Sizin gibi ebeveynler kuşkusuz çocukları için en iyisini isterler ve çocuklarına öğretilmesi gereken önemli sosyal becerileri merak ediyorlar. Bu yazımız onlar için.
Ancak unutulmaması gereken en önemli şey her çocuğun kendi gelişim takvimi olduğu ve birtakım becerilerin geç öğrenilebildiğidir. Eğer çocuğunuzun yaşı bu dönemdeki becerilere uymuyorsa şayet çok büyük bir gecikme yoksa çok endişelenmenize gerek yoktur. Çocuktan çocuğa da fark gösterilebilir ve asla diğer çocuklarla kıyaslama yapılmamalıdır. Bu çocuğunuzun kendine olan güvenini zedeleyebilir.
Çocukta Sosyal Beceri Nedir?
Çocuğun diğerleriyle nasıl ilişki kurduğudur.
Akranları, ailesi, öğretmenleri gibi kişilerin duygularını ne kadar anladığı, onlara karşı konuşma tarzı gibi iletişim becerileridir.
Sosyal beceriler, ilişkiyi başlatma ve sürdürme, grupla birlikte iş yapabilme, duyguları anlama, saldırgan davranışlarda bulunmama, stresle başa çıkma, plan yapma ve sorun çözme becerileridir.
Bu alanlarda sorun yaşayan çocuklar iletişim kurmakta zorluk çekebilir ve sosyal hayatta zorluk yaşayabilir.
Uzman Klinik Psikolog Ayşegül Moral, “Sosyal gelişimini tamamlayamayan çocuklarda ileri dönemlerde “sosyal fobi” olarak da adlandırılan başkalarının yanında konuşamama, yemek yiyememe, hayır diyememe gibi sorunları içeren anksiyete problemleri görülebiliyor. Bu sıkıntılar belirli durumlarda ortaya çıkabileceği gibi çocuğun günlük yaşantısı içinde de yer alabiliyor. Herhangi bir önlem alınmadığı sürece sosyal fobi, etkinlik alanını artırarak çocukların içe kapanık ve kaygılı bir birey olması sonucunda iş yaşamında uyumsuz, arkadaş çevresinde istenmeyen bir kişi olmasına sebep oluyor. Bu sebeple ebeveynler olarak, çocuklarımızın erken yaşta sosyal becerilerini geliştirmelerine destek olmamız gerekiyor” diyor.
Sosyal Becerilerde Çevrenin Rolü
Çocuğun çoğu becerisi ailesiyle olan ilişkisine ve onlara olan güvenine bağlıdır. Bu da çocuğun ebeveynlerini model almasında bir temel oluşturur. Eğer geniş bir çevresi olan ya da ailenin diğer üyeleriyle iyi ilişkiler içinde olan anne-baba söz konusu ise çocuk da onları model alacağı için çevresini genişletme ve iyi ilişkiler kurma davranışı görülür. Birine teşekkür etmek, konuşurken kibar olmak, problemleri akılcı ve saygılı yollarla çözmeye çalışmak çocuğun sosyal becerilerini geliştirmesine katkı sağlar.
Okul yıllarında öğrenci ve öğretmen arasındaki iletişimin azlığı öğrenimi de olumsuz yönde etkiler. Çocuklar eğitimi “düşünmeyi öğrenmek” olarak görmeli, “başkalarının vereceği iş” olarak görmemelidirler. Çünkü o zaman çocuklar sorumluluk almada da isteksizleşirler.
Sosyal Beceri Gelişiminde Önemli Noktalar ve Öneriler
Çocuğun sosyal davranışları etkileşim içinde olduğu ailesi ve arkadaşlarının gösterdiği geri bildirimlerle anlaşılır.
Akranları ile kurdukları ilişki içerisinde rekabet etmeyi, kaygı yaratan durumlarla başetmeyi öğrenirler. Sosyal becerilerinin gelişebilmesi için bu tür ilişkilere ihtiyaçları vardır. Kendilerinden daha büyük ya da küçük kişileri tercih eden çocukların sosyal ilişki kurma ve sürdürme ile ilgili sıkıntıları olduğunu düşünebiliriz. Yaşından daha büyük kişilerle ilişki kurmak, ihtiyaçlarının anlaşılması ve ilişkinin kolaylaşmasını sağlar. Kendi yaşından küçüklerle ilişki kurmayı tercih eden çocukların ise oyunları kontrol etme eğiliminin yoğun olduğu gözlenmektedir.
İlk bebeklik döneminde annesinin yardımı ile dış dünyayı tanır. İhtiyaçlarının anlaşıldığını ve karşılandığını fark eden bebek annesi ile güven bağını da oluşturmaya başlar.
