Transkript
1 KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ Sahibi Prof. Dr. Ahmet ULUSOY Editör Yrd. Doç. Dr. Bilal GEREKAN Editör Yardımcıları Doç.Dr. Mücahit KAÇAR Yrd. Doç. Dr. Bahadır GÜNEŞ Arş. Gör. Oğuzhan ASLANTÜRK Sorumlu Yazı İşleri Müdürü Doç. Dr. Birol KARAKURT Dergi Sekreteryası Arş. Gör. Halil Sercan KOŞİK BAHAR 2014 SAYI 7 ISSN TRABZON
2 2 Sosyal Bilimler Dergisi İletişim Adresi Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kanuni Kampüsü Trabzon E-posta: Tel: 0 (462) Dergimiz, ASOS İndeksi, Türk Eğitim İndeksi, Arastirmax Bilimsel Yayın İndeksi ve İSAM tarafından taranmaktadır. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi; yılda iki kez yayınlanan ulusal, hakemli ve bilimsel bir dergidir. Editör, dergiye gönderilen yazıları yayınlayıp yayınlamamakta serbesttir. Gönderilen yazılar iade edilmez. Derginin her hakkı saklıdır. Bu derginin hiçbir bölümü yazılı ön izin olmaksızın hiçbir biçimde ve hiçbir yolla yeniden üretilemez ve dağıtılamaz. Dergide yayınlanan çalışmalardaki görüş ve düşünceler yazarların kişisel görüşleri olup, hiçbir şekilde Sosyal Bilimler Enstitüsü nün veya Karadeniz Teknik Üniversitesi nin görüşlerini yansıtmaz.
3 Pelin Seçkin 3 DANIŞMA KURULU A. Kasım VARLI Zaimoğlu Üniversitesi Ahmet İNCEKARA İstanbul Üniversitesi Ahmet ULUSOY Karadeniz Teknik Üniversitesi Bayram SEVİNÇ Karadeniz Teknik Üniversitesi Bayram Zafer ERDOĞAN Bilecik Üniversitesi Cengiz ALYILMAZ Atatürk Üniversitesi Cevahir UZKURT Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Ekrem CENGİZ Gümüşhane Üniversitesi Ersan BOCUTOĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi Ersan ÖZ Pamukkale Üniversitesi Ferit KÜÇÜK Harran Üniversitesi Figen GÜNER DİLEK Gazi Üniversitesi Halil İbrahim BULUT Karadeniz Teknik Üniversitesi Harun TERZİ Karadeniz Teknik Üniversitesi Hasan ÖZYURT Karadeniz Teknik Üniversitesi Hasan TÜREDİ İstanbul Ticaret Üniversitesi Hilmi Erdoğan YAYLA Gümüşhane Üniversitesi Hilmi ZENGİN Karadeniz Teknik Üniversitesi Hüseyin YILMAZ Uşak Üniversitesi İbrahim TELLİOĞLU Ondokuz Mayıs Üniversitesi İsmail GÖRKEM Erciyes Üniversitesi Mehmet KARA BOZOK Üniversitesi Mehmet TUNÇER Karadeniz Teknik Üniversitesi Mehmet YAVUZ Karadeniz Teknik Üniversitesi Metin BERBER Karadeniz Teknik Üniversitesi Murat FERMAN Işık Üniversitesi Mevhibe COŞAR Karadeniz Teknik Üniversitesi Musa Yavuz ALPTEKİN Karadeniz Teknik Üniversitesi Mustafa AYDIN Selçuk Üniversitesi Mustafa ÇIKRIKÇI İstanbul Aydın Üniversitesi Mustafa EMİR Karadeniz Teknik Üniversitesi Mustafa KÖSEOĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi Nedim BAYUK Harran Üniversitesi Nezahat ALTUNTAŞ Karadeniz Teknik Üniversitesi Osman PEHLİVAN Karadeniz Teknik Üniversitesi Ömer TORLAK Karatay Üniversitesi Önal KAYA Ankara Üniversitesi Rahmi YAMAK Karadeniz Teknik Üniversitesi Seher ÜLKÜ Karadeniz Teknik Üniversitesi
4 4 Sosyal Bilimler Dergisi Selçuk PERÇİN Karadeniz Teknik Üniversitesi Suat OKTAR Marmara Üniversitesi Şuayip ÖZDEMİR Afyon Kocatepe Üniversitesi Tekin AKDEMİR Erciyes Üniversitesi Temel ÖZTÜRK Karadeniz Teknik Üniversitesi Tuba YAKICI AYAN Karadeniz Teknik Üniversitesi Ülkü ELİUZ Karadeniz Teknik Üniversitesi Yusuf SÜRMEN Karadeniz Teknik Üniversitesi Yusuf Şevki HAKYEMEZ Karadeniz Teknik Üniversitesi Zeki ASLANTÜRK Marmara Üniversitesi
5 Pelin Seçkin 5 İÇİNDEKİLER ANLAMA VE ANLATMA SÜRECİNDE KİP VE KİPLİK Pelin SEÇKİN... 7 TEK PARTİ İKTİDARI DÖNEMİNDE TRABZON EKONOMİSİ ( ) Muzaffer BAŞKAYA SİYASAL KATILIM DÜZEYLERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME Selçuk AKINCI LACK of PERSPECTIVE in SOLVING WATER ISSUE: WATER ETHICS Emrah FİRİDİN JOHN STUART MILL İN DEMOKRASİ ANLAYIŞI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Yılmaz BAYRAM ÇEVRESEL GÜVENLİK KAPSAMINDA SU Derya SÜRMELIOĞLU PARLAR ve Oğuzhan ASLANTÜRK KÜRESEL DOĞAL GAZ KRİZLERİNE KARŞI ENERJİ ARZ GÜVENLİĞİNİN SAĞLANMASI VE ENERJİ ARZ GÜVENLİĞİ İÇİN KRİZ YÖNETİMİ Anıl Çağlar ERKAN BİRLEŞME ve SATIN ALIMLARIN BAŞARISINDA ETİK DEĞERLERİN ROLÜ Emel İŞTAR SAĞLIK PROFESYONELLERİNİN SAĞLIKLI YAŞAM BİÇİMİ DAVRANIŞLARI İLE İŞ YAŞAM KALİTELERİ ARASINDAKİ İLİŞKİLERİN İNCELENMESİ Haluk TANRIVERDİ ve Sevgül Işık
6 6 Sosyal Bilimler Dergisi BİREYSEL ve TOPLUMSAL MALİYETLER PERSPEKTİFİNDEN OBEZİTE VERGİLEMESİNİN İKTİSADİ ETKİLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Ufuk GERGERLİOĞLU TÜRKİYE NİN SURİYE ile DIŞ TİCARETİNDEKİ GELİŞMELER Emre BULUT DÖNEMİNDE TÜRK HAVACILIK ENDÜSTRİSİ ve İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI SONRASI KONJONKTÜRÜN TÜRK HAVACILIK ENDÜSTRİSİNE ETKİLERİ Ersan BOCUTOĞLU ve Mehmet DİNÇASLAN KÜRESEL İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN EKONOMİK ETKİLERİ Aykut BAŞOĞLU DERGİNİN YAZIM KURALLARI
