojisine göre erkekleri baştan çıkaran kadın. Roman: Latin milletlerinden olan kimse. "credo quia absurdum est": İnanıyorum çünkü mantıksızdır... Tanrısal vahyin belirli bir anlayışının nitelenmesi. 4. Ama kuşku cesaretimizin nüfuz edebileceği en temel ve en esaslı olanlar mantıksal değer yargıları değildir: Bu yargılara akla güvenerek varılıyor ve geçerliliklerini de akla güvenerek kazanıyorlarsa, o zaman güven, ahlaksal bir fenomendir... Alman kötümserliği acaba artık son adımını atacak mı dersiniz? Belki o bir kez daha, verimli bir şekilde credosunu ve absurdumunu yan yana koymak durumunda kalacak? Ve eğer bu kitap ahlak konusunda, ahlaka güven konusunda kötümser ise... aslında bu Özelliğiyle bir Alman kitabı olması gerekmez mi? Çünkü gerçekten bir çelişkiyi ortaya koyuyor ve bundan korkmuyor: Bu kitapta ahlaka güvenden vazgeçiliyor... peki neden? Ahlaklılık yüzünden! Ya da onun içinde... bizim içimizde.., olan biteni nasıl adlandıralım? Çünkü gönlümüz daha mütevazı kelimeleri tercih eder. Ancak, bize de hala “yapacaksın” dendiği ve bizim de hala üzerimizde bulunan katı bir yasaya boyun eğdiğimiz şüphe götürmez... ve bu ise kendisini hala duyurmakta olan onunla yaşamaya alıştığımız son ahlak; ister burada olsun, ister herhangi bir yerde; biz de hala vicdan sahibi insanlarız: Gerçekte biz, bizim için eski ve çürük olan bir şeye, herhangi bir “inanılmaza”, buna ister tanrı densin, ister erdem, ister hakikat, ister hakkaniyet, ister yakınlarını sevmek, dönmek istemiyoruz; eski ideallere uzanan yalan köprüleri kurulmasına izin vermiyoruz; bize aktarılmak ve karıştırılmak istenen her şeye can düşmanıyız; bugünkü tarzda her çeşit inanca ve Hıristiyanlığa düşmanız; nerede ise tüm romantizme ve yurtseverliğe düşmanız; artık inanmadığımız halde bizi ibadet etmek için ikna etmeye çalışan artist zevklerine, artist vicdansızlığına da düşmanız... çünkü biz artistiz... kısaca “yukarıya çeken” ve böylelikle de ebediyen “aşağıya indiren” bütün Avrupa feminizmine (eğer kulağa daha iyi geliyorsa idealizmine) düşmanız: — Sadece bu vicdanın insanları olarak kendimizi binlerce yıllık Alman dürüstlüğü ve sofuluğu ile akraba hissediyoruz, her ne kadar onların en tartışmalı ve son evlatları isek de, biz töretanımazlar, bugünün tanrısızları, hatta bir anlamda onların mirasçıları olarak, en içsel istemlerinin, kötümser bir istemin icracısıyız; dediğim gibi, kendisini yalanlamaktan korkmayan, çünkü zevkle yalanlayan bir istemin icracısıyız! Bizde, bir formül istediğinizi varsayarsak... ahlakın kendi kendini ortadan kaldırması gerçekleşir... 5. — Ama son bir şey daha: Hangi amaçla ne olduğumuzu, ne istediğimizi, ne istemediğimizi, böyle yüksek sesle ve gayretkeşlikle söylemek zorunda kalıyorduk ki? Onu daha soğuk, daha uzak, daha akıllı, daha yüksek görelim, o zaman gizlice aramızda konuştuğumuz gibi, onu bütün dünya duymasın, bütün dünya bizi duymasın, deriz! Her şeyden önce bunu yavaşça söyleriz... Bu önsöz geç kaldı, ama çok geç de sayılmaz, aslında beş altı yıldan ne çıkar ki? Böyle bir kitap, böyle bir sorun aceleye getirilmez; bunun da ötesinde, ikimiz de lento’nun arkadaşlarıyız, hem ben, hem de kitabım. Boşuna filolog olmadım, belki de hala öyleyimdir, yavaş okumayı öğreten demektir bu: — sonunda yavaş yazmaya da başladım. Şimdi artık bu
3
Müteşekkir Olun! — İnsanlık günümüze gelene dek büyük bir başarı elde etti: Artık vahşi hayvanlardan. bu kitap kendisi için yetkin okurlar ve filologlar diliyor: Beni iyi okumayı öğrenin! Cenova yakınında Ruta.. çünkü bu bizden hak talep eden her şeye karşı haksızlıktır! Bizi buna dünyayı olduğundan daha uyumsuz görmemek isteği mecbur ediyor! 5. 3. Bir oluşumun hemen hemen her doğru tarihi duygularımızda çelişkili ve bağışlanmaz bir etki bırakmıyor mu? İyi tarihçi de esasen sürekli karşı çıkmaz mı? 2. titizlikle yapılan işi bitirmek zorundadır ve eğer onu lento’ya ulaştıramamışsa. Özellikle bu nedenle filoloji bugün. tümüyle ince. bu sayede akılsızlıktan gelen kökeni ihtimal dışı kalır. bugün güneşin erkek mi yoksa dişi mi olduğu konusundaki düşünceden daha fazla bir değeri olmayacak. kelimenin bir kuyumcusu ve uzmanı olarak. bilgelerin bir önyargısıdır. neyin övgüye değer ve neyin yergiye layık olduğunu bildiklerine inandıkları konusunda bilgeler doğru bir yargıda bulunmuşlardır. acaba kötü bir zevk mi?. kendisini bu sanata adayanlardan başlıca bir şey ister: yol vermek. Bunun. — Bütün çağların insanlarının neyin iyi... İşte bu sayede bizi şiddetle kendine çekiyor ve büyülüyor. 6.. iyi okumayı öğretiyor. neyin kötü. Alanların Düşlenen Uyumsuzluğuna Karşı. sessiz ve yavaş olmak. — İnsan her şeye bir cinsiyet atfettiği zaman. Bilgelerin Önyargısı.. barbarlardan. 4 .. eski ve yeni kitabın da canına okumak ister: — Kendisi hiçbir şeyi öyle kolay bitiremiyor.4 bende sadece alışkanlık haline gelmiş değil. — Pek çok yanlış ihtişamı yeryüzünden yeniden kaldırmamız gerekiyor. 4. Filoloji esasen saygıdeğer bir sanattır. biz şimdi geçmişte herhangi bir zamandakinden daha iyi biliyoruz. tanrılardan ve düşlerimizden sürekli olarak korkmamıza gerek kalmamıştır. derin. her zaman olduğundan daha gereklidir. bir “iş” çağının ortasında şunu söylemek istiyor: Her şeyin “işini hemen bitirmek” isteyen telaş. ihtiyatlı. “Acelesi olan” her tür insanı şüpheye düşürmemek için daha fazla yazmamalı. Tamamlayıcı Akılcılık. oynadığını değil. açık bırakılmış kapılarla. Her Şeyin Bir Zamanı Var. bandan zevk de alıyorum.. günün birinde. yani yavaş. görüşü. — Uzun yaşayan her şey yavaş yavaş akılla öylesine doldurulur ki. Sabırlı dostlarım. gereksiz ve terletici acelecilik. — Keza insan var olan her şeyi ahlakla ilişkilendirdi ve dünyanın omuzlarına etik bir anlam yükledi. derin bir anlayış kazandığını düşünüyordu: — Korkunç boyutlardaki bu yanılgısını çok geç itiraf etti ve belki de hala bütünüyle itiraf etmedi. 1886 yılı sonbaharı BİRİNCİ KİTAP 1. kendine zaman tanımak. özenli. narin parmaklarla ve gözlerle okumayı. art niyetle. hiçbir şeye erişememiş demektir. Ama..
bu korkuda batıl inanç var. “ öngörülmemiş” . kavranılamayan.. insanoğlunun ilk zamanlarındaki bütün durumlarında “bireysel” . "bağımsız” . Bundan dolayı dünyaya geç gelen bizler için ahlak oluşumunun temel bilgilerini anlamak zor oluyor. insanların bir birleriyle ve tanrılarla olan ilişkilerinin bütün eğitim ve bakımı ahlak alanına giriyordu. hatta güneş sistemini bir nokta olarak duyumsuyoruz. ve şimdi olsa Rafael de o zamanki gibi bakamazdı: Yeni bir transfigürasyonu gözleriyle görürdü. — Çaresizce çile çekenler. çok ahlaksız bir zamanda yaşıyoruz: Ahlakın gücü şaşılacak ölçüde zayıfladı ve ahlaklılık duygusu öylesine nazikleştirildi ve öylesine yükseltildi ki. kendisine bağlı olmak ister: “Kötü”. 5 .. yoksa kurmaca şeyler mi daha çok katkıda bulundu? Kesin olan şu ki. bugünün insanları olarak biz. bizi basit nedenselliklere olan inancımızdan vazgeçirmeye zorlar. dilimize yapışıp kalıyor ve dışarı çıkmak istemiyorlar: Çünkü kulağa kaba tınlama veriyorlar! Ya da çünkü ahlaklılığa iftira eder gibi görünüyorlar! Örneğin şu temel ilkede olduğu gibi: Ahlaklılık törelere itaat etmekten başka bir şey değildir (özellikle artık değildir).. Geleneğin Ahlaklılığı Kavramı. ve gelenek yaşamı ne denli az belirlerse. evliliğin. bilimin etkisiyle sürekli küçüldü: Bilimden öğrendiğimiz ve öğretmeye de devam ettiğimiz üzere. — Bilimdeki hayret uyandırıcı şey. “keyfi” . Hep bu tür durumların ölçüleriyle ölçülür: Gelenek emrettiği için değil. Özgür insan ahlaksızdır. 8. hatta geleneğin vaktiyle oluşturduğu güdülerden dolayı da yapılır. onu neredeyse uçup gitmiş sayabiliriz.5 Hokkabaz ve Karşıtı. en büyük mutluluk ile en derin mutsuzluk arasındaki alanın genişliği ancak hayal edilen şeylerle oluşturulmuştur. karmaşık rüyalar görenler. somut olmayan bir güçten. bununla birlikte töreler geleneksel tarzda davranmak ve değerlendirmelerde bulunmaktır... “alışılmamış” . Transfiguration*. dünyayı küçük olarak. — İnsanın mutlu olmasına gerçek şeyler mi. — İnsanoğlunun binlerce yıllık yaşam tarzı ile karşılaştırıldığında. töreler ne tür olurlarsa olsunlar bu ilke değişmez. o zaman buna ahlaksızlık denir ve yapan kişi tarafından da öyle anlaşılır: Çünkü geleneğe boyun eğildiği için yapılmamıştır. konuşmanın ve susmanın. Hem de bunu her şeyin tam kavranabilir gözüktüğü yerde ve bizim görünüşün soytarısı olduğumuz durumda yapar. çünkü o her bakımdan geleneğe değil. Hal böyle olunca bu tür mekan duygusu. “hesaplanamaz” anlamlarına gelir. bize emrettiğinden dolayı itaat ettiğimiz yüksek bir otoritedir. Şekil değiştirme. insanın kendisini birey olarak düşünmeden. savaşın. Ve “en basit” şeyler çok karmaşıktır. doğa üstü şeylere tutkun olanlar. Transfiguration: Peygamber İsa’nın tebdil-i suret etmesi. — bunlar Rafael’in insanoğlunu ayırdığı üç derecedir. kişiselden daha fazla bir şey olandan korkmadır. Gelenek nedir? Bize yararlı olan şeyleri emrettiğinden dolayı değil. başka güdülerle eylemde bulunulur (örneğin kişisel çıkardan dolayı). hokkabazın sanatındaki hayret uyandırıcı şeyin karşıtı konumundadır. Ahlak. tedavi sanatının. — Kökende sağlığın. Çünkü hokkabaz. Mekan Duygusunun Başka Bir Şekilde Öğrenilmesi. Artık dünyaya böyle bakmıyoruz. ziraatın. buna rağmen onları bulursak. 9. ahlaklılık çemberi de o denli küçülür. — Gelenek duygusuyla korku duygusu birbirinden nerede ayrılır? O emredici yüksek bir akıldan.. Geleneğin emretmediği şeylerde ahlak yoktur. doğrusu bu konuda yeterince şaşırmamak insanın elinde değil! 7. Buna karşın bilim. gerçekte eylem olarak çok karmaşık olan bir nedenselliği çok basit bir nedensellik olarak görmemizi sağlar.
. Töresel ahlaklılığın egemenliği altında her türlü özgünlük vicdansızlaştı.. töre ahlaklılığının bütün temsilcileri hiç de tavsiye etmedikleri halde. — Öte yandan Sokrates’in ayak izlerinden giden ahlakçılar gibi ahlakçılar. — Bir cemaatte geçerli olan ahlak üzerinde herkes kesintisiz olarak çalışır: Çoğu insan iddia edilen neden sonuç ilişkisi. mutluluğu için çok kişisel anahtar olarak tavsiye ederler ki. bunlar bir istisna oluşturur. ve eğer bu bize başka türlü görünürse.... bireye sağlayacağı yararlı sonuçlardan dolayı değil.6 kurallara uymasını istiyordu. kendine hakim olmayı ve yetingenliği bireyin kendi yararı için... Halk Ahlakı ile Halk Hekimliği. işlediği fiilin sözde etkisi olarak cemaatin üzerinde tanrısal öfke bulutlarının ve hiddet fırtınalarının toplanmasına neden olduğu için kişiden bir çeşit intikam da alabilir. Peki en büyük özveri hangisidir? Bu sorunun yanıtlanmasından sonra birbirinden farklı çok sayıda ahlaklılık kavramları ortaya çıkmaktadır. her bireysel düşünce şekli dehşet uyandırır. en nadir..” Her bireysel eylem. ama hala en önemli fark olarak ahlaklılığı en zor boyun eğmeden en çok boyun eğmeyi ayıran fark olmaya devam ediyor.. başarıların kontrol edilebilmesi için korumayı bilmek zorundadır. gelenek egemen görünsün diye talep edilir: Birey kendini feda etmelidir. en seçkin. Aynı şekilde.. — Nedenselliğin anlamı arttığı ölçüde ahlaklılığın alanının kapsamı daralır: Çünkü insan gerekli etkileri kavrayıp. kötü olarak görünürdü. ya da bir çeşit yarı tanrı olmak zorundaydı: Yani örf ve adetler koymak zorundaydı. şimdiye değin törelerin temeli olarak kabul edilen birçok fantastik nedenselliği tahrip eder — gerçek dünya fantastik dünyadan çok daha küçüktür — ve her defasında dünyadan bir parça korkaklıkla zorlama ve yine her seferinde bir parça da törenin otoritesine duyulan saygı kaybolur: Ahlaklılık büyük ölçüde kaybetti. korkunç. “Eğer bu tür fiiller mümkün olmaya başladıysa. olması gerektiğinden daha da çok karardı. onların etkisi altında yetiştirilmiş olmamızdır: Onların hepsi. En ahlaklı olan kimse. Geleneğe en zor boyun eğmeyi ahlaklılığın bir belirtisi olarak isteyen ahlak güdüsü sizi yanıltmasın! Bireyin kendini aşması. bireysel olan bütün karşı zevklere ve çıkarlara rağmen ahlak. en köklü ruhların tarihin akışı içinde hep kötü ve tehlikeli olarak algılanmış olmaktan dolayı ne tür acılara katlandıklarını tahmin etmek mümkün değildir. bu ana kadar en iyi kimselerin ufku. ve buna ilişkin sonra olacaklardan ayırarak (post hoc) düşünmeyi öğrenince. bütün rastlantılardan.. nedeni. geleneğe bağlı ahlaklılık bunu gerektirir. tam olarak da.. ama kişinin suçunu her şeyden önce kendi suçuymuş gibi görür ve onun cezasını kendi cezasıymış gibi duyumsar. Ahlaklılığın Anlamı ile Nedenselliğin Anlamı Arasındaki Karşı Hareket. 11.. Başlangıçta her şey gelenekti ve onu aşmak isteyen kimse ya kanun koyucu. ahlaksız olarak kendilerini cemaatten ayırıyorlar ve bunlar kötünün de kötüsüdürler. 10. kendini töreye en çok feda eden kimsedir. ya büyücü. erdemli bir Romalıya “her şey den önce kendisi için ikbal peşinde olan” her Hıristiyan. suç ile ceza ilişkisiyle ilgili olarak örnek üzerine örnek verip. töreler gevşedi diye herkesin ruhunda feryatlar başlar. yeni bir yolda yürüyorlar. hatta bunlar kendi kendilerini böyle algılıyorlardı. Sonra ona en zor durumlarda bile boyun eğen kimse. bunu uygun nedenlere bağlamış olarak onaylayıp inancını kuvvetlendirir: Kimileri eylemler ve sonuçlar üzerine yeni gözlemlerde bulunarak bunlardan 6 . Cemaat bireyi işlediği fiilin sonucunda yakınlarına ya da cemaate verdiği zararı tekrar düzeltmesi için zorlayabilir. Buna karşın onu artırmak isteyen kimse. hayati tehlike yaratan bir şey! — En ahlaklı olan kim? Önce yasaya en çok boyun eğen kimse: Yani bilincini sağa sola ve her küçük zaman dilimine taşıyarak hep yasaya uyacak işlere katlanan Brahman gibi biri.. — Bir cemaatin ve dolayısıyla töresel ahlaklılığının bulunduğu her yerde. törenin çiğnenmesi halinde ceza verme görevinin her şeyden önce cemaate ait olduğu düşüncesi egemendir: ifadesi ve sınırı çok zor kavranan ve batıl inanç korkusuyla araştırılmış doğa üstü bir cezadır bu.
— Siz yardımsever ve iyi niyetli insanlar. dehşet verici bir rehberliğin yönetiminde olmuştur: Hemen hemen her yerde yeni düşüncelere yol açan. tanrısallığın maskesinin ve ağız borusunun çılgınlığını karakterize eden saralının kasılması ve köpükleri gibi görünen bir şey olduğunu kavrıyor musunuz? Yeni bir düşünce sahibine artık vicdan azabı değil. Platon. dehaya bir tuz tanesi yerine bir kuruntu otu tanesi eşlik eder. Bunun neden bir çılgınlık olması gerektiğini kavrıyor musunuz? Sesinde ve jestlerinde havanın ve denizin şeytani mizacındaki gibi öyle korkunç ve ne yapmak istediği kestirilemeyen bir şey. onun kendisine karşı hürmet ve dehşet veren ve onu düşüncesinin peygamberi ve şehidi olmaya zorlayan bir şey olduğunu kavrıyor musunuz? — Bugün bize hala durmadan.. ister örnekler. (Çok hoşgörülü zamanlara kadar şairlerin elinde bundan belli bir 7 . demişti. — bütün halk hekimliğinin malzemesinde ve biçiminde olduğu gibi değersiz malzeme ve değersiz biçimdir. masumiyetinden edildi. güçlendirilmesi. eğer gerçekten çılgın değillerdiyse.. insan ırkının eğitimini bugüne kadar sanki gardiyanlar ile cellatlar yönetmiş gibi görünüyor! 14. bütün dünyayı istila etmiş olan ceza kavramının uzaklaştırılmasına yardım edin! Ondan daha kötü bir yabani ot yok. değer yargıları ve tepiler tekrar tekrar patlak vermişse.. göz lemler ya da itirazlar olsun. insanların kendi kendilerine “tanrısal” bir şey diye fısıldadıkları gibi.. neden ve ceza olarak anlamak ne kadar da dehşet verici ve mantığa ters bir durum! — Ama daha ileri gidildi ve olayın tamamen saf rastlantısal karakteri.. İlave Olarak Sonuç. bütün eski insanlığıyla: “Malların en büyükleri çılgınlık sayesinde Yunanistan’a geldi”. yaşamın bizzat kendisi ceza olarak duyumsanır oldu. ve neden ve etkiyi. buna rağmen yeni ve genel çizgiden sapan düşünceler... yani sadece dini ve siyasi yönetmelik alanında değil. 12. Sadece eylem tarzlarımızın sonuçlarına aşılanmadı.7 sonuçlar ve yasalar çıkarır: Çok az sayıda kişi arada sırada itiraz ederek bu noktalarında inancı zayıflatır. — Durum. bizim zaman hesabımızla binlerce yıl ötesinden ve bütünüyle bugüne değin “töresel ahlaklılığın” ağır baskısına rağmen yaşadılarsa (biz küçük bir istisnalar dünyasında ve aynı zamanda kötülük bölgesinde yaşıyoruz).. eski insanlar daha çok nerede çılgınlık varsa. — Eğer insanoğlunun kurduğu cemaatler. bütün alanlardaki yenilikçiler için geçerlidir: — Hatta şiir veznini yenileştiren kimsenin de kendine çılgınlık onayı alması gerekiyordu. çürütülmesi olsun. Ahlaklılık Tarihinde Çılgınlığın Anlamı.. Bundan daha büyük bir şaşkınlık düşünülebilir mi? İnsan eylem ve başarı için özellikle çok değişik yollarla ve uygulamalarla çaba sarf etmek zorundaydı! 13. İnsan Irkının Yeni Eğitimine Doğru. eğer diyorum. ister bir yasanın kanıtı. delilik o denli ileri götürüldü ki. bir ilave olduğuna inanılırdı. Ya da daha çok: Yeterince yüksek sesle ifade edilirdi. ifadesi.. diye öğretilirken. kendilerini çılgın yapmaktan. orada bir deha tanesi ve bilgelik olduğunu düşünürlerdi. Bir adım daha atalım: Dayanılmaz bir şekil de herhangi bir ahlaklılığın boyunduruğunu kırıp yeni yasalar koymak isteyen üstün insanlara. yani tanrının yaptığı bir ilave. saygı duyulan bir geleneğin ya da batıl inancın büyüsünü bozan bir çılgınlık var. Evet. ve bundan ötürü benzer korkuya ve gözleme değer oluşunu kavrıyor musunuz? Açık seçik olarak tümüyle istemdışılığın belirtisini taşıyan. kavramının bu alçakça yorumlama sanatıyla. Halk hekimliği ve halk ahlakı bir bütündür ve hala hep yapılmakta olduğu gibi artık öyle ayrı ayrı değerlendirilmeleri yanlış olur: Her ikisi de en tehlikeli sözde bilimdir. bu. ya da çılgınmış gibi göstermekten başka çare kalmıyordu. — Ama hepsi faaliyetlerinin bütünüyle kaba ve bilimsellikten uzak tarzıyla birbirine benzer. — Eskiden bir eylemin başarısının bir sonuç olduğuna değil.
. yasanın daha fazlası değilsem. Atinalıları Salamin’i tekrar fethetmeleri için kışkırttığı zaman bu geleneğe gönderme yaptı.8 çılgınlık geleneği kaldı: Örneğin Solon. fırtınaların. bana çılgınlık verin artık! Çılgınlık verin ki sonunda kendime inanabileyim! Hezeyanlar ve çırpınmalar. Uygarlığın İlk Önerimi. İçimde olan yeni ruh. ani aydınlıklar ve karanlıklar verin. çöle gitmek veya bir dağa veya bir sütuna tırmanmak veya “bir gölü gören kocamış bir söğüdün üzerine oturmak” ve kendinden geçme veya zihinsel karışıklığı beraberinde getirecek hiçbir şey düşünmemek. korkutun beni hiçbir faninin hissetmediği şekilde ateş ve buzla. yani kötü ve kaprisli zihniyetleri sanki bulutların. — Birinci Basamak: İnsan her keyifsizlik ve talihsizlik durumunda bundan dolayı başkasına acı çektirecek bir şey bulur. ağaçların ve otların içinde saklıydı: O zamanlar “kötü doğayı” keşfettiler. Her yerde kendilerini ve kendi gibilerini gördüler. acılarıyla birlikte gitmeyecekleri bir köşe ister oldular: “iyi doğayı” buldular. — Vahşi halklarda amacı tamamen ahlak gibi görünen adet türleri var: utanılacak ve aslında gereksiz kurallar (Örneğin: Kamçatkalıların ayakkabılardan kar temizlerken hiçbir zaman bıçak kullanmamaları. o zaman başkasının talihsizliğinden dolayı acı çekmesine gerek duymaz. En Eski Teselli Araçları. bunu yaparken mevcut gücünün bilincine varır ve bu onu teselli eder. Sonra kendilerini tekrar doğanın dışına çıkardıkları bir zaman geldi. yani suçun kefaretini ve kendini gerçek veya var sayılan bir haksızlığın kötü tılsımından kurtaracak bir çare görür. 15. Rousseau’nun zamanı: İnsanlar birbirlerinden o kadar bıkmışlardı ki. onları hep akılda tutar: O halde uygarlığı başlatan büyük önermeyi vurgulayalım: Her gelenek geleneksizlikten daha iyidir. 16. İkinci basamak: İnsan her rahatsızlık ve talihsizlikte bir ceza.. bunu sadece çılgınlık ispatlıyor bana. bir hayvan gibi.” Bu tutku amacına en iyi şekilde ve çabucak ulaştı: Hıristiyanlığın azizlere ve çöl münzevilerine en zengin bir şekilde verimli olduğunu ispatladığı ve kendisini bu sayede ispatladığını sandığı zamanda. vahşi hayvanların. Ama geleneğin sürekli yakınlığı ve geleneğin uygulanması için uygulanan baskı. Kızılderililerde büyücü. o zaman dünyanın en alçak insanıyım. ağlatın ve inletin beni. İyi ve Kötü Doğa. siz ilahi varlıklar.. nereden geliyor? Size ait olduğumu ispatlayın bana.. Ortaçağ Hıristiyanlarında aziz.) — “İnsan çılgın değilse ve öyle görünmeye cesaret edemiyorsa. çünkü şimdi bir başkasına sahiptir. kendini nasıl çılgın yapar?” Eski uygarlığın hemen hemen bütün önemli insanları bu korkunç düşünceyle meşgul oldular. eğer sizden gelmiyorsa. bir cesedin canlı birini korkuttuğu gibi korkutuyor: Eğer ben. Kudüs’te büyük tımarhaneler vardı. yasa beni. — Önce insanlar kendilerini doğaya uydurdular. cinsel ilişkiden hep uzak durmak. Suçsuzluk. süründürün yerlerde: Yeter ki ben inançlı biri olayım! Şüphe yiyip bitiriyor içimi. 8 . ve bu kurallara karşı gelen kimsenin sonu ölümdür!). demiri hiçbir zaman ateşe koymamaları gibi. kömür parçalarken kesinlikle bıçak kullanmamaları. Eğer talihsizlik menfaati getirdiğini görürse. Yasayı öldürdüm. bunlar en son tuz tanelerini bu uğurda teslim etmiş olan başarısız azizler için yapılmıştı. gümbürtü ve etrafta dolaşan şekillerle. bu tarzda tatmin olmaktan vazgeçer.. 17. Brezilyalılarda Paye olmak için hazırlanan reçeteler temelde birbirinden farklı değildir: anlamsız şekilde oruç tutmak.. Grönlandlılarda Angekok. Bütün çağların en üretken insanlarının belki de içinde kıvranmış olduğu en acı ve en gereksiz ruhsal ıstıraplar vahşiliğine göz atmaya kim cesaret edebilir! Yalnız ve şaşkın olanların iniltisini dinlersek: “Ah. hatta böyle bir düşüncenin ve planın kutsallığı duygusunun yanın da hile ve diyetetik işaretlerin gizli öğretisi de bu zemin üzerinde kök salıp serpilmeye devam etti.
temel oluşturan binlerce yıl boyunca temkinli adım atmaların. yeni yollarda ne kadar çok gezdiyse ve bunun sonucunda vicdan azabının ve korkunun etkisiyle acı çektiyse. insanın kendi seçtiği işkencenin iyi bir anlamı ve değeri olduğu düşüncesi yayılır dünyaya.. buna karşın kendini iyi hissetmenin tehlike. kendine hakim olma ve bireysel mutluluk isteme aracı olarak değil.. kendi zevklerine ve kendi sağlıklarına karşı o kadar çok acımasızca öfkelendiler. aklın inkarının erdem. yoksunluk ve ahlakla taşlaşmış ruhlar için olanı? Vahşetin verdiği haz: Bu tür durumlarda böyle bir ruhta erdem bulunduğu varsayılırken.. eskiden beri zihinsel ve bedensel işkencelerle savaşarak elde edilmiştir: Sadece ileriye doğru yürümek değil. cemaat içinde bu düşünceye uygun bir uygulamayı yavaş yavaş biçimlendirir: Bu andan itibaren her aşırı esenliğe karşı daha fazla kuşkulu ve bütün büyük acı verici durumlarda daha fazla umutlu olunur. Vahşetin uygulanması ile cemaat ferahlanıp. ikiyüzlülüğün erdem. ama bereketli çamurunda bir şeyleri harekete geçirmek isteyen o halkların ruhani önderleri. öğrenme hırsının tehdit. hareketlerin ve değişikliklerin sayısız şehitler verilmesine sebep olduğu. tekrar tekrar belirtirsem. işin küfür. çünkü ruh bu yolla neşe verir ve iyi şeyler olur: Çünkü gaddar kimse güç duygusunun en yoğun heyecanını duyumsar. alışıldığı üzere “dünya tarihinden”. kendimizi böyle bir duygu mantığından tümden temizlediğimize hemen inanmasın! En cesur kalpler bu konuda kendilerini sorgulayabilirler. Ama bu gurur yüzünden şimdi hemen hemen “dünya tarihinde” insanoğlunun karakterini belirleyen gerçek ve kesin olan tarihten önce gelen “ahlaksal töreye” ilişkin o çok büyük zamansal mesafeyi duyumsamamız olanaksızlaşıyor: İşte o çile çekmenin erdem. cemaatin kötü tanrılar katında iyi bir şöhret yapması ve sürekli bir kurban gibi sunakta onlara yalvarmasının erdemi olarak belirir. ve öncelikle ve çoğunlukla her zaman olduğu gibi inancın bizzat kendisine sahip olmak için yaptılar! Ruhları. vahşetin yaratıcı ve doyumsuz olduğu kabul edilir. çileli yaşam biçimi. hayır! Her şeyden önce. Şimdi hiç kimse. merhamet görmenin küfür. mutsuzluklarımıza karşı merhametli olmak isterler. Son yeniliklerin gürültüsünden başka bir şey bulunmayan dünya tarihi denilen şeyin kendisinde. bireysel olarak şekillendirilmiş yaşama doğru atılan en küçük adım. insan varlığının bu küçük gülünç kesitinden söz edildiği zaman. Özgür düşünce alanına doğru. düşmanca. keyif bedeli sunar gibiydiler. intikamcı. intikamın erdem. kendinizi daha iyi tanıyın! 9 . kendine yol arayan. ve böylece gönüllü acı çekmenin. hain. mahrumiyet... Dolayısıyla tanrılara dehşet manzarası sunulunca onların da ferahladıkları ve neşelendikleri sanılır.. değişimin ahlaksızlık ve bozulma emaresi sayıldığı çağda! — Siz bunların hepsinin değiştiğini ve insanlığın böylece kendi karakterinde yanılmış olması gerektiğini mi sanıyorsunuz? Ah siz insan sarrafları. vahşetin erdem. Geleneklerinin belirlediği ahlakın koyu. korkutucu bir ruh için onursuzluk sayılır. Hiçbir şey.9 18. İsteyerek Acı Çekmenin Ahlakı. şu andaki gururumuzu oluşturan insan aklının ve özgürlük duygusunun bir parçası kadar pahalıya mal olmamıştır.. tersine. nefsi kırmak için kişinin kendine işkence etmesi girer.. gerçekte bataklığı hareket ettirmek isteyen çok eski şehitlerin trajedilerinden daha önemli konu yoktur.. kendi bedenlerine. insanoğlunun yaptığı en eski şenliklerdeki neşe kaynaklarından biridir. Vahşet.. belki de ihmal edilen ve kalkmaları için mücadele verilen adetler ve yeni amaçlar yüzünden öfkelenmiş olan tanrısallığa. kuşkulu. insan şunu söyler kendine: Tanrılar mutlaka mutluluklarımıza karşı merhametsiz. Böylece cemaatin “ahlaklı insan” kavramına sık sık acı çekmenin verdiği erdem. uzun. barışın tehlike. inanç sahibi olmak için çılgınlığın dışında gönüllü olarak katlanılacak işkenceyi de gerekli gördüler... Gelenek.. ama bize acıyarak bakmazlar! Çünkü acımak küçümsenir ve güçlü. çılgınlığın tanrısallık. süregelen korku ile dikkatin verdiği sıkıntıyı hemen fırlatıp atar üzerinden. en zalimce şeyleri yapmaya hazır.. acımanın tehlike. ama merhametlidir. eğitim. — Sürekli tehdit altında bulunan ve en katı ahlaklılığın hüküm sürdüğü küçük cemaatin savaş halindeki insanı için en büyük haz nedir? Yani güçlü. elbette düşünülmüyor.
Ahlaklılık ve Aptallaştırma. ama kulağa öyle büyüleyici gelir ki. vicdanlı ve korkak kimselere hep. tartışılmazlığıyla bağıntılıdır. beklenilenin tersine dert ve sefalet getirmesi durumunda.. Özgür Eylemci ile Özgür Düşünür. güdü bakımından ikisi de birdir. aletler.. herhangi bir şeyin düşünceden eyleme dönüşmesi için.. söz verilen ve beklenilenden başka bir sonuç ortaya çıkarması.. şimdiye değin hep kötü insan olarak kabul edilmiştir: Ama. güç kullanarak zarar vereceğini ve insani amaçlardan uzaklaştıracağını düşündüğü için. ne de beceriyi eyleme dönüştürebilir. Binaenaleyh. her türlü mülk) aynı şekilde canları ve ruhları olduğunu. onlara genel de cani adı verilir. Eser ve İnanç. şiddet. dezavantajlı bir durumda oldukları görülür.. alıştırma.10 19. Her şeyden önce ve en başta eserlerin! Bu. yani bütün dünya gibi hüküm verilmesin. insanların acizlik duygusu. arkadan tekrar düzeltilmeyip bu durumdan memnun kalınmışsa. bütün deneyimler her gün bunun tersini gösteriyor olsalar bile.” 22.. binlerce yıl boyunca şeylerin (doğa. Eylemleri ile bir geleneğin çizgisini kırmayı düşünen insanlarla birlikte karalamaların bir çoğunun geri alınması gerekmiştir. daha önceden olmuş olması gereken. anlaşma. “Kuralın Yerine Getirilmesi”. ama töre (ahlaklılık) duygusu bu tür deneyimlerle değil. — Özgür eylemcilerin özgür düşünürlerle karşılaştırılmaları halinde. eski insanların yararlı ve zararlı sanılan deneyimlerini yansıtır. — İnsan. derin acı çeken ve ezilen insanlık şu kararı bile verecektir: “Kuralın iyi uygulanması mümkün değil.. Ama bunların da onlar gibi tatmin olmayı aradıkları ve özgür düşünürleri ise yasak şeyler hakkında düşünmenin ve konuşmanın tatmin ettiği düşünülürse. çünkü insanlara düşüncelerin sonuçlarından çok eylemlerin sonuçları daha belirgin bir şekilde acı çektirir. ahlaklıya vaat edilen mutluluk değil de. mutluluk ve başarı hakkımız da yoktur. hassas. En kötü durumda. kurban etme yoluyla şeylerin de güvence altına 10 . 21. Luthercilerden başka zihinleri de (yani Sokrates’in ve Platon’unkileri) karıştırır: her ne kadar. Ve bu duygu. ahlakın eski oluşuyla. alıştırma. — Protestan öğretmenler tarafından hala sadece inancın önemli olduğu ve inançtan. tarih. Ahlaksal kurallar ve vaatler bizden çok daha iyi olanlar için konulmuş. en yakın ve en kaba görünüme göre. eğer daha önce olduğu gibi. biz tümden zayıf ve günahkarız ve temelde ahlaklılık kuralına uyma yeteneğimiz yok. çok parçalı bir mekanizmanın alıştırmasının yerini alamaz. sıfat yavaş yavaş değişirdi.. alıştırma demektir! Bununla ilgili “inanç” kendisini mutlaka ortaya koyacaktır. baskı. Bu hiç de doğru değil. Ve hatta sonuçları bakımından kesin etkisi. kaçınılmaz olarak eserlerin ortaya çıkmak zorunda bulunduğu gibi temel bir yanılgı yayılmaya çalışılmaktadır.. sonradan kendilerinden iyi olarak söz edilen kötü insanları konu eder. ne kuvveti. olması gerekenden çok daha büyük ve çok daha sık ortaya çıktı: İnsanlar ve hayvanlar güvence altına alındığı gibi.. — Bir ahlaksal kurala uymanın. meğerki. böylelikle insanın yeni deneyimler oluşturmasına ve gelenekleri düzeltmesine karşı koyar: Yani ahlaklılık yeni ve daha iyi geleneklerin ortaya çıkmasına karşı direnir: aptallaştırır. hemen hemen sadece bu. kutsallığıyla. En Çok İnceliği Nerede Gösteririz. 20. bundan emin olun! 23. yaltaklanma. En güvenilir bilgi ya da inanç. Mevcut bir gelenek kuralını çiğneyen kişi. — Töre. “uygulamada bir şey gözden kaçırıldı” demek kalır. özgür düşünürlere karşı olacaktır.
ya da köpeklere verilmemesi kuralı geçerliyse. düzene uymak.. şimdiye değin insanların yaptıkları işlerin önemli. küçülmek. kendini yanlışa sürüklemek istemez. Yaşlı şebek bu yüzden genç olandan daha çirkindir ve insan en çok genç dişi şebeğe benzer. renklerini çevrenin rengine uyarlanacak şekilde değiştirirler (“kromatik fonksiyon” diye adlandırılan şey). buna rağmen saçıp savrulan yararsız parçalarıdır! — Ama güçsüzlük ve korku duygusu çok güçlü ve çok uzun. 24. kuralın eksiksiz uygulanması koşuluyla vaat ettiği sonucun alınıp alınmadığına bağlıdır. Hayvanlar ve Ahlak — Uygarlaşmış toplumda talep edilen uygulamalar: Gülünç olmaktan. örneğin bazıları.. Yani. kadirşinas ve güçlü kılan. fiziksel ve ruhsal olarak. örneğin ekmek pişirmenin. bütün bunları hayvan da tıpkı insanda olduğu gibi anlar. Bir Kuralın İspatı. yosunların. ortaya daha çok. gösterişten. sınıflara. Bu yoldan kuralın iyiliğini çürütmek kolay değil. erdemler gibi şiddetli arzuları da geriye atmak. Bu duyguyu yaratmak için keşfedilen araçlar nerede ise kültürün tarihidir.” Ama insan herhangi bir anlamda hemen hemen her zaman" avda başarısız” olabilir. Bu kurallar sonuçları bakımından kanıtlanmaları ve çürütülmeleri esasen aynı şekilde mümkün olmayan.. Yani en güzel şebek.11 alınması gereği duyuldu ve çok sayıda batıl inançtan kaynaklanan geleneğin kökeni işte budur. şimdi insan en hassas kuyumcu terazisiyle yarışabilir. genel olarak “insan” kavramının ya da toplumun arkasına saklar. o zaman bunun ispatı şu şekilde olurdu: “Bunu yaparsan avda başarısız olursun. onun kendine hakimiyeti de gerçeklik duygusundan (akıllılıktan) 11 . kibirden özenle kaçınmak. bunların hepsi toplumsal ahlak olarak. süngerlerin şeklini ve rengini alabilirler. çağın düşüncelerine veya çevreye uyarlar: Ve bizi mutlu eden. Bu onun en güçlü yeteneği oldu. (İngiliz araştırmacılar bunu mimicry diye nitelendirirler).. kendi tutkularının etkilemesini şüpheyle dinler.. Gelenek ve Güzellik — Gelenek lehine şunlar söylenebilir: Kendisini tamamen ve bütün kalbiyle ve ta başlangıçtan beri onun emrine veren herkesin saldırı ve savunma organları. başka bir hayvanın ya da kumun. partilere. kendini uyarlamak.. Eğer Rus-Amerikasının yerlileri için hayvan kemiklerinin ateşe atılmaması. kendisini zorlar ve kendisine karşı pusuda bekler. kaba şekliyle. ahlaksal kuralların uygulanmasında durum farklıdır: Çünkü bunlarda sonuçlar gözden kaçırılamaz. hep kuralın doğruluğunu ispatlar görünen bir durum çıkar. — Buna göre.. çirkin kalmayı sağlar ve çirkinleştirir. iktidar duygusu kendini öyle bir naziklik içinde geliştirdi ki. hemen hemen hep uyanık tutulduğu için. Ancak. yaprakların. özellikle eğer ceza kişiyi değil de cemaati kapsıyorsa. meftun eden bütün nazik davranışlarda hayvanlarla benzenlik kolaylıkla bulabiliriz. Özünde güvenlik duygusu olan. başarıya gönderme yapılarak belirleniyordu. 25. belki de ağır basan. ya da yorumlanabilir ve belirsiz olamaz. şimdiki diğer kurallar gibi. kendilerini ölü gibi gösterirler. gerçek duygusu da insanla hayvanda ortaktır: İnsan yanılmak. hayvanlar dünyasının derinliklerine kadar her yerde bulunur. ya da hükümdarlara.. vaktiyle bir ahlak kuralının iyiliği veya kötülüğü. — Genelde bir kuralın iyi ya da kötü olması. körelir: Yani gittikçe güzelleşir! Çünkü bu organların çalışması ve bu uygulamayla oluşan zihniyet. en küçük bilimsel değerlerden yoksun varsayımlara dayanır: — Ama bir vakitler bütün bilimlerin köksel hamlığı ve bir şeyin ispatlanmış kabul edilmesi konusundaki talebin azlığı. kadının güzelliğinin kaynağı hakkında sonuç çıkarılabilir! 26. Bundan dolayı hayvanlar kendilerine hakim olmayı öğrenirler ve kendilerini. İşte kişi de bunun gibi kendini. ve ancak bu derinlikte bütün bu sempatik önlemlerin arkasında saklı olan niyeti görürüz: Takipçilerden kaçmak ve avı bulmada güvenli olmak istenir.
bir şüpheyi şu şekilde cevaplandırırdı: “Onu o duygu kaybolacak şekilde yapacağım. Eskiden insan. yaşam boyu aşkın. Oradan hareketle tekrar kendine bakmayı. Hayvan. ılımlı olmada. ani ve bir defalık bir sözden sonsuz bağlılığı çıkaran kurumları ve töreleri düşünün. umutsuzluktan sonsuz kederi. cesur olmada olduğu gibi. Bir anlık ateşli bağlılıktan sonsuz bağlılığı. bütün ahlaksal fenomenleri hayvana özgü olarak nitelendirmemizde bir sakınca olmasa gerek. Akıllı olmada. — Eylem yapmak için sevindirici kararlılığın nedeni nedir? — Bu soru insanoğlunu çok meşgul etmiştir. Her ne kadar. kendini tanıma konusunda onun da kendine özgü ölçüsü var. kısaca Sokratçı erdemler adıyla nitelendirdiğimiz her şey. Her seferinde de ve bunun karşılığı olarak yeni bir insanüstü kavram. 28. — Evlilik kurumu. sürekli. onlardan bu sevindirici kararlılığı cevap olarak almak isterdi. bir tutku olmakla birlikte. iyi ruh hali delil olarak kefeye konuluyor ve akıldan daha ağır basıyordu. — Antik çağın erdemleriyle ünlenmiş insanları içinde. Çünkü ruh hali. Mimicry: Benzeme. 27. En yüce insanın da kendisini sadece gıdasının cinsinde ve ona düşman olan ne varsa onun kavramında yükseltip nazikleştirdiğini dikkate alırsak. şimdi de yararlanıyorlarsa. bir girişim hakkında kahinlerin fikrini sorduğunda. adil olmanın başlangıcında da. her biri bir başkasının erdemi ya da başka herkesin erdemiyle yarışıyordu: Erdemini göstermek. düşmanlarının ve dostlarının davranışlarını değerlendirir.12 kaynaklanır. kendisi için tiyatro oynayan sayısız insan vardı. Delil Olarak Ruhsal Durum. bu soylu inancın direnişi sayesinde evlilik aşka yüksek seviyede bir asalet verir. kendini “tarafsız” ele almayı öğrenir. bu sayede onun istemimizi kabul ettiğini anlarız. kendisinin ve kendi gibilerin gözünde yüceldiğine inanır.” Yani en akıllıca olanda değil. geçici öfkeden sonsuz intikamı. Bir tutkunun devamlılığına ve sorumluluğuna inanç hakkı tanıyan bütün kurumlar.. İnsanüstü Tutkular Bakımından İnançtaki Değer. bu özelliklere göre tavır alır: Belirli bir türün bireylerine karşı her zaman savaşır. Böyle bir değişimle her seferinde dünyaya birçok yalan ve riya geldi. onların özelliklerini tümüyle öğrenir. ona yeni bir mevki verdiler: Ve kim bundan böyle bir tutkuya kapılırsa. Eğer şimdi akıllı ve güce susamış erkekler geçmişte bundan yararlanmış. bunu tümüyle bilerek yaptıkları ve bunu yapmayı uygun gördükleri anlaşılıyor. dürtüseldir: Gıda aramayı ve düşmandan kaçmayı öğreten dürtülerin bir sonucudur. göründüğü kadarıyla. yine de süreklilik yeteneği olduğu için aşkın. Erdemin ve Günahın Oyuncuları. tutkunun doğasına aykırı olarak. insanı yücelten kavram geldi. keza bazı hayvan cinslerinin yaklaşımındaki barış ve anlaşma niyetini sezer. Bunun için.. ruhunun önünde bir çok olası eylem bulunduğunda. verdiği imajla ruhu cesur ve umutlu yapan girişimde karar kılınırdı. En eski ve hala en yaygın olan yanıt şudur: Sebep tanrıdır. başarıyı vadeden ve onun vasıtasıyla kendi aklını en yüksek akılcılık olarak konuşturan bir tanrının etkisi olarak batıl inançla yorumlandı da ondan. Özellikle inançlı tiyatro oyuncuları olarak Yunanlıların. eskiden olduğu gibi bu sayede aşağılandığına veya tehlike karşısında olduğuna değil. Keza başka hayvanların düşünceleri üzerine yaptığı etkileri gözlemler. bir şeyin renk ve biçimine girme. böyle bir önyargının sonuçları üzerinde düşünmek gerek! “Bir ruh hali yaratmak!” Bununla bütün nedenler değiştirilebilir ve bütün karşı nedenler ortadan kaldırılabilir! 29. çok sıklıkla ve normal olarak hemen hemen hep çürütülse ve böylelikle bir pia fraus ise de. kural olarak konulabileceği inancını ısrarla ayakta tutar. Ve her biri. her şeyden önce kendi kendine uygulama uğruna 12 .
Diğer dünyaları kabul etmektense acı çekmek suretiyle. ama bazı insanlar var ki... çünkü hala tümüyle kendi içinde çelişkili ve neredeyse acı veren bir yeniliktir ki. ama ona insanın ayrıcalığı olarak saygı göstermek kimsenin aklına gelmiyordu. ama öyle can sıkıcı olamaz. 30. Böylece insan kendini alçakgönüllülük içinde eğitti. “hakikatin derin dünyasını” kabul etmek diye biricik teselli var. Bu kişi alçakgönüllü olmuş ve şimdi kusursuz bir alçakgönüllüdür.13 göstermek için.. burada bu şu anlama gelir: her seferinde ilk kuşakta. Erdem Olarak Islah Edilmiş Vahşet. Ama bu zevk “iyi şeyin” ilk basamağıdır. kötülüklerin ve eğilimlerin yanında) ortak mal yapıldığı ve dolayısıyla kamulaştırıldığı için. 32.. Orada büyük sanatçı duruyor: Kıskançlıkta önceden duyumsanan şehvete yenilen rakip. Bu ayak bağını ortadan kaldırmak için hangi güç kullanılacaktır? Daha fazla gurur mu? Yeni bir gurur mu? 13 ... doğaya bağlayan bir şey görüldü. Tinden Gurur Duymak. yeni ahlak anlayışına karşı direnirler.. — İnsanın hayvandan türediği öğretisine karşı mücadele eden ve doğa ile insan arasına büyük bir uçurum koyan gururu. İnsanlığın tarih öncesi büyük çağında tin her yerde var sayılıyor. — Sadece kendini gösterme dürtüsüne ilişkin bir ahlaklılıktır buradaki. hakkındaki varyasyonlar sonsuz olabilir.. Ayak Bağı. hayvanlardan ya da ağaçlardan türemiş olmaktan utanılmıyordu (kibar soydan gelen kimseler bu türden masallarla onurlandırıldıklarına inanıyorlardı) ve tinde.. (Sadece duyular. bütün sanatları nasıl kullanmasındı ki! Gösterilemeyen ya da kendini gösteremeyen erdem ne işe yarardı ki! — Bu erdem oyuncularını Hıristiyanlık durdurdu.. hakkında fazla iyi düşünmeyin! Aslında nasıl bir dürtü bu ve nedir bunun arkasındaki düşünce? İnsan bakışlarının başkasına acı vermesini ve kıskançlığının onda acizlik ve çökme duygusu yaratmasını istiyor. büyümesi uğruna diğer ruhlara ne kadar çok acı anlar yaşatmıştır! Rahibenin iffeti: Nasıl da cezalandırıcı gözlerle bakar başka türlü yaşayan kadınların yüzüne! O gözlerde ne de çok intikam aşkı var! — Konu kısa. Tersine tinsel olan (diğer bütün dürtülerin. bu gururun nedeni tinin ne olduğuna ilişkin önyargıdır: Bu önyargı nispeten yenidir. Diline bir damla bizim balımızdan damlatmak ve bu sözümona iyilik sırasında uğradığı zararın sevinciyle gözlerine keskin bakışlarla bakmak suretiyle ona alınyazısının acılığını tattırmak ister insan. aynı şekilde bir önyargının sonucu olarak. kendini gösterme ahlaklılığı son neden olarak nazikleştirilmiş vahşetten zevk alma olur. en iyisi acı çekmek ve bu sırada kendini gerçeklikten üstün hissetmek (böylece o “hakikatin derin dünyasına” bilinçle yaklaşmak için) ister. Uzun zamandan beri bununla işkence yapmak isteyenleri arayın! Onları mutlaka bulacaksınız! O kişi hayvanlara karşı merhamet gösterir ve bundan dolayı hayranlık uyandırır. ama düşünceler intikal etmezler): Ama eğitimle tekrar verilmemek koşuluyla. uydurulmuş günahkarlığı getirdi dünyaya (Günümüze kadar iyi Hıristiyanlar içinde “iyi davranış” olarak geçerliliğini sürdürmektedir). ikinci kuşakta vahşet zevki artık belirmez: Tersine sadece alışkanlık olarak zevk söz konusudur. Son nedende.. 31.. Böylece gurur ve onu memnun etmek için geleneksel adetler.. bizi doğadan koparan değil.. vahşetini onlarla boşaltmak ister. — Ahlaksal açıdan çile çekmek ve bu tür çilenin temelinde bir yanlışın bulunduğunu öğrenmek. Onun yerine günahla iğrenç gösterişi ve resmi geçit yapmayı buldu. Ve insan acısız yaşamaktan ve üstünlük duygusuna sahip olmaktansa. gücünü büyüyene kadar uykuya yatırmamış. insanı isyan ettirir. Çünkü kendini gösteren herhangi bir eylem alışkanlığı kalıtımsal olarak intikal eder ama arkada yatan düşünce intikal etmez.
gerçek doğal nedenleri araştırıp ortaya çıkarmanın önünü tıkayarak şeytani nedenleri önkoşul olarak kabul eder. Batıl inançlardan kaynaklanan korkunun baskısıyla. Onun hakkında konuşma gereksinimi açısından birincisi eylemden önce. yani bunların gösterilebilir ve kabul edilebilir nedenler olması gerektiği kuralı ile yetinilir. Ve şimdi bile sonucunu görüyoruz: İnsanın duygusu yükseldiği yerde işin içine öyle ya da böyle sözünü ettiğimiz kurmaca dünya karışmıştır. en kökensel şeyler değildir. ne de derecesiyle bir ilgisi var: Sadece. — Ahlaksal duyguların şu yolla aktarıldıkları açıkça görülmektedir: Çocuklar. ikinci olarak sonucu. yetişkinlerin belirli eylemlere karşı güçlü bir şekil de sempati ve antipati duymalarını gözlemleyip doğuştan maymun olarak bu sempati ve antipatileri taklit ederler ileriki yaşamda kendilerinin bu öğrenilmiş ve tam olarak uygulanmış etkilenmelerle dolu olduklarını görüp bir sorgulama biçiminde o sempatilerin ve antipatilerin görgü konusunda geçerli olduklarını gerekçelere dayandırmaya çalışırlar. üçüncü olarak gerçeği küçümser ve gizlice bütün yüksek hislerini (saygı. ve çoğunlukla yanlış bir yargının! — Ve her halükarda senin çocuğun değil! Duygularına güvenmek. Gerçekle ilgili anlam ve heves berbat edilir ve nihayet bu. Nedenlerin. Ama bu “gerekçelendirmeler” duygularının ne kökeniyle. Ama bilim adamları çılgınlık ve anlamsızlıkla karışan bütün yüce duygulardan şimdilik şüphelenmek zorundadırlar. önce nedeni. en tedrici temizliklerden biri olacaktır. insanın akıllı bir yaratık olarak karşı çıkması ve desteklemesi için nedenleri olmak zorunda olduğu.. yıkanma işinin ihmal edilmesiyle sözde tanrıların gözünden düşmemeyi öğrenir. — “Duygularına güven!” — Ama duygular hiç de en son.14 33. 14 . ikincisi ise özellikle eylemden sonra güçlüdür. Duygudan kaynaklanan ilham bir yargının torunudur. yücelik. Kendileri için. Bu bakımdan ahlaksal duyguların tarihi. ahlaksal kavramların tarihinden tamamen farklıdır. bu. bu kirlilikten arınmanın çok çok önemli olduğundan kuşkulanıp ona ikinci ve üçüncü anlamlar yüklenir.. cemaatin bütün üyelerini törenin çiğnendiği ya da yeni şeytani bir güç ve ani kaprisleri bastırmak için yeni gelenekler bulmak gerektiği kuşkusuna sürükler. — Bir cemaatin başına gelen ani fırtına.. sembol olabildiği ölçüde bir değer kazanır. Duygular ve Bunların Yargılar Bakımından Kökeni. antipatiler) kalıtım yoluyla gelmiş olan yargılar ve değerlendirmeler bulunur.. Ahlaksal Duygular ve Ahlaksal Kavramlar. Duyguların arkasında bize duygular biçiminde (sempatiler. Örneğin belli zamanlar için belli banyolar öngörülmüştür: İnsan temizlenmek için değil. 35. Üzücü bir durum. büyükbabasına ve büyükannesine ve onların büyükanne ve babalarına içimizdeki tanrılardan daha çok itaat etmemiz anlamına gelir: aklımıza ve deneyimimize. burada insan bir eylemin gerçek doğal sonuçlarına gerçeküstü olanlardan (Tanrısallığın cezası ve merhameti diye adlandırılan şeyler) çok daha az dikkat gösterirdi. farz olduğu için yıkanır. İnsan kirliliğin vereceği gerçek sonuçlardan kaçınmayı değil. 36. Burada insan aklının kalıtımsal yanlışlığının kaynağını buluyoruz: Ve onun yanından diğer bir kaynak fışkırır. ya da hep öyle olmak zorunda oldukları için değil: Ama insanlığın önünde duran bütün derece derece temizlenmelerin içinde duyguların temizliği. Sonuçların ve Gerçeğin Aşağılanması. verimsizlik veya bulaşıcı hastalık gibi kötü rastlantılar. gurur. Böylece bu tür kuşku ve düşünme. 34. minnettarlık ve aşk gibi) kurmaca bir dünya ile ilişkilendirir: sözde yüce dünya. Kendini töresel ahlaklılığının cazibesine kaptıran insan.
Buna karşın geleceğin bilinmesinin yolu tamamıyla kapanmamış gözüken ve sayısız durumlarda geleceğe ilişkin sorular yöneltmenin dini görev haline getirildiği Yunanlılarda insan. — Bir şeyin en yüksek yararlılığı ispat edildiği zaman. ne bu tür ahlaksal karakteri. ilahi yasallığın ve çarpım tablosu kuralının ilk gözlemcileri. üzerinde yol olmayan denizlerde ve insansız topraklarda boş yere harcanması olası mı?” 38. ne de eşlik eden belirli bir istek ya da isteksizlik duygusu var. — Töreden gelen uyarının baskısı altında olan dürtü.. . ikinci bir doğa olarak edinir ya da halk tarafından ahlaksal bakımdan tespit edilmiş ve değerlendirilmiş insan özelliği olarak belirtilir. Hesiod onunla ilgili en güçlü ifadesini bir fabelde dile getirdi. ya kendisini utanılacak korkaklık duygusuna dönüştürür ya da Hıristiyanlık töresi gibi bir törenin onu insan kalbine yerleştirip tasvip etmesi halinde. Öfkeli kutsal Yehovalarını öfkeli kutsal peygamberlerine göre oluşturdular. Yani. eğitim ve bilimsel fantezi harcanmaktadır. sanki ikinci elden yaratıklardır.. ölçülerin. 37. iyi ve kötü nitelikler biçiminde vaftiz edilmiş güdülerle ilişkiye girdiği zaman.Örneğin eski Yunanlıların kıskançlık hakkındaki duyguları bizimkinden farklıydı. hiçbir çağdaş yorumcu onu anlamadı.15 Art Düşünceli Dindarlığın Deliliği. yararlı olmak için var olunmaz. “Güneşin hiçbir şeyi aydınlatmaması. Ve şurası açık ki. Ama yarış iyi olarak belirlenip. güneşten büyük uzaklıklarda zayıflayan ışığın başka türlü ikame edilmesi) vazgeçilmedi mi? Buna ilişkin olarak Columbus’un çıkardığı sonuçlar anımsanacaktır: Dünya insanlar için yapıldı. Keza Yunanlılar umudu da bizden farklı biçimde değerlendiriyorlardı: Umut kör ve kötü olarak algılanıyordu. en katı bilim alanlarının içine girdi. rastlantı eskiden bütün kaşiflerin ve gözlemcilerin en büyüğü ve buluş yeteneği olan antik devir insanlarının en iyi niyetli dedikoducusuydu. onlar bizim zamanımızın mucit ve gözlemcilerinden sanki karşılaştırılmaz derecede başka ve yüce miymişler? Keşifler kapsamındaki bütün seyahatlerimiz ve dünya etrafında yelken açıp dolaşmamız. bunlar iskan edilmelidir. bütün eski dönemlerde harcanandan daha fazla zeka. Yani o.Yahudiler öfkeyi bizden daha farklı algılayıp kutsal saydılar.. bu durumlarda biz umuttan yine de bir şeyler bekleriz. Ve tanrılara kıskançlık hakkı tanımak ayıp değildi: Bunu ruhu yarışta olan şeylerin durumları için anlamak mümkün. gemilerin ve evlerin en eski imalatçıları. onların düzeninin (sözde) yararlılığından (Yıldız sakinleri ışıksız kalmasın diye. hoş alçakgönüllülük duygusuna dönüştürür. gezegenlerin düzeninin nihai amaç ve oluşumlarının açıklanması uğruna. bu öylesine şaşırtıcıydı ki. iyiliksever etkileri arasında sayar. Hesiod onu Eris’in* iyi. bir Avrupalının hayal edemeyeceği yükseklikte gördüler. ne herhangi bir ahlaksal karakteri ve adı. mesele yine Hıristiyanlıkla birlikte umuda bir erdem olarak inanmayı öğrenmiş modern tine karşı olmayla ilgilidir. ya vicdan huzuruna ya da vicdan huzursuzluğuna bağlıdır! Kendisinde her dürtü gibi. Astronomide. 15 . Ahlaksal Yargılarla Donatılmış Dürtüler. Onlara nispetle Avrupalılar arasındaki en büyük öfkeliler. Böylece kendini insanın bezgin haşmeti ile bağıntılı gösteren öfkeyi. Çünkü. ilk atılan adımlar değerinde değil miymiş? Önyargının kulaklardaki çınlaması bu. araç gereçlerin. arabaların. Ama şimdiye dek bunun tam karşıtı olan görüş hakim oldu. değerlendirilmişti. — Ne! En eski kültürlerin mucitleri. Bunların hepsini. Eris: Yunan nifak tanrıçası. kahinler ve falcılar sayesinde umudun değeri biraz düşürülerek ortaya iyi bir şey koymayıp. O halde topraklar varsa. şimdiki zekanın aşağılanmasına yönelik gerekçeler bunlar. ve şimdi yapılan en önemsiz buluşlar da. kökeninin açıklanması için hamle yapılmış sayılmaz. Yararlılıktan Çıkarılan Yanlış Sonuçlar.. yıldızların tuttukları gece nöbetinin. kötü ve tehlikeli şeyler koyduğu Öğrenmek zorunda kalıyordu. .
. Ama bunların sayısı her zaman çok az olmuştur.bunlar nasıl yapılacağını bildikleri şeylerdi. Hatta törenlerin sonuçları dahi kuşkuluydu. “Öğreti vücudun içinde olmalı! Vücut gelişmeye hala çok iyi bir şekilde devam ediyor!. Bu etkinin onların eserlerinin keyiflendirici ve yüceltici etkisinden düşülmesi gerekir. kaba. kararmış. kronikleşmiş aşırı sinirlilik. Bu durum törenin amacını kesinkes hesaplamaya elvermediği gibi çiğnenmesi halinde cezanın da ne olacağını kesinkes belirleyemiyordu. Zevki sadece esrimenin ve çılgınlığın diğer öncülleri biçiminde öğrendiler... süregelen komik duruma düşürülmesine karşı acıları vasıtasıyla itiraz üstüne itiraz ederken. diyalektiğe olan tutkularından dolayı birçok insanın canını sıktılar. “Saf Tin” Önyargısı. umutları değersizleştirdiler. Sonunda genel. İkincisi: Din adamlarından daha seyrek olmakla birlikte yine de vita contemplativa türünün sık rastlanan bir çeşidi olan sanatçılar. tıpkı sefalet zamanlarında ve duyarlı zamanlarda tesellilerini. Gelenekler Hakkında Yapılan Spekülasyon. bunların etki altında çalıştıkları pek görülmezdi. neşeyi kuşkulu hale getirdiler. . burada şairler.16 39. güneşi söndürdüler. huysuz. Sonunda bilim herkes için çok yararlı bir şey haline 16 . bastırılmış ruhlar yarattı. İnsanoğlunun binlerce yılda harcadığı enerji ve gelenekler üzerine yaptığı spekülasyonun etkisi hafife alınamaz! Bu noktada aklın müthiş bir şekilde alıştırma yaptığı alana varmış olduk. yaşamın en yüksek amacı ve bütün dünyevi şeyleri mahkum eden ölçüt olduğu zaman. 40. yaratmayı öğrendi. sessiz sedasız köstebek yuvalarını kazıyorlardı. kıskanç. burada sadece dinler tasarlanıp düşünülmez: Burası dehşet verici olsa da saygıdeğer bilimin tarihöncesi dünyasıdır. gerilmiş.. yasa koyucular yetişir! Bizden iki anlamlı bir tarzda tören isteyen anlaşılamazdan duyduğumuz korku. Birincisi: Sayıları bakımından contempiativ olanlar içinde ağır basan ve bunun sonucu olarak en bayağı türleri veren. ama bunun üzerinde ileri geri düşünürken spekülasyona konu olan nesnenin değeri arttı ve sonuçta geleneğin en saçması kutsallığın en kutsalı oldu. Vita Contemplativa’nın* Değerlendirilmesi Hakkında. vita activa karşısında övünürsek bize karşı ne tür hesaplar yapacağını unutmayalım . kişi olarak çoğunlukla dertsiz. sistemleri doruğa ulaşmıştı. bunların yanında bir üçüncüsü olan diyalektiğin. çalışan eli felç ettiler. ya da ona acı vermeyi ve bütün dürtüleri uğruna insanın kendisine acı vermesini ve aşağılamasını öğretti. Ve esrime. dini doğa diye adlandırılan kimseler her çağda pratik insanların yaşamını zorlaştırmaya ve mümkün olduğunca onlara acı çektirmeye yöneldiler: utku kararttılar. kavgacıydılar. sadakalarını. ihmal etmeyi. düşünürler. Üçüncüsü: Dinsel ve sanatsal güçlerin birlikte bulunduğu.. tanıtlama zevkinin de yer aldığı bir tür olan filozoflar. tersine. kısa zaman içinde anlaşılmaz hale geldi. — Saf tinsellik öğretisi.kısaca. erdemli saf tinselliğin yazgısı oldu. 41. yavaş yavaş zor anlaşılan şeyin cazibesine dönüştü ve insan bir şeyi araştırıp ortaya çıkarmayı bilmediği yerde. . Dördüncüsü: Düşünürler ve bilimsel olarak çalışanlar. — Biz vita contemplativa insanı olarak. egemen olduğu her yerde aşırılıklarıyla sinir gücünü tahrip etti: Vücudu aşağılamayı. rahat ve sükunet içinde olma durumunun çeşitli şekillerdeki etkileri sayesinde ne tür kötülük ve uğursuzlukların vita activa insanına taşındığını unutmayalım. iyi davranışlarımızla gururlanıp.” biçiminde anlam çıkardılar. — Tek ve bir defalık garip bir olaya dayanarak alelacele hazırlanan çok sayıda yönetmelik. yardım elini ve hayır duaları almayı bildikleri gibi.bunlar ayrıca kendilerini sefil hissettiren duyguların nedenini bildiklerine ve belki bu nedeni ortadan kaldırabileceklerine inanıyorlardı! Gerçekte vücut. Böylece çok az keyifsizlik ve sıkıntı yarattılar ve hatta alay ve gülme konusu olup istemeden vita activa insanlarına yaşamı kolaylaştırdılar. hekimler. . dinsel ve sanatsal tarzdaki kötülüğün ilk yaratıcıları olup.
kendisini yorgun ya da hasta ya da hüzünlü ya da bıkkın ve bunun sonucu olarak zaman zaman isteksiz ve hırssız olduğunu hissederse. batıl inancın ve tanrısal güçlerin yolunu izlemişlerdi. eyleme ve zevk almaya verdiği değerin azalması gibi. Vita Activa: Hareketli (faal) yaşam. Bu durumda o. duyusal. böylesi bir belada düşünürler ve bilimsel olarak çalışanlar sürüsünün suçu yoktur. duyumsanmaz şeylerle oynamak. dokunulabilen. baştan çıkarıcı ve kötü olan dünyaya karşı duyulan derin aşağılanmadan hareketle daha yüce olan başka bir dünyadaki yaşam gibi algılandı. Ama gücü azalınca. Ama ne düşünürse düşünsün. — Duyusal bakışa yabancılaşma ve soyuta yükselme: bu bir zamanlar gerçekten yükselme olarak duyumsanmıştı. burada da ona şu ad verilmeli: pudenda origo! 43. o zaman nispeten daha iyi. rahip ya da sihirbaz hekim olarak adlandırıldılar. aksine.. Eğer şimdi bu yarar yüzünden birçok kimse vita activa için önceden belirlenmiş kendine bilime giden bir yol açıyorsa ve bunu alınlarının teriyle ve kafa yorup lanet okuyarak yapıyorsa. duyulmaz. Sadece bilgiler tek tek ve yavaş yavaş keşfedilmedi. bu tür görülmez. dinsel atmosferinin içeriğine uygun olmalıdır. dalınç (istiğraklı). açıkça batıl inanç itibarına boğulmuştu! Her zaman olduğu gibi. Vita Contemplativa: Hareketsiz. ya bir düşünür ve bir öngörülü olur ya da batıl inançlarını kemikleştirmeye devam edip yeni gelenekler düşünür ya da düşmanlarıyla alay eder. soygun. yani uğursuz yargılarda bulunanlar ve eylemden yoksun melankolik yaşayanlar daha sonra şair. Vita Contemplativa’nın Kaynağı. seyredip düşünerek yaşam. “Bu soyutlama artık tahrik etmez. Özellikle keşiş yaşamının bir parçası olarak: ora et labora (dua et ve çalış) 42. Ve her seferinde yeni keşfedilen operasyon ya da yeni yaşanan durum bütünüyle anlamanın bir aracı olarak değil. kötü bir kalple sık sık korkutulan bir kafa sayesinde ortaya çıkmıştı yeryüzünde. bütün duygusal gücüyle hep o kararlara göre davranmaya. içinde uğursuz yargı hüküm sürmelidir. Tinselliğin bu oyunlarının içeriği değil. bu ürünlerin içeriği. düşünsel. örneğin arkadaşlarının veya karısının veya yaşamının veya tanrıların değeri üzerine ifadeler olarak dışa vurur. korkulamayacak duruma gelinceye kadar aşağılandı! Kontemlation ilk kez böyle maskelenmiş bir şekilde. ama bunun bir tehlikesi vardı. bütün anlama değerinin içeriği. bu şiirsel. yani av. Platonun eytişime karşı duyduğu hayranlık ve eytişimin iyi ahlaklı insanla zorunlu ilişkide olmasına coşkulu inançla bakması bundan ötürüdür. düşünceyi eyleme dönüştürmeye çalışır. — İnsanlar ve dünya hakkında kötümser kararların egemen olduğu vahşi çağlarda birey. Biz bunu tam olarak artık duyumsayamayız. baskın. ama bizi yönlendirebilir!” — Bu arada insan yukarıya doğru yükseliyor gibi oluyordu. 17 . <tininin> bütün ürünleri. Daha önce tek tek kişilerin bu durumlarda yaptıklarını sürekli olarak yapanlar. dövme ve öldürme ile cemaat içinde hoşgörü ile bakılan eylemlerin solgun yansımaları da dahil. durumunu yansıtmak zorundadır. yani daha az zarar veren bir insan olur ve kötümser düşünceleri artık sadece sözler ve düşünceler şeklinde boşalır. insanda idrak etmeden önceki durumlar ve operasyonlar da keşfedildi.. — Yargıları uğursuz yargılar olacaktır. Bu tür insanlar yeterince aktif olmadıkları için kolaylıkla küçümsenip cemaatten uzaklaştırılabilirlerdi. genel olarak bilginin aracı da. gizliden gizliye aşağılanıp. böyle ikili bir görünüşte. İçinde kontempiativ doğaların en eski cinsinin yaşadığı bu değerlendirme.. tersine. düşünür. bizzat kendisi. bilimin tarih öncesi çağında “yücelik” kazanmıştı. Şimdi Düşünürde Ne Kadar Çok Kuvvet Bir Araya Gelmeli. yani korku ve yorgunluğun artışı. aynı zamanda zayıf ve iğrenç.. “kendi kendine yapılan bir işkencedir” bu. gücün bilinmeyen araçlarını ellerinde tuttuklarına hiç şüphe yoktu. En solgun söz ve nesne imgelerinde kendinden geçmek.17 geldi.
etrafımızdaki ve içimizdeki şeyler yavaş yavaş renkler ve güzellikler ve bilmeceler ve önemli zenginlikler göstermeye başlar ki. bilgimizle ne kadar geriye gidip. somutlaştırmaya. 18 . malzeme toplamaya. insanlığı gözlerde vaktinden önceki bir bilgeliğin ışığıyla ölüme götürsün.. Buna karşın şimdi biz kökene doğru ilerlediğimiz ölçüde çıkarlarımızdan da uzaklaşıyoruz. huzur ve sükunete ve konulara toplu göz atma yeteneğine ve bir o kadar da her şeye karşı adil ve sevgiyle bakmaya ihtiyacı var. bütün çağlarda insanı en çok yükselten ve yücelten bir araç olmuştur. anlamlarını o kadar çok yitirmeye başlıyorlar.18 amacı ve toplamıymış gibi görünür. Bilgi İçin Trajik Son. çözümsüzlük yaratmışlardı. Hatta insanoğlunun selametinin. tümevarıma. Nerde kaldı ki. Ama kendini kime kurban edecekti? Eğer bu düşüncenin takım yıldızı günün birinde ufukta görülecek olursa. Bu arada insanlığın bir bütün olarak bilgiyi artırmak için adım atmasının ne ölçüde mümkün olduğu sorunu hiç ortaya atılmadı. tümdengelime. yakalanmış hayvanlar gibi kinle hep kafeslerinin demir parmaklıklarını kollar. 45. soyutlamaya. nesnelere yüklediğimiz değerlendirmeler ve “ilgilenişler”. geriye hakikatin bilgisi tek başına büyük bir amaç olarak kalmış olacağından ve bu amaca böyle bir kurbanın uygun düşeceğinden emin olunabilir. Daha ne eksikti ki? 47. bacağını kıracak. nesnel düşünmeye. sürekli eylem ve karar için paha biçilemez önemi olan bir şey bulduklarına inanırlardı. evet. sezgiye. Kökeninin incelenmesi ile birlikte kökenin anlamsızlığı artıyor: Yakınımızdaki. Vaktiyle düşünürler. Ve belki tek bir korkunç düşünceyle kendini feda eden insanlık düşüncesiyle en muzaffer olanları yenmeyi başarsaydı. — Yükselme araçları içinde insan kurban etmek. nesnelerin kendilerine yaklaşırsak. tek tek vita contempiativa tarihinde bir zamanlar amaç ve son amaç olarak geçerli olup mucitlerine son bir amacın parlaması sırasında insan ruhuna gelen mutluluğu verdiler. Köken ve Anlam. dışarıda. belki. heyecana. Sözcükler Yolumuzu Kesiyor! — Eskiler nereye bir sözcük koyarlarsa orada bir keşif yaptıklarına inanırlardı. — Neden aklıma hep bu fikir geliyor ve hep daha alacalı renklerle ışıldıyor? — Eskiden araştırmacılar nesnelerin kökenini araştırırken. — “Hangi güzel yastık iyi oluşmuş bir kafa için şüphe yaratır?” — Montaigne’in bu sözü Pascal’ı hep kızdırmıştır. nesnelerin kökeninin incelenmesine bağlı olması şartı koşuluyordu hep. çünkü onun için hiçbir kurban büyük değildir. öbür tarafta ve uzakta bir şey gördüğüne inanan kimse mutlu görünürdü. Ve bir delikten bakarak. —Gerçekte ise durum ne kadar da farklıydı! Bir soruna dokunmuşlar ve onu çözdüklerini sanırken. 44. eleştiriye. Belki de bilgi coşkusu dalga yüksekliği seviyesine ulaştığı zaman! 46. Günün birinde öteki yıldızların sakinleri ile bilgi amacıyla bir dostluk kurulursa ve birkaç bin yıl boyunca insan bilgisi yıldızdan yıldıza aktarılırsa. herhangi bir bilgi güdüsü. buluşa. eytişime.— Şimdi insanın her bilgi edinişte taşlaşmış ölü sözcüklere ayağı takılıyor. ama bütün bu araçlar. her türlü başka çabayı hala yeniyor olabilirdi. 48. Düşünürün hayal gücüne. sendelemek zorunda kalıyor ve bu arada sözcüğü değil. çünkü iyi bir yastığı onun kadar hiç kimse istemiyordu. Kuşkudan Kuşkulanma. parçalamak için onlara doğru sıçrayarak dolaşırlardı.. eski insanlık bunu rüyasında bile görmemiştir.
