अत्री आश्रमात श्रीरामांचे आगमन :
अतिऋषि वसे जेथ । आतुरविश्रांतिपर्वत ।
देखोनि अत्रीचे चरण । श्रीरामें घातलें लोटांगण ।
सीता आणि लक्ष्मण । दोघीं घातलें लोटांगण ।
श्रीरामें अति उल्हासता । अनसूयाचरणीं ठेविला माथां ।
अनसूया व सीतेची भेट, सीतेचे अभिनंदन :
ऐकोनि अत्रीचें वचन । सौमित्रें वंदिले तिचे चरण ।
सीतेसी देखतांचि दृष्टीं । अनसूयेसी सुखानंद पोटीं ।
तुझे अंगी बाळपण । पतिच्या व्रता अनुलक्षून।
पतीचें वचन नुल्लंघिता । जे अनुसरे पतीच्या व्रता ।
ऐसी करोनियां स्तुती । उचलोनियां दोहीं हातीं ।
जाणोनि सीतेचें हृग्दत । अनसूयां जाली कृपायुक्त ।
सीतेला पतिव्रता व्रत व दिव्यवस्त्र समर्पण :
देवोनि पतिव्रतेचें व्रत । अनसूया उल्हासयुक्त ।
अब्रवीच्चापि सकलं हर्षं सीते करोम्यहम ।
अंगरांगं च वैदेहि महार्हं च विलेपनम् ।
अनसूया कृपायुक्त । सीतेसी दिव्य वस्त्रें नेसवीत ।
सीतेचे पुरवावया कोड । घातला ताडाचा पैं तोड ।
तोडाचिया दिव्यदीप्तीं । शशिसूर्य खद्योत होती ।
माझिया दिव्यवस्त्रांची थोरी । मळिन नव्हेती परिचारीं ।
उटी व सुमनमालेचे दान :
उटी धुतां ओहळेना जाण । देहीं दिव्य चंदनाचें महिमान ।
दिव्य सुमनांची माळा । सुकों नेणे कदाकाळा ।
सीते सावध परिसेयीं । तूं माझा प्रसाद पावलीसी ।
वियोग जालिया रघुनाथा । वियोग न बाधी तुझिये चित्ता ।
म्हणोनि हात ठेविला माथां । अनसूयें अनुग्रहिली सीता ।
अनसूया महापतिव्रता । पुढें पाहूनियां कार्यार्था ।
श्रीराम सौमित्र सीता । देखोनि उल्हास अत्रीच्या चित्ता ।
अनसूया महाभागा तापसी धर्मचरिणी ।
दशवर्षाष्यनावृष्ट्या ढग्धे लोके निरंतरम् ।
अनसूयेची पूर्वकथा :
अनसूया महापतिव्रता । त्पस्विनी अति वृद्धता ।
न रिघतां गिरिकंदरीं । बैसोनियां घरच्या घरीं ।
दहा हजार वर्षे उग्र तपश्चर्या :
घरचे घरीं कोण तप । ऐसा पुसावया करिसी संकल्प ।
कोणाची न करी असूया । यांलागीं नांवें अनसूया ।
तपें करकरोनि तापस । कोपें केलें अतिशयें कर्कश ।
काम क्रोध तिसरा लोभ । सांडणे हें तप दुर्लभ ।
अनसूया का म्हणतात :
जेथें लोभ तेथें असूया । निर्लोभ तेथें अनसूया ।
नुल्लंघणें पतिवचनासी । हें परम तप स्त्रियांसी ।
उल्लंघितां पतीचे वचन । पतिव्रतांसीं पडिलें खान ।
दहासहस्त्र वर्षेपर्यंत । माझा नुल्लंघी वचनार्थ ।
अवर्षणकालात सर्वांचे रक्षण :
दहा वर्षे अनावृष्टी । दुर्भिक्ष पडिलें इया सृष्टीं ।
ते काळीं फळमूळयुक्त । इणें वांचविले जन समस्त ।
