1.
DİKTATÖRLÜKTEN
DEMOKRASİYE
Özgürlüğün Kavramsal Yapılanması
4. ABD Baskısı
Gene SHARP
Albert Einstein Enstitüsü
Haziran 2013
2.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 2
Diktatörlükten Demokrasiye (From Dictatorship to Democracy) İlk olarak 1993’te,
Burma’da Demokrasinin Tesisi Komitesi tarafından, Khit Pyaing (Yeni Çağ Dergisi) ile
işbirliği içinde Bangkok’ta yayımlanmıştır. O günden bu yana en az 31 dile çevrilmiş
ve Sırbistan, Endonezya ve Tayland gibi pek çok ülkede basılmıştır. Bu ABD’deki
dördüncü basımdır.
Albert Einstein Enstitüsü
The Albert Einstein Institution
P.O. Box 455
East Boston, MA 02128, USA
Tel: USA +1 617-247-4882
Fax: USA +1 617-247-4035
E-mail: firstname.lastname@example.org
Website: www.aeinstein.org
Bu kitabın çevirisi Gezi Parkı Direnişine ithaf edilmiştir.
Dünyada pek çok dile çevrilmiş bu kitap, 27 Mayıs tarihinde başlayan Gezi Parkı
direnişi sebebiyle sokaklarda daha fazla olmak isteyen direnişçilere esin kaynağı
olması için çevrilmiştir. Süreçte yaşanan ve akıllardaki diktatörlük ve demokrasi
tartışmalarında daha özgür bir dünya hayal edenlere faydalı olması amaçlanmıştır.
48 saat gibi bir sürede organize olan, çevrilen ve hazır hale getirilen bu kitap için
kusurlarımız var ise bizleri affedin.
Bu kitap kamusal kullanım koşullarında ve yazarın bu kitabın çoğaltılması durumunda
metinde ekleme ve çıkarma dahil herhangi bir değişiklik yapılmaması isteğini dikkate
alarak herkesin kullanımına açıktır.
Basın, çoğaltın ve dağıtın ve mutlaka tartışmayı unutmayın.
Direnişle,
Katkıda bulunanlar: Önder A. Murat Cem M. Kamuran A. Erdi Ö. Hande Ö. Bahtiyar
K. Meral Ö. Çağrı M. Serkan S. Yaprak K. Nur B. Aslı D. Selin A. Begum C. Aslı
C. Bade O. Gülten K. Faruk Recep Ş. Banu B. Mutaf T. Lütfiye K. Elçin Ö.
3.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 3
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ...................................................................................................................................... 4
1 - GERÇEK DİKTATÖRLÜK İLE KARŞI KARŞIYA OLMAK .......................................... 6
2 - MÜZAKERE TUZAKLARI............................................................................................... 10
3 - GÜÇ NEREDEN GELİYOR............................................................................................ 15
4 - DİKTATÖRLÜKLERİN DE ZAAFLARI VARDIR ......................................................... 19
5 - GÜCÜ KULLANMA.......................................................................................................... 21
6 - STRATEJİK PLANLAMA GEREKSİNİMİ..................................................................... 27
7 - PLANLAMA STRATEJİSİ............................................................................................... 32
8 - SİYASİ MUHALEFET UYGULAMASI........................................................................... 40
9 - DİKTATÖRLÜĞÜN PARÇALANMASI ........................................................................ 44
10 - KALICI DEMOKRASİ İÇİN ALTYAPI ......................................................................... 48
Ek 1 - ŞİDDETSİZ EYLEM YÖNTEMLERİ........................................................................ 52
EK 2 - KİTABININ TARİHİ ÜZERİNE TEŞEKKÜR VE NOTLAR:.................................. 58
4.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 4
ÖNSÖZ
İnsanların diktatörlükleri nasıl engelleyebilecekleri ve yıkabilecekleri uzun yıllardır
benim başlıca kaygılarımdan biri olmuştur. Bu kaygı, kısmen böyle rejimlerin
insanlara hükmetmemesi ve onları tahrip etmemesi gerektiği inancıyla beslenmiştir.
Bu inanç, insan özgürlüğünün önemi, diktatörlüklerin doğası (Aristo’dan
totalitaryanizm analistlerine kadar) ve diktatörlüklerin tarihi (özellikle Nazi ve Stalinist
Sistemler) üzerine okumalarla güçlenmiştir.
Yıllar boyunca, Nazi yönetimi altında yaşamış ve acı çekmiş, hatta toplama
kamplarında sağ kalmayı başarmış bazı insanları tanıma fırsatım oldu. Norveç’te,
Faşist yönetime direnen ve hayatta kalan insanlarla tanıştım ve ölenlerle ilgili
hikayeleri duydum. Nazi pençesinden kaçan Yahudilerle ve onların kurtulmasına
yardım eden insanlarla konuştum.
Pek çok farklı ülkedeki Komünist yönetimin teröründen ise, şahsi bağlantılardan
ziyade kitaplar aracılığı ile bilgi sahibi olabildim. Bu sistemlerin terörü, bana özellikle,
komünist diktatörlüklerin baskı ve sömürüden kurtulma şekli olarak dayatılmasından
dolayı, üzücü geldi.
Yakın yıllarda, Panama, Polonya, Şili, Tibet ve Burma gibi diktatörlükle yönetilen
ülkeleri ziyaret eden insanlar sayesinde günümüzün diktatörlüklerinin gerçekleri daha
bilinir olmuştur. Çin komünizminin saldırganlığına karşı savaşan Tibetlilerden,
Ağustos 1991 askeri darbesini yenen Ruslardan ve askeri yönetimin geri dönüşünü
şiddet içermeyen bir şekilde engelleyen Thailerden diktatörlüklerin sinsi doğası ile
ilgili çoğunlukla sıkıntılı perspektifler edindim.
Gaddarlığa karşı duyulan acıma duygusu ve öfke ve cesur insanların sade
kahramanlıklarına duyulan hayranlık, büyük tehlikelerin hala devam ettiği ve cesur
insanların hala direndiği yerlere zaman zaman yapılan ziyaretlerle pekişti. Bu
ziyaretler, Noriega yönetimindeki Panama’yı, Sovyet baskısının devam ettiği Vilnius
ve Litvanya’yı, hem özgürlük gösterileri esnasında, hem de ilk tankların bu can alıcı
gecede meydana girdiği anda Pekin Tiananmen Meydanını, ‘Özgür Burma”
Manerplaw’daki demokratik muhalefetin orman karargahını içermektedir.
Bazen yenilen bölgeleri de ziyaret ettim; Vilnius’taki Televizyon kulesi ve mezarlık,
Riga’daki insanların katledildiği park, faşistlerin direnişçileri kurşuna dizdikleri Güney
İtalyadaki Ferrara, Manerplaw’daki çok erken yaşta ölmüş insanların doldurduğu basit
bir mezarlık.
Bu kaygı ve tecrübelerden, zorbalığı engelleyebilmenin, diktatörlüklere karşı yapılan
başarılı mücadelelerin karşılıklı toplu katliamlar olmadan yapılabilmesinin,
diktatörlüklerin yıkılıp yenilerinin küllerinden doğmasına engel olunabilmesinin
mümkün olduğu ümidim doğdu.
Diktatörlüklerin başarılı bir şekilde, en az bedel ve insan kaybıyla dağıtılabilmesinin
en etkili yolları üzerinde dikkatli bir şekilde düşündüm. Bu amaçla, yıllar boyu süren
çalışmalarımı diktatörlükler, direniş hareketleri, devrimler, politik düşünce, hükümet
sistemleri ve özellikle de şiddet içermeyen mücadele üzerinde yoğunlaştırdım.
5.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 5
Elinizdeki eser bu çalışmanın sonucudur. Mükemmel olmanın çok uzağında
olduğunun farkındayım. Yine de bu çalışma güçlü ve etkili özgürlük hareketlerinin
oluşmasına rehberlik edebilir.
Zaruri olarak ve tercihen, bu makalenin yoğunlaştığı konu genel olarak bir
diktatörlüğün nasıl yıkılacağı ve yeni bir tanesinin oluşmasının nasıl önleneceğidir.
Belirli bir ülke için detaylı analizler ve reçeteler hazırlayabilecek bir uzman değilim.
Yine de, bu genel analizin, maalesef bir çok ülkede hala diktatörlük yönetimi altında
yaşayan insanlara faydalı olmasını umuyorum. Bu analizin ülkelerindeki durum için
geçerli olup olmadığını ve buradaki tavsiyelerin ne ölçüde kendi özgürlük
mücadeleleri için uygulanabilir olduğunu tetkik etmeleri gerekecektir.
Bu analizin hiçbir kısmında diktatörlerle mücadele etmenin kolay ya da bedel
ödemeden yapılabilecek bir çaba olduğunu iddia etmiyorum. Her mücadelenin
güçlükleri ve bedelleri vardır. Diktatörlerle mücadele de elbette kayıplara yol
açacaktır. Bu analizin, direniş liderlerini, etkin güçlerini artırırken kayıplarını azaltacak
stratejiler geliştirilmelerek, teşvik etmesini ümit ediyorum.
Bu analizin, bir diktatörlük sona erdiğinde diğer tüm problemlerin de yok olacağı
anlamını taşıyacağı yönünde bir iddiası da yoktur. Bir rejimin çöküşü bir ütopya
getirmeyecektir. Aksine, daha çok sosyal, ekonomik ve politik ilişkilerin kurulması ve
diğer eşitsizlik ve baskıların yok edilmesini gerektiren uzun ve zorlu bir yolun
başlangıcı olacaktır. Bir diktatörlüğün nasıl yıkılacağını inceleyen bu kısa
araştırmanın baskı altında yaşayan ve özgür olmayı isteyen halklara faydalı
olabilmesi umuduyla.
Gene Sharp
6 Ekim 1993
Albert Einstein Enstitüsü
Boston Massachusetts
6.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 6
1 - GERÇEK DİKTATÖRLÜK İLE KARŞI KARŞIYA OLMAK
Son yıllar içerisinde hem içsel hem de dışsal bağlamları olan çok sayıda diktatör ona
meydan okuyan insanların mücadeleleri sonucunda tökezlediler. Genellikle oldukça
güçlü ve zapt edilemez olarak görülen bu diktatörler, insanların ortak siyasi,
ekonomik ve sosyal taleplerine direnemediler ve yok oldular.
Bu bağlamda 1980’den beri insanların ağırlıklı olarak şiddetsiz mücadeleleri ile
birlikte Estonya, Letonya, Litvanya, Batı Almanya, Çekoslovakya, Slovenya,
Madagaskar, Mali Bolivya, ve Filiphinler’de diktatörlükler çöktü. Bunların yanı sıra
şiddet içermeyen direnişler Nepal, Zambia, Güney Kore, Şili, Arjantin, Haiti, Brezilya,
Uruguay, Tayland Bulgaristan, Macaristan, Nijerya ve eski Sovyetler Birliği’nin bir çok
yerinde kendilerini demokratik dönüşümlere bırakmışlardır.
Bunlara ilave olarak da son yıllar içerisinde kitlesel siyasal savunma Çin, Burma ve
Tibet’de kendisini göstermiştir. Her ne kadar bu mücadeleler, kimi yerlerde belirli ve
tam anlamlı bir sonuca ulaşamamış olsalar da mevcut bu mücadele formu ile bu
rejimlerin baskıcı halleri dünya kamuoyu ile paylaşılmıştır.
Yukarıda adı geçen diktatörlüklerin yıkılmalarının tek sebebi elbette ki salt olarak
toplumsal hareketler değildir. Bunların yanı sıra yoksulluk, suç, bürokratik verimsizlik
ve çevresel sorunlarda onların yıkılması açısından oldukça önemlidir. Ancak, bu
toplumlar içerisinde diktatörlüklerin yıkılması sonrasında sayılan toplumsal sorunlar
yeni kurulan yapılarda en başta kişisel özgürlükler ve sosyal adalet ile çevresel
sorunlar bağlamında da şekillenmesine sebebiyet vermiştir.
Devam Eden Sorun
Hiç kuşkusuz dünyada son yıllarda özgürlük ve demokratikleşme yönünde büyük
adımlar vardır. ABD menşeli “Freedom House”’a göre siyasal haklar ve temel
özgürlükler ile alakalı olarak yıldan yıla ülkelerde ciddi bir gelişme vardır.
ÖZGÜR KISMEN ÖZGÜR ÖZGÜR DEĞİL
1983 54 47 64
1993 75 73 38
2003 89 55 48
2009 89 62 42
Bu olumlu duruma karşın hala oldukça fazla sayıda insan zulüm olarak da
adlandırılabilecek tiranlık şartlarında yaşamaktadırlar. 2008 yılı değerlerine göre
dünyanın % 34’ü yani 6.68 milyarlık bir popülasyon oldukça sert politik ve sosyal hak
kısıtlamalarının olduğu ülkelerde yaşamaktadır. 42 ülke ise özgür olmayan ülkeler
kategorisinde olmakla beraber Burma gibi askeri diktatörlük, Suudi Arabistan gibi
geleneksel temsili monarşiler ve Tibet, Batı Shara bölgesi gibi dış işgalciler tarafından
yönetilmektedir.
7.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 7
Bu gün ise çok sayıda ülke hızlı ekonomik, politik ve sosyal değişim içerisindedirler.
Her ne kadar son yıllarda dünya üzerinde özgür olarak tanımlanan ülke sayısında
ciddi bir artış olsa bile bu ülkelerde kimi temel değişimlerin yaşanması durumunda
diktatörler tarafından yönetilme tehlikesi taşımaktadırlar. Bu noktada da en önemlisi
kimi çeşitli darbeler ile birlikte siyasal ve sosyal hakları ellerinden alınan diğer kişiler
ve ülkeler haline dönüşebilirler.
Ne yazık ki bu problem hala bizimle beraber durmakta. Diktatörlük problemi esas
olarak oldukça derinlerde konumlanan bir sorundur. İster yerli ister yabancı menşeli
olsun bir çok ulus yuzyıllardır diktatörlük pratikleri ile sosyalleşmişlerdir. Olukça uç
örnekler olmasına karşın bu ülkeler dini, sosyal ve ekonomik katmanlar halinde
bölünmüşler ve bu sayede de yönetim kademesi tarafından kontrol edilmektedirler.
Halk kitlelerinin mensuplarının da kendi bireysel insıyatifleri ellerinden alınmıştır.
Bu bağlamda sonuç ise tahmin edilebilir düzeydedir: nüfusu oluşturan bireyler
oldukça zayıf, bireysel bilinçden yoksun ve mücadele kapasitesi açısından da
oldukça eksiktirler. İnsanlar diktatörel yönetime karşı olan fikirlerini ve mücadele
ruhlarını paylaşmaktan korkmaktadırlar. Bu bağlamda da gelecek beklentileri ve
amaçları genellikle azalmaktadır.
Şiddet Yoluyla Özgürlük?
Bu tip bir durum karşısında ne yapılabilir? Mümkün olan imkanlar esas olarak
imkansız olarak görülmektedir. Yasal ve meşru kanallar, halk kitlelerinin görüşleri
genellikle diktatörler tarafından dışlanır. Kimi zamanda kızgın kurbanlar şeklinde
öldürücü diktatör ile şiddet yolu ile karşı karşıya gelinir. Bu insanlar genellikle acı ve
yaşamlarında büyük maliyetle, cesurca mücadele ederler. Onların başarıları bazen
dikkat çekici olmuştur, ama nadiren kazandıkları özgürlükler vardır. Şiddet içeren
isyanlar acımasız bir şekilde baskıyı tetikleyebilir daha önce sık sık mağdur olan halkı
daha da çaresiz bırakır. Bunun yanı sıra diktatörlerin her daim askeri mühimmat ve
teçhizat üstünlükleri de vardır ki bu da zaten şiddeti bir yol olmaktan çıkarır.
Bunun yanı sıra yine içerisinde şiddet içeren diğer bir yöntem de mevcuttur ve bu
yöntem de gerilla savaşıdır. Buna karşın bu mücadele içerisinde de oldukça fazla
kayıp verilir ve bu sırada da diktatör bu kayıplar üzerinden halkın direnişe katılmayan
kitlesini belirli bir sosyal dönüşüme tabi tutar.
Darbeler, Seçimler ve Dış Kurtarıcılar
Bir diktatörlüğe karşı askeri bir müdahale en kolay ve en etkili yöntem olarak
görülebilir. Ancak bu yöntem de hem kendi içerisinde hem de sonrasında ciddi
problemler barındırmaktadır. Bu sorunlardan en ciddi olan ise diktatörlüğün bir askeri
müdahale ile yıkılması sonucunda oluşacak yeni yönetimin halk arasında oluşacak
sınıfsal faklılıkları koruyarak ya da pekiştirerek yeni bir yönetimsel düzenleme
yapmasıdır.
Seçimler ise kanımca bir diktatörlük yönetimine karşı kullanılamayacak yöntemlerden
birisidir. Bunun en önemli nedeni ise seçimlerin diktatörlükler karşısında etkisiz
8.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 8
olmasıdır. Örneğin eski Sovyet yönetimlerinin etkisindeki doğu bloğu ülkelerinin
demokratik görünmek adına uyguladıkları seçimler sadece Sovyet yönetiminin
isteklerini hizmet eden araçlar halindeydiler. Adaylar diktatörler tarafından belirlenir
ve seçim kanunları onların istekleri doğrultusunda yapılır.
Burada dış kuvvetlerin yola koyulmasını da düşünmemek gerekmektedir. ilk başlarda
bu durum oldukça sıcak görünse de esas olarak oldukça fazla problemleri de
içerisinde barındırmaktadır.
• Genellikle diktatörlük problemini çözmek için devreye giren dış etmenler
öncelikle kendi siyasal ve ekonomik çıkarları doğrultusunda durumu etkileme
yoluna giderler
• Diktatörlüğün devrilmesi için yardımcı olan dış ülkeler aynı zamanda da
direnen insanların sosyla haklarını diktataörü yenmek için kendi rezervleri
içerisinde tutarlar.
• Kimi yabancı ülkeler ise sadece kendi sosyal, ekonomik, siyasal ve askeri
güçleri ile ülkeyi kontrol altında tutmak için diktatör ile mücadele içerisine
girerler.
• Genellikle yabancı ülkeler hali hazırda direnişçiler tarafından zayıflatılmış olan
diktatörlüğü uluslararası komuoyunun dikkatini çeken ölümcül çevre ve insani
meseleler altında müdahale ederler.
Diktatörler genellikle çıkış yolu olarak tüm güçlerini iç alan içersinde kullanırlar. Genel
olarak oldukça zayıf olan halka karşı diktatörler bütün güç ve zenginlikleri ellerinde
bulundururlar. Buna rağmen diktatörler dış güçlerin müdahale noktalarında
zayıfladıkları zamanlardan da kendilerine çıkar sağlarlar.
Uluslararası baskı mekanizmaları ilk bakışta oldukça faydalı gözükebilir ama buna
karşın onlar öncelikle güçlü olan dış direnci savunurlar ve bu bağlamda da
yaptırımları olur. Bu konuma verilebilecek örnekler öncelikle uluslararası ekonomik
boykotlar, ambargolar, uluslararası diplomatik ilişkilerin kesilmesi, başta birleşmiş
milletler bünyesinde olmak üzere uluslararası kamuoyundan uyarı mesajları
göndermektir. Bu uygulamalara karşın bu durum iç direniş ile doğrudan alakalı ve
onların faydalarına değildir.
Zor Gerçek ile Yüzleşmek
Sonuç oldukça zordur. Eğer bir kişi ya da yapı en az zarar ile diktatörü bulunduğu
konumdan indirmek istiyor ise yapması gereken 4 ana unsur vardır.
• Direnen kararlı grupların direnişleri ile kendilerini tanımlamalarını sağlamak ve
bu belirleyicilik ile bilinçli olarak kendi mücadele yolarını çizmelerini sağlamak
• Diktatör tarafından ezilen insanların olduğu bir grup olmalı ve bu grubun
bağımsızlığı sağlanmalı
• Bağımsız olarak içsel bir direniş gücü kurulmalı
• Özgürlükler için yaratıcı bir değerlendirme ve sonucunda taktik geliştirilmeli
9.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 9
Mücadele grubu öncelikle kendilerine karşı özgüvenli olmak durumundadır. Örneğin
Charles Stewart Parnell İrlanda mücadele kampanyasına 1879-1880’de durumu şu
şekilde dillendirmiştir.
“Hükümete inanmaya gerek yoktur öncelikle kendi belirlenmişliğinize
inanmalısınız yan yana durarak kendinize inanın güçsüz olduğunuzda
direncinizi kendiniz yükseltiniz beraber direnin, kendinizi düzenleyin ve
kazanın”
Esas olarak güçlü, kendine güvenen, akıllı stratejileri olan bir eylem kabiliyeti ile
diktatörlükler mutlaka çöker. Bunun ile birlikte yukarıda da bahsedilen dört ana ilke
oldukça önemli durumdadır ve uygulanmalıdır. Sonuç olarak diktatörlerden kurtulma
durumu içte direnen insanlar onların azimleri ve stratejilerine bağlıdır. Bundan sonraki
bölümlerde de bu konuda yapılan örnekler ile ilgileneceğiz.
10.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 10
2 - MÜZAKERE TUZAKLARI
Bir diktatörlüğün ciddi problemleriyle karşılaşıldığında (birinci bölümde incelendiği
üzere) bazı insanlar zamanla pasif teslim yolunu seçebilir. Diğerleriyse demokrasiye
ulaşmak için bir çözüm olmadığını düşünerek ve şu an için diktatörlüğün kalıcı olduğu
sonucuna vararak, “uzlaşma”, “taviz verme” ve “müzakere” araçlarıyla bazı pozitif
unsurları kurtarmayı ve gaddarlığı sonlandırmayı umar. Görünüşte gerçekçi
seçeneklerin olmaması nedeniyle bu düşünce şekli cezbedicidir.
Acımasız diktatörlüğe karşı verilen ciddi çabalar aslında çok da hoş bir seçenek
değildir. Peki bu yolu seçmek neden gereklidir? Herkes mantıklı olup diktatörlüğü
adım adım sonlandırma yolunu müzakere edemez mi? Demokratlar diktatörün insanı
duygularına hitap edip onu egemenliğini adım adım azaltmaya ve belki de sonunda
hakimiyetini demokrasiyi oluşturmak için tamamen devretmeye ikna edemez mi?
Kimi zaman tüm gerçeklerin sadece tek tarafta olmadığı söylenir. Belki de
demokratlar diktatörleri yanlış anlamışlardır. Diktatörler belki de zor şartlarda olumlu
güdülerle hareket etmiş kişilerdir. Ya da, belki de bazıları gerekli cesaret ve cazibe
sağlandığında diktatörlerin zamanla ülkelerinin karşılaştığı bu zorlu durumda
kendilerini memnuniyetle uzaklaştıracaklarını düşünmektedir. Diktatörlere herkesin
bir şeyler kazandığı bir “kazan-kazan” çözümü sunulabileceği de tartışılabilir. Daha
fazla mücadelenin riskleri ve acısı gereksiz görülebilir, demokratik muhalefet şeklinin
bu anlaşmazlığı müzakereler aracılığıyla barışçıl şekilde sonlandıracağı tartışılabilir
(bu sürecin bazı yetenekli bireyler ve hatta başka bir hükümet tarafından
desteklenebileceği düşünülebilir). Bunu zorlu bir mücadeleye tercih etmek daha
mantıklı değil midir? Hele de bu silahlı bir mücadele yerine şiddet içermeyen bir
yöntem olacaksa.