— Heyecanlı ve coşkulu anlarda insanlar. 49. dinsel ya da sanatsal bir doğaya sahip olsun. zaman içinde ortadan kaldırmaları gereken şeylerin daha kötüsünü ürettiler. Olacak. bununla da hiçbir şey olmuyor! Bu yolun sonunda son insanın ve mezarcının cesedine ait kül kabı var (Üzerinde nihil humani a me alienum puto yazılı). esas ben anlamını taşır: Başka her şeyde. sarhoşluğun düşmanlarını ve engelleyicilerini görürler. bu ezici. Belki de bundan dolayı yok olup gidecek. Onun sayesinde yaşam üzerindeki gök belki tehlikeli ve kasvetli olur. — Ayrıca bu bağnaz kişiler. Hala Olduğumuz Gibiyiz! —“Büyük tek gözlülere karşı hoş görülü olalım! “— demişti Stuart Mill. Ah. çünkü bu halimizle hoşgörüden daha fazlasını gösteremeyiz! 52. Bu coşkulu ayyaşlara insanoğlu çok fazla kötülük borçludur: Çünkü bunlar kendilerine ve yakınlarına karşı nankör davranan. yeri göğü zehirleyen. azgınların. Çünkü girişinde. — İnsan ancak bütün nesneleri tanıdıktan sonra kendini tanımış olacak. “kendileri” olarak bakıp. Ruhun Yeni Hekimleri Nerede? — Yaşama acı dolu temel özelliğini teselli araçları kazandırmıştır ilk kez. ölüp gidiyorlarsa. bu özellikleri kendini korkutanlar katında canlı tutar. ahlaksal. çağlarına ve bütün dünyaya karşı intikamcı duygular beslerler. İnsanlık kendini ne kadar geliştirirse geliştirsin —ve belki de sonuçta başlangıçta olduğundan daha derinlerde olacak!— Karınca ve kulak biti “yeryüzü yolculuğunun” sonunda tanrı akrabalığına ve sonsuzluğa yükselemediği gibi onun için de daha yüksek bir düzene geçiş yok. hastalıklara karşı mücadeleden doğdu ve görünürdeki ilaçlar. yarı kaçıkların ve kendilerine hakim olamayan ve olası bütün zevklere ancak kendini tamamen kaybettiği zaman sahip olan dehaların küçük asil cemaati gibi uzakların en uzağına süremez: Cani sık sık kusursuz bir özdenetim. hayalperestlerin. özveri ve akıllı olmanın kanıtlarını sergilerken. öteki korkunç hayvanların yanında maymun oturuyor ve bilmiş bir halde: Bu yöne devam etme! dercesine dişlerini gıcırdatıyor. Sarhoşluk onlar için gerçek yaşam. ister tinsel.19 Bilimin Tümü “Kendini Tanı” Demektir. Belki de bir cehennem dolusu cani. Yeni Temel Duygu: Nihai Geçiciliğimiz. Sarhoşluğa İnanç. — Eskiden insanın tanrısal kökenine işaret edilerek ihtişam duygusuna erişilmeye çalışılırdı: Şimdi ise bu yasak bir yol oldu. karşıtlık yüzünden ve sinir güçlerini savurgan biçimde kullandıklarından dolayı kendilerini genellikle perişan ve yorgun hissederler. ama hava canlı ve sert kalır. çağın ve dünya nefretinin ve özellikle dünya yorgunluğunun nifak tohumlarıdırlar.. olmuşu arkasından sürüklüyor: Neden bu sonsuz tiyatro küçük bir yıldız için ve yine küçük bir tür için bir istisna oluştursun! Defolsun bu tür duygusallıklar! 50. Çünkü nesneler insanın sadece sınırlarıdır. Bu yüzden insan şimdi ters yöne gitmeyi deniyor: İnsanoğlunun gittiği yol. Bilgisizlikten ötürü bir anlık etki eden. onun ihtişamını ve tanrılarla olan akrabalığını kanıtlamaya yardım etmeli. İnsanların en kötü hastalığı. uyuşturan ve 19 . şimdi bu özelliğe inanılıyor. 51.. bütün güçleriyle sarhoşluğa inançlarını yaşamın içinde gerçek yaşama olarak geliştirirler: dehşet verici bir inanış! Nasıl ki vahşiler şimdi “ateş suyu” ile hızla bozularak. sefalet ve umutsuzluğu “kendi dışında” olanın etkisi olarak görürler. nerede ise ibadet etmenin alışkanlık haline geldiği bir yerde hoşgörü istemek gerekliymiş gibi! Ben diyorum ki: Büyük küçük bütün çift gözlülere karşı hoşgörülü olalım. korkutucu etkiyi. Ve bu yüzden çevrelerine. insanlık da bütünüyle yavaş ve sağlam bir şekilde tinsel ateş suyunun sarhoş eden duygularıyla ve ona olan tutkuyu ayakta tutan şeyle bozuldu. o anlara kendi anları olarak bakıp. Sanki onlara inanmanın.
— Tövbe ve istiğfara çağıran rahiplerin ve cehennem korkusunun müthiş baskısı alında acı çekmek zorunda kalanlar. iyileştirmek için genel olarak kendilerine inanılan ve tapınılan ruh hekimleri çaba gösteriyorlardı. insanlığın acılarını nihayet yeniden ciddiye aldığı söylenir.. ani bir iğrenmeden ve dehşetten ötürü yapmaz mıyız? Duygunun bu keskinliği nereden geliyor! Belki de şu ya da bu. ve kim bu tahmini yaparsa. İnsan. hastaların uyuşukluğun arkadan gelen etkisinden. ve yolunu kaybediyor. hele bunlar bir de fantezisi olan insanlardıysa. Hastalık Üzerine Düşünceler! — Hastanın kuruntusunu yatıştırın ki.. —Schopenhauer hakkında.20 kendinden geçiren ilaçlar. onlara içten bir saygıyla bakıp onlar için sevinmiyor muyuz ve bu mükemmel insanların bizlerle aynı duyguları paylaşmadığından dolayı derin üzüntü duymuyor muyuz? Peki bir zamanlar tinin bütün özgürlüğüne sahip olup. sözde teselliler. derinleşip kötüleşmesi suretiyle ödendiği. yaşlılıktan gelen zayıf ve unutkan olduğumuz ve aynı zamanda dine düşkün olduğumuz önemli anlarda inanca karşı duyduğumuz nefreti unutarak tehlikeye düşmemek için değil midir? — Çok doğru: Bu tahmin yanlış. vicdansızlar değil. Ah. Dürüstlerin İstismar Edilmeleri. daha sonra uyuşukluğun ortadan kalkmasından ve daha da sonra huzursuzluktan. vicdanlılardı. herhangi biri bize aslında kendimizden tam olarak emin olmadığımızı anlamamızı sağlayacaktır? Vakitli olarak etrafımıza inançtan nefret edelim diye koruyucu olarak sivri dikenler ekmemizin nedeni. bu da bir şeydir diye düşünüyorum! Ve bu az bir şey değil! Görevimizi şimdi anlıyor musunuz? 55. hastalığıyla ilgili düşüncelerinden dolayı acı çekmesin.. günahı keşfeden dinler ne kadar da çok gereksiz vahşet ve hayvanlara eziyet orta ya koydular! Ve aynı şeyleri vahşet ve eziyet sayesinde iktidarlarının en büyük zevkine sahip olmak isteyen insanlar yaptı! 54. inancı güçlü insanlara karşı antipatisi var? Tam tersine. en azından şimdiye kadar olduğu gibi hastalığından çok. sinir gerginliğinden ve sağlıksızlığın verdiği genel ezici bir duygudan dolayı acı çektikleri fark edilmedi. derin ve ani nefret nereden kaynaklanıyor? Bunun üzerine düşündüğümüz zaman. daha kısa bir yolun bulunduğu haberinin sevinciyle hep yolundan ayrılıyor.. insanlık onlarla sevinebilsin ve onların güzelliğinden kendi içine bir ışın alabilsin diye. özgür tini neyin hareket ettirdiği ve belirlediği konusunda hiçbir fikri yok demektir.. 56. — Kimin dindar. “Yollar”. — İnsanlığı büyük tehlikelere sokan hep sözde “kısa yollar” oldu. hastalığı belli bir dereceye vardıktan sonra. Yani yaşam en çok tam anlamıyla ferahlığa ve iç açıcı imgelere ihtiyaç duyan kimseler için karartıldı. Yaşlılıkta İnançlı Olmak. sanki ruhumuzdan çabucak silmemiz gereken iğrenç bir şey görmüş gibi oluruz! Bu bağlamda bize şüpheli görünseydi en saygıdeğer insana da sırtımızı dönmez miydik? Daha doğrusu bunu ahlaksal cezalandırmadan değil de. Bu acılara karşı panzehiri sonunda ilk kez ciddiye alan ve duyulmamış sahte hekimliği zincire vuran kişi nerede? İnsanlık şimdiye dek ünlü adlar altında çalışan bu şarlatanlara ruh hastalıklarını tedavi ettirmeye alışmıştı. artık bir daha iyileşmiyordu. gerçek tedavi edici güçler olarak kabul edildi. —Sadece kendi kendilerine iyileşmeleri ve sağlıklarına kavuşmaları için değil. Hatta bu ani rahatlamaların sık sık acıların yayılıp.. özellikle yaşlılığa kadar devam etmesi halinde nadir ve 20 . Düşüncelerini değiştirmek ona pek de aşağılık bir şey olarak görünmüyor! Buna karşın nasıl da düşüncesini değiştirme becerisi sayesinde saygı görüyor. haklı olarak. 53. sonunda “mümin” olan kimseye karşı bu nedensiz.
Bizim yüzyılımız bu tehlikeyi vicdan rahatlığıyla reddetmektedir: Ama yine de Hıristiyan güvencesinin. — Hıristiyanlıktan kaynaklanan felsefeye karşı popüler büyük bir protesto da duyulur: Eski bilgelerin aklı. görünümü de onu etkiler. ama çölde bitkin ve umutsuzluğa düşmüş bir kimse için büyük bir avuntu.21 yüksek bir paye! Ve hırsı (korkaklığı değil) spernere se sperni ve spernere se ipsum yasak meyvelerine dahi uzanır: nerede kaldı.. Her ikisi de birer hataydı. Peltemsiye. 59. Tıpkı birkaç filozofun zahmetli ve sıkıcı diyalektikten ve sıkı sıkıya kontrol edilmiş verileri toplamaktan vazgeçebileceklerini sanmaları ve “hakikate giden majestik yolu” göstermeleri gibi. art düşüncesiyle ve kaçamağıyla ruhsal zenginliği bol bir dine dönüştü. yumuşamışa. — Hıristiyanlık yaşama çok yeni ve sınırı olmayan tehlikeli olma durumu soktu ve bununla aynı şekilde her şey için tamamen yeni güvenceler. akıllılığı tamamen mahkum ediyor ve duygulanımları kendilerini en büyük güçle ve haşmetle dışa vurmaları için kışkırtıyor: tanrıyı sevme. kurtarmak istedi. Hıristiyanlık insanları ahlaksal taleplerin yükünden. Hıristiyan dinlenmesinin eski alışkanlıklarını hala beraberinde sürüklüyor! Ve en soylu sanatlarının ve felsefelerinin içine sokuyor! Ne kadar donuk ve aşınmış. tanrıya fanatik biçimde inanma. Yaşlılıkta inançlı olmadan önce yargıç ve cellat nasıl olabilirdi! Daha çok iğrenç bir hastanın görünümü doktoru etkilediği gibi. alçakgönüllülüğün ve tapınmanın nazik ve kaba taraftarlarının bütün ruhlarını yuttu ve böylelikle köylü kabalığından kurtulup — örneğin havari Petrus’un en eski resminin anımsattığı gibi — yüzündeki binlerce kıvrımıyla. Böylece bizim iyi irademiz. Hıristiyanlık onu onlara geri vermek istiyor. ne kadar keyfi ve fanatik ve her şeyden önce: Bütün bunlar ne kadar da kuşkulu bir etki bırakıyor. — Kim ne derse desin. cerahatliye karşı duyulan fiziksel tiksinti bir an akla ve iradeye yardım konusunda galip gelir. yaşlılıkla gelen inançlılıkta egemen olduğu kabul edilen korkunç hilekarlık düşüncesi tarafından yenilir: karakterin iliklerine kadar işlemiş olduğu genel bir soysuzlaşma düşüncesi tarafından. bütün eylemlerin masumiyeti öğretisinin geçerliliğinden de emindir. aynı zamanda akıllandırdı. dinlenmeler ve değerlendirmeler üretti. Başka Güvenlik. Avrupa insanını sadece ilahiyat sorunlarında içten pazarlıklı yapmakla kalmayıp. Hıristiyanın sonsuz selameti kaybolduğuna ilişkin içine düştüğü korku! 58. özellikle bunlar asil bir soydan geliyorduysalar. — Hıristiyanlık sayısız boyun eğme meraklısının. hükmedici bakışları ve güzel elleri ve ayakları 21 . belki de şimdiye kadar gelmiş geçmiş insan toplumlarının en iyi kişiliklerini yontup ortaya çıkardı: Katolik ruhbanların en yüce ve en üst kişiliklerini. Bu amaca yönelik olarak filozofların yorumladığı şekliyle —aklın duygulanım üzerindeki galibiyeti biçiminde— erdemin ahlaksal değerinin bütününü inkar ediyor. Başka Korku.. Bütün Ruhlar Sonunda Bedensel Olarak Görülür. Avutma Olarak Yanılgı. 57. keyifler. tanrıdan körü körüne umutlanma olarak. Hıristiyan keyfinin. kendini beğenmiş ve halinden memnun kimselerin korku duyacağı şeyler karşısında korkuya kapılsın! Yine de o bütün düşüncelerin masumiyeti öğretisinin geçerliliğinden emin olduğu kadar. şimdi. ne kadar yarım ve sakar. 60. mükemmelliğe giden daha kısa bir yol gösterdiğini sanarak. Bu ruhla ve iktidarla kurduğu ortaklıkla ve sık sık da bağlılığın en derin itikadıyla ve dürüstlüğüyle. Hıristiyanlık ve Duygulanmalar. tanrıdan korkma. insanlara duygulanımları salık vermemişti. buna o korkunç zıtlık da dahil olduğundan. daha baştan davranışlarında doğuştan zariflik vardı. etrafa yayılana.
ruh ve görev uyumundaki insan güzelliğinin ve nezaketinin bu sonucu da dinler sona erince. düşünülen bir yaşam biçiminin insan içinde ki hayvanı bastırmasından sonra mutluluğun iki türünün (iktidar duygusu ve teslimiyet duygusu) sürekli meydana getirdiği gelgitlerle ruhsallaşma sürecine girer. görevinin korkunç olanaksızlığında özür ve ideal var. — Bir insan nasıl olur da nesneler hakkındaki kendi fikrini vahiy olarak algılayabilir? Bu. Buradaki önkoşul. — Ve biçim. 63.. Bir insan nasıl olur da böyle büyük bir mutluluğun yaratıcısı olabilir! —der kötümserin kuşkusu. çalışkan. o aşağılanma duygusuna karşı üstünlük kazanır. Zorunlu Kurban. samimi bir heyecanla Hıristiyanlık karşıtı olarak katlanıp sürdürdüğünüz uzun yıllardan daha fazla bir önemi ve ağırlığı yok: ta ki ondan çok çok uzaklara gitmenize dek. ciddi bir karşılaştırmaya dayanan karar geri getirirse.. insanüstü misyon duygusunu ruhta. ancak bu şekilde Hıristiyanlığın gerekli olup olmadığı sorusu üzerine söz söylemeye hak kazanırlar. sonuçta düşüncelerimiz tanrı düşüncesi olarak galip gelir. düşünülemez mi? 61. Ve kendi büyük dünyasını ve varlığını kapsayan varsayımın mutlu edici etkisi bilincine öylesine etkileyici bir şekilde girer ki. Sizi vatan özlemi değil de. oradan bakıp ülkenin öbür tarafındaki dünyayı karalıyorlar: Birisi çıkıp da ülkenin öbür tarafında esasen bütün bir dünyanın bulunduğunu. o kişinin önceden vahye inanıyor olmasıdır. sonunda galip kalmanın bu duygusu. bir kez inançlarına karşı bu şekilde “çölde” oturmaya borçludurlar. derin duygulu ve şimdi bile içten Hıristiyan olan insanlar: Bu insanlar bir kez kendilerine karşı uzun bir süre için deneme mahiyetin de Hıristiyanlık olmadan yaşamaya borçludurlar. Burada askerlere doğuştan özgü vücut narinliğine ve yazgının mutluluğuna karşı gösterilen o nazik hor görme hakimdir. Artık günün birinde birden bire yeni düşüncelerini kazanır. orada olayın gerçekleşmesine uygun bir insan bulunmuştur.. 62. Bu tür bir olay ne zaman cereyan etmişse. dinlerin doğuşu ile ilgili bir sorundur. — Ciddi.22 bulunuyordu: Burada insan çehresi. Dinlerin Kaynağı Üzerine. 22 . o zaman vatana dönüşünüzün bir anlamı olur! — Geleceğin insanları günün birinde geçmişin değer yargılarıyla bunu yapacaklar. bu da bütün aristokratların ortak özelliğidir. hatta bedende de hep canlı tutar. Böylelikle insan kendini her ne kadar bir organona indirgerse de. mezara taşınmaz mı? Ve daha yükseğe ulaştırılamazsa da. sinirlenip kızıyorlar! Hayır. yine de her şeyi dengeleyen ve dengelemekten de fazlasını yapan baba sevgisinin ve baba gururunun övgüsünü alır. Buna gizliden gizliye başka manivelalar etki eder: Örneğin insan bir düşünceyi vahiy olarak duyumsamak suretiyle kuvvetlendirir. Hıristiyanlığın topu topuna sadece bir köşeyi kapladığını söylediği zaman. itaat etmekten gurur duyuluyor. günah bağışlama ve tanrısallığın temsilinden oluşan bir etkinlik. kendini böyle bir uhrevi mutluluğun yaratıcısı olarak duyumsamaya cesaret edemez ve bunun nedenini ve yine o yeni düşüncenin nedeninin nedenini tanrısına mal eder: tanrısının vahyi olarak. elinizdeki delilin Hıristiyanlık olmadan yaşadığınız. böylelikle varsayımı ortadan kaldırır. dürüst. sonunda onu elekten geçirme hakkına sahip olmak için insan bunu gönüllü olarak bir kez daha yaşamalı ve işin gereği olarak karşıtını da... Bir başka duygu da arka plan da rol alır: Eğer insan kendi ürününü kendisinin üzerine çıkarıp görünürde kendi değerini hesaba katmazsa. Burada kutsama. Kilise hükümdarlarının heybetli güzellikleri ve zariflikleri halka hep kilisenin gerçeğini ispatlamıştır. bu düşünceyi eleştiri ve de kuşku ortamından çıkarıp kutsallaştırır. Ruhaniliğin zaman zaman haydutlaştırılması (Luther’in döneminde olduğu gibi) hep inancın karşıtını beraberinde getirdi. Şimdilik kendi ülkelerinin toprağına yapışmış.
küçük büyük kişisel dertlerine teselli bulmak için yapar.” ne kuşku! Ve bu bizim onlara karşı tavır alırken temkinli olmamızı sağlamalı. Ve Pascal da bütünüyle insanlara karşı bu duyguyu besliyordu herhalde ve keza Tacitusun bildirdiğine göre. — Kudret duygusu için reçeteler var: Bir kez bunlar kişilerin kendilerine hakim olabilmeleri için ve bu sayede çok önceden beri güç duygusu ile birlikte olanlar için var. sözde deha insanların abartılmaları kabından taşıp akıyorsa. insana görüş yeteneği sağlamaya yönelmektedir! Eğer çağımızın içine doğru. samimi ve özgün tinle ve kendi kişisel sıkıntılarımızı işin içine karıştırmadan okusaydı. korkunç şüpheyle inliyor ve çarmıha gerilmenin her türünü biliyor olmalı: Yoksa kendisine inananları böyle yüksek bir fiyata satın almazdı.. birkaç bilim adamını bir yana bırakırsak. eğer o kendisini. bunda şaşıracak ne var. — Hıristiyanlık herhangi bir şeyle umutsuzluğa düşürülebilecek herkese karşı bir avcının sezgisine sahiptir. Umutsuzluğa Kapılanlar. “onlar başkalarının görmediği şeyleri gördüler. Fransız Pascal’ın notları Hıristiyanlığın kaderinin ve 23 ... fanatik. böyle bir ruhun şaşkınlıkları ve fırtınaları olmasaydı Hıristiyanlık olmazdı. Pascal en keskin bilginin yardımıyla her insanın umutsuzluğa sürüklenip sürüklenemeyeceği konusunda bir deneme yapmıştı. 65. ikinci tür insanlara Hıristiyanlık özen gösterdi. bunu insanlığın sadece seçilmiş bir grubu yapabilecek durumdadır.. — Bütün dünyaya hala “kutsal ruhun” yazarlığına inanıyor ya da bu inancın etkisi altındadır. onlara pusu kurmuştur. 68.. Brahmanlık ile Hıristiyanlık. 64. ustaları çarmıhta ölmüş bir küçük Yahudi tarikatından zor bela haberimiz olurdu.. Paulus’un notları “kutsal ruhun” vahyi olarak değil. o zaman biz de ondan nefret etmek zorunda kalırdık. Elbette. sonra bir de aslında güç duygusu olmayanlar için var... yarı kaçık. Onun için de en hırslı ve usandırıcı ruhlardan birinin ve keza sinsi bir kafadan daha batıl inançlı bir adamın hikayesinin havari Paulus’un hikayesinin yazılı olması.23 Yakınlarından Nefret.. ona inanılmasına değer veren kimse. bunu kendine “yüksek duygular” edinmek.. — Çarmıha gerilmiş bir zavallı bile olsa bu inanç için herkese cennet vaat eden. gerçekten okusaydı —bin beş yüz yıldan beri böyle bir okuyucu olmamıştır— o zaman Hıristiyanlık çoktan bitip tükenmiş olurdu. — Bir başkası kendi için ne duyumsuyorsa ona karşı bizim de aynı şeyi duyumsadığımızı farz edelim — Schopenhauer’ın merhamet etme duygusu dediği ve daha doğrusu bunun başkalarının duygularını anlayabilme anlamını taşıyan şey. Ve temelde bütün yüksek karakterlerin (dini) Ortaçağ yaşam kuralları. 66. Görüş Yeteneği. deneme onun ikinci umutsuzluğu olarak başarısızlıkla sonuçlandı. İlk Hıristiyan. — Bütün Ortaçağ boyunca en yüksek insanlık için gerçek ve belirleyici özellik şuydu: İnsanın görüşe —yani derin bir tinsel karmaşa için!— yeteneği olması. kısaca: Kendini onun içine ve dışına doğru okur. Neron'un yönetimindeki eski Hıristiyanlığa karşı odium generis humani “suçlaması yapılıyordu”. Birinci tür insanlara Brahmanlık. kim bilir bunu? Ama bu garip hikaye olmazdan.. Yahudi Pascal’ın bu notları Hıristiyanlığın kökenini ne denli ortaya çıkarıyorsa. İnananların Değeri. ama inanan tavrı değil! 67. böyle bir kafanın. İnsan incili açarsa. Pascal gibi nefret edilecek gibi bulsaydı. hayalperest.. Hep onların arkasındadır. insan bu hikayeyi doğru zamanda kavramış olsaydı.
kendisine: “Her şey boşuna! Hükmü yerine getirilemeyen yasanın verdiği işkence alt edilmez!” dedirten anlar geldi. en ağır cezaları vermeye niyetliydi. bir anda en mutlu insan olur. çok rahatsız ve kendinden rahatsızlık duyan tek bir insanın hikayesine bağlıdır. melankolik. İşte. Onlara karşı acımasız ve sertti.... taşkın tahakküm hırsının yasayı çiğnemesi için sürekli tahrik edilmesi ve bu tahrik unsuruna boyun eğmek zorunda kalması. artık onu şahsen uygulamak istemiyordu! Ve sonunda kafasında bu saralının nasıl dizginlenebileceği konusunda kurtarıcı bir fikirle birlikte ilahi görüntü parladı.ona. “Eğer şimdi yasayı yeniden kabul etmek 24 . Yahudilerin. çok acınacak.. düşüncelerin düşüncesine. Ve durum böyle iken kendi kendine — taşkın. Luther de benzer şeyler duyumsamış olmalı. yok edildi. ona. bu halk. Kanun. hayır. Evet. alkolikliği ve baştan çıkarıcı içki masalarından keyif almayı ima ediyordu— ve ne kadar çok vicdanına ve daha fazlasıyla tahakküm hırsına. yeni öğretinin taraftarlarının sözünü ettiği “Mesihliğe” karşı temel argüman olarak geçerli olmuştu. karşı konmaz bir büyü ile ihlale sürüklemiyor muydu? Ama o zaman bu karmaşıklıktan çıkış yolunu henüz bilmiyordu. buradan başka hiçbir yerde yasa çiğneyicisini ele geçiremem!” Kibirliliğin en çok acı çekmiş hastası bir darbe yiyince tekrar iyileşti. asla durulmayan sabit bir soru: Yahudi yasalarıyla ilişkisi nedir? Daha doğrusu yasa hükmünün yerine getirilmesiyle ne ilişkisi var? Gençliğinde yasayı kendisi memnun etmek istemiş. anahtarların anahtarına.. bu bulmacanın çözümünün korkunç sonuçları gözlerinin önünde fırıldak gibi dönüyordu... yani çarmıhta yerine getirildi. madem ki yasayı ortadan kaldırmak için gerekliydi! Bu buluşun. Yahudilerin düşünme becerisi gösterdikleri bu en kıymetli payenin peşine aç kurt gibi düşmüştü. azizlerden ve bütün ruhban sınıfından nefret etmeye başlayan Luther gibi. Paulus aynı zamanda bu tanrının ve onun koyduğu yasanın fanatik savunucusu ve namus bekçisi olmuştu ve onu çiğneyenlere ve ondan kuşkulananlara karşı sürekli pusuya yatmış. Kendine: “Aslında bu İsa’yı takip etmek akılsızlıktır!” demişti.. onun için kendisini çakılmış hissettiği çarmıhtı.. “İşte çıkış yolu burada.24 onun hangi nedenle yok olacağını bütün çıplaklığıyla ortaya koyuyor.. “ben onun dışındayım”. . O.. Paulus’a da öyle olmuştu. bedende olmak. Hıristiyanlık gemisi Yahudi safrasının büyük bir bölümünü denize boşaltmış olması. artık kanuna karşı olmazdı. yani onun sayesinde kanunun yok edicisi olmak demek. ahlaksal umutsuzluk sanki uçup gitti... yüzü tanrının nuru ile parlayan İsa ıssız caddede gözükmüştü ve Paulus’un kulaklarına şu sözler geliyordu: “Beni niçin takip ediyorsun? “ Ama burada esas olan şey şudur: Kafasının içinde birdenbire şimşek çakmıştı. işte kusursuz intikam burada. bu çok acı çekmiş. birdenbire aydınlanmasının saniyesine bağlıymış gibi gelir. Gönlünde çok şey yatıyordu — düşmanlığı. çünkü ahlak kayboldu. papadan. nefrette acımasız bir kişi olarak — yasaya bizzat kendisinin uyamayacağını anladı. bundan sonra tarih onun etrafında döner! Çünkü bu andan itibaren yasayı yok etmenin öğretmenidir o! Kötünün ölmesi. yani kanunun içinde de olmak demek! İsa ile bir olmak. duygusal.. yasaya saygı ve yasayı korumanın en aşırı fanatizmiyle hava aldırmayı denediyse de. Ona tekrar tekrar yasayı ihlal ettiren gerçekten “şehvet düşkünlüğü” müydü? Aslında sonradan kuşkulandığı gibi sürekli olarak yerine getirilemeyeceğini kanıtlamak zorunda olan yasanın kendisi. orada. Ama nasıl. ahlaksal yücelik fantezisini başka herhangi bir halktan daha fazla yüceltmiş ve sadece kutsal bir tanrıyı.. Sabit bir fikir ona acı çektiriyordu ya da daha açık ifade edersek: hep güncel. manevi bakımdan çok yorgun olan yasanın öfkeli fanatiğine. çok garip geliyordu. onlarla kavga halindeydi. Şimdiye dek o rezilce ölüm.. yani yasanın da ölmesi demek! Eğer günah işlemek hala mümkün olsaydı. yani kanunun da ölmesi demek.. fuhuşu. Ve günün birinde kendisine itiraf edemediği ölçüde gerçekten ölümcül bir nefretle ruhani idealden. puta tapınmayı. dinsizlerin arasında seyretmiş ve seyredebilmiş olması. bütün insanların yazgısı bu buluşa. ışıkların ışığına sahiptir. büyücülüğü. Manastırında ruhani idealin kusursuz insanı olmak istediğinde. cinayeti.. Ondan nasıl da nefret ediyordu! Ona ne büyük garez besliyordu! Onu yok edecek bir çare bulmak için nasıl da aranıyordu.. günah düşüncesinin bu kutsallığa karşı bir suç olmasıyla birlikte yaratmayı başarmış bir halktı. onunla ölmek.
şimdi içinde onun yaşadığı beden öldü. ve çarmıha gerilen Yahudi. ruhtan çekip alınmış ve hükmetme arzusunun azgın istenci kendini tanrısal muhteşemlikte vakitsiz yapılmış bir sefa olarak ortaya koymaktadır. Bu dünya dininin yayılmasındaki neden. şimdi yasa öldü. şimdi sadece bütün günahlar ödenmedi. . böylece her besin ile yetinmesi ve çakıl taşı gibi sert çelişkileri sindirmesi.. 69. yasa da hep günahı ortaya çıkarır. kendini aşağılama ile gurur arasında korkunç bir gerilim ve mesafe vardır. öldürücü bilince karşı başka teselli yolları arıyorlardı.. “dünyayı” ve “günahı” bir duyguda birleştiren Hıristiyanlıkta boşalttı. tanrı İsa’nın ölmesine asla karar veremezdi. çember kapanmış. bir olma düşüncesiyle her utanma. ondan intikam alınıyordu. eğer imparatorluk inşa ediyorduysa.. Dünyanın ani çöküşünün yakın olduğu düşünülerek. Yontulmamış Bir Zeka Neye Yarar. şimdi istediği yere gidebilir. — Hıristiyan kilisesi çok değişik kaynaklı tarih öncesi kültler ve görüşlerin bir ansiklopedisi olup bundan dolayı misyonerlik yeteneğine sahiptir: Eskiden istiyordu. sadece Roma’nın egemen olduğu sürece. İki yüz yıl boyunca Roma’nın bir halkın ardından öbür halka boyun eğişi seyredildi. ikincisiyle Hıristiyan.. geleneklerinin evrensel. kurtuluşun simgesi olarak taşradaki muhteşem Romalı valilerle yapılan en büyük alaydı. karşısında insanın kendini herhangi bir çare ile kurtarmayı denediği sonsuz yapıların melankolisini hemen hemen bilemeyiz.— İşte bu ilk Hıristiyan olup Hıristiyanlığın bulucusudur! O güne değin sadece birkaç Yahudi tarikatçı vardı. ya da en azından çürüyerek ölüm sürecine girmiştir. Taklit Edilemez. çünkü yasa günah işlensin diye vardır. “aere perermius” art düşüncesiyle inşa ediyordu. kendisini sonunda Roma’yı. Hıristiyanlığın Roma’dan Aldığı İntikam. 70.. içinde Hıristiyanlığın bulunması değil. ölüm olmaksızın yasanın uygulanması mümkün olsaydı. İsa ile yeniden dirilmeden. En değişik şeyleri iç içe büyüten bu güce ne de olsa hayranlık duyulabilir. — Kıskançlık ile arkadaşlık. Yorgun seyircinin Roma’ya karşı yüzyıllarca süren bu sessiz nefreti. günahın kendisi de ortadan kaldırıldı. Düşüncelerinin kökleri hem Yahudi ve hem de Helen dünyasına uzanır.... gelecek tümüyle sona ermiş gözüküyordu. 25 . Birincisiyle Yunanlı yaşardı. İnsan önüne yeni bir gelecek koymak suretiyle ondan intikam alıyordu — Roma kendi geçmişine ve bugününe ilişkin her şeyi yapmayı biliyordu — karşılaştırıldığı zaman Roma’nın artık en önemli şey olarak görülmediği bir gelecek ortaya çıkmıştı. tanrısız özelliğidir. — Belki de hiçbir şey hep galip gelen birinin bakışı kadar yorgunluk vermez. İsa’nın tanrısal muhteşemliğinden pay almadan ve İsa gibi “Tanrının Oğlu” olmadan önce. her şey sonsuzluk durumuna yönlendirilmişti. başlangıçtan beri kendini ulusal ve ırksal özelliklerin ve inceliklerin ve de önyargıların üzerine çıkarmayı becerdi.. kıyamet gününün hayali ile ondan intikam alınıyordu. Başkaları.. her tarafı kocaman örümceklerin kapladığı ve nerede hala akan kan varsa tümünü aman vermeden emecekleri düşüncesiyle bitkinliğin sınırındaki ümitsizliğe. keskin özsuyun hastalığı ortaya çıkardığı gibi. evet. . 71. . akıldan ve kalpten geçenlerin artık ümitsiz bir vaka olduğu. Kısa bir süre daha bu çürümenin içinde kalacak! — İsa ile bir olmadan. her itaat etme ve her türlü engel. kendisini uydurabileceği ve yavaş yavaş kendi anlamını onun yerine koyabileceği benzer bir şeyler bulmuştu ve buluyor. o tamamen başka türlü olan. ama onun aşağılık özelliğini de unutmamak gerek: Kiliselerin kurulma çağındaki zekasının şaşılacak derecede ham ve yetingen oluşu.25 ve ona uymak istesem. — Böylece Paulus’un sarhoşluğu ve keza ruhunun ısrarcılığı doruğa ulaşmıştır.. sadece “yıkıntıların melankolisini” bilen biz. o zaman İsa’yı günahın işbirlikçisi yapardım”. örneğin Horatius’un düşüncesizliğiyle. İsa ile eşit olmak Hıristiyanın yazgısıdır.
“Ölümden Sonra”. ne var ki. bunların. “ölümden” kurtulmuş olduklarını düşünüyor ve günden güne bir değişimi bekliyorlardı. — Hıristiyanlık yeraltı dehşetlerine inanan ve çoktan zayıflayan inancı özel koruması altına almakla akıllılık etti! Dinsizliğe karşı bu cesur atağı yapmadan Mithra ve Isis kültlerinin popülerliğini nasıl yenebilirdi! Böylece en korkak olanları kendi tarafına çekti.. acıya dayanıklılıkları.. işte. artık ölmek istemiyorlardı.. (İlk ölüm bunu bekleyenler arasında herhalde çok garip bir etki yapmıştır! Şaşkınlık. başarıdan değil. “Hakikat” İçin!. misyonerlerin elinde istenen bir alet oldu: Günahkar ve kurtarılmamış kimsenin de ölümsüz olduğunu belirten yeni bir öğreti doğdu.. hatta uyulması olanaksız olan yasaya ve ölüme ilişkin öğretisinin bir sonucu olarak şüphelenmektedir. — Yaşama dürtüsünün Yahudiler ve Yahudi Hıristiyanlar arasındaki kadar büyük olmadığı ve ölümsüzlük görünümünün mutlak ölüm görünümünden hiç de daha değerli görünmediği başka yerde. Yahudilik budur!) Sonsuz ıstırap düşüncesi ilk Hıristiyanlardan çok uzaktı. bedenlerinden ayrılmak istemeyip. bir halk olarak Yunanlılar gibi ve Yunanlılardan da öte. — “Hıristiyanlık hakikatini. Sadece bilim. şüphe. sağlam imanları ve her şeyden önce önüne çıkan bütün sıkıntılara rağmen yayılması ve büyümesi göstermiştir”.. siz bugün hala bunları söylüyorsunuz! Yazık! Bunların hepsinin ne hakikatin lehine.. gerçeğin gerçeklikten başka türlü ispatlandığını ve sonuncusunun hiçbir şekilde birincisi için neden olmadığını öğrenin! 74. — yeni bir inancın en güçlü taraftarlarını! Yaşama sarılan ve sarılmakta olan Yahudiler. artık tamamen zayıflamış olan mutlak ölüm düşüncesinden daha güçlüydü. Epikür kendi akranları için bu inancın köklerini kurutmaktan daha önemli bir şey yapamayacağına inanıyordu. ne de aleyhine olduğunu. sonunda ölümsüzlük için de çok az kişi seçilmişmiş: Seçilmişlerin küstahlığını ilave etmekten kendini alamaz. 26 .. bu haliyle ve her yönüyle duyumsamak için henüz çok yeni. ölüm ve öbür dünyada yaşam düşüncesini reddetmek suretiyle onu tekrar ele geçirdi. ancak ölümsüzlük ilk kez şimdi başlıyormuş kapılarını açmaya. ebediyen lanetlenmişler öğretisi. Bir ilgimiz daha da azaldı: Artık “ölümden sonrası” bizi hiç ilgilendirmiyor! — Söylenmesi olanaksız bir iyilik. nasıl da birbirine karışmıştır! — Büyük sanatçılar için gerçek bir konu!) Paulus kurtarıcısı hakkında onun herkese ölümsüzlük kapısını açtığını söylemekten daha iyi söyleyecek bir şeyi yoktu. En güzel şekilde. — Ve Epikür yeniden utku kazanıyor! 73. — Hıristiyanlık cehennem cezasına ilişkin düşünceyi Roma İmparatorluğu’nun tamamında hazır buldu: Çok sayıda gizli kült. ve bu. sevinç. esasen şimdiye değin hiç kimse (veya çok az kişi. heyecan. Hıristiyanların erdemli davranışları. (Makkabele'nin ikinci kitabında.26 çünkü artık onlar felaketin ve çökmek için olgunlaşmakta olan “dünyanın” sembolü olarak görülüyordu. kurtulmamış olanların dirileceğine henüz inanmamaktadır. utanç.. onlar hakkında hile ve desise uydurmaktan özel zevk almıştır. onu geliştirdikleri Mısırizimle ebediyen kurtarmayı uman bu garip insanlar üzerinde yeterince güçlü etkisi olmuştu.. kendi güçlerinin verimli yumurtasından çok. öğretisinin hüzünlü ama bununla birlikte aydın olan taraftarı Romalı Lucretius'un ağzında çınlayan utkusu vaktinden önce gelir.. o düşünceleri daha az dikkate alıyorlardı: Günahkârın cezalandırılması olarak mutlak ölüm ve bir daha kesinlikle dirilmeme konusunda en aşırı tehdit. bir Yahudi şehidin dışarıya sarkan bağırsaklarından feragat etmeyi düşünmediğini okuyoruz: dirildiği zaman ona sahip olmak istiyor.. merhametten ötürü) ölümsüz olmamışmış. dinsizlik ve her şeye rağmen kısmen Yahudi katkılı cehennem. 72.
antik çağın kavraması olanaksız ve ileride günün birinde yine kahkahalar attıracak bir aşırılıkta. kendini masum olduğundan çok günahkar olduğuna ikna etmesi daha iyidir.büyük ideal yetenekleri olan güçlerden — inananların vicdanlarında her türlü cinsel heyecanlar yaratan işkencelerle şeytani cinler ve sahte ruhlar yaratmayı başardı. aşk hikayelerinin temel hikaye olarak aşırı derecede bir önemle ortaya çıktığını görüyoruz. biraz kadınsılık var: “Tanrı kimi severse onu terbiye eder” düşüncesi bu görüşü açığa vuruyor. kötü ve tehlikeli olarak değerlendirilirlerse. Çünkü herkesin. en yüce yargıcın Hıristiyan canlandırmasında yeniden dirilemezdi! 75. En büyüğünden en küçüğüne kadar edebiyatçılığımızın ve düşünmelerimizin hepsinde. Günümüzü de içine alan bir etkiyle aşk öyküsü. bunlar aşk hikayeleriyle karakterize edilmiş. bütün çevrelerde ortak ve gerçek ilgi haline gelmiştir. Avrupalı Olmayan ve Soylu Olmayan. — “İnsanın. işkenceye uğrayan her kişi yüksek sesle bağırır. 77. — Birisi başka birinin bedenine işkence ederse.27 Hıristiyan Art Düşünce. merhamet ve tapınma duyguları gibi esasen ortaktır. Ruh İşkenceleri Üzerine. kontrol altında tutmak zorunda olduğu ya da duruma göre tamamen aklından sildiği bir şey.. bir insana ya da hayvana yapılabilecek bir işkencenin hayali bile bizi ürpertir ve bu tür kesin kanıtlanmış bir gerçeği duyunca katlanılmaz acılarlar çekeriz.. Kötü Düşünmek Kötü Yapmak Demektir. — İnsanın savaşmak zorunda olduğu. — hep günahkar olduğunu bilen kimseleri bulacağını umduğu için korkmak lazım! Bu kadar büyük gücü ile bir günahkarı önünde haklı olduğunu itiraf eden birisinden daha kolay bağışlar” düşüncesi birinci yüzyıl Hıristiyanlığının en alışılmış art düşüncesi değil miydi? — Taşradaki zavallı insanlar Romalı valinin önünde şunları duyumsuyorlardı: “O bizleri masum göstermeyecek kadar mağrurdur”. Hıristiyan kültürün mirasında ne varsa. Gerekli ve düzenli duyguları iç sefaletin kaynağı yapıp.. Shakespeare’in sonelerinde açıkladığı gibi Hıristiyan kasvetini bu noktada açıklama cesareti yok. — Tutkular. Hıristiyanlık. Çünkü doğuda kadınlar döverek cezalandırılmalarına ve kendilerinin dünyaya karşı katı şekilde kapalı tutulmalarına kocalarının sevgilerinin bir göstergesi olarak bakarlar ve bu göstergeler olmazsa şikayetçi olurlar. Hıristiyanlık bu işkence türünü şaşılacak derecede çok kullandı ve bu tür işkenceyi şimdi de öğütlemeye devam etmekten geri kalmıyor. bu denli güçlü bir yargıcın nasıl takdir edeceğini tam olarak bilmediği için. bu yolla iç sefaleti her insanda gerekli ve düzenli hale getirmeyi istemek ürkütücü değil mi! Üstelik gizli tutulan ve böylece daha derinlere kök salan bir sefalet kalıyor. hepsine sıradanlık ve çılgınlık damgasını vuruyorlar. kötü ve tehlikeli olurlar. böyle bir şeyi yapabilen kişiye karşı insan hemen öfkelenir. hep kötü olmak zorunda mıdır! Düşmanın hep kötü olduğunu düşünmek aşağılık ruhlanın tarzı değil mi! Ve Erosa düşman denebilir mi! Cinsel duygular da. hatta daha da fazlası yapılmıştır: Belki de o yüzden. Ne var ki. sonradan gelen kuşaklar. Hatta. sonunda bir komedi haline geldi: Kilisenin bütün erotik şeylerle ilgili fısıldaşması ve gizliliği sayesinde bir “şeytan” olan Eros insanlara yavaş yavaş bütün melekler ve azizlerden daha ilginç gelmeye başladı. 76. burada bir insanın kendisi zevk alırken başka bir insana iyilik yapması söz konusudur. özellikle bu duygu. — Bu türden yardımsever düzenlemelere doğada çok sık rastlanmaz! Ve hem de onu böylesine karalayıp. insan ruh işkencesi ve bunun korkunçluğu konusunda aynı derecede genel ve belirgin bir acı duyumsamaktan henüz çok uzaktır. vicdan huzursuzluğu isnadı ile mahvetmek! İnsanın üremesini vicdan huzursuzluğuyla eş tutmak! — Erosun bu türden şeytanileştirilmesi. eğer 27 . Evet. nasıl olur da. — Hıristiyanlıkta biraz doğululuk. Eros ile Venüs’ten ..
Ya da doğa aniden solgunlaşır veya kor gibi renkler toprağın üzerinde uçuşur. Ama artık geçti. Hıristiyanlığın ölüm döşeğini ilk kez işkence yatağına çevirdiğini ve o zamandan beri onun üzerine oynadığı sahnelerle. Kimileri şiddetle titriyorlardı ya da her tarafı çınlatan. eğer bir suçu izleyen felaket büyükse. — Felaket ve günah: — Bu iki şeyi Hıristiyanlık aynı kefeye koydu. Trajik kahramanlarının suçu. Her yerde boğazı sıkılmış insanların nefes almak için çıkardıkları ses gibi hırıltılar vardı. Ya da ölmüş akrabaların şekilleri yüzleri korkunç acıların izlerini taşıyarak yaklaşırlar. Antik duygu şöyle derdi buna: “Evet. saatlerce süren çığlıkla havayı yarıyorlardı. sonsuza değin yitiğim.28 bu türden bir işkencenin olmadığı bir durumla karşılaşılırsa. kırılın! Kırılmak istemiyor muydunuz? Taşlaşmış kalpler için daha fazla ne olabilir? Siz kurtulasınız diye ben lanetlendim! İşte orda! Evet işte orada! Gel iyi şeytan! Gel!” 78. Ama bu antik değil. Cehennem aslında boş bir sözden ibaret değildi. örneğin taş konuğun Don Juan’a teyit ettiği ve Hıristiyanlığın egemen olduğu yüzyıllarında mutlaka sık sık taşları feryada getirmiş bir durum. eğer örneğin bir Whitfield “ölmekte olan birinin ölmüş olanlara yaptığı gibi”. Öyle ki. Cezalandırıcı Adalet. Bu yüzden içinde başka anlamda bol bol felaketten ve suçtan söz edilen Yunan trajedisi en büyük gönül ferahlatıcılarına dahildir. takıldıkları ve bu yüzden düşerek kollarını kırdıkları ya da bir gözlerini patlattıkları küçük taştı. — Bütün bunların sonucu olarak insanlık. Onlar suç ve felaket arasında “eşit ilişki” kuramayacak kadar saf kalmışlardı. Birçoğu korku kasılmalarıyla. Kırılın zavallı taşlaşmış kalpler. öbürleri bilinçsiz. kah tepinip hararetli bir şekilde çığlık atarak ve bir saldırının bütün oklarını mevcut tek kişiye yöneltmekten ve onu cemaatten korkunç bir şekilde soyutlamaktan korkmayarak vaaz verdiyse. dünyayı “haklının işkenceyle öldürüldüğü” yer ilan ederek korkunç yerleri dünyadan yok etmeyi bildi! Ve eğer büyük vaizlerin kaba kuvveti bir kez bireyin bütün gizli acısını. hem de antik yazarların kendileri bunu duyumsayamamışlardır.. Altı gün önce bana yardım edebilirdiniz. kah hıçkırıp ağlayarak. Yeni yaratılan gerçek cehennem korkularına yeni bir tür merhamet eşlik etti. Hıristiyanlık her tarafta çarmıha gerilmiş Isa heykelleri dikip. Ya da uyuyan kişinin odasının duvarları aydınlanır ve duvarlarda sarı duman içinde işkence aletleri ve bir yılanlar ve şeytanlar karmaşası belirir. Lanetliyim. tüyler ürpertici. lanetliyim. ruhun yanarak ölmesine. ruhsal işkenceye ve işkence aletlerine karşı. “geri dönülemez bir şekilde cehennem lanetine uğramışlara” gösterilen ve eski çağlarda bilinmeyen bir merhamet. onunla cehenneme gitmek istiyorum. hareketsiz bir halde orada yatıyorlardı. çok masum bir şekilde soysuzlaşma ve gevşeme var diye yakınıyor.. Ona tüyler ürpertici haberciler görünüyordu: Belki de yılanı gagasında tutan ve onu yutmakta hala tereddüt eden bir leylek. tonlarca ağırlıkta. Evet. suçun yüceliği bugün bile hala düşüncesizce bizzat ona göre ölçülmektedir. sayısız tanığın duyuları ile kanlarının kalan yaşamları ve gelecek nesilleri için zehirlendiğini asla unutmayalım! Bir zamanlar duyduğu tıpkı şu sözler gibi sözlerin etkisinden kurtulamayan zararsız bir insan düşünün: “Ah sonsuzluk! Ah keşke ruhum olmasaydı! Ah keşke hiç doğmasaydım. Plutarkhos dinsizler dünyasında bir batıl inançlının durumu ile ilgili hüzünlü bir tablo çizer: Bu tablo eğer “sonsuz acıdan” artık kaçıp kurtulamayacağını tahmin eden ortaçağ Hıristiyanı ile karşılaştırılırsa bir zararı olmaz. o zaman dünya her seferinde gerçekten “kötülük çayırına” dönüşmek ister gibi görünüyordu! Ondan sonra bir çılgınlık nöbetine tutulmuş gibi yollara üşüşmüş kitleler görülüyordu. Böyle bir vaazın görgü tanığı: “Ve gerçekten dinlemeye gelen insanların hemen hepsi en derin acılar içinde ölenlerdi” dedi. ilk defa burada gerçekleşmesi mümkün görünen korkunç seslerle. “günah çıkarma hücresinin” işkencesini toplumun önüne sürdüyse. Şimdi şeytanın oldum. vaktiyle insanın ve hayvanın vücuduna yapılan vahşete karşı gösterdiği tavırda olduğu gibi bugün hala korkulu bir sabır ve kararsızlık tavrı içindedir. yolunda biraz daha düşünerek ve fazla küstahlığa kaçmadan 28 .
kendini her felakette. en korkunç durum işte o zaman ortaya çıkar. 79. o zaman bir adım daha atın: Kendinizi merhametten ötürü sevin. Pascal’a ve Hıristiyanlığa göre. sadece günahı yaratmadı.. onuru hak edene! — Ama kalp ile görevin önce çocuğun lehine konuşmaları gerekiyordu. çok daha kötülerini yaşayacaksın!”— Üstelik antik devirde gerçekten hala felaket vardı.. bu başkası ister tanrı olsun. Böylece onlarda merhametin daha erkek kardeşinin adı da yok. 29 . kabul edebiliriz. 81. yakının neşesine. —“Ama aslında bu. Bir Teklif — Eğer benimiz. Bu durum ise acı çekenin fantezisine tuz biber eker. bu tek çocuğunu reddetmeliydi. biz onu net olarak görmesek de ardında aynı büyüklükte bir suçun bulunması gerekir! Başı belaya giren kimsenin acısını duyumsamıyorsan. Ruhani Baskın. eğer bu sizin için mümkünse. yakışık almaz. Çünkü nesnelerin kendileri doğaları gereği bizi karar vermeye zorlayamazlar.. hak edilmiş ceza haline dönüşmesi Hıristiyanlıkla başladı. Merhametli Hıristiyan. ve ondan sonra ikisi birlikte büyükbabanın onuru için!” 82. — Bir aziz müminler arasına girmişti ve onların günahtan sürekli nefret etmelerine artık katlanamıyordu. o zaman sen katı yüreklisin.”— Öyleyse sizin yakınınıza karşı duyduğunuz sevgi bir merhamet mi? Acımanız merhamet mi? Şimdi.29 yürümesi gerekirdi!” Ama şu düşüncelerin söylenmesi Hıristiyanlığa bırakılmıştı: “Burada büyük bir bela var. nasıl olur da onu başkalarının sevmesine izin verip. çünkü söz konusu olan senin yaşamın. merhamet alanına girer. Prometheus’un akbabadan çektiği acıdan daha fazlasını bu bir damla kandan çekeriz. Öyle ki.. masum felaket. — Yakının acısına duyulan Hıristiyan merhametinin arka yüzünde. Her şeyin ceza. Zavallı İnsanlık! — Beyindeki kanın bir damla fazla ya da az olması.. ister insan! Sadece nefreti hak ettiğini bile bile başka savunucu duygulardan söz etmemek için kendini sevdirmek. Kendimizi ona karşı ondan daha yüce ve daha dikkatli birinin sözleriyle savunuyoruz: “Bizim işimiz şunun bunun hakkında fikir oluşturup ruhumuzu huzursuz etmek değildir. Sonunda şunları söyledi: “Tanrı her şeyi yarattı. yaşamımızı tarif edilemeyecek kadar perişan ve zor hale sokabilir. çünkü günahın büyükbabası olan tanrının hoşuna gitmiyordu! Bu insani midir? Bütün onurlar. Zavallı insanlık! Yunanlıların başka birinin felaketine duyulan öfke için kendilerine özgü sözcükleri vardı: Bu şiddetli heyecan Hıristiyan halklarda kabul görmediği için kendini pek geliştirmedi. istediği ve yapabileceği her şeyden alacağı neşeye karşı duyulan derin kuşku bulunmaktadır. ahlaksal bakımdan tekdire layık ve işe yaramaz olarak hisseder. Azizin İnsancıllığı.. “şeytan!” ya da “günah!” diye düşünürse.” 83. hep nefret edilmeye değer ise. Ona yeltenmemiş olması büyük mucize değil mi? — Ama insan günahı yarattı. saf. — “Bunu kendi kendine halletmen gerek. — Ve o. Nitekim.” Böyle bağırarak sıçrar Luther ve bıçağın gırtlağımıza dayanmış olduğunu hissediyoruz diye düşünür. — O zaman tanrınıza hiç ihtiyacınız kalmaz ve içinizde günaha girmekle ve kurtuluşla ilgili dramın tümü son bulur! 80. Ama insan nedenin damla olduğunu bile bilmeyip.
Ve şimdi. her türlü berbat okuma sanatı ile halka öğretiliyor. — Hıristiyanlığın doğruluk ve adalet anlayışının gelişmesine pek bir katkısı olmadığını. Musa’nın kollarını açıp dua etmesi bile. Ahlaksal Mucize.. yoksa cehennem azabının mı bulunduğu sorusunu sormak zorundadır! Ah zavallı yorumcu! Sistemini nasıl da sarıp sarmalayıp. kendi kendine eziyet etmek zorunda kalıyor! 87. — Sizin seviyesiz metafiziğinize pek benzemiyor diye Yunan mitolojisi ile alay etmeyin! Keskin zekasıyla tam da bu noktada durdurup skolastik tehlikesiyle safsatalı batıl inançtan sakınmak için uzun süre yeterli taktik uygulayan bu halka hayran olmalısınız! 86. iyinin mi. ahlaklılık denilen ve bu mucizelerle ilgisi olmayan her şey Hıristiyan için önemsiz. uyulan kanunun kuralı 30 . Tek boynuzun ve demir yılanın ayağa kalkışı bile. — Mideden. bir daldan. gurur ve korku konusu olur. Psalm 96. çile çekiyor! Haklı olmak için nasıl da kendini sarıp. zafiyetlerin. bilginlerinin yazdıkları yazıların karakterinden yola çıkarak oldukça iyi bir şekilde tahmin etmek mümkündür: Tahminlerini dogmalar gibi cüretle ortaya koyup.. Hıristiyanlığın Filolojisi. fısıh bayramında kurban kesilen kuzunun kızartıldığı şiş bile. bizce pek bilinmeyen bu makinenin bütün rastlantısal işleyişi! — Bütün bunları Pascal gibi bir Hıristiyan. Vücudun Hıristiyan Yorumcuları. — hepsi çarmıhı ima etmekte ve aynı zaman da çarmıha ilişkin ön oyundur! Bunu iddia eden. vaiz nasıl da kimsenin sözünü kesmemesinin avantajını terbiyesizce sömürüyor. İsrail’in gerçek halkına ait olduğu iddiasıyla Yahudilerin varlıklarını borçlu oldukları tek dayanaklarının altlarından çekilip alınması girişiminden söz ediyorum: Yahudiler ona haksız yere sahip çıkıyorlarmış. dürüstlüğü değil. hatta huzur. karşı konulmaz eğilim.. burada olduğu gibi İncil nasıl da oradan buradan kırpılıp. spermalardan ortaya ne çıkarsa. içlerinde tanrının mı. ahlaksal konularda sadece mucizeyi bilir: Bütün değer yargılarının ani değişimi. Bunu sadece ya hep kiliseye giden ya da hiç gitmeyen kimse küçümser. yoksa kötünün mü. her yerde özellikle çarmıhından ve nerede bir odundan. Tevrat’ta Hıristiyan öğretisinden başka bir şey olmadığı ve onun Hıristiyanlara. Ona. sinirlerden. Hıristiyanlık bu fenomeni tanrının etkisi olarak kavrar ve yeniden doğum olayı diye adlandırır. Mısra 10) zenginleştirmek için çalınan yerleri sonradan Hıristiyan kehaneti anlamında kullanmaktan korkmadığı iyice düşünülsün. bir sopadan söz edilirse. açıklama ve haksız isnat kızgınlığı meydana çıktı. keyifsizliklerin. buna hiç inandı mı? Kilisenin septuaginta metnini (örn. Yahudi bilginlerin de defalarca protesto ettikleri gibi vicdan sahibi kimselerle bağıntılı olması mümkün olmayan. diyorlar. bir değnekten. bağırsaklardan. Kibarlık Kıtlığı. İnsan savaştaydı ve düşmanı düşünüyordu. bir söğütten. ve bunu arkadan utanmazca yapılan yorum izliyor. Burada. Her seferinde: “Haklıyım çünkü burada yazılı”.. safra kesesinden. aşırı gerginliklerin tümü. 85. kalp atışlarından. ahlaksal ve dinsel bir fenomen olarak ele alıp. İncil’de erdemin. — Bunun dışında. sağlığın mı. bir ağaçtan. İncil'in her hangi bir yerini yorumlarken nadiren dürüstçe sıkılganlık gösteriyorlar. yeni şeylere ve insanlara karşı ani. — Hıristiyanlık. çarmıh direğine ilişkin kehanet anlamına geliyormuş. Tevrat’ın her yerinde İsa’dan ve sadece İsa’ dan söz ediliyormuş. bütün alışkanlıklardan aniden vazgeçme. hiçbir şeyle karşılaştırılmaz bir değer verir. bunu bir filolog duyduğu zaman öfke ile gülme arasında kalıp defalarca kendine soruyor: Bu mümkün mü? Bu dürüst mü? Bu gerçekten yakışık alır mı? — Bu doğrultuda hala Protestan minberinden ne namussuzluklar yapılıyor. Ama son bir şey daha: Kurulduğu yüzyıllarında Tevrat için o görülmemiş filolojik maskaralığı sahneleyen dinin etkilerinden ne beklenebilir.30 84. yoksa şeytanın mı.
akılsızca ve karşı konulamaz ani değişimin. bunu ve bu türden mucizeleri (örneğin cinayet. 88. Luther. bir Hıristiyan için herhangi bir değer taşıyabilirdi. günahın cüzamı ile büyümüşse.. belki de sadece yüzmek için orada bulunulmadığı düşüncesi. Ancak o zamandan beri Avrupa’da Hıristiyan olmayan bir vita contemplativa için yol açılıp.. Hala ahlaksal olarak çabalayan insanlar böyle bir kural karşısında kendilerini amaçlarından hep daha uzakta hissetmeyi öğrenmeleri gerekir. doğuştan gelen ruh ve bedenindeki “etkinliğin” kendisini harap edeceğini fark etti. en derin sefaletle en derin huzurun bu tür değişmesinin psikolojik olarak ne anlama geldiğini (belki de maskelenmiş bir sara olabilir?). azizlerin ünlü eserleri kendi düşünceleridir. sonun da kararını verdi ve kendi kendine şöyle dedi: “Gerçek bir vita contemplativa yok! Aldatıldık! Azizler bizlerden daha makbul değildi..31 açıklanmıştır: ama mümkün olmayan erdemin kuralı olarak. melankolik bir çaba olarak kalması koşuluyla.. “merhametin ortaya çıktığı” ve ahlaksal mucizeyi yaşadığı anın gelmesine de hizmet edebilirdi. bu tür birdenbire. günahtır! Bununla inancı nedenlere dayandırmanın ve keza onun kökeni hakkında düşünmenin de günah olarak yasaklandığını görmek gerek. İnsan akıl olmadan bir mucize tarafından inanca yöneltilmeli ve bundan sonra onun içinde en aydınlık ve en belirgin unsurun içindeymişçesine yüzmelidir.. Kuşkuya Günah Olarak Bakmak.. Büyük İyiliksever. yaşam çekilmezdi!” (ya da idealist çevrelerde söylendiği gibi: “Temelindeki ahlaksal önemi olmasaydı..” 89. çünkü bu mucizenin.. manastıra kapatıldıktan sonra da cesur bir madenci çocuğu olma durumunu korudu ve orada başka dip ve “derinliklerin” yokluğunda kendi içine inip ürpertici karanlık galeriler kazdı. dünyevi etkinliklerin ve ruhban sınıfından olmayanların aşağılanmasına bir sınır getirildi.. Bencilliğe Karşı Bencillik. — Ama ahlaklılık için mücadele etmek gerekli değil. bu şekilde sonuçlanan ahlaksal çaba.. yani hep başarısız. en derin ve köklü günahkarlıktan tam karşıtına. eğer günahlı.. böylece insanın vecde geldiği. Yani onun için ve var olması için zorunlu düşünceler olması isteniyor. — Lutherin yarattığı en önemli etki. korunmam için gerekli olan her şeyin gerçekten bulunması gerekliymiş gibi emrediliyor 31 .. — Hıristiyanlık çemberi kapamak için elinden geleni yaptı ve şüpheyi günah olarak ilan etti.” — Kuşkusuz bu. dalgaların içinde ise aklın boğulmuş olması isteniyor! 90. — Ayrıca.. daha arzu edilen bir şeye sıçrayış olarak görülmekte olduğu anlaşılıyor. zevksiz. intihar olarak) fazlasıyla gözlemlemek durumunda olan ruh hekimleri inceleyip düşünsün.. Çok uzun bir süre nefsini körelterek azizliğe giden yolu bulmayı denedi. Nispeten “daha rahat başarı” Hıristiyanların durumunu köklü bir şekilde değiştirmez. kendini haklı çıkarmak için köylüce seçilen bir yoldu. — Hala ne kadar çok kişi: “Eğer tanrı olmasaydı. ama o zamanın Almanları için tek ve doğru yoldu.. bütün azizlere ve bütün Hıristiyan vita contemplativa’sına karşı uyandırdığı güvensizliktir. anfibik doğamızın hafif bir hareketi bile. Luther. Dalgalar üzerinde kör ve sarhoş olmamız ve bir de ebedi bir şarkı. Evet.. onu bulması hiç de ender görülen bir durum değildir. ancak. yaşam çekilmezdi!”) sonucuna varıyor!— O halde bir tanrı (ya da varlığın etik önemi) olmak zorunda! Gerçekte ise bu düşüncelere alışan insan onlar olmadan yaşamak istemez. Erdemden şüphelenip sonunda kendilerini merhametli kişinin kollarına atmak zorundadırlar. sonunda kendisi için rahat ve kutsal bir hayatın mümkün olmadığını. Onları nasıl ıslah ettiğini şimdi onların Lutherci dini öğretisinde okumak mümkün: “On emrin dışında Tanrının hoşuna gidebilecek başka eser yok. kolay bir şeye ve mucizenin apaçık kanıtı olarak. sadece. Bir kıyıya bakış. Bu.
Hıristiyanlığın can çekişmesinin kolaylaştırılmasıdır. — Bütün dinlerde. O halde tanrıya dayanmıyor. Sevgisinde her şeyi bizim için sonunda en iyi olacak şekilde oluşturan bir tanrı. Bu durumda gerçek değil”. ve daha da kötüsü sonsuza kadar acılar görmek ve öğüt verememek. Hıristiyanlıktan arta kalan en iyi ve en canlı şey.. hem iyilikseverlik ve dürüst zihniyet ve bütün evrende de iyilikseverlik ve dürüst zihniyet egemen olacak diye bir inanç artakalmalı ki: Bu.. insanlığın nasıl da hakikat uğruna acı çektiğini. ve sadece kendini daha açık ifade edemiyor! Acaba. çünkü. kendini böyle saklı tutmasının nedenleri ve hep sadece yarım ağızla gün ışığına çıkması konularında... — Her şeyi bilen ve her şeye kadir olan bir tanrı ve amacının yaratıkları tarafından anlaşılmamasına çalışan bir tanrı. Yanlış.. Hem sadece “tanrı.. hepsi gerçeği söyleme yükümlülüğünü şaşılacak derecede hafife alıyor. bunlar onun artık yakınları değil. çünkü tanrı gerçektir. çünkü tanrıyı inkar ediyor. Sanki hayatımın muhafazası için gerçekten bir şeymiş gibi! Başkaları tam aksini duyumsasalardı. sayısız şüpheyi ve tereddüdü binlerce yıl boyunca yaşatıp sürdüren tanrı. nasıl olurdu! —Ve şimdiki durum bu! 91.. Kısaca: Teslimiyet ve alçakgönüllülük tanrısallığa yükseltiyor. buna karşın gerçekte yanılmanın korkunç sonuçlarını belirsiz bir şekilde vaat etmiyor mu? O. hatta onu suçlamak için bir neden kalmıyor. eğer kişi en yalnız. “Deus absconditus”da ahlaksızlığı sezmişti ve bunu itiraf etmekten büyük utanç duyuyordu. eski. yardım edememek tıpkı çocuğu ya da köpeği korkunç bir tehlikenin eşiğine geldiği zaman sadece birçok anlama gelen her türlü işaretler yapan bir sağır dilsiz gibi mi olmalıydı? — Eğer “yakınlarına” acımaktan çok. Ya da konuşma yeteneği mi? O zaman daha da kötü! O zaman kendi adına “hakikat” dediği şeyde de yanılıyor ve kendisi de “zavallı aldatılmış şeytandan” pek uzak düşmüyordu! O zaman yaratıklarının bilgilerini edinmeleri uğruna katlandıkları gibi o da neredeyse cehennem azabına katlanmak zorunda değil miydi. her şey hep yolunda ve iyi gidiyor ve yaşamdan hoşnut olmamak. önkoşuldadır. Tanrının Dürüstlüğü.. en ilk. yani tuhaf bir şekilde basitleştirilmiş bir Hıristiyanlığa inanıyor. mutluluğumuz gibi alıp veren bir tanrı. Ama sesi sanki bir zamanlar perdenin gerisinde saklı tanrısı ile birlikte oturmuş gibi umut dolu bir güvenle geliyor. Hıristiyanlığın Ölüm Döşeğinde.. Hakikat Nedir? — Eğer zevkle verirlerse inananların verdiği şöyle bir kararı kim kabul etmek istemez ki: “Bilim gerçek olamaz. hiç kimse hiçbir zaman kendini sakinleştiremediğini göstermek bakımından.. öyle ki. — “Gizli tanrı”. acı çeken tanrıya merhamet etmek inançlı kişiye daha normal geliyorsa böyle bir anlam çıkaran ve müşkül durumda olan inançlı hakikaten bağışlanabilir. 92. Nasıl mı? 32 .. iyiliklerin tanrısı olabilir mi? Sanki insanlığın selameti için sakıncası yokmuş gibi. bunun için gerekli tini mi yoktu. gaddar bir tanrı olmaz mıydı? — Ama belki yine de bir iyilikler tanrısıdır. Pascal’dan daha çok konuşmadı.32 olması büyük haksızlık.. özgürlük ve ölümsüzlük”. Tanrının insanlığa karşı gerçekten ne gibi görevi olduğu ve bunu açık seçik olarak bildirmesi konusunda henüz hiçbir şey bilmiyorlar. gücü yettiği kadar bağıra bağıra konuşuyordu. — Gerçekten aktif insanların içinde artık Hıristiyanlık yok ve düşünsel orta sınıfın daha ılımlı sayılabilecek büyük kısmı sadece uygulanabilir. merhamete ihtiyacı olan kimseyse. Ne var ki. hakikate sahip olsa da iyice görebilseydi. bununla Hıristiyanlığın yumuşak bir ahlakçılığa dönüştüğünü dikkate almak gerek. kararda değil. gelişmemiş bir bir insan zekasının ürünü olma özelliği var. nasıl olurdu! O iki inanç maddesinin hükmü altında yaşamak istemeselerdi ve yaşamı artık yaşanacak değerde bulmasalardı. 93. aynı zamanda herkesten en fazla acı çeken. bize erdemimizi. Ve korkan birisi gibi.
sabırsızlığı. Ve ikincisi. kendilerini de tanıtacaklardır. kültürün bu basamağından hala çok uzak! Nihayet tanrıların. işte o zaman gelecek. cümleler gerçek! Bir adım ilerleyip.. Avrupa’nın telafi etmesine çalışalım! Şimdi. Ne kadar çok şairlik ve batıl inanç araya girmiş olsa da. baştan çıkma ve dehşet kuruntusu olsaydı? 94. Efsaneye göre Roma imparatoru Konstantin’e 312 yılında gökten görünür. Hindistan'da dört bin yıl önce bizim şimdiki durumumuzdan daha fazla düşünüldüğünün ve düşünme zevkinden daha fazla miras edinilmeye özen gösterildiğinin işaretidir. Avrupa’da derhal bir güç olacaklar ve çok şükür ki. bunu Avrupa’nın da artık yapması gerekiyor! Bir adım daha attılar: Artık rahiplere ve aracılara ihtiyaç kalmamıştı ve kendi kendine kurtuluş dininin öğretmeni Buda ortaya çıkmıştı. Böylece tanrının olmadığı konusunda karşı kanıta gerek kalmıyor. huzur veren insanlar arası bir güç! “İn hoc signo vinces”: Bu işaretle yeneceksin. şarkıları.. ne gelecek o zaman? Boş tahmin de bulunmayalım. tanrıları bir kenara attılar. vezinleri) bütün iyilerin gerçek vericisidir diye öve öve yorulmadılar. iktidar hevesi. ilkin rahiplerin tanrılardan daha güçlü olduklarına inanıyorlardı. Yani o Brahmanlar. Keyifsizlere İlaç. dini meselelerde henüz yaşlı Brahmanların ilerici saflığına erişemedi. — Avrupa. ister başka insanların barışçıl huzuru olsun.. bugün tanrının olduğu inancının nasıl ortaya çıkabildiği ve bu inancın neyle ağırlık ve önem kazandığı gösteriliyor. adakları. Tersine.. evet. törenleri. Bu. bu. İKİNCİ KİTAP 97. ister sevinç. korkusu... bir hükümdara boyun eğme gibi kölece ya da mağrur ya da çıkarcı ya da teslimiyetçi ya da budala bir 33 . ister “tarih”. “İn hoc signo vinces”* — Avrupa. yani eski anlamında ahlak öldüğü zaman. herhangi iyi bir şey. onların günahı için ölmek zorunda (sembolik olsa bile)! 95. halklar arası bir güç! Sınıflararası bir güç! Yoksullarla zenginler arası! Emir verenlerle emir alanlar arası! En huzursuz insanlarla en huzurlu. Eskiden ateistler işi kesin bir şekilde çözmeyi bilmiyorlardı. ister “akıl”.33 Eğer tanrı aslında gerçek olmasaydı ve aslında bu ispatlansaydı? Eğer o insanların kendini beğenmişliği. birbirlerine bir işaret vermelerini istemek. Avrupa’nın çeşitli halkları içinde artık “tanrıya inanmayan” belki on ile yirmi milyon insan var. — Vaktiyle tanrının olmadığı kanıtlanmaya çalışılıyordu. aşırı bir istek mi olur? Birbirlerini bu halleriyle tanır tanımaz. örflerde rahiplerin gücünü gördüler. başka şeylerde ne kadar ilerlemiş olursa olsun. — Tanrının günahtan kaynaklanan keyifsizliğini ortadan kaldırmak için bir kurban gerektiğini ta Paulus belirtmişti. ister “dünya”.. önce Hindistan’da düşünürler halkı arasında birkaç bin yıldan beri düşüncenin emri olarak yapılanı. 96. bu çürütülenlerden daha iyi deliller bulunamaz mı diye hala bir şüphe vardı. Kesin Çürütme Olarak Tarihi Çürütme. İnsan Ahlaksallaşıyor — Ahlaksal Olduğu İçin Değil! — Ahlaka boyun eğme. rahiplerin ve kurtarıcıların gücünün dayandığı örf ve adetler tahrip edildiğinde. Bir haç yazıtı. Hıristiyanlar o zamandan beri kendileri ile ilgili hoşnutsuzluklarına kurban vermekten vazgeçmediler. Bundan dolayı şairleri.. — Eskiden ortaya konan “tanrının varlığının kanıtları” çürütüldüğü zaman.... örfleri (duaları..
Ama pek çok durumda. Bana bir kez ya da birkaç kez zarar veren şey.. 101. En Eski Ahlak Yargıları. Ve örneğin. o andan itibaren o kimseyi “zararlı bir insan” diye niteleriz. yani La Rochefoucauld 34 . Benim bakış açım budur. bana yararı olan şey iyi bir şeydir (kendi halinde iyilik yapan ve yararlıdır). ki benzerini bir veya birçok kez biz de yaşadık. ahlaklılığın ön koşuluna namussuzluk.. Rüyadan Uyanmak.34 heyecan ya da düşüncesizlik ya da umutsuzluk eylemi biçiminde olabilir. bana bir kez veya birkaç kez yararlı olan şey. başarıyla biten suçlar etki etmektedir. Ahlakın İki Türlü İnkarcısı Var. Bu tür boyun eğme aslında ahlaksal değil. Üçlü hata! Üçlü hatalı yaklaşımın en eskisi! Belki de hayvanlardan ve onların yargı gücünden devraldığımız miras! Bütün ahlakların kökenlerinin iğrenç küçük çıkarımlarda aranması gerekmez mi: “Bana zararı olan şey kötü bir şeydir (kendi halinde zarar vericidir). Burada onların gerçekten eylem güdüleri olduğu. Bu etkiyi eylemin amacı olarak değerlendiririz. korkak olmak. arada sırada gerçekleşen ve genellikle rastlantısal ilişkisini kendi özü olarak ortaya koyması ve bütün dünyaya karşı olduğunu ve kendisine karşı sadece bu tür münasebete yeteneği bulunduğunu. bu elbette namussuz olmak. Ahlakın Değişimi. (Bunların içinde örneğin ahlaksal düşünüşteki bütün yenileştirmeler bulunur. — Asil ve bilge insanlar bir zamanlar semavi uyuma inanmışlardı. kulaklarının düş gördüğünü fark edecekler. kendi halinde ve kendiliğinden dosttur.) 99. tembel olmak demektir! — Öyleyse. — Biz hala yanlış dediğimiz yargılardan.. ahlaksal yargıların gerçeğe dayandığı inkar edilmiş olmaktadır. buna.” O pudenda origo! Bu. ve nihayet bu tür amaçlara sahip oluşu. ama bu yolla bütün ahlaksal yargıların temeli olarak. Hepimizin Akılsızlığı Nerede Yatıyor. artık inanmadığımız öğretilerden sonuçlar çıkarıyoruz. — Yakınımızdaki bir insanın eylemleri karşısında nasıl davranırız? — Önce onun eylemlerinden bizim için ortaya ne çıktığına bakarız.. O halde. bizim iyinin prensibi olmamız gerektiğini söyleyen bütün art düşüncelerin en mütevazısı yok mudur? 103. — yani bu ahlaklılığın sözden ibaret olduğunun ve insanların bayağı ve kurnazca aldatmacasına (özellikle kendi kendini aldatma) dahil olduğunun ve belki de erdemlilikle ünlenmiş kimselerin en sık yaptıklarının iddia edilmesidir. ona sürekli özellik olarak isnat ederiz. Ama. birinci bakış açısı tarzında ince bir güvensizliğin. günün birinde kulakları o semavi uyumu artık algılamayacak! Uyanıp. iyi ve kötü bizim tepkilerimize göre ölçüldükleri için. Düşündürücü. onu sadece bu bakış açısından görürüz.. iddia etmesi değil mi? Ve bu gerçek deliliğin arkasında. kendi halinde ve kendiliğinden düşmandır. Asil ve bilge insanlar hala “varlığın ahlaksal anlamına” inanıyorlar. 98. 100. duygularımızla.... — Ahlakta sürekli bir değişme ve onu değiştirme çabası var. — Sadece gelenek olduğu için bir inanca bağlanmak.. bir başkasının bizimle olan acınacak. insanları ahlaksal eylemlere sürükleyen yanılgılar oldukları itiraf edilmektedir. — “Ahlaklı olmayı inkar etmek” — bunun anlamı öncelikle şu olabilir: İnsanların beyan ettikleri ahlaksal güdülerin gerçekten onları eylemlerine yönlendirdiğinin inkar edilmesi.. korkaklık ve tembellik olmuyor mu? 102.
yarı şahsi fikirlerin ve keyfi. sadece bir formüle sahip olmak istemekten başka bir şey değil. Ahlaksal Amaçların Tanımlarına Karşı. kendisini böyle hissetmek için gerçekten bir neden bulunduğu için. birinin olduğu gibi öbürünün de şimdiye değin olduğundan farklı nedenlerden dolayı yapılması gerektiğini düşünüyorum. Ve bu soyutlamada yapılan her değişiklik. örnek oluşları. Korumak. Kendine sakin bir görünüm vermeyi başaran fantezilerin harika dünyası! Bu fikirler ve alışkanlıklar sisi. haklı ve her halükarda genel olarak çok yararlı olduğunu anlamazlıktan gelmek istemem. Farklı şekilde düşünmeyi öğrenmek zorundayız… sonunda. bizden kaynaklanması. yine de yaşamı boyunca egosu için hiçbir şey yapmaz. bazı güçlülerin kararlarıyla (hükümdarlar ve filozoflar gibi) olağanüstü ölçüde ve akıldışı derecede büyük kitleleri etkiler... nereye? sorusu sorulmalı. — Yani ahlaklılığı. bir şeyin sadece bize verdiği keyif veya keyifsizlik göz önünde tutulup. — Bütün eylemler onlara verilen değerlere dayanırlar. bütün bunlar. kendilerine yabancı olan bütün bu insanlar. Bu. Niçin onları ediniriz? Korkudan.. tersine. Bu nerede ve nereye sorularına verilecek olan yanıt için önemli şey formülde atlanmamış mı? Bununla sessiz ve gelişi güzel bir halde çoktan 35 .. — Ahlaksızlığı da inkar ediyorum: Çok sayıda insanın kendisini öyle hissettiği için değil. nerede? Buna karşı hemen: teşvik. 105.. Biz genellikle yaşam boyunca çocuklukta alışılmış yargıların budalasıyız.. sonuçta bizim karakterimiz haline gelir. ama ben. yani. keza ahlaklı olduğu ifade edilen şeylerden birçoğunun yapılıp. ve kendimizi bu bozulmaya öylesine alıştırırız ki.. sardığı insanlardan hemen hemen tamamen bağımsız olarak gelişir ve yaşar. önkoşulların olduğuna inanan ve ona göre davranan simyacıların var olduğunu inkar ettiğim anlamına gelmez. içinde “insanlar” hakkındaki genel yargıların müthiş etkisi bulunur. — Şimdi her yerde ahlakın amacının aşağı yukarı şöyle belirlendiğini duyuyoruz: insanlığın korunması ve teşvik edilmesiymiş. Kendiliğinden anlaşılacağı gibi — deli olmamam önkoşuluyla — ahlaksız denilen birçok eylemin engellenmesi ve bunlara karşı mücadele edilmesi gerektiğini inkar etmiyorum. payeleri.. kişisel özelliği olmayan kurguya karşı koruyamayıp onu böylece yok edememesinden kaynaklanır. kendisi için erişilebilir olan ve kendisi tarafından kurulan bir egoyu. belki çok geç. öteki kafa da başka kafaların içinde. sadece çevresindekilerin kafalarında kendi hakkında oluşmuş ve onlara bildirmiş olan ego hayaleti için yapar. teşvik edilmesi gerektiğini de inkar etmiyorum. sanki şiirsel değerlendirmelerin sisi içinde yaşar. ama çok fazlasına erişelim diye: farklı hissedelim diye. edinilmiş olanlar büyük ölçüde daha fazladır. biri ötekinin kafasında. kansız soyutluk olan “insana”. Değer Vermelerimiz. ne söylerse söylesin.. Kendimizin değer vermesi: Bu. daha doğrusu. onların önkoşullarını reddediyorum. yakınlarımız hakkında (onların ruhları. genel. Sahte Bencillik. bu çoğunluk içinde her bireyin gerçek.. başkalarına verdiği keyif veya keyifsizliğin dikkate alınmaması suretiyle ölçülmesi demektir.. 104. içinde pek çok durumlarda başkasına ait değerlendirmeyi kullanma güdüsü bulunan başkasına değer vermemiz. ahlakları. değersizlikleri) hüküm veriş biçimimiz ve onların değer verişlerine saygı göstermeyi gerekli buluş tarzımızla. kendi kararımız olması gerekmez mi? Evet. yani bir kurguya inanırlar. — Çoğu insan ‘egoizm” hakkında ne düşünürse düşünsün. bize aitmiş gibi davranmayı daha yararlı görürüz... çok olağanüstü bir şey! — Ama en azından bizim. simyayı reddettiğim gibi reddediyorum. Ancak bu. ama bunu çocuk olarak yaparız ve görüşümüzü nadiren değiştiririz.35 türü. Saygı duymalarımızın hepsi ya kendimize aittir ya da başkalarından edinilmiştir. bunun sonucu olarak bu tür insanların hepsi şahsına ait olmayan.. 106.
