Çek, ticaret hayatında nakit dışında tahsilât ve ödemelerini düzenlemek için yararlanılan bir evraktır, bir ödeme aracıdır. Kural olarak çekte vade olmaz ve bankaya ibraz edildiğinde ödenir, ancak ticaret hayatında vadeli olarak da kullanılmaktadır. Kredi kartlarının yaygınlaşmasından sonra biraz geri planda kaldığı düşünülse de, yaygın olarak kullanılmaktadır. Avukat Mehmet TOPRAK
Ticaret hayatının en önemli araçlarından biri çekdir. Ticari faaliyette bulunun girişimciler, ödeme ve tahsilâtlarını nakit yaptıkları gibi, çek vasıtasıyla da düzenleyebilirler.
Ticaret hayatında önemli bir yere sahip olan çek ile ilgili 5941 sayılı kanun düzenlenmiştir.
Bu Kanunun amacı, çek defterlerinin içeriklerine, çek düzenlenmesine, kullanımına, çek hamillerinin korunmalarına ve kayıt dışı ekonominin denetim altına alınması önlemlerine katkıda bulunmaya ilişkin esaslar ile çekin karşılıksız çıkması ve belirlenen diğer yükümlülüklere aykırılık hâllerinde ilgililer hakkında uygulanacak yaptırımları belirlemektir. Avukat Mehmet TOPRAK
Çek Nasıl Temin Edilir, Kimlere Çek Verilir?
Ticari işlemlerinde sorun yaşamayan, ödemelerini aksatmayan ve bankaca belirlenen teminat ve evrakları sunan her kişi istediği bankadan çek defteri alabilir. Her çek defterinde bankaca belirlenen sayıda çek yaprağı bulunur. Çek yapraklarının miktarına göre banka tarafından teminat gösterilmesi istenir. Geçmişte karşılıksız çek vakası yaşayan veya ödemelerinde gecikme bulunan, ekonomik olarak güç durumda olduğu izlenimini veren başvuru sahiplerinin başvuruları bankaca reddedilebilir. Avukat Mehmet TOPRAK
Karşılıksız Çekte Hapis Cezası Var mı?
Günümüzde en çok kullanılan kambiyo senedi çeşidi çektir. Çek, özellikle tacirler ve esnaflar arasında sıklıkla kullanılmaktadır. Çekin karşılıksız çıkması sonucunda alacaklının kambiyo yoluyla icra takibi yapabileceği gibi, Çek Kanununda yapılan, 15/07/2016 tarihli değişiklikle, çek alacaklılarına başka hukuki imkanlar da tanınmıştır. Avukat Mehmet TOPRAK
Çek kanununda daha önceleri karşılıksız çek düzenlemek suç kapsamındayken, suç kapsamından çıkarılmış, ancak, uygulamada meydana gelen boşluk nedeniyle birçok mağduriyetler oluştuğundan, yeniden suç olarak hüküm altına alınmış, bu kapsamda adli para cezası, hapis cezası gibi bir takım yaptırımlar getirilmiştir. Avukat Mehmet TOPRAK
Düzenleme tarihine göre kanuni süresi içinde ilgili bankaya ibraz edilen çekin karşılıksız olduğu anlaşılıp, “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; bu yasağın bulunması hâlinde, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının devamına hükmeder. Yargılama sırasında da resen mahkeme tarafından koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verilir. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır. Koruma tedbiri olarak verilen çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararlarına karşı yapılan itirazlar bakımından 9/6/1932 tarihli ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanununun 353 üncü maddesinin birinci fıkrası hükmü uygulanır. Bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür ve icra ve İflas Kanununun 347, 349, 350, 351, 352 ve 353 üncü maddelerinde düzenlenen yargılama usulüne İlişkin hükümler uygulanır. Bu davalar çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülür. Avukat Mehmet TOPRAK
Karşılıksız çek düzenleyen kişiler hakkında verilen adli para cezasının ödenmemesi durumunda doğrudan hapis cezasına çevrileceği kanun kapsamında hüküm altına alınmıştır. Yine bu kişiler hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı şeklinde tedbirlere de hükmolunacağı kanun kapsamında belirtilmiştir. Avukat Mehmet TOPRAK
Hangi Şartlarda Karşılıksız Çek Suçu Oluşur?