Müzakerenin fayda ve kısıtları
Müzakereler çatışma ortamlarında belirli konuları çözmek için kullanılabilecek faydalı
araçlardır ve uygun durumlarda görmezden gelinmemelidir.
Temel konuların risk altında olmadığı ve bundan dolayı tavizin kabul edilebileceği
bazı durumlarda müzakereler bir çatışmayı sonlandırmak için önemli bir araçtır. Daha
yüksek ücretler için yapılan bir işçi sınıfı grevi türü bir çatışmada müzakerelerin
uygun bir rol oynayabileceği iyi bir örnektir: müzakere edilen uzlaşma her iki tarafın
başlangıçta önerdiklerinin arasında bir yerde karara bağlanabilir. Öte yandan resmi
sendikalarla birlikte gerçekleştirilen işçi sınıfı anlaşmazlıkları, merhametsiz bir
diktatörün süregelen varlığı nedeniyle yaşanan çatışmalardan oldukça farklıdır.
Gündemdeki konular dini prensipleri etkileyen, insanların özgürlüğüyle ilgili ya da bir
toplumun geleceğini oluşturmaya çalışmak gibi çok daha temel konular olduğunda,
müzakereler her iki tarafı tatmin edecek sonuçları sağlamaz. Bazı çok temel
konularda taviz verilmesi düşünülemez. Güç ilişkilerinde yalnızca demokrasiyi
destekleyecek değişimler tartışılan temel konuları muhafaza edebilir. Bu tip bir
değişim müzakereyle değil ancak mücadele ile elde edilebilir. Bu, müzakerelerin hiç
kullanılmayacağı anlamına gelmez. Buradaki önemli nokta müzakerelerin demokratik
11.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 11
bir muhalefetin olmadığı durumlarda güçlü bir diktatörlükten kurtulmak için gerçekçi
bir yöntem olmadığıdır.
Müzakereler elbette bir seçenek bile olamaz. Güçlü bir şekilde yerleşmiş ve
makamlarında kendilerini güvenli hisseden diktatörler demokratik muhalifleriyle
müzakere etmeyi reddedebilir. Ya da müzakereler başladığında demokrat
müzakereciler ortadan kaybolabilir ve kendilerinden bir daha haber alınamayabilir.
Müzakereli teslim?
Diktatörlüğe karşı çıkıp müzakere yöntemini tercih eden birey ve grupların genelde iyi
gerekçeleri vardır. Özellikle acımasız diktatörlüğe karşı askeri mücadelenin yıllarca
yürütüldüğü ancak bir türlü sona gelinemeyen mücadelelerde görüşü ne olursa olsun
tüm insanların barış istiyor olması anlaşılır bir durumdur. Müzakereler özellikle
diktatörün askeri olarak üstün olduğu ve yıkımın ve kayıpların tahammül edilemez bir
noktaya geldiği durumlarda demokratlar arasında tercih edilir. Bu gibi durumlarda
bazı demokratik hedeflerden ödün verilebilecek yöntemleri arayış ve şiddet ve karşı
şiddet döngüsünü sonlandıracak yöntemler oldukça cazip gelir.
Diktatör tarafından demokratik muhaliflere müzakereler aracılığıyla sunulan “barış”
teklifi elbette biraz samimiyetsizdir. Diktatörlerin kendi insanlarına yönelik
gerçekleştirdiği şiddeti sonlandırmak için yapılması gereken diktatörlerin geri adım
atmasıdır. Kendi girişimleriyle hiçbir pazarlık olmadan insan itibarına ve haklarına
saygı gösterebilir, politik tutukluları serbest bırakabilir, işkenceyi sonlandırabilir,
askeri operasyonları kesebilir, hükümetten çekilebilir ve insanlardan özür dileyebilir.
Diktatörlüğün güçlü olduğu ancak rahatsız edici bir direnişin de var olduğu
durumlarda diktatörler “barış” maskesi altında karşıt gruplarla teslim olmaları için
müzakere etmeyi tercih edebilir. Müzakere talebi cezbedici gelebilir ama ciddi
tehlikeler müzakere odalarında pusuya yatmış bekliyor olabilir.
Öte yandan, muhalefet istisnai olarak güçlü olduğu ve diktatörün tehdit hissettiği
durumlarda diktatörler kontrollerini ve zenginliklerini mümkün olduğunca kurtarmak
için müzakereyi tercih edebilir. Her iki durumda da demokratlar diktatörlere
hedeflerine ulaşmak konusunda yardımcı olmamalıdır.
Demokratlar diktatörler tarafından müzakere süreçlerine entegre edilmiş tuzaklar
konusunda dikkatli olmalıdır. Temel politik özgürlüklerin gündemde olduğu
durumlarda müzakere talebinde bulunmak, bir yandan şiddet devam ederken
demokratları barışçıl bir şekilde teslim olmaya teşvik etmek için diktatörlerin çabası
olabilir. Bu tür anlaşmazlıklarda müzakerelerin oynayabileceği tek rol ancak
diktatörün gücünün tamamen elinden alındığı ve diktatörün uluslararası bir
havaalanına güvenli bir geçiş talep ettiği bir mücadelenin sonunda gerçekleşebilir.
12.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 12
Müzakerelerde güç ve adalet
Eğer bu yorum müzakereler konusunda çok haşin bir hüküm gibi görünüyorsa belki
de biraz romantizm eklenerek yumuşatılabilir. Müzakerelerin nasıl yönetileceği
konusunda berrak düşünceye ihtiyaç vardır.
“Müzakere” iki tarafın eşitlik ilkesi çerçevesinde bir arada oturacağı ve aralarındaki
anlaşmazlığı ortaya çıkaran sorunları konuşarak çözeceği anlamına gelmez. İki
gerçek burada hatırlanmalıdır. İlki, müzakerelerde, müzakere edilen anlaşmanın
içeriğini belirleyen çatışan görüşlerin göreceli adaleti değildir. İkincisi, müzakere
edilen anlaşmanın içeriği çoğunlukla her iki tarafın gücü tarafından belirlenir.
Birkaç zor soru burada ele alınmalıdır. Her bir taraf müzakere masasında diğer taraf
uzlaşma sağlamak istemezse kendi hedeflerine ulaşmak için ne yapmalıdır? Bir
anlaşmaya ulaşılmasını takiben verilen sözler tutulmazsa ve varılan anlaşmaya
rağmen var olan güçlerini kullanmaya devam ederse her bir taraf ne yapmalıdır?
Görüşülen konuların doğruları ve yanlışları nelerdir değerlendirmesi yapılarak bir
anlaşmaya varılamaz. Bunlar çokça tartışılsa da müzakerelerde gerçek sonuçlar her
iki tarafın kesin ve birbirine göreceli güçlerinin değerlendirmesiyle elde edilir.
Demokratlar asgari taleplerinin reddedilmemesini garanti altına almak için ne
yapabilir? Diktatörler kontrolü elde tutmak ve demokratları etkisizleştirmek için ne
yapabilir? Diğer bir deyişle eğer bir anlaşma sağlanırsa, her bir tarafın elde edeceği
sonuç iki tarafın güçlerinin karşılaştırmasının tahmini ve açık bir mücadelenin nasıl
sonlanabileceği ile ilgilidir.
Burada dikkati bir anlaşmaya varabilmek için iki tarafında da vereceği tavizlere
vermek gereklidir. Başarılı müzakerelerde muhakkak taviz vardır. Her iki taraf da
isteklerinin bir kısmını elde eder ve hedeflerinin bir kısmından vazgeçer.
Aşırı diktatörlüklerin mevcut olduğu durumlarda demokrasi taraftarlarının diktatöre
bırakabilecekleri nelerdir? Diktatörlerin hangi hedeflerini demokratlar kabul edecektir?
Demokratlar diktatörlere (bir siyasal parti ya da askeri bir kabine) bir anayasal
düzlemde kabul edilmiş gelecekteki hükümette rol verecekler midir? Demokrasi
bunun neresindedir?
Müzakerelerde her şeyin yolunda gittiğini bile düşünsek şu soruyu sormak gereklidir:
Sonuçta nasıl bir barış olacaktır? İnsanların hayatı bundan sonrasında demokratik
mücadelenin devam etmesine kıyasla daha mı iyi, yoksa daha mı kötü olacaktır?
“Uzlaşılabilir” diktatörler
Diktatörlerin hakimiyetleri altında yatan çok çeşitli neden ve hedefleri olabilir; güç,
konum, zenginlik, toplumun yeniden şekillendirilmesi ve benzeri. Unutulmamalıdır ki,
kendi hakimiyet durumlarını terk ettikleri anda bu sayılanların hiçbirini elde
edemezler. Bu yüzden, diktatörler, müzakereler sırasında kendi amaçlarını korumak
için uğraşır.
Unutmamak gerekir ki, herhangi bir müzakerede, diktatörler verdikleri söz ne olursa
olsun, demokratik muhaliflerine hiçbir konuda güvence vermeyebilirler ve ardından
13.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 13
utanmazca yaptıkları anlaşmayı ihlal edebilirler.
Eğer demokrasi arayışındakiler baskıyı geçici bir süre ortadan kaldırmak karşılığında
direnişe ara verirlerse, hayal kırıklığına uğrayabilirler. Direnişe ara vermek, mevcut
baskıların azalmasını nadiren sağlar. Ulusal ve uluslararası muhalefetin frenleyici
kuvveti bir kez kaldırıldıktan sonra diktatörlerin baskı ve şiddeti daha öncekinden
daha acımasız hale gelebilir. Halk direnişinin çöküşü, genellikle diktatörlüğün baskı
ve acımasızlığını sınırlayan karşı güçleri de ortadan kaldırır. Bunun ardından tiranlar
istedikleri kişiye karşı saldırıya geçer. Krishnalal Shridharani’nin dediği gibi "Tiranlar,
biz direnme gücümüzü kaybettiğimiz zaman zarar verecek gücü bulur.
Temel konularla ilgili çelişkilerin çözümü gerekiyorsa, müzakere değil direnç gerekir.
Hemen hemen her durumda direnç, diktatör gücünü kaybedene kadar devam
etmelidir. Başarı, çoğunlukla müzakere ile değil, direnişin en uygun ve güçlü
araçlarının akıllıca kullanımı ile kazanılır. Bu siyasi direnişin ya da şiddet içermeyen
mücadelenin, özgürlük için mücadele edenlerin elindeki en güçlü araç olduğu
kanısındayızdır.
Ne tür bir barış?
Eğer diktatörler ve demokrasi arayışındakiler barış hakkında konuşacaklarsa, söz
konusu tehlikelerden ötürü son derece net bir yaklaşıma sahip olmaları şarttır. "Barış"
kelimesini kullanan herkes özgürlük ve adaleti içeren bir barıştan bahsetmiyor olabilir.
Yüzlerce, binlerce insana zulmeden acımasız diktatörler karşısında teslim olmak ve
boyun eğmek gerçek bir barış değildir. Hitler, sık sık kendi iradesine teslim anlamına
gelen barış çağrısında bulunmuştur. Bir diktatör için barış genellikle hapishane veya
mezardaki barıştan başka bir şey değildir.
Başka tehlikeler de vardır. İyi niyetli müzakereciler bazen müzakere sürecinin
hedefleri ile müzakere sürecinin kendisini birbirine karıştırır. Ayrıca, demokratik
müzakereciler (veya müzakerelerde yardımcı olmayı kabul etmiş yabancı müzakere
uzmanları) diktatörlerin daha önce devlete el koyarak, insan hakları ihlalleri ve
zorbalıklar yaparak inkar ettikleri ulusal ve uluslararası düzeydeki meşruiyeti
sağlayabilir. Bu umutsuzca ihtiyaç duyulan meşruiyet olmadan, diktatörler hüküm
sürmeye devam edemez. Barış arayışındakilerin onlara bu meşruiyeti sağlamaktan
kaçınmaları gerekir.
Umut için nedenler
Daha önce belirtildiği gibi, muhalefet liderleri demokratik mücadelenin umutsuzluk
duygusu ile kedilerini müzakereleri sürdürmek zorunda hissedebilir. Ancak, güçsüzlük
duygusu değiştirilebilir. Diktatörlükler kalıcı değildir. Diktatörlükler altında yaşayan
insanların zayıf kalması ve diktatörlerin her daim gücü elinde tutmasına izin verilmesi
gerekmez. Aristo’nun uzun zaman önce belirttiği gibi “...Oligarşi ve tiranlıklar her türlü
yönetim biçiminden daha kısa sürmüşlerdir… Tiranlıklar hiçbir zaman uzun ömürlü
olmamışlardır…". Modern diktatörlükler aynı zamanda kırılgandır. Zayıflıkları belli bir
konuda yoğunlaşırsa diktatörlüğün gücü dağılabilir. (Bölüm 4’de bu zayıflıklar daha
ayrıntılı olarak incelenecektir.)
14.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 14
Yakın tarih, diktatörlüklerin zayıflıklarını ve nispeten kısa bir süre içinde
çökebileceklerini göstermektedir: Polonya'daki Komünist diktatörlüğün çökmesi için
on yıl (1980-1990) yetmiştir; Doğu Almanya ve Çekoslovakya'da 1989 yılında bu
çöküş birkaç hafta içinde meydana gelmiştir. 1944 yılında, El Salvador ve
Guatemala'daki askeri cuntaya karşı mücadele yaklaşık iki haftada sonuç vermiştir.
İran'da Şah'ın güçlü askeri rejimi birkaç ay içinde yerle bir edilmiştir. Filipinler'deki
Marcos diktatörlüğü 1986 yılında bir hafta içinde düşmüştür: muhalefetin gücü
belirgin bir şekilde ortaya konduğunda ABD başkanı Marcos görevi hızla terk etmiştir.
Ağustos 1991'de Sovyetler Birliği'nde radikal darbe girişimi siyasi direniş ile birkaç
günde engellenmiştir. Bunun ardından, uzun süredir Sovyet egemenliği altındaki
kurucu ülkelerin birçoğu sadece günler, haftalar veya aylar içinde bağımsızlıklarını
kazanmışlardır.
“Şiddet her zaman hızlı sonuçlar verir ve şiddet içermeyen yollarla sonuç almak hep
uzun süreler gerektirir” şeklindeki eski önyargı geçerli değildir. Direnişi gerektiren
şartlardaki ve toplumdaki değişiklikler için uzun zaman gerekse de diktatörlüğe karşı
şiddet içermeyen gerçek mücadele bazen nispeten hızlı bir şekilde gerçekleşir.
Müzakereler, teslimiyet ve imha arasında devam eden savaşa tek alternatif değildir.
Yukarıda söz edildiği ve Birinci Bölüm’de listelendiği gibi hem barış hem de özgürlük
isteyenler için başka bir alternatif mevcuttur: Siyasi direniş.
15.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 15
3 - GÜÇ NEREDEN GELİYOR
Özgürlük ve barış içinde bir toplum meydana getirmek şüphesiz kolay bir iş
değildir.Büyük stratejik beceri,organizasyon ve planlama gerektirir.Hepsinden öte güç
gerektirir.Demokratlar diktatörlüğü yıkıp politik özgürlüğü kurmayı kendi güçlerini
verimli bir şekilde uygulama yeteneği olmaksızın umut edemezler.
Fakat bu nasıl mümkün olur? Demokratik muhalefet diktatörlüğü ve onun geniş askeri
ve polis ağını yıkmak için yeterli ne tür bir güç seferber edebilir? Cevaplar siyasi
iktidarın sıklıkla göz ardı edilmiş anlayışındadır. Bu anlayışı öğrenme gerçekten öyle
zor bir iş değildir. Bazı temel gerçekler oldukça basittir.
‘’Baş Maymun’’ masalı
Örneğin Liu-Ji tarafından yazılmış şu 14.yüzyıl Çin masalı siyasi iktidarın ihmal
edilmiş anlayışını oldukça iyi özetler:
Chu’nun feodal devletinde yaşlı bir adam maymunları hizmetinde tutarak hayatta
kaldı. Chu halkı onu ‘’ju gong’’ (baş maymun) olarak adlandırdı.
Yaşlı adam her sabah maymunları avlusunda toplardı ve en yaşlı olanı dağlara
çalılardan ve ağaçlardan meyva toplamaya giderken öncülük etmesini emrederdi.
Her maymunun topladığının onda birini yaşlı adama vermesi kuralı vardı. Bunu
yapmayı başaramayan acımasızca kamçılanacaktı. Bütün maymunlar için için acı
çekti ama şikayet etmeye cesaret edemedi.
Birgün küçük bir maymun diğer maymunlara sordu: ’’Bütün çalıları ve ağaçları
yaşlı adam mı dikti?’’ Diğerleri : ‘’Hayır onlar doğal olarak yetişti’’ dedi. Küçük
maymun sormaya devam etti : ‘’ Meyvaları yaşlı adamın izni olmadan alabilir
miyiz?’’ Diğerleri cevapladı : ‘’Evet hepimiz alabiliriz.’’ Küçük maymun devam etti:
‘’Öyleyse neden yaşlı adama bağlıyız; neden ona hizmet etmek zorundayız?’’
Küçük maymun cümlesini bitiremeden tüm maymunlar ansızın aydınlandılar ve
uyandılar.
Aynı gece yaşlı adamın uykuya dalmasını gözleyerek, şarampolün onları
sınırlayan bütün barikatlarını yıktılar ve şarampolü tamamen tahrip ettiler. Yaşlı
adamın deposundaki tüm meyvaları da aldılar ve hepsini ormana götürdüler ve
asla geri dönmediler. Sonunda yaşlı adam açlıktan öldü.
Yu-li-zi der ki :’’Dünyada bazı insanlar halkına hile ile ve doğru olmayan ilkelerle
hükmeder. Onlar aynı baş maymun gibi değil midir? Onlar onların sersem
kafalılığından haberdar değildir. Onların halkı aydınlanır aydınlanmaz artık
onların hileleri bir işe yaramayacaktır.’’
16.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 16
Siyasi iktidarın gerekli kaynakları
İlke basittir.Diktatörlerin hükmettiği halkın yardımına ihtiyacı vardır, onlar olmadan
siyasi iktidarın kaynaklarını koruyamaz ve sürdüremez. Siyasi iktidarın, kaynakları
aşağıdakileri kapsar:
• Otorite, halk arasındaki inanç rejim meşrudur ve itatat etmek ahlaki
görevleridir;
• İnsan kaynakları, itaat eden, işbirliği yapan ya da hükümdara yardım sağlayan
kişi ve grupların sayısı ve önemi;
• Beceri ve bilgi, belirli eylemleri yapmak için rejimin ihtiyacı olan ve kişiler ve
grupların işbirliği ile sağlanan; Manevi faktörler, halkın hükümdara itaat
etmesini ve yardım etmesine sebep olan pskolojik ve ideolojik faktörler
• Maddi kaynaklar, hükümdarın kontrol etme derecesi veya özellik,doğal
kaynaklar,mali kaynaklar,ekonomik sistem ve iletişim ve nakliye araçlarına
ulaşma; ve
• Yaptırımlar, ceza,tehdit veya uygulamalı, itaatsizlere ve işbirliksizlere karşı
rejimin var olması ve politikalarını gerçekleştirmesi için gerekli boyun eğme
ve işbirliği sağlamak için.
Bütün bu kaynaklar ancak rejimin kabulüne, nüfusun boyun eğme ve itaatine ve
sayısız halkın ve toplumun pek çok kurumlarının işbirliğine bağlıdır. Bunlar garanti
edilmez.
Tam işbirliği, itaat ve destek ihtiyaç duyulan güç kaynağının hazır bulunmasını
arttıracak,sonuç olarak herhangi hükümetin güç kapasitesini genişletecektir.
Diğer yandan saldırganlar ve diktatörlerle halka özgü ve kurumsal işbirliğinin
çekilmesi azalır ve bütün hükümdarların bağlı olduğu güç kaynağının hazır
bulunması kesilebilir.
Bu kaynakların yokluğunda hükümdararın gücü zayıflar ve sonunda yok olur.
Doğal olarak diktatörler istediği gibi yapma kapasitelerini tehdit eden eylemlere ve
fikirlere duyarlıdır. Diktatörler bu nedenle itaat etmeyen,grev yapan veya işbirliği
yapmakta başarısız olanları büyük ihtimalle tehdit eder ve cezalandırır. Ancak bu
hikayenin sonu değildir. Baskı hatta gaddarlık her zaman rejimin işlemesi için gerekli
derecede boyun eğme ve işbirliğinin yeniden başlamasına neden olmaz.
Eğer baskıya rağmen güç kaynakları yeterli süre için sınırlanabilir ya da kesilebilir, ilk
sonuçlarda belirsizlik ve diktatörlükte kargaşa olabilir. Bu muhtemelen diktatörlüğün
gücünün açıkca zayıflaması ile takip edilmelidir. Zaman içinde, güç kaynağının
alıkonması rejimin felç olmasına ve güçsüzlüğüne neden olabilir ve şiddetli durumda
parçalanmasına da neden olabilir. Diktatörlerin gücü politik açlıktan yavaş veya
çabuk ölecektir.
Her hükümette özgürlük veya zulmün derecesini özgür olmak için konunun göreceli
belirlenmesinin yansıması ve onların istekliliği ve onları köleleştirme çabasına
direnme becerisi büyük ölçüde takip eder.
17.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 17
Popüler düşüncenin aksine totaliter diktatörlük bile nüfusa ve hükmettiği topluluğa
bağımlıdır.Siyaset bilimcisi Karl W.Deutsch 1953 de :
Totaliter güç sadece çok sık kullanılmak zorunda kalınmadığında kuvvetlidir. Eğer
totaliter güç tüm nüfusa karşı her zaman kullanılmak zorunda kalınıyorsa uzun süre
güçlü kalmak olası değildir.Totaliter rejimler kendi konuları ile başa çıkmak için diğer
devlet tiplerinden daha çok güç gerektirir, böyle rejimler halkı arasında yaygın ve
güvenilir uyum alışkanlığına duyulan büyük ihtiyaçla ayakta durur.; bundan başka
onlar ihtiyaç halinde en azından nüfusun önemli bir kısmının aktif desteğine
güvenebilmelidir.
İngiliz 19.yüzyıl hukuk kuramcısı John Austin muhalif halka karşı koyan diktatörlük
durumunu tanımlamıştır. Austin nüfusun çoğu hükümetin yıkmaya kararlı ve bunun
için baskıya katlanmaya istekliyse, dış yardım almış olsa bile, o zaman destek olanlar
da dahil olmak üzere hükümetin gücü, nefret edilen hükümet koruyamayacağını
savundu.
Austin muhalif halkın tekrar sürekli itaat ve bağımlılığa zorlanamayacağı sonucuna
vardı.
Niccolo Machiavelli çok daha önce prens ‘’ düşmanı için bütün olarak kamuya sahip
olan kendini asla güvenli hale getiremez; ve ne kadar çok zulüm o kadar onun
rejiminin zayıf olmasıdır.’’
Bu anlayışların pratik siyasi uygulaması kahraman Norveçli direnişçiler tarafından
Nazi işgaline karşı gösterilmiştir ve Birinci bölümde bahsedilmiştir, cesur Polonyalılar,
Almanlar, Çekler, Slovaklar ve Komünist saldırılara ve diktatörlüğe direnen pek çok
diğerleri sonunda Avrupa’da Komünist yönetimin çöküşünün sağlanmasına yardım
ettiler. Bu şüphesiz yen bir olgu değildir: pasif direniş durumu en az halk
tabakasının(plep) Roma soylularından işbirliğini çektiği M.Ö. 494 e kadar gider.