Çünkü bireysel mutluluk başkalarının bilmediği. — Önyargı. tersine. Yanlış: Burada “tehlikeli” denir. başkalarıyla. kelimelerle kesin kavramları ilişkilendirmek mümkün değildir... muhtemelen güç ve saygınlık kaybına uğrayacaklarından onlar için tehlikelidir: Çünkü kendileri için keyfilik ve budalalık hakkını düşüncesizce kullanmaktadırlar.. ahlak karşısında bir insan için tek haklı durumun en derin mutsuzluk olduğuna inanmıyor muydu? 107. Daha ziyade.36 belirlenmiştir. eylem sahibi kişi için aslında tehlike değil. şimdi geçerli olan görevlerimizden başka ne belirlenebilir ki! O formülden hareketle insanlık için mümkün olan uzunca bir var oluşun göz önünde tutulup tutulmayacağı yeterince anlaşılabilir mi? Ya da insanlığın azami derecede hayvan olmaktan uzaklaştırılabileceğini anlamak olası mı? Her iki durumda da araçlar. — Eğer birey mutluluk isterse.. insanı. aklın gelişmesi için ahlaklılığın ahlaksızlıktan daha uygun olduğunu kabul eder. herkese keyfi ve budalaca. bunda nasıl ve ne amaçla başlayan bireysel soruların yüksek sesle söylenmesine izin vermeyen ahlaksal emirlerin kutsal varlığından. “nasıl davranmalıyım? hangi amaçla bir eylemde bulunayım?” sorularının ucu ucuna ya da zorlukla cevaplandırıldığı yerde bile onlar emrediyorlar — Ve eğer insanoğlunun aklı böyle olağanüstü yavaş gelişiyorsa ve insan var oluşunun bütün seyri boyunca olan bu gelişme sık sık inkar edildiyse. ne kadar da başka başka olmak durumunda kalırdı! İnsanlığa kendisi için mümkün olan en yüksek akıllılığın verilmek istendiğini varsayalım. yavaş yavaş ulaşabilecekleri en yüksek seviye olduğu düşünülmez mi? Ya da zaten herkesle ilgili hiç de hesaplanmayan ortalama mutluluk mu? Ve neden ahlaklılık tam da oraya giden yol olsun? Genel olarak baktığımızda tercihen insanın bugüne kadar kendisiyle. insan. — Nasıl davranmak gerek? Hangi amaçla bir eylemde bulunmalı? İnsanın ilk ve genel ihtiyaçları söz konusu olduğu zaman bu soruların yanıtları meseleyi kolaylıkla ortaya koyar. — Her bilinçli yaratığın (hayvan. dışarıdan gelen yönetmeliklerle sadece engellenip. hatta her yerde hazır ve nazır oluşlarından daha çok neyin suçu var? Bütün önemli büyük meselelerde aklın rahat ve soğukkanlı olması gerekirken bu türden durumlarda bile aşırı duygusal hissedip karanlığa kaçacak şekilde eğitilmedik mi? 108. — “Ahlaksal” diye nitelenen yönetmelikler gerçekte insanlara karşı olup insanların mutluluğunu kesinlikle istemezler. insanoğlu vs. varlığının yazgısıyla ilgili olarak giderek geliştirilen ahlak sayesinde daha çok hoşnutsuzluk içine girdiği biçiminde bir yargıya varılabilecek bir yığın keyifsizlik kaynağı onun sayesinde açılmadı mı? Şimdiye dek en ahlaklı insan.) gelişimi sırasında taşıdığı bilinçsiz amacının “en yüce mutluluk” olduğu doğru değildir. davranışın ince. gelişmenin her 36 . amacını ve aracını hemen kavrayamadığı tüm eylemlerinde anında yönlendirmeli! Bu ahlak otoritesi yanlış düşünmenin tehlike doğurabileceği konularda düşünmeyi yasaklar: Bu suretle kendini. bu onun mümkün olan en uzun süresini garanti etmek anlamına gelmez kuşkusuz! Ya da onun “en büyük mutluluğunun” nereye ve nerede olarak düşünüldüğünü farz edelim: O zaman insanların münferit olarak. ama bu doğru değil. güvensizlik. Birkaç Tez. kös teklenir. geniş bir alanını kapsayıp. Keza bu yönetmelikler “insanlığın mutluluğu ve refahı” ile bağıntılı olmaktan uzaktır. kişisel kanunlardan çıkar. Budalalığımız Üzerindeki Hakkımız. suçlayan kimseler önünde haklı çıkarmayı alışkanlık haline getirir. Ama burada aslında kararların keyfiliğe kapalı olması gerekir! — Böyle ister ahlak otoritesi: Anlaşılmaz bir korku ve saygı. önemli alanlarına yükseldikçe. — Ahlaksal çabaların karanlık okyanusunda rehber yıldız olarak kullanılmaları bir yana. dolayısıyla keyfilik artacaktır. yani pratik ahlak. kendi küçük ya da büyük aklına göre eylem yapma hakkı verildiği zaman. ona mutluluğa giden yolu gösterecek bir yönetmelik verilmez. ama kimin için tehlikeli? Normal olarak belirleyici ahlak sahiplerinin göz önünde tuttukları tehlike. Ama yanıtlama.
ne yazık ki. Ve nihayet altıncısı: Her kim bütün bedensel ve ruhsal düzenini zayıflatmaya ve bastırmaya katlanıp.37 basamağında özel ve mukayese edilemez. Bundan sonra insan onun tatmin edilmesi konusunda kurallara bağlanmış katı bir düzeni kendisi için yasa haline getirir. ve belki buradan hareketle ilk yönteme geçilebilir. Şimdilik böyle bir amaç yok. Elbette bu. birkaç uygulamadan sonra tatmin düşüncesinin bizzat kendisi anında üzücü olarak algılanır. Bunun üzerine insanlık. Yani ahlakın talepleri. Eğer insan bir dürtüye zaman zaman iltimas edip. Lord Byron ile Napoleon’da olduğu gibi. (“Herhangi bir iştahın kölesi olmak istemiyorum”. onda aşırı doygunluk ve tiksinti yaratmak ve onu ıstırap veren bir düşünceyle bütünleştirmek (utanç. — Yani: Fırsatlardan kaçınmak. — Bir dürtünün şiddetiyle mücadele etmek için birbirinden önemli derecede farklı olan altıdan fazla yöntem bulamıyorum. ya da. tersine kendine özgü bir mutluluğa ulaşır. ya da intikam amacıyla işlenen cinayetten dolayı sonsuz cehennem cezasına alıştırırsa. elbette böylece şiddetli bir güdüyü zayıflatma amacına da erişir: Örneğin birinin asketin (yaptığı) gibi şehvetini açlığa terk edip. uzun. başka bir şey değil.. insanlıkla bir ilişkiye sokulmamalı. çok üzücü bir düşünceyle öylesine sıkı ilişkilendirilir ki. Onu bu şekilde kurala oturtup. örneğin. — İnsanlığa bir amaç önermek bambaşka bir şeydir: O zaman amaç bizim arzumuza göre düşünülmüş bir şey olur. Önce dürtünün tatmin edici unsurlarından kaçınılır. atını öldürecek kadar tahrik edip öylece kendi boynunu kıran binici gibi davranmamak koşulu ile yapılmalı. despot olmak isteyen dürtüyü. Kendine Hakimiyet ve Ilımlılık ve Bunların Son Güdüsü. Tersine. (Örneğin bir Hıristiyan kendini cinsel haz bakımından şeytanın yakınlığına ve dalga geçmesine. dürtüyü kurala sokmak. hep daha uzun süren zaman aralıklarındaki tatminsizlik sayesinde zayıflatılarak kurutulabilir. gelgitlerini kesin zaman dilimlerine bağlayarak rahatsız edilmeyeceği molalar kazanılır. sonra 37 . yani tatmin. 109.rak bir zeka hilesi var. şenlik zamanları vermeyi ve tiranın sadece kendisi için istediği yemi yedirmek suretiyle zapt etmeyi mutlaka bilir. Önerilen şeyin insanlığın hoşuna gittiğini varsayalım. bunu akıllıca bulursa. ne yüksek ne alçak. Üçüncü olarak: Tiksinti biçmek ve tiksinti ile dürtü üzerine egemenlik kurmak için insan kendini bir dürtünün vahşi ve azgın biçimdeki tatmin oluşuna terk edebilir. diye yazmıştı Byron günlüğüne) Beşinci olarak: İnsan çok zor ve yorucu herhangi bir iş yüklenmek ya da kendisini bilerek yeni bir heyecan ve zevke tabi kılmak ve böylece düşünceleri ve fiziksel güçlerin hareketini başka yöne çevirmek suretiyle güç miktarlarının yerini değiştirmeye girişir. ya da kimilerinin yüzlerce defa intihar etmek için duydukları şiddetli arzudan akraba ve arkadaşlarının ıstırapları ve kendilerini suçlamaları düşüncesiyle cayıp böylelikle şimdilik hayatta kalmışsa: — Bu düşünceler artık onun içinde neden sonuç gibi birbirini takip eder). — Eğer insanlığın genel kabul gören bir amacı olsaydı. işte bu da... gelişme ister. onu bir yerden almak ya da bir yerde bulmak ya da onun bir yerden kendisine emir olarak verilmesini istiyordu. o yöntem burada da kullanılır: Bundan dürtüye zulmetme ve onu adeta gıcırdatmak alışkanlığı ve zevki doğar. tanıdığı öteki bütün dürtüleri zaman zaman cesaretlendirip. böyle bir şey akılsızca ve ciddiyetten uzak olur. Dördüncü ola. isyan edip bir tek duygulanımın aklın bütün tutum ve düzenine olan üstünlüğünü hakaret olarak algılarsa. İnsan esasen kendisine böyle bir yasa koymak istemiyordu. onun gözünde en saygıdeğer olan bir insanın para çalışını izlediği zaman sadece aşağılığı düşünürse... Şu ya da bu bile. Gelişme. Eğer insanın gururu. Ama ahlak yasası şimdiye dek arzunun üstünde olmak zorundaydı. kendine de aynı şekilde arzuya dayanan bir ahlak yasası koyabilir. kötü sonuçlar veren veya gururun kırılması gibi düşünceler). “şöyle ve böyle davranılmak zorunda” diye öneride bulunmak mümkün olurdu. bu tür bir denemenin kuralı budur. böylece doğal olarak enerjisini de ve sıklıkla aklını da açlığa terk edip rezil etmesi.. onu böylelikle aksi halde şiddetiyle usanmış olan dürtünün hükmedeceği gücün savurganı yapmasıyla sonuçlanır. Gelişme mutluluk istemez. ona tatmin olsun diye bol bol fırsat verirse.
38 güçlerin kaydırılması ve en sonunda genel zayıflama ve bitkinlik... altı yöntem işte bunlardır. Ama esasen bir dürtünün şiddetiyle mücadele etmek istemek, bizim gücümüz dahilinde değil: ne herhangi bir yöntemin seçilmesi, ne de bu yöntemle başarıya ulaşıp ulaşılmayacağı ihtimali var. Anlığımız açıkça bütün bu işlemlerde daha çok başka bir dürtünün kör maşasıdır: bize şiddetiyle acı veren dürtünün rakibi olan o başka dürtünün. isterse bu sükunet dürtüsü olsun ya da utanç ve başka kötü sonuçlardan duyulan korku ya da aşk olsun. “Biz” bir dürtünün şiddetinden yakındığımızı sanırken, burada esasen bir dürtünün başka birinden yakınması söz konusudur. Böyle bir şiddetin verdiği acının algılanması, aynı şekilde şiddetli ya da daha şiddetli başka bir dürtünün bulunması ve anlığımızın taraf tutacağı bir savaşın başlamak üzere olmasıyla mümkün olur. 110. Karşı Koyan. — İnsan aşağıdaki süreci kendi katında gözlemleyebilir. Bu sürecin sık sık gözlemlenip, onaylanmasını dilerdim. İçimizde henüz bilmediğimiz bir çeşit zevkin rayihası yükselir ve bundan dolayı yeni bir istek doğar. Şimdi buradaki sorun, bu isteğin neye karşı koyduğu sorunudur. Bunlar ortak türden saygı ve şeylerdir ya da pek saygı duymadığımız insanlardır... yeni isteğin amacı böylece “asil, iyi, övgüye ve fedakarlığa değer” duyumuyla kılık değiştirir. intikal eden bütün ahlaksal yetenek, bu amacı artık daha çok içine alıp, ahlaksal olarak algılanan amaçlarının arasına koyar. Ve şimdi bir zevk için değil, ahlaklılık için çabaladığımızı söyleriz: Bu da çabamızın güven ve umudunu çok artırır. 111. Nesnelliğin Hayranlarına. — Her kim çocukken çeşitli ve güçlü duygular algılamış, ama zihinsel adalete karşı pek uygar olmayan yargı ve isteğin bulunduğu akrabalar ve tanıdıklar arasında büyümüş ve bunun sonucu olarak duygularını oluşturmada en iyi gücü ve zamanlarını harcamış ise, yetişkin kişi olarak her yeni şeyin, her yeni insanın kendinde derhal sempati veya antipati, kıskançlık veya aşağılama uyandırdığını fark eder. Karşı koymakta kendini güçsüz hissettiği bu deneyimin baskısı altında, duyumun tarafsızlığına ya da “nesnelliğe”, dehanın ya da en nadir bulunan ahlaklılığın meselesi olarak, mucizeymiş gibi hayran olur ve onun da sadece terbiye ve alışkanlığın çocuğu olduğuna inanmak istemez. 112. Görevin ve Hakkın Doğa Tarihi Üzerine. — Görevlerimiz... bunlar, başkalarının bizim üzerimizdeki haklarıdır. Bunları neyle kazanmışlar? Bizi anlaşma yapıp karşılık verecek kimseler olarak kabul etmek, kendileriyle eşit ve benzer görmek, bize bazı şeyler konusunda güvenmek, bizi eğitmek, haddimizi bildirmek, bizi desteklemek suretiyle kazanmışlardı. Görevimizi yerine getiriyoruz... yani, sayesinde bize her şeyin gösterildiği gücümüze ilişkin düşünceyi haklı çıkarıyoruz. Bize verildiği kadarını geri veriyoruz. Görevi yapmak gururumuz. Başkalarının bizim için yaptıklarına karşı bir şey yaparak kendi üstünlüğümüzü tekrar kurmak istiyoruz... çünkü onlar bizim egemenlik alanımıza saldırdılar ve eğer biz “görev” ile tekrar misillemede bulunmazsak, yani güçlerine saldırmazsak, elleri hep işimizin içinde olacak. Başkalarının hakları sadece bizim egemenliğimiz altındaki şeyle bağıntılı olabilir. Bizim olmayan bir şeyi bizden isteselerdi, akılsızca bir şey olurdu. Daha net olarak söylemek gerekirse: Sadece bizim egemenliğimizde olduğunu kastettikleri şey, eğer bizim kastettiğimiz ile aynı şey ise, bizim egemenliğimiz altındadır. İki taraf da kolaylıkla aynı yanılgı içinde olabilir: Görev duygusu, gücümüzün çevresi hakkında başkaları ile aynı inançta olmamıza bağlıdır. Yani bazı şeyleri söz vermemiz, onlara karşı yükümlülük altına girebilmemizdir (“irade özgürlüğü”).— Haklarım: Bu sadece gücümün başkalarının hakkım olarak gördükleri parçası değil, tersine beni içinde tutmak istedikleri parçasıdır. Bu başkaları bu noktaya nasıl ulaşıyorlar? Önce akılları, korkuları ve dikkatleri sayesinde. Bizden benzer
38
39 bir şeyi geri almak istiyor olabilirler (haklarının korunması); bizimle savaşmayı tehlikeli buluyor ya da amaca uygun bulmuyor olabilirler; her güç kaybımızı kendilerinin aleyhine görebilirler, çünkü o zaman onlarla ittifak kurmak için biz değil, düşman olan üçüncü bir güç uygun olur. Bundan sonra: bağışlama ve terk etme ile. Bu durum da, başkalarının ondan bir parça verebilmek için ve verilen parçayı, hediye ettiklerine garanti edebilmek için yetip de artacak kadar güçleri var. Bu arada hediye kabul eden kimse için az miktarda güç duygusu şart koşulur. Böylece haklar doğar: kabul edilen ve garanti edilen güç ölçüleri. Güç ilişkilerinde önemli kaymalar olursa, o zaman haklar kaybolup, yenileri oluşur... bu durumu devletler hukuku, sürekli kaybolup, yeniden doğarak gösteriyor. Eğer gücümüzde önemli bir azalma olursa, o ana kadar hakkımızı güvence altına almış olanların duyguları değişir. Bizi yeniden, eskiden olduğu gibi mutlak egemenlikleri altına alıp alamayacaklarını düşünürler... kendilerini bunu yapacak durumda göremezlerse, o andan itibaren “haklarımızı” inkar etmeye başlarlar. Keza eğer gücümüz önemli ölçüde artarsa, haklarımızı tanıyanların duyguları değişir ve artık bizim, onların tanımalarına ihtiyacımız kalmamıştır. Mutlaka gücümüzü eski düzeyine indirmeyi denerler. Müdahale etmek isterler ve bunu yaparken “görevlerine” dayanırlar... ne var ki, bu sadece yararsız konuşmadır. Nerede adalet hakimse, orada bir gücün durumu ve ölçüsü muhafaza ediliyor, azalmasına ve çoğalmasına karşı mücadele ediliyor demektir. Başkasının hakkı, bizim güç duygumuzun başkasının güç duygusu ile örtüşmesidir. Gücümüz kendini derinden sarsılmış ve kırılmış olarak ortaya koyarsa, haklarımız biter. Buna karşın eğer gücümüz aşırı derecede artmışsa, başkalarının hakkı bizim için biter, nasıl ki biz o hakları şimdiye kadar onlara tanıyorduk. — “Ucuz insan” her zaman bir terazinin hassas dengesine ihtiyaç duyar. İnsani şeylerin geçici özelliklerinde olduğu gibi, sadece kısa süreler dengede duran, ama genellikle inip çıkan güç ve hak ölçülerinin ucuz olması, bundan dolayı zordur ve çok çalışma gerektirir, iyi irade ve çok çok iyi bir tin. 113. Takdir Edilme Çabası. — Takdir edilme çabası, hep başkalarına dikkat eder ve onun iç dünyasının nasıl olduğunu bilmek ister. Ne var ki, bu dürtünün tatmini için gerekli olan ortak duyarlılık ve ortak bilgi, zararsız, merhametli ya da sevecen olmaktan çok uzaktır. İnsan daha çok başkasının bizim yüzümüzden nasıl ruhsal veya fiziksel ıstırap çektiğini, kendi hakimiyetini kaybedip, elimizin ya da sadece bakışlarımızın onun üzerinde yaptığı baskıya nasıl boyun eğdiğini anlamak ya da tahmin etmek ister. Ve eğer bizzat takdir edilmek için çabalayan kimse, sevindirici, heyecan verici ya da neşelendirici bir etki yapıyor ve yapmak istiyorsa, başarının tadını, insanlığı sevindirmek, heyecanlandırmak, neşelendirmekle değil, yabancı ruhta kendi etkisini bırakıp, ruhun şeklini değiştirerek kendi isteğine göre onu idare ettiği ölçüde çıkarır. Takdir edilme çabası başkaları üzerinde aşırı derecede üstünlük kurma çabasıdır, isterse bu çok dolaylı, sadece hissedilmiş ve hatta tamamen hayal edilmiş bir çaba olsun. Bu gizlice istenilen üstünlüğün uzun bir dizi derecesi var ve bunun tam bir katalogu neredeyse kültür tarihine denk düşer: ta ilk garip barbarlıktan tutun da aşırı uygarlaşmanın çirkinliğine ve hastalıklı idealleşmeye kadar uzanır. Takdir edilme çabası başkaları için beraberinde getirdiği — bu uzun merdivenin basamaklarının sadece bazılarının adlarını söylersek—: işkence, sonra dayak, sonra dehşet, sonra korku dolu hayret, sonra şaşkınlık, sonra kıskançlık, sonra hayranlık, sonra isyan, sonra sevinç, sonra neşe, sonra gülmek, sonra gülünç olmak, sonra alay etmek, sonra dalga geçmek, sonra darbeler indirmek, sonra işkence etmek: — Burada, bu merdivenin sonunda asket* ve şehit durur. Merdivenin en alt basamağında kendisinin karşıtı olan ve karşısında üstünlük sağlamak istediği kimseye ıstırap çektiren barbar bulunuyor. Bu arada asket, onun ıstırap çektirmesinden takdir edilme güdüsünün sonucu olarak aşırı derecede zevk almaktadır. Asketin kendi üzerindeki utkusu, onun aynı zamanda, insanı acı çeken ve seyreden parçalara bölünmüş olarak gören içe çevrilmiş gözü ve bundan sonra dış dünyaya sadece ondan adeta kendi yakacağı odun yığını
39
40 için odun toplamak maksadıyla bakması, dürtünün takdir edilmek için oynadığı, içinde artık kendi kendine kömürleşmiş tek bir kişinin arta kaldığı bu son trajedi... bu, uygun başlangıcın değerli sonucudur: her ikisinde de işkence görünümünde ifade edilemez bir mutluluk! Gerçekte gücün en canlı duygusu olarak düşünülen mutluluk, belki de dünyada hiçbir yerde batıl inançlı asketin ruhundaki kadar büyük değildi. Bunu Brahmanlar bin yıllık bir kefaret ödeme uygulaması yaparak yeni bir cennet kurmaya başlayacak kadar güç toplayan Kral Viçvamitra’nın öyküsünde dile getirdiler. İnanıyorum ki, şu anda biz bütün bu tür iç yaşantılarda yetersiz acemiler ve el yordamı ile bilmece çözen kimseleriz; insan dört bin yıl önce, bu kendinden zevk alma duygusunun rezilce nazikleştirilmiş hali hakkında daha fazla bilgi sahibi idi. Dünyanın yaratılışı: Belki dünya eskiden bir Hintli hayalci tarafından bir tanrının kendisi için başladığı asketik işlemler olarak düşünülmüştür! Tanrının kendini doğaya bir işkence aletine bağlar gibi bağlamak isteyişi, belki de bu arada uhrevi mutluluğunu ve gücünü iki kat artmış olarak hissetmek içindi! Ve onun bir aşk tanrısı olduğunu farz edelim: Böyle bir tanrı için ıstırap çeken insanlar yaratmak, devam eden işkencelerin manzarasında onlara tanrısal ve insanüstü acı çektirmek ve böylece kendisine zulmetmek nasıl bir zevk! Ve onun sadece aşk değil, kutsallık ve günahsızlık tanrısı da olduğunu varsayalım. Eğer günahı ve günahlıyı, sonsuz laneti ve kendi yaratıp yönettiği dünya da sonsuz acıların iniltilerin ve ıstırapların korkunç mabetlerini kuruyorsa, tanrısal asketler nasıl hezeyanlar hayal etsinler! — Paulus’un, Dantenin, Calvinin ve onların benzerlerinin ruhlarının da bir kez gücün verdiği şehvetin korkunç gizemlerine girmiş olmaları tümden olanaksız değil— ve böyle ruhlar karşısında sorulabilir: evet, gerçekten takdir edilme çabasının devridaimi asketle son bulup, kendi içinde bitti mi? Bu döngü asketin belirlenmiş temel tavrına bağlı kalarak ve aynı zamanda tanrının merhametiyle bir kez daha baştan başlayarak tekrarlanamaz mıydı? Yani kendine acı vermek için başkasına acı vermek ve yine bununla kendine ve onun merhametine galip gelerek en aşırı güç içinde mest olmak! Kudret hevesi ile ilgili ruhsal bakımdan ölçüsüz zevklerde dünyada nelerin mümkün olmuş olabileceğine ilişkin düşündüğümüz her şeydeki aşırılıklardan dolayı bağışlayınız! *Din uğruna dünyevi zevklerden feragat eden kimse: keşiş, derviş. 114. Acı Çekenin Bilgisi Hakkında. — Uzun ve korkunç acılar altında kıvranan ve buna rağmen aklında bir bulanıklık meydana gelmeyen hasta insanın durumu, bilgi için değerlidir... her derin yalnızlığı ve her görev ve alışkanlıklardan kurtulmuş olmayı beraberinde getiren zihinsel yararları tamamen bir yana bırakırsak. Derin ıstırap çeken kimse, içinde bulunduğu durumundan dolayı korkunç bir soğuklukla dışarıdaki şeylere bakar: Sağlıklı birinin gözü baktığı zaman, normal olarak içinde şeylerin yüzdüğü, bütün o küçük yalancı sihirbazlıkları görmez. Evet, o kendi kendine orada sakalsız, renksiz bir vaziyette uzanır. Onun daha önce tehlikeli herhangi bir fantezinin içinde yaşadığını var sayalım: Onu acı vererek ayıltmak, onun o durumdan çekip çıkarmanın çaresidir; ve belki de tek çaredir. (Bunun Hıristiyanlığın kurucusuna çarmıhta rastlamış olması mümkündür. Çünkü bütün bu acı sözlerin, “Tanrım beni niçin terk ettin!” biçimindeki içeriği, en derin anlamıyla, anlaşılabileceği gibi, yaşamının çılgınlığına ilişkin genel bir hayal kırıklığının ve aydınlatmanın kanıtıdır; en yüksek acı anında kendi hakkında basiretli oldu, tıpkı yazarın, ölüm döşeğindeki zavallı Don Kişot’u anlattığı gibi). Acıya karşı koymak isteyen korkunç gerilimli anlık, üzerine baktığı her şeyin yeni bir ışıkla aydınlanmasını sağlar. Ve bütün yeni aydınlatmaların verdiği ifade edilemez tahrik, intiharla ilgili bütün çekiciliklere karşı koymaya ve ıstırap çeken kimse için yaşama devam etmeyi arzu edilir olarak göstermeye yetecek gücü çoğunlukla vardır. Sağlıklı insan dertsizce dolaştığı rahat, sıcak ve sisli dünyayı aşağılayarak düşünür; içinde eskiden kendi başına oynadığı en soylu ve sevilen hayalleri aşağılayarak düşünür. Bu aşağılamayı
40
. Bu karşı denge sayesinde fiziksel acıya katlanır. ama aslında karakterimizin ve yazgımızın dokusunu onlar örerler. daha vasat dereceler ve sözü edilmeyen sürekli oynayan düşük dereceler gözümüzden kaçar. bunun için acı gibi bir tirana ve yaşama karşı tanıklık edelim diye. ama bize.... Keza hükmün verdiği adaleti uygulamak isteği. çok defa iç olayların ve dürtülerin içyüzünü anlamamızı engelliyorlar. Daha ılımlı. yanlış yoldan elde ettiğimiz kendi 41 .. bütün bunlar aşırı durumlar için kullanılan adlarıdır. mülayim ve hala çok yorgun halde.. bir kez olsun acını senin tarafından sana verilmiş ceza olarak kabul et! Yargıç olarak üstünlüğünün keyfini çıkar. merhamet.. bir sesi dinlerken bilinçli olarak en ölçülü hoşlanmamız ya da hoşlanmamamız. ancak. sanki olağandışı bir şey yaşamışız gibi! Minnettar olmaksızın her şeye gücü yeten gururu aşağılıyoruz. önceden olduğundan yeni ve başka türlü bildiğimiz ve örtü düştüğü için üzülüp gülümseyerek anımsıyoruz. eski zamanlarda irade dışı olarak nerede sözcükler alemi biterse.. aşk. Bu durumda şiddeti çoğunlukla istisnalar uygular. aşırı derecede hayat verici geliyor. defolsun bu gurur!” diye bağırıyoruz.. ve bu nitelikleri ile gözlemciyi nasıl da yanıltırlar! Aktif insanları yanılttıkları kadar yanıltırlar! Bizler sadece bilinç ve sözcükleri olan ve bunun sonucu olarak övgüye layık ve kusurlu olduğumuz durumlara göre yansıyan kimseler değiliz.. belki de... Kibirin biçimsel kasılmalarını yaşıyoruz. ve kendimizi. Sadece bizim tanıdığımız bu kaba feveranlardan dolayı kendimizi yanlış anlıyoruz... “O bir hastalıktı ve dahası bir kasılmaydı. nerede ise ilk etki olarak kendini gösteriyor: O duyguyu taşıdığımızda. Sözde “Ben”. nefret. “Defolsun. 115. İçinde istisnaların kurallara ağır bastığı bir malzemeden sonuç çıkarıyoruz.” Yeniden insanlara ve doğaya bakıyoruz. orada varlıklar alemi de sona erer biçiminde karar verilmişti. kendimizi yabancılaştırmak ve kişilikten uzaklaştırmak istiyoruz. şimdi biz. çünkü özenli düşünmek sıkıntılı bir iştir. kelimeler yetmediği yerde artık titizlikle gözlemde bulunmamayı alışkanlık haline getirmişiz. ağlamadan dinleyemiyor. ama biz bağışlanmak istemiyor. hiçbir zaman şimdi olduğundan daha büyük olmamıştı. yaşamı özellikle bu tirana karşı savunalım diye bize yaptığı bütün fısıldamalarına karşı eşi görülmemiş bir tahrik. zorbaca keyfiliğinin tadını çıkar! Kendini.. Çünkü şimdi bu bize karşı kazanılan bir utkuyu ve hükmün adaletsizliğini bağışlanabilir kılacak bütün durumların en çekicisini gösteriyor.. sözcükler esasen sadece bu olayların ve dürtülerin en üstün dereceleri için mevcut olmaları yüzündendir. Acı bizi çok ceberut ve çok uzun süre kişisel yaptıktan sonra. — O aşırı feveranlar dokuyu çok sıklıkla yırtar. tekrar yaşamı loş ışıklar altında görmek ve içinde ıstırap çekerken şeyleri gördüğümüz ve şeylerin içinden baktığımız berbat ruhsuz aydınlıktan çıkmak. bilgi.. Evet.. Ne var ki. şüphesiz bentleşme sonucu olarak. sayesinde acıya katlandığımız gurura karşı şiddetle bir panzehir istiyoruz. daha istekli bir gözle: Onlarla ilgili bazı şeyleri şimdi. Sağlığın sihirbazlıkları tekrar oynamaya başlayınca öfkelenmiyoruz.. doğru anlaşılırsa hala aşırı feverandır. değişmiş gibi bakıyoruz. — Üzerine dilin kurulduğu dil ve önyargılar. kibrimizin aşırılığına karşı savunmamız.. yaşamının üzerine çıkardığın gibi acılarının üstüne çıkar.. iyileşmenin ilk şafağı söküyor. Özümüzün görünürde en belirgin kitap harfleriyle yazılmış yazısı içinde kendimizi hatalı okuyoruz. Bu durumda. daha da fazlasını söyler: istediğinin.41 cehennemin en derinleri gibi derinliklerden büyü kuvvetiyle dışarıya çıkarıp ruha en keskin acıyı vermekten zevk duyar. Ve bizzat bir yemeği yerken. Örneğin.. acı. neşe. özellikle şimdi “suçsuz” olabileceğimizi göstermek istiyoruz. aşağıya diplere ve dipsizliklere bak!” Gururumuz görülmedik şekilde isyan ediyor: O. hırs. — Ve şimdi yumuşamanın. durumumuzun bir sonucu olarak görünmesin ve bizi yenik olarak aşağılamasın diye insan kendini her türlü kötümserliğe karşı kinle savunuyor. şimdi aslında bu dengeye ihtiyaç bulunduğunu hissediyor! Varlığı hakkında korkunç bir sağgörü ile bağırır kendine: “Bir kez olsun kendi davacın ve celladın ol. kendimizi ahmak ve kibirli diye adlandırıyoruz. Öfke. İnsan bu koşullarda müziği.
yeterli ve mükemmel bir ahlak yargıcıdır. ezelden beri her gün ve her saat ispatlanan çıplak gerçekti! İnsanın esasen bir eylem hakkında bilebileceğinin onu yapmaya asla yetmediği. çok kesin olarak bildiği yolundaki çok eskiden kalma çılgınlık. her birimizin içine duyularını hapsettiği bu ufuklara göre dünyayı ölçer bunu yakın.. bir başkası da bir başkasının eyleminin oluşmasında önemli olan şeyin ne olduğunu anlayıp anlamadığından kuşku duymuyor. eğer kendisinin değil de başkalarının eylemleri araştırılıyorsa ve o sadece onaylayıp onaylamayacak ise ve uygulamanın yükü başkalarının sırtında taşınacak olduğu sürece. bu konuda kendimi ve sizleri anlıyorum!” — Eskiden herkes böyle düşünürdü. bunların 42 . orta noktası olan içbükey daire var.. bu ufuk çizgisi. Bunun tersi genel inançtı ve şimdi de genel inançtır: Karşımızda en eski gerçekçilik var. bunun tersi onlar için düşünülemez ve delice bir şeydi. bir eylemden önce var olan bütün ahlaksal olanakların ve iç devinimlerin isimlerini söyleyebilirim. sadece iyi ile kötüye ilişkin şeylerde değil..” daha fazla bir şey söyleyemeyiz: Bütün eylemler temelde bilinmemektedir. bunu büyük. onu küçük. biçimindeki genel çılgınlığın ve karanlığın mirasını taşıyorlardı. Hapishane duvarları gibi.. iyiyi sevip kötüden tiksinirken kutsal. en büyük yanılgıya safça inanıyorlardı. “Ne istediğimi biliyorum. bu temel ilkede bir bilgi.. Ve diğer bütün yaratıkların ömrünü ortalama insan ömrüne göre ölçüyor. o büyüklerin bu düşünceyi ispatlamak için gerek gördükleri tek tarzdı bu.. ister güçlü olsun ister zayıf.. bunların hepsi..”) 117. onun hem de vicdanı sızlamadan bu ahlaksal gerçekçiliğe bağlandığını ve hala bağlı kaldığını ispatlamak için.. çok daha önemli şeylere ilişkin olanlarda da böyledir! Her vaziyette insan davranışının nasıl oluştuğunu insanın bildiği. peki öyleyse! İç dünyadaki durum da bundan farklı değil! Ahlaksal eylemler gerçekte “biraz başkadır.. Ama. Sadece “kalbi gören tanrı” değil... onu uzak. bundan böyle karakterimizin ve yazgımızın yapısında çalışma arkadaşıdır. hala hayatiyetini sürdürüyor. Her yaratığın çevresinde yaratığa özgü.. içimizden her biri bütün bunlara sahiptir. Bu ölçme işine duyumsama deriz. kaçamadığım şimdiki büyük ve küçük alın yazımdır. bu konuda büyük kuşkucu ve hayran olunacak yenilikçiler olan Sokrates ile Platon “doğru eylemin doğru bilgiyi izlemesi gerekir” biçimindeki vehim önyargıya. Buna benzer bir şekilde. oysa aslında bunun tersi. sadece eylemini hesaplayan eylemci değil. Buna göre herkes günah çıkarıcı olarak doğrudan doğruya tanrının yerini tutabilir. çok korkunç olurdu”. — Gözüm. dolu ya da boş olarak ölçüyor. hala bir eylemin özü için vardır... hepsi hatadır! İnsan herhangi bir zaman noktasında bizim için mümkün olan ortalama yaşantı ve tahrik (uyarım) miktarına göre yaşamını uzun veya kısa. Hapishanede.. bunu sert ve onu yumuşak diye adlandırırız.42 hakkımızdaki fikrimiz. — En eski zamanlardan şimdiye değin insanların en zor kavradıkları şey.. 116. (Bu sözcükleri tekrar okuyunca aklıma. bugüne kadar insanlık: “Bir eylem bize nasıl görünüyorsa öyledir” diye düşünüyordu. ne yaptığımı biliyorum özgürüm ve bunun sorumluluğunu taşıyorum. başkalarını sorumlu tutuyorum. hayır.. benzer bir şekilde dokunma duygumuz da.. hemen hemen herkes hala böyle düşünüyor.. Ve bu belirli uzaklığın içinde yaşayıp dokurum. şimdiye dek bilgiden eyleme hiçbir durumda köprü kurulmadığı “korkunç” hakikatin ta kendisi değil mi? Eylemler asla bize göründükleri gibi değildirler! Dış dünyadaki şeylerin bize göründüğü gibi olmadıklarını öğrenmek için çok sıkıntı çektik. fakir ya da zengin. sadece belirli bir uzaklığı görür. Schopenhauer’de çok vurgulanan bir yeri. “Eğer doğru eylemin özünün kavrayışını doğru eylem izlemeseydi. sözde “ben”. kendi haklarındaki bilgisizlikleridir! Bu. kulağımız da bizi küçük bir alana hapseder. aktarmak geliyor: “Gerçekten içimizden her biri iyiyi ve kötüyü tam anlamıyla bilen. nasıl isterseniz öyle davranırsınız. “Öznenin” Bilinmeyen Dünyası.
43 hepsi. onun hakkındaki bilgimiz içi boş olarak biçimlendirilmiş bir mekan hakkındaki bilgiye benzer. Ama dürtülerin birçoğu. o zaman da bunun tam tersine inanırız! İçinde yaşadığımız hayaletler dünyası! Tersine. dürtü kurbanı hırsla kapar. tatminsizlik birkaç gün ya da ay daha sürerse. altüst edilmiş. Söylediğimiz gibi. güçsüz düşecektir. işte bunu yaparlar. yoksa dinleniyor mu. yapı ve uyum içindeki bir güneş sistemi olarak gösterebilirdi. insanlar bize aşırı derecede uzun görünürlerdi. günün her olayına. ya da gücünün kullanma ya da boşaltma. o organları sayesinde insan ölçülemez olarak duyumsanabilirdi. kendi amacı için nasıl kullanabileceği yönünden bakar.. hepsi yanlıştır! Eğer yakın mesafe için yüz kat daha keskin gözlerimiz olsaydı.. demek istediğim. organlar öyle düşünülebilirdi ki. Neden dünkü rüya sevgi ve gözyaşlarıyla dolu. Hemcins Kim Oluyor! — Hemcinsimizden onun sınırları olarak neyi anlıyoruz. yoksa konuşuyor mu.. Sayılarıyla güçleri.. Böylece iki farklı şey ortaya çıkar. ters çevrilmiş olumluluk veririz. o anın içinde taşıdığı ya da taşımadığı besine göre varlığımızın birkaç ahtapot kolunu büyütür. Biz onu bilgimize göre kendi sistemimizin bir uydusu olarak oluştururuz. sığınma ve sızma yolu yok! Ağımızın içindeyiz. birinin açlıktan ölmesi ve körelmesi... beklemek ve susamaya devam etmek zorundadır. Eylemlerinin içimizde ortaya çıkardığı duyumsamaları ona atfedip. diğer bazılarını kurutur. Duyularımızın alışkanlıkları bizi duyumsamanın yalan dolanına sardı. acaba şimdi insan koşuyor mu. ötekinin tıka basa yemesi. birbirleriyle oynadıkları oyunlarıyla karşı oyunları ve her şeyden önce beslenme yasaları ona tümden yabancı kalır. Günlük yaşantılarımız kurbanı bazen bu. ya da bir boşluğun doyurulması. bütün dürtülerin beslenme gereksinimleri ile mantıksal bir bağ içinde değildirler. Başından Geçmek ve Uydurmak. yanlış. yoksa kavga mı ediyor. evvelki günkü komik ve coşkulu. bunların hepsi mecazi konuşmadır: Böylece o. bazen o dürtüye fırlatırlar. gelgitleri.. Yani bu beslenme tesadüf eseri olur. 118. Yaşamımızın her anı. birer örümcek olan bizler ve ne yakalarsak yakalayalım. Bir süre daha devam edip. Ve organların bu rastlantısal beslenmesinin sonucu olarak büyümesini tamamlamış ahtapot da kendi oluşu gibi biraz rastlantısal olacak. insanın içine girdiği her durumu aynı şekilde yoklar ve ortalama olarak onda kendisi için hiçbir şey bulamaz. Ve o bize ışık verdiğinde ya da karardığında ve biz ikisinde de son neden olursak.. Ancak kabalarının adlarını sayabilir.. — Birisi özbilişini ne kadar ilerletirse ilerletsin. Daha açık söylemek gerekirse: Bir dürtünün tatmin edilmek istediği bir noktada bulunduğunu varsayalım. kimin tok ve bolluk içinde yüzdüğünü bilmeden kör bir el dağıtmıştır. bir önceki serüvenci ve hep kasvetli bir 43 . eğer tahminim doğruysa. ama bunları kimin açlık ve sefalet olduğunu. özellikle sözde ahlaksal olanlar. deneyimlerimizin hepsi bu anlamda gıda maddeleridir. Bunlar tekrar bizim bütün yargılarımızın ve “bilgilerimizin” dayanağı. neyle içimize ve üzerimize etki ederek damgasını vuruyor? Onun bizde yaptığı değişimi hiçbir şekilde kavramıyoruz. yoksa sevinç çığlıkları mı atıyor? Susamış olan dürtü. boş ve buna rağmen dolu ve tam da düşlenen dünya! 119. yağmur almayan bir bitki gibi kuruyacaktır. Eğer bütün dürtüler rüyada görülen yiyeceklerle memnun olmayan açlık gibi kökten davransalardı. Ve karşıt düzenin yaratığı önünde... yoksa kızıyor mu. Öte yandan organlar öyle yaratılmış olabilirdi ki.. bütün güneş sistemi daralmış ve bir tek hücre gibi sıkışmış olarak da duyumsanabilirdi. Ancak. hiçbir şey yapısını oluşturan bütün dürtülerin imgesinden daha yetersiz olamaz. gerçek dünyaya tümden kaçış. evet. ağımıza takılandan başka bir şey yakalayamayız. rüyalarımız “gıdanın” gün boyu rastlantısal yokluğunu bir dereceye kadar dengeleme değeri ve anlamı taşırlar. belki rastlantının bu vahşiliği göze daha şiddetli batardı. ? yoksa okuyor mu. insan vücudunun bir hücresi kendini devinim. bu olayların bütün gelişleri ve gidişleri.
“Neden ile Sonuç!” — Bu aynada — ve aklımız bir aynadır — düzenlilik gösteren bir şeyler oluyor. bu aklın suflörünün bugün. bir çeşit alışılmış dili. —Geçenlerde öğleden önce saat on birde hemen önümde bir adam yıldırım çarpmışçasına birdenbire doğruca yere yıkıldı. çalışmak. ister kavga etme. onu biz. Bu dürtü. 44 . ama yaptırılacağından kuşkun olmasın! her an! İnsanlık bütün zamanlarda etken ile edilgeni karıştırdı. dün ise o durumda olan başka birisiydi. hiçbir şey hissetmedim. bir başkasında bir kartalın engin keyfiyle uçup süzülüyorum uzak dağların doruklarına? Sevginin ya da komikliğin ya da serüvenciliğin ya da müzik ve dağ isteğimizin dürtülerimize oyun alanı ve boşalma sağlayan bu uydurmalarımız —ve her biri kendi ikna edici örneğine sahip olacak— sinir tahriklerimizin uyku sırasındaki yorumlarıdır. Bu onun bilmeyen gramer hatası. — şimdi o yüksek dalgasında bulunuyordu. — “Ne yaptığımı hiç bilmiyorum! Ne yapmam gerektiğini hiç bilmiyorum!” — Haklısın. belki bilinemeyen. Bir gün pazardan geçerken birisinin bize güldüğünü fark ettiğimizi varsayalım: O anda içimizdeki şu ya da bu dürtünün o andaki kabarmasına göre. ve her halükarda dürtü bununla tatmin olur. 121.— Uyanık yaşamın. çok keyfi yorumlardır. tekrar konuşana kadar bekledim. diğerinin rüyadaki özgürlüğüne hiçbir şekilde taviz vermediğini. ne merhamet.. içini açmak ve boşaltmak istiyordu. öyle değişik yorumlanır ki. Genelde bir gece için neyse öbürü için de büyük ölçüde aynısı olan bu metin. ne korku. Bana bir gün önceden sabah saat on birde birisinin yanımda bu şekilde yıkılacağının söylendiğini varsayalım. yapılması gerekeni yaptım ve soğukkanlı bir şekilde oradan uzaklaştım... uyanıklıkla rüya arasında. önceden bin bir türlü acıyla kıvranırdım. kolların ve yorganın baskısından.. rüzgar fırıldaklarından. öteki bir böcek gibi üzerinden silkeler. ama hissedilen bir metnin az ya da çok fantastik yorumu olduğunu da anlatayım mı? — Küçük bir yaşantıyı ele alalım. birinin dünyanın neşesine ve güneş ışığına istemeden bir parıltı vermiş olmak hoşuna gider. bu sırada.. kan dolaşımı ve bağırsak hareketlerinden. gece uyuyamazdım ve belki de en önemli anda ona yardım edecek yerde o adam gibi olurdum. çok değişik kültür düzeylerinin karşılaştırılmasında bile. gece nağaracılarından ve diğer tarzlardaki şeylerden kaynaklanan çok serbest. Bunun sebebi. ister düşünme.... belirli bir şey her defasında başka belirli bir şeyi takip ediyor. bir başkası gülecek bir şey var mı diye elbisesini kontrol eder. başka biri onunla ticaret yapmaya kalkar. kilise çanlarının seslerinden. pek hayalci olmayıp gem vurulmamıştır. Çevredeki kadınlar çığlık attılar.. yüzümdeki hiçbir adale hareket etmedi. bu olay bizim için şu ya da bu anlama gelecek. rüyada yaşarken elde ettiği bu yorum özgürlüğü yoktur. olayı kendi ganimeti gibi yakalar: Neden tam da o? Çünkü o aç susuz pusuya yatmıştır. bütün sözde bilincimiz. birindeki uyanık yorum özgürlüğünün. ister iyi niyet besleme dürtüsü olsun. alıştırma yapmak. o ister kızma. — Başka bir dürtü tatmin olmak. dürtülerimiz uyanıkken dahi sinir tahriklerini yorumlamaktan ve ihtiyaçlarına göre “nedenlerini” koymaktan başka bir şey yapmadıklarını. önemli bir fark olmadığını. yaratıcı akıl aynı sinir tahriklerine dün için ve bugün için çok değişik nedenler hayal eder. Yani bu arada bütün olası dürtülerin olayı düşünüp yorumlamak için zamanı olurdu. ben ise onu ayağa kaldırıp.. ahlaksal yargılarımız ve değer vermelerimiz de bizce bilinmeyen psikolojik bir sürecin sadece imgeleri ve fantezileri. dünkünden başka olmasında yatar. belli bir sinir tahriki olarak niteleneceğini.— Yaşantılarımız nedir? İçine koyduğumuzun içinde bulunandan daha çok oluşudur! Ya da esasen içinde hiçbir şey yoktur mu demeli? Başından geçmek için hayal kurmak mı demeli? 120. Birisi onu bir yağmur damlası gibi kabullenir.44 arayıştı? Neden bir rüyada tarifsiz güzelliklerinin tadını çıkarıyor... ve hangi türden insan isek ona göre çok değişik bir olay olarak yorumlanacaktır. deliler. tersine. Kuşkucunun Sakinleştirilmesi. bilinmeyen. öbürü bunun sonucu olarak komiklik hakkında derin derin düşünür.
sadece bir yüzeysellik ve yetinme diyarıdır. özgürlük diyarı olarak ortaya çıkar: Aslında. daha çok rastlantının bir araya getirdiği cihaz olarak ortaya çıkmıştı. — Bütün eylemler içinde amaçlara yönelik olanların anlaşılması pek mümkün değildir. Ama bütün kahkahalara rağmen! “İstiyorum” sözünü kullandığınızda bu üçünden başka bir şey mi yaparız? 125. Unutmak. Akıl.. rastlantı sonucu. Susuz kalan kimsenin suyu yoktur. 126.. 45 . düşüncemize egemen olurdu ki. Amaçlara Yönelik. birbirinin takibi olan bağlantıdan daha esaslı bir bağlantının kavranmasını olanaksız kılıyor! 122.45 algılamak ve adlandırmak istersek “neden ile sonuç” diye adlandırıyoruz! Sanki bir şey anlamışız ve anlayabilirmişiz gibi. ve bir tekerleği durduramayıp. “onun dönmesini istiyorum” diyene. — Kim tarafsız araştırmacı olarak gözün tarihini ve en alt düzey yaratıklardaki biçimlerini inceler ve onun oluşumunu bütünüyle gösterirse. ama düşünce imgeleri daha kolay temin edilebilecek bir şey yokmuş gibi onun gözünün önüne hep su getirirler. kazara. İstemek Nedir! —Güneş doğduğu anda odasından çıkıp. aklın yüzeysel ve kolay memnun edilen türü gerçek acı veren ihtiyacı anlayamaz ve kendisini buna rağmen üstün hisseder: Daha fazla yapabildiğinden.. Bu türden biricik örnek: ve “amaçlar” gözlerden kepeklerin dökülmesi gibi dökülürler! 123.. o zaman ilke. bildiğimiz. belirttiğimiz gibi. yapma. — Unutma diye bir şeyin olduğu henüz ispatlanmamıştır. Doğadaki Amaçlar. ve güreşte yere fırlatılıp “burada yatıyorum. Geçici olarak. ve böylece düşünceler diyarı. “Özgürlük Ülkesinden”. Büyük sorunlar insanın sokakta karşısına çıkıyor. — Yapabileceğimiz ve yaşayabildiğimizden çok daha fazla şey düşünebiliriz. şu büyük sonuca ulaşmak zorundadır: Gözün oluşumundaki amaç görmek değildi. cevabı bir bilmece çözmek gibidir. Eğer kazara meydana geleni tahmin etmek istersek. daha hızlı koştuğundan... anın da hemen hemen tam hedefte olduğundan gururlanır.. 128. isteme ve yaşama diyarıyla karşılaştırıldığında. yüzeyden memnundur.. Biz “nedenlerin ve sonuçların” imgelerinden başka hiçbir şey görmedik! Ve işte bu imgelilik. öteki sözcükler gücümüze ilişkin bilgimizin bir boşluğunda durmak durumunda değiller mi? 127. sadece tekrar anımsamanın gücümüz dahilinde olmadığıdır. “güneş doğsun istiyorum” diyene. böylece sadece yapabildiğimizi kavrayabilirdik. çünkü onlar hep en anlaşılır olanlar diye geçerli olmuşlar ve bilincimiz için en günlük olanlardır. ama burada yatmak istiyorum!” diyene güleriz. yani düşüncemiz yüzeysel olup. aslında eğer kavrama diye bir şey varsa. sanki dizinde bir fazla yeti varmış gibi. Aklımız kesin olarak gücümüz ölçüsünde ve gücü kullanmamız ölçüsünde gelişmiş olsaydı. —Akıl dünyaya nasıl geldi? Akılsız bir şekilde. gücümüzün bu boşluğuna “unutmak” sözcüğünü koyduk. 124. yüzey olduğunu fark bile etmez. Ama sonuç olarak bizim gücümüz dahilinde olan ne var ki! — Eğer bu sözcük gücümüzün bir boşluğunda duruyorsa.
ve olanaklı bütün bu sonuçların nitelik bakımından farklı oluşları yüzünden çoğunlukla kazuistik çıkar için ağırlıkların yanında tartıdan da yoksun bulunmaktayız. sonuçlarının en uygun olacağını tespit ettikten sonra. karar verdik diyoruz..46 Rüya ve Sorumluluk. Güdülerin Sözde Savaşımı.. bu komedilerde bunların hepsi sizsiniz! Ve tam da burada kendinizden çekinip utanıyorsunuz ve Odipus bile. genellikle burada söz konusu edilen “sonuçların imgesi” türünden başka türden güdüler tarafından belirleniriz. düşünüp taşınan bilincimizde yeni bir eylemden önce sırasıyla yapabileceğimizi düşündüğümüz çeşitli eylemlerin sonuçları ortaya çıkar ve biz bu sonuçları karşılaştırırız. Başka türlü olsaydı. ama bununla gerçekten hangi güdünün galip geldiğini öğrenmiyorum. süre. bilge Odipus. Yani. onları bütün gücüyle görmek ve aynı şekilde hepsini hatasız açıklamak için adamakıllı ıstırap çekeriz.. evet! Bir güdü! Ama sonunda. gerçekten rüyalarımızdan sorumlu olmadığımız.. insanın gurur ve güç duygusunda anne ve babasına sahip olduğunu eklemek zorunda mıyım? Belki bunu çok sık söylüyorum. bazılarını hiç bilmediğimiz. düşünüp taşınmamız bu sonuca ulaşmadan önce.. Evet. kısaca. Bir eyleme. güdülerin savaşımını değişik eylemlerin olası sonuçlarının karşılaştırmasıyla karıştırıyoruz. 129... Ama bununla düze ulaştığımızı ve rastlantının terazimize karşılıklı tartılabilir sonuçları koydurduğunu varsayalım: Şimdi gerçekten belli bir eylemin sonuçlarının imgesinde bu eylemi yapacak bir güdü var. bazılarını çok az bildiğimiz ve birbirlerine karşı olacaklarını daha önce asla düşünemediğimiz güdüler etkili olur. Burada güçler etkileşimimizin alışkanlığı etkili olur ya da korktuğumuz ya da saygı duyduğumuz ya da sevdiğimiz bir kişinin küçük bir vuruşu ya da elde olanı yapmayı tercih eden rahatlık ya da en yakın.. Olasıdır ki.. ama savaş hattının kendisini görmediğim gibi yerleştiremiyorum da: Savaşımın kendisi benim gözlerime görünmüyor. ağırlık parçalarının terazinin kefelerinde aşağı yukarı tartmaları. ne kadar da cesaret bakımından tutarsızlık! Rüyalarınızdan başka hiçbir şey artık sizin malınız değil! Hiçbir şey artık sizin eseriniz değil! Malzeme. kadar uyanıklığımız için de sorumlu olmadığımızı ve iradenin özgürlüğü öğretisinin.. şimdi en zor olanını söylemek gerekirse: Teker teker çok zor tespit edilebilecek bütün sonuçlar. sonuçları tahmin etmek. Gerçi biz. ama bununla “güdülerin savaşımı” olmayan bir başka savaşım kastediliyor. oysa biz gördüğümüz rüya için hiçbir şey yapamıyoruz! Bundan. en iyi. harekete geçtiğimiz anda. sonunda ne yaptığımı mutlaka öğreniyorum. çok sonuçlu ve ahlakın gelişmesi için en uğursuz karışıklıklardan birisi! 130. gerçi. onların arasında da bir savaşım meydana geliyor.. düşünceden teselli çıkarmayı biliyordu. seyirci. öteye beriye itme. Sonuçları ve başarıları hesapladım ve böylece çok temel bir güdüyü. 46 . tesadüfen sıçramaya hazır olan herhangi bir heyecanın sıçramasının etkisi... aynı biçimde utku olarak. şimdi birlikte aynı tartıda birbirlerine karşı tartılmak zorundalar. güdülerin savaş hattına yerleştirdim. bütün bu bilinçsiz süreçleri hesaba katmamaya ve bir eylemin hazırlanmasını sadece bilindiği kadar düşünmeye alışkınız: Ve böylece. bu arada hesap bir de rastlantı ile bölünmek zorundadır. ve bu gerçek “güdülerin savaşımı” olur: — bizim için tamamen görünemez ve bilinmez bir şey. gece kurmacaları insan gururu için nasıl da sömürülürdü! — Bilge Odipus’un haklı olduğunu. biçim. — “Güdülerin savaşımından” söz ediliyor.. en küçük olaya belirleyici anda neden olan fantezinin coşkusu. — Her şey için sorumlu olacaktınız! Sadece rüyalarınız için sorumlu olmak istemiyorsunuz! Ne kadar da acınacak bir zayıflık. ruh halinin etkisi. insanlığın büyük çoğunluğunun iğrenç rüyaların bilincinde olmak zorunda olduğu sonucunu çıkarıyorum. ama en azından bundan dolayı henüz hata olmadı. utku da görünmüyor. oyuncu. tamamen hesapsız ortaya çıkan bedensel etki.
. Belki de bizim arzularımız ve amaçlarımız böyle atılan zarlardan başka bir şey değildir —ve biz. iş bu kadar çılgın ve çelişkili tınlasa bile uygarlaşan yaşlı dünya ona karşı direnemiyordu. Şimdiye kadar dev soyu ve Moira olarak yanlış tanınmış olan ve hatta amaçları ve ağları aklımızdan daha ustaca ören —öyle ki onlar kendisine anlaşılmaz hatta budala görünmek zorunda kalan sevgili tanrı ile ilgili yeni bir fabel — bu fabel öylesine cesur bir altüst ediş. belki ne arzu ne amaç var. orada bir çelişki vardı: Eğer aklımız tanrının aklını ve amaçlarını tahmin edemiyorsa. onun gerçi karanlık.. o her şeye kadir “aptallıklar diyarının” göründüğü kadar aptal olmadığını. sonsuz bağnazlık diyarı Moira (Kader Tanrıçası) adını vermişler ve onu tanrılarını çevreleyen ufuk olarak ortaya koymuşlardı. İranlı. ya da eğer insan sert melankolik bir İskandinav gibi bir eski tanrılar şafağı düşüncesiyle kötü tanrılarının onu sürekli korkutmalarının bedeli olarak kendine sessiz intikam keyfi yaratır. çünkü o canavarlar. oyunlarını sonsuza dek oynarlar. sık sık ölümüne çiğneniyoruz.. Hıristiyanlık başka şekilde yapıyordu. kavisli ve mucizeyi yolları sevmekle birlikte. —Yunanlılar buna hesaplanamaz ve yüce. Bu iki diyara olan inanç. öylesine cüretli bir paradokstu ki. çünkü.. devdirler! Ve kendi ağlarımız. ne bu ufku aşarak etkileyebiliyorlar ne de ufkun ötesini görebiliyorlardı: Tanrılara karşı. sonuncusunda her şey anlamsızca meydana geliyor. gelmek zorunda. o akılsızlar istemiş oldukları için değil! Sadece onun farkına vardıkları için değil! Ama onların kaba kemikli elleri bizim ağımıza saldırıyor. aşırı dar kafalılığımızı kavramak için sadece çok yetersiz ve kibirliyiz: yani demir ellerle zar maşrapasını sallıyor olmamız ve kasıtlı eylemlerimizde zorunluluk oyunu nu oynamaktan başka bir şey yapmıyor olmamız. açlıktan öldürebilirler.. çünkü biz onu genellikle diğer dünyaya. sevgili tanrının bulunduğunu fark etmeyen bizim daha çok aptal olduğumuzu. gerçekleşiyor. rastlantılar ve aptallıklar diyarı?” İşte o zaman şunu eklemek gerek: Evet belki sadece bir diyar var. daha ziyade onun arkasın da. biz onları hayal ettik. tam aptal azmanlarla rastlantılar tarafından rahatsız edilip. amaçlar ve görüşler dünyasına çatıdan bir kayağantaşı gibi düşüp... eğer yaşam bizim için amaçların örümcek ağında çok sıkıcı ya da korkutucu olunca. sanki orada boşluk varmış gibi.47 Amaçlar? İstekler? — Kendimizi iki diyarın varlığına inandırmaya alıştırdık. Hintli. gerçekten “tanrısal sevgi” tarafından atılıp atılmadığı konusunda son zamanlarda aslında güvensizlik arttı. ve insanlar yeniden devler ve cüceler romantizminin eski izlerinin peşine düşmeye başlıyor. ikide bir gelip elleriyle hemen bütün ağı parçalamak suretiyle yüce bir müdahale de bulunuyorlar. Zorunluluğun demir elleri talihin zar maşrapasını sallayıp.. sonunda yine de her şeyi “mükemmel doğruya götürdüğünü” göstermektedir. çok eskilerden kalma bir romantizm ve fabeldir: Biz akıllı cüceler arzularımız ve amaçlarımızla aptal. yıkılarak. — Bu büyük kozmik aptallığın güçlü diyarından korkuyoruz. aklının niteliğini ve tanrının aklının bu niteliğini nereden tahmin ediyor? —Çatıdan düşen kayağantaşın. örneğin Hintli ya da İranlı olarak insan kendini ölümlünün kurban edilmesine bağımlı olduğunu düşünür. amaçlar ve istekler diyarı ile rastlantılar diyarına. ama onlara karşı son kozu elde tutmak şeklindeki gizli direniş. bulunuyor.. Belki!— Bu belkiyi aşabilmek için yeraltında ve bütün yüzeylerin öteki tarafına konuk olup 47 . Zamanı geldiği için artık öğrenelim: Bizim sözde özel amaçlar ve akıl diyarımızı da yine devler yönetiyor! Ve amaçlarımız ve aklımız cüce değil. Her derecede amaca uygunluk ve akıllılıkla tamamen benzer görünen zarlar. birçok halkta görülen bir özelliktir. herhangi güzel bir amacımızı öldüren bir şey olarak algılıyoruz. kayağantaşının parçaladığı gibi bizim tarafımızdan da sık ve hoyratça parçalandı! Ve amaç denilen şeylerin hepsi amaç olmadığı gibi istek denilen şeylerin hepsi de istek değil! Ve eğer bundan bir sonuç çıkarmak isterseniz: “Demek ki sadece bir tek diyar var. aramızda kalsın. onlara dua etmek. Yunanlı ve İskandinav olmamanın temel duygusuyla gücün ruhuna toprakta ibadet etmek ve hatta toprağı öpmek demekti: Bu. ama bütün bunlara rağmen bu komşuluğun korkunç şiirleri olmaksızın yaşamak istemiyoruz.. böylece ölümlüler en kötü durumda tanrıyı aç bırakıp. hiç kimse nedenini ve niçinini açıklayabilecek durumda olmaksızın orada bir şeyler oluyor. bunu onlar.
hala bocalayıp duruyor. İnsan kendisini dogmalardan ne kadar çok soyutladıysa. — Ahlaksal yargılar baştan başa nasıl da değişti! Antik ahlaklılığın en büyük mucizelerinin. belki de Hıristiyanlığın Avrupa’da meydana getirdiği en genel etki ve değişikliktir: Oysa onun amacında ve öğretisinde böyle bir şey yoktu. kuşkulanılıyor. Voltaire’den Auguste Comte’a kadar bütün Fransız özgür düşünürlerin de gizli bir teşvik niteliği kazanmıştı: Ve Comte gerçekten meşhur ahlak formülü vivre pour autrui ile Hıristiyanlığı Hıristiyanlık üstü bir hale getirdi. şimdi bu bütünün nerede aranması gerektiği konusunda. toplumun iyi bir yolda olduğunu. aşağı yukarı Fransız Devrimi döneminden başlayarak her yerde aynı anda çoğaldılar. hatta bireyselliğin zayıflatılmasından ve yok edilmesinden daha fazla bir şey istemiyor. tehlikesiz.. bütüne uyum sağlayacak biçimde hak ve görevlerinin sert çerçevesini tekrar alıncaya kadar yalanlamak zorunda olduğu iddiası. toplumsal eylemleri ahlaksal eylemler olarak değerlendiriyor olması. sonsuz kişisel mutlak ilahi selametin önemine çok ters düşen bencil ve köklü inanç. dayandığı dogmalarla yavaş yavaş geri plana itilip. Ahlakta Hıristiyanlık Yankılamasının Yavaş Yavaş Sona Ermesi.. mümkün olduğu yerde onu geçmek. Sadece insan. il faut donc qu’il y ait quelque pitie dans tous nos sentiments”. böyle kulağa geliyor şimdi ahlak! Ve nereden geliyor bu? —İnsanın şimdi sempatik. bir ulusta mı. şimdi geçerli olan başkalarını düşünmenin. talepteki birliğin şahane olması ve kulağa hoş gelmesidir.. kişilerin teker teker genel ihtiyaçlara uyduklarını ve bireyin mutluluğunun ve aynı zamanda kurban edilmesinin kendisini bütünün yararlı bir parçası ve aracı hissetmesinde yattığını duymanın herkese iyi geldiği anlaşılmaktadır.. kızılıyor ve heyecanlanılıyor. — “On n'est bon que par la pitie. “yakınlarındakileri sevmeye” olan yan inancın kilisenin yardım işini çok iyi uygulamasının etkisiyle tam bir uyum sağlayarak bu sayede ön plana çıkarılması.. başkaları için yaşamanın övülmesinden haberleri hiç mi hiç yoktu. çünkü onlar bütün güçleriyle kendi egoları için çalışıp başkalarına merhamete karşı (özellikle başkalarının acıları ve ahlaksal suçlarıyla) koydular.48 Persefone’nin (Lat. Almanya’da Schopenhauer. ama egonun kendisini. en kaba ve nazik şekillerde. “sevgiye”. onların bizim ahlak modamıza göre.. Şimdi. o öğretiler. ahlaksız diye nitelendirilmesi gerekirdi. kendileri yankıdan başka bir şey değildiler. israfın. Proserpina: Yunan yeraltı tanrıçası. merhamet ve başkalarının yararı konusundaki öğretiye yaygın geçerlilik kazandırdılar: Ama. muntazam ve birbirine 48 . toplum yararına olan. bütün sosyalist sistemler kendilerini sanki ellerinde olmayarak bu öğretilerin ortak zemini üstüne oturttular. savaşım veriliyor. İngiltere’de John Stuart Mill eylem ilkesi olarak sempatik duygulanımlar. yepyeni ve bambaşka bir şey oluncaya dek. Belki de esasen ahlaksal olanın ne ifade ettiğini bilmekten daha iyi inanılmış bir önyargı yoktur. ister etmesin: Bütün kötülüklerin ve husumetin.) masasında onunla bizzat zar atmak ve bahse girmek gerek.. daha ucuz. yoksa kurulacak bir devlette mi. yoksa bir halklar kardeşliğinde mi ya da küçük yeni ekonomik ortaklıklarda mı. Bize cevap verselerdi belki de şunu derlerdi: “Eğer siz kendinize çok sıkıcı ya da çirkin bir nesne geliyorsanız o zaman kendinizden çok başkalarını düşünün! Bunu yaparsanız iyi edersiniz!” 132. Ahlaksal Modalar. pahalı ve lüks şeylerin bireysel varlığın şimdiki biçimine yakışmadığını tek tek sayıp şikayet etmekten yorulunmuyor. Hıristiyan düşünce tarzının bir artığıydı. Ama “birlik gereklidir” düşüncesine. fedakar. eğer sadece büyük vücutlar ve onların öğeleri bulunursa. 131. bu soyutlamanın mazeretini insan sevgisi kültünde o kadar çok arıyordu: Bu hususta Hıristiyan idealinin gerisinde kalmayıp. mevcut olan bir devlette mi. kendisine bunu şu anda ister itiraf etsin.... İnsan köklü bir değişimden. Şimdi bunun hakkında derin derin düşünülüyor. şiddetli bir itici güçle. örneğin Epiktet’in. deyim yerindeyse.
neden acı ve sıkıntı duyar? Merhametten: Bu sırada insan artık kendisini düşünmez.. Bu çeşit ıstırabı ve rencide olmayı geri çevirip. merhamet duygusundadır. etkileyici bir anlayışı olması.. . arkasından ona hiç yakınlık duymasak bile niye atlarız? Merhametten: Orada insan sadece başkasını düşünür. Ama merhamet eylemini yaptığımızda kendimizden uzaklaştırdığımız işte sadece bizim bu acımızdır. bu çağımızın ahlaksal temel akımıdır. berbat bir şekilde tanımladığı merhamet etmeye— o geçmiş ve gelecekteki her türlü ahlaksal eylemlerin kaynağıymış. ıstırap karşısında ortaya çıkıyor olması.. heves.. Ya da başkasının kazasında ve acısında bizi uyaran bir tehlike işareti vardır. bu bize güçsüz olduğumuzu. ve aslında ilk kez Schopenhauer’ın onun için uydurduğu yeteneklerden dolayı. acı çekenlerin.. İnsan kan tüküren birisi için. (Kant hala bu hareketin dışında bulunuyor: O üzerine basa basa. o acı da sadece bize aittir. gerçi ar tık bilinçli olarak kendimizi düşünmeyiz. başkalarının karşısında onurumuzun azalmasına veya kendimize olan saygımızın azalmasına neden olur. karşıt bir durumun görünmesiyle.) 133. 49 . sempati ile sosyal duygu aynı zaman da karşılıklı olarak birbirinin üstesinden gelir. bu eylem sırasında kendimizi kesin olarak bir acıdan kurtarmak istersek. Ancak.. tıpkı bir ayağımız kaydığında kendi kendimize amaca yönelik karşı hareketler yaptığımız ve bu sırada anlaşılan aklımızı kullandığımız gibi. yardım eden kimseler olarak yeterli olup. Bütün bunlar ve daha ince olan diğer şeyler eklenince “merhamet” oluşur: —Dil nasıl da beceriksizce bir sözcük ile çok sesli bir varlığa saldırır!— Buna karşın merhamet. özellikle de eylemimizde ortaya çıkan öfkede adaletsizliği sınırlama duygusu varsa (birisinin öfkesini boşaltması kendi başına zindelik verir) ortaya çıkar. merhamet etmeye inandırmak istemesi — işte onun çok eksik gözlemleyip. eğer ona yardım etmezsek. Ya da bu. der aynı düşüncesizlik. —anlaşılacağı gibi. her ikisi de deneyime ters düşer ve kim merhameti tam da bu iki açıdan överse. feryat edenlerin bakışlarından kaçınmaya muktedir olduğumuz bütün durumlarda verdiğimiz karar bu durumu ortaya koymaktadır: Eğer biz daha güçlü. “Kendini Daha Fazla Düşünme. Gerçek.. bunu yapmamaya karar veririz. Kant zevksizliği adını verir.“ — İnsan şunu enine boyuna bir düşünsün bakalım: Önümüzde birisi suya düşerse. aynı eylemle mutlaka heves tepisine yol veririz. ince. eğer iyiliğimizin ahlaksal değeri olacaksa başkalarının acılarına karşı duyarsız olmamız gerektiğini öğretir. der düşüncesizlik. eylem gerçekleşir ve adım adım gerçekleşen bir şey olarak gerçekleştiren kimseyi sevindirmesiyle. ve insanın tehlikeye maruz kalmasının ve zayıflığının belirtileri olarak zaten bize utandırıcı etki yapabilirler. Başkasının kazası rencide eder bizi. Bu benim Schopenhauer’in merhametle ilgili anlattığı bütün inanılmaz şeyler konusundaki şüphemdir: Bizi bununla kendince büyük yeniliğine. Böyle bir görünüşte bize verilen ve çok değişik türlerde olabilecek acıyı merhamet diye adlandırmak yanıltıcıdır. böyle bir şeyi hiçbir zaman bir güdü tarzında yapmayız. işte o ahlakın bu alanında yeterli deneyimden yoksun demektir. hatta ona karşı kötü ve husumetli bir tavır içinde olsa bile.. yanıltıcı bir şekilde genellikle merhamet diye adlandırmaya alıştığımız şeyi kastediyorum. Herhangi bir şekilde bu vücut ve öğeleri oluşturan dürtülere ve onun yardımcı dürtülerine uyan her şey iyi olarak algılanır. alkış alacağımızdan emin olursak. Aslında kuvvetli bir şekilde kendimizi düşünüyor olmamız. mutluluğumuzun karşıtını duyumsamak istiyorsak ya da görünüş sayesinde sıkıntıdan kurtulabileceğimize inanıyorsak. ama çok kuvvetli bir bilinçsizlikle düşünürüz. her koşulda karşımızda acı çekenin serbest olduğu bir acıdır: Nasıl onun acıları ona aitse..49 daha uygun olarak idare edileceği umuluyor. yardım etkinliğinin bizzat kendisiyle. yokluk içinde kıvrananların. yardım etmemiz durumunda övülme ve tanınma düşüncesiyle. belki de korkak olduğumuzu gösterir. içinde ince bir özsavunmanın ya da intikamın da bulunabileceği merhamet eylemiyle misillemede bulunuruz. Schopenhauer buna çok kızıp. ya da ıstırap için özel.. sadece istersek yardım edebilme düşüncesiyle.. ıstırap ile bir cins. çünkü o acı.
eğer eline geçirirse. o zaman insanlık derhal mahvolur. son şerefini teslim eder: Bağırıp çağırsaydı.. ama onları tam anlamıyla kötü ve merhametlileri iyi olarak nitelendirmek. işte bu zevklerin zevkidir. Buna karşın insanın eşdeğer gururlu olarak kabul ettiği ve işkence altında gururundan vazgeçmeyen bir düşmanı acı çekerken görmek ve esasen merhamet dilemeyi reddeden. ama içinde bir neşe kaynağı keşfettiği yerde oluyor. merhametsiz bir insanı merhametli olandan ne ayırır? Her şeyden önce onlarda — burada sadece kaba hatlarıyla deyi verirsek. Esasen o herhangi bir dürtü gibi hiç de iyi karakterli değildir: sadece istenip. Bununla beraber her kim doktor olarak herhangi bir anlamda insanlığa hizmet etmek isterse. Kaldı ki.. başkalarının acı çekmesi onlara haksızlık olarak da görünmez.. — Merhamet etme. artık ıstırabını seyredenlerin gururunu tahrik etmez ve hayranlığın yerini merhamet etme alırdı. korkunun duyarlı fantezisi. insan bu ara sıra ve bütünüyle önemsiz sonuçları. kendileri acı çekmiş oldukları için... duygu onu bütün önemli anlarda felç edip bilgisine ve yardımsever narin ellerine engel olur. inatçı düşmana.. Merhamet Edilmek. onlar için de yumuşak kalplilik durumu utandırıcıdır. İnsan Kendisini Merhametten Ne Ölçüde Korumalı. bu ona zevk vermez. merhamet nedenlerini pratik yaşamda bir süre bile bile takip edip çevresinde yakalayabileceği bütün sefaleti her zaman ruhunun karşısına dikerse. yüzündeki soğuk alaycı ifadeyi kaybetseydi. Merhamet bahşetmek. Nihayet nasıl merhametliler için Stoacı soğukkanlılık durumu utandırıcıysa. onu aşağılayıcı sözcüklerle doldururlar ve bu münasebetle erkekliklerinin ve soğuk cesaretlerinin tehlikede olduğunu düşünürler. bir köpek gibi yaşamasına izin verilirdi.. Merhametteki Mutluluk. — Eğer insan Hintliler gibi insan sefaleti konusundaki bilgiyi bütün zihinsel etkinliklerin amacı olarak koyar ve tinin birçok kuşağı boyunca böyle korkunç bir 50 . Benciller. kendilerine kızarak silerler. zararlı olan varlığını haklı çıkarmakta kullanamaz. gözyaşlarını başkalarından gizleyip.. boş yere başkalarının işine karışmalarını yasaklar.. ve bu insanın onun içindeki zarar verici öğeyi kavramadığı. böyle cesur bir yaratığı öldürür ve ona. eğer gerçekten ıstırap veriyorsa. gösterisinden utanmıyor. zararlı olduğunun düşünüldüğü başka koşullarda zayıflık sayılıyor. övüldüğü yerde. 135. o duyguya karşı çok dikkatli olmak zorundadır. onlar herkesin kendi kendine yardım etmesini ve kendi kartını oynamasını severler). bu sırada vahşi kişinin ruhu hayranlığa dönüşür: Sonunda.. Onun sadece bir gün hüküm sürdüğünü varsayalım... vicdan huzuru ona tutununca. O. kendini aşağılık bir şekilde gösterseydi. yani en utandırıcı ve derin aşağılamalarda bulunan her yaratığı görmek... evet.. insanın zaman zaman keyfi boşalımlarla tehlikesini ortadan kaldırabileceği hastalıklı periyodik bir duygulanım oluyor.. — Her kim bir kez denemek için. bir ıstırap azaltılıp yok edilebilse bile. ve bu bizim burada tek bakış açımız olduğu iddia ediliyor. o zaman. Dünyadaki ıstırabı artırır: Dolaylı olarak ara sıra merhametin sonucu olarak. hasta ve melankolik olmaktan kaçınamaz. tehlikeye karşı sezginin ince yetisi yoktur.. zararlı bir duygulanımda her kendini kaybetme gibi bir zayıflıktır. söylediğimiz gibi. geçerli olan modadan başka bir şey değildir: Bunun tersi olan modanın da belli bir zamanı vardı ve uzun bir zamandı! 134. engelleyebilecekleri bir şey olduğu zaman gururları da öyle çabuk incinmez (Gururdan gelen dikkatleri. ya da Yunanlılarda olduğu gibi.50 — Sonuçta. 136. aşağılamak gibi bir şeydir: İnsan aşağılık bir yaratığı acı çekerken görmek istemez.. — Başkasının merhamet etmesi düşüncesi vahşilerde ahlaksal dehşet uyandırır: Bu gibi durumlarda insan bütün erdemlerden yoksundur. onlar acılara dayanmaya çoğunlukla merhamet edenlerden daha alışkındırlar. merhametli kimselerden başka türlüdür. ancak o zaman insan seve seve ona bağlanıp.
