कला, संगीत, नाटक आनी कविता हांचे खातीर अंत्रुज म्हाल म्हण वळखूपी फोंडे शार श्री मंगेश, श्री नागेश, श्री गणपती, श्री रामनाथ आनी श्री म्हाळसा तशेंच श्री शांतादुर्गा अश्या साबार दैवतांच्या देवळांचेय स्थान आसा.
फोंडे हे गोंयचे हिंदू काळीज अशें म्हणू येता. पाच म्हत्वाच्या देवळां खातीर हे शार फामाद आसा तशेंच हांगा गोंयातली सगळ्यांत व्हडली मशिदय आसा. ही सगळी देवळां पोर्तुगिजांनी नश्ट केले उपरांत नव्यान बांदल्यात आनी ते खातीर हालिचींच कशी दिसतात. पोर्तुगिजांची मुखेल वसाहत आशिल्ले दर्यादेग वाठारांत देवळा कित्याक नात हे ते खातीर स्पश्ट जाता. फोंडे शार येरादारीच्या नदरेंतल्यानय म्हत्वाचे शार आसा.फोंडे शार पणजेच्यान 28 किलोमीटर दक्षीण पुर्वेक वसला जाल्यार मडगांवच्यान 17 किलोमीटर उत्तर पुर्वेक वसलां. फोंडे तालुक्याची राजधानी आशिल्ले हे शार.
1791त पोर्तुगिजांनी सौंदेच्या राजाकडल्यान हो वाठार काबीज केले उपरांत हे शार जल्माक आयले आनी केपें, काणकोण आनी सांगे शारां सांगातान नव्या काबिजादिंचो भाग जाले.
हे शार पयली प्रशासकीय कार्यालयां आनी न्यायालयां स्थापन केल्ल्यान प्रशासकीय शार जाले आनी उपरांत वेव्हारीक शार जाले. फोंडे म्हणून वळखूपी चडसो शाराचो भाग कवळे गांवाचो भाग आशिल्लो. पणजी-मडगांव ह्या मुखेल राष्ट्रीय महामार्गाक हे शार जोडला आनी शेजारच्या कर्नाटक राज्याकय राष्ट्रीय महामार्ग 4 द्वारा हे शार जोडलां.
आयज हे शार एक मुखेल उद्देगीक शार जाला आनी थंय व्हड उद्देग धंदे आनी कारखाने स्थापन जाल्यात. गोंय अभियांत्रीक म्हाविद्यालय फोंडेच्या फर्मागुडी वाठारांत वसला.
फोंडे तालुका चडसो आपल्या देवळां खातीर फामाद आसा. ही चडशी देवळां पोर्तुगिजांनी नश्ट केले उपरांत फोंडे शारांत स्थलांतरीत जाली आनी तांणी हांगा आपले घर केले.
फोंडे शार हे बोंडला आनी महावीर अभयारण्य ह्या गोंयच्या दोनय अभयारण्यांचे प्रवेश द्वार आसा तशेंच दुधसागर धबधब्याकडेन फोंडे शारांतल्यानच वचचें पडटा.
हांग आशिल्ली देवळां दोन कडेन चोंबो करूंन आसात. एक गजबजिल्ल्या राष्ट्रीय महामार्ग 4 हाचेर जाल्यार दुसरी शारापासून सुमार 5 किलोमीटर भितरल्या वाठारांत. चडश्या लोकांक म्हाड्डोळ आनी प्रियोळ हांचे मदी आशिल्ल्या श्री मंगेश आनी श्री म्हालसा हांचीच देवळां पळोवप शक्य जाता.
राज्यांतल्या कांय सोबीत देवळां पैकी चडशी देवळां मुखेल महामार्गा कडल्यान लागीच स्थित आसात आनी पणजी आनी मडगांव वचपी बशी थंयच्यान पासार जातात. हेर देवळां मातशी भितर आसात आनी मोटारसायकली मेळोवप कठीण नासले तरीय थळावे लोक तुमकां सारको रस्तो दाखोवन मदत करतात.