Pasif mücadele çeşitli zamanlarda halk tarafından Asya,Afrika,AmerikaAvustralya ve
Pasifik adaları ve hatta Avrupa boyunca kullanıldı. Hükümetin(devletin) gücünün ne
dereceye kadar kontrol edilip edilmeyeceğinin karar verilmesinde en önemli üç faktör:
(1) hükümetin(devletin) gücünün sınırını zorlamak için halkın göreceli isteği; (2)
bağımsız organizasyonların ve kurumların güç kaynaklarını toplu olarak geri çekmesi
konularının göreceli dayanıklılığı ve (3) onların rızası ve yardımını nüfusun göreceli
alıkoyma becerisi.
Demokratik güç odakları
Demokratik toplumun karakteristiği devletin bağımsız kalabalık sivil toplum grupları
ve kurumları olmasıdır.
Bu örneğin aileleri, dini organizasyonları, kültür derneklerini,spor kulüplerini,ekonomik
kurumları,sendikaları,öğrenci derneklerini,siyasi partileri,köyleri,semt derneklerini,
bahçe kulübü,insan hakları kurumu,müzik grupları,edebiyat toplulukları ve diğerlerini
kapsar. Bu birlikler kendi hedeflerini hizmete sunmakta ve aynı zamanda sosyal
ihtiyaçları karşılamakta önemlidir.
18.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 18
Ek olarak bu birliklerin büyük siyasi önemi vardır.Topluluğun yönünde etki
uygulayabilen grup ve kurumsal temel sağlarlar ve ilgi alanlarına,etkinliklerine veya
amaçlarına haksızca tecavüz edildiği görüldüğünde diğer gruplara ya da hükümete
direnirler.Böyle gruplara üye olmayan yalıtılmış bireyler genellikle toplumun kalan
kısmında, hükümetin üstünde önemli bir etki yapamaz ve kesinlikle diktatörlük
değildir.
Sonuç olarak eğer böyle birliklerin özerklik ve özgürlüğü diktatörler tarafından ortadan
kaldırılabilirse halk göreceli olarak yardımsız kalacaktır. Üstelik eğer bu kurumlar
merkezi rejim tarafından diktatörce kontrol edilirse ya da yeni kontrol edilenleri ile yer
değiştirilirse hem bireysel üyelere hem toplum alanına hükmetmek için kullanılabiirler.
Ancak eğer bağımsız sivil kurumların (devletin kontrolü dışındakiler) özerklik ve
özgürlüğü korunabilir veya yeniden kazanılabilirse siyasi muhalefet uygulaması için
yüksek önem taşırlar. Diktatörlüğün parçalandığı veya zayıflatıldığı anılan örneklerin
ortak özelliği siyasi muhalefetin nüfus ve kurumları tarafından cesur kitle
uygulamasıdır.
Belirtildiği gibi,bu güç merkezleri nüfusun baskı uyguladığı kurumsal temel sağlarlar
veya diktatörce kontrole direnebilirler. Gelecekte özgür bir toplum için kaçınılmaz
yapısal temelin parçası olacaktır. Onların devam eden bağımsızlığı ve gelişimi bu
nedenle hürriyet mücadelesinin başarısı için sıklıkla bir önkoşuldur.
Eğer diktatörlük yıkmakta veya toplumun bağımsız birliklerini kontrol etmekte çok
başarılı olmuşsa direnişçilerin yeni bağımsız sosyal gruplar ve kurumlar yaratması
veya hayatta kalan veya kısmen kontrol edilen birliklerin üzerinde demokratik
kontrolü yeniden ileri sürmesi için önemli olacaktır.
1956-1957 Macar Devrimi esnasında doğrudan demokrasi konseyi kalabalığı, hatta
birleşerek bütün federe kurumlar ve yönetim sistemini, birkaç haftada kurmak için
ortaya çıktı. Polonya’da 1980’lerin sonunda işçiler yasadışı Dayanışma Sendikası’nı
korudular ve bazı durumlarda resmi Komünist yönetim ve ,sendikanın kontrolünü
devraldılar.
Şüphesiz bunların hiçbiri diktatörlüğün zayıflatılması ve yıkılması kolay demek, her
teşebbüs başarılı olacak demek değildir. Kesinlikle mücadele nedenselliklerden
bağımsız olacak demek değildir, halen diktatörlere hizmet verenler işbirliği ve itaate
yeniden başlamak için halkı zorlama gayretine muhtemelen direnmektedir.
Yukardaki güç anlayışı diktatörlüğün planlı parçalanması mümkündür demektir.
Diktatörlüğü son derece savunmasız hale getiren ustaca uygulanmış siyasi
muhalefetin özellikle belirli karekteristiği vardır. Şimdi bu karekteristiğin ayrıntılarını
inceleyelim.
19.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 19
4 - DİKTATÖRLÜKLERİN DE ZAAFLARI VARDIR
Diktatörlükler çoğunlukla yaralanmaz görünür. İstihbarat teşkilatları, polisi, ordu
güçleri, hapishaneleri, toplama kampları ve yürütme kadrolarını gücü elinde tutan bir
azınlık kontrol eder. Bir ülkenin maliyesi, doğal kaynakları ve üretim gücü diktatörlerin
istekleri doğrultusunda keyfi olarak talan edilir.
Demokratik muhalefet güçleri ise aksine son derece zayıf, etkisiz ve güçsüz durumda
olur. Güçsüzlere karşı bu yaralanmazlık algısı ise etkin bir muhalefeti etkisiz kılar.
Ancak bu hikayenin tümü değildir.
Aşil topuğunun belirlenmesi (Zayıf noktanın belirlenmesi)
Klasik bir Yunan efsanesi sözde yaralanmaz olanın yaralanabileceğini iyi
göstermektedir. Savaşçı Aşil’i hiçbir ok yaralayamamakta ve hiçbir kılıç derisine
işleyememektedir. Annesi Aşil’i daha bebekken vücudunu tehlikelerden korumak için
sihirli Styx nehrinin sularına batırmıştır. Ancak bir problem vardır. Aşil’i topuğundan
tutarak suya batırdığı için topukları bu sihirli suyla temas etmemiştir. Aşil yetişkin bir
adam olduğunda tüm düşmanların silahlarına karşı zarar görmez olmuştur. Ne var ki,
Troy savaşı sırasında, Aşil’in zayıflığını bilen bir kişinin yönlendirmesi ile düşman
askerlerinden bir tanesi Aşil’in korunmasız topuğunu oku ile hedeflemiştir. Ve bu
vuruş ölümcül olmuştur. Günümüzde halen, “Aşil topuğu” bir kişinin, planın veya
kurumun saldırıya uğradığında hiç korunması olmayan zayıf noktasını ifade
etmektedir.
Aynı ilke merhametsiz diktatörler için de geçerlidir. Onlar da yenilebilir, ancak en
çabuk ve en az maliyetli yöntem zayıflıklarının bilinerek bu noktalara
odaklanılmasıdır.
Diktatörlüklerin zayıflıkları
Diktatörlüklerin zayıflıkları arasında şunlar sayılabilir:
1. Sistemin yürümesi için ihtiyaç duyulan insanların, grupların ve kurumların
işbirliği kısıtlanmış ya da engellenmiş olabilir.
2. Rejimin eski politikalarının gereklilikleri ve etkileri mevcut durumda karmaşık
politikaların benimsenmesini ve uygulanmasını bir şekilde sınırlıyor olabilir.
3. Sistem uygulama aşamasında tekdüzeleşmiş, yeni durumlara hızlıca uyum
sağlayamaz hale gelmiş olabilir.
4. Mevcut görevlere atanmış olan personel ve kaynaklar yeni ihtiyaçlara
kolaylıkla cevap veremeyecek durumda olabilir.
5. Üstlerini hoşnutsuz etmekten korkan alt kademeler diktatörlerin karar vermek
için ihtiyaç duyduğu bilgileri tam ve doğru iletmiyor olabilir.
6. İdeoloji aşınmış, sistemin mit ve sembolleri istikrarsız bir duruma gelmiş
olabilir.
7. Kişinin gerçeklik görüşünü etkileyen sert bir ideoloji varsa, buna olan sıkı
bağlılık asıl durumun ve ihtiyaçların gözden kaçmasına neden olabilir.
20.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 20
8. Bürokrasinin bozulan verimliliği ve yetkinliği veya aşırı kontrol ve düzenlemeler
sistemin politikalarını ve uygulamalarını etkisizleştirebilir.
9. Kurumsal çatışmalar, kişisel çekişme ve düşmanlıklar diktatörlüğün
yürütülmesine zarar verebilir ve hatta parçalayabilir.
10.Aydınlar ve öğrenciler koşullara, kısıtlamalara, doktrinlere ve baskılara karşı
huzursuz olabilirler.
11.Halk zamanla rejime karşı kayıtsız kalabilir, şüpheci ve düşman olabilir.
12.Bölgesel, sınıfsal, kültürel veya milli farklılıklar derinleşebilir.
13.Diktatörlüğün güç hiyerarşisi her zaman bir dereceye kadar, bazen de aşırı
derecede istikrarsız olabilir.
14.Polis ve ordu güçlerinin bir kısmı kendi amaçlarına ulaşma gayreti içinde, hatta
diktatörlere karşı olabilir. Darbe de buna dahildir.
15.Eğer diktatörlük yeni ise iyice yerleşmesi için zamana ihtiyacı vardır.
16.Diktatörlüklerde birçok kararın çok az insan tarafından alınması yargı, politika
ve eylem hatalarının olmasını oldukça muhtemel kılar.
17. Eğer rejim bu tehlikelerden kaçınıyor ve kontrol ve karar alma mekanizmaları
sorumluluğunu dağıtıyor ise merkezi güç kolları daha da bozulmuş olabilir.
Diktatörlüğün zayıflıklarına saldırmak
Bu gibi doğal zayıflıkların bilgisi ile demokratik muhalefet, sistemi büyük ölçüde
değiştirmek veya parçalamak için bu “Aşil topuklarını” öğrenmeye çalışabilir.
Sonuç o zaman nettir: Güçlü görünüşüne rağmen tüm diktatörlüklerin zayıflıkları, iç
yetersizlikleri, kişisel rekabetleri ile kurumlar ve bölümler arası çatışmaları vardır. Bu
zayıflıklar, zaman içinde rejimi daha az etkin kılabilir ve değişen şartlar ve ısrarlı
dirence karşı daha hassas yapar. Rejimin başarmayı amaçladığı her şey
tamamlanmayacaktır. Örneğin, Hitler’in doğrudan emirlerinin bile hiyerarşik olarak
altta bulunanların yerine getirmemesi ile asla uygulanmadığı zamanlar olmuştur.
Yakın zamanlarda gördüğümüz üzere dikta rejimleri kolaylıkla dağılabilmiştir.
Bu diktatörlüklerin risksiz ve kayıplar olmadan yıkılabileceği demek değildir. Kurtuluş
için her bir eylem tarzı riskleri ve potansiyel acıları beraberinde getirmekte ve
uygulama için zaman gerekmektedir. Tabii ki, hiçbir eylem her şartta çabuk bir
başarıyı garanti edemez. Ancak, diktatörlüklerin teşhis edilebilir zayıflıklarının
hedeflendiği mücadele yöntemleri, diktatörlüğün net bir şekilde güçlü olduğu
alanlarda savaşmaktan çok daha büyük başarı şansı içerir. Mesele bu mücadelelerin
nasıl yürütüleceğidir.
21.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 21
5 - GÜCÜ KULLANMA
Birinci bölümde diktatörlüklere karşı askeri direnişin onları güçsüz oldukları yerden
değilde en güçlü oldukları yerden vurduğunu belirmiştik. Askeri, cephane temini, silah
teknolojileri vb alanda mücadele etmeyi seçen direniş hareketleri kendilerini ciddi
anlamda dezavantajlı duruma sokarlar. Diktatörlükler bu gibi alanlarda hemen her
zaman üstün kaynaklara sahip olmuştur. Kurtuluş için dış güçlere güvenmenin
tehlikeleri de daha önce özetlenmişti. İkinci bölümde de diktatörlükleri sona erdirme
yolu olarak anlaşmalara güvenmenin sorunlarından bahsedilmişti.
Peki uygun olan yollardan hangisi demokratik direnişe önemli avantajlar sunar ve
diktatörlüklerin tespit edilmiş zayıflıklarını daha da artırır? Hangi eylem yöntemi
üçüncü bölümde ele alınan politik güç teorisinden yararlanır? Tercih edilen seçenek
politik meydan okumadır.
Politik meydan okuma aşağıdaki özelliklere sahiptir:
• Sonucun diktatörlük tarafından seçilen mücadele yoluyla belirlenmesini
kabul etmez.
• Rejim için mücadele etmesi zordur.
• Diktatörlüğün zayıf yönlerini benzersiz bir biçimde şiddetlendirir ve güç
kaynaklarını kesebilir.
• Eylemde dağınık, yaygın olabilir fakat belirli bir amaca yoğunlaşmış da
olabilir.
• Karar alma ve harekete geçme konularında diktatörlerin hata yapmalarına
sebep olur.
• Nüfusun tamamından ve toplumun grup ve kurumlarından, azınlığın
acımasız hakimiyetinden kurtulma mücadelesinde verimli olarak
yararlanabilir.
• Etkin gücün toplum içinde dağılımına yardım eder ve demokratik bir
toplumun oluşması ve devam ettirilmesini daha olanaklı hale getirir.
Barışçı mücadelenin işleyişi
Politik meydan okuma; rakipleri, farklı hareket etmelerini sağlamak için
yönlendirmekten, bir anlaşmazlığın barışçıl biçimde çözülmesini sağlamak için gerekli
şartları oluşturmaya veya rakibin rejimini sona erdirmek gibi çeşitli amaçlar için
kullanılabilir. Fakat politik mücadele şiddetten biraz daha farklı şekilde işler. Her iki
teknikte mücadeleyi sürdürme yolları olmasına karşın, bunu farklı yollardan ve farklı
sonuçlarla gerçekleştirirler. Şiddet içeren mücadelenin yollarını ve sonuçları iyi
bilinmektedir. Sindirmek, sakatlamak, öldürmek ve yok etmek için fiziksel silahlar
kullanılır.
Barışçı mücadele, şiddetten daha karmaşık ve çeşitli yollar içeren bir mücadeledir.
Mücadele halk ve toplumsal kurumlar tarafından kullanılan psikolojik, sosyal,
ekonomik ve politik silahlar ile yapılır. Bunlar, protesto, grev, sivil itaatsizlik, boykot,
asilik ve halk gücü. Daha önceden de belirtildiği gibi tüm hükümetler ancak ve ancak
22.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 22
halkın ve toplumsal kurumların itaat ve işbirliği gibi güçlerinin kaynağının yenilenmesi
sayesinde hüküm sürebilirler. Politik mücadele şiddetin aksine bu güç kaynaklarının
kesilmesi için çok uygundur.
Barışçı silahlar ve disiplin
Eski politik mücadele kampanyalarının sıklıkla düştüğü hata grev ve toplu gösteriler
gibi bir iki yönteme güvenmeleri olmuştur. Aslında direniş stratejistlerinin elinde
direnişi ihtiyaca göre yoğunlaştırmak veya yaymak için pek çok yol bulunmaktadır.
Yaklaşık 200 barışçı mücadele yöntemi tanımlanmıştır ve daha pek çoğu da
bulunmaktadır. Bu yöntemler 3 geniş kategoride ele alınabilir. Protesto ve ikna, sivil
itaatsizlik, müdahale. Barışçı protesto ve ikna, yürüyüşleri, marşları ve gece
nöbetlerini (54 yöntem) içeren sembolik gösterilerdir. Sivil itaatsizlik üç alt kategoriye
ayrılır: a) sosyal itaatsizlik(16 yöntem) b) boykotları da içren ekonomik itaatsizlik (26
yöntem) ve grevler (23 yöntem) ve c)politik itaatsizlik(38 yöntem). Hızlı ve barışçı
işgal, paralel hükümet (41 yöntem) gibi fiziksel, psikolojik, sosyal, ekonomik, politik
yöntemlerle barışçı müdahale son gruptur. Bu yöntemlerin 198’ini içeren bir liste bu
yayının ekinde bulunabilir.
Bu yöntemlerin pek çoğunun eğitimli siviller tarafından akıllıca bir strateji ve uygun
taktiklerle geniş ölçekte ısrarla uygulanması gayri meşru bir rejimler için ciddi
problemler oluşturacaktır. Bu tüm diktatörlükler için geçerlidir.
Askeri yöntemlerin aksine barışçı mücadele direk olarak sorunlara odaklı olabilir.
Diktatörlük sorunu aslen politik olduğundan barışçı mücadelenin politik formları
mecburi olacaktır. Bu, diktatörlerin meşruluğunun reddedilmesi ve onların rejimine
itaatsizlik yapılmamasını içerir. İtaatsizlik belirli politikalara karşı da uygulanmalıdır.
Bir yandan iş yavaşlatma, durdurma sessizce hatta gizlice uygulanırken, diğer
zamanlarda da itaatsizlik ve cüretkar halk gösterileri de herkes tarafından görülebilir.
Eğer diktatörlük ekonomik baskılar açısından hassassa veya toplumun yönetimden
şikayeti ekonomik yöndeyse boykot, grev uygun direniş yöntemleri olarak karşımıza
çıkar. Diktatörün ekonomik sistemi kullanma çabaları, sınırlı genel grevler,
yavaşlatmalar ve önemli uzmanların yardımı reddetmesi(ortada olmaması)
yöntemiyle engellenebilir. Grevin çeşitli yöntemleri üretim, taşıma, hammadde temini,
ürünlerin dağıtımı gibi kilit noktalarda uygulanabilir.
Bazı barışçı mücadele yöntemleri, bildiri dağıtmak, yeraltı gazetesi işletmek, açlık
grevi yapmak, caddelerde oturma eylemi yapmak gibi insanların normal hayatında
yapmadığı şeyleri yapmasını gerektirebilir. Bu yöntemler bazı insanlar için
uygulaması zor olabilir.
Barışçı mücadelenin diğer yöntemleri, insanların aşağı yukarı normal hayatlarını
sürdürmelerini gerektirir fakat farklı bir şekilde. İnsanlar greve gitmek yerine işlerine
giderler fakat alışılmıştan daha yavaş ya da verimsiz şekilde çalışırlar. “Hatalar”
bilinçli olarak daha sık yapılabilir. Bazıları çeşitli zamanlarda “hastalanabilir” ya da
“çalışamaz” hale gelebilirler. Ya da sadece çalışmayı reddedebilirler. Bazısı
ibadetlerini yerine getirmek isteyebilir, bu sadece dini değil politik inançları da ifade
23.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 23
eden bir hareket olur. Bazıları çocukları saldırganın propagandasından korunmak için
evde ya da kanun dışı okullarda eğitim verebilir. Bazıları da normalde özgür
iradesiyle katılmadığı “tavsiye” edilen ya da mecburi olan organizasyonlara katılmayı
reddedebilir. Bu tip şeylerin kişinin normal hayatında yaptığı şeylere paralel olması
kişinin ulusal kurtuluş mücadelesinde daha çok yer almasına olanak vermektedir.
Şiddet ve barışçı mücadele temel olarak farklı şekillerde işleseler de, sınırlı bir şiddet
bile politik mücadele kampanyasına yapıcı olmayan bir etki yapar. Bu, mücadeleyi
diktatörün ezici avantajı olan (askeri savaş) öteki tip mücadeleye çevirir. Barışçı
disiplin başarının anahtarıdır ve provokasyonlara, diktatör ve ajanları tarafından
uygulanan vahşete rağmen korunmalıdır.
Şiddet uygulayan bir rakibe karşı barışçı disiplinin korunması barışçı mücadeledeki
değişimin 4 mekanizmasının işleyişini kolaylaştırır. Barışçı disiplin politik jiu-jitsu için
de çok önemlidir. Bu süreçte rejimin barışçı aktivistlere karşı acımasızlığı diktatörün
konumuna karşı politik olarak geri dönecektir. Bu durum kendi aralarında
anlaşmazlıklara yol açacak ayrıca halk, rejimin alışıldık destekçileri ve diğerleri
arasında direnişçilere desteği artıracaktır.
Fakat bazı durumlarda diktatörlüklere karşı sınırlı miktarda şiddet kaçınılmaz olabilir.
Rejime karşı hissedilen nefret şiddete dönüşebilir. Bazı gruplar şiddeti terk etmeyi
barışçı mücadelenin önemini bildikleri halde reddedebilirler. Bu durumda şiddeti
barışçı eylemden olabildiğince uzağa taşımak gerekir. Bu coğrafya, toplum grupları,
zamanlama ve açıklama yoluyla gerçekleştirilebilir. Aksi takdirde şiddet daha fazla
potansiyeli olan politik mücadele üzerinde yıkıcı etki yapar.
Tarihsel kayıtlar, politik mücadelede yaralanmaların ve ölümlerin beklendik bir şey
olduğunu göstermektedir, ama elbette bu kayıplar askeri savaştan çok çok daha
azdır. Daha da önemlisi bu tip mücadele sonsuz bir öldürme ve vahşet döngüsüne
katkıda bulunmaz.
Barışçı mücadele hem hükümetten ve onun şiddetli baskısından korkmamayı (ya da
korkunun kontrolünü) gerektirir hem de bunu sağlar. Bu korku kaybı ya da kontrolü
diktatörlerin halk üzerindeki gücünü yok etmede kilit rol oynar.
Açıklık, gizlilik ve yüksek standartlar
Gizlilik, aldatma ve yer altı entrikaları barışçı eylemler kullanan bir hareket açısından
çok güç sorunlar içerir. Politik polisin ve istihbarat birimlerinin niyetleri ve planları
öğrenmesini engellemek çoğu zaman imkânsızdır. Hareketin perspektifinden gizlilik
korkudan kaynaklanır ve ona katkıda bulunur ki bu da direnişin ruhunu bastırır ve
verilen bir eylemi gerçekleştirecek insan sayısını azaltır. Bu durum hareket içerisinde
kimin rakibin muhbiri veya ajanı olduğuna dair, çoğu zaman hiçbir gerekçesi
olmadan, şüphe ve suçlamaların oluşmasına katkıda bulunur. Gizlilik bir hareketin
barışçı kalma kabiliyetini de etkileyebilir. Açıklık ise diğerinin aksine etkilere sahip
olmasının yanında direnişin oldukça güçlü olduğu imajına katkıda bulunur. Problem
ortaya konandan elbette daha karmaşıktır, direniş eylemlerinin gizli kalması
gerekebilecek önemli yönleri de vardır. Barışçı mücadele dinamikleri ve
24.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 24
diktatörlüklerin gözetim araçları hakkında bilgili kişiler tarafından belirli bir durum
hakkında iyi bir değerlendirme de gerekecektir.
Yer altı yayınlarının hazırlanması, basılması ve dağıtılması, ülke içinden yasadışı
radyo yayınları yapılması, diktatörlüklerin operasyonları hakkında istihbarat
toplanması gibi özel tipte eylemler yüksek düzeyde gizlilik gerektirir.
Davranışlarda yüksek standartların korunması mücadelenin her aşamasında
gereklidir. Korkusuzluk ve barışçı disiplinin korunması her zaman gereklidir. Belirli
değişiklikleri gerçekleştirmek için sıklıkla yüksek sayıda insan gerekebileceği her
zaman akılda tutulmalıdır. Bu sayılarda güvenilir katılımcılar ancak hareketin yüksek
standartlarının korunması ile sağlanabilir.
