

Mizan Tefsiri, Cilt:1


644 ........................................ El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
172- Ey inananlar, size verdiğimiz temiz rızklardan yiyin. Yalnızca
Allah'a şükredin; eğer sadece O'na kulluk ediyorsanız.
173- Allah size leş, kan, domuz eti ve Allah'tan başkası adına
kesileni kesin olarak haram kıldı. Ama kim zulmetmeden ve sınırı
aşmadan mecbur kalırsa, ona bir günah yoktur. Çünkü Allah hiç
şüphesiz bağışlayan ve esirgeyendir.
174- Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler ve onunla
değeri az bir şeyi satın alanlar; işte onların yedikleri karınlarında
ateşten başkası değildir. Allah kıyamet günü onlarla konuşmaz ve
onları arındırmaz. Ve onlar için acı bir azap vardır.
175- Onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık
azabı satın almışlardır. Ateşe karşı ne kadar da dayanıklıdırlar!
176- Bu, Allah'ın kitabı şüphesiz hak olarak indirmesindendir.
Kitap konusunda anlaşmazlığa düşenler ise, uzak bir ayrılık içindedirler.
Bakara Sûresi / 172-176 .............................................. 645
tüm insanlara yöneltilen genel hitaptan sonra müminlere yöneltilen
özel bir hitaptır bu. Hitabet sanatında, bir hitaptan diğer bir hitaba
geçiş olarak nitelendirilir bu durum. Sanki burada öğüt almayan,
söylenen sözleri dinlemeyen bir gruba hitap etmekten
vazgeçiliyor ve imanından dolayı kendisini çağırana olumlu karşılık
verene yöneltiliyor hitap. İki hitap tarzı arasındaki fark, muhatapların
farklılığından kaynaklanıyor. Allah'a ve onun mesajına inananlar,
çağrıyı kabul edecekleri beklendiği için "Yeryüzündeki
helâl ve temiz şeyler" yerine "size verdiğimiz temiz rızklardan."
ifadesi kullanılmıştır.
Bu durum tek ve ortaksız Allah'a şükür sunmalarına bir vesile
olarak gündeme getirilmiştir. Çünkü onlar Allah'tan başkasına kulluk
sunmayan muvahhitlerdir. Bu yüzden "size verdiğimiz temiz
rızklar" deniliyor da "size verilen temiz rızklar" ya da "yeryüzündeki"
şeklinde bir ifade kullanılmıyor. Çünkü kullanılan ifade, onların
yüce Allah'ı tanımalarına, yüce Allah'ın onlara yakın olduğuna,
onlara acıdığına, şefkat beslediğine ilişkin bir ima içermektedir.
"Min tayyibat-i mâ re-zaknakum="size verdiğimiz temiz rızklardan"
ifadesinde, sıfat mevsufa izafe edilmiştir. Yani sıfatın
mevsuf konumuna geçmesi söz konusu değildir.
Çünkü birinci yaklaşım açısından anlam, "Tümü temiz olan rızkımızdan
yiyin." şeklinde olur. Ki bu, ifadenin atmosferinden de
algılanan yakınlaşma ve şefkat gösterme havasına daha uygundur.
İkinci yaklaşım açısından anlam, "Rızkın temizinden yiyin, pis
olanından değil." şeklinde olur ki, ayetlerin akışı ile oluşan ortama
uymamaktadır bu yorum. Çünkü atmosfer kısıtlamaları kaldırmak,
kendi arzuları doğrultusunda yasalar koymak suretiyle Allah-
'ın kendilerine bahşettiği bazı rızkları yemekten kaçınmalarını,
hiçbir ilâhî direktife dayanmaksızın yasak koymalarını önlemek
şeklinde belirginleşiyor.
"Yalnızca Allah'a şükredin; eğer sadece O'na kulluk ediyorsanız."
Dikkat edilirse, "bize şükredin" şeklinde bir ifade kullanılmıyor,
tersine "Yalnızca Allah'a şükredin" deniliyor ki, ifade daha net bir
şekilde tevhidi vurgulasın. "eğer sadece O'na kulluk ediyorsanız."
646 ................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
ifadesi de bu ilkeyi vurgulama amacına yöneliktir. Bu ifade de sınırlandırmayı ve bir noktaya özgü kılmayı dile getirir. Bu yüzden
"eğer ona kulluk ediyorsanız." denilmiyor.
kesin olarak haram kıldı." Allah'tan başkası adına kesilenden maksat,
put ve benzeri düzmece ilâhlar adına kesilen hayvanlardır.
"Ama kim zulmetmeden ve sınırı aşmadan mecbur kalırsa" yani
haksızlık etmeden ve haddini aşmadan. Bunlar zor durumda kalmaktan
kaynaklanan durumlardır. Bu durumda ayeti şu şekilde
anlamlandırabiliriz: Kim yasaklanan bu yiyecekleri haksızlık ve aşırılık
pozisyonunda olmaksızın bir şekilde yemek zorunda kalırsa,
bundan dolayı bir günah kazanmaz. Ama haksızlık ve aşırılık pozisyonundayken ve bu iki durum zorlanmanın etkin unsuru durumunda
iseler, onlara bunları yemesi caiz olmaz. "Çünkü Allah hiç
şüphesiz bağışlayandır, esirgeyendir." ifadesi gösteriyor ki, bu cevaz
yüce Allah'tan mümin kullarına yönelik bir hafifletme ve ruhsattır.
Yoksa yasaklamanın felsefesi ve hükmün hikmeti zorlanma
ortamında bile mevcuttur.
"Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler..." Ehlikitab'a yönelik
bir kınamadır bu. Onların ibadet ve başka hususlarla ilgili helâl
ve temiz bildikleri birçok şey vardı ki, ileri gelenleri ve başkanları
bunları haram kılmıştı. Oysa yanlarında bulunan kitap söz konusu
şeylerin haramlığını öngörmüyordu. Bunların kitapta helâl oldukları
vurgulanan bu hususları gizlemelerinin tek nedeni, başkanlardan
sağladıkları çıkarı korumak, liderler nezdindeki makam,
mevki ve mali statülerini devam ettirmekti.
Bu ayeti kerime, son derece belirgin bir şekilde amellerin somutlaştırılmasını, sonuçlarının gerçekleşeceğini ifade ediyor. Yüce
Allah öncelikle onların Allah'ın ayetlerini az bir para karşılığı satmalarını,
karınlarını ateşle doldurmak şeklinde nitelendiriyor. Sonra
Allah'ın hükümlerini gizlemeyi tercih edip, Allah'ın ayetlerini açıklama
karşılığında az bir para almayı tercih etmelerini, hidayete
karşılık sapıklığı tercih etme şeklinde dile getiriyor. Daha sonra
bunu, bağışlanma yerine azaba çarptırılmayı seçme olarak nitelendiriyor.
Daha sonra tüm değerlendirmeyi şu çarpıcı ifadeyle
Bakara Sûresi / 172-176 ................................................. 647
zaya çarptırılmalarını gerektirecek suçları ise, Allah'ın hükümlerini
gizlemeye devam etme ve bu tutumlarını sürdürme olarak ön plana
çıkıyor. Bu konuya iyice dikkat et.
el-Kâfi'de "ama kim zulmetmeden ve sınırı aşmadan mecbur
kalırsa..." ayeti ile ilgili olarak İmam Sadık'ın (a.s) şöyle buyurduğu
rivayet edilir: "[Ayetin orijinalinde geçen] 'el-bağiy', av peşinde
olandır, 'el-adiy' ise, hırsızdır. Zor durumda kalsalar dahi bunlar leş
yiyemezler. Bu, onlara haramdır ve Müslümanlara yönelik bu izin
onları kapsamaz. Onların sefer sırasında namazı kısaltmaları da
caiz değildir." [c.3, s.438, h: 7]
Tefsir'ul-Ayyâşî'de İmam Sadık'ın (a.s) şöyle buyurduğu rivayet
edilir: "el-Bağiy, zalim demektir. 'el-Adiy' ise, gasıp, [yani başkalarının
hakkına zorla el koyan) demektir." [c.3, s.74, h: 151]
Hammad da onun (a.) şöyle buyurduğunu rivayet eder: "el-
Bağiy, imama başkaldıran, 'el-adiy' de, hırsız demektir." [c.3, s.74, h:
154]
Mecma'ul-Beyan tefsirinde, İmam Bâkır ve İmam Sadık'ın (her
ikisine selâm olsun) şöyle buyurdukları belirtilmiştir: "Yani Müslümanların imamına baş kaldırmaksızın (el-bağiy) ve günah işleyerek hak ehlinin yolundan sapmaksızın (el-adiy)."