Vadesi gelmiş çekin süresinde ilgili bankaya ibraz edilerek çekin arkasına “karşılıksızdır” ibaresinin düşülmesiyle karşılıksız çek cezası oluşmuş olur.
Karşılıksız çek keşide etmek suçu şikâyete bağlı suçlardandır. Karşılıksız çek keşide eden kişi hakkında işlem yapılabilmesi için çek hamilinin, öğrenmesinden itibaren 3 ay içerisinde ve her halde çekin düzenlenmesinden itibaren 1 yıl içerisinde şikayet yoluna başvurması gerekmektedir. Avukat Mehmet TOPRAK
Karşılıksız Çek Suçunda Hangi Mahkeme Yetkili ve Görevlidir?
Karşılıksız çek keşide etmek suçuna bakmakla görevli Mahkeme İcra Mahkemesidir. Yetkili Mahkemeye ilişkin olarak da, çekin tahsili için ibraz edilen bankanın bulunduğu yer, çek hesabının açıldığı yer, çek keşide edenin yerleşim yeri ya da, şikâyet edenin ikametinin bulunduğu yer İcra Mahkemesidir. Avukat Mehmet TOPRAK
Karşılıksız Çek Nasıl Takibe Konulur?
Süresinde bankaya ibrazından sonra arkasına “karşılıksızdır” ibaresi yazılan çek hamili alacağını tahsil etmek için icra takibi açabilmektedir. Avukat Mehmet TOPRAK
İcra İflas Kanunun Kambiyo Senetleri (Çek, Poliçe Ve Emre Muharrer Senet) Hakkındaki Hususi Takip Usullerinde Takibin Kabulü Şartları başlıklı 167.maddesinde, “ Alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senede müstenit olan alacaklı, alacak rehinle temin edilmiş olsa bile, bu bölümdeki hususi usullere göre haciz yolu ile veya borçlu iflasa tabi şahıslardan ise iflas yolu ile takipte bulunabilir. Alacaklı, takip talebinde 58 inci maddedeki hususlardan başka iflasa tabi borçlusu aleyhine haciz ve iflas yollarından hangisini istediğini bildirmeğe ve takip talebine kambiyo senedinin aslını ve borçlu adedi kadar tasdikli örneğini eklemeğe mecburdur.” Denilmektedir. Avukat Mehmet TOPRAK
Kanun maddesine göre karşılıksız çeki elinde bulunduran alacaklı, bir takip dosyasına konulmak üzere borçlu sayısından bir fazla olmak üzere çek fotokopisini takip talebi ile icra dairesine başvurması halinde, icra dairesince takip dosyası açılır ve borçluya 10 gün içerisinde ödemesi ve varsa itirazını icra mahkemesine sunması için 5 günlük itiraz süresi verilir.İcra Mahkemesine yapılan itiraz takibi durdurmaz, ayrıca takibin dava sonuna kadar muvakkaten durdurulması için Mahkemece karar verilmesi gerekmektedir. Avukat Mehmet TOPRAK
Yetkili İcra Dairesi bakımından, yukarıda değindiğimiz ceza yargılamasındaki yetki kuralı aynen burada da geçerlidir. Avukat Mehmet TOPRAK
Kısacası yetkili icra dairesi, İcra ve İflas Kanunu’nun 50. ve 167. maddeleri ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 6. maddesindeki düzenlemeye göre; çeke dayalı kambiyo takiplerinde çekin keşide edildiği yerdeki icra dairesi, muhatap bankanın bulunduğu yerdeki icra dairesi veya borçlunun ikametgâh yerindeki icra dairesi yetkili olarak tayin edilmiştir. Avukat Mehmet TOPRAK
Çekte İbraz Süreleri Nelerdir?