7 ANLAMA ve ANLATMA SÜRECİNDE KİP ve KİPLİK Pelin SEÇKİN 1 ÖZET Anlama ve anlamlandırma konusunda insanın eylemlerini bir kalıba sokarak anlatımı kolaylaştırmak noktasında dilbilgisel biçim gibi anlamlara sahip olan kip temel bir işlev görür. Ancak, konuşur ve dinleyen arasındaki bildirişimin gerçekleşmesinde sadece yapı yetmemekte, anlam da işin içine dâhil olmaktadır. Bu bağlamda kip kadar kiplik denilen ve anlamlandırma sürecinin tarzı için belirleyici olan bir alan daha değerlendirmeye girmektedir. Bu çalışmada kip ve kiplik kavramlarına yer verilmiş, bu kavramlar arasındaki ilişki değerlendirilmiştir. Anahtar kelimeler: Kip, Kiplik, Anlambilim. MODAL and MODALITY in THE PROCESS of UNDERSTANDING and INTERPRETATION ABSTRACT Modal which is similar to grammatical forms in that it simplifies acts of people putting their actions into certain forms about understanding and interpretation has a basic function. Howewer, for the communication between the speaker and the listener to take place, not only structure but also meaning is important. In this regard, another parameter called modality as well as modal is also taken into consideration for determining the style of process of interpretation. This work has included the concepts of modal and modality, the relations of these concepts are assessed. Keywords: Modal, Modality, Semantics. 1 Arş. Gör, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü,
8 8 Sosyal Bilimler Dergisi GİRİŞ Anlama ve anlamlandırma konusunda insanın eylemlerini bir kalıba sokarak anlatımı kolaylaştırmak noktasında dilbilgisel biçim gibi anlamlara 2 sahip olan kip temel bir işlev görür. Ancak, konuşur ve dinleyen arasındaki bildirişimin 3 gerçekleşmesinde sadece yapı yetmemekte, anlam da işin içine dâhil olmaktadır. Bu bağlamda kip kadar kiplik denilen ve anlamlandırma sürecinin tarzı için belirleyici olan bir alan daha değerlendirmeye girmektedir. 1. KİP Kip ile ilgili tanımlamalarda birbirleriyle bağlantılı olan kip ve kiplik kavramları iç içe geçmekte ve muğlâk bir görünüm sergilemektedir. Söz konusu kavramın adlandırılmasında 4 kip veya şekil terimleri kullanılarak tutarlılık sağlansa da, yapılan tanımlarda birliktelik mevcut değildir. Tanımlarda kip sadece bir gramer kategorisi olarak değerlendirildiği gibi konuşurun tutumu, konuşur veya dinleyen açısından fiilin ne tarzda veya şekilde ifade edildiği belirtilerek öznelliğin de ön plana çıkarılması söz konusudur. Korkmaz kipi kök ve gövde durumundaki fiilin bildirdiği oluş ve kılışın; konuşan, dinleyen ya da kendisinden söz edilen şahıslar açısından ne biçimde, ne tarzda yansıtıldığını gösteren bir gramer kalıbı, bir anlatım biçimi şeklinde tanımlamaktadır ( Korkmaz, 2010: 148). Kipin şekil olarak da adlandırılabileceğini belirten Ergin ise kipi, fiil kök veya gövdesinin ifade ettiği hareketin ne şekilde yapıldığını veya olduğunu gösteren gramer kategorisi olarak tanımlamaktadır. Ayrıca hareketleri karşılayan dil birlikleri olan fiil kök ve gövdelerinin tek başlarına kullanılmadıkları; bir şahsa, zamana, şekle bağlanarak kullanış sahasına çıktıkları vurgulanmıştır (Ergin, 2004: 133). Başka bir deyişle kip, fiilin gösterdiği hareketin, oluş ve kılışın anlatım düzlemine çıkış şeklidir. Konuşan, dinleyen ve adı geçen açısından fiilin ifade edilişidir (Özkan vd., 2006: 490). Tahir Nejat Gencan, eylemlerin zaman ve anlam özelliklerine göre türlü eklerle değişik biçimlere girmesini kip olarak değerlendirmiştir (Gencan, 1979: 275). Bilgegil, herhangi bir zamanda gerçekleşmiş ya da gerçekleşecek eylemin belirli bir şekil içinde ifade edildiğini, o şeklin de fiilin kipini oluşturduğunu dile getirmiştir. 2 Türkçe sözlükte kip kavramı beş farklı tanımlamayla karşımıza çıkmaktadır (2005: 1184): 1. Değişebilen geçici nitelik, san karşıtı. 2. Uygun tıpatıp gelen. 3. Sağlam, dayanıklı. 4. Fillerde belirli bir zamanla birlikte konuşanın, dinleyenin ve hakkında konuşulanın, teklik veya çokluk olarak belirtilmiş biçimi, sıyga. 5. Örnek kalıp. 3 Buradaki bildirişim kavramı Başkan ın yaptığı tanımlama doğrultusunda kullanılmıştır: Bir gönderici tarafından, öte yandaki bir alıcı üzerinde belli bir etki yaratmak amacı ile adına gösterge denilen anlam yüklü birimlerden yararlanarak, karşı tarafa belirli bir bildiri ulaştırılması eylemi dir (Başkan 2003: 15). 4 Muharrem Ergin, kipin şekil olarak da adlandırılabileceğini belirtmektedir (2004: 133).