ışık ve serbest hareket sağlar. neredeyse gücenmiş olarak çekip gideriz: Sanki minnettarlığımız geri çevrilmiş gibi olur. Merhamet etme. böylece sevgi. onları veririz.. Onun acısını neyin azaltacağını keşfetmeye çalışır ve onu kendisine veririz. Buna karşın. eşitliğe yaklaşma sağlandığı görünür. korkuyu ve kasılmayı giderir. 138. en uygun durumda bile ıstırap çekmede biraz aşağılayıcı. o yine de varlığı katlanılabilir hale getirir. ama bütün bunlara rağmen etken minnettarlığın zevkini çıkarırız: onun zevkini. 51 . o olayın değer ve anlamı hakkında daha nesnel karar veririz: örneğin bir ölüm olayının. Yani. teselli edici sözler. bu bizi mahveder.. ona hayranlık duyar ve ardından acı çektiğini keşfedersek. mutlak bir ahlak yoktur. saygı ve hayranlık duygularımız daha önemli bir ilişkiye dönüşür: Daha sevecen olur.51 hedefe bağlı kalırsa: merhamet etme kalıtımsal kötümserlikteki insanların gözünde. çünkü ondan bize akan mutluluğun kendi mutluluğumuzun yaşama sevinci veren zengin pınarından kaynaklandığından başka türlü düşünmeyiz.. başkasının da bakış açısı. Bu geri verebilme yeteneği. bir merhamet felsefesi isteği. 137. zevki barındıran ve üstünlüğü küçük dozlarda tattıran bir duyum olarak intihara karşı panzehirdir: Tortularımızı alır.. o zaman acı çekiyor gibi davranırız.. ikramlar. şimdi dikkat edin! 140. kısaca. keyifsiz ve üzgün.— büyük bir şaşkınlık duyarız.. konuşmaya. bakışlar.. ve bu onur noktasında en yardımsever insan hala tehlikelidir. Bizden hiçbir şey istemez ve kabul etmezse. —Bütün bunlardan. Stoacı ahlaktan daha yüksek olduğunu mu söylüyorsunuz? İspatlayın! Ama.. iyi intikam olarak çıkarırız. bireyi her tarafından köşeye sıkıştırıp karanlığa iten ve soluğunu kesen bilgi sefaleti ile ölçülürse göreli mutluluktur. hizmet.. para kaybetmenin. ben bakış açısı.. abartması ve aşırılığıyla. sayar. kalbi doldurur.. armağan isterse. bu çok rahatlatır ve önerilmeye değer bir ilaçtır. bize büyük sevinç ve övünme sağlar. merhamet etmede biraz yüceltici ve üstünlük duygusu verici bir şey bulunduğu sonucu çıkmaktadır. merhamet edeninki de olmayı beraberinde getirirdi: Böylelikle kendi yükümüzü mümkün olduğu kadar azaltacak yerde kendi benimizden ve başkasının beninden aynı anda ıstırap çekip. büyük bir istemle çift akılsızlıktan şikayetçi olurduk. bir iftiranın değeri hakkında vereceğimiz karar gibi. sonuçta yaşamı koruyan güç olarak yeni bir değer kazanır. ahlaktaki “daha yüksek” ve “daha alçak” derecelerin ahlaksal arşınlarla ölçülmediğine dikkat edin: Çünkü. başkalarının yaşantılarını sanki bizim yaşantılarımızmış gibi görmek ve algılamak. 139. Eskiden o. hayalimizde minnettarlığımızın üstünde yaşarken.. yani: Onunla bizim aramızdaki uçurumun kapandığı. bu iki duyguyu sonsuza değin birbirinden ayırıcı unsur olarak.. yakınmaya ve eylem yapmaya sürükler. Daha Sevecen Olmak. Ama hangi mutluluk olursa olsun insana hava. ilk maksim akla ve akıllı olmaya yönelik iyi niyete mutlaka daha uygundur çünkü bir olay bizim değil de başkasının başına gelirse.. “başkasının rahatsızlığından onun duyduğu kadar rahatsızlık duy” talebiyle. Sözde Daha Yüksek! — Merhamet etmeye ilişkin ahlakın. ona geri vermemiz ilk kez ancak şimdi mümkün olur. her ne kadar varlık tiksinti ve dehşet karşısında fırlatılıp atılmaya layık olsa da. hem de çok kısa zamanda: ama bu denensin ve daha fazla hayal kurulmasın! Bunun dışında. — Eğer birisini sever. ama her şeyden önce: ıstırabıyla ilgili acı çekmemizi isterse. Buna karşın eylem ilkesi olarak merhamet etme. ölçüleri başka yerden alın ve. “Ben” Neden İkilensin! — Kendi yaşantılarımızı başkalarının yaşantılarını görmeye alıştığımız gözlerle görmek.
savaşı çıkaran kimse övülür. gerçi sık sık onun öyle ya da böyle belirlenmiş duygusunun sebebini arar ve örneğin. yarı vahşi basamağıdır: İnsan ona daha yüksek bir paye vermek için kendini onun estetik çekiciliğine kaptırmamalı. dokunaklı. yürüyüşünün. hareketlerle duygular arasındaki eski bir ortaklığın sonucu olarak. ileri ve geri koşmak için eğitilmiş benzer bir duygu ortaya çıkar.. müziğin hemen hemen her zaman yaptığı etkidir (esasen etki yapması varsayımıyla) ve insanın bunu anlaması için öyle kendi içinde çelişkili durumlara ihtiyacı yok: Müziğin bizi içine sürüklediği duygu durumu. Bir şarkıcının müziğiyle öylesine savaş heyecanına kapılıp. parıldayan hatların oynamasında görür. çünkü sonra aynı nedenden dolayı kendimiz de mahzun olacağız. sesinin.. içlerinde kabaran azarlama ya da övme dürtüsünü dışarı akıtan fırsatız. ama çok daha alışılmışı ise bunu yapmayıp.. Başarısızlığın olduğu her yer de suç aranır. Ahlaklılığın. korkunç. görünüşü ve aklı yenecek kadar kuvvetliydi. Başkasının duygularını anlamadaki hünerimizi çok geliştirdik ve hemen hemen irade dışı olarak bir insanın yanında olduğumuzda.. hep bu maharetin egzersizini yapıyoruz: İnsan özellikle kadınların. Ama Daha Değersiz. bir toplumdaki güç duygusu büyük ve büyüleyici bir başarı ile dolup taşmış. — Buna karşın kışkırtıcıya methiye düzmek. her seferinde gerçek durumumuzun görünüşü ve bu gerçek durumu ve nedenlerini teşhis eden akılla çelişki halindedir. duygu hızlı ve duyarlı tahmininde ve başkalarının duygularını anlamada usta olduğumuzu müzik gösterir: Yani eğer müzik. İnsanın kendisini mahkum etmesi de bir yenilgiden sonra güç duygusuna kavuşmak için yardım eden bir çare olabilir. Bunun üzerine içimizde. çünkü o beraberinde huzursuzluk getirir. ama duygudan neden çıkaran güç. — Resimsel ahlaklılık: Bu dik yükselen duygulanımların. ve bu kez kurban kurbanlık hayvanın kendisine tatlı ve davet edici bir koku verir: Yani eğer bir halktaki. tavrının ifadesini (ya da onların sözle. ayağa fırlayarak toplantı halindeki saray erkanından beş kişiyi öldüren bir Danimarka kralından söz edilir: Ortada savaş yoktu. yüzlerinde titreyip. Her iki durumda da onlara iyilik ederiz. duyguyu başkasında yaptığı ve gösterdiği etkilere göre içimizde üretmek.. 142. — Bir savaş başarısızlıkla biterse. ve bu da “suçlunun” mahkumiyeti ile gerçekleşir. öyle ki üzülmek için hiçbir nedenimiz olmadığı halde zırdeliler gibi sadece bize herhangi bir şekilde üzülenlerin ses tonlarını ve hareketlerini ya da belki onların adetlerini anımsatan sesler ve ritimler duyduk diye üzülürüz. —Azarlansak da övülsek de bizler bu arada yakınlarımız için alışıldığı üzere fırsatız. savaş “suçunun” kimde olduğu sorulur. duyguların kopyasının kopyasıysa ve ancak bu uzaklığa ve belirsizliğe rağmen bizi yeterince sıklıkla kendisine ortak ediyorsa. galibiyetle sona ererse. — Başkasını anlamak için.52 Övmek ve Yermek. bir utku yorgunluğu başlamışsa. —Başkalarının duygularına göre duygularımızı oluşturmaya ne 52 . adama duygusu yükselir ve nesnesini arar. kaba geçişlerin. Bu suçlu.. işte bu. resimle. etrafta duyumsadıkları şeylerin kopya edilip. o neden mahzun diye sorarız. Duygudaşlık. o zaman insan gururundan vazgeçer. onlar da teşekkür etmezler. Bununla beraber. duygusunu içimizde benzer şekilde oluşturmak için. Ama en belirgin olarak bize. müzikle tam kopyasını) kendi vücudumuzda taklit etmektir (en azından adale hareketlerinde ve sinir yoluyla uyarılmalarda en küçük benzerlik oluşuncaya kadar). sık sık kurbanını almak isteyen dürtüde olduğu gibi kör bir sonuçtur. etkili. düşman yoktu. gözlerinin. aşağılanmışların. ezilmişlerin kurbanıdır. çok sıklıkla. ona karşı ise irade dışı bir tek ilaç kullanılır: Güç duygusunun yeniden canlandırılması. keyfi olarak saçından tutulup sürüklenen. 141. daha çok bunların tersi hüküm sürüyordu. başkalarının işlediği suçun şamar oğlanı değildir: O herhangi bir şekilde hala güce sahip olduklarını ispat etmek isteyen güçsüzlerin. neşeli tavırların ve seslerin ahlaklılığıdır. yansıtılmasını. Daha Güzel.. ama bu iyilikten bizim herhangi bir kazancımız yoktur.
—Hızlı anlama yeteneği. doğadan şimdi zevk almazdık. orman. Sadece herkesin bağlılık ve yardım için. burada teklif ettiğim gibi. — Eğer biz kendimizi öteki fanilerin haykırışları ve acılarıyla hüzünlenip.. niyetlere ilişkin bütün hareketlerin ve hatların bu yorumunu. cansız şeylerin doğasına bile uyguladı.. bütünüyle deliliğe çok yakındır!— (Gerçekten niçin Schopenhauer kendini Kant'a karşı böyle müteşekkir. yukarıdan aydınlatılmaya. Zira sevinç ve hoş bir hayret. her şeyin onun arkasında olan ikinci bir anlam doğrultusunda görsek. tam da şimdi çok sevilen ve kutsal ilan edilen bir mistik süreç teorisini düşünürsem. taklit edici sanatların ve yüksek zekanın da gerçek vatanıdır. tarla. kendini beğenmiş insanlarda ve halklarda azalıyor. yıldızlar. bu kesinlik Kant’ın büyük hediyesidir... Kulakları Haykırışa Kapamak. narin ve duyarlı doğası sayesinde. daha baştan bu şeylerin anlaşılamazlığına inanarak kendisini mutlu hisseden kimsenin ahlaksal şeylere ilişkin bilgi konusunda iyi niyetli olup olmadığını düşünüyor! Ya samimi olarak.53 sayesinde böyle alışmış olduğumuzu sorarsak. Binlerce yıl boyunca her yabancıda ve canlıda tehlike görmüştür: Böyle bir görünüş karşısında derhal yüz ifadesini ve tavrını taklit etmiş ve bu yüz ifadesinin ve tavrın arkasındaki kötü niyet tarzı hakkında sonuç çıkarmıştır. korkunun ezeli uygulaması olmadan.” İnsan. İnsan... —Eğer ben duygudaşlığın böyle bir kuramından hareketle. çünkü onlar pek korkmuyorlar: Buna karşın anlamanın ve sahte tavır takınmanın her türü korkak halkların içine yerleşmiş. Vay Haline. gök. Bunun üzerine Schopenhauer şu sözcüklerle tepki göstermişti: “Mutlak buyruğun anlaşılabilirliği! Kökünden yanlış bir düşünce! Zifiri karanlık! Tanrı anlaşılır olmaktan korusun! İşte bir anlaşılmazlık var ki. nihayet gülünç olma duygusu duygudaşlığın sonradan doğan çocukları ve korkunun çok sonraki kardeşleridir. gururlu. ilkbahar görünüşünün kökeninin burada olduğuna inanıyorum. onun sayesinde merhamet iki yaratıktan bir yaratık meydana getiriyor ve bu yolla birisine öbürünü doğrudan anlamayı mümkün kılar: Hatırladığım kadarıyla. (“sempati duygulanımının”) şimdi olduğundan iki kat daha fazla olduğunu varsayalım. cansız hiçbir şey yoktur çılgınlığı göstererek: Bizim doğa duygusu dediğimiz her şeyin. deniz. Kavranamaz anlamsızlıktan aldığımız zevkin derecesi ne olmalı! Eğer insan gizli zihinsel arzularına kulak verirse. büyüye ve ruhların görünmesine ve kurbağanın metafizik çirkinliğine inanan birisi!) 143. Schopenhauer’inki gibi pırıl pırıl bir kafa bile böyle aşırı heyecanlı ve işe yaramaz ıvır zıvır şeylerden zevk alıp bu zevki tekrar başka berrak ve yarı berrak kafalara ekmişti: Şaşkınlığın ve acımanın sonu olmadığını biliyorum. aklın bu acısını ve kavramları kısıtlar. o zaman dünya çekilmez olurdu. kaya. koşullu. kendi ufkumuzu bulutlarla kaplarsak. başkasının (hayvanın da) duygularına karşı hızla anlayış gösterme ustalığına sahiptir. böyle derinden minnettar hissetti? Bir kere foyası açık seçik ortaya çıkıyor: Birisi bize Kant’ın kesin buyruğundan nasıl qualitas occulta’nın alındığından ve onun anlaşılabilir kılınacağından söz etmişti. her gün ve her saat kendisi için ne delilikler yaptığını ve bu sırada onu seyretmenin ne kadar dayanılmaz olduğunu düşünün: Ya biz başkaları için şimdiye değin kendilerini sadece çok seyrek cezalandırdıkları bu deliliklerin ve sırnaşıklıkların nesnesi olsaydık. doğa. bu kararmanın sonuçlarına kim katlanacak? Dediğim gibi öteki faniler ve onların yükleri de üstüne binecek! Onların haykırışlarının 53 . — Başkalarına bağlılık ve yardım dürtüsünün. korkaklığı içinde başkasının duygularını anlama. Bu Dürtü Kudurmaya Başlarsa.. aldatıcı olur. cevap hakkında hiçbir şüphe kalmıyor: Bütün yaratıkların en ödleği olarak insan. sonlu. tıpkı anlamanın ustası olan korku olmadan insanlardan ve hayvanlardan zevk almayacağımız gibi.. nasıl olurdu! O zaman bir “yakın kişi” bize yaklaşır yaklaşmaz gözü kapalı kaçmaz mıydık? Ve şimdi bencilliği nitelediğimiz kötü sözlerle aynı şekilde sempati duygulanımını nitelendiremez miydik? 144. bu görüldüğü gibi hızla sahte tavır takınma yeteneğine dayanır. burası. fırtına.
Böylece o. Her ne kadar. sadece dar ve küçük burjuva ahlakıdır: Ama bana daha yüksek ve daha özgür düşünülmüş gibi görünüyor.. evet herkes tarafından. 147. Bir şair bir ütopya betimlemesinde genel insan sevgisini var olarak göstersin: Bunu yaparken mutlaka henüz dünyada emsali görülmemiş acı dolu ve komik bir durumu betimlemek zorunda kalacaktır.. tersine binlerce kişi tarafından. huzurdan.54 yankısı olmak istesek de. nasıl? sevgi bencil bir şey değil mi? 146. Yakınlarımızdan Da Uzağa. hataları ve korku adımları gerekli bulunabilir. — meğer ki mutsuz olmak yerine Olimpiyali’nin sanatını öğrenip bundan böyle insanlığın mutsuzluğunda yüksek duygulara erişmiş olalım. “Özgeciliğin” Nedeni. çünkü ondan pek nasiplenememiş ve hiçbir zaman bu besini doya doya yiyememişlerdir. 145. Gelecek kuşaklar için şimdiki neslin birkaç bireyinin feda edilmesine niçin izin verilmesin? Nitekim.. bu insanın bir eylemin bir yakınına iyilik mi yaptığı yoksa acı mı verdiğini keşfettiği zaman kendini emin hissetmesinden daha yüce ve daha özgür bir tavır ve ruh hali değil midir? Buna karşın biz yine kurbanla — buna biz ve yakınlarımız da dahildir — daha fazlasına erişemediğimizi varsaysak bile.. ve bu durumun şairleri... trajedinin zevkiyle bu ideal tanrılar yamyamlığına bir adım atmış olsak bile. mutlu sevgisiz geçmişten. yine de bu bizim için biraz fazla Olimpiyalıca bir şey. ikisi de bu konuda kendilerine yardım edecek birey arayışına girerler. ama burada daha fazla konuşmayalım! Bir bakış yeter. nefretten ve her zaman olduğu gibi. onlar için “ilahi gıda” oldu. insanın eski insanlığın bencillikle yaptığı gibi sonradan aynı şekilde küfredeceği ve lanet okuyacağı dizginlenemez bir dürtü sayesinde muhatap olacak. bizim içinde 54 . tanrısal bencillikten.. o ağzına kadar doludur ve kendisini boşaltmak ister. örneğin özgür düşünüşümüz ilk önce ve doğrudan başkalarını şüpheye. insani gücün genel duygusunu güçlendirip yükseltiriz. “genel menfaatlerden dolayı” denir ya. tasaları. Ve en yüce anlamıyla bu süreç.. ümitsizlikleri. çünkü yeni bir saban demiri toprağı deşmek ve herkes için verimli yapmak zorunda değil mi? —Nihayet: Biz yakınımıza kendini içinde kurban olarak hissedebileceği fikirler veririz. onda neden düşünelim? Kendimiz için fedakarlığın bir anlamı bulunduğunu varsayalım: Yakınımızla birlikte fedakarlık yapmayı yasaklayan nedir? — Tıpkı bir yurttaşı ötekine feda eden devletin ve hükümdarın şimdi ye değin yaptığı gibi. evet kulağımızı sadece ona doğru çevirsek bile onlara ne yardımcı olabiliriz ne de onları ferahlatabiliriz. huzursuzlukları. ahlak olsa bile. “Bencil Olmayan!” — Bu boştur ve dolmak ister. Öyleyse biz merhametsiz miyiz? Ama eğer kendi merhametimizi aşarak kendimize karşı bir utku kazanmak istiyorsak. beni anladınız. — İnsanlar aşkı genellikle ateşli ve ilahlaştırarak anlatmışlardır. şimdi olduğu gibi herkes bir aşık tarafından aşırı sevgi gösterisine. onu bir görevde kullanırız ve bu görevi yapmaya ikna ederiz. sevgisizlikten. her iki halde de aynı sözcükle dile getirilmektedir: Sevgi. Yakınımıza en azından kendimize davrandığımız gibi davranamaz mıyız? Ve eğer kendimizde dar ve küçük burjuva gibi doğrudan sonuçları ve acıları düşünmüyorsak.. — Nasıl? Gerçek ahlaksal olanın özü eylemlerimizin başkaları için en yakın ve doğrudan sonuçlarını göze almamızda ve ona göre karar vermemizde yatmıyor mu? Bu. taciz edilmeye ve dört gözle beklenmeye muhatap olmayacak. bir zamanlar dünyada mümkün olan yalnızlıktan. — Son olarak.. Ama bizim de genel ve belki daha da genel çıkarlarımız var. kedere ve daha kötüsüne düşüreceği anlayışına rağmen bilgiyi teşvik etmek. başkası için en yakın sonuçları görmezlikten gelmek ve duruma göre daha uzak amaçları başkasının acısıyla da teşvik etmek. eğer hatta bu. Ama bu dahi mutluluğun olumlu bir artışı olur. eğer şiir yazmaları için rahat bırakılırlarsa.
uygulama durumunda taviz verip tinsel özgürlüğü saklı tutması. eskilere dayanan ve akılsızca kabul gören geleneklerin. tanrılar için bile şaşılacak bir şey! Ama sonra. — Eğer tanrı olsaydım ve iyiliksever bir tanrı olsaydım. onların vicdan huzurlarını çekip alıyoruz! Ve şimdiye kadar bunlar geniş ölçüde en sık meydana gelen olaylar olduğundan ve gelecekte de öyle olacaklarından biz de eylemlerin ve yaşamın imgesinin bütününden kötü görünümü çıkartıyoruz! Bu çok anlamlı bir sonuçtur! İnsan artık kendisini kötü olarak kabul etmezse. Çok. çünkü dindar akrabaları var ve utanmadan rahip önünde evlilik yemini eder. mutlaka onların değerini düşüreceğiz (değer duygularını). öbürü ne kadar çok halkların birbirlerinden nefret etmesini lanetlerse lanetlesin. ve zihinsel vicdanlara ninni diye söylenen güzel sözlerin tınlamaları gibi olur: Böylece biri çocuğunu Hıristiyan kutsamasına götürür ve bunu yaparken de tanrıtanımazdır. küçük aykırı eylemler daha değerlidir. “Başkalarının her zaman yapmış ve yapmakta olduğunu. “hoşgörülü”.. sanki düşüncelerimizdeki sapmayı telafi etmek: —Bu pek çok vasat düzeyde hür düşünceli insan için sadece bir tereddütsüzlük olmayıp. kötü olması da sona erer! ÜÇÜNCÜ KİTAP 149. evet otuzlu yaşlarında. o zaman insanların evlilikleri bana her şeyden daha çok sabırsızlık verirdi. sahip olduklarından daha yüksek bir değer verdik: Onları “bencil” ve “özgür olmayan” eylemlerden ayırdık. Küçük Aykırı Eylemlerin Gereği! — İnsanın töre meselelerin de bir kez de olsa daha iyi kararına aykırı davranması. önemli değil. Şimdi onları yapmamız gerektiği tarzda tekrar düzenlersek. herkes gibi davranıp böylece herkese nezaket ve iyilik göstermesi. “aşırı titiz davranmayan” anlamını taşır. bilinen akıllı birisinin koyduğu eylemle bir kez daha onaylanmasından daha önemli hiçbir şey olamaz: Böylece bunu duyan herkesin gözünde aklın kendisi onay alır! Görüşlerinize bütünüyle saygı duyuyorum! Ne var ki. didinerek 55 .— Ve insanın kendini bu hatalardan arındırdığını varsayalım. “şerefli”. insanın nasıl bu savaşımın ve galibiyetin mirasını ve vasiyetini.55 yaşadığımız sevgili hayvanlar dünyasının bütün alçaklığından başka bir şeyin rüyasını görmezler. çünkü şimdiye değin “bencil” ve “özgür olmayan” eylemler sözde en derin ve en içten farklılıklarından dolayı değerleri çok düşük tutulmuştu. Evliliklerdeki Rastlantı. bizim gibi biri de yaparsa. insanlığının defne çelengini karşısına ilk çıkan en iyi yere astığını ve bir kadının onu yolduğunu görürsünüz. — İşte onlara artık daha az değer veriliyor diye şu andan itibaren daha seyrek mi yapılacak? — Kaçınılmaz olarak! En azından değer duygusunun terazisi eski hataların tepkisi altında kaldığı sürece! Ama buna karşı biz. daha doğrusu önemsiz dereceye düşüreceğiz. o zaman “ahlaksal eylemlerden” ortaya ne çıkardı? — Bu hatalar sayesinde şimdiye kadar bazı eylemlere. 150. o zaman ahlaksal eylem yoktur! Sadece iradenin özgürlüğü için yapılan eylemler —başka bir tanımın belirttiği gibi— ahlaksal ise. Uzaklara Bakış. — Tanımlandığı gibi başkası için ve sadece onun için yapılan eylemler ahlaksal ise.. çok ileri gidebilir bir insan yetmişlerinde. herkes gibi askerlik yapar ve bir üçüncüsü bir kadınla kilisede evlenir. insanlara kötü şöhret yapmış eylemleri karşısında iyi niyetlerini geri vererek bu eylemlerin değerini yeniden ortaya koymayı hesaplıyoruz. 148. aynı şekilde o zaman da ahlaksal eylem yoktur! —Peki o halde bu şekilde adlandırılan ve her halükarda var olan ve açıklanması istenen şey ne? Bunlar bazı zihinsel hataların etkileridir. “insancı”..” — böyle çınlar ham önyargı! Ham hata! Çünkü zaten güçlü..
biz eskilerin inandığı gibi bizim için belirlenmiş olan bir geleceğe inanma yeteneğimizi yitirdik — onlar bizden farklı olarak — gelen şey konusunda.” — Bu formülün mahkemede edilen yeminin ve geleneksel tanrıya yakarışın yerini almasını tavsiye ediyorum: O formül daha güçlüdür. — O eski cesurlardan biridir: Uygarlığa kızar. Dindar kişinin de buna karşı çıkmak için hiçbir nedeni yok.56 kazanmayı ne kadar iyi bildiğini. Yemin Formülü. güzel kadınları. hiç de mevcut olan konusundaki kadar kuşkucu değildiler. insana yaşamı hakkında karar verme ve şiddetli bir kapris yüzünden toplumunun karakterini ilk ve son olarak belirleme izni verilmemesi gerekirdi: Sevdalıların ettikleri yemin toplum önünde geçersiz ilan edilip evliliklerinin kabul edilmemesi gerekirdi: — Çünkü evliliği sözle ifade edilmeyecek kadar önemli görmek gerekirdi! Nitekim. — Yeniçağda gözü pek girişimler. 155. düşünce ve idrakte duygunun bir çeşit güvenliğini ve son sığınağını aramışlardı. hatta üreme sayesinde utkularla daha çok dolu bir yaşam hazırlayabileceğini nasıl da hiç düşünmediğini görüsünüz: Söylediğim gibi. çünkü onun bütün iyi şeyleri. dindar kişi kendine Hıristiyan öğretisinin ABC’sinde emredilen şu buyruğa kulak vermek zorundadır: “Efendinin. evliliklerdeki rastlantı insanlığın akılcı bir şekilde yapacağı büyük gelişmeyi imkansız kılıyor.. bu amaçsız oyunun hararetli seyircileri ve soytarıları olmayı bırakalım!” diyor.. Burada Yeni İdealler Bulmak Gerek. yani günah tekesidir! 152. saklamayı hiç bilmediğini. — Sevdalı bir durumdayken. bu türden kurulan evliliklerin normal olarak artık kurulmaması sağlanırdı! Evliliklerin çoğu bir üçüncü kişinin tanık olarak istenmediği türde değil mi? Ve bu. Şimdiye kadarki yemin artık yeterince yararlı olmamaya başlar başlamaz.. 154. artık dürüst bir insan değilim demektir ve herkes bunu yüzüme söyleyebilmeli. Dağılan Kuşku. Hoşnutsuz. Yani. Taşkınlık Yüzünden Kötü. — “Şimdi yalan söylersem. — Büyük tehlikelere ve darbelere çok açık bir yaşam sürdüren Yunanlılar. boş yere kullanma!” 153. 156. Bireyler harcanıyor. hazineleri.. tanrının adını. 151.. kehanetlere. Ya biz! 56 . belki de Yeniçağın alametlere. böylece insan sabırsız oluyor ve kendine: “İnsanlıktan uzun süre hiçbir şey olamaz. şerefleri.. Tehlikede Olanların Tesellisi. Onlarla karşılaştırılmaz derecede güvenli bir ortamda bulunan bizler. Bundan dolayı kendilerine ölçülü olmayı öğütlüyorlardı. — “Sadece kendimizi çok iyi hissetmeyelim!” — Bu Yunanlıların iyi çağlarda kalplerindeki gizli korkuydu. tehlikeyi muhakememize ve idrakimize taşıdık ve yaşam tarzımızla ondan kurtulup sakinleşiyoruz. üçüncü kişi de he men hemen hiç eksik olmaz — çocuk — ve bir tanıktan da fazladır. korkaklar için de erişilebilir hale getirmeyi hedeflediğini düşünür. —Bu ruh halinde Epikürün tanrıları vaktiyle tanrısal sessizliklerine ve uhrevi mutluluklarına geri çekilmişlerdi: insanlardan ve onların yaptıkları aşk ticaretinden yorulmuşlardı. Eski ve Ortaçağda olduğundan daha az görülür. yıldızlara ve kahinlere inancı olmadığındandır.
alçakça kavramlar ve onların bedenimiz ve ruhumuz üzerindeki aşırı egemenlikleri sonuçta bütün bedenleri ve ruhları zayıflattılar ve hür. 159. — Eğer uygarlığımızda acınacak bir şey olduğu doğru ise.) nasıl anlattığını hatırlayınız. onu yeniden duyumsayabildikleri andan itibaren daha çok değer verirler (özellikle bunun yapılması zor ise). kırdılar: İnsan şimdi nerede kötü ahlaka hala rastlarsa. Çağdaş Alay. serzenişlere. Platon’un — yani en insancıl olmayan filozoflardan hiçbirinin — trajik sahnenin Filoktetes'ini (Philoktetcs: Yunan efsane kahramanı. Aslında bizim ona çirkin dememiz gerekirdi! Ama. tarafsız insanları. şimdi askerliğin tadını aldılar. Bizim modern kültürümüz acaba “felsefeden” mi yoksundur? O antik çağın filozofları bizi belki de hep birlikte “ayaktakımına” ait olduğumuz şeklinde mi değerlendirirlerdi? 158. tarihsel araştırmalar bütün bir çağın araştırmalarını üstlenmişlerse. — Eğer heykeltıraşlarımız. Çağa Uygun Güzellik. Ama bankerlerin ve sanatkarların çevresinde bu çiçek hala yetişiyor. bunların hepsi. İhtiraslı ve Bilgeliği Az Kişi. öfkeden ya da aşağılamadan gelen tavırlara karşı sadece sabırlı olmayıp. Dalkavuğun Havası. aptal “klasikçiler” bizde dürüstlük bırakmadılar! 162. Avrupalı tarzı oldu. sizin gibi bu tür insanlara gerçekten çok miktarda Hıristiyanlık uygulaması ve buna karşın birazcık Schopenhauer kuramı iyi gelir! 161. kibiriniz hırsınızdan daha da büyüktür. — Şimdilerde bütün büyük ilgileri alaycı bir şekilde ele almak. devasa ve sinirli olarak oluşturmaları gerekir: Tıpkı Yunanlıların kitlesel ahlaklarının büyüsüyle güzelliği tepe köşkün Apollo’su olarak görüp oluşturdukları gibi. 163. Herakles’in oku kendisine miras kalmıştır. çünkü verilen hizmetteki iş yoğunluğu onların ciddiye alınmasına zaman bırakmıyor. Bizim iyi ve kötü hakkında ürettiğimiz toplumsal zayıf.. orada bu dayanağın son enkazını 57 . Ölüleri Uyandıranlar — Kibirli insanlar geçmişin bir parçasına. Rousseau'ya Karşı. haykırışlara... gözyaşlarına. — En köpeksi dalkavukları artık prenslerin etrafında aramayın. — Kültürümüz. Rousseau'ya katılarak kararınızı verip ‘bu zavallı uygarlıktan kötü ahlaklı oluşumuz kabahatlidir” dersiniz. Ama her zaman sayısız kibirli insan bulunduğundan. ya da Rousseau’ya karşı şu kararı verirsiniz: “Bu zavallı uygarlığın kabahati iyi ahlaklı oluşumuzdadır. acının dışavurumuna.. ressamlarımız ve müzisyenlerimiz çağın ruhunu yakalamak istiyorlarsa. belki de en iyi bu bakış açısından anlaşılır. güçlü bir uygarlığın dayanaklarını. Kibirli. evet mümkünse şimdi onu tekrar diriltmek isterler. — Hırsınız aklınızdan daha büyük.57 157. onları kesinlikle gerekli görmüyordu. o zaman güzelliği şişkin. aynı zamanda onları iyi olarak nitelendirmekle ve asil kaçınılmazlıklar arasında görmekle neye işaret ediyor? — Oysa antik felsefenin ruhu onlara aşağılayarak bakıp. “Doğal Seslerin” Kültü. Romantizmin bütün hareketleri. bağımsız. 160. bu araştırmalardaki tehlike aslında hiç de az değildir: Bütün muhtemel ölü dirilmelerinde çok fazla enerji ziyan edilir. dalkavuklardan iğreniyorlar.
Sokratçı dört erdeme kulak verirlerdi. kazıp şöhret. Belki de Vaktinden Önce. bu mutlak duygular halkına. bu. kim genelde tercihen Schopenhauer’in düşündüğünden başka türlü düşünmek istemez! — Ve kim şimdi Richard Wagner ile aynı fikirde olmak ister. 165. Mutlak Biatler — En fazla okunan Alman filozofunu. doğanın basit çanak çömleği olarak nitelendirdiğinin farkına bile varmadığı yer. herkesin omuzuna bir tüfek astıracak olsa bile.. hiçbir zaman eksik olmaz: Beni alın! Zahmet etmeden!” 167. bu sayede kendilerine hak sağlamak için ilk denemelerin yapıldığı görülmektedir: Oysa bu kimseler şimdiye değin haydut. — Bir halkın kendine sürekli öğütletip anlattırdığı ahlaksal temel buyruklar. “Bağlantı” aramanın doğal görevlerden olduğu yer! Birinin “o sizi günün birinde kullanabilir” diye dikkat çekmesi halinde. özgür düşünceli. insan orada ya çok büyük bir tekerlek olmak. o halkın ana hatalarıyla ilintili olup bundan dolayı canını sıkmazlar. şirret. çünkü onlara ihtiyaç duyuluyordu.. soğukkanlı cesareti... yanıltıcı ad altında ve genellikle kendilerini mevcut töre ve yasalara bağlı tutmayan kimseler tarafından büyük bir belirsizlikle örgütlenip. genelde ve ayrıntıda? Birinin bir zamanlar söylediği doğru olsa da. bir sürü yanlış. en fazla dinlenen Alman müzisyenini ve en itibarlı Alman devlet adamını düşündüğümde. gücendiği ve gücendirdiği her yerde bir sorun gömülü bulunuyor. eğer o sadece kendisiyle aynı fikirde olsa ya da sadece 58 . — Ayıp! Öyle bir sistemin içine girmek istiyorsunuz ki. Çoğunlukla keşfedici ve üretken olan sıradışı kimselerin artık kurban edilmemeleri gerekir eylem bakımından olsun. makul düşünüşü ya da genelde akılcılığı sık sık yitiren Yunanlılar. birine iltimas için ziyaretler yapmanın ayıp olmadığı yer! İnsanın nasıl kendini bu tür törelere bile bile uydurması suretiyle ilk ve son olarak. çelişkilerle karşı karşıya gelir! Burada hakikatin her iki tarafta da olması mümkün değil: Ve esasen iki tarafın birinde mi? İncelensin. ya da tekerleklerin altında kalmak zorunda! Orası herkesin yukarının emriyle yapıldığı şey olduğunun herkesçe anlaşıldığı yerdir. Her ne kadar. insanın bunu genel olarak makul ve iyi karşılaması gerekir: Bununla zaten başlı başına ahlaklı yapan bir ahlakın olmadığını ve sırf kendisini onaylayan her ahlakın çok fazla iyi enerji harcadığını ve bunun insanlığa çok pahalıya mal olduğunu hep hatırlatan bir karşı güç oluşur. sanki insan demiş ki: ‘Benim gibiler.58 görüyor. Ilımlılığı.. başkalarının kendilerini hiçbir şekilde sorumlu hissetmeden kullanıp kırabileceği. kendi açtığı yatağında öyle hızlı akıyor ki sık sık sanki dağdan yukarı doğru akacakmış gibi görünüyor. gelecek yüzyılı da tehlikeli hale sokup. kendisinin bunu aydınlığa çıkaramadığını söylemek yeterli. düşünce bakımından olsun ahlaktan sapmak bundan sonra zararlı görülmemeli. yasa dışılığın ve vicdansızlığın büyüsü altında kokuşmuş ve çürüterek yaşıyorlardı. bu en genel amaçlar. ama insanın onlara karşı da çok az yeteneği vardı! 166. ahlaksız. 164. Dörtyol Ağzında. Burada seyredilecek üç haşmetli oyun sergileniyor: Her seferinde bir nehir.. hiç kimsenin kendini hakarete uğramış olarak hissetmediği yer. Ve buna rağmen. yaşamı çekilmez hale getiriyor kendi büyük insanları. insan saygısını ne kadar artırsa da. — Bugünlerde. — Ve nihayet kaç kişi bütün kalbiyle Bismark’la aynı düşüncede olabilir. Hangi Ahlak Can Sıkmaz. bütün dürüst insanlarla hakikati arayan kimseler tarafından kabul görüp teşvik edilmeli. yaşam ve cemaat için sayısız yeni deneme yapılmalı: vicdan azabının korkunç yükü dünyadan silinmeli." Böylece çelişkiler. kendi kendime itiraf etmek zorunda kalıyorum: Almanlara.
artık Platonun bütün Sokratçı okullarla beraber ona karşı savaştığı için. belki de Niebuhr’un çağında Almanlara neleri söyleyebildiğini bile hatırlamanız doğru değil: Carnot'dan başka kimse ona hakiki büyüklük izlenimi vermemiş. Hipokrates’de doktoruna. Schopenhauer’in seçtiği yeni ve olağanüstü konum için de bir şey ifade etmiyordu: yani ne şeyler üzerinde ne de şeylerin önünde dizler üzerinde — her ikisine de hala Alman denilebilirdi —. üç kez ruhları çağırmak zorunda kaldı. Ve. ama ilk önce insanlara kayıtsız şartsız biatin komik bir şey olduğunu ve bu konuda Almanlar için yeniden öğrenmenin onur kırıcı bir şey olmadığını ve derin. şeylere karşı! İnanılmaz! Ve yakışıksız! Kendini şeylerle bir sıraya dizmek ve yine de onların karşıtı olmak. dikkate değer bir vecizenin var olduğunu öğretmeli: “Ce qui importe. hoşuna gitmeyen ya da kendisine yaşamda acı veren insanlara ne iftira eder. isteğini dinlediler ve sonun da: “Sadece bu bizim gücümüz dahilinde değil!” dediler. insan burada. iyi ya da kötü bir şey almayı kabul ederdi: Ama unutması gerektiği zaman. tipik olmasaydı onunla ortaya ne koyarlardı! Böylece insan düşünürü olan onda. insan bu küçük soygunla kenara çekilip bütün arta kalanı. hatta son çare olarak kendinin de karşıtı olmak! — Mutlak hayran böyle bir örnekle ne yapabilir! Ve zaten kendi aralarında barışı sağlamak istemeyen bu üç örnekle ne yapılabilir! Çünkü Schopenhauer Wagner'in müziğinin düşmanıdır. üstelik de bir cumhuriyetçiden? Belki hayır... ne de onları küçültür. ama temel dürtülerle. ama ne yazık ki. eserini adadığı sonradan gelen bütün kuşaklar. evet. Perikles’de devlet adamına. tam asker ve cumhuriyetçi Carnot gibi. tersine. şartlı rıza gösteren ve iyiliksever muhalefet yapan bir halk yapmak. sadece kendinden.. — Ama şimdi bir Fransızdan Almanlara böyle şeyler anlatılabilir mi. kendi kendine veremeyip. onun ahlaksız bir kültür olduğu kuşkusuna kapılıyoruz. Demokrit’de doğa araştırmacısına sahip olan en tarafsız dünya bilgisi kültürü son muhteşem çiçeğine kavuşuyor: Öğretmenleri olan Sofistlerin adına kutsanmayı hak eden ve ne yazık ki kutsama anından itibaren bizde birdenbire solmaya ve kavranılmaz olmaya başlayan o kültür. Wagner Bismark'ın politikasının düşmanı ve Bismark da Wagnerci ve Schopenhauerci olan her şeyin düşmanıdır! Geriye yapacak ne kalıyor! “Toptan biate” susamışlığıyla nereye kaçsın! İnsan belki müzisyenin müziğinden kalpleri olduğu için insanların hoşuna giden güzel müziğin birkaç yüz vurgusunu seçebilir." Bu veciz söz onu söyleyen gibi büyük cesur sade ve ketumdur.. bundan sonra toptan hayranları olabilmek için bu çağın üç büyüğünden “arta kalanı” unutabilse. Gerçi: İlkesiz. ruhlar geldiler. insanlara tavsiye etmek ve özellikle arta kalanı unutmak? Evet. ce ne sont point les personnes: mais les cho ses. acımasızca. Tam tersine: Sadece tipleri görmek suretiyle bütün şeylerin ve insanların içine bazı yüce şeyler koyup. müzisyen için ahenksizlikten ve hoşnutsuzluktan başka bir şey değildi.. Almanların Manfred’in deneyiminden yararlanmaları gerekmez mi? Niçin önce ruhlar çağırılsın! Hiçbir anlamı yok.. şimdiye değin o tam olarak Alman değildi! Müzik diye gürültüden. Platon'dan daha büyük pratik adaleti var. ne yapmış ki ona Platondan daha fazla saygı duyuyorum? O bütün insan tiplerinde ve olaylarda en geniş ve en doğal neşeyi buluyor ve her tipin bir miktar iyi akla sahip olduğuna inanıyordu: bunu keşfetmeyi deniyor. Bir Örnek.. 168. tersine.. körü körüne düşman olan bir halktan. bu bir devlet adamında göze çarpmaması gerekirdi. onlardan söz ediyor... insan unutmak istediği zaman unutmuyor. — Thukydides’in nesinden hoşlanıyorum. seçmek.59 bundan böyle olacakmış gibi görünse. unutabilir mi? Ve aynı şeyi filozof ve devlet adamı açısından yapıp ortaya koymak. Hakikat burada öylesine karışık ve 59 . keşke unutmak bu kadar zor olmasaydı! Bir zamanlar çok gururlu bir insan vardı. hareketli bir tin güçlü temel dürtülerin hizmetinde ve işte bu yüzden ilkesiz... hukuka ve doğaya uygunluk geçerli olmalıydı. Sofokles’de şairine. ne muhteşem olurdu! Burada iyi fırsatı kullanmayı ve yeni bir şeyi denemeyi tavsiye etmekte daha bir değer görüyorum: Yani kendine karşı dürüstlüğü artırmak ve inançla söylenileni tekrarlayan.
savaşçı bir ruh hali içinde olan erkekler. onları bir cinnet gibi yakalar ve “bir devin gücünü” andırır. Yunanlıların ne kadar küçük kütlelerle yüce şeyleri ifade etmeyi bildiklerine ve ifade etmeyi sevdiklerine şaşırıyor.. oysa insan Pastum’da. Modern İnsanın Beslenmesi. o zaman labirent bize örnek oluyordu! Bize özgü ve bizi gerçekten ifade eden müzik bu durumu ele veriyor! (Yani müzikte insanlar kendilerini bırakıyor. tıpkı şimdi başlamakta olan çağ gibi. ıstırabın en acı pelini ile karışmış olarak tadını çıkarırlar: Bu tam savaşçıya göre bir içkidir... çünkü müziklerinin içinde onları görebilecek kimsenin olmadığını vehmediyorlar. bizim büyük ve küçük şehirlilerimizdeki aşırı duygusallıktan hala ne kadar da uzaktılar! — Ama buna rağmen filozoflar trajedinin zararından şikayetçi oluyorlardı. — Benzer bir durum: Yunanistan’da insanlar. 171.. içinde oldukları sürece kendinden geçmenin ve harikuladeliğin verdiği büyük sevincin. Ve kadına olan aşkları da benzer durumdaydı: Başka türlü saygı gösterip.. Yani kadın güzelliği konusunda bizden tamamen değişik bir perspektifleri vardı. evet hemen hemen her şeyi sindirmeyi bilir. ister korku. Pompei’de ve Atina’da ve bütün Yunan mimarisi karşısında.) 170. Böyle merhamet duygusu olan ruhlara hitap eder trajedi. kendileri hakkındaki düşüncelerinde nasıl mütevazı idiler! İnsan tanımada onlardan ne kadar ilerdeyiz! Ama ruhlarımız ve düşüncelerimiz onların ruhları karşısında nasıl da labirent gibi görünüyor! Kendi ruhumuzun doğasına uygun bir mimari istedik ve onu yapmaya cesaret ettik mi (bunu yapamayacak kadar korkağız!). kendi tutkusunun 60 . ruhlarından ne anlıyoruz. tehlikeli ve acı tatlı. Platon’un döneminde. Asyalı ya da Avrupalı: Yunanlılara özgü şeylerle karşılaştırıldığında bütün bunlarda kütlesellik ve yüceliğin dili olarak büyük miktardan zevk alma var. — Doğulu ya da modern. Yunanlılara Özgü Olan Şey Bize Çok Yabancı. Duygunun Öteki Perspektifleri. tutku çıplak erkek güzelliği içindir! — Sadece bu bakış açısından kadın güzelliğini duyumsuyorlardı.. herkese kolay kolay nasip olmayan bir şey. kendi içinde sert. — Böylece belki müzik için de bir kez daha iyi bir çağ gelecek (mutlaka o daha kötü olacak!). zor duygulanırlar ve merhamet bir kez katılıklarını yendi mi. belki de trajedi yazarlarına ihtiyaç duyulacak şekilde ruhlar yavaş yavaş tekrar sertleşecektir: Zaman zaman bunlar biraz gereksiz oluyordu. sonra kendilerini bağımlı ve dini bir ürperme tarafından heyecanlandırıldıklarını hissederler. analiz etmek istenmiyor: Böylece eski hata (error veritate simplicior) eski yolunda gitmeye devam ediyor! 169. — Yunanlılarla ilişkin bu gevezeliğimiz de ne oluyor! Sanatlarından. 172. Ardından bu durum karşısında tereddüt ederler.. daha yüksek durumda olurdu.. zor yenilen katı ve kavgacı ruhları. biraz nadir. Kahramanlığın ve erkekliğin değerinin arttığı tehlikelerle dolu bir çağda. — Modern insan birçok şeyi. başka türlü aşağılıyorlardı. homo pamphagus türlerin en iyisi değildir. en yumuşak ifadeyle... — Örneğin Aşilusun zamanındaki Yunanlılar gibi. sanatçılar o müzikle aşırı kişisel. yelkenin rüzgara açık durduğu gibi “sempatik duygulanımlara” açık duranlara ne yapması gerekir! Atinalılar daha yumuşak ve daha duygusal oldukları zaman. çok fazla ortada yaşıyoruz. ister merhamet sayesinde olsun.60 girift ki. o zaman. Bizden daha deli ve daha dikbaşlı beğenisi olan bir geçmiş ile belki daha seçkin olacak bir gelecek arasında yaşıyoruz. zaman zaman yumuşatmaya yarar: Ama trajedinin.. ah. Trajedi ve Müzik. — bu onun ihtirasının türüdür: Ama bunu anlamasaydı.
emir verilmesine karşı çıkmayıp göz yumarlarsa. Böylece sürekli sıkı çalışmaların yapıldığı toplum daha güvenli olacaktır: Ya şimdi güvenliğe en büyük tanrı olarak tapınılıyor. bütün bir çağın ürettiklerine de uygular: Kendisine göre bir şeyin değerini belirlemek için üretilen her şeyde arz ve talebe bakar. “işin nimetine” ilişkin bitmez tükenmez konuşmalarda. sempatik duygulanımlarımızın habercisi mi? — Bu arada insanın başkasına. sevmekten. en geniş ve en ince ayrıntısına 61 .. — Eski Yunanlılarda kişisel müsabakaların. halkların ve partilerin. yuvarlak.61 karanlık ciddiyetinin hakim olduğu insana dönmek zorunda kalacaklar: Ama müzik bugünkü kaybolmakta olan çağın fazlasıyla hareketli. nefret etmekten mahrum ediyor. Ticaret Yapan Bir Toplumun Ahlaksal Modası. Romalılarda savaş. endişe etmekten. hırsın. tüketicilerin ihtiyaçlarına göre değerlendiriyor. sorularının en önemlisidir. düş görmekten. ama her yerdeki her ıstırap hali için.. Aslında şimdi insan işin görünüşünde — bununla hep sabah erkenden gece geç vakte kadar süren ağır. — Şimdiki ahlak modasına ilişkin “ahlaksal eylemler başkalarına gösterilen sempati eylemleridir” biçimindeki ilkenin ardında kendini zihinsel olarak maskeleyen korkaklığın sosyal dürtüsünün hüküm sürdüğünü görüyorum. Bundan dolayı sadece ortak güvenlik ve toplumun güvenlik duygusunu hedefleyen eylemler “iyi” dereceye layık olabilirler! — Eğer korkunun bu türden bir tiranlığı onlara en yüce ahlak yasasını emrederse. bağımsızlık arzusunun gelişmesini etkili bir şekilde engellemeyi bilen en iyi polis olduğunu aslında hissediyor. sanatçıların. ama yine de konuksever bir kapısı olan bahçeyi kendi içinden biçimlendirmek suretiyle mi daha çok yararlı olacağı sorusu cevapsız kalıyor. Çünkü. sakin kendi içine kapalı. İşe Övgü Düzenler — “İşin” övülmesinde. 175. gelişmemiş. o çok fazla sinir gücü harcıyor ve onu düşünüp taşınmaktan. yarı kişisel. Ticari Kültürün Temel Düşüncesi. onun imdadına hep doğrudan koşup yardım etmek suretiyle mi. toplum yararına olan resmi etkinliklerin övülmesindeki art düşünceyi görüyorum: bütün bireyselliklerden korkma düşüncesini. “bunu kim ve ne kadar çok tüketir” sorusu. bilginlerin. her ıstırap için çok keskin gözleri varsa. Bu dürtü en başlıca. yoğun bir çalışma kastediliyor — böyle bir işin herkesi dizginleyen ve aklın. sadece çok yüzeysel olmak durumundadır. Yaşamın bütün pürüzlerini ve kenarlarını törpülemek gibi korkunç bir kasıtla insanlığı kuma çevirmek için en iyi yolda değil miyiz? Kum! Küçük.. daha doğrusu kendi kişisel ihtiyaçlarına göre değil. Bu tip değerlendirmeyi sadece içgüdüsel ve sürekli olarak yapar: Bu değerlendirmeyi her şeye ve böylece sanatlarla bilimlerin. üretmeksizin her şeyi değerlendirmeyi biliyor.. dışarıdan gelecek fırtınalara ve yollardan gelecek toza karşı yüksek duvarla çevrili. Ticaret yapan kimse. yoksa insanın başkasının zevkle seyrettiği güzel. yumuşak. devlet adamlarının. — Ve şimdi! Dehşet! Tam da “işçi” tehlikeli hale geldi! Ortalık “tehlikeli bireylerle” kaynıyor! Ve arkalarında tehlikelerin tehlikesi — O birey! 174. o zaman insanların pek de sevinç duyacak halleri olmaz. tiranca bir müdahale ve biçimlendirme değilse. bitmez tükenmez kum! Bu idealiniz. meraklı ve her şeyin arkasından şehvet arayan ruh müsveddelerine ne yapsın! 173. hep küçük bir amacı göz önünde tutup kolay ve düzenli tatminleri garanti ediyor. kılı kırk yarmaktan. en önemli ve öncelikli olarak yaşamdaki bütün tehlikelerin alınmasını istiyor ve herkesin buna bütün gücüyle yardım etmesini gerekli görüyor. düşünürlerin. Bu bütün bir kültürün karakteri olmuş. zafer ve hukukun toplumun ruhunu oluşturduğu gibi şimdilerde ticaret yapmanın toplum ruhunu oluşturduğu bir kültürün ortaya çıkmakta olduğu görülüyor.
. Günlük-Yıpranmışlar — Bu genç adamların ne karakterleri. Mümkün Olduğunca Az Devlet! — Bütün siyasi ve ekonomik olayların hiçbiri aslında en yetenekli kafaların uğraşmasına ve uğraşmak zorunda olmasına değmez.. fazla çalışılan bir yüzyılın boş zaman ideali diye adlandırılan şeyinden: İnsanın keyfince bir kez tembellik. ne de çalışkanlıkları eksiktir. 177.. Geri kafalara uygun iş alanları var ve öyle de kalacak ki. Ama insan bu zavallı koşum hayvanlarını “tatilden” mahrum bırakamaz... 178. bütün olaylar için — her zaman bir olay olur — fikirlerini söylemeyi görev bilen adamlar! Bu şekilde tozu dumana katınca. daha çok çocukluktan itibaren kendilerine yön verilmesine alıştılar.. 176. tarihin vagonu olduklarını sanan adamlar! Hep dinledikleri için. günlük kullanımlar için eğitiyorlardı. Babaların Eleştirilmesi. zavallı herifler! — Eğer insan sahnede kahramanı oynamak isterse. geri kafalılardan başkasının çalışmaması gerekir: Keşke makine parçalanıp dağılsa! Ancak. insan bununla ayrıca genel güvenliğin karşıtını ortaya çıkarıyor olmasıdır: Sanki şimdiye kadar hiç ispatlanmamış gibi! Toplumu hırsızlığa karşı güvenli. Olayları kovaladıklarını düşünürken günlük olaylar onları saman çöpü gibi savurur. bu iş alanlarında. onlara bir görev öğretisi olarak bakıyorlardı. aptallık ve çocukluk edebileceği bir zamandan. koro yapmayı düşünmemesi. Credat Judaeus Apella. 179.. Eskiden babaları eleştirmek.. Horatius’un anlatımı ile. hırsla kıvranan.. bu hedeflere ulaşmak için insanın esasen var olan en yüce araç ve gereçlerle çabalamasına gerek 62 . sizi dünya siyasetinin büyük şehirlerindeki zavallı herifler sizi. hep söze karışabilecekleri ana dikkat edip gerçek verimliliği yitiren adamlar! Büyük eserler için. onları kendilerinden çalıyorlardı. onları kullanıyorlardı. ateşe dayanıklı kılmak ve her türlü alışveriş ve değişiklik için sonsuz rahatlık vermek.. koronun nasıl yapıldığını bilememesi gerekir. — Ah.. vasat ve büsbütün vazgeçilmez hedefler değildir. büyük arzu duyabilirler: Hamileliğin derin sessizliği onlara hiçbir zaman geçmeyecek. Ama onlara. devleti iyi ve kötü anlamda bir tür yazgıya dönüştürmek. ve şimdi ondan vazgeçemiyor ve başka türlü olmasını da istemiyorlar. Eskiden. bugünün tersine yeni kuşak kendini eskinin üzerine kurmak isterdi ve babalarının görüşlerini sadece kabul etmek suretiyle değil. Eskiden. Gerçekte. her bir kişinin de her an bunun için çalışmak istemesi ve bu sırada kendi işini ortada bırakması. sizi genç.. Yalnızlığı Öğrenmek. tinin bu tür kullanımı olağanüstü durumdan daha kötüdür. ahlaksızlık sayılırdı: Şimdi genç idealistler bununla işe başlıyorlar. ne yetenekleri. — Neden insan şimdi en yakın geçmişle ilgili hakikate katlanıyor? Çünkü kendini bu geçmişe karşıt hisseden ve güç duygusunun ilk meyvelerinin tadını bu eleştiride çıkaran yeni bir kuşak her zaman bulunuyor. bunlar düşük. “Genel güvenlik” bu fiyatla çok pahalıya ödeniyor: Ve en çılgın olanı da sevgili yüzyılımızın ispatlamaya çalıştığı gibi. “çöle gönderilmek için” yeterince olgunlaştıklarında başka bir şey yapılıyordu. kendilerine bir yön tayin etmeleri için asla zaman verilmedi. mümkün olduğu kadar daha ciddiye almak suretiyle kendini güvenli hissetmeye başlardı. büyük ve komik bir çılgınlıktır. evet. yetenekli.62 kadar düşünülmüş ve bütün istek ve yetenekleri etkilemiş: Siz insanlar gelecek yüzyılda bunlardan gurur duyacaksınız: Eğer ticaret yapan sınıfın peygamberleri bunları sizin mülkiyetinize vermekte haklıysalar! Ama. şimdi olduğu gibi sadece herkesin her gün bundan dolayı bilmek zorunda olduklarına inanmayıp. ben bu peygamberlere pek inanmıyorum.
183. kural böyle olurdu. “Konu hakkında parti nasıl bir görüş istiyorsa öyle düşünmek zorundadır insan”. kendini yenme ve şehitlik hizmet etmektedir... onlar için uğruna her şeye katlanacak kadar taze ve çekicidir. ama tinde tembel. İhtiyarlar ile Gençler — “Parlamentolarda birazcık ahlaksız bir şey var — kimileri hala böyle düşünüyor.. 182... 184. Anarşistlerin Ürünü Olarak Devlet. hep saygıdeğer efendinin emrettiği gibi olmak zorundadır”. yetersizliğinizden memnunsunuz ve görev önlüğünüzü bu memnuniyetin üstüne asmışsınız: Böyle yaşıyorsunuz. çocuklarınız için de böyle bir yaşam istiyorsunuz! 187. ait olduğunuz topluma. kör gözleri de aydınlatan bir tutarlılık! Ama daha duyarlı ve derin bir tin hüküm sürmeye başlayıp. kudret duygusu ve bu kudretin duygusu. Dilenci.. özellikle Kuzey Almanya’da. Bundan dolayı kurnaz devlet adamları. bu iki kötüden sadece en az kötü olanıdır. kendilerini demir zincire vurup korkunç disiplin uygulayacakları beklenebilir: — onlar kendilerini tanıyorlar! Ve bu yasaları kendilerinin koyduğunun bilinciyle onlara katlanacaklar. 63 . Kaba Tutarlılık. Tüccarlar — işiniz.. bu bazı uslu yaşlı kafalardaki on birinci emirdir. — aslında bu araçların en yüce ve en nadir amaçlar için saklanması gerekirdi! Ekonominin bu denli çok konuşulduğu çağımız bir savurgandır: En değerli şey olan tini israf ediyor. Eğer bir gün bunlar yasa koyucu duruma gelirlerse.. Savaşlar — Günümüzün en büyük savaşları tarihsel incelemenin etkileridir. kimileri yönetilmek istemedikleri için: —Son belirtilen yönetim şekli. İşte çalışkan. 181. — Büyük bir paye verilerek: “O bir karakterdir!” denir. evet! Bununla onun kaba tutarlılık gösterdiği anlatılır. 180. — Dilenciler yok edilmeli: Çünkü insan onlara verince de sinirleniyor. — çünkü orada hükümete karşı görüşler de olabilir!” — “Konu hakkındaki görüş. bu en büyük önyargınızdır. — Buyruk altına alınmış insanların ülkelerinde hala yeteri kadar çağdışı ve buyruk altına alınmamış insanlar var: Şimdilerde bunlar hiçbir yerde olmadığından çok sosyalist kampta toplanıyorlar.. heveslerinize bağlar.. İnsan buna eski bir modaya güler gibi gülüyor: Ama eskiden bu ahlaktı! Belki de insan şimdi parlamenterci olarak yetiştirilen genç kuşak için ahlaksal olan şeye günün birinde gülecek: Yani partinin politikasını kendi bilgeliğinin üstüne koymak ve toplum yararı sorusunu partinin yelkenlerine rüzgar dolduracak biçimde yanıtlamak. sizi memleketinize.. 186. vermeyince de sinirleniyor. 185.. seyirciler karakterin varlığını inkar ederler. — Kimileri yönetme işinden zevk aldıkları için yönetirler. kendi yüksek tarzında tutarlı olur olmaz.63 yoktur. Yönetmek. komedilerini genellikle kaba tutarlılık perdesi arkasında oynarlar. Böyle bir ahlaka şimdi her türlü kurban.
Ahlak yargılarının acayip çılgınlığı! Eğer insan kendini güçlü hissediyorsa. Ama. mutlu. 190.” Daha birçok denemenin yapılması gerek! Daha birçok geleceğin gün ışığına çıkması gerek! 188. sarhoşluğu beslenmekten daha önemli bulan bu ayaktakımı beğenisi.. — Nasıl! Ve tam da bu halka mı siyaseti emanet edeceksiniz? Ondan günlük sarhoşluğunu çıkarsın diye mi? 189. eski. kötü olarak görünüyordu. diğer ulusları yönetmek için (ya da yönetiyor düşünmek için) ortaya koymaya hazır olduğu bir zaman hep gelir. Kitlenin yaşamını. güvenen. Sarhoşluk ve Beslenme. — Almanlar. vicdanını. Eski Alman Eğitimi. Ama bu şövalyelerin arkadan gelen nesli o çağa iyi. korkunç baskısı altında olan ve atalarından bunu dinlemiş olanlar açısından bakıldığında.. Büyük fatihler hep erdemin coşkulu dilini kullandılar: Etraflarında hep ayağa kalkmak ve sadece en yüce dili duymak isteyen kitleler vardı. malını. kesinlikle avamın derinliklerinde ortaya çıkmış değil: Daha çok oraya taşındı. — Suçlunun kendini ihbar ettiği. o büyük zevke sahip olmak ve muzaffer. çünkü hep bir dolandırıcı ararlar. yasa koyucunun gücünü kullandığı bir durum düşünülemez mi? İnsan bir kez bir suç işleyebilir ama gönüllü ceza ile suçunu yener açık sözlülük. yaptığından başka bir çare bulamıyordu. o zaman mutlaka kötü ekmeğe razı olurlar Sarhoşluk onlar için beslenmeden daha önemlidir. oysa kökenini en büyük zekalardan almış ve binlerce yıl onların içinde büyümüştü. şiddet kullanan insanların sert. Büyük Siyaset Hakkında. fantezili duygular öylesine dışarı taşarlar ki. şüphe etrafında her iki cinsin de dinleyicileri vardı herhalde. onlar onu kötü olarak hissedip nitelendirirler! Hesiod insanlık çağı üzerine yazdığı fabelin de. üzerinde bu parlak yabani otun büyüyebileceği son bakir topraktır. Halk.. Homer’in kahramanlarının çağını iki kez arka arkaya betimledi ve bir taneden iki tane çıkardı: Bu serüvenci. bereketle serpildi. pervasız. — Bireylerde olduğu gibi halklarda da çıkarcılık ve kibir büyük siyasette çok fazla rol oynasa da. Ona bir sahip olabilirlerse. kendi yaptığı yasaya böylece saygı duymanın gururuyla kendi kendini cezalandırıp gücünü kullandığı.64 Olanaklı Bir Gelecekten. Avrupa’nın öteki halkları için ilginç olmaya başlamaları — bunun üzerinden çok uzun bir zaman geçmedi — şimdi artık sahip olmadıkları. aynı çağı. şu temel düşünceyle: “Sadece kendi koyduğum yasa önünde eğilirim. erdemini. oraya nakledilip dikildi ve orada öncelikle aşırı şekilde direnip. büyüklük ve ağırbaşlılıkla sadece suçu silmez. sadece hükümdarlarla güçlülerin ruhlarından değil. bu onların her zaman ısıracakları oltaya takılı bir yemdir! Onların içinden seçilmiş erkekler — en uzman uygulayıcılar olsalar bile parlak fatihler ya da eski ihtişamlı saraylara karşı ne ifade ederler! Halk adamı onlara en azından fetih ve ihtişam ümidi vermelidir: Belki bu sayede kendisine inandırır Hep itaat ederler ve eğer bu sayede kendilerinden geçmeleri sağlanırsa itaat etmekten daha fazlasını yaparlar! Onlara defne çelengi ve onun içindeki çıldırtıcı güç yoksa. onları sürükleyen en güçlü dalga. — Halklar çok sık aldatılırlar. O zaman şair. yarı mutlu bir zaman olarak saygı duyuyordu.. — Bu olanaklı bir geleceğin suçlusu olurdu elbette ki geleceğin yasa koyuculuğunu şart koşardı. fedakar. hatta kör bir 64 . hırslı ya da akıllıca önlem alan hükümdar hiç yoktan bir savaş çıkarıp. büyük küçük her şeyde. iyi hissedip iyi olarak nitelendirir: Ve gücünü başkaları üzerinde kullanmak zorundaysa. özellikle duyularına heyecan verici bir şarap. O zaman savurgan. tiranca keyfi bir ulus olarak. umutlu. halkın aslında en alt tabakalarının hiç de alt olmayan kısımlarının bitmez tükenmez kaynaklarından zaman zaman fışkıran iktidar duygusu ihtiyacıdır. huzur ve neşe bile sunamazsınız. toplum önünde kendi cezasını kendisinin verdiği. kendi yanlışını halkının vicdan huzuruna mal edebilir. bir de toplum yararına iş yapar.
“soğuk” ya da “katı” gerçeğe karşı. sessizce. kendine kahramanca hakim olmakla yardım etmeyi becerdiği zaman. büyüklüğün ve insancıllığın birlikte mümkün olduğu bir yer olmasını istiyor. ona çok daha gerçek olan dünya ve dünyanın şeytanlıkları tekrar görünmüştü. Bu gün Schiller’e. ne kadar çok yüceltilmişlerdi! Corneille ile Sevigne'nin varlığı sevişleri ne kadar da farklıydı. onun dinleyicileri... bir dokunaklı ve acınacak olmamızdan başka? Önce ne pahasına olursa olsun heyecanlı görünme ihtirası. ne yazık ki “güzel”. tersine. orada bizim için görme. buna rağmen yıldız olabilirler! Almanlar. gökte olmadıklarını çok iyi biliyorlardı. bu şeytanlığın güzelliği vardı! — Ve esasen ecnebilerin aklını ne çeldi ki. Kuşkusuz. göğün bir köşesini keşfetmiş ve oraya yerleşmiş olabilirler mi? İnsan Almanlara yaklaşmayı denemek zorunda. büyük bir sessizlikle. kendisini. yarı psikiyatrlara özgü art niyetlerle! Ne kadar da çok mutluydu Corneille — “bizim büyük Corneillemiz”. ölçülü olduğu kadar zararsız bir şey. gümüş gibi parlayan bir idealizmdir. ne şirinliği. 65 . anatomiye karşı. doyumsuz. bu çılgınlık sayesinde öteki halklar için vaktiyle eğitimle sağladıkları ilginçlikten çok daha ilginç bir konuma geldiler: Şimdi memnun olabilirler! Bu arada o zamanki Alman eğitiminin Avrupalıların iştahını açtığı ve onun böyle bir ilgiye. Her şeyden önce asilleştirilmiş tavırlar ve asilleştirilmiş sesler isteyen. evet böyle bir öykünmeye ve esinlenerek rekabet etmeye değmediği yadsınamaz. gizemli Samanyolu ışıklarıydı: Bu arada ecnebi kendine şunları söylüyordu: “O bize çok çok uzak.. kör kaba bir “istemden” dolayı değil. daha çok doğuştan başına buyrukluğa ve kibarlığa. yumuşak. hatta belki de kaçış ve geri dönüş tepisini birlikte. ne yiğitiiği. iğrenç. gelenekler) daha güzel görmeyi istemek düşüncesinin yanında parıldayan kemiksiz genellemeler arzusu. Daha iyi İnsanlar! — Bana.. yüzü ıstırapla buruşmuş insanlarına yöneldiğini ve onlara kabalıklarının imgesinin yanı sıra uhrevi mutluluk. yönetimlerin bizzat en despotu olan hükümdar ve din adamı keyfiliğinin ne gururu.. Wilhelm von Humboldta. ve bunu kaba ve coşkulu bir şekilde anlattı: Çünkü. her ne kadar Yunan kaynaklı olmakla övünse de belirsiz. yumuşak bir şekilde karşı çıkarak. ama aynı zamanda dini simgelerle ifade ettirmediği sürece doğa bilimine karşı içten gelen bir nefretle beslenen.. Madame de Sevigne kadın vurgusuyla tam bir erkeğin önünde bağırdığı zaman. Alman eğitiminin bu ilerleyişini Goethe kendi tarzında gözlüyordu: yanı başında durarak. alicenap özveriyle. duyma. Schleiermacher’e. onların mektuplaşmalarını okuyun. çünkü insan onu öldürmek istemiyordu. Samanyolu parıltısını üzerlerinden silmek için çabalamaya başladılar. anlama.65 öfke ile sanki bir hastalıkmış gibi üzerlerinden silktikleri bir eğitim sayesinde olmuştu: Ve bunun yerine siyasi ve milli çılgınlığı koymaktan daha iyi bir yol bilmiyorlardı. izlediği daha iyi yolda sürekli güçlendirerek. yücelik ve ahiret imgesi gösterdiğini söylüyorlar: Nitekim. Böyle seyircisi olan zavallı sanatçılar! Böyle yarı rahiplere. onlara şövalye erdeminin imgeleri olan mutlak görev bilinciyle. unutmuşluk içinden çıkarıp geri getirirler. istek ile tutkunun kalıtım yoluyla alınan gücüne olan karşıtlığın tahriki ve teşviki olarak duyumsandığı bir yer olmasını istiyordu! 192.” Ve insan onlara yaklaştı: Oysa bundan çok kısa bir süre sonra aynı Almanlar. sonra her bağlamda (karakterler. zevk alma. Schelling’e bir bakın. günün birinde unutup tekrar nefes alabilir. kötü bir beğeniye göredir.. sanatımızın günümüzün hırslı. her türlü felsefi yetinmeye ve kötümserliğe karşı. kusursuz tutkulara karşı. değerlendirme ortadan kalkıyor. Kısa bir süre sonra bunu Schopenhauer de gözledi. Hegel’e. bir bulutun içindeydiler! 191. zamanlar.. başıboş. tutkular. ne de bireylerin ruhlarını ezebileceği bir yer. tersine. bugünkü bir çekilmez. Alman eğitimine Goethe ile Schopenhauer gibi bakmadılar ya da onu basitçe görmezlikten geldiler? Bu eğitimi aydınlatan etrafındaki donuk parlaklık. iyi huylu. taraftarlarının büyük çevresine girin: Onların ortak nesi var? Neleri bizi etkiliyor.