Ben derim ki: Bu rivayetlerde işaret edilen hususlar, bu kavramların
somut belirtileri türündendirler ve bunlar bizim ifadeden
çıkardığımız sonucu da pekiştirir niteliktedirler.
el-Kâfi ve Tefsir'ul-Ayyâşî'de İmam Sadık'ın (a.s) "Onlar ateşe
karşı ne kadar da dayanıklıdırlar!" ifadesi ile ilgili olarak, "Yani
onlar kendilerini ateşe sürükleyeceğini bildikleri fiilleri işlemeye
ne kadar dayanıklıdırlar!" şeklinde bir açıklamada bulunduğu rivayet
edilir. [el-Kâfi, c.2, s.268, h: 2; Tefsir'ul-Ayyâşî, c.1, s.75, h: 157]
Mecm'ul-Beyan tefsirinde, Ali b. İbrahim, İmam Sadık'tan (s.a.)
şöyle rivayet eder: "Onlar ateşe karşı ne kadar da cesurdurlar!"
Yine İmam Sadık'tan (a.s) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:
"Ateş ehlinin amellerini ne kadar da çok yapıyorlar!"
648 ........................................ El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
Ben derim ki: Bu rivayetler yakın anlamlıdırlar. Birinci rivayette
"ateşe karşı dayanıklılık" ifadesi, ateşin sebebine karşı dayanıklılık
şeklinde yorumlanmıştır. İkinci rivayette "ateşe karşı dayanıklılık"
ifadesi, ateşe karşı cesur olmak -cesaret dayanıklılığın temel
koşuludur-" şeklinde açıklanmıştır. Üçüncü rivayette ise, "ateşe
karşı dayanıklılık" ifadesi, "ateş ehlinin amellerini işleme" şeklinde
yorumlanıyor. Buradaki anlam birinci rivayetin anlamına dönüktür.
177- Yüzünüzü doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir.
Ama iyilik o kimsedir ki Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba
ve peygamberlere inandı. Mala olan sevgisine rağmen, onu yakınlara,
yetimlere, yoksunlara, yolda kalmışlara, dilencilere ve kölelere
verdi. Namazı dosdoğru kıldı, zekât verdi. (Onlar) ahitleştikleri
zaman ahitlerini yerine getirenler, sıkıntı, hastalık, savaş zamanlarında
sabredenler(dir). İşte, bunlar doğru olanlardır, muttakiler
de bunlardır.
Deniliyor ki: Kıblenin Kudüs kentindeki Beyt'ül-Mukaddes yerine
Mekke'deki Kâbe olarak değiştirilmesi insanlar arasında bir
tartışmaya, sert münakaşalara yol açtı. Bu tartışmalar aldı başını
gitti. Bunun üzerine yüce Allah tarafından yukarıya aldığımız ayet-i
kerime indi.
orijinalinde geçen "birr" bol hayır ve ihsan demektir. Bu kelimenin
"berr" şeklindeki okunuşu sıfat-ı müşebbehedir. (yani bol hayırlı ve
ihsan sahibi olan kimse). Yine ifadede geçen "kibel" kelimesi de
yön anlamına gelir. Kıble kelimesi de bundan türemiş ve bir tür
yön ifade eder. İfadenin orijinalinde geçen "zevi'l-kurba", "yakın-
650............................................ El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
lar" demektir. "Yetama" kelimesi, yetimin çoğuludur ve babası
olmayan çocuğa denir. "Mesakîn" kelimesi, "miskîn"in çoğuludur
ve yoksullukta durumu fakirden daha kötü olan kimsedir. "İbni'ssebil"
ailesinden uzakta bulunan kimse demektir. "er-Rikab" kelimesi,
"rekabe"-nin çoğuludur ve kölelik anlamını ifade eder.
"Be'sâ" kelimesi, tıpkı "bu's" gibi mastardır ve felaket ve yoksulluk
demektir. "Zarrâ" kelimesi de tıpkı "zurr" gibi mastardır ve bir insanın
hastalık, yaralanma, malını yitirme ya da evladının ölmesi
şeklinde zarara uğramasını ifade eder. "Be's" ise, savaşın kızıştığı
zaman demektir.
"Ama iyilik o kimsedir ki, Allah'a ve ahiret gününe... inandı." Burada
"birr" kelimesinin tanımlanmasından vazgeçilip "berr"-in tanımlanması
tercih ediliyor ki, amaç, bu işi yapan adamları niteliklerine
ilişkin ayrıntılı açıklamalarla birlikte etraflıca tanımlamaktır.
Somut örnekten yoksun bir kavramın etkisiz olacağını ve bir fayda
sağlamayacağını ima etmektir. Bu, Kur'ân-ı Kerim'in öteden beri
uyguladığı bir anlatım tarzıdır. Kur'ân-ı Kerim konumları ve durumları
açıklamak istediği zaman, öncelikle işte rol oynayan kişileri
tanımlama yolunu seçer. Sadece kavramı açıklamakla yetinmez.
Kısacası: "Ama iyilik o kimsedir ki, Allah'a ve ahiret gününe...
inandı." ifadesi iyileri tanımlamaya, onların durumlarını açıklamaya
yöneliktir. Ayet-i kerime, onları üç mertebenin, yani inanç, amel
ve ahlâk mertebelerinin tümünü göz önünde bulundurarak
tanımlıyor. Başlangıçta "Allah'a inanan...", ardından "İşte bunlar
doğru olanlardır.", sonra "muttakiler de bunlardır." buyurarak onları
tüm yönleriyle tanımlıyor.
Yüce Allah'ın iyileri tanımlarken ön plâna çıkardığı niteliklere
gelince; öncelikle onların inançlarını gözler önüne seriyor: "Allah'a,
ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere inandı." Bu
ifade yüce Allah'ın kullarının inanmalarını istediği tüm hak prensipleri
ve öğretileri kapsamaktadır. Bu imandan maksat, tüm olumlu
sonuçlarını beraberinde doğuran eksiksiz imandır. Yani
kalpte en ufak bir kuşku kırıntısı, bir kararsızlık, bir itiraz, ya da
hoşa gitmeyen bir durumun baş göstermesi anında en ufak bir
kızgınlık bulunmayacaktır. Yine ahlâkî davranışlarda ve pratik hayatta
imanla çelişen bir tavır sergilenmeyecektir. Bu hususun kas-
Bakara Sûresi / 177 ................................................... 651
tedildiğinin kanıtı da şu ifadedir: "İşte bunlar doğru olanlardır." Bu
ifadede doğruluk kavramı genel olarak dile getirilmiş ve kalp ya
da bedensel organların bir hareketiyle kayıtlandırılmamıştır. Şu
hâlde onlar gerçek müminlerdir, imanlarında doğrudurlar, tavırlarıyla
imanlarını doğrulamaktadırlar.
Nitekim ulu Allah iman-tavır uyumunun zorunluluğunu şu şekilde
dile getirmektedir: "Hayır, Rabbine andolsun ki, aralarında
çıkan anlaşmazlıklar hususunda seni hakem kılıp, sonra da verdiğin
hükmü içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam anlamıyla
kabullenmedikçe inanmış olmazlar." (Nisâ, 65) Bu durumda onlar,
imanın dördüncü mertebesine ilişkin niteliklere sahip olurlar.
"Rabbi ona, 'Teslim ol' demişti. (O da)'Âlemlerin Rabbine teslim
oldum.' dedi." (Bakara, 131) ayetini incelerken söz konusu iman
mertebesinin karakteristik özelliklerini okuyucuların dikkatine
sunmuştuk.
Ardından yüce Allah iyilerin bazı amellerinden söz ediyor: "Mala
olan sevgisine rağmen onu yakınlara, yetimlere, yoksullara,
yolda kalmışlara, dilencilere ve kölelere verdi; namazı dosdoğru
kıldı, zekâtı verdi." Burada namazdan söz ediliyor ki o, ibadetle ilgili
bir hükümdür Yüce Allah Kur'ân-ı Kerim'de namazı şu şekilde
tanımlıyor: "Namaz kötü ve iğrenç şeylerden vazgeçirir." (Ankebût,
45) "Beni anmak için namaz kıl." (Tâhâ, 14) Bunun yanı sıra, maddî
hayatın ıslahına yönelik malî bir yükümlülük olan zekâttan söz ediliyor.
Bu iki ibadetten önce de mal vermekten söz edilmişti. Bununla
da zorunlu bir yükümlülük olmaksızın, muhtaçların ihtiyaçlarını
gidermek ve açıklarını kapatmak amacıyla tamamen gönüllü
olarak hayır amaçlı harcamada bulunmak, yoksullara ihsan
etmek kastedilmiştir.
