Spor Hekimi Uzm. Dr. Murat Beyaz ile Dünya Sağlık Örgütü’nün bir numaralı sağlık kriteri olan “hareketli yaşam tarzı”nı ele aldık bu yazımızda.
Meşhur özel hastanelerde çalışmış ve profesyonel futbol kulüplerine danışmanlık vermiş olan Spor Hekimi Uzm. Dr. Murat Beyaz’la söyleştik. Söyleşimizde şu soruların cevaplarını bulacaksınız:
- Spor bir tedavi şekli mi yoksa yaşam tarzı mıdır?
- Kalp damar hastalıkları tüm ölümlerin % kaçına tekabül etmektedir ve kalp damar hastalıklarındaki en büyük risk faktörü nedir?
- Spor yapmaya fırsat bulamayan kişiler, özel vakit ayırmadan sporu hayatlarının içine nasıl sokabilirler?
- Sağlıklı bir yaşam için ortalama bir kişi günde ne kadar, kaç adım yürümeli?
- Amerikan Kalp Birliği’nin “hareketsiz yaşam günde bir paket sigaraya eş değer” açıklamasını ne manaya geliyor?
- Teknolojinin ilerlemesiyle ilaçlar, insanların egzersiz ihtiyacını karşılayabilir mi?
Soru: Hekimlerin, ayrım yapmadan, tüm insanlara, ısrarlı bir şekilde “spor yapın” diye vurgu yapmalarının gereği ne? Spor kilolu insanların veya zayıflamak isteyenlerin kullanacakları bir enstrüman mı, bir tedavi şekli mi yoksa bir yaşam tarzı mı?
MB: Çok güzel bir soru aslında sporun bir yaşam tarzı olması lazım. Çünkü doğa bilimciler insanı tanımlarken iki kelimeyle tanımlıyorlar: yaşayan ve hareket eden bir varlık. Yani insanın özünde iki şey var. Biri doğal yaşam döngüsü, ikincisi hareket.
Hareket için dizayn edilmiştir insan. 2000’li yıllara kadar çok iyi hareket etmiştir; avcı toplumdan tarım toplumuna. Ne zaman endüstriyelleşme başladı insanların yaşam alışkanlıklarını kolaylaştıran cihazlar icat edildi, o zaman kronik hastalıklar baş göstermeye başladı.
şu anda ölüm sebeplerinin başında kalp damar hastalıkları gelir. Tüm ölümlerin %50’sidir. Ve kalp damar hastalıklarının da en sık risk faktörü hareketsiz yaşamdır, ilk sırada gelir %60’la. En çok bilinen kolesterol %30 ile yarı yarıya daha az gözükür kalp hastalıklarında. Bunu tansiyon, şeker ve diyabet takip eder. Bu anlamda egzersizin yaşam alışkanlığı olması lazım. Tüm kronik hastalıkların önlenmesinden kanser, şeker, diyabet, nörovasküler olaylar, felç gibi hastalıkların engellenmesinde en önemli faktör egzersiz alışkanlığıdır.
Bu anlamda Clinton insiyatifinde ABD’de hareket eden toplum hareketi başlamıştı. şimdi yakın bir dönemde, bu sene bizim Sağlık Bakanlığımız da benzer şekilde toplum sağlığını korumak için sporu özendiren ve kolaylaştıran bir kampanya başlatma hazırlığında. Nasıl sigarayı yasakladılarsa bu konuda da umarım yaygın ve başarılı önlemler alırlar. Hareket alışkanlığı konusunda WHO (Dünya Sağlık Örgütü) nün bir numaralı sağlık kriteri hareketli yaşam tarzıdır ve sigaranın da önünde gelir. Bu şekilde açıklayayım size.
Soru: Peki bu bağlamda, şu an geldiğimiz konumu düşünce şehir yaşantısı, iş ortamı, yaşam şeklini ciddi miktarda değiştirdi. Açıkçası spor yapmaya çoğu insan fırsat bulamıyor. Bu kişiler günlük hayatın içinde nelere dikkat etmeliler? Veya özel vakit ayırmadan günlük hayata sporu sokulabilir mi?
MB: Muhakkak sokabilirler. En basit örnekleri:
- Asansör kullanmayın, yürüyün.
- Servisten, otobüsten erken inin yürüyün.
- Arabanızı uzak bir yere park edin veya park ettikten sonra yürüyün.
Her hareket fırsatını değerlendirmek lazım. Günde 10.000 adım atmak lazım. Yurt dışında çok sık kullanılır pedometre . Takarsınız vücudunuza, günde kaç adım attığınızı görürsünüz. Ve çok da ucuz aletler. Türkiye’de de var; 10-40 lirası arası şeyler. Aktivite monitörleri.