Güç ilişkilerinin kaydırılması
Stratejistler, politik mücadelenin uygulandığı çatışmanın hamle ve karşı hamleler
arasındaki sürekli bir etkileşimi olan durmaksızın değişen bir mücadele alanı
olduğunu sürekli akılda tutmalıdır. Hiçbir şey durağan değildir. Sabit ve göreceli güç
ilişkileri kalıcı ve hızlı değişikliklere gebedir. Bu direnişçilerin baskıya rağmen barışçı
ısrarlarına devam etmeleri ile sağlanır.
Çekişen tarafların güçleri arasındaki değişkenlik bu tip çarpışmalarda barışçı
olmayan çarpışmalara göre çok daha aşırıdır, çok çabuk gerçekleşir, çok çeşitli ve
politik olarak daha belirgin sonuçları vardır. Bu değişkenliğe bağlı olarak direnişçiler
tarafından gerçekleştirilen eylemlerin gerçekleştikleri zaman ve yerin çok ötesinde
etkileri vardır. Bu etkilerin bir grubu ya da ötekini güçlendirecek veya zayıflatacak
şekilde yansımaları olacaktır.
Barışçı grup eylemleriyle rakip grubun göreceli gücü üzerinde büyük miktarda artırıcı
ya da azaltıcı etkiye sahiptir. Örnek olarak diktatörün uyguladığı şiddete karşı
disiplinli cüretkar barışçı direniş, diktatörün kendi askerleri ve halk arasında
huzursuzluğa, asiliğe, güvensizliğe hatta uç örneklerde isyana sebep olabilir. Bu
direniş diktatörlüğün uluslararası alanda kınanmasına da yol açabilir. Ayrıca politik
mücadelenin ustalıkla, disiplinli ve ısrarlı bir biçimde uygulanması normalde diktatöre
sözsüz destekleyecek veya çatışmada tarafsız kalacak kişilerin direnişe her geçen
gün daha fazla katılımına sebep olur.
Değişimin dört mekanizması
Barışçı mücadele dört şekilde değişime yol açar. İlk mekanizma en nadir görülenidir
fakat gerçekleşmiştir. Karşıt grubun cüretkar barışçı direnişçilere uygulanan baskılar
yüzünden yaşadıkları eziyetlerden duygusal olarak etkilenmesi ya da mantıksal
olarak direnişçilerin amaçlarına ikna olmaları, amaçlarını kabul etmesi. Bu
mekanizma dönüşüm olarak adlandırılır. Barışçı eylemlerde dönüşüm az da olsa
görülebilir, çoğu çatışmada bu ya hiç olmaz ya da önemsiz bir miktarda gerçekleşir.
Barışçı mücadele, büyük çoğunlukla çatışma konusunu ve halkı değiştirerek rakibi
kendi istediğini yapamayacak duruma getirerek işlevini gerçekleştirir. Bu değişim
25.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 25
diğer üç mekanizmayı doğurur. Bu mekanizmalar: uzlaşma, barışçı zorlama ve
çözülme. Hangisinin gerçekleşeceği bağıl ve mutlak güç ilişkilerinin demokratlar
lehine ne kadar değiştiğiyle alakalıdır.
Eğer konu çok önemli değilse, sınırlı bir kampanyadaki istekler tehditkar değilse, güç
çekişmeleri güç ilişkilerini bir dereceye kadar değiştirdiyse, çekişme anlaşmayla
sonuçlanabilir, farklılıkların veya uzlaşmanın ayrışması. Bu mekanizma uzlaşma
olarak adlandırılır. Çoğu grev bu şekilde sonuçlanır. Her iki taraf da amaçlarının bir
kısmına ulaşır fakat hiçbiri tüm istediklerini alamaz. Çoğu hükümet bu şekilde bir
çözümü gerilimi azaltmak, haklılık izlenimi yaratmak veya rejimin uluslararası imajını
düzeltmek gibi avantajları sebebiyle seçer. Bu yüzden uzlaşmanın kabul edilebileceği
konular titizlikle seçilmelidir. Diktatörlüğü yıkmak bunlardan biri değildir.
Barışçı mücadele, dönüşüm veya uzlaşma mekanizmaları sayesinde belirtildiğinden
daha da güçlü hale gelebilir. Toplu itaatsizlik ve karşı gelme de politik ve sosyal
durumları değiştirebilir. Özellikle de güç ilişkilerini değiştirerek diktatörün hükümetin
ekonomik, sosyal ve politik süreçlerini kontrol etme yeteneğini, aslında toplumu
elinden alır. Rakibin askeri güçleri o kadar güvenilmez hale gelebilir ki direnişi
bastırmak üzere aldıkları emirlere uymayabilirler. Rakibin liderleri konumlarını
koruyor, asıl amaçlarına sadıklarmış gibi gözükseler de etkin olarak hareket etme
yetenekleri ellerinden alınmıştır. Bu da barışçı zorlama olarak adlandırılabilir.
Bazı uç örneklerde barışçı zorlama şartları daha da ileriye götürülmüştür. Rakibin
liderliği icra yeteneğini kaybetmiş ve kendi güç yapıları yıkılmıştır. Direnişçilerin kendi
kendini yönetmesi, itaatsizlikleri ve muhalefetleri öyle bütünleşmiştir ki rakip onları
kontrol ediyormuş görüntüsü bile veremez. Rakibin bürokrasisi kendi liderine itaat
etmeyi reddeder. Rakibin askerleri ve polisi ayaklanır. Rakibin alışılmış destekçileri
ve halk eski lideri inkar ederler, yönetme hakkını reddederler. Eski destekleri ve
itaatkarlıkları kalmamıştır. Değişimin dördüncü mekanizması, rakibin siteminin
çözülmesi, öylesine tamamlanmıştır ki teslim olacak dahi güçleri kalmamıştır. Rejim
parçalara ayrılır.
Özgürleştirme stratejileri planlanırken bu dört mekanizma göz önünde tutulmalıdır.
Mekanizmalardan bazıları kimi zaman şans eseri işler. Fakat mücadelede bu
mekanizmalardan bir veya daha fazlasının amaçlanan değişim mekanizması olarak
seçilmesi kesin ve destekleyici stratejiler belirlenmesini olanaklı hale getirir. Hangi
mekanizmanın (ya da mekanizmaların) seçileceği çekişen grupların mutlak ve
göreceli gücü ve barışçı mücadele grubunun tavır ve amaçları gibi pek çok faktöre
bağlıdır.
Politik mücadelenin demokratikleştirici gücü
Şiddetli yaptırımların merkezileştirici gücünün aksine, barışçı mücadele politik
toplumun demokratikleşmesine çeşitli yollardan katkıda bulunur.
Demokratikleştirici etkinin bir tarafı olumsuzdur. Askeri yöntemlerin aksine bu teknik
topluma karşı dönerek bir diktatörlüğün oluşturulması ve devam ettirilmesi için
yönetici elitlerin baskılayıcı yöntemlerini içermez. Politik mücadelenin liderleri
taraftarlarını etkileyebilir ya da onlara baskı uygulayabilirler fakat fikir
26.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 26
uyuşmazlıklarında veya başka lideri seçtiklerinde onları cezalandıramaz ya da idam
edemezler.
Demokratikleştirici etkinin diğer tarafı ise olumludur. Barışçı mücadele topluma
mevcut ya da gelecekteki diktatörlere karşı haklarını elde etme ve savunma imkanı
sunar. Aşağıda barışçı mücadelenin sahip olabileceği pek çok olumlu
demokratikleştirici etkisi sıralanmıştır:
• Barışçı mücadele yöntemlerinin uygulanmasında deneyim kazanarak
rejimin tehdit ve sert baskılarıyla mücadele edebilmek için toplumun
kendine daha fazla güvenmesini sağlar.
• Barışçı mücadele diktatöryel bir grubun demokratik olmayan kontrolüne
toplumun itaatsizlik, muhalefet yoluyla direnmesini sağlar.
• Barışçı mücadele ifade özgürlüğü, özgür basın, bağımsız örgütler ve
toplantı özgürlüğü (hür meclis) gibi demokratik özgürlüklerin uygulanmasını
istemek için kullanılabilir.
• Barışçı mücadele daha önce de tartışıldığı üzere bağımsız grupların,
toplumsal örgütlerin yaşamını sürdürmesine, yeniden doğmasına,
güçlenmesine katkıda bulunur. Bunlar toplumun gücünü harekete geçirmek
ve ileride diktatörlüğe soyunabileceklerin etkin gücünü sınırlandırılmasını
sağlar.
• Barışçı mücadele yönetici elitlerin güç kaynaklarını kısıtlamak veya kesmek
için topluma ve bağımsız kuruluşlara demokrasinin menfaatine yollar
sağlayarak hakimiyetini devam ettirme kapasitesini tehdit eder.
Barışçı mücadelenin karmaşıklığı
Burada gördüğümüz üzere barışçı mücadele, pek çok metod, çok çeşitli değişim
mekanizmaları ve belirli bir davranış biçimi gerektiren karmaşık bir sosyal eylemdir.
Özellikle diktatörlüklere karşı başarılı olabilmesi için politik meydan okuma dikkatli bir
planlama ve hazırlık ister. Olası katılımcılar kendilerinden ne beklendiğini iyi bir
şekilde anlamak isteyecektir. Bunun için kaynaklar hazırda bulundurulmalıdır.
Stratejistler barışçı mücadelenin nasıl etkili biçimde uygulanacağını iyi anali etmiş
olmalıdırlar. Şimdi dikkatimizi bir sonraki temel unsura verelim: stratejik planlama
gereksinimi.
27.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 27
6 - STRATEJİK PLANLAMA GEREKSİNİMİ
Diktatörlüğe karşı gerçekleştirilen siyasi başkaldırı kampanyaları çeşitli şekillerde
başlatılabilir. Geçmişte, bu çabalar neredeyse her zaman plansız ve rastlantısal
olmuştur. İlk aşamada eylemlerin tetiklenmesine sebep olan rahatsızlıklar birbirine
göre farklılık göstermekle birlikte, çoğunlukla, şiddet oluşumları, önemli addedilen
kimselerin gözaltına alınması ya da öldürülmesi, yeni baskıcı politika ya da
düzenlerin getirilmesi, gıda sıkıntısı ve dini inançlara karşı saygısız davranışlar
sergilenmesi gibi durumlarda ortaya çıkmaktadır. Kimi zaman, diktatörlük rejiminin
bazı davranışları, kitleleri o kadar fazla sinirlendirmiştir ki, bu kitleler olayların ne
şekilde sonuçlanacağını düşünmeksizin harekete geçmişlerdir. Bazı durumlarda ise,
casaretli bir birey ya da küçük gruplar harekete geçmiş; bunun sonucunda ise destek
görmüştür. Bazı kişiler tarafından ise, direniş, deneyimledikleri bir haksızlık
sonucunda organize edilmiştir. Bazı zamanlarda ise, küçük grup ya da bireylerin
direniş çağrısı, beklenmedik büyüklükte bir yanıt almıştır.
Her ne kadar rastlantısal oluşumların olumlu etkileri olsa da, çoğu zaman
dezavantajları da bulunmaktadır. Çoğunlukla, demokratik direnişçiler diktatörlüğün
şiddet içeren yaklaşımını öngörmemiş olup, bu durum karşısında büyük ölçüde
mağdur olurlar ve direniş çöker. Diğer zamanlarda ise, plansızlık sonucunda,
demokratlar, çok önemli kararları şansa bırakır ve bu son derece kötü sonuçları
beraberinde getirebilir. Hatta, baskıcı sistem çökertilse bile, bunun ardından,
demokratik sisteme geçiş sürecinin idare edilmesindeki plansızlık, yeni bir
diktatörlüğün doğmasına bile katkı sağlayabilmektedir.
Gerçekçi planlama
Gelecekte, şüphesiz halkın plansız hareketi, diktatörlüğe karşı direnişte çok önemli
bir role sahip olacaktır. Ancak, şimdi, diktatörlüğü düşürmek için izlenmesi gereken
en etkin yolun kararlaştırılmasın yanı sıra, ne zaman siyasi durum ve halkın genel ruh
halinin olgunlaşmış olduğunun belirlenmesi ve kampanyanın ne şekilde başlatılması
gerektiğinin hesaplanması gerekmektedir. Söz konusu koşullar altında, özgürlüğe
kavuşabilmek için izlenecek yöntemin ve halkın imkanlarının, gerçekçi bir
değerlendirmeye dayanarak, çok dikkatli bir bir biçimde düşünülmesi şarttır. Eğer bir
şeye ulaşılmak isteniyorsa, bunun nasıl yapılacak olduğunun planlanması akıllıca
olacaktır. Hedef ne kadar önemli ise, ya da başarısızlığa uğramanın sonuçları ne
kadar ağır ise, planlamanın önemi de o kadar artmaktadır. Stratejik planlama, eldeki
tüm mevcut kayakların etkin bir biçimde kullanılacağına dair ihtimalleri de
arttırmaktadır. Bu durum özellikle, güçlü bir diktatörlüğü düşürmeyi amaçlayan
- kısıtlı kaynağa sahip ve destekçilerinin tehlike altına olduğu - demokratik hareketler
için geçerlidir.
Buna karşılık, diktatörlüğün ise kaynaklara erişimi, organizasyonel gücü ve şiddet
uygulayabilecek yetisi olacaktır. Bu noktada, “stratejinin planlanması”, mevcut
durumdan, istenilen sonuca ulaşılabilmesi için hareket biçiminin belirlenmesi
anlamına gelmektedir.
28.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 28
Bu tartışma kapsamında ise, diktatörlükten, demokrasiye geçiş anlamında
kullanılmaktadır. Bu amaca ulaşmak, genellikle bir dizi kampanyayı ve bastırılan
topluluğun ve toplumun güçlendirilmesi ve diktatörlüğün güçsüz düşürülmesine
yönelik planlanmış aktiviteleri içermektedir. Bu noktada, dikkat edilmesi gereken bir
nokta şudur ki, amaç söz konusu diktatörlüğün yıkılmasının ve bunun yerine
demokratik bir sistemin gelmesinin sağlanmasıdır. Bir başka deyişle, sadece mevcut
dikta rejimin düşürülmesine odaklanılması, yerine bir diğerinin gelmesi riskini de
beraberinde getirmektedir.
Planlamanın karşısındaki engeller
Dünyanın bazı kesimlerindeki özgürlük yandaşları, tüm kapasitelerini, serbestliğe
nasıl ulaşılacağı üzerine yoğunlaştırmazlar. Sadece bazı durumlarda, bu yandaşlar,
harekete geçmeden önce yapılması gereken stratejik planlamanın büyük öneminin
farkında olurlar. Dolayısıyla, bu neredeyse hiçbir zaman tam olarak yerine getirilmez.
Bu akla şu soruyu getirmektedir: Neden, insanlarına siyasi özgürlük getirebilecek
vizyona sahip olan kişiler, bu hedefe ulaşmak adına stratejik bir plan hazırlamayı
ihmal ederler? Maalesef, bu durum çoğu zaman, muhalif demokratik grupların,
stratejik planlamanın önemini anlamaması, stratejik bir biçimde düşünmek için
eğitilmemeleri ve buna alışkın olmamalarından kaynaklanmaktadır. Bu oldukça zor
bir görevdir. Sürekli, diktatörlük tarafından taciz edilen ve acil görevler çerçevesinde
direnen liderler, çoğu zaman stratejik planlama becerilerini geliştirecek zaman ya da
ortama sahip olamazlar.
Bunun yerine, çoğu zaman izlenen bir yol, diktatörlük tarafından gelen girişimlere
tepki göstermek şeklinde olmaktadır. Bu durumda direnişçiler, sürekli savunmacı,
elinde tuttuğu kısıtlı özgürlükleri korumaya çalışan ve en iyi ihtimalle dikta rejiminin
ilerlemesini yavaşlatmaya yönelik hareket etmek durumunda kalmaktadır.
Bazı birey ve gruplar, bir özgürlük hareketi çerçevesinde, uzun vadeli bir planlamanın
gerekli olmadığını düşünebilir. Bunun yerine, naif bir biçimde, isteklerini ve hedeflerini
güçlü, kesin ve uzun bir süre dile getirdikleri takdirde, bunu elde edebileceklerini
düşünürler. Diğerleri ise, tüm zorluklara rağmen, prensipleri doğrultusunda yaşamaya
ve hareket etmeye devam ettikleri takdirde, bu hedeflere ulaşabilmek adına
ellerinden gelenin en iyisini yapıyor olduklarına inanırlar. İnsancıl hedeflerin
benimsenmesi ve ideallere karşı gösterilen bağlılık, takdir edilesidir, ancak çoğu
zaman özgürlüğe kavuşmada ve diktatörlük rejimini sonlandırmada büyük ölçüde
yetersiz kalır.
Diğer muhalifler ise yine naif bir şekilde, şiddete başvurdukları takdirde özgürlüğe
ulaşılacağına inanırlar. Ancak, önceden de belirtildiği gibi, şiddet başarının garantisi
değildir. Şiddet, özgürlük yerine, mağlubiyeti, büyük üzüntüleri ya da her ikisini birden
beraberinde getirebilmektedir. Çoğu zaman diktatörlükler, şiddete karşı en iyi şekilde
donanımlıdır.
Bunun yanı sıra, “hisleri” ne yönde ise, ona göre davranmaları gerektiğine inanan
aktivistler vardır. Bu yaklaşımlar, benmerkezci olmanın yanı sıra, özgürlük adına
geliştirilmesi gereken büyük stratejiye de rehberlik edemezler.
29.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 29
“Parlak bir fikre” dayalı hareketlerin de aynı şekilde etkisi kısıtlıdır. Bunun yerine,
yapılması gereken, diktatörlüğü devirmek için, “sıradaki adımların” en dikkatli şekilde
hesaplandığı bir biçimde hareket etmektir. Stratejik analiz olmadan, direniş liderleri
çoğu zaman, zafere ulaşmak adına birbiri ardına atılması gereken adımları
düşünmemiş oldukları için, “bir sonraki adımın” da ne olması gerektiğini bilmezler.
Yaratıcılık ve parlak fikirler elbette çok önemlidir; ancak bunlar, demokratik güçlerin
stratejik pozisyonlarının geliştirilmesi adına kullanılmalıdır.
Diktatörlük rejimi karşısında atılması gereken pek çok önemli adımın ciddi bir biçimde
farkında olan, fakat nereden başlanacağını bilemeyen bazı kimseler ise, “her şeyi eş
zamanlı bir şekilde yapmak gerektiği” düşüncesine kapılabilirler. Bu faydalı olabilir,
ancak, özellikle göreceli olarak daha zayıf eylemlerde imkansızdır. Buna ek olarak,
bu tarz bir yaklaşım, nereden başlanması gerektiğine ve var olan kısıtlı kaynakların
ne şekilde kullanılması gerektiğine dair yol gösteremez.
Diğer bazı kişi ve gruplar ise planlamanın gerekliliğini görür, ancak bunu sadece kısa
vadeli ve taktiksel bir çerçevede değerlendirir; uzun vadeli planlamanın gerekli ya da
mümkün olduğunu düşünmezler. Bazı zamanlarda ise stratejik bir biçimde düşünüp
analiz edemez, nispeten küçük mevzular karşısında zaman kaybeder; çoğu zaman,
demokratik direniş adına girişimde bulunmak yerine, karşı tarafın adımlarına göre
hareket ederler. Kısa vadeli aktiviteleri gerçekleştirmek için büyük miktarda enerji
sarfeden bu liderler, daimi hedefe olarak ulaşmak adına, direnişin geneline yönelik
alternatif yolları keşfetmek konusunda başarısız olurlar.
Şu da mümkündür ki, bazı demokratik eylemler, diktatörlük rejimini devirmek için
kapsamlı herhangi bir strateji geliştirmez, yalnızca acil konulara odaklanırlar. Kendi
içlerinde ise, kendi çabaları ile diktatörlüğü gerçek anlamda devirebileceklerine
inanmazlar. Bu yüzden de, nasıl yapılacağının planlanması, duygusal bir zaman
kaybı ya da faydasız bir çaba gibi gelebilir. Şiddete başvuran bir diktatörlüğe karşı
mücadele eden kişiler, büyük bir ordu ya da askeri güç ile karşı karşıya kalırlar. Bu da
diktatörlüğün, istediği her konuda başarı elde edebileceği yönünde bir fikir oluşturur.
Gerçek anlamda bir umuda sahip olmasalar da, bu kişiler, tarihsel nedenlerden ya da
bütünlük düşüncesi ile diktatörlüğe karşı bir duruş sergilerler. Bu kişiler, her ne kadar
kabul etmeseler de, ya da gerçek anlamda buna inanmasalar da, bu eylemleri,
kendilerine de umutsuz görünmektedir. Bu sebeple, onlar için uzun vadeli stratejik bir
planlamanın da herhangi bir değeri olmamaktadır.
Stratejik planlama yapmadan, başarısızlığa uğramanın sonuçları da çoğu zaman
oldukça sert olmaktadır: Kişilerin gücü tükenir, eylemlerinin etkisi azalır, enerjileri
minör olaylar sebebiyle harcanır; avatajlardan faydalanılamaz ve gösterilen
fedakarlıklar ise boşa gider. Demokratlar stratejik bir biçimde planlama yapmadıkları
takdirde, hedeflerine ulaşmada başarısız olurlar. Plansız ve birbiriyle uyuşmayan
aktiviteler, büyük bir direnişi ileriye taşıyamaz. Aksine, bu diktatörlük rejiminin gücünü
ve kontrolünü arttırmasına fırsat verecektir.
Maalesef, bağımsızlık yolunda, kapsamlı stratejik planlar neredeyse hiçbir zaman
geliştirilmediği için, diktatörlükler, çoğu zaman, gerçekte olduklarından çok daha
sağlammış gibi görünürler. Bu sebepten ötürü, olması gerekenden çok daha uzun
süre, belki yıllarca ayakta kalırlar.
30.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 30
Dört önemli stratejik planlama terimi
Stratejik düşünebilmemiz için bu dört temel terimin manasının net olması önemlidir.
Büyük strateji, çelişen amaçlarını gerçekleştirmek isteyen bir grubun uygun ve
mevcut tüm kaynaklarınının (ekonomik, beşeri, ahlaki, politik, kurumsal vb.) koordine
edilmesi ve doğrudan kullanmasına yönelik bir anlayıştır.
Büyük strateji grubun birincil dikkatini çelişen amaçlarına ve kaynaklarına yönelterek,
çelişkiye karşı kullanılması gereken en uygun teknikteki eylemi (geleneksel askeri
savaş veya pasif mücadele) belirler. Büyük strateji direnişi planlanırken, liderler
muhaliflere ne tip baskı ve ikna uygulayacaklarını mutlaka değerlendirmeli ve
planlamalıdır. Ayrıca büyük strateji ilk ve peşi sıra gelen direniş hareketlerinin uygun
koşul ve zamanlamasına ilişkin kararları da barındırmalıdır.
Büyük strateji verilen mücadeleye özgü stratejilerin belirlenmesine ilişkin temel
çerçeveyi oluşturur. Yine genel görevlerin belirli gruplara verilmesi ve mücadele
zarfında bunların kullanacağı kaynakların dağıtılması da büyük strateji tarafından
belirlenir.