66 . hakiki. hiç bu kadar güzel yansıtılmadı.. gerçek bir Fransız: Çünkü onun etkileyici buluşu bu ana kadar sadece Fransızlar arasında benimsenip güçlü kalabiliyordu.. tıpkı böyle bir şeyin bilimin katığı olarak düşünürler topluluğunda görülmesi gibi. arasında işte Madame de Guyon: ve havari Paulus’un belagatının ve heyecanının en yüce. — Tin. 193. Schopenhauer’in güzel. Hugenotları unutmayalım: Şimdiye kadar savaşçılık ve çalışkanlık duyusuyla nazik töreler ve Hıristiyan sertliğinin ortaya koyduğu birlik. başka bir yerde olduğundan daha iyi anlıyorlar. Hıristiyanlığın asket ideallerini son olarak ciddiyetle ele alan o kişi. burada gerçek oldu ve bu arada Paulus’un tanrıya karşı gösterdiği o Yahudi sırnaşıklığını.. — Fransızların dünyanın en koyu Hıristiyan halkı olduğunu kimse tartışmıyor: Kitlelerin imanının onlarda başkalarından daha büyük oluşu bakımından değil. ama bunu kendisine asla izah edemedi. Bu bir yana. yüzeysel olarak bakarsak.. onlarda Hıristiyanlığın en zor idealleri insan haline dönüşmüş olmasından ve sadece düşüncede.. içeriğini ve derinliğini örtmek için doğal bir derisi var. İşte Trappisten manastırının kurucusu. yaşamı boyunca Almanların ona sunduğu oyuna bağırıp çağırdı. Ünlü Almanların içinde belki de hiç biri Hegel kadar esprili değildi. kendi içinde hep büyük insanlarla kavga etti. Espri ile Ahlak.. Ve Port Royal’de büyük Hıristiyan alimliği son bir kez gelişti: Ve gelişmeyi büyük insanlar Fransa’da. zarif etli bir kelime birleşimidir.. ruhun ve dürüstlüğün birleşiminde bütün Hıristiyanların birincisi. Fransızlar içinde bir istisna değil. Yani onun özü. — Fransız esprisinden korkar. ama buna karşın Hegel’in de ondan kendine özgü olan kötü üslubunu ortaya çıkarmasına neden olacak kadar büyük bir Alman korkusu vardı. tersine. İşte Pascal ateşli olmanın. kibar. en sevgili.. onları izleyip Elsas’a ve Cezayir'e gitti. ve insan burada nelerin birleşmesi gerektiğini düşünüyor! İşte Fénelon kilise kültürünün bütün güçlerinin yetkin ve büyüleyici bir ifadesi: İnsanın tarihçi olarak mümkün olmayanı ispatlamaya hevesleneceği ideal bir yol buna karşın sadece ifade edilemeyecek kadar zor ve olanaksız Kendi arkadaşlarının.. mahcup ve meraklı. kadınsı. bu halkın niçin Hıristiyanlığın mükemmel tiplerini ve Hıristiyan olmayan özgür düşüncenin mükemmel karşı tiplerini yetiştirmek zorunda kaldığını tahmin edin! Fransız özgür düşüncesi öteki halkların özgür düşüncelilerinin yaptıkları gibi sadece dogmalar ve ünlü hilkat garibeleri ile mücadele etmekle kalmadı. — Ve şimdi. *"Eliksir" (iksir) yerine kullanılmıştır. kendini ışıktan ve hoyrat ellerden sertliği ve tuhaf kılıfı ile korumaya çalışan bir bilge taşı* olarak.66 Eksiksiz Düşmanlar Arzu Etmek. çoğunlukla küstah bir buluştur. kadın düşmanı ihtiyar Aşilus’un ifadesiyle peçelerinin arasından bakan “genç kadınlar” gibidir: Ama o çekirdek tinsel şeyler üzerine esprili. buna karşın bir büyük Almanın derinliği genellikle eğri büğrü şekli olan bir kapsülde kapalı tutulmaktadır. Fransız dingincilerinin. ama o sarılışlarda kendini bizzat anlaşılması güç bir bilim ve tamamen yüksek ahlaksal sıkılma olarak yansıtır. ahlakın gözlerini oymak ister — yine de bir minik kuşun çıngıraklı yılan karşısındaki büyülenmiş korkusuna benzer. 194. çünkü iksirin ilk anlamında bu var. en hayran bırakıcı Hıristiyanın yarı tanrısal durumu hakkında tahmin etmeye çalıştığı her şey... başlangıç halinde ve yarım yamalak kalmamasından dolayı. O zaman Almanların esprinin kendilerine izin verilen biçimi vardı ve şamata ve neşe içinde onun tadını öylesine çıkarıyorlardı ki. bilgi ve gönül ile sıkılmanın sırrını bilen ve kendini sıkılmayı ahlaksal olarak duyumsamaya alıştırmış olan Alman. bir çekirdeğin etrafının sarılması ve hemen hemen aradan bakamayacak kadar tekrar tekrar sarılması. büyük bir Fransız hep yüzeyini korur. en sessiz. söz ve davranıştaki eski Fransız saflığı sayesinde sıyırdı. nazik.. çok güzel aklı onun karşısında kalakalmıştı. tersine.
Ama bunun anlamı. eytişimde düzenli alıştırma yaptık mı? Onlar gibi güzel ve mağrur yürümeyi. hararetli ve susuz gençlik yıllarımızı bilgi için değil. ve daha da fazlası bu düşüncenin olası bir eleştirisini ihmal etmedik mi. bu ya da şu ahlakla yaşamaya ilişkin cesur ve katı denemeler üzerine konuşmayı ihmal etmedik mi? İçimizde antik devir insanları için modern insanlarda olduğundan daha yüce olan bir duygu uyandı mı? Günün. aşağıdaki dizeyi kendi kendinize sık sık ve üzülerek okuyoruz: “Schicksal. — Ahlak öğretmenlerinin genelde az başarılı olmalarının nedeni. belirsizlikte dolaşmak ve hayvanları insan yapmak için onlarla konuşmak demekti: Hayvanların bunu sıkıcı buluyor olmalarında şaşılacak bir şey yok! İnsan kendisine kısıtlı çevreler arayıp. kendilerine ve bütün diğer “iyi topluma” karşı ve görevleriyle birlikte onurlarını da bulan eğiticinin. gökte. eğer bu ithaf onu kendimize karşı korumasaydı. bir seferde çok şey yapmak istemelerinde yatar. onu fırlatıp atsak. onlara gülerek . yerde cereyan eden her şeyi. güreşmeyi. tahrik edici binlerce sorunu çözmek. utandırıcı. onlar için ahlak bulup teşvik etmeli. bunu iniltiler içinde yapmaya mecburum!” — Ve şimdi. “biçimsel eğitimin” ve “klasikliğinin” lehine.sormaz mıydık: “Nerede bu biçimsel eğitim? Ve eğer yoksa. Ama büyük başarı. 195. örneğin kurtların önünde onları köpek yapmak için konuşmalar yapmalı. Sözde Klasik Eğitim. gerçek bilimleri belirli bir şekilde aşağılamanın esintisi bize üfürürdü! Ve biz böyle kolayca kandırılıyoruz! Biçimsel eğitim! Liselerimizdeki en iyi öğretmenleri gösterip. ich müsst’ es doch und unter Seufzen tun!” “Yazgı. yaşam yoluna geriye bakınca bazı şeylerin aynı şekilde düzeltilmesinin mümkün olmadığı anlaşılıyor: Eğitimcilerimiz bilgiye aç.. iş yerinde. yumruklaşmayı öğrendik mi? Bütün Yunanlı filozofların uygulamalı asketliğinden bir şey öğrendik mi? Bir tek antik erdemin alıştırmasını antik devir insanlarının yaptıkları şekilde yaptık mı? Eğitimimizde esasen ahlak üzerine düşünmeyi ihmal etmedik mi. yani çok hırslı olmalarında: Herkes için fazlasıyla talimat vermek hevesindeydiler. keşke geçmişin büyük insanlarının güreşip yenilerek tekrar tekrar verdikleri mücadeleyle katı bilimin tarihi olan şehitlik bir kez de olsa ruhumuzu titretseydi! Daha ziyade tarihin. yaşamın 67 . bir kişiyi eğitmek isteyenin ve bunu yaparken de kesinlikle sağa sola bakmayanın oluyor. onu nasıl öğretirler?” Ve klasiklik! Antik devir insanlarının gençlerini eğittikleri şeyden biz bir şey öğrendik mi? Onlar gibi konuşmayı. her şeyden önce ne herkesi ya da dar bir çevreyi eğitmek isteyenin değil. dillerini beceriksiz olduğu kadar ıstırap verici bir biçimde ve eğitimin temel ilkelerine aykırı olarak öğreterek gençliğimizi boşa harcadılar: Kim eğitimin açlığını aşırı derecede çekiyorsa sadece o yesin! Matematik ve fizik öğrenelim diye şiddet kullanılacağına.. İşte geçen yüzyılın bizim yüzyılımıza üstün oluşu o zaman birçok insanın teker teker yetiştirilmiş olmasından ve bunun yanında yaşam görevini burada bulan birçok eğiticinin bulunmasındandı. — Yaşamımızın bilgiye adandığını keşfetmek. acı verici. seni izliyorum! Ve istemesem de. sözümona “klasik eğitim” için harcadılar! Bize Yunanlılar ve Romalılar hakkında yetersiz bilgiler verip. sonra bize bu bilginin mutlak tutarlılığına ilişkin ilk bilimsel hazzı öğrettikten sonra hırsımızı göstermek gerekirdi! Keşke bize sadece bu bilimlere saygı göstermek öğretilseydi. onlar gibi yazmayı öğrendik mi? Konuşma eskriminde. — öncelikle matematik ve mekanik bilgisine ihtiyacımız olduğunu gösterip. önce bizi bilgisizliğimizden kuşkulandırmak ve basit günlük yaşamımızı. ich folge dir! Und wollt’ ich nicht. atmayı. hayır! Onu fırlatıp atmıştık.67 Ahlak Öğretmeninin Kibirliliği. çalışmalarımızı ve sabah ile akşam arasında evde.
Hintliliği onurlandırmaktır. biz onu delikanlıyken yaptık ve kendimizi hemen hemen her zaman için.. Almanların eğiliminin büyük bölümü aydınlanmaya ve onun sonucu olarak kabul edilen toplumdaki devrime karşı yönelmişti. onu bilmemek akıllılık olabilir. Almanların Aydınlanmaya Karşı Düşmanlığı. — “Yaptığım bu şey aslında nedir? Ve bununla ben ne yapmak istiyorum?” — Bu.. muziplikleri konuşmak. gençlerle hakikatleri değil geleceklerini ve eğlencelerini konuşmak. modern duyunun bilmediği. Almanların bu yüzyılın ilk yarısında tinsel çalışmalarıyla genel kültüre yaptıkları katkıları unutup önce Alman filozofları ele alıyor: Onlar spekülasyonun ilk ve en eski basamağına geri gitmişlerdi.. Buna karşın çocuklarla hakikati değil. bunlar için her zaman vakit ve heves var! — Ama yetmiş yıldan sonra ortada olan ne! — Hemen geçer ve sona bulur. tersine. eğitimimiz insanları gururlu yapmıyor. bu çileli yılların sonucu olarak yeni bir yeti yok! Tersine. İkinci olarak Alman tarihçileri ve romantikçileri: Bunların genel çabaları eski. Çünkü bizim klasik eğitimcilerimizin kendini beğenmişlikleri. Duygunun kültü. — İnsan. bizim şimdiki eğitim tarzımızda öğretilmeyen. Üçüncü doğa araştırıcıları: Bunlar Newton ile Voltaire’in ruhuna karşı savaşıp. aklın kültünün yerine konuldu ve Alman müzisyenleri. yaşlı kitap ejderhaları için yeterince iyi olduğu şüphesini uyandırdılar: “Bu ejderhalar hazinelerinin üzerine kuluçkaya yatsınlar! Galiba onlara layık olacaktır!” — Klasik eğitimimiz bu art düşüncelerle kendini tamamladı. aynı zamanda antik devire karşı bir antipatiyi oluşturduk. onun için vaktimiz yok. ortaçağ dünyasını.. dalganın nereye ve nasıl gittiğini bilmesi hiç de önemli değil! Evet. onu sormamak da değil. görünmeyenin. felsefenin bilim öncesi bir tarzı onlar sayesinde canlandı. önümüze serilmiş görünen Yunan ve antik olan bütün varlıkların çok zor anlaşılmakta olduğunu... aynı zamanda antik varlığa sahip olduklarına da inanarak bu kibiri. ilkel duyumsamaları ve özellikle Hıristiyanlığı. efsaneleri. bunun yanında böyle bir varlığın bizim için değil. garip.. Benzer sözcükler ve kavramlar bizi şaşırtırlar: Ama onların arkasında. sadece eskiden insanların ne yapabildiklerine. fakir. dürüst. halk dilini. Goethe ile Schopenhauer gibi tanrısallaştırılmış ya da şeytanlaştırılmış bir doğa düşüncesini ve onun etik ve sembolik önemini de kapsayacak biçimde tekrar yükseltmeyi denediler. halk ruhunu. hala mevcut olan her şeye bağ oluşturulmuş her şeye karşı bağlılık içinde kalarak dönüştürmeyi denemişti böylelikle kalp ve ruh bir kez daha dolacak ve gelecekteki yenileyici amaçlara yer kalmayacaktı. ne ye güçlerinin yettiğine dair bilgi! Ve nasıl bir bilgi! Yıllar geçtikçe çok basit ve dünyaca tanınan. masalsının özlemlinin sanatkârı olarak yeni tapınağın kurulmasında söz ve düşüncenin bütün sanatçılarından daha başarılıydılar. coşkulunun. dolayısıyla sorulmayan hakikatin sorusudur.. doğu asketliğini.68 bölüşümü ve yaşamın amaçları antik ruhla bize gösterildi mi? Eski dilleri de hiç yaşayan dilleri öğrenir gibi öğrendik mi. Bunlar bana göre delikanlıların koşuşturabilecekleri alanlardır! Yeter. — Bu artık düzeltilemez. Hakikatin En Kişisel Soruları. evet hemen hemen bunlara nüfuz edilemediğini. anladığımız kadarıyla! Ama sadece kendimizi düşünmeyelim! 196.” Ne kadar da iyi! — “Gerçekten mi?” 197. ve yine antik insanlar hakkında konuşurken yapılan alışılmış hafifliklerin ya hafiflik ya da eski düşüncesizliğin kalıtımsal küstahlığı olduğunu daha iyi anlıyorum. çünkü açıklamalar yerine kavramlarla yetindiler. anlamadığı ya da onun için üzücü olmak zorunda olan bir duyu saklıdır hep. — “itiraf edelim: gururlu değil ama. tıpkı hayalperest çağın düşünürleri gibi. eğitilenlere de aşılayacak kadar ileri gidip. görünürde çok büyük bir samimiyete karşı antipati. anne adayı kadınlarla hakikatleri konuşmak yerine iltifat etmek. 68 . yani konuşmak ve rahat ve güzel konuşmak için? Hiçbir yerde gerçek bir yetenek. Sayısız iyinin bir bir söylenip araştırıldığını ve o zamandan beri bazı şeylerin hiçbir zaman eleştirilmediği kadar haklı biçimde eleştiri konusu olduğunu unutmayalım.
günün birinde başka bir doğayı benimseyip. (Bunu klasik çağın Odysseia’sı olan Temistokles yapmıştı. hayran bırakan. değerli der ve bu nitelendirmeyle Yunanlıları geride bırakırız. — Çok büyük iç deneyimlere sahip olmak ve onları yukarıdan tinsel bir gözle seyretmek. akıllarına gelmezdi. tarih. artık en geniş kanatlarını açarak eski davetçilerinin önünden vaktiyle aleyhlerine ruh çağırdıkları işte o aydınlanmanın yeni ve daha güçlü dehaları olarak uçup yükselerek gittiler. bütün bunlar belli bir süre karartan. büyüklük. bununla birlikte her an bir kaplan gibi avının üzerine. öğretmenler ve ardılları yapmıştı. ünlü olmanın mahcubiyeti: Bu üç sıfat tek bir zihniyet altında birleşmiştir. çılgınca bir şey duyduklarını sandılar.. insanlar kulaklarına inanamadılar. 199. kökeni ve gelişmeyi anlayış. evet ikisinin de hala mevcut olmasına aldırmadan. aradan belli süre geçince davet edenlerin fikirlerine zararı en çok onlar verdi. mükemmel kalıtımsal dürtülerimizi özenle yeni nesnelerle takviye ediyoruz. Bunlar. bizim kalıtımsal şövalye serüvenciliğimiz ve fedakarlık zevkimizin baskısı altında yaptığımız gibi yaşamı ve ölümü bir sövgüden dolayı önemsemek. ya da iyi namın (şöhret) korunmasına kötünün kazanılmasından daha fazla önem vermek. geçmişin duygularını anlama. Bu erdemlerin eski nesnelerinin itibardan düştüğü (haklı olarak) duygusuna kapılarak onlardan vazgeçmek istemiyor. duygu ve bilgi için yeni uyandırılan tutku. — En kibar Yunanlıların zihniyetinin bizim hala şövalye ruhlu ve feodal olan asaletimiz yanında yetersiz ve zor bela uygun olarak duyumsanmak zorunda olduğunu kavramak için. Ve bu amaçla ibret olması için bütün Atinalı kurmay heyetinin önünde bir başka subay tarafından sopa ile tehdit edilen Atinalı subayın maruz kaldığı bu hakareti. hemen hemen inanılmaz bir şey olarak kabul ediliyordu: “adil insan”. vatanı satmak onun için nedir ki! Bu tür insanlar için adalet olağanüstü zordu. Gizli ve delicesine 69 . Fransa ile İtalya’da bunu soylular yapmıştı genellikle soyluların tin fukarası olduğu Almanya’da (belki artık daha uzun sürmez) bu işi rahipler. Biz Daha Soyluyuz. — Sadakat.. Ama Sokrates: “En erdemli insan en mutlu insandır” şeklinde konuştuğu zaman. Odysseia’nın utanılacak durumlarda dilinden düşürmediği o avunma sözlerini hatırlayın: “Dayan buna sevgili kalbim! Sen çok daha kötülerine katlandın!”. için de bizim sürüklendiğimiz ve sürüklemek istediğimiz gerçek büyük dalgalarla karşılaştırılınca sadece dalgaların titreşmesidir. 198. bütünüyle saygısızlığı ve küstahlığı ve keyfi için her şeyi ve herkesi feda eden tiranın şeytanlığını düşünürdü. şiddet uygulayarak yönetmek için atlamaya hazırdır: Bu sırada yalan. ya da sınıfsal önyargılara ve inanç ilkelerine bağlı kalmak. eskiye dönüştüren tinin yardımsever arkadaşları olarak gözüktükten sonra.) Yunanlıların. küçük genel bir tehlike değildi.... kibar. bunlara soylu. eğer tiran olmayı engelleme olanakları yardıysa. geçmişin tam ve nihai bilgisinin görüntüsü altında esasen bilgiyi duygunun altına bastırmak ve — kendi görevini böyle belirlemiş olan Kant'ın anlatımıyla — “bilgiye sınırlarını göstererek inanca tekrar yol açmak. Çünkü bu her iyi Yunan aristokratının asil olmayan gizemidir: Derin bir kıskançlıkla kendi sosyal sınıfının her üyesini kendisiyle aynı seviyede tutar. Çünkü en mutlu kişi imajı altında kibar soylu her erkek. cinayet. utanılacak anlarda o avuntu ve zorunluluk dizelerini “sevgili kalbine” yollayacak uygun adamdı o. Tekrar temiz hava alalım: Bu tehlikenin vakti geçti! Ve ne gariptir ki ruhlar Almanlar tarafından çok anlamlı bir şekilde davet edildiler. eğer sonuncusu şöhret ve güç duygusu ile uyuşma gösteriyorsa.. ihanet. — ona karşı “büyük bir devrim” ve “büyük bir tepki” olmuş olmasına. ya da düellolarımızda olduğu gibi ikisini de onurlu bir tehlikeye atacak fırsatlar aramak.. Halkına Paye Verenler. Hıristiyanlarda “aziz” ne anlama geliyorsa Yunanlılarda da onun gibi bir anlamı vardı. “Vur bana! Ama beni de dinle!” sözleriyle geri çevirişine ilişkin mitolojik hikayeyi alalım. Bu aydınlanmayı devam ettirmek zorundayız.69 Genel olarak söylersek geriye şu kalıyor: O. bunu halkına paye veren kültür insanları yapar.
sanki daha büyük (ve daha uzun) bir yaratığın kalması içinmiş gibi döşer. o bundan kaçınır. geniş mekan ve vakur tarzda. Sürekli var olan yüksek bir fiziksel güç görüntüsünü korumayı bildiği gibi. ama sonsuz hazzın keyfi ile işte tam o sırada kafasını yukarıda tutan sürücüye. sarayda saatlerce ayakta dursa da yorgun görünmez. hep çekici oyununu oynadığını ifade eder.. bir hekimin aklıyla ve iyi niyetiyle yapılıyor.. ona iyi gelir! Belki de. şimdiye kadar olduğundan daha yüce şövalye hizmetleri öğrenmeye ve böylesine vicdan huzuruyla önüne hemen şimdi gelmekte olan çağda olduğu kadar hiçbir çağı koymayan muzaffer bilgelik idealine hayran olmaya izin verilmektedir ve bu durum artık haysiyet kırıcı olarak görülmemektedir. ve buna rağmen suçlularla ruh hastaları arasında temel bir farkın bulunmadığı yolunda aksi iddia edilemeyen görüşe ulaştı: alışılmış ahlaki düşünce tarzının tinsel sağlığın düşünce tarzı olduğuna inanılması koşuluyla. ezilmiş. kışkırtıcı bir konuşmayı metanetle ve zihinsel berraklıkla cevaplandırır. Ama şimdi hiçbir inanca buna inanıldığı gibi inanılmıyor ve insan bunun sonuçlarına katlanmaktan ve suçluya ruh hastası gibi davranmaktan çekinmiyor: her şeyden önce kibirlinin merhametiyle değil. organlarında kudret bilinci. işlerin kötü gitmesi durumunda bunun olanaksızlığı da gösterilmeli. nefes nefese kalmış gibi değil. erkek ya da kadın.70 böyle bir mutluluğu hayal eden insanlar içinde elbette ki devlete karşı saygı yeterince derinden kök salamazdı.. örneğin trende sırtını arkaya yaslamaktan. 201. kendini kendine ve bıktıran tiranca bir dürtüye karşı korumak için bir süre koruma altında yaşamayı. — Kibar dünyanın tavırları. o zaman bu oyunun kibar olmayanlar üzerine yaptığı etkisi artar ve bu etkinin oyunu ile gerçek üstünlük duygusu süreklilik kazanır. ama ben. bir süre için ortadan kaybolma. belki de yalnız kalmaya ve yeni bir işe ihtiyaç duyuyor. — Kendini üstünlük duygusu üstüne kuran kibar kültürün bu tartışılmaz mutluluğu. herkesin rahatladığı yerde. Soylu bir kültür.. Sağlığın Korunması İçin. Soylu geleneğin insanı. o şiddetli arzuyu o zamanlar gemleyen devlet kavramının putlaştırılmasına da ihtiyaçları olmadığını düşünüyorum. sürekli neşeyle ve nezaketle nahoş durumlarda dahi tini ile ruhunun tehlikelerle ve sürprizlerle başa çıkabilecek oldukları etkisini canlı tutmak ister. aksine. Yoksulluğa Katlanmak. tutkular bakımından ya tutkulu gururlu bir atı İspanyol mahmuzu ile koştururken sonsuz haz hisseden at binicisine benzer — XIV Louis’nin çağını göz önüne getirin — ya da altında atının bir doğa kuvveti gibi atıldığını hisseden. ayaktakımından bir kimsenin tarzı olan dehşet içinde. 200. Hava değişimi. şimdi daha üst bir basamağa yükselmeye başlıyor. Son olarak: Siyasetle uğraşmanın uygunsuz bir şey olduğu görüntüsü günden güne arttığına göre. Soyluların Geleceği. başka bir topluluk. at ile sürücünün kellelerini yitirmelerine ramak kala. Bunu en son kolaylaştırma çaresi olarak saklı tutarken.. tedavi edilmez bir suçluya intihar olanağı verilmeli. Her iki durumda da kibar kültür kudreti solumaktadır ve eğer törelerinde sık sık kudret duygusunun sadece görüntüsünü dahi talep etse. canavarlaşmış. bundan böyle soylu neyle uğraşacak? 202. iyi olur! Önüne iyileşme imkanı ve araçları (dürtünün yok edilmesi. yoksulluğa dayanmayı daha iyi sağlamasıdır. kendini rahatlıkla bitip tükenmiş gibi sandalyeye bırakmaz. — Asil soydan gelmenin en büyük üstünlüğü.. — İnsan. değiştirilmesi. menfaati gereği görebilir. suçlu fizyolojisi üzerinde henüz düşünmeye başladı. her şeyden önce suçluya gönül cesaretiyle 70 . evini rahat olacak şekilde döşemez. çünkü artık özgür kafalar sayesin de soylu doğan ve eğitilenlere bilgi tarikatına girip oradan daha tinsel kutsanmalar elde etmeye. utanmış. yüceltmesi) gayet açık bir şekilde konulmalı. iktidar istekleri bu kibar Yunanlılar gibi artık gözü dönüp kudurmayan insanların.
Kahrolası berbatlık ve aşırı duyarlılık nasıl da genel sonuç yapılıyor! Onları lanet olası ne rüyalar izliyor! Kahrolası sanatlar ve kitaplar böyle sofraların nasıl da tatlısı oluyor! Ve istediklerini yapsınlar: Eylemlerini biber ile zıtlık ya da dünyadan bıkkınlık yönetecek! (İngiliz zengin sınıfının sindirim sıkıntılarına ve baş ağrılarına katlanabilmek için Hıristiyanlığa ihtiyacı var. kiliseler hala sağlık görevlileri yoktur. o alicenap ve ılımlı konuşma ruhuyla süren devlet adamı olmadı: “Bir araziyi işlemek mi istiyorsun. hatta belki de topluluğa yapacağı iyilikle. — Şimdi otellerde olduğu gibi toplumun iyi gelirli sınıfının yaşadığı her yerde yenilen yemeklere yazıklar olsun! Çok önemli bilginler dahi bir araya gelseler. eğer mutlaka yaşamak isterse ve kendi iğrençliğinden dolayı ölmezse! — Bu arada toplumun ve bireylerin suçlulardan dolayı uğradıkları ziyanın hastaların verdiği ziyanla aynı tür olduğunu düşünün: Hastalar dert ve bezginlik yayarlar. masaları banker masaları gibi aynı töreye göre doldurulur: ‘Çok bol” ve “çeşit çeşit” yasasına göre. Her şeyden önce.. Buna rağmen şimdi hastalardan intikam almak isteyen birisi gaddar diye nitelendirilir. gösteriş için hazırlandığı. mideden çok öbür organlar üzerinde etkilidir: Peki o zaman bu yemekler de ne oluyor? — 71 . hekime ve bakıma ihtiyaçları var ve sağlıklı insanların zamanı ve gücü sayesinde yaşarlar. dengeleyip aşabileceği gösterilmeli. bir toplumun ve kişilerin sağlığının ne kadar paraziti kaldırabileceğini ölçmeye cesaret edemedi ve şimdiye değin sabanı. başka bir yerde yaşamaya devam edebilir. henüz vücut ve diyet öğretimi orta ve yüksek dereceli okulların görevler alanları içine girmemiştir. Bütün bunlar yapılırken ona büyük özen gösterilmeli! Ve şöhretine duyulan saygınlık ve gelecekteki yaşamı mümkün olduğu kadar tehlikeden uzak olsun diye... şimdi ye değin pratik ahlak dediğimiz şeyi tedavi sanatlarının ve tedavi bilimlerinin bir parçası haline getirecek hekimler eksik. yani: Her hasta suçludur! Ve biz.” 203.. ona cemaat için tehlike olarak ve işlediği bir suçun sonucunda vücuduna giren şeytani bir yaratığın ikametgahı olarak bakılmaktadır. mide ve beyindeki ağırlığı gidermek için uyarıcı içkilerin yardım etmeleri gerektiği sonucu çıkmaktadır. şimdiye değin hiçbir düşünür. belki bir gün o eski dini heyecanların Fırtına ve Coşku’suna (Sturn und Drang: Almanya’da 1770’lerden başlayıp 1787’lere kadar süren bir edebi akım.. henüz kendilerine zarar verenlere karşı mahkemeye başvurmaktan ya da onlardan intikam almaktan vazgeçmeyi kendine görev edinmiş ılımlı dernekler yoktur. Sabanının arkasından giden kuş ve kurt senden hoşlanır.. yemeklerin etki için değil. bizim karşıt görüş için olgun olmamız gerekmiyor mu? Her “suçlu” bir hastadır demek için vakit çok mu erken? — Hayır. ona özellikle isimsizlik ya da yeni bir isim vermek ve sık sık yer değiştirmek olanağı verilmeli. bu zararı nasıl ortadan kaldıracağına bakmadan intikam almak istiyor ve bu yüzden mahkemeye başvuruyor. başkalarının ürettikleriyle beslenirler. bundan. Kötü Diyete Karşı.. vicdan azabını sanki bir kirlilik meselesiymiş gibi ruhundan silmeli ve ona birisine verdiği zararı. bunun zamanı henüz gelmedi... o zaman sabanla işle. ve bu şimdilik hırdavatçı tartısıyla ve suçu cezayla dengelemek arzusuyla iğrenç ceza mevzuatımızı ayakta tutuyor: Ama bunu aşamaz mıyız? Eğer insan kendini suça inanmak suretiyle eski intikam içgüdüsünden de kurtarsaydı ve Hıristiyanlıkla düşmanlarına esenlik dilemeyi ve bize hakaret edenlere iyilik etmeyi. bu insanların kesinlikle boğazlarına düşkün olmadıklarını belirtmemiz gerekir. bütün yaratıklar senden hoşlanır.. komikliği de söylersek. mutlu kimselerin kıvrak zekası olarak görseydi. kültürün henüz gelişmemiş olduğu koşullarda ve şimdi hala bazı vahşi halklarda hastaya gerçekten bir suçlu gibi davranılmakta... üretmezler. Eskiden elbette bu yapılıyordu.71 özgürlüğünü geri vermek için hiçbir şey ihmal edilmemeli.) benzer görünen bu şeylere olan genel büyük ilgi eksik. yaşamın genel duygusu ne kadar hafiflerdi! Günah kavramını dünyadan kaldıralım. bir başkasına yaptığı iyilikle.) Nihayet bu işteki sadece iğrençliği değil. hizmetçiye. Gerçi şimdi zarara uğrayan kimse. yüzyılımız ve onun çalışma tarzı. ve çok geçmeden arkasından ceza kavramını yollayalım! Bu lanetlenmiş gaddar insanlar bundan sonra insanların içinde değil de.
— yeteneği pek olmayanlara daha yakın görünen bir şey. zındıkları ve iyi kitapları yakmak ve Peru ile Meksika’daki gibi gelişmiş kültürleri yok etmek). Ama aşağılık? Kendileri en yüce şeyler için görevlendirilmiş olduklarına inanmaktan hiç vazgeçmediler ve keza bütün ıstırap erdemleri onları süslemekten hiç vazgeçmedi. İnsan onları iki bin yıl boyunca aşağılamak ve onlara saygın olma yollarını kapamak.. Ama Avrupa’da hiçbir halkın görmediği on sekiz yüzyıl boyunca sıkıntı çektiler. üstünlük. ya da çok uzun zaman önce Mısırı kaybettikleri gibi. öbürü evini yüksek değerle sigorta ettirdikten sonra yakar. üçüncüsü kalpazanlığa katılırsa. kötülüğün ve rastlantının en ustaca aldatmacılığı ve istismarıyla dolu definesi var.Hayır. ama para çok yavaş birikiyor diye korkunç bir sabırsızlık içindeler ve yine biriken paraya karşı duydukları korkunç zevk ve aşk onları gece gündüz sıkıştırıyor.. babasının ve büyükbabasının tarihinde en kötü durumlara ilişkin aşırı tedbir ve sebat örnekleriyle. ve gerçekten de bu muamele altında temizliği ve düzeni daha çok seven insanlar olamadılar. İsrail Halkı Hakkında. kurban istiyor: Ve eskiden “tanrı için’ yapılan. şöhret. Danae ve Altın İçindeki Tanrı. kendilerine bırakılan mesleklerden (ya da kendilerinin onlara bırakıldıkları) bir güç ve sonsuz intikam duygusu yaratmayı biliyorlardı. Zarlarının atıldığı. eğer yüksek sosyetenin dörtte üçü meşru yalan dolan işlerine bulaşmış ve borsa ve spekülasyonu vicdan azabını çekiyorsa: Onları buna iten nedir? Gerçek sefalet değil. şimdi para insanı. ama aynı volkan tütmeye şimdi de devam ediyor. — Şimdi insanları suça iten karşıt eğilimleri daha iyi açıklayacak olan bu aşırı sabırsızlık nereden ortaya çıktı? Çünkü eğer birisi yanlış tartı kullanır. yani. Bunun sonucu olarak bugünün Yahudilerinde ruhsal ve tinsel yardım kaynakları olağanüstü hale gelmiştir. Babalarına ve çocuklarına saygı gösteriş tarzları. sabırsızlık ve kontrolsüz sevgi. Güçlü olmaya yönelik hırsın araçları değişti. . yani şimdi kudretli olma duygusunu ve vicdan huzurunu en çok ne veriyorsa. o şey için yapılıyor. aşağılamak istedi. Bu arada intikam duygularının onları çok fazla sürüklemesi kolay değildir: Çünkü hepsi. 205. spernere se sperni içindeki yiğitlikleri bütün azizleri aşar. benzer bir oldu bittiyle karşı karşıya kaldıkları Avrupa’yı kaybetmek kalıyor. Çünkü kendimize saygımız iyi ve kötü şeylerde misillemede bulunabilmemize bağlıdır.. bu fanatizm eskiden gerçeğe sahip olduğunu iddia eden inanç tarafından tahrik edildi ve vicdan huzuruyla gaddar olmaya cesaret edilebilecek güzel de bir isimi vardı (Yahudileri. bireylere yaradı. hatta belki de dertsiz tasasız yiyip içiyorlar. acınacak itaatkarlık maskesi altındaki cesaretleri. Ama bu sabırsızlık ve bu aşkta güçlü olmaya yönelik hırsın fanatizmi tekrar ortaya çıkıyor. Her Yahudi’nin. Bütün bunlara rağmen. sahip olduğu miktara göre az ya da çok ahlaksal bakımdan önyargılı yapıyor! Hiç kimse onu gizlemek istemiyor. yer değişikliğinin. sonuç olarak paranın masanın üzerine konulabilecek bir temsilcisi olmalı: Yemeklerimize bakın! 204. neyi temsil ediyorlar? Sosyal sınıfı mı? . şimdi para için yapılıyor.72 Onlar temsil ediyorlar! Tanrı aşkına. etkidir. 72 . bütün saygın şeyleri yapmalarını engellemek ve daha pis işlere itmek suretiyle. hiç kimse onu masanın üzerine koymak istemiyor. bu kadar uzun bir süre kendilerine saygı duymaya. aşağılayıcılarının zaman zaman yaptıkları hoş ve yararlı işkenceleri olmasaydı çok zor sürdürebilecekleri bu tefeciliklerine mazeret olarak söylenmesi gerekir. durumları hiç de öyle kötü değil. derin bir sıkıntıdan kurtulmak için Avrupa’da yaşayan halkların içinde kendilerini çok nadir olarak içkiye vermeleri ya da intihara başvurmaları ile bilinirler. zor durumda kalınca. — Gelecek yüzyılın bizi davet ettiği gösterileri içinde Avrupa Yahudilerinin kaderlerinin tayini de bulunmaktadır. parayı: Artık insanın sınıfı yok! İnsan “bireydir”! Ama para güç.. onur. bu korkunç tecrübe devrinin deneyimleri cemaate pek olmasa da. evliliklerinde ve evlilik törelerindeki akılcılık onları diğer Avrupalılar içinde ön plana çıkarmaktadır. haklarında kesin kararların verildiği açıkça ortada: Onlara geriye sadece ya Avrupa’nın efendisi olmak.
vida olmanın bir erdem olması. iç değeriniz nerede? Buna karşın sizleri çılgın umutlarla kızıştırmak isteyen sosyalist kandırıkçıların düdüğü kulaklarınızda çınlamıyor mu hep? Size hazır olmanızı başka bir şey yapmamanızı emreden. ama hemen hemen hep utanç verici bir yaltakçılıkla yer değiştirir. hepimiz onunla birlikte sevinmek istiyoruz! 206. — fabrika kölesi işçilere söyleyecek daha iyi bir şeyim yok: Onların böyle kullanılıyor olmalarını esasen ayıp olarak hissetmemeleri varsayımıyla. feragatlerin . nesneleşen uşaklıklarının ortadan kaldırılacağına inanılıyor olması. mücadelelerin. dışarıdan gelecek bir şey bekliyorsunuz ve bekliyorsunuz ve her zaman yaşadığınız gibi yaşıyorsunuz. öyle ki.. bu bekleyiş 73 .. ya İsrail sonsuz intikamını Avrupa’nın ebedi refahına dönüştürecek olursa.. kaçınılmaz olarak her yıl Avrupa’nın en iyi soylularıyla hısım olunca. sonunda büyük tinsel insanlara ve eserlere akmayacaklarsa nereye akacaklar! Ya Yahudiler daha kısa ve daha az deneyimli Avrupa halklarının üretemediği ve üretemeyeceği böylesi mücevherleri ve altın kapları göstermek durumunda kalırlarsa. Ama şimdi.. onun gereksiz açık sözlülüğüne artık inanmıyorsanız. zengin olabildiği kadar zengin olmak isteyen ulusların şimdiki çılgınlığının suç ortağı mısınız? Sizin yapmanız gereken iş. hatta en zor durumlarda bile. kaba işçi. tutkuların. Böylece yüzyıl sonra efendi olarak kendi emirleri altında yaşayanlar katında utanç uyandırmamak için yeterince kibarlaşmış olacaklar. sizden tıpkı bayat bir içkiden bıkıldığı gibi çok sık bıkılıyorsa. ruhlarına şövalyece asil duyguların hiçbir zaman verilmediği.73 iklim değişikliğinin. Ve Yahudi tarihinin her Yahudi ailesi için oluşturduğu bu biriken büyük etkiler yığını. Davranışlarından. yakın zamanda ruh ve beden üslubunun iyi bir mirasını edinmiş olacaklar. İşte mesele de bu! Bundan dolayı işlerinin halledilmesi için şimdi vakit çok erken! Avrupa’yı fethetmeyi ve herhangi bir şiddet kullanmayı düşünmemeleri gerektiğini en iyi kendileri biliyorlar: Ama Avrupa’nın günün birinde sadece ellerini hafifçe uzatmalarının yeteceği tam olgunlaşmış bir meyve gibi ellerine düşeceğini mutlaka biliyorlar. hamal ve tarım kölesi olarak ekmeklerini kazanmaya ihtiyaç duymazlar.. bugünden yarına hazır olmanızı. onlara karşı faturayı uzatmaktır: Nasıl büyük miktarda içsel değer böyle dışsal amaç için fırlatıp atılıyor! Özgürce nefes almanın ne demek olduğunu artık bilmiyorsanız iç değeriniz nerede? İradenize bir kez bile hakim değilseniz. gazeteleri dinliyor. o zaman Yahudi tanrısının kendi için. bir makinenin vidası ve aynı zamanda insanın buluş yeteneğindeki bir boşluğu dolduracak tıkaç olarak kullanılıyor olmalarını! Daha yüksek ödemeyle sefaletlerinin temelinin. yani demek istediğim. çok yazık! Her şeyden önce üretebildiği kadar üretip. içinizdeki din adamlarına yakışan gönüllü sessiz sakin yoksulluk. gücün. yaratışı için ve seçkin halkı için sevineceği yedinci gün tekrar gelecek. erdemlerin . zengin komşulara yan gözle bakıyorsanız. kararların. çok yazık! Artık insan olmanın değil. hiçbir zaman. fakir neşeli ve köle! — Bu da mümkün. ve hepimiz. Olanaksız Sınıf. Ondan sonra Avrupalıların mucitleri ve yol göstericileri diye anılacaklar ve artık onları utandırmayacaklar. mesleksizlik ve bekarlık kahkahalara neden oluyorsa. vücutlarına güzel silahların takılmamış olduğu anlaşılıyor: Biraz sırnaşıklık sık sık büyüleyici. paranın ve fikirlerin hızlı yükselmesi ve düşüşüyle hırslanmışsanız. çok yazık! Bu nesneleşmenin artırılması sayesinde yeni toplumun makineleşmiş operasyonu içinde kölelik utancının erdeme dönüştürüleceğine kanılması. neşeli ve bağımsız! — Hepsi birlikte mümkün. Bu arada Avrupa’nın bütün alanlarda takdirini kazanmak ve birinciler arasına yerleşmek gerektiğini biliyorlar: ta ki neyin ön plana çıkması gerektiğini kendilerinin belirlemeleri noktasına ulaşana kadar. yırtık pırtık felsefeye. komşuların törelerinin değişmesinin ve ezenlerin değişmesinin insanı eğittiği özgürlükçü bir düşünceye ve hatta ruha sahiptirler.. — Fakir. her çeşit utkuların oluşturduğu yığın nereye. Zihinsel kıvraklık ve kurnazlıklarından o kadar emindirler ki. bütün insani ilişkilerde en geniş deneyime sahip olup ihtiraslarında bile bu deneyimin verdiği temkinle hareket ederler. fiziksel güç kullanarak.
bir kez hayatın tadını çıkarmak. Evet onların kendini harap eden ve huzursuz Avrupa’ya genelde biraz Asya huzuru ve değerlendirmesiyle — en fazla ihtiyacı duyulan — nesle Asya dayanıklılığı vermeleri mümkün olurdu. Avrupa arı kovanından şimdiye dek benzeri görülmemiş büyük kümeler halinde uçup gitme çağını başlatmaları gerekir. bu kadar çok mürekkep kullanıyor. Bununla birlikte. Eğer bir Alman böyle bir durumda kendi kendine itaat ederse. çoğunlukla yapıldığı gibi. 207. dışarıda vahşi güzel bir doğallık kazanıp kahramanlık adını alacaktır. göç eden kolonici kafilelerin girişimlerinde insan anne Avrupa’nın oğullarına ne kadar çok akıl ve dürüstlük. bazı ihtiyaçlar tekrar unutulacak! Belki de o zaman Çinliler içeri alınırlar: Onlar da çalışkan karıncalara özgü düşünce ve yaşam biçimlerini beraberlerinde getirirler.. şimdi çok yoğun nüfuslu ve kendi kendini yiyen Avrupa’ya keşke tekrar temiz hava gelse! İsterse biraz “işgücü” kaybı olsun! Belki de insan burada bir çok ihtiyaca. sonra yeni durumun seyrekliğinin tadını sarhoşluk gibi çıkarır ve sarhoşluğu iyi bilir! İşte Alman siyasete karşı neredeyse ilgisizdir. — Böylece sonunda yaşlı. Avrupa kendini sakinlerinin dörtte birinden kurtarsın! Onların ve Avrupa’nın içi rahatlar! Ancak uzaklarda.. makineyi. susuzluk. bu huysuzluk. ümitleri değişebilmek için gizli yüksek bir ruhla dopdoludur. doğaçlamaktan korkar: İşte bu yüzden Almanya bu kadar çok memur.. serüvenden ve savaştan kaçmayıp en kötü rastlantılarda ölüme hazır olmak: yeter ki bu çirkin kölelik. resmi amirlerine itaat etmesiyle aynı hantallıkta. Burada da esaslılık ve ciddiyet önyargısına kendi bakımından sahiptir ve onu öteki siyasal güçlerle olan ilişkisinde bol bol kullanır. Yalnız kalma ve uyuşukluğunu üzerinden atma mecburiyetiyle karşı karşıya getirilirse. aynı inatçılıkta ve aynı sürede olur: Sonuç olarak. bu oğullar. hiç kimsenin inanmadığı (kendisinin de) uyuyan enerjinin hazinesini ortaya çıkarır. ateş ve çılgınlık olana kadar ve sonunda bestia triumphans gününün bütün ihtişamıyla doğmasına kadar mı? — Buna karşın herkesin kendi kendine düşünmesi gerek: “En iyisi göç edip dünyanın vahşi ve bakir yerlerinde efendi olmayı denemek ve her şeyden önce kendimin efendisi olmayı. köleliğin herhangi bir belirtisi bana işaret edene kadar yer değiştirmek. Ama normal olarak yalnız kendine bağlı olmaktan. darkafalı yaşlı kadının yanında ona daha fazla dayanamıyor ve kadının kendisi gibi somurtkan. bundan sonra. söylediğimiz gibi. tembel ruhların hoşlandığı gibi. o zaman bu diğer zamanlarda hükümdarına. zehirlilik ve komploculuk daha fazla sürmesin!” Şu doğru bir görüş olurdu: Avrupa’da işçilerin kendilerini sınıf olarak bundan böyle insanlık ayıbı olarak ilan etmeleri gerekir. — Bir Almanın büyük şeyler yapma yeteneği var. ama bunları yapma olasılığı yoktur: Çünkü. onun için bir meblağın rakamı olarak yok olmak artık mümkün değilse (Bu özelliği bakımından bir Fransız ya da İngiliz kadar değerli değildir). kötü. şımarık ve yenilik düşkünü olup. Almanların Ahlaka Karşı Tavırları. kendisinde olduğunu farz ettiği “zayıf karakterle” hiçbir ilgisi olmayan büyük işleri yapabilir. derin. hırçın ve zevk düşkünü olma tehlikesine maruz kalıyorlardı. sermayeyi ve şimdi kendilerini ya devletin kölesi ya da bir darbe partisinin kölesi olmak zorunda bırakmakla tehdit eden seçimleri protesto eden büyük bir tavır koymalılar. bütün dış şeylerde itaate karşı derin.. ve memleketinde tehlikeli bir hoşnutsuzluğa ve canice bir eğilime doğru yozlaşmaya başlayan şey. pervasız olur ve içinde taşıdığı. sadece çok zor bir şey ve uygunsuz sosyal düzenlenme olarak değil.. ama onu uykulu halden çekip çıkaran yepyeni durumlara karşı neredeyse kayıtsızdır. ve.74 açlık. o zaman gücünü keşfeder: Bundan sonra tehlikeli. hemen hemen çocuksu eğilimlerinden ve bilimde çok 74 . Avrupa’nın erdemleri Avrupa dışına bu işçilerle yolculuk edecek. maskeleri değiştirir gibi kişileri. ancak onları kolaylıkla tatmin etmek mümkün olduktan sonra alışıldığını anımsayacaktır. — Şimdiye değin Almanların içinde Almanların Almanı olma saygınlığını kazanmış olan Alman bilginler.. bu serbest göç eylemiyle ortaya. buna hiç cesaret edemez. ne kadar sağlıklı güvensizlik aşıladığını tam olarak anlar. yapabildiği her yerde itaat eder. bu büyük bir istisnadır. partileri. — Kayıtsızlık bilmez.
Eğer bir Alman büyük bir şey yapmışsa. bu mecbur kaldığı zaman olmuştur. — Ama şimdi bir Alman. biraz kötümserlik alıkoymak onların güneyli özgürlük duygusunda var. bu tür bir halk ahlakla meşgul olursa. ister kavrama karşı olsun. büyük işler yapmaya yetenekli olduğu duruma nasıl girer? Ya istisna saati.. (Örneğin müziğin ve alkollü içkilerin aşırı kullanılması gibi). tekrar bulmaya itebilirse (Alman kendi içinde düzensizdir) hemen hemen her Almanın verecek bir şeyi vardır. o tine dizginleri çabucak bırakması sağlanabilir) tehlikesi. daha önce de olduğu gibi.. onlardan hala büyük şeyler beklenebilir: Şimdi oldukları halleriyle (veya geçmişte oldukları) yüksek bir şeyin embriyosu durumundadırlar. ister tanrıya.. eğer Alman büyük şeyler yapma durumuna girerse. onu tatmin edecek ahlak. 75 . Almanların ve bizzat bilginlerinin avantajları ve dezavantajlarıydı. — Onlar elbette eğitilmeye değer. eğer insan Almanı onu bulmaya. insanın muhakkak güvenebileceği bir varlığın bulunmasının gerekli olduğunu dile getirmişti.” Kişisel ödüllendirme..... bu Alman erdemidir.. yani buyurmak. mutlaka bir kişiye itaat etmesini istiyordu ve sonunda Kant da ahlak etrafındaki dolambaçlı yolu sadece kişiye itaat etmeye erişmek için seçmişti: İşte bu Almanların kültüdür. bu bir Alman duyumsamasıdır. bir Almanın mantıklı olma anlayışıdır: Bütün Alman ahlak öğretilerinin temelinde onu bulursunuz. gösterişsiz ve sabırlı tarzlarını ve siyasi delilik karşısında özgürlüklerini güvence altına almayı bilirlerse. çünkü verimsizdir.. sıkılmış dişlerle. en gerilimli temkinlilik ve sık sık olarak da cömertlik durumunda. ya itaatsizlik saati gelirse? Almanların tek üstünlüklerinin içlerinde başka yerlerde olduğundan daha fazla ateist olduğunu söyleyen Schopenhauer’in haklı olduğuna inanmıyorum. açık ya da kapalı. çünkü Alman duygulanımı kendisinin çıkarına karşıdır ve ayyaş gibi kendini tahrip eden bir özelliği vardır. bu onun tanrının varlığının kanıtıydı.. kötü huyları eskiden olduğu gibi içki içmeleri ve intihara meyilli olmalarıdır (Bu tinin hantallığının bir göstergesidir ki. akıl gücünü bağlayan ve heyecanları çözen her şeyde mevcuttur. rüzgarın başka yönden estiği zamanlarda. bu antik erdemdir. yani Schopenhauer tam aksini söyleyecek kadar ileri gidiyor: admirari id est philosophari. Ve bir Almanı. bu cümlede felsefeyi görür. din kültünden arta kalan şey ne denli azalırsa o denli artmaktadır. “insan mutlak itaat edebileceği bir şeylere sahip olmak zorundadır”. Kendini başkasına tabi kılmak. Almanya’da başka yerlerde olduğundan daha azdır. ister kişiye. Kant’tan ve onun mutlak buyruğundan çok önce Luther aynı duyumla.. Hiç de antik filozof değil! Nil admirari. Coşkunun kendisinin değeri.. Yunanlılar ve Romalılar daha değişik duyumsuyorlardı.. izlemek. — Hal böyle iken.. hangi ahlak olacak? İtaate olan içsel hevesinin ahlakta idealleşmesini şüphesiz ilk önce görmek isteyecektir. Kendimizi tekmil antik ahlakın önüne koyduğumuzda ne kadar değişik izlenim ediniriz! Görünüşleri bize çok çeşitli gelse de bütün Yunan düşünürleri ahlakçı olarak öğrencisine seslenen beden eğitimi öğretmenine benzerler: “Gel! Beni takip et! Kendini benim disiplinime ver! O zaman belki bütün Helenler önünde ödül kazanacak kadar ilerlersin. eğer gururlu. — Şimdiye değin batıl inanca ve zevke inanmaya öteki halklardan daha yakın olmaları. kendine ya da başkalarına! Ama buyurmayı alman ahlakı ona öğretmedi! Alman ahlakı buyurmayı unuttu! DÖRDÜNCÜ KİTAP 208..75 yalnız ve çok şeyden sorumlu olmak zorunluğundan dolayı Alman askerleri gibiydiler ve belki de şimdi de öyledirler. Kant’tan daha kaba ve popüler bir tarzda insanın bir kavrama değil.. her zaman ahlakın üzerine çıkacağını biliyorum! Ve neden yapmayacakmış? Şimdi yeni bir şey yapması lazım.. cesaretli olduğu durumda. çünkü. hakkında alay etmiş olabilirlerdi: Kendini “mutlak güvenmeye” karşı savunmak ve kalbinin en son bölmesinde her şeye ve herkese karşı. ama. “bir varlığın bulunmasının gerekli olduğu” türünden düşünceler..
— Vaktiyle sorulurdu: Gülünç şey nedir? Sanki bizim dışımızda kendilerine gülünç olma özelliğinin yapışık olduğu ve buluşlarda ortaya çıkarılan şeyler varmış gibi (Hatta bir ilahiyatçı onun “günahın safiyeti” olduğunu bile söyledi).. başarısız yaşam olarak görünen her şeyi. ve böylece etrafında kötü. Bundan da anlaşılıyor ki. Buna karşın liberal ahlakçıların yaşamı mikroskop altına konulur: Bu işlemde yaşamda yapılan bir falsonun arzu edilmeyen anlayışa karşı en sağlam delillendirme olduğu art düşüncesi vardır. sadece nadir olması yeterli. 210. kendi amaçlarına göre yaşayacak kadar: — bunu yapamadıkları diğer bütün durumlarda toplum zarar görür.. kendine yanlış. en uygun durumda bir yağmur bulutu meydana gelir. Ölümsüzlük Düşleyenlere. yüce şeyin ve hiçbir kötü şeyin olmadığını. hırçınlık ve hırs yükünü toplumun omuzlarına yükler. kötürümlük. Çünkü kişi. Şeylerin sıfatlarını tekrar geri aldık ya da en azından bizim bu sıfatları onlara ödünç verdiğimizi hatırladık: — Bu anlayışta ödünç verme yeteneğimizi kaybetmemek ve aynı zamanda daha zengin ve daha cimri olmamak için dikkatli olalım. En Katı Kuramların Yararlılığı. — Kimileri öyle bir malzemeden yapılmışlar ki. Ne Hoşgörüsü? — Siz ıstırabınız sonucunda insanlara ve şeylere kötülük edince. ama bizim kendi içimizdeki ve dışımızdaki şeylere bu tür sıfatlar yüklediğimiz ruh hallerimizin bulunduğunu belirledi. Amaca Uymayan Yaşamın İnsanları. bütün bezginlik. kendiliğinden hiçbir iyi şeyin. — Bir kimsenin en katı ahlak kuramına inanması koşuluyla ahlaksal zayıflıklarına göz yumulur ve bu sırada kaba bir süzgeç kullanılır. bunaltıcı bir hava oluşturur ve. 209. hastalık. sadece kendilerini kötü olarak hissetmemeleri durumu hariç.. ve insanlar da vahşi çağlarda öyle yaparlardı.76 Vicdan Sorunu. Öbürleri özel bir malzemeden yapılmışlar. İnsan Kendini Nereden Tanır — Bir hayvan bir diğerini görür görmez. size karşı hoşgörülü olmamızı istiyorsunuz ve acı çekiyorsunuz! Ama bizim hoşgörümüzde ne var! 76 . — zamanı yoktu! 212. kafasında kendini onunla ölçer. — “Ve sonuç olarak: Gerçekten yeni olarak ne istiyorsunuz?” — Artık nedenleri günahlı ve sonuçları cellat yapmak istemiyoruz. bundan dolayı malzemenin özellikle asil olmasına gerek yok. toplum onlardan şunu veya bunu yapmakta serbesttir: Bunlar her koşulda kendilerini iyi hissedip başarısız bir yaşamdan şikayetçi olmayacaklardır. her insan kendini hemen hemen sadece savunma ve saldırı gücü bakımından tanır. dünyadaki her şeyi ona duyulan usanç sayesinde genel ölüm ve intihar hiddetine sokmak için yeterli olurdu! Ve siz dünyalılar birkaç bin dakikacık zamanınızın kavramcıklarıyla ebedi ve ezeli varlığa ebediyen sıkıntı vermek istiyorsunuz! Bundan daha usandırıcı bir şey var mı! — Sonuç olarak: Yetmiş yaşındaki bir yaratığa karşı yumuşak olalım! — Kendi “ebedi can sıkıntısını” betimlemede fantezisini yeterince kullanamadı.. Şimdi soruyorlar: Gülmek nedir? Gülmek nasıl meydana gelir? İnsan düşündü ve sonunda. “Kendinde Şey”. 211. 214. — Yani kendi güzel bilincinizin sonsuza dek sürmesini mi arzu ediyorsunuz? Bu arsızlık değil mi? Hıristiyan sabrını da aşan bir sabırla size şimdiye kadar katlandıkları gibi sonsuza dek katlanacak olan bütün diğer şeyleri düşünmüyor musunuz? Ya da onlara sonsuz bir huzur vereceğinizi mi sanıyorsunuz? Bir tek ölümsüz insan. güzel şeyin. 213.
çünkü burada gerçekten kurban ve teslim olunması gerekli. görevin.. Kötü İnsanlar ve Müzik. onun sizde hoşnutsuzluk yarattığına kesinlikle inanıyorum! 216. işin gerçeği kendinizin kendinize sadece kendinizi kurban eder görünüyor olmasıdır. — Almanlar sanatçı sayesinde bir tür hayal edilen tutkuya erişmek istiyorlar. dahası kendi kararına zarar verilmesi güzel bir tarz! Bir şeye kara çalarsanız intikamınız kendinize döner. — Eğer mutlaka zayıflıklarımızın olması gerekiyorsa ve onları sonunda bağlı olduğumuz yasalar olarak tanımak zorundaysak. ve mutlaka! — Eğer o hoşunuza gitmezse kendinize karşı dürüst oluyorsunuz. ister insan. duygulu ve sıkıntısız olduğunu görüp işitirler. Her aşık olan kimse müzik dinleyince şunları düşünür: “Benden bahsediyor. bu mutlu dilsizliğin kendisinde bir ıstırap ve zulüm var. altın pırıltılı.. bunlar ahlakınızın madde başlıklarıdır ve söylediğiniz “şeyi dürüstçe söylediğinize” içtenlikle inanıyorum: Ancak. Kurbanlıkların Ahlakı.77 Oysa siz kendiniz için daha dikkatli olmanız gerekirdi! İnsanın derdini böyle tazmin etmesi. bununla kendi gözünüzü bulandırıyorsunuz. kendinizi daha çok düşüncelerde tanrılara dönüştürüyor ve kendinizin bu şekliyle tadını çıkarıyorsunuz. Zayıflıkların Sanatçı Olarak Ayarlanması.. evet. hoşunuza gitmemek zorunda! Çünkü kendinizi coşkuyla feda ederek ve kendinizi kurban ederek. 77 . katılık. ben sizi sizden daha iyi tanırım. Bu zevkten yola çıkarak hesaplanınca: — Size o itaatin. o zaman herkese en azından zayıflıkları karşısında erdemlerini gösterecek ve zayıflıkları sayesinde bizi erdemlerini özlemle isteyecek duruma getirmeyi bilecek kadar sanatsal güç dilerim: Bunu.. müzik onlar için olağanüstü durumlarını seyredebilmek ve bakışını bir tür yabancılaşmayla ve iç rahatlığıyla yaşamanın tek çaresidir. “kendi kendini kurban etmek”. akılcılığın “bencil” ahlakı nasıl da zayıf ve zavallı görünür: O hoşunuza gitmez. itaat isteyen öbür makul ahlaka bakıp onu herhalde bencil diye nitelendiriyorsunuz. Aynı ahlakın tepesinden aşağıya. kendine hakim olma. İtalyanlar onun sayesinde gerçek tutkularını rahatlatmak istiyorlar. siz sarhoşluk ve aşırılık istiyorsunuz ve aşağıladığınız ahlak. Mutlak güven insanı dilsiz yapar. — “Kendini coşkuyla teslim etmek”. bu ister tanrı olsun. — Mutlak güven içinde bulunan aşkın tam mutluluğu çok kötümser. sözcüklere ve resimlerle betimlenmesi olanaksız. Sanatçı. kötü ve asık suratlı olanlardan başka insanlara nasip olmasın mı? Çünkü bunlar onda ruhlarının müthiş. başkalarınınkini değil: Kendinizi yanlış ve eğri görmeye alıştırıyorsunuz! 215. her şeyi biliyor!” 217. Kısaca.. eğer sizin “dürüstlüğünüz” böyle bir ahlakla kol kola giderse. bir olma düşüncesinin sarhoşluğunun tadını çıkarıyorsunuz: Yine bir kurbanla üretilen gücün duygusu içinde kendinizden geçiyorsunuz. kendinizi. sizin sandığınız gibi kurban olanın kendini tanrıya dönüştürdüğünü sanmaksızın. adadığınız o kudretli ile. parmağını coşku ve aşırılığa karşı kaldırıyor. işte bu yüzden böyle mutluluğun bastırdığı ruhlar genelde müziğe başka ve daha iyi kimselerin hepsinden daha çok minnettar olurlar: Çünkü renkli bir dumanın içinden bakıp işitir gibi müzik sayesinde aşklarının sanki daha uzak.. Artık insaflı olalım! 218. hiçbir zaman inanılmayan ve inanılır olmayan istisnasının tadını çıkarırlar! Günün birinde geriye kalan bütün gizli ve açık yaşama zıt olan sınırsız. benim yerime konuşuyor. rüya gibi duygu üzerlerine gelir: Sanki şahane bir bilmece ve mucize. Fransızlar onun sayesinde yargılarını kanıtlamak ve konuşma konuları için fırsat yaratmak istiyorlar.
onlar düşünceden bir şey elde etmek için genişletmek. sabırsız bir ses ne kadar da sık görülür. Fanatizm Ne Zaman Arzu Edilir — Uyuşuk doğalar sadece fanatikleştirmek suretiyle coşturulabilir. ciddi tavırlar. o sizin bütün 78 . üstü kapalı konuşma ve onur denen her şey aslında korkak kimselerin olduklarından başka türlü görünme biçimidir. müziksel güzelliğin. kendini onun önünde aşağıladığın zaman. azı çok gibi satmak istediklerinde.. Kurbanın Ahlaklılığı. ama öç almayı düşünmüyor ve seninle onun arasında bir şeyin denkleştirilebileceğini anlamıyor. vakur bakışlar. amaçları insanları korkutmaktır (kendi kendilerini ya da temsil ettiklerini). yamyam tanrıların istediği kurbanlarda olduğu gibi bir vahşet olmazsa bu utku kazanılamaz. senin için aşırı rahatsız edici olaydan sonra aslında her şeyin tekrar yoluna girdiğini sanıyorsun. müziksel iyiliğin tınlayan her damlası için on kat daha duygulu bir damak zevki verdiler. küçük aldatmalarını gören. kendileri yüce olmadan yüceltmeyi ve süslemeyi denediklerinde tekrar inceleyen. zayıflıkları ile ilişkili olarak onların hepsi içimizde erdemlerine karşı hırs uyandırıp müziksel ruhun. yavaş yürüme tarzı. Korkusuzların. dürüstlüğe adeta söz ve davranışlarıyla saygınlık kazandırırlar ve onun korkaklıklarının bilincinde olmalarının göstergesi olarak daha çok saygınlığını kaybettirirler. ah. Korkutan Göz. sargılamak. senin yüzünden oluşan yeni bir yara gibi anımsıyor. onun için değil. onun önünde kendi haysiyetini kırıyorsun. düşünce onlardan bir şey yapacağı yerde. sık sık ya masum zevke. kendini aldatma! 220. kısaltmak. 223. Beethoven’in müziğinde kaba.. ve şimdi ona gitmek için kibrini bastırıyorsun.. — Sanatçıları.78 çok ender olarak büyük müzisyenler yapmıştır. 219. Onur ve Korkaklık. şairleri ve yazarları hiçbir şey. Kendini Aşağılamadaki Aldanma. 221... — Akılsızlığınla yakınına derin bir acı verip telafisi olanaksız bir mutluluğu yok ettin. hep haklılık iddia eden. makam ve rütbe kıyafetleri. yani her zaman ve kuşkusuz korkunç olan kimselerin. ya coşkuya sürükleyen kavşakta durduklarını sonradan algılayan. betimlemek. baharat ekmek zorunda oldukları günlük düşünce olarak gören gözden daha çok korkutmaz. bunu da kendin için yaptın. düşünceyi önlerinde ilk durduğu gibi sanatlarının bütün hilelerinin içinden gören. Richard Wagner’de en sabırlı kişinin bile neşesini kaçıran zangırdayan ve bezginlik veren bir huzursuzluk var: Ama tam bu noktada gücüne geri döner ve diğerleri için de aynı şey söz konusudur.. senin şerefe ilişkin gönüllü kaybının başkalarının mutluluktaki zorunlu kaybıyla dengeleştiğini sanıyorsun: Yücelmiş olarak yürüyor ve erdeminin de onarılmış olduğu duygusuyla oradan ayrılıyorsun. Aslında bu olayı kendi önünde ve kendin için oynadın: Bir tanık davet ettin bunun için. ama belki de bütün dünyaya karşı yapılmış bir hırsızlık olarak. yenilmesi gereken güçlü karşı dürtüler mevcuttur. Akıl ruha karşı zor ve kanlı bir utkuya ancak ulaşmıştır. 222. Mozart’ta kalp ve tini birazla yetinmek zorunda olan alçakgönüllü kimselerin neşesi.. Oysa diğeri hala derin acılar içindedir ve senin akılsız olmanın ve bunu söylemenin onu teselli edecek bir yanı yok. akılsızlığını onun önünde aşağılayıp bu katı.. — Törenler..... o göz yok mu. belki de büyüleyici bir ışık demeti gibi. onur ve törene ihtiyaçları yoktur. ona fırlattığın utangaç bakışını. — Kendini fedakarlığa göre ölçen ahlak kısmı vahşilik basamağındadır.
Yakınımızın Mutsuzluğundaki “Hafifletici” Şey. 226.. Zincire Vurulmuş Kimse. Hızla Aşağılanmanın Çaresi. kimi insanlar için bir ahlak. itibarlı insanlar. her umulmayan anda ısırmak için yerlerinden fırlarlar. “Yararcı“. Gurur — Ah.. sonunda tatmin olmuş ve hafiflemiş olarak giderler: Felaketzedenin duyduğu dehşete güya kendi dehşetleriymiş gibi sevinip. 224. — Zincire vurulmuş bütün ruhlara karşı dikkatli olun! Örneğin yazgılarını küçük. kimileri için yararlılığı ile çürütülüyor. İnsani gururun nağarası hakkında ne bilirsiniz ki! 230. bıraktığı hoşnutsuzluğu ve üstelik ona hor görmemiz gerektiği şartını ekleriz. zengin ve keşfedicidir. bunun da çok ötesinde. zevki ne kadar bozulmuş. Gerçi tembel tembel ve güneşte yarı kör görünüşte yatar görünürler. — O bir felakete maruz kalmıştır ve hal böyle iken “merhametli kimseler” gelip ona uğradığı felaketi ayrıntılı bir şekilde anlatırlar. — Burada bir sayfa dolusu yazılmış övgü var.79 tedirginliğinizi. Övgüdeki İntikam. sadece can sıkıcı olduğu ölçüde değil. basit adamı kötü adam olarak değerlendirdiği zaman. — Çok ve hızlı konuşan bir insan saygımızı tanıştıktan çok kısa süre sonra ve anlaşılır konuşsa bile olağanüstü bir şekilde yitirir. 225. 231... havasız bir çevreye bağlayan ve orada yaşlanan akıllı kadınlara karşı. — A: Ama neden bu büyük adamdan sakınıyorsun? — B: Onu yanlış anlamak istemiyorum! Hatalarımız birbirlerine katlanmıyorlar: Ben miyobum ve şüpheciyim. yararlılığı ile ispatlanırken. onu neredeyse çok ince düşünülmüş olarak bulur ve küçük cesur çizgi ve şekil zenginliğiyle çok keyiflenirsiniz. kendisi bunların çok azının farkına varır. intikamı öyle ince. — Ahlaksal şeylerle ilgili duygular şimdilerde öyle karışık ki. Çünkü biz onun ne kadar çok insanın canını sıktığını tahmin ederiz ve buna. ihtişam 79 . köpek kulübelerinden aşırılan her şeyden intikam alırlar. ama her yabancı adımda. — Eğer bir halk basit olanı kötü. siz işkence edilen kimsenin işkenceden sonra hücreye sırlarıyla birlikte geri getirildiği zamanki duygusunu bilmezsiniz! — Sırlarını dişleriyle hala sıkı sıkıya tutmaktadır. etrafı tamahkar bir şekilde gözetmenizi ve hırsınızı. ve o taklit elmaslarını hakikiymiş gibi takıyor. öykünmenizi ve üstün gelmenizi (bu sadece kıskanç bir öykünmedir) eserlerinizde fark eden. Alman Erdemi Üzerine. 229. ve siz ona yüzeysel diyorsunuz: Ama intikamın bu övgüde gizli olduğunu tahmin ederseniz. utançtan kızarmışlığınızı tıpkı bu kızarmışlığı gizleyen ve kendi önünüzde başka türlü anlamlandıran sanatınızı tanıdığı gibi tanıyan göz. sınıflar. 228. İnsanın kendisi değil. Ünlü Kimselerle İlişkiler Hakkında. güzel bir öğleden sonra geçirmişlerdir. kostümler. 227.
. 233. başka hiçbir şey değil! 232. — Eğer güçlü bir karakter vahşet eğilimi göstermiyorsa ve her zaman kendisi tarafından işgal edilmemişse. dürüst ve şerefle partinin düşüncesini savunan ve birdenbire günün birinde borazanın çok daha güçlü kimselerin eline geçtiğini fark edenler çekerler. Şöhret Karşısındaki Çekingenlik. Zarafete Yönelik Çaba.. bizim ceza anlayışımız! Suçluyu aklamıyor. suçun kirlettiğinden daha çok kirletiyor. 239. o zaman elinde olmadan zarafet yönünde çaba sarf eder. ama tehlikesiz olmayan bir hüzün var: Bunun sıkıntısını. insanları aşağılayan kahramanlarla.. Bunu da ellerinde olmadan yaparlar. bunlar gerçekte oluyor! —B: Bunlara inanıyorum.. — İnsan bir ricayı rahatça geri çevirebilir. Ahlakçılara Duyumsatma. bunlar. Artık bu konuda konuşmayalım. Parti Sıkıntısı. “Vicdanlılar”. Bir Bilimsel Tartışmadan. — A: Dostum sesiniz kısıldı! — B: Öyleyse tezim çürütüldü.. Dillerinin susturulmasına nasıl katlanacaklar? O halde sesleri yükselecek.. varlığın dini veya felsefi karalayıcılarıyla arkadaşlık kurar.. mağrur asilzade! 235. 237. birisinin kendi hakkında söylenenleri övülmekten hoşlanmadığı için duymaktan çekinmesi — ister inanın ister inanmayın — bunlara rastlanıyor. — Garip bir şey. kendileri hakkında korkulu şeyler düşünen. bu arada yeni seslerle birlikte.80 ve haşmet karşısında ne kadar köleleşmiş olur! İnsanın Almanların ahlaksal mağrurluğuna karşı hep “kötü” sözcüğünü koyması gerekir. — Müzisyenlerimiz büyük bir keşifte bulundular: Onların sanatında da ilginç çirkinlik mümkün! Kendilerini. — En koyu vicdanlılığa en çok değer veren insanların ne tür insanlar olduğuna dikkat ettiniz mi? Birçok acınacak duygular içinde olduklarının bilincinde olan. ama neden? 236. bir suçun cezasının çekilmesi değil: Tam tersine. başkalarından korkan ve içlerini mümkün olduğunca gizlemek isteyen insanlar. ama bir teşekkürü asla geri çeviremez (veya aynı şey demek olan onu soğuk ve geleneksel şekilde kabul etmek). ya da kendilerini katı törelerin ya da utanç verici “yaşam mesleğinin” arkasına çekerler: Böylece kendilerine bir karakter ve bir tür güç edinmeyi denerler. — A: Birisinin şöhretten kaçınması. bunlar var! Sadece biraz sabır. Buna karşın zayıf karakterler kekremsi hükümleri severler. birisinin kendisini övene bile bile hakaret etmesi. başkalarının onlardan sert ve katı etki sayesinde alacakları (özellikle altları) vicdanlılığın sertliğiyle ve görevin katılığıyla kendi kendilerini etkilemek isterler. — Hemen hemen her partide gülünç. bu onun göstergesidir. 234.. yıllar boyu sadık. Ceza. Teşekkürü Geri Çevirmek. Böyle yapmak çok derinden yaralar. sarhoş gibi açılan bu çirkinlik okyanusuna 80 . 238.
büyük bir haşmetle koşar yoluna! Ancak o andan itibaren “şeytani” bir şekilde cezp edip. suçun oyunun kaldıracı yapılması çok kolayken. Vaktiyle iyi müzisyen neredeyse sanatı uğruna iyi insan olmak zorun daydı.81 rahatça bırakıyorlar ve şimdiye dek müzik yapmak böylesine kolay olmamıştı. ve ucuz: Artık kimse iyi müzik istemiyor... tutkuların bizzat kendisine aşıktırlar. Shakespeare kadar Sofokles de suçu ve onun kötü sonucunu istemez. benzer doğaları öykünsünler diye tahrik eder. bunun müziğin değerlendirilmesinde olumlu katkısı bulunuyor... ilk kez şimdi dinleyici ye daha sonra bir anlık dinlenme ile mutluluk duygusu vermek için. bütün tahriklerin tahrikçisidir! Yaşamak bir serüvendir. İlk kez şimdi üzerinde altın ve zümrüt parıltılı güzel müziğin küçük ışık şeridi bulunan genel koyu renk bir fon kazanıldı. bu zevkin sıcak çorbasındaki en acı baharattır. Tiyatronun Ahlakı Üzerine. 242. ölüm hazırlayıcı ruhsal hallerine değil: — Bu ruhsal hallerde kalp. bundan kaçınıldı. onun imgesini zevkle seyreder. onu galeyana getirmeye.. Trajedi şairi yaşamla ilgili imgeleriyle aynı şekilde yaşama karşı pek taraf tutmaz! Daha ziyade bağırır: “Bu heyecanlandırıcı. müziğe aktardıklarından haberleri bile yok. şeytaninin anlamı burada şudur: çıkarın ve yaşamın aleyhine. Ya şimdi! 240. — Deride meydana gelen siyah renk değişiminin nedeninin ışığın etkisinde aranmaması gerektiği bugün büyük bir kesinlikle iddia ediliyorsa ve bu iddia doğru ise.. o zaman bu. maymunsu ve ayı gibi bir şey. — Kahverengi — boz insanın belki de ilk rengidir. işte bu. müzisyenlerimizin ruhlarını müzikleri aracılığı ile dinleyecek kulaklara sahip olsalardı! Samimi insanı kötü eylemdeyken ve bu eylemin suçsuzluğunda yakalamak için böyle bir fırsatın tekrar gelmesi ne kadar beklenecek! Çünkü müzisyenlerimizin kendi hikayelerini ruhun çirkinleştirilmesinin hikayesini.. tehlikeli. yanılıyor: Ve Shakespeare’in de böyle duyumsadığını düşünüyorsa bir kez daha yanılıyor. değişken. bir düşüncenin ve dürtünün lehine.. Her kim gerçekten azgın bir hırsa kapılmışsa.. 81 . Karşıtlık keşfedildi.” — Böylelikle huzursuz ve güçlü bir çağın içinden haykırır. Peki şair başka türlü mü duyumsamıştır? Onun yarattığı haris. özellikle Shakespeare gibi olanlar. Filoktet’de Odipus’da): Anılan durumlarda. yaşama bir damlanın bardağa bağlılığından daha sıkı bağlı değil. (Ayaks’da. Ama acele edin! Her sanat için bu keşfi yaptıktan sonra kısa bir zaman kalıyor. onun içinde o partiyi de bu partiyi de alsan hep aynı karakteri muhafaza edecektir. — Ah. yani onu anlamamaya. kızdırmaya ve nefes nefese bırakmaya cesaret edilebiliyor. 241. ve sağırdır. sonuçta beyaz cildin oluşmasını sağlamış olamaz mı? — Çünkü korkaklığın derecesi zeka ölçüsüdür: Ve kendini kör öfkeye kaptırmak.. tam da uygun. hüzünlü ve sık sık güneş gibi kızgın varoluş. — Her kim Shakespeare’in tiyatrosunun ahlaksal etki yaptığını ve Macbeth’in bakışının karşı konulamaz şekilde hırsın yarattığı kötülükten çekip çıkardığını düşünüyorsa. sık sık ve binlerce yıl süren öfke nöbetlerinin en son etkisi olabilir mi acaba (deri altında meydana gelen kan basıncı)? Daha zeki olan öteki ırklarda ise aynı şekilde sık sık dehşete düşme ve sararma. bizimkinden daha kötü bir çağın içinden seslenir: Bundan dolayı Shakespeare’in oyununun amacını önce kendimize açıklamaya ve haklı göstermeye mecburuz. büyük suç anında kesinlikle alçakça değil. Korku ve Zeka. keşke düşünürlerimiz. hayvanlığın çok yakında olduğunun ve kendisini tekrar kabul ettirmek istediğinin bir belirtisidir... Tristan ile Isolde’nin ölerek zina konusunda ders verdiklerine inanıyor musunuz? Bu. şairi ters anlamak olur: Kimileri. bu çağ kan ve enerjiyle ağzına kadar dolu olduğundan dolayı kısmen sarhoş. ve eğer kahraman tutkusundan dolayı mahvolursa. İlk kez şimdi en güçlü duygulanımlar mümkün oluyor.