9 Pelin Seçkin 9 Kiplerin yalnız haberi bildirme işlevi olmadığı, niyet ve dileği ifade eden kiplerde dahi bir zaman kavramının mevcut olduğunu vurgulamıştır (Bilgegil, 1963: 262). Banguoğlu, kipi zaman eki ile uzatılmış bir fiilin tekli ve çoklu kişi eki almış şekli olarak tanımlamaktadır. Çekim kipleri zaman bölümlerine göre tanımlandığından kip yerine zaman teriminin de kullanıldığını ifade etmiştir. (Banguoğlu, 2007: 442). Özçelik ve Erten kipi anlamdan bağımsız bir yapı olarak tasavvur etmiş; fillerin kök ve gövdelerinden sonra gelerek belirli zaman ve şekil sınırlaması özelliği kazandıran gramer kategorisi olarak değerlendirmişlerdir (Özçelik; Erten, 2005: 140). Başka bir deyişle kip, fiil kök veya gövdelerinin türlü eklerle oluşturdukları kalıplardır (Ediskun, 1985: 173). Gülensoy ise kipi fiil şekli olarak adlandırmış ve bu fiil şekillerinin bazılarının zaman ifadesi taşıdığını bazılarının taşımadığını belirtmiştir. Dolayısıyla bildirme kipleri zaman ifadesi taşırken tasarlama kipleri taşımamaktadır 5 (Gülensoy, 2000: 410). Yaman, kip tanımını bir formüle dökerek açıklamıştır: fiil+şekil ekleri= fiil çekimi= kipler. Buna göre zaman kavramı şekil ekleri üzerindedir. Birbiriyle ilgili fakat temelde ayrı kavramlar olan kip ve zamanın en belirgin noktası aynı eklerle ifade edilmeleridir (1992: 63). Çoğunlukla fiilin zaman ve şahıs ekleri ile çekimlenip belirli bir şekilde ifade edilişi kip kavramı ile karşılansa da kimi zaman konuşurun tutumunu, ruh durumunu yansıtan gramatikal bir ulam olarak da değerlendirilmektedir: A. Dilâçar ise kip terimini fiilin gösterdiği sürecin hangi psikolojik koşullar altında meydana geldiğini ya da gelmek istendiğini bildiren ve ruh durumunu, kişisel duyguları, niyeti, isteği belirten bir gramatikal ulam olarak tanımlamaktadır (Dilâçar 1971: 106). Sebzecioğlu da Dilâçar gibi kipin kişinin psikolojik durumu ve tutumunu yansıtan fiil çekimleri olarak değerlendirmektedir (Sebzecioğlu, 2004: 32). Akerson ise kipi konuşurun kurduğu cümleler karşısındaki değişik bakış açılarına dayanan tutumu olarak değerlendirmektedir. Söz konusu olan istek, niyet, olasılık, zorunluluk vb. bakış açıları dilbilimde kip olarak adlandırılmaktadır (Akerson, 1994: 82, Akt. Hirik). Topaloğlu konuşurun tutumuna vurgu yaparak kipi şu şekilde ifade etmiştir: Bir fiile zaman ve şahıs kavramları dışında konuşan tarafından başka düşünce ve duyguların katılıp katılmadığını anlatan, yani fiilin belirttiği kılış veya oluş karşısında konuşanın sadece bildirmeyle mi yetindiğini, yoksa bir yorumda mı bulunduğunu gösteren fiil biçimi. (Topaloğlu, 1989: 101) 5 Üstünova, dilek kipi çekimlerinde yapısal olarak zaman ekinin bulunmamasının bu çekimdeki eylemlerin zaman ifadesi taşımadığı anlamına gelmeyeceğini belirtmiştir. Bir işin, oluşun, kılışın gerçekleşmesi için zaman ve hareketi yapanın mutlak koşul olduğu vurgulanmıştır. Ayrıntılı bilgi için bk: ÜSTÜNOVA, Kerime (2004), Dilek Kipleri ve Zaman Kavramı, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, C.LXXXVIII, S. 635, S
10 10 Sosyal Bilimler Dergisi 2. KİPLİK Kiplik, konuşurun durum karşısındaki tutumu, bilgisi, beklentisi, şüphesi, zorunluluğu vb. durumları yansıtan ifade biçimleridir. Bu ifade biçimlerinin belirli işaretleyicilerden oluştuğunu söyleyebilmek oldukça güçtür. Çünkü kiplik ifadeler, anlambiliminin yoruma açık, çoğunlukla bağlama dayalı ve kapsama alanı geniş olan parçalarıdır. Kiplik ifadelerin yorumlanmasında bağlamın yanı sıra konuşan kişiyle dinleyici arasındaki sınıf farkı, yakınlık, konuşurun tonlaması gibi pek çok etken söz konusudur. Örneğin Kapıyı kapatır mısın? cümlesi bir patron tarafından çalışanına söylendiğinde, emir işaretleyicisi olarak değerlendirilirken; aynı cümle iki arkadaş söz konusu olduğunda istek işaretleyicisi olarak değerlendirilebilir. Kiplik kavramı ilk olarak felsefeciler tarafından ele alınmış ve mantık, kipliğin doğduğu alan olmuştur. Mantığın bir alt dalı olan modal mantık bugünkü kiplik sınıflandırmalarının dayandığı ana ögeleri belirlemiştir (Kerimoğlu 2011: 9). Dilbilimi alanındaki incelemeler ise daha yenidir. Dilbilimsel kiplik incelemelerinde Mantıksal Yaklaşım, Tipolojik Yaklaşım, Semantik ve Pragmatik Yaklaşım gibi yaklaşım biçimleri kullanılmaktadır. Mantıksal Yaklaşım ile metin üreticisinin bilgi ve istekleriyle, dünya gerçeklikleri arasındaki mesafe esas alınır. Tipolojik Yaklaşım ile tüm dünya dilleri için bir kiplik sınıflandırması yapmak amaçlanmaktadır. Chung ve Timberlake e göre tipolojik kiplik çalışmalarında anlam alanlarıyla ilgili tanımlamalar esnek bir yapıya sahiptir (Chung; Timberlake, 1985: 243). Semantik ve Pragmatik Yaklaşımda ise kiplik ögesini çevreleyen bağlam önem kazanmaktadır; sadece ek, kök ve cümle gibi dil birimleri değil daha üst birimler de sürece dâhil edilmektedir (Kerimoğlu, 2011: 27-30). Dilbilimsel çalışmalarda kullanılan terimler ve kategoriler farklılık gösterse de temel kategoriler bilgi kipliği (epistemic modality) ve yükümlülük kipliğidir (deontic modality). Bilgi kipliği temelde, konuşurun önerme karşısındaki bilgisinin derecesini ve önermenin gerçekliğini yansıtan kiplik ifadelerden oluşmaktadır. Örneğin Ayşe kitabı okumuş olabilir. cümlesini söyleyen bir kişi Ayşe nin kitabı okumuş olduğundan emin değildir ve kitabın okunmuş olmasını bir ihtimal olarak sunmuştur. Ayşe kitabı mutlaka okumuştur. cümlesinde ise konuşurun önerme karşısındaki bilgisinin kesin olduğu anlaşılmaktadır. Yükümlülük kipliği ise konuşurun karşısındaki kişiyi, çeşitli yönlerden yükümlü tuttuğu kiplik ifadelere dayanmaktadır. Bu ifade alanında söylem ön plana çıkmaktadır. Bu işi yarına yetiştirmek zorundasın. cümlesinde konuşurun önerme karşısındaki bilgisi ön planda değildir. Konuşurun çeşitli etkenlerden dolayı dinleyiciyi sorumlu tuttuğu bir durum mevcuttur. Yükümlülük kipliğinde bir otorite ve onun çevresinde oluşan bir dünya vardır. Bu otorite, konuşur odaklı (eyleyici odaklı) olduğu gibi, konuşur (eyleyici) dışı normlar (ahlak kuralları, yaslar vb.) da olabilmektedir. Fakat kimi araştırmacılar yükümlülük kipliğini, dış odaklı otoritenin söz konusu olduğu izin, emir, zorunluluk, yasaklama vb. ifade alanlarıyla sınırlandırmaktadır (Kerimoğlu, 2011: 117).