Bunun ardından yüce Allah onların kimi ahlâkî özelliklerini
gündeme getiriyor: "Ahitleştikleri zaman ahitlerini yerine getirenler,
sıkıntı, hastalık ve savaş zamanlarında sabredenler." İfadenin
orijinalinde geçen "ahid" kavramı bir şeye devamlı sarılmak ve
kalben ona bağlı kalmak anlamını ifade eder. -Görüldüğü gibi yüce
Allah bu kavramı da genel tutmuştur.- Bununla beraber bu kavram,
bazılarının sandığı gibi imanı ve imanın hükümlerine uymayı
kapsamına almıyor. "Ahitleştikleri zaman ahitlerini" ifadesi ima-
652 ........................................ El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
nın kapsam dışı kalmasını gerektirir. Çünkü inanmak, inanmanın
gereklerini yerine getirmek, herhangi bir zamanla sınırlandırılmaz.
Nitekim ifadede zaman sınırlandırılması son derece belirgindir.
Ancak bu ifade genelliği itibariyle insanın gerçekleştirdiği her
türlü antlaşmayı, verdiği her türlü vaadi ve yapmaya söz verdiği
her hususu ve söylediği her sözü kapsar. "Falanca şeyi muhakkak
yapacağım, kesinlikle şu şeyi terk edeceğim" dememiz gibi. İnsanlar
arası ilişkilerde, davranış kuralları içinde bağlanan her türlü
akit de bu ifadenin kapsamı içindedir.
Sabır, musibetlerin dört bir yandan saldırıya geçtiği, felaketlerin
kapıyı çaldığı zorluk dönemlerinde ve savaşta acılara karşı direnebilme
gücüdür. Ayet-i kerimede ön plana çıkarılan bu iki karakter,
iyi ahlâkın tümünü ifade etmeseler de, ancak bunlar gerçekleşti
mi diğerleri de gerçekleşirler. Antlaşmaya bağlı kalmak
ve zorluklara karşı sabretme karakterlerinden biri durma ile, biri
de hareket ile ilintilidir. Hareketle ilintili olan, ahde bağlı kalma
hareketidir. Onların bu iki karakterlerinin gündeme getirilmesi ile
şu mesaj verilmek isteniyor. Onlar bir söz söyledikleri zaman, hemen
onu yapmaya kalkarlar ve kendilerini bir köşeye çekmezler.
Yüce Allah iyileri tanımlarken kullandığı ikinci ifade şudur: "İşte
bunlar doğru olanlardır." Hiç kuşkusuz bu, bilmeye ve uygulamaya
ilişkin tüm iyi nitelikleri kapsayıcı bir nitelemedir. Çünkü
doğruluk beraberinde iffetlilik, cesaret, hikmet, adalet ve bunların
ayrıntılarını doğuran temel bir karakterdir. Çünkü bir insanın yapabileceği
inanmak, söylemek ve amel etmektir. Doğru karakterli
bir insan olduğu zaman bu üç nitelik birbirleriyle uyuşurlar. Yani
dediğinden başkasını yapmaz, inandığından başkasını da demez.
İnsanoğlu içten gelen bir duyguyla yaratılışı itibariyle gerçeği kabul
etme ve gerçeğe boyun eğme eğilimindedir, bunun aksi bir tavır
içinde olsa da... Gerçeği kabul ettiği zaman ve bu hususta da
doğru bir tutum içinde olduğu zaman, inandığı şeyi söylemeye ve
söylediğini yapmaya başlar. Bu den-klem tanımlandığı zaman, katışıksız
iman, üstün ahlâk ve salih amel gerçekleşmiş olur. Nitekim
yüce Allah şöyle buyuruyor: "Ey inananlar, Allah'tan korkun
ve doğrularla beraber olun." (Tevbe, 119) Tefsirini sunduğumuz ayeti
kerimedeki "İşte bunlar doğru olanlardır" şeklindeki sınırlandırı-
Bakara Sûresi / 177 ........................................................ 653
cı ifade, sınırlandırmayı pekiştirme, sınırı açık biçimde belirleme
amacına yöneliktir. Allah doğrusunu herkesten daha iyi bilir, ama
şu anlamın belirginleşmesi kastedilmiştir: Doğruların kim olduğunu
öğrenmek istiyorsan, işte onlar iyiler (ebrar)dir.
İyilerin üçüncü ayırıcı özellikleri ise, şudur: "Muttakiler de bunlardır."
Buradaki sınırlayıcı ifade de erdemin tamamlandığını vurgulamaya
dönüktür. Çünkü iyilik ve doğruluk gerçekleşmese, takva
da gerçekleşmez.
Yüce Allah, bu ayet-i kerimede iyilere ilişkin olarak söz konusu
ettiği karakteristik özellikleri başka ayetlerde de dile getirmiştir:
"İyiler de, karışımı kafûr olan bir kadehten içerler. Bir kaynak ki,
Allah'ın kulları ondan içerler, fışkırtarak akıtırlar. Adaklarını yerine
getirirler ve kötülüğü salgın olan bir günden korkarlar. Ona
olan sevgilerine rağmen, yoksula, yetime ve esire yemek yedirirler.
Biz size sırf Allah rızası için yediriyoruz. ...sabrettiklerinden
dolayı onları cennet ve ipekle mükâfatlandırmıştır." (İnsân, 5-12)
Bu ayetlerde onların karakteristik özellikleri Allah'a ve ahiret gününe
inanmak, Allah rızası için malî harcamada bulunmak, sözünde
durmak ve sabretmek şeklinde dile getirilmiştir.
Bir başka yerde de şöyle buyuruyor: "Hayır, iyilerin kitabı
İlliyyîn'dedir. İlliyyîn'in ne olduğunu sana öğreten nedir? Yazılmış
bir kitaptır, yaklaştırılmış olanlar onu görürler. İyiler elbette nimet
içindedirler... Onlara mühürlü, halis bir şaraptan içirilir. ...Bir
çeşme ki yaklaştırılanlar ondan içerler." (Mutaffifîn, 18-28) Bu ayetlerle,
bundan önce sunulan ayetler arasında bir karşılaştırma yapıldığı
zaman iyilerin temel özellikleri ve sonuçta uğrayacakları
akıbet belirginleşir. Ayetler iyileri "Allah'ın kulları ve mukarrebler
(yaklaştırılmışlar)" olarak nitelendiriyor.
Bir ayette yüce Allah "kulları"nı şöyle tanımlıyor: "Benim kullarıma
karşı sen (Şeytan)in bir gücün yoktur." (Hicr, 42) Yaklaştırılmışları
da şu şekilde tanıtıyor: "Ve o sabıklar, o önde gidenler, işte
o yaklaştırılanlar. Nimet cennetlerindedirler." (Vâkıa, 10-12)
Dünyada onlar herkesten önce Rablerine koşanlardır ve ahirette
de herkesten önce nimet cennetlerine konanlardır. Şayet ayet-i
kerimelerin işaretleri doğrultusunda durumları incelenecek olursa
ilginç şeylere rastlanacaktır.
654 ....................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
Şimdiye kadar ki açıklamalardan çıkan sonuca göre, iyiler
yüksek bir iman mertebesine sahiptirler. Daha önce değindiğimiz
gibi, bu mertebe, dördüncü iman mertebesidir. Yüce Allah bu mertebeye
erişenleri şu ifadeyle tanımlıyor: "İnananlar ve imanlarını
bir zulümle karıştırmayanlar... İşte güven onlarındır ve doğru yolu
bulanlar da onlardır." (En'âm, 82)
"Sıkıntı... zamanlarında sabredenler." Sabır olgusunun önemini
vurgulamaya dönük olarak, övgü amacı ile "es-sabirîn" kelimesi
irab açısından mensup olmuştur. Bazılarına göre, ifade peş peşe
vasıfları sıralamak suretiyle uzayınca, Araplar övgü ya da yergi ifade
eden cümleciklerle vasıflan birbirinden ayırırlar. Bunun için
bazen sözün bir kısmının irabını ref, bir kısmının irabını da nasb
yaparlar.