“Zaman yok” hepimizin mazereti. Mazeret bulmak kolay. Hepimiz ABD başkanlarından daha meşgul değiliz ve onlardan daha önemli işlerimiz yok. Ama ABD başkanları günde rutin bir saat spor yaparlar. Bunu keyif için değil; doğru karar vermek, sağlıklı kalmak için yaparlar ve bu bir devlet geleneği, sorumluluğu olduğu için. Hepsi de dikkat ederseniz filinta gibi fit insanlardır.
Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur. Siz zaman ayırmazsanız zamanınız olmaz. ıdeal olanı sporu bir yaşam tarzı yapmaktır. Bu işin rahatça yapılabilmesi için özel mekânların olması ideal olur ama yoksa daherkes yürüyüş yapabilir, sokaklar, alışveriş merkezleri herkesin.
Soru: Amerikan Kalp Birliğinin egzersiz yapmamakla ilgi bir açıklaması var. Günde bir paket sigarayla eş tutuyor hareketsiz yaşamı. Bu tam ne manaya geliyor? Bu sözü anlamakta insanlar zorlanıyor.
MB: Demin anlattığım sebeplerden. Kalp damar hastalıkları Amerikan Kalp Birliğinin (AHA) en önemli konusudur. AHA alanında dünyanın en büyük sivil toplum kuruluşudur. Onların söyledikleri guidelineler (ilkeler, prensipler) bir nevi emir niteliğinde addedilir.
Gerçekten öyle. Benim söylediğim kalp hastalıklarıyla ilgili istatistikler AHA’dan çıkmıştır. Sigaranınçok çok ötesindedir hareketle ilgili eksiklikler. Hareketsiz olduğunuz zaman
- Damarlarda yağ birikimleri başlıyor.
- Glikoz metabolizmanız bozuluyor; şeker hastalığınız, tansiyonunuz dengelenmiyor.
- Ve daha yaygın bir risk faktörü.
ınsanın doğasından da uzaklaşmasının getirdiği kronik hastalıklar sonucu çok güzel sloganlaştırılmış ve gerçek bir bilgidir. Elbette ki hareketsiz yaşamın ve sigaranın vücut üzerindeki etki mekanizmaları farklı.
Soru: Abartı değil yani, duyduğumuzda abartı olarak anlamayalım?
MB: Evet, kesinlikle abartı değil.
Soru: Son olarak, gelecekte egzersiz yapmak yerine eczaneden ilaçla bu ihtiyacın karşılanabileceği söyleniyor bazı kurumlarca. Acaba bu doğru mu? ılaç, egzersiz yapmakla benzer bir faydayı sağlayabilir mi? Sporun yaşam tarzı olmasıyla çelişki ifade etmiyor mu?
MB: Teknolojide ve gelişmelerde sınır yok. Gen teknolojiyle pek çok değiştirtebiliyor. O tarzda gen teknolojiyle ilgili üretilmesi hayal edilen ilaçlar var. Einsteen’in söylediği gibi hayal ettiğiniz her şeyi yapabilirsiniz. Ama bu ne zaman olur? O soru işareti. Yakın bir gelecekte beklemiyoruz bunu.
Soru: Benim aklıma şu gelmişti: Bu ilaçlar acaba muhtelif kasları mı kuvvetlendiriyor? Sporun faydası yalnızca kasları kuvvetlendirmek değil. ınsanın psikolojini düzenleyen başka faydaları var, psikolojik faydaları. Bu ilaçlar bunları da mı sağlayacak?
MB: Bu ilaçlar kaslarda egzersizin ortaya çıkardığı etkiye benzer bir etki oluşturacak.Psikolojik yönüyle gerçekleşmeyecektir. Dediğiniz doğru, egzersizle birlikte vücutta endorfinsalgılanır. Vücudun ürettiği mutluluk hormonu. Morfinle de aynı moleküldür. ınsanlar morfinman oluyorlar. Spor yapanlar da endorfinman oluyorlar. Sağlıklı bir bağımlılık.
Stres atıyorsunuz. Sağlam kafa kısmı buradan geliyor. O yüzden insanlar, spor yapanlar doğru kararveriyorlar. Egzersiz stresi altında, stresle yaşamayı öğreniyorsunuz. Egzersiz vücuda yüklenilen en önemli strestir. % 2000’lere çıkar metabolizma. Vücut sağlıklı bir şekilde bunla mücadele etmeyi öğreniyor.
Soru: Evet, spor yapan insanların, spor yaptıktan sonra yüzlerinde tatlı bir tebessüm olur. Herhalde mutluluk hormonuyla ilgili bu durum?
MB: Evet ama bunun için en az 20 dakika süregen bir aktivite gerekiyor, mutluluk hormonunu salgılatmak için.
Soru: Teşekkür ederim, bir sonraki röportajda görüşmek üzere…
Spor Hekimi Uzm. Dr. Murat Beyaz