11 Pelin Seçkin 11 Dilbilimsel kiplik çalışmalarında temel iki kategori olan bilgi kipliği ve yükümlülük kipliği, bazı çalışmalarda sırasıyla önerme (propositional modality) ve eylem kipliği (event modality) olarak da adlandırılmaktadır. Palmer ise, farklı bir sınıflamaya giderek önerme kipliğini, bilgi kipliği ve delile dayalı kiplik (evidentiality modality) olmak üzere ikiye ayırmıştır. Palmer a göre bilgi kipliğinde, konuşur önermenin gerçekliği ile ilgili yargıda bulunur. Delile dayalı kiplikte ise, konuşur delilden hareketle gerçekliğini bildiği önermeleri kanıtlama yoluna gider (Palmer, 2001: 7). Bu açıklamalar ışığında Kalemi kaybetmiş olabilirim. cümlesi bilgi kipliğine, Araba kapıda, babam eve gelmiş olmalı. cümlesi arabanın kapıda olması deliliyle ilişkilendirilerek, delile dayalı kiplik kategorisine dâhil edilebilir. Eylem kipliğini izin-yükümlülük ve devinim kipliği olarak ikiye ayıran Palmer, izinyükümlülük kipliğindeki söz konusu olayın konuşur dışındaki etkenlere bağlı olduğunu belirterek alt kategori olarak izin, emir ve zorunluluk ifade alanlarını göstermiştir. Devinim kipliğindeki olay ise konuşur odaklıdır, yeterlilik ve istek ifade alanlarını kapsamaktadır (Palmer, 2001: 9). Palmer a göre yükümlülük kipliği ifadeleri geleceğe; bilgi kipliğini oluşturan ifadeler geleceğe ya da konuşulan zamana aittir (Palmer, 1990: 47). 3. KİP ve KİPLİK İLİŞKİSİ Birbiriyle ilişkili olan kip ve kiplik adlandırmalarıyla ilgili olarak kip kavramının kiplik ifadelerin çekimsel bir ifadesi olduğu konusunda yaygın bir görüş birliği bulunmaktadır. Ayrı birer kategori olarak değerlendirilse de kipler, kiplik işaretleyicisi olduğundan her iki kavram arasında yakın bir ilişki bulunmaktadır. Kip, sunulan düşüncenin veya önermenin kiplik değerini belirleyen gramatik bir biçimdir. Kiplik ise konuşurun önerme karşısındaki tutumunu, düşüncesini, bilgisini, beklentisini vb. durumları yansıtan anlamsal bir ulamdır. Bu ifade biçimleri kipler ile sınırlı kalmayıp vurgu, bağlam, kiplik birimler, kiplik sözler gibi pek çok unsurla çeşitlenmektedir. Bundan dolayı kip ve kiplik kavramı arasında sadece kapsam bakımından bir fark vardır. Kerimoğlu (2011) bu durumu şöyle açıklamıştır: Kiplik literatüründe aradaki fark üzerinde durulsa da, kip ve kipliğin parça-bütün ilişkisi düzeyinde bir ilişkiye dayandığını belirtmek gerekir. Temelde bir farklılıktan değil, kapsamlılıktan söz etmek daha doğru olur. Ali burada fotoğraf çekmemelisin. cümlesindeki -mali eki fiile gelerek kiplik anlamlarından birini işaretlemektedir. Fiile gelen morfolojik bir araç olduğu için kip ögesidir. Ancak bu anlamı işaret etmek için konuşur yalnızca morfolojik araçları kullanmayabilir veya gereklilik anlamının alt kategorilerini (zorunluluk, yasaklama, rica vb.) bildirmek isteyebilir. Bu durumda yalnızca morfolojik araçları kullanan ve gereklilik olarak adlandırılabilecek dar bir semantik alanla değil, daha farklı araçlarla da işaretlenen geniş bir anlam alanıyla karşılaşırız. (Kerimoğlu, 2011: 71)
12 12 Sosyal Bilimler Dergisi Aslan Demir e göre kiplik anlambilimle, kip ise biçim bilimiyle ilgili kavramlardır. Dünyada var olan anlamlar çeşitli idrak süreçlerinden geçtikten sonra dil birimlerine kodlanmaktadır. Dolayısıyla kiplik, doğal anlamların dil anlamlarına dönüşümüyle ilgilenmektedir. Kip ise kipliğin ifadesini sağlayan, gramatikleşmiş morfolojik bir kategoridir (Aslan Demir, 2008: 18). Bybee, Perkins ve Paglıuca kipi, konuşmacının kendi davranış ve fikirlerinin dilbilgiselleşmesi olan kipliğin gramatik bir biçimi olarak tanımlamıştır (Bybee vd., 1994: 181). Lyons, kip kavramının kipliğin dil bilgiselleşmesi sonucunda ortaya çıktığını belirterek bildirme kiplerinde konuşurun ifadenin gerçekliği konusunda bilgi verdiğini vurgulamıştır (Lyons, 2005: 179; 253). Benzer e göre kip, birincil görevi emir, istek, gereklilik dilek-şart anlamlarını aktarmak olan biçimlere verilen isimdir. Kiplik ise konuşucunun ruh durumunu, duygularını, niyetini, isteğini bildiren ve dilde biçim olarak bu göreve atfedilmiş olmayan biçimlere verilen addır. Kip sadece fiilleri içeren bir sınıflama iken kiplik dilin değişik birimlerinin kullanım düzleminde kazandıkları iletişim değerleridir (Benzer, 2008: 271). Kiplik ifade alanları, Türkoloji için yeni çalışma alanlarından biridir. Nitekim Türkiye Türkçesi için yazılan gramer kitaplarında kiplik başlığı yer almamakta ve çalışmalarda kiplik ifadeler, kip başlığı altında eklerin işlevi olarak değerlendirilmektedir. Korkmaz; çekimli fiilleri, bildirme ve tasarlama kipi olarak ikiye ayırmıştır. Ele alınan kiplerin açıklaması yapıldıktan sonra, söz konusu kipin işlevleri ayrı bir başlık altında incelenmiştir. Örneğin -AcAk ekinin gelecek zaman kipi olmanın yanı sıra, bazı durumlarda gereklilik işlevini taşıdığı ve bu durumda işlev kaymasının söz konusu olduğu belirtilmiştir. Aynı zamanda gelecek zaman kipinin tahmin ve olasılık işleviyle de kullanıldığı dile getirilmiştir (Korkmaz, 2009: 626). Bu iş yarına bitmiş olacak. cümlesinde ise -AcAk eki ile emir semantiği oluşturulmuştur. Cümlenin, konum olarak üst seviyede olan biri tarafından daha alt seviyedeki bir kimseye söylendiği anlaşılmaktadır. Yani, bir buyuran ve işi gerçekleştirecek olan bir eyleyici bulunmaktadır. Görüldüğü üzere -AcAk eki gelecek zaman kip eki olmasının yanında olasılık, emir vb. gibi kiplik ifade alanlarının işaretleyicisi olabilmektedir. Bu durum aslında kiplik ifadelerin gelişim yönleri hakkında bilgi vermektedir. Yani, dil bilgisel bir birim olan - AcAk eki dönüşümler geçirerek çeşitli ifade alanları oluşturmuştur. Nitekim kipliğin doğuşunda kiplik bildirmeyen ifadelerin ön planda olduğu bilinmektedir (Traugott, 2006:107 ). Bilgegil, miş li geçmiş zamanın küçümseme; gelecek zamanın tahmin, emir, gereklilik, şart; geniş zamanın rica, dilek-istek, alışkanlık vb. anlamını taşıyabildiğini belirtmiştir (Bilgegil, 1963: ). Dilaçar ın yukarıda zikredilen tanımı da kipin anlamsal ve işlevsel boyutunu vurgulayarak bir anlamda kiplik kavramını işaret etmektedir. Dolayısıyla Dilâçar bu doğrultuda bildirme kipi, dilek-koşul, gereklilik gibi kip ayrımlarının sadece eylem öbeği
