पौणिमेच्या रात्री गवताच्या अंथरुणावर पहुडले असता श्रीरामांचा झालेला मनःक्षोभ :
पूर्णिमेची रात्री शोभयमान । तृणशेजे रघुनंदन ।
चंद्रादय मनोहर । चंद्रकिरण अति सुकुमार ।
सौमित्रे ननु सेव्यतां तरुतलं चंडांशुरुज्जंभते ।
चंडांशोर्निशि का कथा रघुपते चंद्रोयऽमुन्मीलति ।
वत्सैतद्भवता कथं नु विदितं धत्ते कुरंगं यतः ।
श्रीराम म्हणे लक्ष्मण । खडतर सूर्याचे किरण ।
तंव सौमित्र म्हणे श्रीरघुनाथा । रात्रीं कायसी सूर्याची कथा ।
जरी हे चंद्रबिंब सांगसी पूर्ण । सौमित्रा तुज हें कैसें ज्ञान ।
जरी हें चंद्रबिंब निजचिन्हीं । एकत्र देखतसों नयनीं ।
जरी मृगचिन्ह चंद्र देखसी । तरी मृगनयना चंद्रवदनेंसीं ।
हा हा सीता प्रियकांता । सुखरुपा जनक्दुहिता ।
पाठींसी उभी माझी सीता । पुढें पळे जनकदुहिता ।
सवेचि बोले आन आन । चंद्रे द्वंद्व मांडिलें जाण ।
चंद्रश्चंडकरायते मृदुगतिर्वातोऽपि वज्रायते ।
माल्यं सुचिकुलायते मलयजो लेपःस्फुलिगायते ।
रात्रिः कल्पशतायते विधिवशात्प्राणोऽपि भारायते ।
कामज्वराची पीडा व श्रीरामाची मनःस्थितीः :
लक्ष्मणा सावध ऐकें तू आतां । चंद्रमा दवडीं गां परता ।
लक्ष्मण घाली शीतल वारा । म्हणे तूं द्वंद्वा पेटलासी सौमित्रा ।
येथोनि ठऊठ जाय परता । करुं आलासी माझे घाता ।
शीतोत्पली सुमनशेजार । तेथें निजविला श्रीरामचंद्र ।
जो तूं होतासी सुमित्र । तो तूं जालासी कुमित्र ।
सवेग निघावया धगी । बावन्न चंदन लाविले अंगी ।
सीताविरहें अति विव्हळ । त्यावरी लाविलें त्वां विंगळ ।
सीतेचे वियोगविरहें । सूर्य निमाला रे नेणों काये ।
मजसीं वैर चालवी चंद्र । वैरा पेटला सौमित्र ।
सीतावियोगविरहें जाण । माझा निघों पाहे प्राण ।
ऐसें बोलतां । सवेंचि धांवे म्हणे सीता ।
सीता म्हणोनियां जाण । श्रीराम चुंबी पाषाण ।
लक्ष्मणासी म्हणे तूं सीता । तूचि माझी निजकांता ।
मी येथें सौमित्रा सांग कोण । तूं श्रेष्ठ सखा स्वामी संपूर्ण ।
तूं मजपासीं कैंचा कोण । हर हर मी काय सांगूं आपण ।
तरी वनीं कां हिंडसी एकाकी । प्रियप्राप्तीच्या अनुलक्षीं ।
ऐसी आठवण देतां । जानकी आठवली चित्ता ।
श्रीरामांची ही अवस्था पाहून पार्वतीने श्रीशंकरांना केलेला प्रश्न :
ऐसें देखोनि श्रीरामासी । उमा विनवी महेशासी ।
तुम्हींच सांगितलें आपण । श्रीराम प्ररब्रह्म पूर्ण ।
म्हणोनि घातलें लोटांगण । मस्तकीं धरिले दोनी चरण ।
वनामाजि जो विचरत । सीतेलागीं आर्तभूत ।
पार्वती म्हणे विषयासक्त । स्त्रीकामार्थी अति लोलुप्त ।