Strateji seçilen büyük strateji kapsamında, çelişki/anlaşmazlık durumunda, belirli
hedeflere en uygun şekilde ulaşmaya yönelik bir kavramdır. Strateji belirli amaçlar
uğruna mücadele verirken maksimum etkinliği sağlamanın yanı sıra; savaşılacak mı,
nerede ve nasıl savaşılacak gibi sorularla da ilgilidir. Strateji sanatçının temel aldığı
kavrama, stratejik plan mimarın yaptığı çizime benzer.
Strateji aynı zamanda muhaliflerin açıkça direndiklerinde yenilgilerinin kesin
olduğunu öngörmesini sağlayacak, avantajlı stratejik durumlar geliştirme çabalarını
da içerir ve böylece açık mücadeleye gitmeden karşı tarafın çekilmesini sağlayabilir.
Sağlamaz ise de, stratejik durumun geliştirilmesiyle meydan okuyan tarafın
mücadeleden başarılı çıkması garantilenmiş olur. Aynı zamanda strateji, kazanılan
başarıdan fayda sağlamak için ne yapılması gerektiğini de içerir.
Mücadelenin kendisi üzerinden uygulandığında, stratejik plan harekâtın nasıl
gelişeceğine dair temel fikirler ve en avantajlı biçimde hedeflere ulaşmak için farklı
farklı öğelerinin nasıl bir araya getirilmesi gerektiğidir. Daha küçük operasyonlardaki
belirli grupların doğru şekilde konuşlanmasından ibarettir. Akılcı bir strateji
geliştirilirken, seçilen mücadele tekniğinin başarılı bir biçimde uygulanmasının
gerekleri de dikkate alınmalıdır. Farklı tekniklerin gereklilikleri de farklı olur. Elbette
yalnızca “gerekliliklerin” yerine getirilmesi başarılı olmayı garanti etmez. Ek öğelere
de ihtiyaç olabilir.
Strateji belirlenirken demokratlar hedeflerini net olarak tanımlamalı ve bu hedeflere
ulaşmak için sarf ettikleri çabayı nasıl ölçeceklerini de belirlemelidir. Bu tanım ve
analiz seçilen her bir hedefin garanti edilmesi için strateji uzmanlarının tam doğru
gereksinimleri belirlemesini sağlar. Netlik ve tanım ihtiyacı aynı şekilde taktik
planlama için de mevcuttur.
Stratejiyi uygulamak için taktikler ve eylem yöntemleri kullanılır. Taktik, kişinin kısıtlı
bir durumda en avantajlı durumu yaratmak için elindeki gücü iyi bir şekilde
31.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 31
kullanmasıdır. Taktik sınırlı bir hedefe ulaşmak için kullanılan kısıtlı bir eylemdir.
Taktik seçimi, anlaşmazlığın belirli bir aşamasında stratejiyi uygulamak için mevcut
savaşma yollarının nasıl en iyi şekilde kullanılacağına dair anlayış geliştirmekle
gerçekleştirilir. En üst düzeyde etki sağlamak için taktik ve yöntemler stratejik
hedeflerin gerçekleştirilmesini akıldan çıkartmayarak seçilmeli ve uygulanmalıdır.
Stratejik hedefe erişmeyi desteklemeyen taktiksel kazanımlar nihayetinde boşa
harcanmış enerjidir.
Stratejinin, büyük stratejinin bir parçası olduğu düşünüldüğünde, taktik de genel
strateji kapsamında gerçekleştirilen sınırlı eylemler bütünüdür. Taktik her zaman
savaşmakla özdeşleştirilirken, strateji daha kapsamlı şeylere karşılık gelir. Belirli bir
taktik genel savaş veya harekât stratejisinin yalnızca bir bölümü olabilir. Taktikler
stratejiye göre daha kısa süreçler veya daha sınırlı alanlar (coğrafi, kurumsal vb.)
dâhilinde, daha sınırlı sayıda insan tarafından veya daha sınırlı hedefler dâhilinde
uygulanır. Pasif bir eylem dahilinde taktiksel hedef ve stratejik hedef arasındaki
ayrım kısmen eylemin hedefinin minör veya majör oluşuna bağlıdır.
Hücum taktikleri stratejik hedeflerin gerçekleştirilmesini desteklemek için seçilir.
Strateji uzmanları muhalif karşısında kesin sonuçlara ulaşacak saldırı durumları
yaratırken taktiksel uğraşlardan faydalanırlar. Bu sebeple taktiksel operasyonları
planlamak ve yürütmekle sorumlu kişilerin durumu değerlendirme ve buna en uygun
yöntemleri belirleme yetisine sahip olması çok büyük önem arz eder. Katılması
muhtemel kişilerin seçilen tekniğin uygulaması ve spesifik yöntemlere ilişkin
eğitilmesi şarttır.
Bu yöntemler belli başlı araçları ya da hareket biçimlerini kapsar. Şiddet içermeyen
direniş ise düzinelerce farklı eylem biçiminden oluşmaktadır (grev, boykot, siyasi
direniş vb.). Şiddet içermeyen direniş yöntemleri, 5. Bölüm’de detaylı bir biçimde
anlatılmaktadır. (Eklere de bakınız)
Şiddet içermeyen direniş için geliştirilen, sorumlu ve etkin stratejik planlama, büyük
stratejinin olduğu gibi, stratejilerin, taktiklerin ve yöntemlerin de dikkatli bir biçimde
formüle edilmesine ve seçilmesine dayanmaktadır.
Bu tartışmadan çıkarılabilecek temel ders, diktatörlükten özgürlüğe geçiş için
geliştirilecek olan stratejik planlamada, kişilerin zihin gücünün dikkatli bir biçimde
kullanılmasının gerekliliğidir.
Zihin kapasitesinin etkin bir biçimde kullanılması, mevcut kaynakların, toplumu,
özgürlük ve demokrasiye ulaşmak adına harekete geçirebileceği ve stratejik bir yolun
belirlenmesinde yol göstereceği gibi; akılcı bir biçimde planlama yapılmaması ise
felaketlere sebep olabilir.
32.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 32
7 - PLANLAMA STRATEJİSİ
Başarı şansını yükseltmek için, direnişçi liderlerin zor durumdaki insanlara destek
olabilecek, diktatörlüğü zayıflatmak ve sonrasında yıkmak, ve sonrasında da sürekli
ve sağlam bir demokrasi oluşturmak için kapsamlı bir eylem planına ihtiyacı olacaktır.
Başarılı bir eylem planı için, dikkatli ve titizlikle yapılacak bir durum
değerlendirmesine ve etkili olabilecek seçeneklerin de değerlendirilmesine ihtiyaç
vardır. Böylesine dikkatli bir analiz üzerinden, hem ana (büyük) bir strateji, hem de
özgürlük isteğinin başarıya ulaşması için duruma özgü kampanya stratejileri
geliştirilebilir. Bağlantılı olmasına rağmen, ana (büyük) strateji ve kampanya stratejisi
2 ayrı süreçtir. Önce ana (büyük) strateji geliştirildikten hemen sonra kampanya
stratejileri tam olarak geliştirilebilir. Kampanya stratejileri, ana (büyük) stratejinin
hedeflerinin başarıya ulaşmasını sağlamak ve sağlamlaştırmak için tasarlanmalıdır.
Direniş stratejisinin gelişmesi için birçok soru ve göreve dikkat edilmelidir. Hem ana
(büyük) strateji düzeyinde, hem de kampanya stratejileri düzeyinde dikkate alınması
gereken bazı önemli faktörleri burada belirleyeceğiz. Tüm stratejik planlama, direniş
planlamacılarının fiziksel, tarihsel, devletle ilgili, askeri, sosyal, politik, psikolojik,
ekonomik ve uluslararası faktörleri de dikkate alarak tüm anlaşmazlık ve çatışma
durumlarını derinlemesine anlayabilmesini gerektirir. Stratejiler sadece her bir
mücadeleye özel ve onun arka planı da ele alınarak geliştirilebilir.
İlk olarak, demokratik liderler ve stratejik planlamacılar hedeflerini ve hedeflerinin
neden önemli olduğunu belirlemek isteyeceklerdir. Hedefler bu büyük mücadeleye
değer mi, değerse neden? Mücadelenin gerçek hedefini belirlemek kritik önem
taşımaktadır. Burada diktatörlüğün yıkılması veya varolan diktatörün görevden
alınmasının yeterli olmadığını tartıştık. Varolan anlaşmazlıkların çözümlenmesinde
hedef özgür toplumun demokratik idari sistem ile kurulmasıdır. Bu noktadaki açıklık
ve netlik ana (büyük) stratejinin ve izleyen spesifik stratejilerin geliştirilmesinde etkili
olacaktır.
Herşeyden önce, stratejistlerin aşağıdakine benzer temel soruları cevaplamaları
gerekir:
- Özgürlüğe ulaşmayı engelleyen temel engeller hangileridir?
- Özgürlüğe ulaşmayı kolaylaştırıcı faktörler hangileridir?
- Diktatörlüğün temel güçlü yanları nelerdir?
- Diktatörlüğün zayıf yanları nerelerdir?
- Diktatörlüğün gücünün kaynakları ne dereceye kadar savunmasız, zayıf ve
incinebilir olabilir?
- Demokratik güçlerin ve halkın güçlü yanları nelerdir?
- Demokratik güçlerin zayıf yanları nelerdir? Ve bu zayıf yanlar nasıl düzeltilebilir?
- Çatışmaya hemen dahil olmayan, diktatörlüğe veya demokratik harekete yardımcı
olan veya olabilecek üçüncü şahısların durumu nedir? Hangi yollarla yardımcı
oluyorlar ya da olabilirler?
33.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 33
Araç Seçimi
Ana (büyük) strateji düzeyinde, planlamacıların olası anlaşmazlıklarda
kullanabilecekleri temel mücadele araçlarını seçmeleri gerekecektir. Davanın esası
ve konvansiyonel askerî savaş, gerilla savaşı, politik muhalefet ve diğer farklı
mücadele seçeneklerinin sınırı değerlendirilmelidir.
Seçim yaparken stratejist şu soruları dikkate almalıdır: Seçilen mücadele türü
demokratların kapasitesine ve konumuna uygun mudur? Seçilen teknik halkın güçlü
yanlarından yararlanabilir mi?
Bu teknik diktatörlüğün zayıf noktalarını mı hedef alır yoksa en güçlü noktalarına mı
saldırır? Bu yöntemler demokratların daha kendine güvenli olmasını mı sağlar yoksa
üçüncü şahıs veya dış kaynaklara bağımlılık mı doğurur? Seçilmiş yöntemlerin
diktatörlüğü alaşağı etmekte daha önce kullanılmasına ilişkin kayıtlar nelerdir? Olası
bir sürtüşmede oluşacak can veya mal zararını azaltabilir veya sınırlayabilir mi? Bu
mücadele sonrasında diktatörlüğün bitirilmesinde başarı sağlandığını var sayarsak,
ortaya çıkacak hükümetin şeklini etkileyecek bir etkiye sahip mi? Ters etkili olduğu
belirlenen eylem şekillerinin oluşturulan ana (büyük) stratejinin dışında bırakılması
gerekmektedir.
Daha önceki bölümlerde siyasi mücadelenin (muhalefet etmenin) başka mücadele
tekniklerine göre çok daha fazla avantajlar sunduğu savunmuştuk. Strateji ortaya
koyanların kendi içinde bulundukları çatışmayı irdeleyerek, siyasi mücadele yoluyla
yukarda belirtilen sorulara doğrulayan cevaplar oluşup oluşmadığına karar vermeleri
gerekir.
Demokrasi için plan yapmak
Her zaman akılda tutulması gereken şey ana (büyük) stratejinin temel amacı sadece
diktatörü alaşağı etmek değil, tekrar başka bir diktatörlüğün hiçbir zaman içinden
yükselemeyeceği demokratik bir sistemi yerleştirmektir. Bu amaçlara ulaşabilmek için
seçilen mücadele yöntemlerinin, etkili gücün toplumda dağılımını değiştirmesi
gerekmektedir. Bir diktatörlük süresince halk ve sivil toplum örgütleri zayıf, hükümet
ise fazla güçlü olagelmiştir. Bu dengesizlikte bir değişiklik yapılmadığı sürece sadece
yeni kuralların getirilmek eski kuralları uygulamak kadar diktatörlüktür. O yüzden bir
“saray devrimi” veya bir askeri darbe de kabul edilemez.
Beşinci Bölümde de tartışıldığı gibi, siyasi mücadele diktatörlüğe karşı oluşturulan
toplumun oluşmasında etkili gücün daha eşitlikçi şekilde dağılmasını sağlamaktadır.
Bu süreç birkaç şekilde ortaya çıkar. Şiddete dayanmayan bir mücadele kapasitesinin
oluşması, diktatör rejimin şiddete dayalı baskısının toplumda artık kolayca korku ve
itaat yaratamamasını sağlar. Toplum diktatörün güç uyguladığı noktalarda toplum
bunu durduracak kendi güçlü yöntemlerine sahip olacaktır.
Ayrıca, siyasi mücadele yoluyla popüler gücün oluşturulması bağımsız toplumsal
kurumların da gücünü arttıracaktır. Etkili bir gücü kullanmış olmanın deneyimi
çabucak unutulamaz. Mücadele sırasında kazanılan bilgi ve beceriler toplumları daha
sonraki bir diktatör tarafından kolayca yönetilme riskinden koruyacaktır. Güç
34.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 34
dengelerindeki bu değişim daha sürekli ve uzun ömürlü bir demokratik bir toplumun
oluşması için de zemin oluşturacaktır.
Dış yardım
Ana (büyük) bir stratejinin hazırlanması sırasında, diktatörlüğün dağılması sırasında
oluşacak içerideki direnmelerin ve dışarıdaki baskıların rolünün ne olduğu da
değerlendirilmelidir. Bu analizde bizim savunduğumuz, her zaman için mücadelenin
ana gücünün ülkenin kendi içinde doğması gerektiğidir. Uluslararası bir desteğin
gelmesi durumunda, bu destek içerde oluşan mücadele tarafından harekete
geçirilecektir.
Mütevazı bir ek destek olarak dünyada insani, ahlaki ve dini bağlamda diktatörlüğe
karşı ortak bilinç oluşturmak için çaba gösterilebilir. Diktatörlüğe karşı başka hükümet
ve uluslararası örgütlerin diplomatik, politik ve ekonomik yaptırımlar yapması için
çaba harcanabilir. Bu çabalar ekonomik veya silah ambargosu, diplomatik tanımanın
düzeyinde bir düşme, diplomatik ilişkilerin kesilmesi, ekonomik yardımların kesilmesi
veya diktatörlükle yönetilen ülkelere yatırım yapılmasının engellenmesi, diktatör
yönetimlerin uluslararası örgütlerden ve Birleşmiş Milletler bünyesinden atılması gibi
farklı şekillerde olabilir. Ayrıca, uluslararası ekonomik ve iletişim yardımları da direkt
olarak demokratik güçlere iletilebilir.
Ana (Büyük) Stratejinin Formüle edilmesi
Durumun değerlendirilmesinden ve kullanılacak yöntemin seçilmesinden ve dış
yardımlarının rollerinin belirlenmesinden sonra, ana stratejiyi oluşturacakların
sorunun nasıl çözüleceğine dair durumu ana hatlarıyla resmetmeleri gerekir. Bu
oluşan ana hat planı da şimdiki ve gelecek zamanda demokratik sistemin nasıl
özgürleştirileceğini ve kurulacağını ortaya koyacaktır.
Bir büyük strateji formüle etmek
Genel strateji planlamacıları, bir durum değerlendirmesi, araçların seçimi ve dış
desteğin rolünün tanımlanmasının ardından, çelişkinin en iyi nasıl yönetilebileceğini
ana hatlarıyla çizmelidir. Bu genel plan, içinde bulunulan zamandan geleceğe bir
demokratik sistemin açığa çıkması ve kuruluşu sürecini içermelidir.
Bir genel stratejinin formüle edilişinde planlamacılar kendilerine çeşitli sorular
soracaktır. Aşağıdaki sorular (öncekilerden daha spesifik) bir politik mücadele için
genel stratejinin oluşturulmasında gerekli değerlendirme biçimlerini içermektedir:
Uzun vadeli mücadele en iyi nasıl başlamalı? Ezilen topluluklar, sınırlı yollarla
başlangıçta bile yeterli özgüvene ve diktatörlükle mücadele edecek güce nasıl sahip
olurlar? Toplumun direniş ve muhalefet kapasitesi zamanla ve tecrübelerle nasıl
arttırılabilir? Toplum üzerinde demokratik kontrolü tekrar kazanmak ve diktatörlüğü
sınırlamak için yapılacak bir dizi sınırlı kampanyaların amacı ne olmalıdır?
35.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 35
Diktatörlüğün hayatta kalmasını sağlayan, özgürlüğü kazanma mücadelesinde
kullanılabilecek bağımsız kuruluşlar var mı? Hangi toplumsal kurumlar diktatörlüğün
kontrolünden kurtarılabilir veya diktatörlük devam ediyorken bile, demokratlar
tarafından ihtiyaçlarına karşılık olacak ve demokrasi alanı yaratacak ne tür yeni
kurumlar yaratılabilir?
Direniş sırasında örgütsel güç nasıl geliştirilebilir? Katılımcılar nasıl eğitilebilir?
Mücadele sırasında hangi kaynaklar (Parasal kaynaklar, ekipman vs.) gereklidir?
Toplumu harekete geçirebilmek için hangi çeşit semboller daha etkindir?
Ne tür eylemlerle ve hangi aşamalarda diktatörlerin güç kaynakları giderek zayıflatılır
ve parçalanır? Direnen topluluklar nasıl aynı anda mukavemeti sürdürürler ve gerekli
olan şiddet içermeyen disiplini koruyabilirler? Toplum mücadele sürecinde temel
gereksinimlerini nasıl karşılayabilir? Çatışma ortamında toplumsal düzen nasıl
korunabilir? Zafer yaklaşırken demokratik direniş, diktatörlük sonrası kurumsal tabanı
nasıl olabildiğince yumuşak geçişle inşa etmeye devam edebilir?
Diktatörlüğe karşı her kurtuluş hareketi için tek bir hazır kalıbın ya da strateji planının
var olmadığı unutulmamalıdır. Bir diktatörlüğü yıkacak ve demokratik bir sistem
kuracak her mücadele farklı olacaktır. İki ayrı durum hiçbir zaman birbirinin tamamen
aynı olmaz, her diktatörlük kendine özgü bazı karakteristiğe sahiptir ve özgürlük
arayan toplulukların kapasitesi birinden diğerine değişkenlik gösterir.
Mücadelenin genel stratejisi dikkatlice planlanırken, yaygın bilinirliği sağlayabilmek
için kuvvetli nedenler vardır. Özel talimatların yanında genel fikri anladıklarında,
halkın büyük bir kısmı daha istekli ve eyleme hazır olabilir. Bu bilgi onların moralleri,
katılım isteği ve uygun hareket etmeleri üzerinde pozitif etki yapabilir. Büyük
stratejinin anahtarları her durumda diktatörlük tarafından da bilinecektir ve bu bilgi,
kendilerine karşı siyasi toparlanmaya neden olacağını bilerek, uygulayacakları
baskıların daha az zalimce olmasına neden olabilecektir, Büyük stratejisinin özel
karakteristikleri hakkındaki farkındalık, diktatörlüğün kendi kampında çeşitli
anlaşmazlıklar ve ayrışmalara neden olabilecektir.
Diktatörlüğü devirmek ve demokratik bir sistem kurmak için bir genel stratejik plan
benimsendikten sonra, bunun uygulanması konusundaki kararlılık önemlidir.
Mücadelenin ilk genel stratejisinden sadece çok nadir durumlarda uzaklaşmak
gerekir.
Belirlenen genel stratejinin yanlış kavrandığına ilişkin çok fazla belirti varsa veya
mücadelenin koşulları temelden değişmişse, planlayıcılar genel stratejiyi değiştirebilir.
O zaman bile, bu değişim sadece yeni bir temel değerlendirme yapıldıktan ve daha
uygun yeni, daha uygun genel stratejik plan geliştirilip kabul edildikten sonra
yapılmalıdır.
Kampanya Stratejilerinin Planlanması
Demokrasiyi kurmak ve diktatörlüğe son vermek için geliştirilen, umut veren bir
strateji var olmasına rağmen, bu stratejinin uygulanması kendi başına yeterli değildir.
Diktatörün gücünü azaltmak için ana kampanyalara destek verecek ve rehberlik
36.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 36
edecek özel stratejiler geliştirilmesine ihtiyaç olacaktır. Bu stratejiler, sırayla, diktatör
rejime karşı kesin nihai hamleler vuruşları amaçlayan taktiksel buluşma alanlarında
birleşecek ve rehberlik edecektir.Her bir stratejinin belirlediği hedeflere
ulaşılabilmesine katkıda bulunmak içini taktikler ve özel eylem metodları dikkatlice
seçilmelidir. Tartışma burada özellikle stratejinin düzeyi üzerine odaklanmaktadır.
Ana kampanyalar ekseninde planlanan stratejiler, mücadelenin doğasını ve nasıl
uygulanacağını anlayan bir süzgeçten geçirilmelidir. Ana (büyük) stratejide olduğu
gibi, ana kampanyaların planlaması da seçilen mücadele tekniklerinin operasyonel
tarzının ve doğasının anlaşılmasını gerektirir. Politik karşı koyucu planlamacıları, aynı
ordu subaylarının yaptığı gibi baskı yapılarını, taktikleri, lojistiği, mücadelede
kullanılacak gereçleri ve bunun tedariğini, coğrafyanın etkisini anlamalı ve tıpkı harita
üzerinde askeri strateji çizermiş gibi düşünmeli ve stratejiyi oluşturmak için, şiddetsiz
mücadelenin doğasını ve stratejik ilkelerini anlamak zorundadır. Buna rağmen bu
makaledeki şiddet içermeyen direniş hakkında tavsiyeler ve olası cevaplar strateji
üretememektedir. Strateji oluşturmak ve bunun için formül geliştirmek hala
bilinmeyen bir yaratıcılık gerektirmektedir.
Belli bir direnişe dair strateji belirlemek ve uzun vadede özgürlük mücadelesi, politik
savunma mekanizmaları geliştirmek için politik muhalefet stratejistleri çeşitli konuları
ve problemleri dikkate almak zorundadır. Bunlar aşağıdaki gibidir:
• Kampanyanın açık hedeflerinin ve bu hedeflerin ana (büyük) stratejinin
gerçeklemesine nasıl katkıda bulunacağının belirlenmesi.
• Seçilen stratejilerin uygulanabilmesi için özgül ve açık metodların veya politik
silahların değerlendirilmesi. Genel plan içinde her bir stratejik kampanya için
daha küçük, taktik planlar, ve diktatörlüğün güç kaynaklarının zorla kabul
ettirmeye çalıştığı baskı ve sınırlamalara karşı hangi özel metodlar
kullanılması gerektiği belirlenmelidir. Şu unutulmamalıdır ki, temel ana
hedeflerin başarısı dikkatlice ve titizlikle seçilen ve uygulanan spesifik küçük
adımların sonucu gelecektir.
• Ekonomik konuların, özünde bütünüyle politik olan mücadele ile ilişkilendirilip
ilişkilendirilmeyeceği veya nasıl ilişkilendirileceği konusunda kararlı olunması.