13 Pelin Seçkin 13 çerçevesinde değerlendirilmesi ve algılanmasını yeterli bulmaz. Bunu örneklerle değerlendirmeye çalışır: 1. Ahmet belki gider. 2. Ayşe herhalde sınıfını geçmiştir. 3. Arkadaşının başarısızlığı kaçınılmaz mı? 4. Çocuk zorunlu olduğu için erken kalkıyor. 5. Yasa kesinlikle bugünlerde çıkacak. Bu tümcelerde geçen belki, herhalde sözcükleri olasılık anlatırken (elbette eylemin durumu da bu olasılığı etkilemektedir), kaçınılmaz, zorunlu, kesinlikle sözcükleri ise gereklilik kipinin değişik ayrımlarını dile getirmektedir. Bunlar gibi acaba, sakın, kuşkusuz, usulca, eğer, ister, olası, olanaklı vb. sözcükler kişinin eylemin anlattığı iş, oluş ya da devinimine ilişkin tavrını yansıttıkları için kip ulamının kapsamı içinde olmaları gerekir (Dilaçar, 1971: 81). Gencan, eylemlerin zaman ve anlam özelliklerine göre türlü eklerle değişik biçimlere girmesini kip olarak değerlendirmiştir. Eserinde Gelecek Zaman Kipi başlığı altında ekin çekimini ve tarihî gelişim süreçlerini anlattıktan sonra, tarihî dönemlerde kullanılan -AsI gelecek zaman eki ile türemiş sözcüklerin gelmek yardımcı eylemiyle birleşerek isteklenme eylemi oluşturduğunu dile getirilmiştir (Gencan, 1979: 281). Fiil kiplerini bildirme ve dilek kipleri olmak üzere ikiye ayıran Ediskun, zamanlar bahsinde Özel Kullanışlar başlığı altında eklerin işlevlerine de yer vermektedir. -miş li Geçmiş Zaman bahsinde özel kullanılış olarak -miş geçmiş zaman ekine -dir ekinin eklenmesiyle kesinlik ya da olasılık anlatılabileceğini söyler (Ediskun, 1985: 177). Örneğin Ahmet, bu saate kadar hazırlıklarını tamamlamıştır. cümlesinde konuşurun, hazırlıkların bitmiş olduğuna dair kesin bir bilgisinin olmadığı anlaşılmaktadır. Burada konuşur, sadece saatin ilerlemiş olmasından istifade ederek bir çıkarımda bulunmuştur. Elbette, bu çıkarım bir ihtimali yansıtmaktadır ve hazırlıkların tamamlanmamış olması da söz konusu olabilecek bir durumdur. Aynı cümle olasılık kipliği işaretleyicisi olan herhalde zarfı eklenerek Ahmet, herhalde bu saate kadar hazırlıklarını tamamlamıştır. şeklinde söylendiğinde anlamsal bir fark ortaya çıkmamakta ve miştir ile herhalde işaretleyicilerinin birbirini destekleyen iki ayrı olasılık kipliği işaretleyicisi olduğu kolayca anlaşılmaktadır. Gülsevin, Eski Anadolu Türkçesinde Ekler isimli çalışmasının fiil çekimi bölümünde, eklerin işlevlerinin belirlenmesinin önemine vurgu yapmıştır. Özellikle vurgu ve tonlamanın bazı eklere işlev yüklemede son derece etkili olduğunu dile getirmiştir (Gülsevin, 2007: 79). Ayrıca EAT döneminde bazen aynı ekin hem emir hem istek hem de gereklilik bildirebileceği belirtilmiştir. Bu durumda cümledeki diğer kelimelere,
14 14 Sosyal Bilimler Dergisi isteğin derecesine, kişiler arasındaki hiyerarşik ilişki gibi pek çok duruma bakılması gerektiği söylenmiştir (Gülsevin, 2007: 106). Bilgegil, Edebiyat Bilgi ve Teorileri isimli kitabında Bildirme İsnâdı bölümünü İbtidâi Bildirme, İstemeli Bildirme, İnkâr Bildirmesi, Isrâr Bildirmesi; Dilek İsnâdı bölümünü İstek Bildirenler ve İstek Bildirmeyenler olarak ikiye ayırmıştır. İstek Bildirenler Temenni, Emir (Emir kendi içinde Duâ ve tazarrû, Recâ, İstimâs, Teşvik, İnkıyâd, İbâhe, Tenbih, Tehdîd, Tahyîr, Sakındırma, Yer târifi, İmtinân, Ye s, Tesviye, Kınama, Temenni, İstiğnâ, Kin Bildirme), Nehiy, Nidâ olarak tasnif edilmiştir. İstek Bildirmeyenler ise Ummak, Şaşmak, Haberin Dilek Yerinde Kullanılması bölümlerinden oluşmuştur ( Bilgegil, 1989: 44-55). Bu sınıflandırma, özellikle Türkiye de son yıllarda sıkça çalışılan kiplik konusunun belagatteki yerini göstermektedir. Öyle ki söz konusu sınıflandırmada emir alt başlığı, aynı seviyedeki insanlardan birinin diğerinden bir şey istemesi istimâs, rıza ve itaate delalet eden emir inkıyâd, başa kakmaya delalet eden emir imtinân olarak adlandırılarak konuşur ve dinleyen arasındaki konum, bağlam, istemenin yönü ve şiddeti gibi pek çok unsur göz önünde tutulmuştur. Belagatte doğru ya da yanlış diye hüküm verilen sözler haber, diğerleri inşâdır (Saraç, 2007: 55). Bu ifade dilbilimsel kiplik çalışmalarında temel iki kategori olan bilgi kipliği ve yükümlülük kipliği terimlerini çağrıştırmaktadır. Bilgi kipliği temelde, konuşurun önerme karşısındaki bilgisinin derecesini ve önermenin gerçekliğini yansıtan kiplik ifadelerden oluşmaktadır. Örneğin Ayşe kitabı okumuş olabilir. cümlesini söyleyen bir kişi Ayşe nin kitabı okumuş olduğundan emin değildir ve kitabın okunmuş olması nı bir ihtimal olarak sunmuştur. Ayşe kitabı mutlaka okumuştur. cümlesinde ise konuşurun önerme karşısındaki bilgisinin kesin olduğu anlaşılmaktadır. Yükümlülük kipliği ise konuşurun karşısındaki kişiyi, çeşitli yönlerden yükümlü tuttuğu kiplik ifadelere dayanmaktadır. Bu ifade alanında söylem ön plana çıkmaktadır. Bu işi yarına yetiştirmek zorundasın. cümlesinde konuşurun önerme karşısındaki bilgisi ön planda değildir. Belagat ilminin bir alt dalı olan meânînin günümüz anlambilim çalışmalarıyla ilişkili olduğu aşikârdır. Günümüz çalışmalarında yapının mı yoksa anlamın mı ön planda olması gerektiği tartışmaları sürerken meânî ilminde anlam temel alınarak şekil inşâ edilmiştir. Nitekim meâni, mananın görevi karşısında ifadenin şekillenmesidir (Bilgegil, 1989: 44). Yaman, anlamsal bir ulam olan kipliğin sadece kip ekleri ile morfolojik olarak işaretlenmesini fonksiyon değişmesi adıyla ele almıştır. Fonksiyon değişmesinin genişleyen duygu ve düşünceleri anlatacak kadar yeterli kelime olmadığı için ortaya çıktığı ve üslûbu zenginleştirmek amacıyla oluşturulduğu ifade edilmiştir. Çalışmada Görürüm ki, seni vezir-i azamlığa getirmekle hata etmişiz paşa! cümlesi örnek verilerek burada öğrenilen geçmiş zaman ekinin fonksiyon değiştirerek pişmanlık ifade ettiği anlatılmıştır (Yaman, 1994: 48-50). Günümüz çalışmalarında söz konusu cümle, isteme kipliği işaretleyicisi olarak değerlendirilmektedir. Geçmişte yapılan bir eylemin ardından duyulan pişmanlık dile getirilerek art anlamda keşke olmasaydı vurgusu yapılmıştır. Dolayısıyla böyle bir cümleyi telaffuz eden konuşur, geçmişe yönelik bir