गौतम पेरी प्रातःकाळीं । माध्यान्हीं आणोनि दे साळी ।
गौतमें वाचविले ब्राह्मण । इणें वाचविले वर्णावर्ण ।
जंव जंव मागते येती द्वारासी । तंव तंव उल्हास अनसूयेसी ।
वृक्ष नाहीं पृथ्वीसीं । तरी पुरवी फळमूळांसीं ।
जेंवी प्रवाहो गंगाजळा । तैसें पुरविले फळमूळां ।
ब्रह्मा, विष्णू, महेश कसोटी घेण्यास येतात :
अवर्षणीं तृप्तिभोजन । द्यावें हें इचें व्रत संपूर्ण ।
ब्राह्मणवेषें याज्चा करुन । इचें घेऊनियां वचन ।
ऐकोनि त्यांची वचननोक्ती । शंका नाहीं इचे चित्तीं ।
जलप्रोक्षणाने तिघेही देव बालक झाले :
माझें चरणतीर्थ घेवोन । त्यांसी केलें अभिषिंचन ।
मग होवोनियां नग्न । पायांवरी अभ्यंगून ।
देव-स्त्रियांची केविलवाणी स्थिती :
लक्ष्मी सावित्री पार्वती । तिघी समर्थ्ये विवादती ।
पुढिलासी करुं जातां छळण । छळिताचि छळे आपण ।
दश मासांची अहोराती । अनसूयेनें केली निश्चितीं ।
अतिशयें भोगिती आपत्ती । यालागीं अपत्य म्हणती ।
देव - स्त्रियांनी अनसूयेची प्रार्थना करुन पतिराजांची मुक्तता केली :
लक्ष्मी सावित्रई पार्वती । देखोनी तिघी कुसमुसती ।
जैसे सूर्यापुढें खद्योत । तैया तिघी जाल्या गर्वहत ।
ती म्हणे पुसावें ऋषीप्रती । त्या मग येती काकुळती ।
अनसूया पतिव्रताशिरोरत्न । माझें लाहोनि आज्ञापन ।
केलें अनसूयेचें स्तवन । तिघे पुत्र जाले जाण ।
दत्तात्रेय अवताराची उत्पत्ती, त्यांचा आशीर्वाद :
रुद्र दुर्वास जाला कोपाग्नी । विष्णू जाला दत्तात्रेय मुनी ।
ते हे तुझी आदिमाता । सत्य मानीं श्रीरघुनाथा ।
अनसूया परम पतिव्रता । इणें अनुग्रहिली सीता ।
ज्या या पावाल भयासी । तेथें तेथें निर्भय तुम्हांसी ।
तिघें राहोनि त्रिरात्र । फळमूळांचा अति आदर ।
अत्री ऋषींच्या अनुज्ञेने श्रीराम तेथून पुढे जातात :
अभिनंदोनि अत्रिऋषी । नमस्कारोनि अनसूयेसी ।
ऋषिआश्रम वनसमेळीं । अग्निहोत्राची नव्हळी ।
भयविव्हल करणारे विराधवन :
कोठें त्रिरात्र कोठें पंचरात्र । कोठें वस्ती सप्तरात्र ।
तंव पुढें देखिलें दुर्गम वन । पळती गज सिंह व्याघ्र हरिण ।
सिंह मारावे गजथाट । ते कां पळती एके वाट ।
श्रीराम म्हणे लक्ष्मणासी । महभ्दय दिसे श्वापदांसी ।
विराधाकडून सीताहरण :
यांसी भयाचें काय कारण । ऐसें विचारितां रघुनंदन ।
पुढें श्रीरामलक्ष्मण । सीता मागें होती आपण ।
सीता धरोनि दोहीं हातीं । बैसविली अंकाप्रती ।
तूं अप्सरा कीं खेचरी । वनदेवता कीं सुरेश्वरी ।
तुजसारिखी सुंदर । जरी रिघसील माझे घर ।