Resulullah (s.a.a) buyuruyor ki: "Kim bu ayete göre amel ederse,
eksiksiz imana sahip olur." [Tefsir'us-Safi, c.1, s.161]
Ben derim ki: Resulullah efendimizin vurguladığı husus, yaptığımız
açıklamalarda son derece belirgindir. Zeccac ve Ferra'nın
şöyle dedikleri nakledilir: "Bu ayetin içerdiği nitelikler Allah tarafından
korunan (masum) peygamberlere özgüdür. Çünkü bunları
ancak peygamberler noksansız yerine getirebilirler..." Onların bu
yaklaşımları ayetlerin ifade ettiği anlam üzerinde gereği gibi düşünememekten ve manevî makamları birbirine karıştırmaktan
kaynaklanıyor. İnsan suresindeki ayetler Resulullah'ın Ehlibeyt'i
hakkında inmiştir. Bu ayetlerde yüce Allah onları "ebrar=iyiler" olarak
nitelendiriyor ki, onların peygamber olmadıklarını da biliyoruz.
Evet, iyilerin mertebeleri çok yüksektir. Bir ayet-i kerimede
yüce Allah, Allah'ı ayakta, otururken ve yanı üzerinde uzanırken
anan, göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünen sağduyu sahiplerinin
durumlarını tasvir ettikten sonra, onların Allah'tan, kendilerini
iyilere/ebrara katmalarını istediklerini dile getiriyor: "İyilerle
beraber canımızı al." (Âl-i İmrân, 193)
ed-Dürr'ül-Mensûr tefsirinde, Hakim et-Tirmizî, Ebu Amir el-
Eş'arî'den şöyle tahric eder: "Ya Resulullah, birr'in (iyiliğin) tamamı
nedir? dedim. Buyurdu ki: Açıkta yaptığını gizlide de yapmandır."
Bakara Sûresi / 177 ...................................................... 655
Mecma'ul-Beyan tefsirinde İmam Bâkır ve İman Sadık'ın (her
ikisine de selâm olsun): "Yakınlardan maksat, Hz. Peygamber'in
akrabalarıdır." buyurdukları rivayet edilir.
Ben derim ki: Bu rivayetin içeriği akrabalara ilişkin ayeti göz
önünde bulundurarak mısdak belirlemek niteliğindedir.
buyurmuştur: "Fakir, insanlardan dilenmeyen yoksuldur. Miskin,
fakirden daha fazla geçimini sağlama çabası içinde olan kimsedir.
el-Bais ise, durumu her ikisinden de daha kötü olan kimsedir." [c.3,
s.501, h: 16]
Mecma'ul-Beyan tefsirinde, İmam Bâkır'ın (a.s) "İbn-i sebil,
yolda kalmış kimsedir." buyurduğu rivayet edilir.
et-Tehzîb adlı eserde belirtildiğine göre, efendisiyle mal karşılığı
azatlık sözleşmesi imzaladığı hâlde, taahhüt ettiği malın bir
kısmını ödeyip de gerisini ödeyemeyen kölenin durumu İmam Sadık'tan
(a.s) sorulmuş o da şöyle buyurmuştur: "Söz konusu kölenin
açığı zekât gelirlerinden kapatılır. Çünkü yüce Allah, 've
kölelere' buyuruyor." [c.8, h: 102]
Tefsir'ul-Kummî'de, İmam Sadık'ın (a.s) "sıkıntı ve hastalık
zamanlarında sabredenler" ifadesiyle ilgili olarak "Açlıkta, susuzlukta
ve korkulu durumlarda sabredenler" dediği, ayrıca "hîn'elba's"
ifadesi için de "savaşın kızıştığı anlarda" buyurduğu belirtilir.
[c.1, s.64]
656 .................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
178- Ey inananlar, öldürülenlerde kısas size farz kılındı. Hüre
hür, köleye köle, kadına kadın. Ama kimin lehine kardeşi tarafından
bir şey bağışlanırsa, o zaman (maktulün velisinin) uygun olanı
yapması, (katilin de) güzelce ona (diyeti) ödemesi gerekir. Bu,
Rabbiniz tarafından bir hafifletme ve rahmettir. Kim bundan (affettikten) sonra saldırganlıkta bulunursa (katili öldürürse), onun için
acı bir azap vardır.
179- Ey akıl sahipleri, kısasta sizin için hayat vardır, umulur ki
(öldürmekten) sakınırsınız.
köle, kadına kadın." Bu hitabın özellikle müminlere yönelik olması,
bu hükmün Müslümanlara özgü olduğuna ilişkin bir işarettir.
Müslümanların dışındaki zimmet ehli ve benzeri azınlık gruplarına
gelince, ayet-i kerime onlardan söz etmemektedir.
Ele aldığımız bu ayet-i kerime, Mâide Suresindeki, "Cana
can..." (Mâide, 45) ayetine bir açıklama konumundadır. Yani ayetler
birbirlerinin açıklayıcılarıdırlar. Dolayısıyla, "Bu ayet ötekinin hükmünü
yürürlükten kaldırmıştır. Çünkü köleye karşılık özgür insan
ve kadına karşılık erkek öldürülmez" demenin bir anlamı yoktur.
Toparlayacak olursak, "kısas" kelimesi, kâsse/yukâssu" fiilinin
mastarıdır. Yani, bir şeyin ardından gidip sonuçlarını takip et-
Bakara Sûresi / 178-179 ............................................... 657
mek demektir. "Kassas" da bu kökten türemiştir ve eski eserleri
ve hikayeleri anlatan demektir. Böyle biri, geçmiş toplulukların
yollarını izlemiş gibi değerlendirilir. Kısas'ın da bu ismi almış olması,
cinayeti işleyeni izleyip onun başkasına yaptığını ona yapmak
anlamından ileri geliyor.
"Ama kimin lehine kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa." Cümledeki
ism-i mevsul ile katil kastedilmiştir. Dolayısıyla katili kapsamına
alacak bağışlama ancak kısas ile ilgili olabilir. İfadenin orijinalinde
geçen "şey"den hak kastedilmiştir. Bunun belirsiz kılınmış
olması (nekre isim olarak getirilmesi) hükmü genelleştirme amacına
yöneliktir. Yani "hangi hak olursa olsun, ister tamamı, ister
bir kısmı olsun. Söz gelimi, maktulun velileri birden çok olunca ve
bunların bir kısmı da haklarından vazgeçince, bu durumda katile
kısas uygulanmaz, bunun yerine katilin diyet ödeme zorunluluğu
doğar. Maktulun velisinin "kardeş" olarak nitelendirilmesi, sevgi
ve şefkat duygularını uyandırma ve bağışlamanın daha iyi olacağı
mesajını verme amacına yöneliktir.
"O zaman, uygun olanı yapması, (katilin de) güzelce ona ödemesi
gerekir." Bu cümle müptedadır ve haberi de hazfedilmiştir. Yani,
maktulun kardeşi uygun bir tavır içinde, katili izleyip ondan diyetini
talep etmeli, katil de maktulun kardeşinin diyetini uygun koşullar
içinde sürüncemede bırakmadan ödemelidir.
"Bu, Rabbiniz tarafından bir hafifletme ve rahmettir." Yani, kısas
yerine diyet hükmünün getirilmesi Rabbiniz tarafından bir hafifletmedir
ve bir kere diyete karar verildi mi artık bundan dönülmez.
Yani maktulün velisi affettikten sonra, kısas uygulamaya
kalkışamaz. Bu tür bir tavır saldırganlık olarak değerlendirilir. Kim
saldırganlık edip affettikten sonra kısas uygularsa, onun için can
yakıcı bir azap vardır.
"Ey akıl sahipleri, kısasta sizin için hayat vardır, umulur ki sakınırsınız." Bu ifade kısas hükmünün yasalaştırılmasının gerisindeki
hikmete yönelik bir işarettir. Ayrıca bu ifadeyle, diyet hükmünün
getirilmesi, bağışlama olgusundaki maslahat ve meziyetin açıklanması,
şefkat ve merhametin yaygınlaştırılmasının istenmesi ile
bağışlama insanlığın yararına daha uygundur, şeklindeki bir kuruntunun
bertaraf edilmesi de hedeflenmiştir. Demek isteniyor ki:
Gerçi bağışlama bir ceza indirimi ve bir rahmet belirtisidir; ama,
658 ........................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
genel maslahat kısas ile mümkündür. Çünkü hayatın garantisi kısastır.
Bağışlama, diyet ya da bunların dışındaki hiçbir uygulama
değildir. İnsan eğer sağduyu sahibiyse kısasla hükmeder. "Umulur
ki sakınırsınız." yani öldürmekten. Bu ifade, bir bakıma kısas
hükmünün yasalaştırılmasının gerisindeki illeti açıklamaktadır.