15 Pelin Seçkin 15 temenni ile şu anda eylemin gerçekleşmesini istemediğini ifade ederek isteme kipliğini işaretlemektedir. DEĞERLENDİRME ve SONUÇ Günümüze gelinceye kadar kip kapsamında fonksiyon genişlemesi, anlam kayması, işlev kayması gibi adlandırma ve değerlendirmelerle işaret edilen ve dil ve edebiyat çalışmaları içinde yapı ve anlam sorunu olarak ele alınan çalışmalar, artık kiplik alanına girmektedir. Bu durumda kip ve kiplik birbirinden tam bağımsız iki alan değil, biri diğerini işaretleyen iki dil durumudur. Kip ve kiplik, temelde ayrı fakat birbiriyle ilişkili olan iki kavramdır. Kip gramatikal bir yapı, kiplik anlamsal bir olgudur. Örneğin Alışveriş yapmak için ben de sizinle gelirim. cümlesinde gramatikal yapı geniş zamanı işaretlemekte, anlamsal yapı ise bir isteğin, niyetin olduğunu ön plana çıkarmaktadır. Konuşurun tutumunu temel alan kip tanımlamalarına göre bu cümle, isteme kipini teşkil etmektedir. Ancak kip, fiil kök ve gövdelerinin ifade ettiği hareketin ne şekilde yapıldığını veya olduğunu gösteren gramer kategorisi olarak değerlendirildiğinde söz konusu cümle geniş zaman kipi ile oluşturulmuş olacaktır. Dolayısıyla kip ile kiplik arasındaki ilişki derin ve yüzey yapı bağlantısına dayanmakta, terimlerin adlandırmasında hangi yapıya öncelik verilmesi gerektiği problemi ortaya çıkmaktadır. Bu noktada kip, zaman eki ile uzatılmış bir fiilin tekli ve çoklu kişi eki almış şekli olarak tanımlanıp eklerin taşıdığı ikincil görevler ile sözlüksel unsurların, söz diziminin, bağlamın ve hatta tonlamanın cümleye kazandırdığı anlamsal ulamlar, kiplik olarak nitelendirildiği takdirde belirsizlik ortadan kalkacaktır. KAYNAKÇA AKERSON, Fatma (1994), Türkçede Yüklem, Görünüş, Zaman ve Kip, İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi VIII. Dilbilim Kurultayı Bildiriler Kitabı. ASLAN DEMİR, Sema (2008), Türkçede İsteme Kipliği, Semantik Pragmatik Bir İnceleme, Ankara: Grafiker Yayınları. BANGUOĞLU, Tahsin (2007), Türkçenin Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. BAŞKAN, Özcan (2003), Bildirişim (İnsan Dili ve Ötesi), İstanbul: Multilingual Yayınları. BENZER, Ahmet (2008), Fiilde Zaman Görünüş Kip ve Kiplik, Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Basılmış Doktora Tezi. BİLGEGİL, Kaya (1989), Edebiyat Bilgi ve Teorileri (Belâgât), İstanbul: Enderun Kitabevi. BİLGEGİL, Kaya (1963), Türkçe Dilbilgisi, Ankara: Güzel İstanbul Matbaası. BYBEE, Joan.; PERKINS, Revere.; PAGLIUCA, William (1994), The Evolution of Grammar: Tense, Aspect and Modality in the Languages of the World, Chicago: University of Chicago Press. CHUNG, S.; TIMBERLAKE, A. (1985), Tense, Aspect and Mood Typology and Syntactic Description (T. Shopen (ed.)), Vol III, Cambridge: Cambridge University Press, p DİLAÇAR, Agop (1971), Gramer: Tanımı, Adı, Kapsamı, Türleri, Yöntemi, Eğitimdeki Yeri ve Tarihçesi Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, s
16 16 Sosyal Bilimler Dergisi EDİSKUN, Haydar (1985), Türk Dilbilgisi (Sesbilgisi-Biçimbilgisi-Cümlebilgisi), İstanbul: Remzi Kitabevi. EKER, Süer (2009), Çağdaş Türk Dili, Ankara: Grafiker Yayınları. ERGİN, Muharrem (2004), Türk Dil Bilgisi, İstanbul: Bayrak Yayım. GENCAN, Tahir Nejat (1979), Dilbilgisi, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. GÜLENSOY, Tuncay (2000), Türkçe El Kitabı, Ankara: Akçağ Yayınları. GÜLSEVİN, Gürer (2007), Eski Anadolu Türkçesinde Ekler, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. HİRİK, Seçil (2010), Eski Uygur Türkçesinde Kiplik, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. KERİMOĞLU, Caner (2011), Kiplik İncelemeleri ve Türkçe, İzmir: Dinozor Kitabevi. KORKMAZ, Zeynep (2009), Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. KORMAZ, Zeynep (2010), Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. LYONS, John (2005), Linguistic Semantics, An İntroduction, Cambridge: Cambridge University Press. ÖZÇELİK, Sadettin; ERTEN, Münir (2005), Türkiye Türkçesi Dilbilgisi, Diyarbakır. ÖZKAN, Mustafa; TÖREN, Hatice; ESİN, Osman (2006), Türk Dili (Yazılı ve Sözlü Anlatım), İstanbul: Filiz Kitabevi, İstanbul. PALMER, Frank Rober (2001), Mood and Modality, Cambridge: Cambridge University Press. SARAÇ, Yekta (2007), Klasik Edebiyat Bilgisi- Belâgât, İstanbul: 3F Yayınevi. SEBZECİOĞLU, Turgay (2004), Türkçede Kip Kategorisi ve -yor Biçimbiriminin Kipsel Değeri, Dil Dergisi, S. 124, s , Ankara. TOPALOĞLU, Ahmet (1989), Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Ötüken Neşriyat. TRAUGOTT, E.C. (2006), Historical Aspects of Modality, The Expression of Modality (W. Frawley (ed.)). Berlin- Newyork: Mouton de Gruyter, p YAMAN, Ertuğrul (1992), Türkçede Kip ve Zaman Kavramları, Dil Dergisi, S:6, s , Ankara. YAMAN, Ertuğrul (1994), Türkiye Türkçesinde Zaman Kaymaları ve Fonksiyon Değişmeleri ; Dil Dergisi, S. 18, s , Ankara.