मज जोडली सुंदर कांता । उल्हास राक्षसाचे चित्ता ।
श्रीरामाच्या बाणांपुढें । विराध राक्षस केवळ बापुडें ।
वन अत्यंत गूढ गहन । पुढे गेले श्रीराम लक्ष्मण ।
रामस्मरणाने सीता निर्भय :
अनसूयें अनुग्रहिली सीता । तीस भय नाहीं सर्वथा ।
ऐकतां श्रीरामस्मरण । राक्षस जाला कंपायमान ।
ऐसें ऐकोनि सीतेचें वचन । परतले श्रीराम लक्ष्मण ।
लक्ष्मण कोपला उभ्दट । बाण सोडोनि घनदाट ।
ददर्श गिरिशृंगाभं पुरुषादमवस्थितम् ।
लक्ष्मणाकडून अरण्य साफ होताच विराधाने रामलक्ष्मणांना दर्शन :
राक्षस देखिला अति क्रूर । पर्वतोपम महाथोर ।
अष्ट महासिंहाचीं मढीं । शूळीं खोंचोनि खांदी कावडी ।
सदंत गजांचीं शिरें । गजचर्में थबथबिती रुधिरें ।
जिव्हा तांबडी लखलखित । नेत्र दिसती अति आरक्त ।
सरामं लक्ष्मणं दृष्ट्वा सीतां च शुभलक्षणाम् ।
विराधें देखोनि श्रीराम लक्ष्मण । मग सीतेसी पुसे हे दोघे कोण ।
मग तो म्हणे तूं माझी कांता । तुज तंव न सांडीं सर्वथा ।
ऐसें बोलोनिया देख । विकट देवानियां हाक ।
विराधाकडून श्रीरामाचा अधिक्षेप :
तुम्हांसवें सुंदर सीता । ते तंव जाली माझी कांता ।
तुम्ही म्हणाल युद्ध करीन । तरी मी क्षणार्धे मारीन ।
अरे मी विराध महाबळी । वसताहें ये वनस्थळीं ।
तुम्हां दोघां तापसपण । तरी कां वाहतां धनुष्यबाण ।
मग त्यासी सांगे श्रीराम आपण । धनुष्यें गांजिला रावण ।
सुबाहूचा घेतला प्राण । मारीच उडविला संपूर्ण ।
एकवीस वेळी धरित्री । जेणे भार्गवें केली निःक्षत्री ।
सूर्यवंशीचा विख्यात । श्रीराम दाशरथी काकुत्स्थ ।
सीता माझी निजवधू । आणि लक्ष्मण माझा धाकटा बंधू ।
विराधाची दर्पोक्ती, लक्ष्मणाचे शरसंधान :
तंव राक्षस म्हणे श्रीरघुनाथा । जगाद नामें माझा पिता ।
ऐसे ऐकतां वचन । लक्ष्मण क्षोभला दारुण ।
कंकपत्री । सुवर्णपुंख चौधारी ।
घ्यावया लक्ष्मणाचा प्राण । शूळ सोडिला गर्जोन ।
श्रीरामबाणाने विराध विद्ध :
सवेंचि श्रीरामें पैं जाण । विराधासी पाचारुन ।
विराधा झांपडी पडिली तेणें । मागें पळणें कां पुढें होणें ।
विराधाला आत्मबोध :
श्रीरामबाणाची लखलख । विराधासी एकाएक ।
विसरला राक्षसधर्म । विसरला युद्धसंभ्रम ।
श्रीरमाचा निजबाण । घेवोनि आला श्रीरामस्मरण ।
ऐसी हृदयशुद्धि देखोन । हृदयीं भेदला श्रीरामबाण ।
धन्य श्रीरामाचा बाण । लागलां राक्षसें सोडिला प्राण ।
उवाच रामं संहृष्टः प्रांजलिश्चीलतेंद्रियः ।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महारथः ।