Bazılarına göre, "Kısasta sizin için hayat vardır..." cümlesi, özet
oluşuna, önemli bir meseleyi kısa ifadelerle anlatışına, harflerinin
azlığına, sözel yapısının akıcılığına ve cümle kuruluşunun rahat
ve basit oluşuna rağmen Kur'ân-ı Kerim'de anlamı en doyurucu
biçimde vurgulayan, ifade biçiminin doruklarında olan bir ayettir.
Bu ifadede kanıtsallık gücünü, anlam güzelliğini ve letafetini,
ifade inceliğini ve kanıtlanan olgunun belirginliğini bir arada görmek
mümkündür.
Bu ayet inmeden önce, Arap yarımadasında nam salmış söz
ustaları, adam öldürmeye ve kısasa ilişkin olarak birtakım vecizeler
söylemişlerdi. Bu vecizelerin ifade yetkinliği, büyüleyici vurgusu,
üslup ve cümle kuruluşu dinleyicileri adeta büyülerdi, herkesi
hayran bırakırdı. Örneğin, "Katl'ul-ba'z, ihyaun li'l-cemî=bazılarını
öldürmek, bütünü diriltmektir. "Eksir'ul-katl li-yakile'l-katl=çok öldürün ki, öldürme azalsın." Hemen hemen herkes tarafından hayranlıkla karşılanan bir vecize de şuydu: "el-Katlu enfa li'lkatl=
öldürme öldürmeyi ortadan kaldırır." Ne var ki bu ayet-i kerime,
sözünü ettiğimiz vecizelerin tümünü unutturdu, ortadan kaldırdı:
"Sizin için kısasta hayat vardır." Çünkü bu ayet-i kerime
hem daha az harften oluşuyor, hem de daha kolay telaffuz edilebiliyor.
Bunun yanı sıra "kısas" harf-i tarifle belirlenmiş, "hayat" kelimesi
ise başına harf-i tarif getirilmemek suretiyle belirsiz bırakılmıştır.
Bununla, sonucun kısastan daha geniş ve daha büyük
olduğu vurgulanmak istenmiştir. Cümle aynı zamanda sonuca ilişkin
açıklamayı içerdiği gibi, bununla elde edilecek gerçek maslahatı
da içeriyor. O da hayattır. Bu, amacın geri plânında gizli bulunan
anlamın hangi gerçeğe dönük olduğunu da gösterir. Çünkü
hayata yol açan olgu kısastır, öldürme değil. Çünkü kimi öldürmeler
hayat yerine, düşmanlığa yol açarlar.
Ayrıca cümle de hayata götüren başka unsurlar da vardır. Bunlar
öldürmenin dışında uygulanan kısasın kısımlarıdırlar. Bunun
Bakara Sûresi / 178-179 .................................................. 659
yanı sıra cümlede fazladan ifade edilen bir anlam daha vardır. Kısas
kelimesinin ifade ettiği anlamın zorunlu kıldığı ikinci bir anlamı
kastediyoruz O da kısasın cinayetin gerekçeleşmesini takip
etmesidir (yani cinayetten önce kısas yapılmaz.) Ki, "öldürme öldürmeyi
ortadan kaldırır" vecizesinden bu anlamı elde etmek
mümkün değildir.
Bunun yanında ayet-i kerime, teşvik ve yönlendirme işlevini de
görüyor. Çünkü ayette insanlar için öngörülen, ama farkında olmadıkları
ve aynı zamanda sahip oldukları hayata işaret ediliyor.
Şu hâlde bu hayatı almaları gerekir. Söz gelimi birine, "Falan yerde
ya da falan kimsenin yanında sana ait bir mal, bir servet vardır."
denilmesi gibi.
Ayrıca, bu cümle, bir bakıma gösteriyor ki, söyleyen kişi muhataplarının
çıkarını korumaktan, maslahatlarını gözetmekten
başka bir amaç gütmüyor, yani kendisine dönecek bir sonuç gündemde
değildir. "Sizin için" ifadesi de bunu gösterir.
Bunlar, tefsirini sunduğumuz ayet-i kerimenin içerdiği, ifade
ettiği mesajlardır. Bazıları birtakım diğer yönler de zikretmişlerdir
ki müracaat eden elde edebilir. Ama insanın kendisi ne kadar bu
ayet-i kerime üzerinde düşünürse, anlamı daha bir belirginlik kazanacak,
güzelliği ve aydınlığı seni her gün biraz daha büyüleyecektir.
Evet Allah'ın sözü tüm sözlerden daha yücedir.
Tefsir'ul-Ayyâşî'de belirtildiğine göre, İmam Sadık (a.s) "Hüre
hür." ifadesiyle ilgili olarak şöyle demiştir: "Özgür kimse köleye
karşılık olarak öldürülmez; fakat ona ağır bir dayak cezası verilir.
Kölenin diyeti de ödenir. Eğer bir erkek bir kadını öldürürse ve öldürülenin
velileri de adamı öldürmek isteseler, diyetinin yarısını
adamın velilerine vermeleri gerekir. [c.1, s.75, h: 158]
el-Kâfi'de Halebî şöyle der: "Yüce Allah'ın, 'Kim bunu sadaka
olarak bağışlarsa, o kendisi için keffaret olur.' (Mâide, 45) ayetinin
anlamını, İmam Sadık'tan (a.s) sordum. Buyurdu ki: 'Bağışladığı
ceza kadar, kendi günahı da bağışlanır.'" Sonra, Ama kimin kardeşi
tarafından bir şey bağışlanırsa, o zaman uygun olanı yapması,
güzelce ona ödemesi gerekir.' ayetinin ifade ettiği anlamı
660 .......................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
sordum, buyurdu ki: 'Bir diyetin ödenmesine karşılık olarak kendisi
ile sulh yapmışsa, yükümlülük altında olan kişi kardeşine zorluk
çıkarmamalıdır. Ve anlaşma sağlandıktan sonra, diyeti ödemesi
gereken kişi de ödemeyi sürüncemede bırakmamalıdır.' Sonra,
'Kim bundan sonra saldırganlıkta bulunursa, artık onun için acı
bir azap vardır.' ifadesi hakkında sordum, buyurdu ki: Burada kastedilen,
diyet kabul eden ya da katili bağışlayan yahut barışan,
buna rağmen, intikam için adam öldüren kişidir. Nitekim yüce Allah
da buna işaret ediyor." [c.7, s.88, h: 2]
Ben derim ki: Bu anlamları içeren rivayetlerin sayısı oldukça
fazladır.
Kısas ayetinin indiği sıralarda ve öncesinde Araplar, adam öldürmeye
karşılık kısasın uygulanması gerektiğine inanırlardı. Ne
var ki bunun nasıl uygulanacağına ilişkin kesin bir modelleri yoktu.
Bu durum daha çok soruna taraf olan kabilelerin güçlülük veya
zayıflıklarına bağlı bir gelişme gösterirdi. Bazen öldürülen bir erkeğe
karşılık bir erkek, bir kadına karşılık bir kadın öldürülerek
öldürmede eşitlik ilkesi gözetilirdi. Bazen bir adama karşılık on
adam, köleye karşılık hür adam, tâbiye karşılık başkan öldürülürdü.
Zaman olurdu bir kabile öldürülen bir adamlarına karşılık bir
kabileyi topluca kılıçtan geçirirdi.
Tevrat'ın "çıkış" kitabının yirmi birinci ve yirmi ikinci bölümlerinde
ve "sayı" kitabının beşinci ve otuzuncu bölümlerinde de yazıldığı
gibi Yahudiler de kısas ilkesine inanırlardı. Kur'ân-ı Kerim,
bu hususa ilişkin olarak Yahudilere getirilen yükümlülüğü şu ifadelerle
aktarır: "Onda onlara: Cana can, göze göz, buruna burun,
kulağa kulak, dişe diş ve yaralara karşılık kısas yazdık." (Mâide,
45) Elimize ulaşan bilgilere göre, Hıristiyanlar adam öldürme suçuna
karşılık olarak bağışlama ve diyetten başka bir tutum
benimsemezlerdi. Konum ve uygarlık düzeylerinin farklılığına karşın
hemen her ulus ve topluluk bir şekilde kısas ilkesini benimserdi.
Fakat son çağlara kadar bile bu ilke tam bir sistem şeklini
almış değildir.
Bakara Sûresi / 178-179 .................................................... 661
İslâm bu hususta bütünüyle ortadan kaldırmak (ilga) ile kesinlikle
uygulama (ispat) arasında orta yolu benimsemiştir. Yani kısasın
gerekliliğini vurgulamış; ama uygulanışını vazgeçilmez olarak
sunmamıştır. Aksine, bağışlamaya ve diyete de açık kapı bırakmıştır.
