Aleksey Yerhov Suriye ordusu kendi topraklarının her bir karışını geri alma kararı verdi' diyerek Ankara ile Moskova arasındaki makasın ne kadar açıldığını gözler önüne serdi. Bu noktadan sonra, Astana ortakları arasında yeniden güçlü bir ortak zemin beklemek gerçekçi olmayacaktır.
2/50
Mart 2011de patlak veren Suriye iç savaşı dokuzuncu yılını doldurmak üzere ve kalıcı çözüm hala uzak bir olasılık.
3/50
Krizin erken safhalarından itibaren pozisyonunu sürekli olarak en kötü olasılığa göre alan Türkiye, geride kalan dokuz yılda neredeyse istisnasız olarak her aşamada kötünün kötüsüyle karşı karşıya kaldı.
4/50
Artan gerilimin Türkiyenin milli güvenliği, Suriyedeki siviller, bölge istikrarı ve küresel barış için arz ettiği riskleri tartan Ankara, gerektiği noktalarda Suriye politikasında önemli revizyonlara gitse de Doğu ve Batıdaki muhataplarının statükoyu koruma ya da bekle-gör yaklaşımlarını değiştiremedi
5/50
Gelinen noktada, yıllardır ülkeye akın eden milyonlarca sığınmacı başta gelmek üzere krizin çeşitli olumsuz sonuçlarına maruz kalan Türkiye açısından, son haftalarda İdlibte yaşananlar nedeniyle krizin kelimenin tam anlamıyla kapıya dayanması olayın boyutunu değiştirdi. Bu yeni durumla baş etmek ise hayli zor olacak.
6/50
Bu noktaya nasıl gelindi?
2011 yılından önce Suriyeyi bilenler için ülkedeki politik baskı ve buna bağlı olarak biriken gerilimin bir patlamaya neden olma potansiyeli taşıdığı aşikardı. Bu patlamanın meydana geliş şekli ve Suriye sahasındaki etkileri ise korkulanın çok ötesinden oldu.
7/50
Kriz kısa sürede büyük bir kırılmayı beraberinde getirdi ve Beşşar Esedin, Baas rejiminin doğasına uygun olarak, sert tedbirlerle olayları bastırabileceğini vehmetmesi ülkeyi bir şiddet sarmalına itti.
8/50
Bir yandan rejimin bu yaklaşımı diğer yandan ise bölgeyi kana bulamak için fırsat kollayan terör örgütlerinin tedhiş hareketleri arasında kalan sivil halk ve muhalifler büyük bir yıkıma uğradı.
9/50
Bu sırada uluslararası toplum krizin olgunlaşmasını bekliyordu ve Türkiyenin erken evrelerden itibaren gerilimi sonlandırmak için etkin adımlar atılması yönündeki çağrıları yanıtsız kaldı.
10/50
DEAŞ terörünün 2013ten itibaren Suriyeyi etkisi altına almaya başlaması dikkatleri bu yöne çevirdi ve bu terör örgütüne karşı Eylül 2014te bir uluslararası koalisyon oluşturuldu.
11/50
Buna rağmen, daha önce 2013te Reyhanlı ve 2014te Musul Başkonsolosluğunda bu terör örgütünün hedefi olan Türkiye, 2015te Suruç ve Ankara Garında, 2016da Sultanahmet ve Atatürk Havalimanında ve 2017de Reinada defalarca DEAŞ terörüne maruz kaldı.
12/50
Türkiyenin geleneksel müttefikleri ise bu saldırılar karşısında sessiz kalmayı tercih etti. Astana Süreci tam da bu koşullarda devreye girdi.
13/50
Beklentilerin gerisinde
Suriye krizinin başlangıcından itibaren doğrudan ya da örtük şekilde birçok devlet sürece dahil oldu. Bölge ülkeleri içinde ise İran ile Türkiyenin konumları taban tabana zıttı.
14/50
Dengeyi değiştiren ise Rusyanın gelişi oldu. Mart 2014te Kırımı illegal şekilde ihlal eden Rusyanın Eylül 2015te Suriye krizine müdahil olmasının Türkiye açısından yakın ve uzak vadeli sonuçları oldu.
15/50
Bu müdahaleden kısa süre sonra Kasım 2015te bir Rus jetinin Türkiye tarafından düşürülmesi ipleri kopma noktasına getirse de bir süre sonra ilişkilerin düzelmesi beklenmedik bir işbirliğinin de önünü açtı.
