Fatma Gülşen ÖZKAN, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Öğrencisi
Canlılığa biyolojik açıdan bakıldığında, canlıların 2 temel amacı vardır: hayatta kalabilme ve üreyebilme. Bu iki amaç, türlerin evrimleşmesinde önemli rol oynar. Türler bulundukları çevrede sınırlı kaynaklar için diğer türler ve/veya kendi türleri içerisinde mücadele ederken doğal seçilim altında kalırlar. Sınırlı besin kaynaklarının bulunduğu ortamlarda adaptasyon ile yeni özellikler kazanarak besin kaynaklarına ulaşabilen, avcılardan korunabilen, yaşadığı ortama uyum sağlayabilen bireyler daha iyi hayatta kalabilirken adapte olamayan bireyler doğal seçilime uğrar. Hayatta kalabilme ve üreyebilme amaçlarını yerine getirirken doğal seçilim ve cinsel seçilim, canlının şekillenmesinde birlikte rol alırlar. Bu rol dağılımının nasıl olacağını ortam koşulları belirler. Besin kaynaklarının zengin olduğu ortamlarda, yani yaşamak için rekabetin bulunmadığı durumlarda doğal seçilimin etkisi azalmaya başlar ve cinsel seçilimin canlıyı şekillendirmekte aldığı rol büyür. Yani birinci amaç yerine getirilmesi kolay bir hal alırken ikinci amacın, üremenin, baskınlığı artar. Örneğin Avusturalya ve Avusturalya’nın kuzeyinde yer alan Yeni Gine adası zengin besin kaynaklarına sahiptir ve cinsel seçilimin yoğun gözlenebildiği 39 farklı Cennet Kuşu (Birds of Paradise) bilinmektedir.
Doğal seçilim altında iken avcılar tarafından fark edilebilirliğini azaltmak amacıyla farklılıktan kaçınan bireyler, zengin habitatlarda çiftleşme ihtimalini arttırabilecek farklılıklar kazanmaya başlarlar. Bireylerin üreme başarısını arttıran fakat hayatta kalabilmesi üzerine etkisi olmayan yeni davranışlar ve görünümler sergilemesi cinsel seçilim kavramının temelidir. Davranış ve görünüm farklılıkları iki temelli olabilir: karşı cinsin (zaman zaman da hemcinsin) ilgisini çekme (interseksüel seçilim) ya da rakiplerini caydırma, mağlup etme (intraseksüel seçilim). Kuşlarda, özellikle karşı cinsin ilgisini çekme temelli seçilimin güzel örnekleri bulunmaktadır. Ötüş biçimi, ötüş frekansı ve yüksekliği, tüy rengi tonları, etkilemek amaçlı yapılan danslar, en iyi ve dayanıklı yuva kurabilme becerisi bu seçilimde önemli etkiye sahiptir. Aşina olduğumuz tavus kuşu bu seçilim türüne belirgin bir örnektir. Darwin’in de “Şimdilerde ise doğadaki bazı belirgin yapılar beni çok fazla rahatsız ediyor. Örneğin bir tavus kuşunun tüylerini görmek, beni neredeyse hasta ediyor.” sözünde bahsettiği erkek tavus kuşu tüm büyüleyiciliğini sunarak karşı cinsi etkileyen bir dans gösterisi yapmaktadır (Darwin, 1977).