17 TEK PARTİ İKTİDARI DÖNEMİNDE TRABZON EKONOMİSİ ( ) Muzaffer BAŞKAYA 1 ÖZET Bu çalışmada yılları arasında Trabzon daki ekonomik faaliyetler incelenmiş, XIX. yüzyılın ortalarından itibaren yükselişe geçen Trabzon ekonomisinin Cumhuriyet dönemindeki durumu izah edilmeye çalışılmıştır. Araştırma konusu olarak Trabzon un seçilmesi onun bulunduğu konum ve öneminden ileri gelmektedir. Zira Trabzon, en erken dönemlerden itibaren ticaret ile var olmuş ve tarihinin en parlak zamanlarını ticaretin yoğun olduğu dönemlerde yaşamıştır. Bu itibarla her daim canlı bir ticari merkez görüntüsü veren Trabzon, Birinci Dünya Savaşı nın ardından transit ticaretteki stratejik konumunu yitirmiş, bu duruma tarım arazisinin yetersizliği ve sanayi sektörünün bulunmayışı gibi faktörler de eklenince şehir, ekonomik anlamda büyük bir irtifa kaybı yaşamıştır. Cumhuriyet Hükumetleri bu kötü gidişin önüne geçmek için bazı projeler geliştirse de bunlar çoğu zaman teori safhasında kalmış, pratiğe geçenlerden de istenilen verim elde edilememiştir. Anahtar Kelimeler: Transit Ticaret, Liman, Demiryolu, Fındık, Şirket, Kooperatif TRABZON ECONOMY DURING THE SINGLE PARTY ERA ( ) ABSTRACT In this study, economic activities in Trabzon between the years were examined and the economic situation of Trabzon in republic period, which started to rise since the middle of 19th century, was tried to explained. Trabzon has been chosen as a research subject due to its location and importance. Trabzon has existed with trade from the earliest periods of history and has began to benefit greatly from the busy trading periods of its history. Though this ever commercial center image, Trabzon has lost its strategic position in transit trade after the First World War. Agricultural land shortage and lack of a industry sector have also led to city a total economic collapse. Although Republic Governments searched for a solution to avoid this bad situation, these solutions often stuck at the stage of theory. Keywords: Transit Trade, Port, Railway, Hazelnut, Cooperative 1 Dr. KTÜ, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Bölümü,
18 18 Sosyal Bilimler Dergisi GİRİŞ Trabzon, Anadolu nun kuzey doğusunda, Doğu Karadeniz in doğal bir limanının kıyısında, Asya ve Ortadoğu transit yolunun başında kurulmuş bir şehirdir. Bu itibarla Trabzon eski çağlardan beri batı dünyasının, ihtiyaç duyduğu doğu mallarını elde etmek için kullandığı liman kentlerinden biriydi (Tezcan, 2002: 72-74). Trabzon un transit ticaret noktasında en önemli özelliği ise ünlü İpek Yolu nun üzerinde bulunmasıydı. Tüm bu özelliklerinin yanında şehrin transit ticaret sahasında sahip olduğu stratejik konumunu güçlendirmek ve limana gelen gemilerin emniyetini sağlamak amacıyla (Kütükoğlu, 1988: 97) Roma İmparatoru Hadrianus döneminde bir mendirek inşa edilmiş (Tekindağ, 1974: ) ve böylece Trabzon, başta İran ve Azerbaycan olmak üzere, Kafkasya, Türkistan (Orta Asya) ve kısmen de Hindistan ın batıya açılan en mühim kapısı hâline gelmiştir (Tozlu, 2002: 482). Ticari önemini daha sonraki yüzyıllarda da muhafaza eden ve zamanla cazibe merkezi hâline gelen Trabzon un Türklerin eline geçmesinin ardından, Osmanlı Devleti, özellikle Trabzon-İran transit hattının sağlıklı bir şekilde çalışması için büyük gayret sarf etmiştir. Bunun en büyük sebebi Tebriz-Erzurum-Trabzon yolunun oldukça mühim ve iki taraf için de kazançlı olmasıydı. Zira İranlı tüccarların uğradığı ilk büyük kara gümrüğü olan Erzurum da ödedikleri vergilerle Osmanlı hazinesi oldukça büyük bir gelir elde ediyordu (Tozlu, 2002: 482). İmparatorluğun en önemli gelir kapılarından biri olan Karadeniz ticareti ve Trabzon- Tebriz transit yolu için en kritik gelişme 1774 yılında yaşanmış ve Küçük Kaynarca Anlaşmasıyla Rus ticaret gemileri ilk defa Karadeniz de dolaşma hakkını elde etmiş, onları 1784 de Avusturya, 19 ncu yüzyılın başında İngiltere ve Fransa (1802), daha sonra Danimarka ve İspanya takip etmiştir (Yılmaz, 2009: 369). Ne gariptir ki Osmanlı Devleti, Karadeniz üzerindeki siyasi ve ticari hâkimiyetini kaybederken bu değişim, Trabzon un ticari yapısını olumlu etkilemiştir. Yani XIX. yüzyılın başından itibaren Karadeniz in statüsünde yaşanan gelişmeler neticesinde, Doğu Karadeniz sahasından İran a ulaşan Trabzon-İran Yolu ve Trabzon Limanı, uluslararası ticaret ve siyaset bakımından stratejik değerini artırmıştı (Kaleli, 2003: 22). Trabzon-İran transit hattı ile ilgili olarak 1850 lerden sonra bazı olumsuz gelişmeler meydana gelmiştir. Bunlardan ilki, Rusya nın, Kafkaslarda demiryolu ağları kurarak İran transitini ele geçirme çabasıdır (Kaleli, 2003: 32). Diğeri de 1869 da Süveyş Kanalı nın açılmasıydı (Bayraktar, 2011: 287) lü yılların başına gelindiğinde Trabzon-İran ticareti yıl önceki seviyelerde olmasa da (Issawi, 2004: 192) canlılığını koruyordu. Zira 1901 yılına ait bir raporda verilen bilgilere göre İran dan ihraç edilen transit eşyanın değeri 1900 yılında sterlin iken ertesi yıl sterline çıkmıştı. İran a yapılan ihracat ise 1899 da sterlin değerinde olup 1900 de sterline düşmüştü (FO, 1901: 6).