Evet. en yüksek otoritenin şimşek ve gök gürültüsü sayesinde — bu otorite güç ve dehanın birlikteliğinde bulunur — kararı karıştırıp tadı yanlış yola sürüklediği için düşüncelerinde gizliden gizliye sevinç duydu. onların düzensizlikleri ve ölçüsüzlükleri.. İki Yön. bu hemen hemen hepimizde var. — Bağımsızlık (en alçak dozda “düşünce özgürlüğü” denir) tahakküm tutkununun sonunda kabul ettiği feragat biçimidir. en çok dürüst ve namuslu görünme isteğiyle geliştirildi: kalıtımsal soyluluklarda. 244.. — Napoleon. — Napoleon kötü konuştuğu için kendine kızar ve bu konuda kendini kandırmazdı. diye belirtir Aristoteles. en fazla iyiliği arar görünen ikiyüzlülükle geliştirildi: Büyük gücün bulunduğu her yerde bu tür bir ikiyüzlülüğün gerekliliği anlayışla karşılandı... Keza dürüstlük. 248. Yalan iyiliğin annesi değilse de süt annesidir. uzun süre hükmedeceği bir şey arayan ve sonunda kendisinden başka hiçbir şey bulamayan kimsenin. sadece uzun süre ve bıkkınlık verecek derecede gerçek olmayana sevinmiş olmamızla açıklanabilir. — Bazı insanların mizacında bulunan adaletsizlikle maymun iştahlılık. Ama hiçbir fırsatı tepmeyen ve ince zeka daha kurnaz olan tahakküm hırsı onu konuştuğundan daha da kötü konuşmaya sevk etti. 245. — İyilik. büyük erdem sahibi olanların çocuklarında ahmaklık. Böylece kızgınlığından intikam aldı (Güçlü oldukları için bütün duygulanımlarını kıskanıyordu) ve otokratik keyfinin tadını çıkardı. — Büyük dehaların çocuklarında çılgınlık ortaya çıkar. sayısız mantıksal belirsizliklerin. — Gerçek olan şeyden şimdiki sevinç duyma eğilimimiz. Aslında bu eğilime şimdi ortaya çıkış şekliyle. bu durumlarının kabahati atalarınındır. mükemmel bir şekilde düşünülmüş ve tasarlanmış bir dürtü tipi olarak antik devir insanlığına aittir: Karakteristik özellikleri — bir güdünün ya da daha az sayıda güdünün basit yapımı ve keşfedici işlenişi ve değişimi — kolayca fark edilecek durumdadır. — Aynanın kendisine bakmayı denersek. en az tehlikesi zevksizliğidir. aklı ön plana çıkarmışlardır. Görev Olarak İkiyüzlülük... sonunda onun üzerindeki şeyden başka hiçbir şey bulamayız. oysa ikisi de onda kötü konuştuğu konusunda merhametsiz ve gururla hakikate bağlıydılar. kulakların ve kendini dinleyenlerin karar vermeleri bakımından bu keyfin tadını bir kez daha çıkardı: Sanki onlara böyle konuşmak her zaman yeterince iyi gelirmiş gibi. iyi amaçlar için mi.. Gerçek Karşısında Duyulan Sevinç. Kötü Mizacın Kökeni. Bunu söylerken sıra dışı insanları evliliğe davet mi ediyordu? 247.82 Bağımsızlık. 243. Güç Duygusurıurı İnceliği. Aristoteles ve Evlilik. istemeden ve rafine olmadan. 82 . Buna karşın iyi mizaçlı insanlar düşünceli ve köklü soylardan gelirler. emniyet ve güven telkin eder ve fiziksel gücün gerçek toplamını yüz kat artırır. kelimenin en genel anlamıyla bilginin tarihidir. Bundan sonra. hataların ve aceleye gelmiş çıkarımların sonuçlarıdır. ve organlar ve içgüdüler riyakar bahçesinin hemen hemen beklenmeyen meyveleridir. Şeyleri tutmak istersek sonunda yine aynanın üzerinden başka hiçbir şeye ulaşmayız. yoksa kötü amaçlar için mi olduğu pek mesele edilmez. düşündürücü değildir denemez... 246.. İkiyüzlülüğün sürekli uygulanmasından sonuçta karakter ortaya çıkar: İkiyüzlülük sonunda kendisini yok eder. — Bu.
— Stoacının. değerli taşların şangırdaması gibi. şimdi bu hareketlerle anlattığı gibi. 252. 251. Hiç Yalnız Kalmış Olan Var Mı! — Korkak. utanmadan parmağı ile konusuna işaret ediyor. yani şimdiye değin var olmuş en uzun insan çağına göre: Aydınlıkta kulağa pek ihtiyaç duyulmaz. ama tehlikeli de olan yaratıcı fantezileridir: Olacak ve olabilir şeyi önceden yapan. düşüncelerini dünyadaki en önemli şeylermiş gibi tanıtıyor.. Ama ispatlamak öylesine sıkıcı ki! 254. önceden tadını çıkaran. sanki bu dünya için çok iyi şeylermiş gibi.. sağlığın renginin ne olduğunu biliyor. Konusunu nasıl da geliştiriyor! Ah! Dikkat edin.. Bana iyice yaklaşın! — A: Onun bize söylemek istediği bu değil. şimdiye kadar bize sadece. —Berbat! Berbat! İnsanın en iyi. onun sadece nasıl süsleneceğini değil. Vaktinden Önce Yapanlar — Şair doğalarda temayüz eden. Güzel bir kadın mı o? Ya da güzel bir at mı? Yeter. O hep günah tekesidir... — Hah nasıl da kuruntulu! Yoruluruz diye ödü kopuyor! Böylece melodilerini şekerlemelerin içine 83 . kendi hakkındaki bilgisi konusunda düşündüğümden daha iyidir. Çünkü birçok kimsede onu görecek göz yoktur. çünkü hayranlığın bakışlarını toplaması lazım. Bu sefer biz onu etkilemeye bakalım. Bu müzik hakkında bir iki kelime söyleyebilir miyim? Size belki ilk duyuşunuzda görmek istemeyeceğiniz bir oyun da gösterebilir miyim? — B: Elbette! İki kulağım var ve gerekirse daha da fazlası. şimdi yaratıcı oluyor. — Ah. muhteşem ve donanmış. Bunu çok iyi bilen Lord Byron günlüğüne şöyle yazmıştı: “Eğer bir oğlum olursa öyle tümüyle sıradan birisi olsun — hukukçu ya da korsan. büyülenmiş olarak etrafına bakınıyor. yalnız olmanın ne demek olduğunu bilmez: Sandalyesinin arkasında bir düşman vardır hep. kendinin değişmesini bizzat öngördüğü törenden sıkılmış hissettiğinde özel bir neşesi vardır. bir gece ve alacakaranlık sanatı olma özelliği taşır. onu göstermeyi biliyor. Bundan dolayı müzik. Düşün! — Cezalandırılan kimse artık eylemi yapan kimse değildir. duyulmamış bir şey anlatacağının sözünü verdi.. en sağlam bir şekilde ispatlaması gereken şey görünüştür. Çünkü hareketler bunlar. Dinle! Şimdi yeniden başladı. ancak şimdi konusu tam olarak hoşuna gidiyor. bu sırada hükmeden kimse olarak zevk alır. Müzik Üzerine Konuşma. — A: Bu müzik için ne diyorsunuz? — B: Beni çok etkiledi.” 255. Stoasal. önceden acı çeken ve olayın ve eylemin son anında önceden yorgun olan kimsedir. Ve şimdi dinleyicilerini ikna ettiğine inanmış. söyleyecek hiçbir şeyim yok.83 249. keşke birisi bize yalnızlık denilen o güzel duyguyu anlatabilse! 250. bir şey söyleyeceğinin. Nasıl ki işmar eder! doğrulur! kollarını açar! Ve şimdi ona gerilimin en yüksek anı gelmiş gözüküyor: İki fanfar daha ve konusuna giriyor. yeni ve cesur vuruşları göze alıyor. korkakların yaşam tarzına göre. Gece ve Müzik. A: Daha da iyi. Görünüş. nasıl boyanacağını da biliyor! Evet. 253. — Korkunun organı olan kulak. kendisini sadece geceleyin ve orman ile mağaraların alaca karanlığında böyle fazla geliştirebildi.
Köpeğe Dalkavukluk Etmek.. bu anımsama şimdi konuya iyi geliyor. eyvahlar olsun! Gerçekten “iyi” ve “kötü” müziği kastetmiyorum. başka dalkavuklar gibi. yapa yalnız olmanın kendiliğinden çınlaması. 258. 84 . — Son olarak: Biraz önce dinlediğimiz müzik tam da bu nadir ve soylu türden. — Bu sessiz. avuçlarınızda sanatçının vicdanı var. Dinleyin... ve eğer suçsuz müzikle suçlu müziği birbirinden ayırmadığınızın farkına varırlarsa. bizi heyecanlandırmak ve tekrar etkisi altına almak için kaba duygularımıza hitap ediyor. onun harika konusu bizi etkileyerek baygın ve sarsılmış hale getirmiş. 257. korku saçıp efendisini kontrol altında tutacak bir şeyi olmalı: Örneğin dürüstlük ya da temiz kalplilik ya da keskin bir dil. o sarsıcı ilkel etkiyi anımsıyorlar. bir akşam ve gurup vakti huzuru. — Ama müzik susuyor! — B: Bunu yapması iyi! Çünkü sizi dinlemeye artık katlanamıyorum! Bir kez sizin tarzınızda gerçeği bilmektense. Ve bundan böyle dinleyiciler ona inanıyorlar: Konu çalınır çalınmaz. hırpaladığı. kendine inanan. ve o gerçeğe o kadar büyük saygı gösteriyordu ki..84 boşaltıyor. samimiyetinizin en duyarlı bölümünü yolda fırlatıp attınız! Ve bunu yapmakla sanatı ve sanatçıyı bozuyorsunuz! Her alkışladığınız ve tezahürat ettiğiniz zaman.. dinlemeye ilişkin sanat vicdanını yanınızda getirmiyorsunuz. her iki türde de. bu güçlerin bizi kavradığını.. Eskinin Methiyecisi.. ve onunla ilgili size söylediğim her şey yalandı. sıktığını ve neredeyse ezdiğini fark edince.. kederli. En iyiler şimdi sizin olduğunuz gibidir: Aldatılmaktan memnunsunuz! Kaba ve şehvetin tahrik ettiği kulaklarla geliyorsunuz. — şimdi artık o “şeytani” olmuştur! Ruhu ne kadar da iyi tanır! Bir sokak hatibinin sanatıyla bize hükmediyor. İçimizde Mevcut Sözcükler: — Düşüncelerimizi elimizdeki kelimelerle ifade ederiz hep. hatta şimdi. kendi hakkında kendisi ile konuşan ve dışarıda dinleyenin ve kulak kesilenin. kendini düşündüğü için dünyayı unutan müziğe suçsuz müzik diyorum. ondan da bundan da var! Ama ben tümüyle kendini düşünen. kötü insanların sizin tartışma konusu yapamayacağınız bir şeyleri. ve kendi tarzında akıllıdır. Ya da. on kez aldatılmayı seve seve kabul ederim! — A: Benim sizden duymak istediğim de buydu.. yani siz de mi bu müziği seviyorsunuz? O zaman günahlarınızın birçoğu bağışlandı demektir! 256... benimle ilgili konuşmuyor. bütün bir şüphemi ifade etmek için: Her an elimizin altında sadece düşüncemizi aşağı yukarı ifade edecek kelimeler var. dolce far niente’den gelen nadir ve garip zevkleri var.. Kötülerin Mutluluğu.. etkilerin ve yanlış anlamaların ve başarısızlıkların bulunduğunu bilmeyen yalnızlık. zehirlediği bir kalp bilir.. — “Şimdi gerçeği bilmesine ve onu söyleyebilecek durumda olmasına rağmen. o saygıdeğer adam!” 260. şiddetli ve gümbürdeyen ritimlerin ilkel güçlerini nasıl hayal ettiriyor! Ve şimdi. Bağımlının Muskası. — Bu köpeğin tüyleri bir kez okşanır: Derhal çatırdayıp kıvılcımlar saçar. konusunu tekrar elemanların oyununa karıştırmaya ve bizi yarı baygın ve sarsılmışlar olarak ikna etmeye cüret ediyor. — Kim kaçınılmaz olarak bir efendiye bağımlıysa. dilerseniz benim kötülüğümü bağışlayın! — B: Ooo. bunu sadece tutkuların çok sık parçaladığı... Neden ona o haliyle katlanmayalım! 259. Ama bu kulağa bir intikam gibi gelebilirdi.
daha uygar yaşam tarzını aşağılanmayla. çocuğumuzu ve karımızı alın: Bırakın oraya gidelim. Somut ve Canlı Çelişki. 267. yine de mutsuz ve huysuzdurlar ve öyle de kalırlar: Çünkü şeytan bekler bekler ve sonunda tatmin olmak ister. çünkü özellikle şimdi yüksek amaçlı etkinlikle fantastik ve akıl dışı bir şey yaptığını unutur (bu bütün sanatlarda böyledir). — Onun zarafet eksikliği var ve bunu biliyor: Ah. benim daha çok hoşuma gider: Bu onu mukayese edilmez şekilde doğal gösteriyor! 262. — Deha denilen şeyde psikolojik bir çelişki bulunur: Bir yandan birçok vahşi.85 261. hırs değil. .. kaba saba jestlerle. utanmaz alaycı felsefeyle. şerefimizi. heyecanlı anlatım ve isteklerle.. çok belirgin. eğlence. ama bunu maskelemeyi nasıl da iyi biliyor! Katı erdemle.. ikinci karakter bunlara sahiptir: Ona bunlar bir rastlantı sonucu miras kalmamış. eğitimle de verilmemiştir. 264. söylencelerini sahnede sergileme hevesi doğar: Şimdi bu fantezinin gelişi güzel yedek parçalarına tahammül eder. malımızı.. “bir tanrı gibi” iki ayağının üzerinde yürürse. insanların ve şeytanların mutlu olacakları kadar. ama yetecek kadar sıklıkta da karşı karşıya gösteren bir aynaya benzer. öte yandan devinimlerin yüksek amaca yönelik birçok etkinlikleri var. her iki devinimi de yan yana ve iç içe. mahzun bakışla. Neden Böylesine Gururlu! — Asil bir karakter kötü bir karakterden birçok alışkanlığı ve bakış açısını elinde tutmaması ile ayrılır. şu dizelerde: “Bizim canımızı. Neden Böylesine Yüce! — Ah.. 85 . 265. fanteziye kanat olmak yerine ayak bağı olur: çok yakın. çok ağır. Ama ben bunları neden tekrarlıyorum ki? Luther bunları çoktan söyledi. Onlara her şey verilsin: sağlık. ama tekrar dört ayağının üzerine düşerse. eğer yaratıyorsa. mutlaka yapılması gerekir. 268. insanlara ve varoluşa karşı var sayılan kötümserlikle.. — İyi sezişli kıskanç insanlar kendilerini üstün hissedebilmek için rakiplerini iyi tanımayı istemezler. Her şeyini al. ama imparatorluk bize kalsın!” Evet! Evet! “imparatorluk”! 263. 266. öyle yapar. — Ama epik ozanın ait olduğu çağ için tiyatro ve kahraman olarak giyinmiş oyuncu. içinde. — Zorunluluk değil.... Yanılmayı İstemek. Güç Şeytanı. hayır. çok az düş ve kuş uçuşu var onda.. Zarafetsiz... yeter ki bu insanları tatmin et: Hemen hemen mutlu olurlar. keyfi devinimleri. yiyecek. bu sırada o. güce karşı duyulan tutku insanların şeytanıdır.. Bu bakışın bir sonucu olarak sık sık mutsuz olur ve eğer kendisini iyi hissederse.. barınak. bu hayvanları tanıyorum! Tabi ki kendi kendinin daha çok hoşuna gider. düzensiz. hem de benden daha da iyi. Tiyatronun Bir Zamanı Var — Eğer bir halkın fantezisi zayıflarsa. evet her zaman eksikliğinin hep bilincindedir ve bu haliyle karakter haline gelmiştir..
Apaçık Hoşgörü. bunlarda vücut şekillerinin uyumsuzluğu yanında (örneğin göz ve ağız uymuyorsa) alışkanlıkların ve değer kavramlarının uyumsuzluğu da hep 86 ... bir hayalete karşı. ve dünyanın tam ortasındaymış gibi etrafımızda istisnai bir sessizlik hissediyoruz. bilimin duyumsamalarınızla ters düşmesi size acı verip işkence etmiyor.. büyük bir yükü sırtından atma. kendilerine ve sanata zarar vermektedirler! Siz. Arada sırada bir kez güçsüzlüğe tekrar geri dönmek istiyorlar. aslında siz öfkeli ve fanatik bir şekilde bakardınız. ama yolda çok yorulmaktan bir kez uyuyakalan ve ters yöne gitmenin mutluluğunun — yani zahmet etmeden aşağı yuvarlanmanın -. — Mutluluğu bizim şimdiki tahrik olmuş.86 Konuşmacının Açmazı... bu büyük bir hizmettir: Öylesine mutlu ve nefes nefeseyiz. Şenlik Havası. bu modern şenlik havasıdır! — Sonra insan tekrar daha özgür. Bu kadar hoşgörülü davrandığınız şeyin ne olduğunu bilmiyorsunuz! Ve sadece onu tanımadığınızdan dolayı böyle iyi yürekli tavırlar takınmayı başarıyorsunuz! Siz.rüyasını gören dağcının düşüdür. üstelik bilim sizin fikirlerinize aynı alicenaplığı göstermezken! Bu tür hoşgörü uygulaması yapmaya hakkınız olmadığını biliyor musunuz? Küstah bir rahibin ya da sanatçının yaptığı bu lütufkar hareketlerin açık bir alay olarak bilimin haysiyetiyle hoyratça oynamak olduğunu biliyor musunuz? Neyin hakiki ve gerçek olduğu konusunda keskin bir vicdana sahip değilsiniz. — Atina’da dinleyicileri. Ama insanlar bu durumda teskin edici çarelere başvurmaya alışıktır: Örneğin sanata. Normal olan melezleşmiş ırklardır. hatta onun koruyucusu olmanızın alicenaplığınız olduğunu düşünüyorsunuz. konuşma biçimiyle itmeden ya da konudan uzaklaştırmadan kendi tarafına çekmek ne kadar zordu! Böyle yazmak Fransa’da şimdi de ne kadar zor! 269. hasta olarak sanat istediğiniz zaman. saflaşmış ırklar var ve bu da çok ender görülür. tersine. onu bilginin bulunduğu her yerde dikkatle bakmak için ve bilinen hiçbir şey kaçmasın diye görevli saymak ihtiyacı duymuyorsunuz. Hastalar ve Sanat. daha sert olur ve yorulmadan karşı yöne doğru çaba sarf etmeye devam eder: güce doğru. Bir defa tümden güçsüz! Kökensel güçlerin oyun topu! Bu mutluluk içinde bir gevşeme. onu geçerli kılmanızın. makul sözler. kudrete susamış Avrupa ve Amerika toplumlarını düşündüğüm gibi betimliyorum. eğer bilim kendi gözleriyle bir kez yüzünüze ışık saçsaydı! — Yani sizin hoşgörü göstermeniz. Eğer insan kendisini bir kez geçici olarak her şeyi yutan ve ezen etkiye bırakırsa. dinler. bu zevk onlara savaşlar. sanatçıları hasta ettiğinizi fark etmiyor musunuz? 270. daha zinde. ama! Ama! sizin bu hoşgörünüzün arkasında bilime karşıtlık görüyorum! Her şeye rağmen kalbinizin köşesinde onun sizin için gerekli olmadığını. daha soğuk. — En ateşli bir şekilde kudret peşinde koşan insanların kendilerini galip hissetmeleri tarif edilemeyecek kadar hoşlarına gider! Bir girdaba batar gibi birdenbire ve derin bir duygunun içine batmak! — Dizginleri elden kaçırmak ve nereye gittiğini kimsenin bilmediği bir hareketi seyretmek! Kimdir. 272. nedir bize bu hizmeti yapan. kör bir yerçekimi gibi çabasız aşağıya yuvarlanma var. — Muhtemelen saf ırk yoktur.. bilgiye duyulan ihtiraslı özlemi kendiniz için bir yasa haline getirmemişsiniz. Irkın Arınması. sanatlar. — Her çeşit üzüntüye ve ruhsal sıkıntıya karşı ilk önce perhizi değiştirmeyi ve bedenen ağır iş yapmayı denemek gerekir. dehalar veriyor.. Bu hedefi yukarıda olan. — Bunlar bilim hakkında ve bilim için söylenmiş iyi.. iltifatlı. bizi ne ilgilendirir! Ve bize karşı bile değil! Ve bizim neyimiz var! 271.
sayısız uyumların. — her ikisine de aynı ad veriliyor! Oysa soğuk erdemler sıcak erdemlerden ne kadar farklıdır! Ve eğer birisi kalkıp da “iyi olmak” sadece sıcak erdemi uygulamakla olur deseydi deli olması gerekirdi: Ve sadece soğuğu öngörmek isteyen kimse de en az onun kadar deli sayılırdı! Gerçek ise. ister kendimize karşı duyduğumuz antipatiden dolayı. onu iki renk altında değerli taşlardan saymak için yeterince çaba göstermediğidir. başarısız bir cümleyi siler gibi kendi kendini silip atan tek yaratığız. yüzümüzü minnettarlık sevinciyle kırıştırıyoruz! — O bize iyilik yapmak istedi ya! Ve bunlar olduktan sonra onun kendisini çok yüce hissettiğini biliyoruz. Bağlayıcı Bellek. evet kendi kendine de üstünlük kazandı. oysa daha önce çok fazla ve birbirleriyle çelişen şeylerle meşgul olmak zorundaydı: Böyle bir kısıtlama aynı zamanda daima bir fakirleşme gibi görünecek ve dikkatli ve hassas bir şekilde değerlendirilmek isteyecektir. — Şimdi o sadece başkalarına acı çektirmek için erdemli olacak. 278. eskiden uyumsuzluk kavgalarında yitirilen güç.“) Melez ırklar her zaman aynı zamanda melez kültürler. yani insanların yaptığı her iyi şeye dikkat etmeli ve bunların altını çizmeli: Böylece insan onları hoş bir bağımlılıkla elde tutmuş olur.. 275. kendisi için de kolay değildi. bütün organizmanın emrine hazırdır: Bundan dolayı saflaşmış ırklar hep daha güçlü ve daha güzel olmuşlardır. 87 . günün birinde saf bir Avrupalı ırk ve kültür de başarılır.87 vardır. bunu ister insanlığın şerefi için yapalım. 277. — Yunanlılar bize saflaşmış ırkın ve kültürün örneğini sunarlar: İnşallah. — Burada seni övmek isteyen birisinin varlığı dikkatini çekiyor. başarısız olduğumuz zaman. Saflık. emilmelerin ve kopmaların nihai sonucudur ve bir ırkta saflığa doğru gelişme kendini mevcut gücün münferiden seçilmiş işlevlerle daha çok kısıtlanmasında gösterir. Soğuk ve Sıcak Erdemler — Duygusuz yüreklilik ve sarsılmazlık olarak cesaret ile ateşli. 273. Övgü. İnsan kendisine de aynı şekilde muamele edebilir: Bağlayıcı bir belleğe sahip olup olmadığına nihai olarak kendi kendine karşı tutumu. ama şeytan kırma ırkları yaratmış. daha vahşi ve daha huzursuzdurlar.. ama akılları zayıf olan kadınlardan hiç söz edilmiyor. köpek! — Çünkü bu övgüyü dile getirmesi.. tiksintiyi ve övgüsünün özüne duyduğumuz derin küçümsemeyi yeniyor. 274. Ama sonunda saflaşma uygulaması başarılınca . Değişen Kişi. İnsan Hakkı ve Ayrıcalığı. — Biz insanlar. Ne Kadar Sık! Ne Kadar Umulmadık! — Ne kadar çok evli erkek genç zevcelerinin usanç verici olduğu sabahı yaşamış ve bunun tersine inanmıştır! Vücutları istekli. ister ona duyulan merhametten.. yarı kör yiğitlik olarak cesaret. geliyor! Yani methiyecinin tatlı utanmazlığını içiyor. bize karşı üstünlük kazandı. kalbin sıkışıyor: Keşke bu kötü yazgı defolup gitse! Ama gitmiyor. insanlığın sıcak ve soğuk cesareti çok faydalı bulmuş olmasıdır. (Livingstone birinin şöyle dediğini duymuş: “Tanrı beyaz ve siyah insanları yaratmış. — Yüksek mevkide oturan birisinin kendisine bağlayıcı bir bellek edinmesi iyi olur. Ona o kadar çok bakmayın! 276. ama öte yandan. Dudaklarını ısırıyorsun. melez ahlaklar demektir: Onlar genellikle daha kötü.
— Pek çok kimse. yani ekmeği için mücadele etmez ve eylemlerinin nihai bir önemi olduğuna inanmazsa. Yeni Şeyi Eski Olarak İleri Sürmek. esasen sadece sahip olmak için eylemde bulunur: En azından. bütün geçmiş eylemlere. onu da sahiplenmek istiyor! 282. 281. insan. 284.. utkumun sahibiyim demektir) bu izlenimi veriyor. insan burada ne kadar açgözlü görünüyor! Geçmişi bile elinden kaçırmak istemeyip. yendim”: bu. 287. bir haber anlatılınca. 285. ona üstünlük verdiğini duyumsar. köpeğinin. 280. vicdanen rahat olmak için bu işlemle sanatçı olur. demeye cesaret edemezler.. sinirlenmiş görünür. — Öyle görünüyor ki. ve iyi kadınlar çocuklarının.. elbiselerinin. sanki bunlarla bir şeye sahip olmuşuz gibi bakan düşüncelerin dili (“Ben konuştum. ama güzel olmasaydı. uğraştım. sadece “Ben her şeyim”. Benlik duygusunun. mücadelemin. — Böyle bir insanın iç sıkıntısı ve keyfi — ve bütün tutkulu aşıklar buna dahildir — bilinen kovalarla boşaltılamaz. sanki bilmiyormuş gibi kendini kandırdı için acı çeker. — Arkadaştılar. derler Italya’da. Chi non ha.88 kendi hevesleri ve niyetlerinin gözlemlenmesi sırasındaki kibarlığı. öteki çok iyi 88 . hekiminin. ben sözümün.. — Normal ruh halimiz. sahip olma isteğinin sınırı yoktur: Büyük adamlar. şehrinin güzelliğini kendi itibarlarına bağlarlar. eğer o diğer bakımdan düşünen bir insansa. ama arkadaşlıkları bitti ve her ikisi de karşılıklı olarak arkadaşlıklarını sona erdirdiler: Birisi çok yanlış tanıdığına inandığı için. Ev Huzuru ile Ruh Huzuru. Çocukça. onu idealleştirmek suretiyle kendini kendine karşı haklı çıkarmayı dener. çok daha akıllı olurdu! 283. Ben Nerede Bitiyor? — Pek çok kimse bildiği bir şeyi sanki bu bilgi kendi malıymış gibi koruması altına alır. — Bu kadın güzel ve akıllı: Ah. Güzellikteki Tehlike. Ev ve Saray Hayvanları ile Akrabaları. sanki bütün zaman onların arkasındaymış ve onlar bu uzun gövdenin başıymış gibi konuşurlar. iyiliği ya da kötümserliği ve son olarak bizzat hevesleri ve niyetlerinin tarzı karar verir. yaşadığımız çevrenin ruh haline bağlıdır. Sanatçı Olacağımız Yer — Her kim kendine birisini idol yaparsa. Her Şeye Sahip Olmak İsteyen Ben. 286. İki Arkadaş. non é. Eğer acı çekerse bilmediği için değil. — Başlangıçtan beri en azgın düşmanları olarak aralarında bulunmuş olan ve son olarak zayıflamış ve sakatlanmış kurbanlarına karşı ince duygular beslediği iddiasını taşıyan bir yaratık tarafından bitkilere ve hayvanlara karşı duygusallık göstermek gibi tiksindirici bir şey var mı? Bu tür “karakter” karşısında insana her şeyden önce ciddiyet yakışır. — Her kim çocuk gibi yaşar. bir çocuk olarak kalır. Haberi önce kim bilirse. 279.
Üslubunun “doğallığı” sadece kendisi tarafından duyumsanır. Ve aynı şey herkesin alışkın olmadığı alışkanlıklara sahip bir yazarın üslubu için de geçerlidir. sertlik ve samimiyeti belirli bir horlanma ile bulmayı denerler: Sanki güçlü itimat duyguları kendini göstermekten utanırmış gibi.. çok zor ve genellikle başarılamayan bir şey. genellikle olduğu gibi. bu esnada kendini ele verdiğini varsayarsak. en şehvani insanlardır.. Küstahlık — Küstahlık rol yapan ve riyakar bir gururdur. 294. Erdeme Karşı Bir Şey Söylenemeyecek Yer — Korkaklar arasında cesurluğa karşı bir şey söylemek. çünkü onunla bir kez modaya ve “iyi zevk” denilen şeye taviz vermiştir. belki de hoşuna gider ve güven uyandırır. 293. o zaman küstahı üç tür uygunsuzluk bekler: Bizi aldatmak istediği için ona öfkeleniriz ve kendisini bizden üstün göstermek istediği için öfkeleniriz. saygısız insanlar öfkelenir. kulağımızda “yapaylığı” çınlar. 289. ve kendisinin bizzat “yapay” olarak hissettiği şey. — Bir kimseyi konuşurken dinlerken sık sık bir tek sessiz harfin (örneğin bir r’nin) tınlaması hislerinin dürüstlüğü hakkında kuşku uyandırmaya yeterlidir: Bu sese biz alışık değiliz ve onu keyfi olarak yapmak zorunda olsak. ve nihayet her ikisinde de başarısız olduğu için ona güleriz... iyileştirme ya da unutturmada kaybolup gitmek zorundadır.. riyakarlık ve ikiyüzlülük edemeyip istememek esasen gurura özgüdür. 291. Yani küstahlık hiç de tavsiye edilir bir şey değil! 292. 89 . sonradan gelen gerçek karakter belirleyici sözleri ve eylemleri çoğunlukla denkleştirmede ya da yeniden. Azizler — Kadınlardan kaçıp vücutlarına işkence yapmak zorunda olan insanlar. Minnettar — Bir nebze minnettarlık duygusu ve dindarlık çok fazla: — insan bir ayıp gibi bunun sıkıntısını çekip. Bir Tür Yanlış Anlama. ve her ikisi de yanıldı! — Çünkü ikisi de kendini yeterince tanımıyordu. bu bakımdan küstahlık ikiyüzlülük yapmadaki yeteneksizliğin ikiyüzlülüğüdür.. Savurganlık.. 295.. Ama. kötü bir yankı yapıp aşağılama etkisi uyandırır. asil doğalarını çekingenlik. ve eğer merhamete karşı bir şey söylenirse. ama bunlar bir kez söylenip yapıldıkları için.. Burada en kaba yanlış anlama alanındayız. bütün bağımsızlığıyla ve dürüstlüğüyle vicdan huzursuzluğu içine girer. 292. Soyluların Komedisi — Asil ve candan samimiyeti başaramayan insanlar. ama rol. — Sinirli ve aniden parlayan doğaların ilk sözleri ve hareketleri genellikle gerçek karakterleri için belirleyici değildir (olaylarla ortaya çıkarlar ve sanki olayların ruhunun öykünmesidir)..89 tanıdığına inandığı için. 290.
— Kendini düşmanın içine atmak korkaklığın belirtisi olabilir. orada evindedir ve oraya tekrar geri dönmek zorunda kalmaktan gizliden gizliye hep korkar. simetrik. — Eti ve kanı olan bir idealin fanatiği normal olarak hayır dediği sürece haklıdır ve bunda dehşet vericidir: Reddedilen şeyi kendisini tanıdığı kadar iyi tanır.. kısaltılmışı: admaiorem Dei gioriam: Her şey Tanrının yüce şerefi için. gözlerini hafif yumarak idealleştirmeye başlar (Ekseriya evde kalanlara bu yolla sadece acı vermek için yapar). böylece küstahlığın doruğuna çıkar. bu. her şey onun keyfine göre olmalı ve sanki o kendini feda ediyormuş ve nadiren kendisi için bir şey istiyormuş görüntüsü verilmelidir. yani tanrısallaştırılan kişinin kendisi. basit bir nedenden ötürü. büyülerinin ideale de faydalı olması ve bu besinde büyüyüp sürekli tanrısallaşması için sahip olduğu bütün saygın ve takdis edilmiş eşyaları taşır. çünkü etrafımda daima iyi dostlarım var. ama öyle görünmek istemez (Bu özellikle hırslı oluşunun bir parçasıdır). örneğin Napolyon'un etrafın da yaşıyorlardı: Evet belki de çağımızın ruhuna aydınlanmanın karşıtı olan “deha” ve “kahramandan” önce romantik yorgunluğu sokan odur. fazlasıyla insan olduğunu ele verir. artık kült. İngilizlerin aklını romantik yapmak için uzun bir yaşam boyu çalıştı: boşuna!) 299. 297. en hassas görevlerden biridir. Sonunda gerçekten tanrısını yapıp bitirir. Bir Cizvit söylemi). yeni bir tür kendini aldatma ve asil yalan ile yorumlar: Kendisine karşı taraf tutar ve hırpalanmış bir kimse ve bir yorumcu olarak şehitlik gibi bir şey duyumsar. Düello. Bu tapınağa. Bu noktada böyle bir fanatiğe bir tek çıkış yolu kalır: Kendisine ve benzerlerine kötü davranılmasına sabır göstererek izin verir ve bütün sefaleti de. Ve şimdi artık uzaklarda ve yükseklerde süzülen idealine tapmak istediğinden. gerçi bu biraz sanatkarane olarak nitelendirilir. — Bu tür insanlar. 296. ne yazık ki dolam baçlı bir yoldur. ama bunda biraz namussuzluk da vardır. — Eğer mutlaka yapmam gerekirse.. 90 . ve bunun üzerine gördüğü şeyi “güzele” çevirerek yorumlar. dedi birisi. Ama evet der demez. Her kim bir kişiyi idealleştirirse onu kendinden net göremeyeceği kadar uzaklaştırır. Kahramanlar Kültü ve Fanatikleri. her zamanda da tam güvenli değildir. tümüyle şeref dolu son yoldur....90 Hizmet Etmenin Özgürlüğü. intihar etmek için geriye kalan. profanum vulgus’dan korunmak için bir tapınak inşası gerekli olmuştur.. düello yapabilmeyi kendi çıkarıma görürüm. — Bir genç. reddetme şekliyle kendisine geri dönüşü olanaksız kılmak ister. Kahramanlığın Görünüşü. Düello. gevşek. en kesin şekilde kendisiyle aynı düşünenlere farklı düşünenlerden fazla saygı göstermesini öğretmek suretiyle bozulur. (Böyle yorgunluğun formülleri o yaşlı kibirli şaşkın ve asık suratlı Thomas Carlyle tarafından bulundu. kendi akılcı vicdanı. bu kimse aslında her şeyde en bencil kimsedir.. çünkü kendisi oradan gelir.. — Hizmet etmenin büyük sanatı içinde kendini kontrol edemeyen hırslı bir kimseye hizmet etmek.. ama heyhat! Bunun nasıl olduğunu bilen birisi var. belirsiz duruma çevirmek demektir. bir Byron onun karşısında “böyle bir yaratığa karşı kurt” olduğunu söylemekten utanmamıştır. ve bunu tamamen bilinçsiz protesto eden birisi var. iyi. 300. methiyeler ve tütsüler sonucunda katlanılmaz olur ve anlaşılan iğrenç şekilde kendisinin tanrı değil.. Zararlı. 298.. in majorem dei gioriam’ (Aslı: ornnia ad maiorem Deigloriam..
304. Ne kadar çok iş yapıldı. kendisi hakkında beni yanıltmayı deniyor. tıpkı sadece merhametli olmak durumunda olan bir tanrı gibi. farz edilen eylemler ve onların farz edilen güdüleri hakkında düşünceler olup.. kendisini çok güzel ve önemli hissediyor: Onu hayal kırıklığına uğratmaktan sakınıyorum. gerekli olursa. kıskançlığın doruğa ulaşmasıdır. bütün araçları seferber edebilmesine. Yunan İdeali.. en akıllı seçim oldukları için değil. — Bu da bir başkası: Onu tanıdığımı düşünmemden korkuyor ve bu arada kendisini aşağılanmış hissediyor. “Karakterli”. sadece farz edilen olayları ele almaktır: Çünkü sadece bunlar etki yapmışlardır Aynı şekilde sadece farz edilen kahramanları. tersine. şu sonucu verir: Ben bir şeye sahip olamıyorsam. dalkavukların görünüşünün onlarda uyandırdığı insan aşağılamasını fark ettirmemek ve onlara karşı da merhametli olmaktır. İnsan Sarrafının Eğlencesi. en asilden daha asil görünebilmesine. Çünkü o bana şimdi teveccüh gösterirken ben ona bunu bilgili bir üstünlük duygusu verdiğimden dolayı ödemiş olurum. 301. kendini tekrar benim üzerime çıkarmak için. Korkunç ve belirsiz davranıp. onu düşününce gülümserler — Bütün bunlar Yunan idealidir! Bunda en dikkate değer şey. Gerçekler! Evet Gerçekler Kurmacalar! — Bir tarihçinin işi gerçekten meydana gelmiş olan şeyleri değil..91 Dalkavuklara Karşı Merhametli. İki Kez ve Üç Kez Doğru! — İnsanlar alabildiğine yalan söylerler. anlaşılması olanaksız gerçeğin koyu sisleri hakkında hayaletlerden devamlı bir 91 . ama bunların gerçeklikleri derhal buharlaşır ve sadece buhar olarak etki eder. korkunç misilleme yeteneğine.. olaylarla başa çıkabilmesine. — Yunanlılar Odysseia’nın nesine hayrandılar? Her şeyden önce yalan söyleme ve kurnaz. Böyle esaslı tiyatro oyuncuları vardı! 307. aklımıza düştüklerinde bir tür şeref düşkünlüğümüzü ve kibrimizi tahrik ettikleri için. 303. 302. — Bir şey başaramaz. kahramanca direnç göstermesine. — “Söylediğim şeyi yaparım” — bu düşünce tarzı karakterli diye kabul edilir. ama sonradan bunu düşünmezler ve bütünüyle ona inanmazlar. niçin? Ufak tefek fiyat farkları cimriliğin gerçekte küçük gözünü oluşturduğu için mi? 306. sonuç olarak onları geçerli kılıp körü körüne yaptırıyoruz! Böylece bizzat karakterimize ve vicdan huzurumuza. aklı olmasına — aklı tanrıları hayran bırakır. — Beni tanıdığına inanıyor ve eğer benimle şöyle böyle ilişki içinde bulunuyorsa. yani genel olarak gücümüze inanmamızı artırırlar: Bu sırada mümkün olan en akıllı olanın seçimi bize karşı şüpheyi ve aynı derecede içimizde bir zayıflık duygusunu besler. Bir Kez.. tekrar düşüncelere ve olaylara neden olurlar.. sonunda kızgınlıkla bağırır: “Batsın bütün dünya!” Bu iğrenç duygu. — Satın alışta cimriliğimiz eşyaların ucuzluğu ile artar. görünüş ile gerçek karşıtlığının hiç hissedilmemesi ve ahlaksal bakımdan da hesaba alınmamasıdır. Sözümona dünya tarihi olan konusu. Cimrilik. nasıl olması istenirse öyle olabilmesine. Dünya Tahripçileri. bütün dünya da hiçbir şeye sahip olmasın! bütün dünya hiç olmasın! 305. — Doyumsuz muhterislerin son akıllılığı.
Bunun tersine. siniyor. ama. yatıştırıyor. çünkü bir rüzgar bizi o kadar hızlı alır götürür. Unutulabilir Şeyler — İnsan coşku patlamalarında.. ve böylece neşeli kanat çırpmalar ve cıvıldaşmalar arasında bilginin ve tahmin etmenin tatlı anını yaşarız. boyun eğiyor. okyanusunkinden hiç de az olmayan bir gururla. Uygun bir ikbal bunları devamlı korkmaktan alıkoydu. aşkta başkasını mümkün olduğu kadar güzel görmek ve onu mümkün olduğu kadar yüceltmek için gizli bir içtepi var: Aşk için bu konuda yanılmak bir zevk ve avantaj olur. 311. memur. ya da bir dalga adacıktan sürükleyip atar ki.. İnsan bilgeliği ile bir kez de akıllı olmak istememeli! 309. Her şeye rağmen onlar hep aynı aleti çalmaya devam ediyorlar. 92 .. geriye hiçbir şeyimiz kalmaz! Ama burada. rüya fantezilerinde ve çılgınlıkta kendisinin ve insanlığın tarih öncesini yeniden keşfeder: Vahşi yüz ifadelerinde hayvanlığı. bu küçük mekanda başka göçmen kuşlar bulur. sanatçı olarak. özelliklerini derhal yeniden sakinleştiriyorlardı.. 315. çünkü korku başkasının kim olduğunu. hafızası yeterince gerilere gider. uygar durumu kendini bu ilk deneyimlerin unutulması. ruhsuz kabul edilir. özlerine atalarının yabancı saldırılar karşısında yaşadıkları sürekli korku ile ulaşmışlardır. ve ruhumuzla okyanusa doğru serüvene çıkarız. insanları anlamaz. İyi Yürekliler — İyi yürekliler. deha ve yetenekten hırdavatçı işi yapmak olur. öğretmen. yumuşatıyor. ne yapabileceğini.. — Korku insan hakkındaki genel bilgiyi aşktan daha fazla teşvik etti. Korku ve Aşk. ve böyle yapar. sandal büyüklüğünde küçük bir adada uyandık biz serüvenciler ve göçmen kuşlar ve kısa bir süre etrafımıza bakındık: Mümkün olduğunca hızlı ve meraklı. sanki tanrısal tohumdan üremiş ve akıldan doğmuş olan kişiler varsa.... Ticaretten Anlamamak Asalettir — Erdemlerini sadece en yüksek fiyata satmak. — İnsan için kolay olan ve bunun sonucu olarak memnuniyetle ve zarafetle yaptığı iç devinimler toplamına ruh denir. ya da sadece onlarla tefecilik yapmak. hayalin dışında hiçbir zaman var olmamış şeyleri anlatırlar. tahrip ediyor.. — Oluşum okyanusunun ortasında. daha eskileri dinleriz. Bütün tarihçiler. 312. Her kim yüce türün bir unutkanı olarak bütün bunlara hep uzak kalmışsa.. eğer kişi iç devinimlerinde zorluk ve sertlik fark ettirirse. acıyı ve can sıkıntısını gizliyor.. dalkavukluk ediyor. 308.92 üreme ve hamile kalma. yani belleğin zayıflaması sayesinde geliştirirken. Sözümona Ruh. bu herkesin yararınadır.... 314. 310. ne istediğini tahmin etmek ister: Bu noktada yanılmak tehlikeli ve aleyhte olur. — Ümitlerini tatmin edemediğimiz arkadaşın kendimize düşman olmasını isteriz. 313. Düşünürler Topluluğundan. af diliyor. eğer ötede bende “onları anlamayan”. Artık Arzu Edilmeyen Arkadaş. ve nihayet bu nazik ve iyi düzenlenmiş mekanizmayı çocuklarına ve torunlarına miras bırakıyorlardı.
Akşamın Kararı. — Masum insanlar her zaman kurban olurlar. Konukseverlik. kusursuz ve benzeri olmayan güçlü doğalar canlandırmak isterler. hakkından feragat etmek. kiliselerin. Alicenaplığın yeri burasıdır. Hükümdarların. sanki sık sık onlarla ilişkide bulunmak. Sistemcilere Dikkat! — Sistemcilerin bir gösterileri var: Bir sistemi mümkün olduğu kadar doldurmak istedikleri için.. Ama meseleye tamamen genel olarak bakıp ön plana çıkarılırsa: Kim tanımadan bir insanı ve bir şeyi severse. zayıf özelliklerini güçlülerinin tarzında ortaya çıkartmayı denemek zorunda kalırlar. yorgunluktan kaynaklanır. ufkunu yuvarlaklaştırınca. 317. konukseverlik azalır. — Uyuma sırasında genellikle yaşam ve varoluş hakkında karar vermek için vaktimiz yoktur ve zevk alırken de yok: Ama bir kez iş bu noktaya gelirse. 321. çünkü bilgisizlikleri ölçülülüğü ve ölçüsüzlüğü ayırt etmelerini ve kendilerine karşı vakitli olarak dikkatli olmalarını engeller. belki de bu masumluğun en sık sonucu olması nedeniyle. Hıristiyan masumluğu. — Malının bir kısmından vazgeçmek. Yabancı artık öncelikle düşman olarak duyumsanmadığı anda. 319. onları sonradan en şiddetli bir şekil de şeytana uymaya ve daha kötü şeylere meylettiren ihtiyaca sürükler. görse sevmeyeceği bir şeyin avı olurdu. — Hıristiyanlık dünyayı aşağılayarak bilgisizlikten erdem yarattı. çünkü kör gözlerle tortuyu ve her şeyin en dipteki zehrini içip bitirmek zorunda kalır.93 Vazgeçmek. daha iyi olan anı kaçırmıştır. İşte masum.. insanları da birbirlerine karşı şüpheci yapar. — Her kim günlük ve yaşamı boyunca yaptığı iş hakkında düşünürse ve işin sonuna gelmiş ve yorgunsa. mevcut olan her şeyi güzel bulmak için yedinci günü ve huzuru bekleyen kimseye hak vermeyiz. tarikatların. havanın ahlaklı olduğu bölgeleri severler. 320. işte.. 318. eğer büyük zenginliği gösteriyorsa.. — Konukseverliğin adetlerindeki anlam şudur: Yabancıdaki düşmanlığı etkisiz hale getirmek. Bu noktada akıllı insanları hatırı sayılır bir tehlike beklemektedir. çünkü alışkanlıklarından vazgeçmek zorundadırlar. sevindirir. partilerin ve tüzel kişilerin uygulamalarını düşünün: Her zaman masum kimse en tehlikeli ve rezil durumlarda en tatlı yem olarak kullanılmaz mı? — tıpkı Odysseia’nın masum Neoptelemos’u yaşlı hasta münzeviden ve Lemnos’un devinden ok ve yayı hile ile elde etmek için kullandığı gibi. dikkatin ve ölçülü adımların gerekli olduğu her yerde özellikle masum kimse en ciddi şekilde bozulacaktır.. kocaları hasta ya da vaktinden önce kuvvetten düşerse onun yokluğunu derinden hissederler. yani bilgisiz genç bayanlar şehvetin yoğun tadına alışırlar ve sonradan. genellikle melankolik bir bakış kazanır: Ama bunun günle ve yaşamla bir ilgisi yok. hak ve kuralmış gibi görünen bu en zararsız ve inançlı zihniyet. ima edildiği gibi suç. bir de yenileme meraklısı olurlar. Hava Hakkında. suç duygusu ve umutsuzluktur ve bu haliyle cehennem yolu üzerinden cennete götüren erdemdir: Çünkü 93 . Deneyimin. 316. Bundan dolayı despotlar. Zayıf Tarikatlar — Zayıf kalacaklarını hisseden tarikatlar akıllı taraftarlar yakalamak ve nicelikte kaybettiklerini nitelikle kapatmak isterler.. kötü önkoşulları yeşerdiği ölçüde yeşerir. — Hiç alışılmamış ve tahmin edilemez bir hava. Masumiyetteki Tehlike. tersine.
— Bana öyle geliyor ki. ama nesnelerinin tinine girmeleri mümkün değildir. eğer doktoru varsa. öyle ki. 325. havayı kötülüklerinin fırlattığı oklar ve okçuklar devamlı vızıldatır.. “tanrı nasıl takdir ederse” cümlesine göre! 323. oyuncunun tıpkı ideal bir maymun olduğunu ve o denli maymun ki “öze” ve “önemli olana” inanacak kapasiteyi hiç de gösteremediğini asla unutmayalım: Onun için her şey oyundur. devlet adamının. kuşkusuz eğlenceli bir buluş olurdu! Bu tür haddini bilmezlik sesleri yükseliyorsa. az bilgili olmak. sanki kendi sağlığı ile kendisi ilgilendiği zamandan daha kayıtsızdır. eğer herhangi bir zaman samimi olarak her şeyi doktorundansa tanrısallığın eline bırakmış olsaydı. söz. sesleri ve bakışları esasen dış görünümü açıklamak için harekete geçer. Güneşi ve göğü sırf bu kadar uzun zaman görmediğimiz için bazen inkar etmiyor muyuz? O halde: Yalnızlık! Bunun için de yalnızlık! 324. savaşçının. Zevkle kehanetçi bir yetenekmiş gibi gösterdikleri taklit ve tahmin edici güçleri. yaşamın güneşi ve göğü böylece kararır. aşağılanmış Hıristiyan benzeri ruhların intikamı konusunda bir fikriniz var mı? Hep hemen karar veren ve hep derhal haksız çıkan kimselerin intikamını biliyor musunuz? Günün en dehşet verici vaktinin onlar için sabah olduğu bütün türlerin ayyaşlarının intikamını biliyor musunuz? Aynı şekilde. ruhun yakınlarına kadar dayanırlar. Son olarak ihtiyacı olana bir 94 . Bu inanca sahip olur olmaz. bu noktada ciddi şekilde yanılıyorlar. — Bütün kurallar bizi kuralın ardındaki amaçtan çekip daha kayıtsız olma etkisi yaparlar. içimizde diğer inançları da buluruz. — Ve insanlığın kayıtsızlığı nasıl olur da azgınlığa ve tahripkarlığa yükselmiş olabilir. Hıristiyanlığın en güzel buluşlarından biridir! 322. bir hasta. — Canlandırdıkları tarihi kişileri temsil sırasında olduğu gibi gerçekte de kendilerini öyle hissetmek. biraz düşünce sahibi olmak. Mümkün Olduğu Kadar Hekimsiz Yaşamak. geri kalanların: Daha da kötüsü çok sık derimizi sıyırması kalbimizi yırtmasıdır. sadece onların değil. bütün türlerin hasta kimselerinin kinini biliyor musunuz? Bu küçük intikam düşkünlerinin ve intikam eylemlerinin sayısı korkunçtur. Herhangi bir durumun özüne ışık tutmak için düşünürlerin. Tiyatro Oyuncusunun Felsefesi. umutsuz birinin ruhunun ancak gölgesini yakalarlar. davranış. Göğün Karartılması..... sağlığımızın üzerinde çok daha samimiyetle duruyor ve kendimize doktorun emri ile olacaktan çok daha fazla dikkat edip emrederek yasaklıyoruz. ihtiraslı. ancak şimdi sonradan doğan ikinci bir masumluğun vaadi etki eder: — Bu. daha fazlasıyla bizim. büyük oyuncuyu aşırı derecede mutlu eder.94 ancak şimdi Hıristiyan selametinin hüzün içindeki sütunlu kapısı açılabilir. Sıradışı Yaşamak ve İnanmak. — Toplum içinde sanki kol ve bacaklarını çalmışlar gibi davranan çekingen insanların intikamını biliyor musunuz? Dünyanın her yerinde sinsi sinsi dolaşan. uzmanların ve profesyonellerin yerine sadece kehanet sahibi oyunculara ihtiyaç olsaydı. sadece davranışları. Birinci durumda emredilen her şeyi yerine getirmede katı davranmak yetiyor. sahne.. çünkü biz gayet açık şekilde insanlık olmadan ilerliyoruz. öteki durumda ise bu emirlerin hedefledikleri şeyi. nihayet insanlığın biz olmadan ilerleyemeyeceği düşüncesi bizde yerleşiyor. aşırı derecede kibri olmak. kulis ve seyirci. kıskanç. başkalarının. yani büyük bir kahramanın. — Çağın peygamberi ve mucize adamı olmanın yolu bugün de eskiden olduğundan farklı değildir: Ayrı yaşamak. ne var ki. artık sağlıklı olmaya cesareti olmayan hastalıklı ve bezginlerin.
ama gücümüzü değil. onların görünmesi karşısında insan sadece ölüme yakın bir çocuğun yatağında hala oyuncaklarıyla oynarken hissettiği acıma ve duygulanma hissediliyormuş gibi olurmuş..” 326.. tıpkı ayyaşın sonunda apsent ve kezzap içmesi gibi. — Bilginin Don Juanı: O henüz hiçbir filozof ve şair tarafından keşfedilmedi. Koşullar onu bizden sadece gizlemekle ve bize göstermemekle kalmaz. Bu yüzden bilen kimse bilgeliğini söylemeyi öğrenmelidir: bir aptallık gibi sık sık tınlayacak şekilde! 331. kendisine artık hiç nasip olmayan bilginin akşam yemeğine arzu duyarak sonsuza değin durup kalır! — Çünkü bütün nesneler dünyasının bu aç insana verecek bir lokması bile yoktur. 329. Bildiği şeylere karşı sevgi beslemiyor.. 330. İdealist Kuramlar Neyi Öğütler — idealist kuramlara en kesin olarak onları tereddütsüz uygulayan insanlarda rastlanır.. Böyle insanlar güllerin altında gizlenmiş ve saklanmış mezarlar görürler. Henüz Yeterli Değil! — Bir şeyi kanıtlamak yeterli değil. ama karşı tini. çünkü o kimselerin bu kuramların ışıltısına şöhretleri için gereksinimleri var. koşulların elverişli olması halinde belki de bilginin en yükseğine erişebilir: Yani koşullar üzerine kafa yormalı ve onların gözlemlenmesine kuvvet harcamaktan kaçınmamalı. hayır! Onu büyültüp küçültürler. bilgiyi avlamaktan ve düzenbazlıktan zevk alıyor. Böylece sonunda cehennemi arzular. Onu içgüdülerle ele alırlar ve bu esnada hiçbir şekilde riyakar duygular beslemezler: Tıpkı bir İngiliz’in kendini Hıristiyan oluşuyla ve pazar kutsaması ile riyakar hissetmediği kadar. Ama neşe hakkındaki bu yargı. neşeli müzik onlara bir kez daha yaşamın coşkusunu höpürdeterek içmek isteyen ağır hastanın kendini kararlı bir şekilde aldatması gibi görünür.. ona sahip olduğun için öğütleyeceksin.. Bir Fabel. merhamet etmeye zorlayan ve hatta çocuğa özgü ve çocukça bir şeydir. bizzat taşlaşmış konuk olarak. Kendi Koşullarını Bilmek. akılsız. hastalığın ve yorgunluğun hüzünlü zemininde ışık demetinin yansıyıp kırılmasından başka bir şey değildir: Kendisi duygulandırıcı. eğlenceler. gürültü. Neşe Karalayıcılar — Yaşamın derinden yaraladığı insanlar her neşeden kuşku duyarlar. Tersine: Fanteziye kaçmamak için kendini kontrol etmek zorunda olan ve coşkunluğun getireceği ünden kaçınan gamsız yapıda olanlara sadece sert gerçekçi kuramlar yeterli olur: Onlara aynı içgüdüsel zorlamayla el atarlar ve bu sırada da dürüstlüklerinden hiçbir şey kaybetmezler. bilginin en yüksek ve uzak yıldızlarına kadar gitmekten! — ta ki sonunda ona bilginin mutlak acı vericisinden başka avlayacak hiçbir şey kalmayıncaya kadar. bütün bilinenler gibi bu da onu hayal kırıklığına uğratır! Ve bundan sonra hayal kırıklığına mıhlanıp.95 öğüt (Bu öğüt Wesleye din öğretmeni Böhler tarafından verildi): “Sahip olana dek inancı öğütle. insanı ona ikna etmek ya da onun düzeyine yükseltmek de gereklidir. ama yaşlılığı izleyen ve ölümden önceki o ikinci çocukluktan kaynaklanır. sanki neşe her zaman çocuksu ve çocukça bir davranışmış ve bir çeşit akılsızlığı ele veriyormuş gibi. ve sonra onu. 328. 327. Belki de. 95 . — Güçlerimizi tahmin edebiliriz. İnsan kendini değişken bir büyüklük olarak görmeli.. büyüklüğün başarı yeteneği. bu onu baştan çıkaran son bilgidir. iştahı var.
uzun çalışmalardan sonra zevk verici hevese ve gereksinim haline dönüşürse. 338. “İnsancıllık”. tersine.96 Hak ve Sınır — Asketizm duyusal dürtülerini kurutmak isteyen kimseler için doğru düşünce tarzıdır. eğer o başkasında başka vicdan yoksa. — Eğer görev zor gelmemeye başlarsa. Böbürlenen Tarz. Yedek Vicdan. Görevlerin Değişmesi. en azından biz hayvanların acısını çekmediği bir önyargıdır. o zaman başkalarının. “Doğal”. neşemizi arıyoruz. En azından hatalarında doğal olabilmek. Dinginciler Hıristiyanlığı artık yük olarak görmeyip tanrı katında sadece keyif alınca. Başkası o andan itibaren haklarından dolayı sevgiye layık olur (önceki saygıdeğer ve korkutucu olmak yerine).. onun hiçbir 96 . bu. daha çok kabarma duygusunu göstermek isteyen sanatçının tumturaklı ve böbürlü tarzı vardır. şimdi rahat rahat uyuyabiliriz!” dedi. Görevin her zaman biraz can sıkıcı olmasını istemek — Kant’ın yaptığı gibi. ihtiyacını tatmin etmede kendisine hizmet eden o denli az düşünür. kabalaşır ve duruma göre hakaret eder. Sevgi Olarak Hissedilsin Diye.” 334. özellikle önemlidir. “Her şey kendi zevkimiz için!” anlamına geliyordu.. Böyle bir yaratık bundan dolayı kendi hatasını mutlaka küstahça ortaya koyacaktır. Ama siz hayvanların bizi ahlaksal yaratıklar olarak gördüklerini mi sanıyorsunuz? — Konuşabilen bir hayvan şöyle demiş: “İnsancıllık. belki de yapay ve diğer bakımlardan gösteriş yapan ve kısmen hakiki olan sanatçının son övünmesidir. onlar için artık kurban değildi. Ama sadece bu kimseler için! 332. — Bir insan bir başkasının vicdanıdır: Ve bu. 339. Şimdi onun gücünün alanını kabul edip destek olunca. çünkü onlar kudurmuş vahşi hayvandırlar. şimdi heveslerimize ilişkin hakları biraz başka türlü olur: Yani bizim için hoş duyumlara vesile olur. — Şartların bizi nerelere sürükleyebileceği konusunda ne biliyoruz! 337. kendimize karşı dürüst olmamız ve kendimizi iyi tanımamız gerekir. Bu gereksinim ne denli şiddetliyse. — Kabaran duygularını eserine boşaltamayıp kendini bu yolla hafifletmeyen. Sevgi. 333. 336.) 335.. — Başkalarına karşı sevgi ve iyilik diye adlandırılan insan dostu tavrı gösterebilmemiz için. (Bilindiği gibi diğer halklarınkinden daha ateşli olan Yahudi iyiliği ve merhameti hakkında böyle söylenir. Ne Yapmaya Muktediriz? — Bir adama bütün gün boyunca şımarık ve şeytan ruhlu oğlu öylesine ıstırap çektirdi ki.. adam akşam onu döve döve öldürdü ve dönüp ailesinin geri kalanına: “Evet. “Her şey tanrının şerefi için!” söylemini kabul ettiler: Bu anlamda yaptıkları hiçbir şey. — Hayvanları ahlaksal yaratıklar olarak görmeyiz. İyiliksever — İyiliksever iyilik yaptığında gönlünün bir ihtiyacını tatmin etmiş olur. bizim görevlerimize.
Karıştırmayın! — Evet! O meseleye her yanından bakıyor ve siz onun bilgi için doğru adam olduğunu düşünüyorsunuz. acı ve bıkkınlıkları kendimize sütun tepesinde yaşayan münzeviler gibi gönüllü olarak seçtiğimizi mi sanıyorsunuz? 344. önümüzden geçerken nefret edilen sıkı terbiyeci olur. 346. kendinizin acı vermesini hiçbir zaman istemiyorsunuz. ve bunu ahlaksal eğiliminiz olarak nitelendiriyorsunuz! iyi ama. varsayımı çok saçma olarak gösterebilirler. 347. 97 . onu satın almak istiyor! 343. Ama o sadece fiyatı düşürmek istiyor. kendimizi zır delilikten dolayı kendi tenha yerlerimize. bu tarzın ustası. bir başkası. Kadın Düşmanları. Yanlış Değerlendirmenin Yararı. yaşamının yarısına kadar kendisinden saklı kaldığını söyledi: yani melankolik olan şey. 345.. diyebilir.. Yanılmadaki İncelik. hırslarından dolayı uyumayan bütün sanatçılarından daha dirayetliydi. görünüşü kendine karşıdır. pek de kıskanılacak gibi olmayabilir. yetişkin çocuklar annelerinin yanında durunca. onun zevk araçlarından da nefret eden başıboş dürtüsünün sesi duyulur.. Fakat bir şey kesindir: Hiçbir zaman dünya (kendinizin olduğu!) çevresinde seyahat edemeyeceksiniz ve kendi içinizde bir rastlantı. 342. bataklıklarımıza ve karlı dağlarımıza maruz bırakıp. Sözde Ahlaklı. Herkes iyi bir şansla kendi en yüce mutluluk ölçüsünü gerçekleştirebileceği yaşam anlayışını bulsun: Bu arada yaşamı hala sefil olup. — “Kadın düşmanımızdır” — kim bir erkek olarak hemcinslerine böyle söylerse. nasıl bir mizaca sahip olduğu. ondan. Bunu mümkün olan bilgisizliklerin en iyisi diye ilan etti. sadece kendisinden değil. — Eğer söylendiği gibi Homer arada sırada uyuyorduysa. — Kendinizden memnun olmamayı hiçbir zaman istemiyorsunuz. bir bilmece olarak kalacaksınız! Biz başka türlü düşünenlerin. 341.. — Birisi. çocuklukta melankolik mizacın işveli şımarıklığına karşı derin bir aşağılama duyduğu için. Mutluluğumuz Lehte ve Aleyhte Olmak İçin Gerekçe Değildir — Pek çok insanın ancak azıcık mutlu olabilmek için yeteneği var: Bazı insanların tedavi edilmemesi ve bazılarının hep hasta olması nasıl hekimlik sanatına itiraz değilse onların mutlu olmamaları da bilgeliklerine aynı derecede itiraz değildir. bu sizin korkaklığınızdır. Görünüş Tarihçiye Karşıdır — İnsanların ana rahminden ortaya çıktığı iyi ispatlanmış bir konudur: Bununla birlikte. çünkü hiç kimse kesintisiz parıldayan ve sönmeyen bir iyiliği kaldıramaz. 340. ve iyilik yapmak yerine.97 zaman alışkanlık ve töre olmasını istememek demektir: Bu istekte asketik vahşetin küçük bir kalıntısı gizlidir. İnsan hayranlarına nefes aldırmalı ki arada sırada eleştirici duruma gelsinler.
hakikatin söylenmesi gerek!” — Böyle bağırmıştı yüksek sesle büyük Fichte! — Evet! Evet! Ama insanın hakikate de sahip olması gerekirdi! — Ama o her şey altüst olacak olsa bile herkesin kendi fikrini söylemesi gerektiğini düşünüyordu.98 Konuşmacının Okulu. belki de yaşam yemeğini tatsız tuzsuz bulurduk: Ve acıya katlanmaya hazır olmaksızın bir çok sevinci kaçırmak zorunda kalırdık! 355. sözü veren sözcük değil. — İnsan birdenbire utanmak durumunda kalırsa. 350. gevezelik etmeyi unutup konuşmayı öğrenir. tersine. — Bir söz verildiği zaman. 353. Yani elinizi uzatın ve bu sırada parmağınızı ağzınıza koyun. insan ondan sonra orada uyuşmuş gibi kayalara vuran dalgaların arasında durur ve kendini sanki büyük bir gözün bakışlarıyla her taraftan kuşattığını ve nüfuz ederek. “Ben dünyanın merkeziyim!” duygusu çok güçlü bir şekil de ortaya çıkar. Hayran. tersine.. Güç Duygusu. ve düğümler atarlar.. derhal bastırırız. Genellikle Yanlış Anlaşıldı. — “Dünya paramparça olacak olsa bile. sanıldığı gibi kötü niyetten değildir bu. — Mutlaka ayrım yapılmalı: Her kim ilk kez güç duygusunu kazanmak istiyorsa. — Konuşmalarda birisinin. aynı partiden de olsa ona el uzatmaktan kaçınmak gerekir. öbürleri yapsın diye. gözlerini kamaştırdığını hisseder. ham aklın kötülüğünden ve hor görmesinden dolayı yapılır. bütün yolları dener ve onu besleyecek hiçbir gıdayı geri çevirmez. Evet.. kişi kendi kurnazlığından aldığı zevkten ötürü yapar bunu: Başkaları espri hazırlar. genel saygının iddia ettiği gibi ölüm olayı öyle önemli olmadığı ve ölmekte olan kimsenin yaşamında belki de şimdi yitirmekte olduğundan daha önemli şeyler yitirmiş olduğu biçimindeki yanlış bir dürüstlük duygusu ile onu. sözcükler söz veren kuvvetin bir parçası olan kuvveti boşaltmak ve kullanmak suretiyle verilen sözü zayıflatırlar. ötekinin içine düşmesi için tuzak kurduğu fark edilir. sözcüğün arkasında saklı olan şeydir. — Bir ölüm durumunu seyrettiğimiz zaman içimizde bir düşünce düzenli şekilde yükselir. O Kadar Önemli Değil. midemiz bu ağır yemeğe göre düzenlenmiş. Ama ona sahip olan kimse çok seçici ve zevk bakımından kibarlaşmıştır. 348.. — Şimdi olduğumuz durumda oldukça fazla keyifsizliğe katlanabiliriz. Buradaki sonuç elbette ki amaç değil. çok ender olarak bir şeyle tatmin olur. 351. 352. En iyi Şekilde Nasıl Söz Verilir. öbürleri düğümleri çözsün diye: Sanıldığı gibi iyilikten değil. Bu konuda onunla tartışılabilirdi. — Hayran olmayan kimseleri çarmıha gerer gibi takdir eden kimse partisinin cellatlarındandır. 98 . Acı Çekme Cesareti. Konuşma Özgürlüğü. Onsuz. böylece en emin vaatleri etmiş olursunuz. 349. Pitagorasçılar çağlarının en iyi devlet adamlarıydılar. — Her kim bir yıl boyunca susarsa. 354. Merkez.
ya da ona kötü davranmazlarsa rahat edemezler. ve bunun için eğer nedenler varsa. Çirkin Görünmek.99 356. ve bu çevreden memnun olmaz. 361. onların vahşi olduğu kadar pespaye zevkleri. 363. Ve bununla evliliğin iyi bir şey olduğu hakkında henüz hiçbir şey ispatlanmış değildir. ben sadece senin antipatine inanıyorum.. 357... bu hemen hemen bütün hallerde böyle demektir. sana ve bana bir akıl çıkarımı olarak sergilemek. üçüncüsü evlenildiğinden dolayı. — İnsan kendini ne onurlu şekilde susabildiği. Ama insan kendinden bahsetmekten utandığı ve buna ihtiyacı da olmadığı yerde yaşamalıdır. Bir Şeyi Uygun Bulmak. — Aşk bilgisi noksan olan ve sadece acının tadını bilen ahlakçılarda taşralı ruhu ve sıkıcılığı var. her üçü de ortak bir temel dürtü ile olur. Rastlantının İnsanları. 364. kendi kendine iltifattır. ölçüsüzün gözünde haşin ve ruhsuz. ister başka insanlara karşı. ne önemli fikrini bildirebildiği. sadece iyilik edilen güçsüzlükten daha iyidir. Nefrette Farklılık. canlı ya da ölü bir şeyi avlamazlarsa.”. böylece şikayetlerimizin ve ihtiyaçlarımızın ve sıkıntılı halimizin bütün hikayesi bildirilmek için geriye kaldığı bir çevrede yaşamaktan korusun. — Yetingenlik kendini güzel görür. Çevrenin Seçimi. ama bu rastlantıyla insanların çoğu karşılaşmaz. nedenlerine değil! Iç güdüsel olan şeyi. — Evlilik onanır. 360. 358. ister düşüncelere ve ister hayal edilen yaratıklara karşı olsun. buna bir de bize sızlanan sıkıntı hali eklenir. 362... Bu türden insanların içinde oğlan çocuklarının yaramazlığı arta kalmıştır. Nedenler ve Bunların Nedensizlikleri. ister bizzat kendimize karşı. birincisi henüz bilinmediğinden. Mutluluğun Etkisi. — Ama 99 . — Her keşifte rastlantı en önemli işi yapar. Faydacı Değil. ikincisi alışıldığından. Ahlaklı At Sinekleri. — Yunanlılar böyle duyumsuyorlardı. komşuyu göz altında tutmak ve çaktırmadan bir iğneyi bu yüzden acı verecek şekilde batırmak.. sonuç olarak çirkin gözükmesi onun suçu değildir. alay etmek. — Bazıları sadece kendilerini zayıf ve yorgun hissettikleri zaman nefret ederler: yoksa insaflı ve göz yuman kimselerdir. 359. — “Çok fazla kötülük ve iftira edilen güç. tahrip etmek. onlar güç duygusunu her hangi bir yarardan ya da iyi şöhret sahibi olmaktan daha değerli görüyorlardı. Kendini ifade etmenin alışılagelmiş türleri şunlardır: hediye vermek. Diğerleri sadece intikam olanağı gördüklerinde nefret ederler: Yoksa kendilerini her şeyden önce gizli ve yüksek sesli öfkeden korurlar. üzerinde durmazlar. Yani. Bu sırada insan kendisinden memnun olmaz. — Ona karşı antipatin var ve bu antipati için birçok neden ileri sürüyorsun. — Mutluluğun ilk etkisi güç duygusudur: Güç kendisini ifade etmek ister. evet kendini hep şikayet eden kimse olarak hissetmekten sıkılır.
Kuvvetin Kötülüğü. — Yakalanan suçlu olarak işlenen suçtan ötürü değil. ama mutlaka özgünlük eksikliği değildir. 369. bu noktada ikisini ayırmak için ender bulunan bir incelik gerekir.100 bunları. “kötünün gücünün” bütün fenomeni bu bakış açısına aittir. Düşünür Düşmanını Ne Derece Sever — Düşüncelerine karşı düşünülebilecek bir şeyden hiçbir zaman çekinme. — İhtirastan kaynaklanan şiddet. Taşkınlığın başka insanlara yönelen sayısız eylemi.) 100 . Kibirlilik. Kendini Kendi Perişanlığı Üzerine Çıkarmak. akşamları ya da hasta ve yaşlılarda ıstıraplı. kendisini ortaya koymak zorundadır. Her gün kendine karşı da savaşmak zorundasın. Suçlunun Derdi. Duruma göre birincisinin ya da ikincisinin olması. başka ilkeler doğrultusunda yaşayıp acı çekenlerin kendi mutluluklarına kızdıkları art düşüncesine sahip olan filozofların sayısı az değildi: Mutlulukları ile onları en iyi şekilde yendiklerine inanıyorlardı. kendimiz de olmayanı anlamamamız demektir. kötünün zayıflığı acı vermek ve acının izlerini görmek ister. 366. — Bunlar kendi onur ve önem duygularını oluşturabilmek için önce hep kullanabilecekleri ve iğfal edebilecekleri kişilere ihtiyaç duyan gururlu heriflerdir: Yani güçsüzlük ve korkaklıkları. ya da utançtan. örneğin kızgınlık sonucu.. bir başkasının arkadaşa.. azalan sinir gücünün ahlaklılığı. sert bir adale hareketi ile başlayan ani kan basıncının türevidir: Ve belki de. Hapishanelerde ve tutukevlerinde haşır neşir olan kişi. gerçeğin meselesidir. ve bunun için her zaman mutlu görünmek yeterliydi: Ama bu arada hep mutlu olmaları gerekiyordu! Örneğin. neşeli ve tedirgindir. 368. hatta çoğunlukla hüzünlüdür.. ve biz sık sık onu ahlaksızlık ve zayıflık olarak yorumlarız. ya da kendine karşı susma! Onu öv! Düşünürün ilk dürüstlüğü budur. — Üçüncü yüzyıl Yunanistan’ında felsefe kamuya açık bir yarış konusu iken. kiniklerin talihi buydu. böyle şeylerde seçim yapmayı kim düşünür! Yazgısından” söz eder. Her Zaman Mutlu Görünmek. birisinin önlerinde cezalandırılmadan kibirli ve kızgın davranışlarda bulunmasına izin verenlerdir! — Nitekim. kederli. bir dördüncünün partiye ve çok ender kimselerin de bütün bir çağa ihtiyacı var. nefes tıkanıklığı tehdidini önlemeye yönelik psikolojik bir girişim olarak anlaşılmalıdır. (Kötünün gücü başkalarına bunu düşünmeden acı verir. yani gurur eksikliğidir.. Utku ve ele geçirilen mücevher artık senin meselen değil. geniş sırtına yaslanıp içini çeker: “Ben bedbaht bir atlasım!” 365. bir üçüncünün karıya. ama yenilgin de artık senin meselen değil! 371. oralarda şüphesiz ne kadar az “vicdan azabına” rastlandığına şaşırır: Ama eski kötü sevgili suça duyulan özlem o derece fazladır. yapılan aptallıktan duyulan sıkıntıdan. bir an kendilerini kendi perişanlıklarının üzerine çıkarmak için çevrelerinin perişanlığına gereksinim duyarlar! — Bunun için kimisinin köpeğe. ya da yaşamda alışılan unsurlardan yoksun kalmaktan ötürü acı çekilir. Fazlaca Yanlış Anlamanın Nedeni. — Artan sinir gücünün ahlaklılığı. — Kibirlilik özgün görünme korkusudur. sakinleştirici. sabırlı. 367. 370.
kendini kurban etmenin değeri o denli çok yükselecektir.. Uzmanın Şerefine. “Düşmanlarınızı sevin!” coşkulu cümlesini gelmiş geçmiş içleri en çok nefret dolu olan Yahudiler bulmuş. olduğu gibi). onu yüceltir ve gizlice yüz kez şöyle der: “Eğer beni böyle bir erkek sevseydi. Kurbanın Değeri. Bunun üzerine kadın donuk bir sesle atıldı: “Ama her şey çok açık! Biz ikimiz de sevdiğimiz şeyler değiliz! Eğer sen bu söylediğinden 101 . bir sessizlik oldu ve bazı düşünceler ortaya çıktı. Ve aynı şey en tinsel şeylerde de görülür: İfadelerimiz ara sıra aşırı derecede açık. Nihayet sonunda dilleri çözülüp kalplerinde saklı şeyleri birbirlerine fısıldadıkları zaman. 375. Haince Eleştiri. aşırı derecede özenlidir. çok uyumaktır ve öyle de kalacaktır. Bir şeye ya da bir insana meftunluk ve tutkunluk sebep değildir: Onlara karşı duyulan antipati ve nefret de kanıt değildir. Çok Uyumak. — İnsan değişik nedenlerden ötürü çok net telaffuz ederek konuşabilir: Birincisi yeni ve fazla konuşulmamış bir dilde konuşulduğundan dolayı kendine karşı güvensizlikten. Fantastik İdealleri Ne Öğütler — Eksiklerimizin olduğu yerde coşkunluğumuz aşırı dereceye varır. ayrıca aptallıklarından ya da anlayışlarının kıt oluşundan ötürü başkalarına karşı güvensizlikten. 379. her türlü uykuyu uygun zamana yerleştirmeyi bilmektir. demektir. Çok Açık Konuşma. hem komşuluğunu berbat eder. bu benim için huzurunda yerde tozlar içinde yatmamı gerektirecek bir lütuf olurdu!” — Ve adam da aynı şekilde düşünüyordu. Binaenaleyh kusursuz ve sade bir üslubun sadece yetkin bir dinleyici önünde yapılmasına izin vardır. — Eğer insan yorgun ve tok ise canlanmak için ne yapmalı? Birisi kumarhaneyi. 374. ister küçük bir kadın olsun. — Uzman olmadan birisi yargıç rolünü oynar oynamaz. sevgili melankoliğim. Bununla hem duvarını. 376. ve bu kadınla ilgili olarak kendi kendine gizlice şu düşünceyi söylüyordu. 377. ve iffetin en güzel methiyesini gençliğinde ahlaksız ve iğrenç bir yaşam süren kimseler bestelenmiş olmalı. üçüncüsü elektriği öneriyor. bu birinin ağzından: “O kötülüğü tanımıyor”. öteki Hıristiyanlığı. Temiz El ile Temiz Duvar — İnsan ne tanrıyı ve ne de şeytanı duvara resmetmeli. 373. kötülüğü çok iyi biliyor”. öbürünün ağzından “O alışılmamışı bilmiyor. 378.101 372. — Kadının biri gizlice bir erkeği sever. Ama en iyisi.. — Devletler ve hükümdarların elinden kişileri kurban etme hakkı ne denli çok alınırsa (yargı ve orduda vb. gerçek ve mecazi olarak! Böylece insan sabahına tekrar kavuşacaktır! Yaşam bilgeliğindeki marifet. hemen protesto edilmelidir: bu kişi ister küçük bir erkek. çünkü aksi halde bildirimde bulunduğumuz kimseler bizi anlamazlar. — “O insanları tanımıyor”. Muhtemel Olan ile Muhtemel Olmayan.