विराधकृत रामस्तुती :
बाणें भेदिलें जिव्हार । वाहती रुधिराचे पूर ।
भेदतां श्रीरामाचा बाण । विकळेंद्रिय चलितप्राण ।
घाव लागतां व्हावें दुःख । दुःख जावोनि पावला सुख ।
धन्य धन्य हे श्रीराममूर्ती । धन्य धन्य हे बाणाची सुखशक्ती ।
लक्ष्मणें कोपोनि उभ्दट । घोरारण्य केलें सपाट ।
जो कां करी शुद्ध मित्र । त्यासी म्हणती सौमित्र ।
मी राक्षसा अति अपवित्र । श्रीरामबाणें केलों पविर ।
बाणीं कैंचा सुखसंभ्रम । बाणीं सुखरुप श्रीराम ।
शापें राक्षसतनु अधम । त्या शापाचें करोनि भस्म ।
जन्ममरणाचा महाधाक । घायें फोडील निःशेख ।
कैंचा शाप तूं येथें कोण । ऐसा श्रीरामें पुसिला प्रश्न ।
अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् ।
प्रसाद्यमानश्च मया सोSव्रर्वान्मां महायशाः ।
तदा प्रकृतिमापन्नोभवान्सवर्गं गमिष्यति ।
पूर्ववृत्तांत, शाप, उःशाप सांगून विराध गंधर्वलोकी जातो :
धनद कुबेर तूं जाणसी । तेणें पाचारिलें गावयासी ।
बळें मज नेलें तेथ । देखोनियां मदगर्वित ।
शाप ऐकतां अद्भुत । मी जालों भयभीत ।
श्रीराम सीता लक्ष्मण । वनवासा जातां जाण ।
लागतां श्रीरामाचा बाण । तूं तत्काळ सांडिसी प्राण ।
ऐसी उःशापाची निजकथा । ते आजि जाली तत्वतां ।
तुझ्या बाणाची होतां भेटी । अहं कोहं सोहं त्रिपुटी ।
लागतांचि तुझा निजबाण । माझें निवटिलें जन्ममरण ।
जे जाहली सुखप्राप्ती । त्यासी कधीं नव्हे विकृती ।
मज उःशापें गंधर्वप्राप्ती । गंधर्वदेहीं करितां वस्ती ।
तव प्रसादामुन्क्तोSहमभिशापात्सुदारुणात् ।
अध्यर्धयोजने तात महर्षिःसूर्यसन्निभः ।
ऐसें बोलोनि आपण । श्रीरामासीं केलें नमन ।
जातेवेळी विराध श्रीरामांना शरभंग ऋषींच्या आश्रमात जाण्यास सांगतो :
राक्षसदेह सांडोनि क्षितीं । विराध बैसतां विमानाप्रती ।
येथोनियां अर्धयोजन । शरभंग वसे तपोधन ।
तो तुम्हां वनवासाची गती । सांगेल वनवासाची स्थिती ।
श्रीरामाचे आगमन होणार म्हणून शरभंगाने सत्यलोकाला जाण्याचे नाकारले :
इंद्र आला शरभंगापासीं । त्यासी न्यावया सत्यलोकासी ।
श्रीराम दंडकारण्या आला । तेणे विराध मारिला ।
श्रीरामाच्या भेटीपुढें । सत्यलोक तें बापुडें ।
मज सुखी केले राक्षसासी । तैसेचि सुखी करीं शरभंगासी ।
मग बैसोनि विमानीं । प्रवेशला निजान्मभुवनीं ।
मग करिती जयजयकार । वर्षती सुमनांचे संभार ।
विराधाचें घोर वन । तेथें रिघों शके कोण ।
एकाजनार्दना शरण । जालें विराधउद्धरण ।