Bu bağ duygusal ve bilişsel gelişimini de etkiler.
Bebeğiniz ile göz teması kurma, konuşmak, dokunmak zamanında ve doğru rahatlatabilmek duygusal ve sosyal ilişki kurabilme becerilerinin gelişmesine yardımcı olacaktır.
İlişki kurabilme becerileri aile içindekileri örnek alarak oluşturulur. İlk çocukluk döneminin en güçlü öğrenme şekli olan taklit etme, sosyalleşmede daha da önem kazanır. Çocuğun işbirliği yapması onunla kuracağınız olumlu ve yakın ilişki ile gerçekleşebilir.
Teşekkür etmek, özür dilemek, lütfen demek gibi uygun davranış örneklerini öğretmek ve örnek olmak, olumlu davranışları övmek, paylaşmak, başkalarının ihtiyaçlarına ilgi göstermek ve işbirliği yapabilme becerilerini yapmanız çocuğunuzun sizi model alabilmesi açısından önemlidir. Ancak çocuğun model alacağı durum ve kişinin, sevilen bir figür olmasına dikkat edilmeli.
Çocuklarda Hangi Yaşlarda Hangi Beceriler Gelişir?
0-6 ay arası çocuklarda sosyal beceriler
⦁ Kucağa alınmayı ve temas etmeyi sever ve buna ihtiyacı vardır. Bunu bacağını sallayarak ya da ağlayarak belli eder.
⦁ Aynada kendisine ve başkalarına sıklıkla gülümser.
6-9 ay arası çocuklarda sosyal beceriler
⦁ Tanıdık oyunlara güler. (araba-kamyon-bisiklet-bip…)
⦁ Yabancılara çok alışkın değildir ve onlarla beraberken annesiyle olmak ister.
⦁ Çeşitli oyuncaklarla on dakika oynar.
9-12 ay arası çocuklarda sosyal beceriler
⦁ Tanıdık oyunlara katılır. (fış fış kayıkçı, Ce-ee, Top atma)
⦁ Ağza kaşık ya da bardak götürmek gibi basit işlevsel oyunlar oynar.
⦁ Yetişkine yakın, güvenli bir yerde kendi kendine on beş-yirmi dakika süre ile oynar.
12-15 ay arası çocuklarda sosyal beceriler
⦁ Oyun sırasında ya da protesto etmek amacıyla oyuncakları sağa sola atar.
⦁ Yetişkin dikkatini kazanmak için yaygara yapar.
⦁ Yetişkinlere oyuncağı gösterir ya da verir.
15-18 ay arası çocuklarda sosyal beceriler
⦁ Ters olarak verilen resmi ya da kitabı düz çevirir.
⦁ Ev işlerini taklit eder.
⦁ Uzun sürelerle işlevsel oyun (evcilik) oynar.
18 ay – 2 yaş arası çocuklarda sosyal beceriler
⦁ Yaşıtlarıyla jestlerle etkileşimde bulunur.
⦁ Zaman zaman başka çocukların yakınında oynayarak onları gözler.
⦁ Kendine ait oyuncakları sözle ya da işaretle savunur.
2-3 yaş arası çocuklarda sosyal beceriler
⦁ Evcilik oynar
⦁ Başka çocukların yakınında oynar ve arada bir onlarla etkileşime girer.
⦁ Basit ev işlerine yardım eder.
⦁ Yetişkinlerinin isteklerini yaklaşık yarısını yerine getirir.
⦁ Sorulduğunda tercihini belirtir.
⦁ Yetişkin gözetiminde sıra alır.
⦁ Hatırlatıldığında lütfen der.
⦁ Şarkılara ya da tekerlemelere katılır.
⦁ Annesinden ağlamadan ayrılır.
3-4 yaş arası çocuklarda sosyal beceriler
⦁ Yetişkin yönetiminde oynanan grup oyunlarında kurallara uyar.
⦁ Başka çocuklarla sıra alarak oynar.
⦁ Başka çocukların yakınında oynar ve onlarla konuşur.
⦁ Lütfen ve teşekkür ederimi tüm kullanımların yarısında hatırlatılmadan söyler.
⦁ Yetişkinlerinin isteklerini yaklaşık ¾’ünü yerine getirir.
⦁ Sorulduğunda cinsiyetini söyler.
⦁ Evde basit sorumlulukları yerine getirir.
⦁ Tehlikelerden sakınır.
⦁ Anne babası tarafından belirlenen fiziksel sınırlar (bahçe içinde) kalır.
⦁ Anne babası başkalarıyla konuşurken ya da çalışırken belli sürelerle sessizce oynar.