Eğer ekonomik konuların mücadeledeki ağırlığı çok fazlaysa Diktatörlüğü
bitirilmesinden sonra ekonomik mağduriyetlerin çaresinin bulunmasına çok
büyük özen gösterilmelidir. Böyle yapılmadığı ve demokrasiye geçiş
döneminde hızlı çözümler getirilmediği takdirde hayal kırıklığı ve hoşnutsuzluk
hemen baş gösterecektir. Böyle bir düş kırıklığı ise, tüm ekonomik acıları
sonlandıracağına söz veren diktatörlük güçlerinin tekrar yükselmesine sebep
olur.
• Nasıl bir liderlik yapısının ve iletişim sisteminin direniş mücadelesinin
başlatılmasında daha iyi sonuç vereceğinin önceden kararlaştırılması.
Direnişçilere ve genel topluma sürekli yol gösterebilmek için hangi karar alma
ve iletişim yöntemleri direniş süresince mümkün olacak?
• Halka, diktatör güçlere ve uluslararası basına yönelik Direnişin İletişimi
yapılması. Hasarlar ve raporlamalar her zaman kesinlikle gerçek olmalıdır.
Abartı ve asılsız hasar bildirimleri ve raporlamalar direnişin güvenirliliğini
zayıflatacaktır.
37.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 37
• Sonraki çatışmalarda kendi halkının ihtiyaçlarını karşılamak için kendine
güvenen, yapıcı, sosyal, eğitimsel, ekonomik ve politik aktivite planları. Bu tür
projeler doğrudan direniş faaliyetlerine katılan kişiler tarafından yapılabilir.
• Belirli bir kampanyada ya da genel kurtuluş mücadelesinde ne tür dış
yardımların istenebileceğinin belirlenmesi. İç mücadeleyi belirsiz dış faktörlere
bağlı bırakmadan dış yardımlar nasıl işlevli, kullanılabilir ve erişilebilir durumda
olabilir?
Hangi organizasyonların (sivil toplum kuruluşları, dini, politik gruplar, işçi sendikaları,
hükümetler, birleşmiş milletler, vb…) davaya katılım göstermek isteyebileceği ve
katılmasının uygun olacağına dikkat edilmesi gerekir.
Ayrıca, direnişçi planlamacıların toplu direniş sürecinde diktatörce müdahalelere karşı
düzeni korumak ve bireylerin kendi güçleri ile sosyal ihtiyaçlarının karşılanmasını
sağlamak için tedbirler alması gerekir. Bu tedbirler sadece alternatif bağımsız
demokratik yapıların oluşturmak ve gerçek ihtiyaçları gidermek için değil, aynı
zamanda düzensizliği, yasadışı eylemleri ve kanunsuzluğu durdurmak, asayişi
sağlamak için zalimce, acımasızca uygulanan şiddetin ve baskının gerekli olduğu
iddialarına olan güveni ve inanırlığı azaltacaktır.
Direniş düşüncesini yayma
Bir diktatörlük karşısında başarılı bir siyasi meydan okuma için, topluluğun direniş
düşüncesini kavraması esastır. "Maymun Ustası" hikayesinde resmedildiği gibi
(bakınız Bölüm 3), temel fikir basittir: Eğer yeterli sayıda astlar yeterince uzun bir
süre baskı karşısında işbirliğini reddetmeye devam ederlerse, baskıcı sistem de
reddecektir.
Diktatörlük altında yaşayan insanlar önceden çeşitli kaynaklardan gelen bu kavrama
aşina olabilirler. Yine de, demokratik güçlerin, direniş düşüncesini halkın anlayacaği
bir hale getirmesi ve bilinçli bir biçimde yayması gerekir. "Maymun Ustası" hikayesi
ya da bir benzeri, toplumun geneline yayılabilir. Böylesi bir hikaye kolayca
anlaşılacaktır. Genel direniş düşüncesi bir kez kavranınca, insanların gelecekteki
direniş uygulamaları ile diktatörlük arasındaki ilintiyi anlamaları mümkün olacaktır.
Yeni durumla karşısında direniş göstereceklerdir.
Diktatörlükler altında yaşarken, düşüncelerin, haberlerin ve direniş talimatlarının
iletilmesi teşebbüslerinde karşılaşılan zorluklara ve tehlikelere rağmen, demokratlar
çoğu kez bunun mümkün olabileceğini kanıtlanmıştır.
Nazi ve Komünist yönetimler altındayken bile direnişçilerin yasadışı
yayınlar/gazeteler aracılığıyla sadece diğer bireylerle değil, daha geniş kitlelerle de
iletişim kurmaları mümkün olmuştu.
Önceden stratejik planlamanın getirdiği avantajla, direniş için genel ilkeler
hazırlanabilir ve yayınlanabilir. Bu ilkeler, topluluğun hangi durumlar ve şartlar altında
protestoda bulunması ve hangi durumlarda işbirliğini esirgemesi gerektiği konusunda,
neyin nasıl yapılabileceğine işaret edebilir. Sonradan, demokratik lider ile irtibat
kesilse bile, topluluk mutlak önem arzeden durumlarda nasıl davranacağını bilecektir.
38.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 38
Söz konusu ilkeler hareketin itibarsızlaştırmasını provoke etmek amacıyla siyasi polis
tarafından tasarlanmış sahte "direniş talimatları"nı tespit etmek için de bir sınav
imkanı sağlayacaktır.
Bastırma ve karşı önlem
Stratejik planlamacıların diktatörlüğün demokratik direniş eylemlerine karşı
verebileceği olası tepkileri ve baskıları, özellikle de şiddet eşiğini değerlendirmeleri
gerekecektir. Nasıl direnileceği, nasıl karşı koyulacağı ya da bu tür olası olaylardan
nasıl kaçınılacağının belirlenmesi, beklenen baskı hakkında topluluğa ve direnişçilere
uygun uyarıların yapılması gereklidir, bu şekilde topluluk iştiraklerinin risklerini
bileceklerdir. Baskı ciddi ise, yaralı direnişçilere tıbbi yardım için ön hazırlıklar
yapılmalıdır.
Baskının öngörülmesi, strateji uzmanlarının sert müdahalenin etkisini azaltmak ve ya
baskıya imkan vermemek için kullanılacak taktik ve metotları önceden
değerlendirmesi yerinde olacaktır. Örneğin, sokak gösterileri ve aşırı diktatörlüklere
karşı düzenlenen yürüyüşler etkileyici olabilir ama bir yandan da binlerce göstericinin
kaybının riskini taşıyabilirler. Göstericilerin yüksek sayıdaki kaybındansa, herkesin
evde kalması, bir grev ya da kamu çalışanlarının kitlesel direniş eylemleri diktatörlük
üzerinde daha çok baskı oluşturabilir.
Yüksek kayıp riski taşıyan provokatif direnç eyleminin stratejik bir amaç için gerekli
olacağı önerilmiş ise, o zaman önerinin bedelleri ve olası kazanımları dikkatlice
düşünülmelidir. Topluluğun ve direnişçilerin mücadele sırasında disiplinli bir şekilde
kalması ve şiddet içermeyen bir tarzda davranmaları mümkün olacak mıdır? Şiddete
sevk eden provokasyonlara karşı direnç gösterebilirler mi? Planlayıcılar, şiddet
içermeyen disiplinin devam edebilmesi ve sert müdahalelere rağmen direncin
korunabilmesi için alınabilecek önlemlerin neler olabileceği konusunu
değerlendirmelidirler. Böylesi gösteriler için şiddet yanlısı olmayan kişi ve grupların
boykotları makul ve etkili olabilecek midir? Liderler her zaman, göstericileri şiddete
teşvik ve tahrik etmeyi görev edinmiş ajan provokatörler konusunda dikkatli
olmalıdırlar.
Stratejik plana bağlı kalma
Sağlam stratejik plan bir kez inşa edildikten sonra demokratik güçler artık
diktatörlerin, onları ana stratejiden ve belirli bir mücadeleden uzağa düşürecek, ana
faaliyetler yerine mühim olmayan konulara odaklanmaya sevk edecek küçük çaptaki
hamlelerini dikkate almamalıdırlar. Diktatörlüğün daha sert müdahalelerine tepki
olarak gelişebilecek, demokratik direnişi ana stratejiden ya da mücadele
stratejisinden aksi yöne sevk edebilecek anlık duygulanımlara izin verilmemelidir.
Sert müdahalede bulunanlar, demokratik güçleri sadık kaldıkları planı terk etmeleri
için kışkırtmaya yönelik suç işleyebilir ve hatta onları daha kolay bozguna uğratmak
için şiddet eylemlerine yönelebilirler.
Temel analizler güvenilir bir şekilde değerlendirildiği sürece, demokrasi yanlısı
güçlerin görevi aşama aşama ilerleyecektir. Tabii ki, taktikler ve ara hedeflerde
39.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 39
değişiklikler meydana gelecektir ve iyi liderler her zaman bu fırsatları kendi lehlerine
çevirmek için hazır olacaklardır. Bu tür ayarlamalar, kararlaştırılmış ana stratejinin
büyük hedefleri ya da belirli mücadele stratejileri ile karıştırılmamalıdır.
Kararlaştırılmış ana stratejinin ve belirli mücadele stratejilerinin dikkatlice
uygulanması başarıya büyük ölçüde katkıda bulunacaktır.
40.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 40
8 - SİYASİ MUHALEFET UYGULAMASI
Toplumun güçsüz ve ürkmüş hissettiği durumlarda düşük riskli güven inşa eden aksiy
onların ilk olarak yapılması önemlidir. Bu tür eylemler – giysilerin alışılmışın dışında
giyilmesi gibi – kamuoyu önünde farklı bir görüş olarak kaydedilecektir ve onlara bu f
arklı görüşe iştirak etme fırsatını verecektir. Diğer nispeten daha küçük (yüzeysel) po
litik olmayan hususlarda (örneğin bir su kaynağının korunması gibi) eyleme geçecek
bir grubun oluşması için odaklanılabilir. Stratejistler öyle bir konu seçmeliler ki değeri
geniş ölçüde benimsensin ve reddedilmesi zor olsun. Bu tip küçük kampanyalar sade
ce belirli sorunları düzeltmekle kalmaz ayrıca toplumu potansiyel güce sahip olduğun
a ikna eder.
Uzun vadeli mücadeleler de kampanyaların çoğu diktatörlüğün hemen tamamen alaş
ağı edilmesini hedeflememeli ne de her bir kampanyaya toplumun tüm kesimlerinin d
ahil olması talep edilmemeli, onun yerine sınırlı hedefler kazanılmasına odaklanılmalı
dır.
Büyük stratejiyi hayata geçirmek için uzun vadeli mücadelenin başlangıcında, ortası
nda ve sonuna doğru bir seri özel kampanya düşünülürken her biri farklı olarak ele alı
nmalıdır.
Seçici Direnç
Mücadelenin başlangıcı safhasında, farklı özel amaçları olan ayrı kampanyalar çok fa
ydalı olabilir. Ara sıra iki ya da üç tanesi aynı zamana denk gelebilir. “Seçici Direnç” i
çin bir strateji planlanırken diktatörlüğün genel baskısını sembolize eden belirli sını
rlı şikayet ya da hususları tanımlamak gerekir. Bu hususlar büyük strateji içindeki ara
cılık eden stratejik amaçların kazanılmasındaki kampanyaların yürütülmesinde gerekli
hedefler olabilir.
Bu aracılık eden stratejik hedefler demokratik güçlerin öngörülen ya da mevcut güç k
apasitesi ile ulaşılabilir olmalıdır. Bu, moral için gerekli bir seri galibiyetin garantilenm
esine yardımcı olacaktır ve uzun vadeli mücadele için güç ilişkisinde gittikçe artan av
antajlı bir değişime katkıda bulunacaktır.
Seçici direnç stratejileri öncelikli belirli sosyal, ekonomik ve politik konulara odaklanm
alıdır. Bunların seçilme nedenleri arasında sosyal, politik sistemlerin bir bölümlerinin
diktatörlük kontrolünden çıkması, halen diktatör tarafından kontrol edilen bazı bölüml
erin yeniden kontrol altına alınması, ya da diktatörün belirli bir hedefinin tamamen ya
dsınması olabilir. Eğer mümkün ise seçici direnç kampanyası daha önce tartışıl-mış
olan diktatörlüğün bir ya da daha fazla zayıflığına dokunmalıdır. Böylelikle demokratl
ar mümkün güç kapasiteleri ile en büyük etkiyi yapabilirler.
Stratejistler erkenden en azından ilk kampanyanın stratejisini planlamalılar. Sınırlı he
deflerin neler olacağını , seçilmiş büyük stratejinin gerçekleşmesine nasıl katkıda bul
unacağını. Eğer mümkün ise genel hatları ile ikinci ve üçüncü kampanyaların stratej
ilerinin en azından genel hatlarının belirlenmesi de akıllıca olur. Tüm bu stratejiler bü
yük stratejinin hayata geçirilmesinde ve genel kurallar içinde operasyonuna ihtiyaç gö
sterir.
41.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 41
Sembolik Meydan Okuma
Diktatörlüğün kuyusunu kazmak için yeni bir kampanyanın başlangıcında daha politi
k özellikli eylemler daha sınırlı olabilir. Bir ölçüde toplumun ruh halini etkilemek ve tes
t etmek için politik meydan okuma ve sivil itaatsizlik yoluyla sürekli bir meydan okum
aya hazırlamak amaçlı tasarlanmalıdır.
İlk eylem sembolik protesto formunda ya da sınırlı veya geçici itaatsizlik sembolik har
eketi olabilir. Eğer katılmak isteyen kişi sayısı az ise, ilk eylem örneğin sembolik de
ğeri olan bir yere çiçek bırakmak olabilir. Diğer yandan katılımcı sayısı yüksek ise beş
dakika tüm hareketleri durdurma ya da birkaç dakikalık sessiz- lik kullanılabilir. Diğer
durumlarda birkaç kişi açlık grevine girebilir, sembolik önemi olan, bir yerde gece gün
düz nöbet tutulabilir, öğrenciler dersleri boykot edebilir, önemli bir ofiste geçici işgal e
ylemi yapılabilir Diktatörlüklerde daha fazla saldırgan eylemler büyük olasılıkla yoğun
bir baskı ile karşılanabilir.
Bazı sembolik eylemler örneğin diktatörlük sarayının ya da bir polis merkezinin önünd
e fiziki bir işgal eylemi çok riskli olur ve bir kampanyanın başlatılması için önerilmez.
İlk sembolik protesto ulusal ve uluslararası dikkatin toplanmasına yarayabilir- 1988 yıl
ında Burmadaki sokak hareketlerinde ve 1989’da Pekin Tiananmen meydanındaki aç
lık grevi ve öğrenci işgalinde olduğu gibi. Her iki olayda da göstericilerin çok kayıp ver
meleri stratejistlerin kampanya planlarken büyük özen göstermeleri ne işaret eder. He
r ne kadar çok yoğun moral ve psikolojik etki olsa da bu eylemler kendi başlarına bir
diktatörlüğü alaşağı edemezler, sembolik kalırlar ve diktatörlüğün güç pozisyonunu d
eğiştirmezler.
Mücadelenin başlangıcında hızla ve tamamen diktatörlüğün güç kaynaklarının mevcu
diyetini kaldırmak mümkün değildir. Bu neredeyse tüm toplumun varlığını ve toplum
un tüm kurumlarının rejimi reddetmelerini ve aniden büyük ölçekli ve güçlü itaatsizlikl
e karşı koymalarını gerektirir. Bu henüz oluşmamıştır ve başarılması en zor olandır.
Çoğu durumda, bundan dolayı başlangıç stratejisi olarak hızlı bir itaatsizlik kampan
yası ve meydan okuma gerçek dışı bir strateji olacaktır.
Sorumluluğu Yaymak
Seçici direnç kampanyalarında mücadelenin en ağır kısmı toplumun bir ya da birkaç
bölümü tarafından karşılanacaktır. Daha sonraki kampanya da farklı hedeflerle, mey
dan okumanın yükü diğer toplum gruplarına aktarılacaktır. Örneğin, öğrenciler eğitiml
e ilgili konularda grev yaparken, dini liderler ve inanlar dini bir konuda özgürlüğe odak
lanacaktır, demiryolu işçileri güvenlik kurallarını aşırı özenli uyguladıklarından demiry
olu ulaşımı aksayacaktır. Gazeteciler sansürle yasaklanan makalelerin yerlerini siyah
basarak mücadele edebilir ve ya polis demokratik muhalefetin aranan üyelerini bulma
kta ve tutuklamakta tekrarlayan bir başarısızlık sergileyebilir.
Direnç kampanyalarını konularına ve katılımcı gruplarına göre safhalar halinde yapm
ak direniş devam ederken toplumun belirli kısımlarının dinlenmesine imkan verecektir
42.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 42
.
Seçici direnç özellikle daha önce tartışılmış olan diktatörlüğün kontrolü dışındaki kurul
uşların ve bağımsız sosyal, ekonomik ve politik grupların özerkliğinin ve varlığının ko
runması için önemlidir. Bu güç odakları diktatöryel kontrole dayanabilir ya da baskı
gösterebilir. Mücadelede diktatörlüğün ilk hedefi olamaya adaydırlar.
Diktatörlerin Gücünü Hedeflemek
Uzun vadeli mücadele başlangıç stratejilerinden daha hırslı ve ileri seviyedeki safhala
ra ilerledikçe, stratejistler diktatörlerin güç kaynaklarını daha fazla nasıl sınırlandırabil
eceklerini hesaplamak ihtiyacında olacaklar.
Demokratik direniş güçleri kuvvet kazandıkça, stratejistler diktatörlük güç kaynaklarını
koparmak için, artan politik paraliz hali üretmek ve sonucunda diktatöryanın kendisini
n parçalanması amacıyla daha hırslı itaatsizlik ve mücadele kumpasları kuracaklardır
.
Demokratik güçlerin diktatörlüğe önceleri destek vermiş kişi ve grupların zayıflatılmas
ı için dikkatlice plan yapmaları zaruridir. Desteklerini rejimin gaddarlıklarının açığa çık
ması ile mi zayıflayacak, ya da diktatörlük politikalarının feci ekonomik sonuçlarına ka
tlanarak mı ya da diktatörlüğe son verecek yeni bir anlayış ile mi? Diktatör destekçiler
i etkinliklerinde nötr kalmaya teşvik edilecek (“çitte oturanlar”) ya da demokrasi hare
ketinin aktif destekçisi olacaklar.
Politik mücadelenin ve itaatsizliğin planlama ve uygulaması sırasında, ana destekçile
rine ve yardımcılarına, dahili hizipçilerine, politik partilerine, polise ve bürokratlara am
a özellikle orduya çok yakından dikkat göstermek gerekir.
Askeri güçlerin sadakat derecesi hem askerler hem de geri görevde olanların durumu
dikkatlice ölçülmelidir ve demokratik güçlerce etkilenmeye açık olup olmadıkları belirl
enmelidir. Sıradan askerlerin çoğu mutsuz ve korkmuş acemi askerler olabilir mi? As
kerlerin ya da geri görev yapanların çoğu kişisel, ailevi ya da politik nedenlerle rejime
yabancılaşmış olabilir mi? Başka hangi faktörler askerleri ve geri görevde olanları de
mokratik yıkıma hassas hale getirebilir?
Özgürlük mücadelesinin ilk evrelerinde diktatörlük güçleri ve görevlileri ile iletişimde ö
zel bir strateji geliştirilmelidir. Kelimeler, semboller ve eylemlerle demokratik güç birlik
leri özgürlük mücadelesinin gücü, kararlılığı ve kalıcı olduğuna dair bilgilendirmelidir.
Birlikler mücadelenin özel karakteri olduğunu, diktatörlüğün kökünü kazımak için tasa
rlandığını ancak hayatlarını tehdit etmediğini öğrenmelidir. Bu tür eylemler nihayetin
de diktatör birliklerinin moralini bozmak ve sadakat ve itaatlerini demokratik güçler leh
ine yıkacaktır. Benzer stratejiler polis ve kamu personeli için de hedeflenebilir.
Diktatör güçlerinin sempatisini kazanma ve nihayetinde itaatsizliğe teşviki yorumlanm
aktansa daha çok askeri güçlerin diktatörlüğe karşı askeri bir eylemle hızlı bir sonland
ırma yapmaları için teşvik edilmeleri anlamındadır. Böyle bir senaryo çalışan bir dem
okrasiyi yerleştirmeyecektir, (daha önce tartıştığımız gibi) darbe yönetenler ve kalabal
ıklar arasındaki güç dengesizliği ilişkisine nadiren çözüm üretecektir. Bu nedenle sem
pati duyan askeri görevlilerin diktaya karşı ne askeri darbenin ne de iç savaşın gerekli
43.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 43
ve tercih edilir olmadığının anlatılması hususu planlanmalıdır.
Sempati duyan askeri görevliler demokrasi mücadelesinde temel rol oynayabilirler, as
keri güçler arasında hoşnutsuzluğu ve itaatsizliği yayarak, kasıtlı verimsizliği teşvik ed
erek, emirleri sessizce göz ardı ederek ve sorumlulukların yerine getirilmesinin reddin
i destekleyerek.
Ordu diktatörlerin gücünün en önemli kaynağıdır zira disiplinli ordu birimleri ve silahla
rı ile itaatsiz topluluğa direk saldıracak ve cezalandıracaktır. Muhalefet stratejistleri şu
nu kesinlikle hatırlamaladır ki diktatöryayı dağıtmak polisin, bürokratların ve ordunun
diktatöryayı desteklemeleri halinde ve tüm komutları yerine getirmeleri halinde tamam
en zor ve imkansız olacaktır. Demokrat stratejistler dikta güçlerinin sadakatinin yıkılm
asını amaçlayan stratejilere yüksek öncelik verilmelidir.
Demokratik güçler şunu hatırlamalıdır ki askeri ve polis güçleri arasında hoşnutsuzluk
ve itaatsizlik bu grupların üyeleri için çok tehlikeli olabilir. Askerler ve polisler itaatsizli
k ve isyan halinde şiddetli cezalandırma bekleyebilirler. Demokratik güçler askerlerd
en ve görevlilerden ani isyanlarını talep etmemelidir. Yerine iletişimin mümkün olduğu
yerlerde açıklık kazandırılmalıdır ki başlangıçta üstü kapalı itaatsizlik gibi göreceli olar
ak daha güvenli pek çok yöntemler öncelik kazanabilir. Örneğin, polisler ve birlikler ye
tersiz baskı direktifleri, arananların bulunmasındaki başarısızlıklar, yaklaşan baskı, tu
tuklama, sürgüne gönderme gibi konularda isyancıları uyarmak ve önemli bilgilerin üs
t yetkililere raporlanmasında ihmal yapılabilir. Hoşnutsuz görevliler sonuç olarak emir
komuta zincirindeki baskı emirlerinin nakledilmesinde ihmalkar olabilirler. Askerler gö
stericilerin başlarının üzerinden ateş edebilirler. Benzer bir şekilde Kamu görevlileri d
osyaları ve talimatları kaybedebilirler, verimsiz bir çalışma sergileyebilirler ve "hasta"
olabilirler, "iyileşinceye" kadar evde kalabilirler.