Doğada bazı bireyler karşı cinsi etkileyebilecek büyüleyici görünüm ve davranışlar kazanırken, bazı bireyler rekabet becerilerini arttırabilecek beceri ve görünümler kazanır. Zaman zaman ise kazanılan davranış, beceri veya görünümler arasında net bir ayrım yapılamaz. Gözlemlenen yeni özelliğin, etkilemek istenilen bireyin ilgisini çekme amaçlı mı, rakipleri mağlup etmek amaçlı mı kazanıldığı anlaşılamaz. Örneğin ev serçesi (Passer domesticus) erkeklerinde dişilerinden farklı olarak gıdı, gerdan ve göğüslerinde bulunan önlük olarak adlandırılan siyah tüylerin dişiler tarafından tercih edilebilirliği arttırdığı gözlemlenirken büyük önlüğe sahip ev serçelerinin tür içi bireyler arasında daha yüksek sosyal mevkide bulundukları da dikkat çekicidir. Bu nedenle ev serçelerinde önlük bulunmasının evrimi, ne eş olarak tercih edilmeyi arttırmaya ne de erkekler arasındaki mücadelede üstünlük kazandırdığına bağlanamamaktadır (Gur & Gur, "Sexual selection and dimorphism in birds"). Erkek bireylerde gözlemlenen iri vücutlu olma da hem dişiler tarafından güç gösterisi olarak algılanıp bireyleri seçilebilir hale getirir hem de hemcinsler arasındaki rekabette başarıyı arttırır.
Vücut şekil ve boyut farklılıkları, ötüş ve davranış farklılıkları erkek bireylere sağladığı çeşitli avantajların yanı sıra dişi ve erkeklerin ayırt edilebilirliğini arttırarak cinsiyet belirlemede de önemli role sahiplerdir. Doğada genellikle dişi bireyler seçici taraf iken erkek bireyler, yukarıda da bahsedildiği gibi, tercih edilebilirliğini arttırmak veya rakip eleyebilmek için yeni özellikler kazanırlar. Bu özellikler genellikle ilginç dış görünümler olurken aynı türün dişi ve erkek bireyleri arasında dış görünüş, fenotip, farklılıklarına neden olur. Aynı türün dişi ve erkek bireyleri arasındaki vücut şekli ve boyutu, renk veya desen farklılıkları eşeysel dimorfizm (sexual dimorphism) olarak adlandırılır. Doğada erkek bireyler daha süslü bir görünüme sahipken dişi bireyler daha sıradan görünümlü nitelendirilebilir. Dişi birey ve erkek birey arasındaki farklılığın kolayca gözlemlenebildiği, bilimsel adı Malurus cyaneus olan kuş türünün erkekleri farklı tüy rengi ve dans becerisine sahiptir.
Bu farklılıklar erkeklerin daha fazla veya daha iyi bir eşleşme yapabilmesini sağlar. Fregat kuşları da erkek ve dişi bireyleri arasındaki farklılıkları kolayca gözlemlenebilen türlerdendir. Erkek bireyler üreme mevsimlerinde gaga altlarında bulunan kızılboğaz derilerini şişirerek dişilerinin ilgisini çekmeye çalışır.
Tür içinde aynı yaşam beceri ve alışkanlıklara sahip dişi ve erkek bireyler arasında gözlemlenen eşeysel farklılık olarak nitelendirilebilecek renk, yapı, süs ve davranış farklılıkları eşeysel seçilimin bir sonucudur. Burada aynı yaşam beceri ve alışkanlıklara sahip olmak önemli bir noktadır. Darwin’in de söylediği gibi bazı eşeysel farklılıklar bireylerin tür içinde edindikleri rol ve üstlendikleri görevlerden de kaynaklanabilir, yani doğal seçilim altında ortaya çıkabilir (Darwin, 1977: 543). Örneğin avlanma olasılığını arttıran bir özelliğin sadece erkeklerde gözlemlendiği bir tür için bu özelliğin cinsel seçilim ile kazanıldığını söylemek doğru değildir. Kısacası kuşlar üzerinde gözlemlediğimiz büyüleyici görünümler, davranış ve özellikler genellikle zengin habitatlarda yaşayan türlerin erkek bireylerinin eşleşme olasılığını arttırıcı yönde kazandıkları becerilerdir.
Kaynakçalar:
Dünyada Nadir Bulunan 10 Kuş Türü. (2018, January 17). Retrieved June/July, 2019, from https://evrenvebilim.com/dunyada-nadir-bulunan-10-kus-turu/
Gur, H., & Gur, H. (n.d.). Sexual selection and dimorphism in birds. Retrieved from https://www.academia.edu/1456114/Sexual_selection_and_dimorphism_in_birds
Darwin, C. (1977). Seksüel seçme. Yenişehir, Ankara: Onur Yayınları.