16/50
Bu müdahaleden kısa süre sonra Kasım 2015te bir Rus jetinin Türkiye tarafından düşürülmesi ipleri kopma noktasına getirse de bir süre sonra ilişkilerin düzelmesi beklenmedik bir işbirliğinin de önünü açtı.
17/50
Daha önce 2011-12 yıllarında Arap Birliği ve Birleşmiş Milletler tarafından ortaya konan girişimlerin ve 1. 2. ve 3. Cenevre görüşmelerinin sonuç vermemesi üzerine daha kararlı bir adım olarak başlatılan süreç, bir süre sonra üç ülke liderinin doğrudan görüştüğü ve adını Kasım 2017de ilk toplantının yapıldığı Rus kentinden alan Soçi Sürecine dönüştü.
18/50
Süreç daha sonra Nisan 2018de Ankara, Eylül 2018de Tahran, Şubat 2019da tekrar Soçi ve Eylül 2019da Ankarada tertip edilen zirvelerle sürdü. Sürecin iki aşaması ise özellikle kritikti.
19/50
Bunlardan ilki Mayıs 2017de üç ülke garantörlüğünde imzalanan Suriyede Çatışmasızlık Bölgelerinin Oluşturulmasına Dair Muhtıra idi.
20/50
Buna göre; İdlib eyaletinin tamamı, Lazkiye eyaletinin kuzeydoğusu, Halep eyaletinin batısı ve Hama eyaletinin kuzeyi; Humus eyaletinin kuzeyindeki Rastan ve Talbise bölgeleri; Şamın kuzeyinde bulunan Doğu Guta; ve Güneyde Ürdün sınırında bulunan Deraa ve Kuneytra eyaletlerinin belli bölgelerinden oluşan dört alan bu kapsama alındı.
21/50
Muhtıraya ilişkin Türk Dışişlerinden yapılan açıklama anlamlıydı: Türkiye, sağlanan bu mutabakatın etkili bir şekilde uygulanarak mevcut ateşkes rejimini tahkim etmesi, böylelikle sahadaki koşulların iyileştirilerek bir yandan siyasi çözüm sürecinde anlamlı adımların atılmasını kolaylaştırması, diğer yandan Suriyeli sivillerin bulundukları yerlerde güvenlik ve insani ihtiyaçlarının karşılanması yönündeki gayretlerini etkin biçimde sürdürecektir.
22/50
Açıklamada vurgu net şekilde aceleci hamlelerden sakınmak gerektiğineydi. Türkiye anlaşma uyarınca İdlibte 12 gözlem noktası kuracaktı ve süreç neredeyse İdlibi çepeçevre saracak noktaların yedi ayda tamamlanmasıyla sonlandı. Ancak Şam rejiminin özellikle başkente yakın bölgelerde çözümü sürece yayma niyeti olmadığı gibi sürekli olarak birleşip ayrışan terör örgütleri de tedhiş hareketlerine devam etti.
23/50
Diğer bölgelerden kaçan Suriyelilerin akın ettiği İdlib eyaleti gitgide daha kalabalık (ki olağan koşullarda nüfusu 1.5 milyon olan eyaletteki insan sayısı 3 milyonu aşmış bulunuyor) ve kritik bir hal alıyordu. Türkiye açısından süreci taşımak zorlaşmıştı. Sürecin ortakları arasında İdlib konusunun ne denli bir ihtilaf mevzu olduğu Eylül 2018de Tahranda düzenlenen zirvede tüm dünyaya malum oldu.
24/50
Son bölümü bir şekilde basına açılan zirvenin sonunda, Cumhurbaşkanı Erdoğan İdlibe dönük bir ateşkes kararı alınması için ısrar ederken diğer iki muhatabın buna yanaşmadığı görüldü.
25/50
Soruna geçici bir çözüm çok geçmeden on gün sonra 17 Eylül 2018de Soçide yapılan Erdoğan-Putin zirvesinde geldi. Bu da süreçteki iki kritik aşamanın ikincisiydi ve yine merkezinde İdlib vardı.
26/50
Astana süreci şimdi başlıyor
Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar ile Rus mevkidaşı arasında imzalanan İdlib Gerginliği Azaltma Bölgesindeki Durumun İstikrarlaştırılmasına İlişkin Muhtıra ile birkaç husus teyit edilmişti
27/50
Muhtıra uyarınca, İdlib gerginliği azaltma bölgesinin statüsü muhafaza edilecek; Rusya, İdlibe yönelik saldırıların önlenmesi gerekli tüm tedbirleri alacak; gerginliği azaltma bölgesi sınırları boyunca muhaliflerle rejim arasında 15-20 km genişliğinde silahtan arındırılmış bir bölge oluşturulacak; ve ağır silahlar ve radikal gruplar bu bölgeden çıkarılacaktı.