Stratejilerde Değişim
Politik muhalefet stratejistlerinin büyük strateji ve özel kampanya stratejilerinin nasıl
uygulandığı değerlendirilmesinin sürekli olarak yapılmasına gereksinimi vardır. Örneğ
in mücadelenin beklendiği gibi gitmemesi mümkündür. Bu durumda da stratejide han
gi değişikliklerin gerekli olduğu hesaplanmalıdır. Harekete güç kazandırmak için ve te
krar inisiyatif sağlamak için ne yapılabilir? Böyle bir durumda, problemin tespiti zaruri
dir, stratejik yeniden değerleme yapmak, mücadele sorumluluklarını farklı bir gruba y
önlendirme, farklı güç odaklarını harekete geçirme, ve alternatif eylem planları geliştir
mek gerekir. Bu yapıldığında yeni plan derhal uygulamaya alınmalıdır.
Aksi takdirde, mücadele beklenenden daha iyi sonuç verebilir, diktatörlük hesaplanan
dan önce çökebilir, demokratik güçler beklenmedik bu kazanç üzerine nasıl yararlan
abilirler ve diktatörlüğü paralize etme yönünde ilerleyebilirler? Bu soruları sonraki böl
ümlerde ele alacağız.
44.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 44
9 - DİKTATÖRLÜĞÜN PARÇALANMASI
İyi yönetilmiş ve başarılı siyasi eylem kampanyalarının toplu etkisi, diktatörlüğün etkili
kontrolünün limitlerine ulaştığı yerlerde direnişin gücünü artırmak ve toplumsal alanı
kurmak ve genişletmektir. Ayrıca bu kampanyalar işbirliğinin reddi ve siyasi eylemin
nasıl önerileceği konusunda önemli deneyim sağlarlar. Kitlesel ölçekte direniş ve
eylem zamanı geldiğinde bu deneyimin büyük yardımı olacaktır.
Üçüncü bölümde tartışıldığı üzere, diktatörlerin güçlü olabilmesi için itaat, işbirliği ve
teslimiyet gereklidir. Politik güç kaynaklarına erişim olmadığında, diktatörlerin gücü
zayıflar ve sonunda çözülür. Dolayısıyla, desteğin geri çekilmesi, bir diktatörlüğün
çözülmesini sağlamak için başlıca gerek duyulan eylemdir. Güç kaynaklarının politik
eylemler ile nasıl etkileneceğini gözden geçirmek faydalı olabilir.
Sembolik başkaldırı ve ret hareketleri, rejimin ahlaki ve siyasi otoritesini (meşruiyetini)
zayıflatmak için kullanılabilir araçlardandır. Rejimin otoritesi ne kadar büyükse,
sağlayacağı itaat ve işbirliği de aynı oranda büyük ve güvenilir olur. Diktatörlüğün
varlığını ciddi şekilde tehdit etmek için, ahlaki ret eylem içinde ifade edilmelidir.
Rejimin gücünün diğer kaynaklarının kullanılabilirliğini engellemek için, itaat ve
işbirliğinin geri çekilmesi gerekmektedir.
Bu politik gücün diğer önemli bir kaynağı da insan kaynaklarıdır, yani yönetenlere
itaat eden, işbirliği yapan yada yardım eden insanların ve grupların sayısı ve
önemidir. Toplumun büyük bir kısmında işbirliğinin reddedilmesi halinde, rejim ciddi
sorunlarla karşılaşacaktır. Örneğin, memurlar normal verimlilikleriyle çalışmadığında
yada işe gitmediklerinde, yönetim organları bu durumdan ciddi şekilde etkilenecektir.
Benzer şekilde, daha önceleri diktatörlüğe uzmanlaşmış beceri ve bilgi sağlayanlar
da eğer işbirliği yapmayı reddeden kişi ve gruplarla birlikte olursa, bunun sonucu
olarak diktatörler, isteklerini hayata geçirme kapasitelerinin önemli bir şekilde
zayıfladığını göreceklerdir. Hatta, iyi bilgilendirilmiş kararlar alabilme ve etkili
politikalar geliştirebilme becerileri de ciddi şekilde azaltılabilir.
Eğer, insanları yönetenlere itaat etmeye ve yardım etmeye yönlendiren psikolojik ve
ideolojik etkiler (maddi olmayan faktörler) zayıflatılabilir yada tersine döndürülebilirse,
toplum itaat ve işbirliğini reddetmeye daha eğilimli hale gelecektir.
Diktatörlerin maddi kaynaklara erişimi de güçlerini doğrudan etkiler. Finansal
kaynakların, ekonomik sistemin, mülkiyetin, doğal kaynakların, ulaşım ve iletişim
araçlarının, rejimin gerçek yada potansiyel muhaliflerinin kontrolüne geçmesi ile
rejimin gücünün başlıca kaynaklarından biri daha zayıflatılmış yada ortadan
kaldırılmış olur. Grevler, boykotlar ve ekonomi, iletişim, ulaşımda özerkliğin artması
rejimi zayıflatacaktır.
Daha önce ele alındığı gibi, diktatörlerin tehdit ve yaptırım uygulama becerisi
(toplumun itaat etmeyen, işbirliği yapmayan ve ayak direyen kesimlerine uygulanan
cezalar) güçlerinin merkezi kaynağıdır. Bu kaynak iki şekilde zayıflatılabilir. Birincisi,
savaşta olduğu gibi eğer toplum başkaldırının sonucunda oluşacak ciddi bedelleri
göze almaya hazırsa, mevcut yaptırımların etkisi önemli ölçüde azaltılır (yani
45.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 45
diktatörün baskısı beklenen teslimiyeti sağlamaz). İkincisi, eğer asker ve polis
kuvvetleri kendileri durumdan hoşnutsuz hale gelirlerse, kişisel yada kitlesel düzeyde,
direnişçileri tutuklama, darp etme yada vurma emirlerini uygulamaktan kaçınabilir
yada bu emirlere açıkça karşı gelebilirler. Eğer diktatörler baskıyı sürdürmek için
askeri ve polis kuvvetlerini güvence olarak göremezlerse, diktatörlük önemli ölçüde
tehdit altındadır.
Özet olarak, köklü bir diktatörlüğe karşı başarı, işbirliğinin reddi ve eylem yoluyla
rejimin gücünün kaynaklarının azaltılması ve yok edilmesini gerektirir. Güç için ihtiyaç
duyulan kaynakların sürekli ikmali olmadan, diktatörlük giderek zayıflayacak ve
sonunda dağılacaktır. Bu nedenle, politik eylemin stratejik planı diktatörlüğün
gücünün en önemli kaynaklarını hedef almalıdır.
Yükselen Özgürlük
Direniş döneminde politik eylemle birlikte, özerk sosyal, ekonomik, kültürel ve politik
kurumların büyümesi, toplumun ‘demokratik alanını’ sürekli olarak genişletirken,
diktatörlüğün kontrolünü küçültür. Toplumun sivil kurumları diktatörlük karşısında
güçlendikçe, diktatörlerin isteği ne olursa olsun, halk onların kontrolü dışında
bağımsız bir toplumu adım adım kurmaktadır. Eğer herhangi bir zamanda, diktatörlük
bu ‘yükselen özgürlüğü’ durdurmak için müdahale ederse, yeni kazanılan bu alanın
savunulması için şiddet içermeyen direniş savunma olarak uygulanabilir ve böylelikle
diktatörlük direnişte başka bir ‘cephe’yle daha karşılaşacaktır.
Zamanla, direniş ve kurumsal yapılanmanın birleşimi diktatörlüğün çökmesini ve
demokrasinin yadsınamaz bir şekilde kurumsallaşmasını sağlayarak, fiili olarak
özgürlüğe doğru yönelecektir, çünkü toplum içindeki güç dengeleri köklü bir şekilde
değişmiştir.
1970’ler ve 1980’lerde Polonya, bir toplumun direniş yoluyla tüm fonksiyonları ve
kurumlarını adım adım geri almasının çok açık bir örneğini sunmaktadır. Katolik
kilisesine zulüm edilmiş ama hiçbir zaman tam olarak Komunist kontrol altına
sokulamamıştır. 1976’da bazı işçi ve aydınlar, politik düşüncelerini geliştirmek
amacıyla K.O.R. (İşçileri Koruma Komitesi) gibi küçük gruplar oluşturdular.
Dayanışma (Solidarnosc) sendikası organizasyonu, etkili grevler sağlayan gücünün
de zorlamasıyla 1980 yılında yasal hale geldi. Komünistler bu grupların güç
dengelerini değiştirdiğini fark ettiklerinde, Dayanışma yeniden yasaklandı ve
Komünistler askeri yönetime döndü.
Pek çok tutuklama ve eziyete sebep olan sıkıyönetim koşulları altında bile, toplumun
yeni bağımsız kurumları çalışmalarını sürdürdüler. Örneğin, düzinelerce yasadışı
gazete ve dergi yayınlanmayı sürdürdü. Tanınmış yazarlar Komünist yayınları ve
hükümet yayınevlerini boykot ederken, yasadışı yayınevleri her yıl yüzlerce kitap
yayınladılar. Toplumun başka alanlarında da benzer aktiviteler sürdürüldü.
Jaruselski’nin askeri rejimi döneminde, askeri-Komünist hükümet, toplumun üzerinde
zıplıyor şeklinde tanımlanmıştı. Yetkililer hala hükümet ofisleri ve binalarını işgal
etmiş durumdaydı. Çeşitli cezalar, tutuklamalar, hapis cezaları, matbaa makinelerine
el koyulması ve benzeri yöntemlerle rejim halen toplumu kontrol altında tutabiliyordu.
46.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 46
Bununla birlikte, diktatörlük toplumu kontrol edemedi. O noktadan sonra, toplumun
rejimi bütünüyle indirebilmesi artık an meselesiydi.
Bir diktatörlüğün hükümet pozisyonlarını işgal ettiği durumda bile, bazen demokratik
bir ‘paralel hükümet’ organize etmek mümkün olur. Bu durum giderek, bağlılık, uyum
ve işbirliği konularında halk ve toplumsal kurumlar ile ilişki halinde bir rakip hükümet
olarak çalışır. Sonuç olarak, diktatörlük artan bir şekilde hükümet özelliklerden
mahrum kalır. En nihayetinde, daha demokratik paralel hükümet, demokrasiye geçiş
sürecinin bir parçası olarak, diktatörlük hükümetinin bütünüyle yerini alabilir. Süreç
içinde bir anayasa kabul edilecek ve geçiş süreci kapsamında seçimlerin yapılması
gerekir.
Diktatörlüğün Dağıtılması
Toplumda kurumsal dönüşüm süreci yaşanırken, eylem ve işbirliğinin reddi
hareketleri yükselebilir. Demokratik güçlerin stratejistleri, gün gelip demokratik
güçlerin seçilmiş direniş eylemleri yerine kitlesel eylem sürecinin gündeme geleceği
üzerine önceden düşünmelidir. Pek çok örnekte, direniş kapasitesini geliştirmek,
tasarlamak ve kurmak için zaman gerekecektir, kitlesel direnişe geçiş yıllar alabilir.
Bu geçiş döneminde, seçilmiş direniş kampanyaları giderek daha önemli politik
konular için kullanılmalıdır. Halkın daha geniş kesimleri ve toplumun tüm katmanları
konuyla ilgili hale gelmelidir. Aktivitelerin yükseldiği bu dönemde, kararlı ve disiplinli
politik eylemler ile diktatörlüğün iç yapısının zayıflığı daha belirgin hale gelecektir.
Güçlü politik eylem ve bağımsız kurumların yapılanma sürecinin birleşimi,
muhtemeldir ki zamanla demokratik güçlerin yararına geniş uluslar arası ilgi
oluşturacaktır. Ayrıca, demokratik güçleri destek amacıyla uluslar arası kınamalar,
boykotlar, ambargolar ve benzeri etkiler de oluşturabilir. (Polonya’da olduğu gibi)
Stratejistler, 1989’da Doğu Almanya’da olduğu gibi bazı durumlarda diktatörlüğün
çöküşünün çok hızlı gerçekleşebildiğinin farkında olmalıdır. Tüm halkın diktatörlükten
uzaklaşması sonucu, kaynakların çok ağır bir şekilde kesilmesiyle bu gerçekleşebilir.
Bu durum olağan değildir, ve bununla birlikte uzun süreli bir direnişe göre plan
yapmak daha iyidir (ama kısa süreli duruma da hazırlıklı olarak)
Özgürlük direnişi sürecinde, sınırlı sayıda da olsa, zaferler kutlanmalıdır. Zaferi
kazananlar onurlandırılmalıdır. Dikkatli kutlamalar, direnişin ilerleyen aşamalarında
ihtiyaç duyulacak morali ayakta tutmakta da yardımcı olacaktır.
Başarıyı Sorumluluk İçinde İdare Etmek
Büyük stratejinin planlayıcıları, başarılı bir mücadele ardından, yeni bir diktatörlüğün
yükselmesine engel olacak şekilde sonuçlanması için, olası ve tercih edilecek yolları
baştan hesaplamalı ve sağlam bir demokratik sistemin yerleşmesine kademeli geçişi
sağlamalıdır.
Demokratlar, mücadelenin sonunda diktatörlükten ara dönem hükümetine geçişin
nasıl ele alınması gerektiğini hesaplamalıdır. O dönemde, işleyen bir hükümet
47.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 47
yapısının hızlıca kurulabilmesi tercih edilir. Ancak bu yeni hükümet, eskisinin yeni
personel ile yeniden kurulması olmamalıdır. Eski hükümet yapısının hangi
kısımlarının (siyasi polis gibi) antidemokratik karakteri sebebiyle kaldırılacağı ve
hangi kısımların daha sonraki demokratikleşme çabaları sırasında yeniden ele
alınmak üzere korunacağını hesaplamak gerekir. Yönetimsel boşluk, kaos yada yeni
bir diktatörlüğe yol açabilir.
Diktatörlük dağıldıktan sonra yüksek yetkililerine dönük politikaların ne olacağı
konusunda baştan görüş oluşturmak gerekir. Örneğin, diktatörler yargı önüne
çıkarılacak mıdır? Geri dönüşsüz şekilde ülke dışına çıkmalarına izin verilecek midir?
Siyasi eylem, ülkenin yeniden kurulması ve zaferi takip eden bir demokrasi kurulması
ile uyumlu başka ne olasılıklar olabilir? Gelecek demokratik sistem üzerine ağır
bedelleri olacak bir kan gölü oluşmasından kaçınmak gerekir.
Demokrasiye geçişle ilgili özel planlar, diktatörlük zayıfladığında yada çöktüğünde
hazır olmalıdır. Bu tür planlar, başka grupların bir darbe yoluyla devlet gücünü ele
geçirmelerine engel olacaktır. Demokratik anayasal bir hükümetin tüm siyasi ve
kişisel özgürlüklerle tesisi için gerekli planlara da ihtiyaç olacaktır. Büyük bedeller
ödenerek kazanılmış değişiklikler, planlama hatası sebebiyle kaybedilmemelidir.
Giderek güçlenen halk ve bağımsız demokratik grup ve kurumların (her ikisi de
diktatörlerin kontrol edemediği yapılar) güçlenmesi ile karşılaştıklarında, diktatörler
tüm girişimlerinin çözülmekte olduğunu fark edeceklerdir. Toplumun kitlesel kapatma
eylemleri, grevleri, kitlesel işe gitmeme, eylem yürüyüşleri yada benzeri aktiviteler,
diktatörlerin kendi organizasyonları ve ilişkili kuruluşların giderek daha fazla zarar
görmesini sağlayacaktır. Akılcı ve zaman içinde de yoğun kitlesel katılımla
yürütülecek bu tür eylemler ve işbirliğinin reddi, diktatörleri güçsüz düşürecek ve
demokrasi savunucuları şiddete başvurmadan zafer kazanacaktır.
Bu tür mücadeleler özellikle kolay olmayacaktır ve seyrek olarak hızlı sonuçlanacaktır
ve hepsi de başarıya ulaşmayacaktır. Unutulmamalıdır ki, askeri alanda kazanılan
savaş kadar kaybedilen savaş vardır. Daha önce belirtildiği gibi, akılcı büyük bir
strateji geliştirilmesi, dikkatli ve stratejik planlama, çok çalışma ve disiplinli cesur bir
mücadele ile başarı olasılığı büyük oranda arttırılabilir.
48.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 48
10 - KALICI DEMOKRASİ İÇİN ALTYAPI
Diktatörlüğün parçalanması elbette önemli bir kutlama nedenidir. Bunca zaman acı
çeken ve büyük bedeller ödeyen insanlar sevinç, rahatlama ve takdiri hak etmiştir.
Kendileriyle ve onlarla birlikte politik özgürülük için mücadele eden herkesle gurur
duymalılar. Kimileri bugünü görebilecek kadar yaşayamayacak. Yaşayanlar da,
ölenler de ülkelerindeki özgürlük tarihinin şekillenmesine yardımcı olan kahramanlar
olarak hatırlanacaklar.
Fakat ne yazık ki zaman ihtiyatlılığı elden bırakma zamanı değlidir. Diktatörlüğün,
siyasi meydan okuma yoluyla başarılı bir şekilde parçalanması durumunda bile, eski
rejimin çöküşüyle ortaya çıkan kargaşadan yeni bir baskıcı rejiminin doğuşunu
engellemek için dikkatli önlemler alınmalıdır. Demokrasiye düzenli bir geçiş için
demokrasi yanlısı güç liderleri önceden hazırlanmalıdır. Diktatör yapıların tümüyle
tasviye edilip, kalıcı demokrasi davranışının anayasal ve yasal dayanaklarının ve
standartlarının inşa edilmesi gerekir.
Kimse diktatörlüğün çöküşüyle birlikte ideal bir toplumun aniden ortaya çıkmasını
beklemesin. Diktatörlüğün parçalanması, gelişmiş özgürlükçü koşullar altında
toplumu geliştirmek ve insan gereksinimlerini yeterince karşılamak için gerekli uzun
vadeli çabalar için bir başlangıç sağlar yalnızca. Ciddi siyasi, ekonomik ve toplumsal
sorunlar yıllarca sürecektir; bu çözüm arayan birçok kişi ve grubun işbirliğini
gerektirir. Yeni siyasi sistem, gelecekteki sorunlarla başa çıkmak için farklı görünümlü
insanlara fırsatlar sağlamalı, yapıcı çalışmalara ve politika geliştirilmeye devam
edilebilmesi için gerekli önlemler almalıdır.
Yeni Bir Diktatörlüğün Tehditleri
Aristo uzun zaman önce ‘…zulüm yine zulüme de dönüşebilir…’ diyerek uyarmıştır.
Fransa’da (Aristo, Jakobenler, Napolyon), Rusya’da (Bolşevikler), İran’da (Ayetullah),
Burma’da (SLORC) ve başka yerlerde baskıcı rejimin çöküşünün bazı kişi ve gruplar
tarafından yeni efendiler olmak için bir fırsat olarak görüleceğinin yeterli tarihsel
kanıtları bulunmaktadır. Motivasyonları farklı olabilir fakat sonuç aşağı yukarı
hepsinde aynı olmuştur. Hatta yeni diktatörlük eskisinden daha acımasız ve kontrollü
bile olabilir.
Eski rejimin üyeleri, bu direnişle zafer elde edilmesini önlemek için diktatörlüğün
çöküşünden önce darbe yaparak bu muhalif mücadeleyi kısa kesme girişiminde
bulunabilirler. Böylece diktatörlüğün sonlandırılacağı iddia edilebilir, ancak bu
yalnızca eski rejimi yenilenmiş haliyle empoze etmeyi amaçlar.
Darbeleri Engellemek
Yeni özgürlükçü toplumlara karşı yapılan darbeleri mağlup etmenin yolları vardır.
Bunlarla ilgili önceden bilgilenmek, zamanı geldiğinde bu gibi girişimleri önlemek için
yeterli olabilir. Önleyici olmak için hazırlıklı olmak gerekir.
49.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 49
Bir darbe başlatılır başlatılmaz, darbecilerin meşruiyeti yani ahlaki ve siyasi haklarının
kabulü gerekir. Bu nedenle anti-darbe mücadelesinde birinci temel prensip,
darbecilerin meşruiyetini reddetmektir.
Darbeciler aynı zamanda sivil liderlerin ve toplumun destekleyici olmasına, ya da
kafalarının karışık olmasına, ya da yalnızca pasif olmasına gerek duyarlar.
Darbecilerin, toplum üzerindeki kontrolü sağlamlaştırmak için uzman ve
danışmanlara, bürokrat ve sivil memurlara, yöneticilere ve hakimlere ihtiyacı vardır.
Darbeciler aynı zamanda siyasal sistemin, kamu kurumlarının, ekonominin, polisin ve
askeri güçlerin düzgün şekilde işlemesini sağlayan kişilerin, darbecilerin emir ve
politikalarıyla değiştirilmiş günlük faaliyetlerini itiraz etmeden uygulamalarına ihtiyaç
duyarlar.
Anti-darbe mücadelesinde ikinci temel prensip, darbecilerle işbirliği yapmamak ve
karşı gelerek direnmektir. Gereksinim duydukları işbirliği ve yardım reddedilmelidir.
Özellikle diktatörlüğe karşı kullanılan mücadele yöntemlerinin aynıları bu yeni
tehlikeye karşı da kullanılabilir, fakat biran önce uygulanmalıdır. Hem meşruiyetleri
hem de işbiriliği reddedilirse, darbe siyaseten çöker ve demokratik bir toplum
oluşturma şansı yeniden elde edilebilir.
Anayasa Hazırlanması
Yeni demokratik systemin, demokratik hükümetin çerçevesini oluşturacak bir
anayasaya ihtiyacı olacaktır. Bu anayasa hükümetin amaçlarını, yönetimsel güçlerin
limitlerini, hükümet görevlilerinin ve kanun koyucuların seçileceği seçimlerin araçlarını
ve zamanlamasını, doğuştan kazanılan insan haklarını, ve ulusal hükümetin daha alt
seviyedeki yönetimlerle olan ilişkisini belirlemelidir.
Eğer hükümetin demokratik kalması isteniyorsa, merkez yönetimin içinde yasama,
yürütme ve yargı birimleri arasındaki otoriter ayrımlar net bir şekilde kurulmalıdır.
Yasal herhangi bir siyasi müdahaleyi önlemek için polis, istihbarat servisi ve askeri
güçlerin faaliyetlerine sert kısıtlamalar getirilmelidir.
Demokratik sistemin korunması ve diktatör eğilimlerin önlenmesi için, anayasanın
tercihen bölgesel, eyalet ve yerel düzeyde imtiyazlara sahip bir federal sistem
kuracak şekilde düzenlenmesi gerekir. Bazı durumlarda İsviçre Kanton Sistemi
düşünülebilir; bu sistemde nispeten küçük bölgeler ülkenin bir parçası olarak kalırken
büyük imtiyazlara sahiptirler.
Yeni özgürleşmiş ülkenin tarihinde bu özelliklerin çoğuna sahip bir anayasa daha
önceden var ise, onu yalnızca gerekli şekilde yenileyerek işler hale getirmek daha
akıllıca olabilir. Eğer uygun bir eski anayasa mevcut değilse, geçici bir anaysayla
çalışmak gerekebilir. Aksi halde yeni bir anayasa hazırlamak gerekir. Yeni bir
anayasa hazırlanması zaman ve yoğun çaba gerektirir. Bu süreçte yeni metnin ya da
yapılan değişikliklerin onaylanması için yaygın bir katılım istenir. Anayasa içinde yer
verilen sözlerin uygulanabilirliğine ya da son derece merkezi bir yönetim
gerektirebilecek şartlara dikkat edilmelidir; her ikisi de yeni bir diktatötlüğün ortaya
çıkışını kolaylaştırabilir. Anayasa metni nüfusun çoğunluğu tarafından kolayca
50.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 50
anlaşılabilir olmalıdır. Bir anayasa, yalnızca avukatların yada diğer elit kesimlerin
anlayabileceği kadar karmaşık ve belirsiz olmamalıdır.