Kural olarak çek vade yoktur, bir ödeme aracıdır, bu nedenle vadeden farklı olarak kısa ibraz süreleri vardır. Çek keşide edildiği yerde ödenecekse on gün içinde, keşide edildiği yerden başka yerde ödenecekse bir ay içinde, ödeneceği yerden başka bir yerde keşide edilen çek, keşide yeri ile ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay ve ayrı kıtalarda ise üç ay içinde muhatap bankaya ibraz edilmelidir. Bu süreler, çekte keşide günü olarak gösterilen tarihten itibaren işlemeye başlar. Belirlenen sürelerde ibraz edilmeyen çek, kambiyo senedi özelliğini yitirir ve senet kambiyo senetleri devir usulü olan ciro ve teslimle devredilemez ve kambiyo senetlerine özgü icra yoluyla takip edilemez.İbraz süreleri hak düşürücü sürelerdir. Bu durumda çek hamili ibraz sürelerine itibar etmezse alacağını asıl borç ilişkisine dayanarak talep edebilecektir. Süresi içinde ibraz edilmeyen çek yazılı delil başlangıcı olur ve konu hakkında tanık dinletilebilir.İbraz süresinde çek ibraz edilmezse veya ibraz edilse de muhatap banka ödemezse ve bunun üzerine ibraz süresinde protesto çekilmezse müracaat hakkı kaybedilir. Avukat Mehmet TOPRAK
Çekte Zaman Aşımı Süresi Ne Zamandır?
Türk Ticaret Kanunun 814 maddesinde, 1-“Hamilin, cirantalarla, düzenleyen ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. 2- Çek borçlularından birinin diğerine karşı sahip olduğu başvurma hakları, bu çek borçlusunun çeki ödediği veya çekin dava yolu ile kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar” denilmektedir. Avukat Mehmet TOPRAK
Yukarıdaki maddede yazılı zamanaşımı süresi eski kanunda 6 ay iken yeni Türk Ticaret kanunu ile bu süre 3 yıla çıkarılmıştır. Bu süre çekin ibraz süresinden itibaren değil ibraz süresinin dolduğu günden itibaren bir gün sonrasından başlayacaktır.
Çekte Zamanaşımını Kesen Nedenler Nelerdir?
Bu husus TTK’ nun 750 md. ile düzenlenmiştir. Bu maddeye göre; “Zamanaşımı; dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbar edilmesi veya alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir.” Avukat Mehmet TOPRAK
Zamanaşımı kesildikten sonra, süresi aynı olan yeni bir zamanaşımı süresi işlemeye başlayacaktır. Takibatın da işte bu yeni zamanaşımı süresi içinde yapılmış olması gereklidir. Takiple zamanaşımı kesildikten sonra, icra dosyası yasada öngörülen bu sürede takipsiz bırakılmaması zorunludur. Aksi halde itiraz tarihine göre zamanaşımı gerçekleşmiş olacaktır. Böyle bir durumda da borçlunun zamanaşımı itirazı kabul edilerek takip iptal edilir. Avukat Mehmet TOPRAK
Çekte Zamanaşımının Sonuçları Nelerdir?
Zamanaşımına uğramış çek ile genel haciz yoluyla takip yapmak dahi mümkün olmayacaktır. Eğer takip başlatıldıysa borçlunun zamanaşımı itirazı üzerine bu takip iptal edilecektir. Çekte zamanaşımı hangi borçlu yönünden gerçekleşirse ancak o borçlu yönünden geçerli olacaktır.(TTK MD 751/1) Ancak zamanaşımına uğramış çekler delil kabul edilebilecek ve temel ilişkiye dayandırılarak dava açılabilecektir. Şayet borçlu temel borç ilişkisinin sona erdiğini iddia edecekse bu hususu ancak ödemeye dair kanıtlarıyla ispatlayabilecektir. Bu durumda ispat yükü borçludadır. Avukat Mehmet TOPRAK
Zamanaşımına Uğramış Çek İçin Hangi Yollara Başvurulabilir?
Çeki elinde bulunduran alacaklının elinde üç ayrı seçenek bulunmaktadır.
Bunlar;
– Çek hamilinin, zamanaşımına uğrayan çeki, açacağı davalarda yazılı delil başlangıcı olarak kullanabilmesi,
-Asıl temel borç ilişkisine dayanarak dava açabilmesi,
-TTK md. 732 uyarınca sebepsiz zenginleşme davası açılabilmesi olarak sıralayabiliriz.
Avukat Mehmet TOPRAK
Ankara Barosu – 2020