Bunun yanı sıra kısas ilkesini denklik esasına dayandırmıştır.
Öldürenle öldürülen arasında denklik esastır. Hüre hür,
köleye köle ve kadına kadın.
Genelde kısas ilkesine özelde de adam öldürme suçunun cezası
olarak kısas ilkesinin uygulanmasına karşı çıkılmıştır, ileri ulusların
koydukları uygar yasalar bu ilkeyi içermiyor ve günümüzde
uygulanmasını kabul görmüyor diye.
Diyorlar ki: Adam öldüreni öldürmek insanın tiksindiği, doğasının
benimsemediği bir uygulamadır. Böyle bir durumla karşı
karşıya kaldığı zaman insan vicdanı, insanlığa yönelik acıma duygusundan
ve hizmet isteğinden dolayı buna engel olmak ister.
Yine diyorlar ki: Birinci öldürme bir ferdin kaybı demekse, ikinci
öldürme de kayıp üstüne kayıptır. Ve diyorlar ki: Kısas ilkesine
dayanarak adam öldürmek katı yürekliliktir, intikam alma arzusunun
ifadesidir. Bu ise, genel eğitim plânı çerçevesinde insandan
uzaklaştırılması gereken bir eğilimdir. Adam öldürme suçunu
cezalandırırken de işin eğitsel yönünü göz önünde bulundurup
terbiyenin zorluğuyla cezalandırmak lazımdır. Bu da, öldürmenin
dışında hapis ve benzeri ağır cezalarla gerçekleştirilebilir.
Bu görüşün mensupları düşüncelerini şu şekilde savunurlar:
Bir suçlu, ancak akıl hastası olduğu zaman suçlu olabilir. Dolayısıyla
suç işleyen katilin akıl hastanesine konulup tedavi edilmesi
gerekir.
Bir itirazları da şudur: Uygar yasalar mevcut olan topluma
uygulanır. Toplum hep aynı durumda kalmadığı için kanunlar da
hep aynı durumda kalmazlar. Bu yüzden kısas ilkesini,
günümüzün ileri toplumları başta olmak üzere tüm toplumlar için
öngörülmüş ebedi bir uygulama olarak sunmak yersizdir. Bir toplum
elinden geldiğince bireylerinin varlığından yararlanmalıdır.
Suçluyu öldürmenin dışında verim ve sonuç açısından işlenen
suça denk bir cezayla cezalandırması mümkündür, müebbet
hapis ve yıllarca hapiste kalmak gibi. Bu uygulamada iki hak
662 .................................. El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
piste kalmak gibi. Bu uygulamada iki hak birden gözetilmiş olur,
toplumun hakkı ve öldürülenin akrabalarının hakkı.
Adam öldürmenin cezalandırılmasında kısas ilkesini öngören
yasamayı inkâr edenlerin asıl düşünsel dayanakları bunlardır.
Kur'ân-ı Kerim bütün bunlara bir cümleyle cevap vermiştir:
"Kim, bir cana veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya karşılık
olmaksızın bir canı öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibidir.
Kim de onu diriltirse, bütün insanları diriltmiş gibi olur." (Mâide,
32)
Bunu şöyle açıklayabiliriz: Bireyler arasında yürürlükte olan
yasalar, itibarî ve farazî olmakla beraber, bunların konuluşunda
toplumsal çıkar gözetilir. Şu kadarı var ki, bu hususta temelden
etkin rol oynayan illet insanın dışsal karakteridir ki, insanın eksikliklerinin
giderilmesini ve organik ihtiyaçlarının karşılanmasını öngörür.
Bu dış realite, insana arız olan sayı ve toplumsal tek biçim
değildir. Çünkü toplumsal biçim bizzat kendisi de insanın organik
varlığının bir eseridir. Bu dış realite, insanın kendisi ve karakteridir.
Tümünün insan olması ve varlık olarak bireyin toplum, toplumun
da birey gibi olması noktasında bir insan ile bir araya gelmiş
binlerce insan arasında bir fark yoktur.
Bu varoluşsal karakter, yapısal olarak birtakım güçler ve araçlarla
donatılmıştır. Bunlar aracılığı ile yokluğu kendisinden uzaklaştırır.
Çünkü yaratılış olarak var olma sevgisine ve hayatını tehlikeye
sokan her türlü olumsuzluğu bertaraf etme eğilimine sahiptir.
Bunun için mümkün olan her yöntemi, ulaşabildiği en uç noktaya
kadar kullanır. Öldürmeye ve idam etmeye kadar vardırır işi.
Bu yüzden hiçbir insan göremezsin ki, yaratılış olarak kendisini öldürmek
isteyeni öldürmek istemesin ve amacına ulaşmadan ondan
vazgeçsin. Sözü edilen kalkınmış ve ileri uluslar, bağımsızlıklarını,
özgürlüklerini ve ulusal varlıklarını savunmak için savaşmaktan
kaçınmazlar. Nerede kaldı kendilerini öldürmek isteyenleri?!
Kanunları çiğneyenlere karşı da sonuna kadar mücadele ederler.
Bunun için adam öldürmekten de çekinmezler. Çıkarlarını korumak
için, eğer başka yöntemler çözüm getiremiyorsa, savaşı bir
yöntem olarak kabul ederler. Ki bu savaş dünya için bir yıkım, çevre
ve nesil için yokoluştan başka bir şey değildir. Birtakım uluslar
Bakara Sûresi / 178-179 ................................................ 663
alabildiğine silahlanıyor, elindeki silahları geliştirme savaşımını
veriyor, başka uluslar da dengeyi sağlamak için silahlanıyor ve her
gün biraz daha ileri silah teknolojisinden yararlanma gereğini duyuyor.
Bütün bunları ancak toplumun durumunu gözetmek ve toplumsal
hayatı korumakla izah edebiliriz. Toplum ise, doğanın öngördüğü,
insanın öz yaratılışının gerektirdiği bir oluşumdur.
Doğa ve öz yaratılış ayrıntı niteliğindeki ürünün korunması için
onun özünün öldürülmesine, yok edilmesine ve ortadan kaldırılmasına
izin verir mi? Bakınız uygar toplumlar kendi hayatlarını
korumak gerekçesiyle buna izin vermiyorlar, bu nasıl uygarlıktır ki,
öldürmeye kastedip de öldürmeyenin öldürülmesini uygun görüyor
da, öldürmeye kastedip ve bizzat fiili gerçekleştirenin öldürülmesine
izin vermiyor? Bu nasıl doğadır ve bu nasıl karakterdir ki, tarihsel
realitenin aksi bir durumu öngörür? "Kim zerre ağırlığınca
hayır yapmışsa onu görür ve kim zerre ağırlığınca şer yapmışsa
onu görür. Her amelin bir aksülameli vardır. Etki tepki yaratır." esasına
dayalı yasalara göre hareket eden tabiat, adam öldürmenin
karşılığı olarak adam öldürmeyi zulüm olarak nitelendirip
kendi kendisiyle çelişir mi?
Kaldı ki, İslâm, tevhit dinine bağlı olmadığı sürece insana bir
değer ve evrensel terazide bir ağırlık tanımaz. İslâm'a göre bütün
insanlık âlemi ile tevhit dinine mensup bir tek insan aynı ağırlığa
sahiptirler. Dolayısıyla her ikisine ilişkin hüküm de bir olmalıdır.
Dolayısıyla bir mümini öldüren kimse, evrensel gerçeğin onurunu
küçük düşürdüğü, lekelediği için bütün insanları öldürmüş gibidir.
Bir cana kıyan kimsenin varoluşun tabiatına göre tüm canlara
kıymış olması gibi. Fakat, uygar denilen uluslar dini önemsemezler.
Şayet, onların ölçülerinde din de -üstün olması bir yana- medeni
toplumla aynı ölçü ve değere sahip olsaydı, toplum için verdikleri
hükmü din için de verirlerdi.
Ayrıca İslâm bütün dünya için geçerli olmak üzere yasalar koyar,
özel bir ulus ve belli bir ümmet için değil. Kalkınmış olarak nitelendirilen
toplumlar ise, bireylerin teker teker eğitilmeleri sonucuna
ve hükümetlerinin uygulamasının iyi olduğuna kesin olarak
kani olduktan sonra; cinayetler ve facialara ilişkin istatistikler
664 ..................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
mevcut eğitimin etkin olduğunu, yapılan eğitimin sonucu olarak
toplumun öldürme ve şiddetten nefret ettiğini, ancak bazı istisnai
durumlarda ittifak edebildiklerini, dolayısıyla öldürme dışındaki
cezalara razı olduğunu ortaya koyduktan sonra herhangi bir hüküm
koyarlar. Ne var ki, İslâm bu eğitimi ve bunun sonucu olan
bağışlama duygusunu dışlamaz. Fakat bundan önce kısas ilkesini
bir esas olarak yasamanın temeline oturtur.
