Ülkemiz ve Dünya’mızdaki su miktarlarına baktığımızda su hiç tükenmeycekmiş gibi görülebilir. Halbuki dikkatli kullanmadığımızda bir gün su kaynakları tükenebilir.
Dünya’mızda yer altı ve yer üstü su kaynaklar olmak üzere iki çeşit su kaynağı vardır. Göller, dereler, çaylar, akarsular, denizler, okyanuslar yer üstü su kaynaklarıdır.
Yer üstü ve yer altı suları ayrılmaz bir ikilidir. Su sonsuz bir döngü içindedir ve hiç yok olmaz.
Sıcak ve soğuk su kaynakları yeraltı sularını oluşturur.
Yer altı suyu kendiliğinden yeryüzüne ulaşırsa kaynak olarak adlandırılır. Yerlatı sularının kendiliğinden yeryüzüne çıkmasını sağlayan kuyulara artezyen denir.
NOT:Artezyen kuyusunun ağzı yer altı su kaynağının seviyesinden aşağıda ise yer altı suları yeryüzüne çıkar.
Yer altı sularının doğal olarak yeryüzüne çıktıkları yere kaynak denir.
Kaynak sularından içerisinde erimiş halde mineral bulunduran sulara maden suyu adı verilir.
Bu sulardan kaplıca veya içme suyu olarak yararlanılır.
Maden suyunun yeryüzüne çıktığı kaynağa kaynarca adı verilir.
Yeryüzeyinden derinlere inildikçe farklı sıcaklıktaki sularla karşılaşırız.
Magmaya yakın yerlerde bulunan suların sıcaklıkları fazla olup içerisinde mineral ve erimiş halde madenler bulunur. Bu sulara jeotermal kaynak denir.
Yer altı sularından içme suyu (içmeye elverişli olan) endüstri, tarım ve hayvancılık alanlarında faydalanılır.
Bacasız sanayi olarak da adlandırılan turizm deniz ve okyanus gibi su kaynaklarının sağladığı faydalardandır.
Gıda sektöründe önemli bir yer tutan balık, üretimi özel kurulmuş balık çiftlikleri, göller, denizler ve okyanuslarda yapılmaktadır. Buda su kanaklarımızın insanlığa en önemli armağanlarından biridir.
Havacılık sektörünün gelişmesiyle birlikte kara ve deniz taşımacılığının bir kısmı hava yolu ile yapılmaktadır. Fakat hâla uzun mesafelerde özellikle deniz aşırı ülkeler arası yük taşımacılığının önemli bir kısmı deniz taşımacılığı ile yapılmaktadır.
Yer kabuğunun oluşumu süresince ortaya çıkan yeryüzü şekillerine doğal anıt adı verilir.
Rüzgâr, su ve buzullar yer kabuğunu aşınsa dırarak biçim değişikliğine sebep olur.Yer kabuğunun oluşum süreci içerisinde doğal anıtlar oluşur.
Doğal anıtların oluşumları çok uzun zaman almıştır.
Doğal anıtları korumak ulusal bir sorumluluk olup ayrıca vatandaşlık görevidir.
Doğal anıtlar yasalarla koruma altındadır.
ÖRNEK SORU
Yukarıda bir bilgi şeması verilmiştir. Tabelalardaki bilgi doğru ise D yanlış ise Y oku yönünde ilerleyerek bir yola ulaşılıyor.
Buna göre, tabelaları takip eden yolcu hangi numaralı yola ulaşır?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
ÇÖZÜM
“Yer altı suyu elde etmek için kazılan kuyudaki su kuyudan kendiliğinden yeryüzüne fışkırırsa bu tür kuyulara artezyen kuyusu denir.” ifadesi doğru olduğundan D oku takip edilir. “Fay kaynakları sıcak su kaynaklarıdır.” ifadesi doğru olduğundan yolcu 1 yola ulaşır.
Yanıt A
ÖRNEK SORU
Yukarıdaki şemada soru işaretli (?) niceliğe ait bilgiler verilmiştir.
Buna göre, soru işaretli nic e lik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Doğal anıt
C) Fosil
B) Traventer
D) Termal kaynak
ÇÖZÜM
Çok uzun süreçte oluşan ve tüm insanlığa ait olan bulunduğu bölgelerin milli park içine alınmaları gereken, mağara, şelale, göllerin örnek olarak verileceği nicelik “doğal anıt”tır.
Yanıt A
ÖRNEK SORU
Yukarıda doğal anıtlar ile ilgili kavram ve bu kavram ile ilgili bilgi eşleştirilmiştir.
Buna göre, hangi eşleştirm ede hata yapılmıştır?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
ÇÖZÜM
Sarkıt; mağaranın tavanından damlayan kireçli suyun buharlaşma sonucu mağara tavanında oluşturduğu yapı. Traverten; kireç bakımından zengin yer altı suyunun yeryüzüne çıktıktan sonra çökerek oluşturduğu tortuldur.Dikit; mağaranın tavanından damlayan kireçli suyun buharlaşma sonucu tabanda oluşturduğu yapıdır.Damlataşı; Sarkıt ve dikitlerin zamanla büyüyerek birleşip mağara içerisindeki oluşturdukları yapıdır.
Yanıt D
ÖRNEK SORU
I. Yerkabuğunun oluşumu sürecinde ortaya çıkan yeryüzü şekillerine doğal anıt denir.
II. Antalya’daki Karain mağarası insanoğlunun bilinen en eski yerleşim yerlerinden biridir.
Yukarıda verilen b ilg ile r ile ilg ili aşağıdaki yorum lardan hangisi yapılır?
A) Yalnız I doğru B) Yalnız II doğru
C) İkisi de doğru D) İkisi de yanlış
ÇÖZÜM
“Yer kabuğunun oluşumu sürecinde ortaya çıkan yeryüzü şekillerine doğal anıt denir.” verilen ifade doğrudur.”Antalya’daki Karain mağarası insanoğlunun bilinen en eski yerleşim yerlerinden biridir.” ifadesi de doğrudur.
Yanıt C
ÖRNEK SORU
Osman, Ertuğrul ve Orhan kayaçlara aşağıdaki örnekleri veriyor.
Hangilerinin verdiği örnekler doğrudur?
Mermer, açığa çıkan tortul kayaçlarına örnektir
A) Yalnız Orhan
B) Osman ve Orhan
C) Orhan ve Ertuğrul
D) Osman, Orhan ve Ertuğrul
ÇÖZÜM
Mermer, başkalaşım kayaçlara örnektir. Bu nedenle Osman’ın verdiği örnek yanlıştır. Maden kömürleri, tortul kayaçlara örnektir. Ertuğrul’un verdiği örnek doğrudur. Bazalt, magmatik kayaçlara örnektir. Orhan’ın verdiği örnek doğrudur.
Yanıt C
ÖRNEK SORU
Dört öğrenci yaz tatilinde gittikleri yerlerde çektikleri fotoğrafları birbirlerine gösteriyorlar.
Öğrencilerin çektiği fotoğraflarda görülenlerden hangisi doğal anıt
değildir?
ÇÖZÜM
Yer kabuğunun oluşumu süresince ortaya çıkan yeryüzü şekillerine doğal anıt adı verilir. Buna göre, Pamukkale’de travelterler, Ürgüp’te Peribacaları ve Bur- sa’da yaşlı çınar ağacı birer doğal anıttır.Ancak Ankara’daki Anıtkabir yer kabuğu oluşumu süresince ortaya çıkmamıştır. Buna göre, Anıtkabir bir doğal anıt değildir.
Yanıt C