मंगेशी देवूळ वा मंगेशी देवस्थान हें गोंयातले सगळ्यांत नामनेचे देवूळ अशे म्हळ्यार अतिताय जावची ना. फोंडे तालुक्यांतल्या प्रियोळ गांवात पणजेच्यान 21 किलोमीटर अंतराचेर हे देवूळ वसलां. देवळाच्या भोंवतणच्या वाठाराक मंगेशी म्हणटात.
आदल्या काळांत हे देवूळ कुशस्थळी म्हळ्यार सद्याच्या कुठ्ठाळी गांवात आशिल्लें. पोर्तुगीज इन्क्विजीशनाच्या काळांत गोंयातली जायती देवळां पोर्तुगिजांनी मोडून उडयलीं. मंगेशी देवळाचेय अशेंच जायत ह्या भंयान भाविकांनी मूळ देवळांतले लिंग (शिव देवाचे प्रतिक) थंयच्यान हालोवन मध्यान रातच्या वेळार सद्याच्या प्रियोळ गांवात हाडले जो वाठार त्या वेळार आदिल शाहाच्या नियंत्रणाखाला आशिल्लो.
1560 वर्सा मंगेश दैवत दुसरे कडेन हालोवपाचे काम जालें. देवळा कुशीकची सुवात पेशव्यांच्या न्यायालयांत एक म्हत्वाचो अधिकारी आशिल्ल्या रामचंद्र सुंखठणकार हांणी सौंदेच्या राजाकडल्यान घेवन दिल्ली.
दुसरे कडेन हालयले उपरांत मराठा राजवटी वेळार आनी उपरांत 1890 वर्सा दोन फावट ह्या देवळाची पुर्नचणुक केल्ली तशेंच दुरस्ती केली. देवळाची निमणी दुरूस्ती 1973 वर्सा केली ज्या वेळार भांगराचो कळस देवळाचेर चडयलो.
शिव देवाचो अवतार आशिल्ले मंगेश देवाच्या संबद्दान एक नामनेची आख्यायिका जोडील्ली आसा. भारतांतल्यान हेर खंयच्याय जाग्याचेर मंगेश हे नांव शिव देवाखातीर वापरांत येना. आख्यायिके प्रमाण शिव देव एक दीस पार्वतीकडेन फांश्यांच्या खेळांत आपले कडेन आशिल्लें सगळे कितें हरलो. ताणे स्वताच वनवासांत वचपाचो निर्णय घेतलो आनी ते खातीर तो गोंयात आयलो.
खूब तेप शिव देवा शिवाय रावपाक नजो जावन पार्वती ताका सोदत गोंयातल्या रानांनी पावली. शिव देवान तिची फकाणां करपाखातीर वाघाचे रूप घेतले आनी पार्वतीचेर घुरी घाली. पार्वतीन भिवून 'त्राही मम गिरीशा'(दोंगराच्या देवा म्हाका वाटाय) असो उलो घालो.
शिव देवान रोखडेच परत आपले मूळ रूप धारण केले आनी तो आनी पार्वती परत एकठांय आयलीं. पूण पार्वतीन आदाराखातीर मारील्लो उलो आनी मम गिरीशा ही उतरां शिव देवाकडेन संबंद जोडून उरलीं. ही उतरां कांय काळा उपरांत जोडून मांगिरीश वा मंगेश जालीं आनी तेच नावान आयज ह्या दैवताक वळखतात.
ही आख्यायिका घडील्ल्या जाग्याचेर सोडील्ले लिंग एका राखण्याक मेळ्ळे आनी उपरांत ह्या जाग्यार मंगेश देवाचे देवूळ बांदले.
ह्या देवळाच्या वास्तुशास्त्राचेर हिंदू, किरीस्तांव आनी मुस्लीम परिणाम जाणवता आनी वर्सुकी जात्रे वेळार हे देवूळ दिव्यांच्या आकर्शक रोशणायेन लकलकता जी जानेवारी म्हयन्यांत जाता. ह्या वेळार देवाक पालखेंत तशेंच आकर्शक सजयल्ल्या रथांत बसोवन ताची भव्य मिरवणूक काडटात ज्या वेळार हजारांनी भाविक येवन देवाचे दर्शन घेतात.