Yüce Allah'ın kısas ayetindeki şu sözü buna yönelik bir işarettir:
"Ama kimin lehine kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa, o
zaman uygun olanı yapması ve güzelce ödemesi gerekir." Bu ayetin
ifadesi, eğitme amacına yöneliktir. Bir kavim, ulusal övüncün
affetmekte olduğuna inandıklarında hiçbir zaman intikam almaya
yönelmez.
Diğer toplumlarda ise, durum bunun tersinedir. Bunun kanıtı
da canilerin, bozguncuların ve suçluların durumudur ki, bunları ne
ağır hapis, ne de meşakkatli bir çalışma yıldırır. Hiçbir vaaz ve
hiçbir öğüt bunlar üzerinde etkili olamaz. İnsan hakları gibi bir
dertleri ya da değerleri yoktur. Hapishanelerdeki hayat onlar için
dışarıdaki aşağılık, meşakkatli ve çileli hayattan daha üstün, daha
sempatik ve daha konforludur. Bu yüzden hiçbir kınama, hiçbir
yergi onları ürkütmez, hapis ve dayak onları korkutmaz.
Yine istatistiklerden öğrendiğimiz kadarıyla suç oranları günbegün
artmaktadır. Şu hâlde her iki toplumu -özellikle ikincisini-
kapsayacak genel hüküm kısas olmalı ve bağışlamaya da cevaz
verilmelidir; şayet toplum ileri bir düzeye gelmişse ve bağışlamaya
ilişkin eğitim plânı başarıya ulaşmışsa. (İslâm, eğitim için azami
çabayı sarf etmekten kaçınmaz.) Ama toplum bir çöküşe doğru
gidiyorsa ya da Rabbi-nin nimetlerini inkâr etmesi söz konusuysa
ve doğru yoldan sapmışsa, bu durumda kısas ilkesini uygulamak
gerekir ve bağışlamaya da cevaz verilmelidir.
İnsancıl acıma duygusu ve merhamete ilişkin sözlere gelince;
her acıma övgüye değer olmadığı gibi, her merhamet de iyi değildir.
Bir caniye, bir gaddara, taş kafalıya, inatçıya, cana ve ırza kasteden
birine merhamet etmek salih fertlere ağır bir darbedir. Her
yerde bu duyguyu ön plana çıkarmak, evrensel düzenin bozulma-
Bakara Sûresi / 178-179 ........................................... 665
sına, insanlığın yokluğa doğru yuvarlanmasına ve üstün niteliklerin
geçersiz olmasına yol açar.
Bu yaklaşımımız, "kısas ilkesi katı kalpliliğin ve intikam alma
duygusunun ifadesidir." şeklindeki yaklaşım için de geçerlidir.
Çünkü zulme uğrayanın kendisine zulmeden birinden intikam alması
adalet ve hakkın gerçekleşmesi demektir. Yani kınanması
gereken çirkin bir davranış değildir. Adalet sevgisi de kötü bir nitelik
sayılmaz. Kaldı ki, adam öldürmeye karşılık olarak kısas ilkesini
uygulamak, sırf intikam alma duygusuna dayanmaz. Tersine
bu uygulamada toplumsal eğitim ve fesat kapısının kapatılması
esastır.
"Adam öldürmek bir akıl hastalığıdır. Bunun hastanede tedavi
edilmesi gerekir." şeklindeki ifade bir mazerettir, bir bahanedir.
(Ne güzel bir mazeret) ki, toplum içinde adam öldürmenin, utanmazlığın
ve cinayetlerin yaygınlaşmasına yol açar. Adam öldürmeyi
ve fesat çıkarmayı seven birisi, bu karakterin aklî bir hastalık
ve geçerli bir özür sayıldığını ve hükümetlerin bu suçları işleyenleri
özenle ve şefkatle tedavi etmelerinin gerekliliğini ve hükümetlerin
de böyle bir inanca sahip olduğunu bilen birisi nasıl olurda her gün
cinayet işlemez?
"Zor işlerde kullanmak, bununla beraber hapislerde tutarak
topluma karışmalarına engel olmak suretiyle suçluların varlığından
yararlanmak gerekir." şeklindeki iddia, eğer bir gerçeğe dayanıyorsa,
şu hâlde neden yasalara karşı işlenen suçlara idam cezası
vermek suretiyle çelişkiye düşüyorlar. -Çünkü hemen hemen
dünyanın tüm ülkelerinde sisteme karşı işlenen suçlar ölümle cezalandırılır.-
Bunun tek nedeni sisteme karşı işlenen suçları ölümle
cezalandıracak kadar önemsemeleridir. Oysa, daha önce fert ve
toplumun doğa açısından eşit öneme sahip olduklarını vurgulamıştık.
666 ................................ El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
180- Birinize ölüm geldiği zaman, eğer geride bir hayır (mal)
bırakacaksa, anaya, babaya, yakınlara, uygun biçimde vasiyet
etmek yazıldı. Bu, muttakiler üzerinde bir haktır.
181- Kim işittikten sonra onu değiştirirse günahı, ancak onu
değiştirenlerin boynunadır. Hiç şüphesiz Allah işiten ve bilendir.
182- Kim de vasiyet edenin bir hata veya günah işlemesinden
korkarda tarafların aralarını düzeltirse, ona günah yoktur. Gerçekten
Allah bağışlayan ve esirgeyendir.
vasiyet etmek size yazıldı." Bu ayet-i kerime zorunluluk ifade ediyor.
Çünkü Kur'ân-ı Kerim'de "yazıldı" ifadesi kesinlik ve gereklilik bildiren
hususlarla ilgili olarak kullanılır. Ayetin sonundaki "bir hak"
ifadesi de bunu pekiştirmektedir. Çünkü "hak" da tıpkı "yazıldı"
kelimesi gibi gereklilik öngörür. Ne var ki, "hak" deyiminin "muttakiler"
le sınırlandırılmış olması, ifadenin farzlığa ve zorunluluğa
yönelik kanıtsallığını bir miktar yumuşatıyor. Çünkü genel bir
farziyet için en uygunu "müminlere bir haktır" denilmiş olmasıydı.
Her ne ise, bazıları bu ayetin verasete ilişkin ayet ile neshedildiğini
söylemişlerdir. Eğer dedikleri gibiyse, ifadenin içerdiği farz hüküm
yürürlükten kaldırılmış, ama sevdirme amaçlı mendupluk devam
Bakara Sûresi / 180-182 ..................................................... 667
ediyor demektir. Belki de ifadenin sonundaki "hak" deyiminin
"muttakiler"le sınırlandırılması bu amaca yöneliktir.
İfadede geçen "hayır"dan maksat maldır. Bununla iş yapılabilen
miktardaki bir mal kastedilmiş olsa gerektir. Herhangi bir iş
yapmaya yaramayan bir miktar kastedilmemiştir. İfadenin orijinalinde
geçen [ve "uygun biçimde" olarak anlamlandırdığımız]
"maruf' deyimi ile, iyilik ve ihsan nitelikli işlerde genel geçer uygulama
kastedilmiştir.
boynunadır." "Günahı" kelimesindeki zamir, değiştirme fiiline
dönüktür. Öteki zamirler ise, "uygun bir vasiyet"e dönüktürler. [Eğer
"vasiyet" kelimesine dönük olan zamirlerin müzekker olması
söz konusu edilir ve zamirlerin müennes olması gerektiği söylenirse
cevapta deriz ki:] Bu kelime iki iki çeşit zamiri kabul edebilecek
bir mastardır. İfadede "onu değiştirenlerin "denilmiş olup da "onların"
denilmemiş olması, günahın sebebini gösterme amacına
yöneliktir. Bu da "uygun vasiyeti değiştirme"dir. Ancak bu şekilde
ikinci ayetin bununla bağlantılı olarak değerlendirilmesi mümkün
olabilir.
tarafların aralarını düzeltirse, ona günah yoktur." Ayetin orijinalinde
geçen "cenef" kelimesinin anlamı "eğilim ve sapma"dır. Bazıları,
"Bu kelime yani "cenef" iki ayağın dışa yönelik eğilimini ifade eder.