19 Muzaffer Başkaya 19 XX. yüzyıla girilirken ticari hareketliliğini bir şekilde muhafaza eden Trabzon a en büyük darbeyi Birinci Dünya Savaşı vurmuş, savaş yıllarında Rusların hedef alanı olması dolayısıyla Trabzon Limanı tahrip olmuş,(öksüz, 2006: 396) gerek bombardımanlar nedeniyle yaşanan yıkım gerekse halkın işgal edilmeyen yerlere doğru göçünün meydana getirmiş olduğu sosyal problemler Trabzon u oldukça derinden etkilemiştir. Öte yandan savaşın bir diğer ağır sonucu ise İran transitinde yaşanmış Trabzon-İran yolu yerine Bakü-Batum yolu ön plana çıkmıştır. Savaş dolayısıyla açılan bu güzergâh, İran- Erzurum- Trabzon yolunu köreltmiş ve böylece Trabzon, transit ticaretinde merkez olma konumunu geri dönülemeyecek bir biçimde yitirmiştir. 1. LİBERAL EKONOMİ MODELİ UYGULAMALARINDA TRABZON ( ) Cumhuriyetin ilan edildiği 1923 yılı, Trabzon ekonomisinin kan kaybettiği bir döneme denk geliyordu. Çünkü Savaş, transit ticareti neredeyse bitirmiş, üstüne üstük 1924 yılında yapılan nüfus mübadelesiyle beraber Türkiye de bulunan Rum azınlık, Lozan Antlaşması çerçevesinde Yunanistan a gönderilmiş, dolayısıyla sermaye kaçışı ve yetişmiş insan kaybı meydana gelmiştir. Ayrıca bu tarihten sonra ekonominin ağırlık merkezi Marmara Bölgesi nde yoğunlaşmış bu da doğal olarak Trabzon ekonomisini olumsuz etkilemiştir. Bu durumun sonucu olarak Trabzon un zengin ve Müslüman eşrafı İstanbul a yerleşmeye başlamıştır. Günden güne geriye giden Trabzon ekonomisini canlandırmak amacıyla harekete geçen Cumhuriyet Hükumeti, temelleri meşrutiyet dönemine dayanan bir projeyi raftan indirmiş ve Trabzon ile Erzurum arasında demiryolu inşa edilmesi için çalışmalara başlanmıştır (İstikbal Gazetesi, 1 Nisan 1340/1924). Bu kapsamda ilk olarak işin yasal zemini oluşturulmuş ve 10 Nisan 1924 tarihinde TBMM de Trabzon-Erzurum Demiryolları ile Trabzon Limanı Keşfiyat ve İhrazatının 1340 Senesi Zarfında İcrası hakkında 476 sayılı kanun çıkarılmıştır(istikbal Gazetesi, 21 Nisan 1340/1924). Kanuna göre Trabzon ile Erzurum arasında demiryolu hattı kurulacak ve Trabzon da yeni bir liman yapılacaktı. Fakat bu kanun, projenin maliyetinin yüksekliği nedeniyle bir türlü hayata geçirilememiştir (Öncü-Küçükuğurlu, 2008: 146). Bu durum üzerine Trabzon da yaşanan hayal kırıklığını bir nebze olsun telafi etmek ve demiryolu inşa edilene kadar transit ticareti canlı tutmak amacıyla harekete geçen Hükumet, 1926 yılında Trabzon Ticaret ve Zahire Borsası (Başkaya, 2014: 94) ile 1930 yılında İskele mevkiinde transit antreposunu faaliyete sokmuş (Komisyon, 1933: 30) ayrıca transit yolunda kapsamlı bir inşa hareketine girişmiştir (Başkaya, 2014: 246). Söz konusu inşa faaliyeti özellikle 1931 sonrasında iyice artmış ve transit yolu, kamyonlarla sefer yapılabilecek hale getirilmiştir. Fakat tüm bu çabalara rağmen transit ticarette yaşanan düşüşün önüne geçilememiştir. Aşağıdaki tablo bu durumu çok daha iyi ortaya koymaktadır.
20 20 Sosyal Bilimler Dergisi Tablo 1: Yılları Arasında Transit Ticaret Sene Kilo Kıymet (Lira) Kaynak: BCA, / Cumhuriyetin ilk yıllarında Trabzon a gelen İran menşeili malların ihracında yaşanan bu düşüş, bölgenin genel vaziyetini bildiren çeşitli raporlara da konu olmuştur. Bu raporlardan birinde verilen bilgilere göre İran dan Trabzon a gelip dışarıya giden transit eşyası: 1931 de lira değerinde kilo, 1932 te lira değerinde kilo, 1933 te lira değerinde kilo, 1934 te lira değerinde kiloydu ve bu eşyalar, pamuk, badem içi, üzüm, tatlı çekirdek ve halıdan ibaretti. Dışarıdan Trabzon a gelip İran a giden transit eşyası 1931 te lira değerinde kilo, 1932 de lira değerinde kilo, 1933 te lira değerinde kilo, 1934 te lira değerinde kiloydu ve bu eşyaların %50 si yünlü dokuma, %25 i pamuklu dokuma ve kadife, %10 u ipekli dokuma, %15 i de demir, pirinç ve türlü hırdavattan oluşuyordu. (BCA, / ). Modern bir liman ve onu iç bölgelere bağlayacak demiryolu bağlantısı olmadığı için sadece sınırlı bir ihraç merkezi olarak kalan, uluslararası ticaretteki kilit nokta olma özelliğini böylece yitiren Trabzon Limanı artık sadece fındık, tütün, yumurta, fasulye, sadeyağ gibi yerel ürünler veya Doğu Anadolu Bölgesi nden şehre gelen canlı hayvanların ihraç edildiği bir iskele görünümü kazanmıştır. Burada belirtilen ürünler arasında Trabzon ekonomisini ayakta tutan ve şehrin en önemli gelir kaynağını oluşturan ürün hiç şüphesiz fındıktı. Trabzon un ihraç ettiği en temel ürün olan fındık, kabuklu ve iç olarak her çuvalda 80 kilo olmak üzere başta Amerika, Triyeste, Londra, Marsilya ve Hamburg a satılıyordu (TTS, 1926: 545). İlk yükleme genelde Ağustos ayı başında çeşitli törenler eşliğinde yapılır,(istikbal 10 Ağustos 1339/1923) böylece o senenin fındık piyasası da böylece açılmış olurdu. Fındık piyasasının açılmasıyla birlikte şehirde büyük bir hareketlilik yaşanır, köylü topladığı fındıkları pazara indirmeye başlardı. Bu dönemde Trabzon köylüsünden fındık satın alan ve bunları dış pazarlara satan belli başlı fındık tüccarları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında fındık ve yukarıda ifade edilen diğer ürünlerden sağlanacak gelire mahkûm kalan Trabzonlular bu durumdan bir nebze olsun kurtulmak için kendi aralarında bir araya gelerek elektrik fabrikası (şirketi), liman şirketi gibi şehir ekonomisini canlandıracak bazı hamlelere girişmişlerdir. Zira genlerinde var olan ticari zekâ sayesinde, harekete geçen Trabzonlu sermayedarlar çözümü devletten bekleme geleneğini de böylece ortadan kaldırmışlardır. Dönemin liberal ekonomi rüzgârını da arkasına alan bu milli şirketlerden ilki 8 Ocak 1925 tarihinde Lira sermaye ile