381.. sanki onun gölgesindeymiş gibi oturup rahat edebilir. Böylece en uysal ve ılımlı insan. 386. sadece zemini olan düşünüre yazık! 383. melankolik sanatçıların ruhsal halleridir. Fransa'nın eski savaşçı soylusunun bu tür bir asaleti ve zarafeti vardı. — Nemli.. duruma göre şiddete başvuran bir karakter görür. o zaman kendimi boşuna aşağılayıp seni sevdim. nereden geldiklerini bilmeyiz. Bitkilerinin bahçıvanı değil. sadece büyük bir bıyığı varsa. kendi kendilerine tutkun görünmekten utanırlar ve gülünç olmaktan küstahça zevk alırlar. — Genellikle bizi ilk kez gören yabancıların gözünde kendi kendimizi gördüğümüzden değişik olduğumuzu çok kolay unuturuz: izlenimi belirleyen. uzun zaman içinde ne kadar sıkıntı verici olurdu benim için! Ve varsayalım ki. Kendi “Ayrıntılarını” Tanımak. örten. — Varsayalım ki. 384. şeytan seni baştan çıkardığı gibi. kasvetli günlerden. Evlilikten Önce Bir Düşünme Denemesi. 387. ya da tanıtan pısırıklar var: Ama bir tür intikamdan dolayı başkalarının sempatisine de önem vermezler ya da sempatiye hiç inanmazlar. hüzünlü ve huysuz bir şekilde bize bakınırlar. kendimizi kandırmak için. askeri. ve onun karşısında buna göre davranır.. başkalarının bize söylediği sözde özelliklerimizi devamlı düzenleyen. düşündüğümüz birçok şeyi ve nasıl düşündüğümüzü ağır bir hastanın yatağı başındaki doktorun ihtiyatı ile söylemeyiz. — Bir felaketzedenin derdine ortak olmayı çok severiz: Huzurunda biraz komedi oynarız. neden? 380. teselliye muhtaç olanlara.“ — Bu çok olası hikaye hiçbir zaman gerçek olmuyor. yani.102 başka bir şey değilsen. yalnızlıktan. 102 . Bahçıvan ile Bahçe. Coşkulular ile Saflar — İnsanın kendisini coşkulu gösterebileceği hiçbir fırsatı kaçırmaması çok bayağı bir alışkanlık olabilir: Bunun amacı göğsüne vuran ve kendini zavallı ve küçük hisseden seyirciyi düşünmekten zevk almaktır. . onların durumu için teselli yok iddiası kadar iyi gelmez. Bu yüzden duygulu durumlarla alay etmek ve yakışıksız davranmak asil düşüncenin bir göstergesi de olabilir. Bu. 385. Sabahın birinde yanımızdalar. Kibirliler — Biz. — En iyi eserlerine ve etkilerine hiç önem vermeyen ve onlar hakkında olumsuz konuşan.. bize yönelik sevgi içermeyen sözlerden sonuçlar çıkar içimizde mantar gibi. kolayca öfkelenen. kadın beni seviyordu. 382. normal olarak göze çarpan bir ayrıntıdan başka bir şey değildir. ya da ortaya çıkaran vitrinler gibiyiz. normal gözler onda büyük bir bıyığın aksesuarını görür. Denenmiş Öğüt. — Bütün teselli araçlarından hiçbiri. Garip Azizler. kadın beni sevmiyordu. Bunda onların günün birinde tekrar başlarını kaldırmalarını ima eden büyük bir farklılaştırma var. beni de baştan çıkardı. Merhametin Komedisi.
395. İyi Vicdanla Yapılan Alçaklık. — Nezaket çok iyi bir şeydir ve gerçekten dört ana erdemden biridir (sonuncusu olsa bile): Ama nezaket yüzünden birbirimizi sıkmamamız için. ve merhem sadece sürülmüş olmakla kalmaz. bizi birbirimize sıkı sıkıya yapıştırır. Kibir Olmaksızın. — Ateşli doğalar sadece bir an yalan söylerler: Sonradan kendi kendilerini kandırmışlardır. Kötü An. 389. — Kısaca: Alçaklık için bile zekaya ve vicdan huzuruna sahip olmak gerekir: Bu. yoksa olduğumuz yerde kalırız. Bir başkası onlara altın kaplama pfeniglerini verdiğinde kendi altın parçalarını nasıl mahcup bir şekilde ortaya çıkarıldıklarını görmek etkileyicidir. üstüne üstlük kötü satın alımla birlikte kabul eder. 394. benden daha az ya da daha çok nazik olmalıdır. Dalınç. Ama birinci de avdan çok avlanmaktan hoşlanıyor. — Birisini. — Bir düşünürde.” — O zaman iki kez nefret edilir. örneğin Tirol'da. — Küçük ticarette aşırı kar etmek. 393.. aldatılanı nerede ise hilekarlıkla barıştırır.. bir nezakete derhal ciddi bir hizmetle. diğerine doyma duygusuyla. Avda. ötekinde sürekli ihtiras durumu.. ya da güçlerinin katkısıyla cevap vermek isterler. güler yüzlü ve insan dostu oluşunun onu buna ittiğinden şüphelenirsek daha da fazlasını söyleriz. — Birisi hoş hakikatleri ele geçirmek için avdadır. 103 . düşünürün kendi rahat durumunu hep korku durumu takip eder. Biraz Fazla Ağır — Çok dürüst olup da nazik ve sevimli olmak için biraz fazla ağır insanlar. Tehlikeli Erdemler — “O hiçbir şeyi unutmaz. hatta eğer keyfi varsa ona hoş bir davranış göstermeye ve özellikle onunla birlikte gülmeye hazırdır. Buna göre birincisine rahatlık durumu emniyet duygusu ile bağıntılı gözükür. 391. hoş olmayanları. içinde bize karşı doğan vicdan huzursuzluğunun ve hoyrat düşmanlığının yanında berbat yüzünü ve vahşi hırsını. bu bazı bölgelerde. yani: Birisinin ruh hali bu esnada cesur. ikna olmuş ve dürüsttürler.. Tini Gizlemek. hiç de hoş olmuyor. ama her şeyi affeder. diğerininki bıkkın ve tarafsızdır. Nezaketin Koşulu.. bizden tinini gizlerken yakalarsak ona kötü deriz: yani. çünkü insan hilekar satıcının. çünkü belleği ve alicenaplığı ile iki kat utanır.103 uzun zaman içinde gerçekten ne kadar sıkıntı verici olurdu benim için! — Konu sadece iki değişik türden sıkıntı verme ile ilintilidir: — O halde evlenelim! 388. öbürü:. Buna karşın Venedik'te dolandırıcı başarılı numarasından dolayı içten sevinç duyar ve dolandırdığı kimseye karşı kesinlikle düşmanca bir tavır içinde olmaz. — Coşkulu insanlar başkalarının düşündüklerini pek düşünmezler. 392... 396. 390. o esnada kendisi ile işim olan kimse. durumları onları kibrin üzerine çıkarır.
“bana kim layıktır?” diye soran. Bu da Bir Hoşgörü. Kendini Savunma.” — Evet! Siz. Ahlaksal Duyarlılık. — Eğitim üremenin bir devamı olup genellikle onun sonradan yapılan bir tür güzelleştirilmesidir. — “Bir dakika süre ile kızgın korlar üzerinde yatmak ve bu esnada biraz yanmak. ama tutkunun istisnai durumunda gururlarını ve güç duygularını gösterirler. artık sevileceği bir şeyin kalmaması ile bitirir. sevgilileri için bir değeri olmadığını düşününce sararan erkeklerdir.104 397. En Tehlikeli Unutma Biçimi. 399. 398. — Her başarıda utanan ve her başarısızlıkta vicdan azabı çeken nazik ahlaksal doğalar vardır. 407. — Öyle veya böyle eylemde bulunmak. çekirdeğin ne kadar tatlı ve hoş olduğunu doğru şekilde tatmamızı sağlar. — İnsan başkalarını sevmeyi unutma ile başlayıp. onu boğabilir.. Lüks. Daha Kızgın Olan Kişiyi Nasıl Tanırız. ya da birbirlerine hayran olan iki kişiden daha kızgın olanı sürekli daha rahatsız konumda olanıdır. Değişik Tarz Gurur — Sevgililerinin kendileri için değeri olmadığını düşündükleri zaman sararan kadınlardır. Eğitim. bazı insanların en temel hakkıdır. ama kendilerini bu haktan dolayı savunurlarsa. Ölümsüz Kılmak.. — Düşmanını öldürmek isteyen kişi. bundan zevk alanların kararı böyledir! Siz.. 104 . 405. ama onu böylelikle ebedileştirmez mi acaba. Aynı şey iki halk için de geçerlidir. 401. 404. 400.. içinde ruhunun zevkle yüzdüğü suyun gereksiz ve fazlalık olduğunu açığa çıkarır. erkeğe vermeye hazır olarak hissederler. 406.. 402.. asil yamyamlar! 403. bunun insanlara ve kestanelere şimdilik bir zararı yoktur! Ancak bu küçük acılık ve sertlik. ya da birbirlerini seven. Burada bütün kadın ve erkeklerden söz ediliyor. — Birbirleriyle kavga eden. bununla birlikte böyle kadınlar kendilerini hep zayıf. Güvenin ve güç duygusunun insanları olarak bilinen böyle erkekler hırslandıkları zaman utanıp kendilerinden şüphelenirler. insan onlara inanmaz. Kime Nadiren Adil Olunur? — Bazıları herhangi birisine haksızlık yapmadan iyi ve büyük bir şeye heves etmez: Bu onun ahlak tarzıdır. ve yanılır. — Lükse olan heves bir insanın içine işler: O.
bu genellikle olur . bunlar birbirine bağıntılı olan şeylerdir. Hastalık.105 Karakterimize Aykırı. güvensizlik uyandırırız. — bu esnada karakterini sergiliyor: Doğrusu bu kişinin suçunun peşine düştüğü kurbanınkinden daha kötü bir karakteri olduğu ender görülen bir durum değildir. Nerede Çok Yumuşaklığa İhtiyaç Var — Bazı doğaların sadece ya açıkça suçlu olma. aslında en beceriksiz ve korkak yaratıklardır: Küçük. En Kötü Düşman Nerede? — Kim işini iyi yapıyorsa ve bunun bilincindeyse. düşmanına karşı genellikle barışçı bir tutum sergiler. Davacı bütün masumiyetiyle bir cinayetin ve caninin mağduru olan kişinin kendiliğinden iyi karakterli olmak zorunda olduğunu. Remedium Amoris (Aşkın ilacı) — Aşka karşı birçok hallerde hala o eski köklü ilaç yardımcı oluyor: Karşı sevgi. 413. Nefret Olmaksızın. 412. 414. — Kendinden başka hiçbir şeye değer vermez. İşte o bu noktada hünerlidir. — Söylememiz gereken hakikat karakterimize aykırıysa . ya da iyi olduğunu kabul ediyor. ve eğer başkalarına değer vermek isterse. . 416.. Korkaklar — En kolay katil olanlar. — Hırsından kurtulmak mı istiyorsun? Bunu. insanda kendi işinin karşıtına yönelik garazkar 105 . gözümüz çok gördü diye kendimizi cezalandırmak için kör ederiz. ve kendine böyle yol veriyor. 408. içleri aşırı nefretle dolu kimselerin yüzleridir. en aşırısına varan adama vardır. yok etmekten başka bir çözüm tanımaz.o zaman o sırada sanki kötü yalan söylüyormuşuz gibi davranıp. Özel ve Toplumsal Davacılar — Her davacıya ve araştırmacıya iyice bak. Gönüllü Körler — Bir kişiye ya da partiye tutkulu. normal olarak sonradan günaha karşı duyduğu nefret ile tahrip olur. önce onları kendine dönüştürmek zorundadır. amaca uygun savunmadan ya da intikamdan anlamazlar. Büyük Hıristiyanların yüzlerine bak! Bunlar. 409.Hastalıktan şunu anlıyoruz: Yaşlılığın. nefretleri. yani: içini dışarı yansıtıyor. bu. Hünerli ve Dar Kafalı. Ancak. ya da gizli ıstırap çekme şansı var. ona karşı nefret duymadan yap! Yoksa ikinci bir hırsın olur. zeka ve akıl yoksunluğundan dolayı. Bu yüzden biz gönüllü olarak. — Kendini günahtan arındıran Hıristiyanın ruhu. 415.. çirkinliğin ve kötümserliğin zamansız yaklaşımı. iyi şeye sahip olduğuna inanmak ve bunu savunmada maharetli olmadığını bilmek. bu bizim gizliden gizliye kendimizi ondan üstün hissettiğimizi ve bu konuda kendimize öfkelendiğimizi ele verir.. 411. 410..
Kendisi suskunluğunun. — Herkes en kötü düşmanını nerede arayacağını buna göre hesaplasın! 417. o da konuşamıyor kendisi ile alay ediyor eğer ağız bu güzelliğe doğru azcık bir şeyler haykırırsa. Aniden üzerimize çöken bu korkunç sessizlik hem güzel.. solgun ve parıltılı. 419. yeşil renklerle oynuyor. Ama sana acıyorum doğa. Büyük Suskunlukta. ama sadece bir an! Şimdi her şey susuyor! Deniz orada uzanmış yatıyor. — Burası deniz. gece ile gündüzün kavşağında ürkütücü ve budalaca. — Zavallı koyunlar kılavuzlarına: “Sen hep önde git.. dilini bağlayan sadece senin kötülüğün de olsa:. senin merhamet duygunla alay etmek için bir hile! — Öyle olsun! Böyle güçlerin alay konusu olmaktan utanmıyorum. Başkaları Vasıtasıyla. hem tüyler ürpertici. “hakikati oynamayı”. — Kimisi samimidir. konuşamıyor.. Gökyüzü sonsuz ve sessiz akşam oyununu kırmızı. Ve kalp de öyle! BEŞİNCİ KİTAP 423. Gerçi Ave Maria'nın çanları hala gürültü ile çınlamaya devam ediyor. Tevazuunun Sınırı. ikiyüzlülüğüne inandırıcılık kazandırmayı çok zor başaracağından dolayı. — Başkalarının arasından parıldayarak gözükmekten başka türlü görünmek istemeyen insanlar var.Evet sana kötülüğünden dolayı acıyorum! — Aman. insan bunları bir elde tutarsa. — Sevindirmek niçin bütün sevinçleri aşar? Çünkü insan bununla kendi elli dürtüsünü bir seferde sevindirir. bu sessiz güzelliğin ikiyüzlülüğü yok mu! Ne kadar iyi konuşabilirdi. akıllarını kurban etmişlerdir: Ama bildiğim kadarıyla hiçbiri ondan sadece bir adım uzakta olan ve credo quia absurdus sum diyen tevazuya erişmemiştir.. ikiyüzlülükten tiksindiği için değil. Hakikati Oynamak. Böylece seni takip etme cesaretini asla yitirmeyeceğiz. üzüntü verici bir kurnazlıktır. istese ne kadar da kötü! Tutulmuş dili ve çehresindeki acı çeken mutluluğu. 418.” 420. Kısaca: Oyuncu olarak yeteneğine güvenmeyip dürüstlüğü tercih ediyor. Bunlar teker teker küçük sevinçler olabilir: Ancak. credo quia absurdum est diyen tevazua erişmekte şüphe etmeyip. Böylece size yol gösterme cesaretini hiçbir zaman yitirmeyeceğim. sarı... Küçük kayalar ve kaya şeritleri en ıssız yeri bulmak için denize yuvarlanıyor. tersine. — Ah.” derler..106 ve amansız bir nefret doğurur. daha da sessiz oluyor ve kalbim bir kez daha kabarıyor: Yeni bir gerçekten korkuyor. Parti Cesareti. Ve bunda çok büyük akıllılık var. 422. — Bazı kimseler. konuşamıyor. ama tatlı gürültü. bunların hiçbiri konuşamıyor. çünkü susmak zorundasın. Başkalarını Sevindirmek. Ama zavallı kılavuz kendi kendine düşünür: “Hep beni takip edin. burada şehri unutabiliriz. 421. tatlı kötülüğünün tadını 106 . Kurbanlık Hayvanın Kurnazlığı. — İnsanın kendini kurban ettiği birisi hakkında yanılmak istemesi ve ona arzu ettiğimiz gibi görünmesi için fırsat vermememiz. el her zamankinden daha çok dolar. bu sırada kalp kabarıyor.
sakatlanmış. sıkıcılıkla ve insanlık dışı olmakla suçlarlar: Bu hasta kimselerin.. Her düşünür dünyasını ve her şeyi gerçekte olduğundan daha az renkte boyar ve renkleri teker seçemez. çünkü onların gözlerinde insanın renkleri doğada da ağır basmış ve o sanki insanlığın renk eterinde yüzüyordu! (Mavi ve yeşil doğayı öbür renklerin hepsinden daha fazla vahşileştiriyor. hakikati aramazlar. sessiz. “Acı çeken mağrur kimse”. amaçları hakkındaki yanılgılarla ve bu yanılgılara dayanılarak yapılan taleplerle insanlık kendini yüceltti ve defalarca “kendini aştı”: Ama aynı hatayla sayılamayacak kadar çok acı. parlak. şimdilik hala en yüksek insan tipidir. ister istemez. — Belki de bütün bunlardan.. soluk. karşılıklı zulmetme. 425. korkunç. ilacı kendileri için ararlar. Hakikat Kimin İçin Vardır — Şimdiye değin yanılgılar teselli gücü olmuşlardı: Artık insan bilinen hakikatlerden aynı etkiyi bekliyor. bilgi ile de insana tedavi edici ve faydalı olamayan hiçbir şeyin ortaya çıkarılamadığı. Düşünürün Renkkörlüğü. itiraf edelim. — Ama bu sadece başka bir varsayımın benzetisinden başka bir şey olamaz. kuşkusuz yalnızca onu arayacak yetenekte olan ruhlar için var olduğu önermesi çıkıyor: Çünkü öbürleri akıllarıyla ve onun özgürlüğü ile ne kadar gururlanırlarsa gururlansınlar. Nasıl. balın ve sarı reçinenin rengini belirtseydi. hakikatin bütün ve ilintili olarak sadece aynı zamanda güçlü. neşe ve barış dolu ruhlar için (Aristoteles’de olduğu gibi). benzersizlikleri. Bundan dolayı bu diğerleri bilimden çok az gerçek sevinç duyarak onu soğuklukla. peygamber çiçeğinin ve güney denizinin rengini belirtseydi ve yine aynı sözcükle en yeşil bitkilerin ve insan teninin. birinciyi koyu kahverengi. yani insan vücutlu şekiller olarak gören Yunanlılara özgü oyunsal rahatlık bu eksiklik üzerine oturup gelişmiştir. eğer hakikatler bu etkiyi — teselli etkisini — kesinlikle yapmıyorlarsa? — O zaman bu hakikatlere karşı bir itiraz olmaz mıydı? Bunların acı çeken. kırmızı ve sarı ile boyadıkları görülürdü). hasta insanların durumları ile onlara ister istemez yararlı olacak ortak neleri vardır ki? Bir bitkinin hasta bir insanın iyileşmesine hiçbir katkısı olmadığı tespit edilirse. bu.) Doğa olaylarını tanrı ve yarı tanrı olarak. Çünkü her sözcüğün arkasında hatayı. 426. Bu yakınlaşma ve basitleştirme sayesinde büyük çekiciliği olan ve doğanın 107 . olamayacağı kabul ediliyordu. — Yunanlılar doğayı ne kadar başka görürlerdi. sanki onlar esasen dünya için çok iyi ve önemli imişler ve sadece geçici olarak dünyada kalıyorlarmış. Konuşmaktan. — Yunan tanrıları da avutmayı bilmiyorlardı. aynı şekilde. Bununla birlikte.. kendi üstünde mi dinlensin? Kendini mi yensin? 424. beyaz. bu onun hakikatine karşı bir kanıt olmaz. şüphelenme. hayali. sağlıklı olanların oyunu üzerine verdikleri karardır. evet. ikinciyi sarı görseydi (Yani eğer aynı kelime ile örneğin koyu saçın. böylelikle en büyük ressamların dünyalarını sadece siyah. başka bir şeyin olamadığı. evet düşünmekten nefret ettim. bu türden tanrıların çöküşüne sebep oldu. eskiden insanın doğanın amacı olduğu kanaati öylesine güçlüydü ki. doğa onlara ne kadar değişik ve insanlara ne kadar çok yakın görünürdü.107 çıkarıyor. eğer gözleri mavi ve yeşili görmeyip. cinneti gülerken duymuyor muyum? Merhametimle alay etmeyeyim mi? Alayımla dalga geçmeyeyim mi? — Ah deniz! Ah akşam! Sizler kötü eğitmenlersiniz! insanlara insan olmamayı öğretiyorsunuz! İnsan kendini size teslim mi etsin? Şimdi sizin olduğunuz gibi.. yanlış anlama ve bireyin daha çok sefaleti bireye ve birey için dünyaya geldi. Biz Sürgündeki Tanrılar! — Kökenleri. nihayet sonunda Yunanlıların hepsi hastalanınca. iyi niyetli. ve bunun için biraz fazla bekledi. Bu sadece bir eksiklik değil. İnsanlar ahlakları yüzünden acı çeken yaratıklar oldular: Onlarla satın aldıkları topu topu bir duygudur.
— Artık o kendi yolunda gider ve günün birinde yüksek başarıya ulaşır: Şimdiden felsefeye karşı aleyhte sesler yükselmeye başlıyor. bunlar: “Bilime dönün! Doğaya ve bilimin doğallığına dönün! “. — Bununla belki de en güçlü güzelliği özellikle bilimin en “vahşi. Bütün sanatların ve edebiyatların istediğini istiyor. çirkin” yanlarında keşfeden bir çağ başlıyor. sıkıcı. Aynı şekilde sosyal yasaları ve alışkanlıkları anlayıp gösteren ahlakçılar da birbirinden farklıdır — iyi kulaklı. yani onu kanıtlamak (örneğin yerçekimi. bizzat bilgiye olan bu tutkusundan ölecektir! — Bu düşünce de bizi etkilemez! Çünkü Hıristiyanlık benzer bir düşünceden hiç korktu mu? Aşk ile 108 . keza “bilim çirkin. Bunlar için ana çekiciliği diğerinde olduğu gibi “daha çok ortak” tarz olarak göz boyama (mecazlarla belirtirsek tapınaklar. onlara varlık önce bir ya da iki renk tonunda ve böylece ahenkleştirilerek gösterilmek suretiyle yapıldı: Farklı tonlara geçmezden önce elindeki bu az sayıdaki tonla sanki alıştırma yaptı. vahşi ve sıkıcı. şelaleler) olan bir bahçe sanatı yaratmak bilimi bir özet içinde ve çeşit çeşit harika ve ani aydınlatmalarla göstermek ve içinde “vahşi doğada olduğu gibi”. onu güzelleştirmek istiyoruz!” (embellir la nature) duygusundan ortaya çıkmıştı. esasen kendi sönüşünden başka hiçbir şeyden korkmayan tutkuya dönüştü. Bilimin Güzelleştirilmesi. Belki de insanlık. ışık ve ses yansıması). Belki de insanlık. uzak manzaralar.. bilgiye yönelik dürtümüz. çekiciliği yok. bu yolla eski insanlarda eğlence sanatlarının en yüce türü olan dini gereksiz kılmanın hayalini bile kurar. Yeni Tutku. 427. bunların başında eğlendirmek geliyor: Ama bunu miras aldığı gurura uygun olarak daha asil ve daha yüce bir tarzda. ama zahmetsiz ve can sıkılmadan dolaşılabilecek haddinden fazla belirsizlik.. İki Tür Ahlakçı. Bugün bile kimileri kısmi bir renk körlüğünden zengin bir görme ve ayırt etmeye doğru çabalıyorlar: Ama bu süreçte sadece yeni zevkler bulmakla kalmıyor eskilerin birkaçından vaz geçmek ve onları kaybetmek durumunda kalıyor hep. mağaralar.108 zenginleşmesini sağlayabilen renk uyumunu nesnelere uygulanmış olarak görür. — Neden barbarlığa olası bir dönüşten korkup nefret ediyoruz? İnsanları olduklarından daha mutsuz yapma ihtimali olduğu için mi? Aman hayır! Bütün çağların barbarları daha mutluydular: Yanılmayalım! — Tersine. bilgisiz mutluluğa ya da sağlam güçlü bir ham hayalin mutluluğuna değer veremeyecek kadar çok güçlüdür.. tıpkı insanın ilk kez Rousseau’nun zamanından beri yüksek dağların ve çöllerin güzelliğine duyulan duyguyu keşfettiği gibi. bütün insanlığın. bu tür durumları hayal etmemiz bile ıstırap verir! Keşfetmenin ve tahmin etmenin tedirginliği bizim için aşığa kara sevda ne ise öyle çekici ve vazgeçilmez oldu: Aşık onun için ne pahasına olursa olsun neme lazım demez. hassas burunlu. — Rokoko bahçe sanatı. “doğa çirkin. evet belki biz de karasevdalıyız! Bilgi içimizde hiçbir kurbandan korkmayan... diye bağırıyorlar. onu böyle bir yasa olarak açıklamaktan farklı bir şey olup başka akılların işidir. şimdiye kadarki barbarlığın beraberinde getirdiği daha kaba keyfine karşı duyduğu kıskançlığı henüz aşmadığı zaman da olduğundan daha yüce ve daha avunmuş olduğuna inandırması gerektiğine samimiyetle inanıyoruz. — Bir doğa kanununu ilk kez görüp anlamak ve bütünüyle anlamak. akılsızlık ve rüyayı içine sokmak.. varlığın görünümünden zevk almayı ilk kez bu yolla öğrendi: Bu. fazla zaman istiyor! Onu güzelleştirelim!” duygusundan defalarca felsefe denen şey ortaya çıktı. bu tutkunun baskı ve acısı altında kendini. seçilmiş bir heyet önünde yapmak istiyor. Sonuncular her şeyden önce bulucu olmak ve keskin zeka ve bilginin yol verdiği bir fanteziye sahip olmak zorundadırlar. labirentler. 428. 429. keskin gözlü ahlakçılar — gözlemleneni açıklayanlardan tamamen ayrılırlar... — bu hiç de hafife alınacak hırs değil: Bu hırsın sahibi olan kimse.
433. Düşmanın Fikirleri. bizde büyük olan şeyi yok eder. üçüncüsü gezgin ve meraklı gibi. çağımızın mutluluğu hakkında ne anlatıyor? Onun güzellik tarzı. — Kusursuz bilge kişi istemeden düşmanını idealleştirip. — Büyük doğa ressamları için mütevazı manzaralar.. kah iyi olup. art arda adalet. işimizden. sürekli parçalanır.. Yani: İnsanlığın ve doğanın büyük şeyleri. ve bence de hakikat bu. Yunanlılar Herakles’in büyük çalışmalarının altına bir ahırın süprüntülerini koymaktan utanmadılar. kah kötü.. da kahramancadır. zayıflıktan dolayı ölecektir: Hangisini istersiniz? Temel soru budur. mümkün olduğunca keskin duyularda ve gerçekliğin doğru yorumlanmasında yattığına mı inanmalı. gerçekliği bilmekte mi yatar? Bilimin etkisi öylesine derinlik ve genişlik ka zandı ki. çoktan bilim “bahtiyarlıklarının” hayranları oldular! 434. bir halkın. yüzyılın sanatçıları istemeden.. birisini gizliliklerinin önündeki saygı ileri ve anlayışa götürür. 435. Kah sempati ile. saatlik fark edilmeyen acınılırlığını. İltimas Etmek. kendi kendine yasaklar koyan bir bireyin kendini mutlu düşünmesi durumuna göre: Bugünün sanatçılarının sözümona gerçekçiliği. her şeyin arasında büyüyen ve her tarafa sarılmayı bilen küçük flora. komşuluğumuzdan. bir çağın. kaşifler. Fark Ettirmeden Yok Olmak. 431. çelişkisini bütün lekelerden ve rastlantılardan arındırır: Bunun sonucunda düşmanından parıldayan silahlarla donanmış bir tanrı oluşunca.. — Çalışkanlığımız ve büyüklüğümüz bir kez değil. Yeni Gözlerle Görmek. Bazıları nesnelerle polis gibi konuşur. kah zorlama ile bazı şeyler zorla kabul ettirilir onlara. Biz araştırmacılar bütün fatihler. denizciler. tutku ve soğukluk göstermeliyiz. ama küçükler için garip ve nadir manzaralar vardır. günü bölme tarzımızdan dal budak salan. bilginin gerilemesindense insanlığın batmasını tercih ediyoruz! Ve son olarak: Eğer insanlık tutkudan dolayı ölmezse. ama yararlı ve gerekli olan en pis kokulu şeyleri yapmak. kuşkusuz bizim şimdi en kolay anlayıp zevk aldığımız güzellik tarzıdır. insanlık için ateş ve aydınlıkta mı. barbarlıktan nefret ediyoruz. — İnsanın anlatmaya zor cesaret edeceği. o zaman onunla savaşır. Bu da Kahramanca.. hayranları için de bütün önemsiz. — Varsayalım ki. ama büyük insan.. şu 109 .. vasat ve hırslı şeyler için iltimas etmek zorundadırlar. sade şeyler için iltimas eder. Dolayısıyla insan bize özgü şimdiki mutluluğun gerçekçilikte. çevremizin günlük.109 ölüm kardeş değiller mi? Evet. — En korkak kafaların bile doğuştan ne kadar keskin ya da ne kadar bunak olduklarını ölçmek için onların düşmanlarının fikirlerini nasıl kavradıklarına ve anlattıklarına bakın: Bu esnada her aklın doğal ölçüsü kendini ele verir. 432.. sanatta güzellikten her zaman mutluluğun kopyalanması anlaşılıyor.. büyük. — Bilimde tek bilgi toplama yöntemi yoktur! Deneme ile nesnelere muamele etmek zorundayız. yoksa kumda mı bir son istiyoruz? 430. öbürünü sırların açıklanmasındaki patavatsızlık ve hilekarlık.. öbürü günah çıkaran papaz. ahbaplığımızdan. serüvenciler gibi cüretkar bir ahlakın sahibiyiz ve genelde kötü olarak tanınmayı kabullenmek zorundayız. yani gerçeklikte değil de. Araştırıcı ile Deneyci..
Nitekim insan bir balık gibi elemanını çevresinde hisseder ve onun içinde sıçrayıp durur. çünkü kendisini tanır. o kadar çok soluklaşır. çünkü insanlığın bütün dalgaları etrafımızda kırılır. düşünür için vazgeçme.. Hıristiyana özgü taşkınlığın ne olduğunu anlayacaklardır.. kendine merhamet etmeyi kendi ayrıcalığı olarak görür: Bunları hiç kimseye bırakmak zorunda değildir.. ama rahatlıkla bir başkasının eline de verebilir. iyi Hıristiyanlar. — Ama donuk bakışımız incitir! 110 . 439. Eğer ölülerle yaşarsak ve ölümlerinde birlikte ölürsek. Kazuistik. bundan böyle kendini cezalandırmayı. 441. — Bütün mutluluk duygularında ortak olan şeyler iki türlüdür: Duygunun bolluğu ve ondaki çılgınca neşe. o zaman bunu en iyisi bir seferde ve aniden yapın: O zaman belki de sizden geriye asil yıkıntılar kalır! Ve şimdi korkulduğu gibi köstebek tümsekleri değil! Ve üzerinde küçük galipler. farkında olmadan bizi yer bitirir! — Ve tamamen yok olmak mı istiyorsunuz. ve şimdi kendi kendine soruyorsun: Onlara karşı bir ayaklanma başlatsan ve her ikisini de tutuklatsan nasıl olur? Ustünlüğün sana bu yükümlülüğü vermez mi? Buna karşın. yani kendisini nihai olarak fethetmişse. örneğin bir arkadaşına. 440. — bu verimsiz. ve sadece bizim için tehlikeli olanları değil. kendisinin batışı oturdu: Bundan vazgeçer. bir hak verdiğini ve sadece güç sahibi olunca haklar verilebileceğini bilir.. Bu yabani ota dikkat etmezsek. — Herkesin cesaretinin ve karakterinin yeterli olmadığı çok acı bir seçenek var: Bir geminin yolcusu olarak kaptanın ve dümencinin tehlikeli hatalar yaptığını ve denizcilik bilgimizin onlardan daha iyi olduğunu anlamamız. Başarı mı? Ama bunun için de bütün tehlikeleri içinde barındıran şeyi yapmak gerek. üstünlüğümüz. gemi için tehlikeli olanları da. İnsan ile Nesne.. — İnsan nesneleri neden görmez? Kendisi engeller: Nesneleri kendi gizler. Bütün insanlığa özgü olan içimizdeki ateş hep artar.. 438. bağışlamayı. hüzün. ancak. hiçbir şekilde vazgeçmez. kendimize inanmamız bu tür durumlarda bize ne güvencesi veriyor sorusu hep ortada kalıyor. Vazgeçmekten Vazgeçin! — Bir rahibe gibi. 437. şimdi mevcut olan şey. nedir o zaman bizim için “yakın”? Daha yalnız oluruz. belki de hüzünlü bir yalnızlık verir.. Ayrıcalıklar — Her kim kendine gerçekten sahipse. utkularını kutlayamayacak kadar zavallı bir halde serpilirler! 436... Böylece kendi suyuna atlar. daha ziyade eğer vita practica’da direnmek zorunda olsaydı. çünkü onu tanır. Bize Yakın Olan Neden Hep Daha Uzak Olur — Neydi ve ne olacak diye her şey için ne kadar çok düşünürsek. ve bu şekilde kendi neşesini bulur.. önceden olduğu gibi mütevazı. ve bundan dolayı bizi çevreleyen şeye sanki önemsiz ve gölge gibiymiş gibi bakarız. itaat etmediğin için seni kilit altına almak onların hakkı değil mi? — Bu daha yüksek ve daha kötü durumlar için bir benzetmedir: Ancak son olarak. çimenler ve yabani otlar.110 ya da bu küçük ve korkak duygulanımın binlerce küçük kökü. yani. Mutluluğun Özellikleri. Bunun düşünürün vita comtemplativa’sının yalnızlığı ile ortak hiçbir yanı yok: Eğer düşünür yalnızlığı seçerse. dünyayı tanımadan ondan vazgeçmek.
. — Buna göre bilge kişi kendine: “Gerçeğe saygı göstermek istiyorum. — Bir ustanın insancıllığı öğrencilerini kendi hakkında uyarmasında yatar.. — Bizim eğitim ve öğretim tarzımızın en genel eksiği konusunu yavaş yavaş anladım: Kimse öğrenmiyor. bilgide çok ilerlemiş ve uzmanlaşmış olanlara dahil olmuş demektir. Direniş Konusunda Hayret. ve sonra içine doğru bakıp gördüğümüz şeyin içinden geçemediğimiz için şaşırırız! Bu bir sineğin her cam pencerenin önünde düştüğü ahmaklık ve şaşkınlığın tıpkısıdır. En Asil Kimselerin Hesapları Nerede Tutmaz. tıpkı muhtaç bir kimsenin gelip tekrar elini ve kalbini doldurması. Kural. — İnsan birisine nihayet verebileceği en iyi şeyini. kimse öğretmiyor. ikinci sırada derin düşünürler. Usta ile Öğrenci. hala öyle düşünürdük! Yani yaşantılarımız bizi nerelere sürüklüyor! Fikirleriniz gerçekte ne ki! İnsan kendini kaybetmemek için. bize artık direnemeyeceğini sanırız. huzursuz kalbini hafifletmesi için 111 . — İnsan tezahürat eden bu halka gözyaşı dökmeden ve hak vermeden nasıl bakar! Eskiden sevgi gösterisinde bulundukları konuyu çok az düşünürdük ve eğer onu yaşamamış olsaydık. — Bir şey bizim için saydamlaşmışsa. kimse öğrenmek için çaba göstermiyor... duygularla doluydu ve duygu dalgalarının aklını ne kadar kolay yendiğini biliyordu.. ama aynı zamanda ona sırtımı dönüyorum. beni nasıl tiksindiriyor! Başkalarının düşünceleri benim düşüncelerime karşı haklı çıkınca. Rütbe Sıralaması. 443.. — “Kural benim için her zaman istisnadan daha ilginçtir”. bir şeyin derinine inenler. ne de temelin bir göstergesidir! Onlar yerin altındaki sevgili ölülerdir. 447. sadece derinine inmekten çok daha değerlidir! — Ve son olarak kafalarını çamura sokanlar var: Bu ne derinliğin. mücevherlerini verir. 445.. Tine Muhtaç Olanlar Nerede? — Ah! Birisine görüşlerimi zorla kabul ettirmek. her kim böyle duyumsarsa. üçüncü sırada bir şeyin temeline inen köklü düşünürler. bu. aklını kaybetmemek için yaşantılardan kaçmak zorunda! PIaton da gerçeklikten böyle kaçmış ve şeyleri sadece solgun düşünce imgelerinde görmek istemişti. 446. içimdeki her duygu ve gizli dönüş beni nasıl da sevindiriyor! Ama arada sırada daha büyük bir şenlik olur. — İlk sırada yüzeysel düşünürler var. Eğitim Hakkında.. Gerçeğe Saygı Göstermek...111 442.. 444.. Yalnızlığa katlanılacak.. artık aşkın verebileceği daha fazla bir şey yoktur: Ama bunu kabul eden kimse şüphesiz onunla kendi adına en iyi şeyi almamıştır.. ve dolayısıyla onda veren kişinin düşündüğü tam ve son minnettarlık yoktur. o zaman birisine bir kez tinsel evini ve malını bağışlamaya izin verildiğinde. çünkü onu tanıyorum ve ondan korkuyorum” der miydi? — Bunu reislerine sadece geri geri yaklaşan ve aynı zamanda saygılarını korkularıyla gösteren Afrikalı kabilelerin reislerinin önünde yaptıkları gibi mi yapacaktı? 449. 448.
tersine. bir delinin ayrıcalıklarına sahip.112 düşüncelerindeki sıkıntıyı anlatacağı köşede büyük bir arzu ile oturmakta olan günah çıkartıcı papaza benzer! Sadece bundan ün kazanmak istemediği için değil: minnettar kalmaktan da kaçınmak ister. Sabırsızlık. orada tutkulu heves gösterip girişimlere kalkışmalarını emreder. ve onlar muhtemelen bu sırada hayalperest.. bilimin neşeli mesajını açıkladığı tatlı çekiciliğin bu sesi yüz kelimededir ve yüz birincide ve en güzelinde: “Bırak kuruntu kaybolsun! O zaman ‘Vay halime!’ de kaybolur. bir torba dolusu deneyimle donanmış. ama sonradan unutulan ya da gülünen küçük bir yurt gibi olmak! Ne daha iyi beslenmeye. bir avuç dolusu bilgiyle... sanki aklın fakir doktoru olup kafası fikirlerle karışmış olan şuna buna... Kral Soytarısına Kimin İhtiyacı Var — Çok güzeller. utku kutlamak istenemez. ve ‘Vay halime’ ile vay da kaybolur. insanlara ve diğer şeylere ilişkin bilgiler sayesinde ve dürtülerin biraz yumuşatılmasıyla güçlü uygulayıcılar olurlar. Bu tür insanlar her şeye rağmen ve bütünüyle hakikati duymak isterlerse. Böylelikle karakterin bir hatası dehaya okul olur. bir başarısızlık durumunda. bilimin kapısından tutkulu kafalara büyülerin büyüsü gibi etki eder. ne de daha neşeli ruha. kıskançlık ya da düşmanlık uyandırmak için çok mütevazı olmak. onunla doğruyu küçük belirsiz bir işarete göre ya da kendisi ile çelişecek biçimde söyleyeceği ve bundan gurur duyarak yoluna devam edeceği biçimde konuşmak! Muhtaç olan hiç kimseyi geri çevirmeyen. zira onların etkisini duyumsar ve hakikate ilişkin bildirebileceği şeyi bu etkilere uygun olarak bir uyma şeklinde ortaya koyar (yani gerçek şeyin renklerini ve ölçüsünü çarpıtır. uzun yaşamak için bir neden olurdu! 450. herhangi bir şey hakkındaki tam ve genel hakikati hemen hemen hiç öğrenemezler. fakirleşmek! Kendine daha çok kimsenin yanaşabilmesi ve hiç kimseyi aşağılamamak için alçakgönüllü olabilmek! Üzerine çok sayıda haksızlık almak ve birçok kapalı ruhun gizli yoluna varabilmesi için her türlü hatanın dehlizlerinde de yerlerde sürünmüş olmak! Hep bir tür aşkta ve hep bir tür bencillikte ve kendinden zevk almada! Bir gücün sahibi olmak ve aynı zamanda gizli ve vazgeçici olmak! Sürekli güneşte ve zarifliğin yumuşaklığında yatmak ve yine de yüceliğe yükselmenin yakın olduğunu bilmek! — Böylesi gerçek bir yaşam olurdu! Bu. onların hemen karşı taraftaki bölgeye geçmelerini. — Eylem ve düşünce insanlarında sabırsızlığın öyle bir derecesi var ki. Ama istediği.. ayrıntıları bir tarafa bırakır ya da ekler ve uymayanları hiç söylemez).” (Mark Aurel) 451. şair olurlar: Bilgi sahibi olan kimselerin mutluluğuna olan tamahları böyle şiddetlidir. çok iyiler. Bilginin Cezbedilmesi. hiçbirine önceden sahip olmamak. bu sabırsızlık. ateşsiz bir kafayla. elden çıkarmak. çok güçlüler. isimsiz ya da azıcık alaylı yaşamak.. 453.. 452. geri vermek. — Bakış. 112 . durum uygunsa. kral soytarılarını. tersine. çünkü minnettarlık usandırıcıdır ve yalnızlık ve suskunluğa saygı göstermez. ne daha temiz hayaya. kimin yardım ettiğini fark ettirmeden yardım etmek! Onun karşısında haklı olup. — çünkü insan onların yanında elinde olmadan biraz yalan söyler. muhafaza etmelidirler. ta ki başarının gecikmesi onları tekrar oradan da kaçırıncaya kadar: Böylece serüvenli ve zorlu şekilde birçok bölgenin ve doğanın pratiğinden geçerek sonunda çok uzun yolculukları ve uygulamaların kendilerinde bıraktığı. bildirmek. uyum sağlayamayan bir yaratık. Bütün duyularınıza işlemiyor mu.
tıp. Bizler deneyiz: Öyle de olmak istiyoruz! 454. Son Suskunluk.113 Ahlaksal Boşluk. Böylece zevk ve yeteneğe göre şimdilik bir varlığı ya da sonralık bir varlığı yaşarız ve bu ikisi arasındaki boşlukta mümkün olduğunca çok. — Bu çok nadir ama hayran olunacak bir şey: Yani güzel biçimlenmiş aklı olan bir insan. Nitekim ne Sokratçı. 456.. bundan genellikle taşıması çok zor olan bir bilgi edinirler! İnsan duruma göre yaşayanları ve ölüleri bir ölçüde iyi tanıyabilir. — Günün birinde ahlaksal duyguların ve yargıların yerine neyin geçeceğini şimdi kim tarif edecek durumdadır! — Binanın temellerinin tümüyle yanlış konduğu ve tamir edilemeyeceği çok kesin şekilde anlaşılsa bile: Aklın bağlayıcılığı azalmadığı sürece. en yeni erdemlerden biridir. sık sık karıştırılır ve yanlış bilinir. henüz tam olgunlaşmamış.. Ara Konuşma. hiçbir zaman bütünüyle dürüstçe yapılmadı. kendisinin hemen hemen bilincinde değil. arzumuza göre teşvik edebileceğimiz ya da durdurabileceğimiz oluşmakta olan bir şey. — Bunun gibi bir kitap bir seferde okunmak ya da başkalarına okumak için değil. ne de Hıristiyanlık erdemleri arasında dürüstlüğün bulunmadığına dikkat edin: Bu.. içimizden az sayıdaki kimseler. 457. ama yine de vicdan huzuruyla yapıldı: Böyle gerçek olması arzu edilen cümleler. bu insanın karakteri. özellikle gezintide ve seyahatlerde. 113 . sosyoloji ve yalnızlık öğretisi bilimlerimiz kendi başlarına henüz yeterli değil: Sadece onlardan yeni ideallerin (bizzat yeni idealler olmasa bile) temel taşları çıkarılabilir. zaten bu deriyi günün birinde çıkarıp atabilmek için yeteri kadar yılan özelliği gösterirler: Kabuklarının altında birinci doğaları yeterince olgunlaştıktan sonra. bu görev için fizyoloji. — Şimdi eğitildiğimiz şekliyle önce ikinci bir doğa ediniriz: Dünya bizi olgun. — Bilge bir tarihçinin birdenbire suskunluğunu düşünebiliyorum. bunlar böyle bir akla aittirler. define arayıcılarının başına gelene benzer: Başka ruhlarda gizli kalmış bir şeyi tesadüfen keşfedip. hevesleri ve yaşantıları da var.. insan başını onun içine sokup tekrar tekrar kaldırabilmeli ve etrafında bildik hiç bir şey bulmamalı. ondan sonra o şeyler hissenize düşecektir!” gibisinden iddiaları ve vaatleri. 459.. kendi kralımız olmak ve küçük deney devletleri kurmak için en iyisini yaparız. Büyuk Piyango.. hakikati hafife almalarına izin verildiği anlaşılıyor. onun bağlayıcılığı günden güne hep azalacaktır! Yaşamın ve eylemin yasalarını yeniden inşa etmek.. işe yarar diye nitelendirdiği zaman o doğaya sahip oluruz. reşit. 458. — Antik filozofların erdemin ve mutluluğun bütünlüğü ya da Hıristiyanlığın “ilk önce tanrının krallığını ele geçirmeye çalış. Birinci Doğa. Oluşmakta Olan Bir Erdem. onlardan başkalarına bahsetmeyi içinden nahoş bulabilir: Her kelimede düşüncesizlik edeceğinden korkar. başvurmak içindir. Pek çok kimsede embriyon bundan dolayı kurur. çünkü insan erdemin ya da tanrının in honorem majorem’inde kendi yararına olmayan görüşlerle gerçeği yenmişti! Doğruculuğun bu basamağında hala bir çok namuslu insan var: Eğer kendilerini özverili hissediyorlarsa. 455. küstahça hakikatmiş gibi gerçeğe karşı ortaya konuyor ve bu esnada dini ya da ahlaksal vicdan azabı duyumsanmıyordu.. — Kimilerinin başına gelen.
Tehlikeli Saatlerden Yararlanmak. öyle ki bir bütün olarak yeterince zorlanmaz ve çalışmazsa. burada atla!” Ezopus’un bir fabelinde geçer. Birisi günde on kez çevresine kötü söz söyler ve bu sırada.114 Düşünürün Alicenaplığı. üçüncüsü alışkanlıktan dolayı inceleyip araştırıyor. sık sık asil alayla ve gülerek. onlara karşı gizliden gizliye bir önemsememe çekincesi koyuyoruz: Bize hala sanki sahip olabileceğimiz ya da sahip olamayacağımız “tüylü rüyalara” çok benzer görünüyorlar. İmparator Agustinusun yapısının ve yönteminin iç yüzü hakkında en bilge tarihçi için mümkün olandan daha derin düşünerek daha çok bilgi sahibi olmalıdır. Anlamı: Ne yapabiliyorsan burada yap. her çeyrek saatte çalan bir saat.) — Müziğimizin deniz şeytanı gibi karakteri olmadığı için kendini her şeye dönüştürebilir. sanki bizim de bu gerçeklerimizden uyanmamız mümkün olurmuş! 461. — Eğer bir insan ya da bir olayın ortaya koyduğu durum.. — Rousseau ile Schopenhauer. yaşam arkadaşı olarak seçilmelidir). bu insanı ve durumu çok daha başka türlü tanırız: Örneğin Tiberius. sonunda kronik akciğer ağrıları çeker: Böyle bir durumda iyileşme... sık sık utanarak. ama genellikle sayısız kez dikkat edilmeden yapılan ihmaller sonucunda. Ve yine her ikisinin de — verum impendere vitae yapmakta başarılı olamayınca gururları nasıl incinmiş olabilir! — Verum. kendi kendine günde on kez çevresini gücendirmeye zorlayan bir alışkanlık yasası koyduğunu çok az düşünür. ya da yok ol!” denilmiyor. her birinin bundan anladığı. vücudun ve ruhun aklına karşı bir kez işlenen kaba bir suç sonucunda çok nadir olarak ortaya çıkarlar. örneğin her çeyrek saatte bir kez derin nefes alıp vermenin kural haline getirilmesi dışında başka bir yoldan olmaz (mümkünse düz şekilde yerde yatarak. daha neşeli ve genel bir tonu niye bulamasın? — Önce ruhunun uzaklarda süzülen kubbelerinde sanki onu yurdunda aşağı yukarı sallayan bir müzik? — Şimdiye değin müziğimiz çok büyüktü ve çok iyiydi: Onunla her şey yapmak mümkündü! Böylelikle üç şeyin aynı zamanda hissedilmesinin mümkün olduğunu gösterdi: Yücelik. bilgi sahibi olarak kendini. Şimdi göreceli olarak çok büyük bir güvenlik içinde yaşıyoruz.. dönüştürmek zorundadır: Bu müzik eskiden Hıristiyan bilginleri izleyip onların ideallerini seslere aktardı: Sonunda ideal bir düşünüre uygun daha tiz. eğer her düşünüre sadece tam vücuduna uyacak kadarı verilseydi. sanki onlarda bir şey bizim keyfimize göreymiş. mülkümüz.. ruhunu sağlığa kavuşturmak isteyen kimse de. Hic Rhodus. Bütün bu kürler yavaş ve zorlayıcı değildirler. ölüm kalımımız ya da yakınlarımız için tehlike yaratıyorsa. (İşte Rodos. — Örneğin her kim günden güne çok az nefes alır ve ciğerlerine çok az hava çekerse.. malımız.. vücuttakiler gibi. hiçbir zaman “incele.". Gerçekler bıçakla vücudumuza kazınmadığı sürece. şerefimiz. yaşamını korkusuz. hic salta. eğer kibirleri bunu yalnız başlarına katlanacak kadar büyük olsaydı! Büyük düşünürün en büyük erdemi. bu da bizim iyi insan sarrafı olmamızı engelliyor: Birisi heveskarlıktan öbürü can sıkıntısından. derin ve sıcak aydınlanma ve en kusursuz tutarlılığın sonsuz zevki! 462. Ama kendini onlara on kez iyilik yapmaya da alıştırabilir! 114 . Yavaş Kürler — Ruhun kronik hastalıkları. en küçük alışkanlığın değiştirilmesi konusunu düşünmek zorundadır. kurban eden alicenaplığıdır. özellikle birkaç yıl sonra. yeniden ters yönde sayısız küçük çalışmaların yapılması ve farkına varmadan başka alışkanlıkları itiyat haline getirmesi. her ikisi de varlıklarına şu söylemi konduracak kadar gururluydu: vitam impendere vero. 460.. ya da “Halep orada ise arşın buradadır. bilginin durumu kötü olurdu! Ve düşünürler için kötü olurdu. bilgilerinin yanında yaşamları melodiye uyum göstermek istemeyen kaprisli bas gibi akıp gidiyordu! Ama.
erdemlilerin haberinin bile olmadığı 115 . bağışı gizlemek! Ya da doğa gibi isimsiz olmak. 466. İnsan cennetin bu usandırıcılığına karşı bu kaçınılmaz doğaüstü komşuya karşı tamamen şeytana dönmek istemez mi! — Ancak. Ama yine de şimdi yaptığım gibi yapmak.” 464.. sadece bir rüya idi! Uyanalım! 465. Güzellik Dünyası Daha Büyüktür — Doğadaki kurnaz ve neşeli. Şöhret Kaybı. bu gerekli değil.. “erdemlerimizin yarısını” alırlar.” — Biliyorum ve şunu da biliyorum ki. 467 İki Kez Sabır — “Bununla birçok insana acı veriyorsun. çünkü doğaya bir tanrı soktunuz. daha çok gerekli. — A: Nereye bakıyorsun? Uzun zamandan beri burada sessizce duruyorsun. bizi her şeyden çok sevindirir! — Doğaldır ki siz bu sevinci de kaybediyorsunuz. her şeyin kendine özgü güzelliğini keşfedip sanki suçüstü yakalamak için dolaşır gibi bir parıltılı güneşin. hediyesiz olmayarak mı? Eğer hep bir başkası çevremizde olacaksa. ve şimdi her şey tekrar bağımlı ve sıkılmış durumda! Nasıl? Hiçbir zaman kendi başına yalnız kalamaz mı? Artık hiçbir zaman korumasız. sonunda dibine varıyorum ve buna hiç de o kadar değmediğini anlıyorum..115 463. 468. Bunu günde küçük çapta üç kez yaşıyorum. Yedinci Gün. tasmasız. bunun için iki kat acı çekeceğim. bunun için yeterli bir gerekçedir! — Kötülerde. — Tanınmayan birisi olarak insanlarla konuşabilmek ne ayrıcalık! Eğer tanrılar kimliğimizi açıklayıp bizi meşhur ederlerse. savunmasız. — Hep veren ve bağışlayan kimseleri oynayıp bu sırada yüzünü göstermek alicenaplık değildir! Ama vermek ve bağışlamak ve adını. burada nihayet bir kez olsun hediye edene ve verene. bir en soluk şafak vaktinde kayalarla. önce onların acısına duyduğum merhametten. sadece canımı sıkan şeyleri kendimden uzaklaştırmaktan ibarettir! Ruhum yaratıcıların kibrinin üstündedir. Bir Karşılaşma Sırasında. sonra benden alacakları intikamdan dolayı. Bağışlayanın Utancı.. koylarla. Bu tür deneyimlerin sonunda bir tür üzüntü ve dinginlik ortaya çıkıyor. çok az bulmuş olmak ve omurgasız hayali güzellikler aramak zorun da kalmış olmak. zeytin ağaçlarıyla ve fıstık çamlarıyla kaplı bir kıyı parçasının nasıl kusursuzluğa ve ustalığa ulaştığını görmek için deneme yapar gibi: İnsanlar arasında da onların kaşifleri ve gözlemcileri olarak. — B: Hep eski şey ve yeni şey! Bir şeyin yardıma muhtaç oluşu beni kendisine o kadar fazla ve o kadar içine çekiyor ki. Kötü insandan vahşi bir doğa manzarası olarak zevk almak yasak mıdır? O manzaranın kendi cesur yolları ve ışık etkileri yok mu? Aynı insan iyiyse ve kanunlara uygun davranıyorsa gözümüze bir taslak ve karikatür gibi görünüp doğada bir leke olarak bize acı vermez mi? — Evet yasaktır: Şimdiye değin sadece ahlak bakımından iyi olan şeyde güzelliğin aranmasına izin veriliyordu. artık “lütfeden bir yüze” rastlamamak. onlara bir güneşli. — “Onu benim yaratım olarak mı övüyorsunuz? Benim yaptığım. bir fırtınalı gökyüzünün altında. o zaman dünyadaki en iyi cesaret ve iyilik olanaksız hale getirilmiş demektir. — Siz bunu benim boyun eğişim olarak mı övüyorsunuz? Ben sadece canımı sıkan şeyleri kendimden uzaklaştırdım! Benim ruhum boyun eğenlerin kibrinin üstündedir. bir fırtınalı ve bir üçüncüde önce yarı karanlıkta ve yağmur bulutlarında gelişen kendi güzelliklerinin görünmeleri için iyiyi ve kötüyü göstererek böyle dolaşmamız gerekirdi.
yüz tür de güzellik var: Ve çoğu henüz keşfedilmedi. Ancak.. ister sessizliğin içinde olsun.. Bu tür insanlar. 469.. ne kadar mutlu olur! Gelen ve uçup giden. İnsan Evini Nerede İnşa Etmeli. mevcut mantıksızlıkların ara sıra tekrarında da vardır. — Eğer kendini yalnızlıkta büyük ve üretken hissedersen. öğretmek isteyen bilge. dost canlısı olanlarla işvelilerin sevgisinden başka türlüdür: yumuşak. başkasına bakış. bu doğru değil! Belki de hakkımdaki yanlış düşünceler konusunda bilgi vermeyi bir görev saymak için. bu havaya nerede girersen. onun için çok fazla şeref değil mi?” demişti. Çoklarının Ziyafetinde. Sizi dağlara götürüp yaşamınızı belki tehlikeye sokacaktır. kendime ve ortaya çıkardığım etkilere karşı çok kayıtsızım. Bunun için iyi niyetle. böyle bir önderden intikam almayı size bırakır. — Dikkatle bakmayıp liyakatini kontrol etmeden kuşlara yem serpen birisinin elinden bir kuş gibi beslenirse insan. tutarsız ve sinirli yapıdaki kimse. Ubi pater sum.. düşünceli. bu kendisi için önde gitmenin keyfini çıkarmasının bedelidir.116 yüz tür mutluluk bulunduğunun kesin olması gibi. — Heyecanlı. — A: Ama neden kendini haklı çıkarmak istemiyorsun? — B: Bunda ve yüz şeyde yapabilirdim bunu. ve “bu şeylere gerçekten çok önem veriyor!” denebilecek bu basit şeylerin haince sevincine yardım etmektense.. büyük tutkuya zıtlık oluşturur: Bu sessiz. zaman zaman barışçı ve mülayim insancıllık özelliklerine ihtiyaç var: Ve. gürültücü. üzerimde lekeleri taşımayı yeğlerim... Bilgenin Vahşiliği.. sadece her hızlı adımda. kendi kendime daha çok önem vermem gerekirdi. sadece nüktede ve bir ölçüde kendi kendisiyle alay etmede değil. bizzat kendi kendisiyle çelişmelerde. ister karmaşıklığın. böyle birçoğunun ziyafetinde karnımı doyurmaktır! 471. ona zaten bir değer veriyor gibi görünmemiz. Yakınındakine Duyulan Başka Sevgi. 473. 470. Güç dolu yumuşaklık. 116 .. ama haklı çıkmadaki zevki küçümsüyorum: Çünkü bu tür şeyler benim için yeterince büyük değil. gasp edilmiş bir hakikatin savunucusu olmak için izin rica eder. o zaman topluluk içindeki bir yaşam seni küçültüp tahrip edecektir: ve tersi. insanı dışarıya soğuk ve kayıtsız baktırıp yüz hatlarında belirli bir vurdumduymazlık ifadesini yansıtır. — Sizi bir zaman karanlık bir mağaradan geçirip kaygan yollara götürdüğünde kafanızdan geçeni düşünüyor musunuz? Kalbiniz nasıl da çarparak ve can sıkıntısıyla size: “Bu önder burada yerlerde sürünmekten daha iyisini yapabilir! O haylazların yeni ve meraklı bir türdür: — Takip ederek. onlar sanki. ayıbını örtmek için hatasını kullanmak zorundadır ve “aşağılayın beni!” derken. gerçi zaman zaman yakın insanları sevebilirler. aklın her kibar ve sempatik dönüşümlerinde. — Buddhistlenin söylediği “yalnız dolaş bir gergedan gibi” şarkısına göre ağır. doğrusu bu belirtilere ihtiyaç. surları ve dolayısıyla hapishaneleri olan kalelerinin pencerelerinden bakarlar: — Yabana. boşluğa. Yazgı gibi yuvarlanan silindire benzemesin diye. önceden ve sonradan.. gagasında isim taşımayan bir kuş gibi yaşamak! Benim zevkim. onlara çok iyi gelir! 472. bir babada olduğu gibi. mahzun içte bütün sıcak ve ateşli şeyleri toplayarak yaşayan kor. Kendini Haklı Çıkarmamak. sakin bir dostluktur. ama bu sevgi. her şeyi ezen bilgenin gidişinde. evini orada kur. ibi patria.
. ve o adam öyle değerli bir bardaktı ki! 479. — Ve şimdiye değin insanlığın büyük tutkuları. ara sıra. iyileşen insan gibi acılı bir gülümsemeyle özgürlüğe ve sessiz aydınlığa çık: — Ama birisi mutlaka söyleyecek: “Bu kişi hastalığını bir gerekçe olarak kabul ediyor. Tek Yol. aşınmış. arada sırada defalarca sevdiği kişileri (bunlar mutlaka onu sevenler olmayacaktır) koymak zorundadır. — Ne isterseniz yapın: Kim sizi istemiyorsa yaşantılarınızda sizi küçültecek bir neden bulur! Bilginin ve kalbin en derin dönüşümlerini yaşayıp. hiç bir şeye karşı gösterilen tutkular değil miydi? Ve bütün törenleri.“ — Ve birisinin kendi zincirlerini havaya uçurduğunu ve bu sırada ağır yaralandığını varsayalım: 117 . düşünceler ve bu düşünceler hakkındaki rüyalar günden güne artar ve fışkırır. çünkü bu ağırlıkları kendine asmış. yaşantılar. solucan olmadım. Yanından Geçelim. güçsüzlüğünü herkesin güçsüzlüğü için bir kanıt olarak kabul ediyor. hasta olacak kadar kibirlidir. ve ağırlığı bütün mutluluğu ezmesi.. denizin kabardığı ve tehlikenin büyük olduğu yerlerde. eğer yorgunsam. Tinin Hasat Şenliğinde. küçülen ve büyüyen ayına kavuşacaktır. o aşağıda kalsın. Aşk ve Doğruluk. — Onunla ilgili deneyimler. — A: “Başkaları genel bir ahlaksal şüpheden dışarıya keyifsiz ve zayıf. Schopenhauer de eytişimin tam tersini böyle ileri sürdü.. ölçüsüz. Kaçınılmaz. — “Eytişim tanrısal varlığa ve görüngünün peçesinin arkasına ulaşmak için biricik yoldur” — Platon bunu nasıl vakur ve coşkulu bir biçimde savunduysa.. sık sık bir solucan gibi çalışmak ve kazmak zorunda kaldıysam da.. onlara imreniyorum: Çünkü böyle bir zenginliğin yönetimi zor bir iş. 480. hatta yarı kemirilmiş olarak çıkıyorlar. az görülen bir olay değil. Kuşkudan Kurtulmuş. eğer sadece bakmak yetseydi! Eğer insan bilgisinin cimrisi olsaydı sadece! 477.. ama ben.. kendimi iyi hissediyorum. dikenlerini ve kötülüklerini gösterip onu baştan çıkarmayı bıraksınlar diye.. Keskin rüzgarın estiği.117 474..” — B: Kötümser olmaktan biraz önce vazgeçtin! Çünkü reddediyorsun! — A: “Ve böylelikle tekrar kabul etmeyi öğrendim. — Biz zevk için hakikate kıyan kötü niyetli canileriz ve bize görünenden daha çok doğruyu gösteren alışmış hırsızlar ve bunların yardım ve yatakçılarıyız.. ve ikisi de haksız... yine de onların hepsini yükseğe çıkarır. Her ne kadar. boş yere yapılan törenler değil miydi? 475. — Bağışla onu! Onu yalnızlığı ile başbaşa bırak! Onu tamamen parçalamak mı istiyorsun? İçine aniden sıcak bir şey dökülen bir bardak gibi çatladı. insan akıl fukaralarını nasıl kutsayabilir artık anlamıyorum! — Ancak. böylece acı çekenin tadını çıkardığı duygu üstünlüğünü hisseder. Küçük kanat çırpmalarınızdan sonra. Bunun sonucunda düşünürün iyiliği. yeniden kazanılmış içgüdülerle hiç olmadığım kadar cesur ve sağlıklıyım. büyüleyici bir zenginlik! Görünüşü baş döndürüyor. Ağırlaşmak. bundan dolayı düşünür. — Evet. Çünkü bize yolunu göstermek istedikleri hiçbir şey yok. diye karar verirsiniz! 476.” 478. — Onu tanımıyorsunuz: Kendine çok ağırlık asabilir.
bir şeyler denemesi için lazım olan zamanını kendinden çalıyor.. Ama onda “gelişme” yoktu: Aynı şekilde düşünce alanında da gelişme yoktu. Schopenhauer’in durumunda ise bir karakterin (“değişmezin”) betimlenmesi ve yansıması ve bizzat “ayna dan”. ne facia ya da ölüm sahneleri. kibrinde. şu demek: Bilginin olanaksızlığını! Perişanlık ve iğrençlik! — B: Bu kötü bir saldırı. Pascal. şimdi ise incindiler. — İnsanın “kendi yolu” denilen yola. Onların en iyileri hoşgörülü olup sabırla. bu yaşamın boş vakti var ve düşünce tutkusuyla yanıp kavruluyor. bir ruhun aynı zamanda tasarlanmamış biyografisi değildir. aynı komedide oynayarak mı? Nesnelerin içini hiçbir zaman bu gözlerden başka gözlerle görememek mi? Organları bilgiye daha elverişli olan nice yaratık çeşidi olabilir! Bütün bilgilerinin sonucunda insanlık neyi anlamış olacak? — Organlarını! Belki de bu. çok aranır mıyız? Kimler yaşamdan az şey bekler. biraz daha vahşi yapıdadır ve bu vahşilik için vakti ve boş vakti vardı.. “böyle bir şey.. Rousseau ve Goethe ile karşılaştırsın ve bunu yaparken akıllarını değil. — A: Tanımayı öğren! Evet! Ama hep insan olarak! Nasıl? Hep aynı komedinin karşısında oturup. Öbürleri alay ederler ve sanki insan geçici olarak delirmiş gibi yaparlar ve insanı haince yanlış yola sevk eden kişi olarak nitelendirirler. Kendi Yolu. — İnsan Kant ile Schopenhauer’i Platon. makul olduğu gibi dışarıdan gelen kaba “olayları” değil. 482. “Beceriksizliği amma da büyük! “ diyecek. Sosyal İlişki Aramak. — Doğru zamanda ateşe konulan ve doğru zamanda ateşten alınan kestaneler gibi yumuşak.. düşünceleri. ve onlar kendilerine her zaman daha mütevazı adlar bulacaklar. ve bizden korkar. onlar doğru yolu bilirler ya! — tekrar bulmamızı beklerler. güzel. İki Alman. “doğru yolu”. 483. güvensizliğinde. Kant’ın durumunda bir kafanın. İnsanlara Karşı Duyulan Usanç. Spinoza. ancak zincirlerine alışan ve onları parçalayacak kadar deli olan birisinin başına gelir!" 481. Kötüler bizi kibirli deliler olarak ilan edip güdülerimizi karalamayı denerler. ama önemsiz görünür: Onda genişlik ve güç yoktur. “hikayesi” yoktu. başından çok fazla olay geçmedi ve çalışma tarzı. ne bir bunalım. bu. sanki onlara onu kuşlar ya da arılar getirmiş gibi? Kendilerini ödüllendirilmiş gibi hissedebilmek için kimler çok gurur duyar? Ve bilgi tutkularında ve dürüstlüklerinde şöhrete ayıracakları zaman ve düşkünlük konusunda kimler çok daha ciddidir? — Bu tür adamlara filozof derdik. ve en kötü olanı bizi kendinin uzun bir bağımlılık için intikama susayan en kötü düşmanı olarak görür.. belirleyici adımı atıp koyulursak. eğer düşünceleri ile ışık saçarsa. roman oluşturacak bir şey yok onlarda.118 O zaman bir başkası alay ederek onu gösterecektir. insansı şeylerin zevkinde demektir. akıl sana saldırıyor! Ama yarın tekrar anlamanın içinde ve bu suretle tekrar akılsızlığın içinde olacaksın. şimdi ye kadar bize üstün olduklarını düşünüyorlardı. o zaman bir sır kendini birdenbire açığa vurur: Bizimle arkadaş ve samimi olan herkes. Denize gidelim! 484. yani yetkin bir akıldan duyulan sevinçtir. — 0 zaman ne yapmalı? Benim önerim 118 . ve onu hak ederek değil de hediye olarak almak ister. Schopenhauer onun bir adım önündedir: En azından doğanın belli derecede aşırı çirkinliği var nefretinde. tersine. tatlı ve besleyici erkeklerle ilişkiye girmek istersek.. yazgıya ve sarsıntılara düşen en yalnız ve en sakin yaşamı düşünüyorum. en iyimser anlamıyla dürüst ve saygıdeğer. Kant. ama ruhlarını dikkate alsın: o zaman ilk sırada belirtilenlerin aleyhine olur: Düşünceleri... coşkulu bir ruh hikayesi oluşturmaz. hırsında.
ondan sonra egemenliğe başlanır. başkalarının ihtiyaç duyduğu. Yalnızlığın Bir Başka Nedeni! — A: Demek tekrar çölüne dönmek istiyorsun? — B: Acelem yok. Etrafındaki her şey parıldıyor. 488. iyi kötü günün birinde açlıktan ölmek üzere olduğunu keşfedecek. ve nasıl da özlemini çekiyor! Aç birisinin yemeği özlediği gibi! — Neye el atsın? 487. kızarmaz mıyız? Ama bunu. sık sık kalbin dopdolu ve taşkınlık edecek nedenim var. Uzak Perspektifler — A: Ama neden bu yalnızlık? — B: Ben kimseye gücenmiyorum. incitip kendimizden uzaklaştırmamız gerekir. Ama yalnız başıma. Öyle görünüyor ki. Sevginin Savurganlığına Karşı. daha da fazlası: Kimi insanlar.. Çaresizlik İçindeki Arkadaşlar — Arada sırada.. seçildiğimizi onun sesinden işitirsek! Ah.. üzerimize aldığımız bir haksızlık sayesinde onun kendini bizden ayrılması için vicdan rahatlığı yaratmaya sürüklemesi gerekir. şahitliğinizi tanımıyorum. sadece başkalarına gösterdiği sempatiden birazını çekmek suretiyle gösterirse kalplerini daralmış. bu seçimden memnun değilim. Ya tercih edilip. onlarla birlikte olduğumdan daha net ve güzel görünüyorum. onu rahatlatarak. ve müziği en çok. 490. Bu yüzden 119 . 485. içindeki adaletsizlikten ötürü güçlü sempatik duygularda da yapmalıyız! Evet. dört nala koşmak istiyor ve genelde sırtına binen kişiyi seviyor. — Bu.. Altın ve Açlık. böyle bir kimseye asla vermemeli! 489. şiddetle ihtiyaç duyduğu böyle bir şeyi. bir arkadaşımızın bizden çok başkasına ait olduğunu.. çünkü siz onları kanınızla ödemediniz!“ — Fakat onlar çok fazla ödendiğinden dolayı mı büyük? Ve kan her zaman çok fazladır! — “İnanıyor musunuz? Kan konusunda ne kadar cimrisiniz!” 491. inceliğinin ona bu kararda üzüntü verdiğini ve bencilliğinin bu kararı vermeye yetmediğini fark ederiz: O zaman. Bu Küçük Hakikatler! — “Bunların hepsini tanıyorsunuz. yaklaşılmaz ve o altına çevirmesi kesinlikle mümkün olmayan şeylerin özlemini çekiyor.. 486. — Zaman zaman dokunduğu her şeyi altına çeviren insan var. Bu ‘küçük hakikatler’! — Onlar sizi küçük sanıyor. — Güçlü bir antipati duygusuna kapılırsak. yorgun düşünürün kendi felsefesinden duyduğu utançtır. ama onu hiçbir zaman yaşamadınız. eğer birisi onlara sempatisini. ondan uzakta olduğum zaman sevip hissediyordum. yorgundur. — Orada güzel bir at durmuş yeri eşeliyor. harika. Utanma. kendimi bekleyeceğim. arkadaşlarıma. beni böyle tarif etmek isteyene kızdığımı fark ediyorum: Beni başkalarını harcayarak sevmemeli! Kendi hesabıma. ama ne ayıp! — Binicisi bugün onun sırtına çıkamaz. kelepçe vurulmuş gibi hissederler. — Bu onun için zararlı olacak bir düşünce tarzına geçtiğinde de aynı şekilde gereklidir: Ona karşı duyduğumuz sevgi.. hızla nefes alıp veriyor.. kendime katlanmayı görmek istiyorum! Ve. her seferinde kaynağımdan gün ışığına su çıkana kadar geç oluyor ve sık sık susuzluktan dolayı katlanacağımdan fazla ıstırap çekiyorum. olaylar hakkında iyi şeyler düşünebilmem için uzak perspektiflere ihtiyacım var.119 şudur: Bir yıl önceden bütün tanıdıklarımıza her tür günahları için af güvencesi verilir...