Demokratik Bir Savunma Politikası
Özgürleşmiş ülke ayrıca dış tehditlerle karşı karşıya kalabilir; bunun için de bir
savunma kapasitesi gerekecektir. Ülke ayrıca ekonomik, politik ve askeri hakimiyet
kurmak isteyen yabancı girişimler tarafından da tehdit altında kalabilir.
İçeride demokrasiyi korumak için, milli savunma gereksinimlerine siyasi meydan
okuma prensiplerinin uygulanması ciddi olarak göz önünde bulundurulmalıdır. (15)
Yeni özgürleşen ülkeler, direnme kapasitesini doğrudan vatandaşlara vererek güçlü
bir askeri güce duyulan ihtiyaçtan kaçınabilirler. Zira böyle bir askeri gücün kendisi
demokrasiyi tehdit edebilir ya da başka amaçlar için ihtiyaç duyulan büyük ekonomik
kaynaklar gerektirir.
Bazı grupların, kendilerini yeni diktatörler olarak kabul ettirmek için, anayasal
hükümleri görmezden gelebileceği unutulmamalıdır. Bu nedenle siyasi meydan
okuma ve işbirliği yapmama demokratik yapıyı, hakları ve işleyişi sözde diktatörlere
karşı korumada tüm nüfus için yerleşik bir görev olarak kalacaktır.
Değerli Bir Sorumluluk
Şiddetsiz mücadele yanlızca diktatörleri zayıflatmak ve yok etmek için değil, aynı
zamanda ezileni güçlendirmek içindir. Bu teknik, kendilerini daha önceden yalnızca
piyon ya da kurban gibi hisseden insanların, daha fazla özgürlük ve adalet kazanmak
için gücü doğrudan kendi ellerine almalarını sağlar. Bu mücadele deneyiminin,
eskiden güçsüz olanlar için artan benlik saygısı ve özgüven gibi önemli psikolojik
sonuçları vardır.
Demokratik yönetim kurmak için kullanılan şiddetsiz mücadelenin uzun vadede çok
önemli bir sonucu, toplumun süregelen ve gelecekteki sorunlarla başa çıkabilme
becerisinin artmasıdır. Olası sorunlar arasında gelecek yönetimlerin suistimal ve
yolsuzlukları, herhangi bir grubun kötü muamele görmesi, ekonomik adaletsizlikler ve
siyasal sistemin demokratik niteliklerine getirilen sınırlamalar sayılabilir. Siyasi
meydan okumayı deneyimlemiş bir nüfusun gelecekteki diktatörlüklere karşı
savunmasız olması daha az olasıdır.
Şiddet içermeyen mücadeleyle olan aşinalık, özgürlük sonrasında demokrasi, sivil
özgürlükler, azınlık hakları ve bölgesel, eyalet, yerel yönetimler ve sivil toplum
kuruluşlarına verilen imtiyazların korunması için savunma yolları sağlar. Bu tür
araçlar aynı zamanda, muhalif guruplar tarafından kimi zaman terrör ya da gerilla
savaşına başvuracak kadar önemli görülen konuların, insanlar ve gruplarca en uç
karşıt düşüncelerle bile barışçıl bir şekilde konuşulmasını sağlar.
Siyasi meydan okuma ya da şiddet içermeyen mücadeleyi irdeleyen bu çalışmada
sunulan düşüncelerle, halkının üzerinden diktatörlük baskısını kaldırmak ve insan
özgürlüklerine ve toplumu geliştirme amaçlı yapılan yaygın eylemlere saygılı kalıcı bir
51.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 51
demokratik system kurmak isteyen insanlara ve gruplara yardımcı olmak
amaçlanmıştır.
Burada belirtilen fikirleriden çıkan üç ana sonuç vardır:
• Diktatörlükten özgürlüğe geçiş mümkündür;
• Bunu başarmak çok dikkatli düşünce ve stratejik planlama gerektirir;
• Çoğunlukla pahalıya mal olan uyanıklık, çalışma ve disiplinli bir mücadele
gereklidir.
Sıklıkla alıntı yapılan ‘Özgürlük bedava değildir’ sözü doğrudur. Hiçbir dış güç, baskı
gören insanlara o çok istedikleri özgürlüğü vermeye gelmez. İnsanlar özgürlüklerini
kendi kendilerine nasıl alacaklarını öğrenmek zorundalar. Bu elbette kolay
olmayacak.
İnsanlar kendi özgürlükleri için gerekli olanı idrak edebilirlerse, sonunda kendilerine
özgürlük getirecek eylemleri sıralıca belirleyebilirler. Daha sonra, titizlikle yeni bir
demokratik düzen inşa edebilir ve bu düzenin savunmasını hazırlayabilirler. Böyle bir
mücadeleyle kazanılan özgürlük kalıcı olabilir. Ve, kedini bunun korunması ve
zenginleştirilmesi için adayan azimli insanlarca sürdürülebilir.
52.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 52
Ek 1 - ŞİDDETSİZ EYLEM YÖNTEMLERİ
ŞİDDETSİZ PROTESTO VE İKNA YÖNTEMLERİ
Resmi bildiriler
1. Konuşmalar
2. Muhalefet ya da destek mektupları
3. Kurum ve kuruluşlar tarafından verilen demeçler
4. İmzalı basın açıklamaları
5. İtham ve niyet beyanları
6. Grup halinde ya da kitlesel dilekçeler
Daha geniş bir izleyici kitlesi ile iletişimler
7. Sloganlar, karikatürler ve semboller
8. Flamalar, posterler ve afişe edilen iletişim araçları
9. Broşürler, el ilanları ve kitaplar
10. Gazeteler ve mecmualar
11. Kayıtlar, radyo ve televizyon
12. Hava reklamları ve yere yazılan yazılar
Grup temsilleri
13. Temsilciler heyeti
14. Sahte ödüller
15. Grup olarak lobi çalışmaları
16. Grev gözcülüğü
17. Sahte seçimler
Sembolik kamusal oyunlar
18. Bayrakların ve sembolik renklerin gösterimi
19. Sembollerin giyilmesi
20. Dua ve ibadet
21. Sembolik nesnelerin teslim edilmesi
22. Protesto amaçlı soyunma eylemleri
23. Kişisel eşyaların imha edilmesi
24. Sembolik ışıklar
25. Portrelerin gösterilmesi
26. Protesto olarak boya kullanılması
27. Yeni işaretler ve isimler
28. Sembolik sesler
29. Sembolik itirazlar
30. Kaba hareketler
Bireyler üzerinde baskı kurulması
32. Görevlilerin “rahatsız edilmesi”
33. Görevlilerle alay edilmesi
33. Dost olma
34. Gece nöbetleri
53.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 53
Drama ve müzik
35. Mizahi skeçler ve eşek şakaları
36. Oyun ve müzik performansları
37. Şarkı söylemek
Geçit Törenleri
38. Toplu yürüyüşler
39. Geçit törenleri
40. Dini geçit törenleri
41. Hac yolculukları
42. Konvoylar
Ölen Kişiler için Yas Tutmak
43. Siyasi matem
44. Sahte cenazeler
45. Göze çarpıcı cenazeler
46. Mezarlıklarda saygı gösterileri
Halk Kurulları
47. Protesto ya da destek kurulları
48. Protesto toplantıları
49. Kamufle edilmiş protesto toplantıları
50. Tartışmalar
Geri çekilme ve tanımama
51. İş bırakmalar
52. Sessizlik
53. Ödüllerden feragat edilmesi
54. Sırtını dönmek
SİVİL DİRENİŞ YÖNTEMLERİ
Kişilerin toplum dışına itilmesi
55. Sosyal boykot
56. Seçerek sosyal boykot
57. Lisistratik* eylemsizlik
58. Aforoz etme
59. Men etme
* Aristofanes’in Lisistrata adlı oyununda yer alan ve eski Yunan’da eşlerin savaşın
durması için cinsel perhiz uygulaması gibi örnekler kastedilmiştir.
Sosyal etkinliklere, geleneklere ve kurumlara itaatsizlik
60. Sosyal ve sportif etkinliklerin askıya alınması
61. Sosyal ilişkilerin boykot edilmesi
62. Öğrenci boykotları
63. Sosyal itaatsizlik
64. Sosyal kurumlardan çekilme
54.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 54
Sosyal sistemden çekilme
65. Evden çıkmama
66. Tamamen kişisel direniş
67. İşçilerin iş bırakması
68. Sığınma
69. Topluca ortadan kaybolma
70. Protesto amaçlı göç (hicret)
EKONOMİK DİRENİŞ YÖNTEMLERİ:
(1) EKONOMİK BOYKOTLAR
Tüketici eylemleri
71. Tüketici boykotları
72. Boykot edilen malların tüketilmemesi
73. Tasarruf politikası
74. Kiraların ödenmemesi
75. Kiralamayı reddetme
76. Ulusal çapta tüketici boykotu
77. Uluslararası çapta tüketici boykotu
İşçi ve üretici eylemleri
78. İşçi boykotları
79. Üretici boykotları
Aracı eylemleri
80. Tedarikçi ve taşıyıcı boykotu
İş sahibi ve yönetimin eylemleri
81. Tüccarların boykotu
82. Mal satışının ya da kiralamasının reddedilmesi
83. Lokavt
84. Endüstriyel yardımın reddedilmesi
85. Satıcıların “genel greve gitmesi”
Mali kaynak sahiplerinin eylemleri
86. Banka mevduatlarının çekilmesi
87. Ücretleri, aidatları ve vergi tarhlarını ödemeyi reddetmek
88. Borçları ya da faizi ödemeyi reddetmek
89. Fonlar ve krediler ile ilişiğin kesilmesi
90. Gelirin reddedilmesi
91. Bir devletin parasının reddedilmesi
Devletlerin eylemleri
92. Yurtiçi ambargo uygulamak
93. Tüccarların kara listeye alınması
94. Uluslararası satıcıların ambargo uygulaması
95. Uluslararası alıcıların ambargo uygulaması
96. Uluslararası ticaret ambargosu
55.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 55
EKONOMİK DİRENİŞ YÖNTEMLERİ:
(2) GREV
Sembolik grevler
97. Protesto amaçlı grev
98. Ani grev (küçük çaplı grev)
Tarımsal grevler
99. Çiftçilerin greve gitmesi
100. Çiftlik çalışanlarının greve gitmesi
Özel grupların greve gitmesi
101. Etkilenmiş işgücünün reddedilmesi
102. Tutukluların greve gitmesi
103. Esnafın greve gitmesi
104. Mesleki grev
Olağan endüstriyel grevler
105. İşletmelerde greve gidilmesi
106. Endüstriyel grev
107. Destek grevi
Kontrollü grev
108. Ayrıntılı grev
109. Teker teker boykot
110. İş Yavaşlatma grevi
111. Protesto amaçlı olarak kurallara harfi harfine uyarak işi yavaşlatma grevi
112. Hasta raporu almak
113. İstifa etmek suretiyle grev
114. Sınırlı grev
115. Seçici grev
Çok endüstrinin katılımı ile grev
116. Genelleştirilmiş grev
117. Genel grev
Grev ve ekonomik kapanma kombinasyonları
118. Dükkan kapatma
119. Ekonomik olarak işe son verme
POLİTİK DİRENİŞ YÖNTEMLERİ
Yetki reddi
120. Biat edilmemesi ya da sadakatin geri çekilmesi
121. Halkın destek vermeyi reddetmesi
122. Direnişi savunan yayınlar ve konuşmalar
Vatandaşların hükümet ile işbirliği yapmaması
123. Yasama organlarının boykot edilmesi
56.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 56
124. Seçimlerin boykot edilmesi
125. Devlet memuru olarak işe girmenin ve memur pozisyonlarının boykot edilmesi
126. Devlet dairelerinin, kurumlarının ve diğer kuruluşlarının boykot edilmesi
127. Devlet eğitim kurumlarından çekilme
128. Devlet destekli kuruluşların boykot edilmesi
129. Kolluk kuvvetlerine yardımın reddedilmesi
130. Kendine ait işaretlerin ve yer imlerinin kaldırılması
131. Atanan memurların kabul edilmemesi
132. Mevcut kurumların lağvedilmesinin reddedilmesi
Vatandaşlar için itaate ilişkin alternatifler
133. İsteksiz ve yavaş itaat
134. Doğrudan gözetimin olmadığı durumlarda itaatsizlik
135. Halk itaatsizliği
136. Gizli itaatsizlik
137. Bir kalabalığın ya da toplantının dağılmayı reddetmesi
138. Oturma eylemi
139. Zorunlu askerlik hizmetine ve sınır dışına direnme
140. Kimliğini gizleme, kaçma ve sahte kimlik kullanma
141. “Gayrimeşru” kanunlara sivil itaatsizlik
Devlet personelinin eylemleri
142. Devlet memurları tarafından seçici şekilde yardımcı olmanın reddedilmesi
143. Komuta ve bilgi hatlarının işleyişinin engellenmesi
144. Oyalama ve engelleme
145. Genel anlamda idari direniş
146. Adli direniş
147. Kolluk kuvvetleri tarafından kasti olarak verimsizlik sergilenmesi ve seçici direniş
148. Ayaklanma
Ulusal Hükümet Eylemleri
149. Kanunlara uygun nedenlerle iş yavaşlatma ve ertelemeler
150. Temel devlet birimlerinin direnişi
Uluslararası alanda devlet eylemleri
151. Diplomatik ve diğer temsilciliklerde değişiklikler
152. Diplomatik etkinliklerin ertelenmesi ya da iptal edilmesi
153. Diplomatik olarak tanımamak
154. Diplomatik ilişkilerin sona erdirilmesi
155. Uluslararası kurumlardan çekilme
156. Uluslararası kurumlara üyeliğin reddedilmesi
157. Uluslararası kurumlardan ihraç
ŞİDDET İÇERMEYEN MÜDAHALE YÖNTEMLERİ
Psikolojik müdahale
158. Öğelere kendini maruz bırakma
159. Oruç tutmak
(a) Manevi baskı için oruç tutmak
(b) Açlık grevi
57.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 57
(c) Şiddet karşıtı direniş amaçlı oruç tutmak
160. Tersine duruşma
161. Şiddet içermeyen taciz
Fiziksel müdahale
162. Oturma eylemi
163. Ayakta durma eylemi
164. Toplu taşıma araçlarını kullanma eylemi
165. (Wade-in) Yürüyerek girme eylem
166. Sürekli hareket etme eylemi
167. Dua etme eylemi
168. Şiddet içermeyen baskınlar
169. Şiddet içermeyen hava baskınları (broşür atmak)
170. Şiddet içermeyen istila
171. Şiddet içermeden vücudunu araya sokma
172. Bedeni kullanarak şiddet içermeyen engelleme
173. Şiddet içermeyen işgal
Sosyal müdahale
174. Yeni sosyal düzenin tesis edilmesi
175. Tesislerin aşırı doldurulması
176. Oyalama eylemi
177. Konuşma eylemi
178. Gerilla tiyatrosu
179. Alternatif sosyal kurumlar
180. Alternatif iletişim sistemi
Ekonomik müdahale
181. Ters grev
182. Dışarı çıkmama grevi
183. Şiddet içermeyen arazi işgali
184. Abluka ile karşı çıkma
185. Siyasi motifli taklitçilik
186. Tekelci alım
187. Varlıklara el konulması
188. Çöp boşaltma
189. Seçici himaye
190. Alternatif pazarlar
191. Alternatif ulaşım sistemleri
192. Alternatif ekonomik kuruluşlar
Siyasi müdahale
193. İdari sistemlerin aşırı yüklenmesi
194. Gizli ajanların kimliklerinin ifşa edilmesi
195. Hapis cezası talep edilmesi
196. “Tarafsız” kanunlara sivil itaatsizlik
197. İşbirliği yapmadan ikna etmeye çalışma
198. Çifte egemenlik ve paralel hükümet oluşumu
58.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 58
EK 2 - KİTABININ TARİHİ ÜZERİNE TEŞEKKÜR VE NOTLAR:
Bu çalışmaya katkılarından dolayı bazı yakınlarıma gönülden teşekkür borçluyum.
İçerik ve sunumla ilgili özel asistanım Bruce Jenkins. Aynı zamanda, anlatılması zor
bazı görüşlerin sunumunun daha açık ve özenli hale gelmesi için oldukça hassas
yorumlar yapmıştır (özellikle strateji üzerine), yeniden düzenleme ve düzeltme
çalışmaları.
Düzeltmelere (editorial) katkılarından dolayı Stephen Coady’ye de sonsuz
teşekkürler. Dr. Christopher Kruegler ve Robert Helvey çok önemli eleştriler
yapmışlar ve önerilerde bulunmuşlardır. Dr. Hazel McFerson ve Dr. Patricia
Parkman, ayrı ayrı, Afrika ve Latin Amerika’daki mücadelelere dair bilgi
sağlamışlardır. Ancak, konuyla ilgili analiz ve sonuçlardan tamamen ben
sorumluyum.
Son yıllarda, Jamila Raqib’in rehberliği ve önceki yıllardan alınan derslerle, özel bir
çeviri rehberi geliştirilmiştir. Bu çalışma, başlangıçta yerleşik ve açık bir terminolojisi
bulunmayan alanda, doğru bir dil oluşturmak açısından gerekliydi.
“Diktatörlükten Demokrasiye” Kith Pyaing’in (Era’nın dergisi) de editörü olan, Burmalı
tanınmış sürgün demokrat U Tin Maung Win’in önerisi üzerine yazılmıştır.
Bu eserin hazırlığı şiddet içermeyen mücadele, diktatörlük, totaliter sistemler, direniş
hareketleri, siyasi teori, toplumsal analizler üzerine tekrar tekrar araştırmaların
yapıldığı ve yazıldığı 40 yılı aşkın bir sürece dayanmaktadır. Burma’yı çok iyi
bilmediğim için, Burma’ya özel analizler yapamadım. Onun yerine daha genel
analizler yapmaya özen gösterdim.
Makale, 1993’de, Burmaca ve İngilizce olarak Khit Pyaing’de yayımlandı (Bangkok
Thailand). Daha sonra, 1994’te her iki dilde ve 1996 ve 1997’de Burmaca olarak,
kitapçık formatında basıldı. Bangkok’taki orijinal kitapçık baskısı, Burma’da
Demokrasiyi Yeniden Kurma Komitesi’nin yardımıyla yayımlandı.
Hem Burma’da hem de sürgünler ve sempatizanlar arasında, el altından dağıtıldı.
Bu analiz yalnızca Burmalı demokratlar ve Rangoon’daki güçlü Burman
Hükümetinden bağımsızlığını kazanmak isteyen çeşitli etnik grupların kullanımı
amacıyla hazırlanmıştı (Burman Burma’daki baskın etnik gruptur).
Bu genel çalışmanın, herhangi bir şekilde otoriter ya da diktatör hükümetlerle
ilişkilenen tüm ülkeler için bir analiz olacağını hayal dahi etmemiştim. Fakat, son
yıllarda pek çok kişi kendi diline çevirdi ve ülkesinde dağıttı. Çeşitli kişiler, sanki kendi
ülkeleri için yazılmış gibi olduğunu bildirdi.
Rangoon’daki askeri diktatörlük bu çalışmaya karşı savaş açmak için zaman
kaybetmedi. 1995 ve 1996’da ağır bir saldırı başlatıldı ve bildirilenlere göre sonraki
yıllarda da gazete, radyo ve televizyon aracılığıyla devam etti. Öyle ki, 2005’te dahi
insanlar yasak yayın bulundurma gerekçesiyle 7 yıl hapis cezasına mahkum edildi.
59.
Diktatörlükten Demokrasiye Sayfa 59
Kitapçığın başka ülkelerde tanıtımıyla ilgili herhangi bir çaba olmamasına karşın,
kendiliğinden çevrilmeye ve dağıtılmaya başladı. Kitapçığın İngilizce baskısını
Bangkok’taki bir kitapçının vitrininde gören Endonezyalı bir öğrenci aldı ve ülkesine
götürdü. Orada Endonezya diline çevrildi ve 1997’de, Endonezya’nın önemli
yayımcılarından Abdurahman Wahid’in önsözü ile yayımlandı. Abdurahman Wahid,
35 milyon üyeyle dünyanın en büyük Müslüman örgütü olan Nadhlatul Ulama’nın
yöneticisiydi ve daha sonra Endonezya Devlet Başkanı oldu.
Bu dönemde, Albert Einstein Enstitüsü’ndeki ofisimde Bangkok’tan gelen az sayıdaki
İngilizce baskısı vardı. Kitapçıkla ilgili soruşturmalar başlayana kadar geçen birkaç yıl
boyunca bunların kopyasını kullandık. Daha sonra, kopyalardan birini Kaliforniya’dan
Marek Zelaskiewz aldı ve Miloseviç döneminde Belgrat’ta yerel bir inisiyatife verdi.
Onlar da kitapçığı Sırpça ‘ya çevirip bastılar. Miloseviç rejiminin yıkılmasından sonra
Sırbistan’ı ziyaret ettiğimizde öğrendik ki, kitap emekli Amerikan albayı Robert
Helvey’in, Budapeşte’de (Macaristan) 20 civarında Sırplı gençle yaptığı şiddet
içermeyen mücadelenin doğası ve potansiyeli konusundaki çalışmalarda da önemli
bir yer almış. Helvey gençlere şiddet içermeyen olayların politikasının tamamlanmış
kopyalarını de vermişti. Bunlar, Miloseviç‘i deviren şiddet içermen mücadelenin
başında bulunan Otpor Organizasyonu üyeleriydi.
Genellikle, bu çalışmanın ülkeden ülkeye bu kadar hızla nasıl yayıldığının farkında
olmadık. Son yıllarda, erişilebilir bir kopyasının web sitemizde yer alması bu alanda
önemliyse de tek etken değildir. Bunlar önemli araştırma projelerinin bağlantıları
olabilir.
“Diktatörlükten Demokrasiye” ağır bir analizdir ve hiç de kolay okunan bir metin
değildir. Çok çalışmayı gerektiren zahmetli bir iş olmasına rağmen, ocak 2008
itibariyle, haberdar olduğumuz en az 28 dilde çevirisi bulunmaktadır.
Bu çalışmanın şu diller de yazılı ya da elektronik ortamda çevirileri bulunmaktadır:
Amharik (Etiyopya), Arapça, Azerice, Bahaca/Endonezya, Belarusça, Burmaca,
Çince (Burma), Farsca , Fransızca Gürcüce, Almanca, Jing Paw (Burma), Karen
(Burma), Kamer (Kamboçya), Kürtçe, Kırgızca, Nepalce, Peştu (Afganistan ve
Pakistan), Rusça, Sırpça, İspanyolca, Tibet dili, Tigrinya (Eritre), Ukraynaca,
Özbekçe, ve Vietnamca dili. Başka dillerdeki birçok çeviri de hazırlık aşamasında.
22 dile daha çevrildi.
1993’den 2002’ye kadar altı dile çevrilmişti. 2002’den 2008’e kadar çalışmanın
çevrildiği dilerin çeşitliliği dikkate alındığında, ne oranda bir kitlenin bu analizleri kendi
toplumlarıyla ilintilendirdiğini de daha net olarak anlamak mümkün olmaktadır.
Ocak 2008, Albert Einstein Enstitüsü, Boston, Massachusetts
Gene Sharp