28/50
Bu muhtıra da bekleneni vermedi. İdlibte bütün bunlar yaşanırken, güney sınırlarında PYD-YPG terörüyle karşı karşıya olan Türkiye, Ağustos 2016da Fırat Kalkanı, Ocak 2018de Zeytin Dalı ve Ekim 2019da Barış Pınarı harekatlarını düzenleyerek sınırını terörden arındırmaya çalıştı.
29/50
Ancak hem gözlem noktalarındaki askerlerini korumak hem de yeni bölgedeki krizin tırmanmasını önlemek isteyen Türkiyenin bir gözü hep İdlibteydi.
30/50
Türkiyenin gözlem noktalarına yapılan saldırılar ve Aralık 2019dan itibaren Esed rejiminin İdlibe yönelik hamlelerini artırması sinirleri gerdi. Kısa sürede yüzlerce insanın hayatını kaybettiği bölgede yüz binlerce sivilin ise çaresizce yollara düşme riski somut bir hal aldı.
31/50
3 ve 10 Şubat tarihlerinde doğrudan Türk askerlerini hedef alan ve toplam 13 şehit verdiğimiz saldırılar ise bardağı taşıran son damla oldu. Saldırılara misliyle mukabelede bulunan Türkiyenin stratejisinde bir kırılma da yaşandı ve yapılan tahkimat ve sevkiyatla bölgedeki asker sayısı ve askeri kapasiteye büyük takviye yapıldı.
32/50
Kaldı ki zaten Cumhurbaşkanı Erdoğan, Esed rejiminin İdlibin en stratejik kentlerinden Maaratün-Numanı ele geçirmesi üzerine Afrika seyahati dönüşünde 30 Ocakta yaptığı şu açıklamayla Türkiye açısından bıçağın kemiğe dayandığına işaret etmişti:
33/50
Erdoğan: Şu anda Astana Süreci diye bir şey de kalmadı. Astana Süreci şu anda sessizlikte veya sessizliğe büründü. Astanayı yeniden ayağa kaldırmak ve yeniden ayağa kalkışı ile birlikte Türkiye, Rusya, İran ne yapabilir, bakmak lazım.
34/50
Yani Astana Süreci belki krizi biraz zamana yayması dışında beklentilerin çok gerisinde kalmıştı. Bu açıklamadan sonra, Türk askerine karşı düzenlenen saldırılar dışında Esed rejimi özellikle Halep-Şam hattındaki M5 ve Lazkiyeye giden M4 otoyollarının kesişme noktası olması itibariyle diğer kritik bir bölge olan Serakibi ele geçirdi.
35/50
Dahası, Türkiyenin Murekteki 9, Sırmandaki 8, Tel Tukandaki 7 ve El-Aystaki 6 numaralı gözlem noktaları Esed rejiminin kontrol ettiği bölgeler içinde kaldı. Çember İdlibin kuzeyine ve batısına doğru daralmaya başladı.
36/50
Tam da bu noktada Türkiye, bölgeye son günlerde muazzam bir askeri takviye yaptı. Bu nedenle 2017de başlayan Astana Süreci esasen Türkiye açısından gerçek anlamda şimdi başlıyor denebilir.
37/50
Süreç nereye evirilir?
Türkiyenin aldığı yeni askeri-stratejik pozisyonu ve ABD ile bir mutabakat zemini arandığını gören Rusya öfkesini gizleyemedi.
38/50
Açıklamada Rusya ve dolayısıyla Esed rejiminin yükümlülüklerine ise yer verilmedi. 10 Şubattaki saldırıdan bir gün sonra ABDnin Suriye Özel Temsilcisi James Jeffrey Ankaraya geldi ve ayağının tozuyla Türkçe olarak yaptığı açıklamada Türkiyenin şehitlerinden bahsederek, ABDnin Halk Bankası, Brunson davası, PYD-YPG ve S400 gibi konulardaki tavrı nedeniyle aleyhine dönen Türk kamuoyunu yeniden kazanmak istediğini gösterdi.
39/50
Türkiyenin de haklı olarak Rusyaya alternatifsiz olmadığı mesajını vermek istediği görülüyor. Sürecin bir diğer parçası olan İran ise şu aşamada meseleye doğrudan müdahil olmaktan kaçınıyor.