Nitekim "henef" de ayakların içe doğru eğilimlerini ifade eder"
demişlerdir. Her hâlükârda, bu ifadede kastedilen amaç, günaha
eğilim göstermedir. Çünkü ifade "günah" kelimesi ile bağlantılı
olarak kullanılmıştır.
Bu ayet, önceki ayetin ifade ettiği anlamın ayrıntılı bir açıklaması
niteliğindedir. Bunu göz önünde bulundurarak -Doğrusunu
Allah herkesten daha iyi bilir- ayetleri birlikte şu şekilde anlamlandırabiliriz:
Değiştirmenin günahı, uygun vasiyeti değiştirenlerin
boynunadır. Buna şu tarz bir ayrıntılı açıklama getiriliyor. "Kim de,
vasiyet edenin vasiyetinin günah olmasından ya da günaha eğilimli
olmasından korkarsa ve bu vasiyeti içinde günah olmayan ve
günaha eğilimi bulunmayan bir duruma sokmak suretiyle tarafların
arasını bulursa, ona bir günah yoktur. Çünkü uygun vasiyeti
668 ........................................ El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
değiştirmiş olmaz. Tersine vasiyetin içerdiği günah ve sapma unsurlarını
ayıklamış olur.
esere aittir) Muhammed b. Müslim'in şöyle dediği rivayet edilir:
"İmam Sadık'a (a.s) dedim ki: 'Vâris olana vasiyet etmek caiz midir?'
'Evet.' buyurdu, sonra 'Eğer bir hayır bırakacaksa, anaya, babaya,
yakınlara uygun bir biçimde vasiyet etmek yazıldı.' ayetini
okudu."
Tefsir'ul-Ayyâşî'de, İmam Sadık (a.s) babasından, o da Hz. Ali'-
den (a.s) şöyle rivayet eder: "Kim ölüm döşeğindeyken varis olmayan
akrabaları hakkında vasiyette bulunmazsa, amelini günahla
sonuçlandırmış olur." [c.1, s.76, h: 166]
Yine Tefsir'ul-Ayyâşî'de, İmam Sadık'ın (a.s) bu ayetle ilgili olarak
şöyle buyurduğu rivayet edilir: "İmamlık sıfatına sahip olanlar
için yüce Allah insanların malları içinde bir hak belirlemiştir." Ravi
diyor ki: "Bunun bir sınırı var mı?" dedim. "Evet" buyurdu. "Peki ne
kadardır?" dedim, "En azı altıda bir, en çoğu üçte birdir." dedi. [c.1,
s.76, h: 163]
Ben derim ki: Aynı anlamı içeren bir açıklamayı da Şeyh
Saduk el-Fakih adlı eserinde İmam Sadık'tan (a.s) rivayet etmiştir.2
Aslında bu yorum, ayeti yüce Allah'ın Ahzab suresindeki sözüne
bağlantılı olarak ele almanın güzel bir örneğidir. Ulu Allah şöyle
buyuruyor: "Peygamber, müminlere canlarından ileridir. Onun eşleri
de onların anneleridir. Rahim sahipleri de Allah'ın kitabında
birbirlerine öteki müminlerden ve muhacirlerden daha yakındırlar.
Ancak velilerinize bir iyilik yapmanız hâriç. Bunlar kitapta yazılmıştır."
(Ahzâb, 6)
Bu ayet-i kerime, İslâm'ın ilk dönemlerinde muhacirlerle Ensar
arasında gerçekleştirilen kardeşlik akdinin öngördüğü veraset uygulamasına
ilişkin hükmü yürürlükten kaldırıyor. Kardeşlik akdi
gereği varis olmayı geçersiz kılarak, bunun yerine akrabalık yoluy-
------
1- [el-Kâfi, c.7, s.10, h: 5; et-Tehzib, c.9, h: 793; Tefsir'ul-Ayyâşî, c.1, s.76, h: 164]
2- [Men La Yahzuruh'ul-Fakih, c.4, s.44]
Bakara Sûresi / 180-182 ................................................... 669
la varis olma zorunluluğunu getiriyor. Daha sonra velilere yapılacak
iyiliği bu genel kuralın kapsamının dışında tutuyor. Bilindiği
gibi ayet-i kerime Hz. Peygamberi ve onun pak soyunu müminlerin
velisi saymıştır. İşte kapsam dışı bırakılan bu iyilik, "eğer bir hayır
bırakacaksa..." ayetinin konusunu oluşturuyor ki burada işaret edilen
kimseler de akrabalardır. Bu açıklama sonucu aradaki münasebeti
anlamış olmalısın.
Tefsir'ul-Ayyâşî'de, İmam Bâkır veya İmam Sadık'ın (her ikisine
de selâm olsun) "Birinize ölüm geldiği zaman..." ayetinin içerdiği
hüküm "feraiz" ayetinin içerdiği hüküm tarafından yürürlükten
kaldırılmıştır." buyurduğu (a.s) rivayet edilir. [c.1, s.77, h: 167]
Ben derim ki: Bundan önceki rivayetler ve bu rivayet birlikte
değerlendirildiğinde; ayet-i kerimenin yürürlükten kaldırılan yönünün
vaciplik olduğu, müstehaplık yönünün ise devam ettiği sonucu
çıkacaktır.
edenin bir hata veya günah işlemesinden korkarsa." ifadesi
ile ilgili olarak şöyle dediği rivayet edilir: "İfade de geçen "cenef'
kişinin caiz olduğunu bilmediği bir yönden hataya düşmesi demektir."
Tefsir'ul-Kummî'de İmam Sadık'ın (a.s) şöyle buyurduğu belirtilir:
"Adam vasiyetini yaptıktan sonra vasiyeti alanın vasiyeti değiştirmesi
caiz olmaz. Aksine dinlediği vasiyeti olduğu gibi koruması
gerekir. Ancak, yüce Allah'ın emrettiğinin dışında bir hususu
vasiyet edip vasiyetinde günaha düşmesi ve zulme neden olması
başka. Böyle bir durumda kendisine vasiyet edilen kişinin bu vasiyeti
hakka göre düzeltmesi caiz olur."
"Söz gelimi, bir adamın birden fazla varisi varsa, tutup tüm
malını bazılarına vasiyet etse ve diğerlerini bundan yoksun bıraksa,
vasiyeti alan kişinin bunu hakka göre düzenlemesi caiz olur.
Ayet-i kerimedeki 'hata ve günah' ifadesiyle kastedilen de budur.
Şu hâlde 'cenef' vasiyet edenin varislerinden bazılarına eğilim
gösterip diğer bazısını dışlaması demektir. Günah ise, adamın vasiyet
ettiği kimseye ateşkedeler kurmasını ve içki yapmasını emretmesidir.
Vasiyeti alan kimsenin bunlara uymaması caizdir."
670 ..................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân c.1
Ben derim ki: Bu rivayette, "cenef" kavramına verilen anlam
"tarafların arasını bulması" ifadesine de açıklık getirmektedir. Şu
hâlde kastedilen, vasiyet edenin bir kısım varise eğilim göstermesi
yüzünden varisler arasında başgösteren çekişmeyi ortadan kaldırmaya
yönelik ıslah edici girişimlerde bulunmaktır.
"Kim işittikten sonra onu değiştirirse günahı onu değiştirenlerin
boynunadır." ifadesi ile ilgili olarak İmam Bâkır'a (a.s) sordum.
Buyurdu ki: "Bu ifadenin kapsadığı durum, sonrasındaki
'Kim de vasiyet edenin bir hata veya günah işlemesinden korkar
da tarafların aralarını düzeltirse, ona günah yoktur.' ifadesinin içerdiği
durumun hükmünce yürürlükten kaldırılmıştır. Yani kendisine
vasiyet edilen kişi, eğer vasiyet edenin bu vasiyetiyle, Allah'ın
hoşnut olmadığı ve hakka ters düşen bir şeyi istemek suretiyle evladıyla
ilgili olarak günaha düşmesinden ve doğrudan sapmasından
korkarsa, vasiyeti hakka göre düzeltmesinde ve hak yolunda
Allah'ın rızasına uygun hale getirmesinde ona, yani vasiyeti dinleyen
kişiye bir günah yoktur. [c.7, s.21, h: 2]
Ben derim ki: Bu rivayet, ayetin ayetle tefsir edilmesine bir örnektir.
Dolayısıyla nesh kelimesinin kullanılması, ıstılahî anlam ifade
etmez. Daha önce de söylediğimiz gibi İmamların sözlerinin
arasında geçen "nesh" kavramı, kimi zaman usulcülerin bu kavrama
yükledikleri anlamı ifade etmeyebilir.
Hamd Allah'a mahsustur.
Başarı Allah'tandır.