120 kendimi yalnızlığa atıyorum. .. herkesin sarnıcından içmemek için. Kalabalıklar içinde, o insanlar gibi düşünüyorum, kendi düşündüğüm gibi değil; bir süre sonra, sanki beni kendimden koymak istiyorlar ve ruhumu benden çalmak istiyorlar gibi geliyor... ve herkese kızıp, herkesten korkuyorum. Çöle tekrar iyileşmek için ihtiyaç duyuyorum. 492. Güney Rüzgarları Altında. — A: Artık kendimi anlamıyorum! Daha dün içim çok fırtınalı ve bu sırada öyle sıcak, öyle neşeliydi... ve aşırı aydınlıktı. Ama bugün! Her şey Venedik'in deniz kulağı gibi sessiz, engin, melankolik, karanlık: — Hiçbir şey istemiyor ve bu sırada derin derin soluyorum, yine de kendi kendime içten içe bu hiçbir şey istememe konusunda öfke ve infial içindeyim: — Böyle melankoli denizimin dalgaları ileri geri şarıldıyor. — B: Sen burada küçük, hoş bir hastalığı tanımlıyorsun. Onu gelecek kuzey-güney rüzgarı senden alacak! — A: Ama neden! 493. Kendi Ağacı Üstünde. — A: “Kendi fikirlerimden zevk aldığım kadar hiçbir düşünürün fikirlerinden zevk almıyorum: Elbette bu, onların değeri konusunda hiçbir şey ifade etmiyor, ama, bana en lezzetli gelen meyveleri sadece tesadüfen benim ağacımda bitiyorlar diye geri çevirmem, delilik olurdu! — Ve birinde bu deliliği yaşadım.” — B: “Başkalarında tam tersi oluyor: Bu da düşüncelerinin değeri hakkında hiçbir şey ifade etmiyor, özellikle de kendi değerlerine karşı.” 494. Cesur Kişinin Son Kanıtı. — “Bu çalılıkta yılanlar var.” — iyi, çalılığa gidip onları öldüreceğim. — “Ama belki bu sırada onlar senin değil, sen onların kurbanı olursun! “ — Benim neyim var? 495. Öğretmenimiz. — Gençlikte, öğretmenlerimizle yol göstericilerimizi, tesadüfen içinde yaşadığımız çağdan ve bulunduğumuz çevrelerden alırız. içinde yaşadığımız çağın bizim için başkalarından daha fazla elverişli öğretmenleri olduğu ve bizim onları fazla bir arayışa girmeden bulmak durumunda olduğumuz konusunda düşüncesiz bir güvenimiz bulunuyor. Bu çocukluk için insan sonradan ağır bir bedel ödemek zorunda kalıyor: İnsan öğretmenlerinin cezasını çekmek zorundadır Sonra, insan geçmiş devirler de dahil olmak üzere, bütün dünyada belki de doğru yol gösterici aramaya çıkıyor... ama belki de şimdi artık çok geç. Ve en kötü durumda biz gençken onların yaşadığını.., ve eskiden yanıldığımızı keşfederiz. 496. Kötü İlke. — Platon, felsefi düşünürün, mevcut her toplum da, bütün aşağılıkların örneği olarak kabul edilmesi gerektiğini harika bir şekilde betimlemiştir. Çünkü filozof törelerin eleştirmeni olarak, ahlaklı insanların karşıtıdır, ve işi yeni törelerin koyucusu olacak şekilde ileri götüremezse, o zaman insanların anılarında “kötü ilke” olarak kalır. Bu noktadan hareketle, özgür düşünceli ve yenilik düşkünü Atina şehrinin, Platon’un yaşadığı döneminde onun şöhretinde rol oynadığını tahmin edebiliriz: Kendisinin de söylediği gibi vücudunda “siyasi dürtüsü” olan Platonun o zaman Sicilya'da üç kez, tam da bir Yunan Akdeniz devleti denemesini hazırlar görünmesine, kim şaşırır? Bu devlette ve onun yardımıyla Platon, sonradan Muhammet’in Araplar için yaptığını, Yunanlılar için yapmak istiyordu: Büyük küçük alışkanlıkları, özellikle herkesin günlük yaşam tarzını belirlemek. Düşünceleri, Muhammet’in düşünceleri kadar mümkündü: Hıristiyanlığın çok daha inanılmaz düşünceleri, mümkün olarak ispatlandı ya! Birkaç rastlantı az, birkaç rastlantı çok... dünya Güney
120
121 Avrupa’nın Platonlaşmasını yaşardı; ve bu durumun şimdiye kadar sürdüğünü varsayalım, o zaman muhtemelen Platondaki “iyi ilkeye” saygı duyardık. Ama o başarılı değildi: Ve böylece kendisine bir hayalperestin bir ütopyacının ünü kaldı... daha yüz kızartıcı lakaplar eski Atina ile birlikte batıp gitti. 497. Temizleyen Göz. — “Dehanın” varlığı, en çok Platon, Spinoza ve Goethe gibi tinin karaktere ve mizaca sadece gevşek bağlarla bağlanmış, bunlardan kolaylıkla ayrılan ve sonra onun üstüne çıkabilen kanatlı bir yaratık gibi göründüğü insanlarda söz konusu edilebilir. Buna karşın mizaçlarından asla kopamayanlar “dehalarını” en hararetli bir şekilde anlatıp, ona en tinsel, en büyük, en genel ve hatta duruma göre kozmik bir ifade verdiler (Örneğin Schopenhauer gibi). Bu dehalar, kendilerinin üzerinden uçamazlardı, ama uçtukları her yerde kendilerini bulduklarına, tekrar bulduklarına inandılar... bu onların “büyüklüğü” idi, ve büyüklük olabilir! — ismi daha iyi hak eden diğerlerinin mizaçlarından ve karakterlerinden değil, onlardan bağımsız olarak ortaya çıktığı anlaşılan, ve genellikle onlara karşı yumuşak bir muhalefetle dünyaya, bir tanrıya bakarcasına bakan ve bu dünyayı seven temiz, temizleyici gözleri var. Ama onlara da bu göz bir seferde bağışlanmamıştır Görmenin bir uygulaması ve okulöncesi eğitimi vardır, ve şansı olan, doğru zamanda bir de temiz görme öğretmeni bulur. 498. İstemeyin! — Onu tanımıyorsunuz! Evet o, rahat ve serbestçe insanlara ve şeylere boyun eğer, ikisine karşı da hoşgörülüdür; biricik ricası, rahat bırakılmasıdır... ama insanlar ve şeyler boyun eğmeyi talep etmedikleri sürece. Her şeyi talep etmek, onu gururlu, sıkılgan ve savaşçı yapıyor. 499. Kötü İnsan. — “Sadece yalnız insan kötüdür!” diye bağırdı Diderot: Ve o anda Rousseau kendini ölümcül yara almış gibi hissetti. Dolayısıyla kendi kendine Diderot’nun haklı olduğunu itiraf etti. Gerçekten, toplumun ve ahbaplığın içindeki her kötü eğilim, kendine o kadar çok zor kullanmak o kadar çok maske değiştirmek, o kadar sık erdemin Prokrustes masasına (Yunan efsanesine göre, gezginleri yatağa uydurmak için onların kol ve bacaklarını kırıp kesen ya da çekip uzatan devin bu işlemi yaptığı yatak) yatmak zorundaki insan rahatlıkla kötünün şehitliğinden söz edebilir. Yalnızlıkta bunların hepsi düşüp gider. Kötü insan en çok yalnızlık içinde olan insandır: hem de en iyi durumda olduğu yerdedir... ve sonuç olarak her tarafta bir tiyatro oyunu, seyircinin gözü için de en güzelidir. 500. Çizgiye Karşı. — Bir düşünür, kendini yıllarca çizgiye karşı düşünmeye zorlayabilir: Ona kendilerini içten sunan düşünceleri izlemesini değil, bir makamın, öngörülmüş bir zaman bölümünün, keyfi bir çalışma türünün onu mecbur etmiş görünen düşünceleri belirtmek istiyorum. Ama sonunda hasta olur: Çünkü, bu görünürdeki ahlaksal galibiyet sinirlerini ancak kural haline getirilmiş aşırı bir zevkin yapacağı gibi temelden mahveder. 501. Ölümlü Ruhlar! — Ruhun ölümsüzlüğüne olan inançtan vazgeçilmesi, belki de bilgi konusunda elde edilen en yararlı başarı olmuştur. Şimdi insanlık bekleyebilir, artık eskiden yapmak zorunda olduğu gibi acele etmeye ve yarı kontrol edilmiş düşünceleri boğmaya ihtiyacı yoktur. Çünkü eskiden zavallı “sonsuz ruhun” kurtuluşu kısa yaşam sırasındaki bilgilere bağlıydı, bugünden yarına karar verilmesi gerekiyordu... “bilginin” korkunç bir önemi vardı! Yeniden yanılmaya, denemeye, geçici olarak kabul etmeye cesaret kazandık...
121
122 bütün bunlar o kadar önemli değil!.., ve işte bundan dolayı bireyler ve cinsler, eskiden delilik ve cennet ve cehennemle oynamak biçiminde algılanacak muhteşem görevleri dikkate alabiliyorlar. Şimdi kendi kendimizle deney yapabiliriz! Evet insanoğlunun bunu yapmaya hakkı var! Bilgiye en büyük kurbanlar henüz verilmedi... evet, şimdi eylemlerimizin önünde giden böyle düşünceleri eskiden sadece sezmek bile tanrıya küfür ve sonsuz selametten vazgeçmek sayılırdı. 502. Üç Değişik Durum İçin Bir Sözcük. — Hırs kimisinde vahşi, iğrenç ve çirkin hayvanı birdenbire ortaya çıkarır; öbüründe onun sayesinde yüksekliğe ve büyüklüğe, hareketlerin ihtişamına yükselir, buna karşı onun diğer varlığı zayıf görünür. Tamamen asilleşmiş bir üçüncü de en soylu Sturm und Drang’a da sahiptir, bu durumda vahşi güzel doğa olup onun genellikle canlandırdığı büyük, sakin, güzel doğadan sadece bir derece daha derindir: Ama doğa coşku içinde olursa insanlar tarafından daha iyi anlaşılır ve esasen bu durumundan dolayı saygı görür... bu, durumda insanlara bir adım daha yakın ve akrabadır. Böyle bir görünüşten insanlar hayranlık ve dehşet duyumsarlar ve işte o zaman ona tanrısal adını verirler. 503. Dostluk. — Felsefi yaşamla dostlara yararlı olunmayacağı yolundaki felsefi yaşama karşı ileri sürülen itiraz, kesinlikle modern bir insandan gelmiş olamaz: Antik çağa aittir. Antik çağ dostluğu enine boyuna ve sıkı sıkıya yaşadı, düşündü ve neredeyse kendisiyle birlikte mezara götürdü. Bu onun bizim önümüzde yaptığı atılımdır: Buna karşın biz idealleştirilmiş cinsel aşkı gösterebiliriz. Antik insanların bütün büyük yetenekleri, desteklerini erkek erkeğe olmalarından ve kadının, erkeğin en yakını, en yücesi, hatta tek aşkı olma hakkını ileri sürememesinden alırdı... şehvet duygusunun duyumsamayı öğrettiği gibi. Belki de ağaçlarımız, üzerlerinde sarmaşık ve asmalar olduğu için o kadar çok büyümüyor. 504. Barışın! — Çocuğun öğrendiği ile adamın idrak ettiğini barıştırmak felsefenin mi görevi olmalı? Çocukla adamın arasında bulundukları ve orta ihtiyaçları olduğu için felsefe, delikanlıların görevi mi olmalı? İnsan filozofların şimdi kaç yaşında tasarlama hevesine kapıldıklarını düşününce, neredeyse öyle görünüyor: inanmak için çok geç ve bilmek için çok erken sayılmayan bir yaş. 505. Pratik Kimseler. — Biz düşünürler bütün şeylerin lezzetini önce belirlemek, gerekli durumda açıklamak durumundayız. Pratik insanlar sonunda bunu bizden alırlar; bize olan bağımlılıkları inanılmayacak kadar büyüktür ve hakkında bu kadar az bildikleri halde, biz uygulayıcı olmayanları bu denli gururla görmezlikten gelmeyi sevmeleri, dünyanın en komik oyunudur: Evet pratik yaşamlarını küçümserlerdi, eğer biz onu küçümsemeyi tercih etseydik: Bizim, zaman zaman küçük intikam duygularımızı kışkırtabilecek şey. 506. Bütün İyilerin Mecburi Kurumaları. — Nasıl? Bir eserin kavranması, çağının onu ortaya koyduğu zaman kavradığı gibi mi olacakmış? Ama insan onu böyle kavramamakla ondan daha çok zevk alır, ona daha çok şaşırır ve ondan daha çok şey öğrenir! Her yeni iyi eserin zamanın rutubetli havasında yattıkça asgari değerini koruduğunu fark etmediniz mi? — Gerçekte de piyasanın, karşıtların, en yeni fikirlerin ve bugünle yarın arasındaki bütün geçici şeylerin şöhretini hala üzerinde taşıdığı için mi? Sonradan kuruyup gider, “güncelliği”
122
123 kaybolur... ve ancak o zaman derin bir parıltı ve nefis bir koku kazanır, evet, bu noktaya gelince, sonsuzluğunun sessiz gözü görmeye başlar. 507. Hakikat Şeyin Tiranlığına Karşı. — Bütün fikirlerimizi gerçek kabul edecek kadar çılgın bile olsak, yalnız başlarına var olmalarını istemezdik: Hakikatin tek başına hakimiyetinin ve sınırsız gücünün nereden arzu edildiğini bilmiyorum; bana onun büyük bir güce sahip olması yeterlidir. Ama o mücadele edebilmeli ve karşıtları olmalı, ve insan kendini ara sıra hakikat olmayanda dinlendirebilmeli... yoksa bize can sıkıcı, güçsüz ve tatsız gelir, ve bizi de o hale getirir. 508. Coşkulu Almamak. — Kendimize yararlı olmak için yapacağımız şey, bize ahlaksal bir övgü getirmemeli, ne başkalarından, ne kendimizden; keza kendimize sevinmemiz için yapacağımız şeyin de o denli az olması gerekir. Bu tür durumları coşkulu almamak, bütün coşkulu şeylerden kaçınmak, bütün büyük insanlar için iyi bir davranıştır: Ve her kim ona alışırsa, o kişiye saflık tekrar bağışlanmıştır. 509. Üçüncü Göz. — Nasıl! Senin hala tiyatroya mı ihtiyacın var! O kadar genç misin? Akıllı ol ve trajedi ve komediyi daha iyi oynandıkları yerde ara! Daha ilginç ve ilgi gösterilerek gerçekleştiği yerde! Evet, bu sırada sadece seyirci olarak kalmak, pek kolay değil... ama öğren! Ve senin için zor ve utandırıcı olan bütün durumlarda sevinmek ve kaçmak için bir küçük kapı var, senin tutkuların üzerine çullansalar bile. Tiyatro gözünü aç, üçüncü büyük gözünü, diğer ikisinin arasından dünyaya bakan gözünü! 510. Kendi Erdemlerinden Kaçmak. — Eğer bir düşünür ara sıra erdemlerinden kaçmayı bilmiyorsa, onun ne değeri var! Onun “sadece bir ahlaksal yaratık” olmaması gerekir! 511. Yosma. — Dürüstlük bütün fanatiklerin en büyük yosmasıdır. Luther’e bir şeytan ya da güzel bir kadın biçiminde yaklaştığını sandığı ve onun kaba bir herif tavrıyla kendinden uzaklaştırdığı şey, şüphesiz dürüstlüktü ve hatta daha ender durumlarda, hakikatti. 512. Nedenlere Karşı Cesur — Kim doğası itibarıyla insanlara karşı saygılı ya da korkak, ama sebeplere karşı cesursa, yeni ve yakın tanışmalardan çekinir, eskilerini sınırlar: Böylece takma adı ve hakikate olan saygısızlığı birlikte gelişir. 513. Sınırlar ve Güzellik. — Güzel, kültürlü insanlar mı arıyorsun? Ama o zaman güzel bölgeleri ararken yaptığın gibi kısıtlı manzaraları ve görünümleri de kabul etmek zorundasın. — Kuşkusuz panoramatik insanlar var; bunlar elbette panoramatik yerler gibi öğretici ve şaşırtıcıdırlar: ama güzel değil. 514. Güçlülere. — Siz güçlü ve mağrur akıllar; sizden sadece bir şey rica ediyorum: Biz başkalarına yeni yükler yüklemeyin, bizim yükümüzün birazını kendi sırtınıza alın, çünkü siz güçlüsünüz ya! Ama siz, büyük bir zevkle bunun tam tersini yapıyorsunuz: Çünkü siz uçmak
123
ikincisi en aşırı derecedeki bedensel çabalar. ama. — Bu kişinin avunması için büyük bir özelliği var: Varlığının kalanı üzerinde — hemen hepsi geri kalanıdır! — bakışı aşağılayarak süzülür... jestler ve törenler belirleyip çirkinliği görev haline getirir. eğer kendinden kaçıyor. şunu da ekleyelim: “Önce bizzat kendine karşı yardımsever olmak ve iyilik yapmak düşüncesinde olması koşuluyla! “ Çünkü kişi bunlar olmaksızın.. diye cevap vermiş bir dalgın. sanki tapınağına gidiyormuş gibi. — Teslimiyet nedir? Bu. Sonsuz Cenaze Töreni. demiş bir eylem adamı. 517. düşüncelerini ve ümitlerini gömdü ve gömer ve bunun karşılığında gurur duyar. — Birisi tarihin ötesinden bu yana sürdürülen bir cenaze konuşmasını duyduğunu sanabilir: İnsan sürekli en sevdiklerini.124 istiyorsunuz ve bu yüzden sizin yükünüzü de bizimkinin üzerine koyup taşımaya mecbur oluyoruz: Yani biz sürünmek zorundayız! 515. bundan dolayı yorgun düşen. onların iyiliğini ister görünse de. — Neden güzellik uygarlıkla birlikte artıyor? Çünkü uygar insanın çirkinleşmesine vesile olacak üç olgu az ve giderek daha az ortaya çıkıyor: Birincisi en vahşi galeyanlarındaki duygulanımları. tatlı eğilimli basamakları çıkar gibi gelir: — Ve siz zalimler ona bu yüzden kibirli dersiniz! 522. Şeytanını Yakınındakine Kaçırmama! — Günümüz için iyi niyetli ve iyiliksever olmanın iyi insanı oluşturduğu fikrini en azından kabul edelim. 520. Teslimiyet.. kesinlikle iyi insan değildir. Aldatılmak. başkalarında. — Eylemde bulunmayı istediğiniz an. kendini kendinden başkalarının katında kurtarmaktır: Ama bu başkaları.. “iyi” denildi. yani cenaze konuşmasının haşmetini. ve nihayet onu da bulan bir hastanın en rahat durumudur! 519. Bununla her şey düzeltilmek istenir! Ve cenaze konuşmasını yapan kişi halen en büyük velinimettir! 521. bu alt ve tehlike altındaki kültür basamakların da öylesine büyük ve sık sık ortaya çıkar ki. 516. oraya giden yol bile ona geniş. buna. çünkü onun hıncının ve intikamın kurbanı olacağız. kendini sevmesi için onu nasıl baştan çıkaracağımıza bakalım! 518. Güzelliğin Artışı. Ama kendi kendine dinlenir. başkaları için yaşamak. İstisna Kibirlilik. — Kendisinden nefret edenden korkmalıyız. 124 ... şimdiye değin düşüncesiz olduğu kadar güvenle “bencil değil”. kuşkuya kapıyı kapatmak zorundasınız. Sevgi İçin Baştan Çıkarmak. kendinden nefret ediyor ve kendine zarar veriyorsa... — Ve sen bu şekilde aldatılan kişi olmaktan korkmuyor musun?. her ne kadar o. gloria mundi.. üçüncüsü bakışla korku saçma gereksinimi. uzun süre onu bulmak için işkenceler altında kıvranan. bu sırada başlarına kötü bir şey gelmemesi için dikkat etsinler! — Ama mesele esasen şudur: Egodan kaçmak ve nefret etmek. O halde.. O zaman yaptığı şey.
kendilerinden ve başkalarından gizlenmek için. önemli olmak için yapılan devamlı zorlama. arzuları. Yani bir çağ. — Ve görevlerini sembol olmakta gören herkesin durumu. bireylere ne kadar büyük saygı gösterirse ve onlara ne kadar çok hak ve nüfuz üstünlüğü tanırsa.. ümitleri dinlemeyelim. — Sosyal doğalarla yalnız doğalar arasındaki fark (ikisinin de akıllı olması koşuluyla!) şudur: Birinciler ne olursa olsun bir şeyden memnun. Başkaları her gün üzerimizdeki haklarını korumak için bizi yaşatıyorlar! Onlara karşı haklı çıksaydık. bize katlanamazlardı! Kısaca: Genel uzlaşmayı kurban etmeyelim. — Hükümdarlara acıyorum: onların zaman zaman da olsa toplumun içine girmeleri için ayıracakları vakitleri yok ve böylece insanları sadece sevimsiz ve ikiyüzlü yönleriyle tanırlar... bütün yalnız düşünürlerin ve tutkulu hülyalıların espriye karşı gösterdikleri kıskançlıktır. aşırı hazları. bu tür eylem o kadar çok gün ışığına çıkmaya cesaret edecektir. övgüleri. hakkımızda konuşulanları. ya da hatta hakkımızda ne düşünüldüğü konusunda kafa patlatmak. eleştirileri. — Başkasını yargılamak istememek ve onun hakkında düşünmekten kaçınmak. sevgililerinin giydiği çok seçkin elbiseden nefret ettikleri gibi en iç sorunlarının akıllı. kimileri terbiyesizleşir. Sembol Olmak İstememek. sanki başkalarının hoşuna gidecekmiş şüphesi uyanmış gibi melankolik gözlerle ona bakarlar! Bu. bütün zamanlara ve halklara yayılır ki onlar. ya da haklı çıkmak isteseydik. ya da hemen hemen memnun olurlar. ya da bundan kuşkulandığı için ne kadar çok gerçek bireysel eylemlerden vazgeçilir! — Yani iyide ve kötüde esasen değeri olan eylemler. bundan farklı değildir. Daha Seyrek Yetingenlik. — bu en güçlü insanı bile perişan eder. kitlenin utancını yitirmektense dilsiz olmayı tercih eden insanları daha bulmadınız mı? — Tanınmak istemeyen ve kumdaki ayak izlerini defalarca silen. 526. Arkadan Gelen Sorular — Bir insan herhangi bir şeyi açıklarsa. 529. ona sorulabilir: O neyi gizleyecek? Gözleri nereden saptıracak? Hangi önyargıyı uyandıracak? Ve sonra bir de: Bu ikiyüzlülüğün kurnazlığı nereye kadar gidecek? Ve bu sırada ne yolla yanılacak? 524. — Her gün hakkımızda ne konuşulduğunu duymak. aklımıza bile getirmeyelim! 523. Övgünün Etkisi. 527. çoğu kez insancıllığın küçük bir göstergesi değildir. 525.125 Kulaksız Bilgelik. sonunda gerçekten ağırbaşlı değersizler olmalarına neden oluyor. bir halk. İnsanlar ve Halklar Ne ile Şöhret Kazanırlar — Yapmadan önce yanlış anlaşılacağı fark edildiği.. bu onları şeytanla bile barıştırır! Buna karşın yalnızların bir şeyden sessiz. örneğin 125 . Kendini Saklayanlar — Sizin de büyük sevinç duyan kalbinizi kavrayıp sıkan. hilekar olan huzursuzları ve çoğunlukla iyi huylu insanları da bulamadınız mı henüz? 528. böylece sonunda iyi ve kötüdeki dürüstlükten ve hakikilikten bir parıltı. sessiz ıstırapları var. Yalnız İnsanların Kıskançlığı. o şey hakkında tinlerinde ifade edebilecekleri mutlu bir dönüşüm olduğu andan itibaren. parlak bir şekilde sergilenişinden de nefret ederler: Sonra. — Kimileri büyük övgü alınca utanır.
şimdi sahip olduğunu geçici olarak fırlatıp atmak. hemen ilave birçok şey görür. bir an için dalmak isterdi. Küçük Dozlar Bir değişiklik mümkün olduğu kadar derinlere götürülecekse. bu dünya için çok fazla güzel ve insan gözü için çok fazla zariftir. Sanatı Başka Türlü Duyumsamak. Düşünürün Dolambaçlı Konuşması. ya da eskisinden çok başka bir şey istiyor. mağaralarla ve şelalelerle kendisine küçük bir idil yaptığı yerler vardır: Ve sonra tekrar kayaların yanından. neyi taklit edeceğini. dolayısıyla tam ikiyüzlülük ve hileli benzetmedir. — İnsan yerleşik ve toplumsal. ve kendisini fakir.. hep aldatır ve gerçekte olmayan bir eşitliği oynar. hisseder. o zaman insan bununla bir şeye sahip olmanın verdiği sevincin rüyasını görürdü. sanattan ya hiçbir şey istemiyor. ve en sert taşları zorlayarak yatağında akıp gider. mevcudu yetkinleştirmek ve tam etki sağlamak için. aynı şeyi türlü ışıklandırmaların ruhunda dener. Biz Acemiler! — Bir oyuncu başka bir oyuncuyu oyun oynarken seyrettiğinde neler tahmin eder ve görür! Bir adale bir harekette görevini yapmayınca anlar. 530. şimdi içinde sürekli yaşadığı tam bir elemana. sanki ikisinin de karşılıklı tutku dolu olduğundan ve bundan dolayı her birinin kendisini feda ettiğinden ve kendini diğerine benzetmek ve ona eşit olmak istemesinden daha karışık ve içine girilemez bir oyun yoktur: Ve sonunda. aşık kadınlar bu ikiyüzlülüğü ve en ince aldatmayı sürekli inkar edip cesurca aşkın eşit kıldığını iddia ederler (yani aşk bir mucize yaratıyor!). — Bu süreç basittir. kendisini ne olarak tanıtacağını hiç kimse bilmez. ama teker teker yumuşak ve itaatkar bir konu etrafında iyi niyetli kararsızlıkla on kez dolaşırlar. dilenci ve deli olarak rüyasında görmek. Ve bu öyle içgüdüsel olur ki. “Aşk Eşit Kılar” — Aşk. — Yine bir ressam önünde hareket eden bir insanı ne kadar değişik görür! Özellikle onda.. oyuncunun kendi buluşu sahnede kendini şaşırtırsa ve eğer şaşkınlıkla eline yüzüne bulaştırırsa.. bütünün etkisini kendi koyduğu bir karşıtlıkla böler. evet ara sıra kendine karşı acımasız. 533. 531.. yeni bir değerlendirmeyle alelacele ve şiddet kullanarak değiştirmekten kaçınalım. ama kesmeden uzun zamana yayarak verilir! Bir defada yaratılabilecek ihtişam nedir? Öyleyse alıştığımız ahlaksal durumu. derin. yiyip bitirici ve yiyip bitmiş. ama sonunda sert yollarına devam ederler.. neyin aleyhine tavır takınacağını. artık bizi ara sıra hayran bırakır. çocuk. akıntı boyunca nehrin kendi kendisiyle saklambaç oynadığı ve adalarla. onunla daha çok uzun süre yaşamaya devam 126 . Bu oyunun güzel çılgınlığı. ve şimdi sahip. verimli düşüncelerle ve sadece onlarla yaşamaya başladığından beri. soğukkanlı bir şekilde aynanın önünde çalışılan ve bütüne uyum sağlamak istemeyen küçük yapay şeyleri tek tek ayırır.. 532. ilaç küçük dozlarda. yani insanın zevki değişiyor. Bunlar bir çok dönemeçleri ve uzak inziva yerleri olan nehirlerdir. Evet. eğer birisi kendini sevdirirse ve ikiyüzlü davranmayı gerekli bulmayıp bunu daha ziyade karşısındakine sevene bırakırsa: Ancak. Çünkü eskiden insan sanatın kapısından.126 Yunanlılar gibi yıkılışlarından sonra da binlerce yıl bazı yıldızlar gibi parıldamaya devam ederler. kendisi adadığı öbürüne yabancılık duygusundan ırak tutar. — Bazılarında bütün düşüncesinin seyri sert ve karşı konmaz pervasızlıktadır. ağaçlarla. — İnsan ruhuna egemen olmak için keşke bu oyuncunun ve ressamın gözüne sahip olsaydık! 534. hayır.
Hakikatin Kuvvete Gereksinimi Var — Hakikatin kendisi aslında hiçbir şekilde güç değildir. yukarılara ve uzaklara doğru uçuşlarının. İstediğiniz Şeyi Biliyor Musunuz? — Hakikati anlamaya elverişli olmadığınız korkusu sizi hiç rahatsız etmedi mi? Duyularınızın çok kör ve hatta görmenizdeki hassasiyetin hala çok kaba olduğundan korkmuyor musunuz? Görmenizin arkasında nasıl bir isteğin egemen olduğuna dikkat ettiniz mi? Örneğin. — İnsan. hem de duraksamıyorsa. — Güçlü zekaların belli cinslerinde utandırıcı. bugün başka birisinden farklı görmek isteyen birinden siz dün daha çok görmek istiyordunuz ya da başından bir uzlaşmanın ya da şimdiye değin bulunacağı 127 . şöyle ki. anlayana kadar. sağlığa ve şerefe dikkat etmeyiz. yaşanmış. ta ki yeni değerlendirmenin içimizde ağırlıklı kuvvet olduğunu ve şimdiden itibaren alışmak zorunda olduğumuz onun küçük dozlarının içimize yeni bir doğa koyduklarını. yaşama. 538. insanı sonunda sinirlendiriyor. kıskançlık. yoksa defalarca yok olacaktır! Bu yeterince ve gereğinden fazla ispatlanmıştır. — Dünyada yapılan bütün kötülüklerin dörtte üçü korkudan meydana gelir: Ve bu her şeyden önce psikolojik bir süreçtir! 539. bedensel sıkıntı durumlarından çok çeşitli ahlaksal ve zihinsel belirtilerde kendini daha düzenli gösterir. — İnsan ustalığa. Rousseau ile Schopenhauer gibi aşırı kişisel ve bağımlı doğalardan birdenbire ortaya anlaşılmaz korku. — Birinin kendi birkaç özel erdemini tesadüfen sahip olmayan başkalarına nasıl vahşice dayattığını. Deha.. bugün bile bütün dünyaya inançlarını dayatmak isteyen büyük bencilleri ciğerlerine kadar acıtacak başparmak işkencemiz olduğu da kesin: — Biz başparmak işkencesini kendi kendimizde denedik! 537.. Ama bizi birdenbire terk eder ve aynı şekilde birdenbire derin bir korku düşer içimize: Artık kendimizi bile anlamayız. her seferinde bir hata olur ve uzun süre de.. gündüzleri bir kartaldan daha özgür uçarız. muhtemelen çok geç. ve böylece bütün siyasi hastaları bu ana kadar sabırsız ve tehlikeli hale getirdiğini de anlamaya başlar. onları nasıl zorladığını ve rahatsız ettiğini hep ve defalarca görmek. periyodik bir kalp ağrısının sonucu olabilir: Ama bu sinir hastalığının bir sonucudur ve bu nihayet bir sonuçtur.. nefret. kibir. yani siyasi şeylere ilişkin — “Büyük Devrimin” — inançlı Avrupa’ya ani bir krizle birdenbire iyileşmesi ümidini öğreten coşkulu ve kanlı bir şarlatanlıktan başka bir şey olmadığını. çıplak kayaların altında. Başparmak İşkencesi. evet sanki çıldırmış gibi. her ne kadar aydınlanma dalkavukları bunun tersini söylemeye alışmış olsalar bile! — Daha ziyade gücü yanına çekmek. erişmiştir. içimizde yaşadığı sürece yürekli. 536. değerlerin köklü değişimi için yapılan son denemenin.127 etmek istiyoruz. Ve biz de “dürüstlük duygusu” ile merhamet etmek istediğimiz gibi. 535. geride makinenin bozukluğu kalır. yapılarına uygun olmadığı ve bir tür güçlerini aştığı görülür. ama burada sözü edilen doğalar gibi yüksek zekalı doğalarda. aynı şekilde bizim onda.. sofuluk ve bağnazlık fışkırır ki bu durum. bir fırtınanın eşiğinde gibi ve aynı zamanda her tıkırtıdan ve gölgeden korkan acınacak çocuk ruhları gibiyiz. Dehanın Ahlaksal Çılgınlığı. ya da kendisi gücün yanına geçmek zorundadır. Ustalık. karanlıkta bir baykuştan daha güvenliyiz. kısmen korkunç bir oyun gözlemlenir: En verimli anlarının.. yapım esnasında hem yanılmıyor. yaşanmamış her şeyin acısını çekeriz.
kendini yeni ve çekici bir ahlaklılık kılığına sokmaktan hoşlanır ve akşam kızıllığı. utanılacak ihtiraslar! Nasıl zaman zaman güçlü etkileyiciyi.. Öğrenmek. kendi kendini yetenekli hale getirir. Filozof ve Yaşlılık.. ama Michelangelo’nun tümünü kendine aktaramadan öldü. gün hakkında karar verdirmekle akıllı davranılmış olunmaz: Çünkü bu durumda yorgunluk. çünkü büyük öğrenici en zor projesinde ölümün engellemesiyle karşılaşmış ve araştırdığı.. alıştırma. ancak. özümseme için kullanılan isimden başka nedir! Ve tekrar edelim: öğrenen.. — Yavaş yavaş sertleşmeli bir mücevher gibi.. Yaşlı adamın büyük ahlaksal yenilenmeye ve yeniden doğum çılgınlığına girmesi ender görülen olaylardan değildir ve bu duygudan hareketle sanki 128 . Raffael. ateşiniz onları bir canavara dönüştürecek! Sabahlarınız nesneler akşamlarınızdan farklı aydınlatmaz mı? Her bilginin mağarasında kendi hayaletinizi. kendi içinde doğayı görmüştü: orada öğrenme. insanın öğrenmesi mümkün olmalıdır. 541.128 sanılan şeyin tersini bulmanın özlemini ne kadar duyarsınız! Ah. — Akşama... başarı ve iyi niyetin yargıcı olur. — Michelangelo Raffael’de araştırmayı. Goethe gibi Raffael’de de gurur ve kıskançlık yoktu ve bundan dolayı büyük öğrencilerdi ve sadece atalarının temizleyip tarihin süzgecinden geçirdikleri cevherlerin istismarcıları değildiler. Yaşlı adama karşı gösterdiğimiz şefkat. büyük rakibinin kendi “doğası” olarak nitelendirdiği şeyi kendine mal ederken önümüzden bir öğrenci olarak kaybolup gitti: Bu en asil hırsız her gün ondan bir parça aldı götürdü. aynı dürüstlük. İnsan Nasıl Taşlaşmalı. öğrenmek öyle kolay değil ve sadece iyi niyet işi değildir. ve sonunda sessiz ve sonsuzluğun sevincinde yatıp kalmalı. huzur dolu ya da özlemli bir sessizlikle gündüzü utandırır. kendine mal etme. kendini haklı çıkaran son amacını beraberinde götürmüştür. ve her zaman bu tür yaşlılığın ve yorgunluğun belirtilerini gizlendikleri yerden. Bununla birlikte bu. Keza yaşlılık dikkate alınırken ve onun yaşamı değerlendirmesinde büyük özen gösterilmelidir akşam gibi özellikle yaşlılık. sizin bütün sevilecek ve nefret edilecek beniniz! Fiziksel yorgunluğunuz nesnelere mat renkler verecektir. Ya da bugün orada donmuş ve kuru aydınlık bir kış sabahı gibi olduğunuzu ve kalbinizde hiçbir şeyin olmadığını. zaman zaman da sakinleştirici araştırıyorsunuz. arkasında hakikatin sizden saklandığı hayalet olarak bulmaktan korkmuyor musunuz? Bu sizin de hiç düşünmeden birlikte oynamak istediğiniz dehşet verici bir komedi değil mi? 540. babalarımızın ya da daha eskilerin seviyesinde olsa bile eski bir parça şeyi öğrenme. büyük titizin önünde derin saygıyla ifade edilen bir titizlik.. alaca karanlık. ve eserlerinin son dizisi yeni bir öğrenim planının başlangıcı olarak pek mükemmel değil. yani ahlaksal eğilimlerin ve önyargıların arkasındaki psikolojik fenomeni şefkat delisi olmamak ve bilgide muzırlık yapmamak için çekip çıkarmak her zaman gereklidir. ama tamamıyla iyidir. Yetenek.. daha iyi gözlere sahip olduğunuzu mu sanıyorsunuz? Düşünsel bir şeye adalet sağlamak için sıcaklık ve coşku gerekmez mi? — Ve işte buna görmek denir! Sanki düşünce ürünleriyle. bu kişi özellikle yaşlı bir düşünür ya da bilge ise. burada yetenek. çok sıklıkla güç. insanlarla olduğundan tamamen başka ilişki içinde olmanız mümkünmüş gibi! Bu ilişkide aynı ahlak. 542. aynı art düşünce. çünkü yorulmuşsunuz! Sizin kabul edeceğiniz hakikatin nasıl oluşmuş olacağı konusunda hep gizlilik dolu öngörüler var. deneme. Sanatçının öğrenmesi durumunda sık sık kıskançlık karşı koyar. aynı üşengeçlik ve aynı korkaklık vardır. aklının yaşlandığını görmemizi kolaylıkla engeller. ya da yabancı karşısındaki duygunun verdiği gurur derhal iğnelerini çıkarır ve kendini düşünmeden öğrenen birinin durumu yerine savunan birinin pozisyonuna geçer..
Sonunda Platona böyle olmuştu. duraksamayan arkadaşlar. o ilk bu yaşam sınırında aklın büyük ve yarı büyük adamlarına saldırmayı alışkanlık haline getirir: ellerinde olağanüstü durum ve olağanüstü haklar olduğuna inanış. büyük yaşlı. cemaat.. ve bunun için kendini beğendirmesi ve çekici kılması. soğukluğunu ve tatsızlığını ortadan kaldırması gerekir. Yaşlı bilge böyle yaşıyor ve bu sırada farkına varmadan ruhani. daha yaşlı düşünürlerle karşılaştırırken. şairane taşkınlıkların öyle perişanlık içindeki yakınına kayıyor ki. sonunda dindarlar eğlendiği kadar eğlenmek istiyor.. bitkinlik vardır. gelmekte olan düşünürleri düşünüyordu. Eskiden güvenle. yardımcılar ve debdebeli bir mahiyet istiyor. sağlam taştan yapılmış bir tapınağın. tanrısını hayatta yumuşak ve nadir ruhların kutsal sunularından daha güvenli tutacağını bilir. hoşnutluğun daha kaba ve daha geniş araçlarına saldırıyor. tanrısallaşır ve güzelleşir. başka türlü görünse dahi zaman bakımından sonrakinin önünde gider. Eski inatçı. ve bütün varlığı böyle bir güneşin ışınları altında meyvenin sonbaharda yumuşayıp tatlılaştığı gibi yumuşar ve tatlılaşır. hatta büyük bir hazla bir sefer kendini onların ışığında yok olurken görmüştü: Şimdi sonuncu olamamak onu üzüyor. sadece bir cemaati olsun diye bir din icat edecek. yardım birlikleri. düşüncesinin sonuçlarının tadını çıkarmak ister. insan güç bela onun bilge ve sıkı gençliğini. Şimdi içinde her ileri ve önden uçan tinin yaşadığı korkunç soyutlanmışlığa esasen artık dayanamıyor. Deha inancı muhtemelen onun en tehlikeli belirtisidir. ve yaşlı düşünür görünürde. O halde: Bu zaman için insan bütün yorgun ve yaşlı insanların zevk düşkünlüğüne uygun olarak onları tekrar kontrol edip tohum atacağına. kaybedecek vakti olmayan birisi gibi. bireysel kafaların özgürlük susuzluğundan ve gururundan korkuyor ve onlara çamur atıyor: Ondan sonra hiçkimse aklını tamamen özgür olarak kullanmamalı. duygulanma ve sevgi nesneleriyle kuşatıyor. bunu kendi zayıflığını ciddi olarak onların gücüyle ölçmek ve kendine karşı daha sert ve daha serbest olmak için yapardı: Şimdi bunu sadece kendi hezeyanının karşılaştırmasında sarhoş olmak için yapıyor. katı bilimin boğazını sıkıp bastıran kişi olarak bu yüzyılın Alman ve İngilizlerinden hiç kimsenin boy ölçüşemeyeceği Auguste Comte’a sonunda böyle olmuştu. yani hakiki karşıtlar isteği artık geçti: Bu istek her zaman kendi öğretisine kendinin rakip ve amansız düşman olabileceği eksilmemiş güçten. ve buna rağmen onun bu tür olgunlaşmasına.. şiirsel sisle ve mistik ışıklarla bozar. şiddet kullanan. bilinçli gururdan gelmişti.129 ilk kez şimdi öngörülü olmuş gibi eser ve yaşamının gidişatı hakkında kararlar verir: Ve yine de bu gönül rahatlığının ve bu iyimser yargıların arkasında dedikoducu olarak bilgelik değil. kendisi esasen düşünce dalgalarının çarpabileceği dalgakıran olarak hep kalmak istiyor.. şimdi kararlı partililer. kafasının eski katı ahlaklılığını. ama gerçekte onu içine kattığı coşkunluklarla. bu andan itibaren işin kolayına kaçmaya ve deha olarak ispatlamaktan çok kendini karar vermeye yetkili sayar: Ama aklın bitkinliğinin kolaylaştırmayı duyumsattığı dürtü olasılıkla inancın en güçlü kaynağıdır. artık etrafını saygı. hakim olan. yaşamının eserini aşmış olur.. Bu duruma kapılan düşünür. onun kendi öğretisi karşısında 129 . ve değer verdiği şeyi cemaatte kutlamak istiyor. fetheden doğaların hoşnutluğuna: Şu andan itibaren artık düşünce yapıları değil. — bunlar onun gizli. kendi üstünlük emelinden kaynaklanan hakiki öğrenciler. bir okurun ruhunda titretici bir övgü ne ki! Öte yandan kurum bir tapınaktır. şimdi insanlara hediye ettiği miras ile onlara bağımsız bir düşüncenin kısıtlanmasını da zorla kabul ettirmenin yolunu arıyor. hatta. onun için şimdi ilahi utkuların ve şereflerin ispatlar ve çürütmeler diyarında ne değeri var ki! Kitaplarda sonsuzlaşma. yavanlığını. Evet. Eskiden kendini başka. ani buluşlar ve coşkular karşısındaki gerçek erkeksi utangaçlığını hatırlayabiliyor. belki de hep gizli olmayan arzuları! Ama böyle arzuların arkasındaki acı gerçek. Belki insandan çok bir tanrı için geçerli olan sevgiyi ilk defa olarak bu zamanda bulur. sessiz kalmasına ve bir kadının parıldayan putperestliğinde dinlenmesine izin veren yaşlılık ve bitkinliktir.. baharatlarla. o büyük dürüst Fransıza. Yorgunluğun bir üçüncü belirtisi: Gençliğinde büyük düşünürün kalbinde fırtınalar koparan ve o zaman hiçbir şeyle yetinmeyen ihtiras da yaşlandı. kendi adını taşıyan kurumlar kurmak istiyor. yani düşüncelerinin hakiki sürdürücüleri. tatlılarla. yani çalışan.
mutlak hak ve güya masumiyet verdiğinde. 543. zavallı şehitliğiniz! Kutsanan yalanınızın zavallı utkusu! Kendinize bu kadar çok acı vermek zorunda mısınız? — Zorunda mısınız? 544. Felsefe Şimdi Nasıl Yapılmaktadır — Felsefe yapan gençlerimizin. hala insanın dilinde daha eski. çağın hastalığı olarak. ve her şey den önce kendinize karşı! — Duyarlı. ibre düşmüştür. kadınlarımızın ve sanatçılarımızın. belirlenmiş nedenler vardı. (İçeriğin sonsuz ve evrensel olarak düşünüldüğü her yerde sadece bir büyük büyü var: biçimin değişmesi. dilimize normal tat olarak 130 . ama kendinize karşı da. bilime. kendi hakkındaki ölüm raporunu da düzenlemiştir: O andan itibaren ruhu onu geliştirmeye devam edemez. sizi tanıyorum! Bize karşı haklı çıkmak istiyorsunuz. inancınızdan nasıl da şüpheleniyor. akılcı düşüncenin yeni bir buluşu hakkındaki sevinç nidalarını.. Kendi kendini azizliğe yükselterek. felsefeden ne anlar? Eskiden. gücünün tepesini aştığı. şimdi felsefeden. Tutkuyu Hakikatin Delili Yapmayın! — Oo. geleneklerin büyüsündeki düşünceydi. onu. bu ana nasıl şiddetle susamışsınız! İnancınızdaki insanlara bu durumda — bu zihinsel kötü ahlak durumudur — bulmaya ve yangınlarına kendi alevlerinizi tutuşturmaya ne kadar susamışsınız! Oh. neden ve sonucu keşfeden Sokrates’di: Ve biz modern insanlar.130 durmuş olması ve orada sınır taşını. otoriteden başka nedenler yoktu: Böylece düşünce bir sözlü öykünmeydi ve konuşmanın ve sohbetin bütün zevki biçimde olmak zorundaydı. . O zaman Yunanistan'da. şimdi ben dürüstüm! Tutkunuz size kendi önünüzde tam. Yunanlı da Homer’in çağından beri şairlerden zevk alıyordu ve sonradan heykeltıraşlardan. çok yorgun olduğu ve çok yakın bir zamanda güneşin batacağı mutlaka kabul edilir. “kim bizim gibi kendinden geçmiş ise hakikatin ne olduğunu ve nerede olduğunu bilemez” diye açıkladığınızda. basit ve temiz insanlardan nasıl nefret edersiniz. kendi zihinsel sağlığınızın ihmali ve enfeksiyonu olarak nasıl kuşkulu hale getirmek istiyorsunuz! işi eleştiriye. insan aşk çılgınlığındaymış gibi diyalektiğin ve “ tanrısal sanatın” şarkısını kekeleyerek söylüyordu. ümitte kendinizden geçmiş halde ve bütün kuşkuların ötesinde olduğunuzda. Bununla birlikte. Eğer büyük bir düşünür kendisinden gelecekteki insanlık için bağlayıcı bir kurum yapmak isterse. kötü alışkanlık olarak. o zaman sizin şunu söyleyeceğiniz bir an gelir: Şimdi vicdanen rahat oldum. sert ve dengeli kontrpuancılarının tanıdığı sarhoşlukla. çok daha evvelki öbür güçlü tat vardı: Ama yeni tat kendini ona karşı öyle büyüleyici bir şekilde geliştirdi ki. çürütmelerin. o eski yol. sebep ve etkiyi. şimdi alicenap. kendi “buraya kadar ve daha ileri değil” kararını dikmesidir. harika. sizi iyi huylu ve hatta asil fanatikler sizi. cesur. onların masum gözlerinden nasıl sakınırsınız! Onların temsil ettiği ve sesini kendi içinizde yüksek sesle duyduğunuz daha iyi bilgi. bu düşünce için sadece belirlenmiş yargılar.. sarhoşlukta. genelleştirmelerin ve kavramların katı ve dengeli oyunu oynandığı zaman. özverili. Platon’dan ne anlar. zaman onun için bitmiş. karşıtından zevk alıyorlardı. Yunanlılar orijinalden değil. nazik ve huzursuz bir vicdan sizi çok sık fanatikliğinize karşı kışkırtıp sürüklüyor! O zaman vicdanın aldatılmasında ve uyuşturulmasında ne kadar maharetli olursunuz! Dürüst.) Karşıt büyüyü. yani modanın değişmesi. kavgada. ruhlar sarhoşlukla hissederlerdi. öfkede. akla karşı nefrete kadar götürüyorsunuz! Sizden yana tanıklık yapsın diye tarihi çarpıtmalı. Yunanlıların algıladığının tam tersini istediklerini fark ediyorum! Her kim bir Platoncu diyalogun karşılıklı konuşmalarındaki sürekli sevinç nidalarını duymuyorsa. belki de müziğin eski büyük. mantığın gerekliliğine. putlarınıza ve ideallerinize gölge düşürmesinler diye erdemleri inkar etmelisiniz! Aklı nedenler gerekli olduğu yerde renkli resimler! İfadelerin kızgınlığı ve gücü! Gümüş sis! İlahi geceler! Aydınlatmadan ve karartmadan anlıyorsunuz ve ışıkla karartmadan anlıyorsunuz! Ve gerçekten eğer tutkunuz azarsa. kısıtlamaların.
— Şimdi felsefe yaptıran işte budur! Korkarım. Ama her şeyden önce kafasında dehası. bilginin sonuna ulaşılmak istenir ve bu genel arzuya göre bilginin yöntemi tahmin edilirdi. örneğin “içsel duyu” ile ya da “zihinsel anlayışla” yetenekli “sezgisel yaratıklar” olduğuna inandırmak ister. alttaki kitleler için de aranmalıdır. — Epiktet (Stoacı filozof. uzun hüzünleri ve ani mutlulukları? Büyük ve küçük delilerle deli oldunuz mu? iyi insanların saçmalıklarına ve acılarına gerçekten katlandınız mı? Ve aynı şekilde en kötülerin acılarına ve mutluluk tarzlarına? Eğer öyleyse. Kendinizde tarihi yaşadınız mı. başka şeylerden değil! 546. sessiz. Küçük sorular ve deneyler birer birer küçümsenir. Epiktet bir köleydi. eğer dünya onu elinden almak isterse. kesin olarak akla inanması... Vaktiyle. Onun ideal insanı sınıfsız olup bütün sınıflarda karşılaşılması mümkündür. eytişimsel ve akıllı yaratıklar olmadıklarına. Tinin Tiranları. genişleme peşinde koşan idealistlerimiz için bu ne olurdu! Bütün bunlara rağmen o fanatik değil.. en kestirme yol arzulanırdı. Hıristiyandan özellikle şu noktada ayrılır: Hıristiyan umut içinde yaşar.. gizli bir arzuydu: Sorunlara Gordion Düğümü ya da 131 . ama o her şeyden önce. kendi kendine yeter birisi olarak genel bir köleleştirmenin içinde.. depremleri. dindir! 545. şeylerin anlaşılabilirliği de insani zaman ölçüsüne göre düzenlenmiş olduğuna inanılırdı. hatta gülebiliyor! Bu idealde çok fazla antik insancıllık var! Ama en güzeli ondaki tanrı korkusunun tamamen kaybolması. bana ahlaktan söz et. dikkatliliği. özellikle tanrı ayrıcalığı ile anlaşılmaz olmayı isterler. tersine. daha derin. ve hatta susmak ya da kısa konuşmak: Hepsi en katı cesaretin özellikleri. insan aşağı yukarı yetmiş yaşına kadar yaşar. “dile getirilemeyen yetkinliklerin” beklentisi içinde ki. belirli yumuşak bir yaklaşımı kabul ediyor ve kimsenin keyfini kaçırmak istemiyor. görüşlerinde Hıristiyan etiği ile benzerlikler bulunduğu belirtilmektedir) insanı. derin. antik kölelerin başka bir türü için yaratılmıştı. eğer bakışı bir kez dış dünyaya dönerse gözünün çekingenliği. daha eksiksiz gösterdiğinizi fark etmeyelim mi? Tıpkı daha ressamın fırçasını kullanılışındaki ölçüsüzlüğü hissettiğimiz gibi: Tıpkı müzisyenin giriş tarzı ile konuyu olduğundan daha yüce sunmak istediğini duyduğumuz gibi. Hıristiyanlık. her şeyden önce. onların istedikleri. Her şeyi bir darbeyle. bu zaman dilimi içinde. Ama Biz Size İnanmıyoruz! — Kendinizi zevkle insan sarrafı olarak tanıtmak istiyorsunuz. bütün dünyaya karşı hak iddia eder. kendini dışa karşı savunur ve hep en yüksek cesaret halinde yaşar. idealistlerimizin gösterisinden ve övüngenliğinden nefret ediyor: Kibri büyük olsa bile. tanrısal sevgiden ve merhametten en iyiyi bekler ve kabul eder: Buna karşın Epiktet umut etmez ve en iyi şeyini kendine bağışlatmaz. bir gün yanıldıklarını fark ederler. gerçekten şimdi ideal peşinde koşanların zevklerini paylaşmazdı.131 gelecek kadar çok alıştık ve öyle eğitildik. Köle ile İdealist. onu cesaretle elinde tutar. hislerini belli etmeyişi. bu niteliğiyle şehvet düşkünü ve kibirli kimselere itici gelmek zorunda. 547. sarsıntıları.. onu hayran bırakır: Onun ince ihtirası kendini ruhlarının istisna olduğuna. bir sözle çözmek. vücudunda şeytanı olan “sanatçı doğalar” olmak isterler. türünden rastlantısal gerçek ile artık kesişmiyor. dünyada her şey insana göre düzenlenmiş göründüğü için... ama böyle yapmanıza izin vermeyiz! Kendinizi olduğunuzdan daha deneyimli. yani büyük köle kitlesi için. günah çıkartmamasıdır. çok uzun zamandan beri kabul edildiği gibi. kendine hediye ettirir ve kendinden değil.. Ona karşıtlık gösteren.. içe dönük yorulmak bilmeyen bakışı. Varlığının sürekli gerilimi. daha heyecanlı. dolayısıyla bu ve öteki dünyada özel hakların da tadını çıkarmayı. — Bilimin ilerleyişi.. başkalarını rahatsız etmek istemiyor. ona sahiptir. iradesi ve aklı zayıf olanlar için..
Sezar. ve eğer saygıdeğerlik derecesi tespit edilecek ise.. 550. böyle bir susuzlukla Hıristiyan olunursa. o zaman tanrıya yükseliş.. insanlığın zihinselliğinin bütünü ile ne kadar yetersiz ve acınacak bir şey olduğu konusundaki üzücü sonuca varılır: Kendini hemen önemli ölçüde onun üzerinde hissetmek için şimdiye değin o kadar az akıl gerekirdi ki! Ah. Büyüklüğün. sonsuz geceye batıyor. bütün geçmiş insanlığa ilişkin derecelendirilmesi.... “onunla tam birleşmek” hedeflenir. “deha” olarak saygı duyulan her şey. kendinde eser olarak kullanan gücün oyununda. yazısı var.. 132 . buluş yapabilen. diye Pascal bize sorardı. Yaşamın amacı filozofun karşısına: “Bir bilmece çözülecektir”. soğukkanlı kimse için. görev ve buluşların akışındaki düzenlenmesinde ve seçiminde. Ve Gerçekten! Önerme. — Bundan. İskender ya da Kolumbus tarzı bilgide de amaca ulaşabilmenin ve bütün soruları bir cevapla halledebilmenin mümkün olduğu konusunda kuşkulanılmıyordu. böyle bir ölçümü yapacak çok çok az göz var. zorba için muhafaza edilmişti.. “dehanın” ucuz şöhreti! Tahtı çabucak kuruldu. hatta kendi yaptıklarından. çünkü eylemler bizi bizden düşüncelerin. 549. bu kişinin kendisi olduğunu sanıyordu. Shakespeare olana ise her şeyden önce coşkulu yaşamın imgelerinde yükselmek yeter. Muhammet ve Napoleon): Tıpkı Byron’un da bu hastalığa tutulduğu gibi.. duyguların ve eserlerin uzaklaştırdığından daha çok uzaklaştırırlar! Ve acaba eylem baskısı temelde kendinden kaçış mıdır?. yani kendini bastırmasında. bir ruh doktorunun bilgileriyle ve tecrübeleriyle düşünülsün. hala belirlenmedi. eylem baskısının en yüce örneklerinde kendini ispatlıyor: En uygun olduğu veçhile. — Byron ya da Alfred de Musset gibi kendilerine karşı sabırsız insanların zihinsel sancıları ve yaptıkları her şey gemi azıya almış atlara benzer. düşünülünce. biçiminde çıkıyordu: Önce bilmece bulunmalı ve dünyanın sorunu en basit bilmece şekline sokulmalıydı. bu haliyle herhangi çok mutlu. “Dünyanın bilmecesini çözen kimse” olmanın sınırsız ihtiras ve sevinci. neredeyse damarları çatlatacak derecede sadece kısa bir zevk alıp hararet göstererek. sonra kış sessizliğine ve kederliliğe bürünürlerse. güçte belirleyici olan yine de sadece akılcılık derecesidir Gücün aslında ne ölçüde başka yüksek bir şey tarafından yenildiğinin ve yenen şeyin araç ve gereci olarak bundan böyle emrinde olduğunun ölçülmesi gerekir! Ama. Büyük insan özellikle saygıya değer en büyük şey olarak çok uzaktaki bir yıldız gibi gözükmüyor: Güce karşı elde ettiği utku. — Şimdiye kadar “insanüstü tin” olarak.. . bütün çağların eyleme susamış en büyük dört kişisi saralıydı (yani İskender.. düşünürün rüyalarına giriyordu: Sonuca ulaştıracak olmayan hiçbir araç onun için zahmete değmezdi! Böylece felsefe aklın tiranca egemenliği uğruna yapılan bir tür yüce mücadele idi... eski köle alışkanlığına göre. fantezisinin temizlenmesinde.. bir kişi için! — Bundan kimsenin şüphesi yoktu ve en son Schapenhauer olmak üzere birçok kişi. Byron olan ise eylemlere susamıştır. günah işleme biçiminde değerlendirilir.. yani bir dehayı eserlerde değil. ona tapınma ne de hızlı gelenek oldu! İnsan hala gücün önünde diz çökmüş. Ve belki de en güzel şey hala karanlıkta görünüp doğar doğmaz.132 Kolumbus’un Yumurtası imgesi ile yaklaşılıyordu. hatta dehanın bu şekilde ölçülmesi. onu görecek gözlerden yoksun ve bunun sonucu olarak şarkıdan ve şarkıcıdan yoksun kalıyor. “Kendinden Kaçış”. 548. bilimin şimdiye değin genelde taraftarlarının ahlaksal dar görüşlülükleri yüzünden geri kaldığı ve bundan sonra daha yüce ve cesur bir duygu ile ilerletilmesi gerektiği sonucu çıkar.. Geleceğin düşünürünün kapısının üstünde: “Benim neyim var!”. ona içlerinde nasıl katlansınlar! “Kendi dışlarında” bir yükselişe susamışlardır onlar. Güce Karşı Utku. kibar.
nihai adımı ve ilerlemesiyle bile ortaya çıkan ve bilimin şimdiki tarzından bol bol akıp. dünya anlaşılır oldukça her türlü şenlik azalıyor? Her bilinmeyen. şairler tekrar bir zamanlar oldukları gibi olsalar: — Bize mümkün olan şeyi anlatan kahin! Şimdi. keşfetmekten hep mutluluk duyduğu gerçeğin büyük bölümünü çirkin bulmaktan sonunda uzaklaştığını düşünmüyorlar. Bunlar. pek çok kimsenin nasiplendiği büyük sevinç. emin. iyi eğitilmiş araştırmacı ve bulucu bir aklın etkinliğinde (Alman yarı ve tam din bilimcilerin yaptığı gibi “sezgide” değil.133 Bilgi ve Güzellik.. elini barışçıl bir şekilde uzatır: Çocuk en yumuşak ve en iyi ortamda büyümeli.. bizzat en yüksek göklerin tanrıları için: Bilmekte bulmuşlardı onu.. neredeyse kapalı bir perdenin önündeki seyircinin sahip olduğu duygu gibi. sadece gerçekten uzaklaşıp. ne de saatini belirlemek için hiçbir şey yok. görünümün derinlerine dalarak sevinmeye alışmış olanlar inanmıyor. Bu sırada içimizde derin sorumsuzluğun saf ve saflaştırıcı duygusu hüküm sürüyor. geleceğin insanlığı bu önermenin doğruluğunun tanığı olsun! Bu arada eski bir deneyimi düşünelim: Platon ve Aristotales gibi temelden iki farklı insan. mistikler gibi hayalde değil ve keza bütün uygulayıcılar gibi yaratmada değil). Peki “kendiliğinden güzel” bir şey var mı? Bilenin mutluluğu dünyanın güzelliğini artırıp mevcut olan her şeyi güllük güneşlik kılar. sezgi dolu. Sadece. kendi onurumuz ve kutlama törenimiz. — Eğer insanlar.. her hangi bir şekilde içimizde doğacak olana yarar sağlamalıdır! Sevinerek düşündüğümüz gizemli değerini yükseltsin! Bu durumda insan kendini çok zorlamaksızın birçok şeyden kaçınır! İnsan kızgınlığını bastırır. kendi korkunçluğumuz. her zamanki gibi. sadece kendileri için ya da insanlar için değil. yanan takımyıldızlarını ya da saman yolunun tüm güzelliğini! İdealin gökbilimcileri. en yüce mutluluğu neyin oluşturduğunda birleştiler.. gerçeğin ve geçmişin giderek ellerinden alındığı ve alınmak zorunda olduğu bir zamanda. kendisi için. zaman içinde şeylerin içine koyar. kurmaca ve düşüncenin karşıt durumunda kendilerini soğuk ve somurtkan bulmaları şaşırtıcı olmaz. — Hamilelikten daha yüce bir durum var mı? Yapılan her şey. bu sevince şimdilik. o büyüyor. bilgenin kendini en cesur olarak ve varlığı kendinin çok altında gördüğü zaman? — Aşırı alicenaplıktan pek uzak olmayan cesaretin bu türü insanlıkta şimdiye değin yoktu. hiçbir zaman yeryüzünde olmayacak erdemleri hissettirselerdi. gizemli şeyde üzerimize çullanan ve bize kavranılmaz şey önünde diz çökmeyi ve merhamet dilemeyi öğreten. onun dolaylı şekilde takdis eden ve koruyan 133 . Anlayışın en küçük. sessiz bir inanç içinde yapılarak. — Nasıl oluyor da. belki de bu düşünme cesareti kendini insanlar ve şeyler üzerinde aşırı kibirli hissedeceği kadar büyüyeceği bir gün gelecek. bilgi. azalmadı mı? Kim bilir.. keza kim sık sık ve çok bilirse. çünkü zararsız kalpazanlık dönemi sona erdi! Keşke bize gelecekteki erdemler konusunda önceden biraz hissettirselerdi! Ya da dünyanın herhangi bir yerinde olabilecek olmalarına rağmen. kendimiz ve dünya hakkında daha cesur düşünmeye başladığımızdan beri dünyaya ve kendimize daha az önem mi veriyoruz? Kim bilir. o gün ışığına çıkıyor: Bizim elimizde ne değerini.. bekliyor ve hazır olmak istiyor... İdealist Bencillik. neredesiniz? 552. Geleceğin Erdemleri Hakkında. derin hürmetin esas öğesi olan korku mudur acaba? Ve dünya bizim daha az korkak olmamızla bizim için cazibesinden de bir şeyler yitirmez mi? Korkaklığımızla. güzelliğini şeylerin üzerine değil.. gerçeğin çirkin olduğunu sanıyorlar: Ama en çirkin gerçeği bilmenin de kendi başına güzel olduğunu. Sertliğimiz ve fevri davranışlarımız kendi tüylerimizi ürpertir: Sanki en sevilen tanınmayan kişinin yaşamının kupasına bir damla kötülük damlatılması gibi! Her şey örtülü.. dürüstlükleri için ne kadar tehlikeli! 551.. nasıl olduğu konusunda hiç kimse bir şey bilmiyor. kurmaca ile düşüncenin ortaya koyduğu eserler için saygı ve mutluluk duygularını sözümona esirgerlerse. Descartes ile Spinoza da benzer şekilde karar vermişlerdi: Herkes bilginin tadını nasıl çıkarmış! Ve bu yolla şeylerin övücüsü olmak.. — Ah.
bir dürtüyü ılık güneşe. bana en lezzetli ve en iyi gelen şeylere aktarmaktan daha fazlasını mı yapıyor? Aslında kişisel perhiz için içgüdü olan bir felsefe mi? Benim havamı. özellikle eğer insan Mısırlılar arasında yaşıyorsa. korumak ve ruhu sakin tutmak! Evet. — Düşünür.. En gizli umudumuz: “Burada büyüyen bizden biraz daha büyük bir şey. günlerce süren sessiz yürüyüşlere... nadir ve dikkatli okumaya. kuşkusuz benimki olmayabilir. bütün bu dolaşıklı yollarla nereye varmak istiyor? Sürekli ve güçlü bir dürtüyü akla aktarmaktan sanki daha fazlasını mı yapıyor. az konuşmaya. hakimin ve celladın hamilelere dokunmalarını yasaklayan adaletin gerisinde kalmayalım! 553. kısaca. belki onlar da toplam olarak bu türden kişisel dürtülerin zihinsel dolambaçlı yollarından başka bir şey değildirler? — Bu arada yeni bir gözle... saf. söylendiği gibi “kendiliğinden oluştuğu” hareketli Avrupa’da.yeterince güçlü olduğu bilinirse. keşke biz bundan birazcık anlasaydık! Başa geçmeyi ve başa geçenleri. — Bu takdis töreni durumunda yaşamalı insan! Yaşanabilecek durumdur! Ve beklenen ister bir düşünce olsun.. Başa Geçiş. yumurta ve meyve gibi kaçamak gıdalara. olaylardan kaçınmak gerekir. o zaman sadece hareketi ve bizim bulunduğumuz yerde saymamızı sağlayan şeyi över.. En Az Şeyler Pekala Yeterlidir.134 etkisine bağlıyız. içmek için sıcak suya. yine de.. önemli işlerde hamilelikten başka karşılaştıracak şeyimiz yoktur ve “istemek” ile “yaratmak” gibi ölçüsüz konuşmaları rüzgara üflemeliyiz! Bu hakiki ideal bencilliktir: verimliliğimizin sona erişi güzel olsun diye hep halletmek. 554. bunu dolaylı tarzda herkesin yararı için özen gösterip koruruz. güney bitkilerine. Kuşkusuz onun için de bir felsefe bulunabilir: Bu. açık ve rüzgarlı havaya. — Felsefe. 134 . yalnız yaşamaya. et. birçok güzel bitkinin büyüdüğü gölün kıyısındaki kayaların üzerinde bir kelebeğin gizli ve yalnız uçuşunu görüyorum: sadece bir gün daha yaşayacağına ve gecenin kanatlı narin yapısına çok soğuk geleceğine aldırmadan etrafta uçuşuyor. Ama hareket. esasen ilerde yaşamak istediği her şeyin yaklaşık kuralına kendi içinde sahip olmalı. Dolaşıklı Yollardan. — Eğer en küçük olayın dahi üzerimize baskı yapmak için . sonuç kötü ve tehlikeli olsa bile: Doğacak olanlara derin saygıda dünyevi adaletin gerisinde kalmayalım. — Ama hamileler tuhaftır! O zaman biz de tuhaf olalım ve başkaları da olmak zorunda kalırsa bundan dolayı onlara kızmayalım! Ve hatta.. benim yüksekliğimi. her şeyi hazırlıyoruz: Sadece yararlı olanları değil. bizim etrafımızda genişçe bir alandaki huzursuz ruhlara da yayılan bir yağdır. benim tarzımda sağlığı kafamın dolaşıklı yollarında arayan bir içgüdü mü? Felsefenin başka birçok ve kuşkusuz çok daha yüksek yücelikleri vardır ve sadece benimkilerden daha hüzünlü ve iddialı olanlar değil. benim sezgimi.” Yararlı bir şekilde dünyaya gelmesi için. ve bununla kuşkusuz duruma göre birçok şey yapılmıştır. kalbimizin samimiyetini ve çelengini de. ve için de yaşadığımız duygular. ve insan bunlardan yine de kaçmıyor. — İnsan ilerlemeyi överse. ister bir eylem. “Durduğum yerde kendimi yalnız buluyorum: O zaman neden duracakmışım! Çöl yeteri kadar büyük!” — Başa geçen biri böyle hisseder. 556. 555. bu gururlu ve yumuşak duygular. ah. basit ve neredeyse askersel alışkanlıklara. yani kendilerini hep geride bırakan ve arkalarından başka birisinin gelip gelmediğini hiç düşünmeyenleri övüyorum.. deniz havasına.
insan bunu bir bahçıvanın iyi ya da kötü zevkine göre yapabileceği gibi aynı zamanda Fransız ya da İngiliz ya da Hollandalı ya da Çinli tarzıyla da yapabilir. — Kendimize ve bize dost olan her şeye karşı dürüst olmak. Serbestçe Yapabileceğimiz Şey. kullanmayı bildikleri ışık. Böylelikle en azından gücünü sonuna kadar zorlayınca başarıyı yakalayacağı düşünülür! Ama bu. sadece alev ve şimşekleri. ve her ne kadar pek az kimse biliyorsa da. gerçekten arzu etmeye değer mi? Bu öğretiye göre yaşayan en iyi insanlar. — İnsan bir düşmanın üzerine yürüdüğü zaman. — hatta insanı böyle vahşilik sevindirir ve kendisine sıkıntı verse de bu sevinci isteyebilir. neredeyse gün gibi ve gerçek mutluluğun ışığına benzer bir etki yapar. nadir ve soylulaşmış türden olsa bile kibirlilik vardır: Onlardan bazıları sadece kirin görülmesini isteyip bu görünmeyi sağlayan suyun berraklığını dikkate almazlar. özellikle içlerinde çok fazla gerilim bulunduğundan zorunlu olarak en iyi işlerini üstünkörü. kötü müzik ve kötü nedenler kulağa ne kadar hoş gelir! 558. Bu az sayıda kibirli insanlar için şu formülü Gotama Buda’dan başkası düşünmemiştir: “Bırakın günahlarınızı insanlar görsün. — Gerçek gökyüzünün derin.. çelenkle ödüllendirilen galipler görmemesi. kılı kırk yarmanın kibirliliğin tohumlarını çardaktaki güzel bir meyve ağacı gibi verimli olacak ve yarar getirecek şekilde ehlileştirebilir. Bir Düşmanın Üzerine Saldırmak.. öfkenin.. ama erdemlerinizi gizleyin!” Ama bu. hiçbir yerde başarılı. — Her şeye simsiyah ve kasvetli renkleri veren kötümser. insan doğayı da kendi haline bırakıp. Bütün bunları yapmakta serbestiz: Ama bunların bizim için serbest olduğunu kaç kişi biliyor? Çoğunluk kendine. bir bahçıvan gibi dürtülerini idare edebilir. Ama onlar için de. merhametin. dünyaya kötü bir oyun sergilemek demektir. müthiş gayretleri görüp. çok sık tavsiye edilir. çarpık çurpuk yapmıyorlar mı? İnsan hep mücadele eden atletleri. tada karşı işlenmiş bir günahtır. 557. 559. 135 . Ama Erdemlerini de Gizleme! — Berrak su gibi olan insanları ve Pope'nin ifadesiyle “akıntılarının dibindeki kirleri” gösteren kimseleri severim. düşmana karşı cesur olmak. mutluluğun gerçek parlaklığını yansıtmaları olanaksız olan şair ve filozofların da kendilerine yardım etmesini bilmeleri gerekir. “Çok Fazla Değil!” — Kişinin kendine ulaşamayacağı. — İnsan. dünyanın üzerine başarısızlığın gri perdesini indirmiyor mu? 560. sadece orada burada biraz süsleme ve temizleme yapabilir. her zaman: Böyle olmamızı ister dört temel erdem. nihayet insan hiçbir bilgisi olmadan ve üzerine düşünmeden bitkileri doğal teşvikler ve engellerle büyümeye ve aralarında mücadele etmeye de bırakabilir.. yenilene karşı alicenap olmak: nazik. manzaraları için ihtiyaç duydukları bütün renkleri. Mutluluğunu da Dışarıya Yansıt. gelişmesi tamamlanmış gerçekler gibi inanmıyor mu? En büyük filozoflar karakterin değişmezliği öğretisiyle damgalarını bu önyargıya basmadılar mı? 561.135 Dört iyi. gücünü aşan bir hedef koyması. doğada olduğundan birkaç derece aşağıdan almaya mecburdurlar: Bu maharetle doğadakilere uygun olarak parıltıda tekrar benzerliği ve renklerin uyumunu nasıl yakalıyorlarsa. şeyleri olduklarından bir derece daha koyu renge boyayarak. ışık saçan renklerine hiçbir şekilde erişemeyen ressamlar.
küçük çapta yararlı bir çılgınlık olmuştur. gecesi ve gündüzü vicdan azabıyla huzursuz edilmez. bir daha unutulmayan zeminden: Odysseia’nın annesi kederden ve oğluna hasretten öldü! Birisini bir yerden öbür yere sürükler. tarihten çoğunlukla katı ve duygusuz geçiyoruz. korkunç. — En ucuz ve en zararsız yaşam tarzı. onları ara sıra da fark ederler! Sonra.. 567. mutlu. ahbaplığa ihtiyacı yoktur. Dünyanın Ahlaksal Düzeninin Çılgınlığı. ona hiçbir şey çok iyi gelmez. başkalarının küçümsedikleri ve bıraktıkları şeylere fazlasıyla gereksinim duyar... — insanın yaşamını pahalı ve bunun sonucu olarak zahmetli ve sık sık dayanılmaz kıllan tam tersi zevkler ve alışkanlıklar olup olmadığını düşünün. yerleşik ve narin olan öbürünün kalbi kırılır bunun sonucunda: Hep böyle olmuştur! En sevdikleri kimseler. ruhumuz daha fazla yumuşaklık ve zarafet gösterir. yaşayanlar için ölüler yedeğindedir ve bizzat arkadaşları için de bir yedeği vardır: yani yaşamış olanların en iyisi... Evet. — Her suçun cezası çekilecek ya da ödenecek diye sonsuz bir gereklilik yoktur. kederlerini kaldırmak ve duyarlılıklarını yatıştırmak için Odysseia gibi mutlaka bir kez ölülere gitmek zorundadırlar. Şeyler değil. — Bir başka anlamda. düşünürün yaşamı en pahalı yaşamdır.. 563. yer. O halde: kolay sevinir ve pahalı eğlenceleri yoktur.. Yerleşikler ile Göçebeler. böyle bir şeyin var olması. 136 . içer ve uyur. ondaki parlaklık sadece dehşeti artırmak ve nesnelerde olduğundan fazla korkunçluk sezdirmek içindir. Ama biz çok az anlıyoruz ve yeterli okul eğitimi almamışız. düşünürün yaşam tarzıdır: Çünkü o. sanki üstünlüğün bir etkisiymiş gibi.. hüzün bu kişilerin kalbini kırar. bir şeyi kucaklamamız ve aynı zamanda kendimizi sevdirmemiz çok ender olur: Şehirden. işi zor değil. Deneyimin Hemen Yanında! — Büyük aklı olanların bile sadece beş parmak genişliğinde deneyimleri var.. bunun sonucunda. ve bu tavır ve soğukluğa göre. ama güneyli işi gibidir. Kelepir Yaşamak. — Ancak yeraltı dünyasında bize Odysseia ve onun gibilerin etrafında sonsuz bir yakamoz gibi uzanan serüvenci sevincin hüzünlü zemininden bir şeyler gösterilir. kuşkusuz. 565. ve en iyiden mahrum olmak. tıpkı o şekilde duyumsanan her şeyin suç olmasının bir çılgınlık olması gibi. hemen en önemlisini söylersek.. asalet ve karakter olarak azametle yürümek konusunda çok mükemmel anlaşıyorlar. vücudundan memnundur ve onun için korkacak bir nedeni yoktur. 566.. sonsuz boş uzamları ve aptallıkları başlar. cahilliğimiz ve bilgiye karşı isteksizliğimiz. tininin hep daha huzurlu... zaman zaman sonradan yalnızlığını içtenlikle kucaklamanın dışında. daha güçlü ve daha açık kalacağı ölçüde hareket eder. kendi kendimize bir şeyler kuruyoruz. fikirlerini ve inançlarını terk ettikleri bir durumu yaşarlarsa. Onur ile Cahilliğin Ortaklığı. — Anladığımız zaman terbiyeli. hemen onun yanında düşünüp taşınmaları son bulup. 562. bulucu olur ve sadece yeterince öğrendiğimiz ve gözümüzü kulağımızı dört açtığımız zaman. doğadan. ama şeylerle hiç ilgili olmayan fikirler insanları tahrip etti! 564..136 ilahi haleleri ve çok parlak olan ve gözleri rahatsız eden her şeyi kullanır. burada katlanılmaz bir mahrumiyet olurdu. bu özgür ruhların yaptığı trajediye aittir.
Yaşam Bizi Sakinleştirmeli. — En güçlü ilaç nedir? — Utku. mutlaka! bir yerde artık daha fazla uçamayacak ve bir direğin üzerine ya da çıplak bir kayanın üzerine konacaklar. o zaman insan yaşamdan huzur ve sessizlik ister. Ama bu iyi bir işaret. deniz. ve üstelik. uçamayanlara o kadar çok küçük görünürüz. Biz. Tan kızıllığının bazı türleri var. dürüst insan değiliz. 568.” 569. 572. — Eğer insan. 570. Şair ile Kuş. bizim gitmek istediğimiz yere gitmek için çabalayacaklar ve orada her yer hala deniz. — “Olayları hak ettiklerinden daha çok mizahi olarak görmeliyiz.” — Bilginin akıllı askerleri böyle konuşurlar. Keza fikirlerini değiştirmeyi engelleyen tinler de ölürler.. 573. Ruhun Sahra Eczanesi. Unutulmayın! — Kendimizi yukarılara ne kadar çok çıkarırsak. Kayıplar — Ruha yücelik veren kayıplar vardır. Yalnız Kimselere. ve önünde bizden çok daha güçlü kuş sürülerini görür. 575. siyah servilerin altında sessizce dolaşıyormuş gibi feryattan kaçınır. “Bu senin eserin! Onda zaman ruhu yok ve zamana karşı olanların ruhu daha da az.. — Deri değiştiremeyen yılan ölür. dolayısıyla yakılması gerek. onlardan önce korkunç uzunlukta serbest bir hattın olmadığı ve uçulabilecek kadar uzaklara uçtukları sonucunu çıkarabilir ki! Sonunda bütün büyük ustalarımız ve öncülerimiz durdu ve yorgunluğu durduran en asil ve en sevimli jestler değil: Bana da sana da böyle olacak! Ama beni ve seni ne ilgilendirir! Başka kuşlar uçmaya devam edecek! Bu anlayışımız ve inancımız. “Korkma!” dedi.137 Savaş Meydanında. denizdir! — Biz nereye gitmek istiyoruz? Denizi mi aşacağız? Bizim için herhangi bir istekten daha belirleyici olan bu güçlü arzu bizi nereye sürüklüyor? Neden tam da şimdiye değin insanlığın bütün güneşlerinin battığı yöne? Belki bizim arkamızdan da bir 137 . oysa başkaları kendilerini meditasyona vererek dinlenmek isterler.. üstelik uzun süre biz onları hak ettiklerinden daha ciddiye aldık. kendi kendimize yaptığımız konuşmalarda. Deri Değiştirme. — Anka kuşu şaire kor gibi yanıp kömürleşmiş bir tomar kağıt gösterdi. düşünür gibi normal olarak düşünce ve duygunun büyük akımında yaşarsa ve bizzat rüyalarımız geleceğin bu akımını izlerlerse.. toplum önündeki konuşmalarımızda olduğu gibi itina göstermezsek.. tin olmaları sona erer. bu acınacak barınak için minnettar olacaklar! Ama kim bundan. onlarla bahis için dışarı ve yukarı uçar.. doğruca başımızın üstünden ve güçsüzlüğümüzün üstünden yükseklere çıkar ve oradan uzaklara bakar. 574. Tinin Balon Pilotları! — Bütün bu uzaklara. en uzaklara uçan gözüpek kuşlar. 571. — Eğer başkalarının şereflerine. bu sırada ruh yüksek.
138 gün. kardeşim? Ya da? 138 . ama sonsuzlukta başarısızlık bizim yazgımız mı? Ya da. batıya doğru seyrederek Hindistan’a ulaşmayı ummuşlardı diyecekler.