40/50
Partisinin 12 Şubattaki grup toplantısında Cumhurbaşkanı Erdoğanın Askerlerimize yönelecek olası bir saldırıda Soçi mutabakatı sınırları dışında da rejimi her yerde vuracağız yönündeki açıklamaları Türkiye açısından hassasiyetin derecesini ortaya koydu.
41/50
Rusyanın Ankara Büyükelçisi Aleksey Yerhov da bir gün sonra Rus haber ajansına yaptığı açıklamada, İdlibde yaşananlara ilişkin Suriye ordusu kendi topraklarının her bir karışını geri alma kararı verdi. Altını çizerek söylüyorum, kendi egemen topraklarını. Suriye ordusu kendi topraklarında, kendi halkı için savaşıyor diyerek Ankara ile Moskova arasındaki makasın ne kadar açıldığını gözler önüne serdi.
42/50
Bu noktadan sonra, Astana ortakları arasında yeniden güçlü bir ortak zemin inşa etme yahut gerilimi tekrar kayda değer bir süre için azaltmayı beklemek gerçekçi olmayacaktır. Bütün gelişmeler Türkiyenin tekrar kötünün kötüsüne hazırlıklı olması gerektiğine işaret ediyor.
43/50
Çözümün Cenevre ayağı
Aslında Türkiye başlangıçtan itibaren Astana Sürecinin Suriyedeki bütün sorunlara çare olmayacağının farkındaydı. İleriki aşamalarda henüz sahnede görülmeyen devletler de etkin olmaya çalışacaktır.
44/50
Bunun en önemli mecrası ise kuşkusuz çözümün Cenevre ayağı olacaktır. Nitekim Şubat 2018 zirvesinin ardından Cumhurbaşkanı Erdoğan Astana Sürecinin paydaşlarının bunu Cenevreye bir alternatif olarak görmediğini belirtmiş ve amacın işlemeyen bir Cenevre sürecine karşı işleyen bir Astana sürecini ortaya koymak olduğunu söylemişti.
45/50
Bir umut Ekim 2019da Birleşmiş Milletler çatısı altında Cenevrede toplanan Anayasa Komitesi görüşmeleri ise akim kaldı. Astana ve Soçi süreçlerinde Türkiye için önemli olan nokta güney sınırlarında terörle mücadele ettiği bir dönemde özellikle İdlibte bir oldubittiyle karşılaşmamaktı.
46/50
Bunu dahi kısmen karşılayan söz konusu süreçlerin krizi yavaşlatma kapasitesi bile kalmamış görünüyor. Türkiye, elbette Rusya ile köprüleri atmayacaktır ancak ABDnin ve Avrupanın önde gelen devletlerinin bu krizin yalnızca Türkiyenin meselesi olmadığını idrak etme zamanı geçiyor.
47/50
Her ne kadar Türk ordusunun İdlibe daha önce Suriyenin kuzey hattında yapılana benzer bir harekat düzenlemesi mümkün görünmese de mevcut varlığını güçlendirmesi önemli. 2015ten itibaren sahadaki askeri varlığını sürekli artıran Rusyanın, ve tabii İranın, bu yeni duruma vereceği tepki ise kritik olacak.
48/50
Türkiye uzun süredir, özellikle DEAŞ terörü etkisini yitirdikten sonra, Suriye politikasını PYD-YPG terörü ve İdlib eksenine oturtmuş bulunuyor ve İdlibte oldubitti ile sonlanacak bir sürecin ardından sıranın güney sınırlarına geleceğini biliyor.
49/50
Esed rejimi ile PYD-YPG arasındaki yakınlaşma da elbette bir sır değil. Bu nedenle Türkiye, sağlıklı bir siyasal çözüm aşamasına gelinmeden İdlibte geri adım atmayacaktır. Bu noktada artık dikkatler İdlibte, patlak vermesi durumunda Türkiyeyi de doğrudan içine alacak bir çatışmayı engellemek olmalı.
50/50
Bunun için ise yalnızca Rusya ile iş birliği yapmanın kifayet etmeyeceği görülüyor. Tutumun, Suriye krizinin yakın vadede sonlanmayacağı hesaba katılarak alınması gerektiği ise ayan beyan ortada.
GÜNCEL
Vaka artışı yaşanan Samsun'da 'gizli ekip' tekrar görevde
GÜNCEL
2 bin 225 rakımdaki çığ tatbikatı nefes kesti
SİYASET
Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, Macaristan'da
DÜNYA
Ekvador'da, hapishanede çıkan isyanda ölen mahkumların sayısı 75'e yükseldi