Adana’da dört adet tarihî hamam bulunur. Bu hamamlardan üçü ziyarete, hatta normal kullanıma açıktır. Adana’da tarihî hamamlarda banyo yapılır. En ünlülerinden Tarihî Mestan Hamamı ve Tarihî Çarşı Hamamı’nı daha önce yazmıştık. Sıra, Adana’nın en eski tarihî hamamı olan Irmak Hamamı ya da eski adıyla Yalı Hamamı’nda. Irmak Hamamı, Geç Roma döneminden miras kalmış bir hamamdır ama günümüzdeki şeklini Ramazanoğulları Beyliği döneminde almıştır. Bu konuya girmeden önce Roma hamamlarının Türk hamamlarından farkı nedir, onu açıklayalım.
Roma Hamamları ve Türk Hamamları
Dünyada hamam geleneğinin yaygınlaşmasını sağlayan en önemli uygarlık Roma Uygarlığıdır. Roma döneminde neredeyse her evde bir banyo bulunmasına rağmen Romalılar sık sık hamama giderlerdi. Hatta hamamda yıkanmayı, evde yıkanmaya tercih ederlerdi. Çünkü hamamlar sadece yıkanılacak yerler değildi. Aynı zamanda Romalıların bir araya toplandığı ve sosyalleştiği mekânlardı. Burada günlük dedikoduların yanı sıra devlet işleri de dâhil her şey konuşulur ve hatta yemek yenirdi. Roma Hamamları aynı zamanda farklı sınıflardan insanların iletişim kurduğu yerlerdir.
Roma hamamlarında kadınlar için ayrı bölümler nadir görülür. Çünkü buna ihtiyaç duyulmaz. Kadınlar sabah, erkekler ise öğleden sonra hamamı kullanırlar. Bu hamamların apodyterium adlı soyunma odaları bulunurdu. Roma Hamamlarının üç adet ana odası bulunurdu. Bunlar; caldarium (sıcak banyo), tepidarium (ılık banyo) ve frigidarium (soğuk banyo) odalarıdır. Bazı hamamlarda günümüz saunalarına benzeyen buhar odaları da olurdu. Romalılar önce tepidarium odasında sıcağa alışıp gevşerlerdi. Sonra caldarium odasında asıl banyoyu yaparlardı. Burada sıcak su havuzunda yüzerlerdi. Ayrıca güzel kokulu yağlarla masaj yaptırılırdı. En sonunda ise frigidariumda sıcağın verdiği gevşeme duygusunu atar, serin havuzda yüzer, tanıdıklarla sohbet eder ve meyve ya da yemek yerlerdi. Bazı saunaya benzer odası olan bazı Roma Hamamlarında ise kuru banyo yapılırdı. Sıcakta ter atılır, ter spatula ile kazınır ve havuza girilerek durulanılırdı.
Doğu Roma İmparatorluğunun devamı olan Bizans İmparatorluğu da Roma Hamam Geleneğini sürdürmüş ve daha sonra bu gelenek Türklere geçmiştir. Türk Hamam Geleneği aslında Roma Hamam Geleneğinin takipçisidir. Türkler, Anadolu’ya gelmeden önce hamam konusuna yabancıydılar. Anadolu’nun fethedilmesinden itibaren buradaki hamamları gören Türkler bu gelenekten hoşlanmışlar ve onu İslami geleneklere uydurarak Türk Hamam Geleneğini başlatmışlardır.
Türk Hamamlarında, soyunma odasının yanı sıra külhan adı verilen bir de ısınma bölümü bulunur. Banyo bölümü ise Roma Hamamlarından çok farklıdır. Ortada çok büyük bir mermer taş bulunur. Bu taşa göbektaşı denir. Sıcak bir taştır. Bunun üstüne uzanılıp ter akıtılır. Erkeklerde tellak, kadınlarda ise natır müşterilere kese atar. Göbektaşının çevresinde, duvar diplerinde kurnalar bulunur. Buradan sürekli su akar ve kurnadan suyu tasla alıp üstünüze dökersiniz. Roma Hamamlarındaki frigidariumun karşılığı ise soğukluk olarak anılır.
Irmak Hamamı
Adana’daki Irmak Hamamı, ismini Seyhan Nehrine yakınlığı nedeniyle almıştır. Roma Hamamları ile Türk Hamamlarının karışımı bir tarzı vardır. Tam yılı bilinmemekle birlikte Geç Roma döneminde inşa edilmiş olan hamamının ayakta kalan kısımları Ramazanoğulları Beyliği döneminde restore edilerek ve ona ek yapılarak günümüzdeki şekli verilmiştir.
Tabii o zamanın restorasyon anlayışının günümüzdekinden çok farklı olduğunu belirtmek gerek. Günümüzde, restorasyon, aslına uygun olarak onarmaktır. O zamanlar ise Türk ve İslam geleneklerine göre yeniden şekillendirme ya da başka bir şeye dönüştürmedir. Mesela Yağ Camii, bir kilisenin kalıntılarının üzerine cami inşa edilmesiyle ortaya çıkmıştır. Irmak Hamamı ise bir Roma Hamamının kalıntıları üzerine Türk Hamamı inşa edilmesiyle ortaya çıkmıştır. Ramazanoğulları Beyliği’nin bu restorasyon işlemini 17. yüzyıl başlarında yaptığı düşünülmekte ki bu da beyliğin son yıllarına denk geliyor.
Irmak Hamamı 37,5 x 30,5 metre çapında dikdörtgen bir yapıdır. Dört bölümden oluşur: Soyunma yeri, soğukluk, sıcaklık ve külhan. Soyunma ve yıkanma yerlerinin üstünde büyük bir kubbe vardır. Diğer kısımlar ise küçük kubbelere sahiptir. Değişik temel taşları, tuğlaları ve kagir sistemi bulunur. Romalılardan kalan kısımla Türklerin yaptığı kısım arasındaki fark hemen anlaşılır.
Konum Bilgileri
Irmak Hamamı, 18. yüzyılda Piri Paşa Vakfı’nın mülkiyetinde olup seneliği 400 kuruştan kiraya verilmiştir. Günümüzde de özel mülkiyete tabi ve hâlâ işler durumda olan bir hamamdır. Daha önce yazdığımız diğer iki hamam gibi burada da yıkanabilirsiniz. Fakat Irmak Hamamı’nın çevresinin yeniden bir düzenlemeye ihtiyaç duyduğu aşikâr. Hamamın kendisi iyi durumda olsa da çevre düzenlemesi yapılması gerekiyor.
Irmak Hamamı, Hükûmet Konağı ve Tarihî Kız Lisesi civarında bulunur. Yani bu hamam da Adana’nın tarihî merkezindedir. Taşköprü, Ulu Cami, Ramazanoğlu Konağı, Büyük Saat Kulesi, Kazancılar Çarşısı gibi tarihî eserlere çok yakındır. Şehir merkezine uzaklığı ise on ya da on beş dakika olup çevrede pek çok otel de bulabilirsiniz.