शिवाचे उत्तराने उमेचे उपहासगर्भ हास्य :
उमा म्हणे रडत पडत । अहर्निशों तडफडत ।
तुम्हांसी काय हेंचि ध्यान । तुम्हांसी काय हेंचि चिंतन ।
विषयकामी कामासक्त । धन्य धन्य हे दोघे देवभक्त ।
रडत पडत तरफडत । विषयकामी कामासक्त ।
शिवाच्या अनुज्ञेने रामांची कसोटी पाहण्यासाठी निघते :
उमा म्हणे महेशासी । जरी म्यां ठकविले श्रीरामासी ।
तुमचें जालिया आज्ञापन । क्षणार्धे छळीन रघुनंदन ।
ऐसें शिवासीं बोलतां । उमा स्वयें जाली सीता ।
सीतेचे रुप घेऊन उमा रामांकडे जाते :
हा हा सीता स्वयें म्हणत । वनीं विचरे श्रीरघुनाथ ।
ओ म्हणोनि रामापुढें । राम सीता म्हणे आणखीकडे ।
जंव जंव ते ये रामासन्मुख । तंव तंव श्रीराम होय तिसीं विमुख ।
तंव लक्ष्मण विचारी निजचित्ता । वृक्षपाषाणां म्हणे सीता ।
त्या उमारुपी सीतेची उपेक्षा केलेली पाहून लक्ष्मणाला आश्चर्य :
तंव लक्ष्मण म्हणे श्रीरघुनाथा । दुःख कां करितां भेटली सीता ।
मग सौमित्र म्हणे कोपसी वृथा । पैल सन्मुख उभी सीता ।
सौमित्र आम्ही तुम्ही सहोदर । तो तूं मजसीं करिसी वैर ।
अति भ्रांति श्रीरघुनाथा । मारुं धांवे सीता सांगतां ।
सन्मुख भेटलीसे सीता । तेचि प्रबोधील श्रीरघुनाथा ।
तसेच स्वर्गस्थ देवांनाही गूढविस्मय :
तंव स्वर्गी सुरवरां समस्तां । ओढवली प्रमावस्था ।
विस्मय करिती ऋषीश्वर । विस्मय करिती सुरवर ।
ऐसे ब्रह्मा मानी अपूर्वता । भस्म करोनि लंकानाथा ।
पार्वती स्वयें जाली सीता । हें न कळे ब्रह्मादिकां समस्तां ।
श्रीराम अलिप्त ज्ञानें ज्ञाता । त्यासी मानिती अति भ्रांतता ।
नंतर ती सीतास्वरुपी उमा श्रीरामांना प्रश्न करिते :
लक्ष्मण राहिला धरोनि मौन । मग सीता जल्पे रघुनंदन ।
मी जवळीच उभी असतां । व्यर्थ कां धांवा म्हणां सीता ।
पूर्वी बोलोनि निजमहिमान । मी श्रीराम नित्य सावधान ।
अज्ञानाची अगाध मात । बुडविला प्रपंच आणि स्वार्थ ।
सखा बंधु आणि भक्त अनन्य । त्यांचें करुं धांवा हनन ।
मज क्षण एक न भेटतां । जड मूढ जालेती भ्रांत अवस्था ।
वनीं मी राहोनि अति गुप्त । तुमचें पाहिलें आचरित ।
स पण्डितो नरश्रेष्ठ प्राज्ञः कर्मविदां वरः ।
पूर्वी मी म्हणसी आत्मा तत्वतां । परी स्त्रीविरहें तोचि आतां ।
जरी वियोगें भ्रांति मोठी । तरी तुम्हां आम्हां जाली भेटी ।
मर्यादा वर्षे चतुर्दश । आम्हीं करावा वनवास ।
श्रीराम तिचे सत्य स्वरुप ओळखून तिला तुकाई जगदंबा अशी हाक मारतात :
श्रीराम म्हणे तूकाई । तेंची नाम लोकांच्या ठायीं ।
तुकाई नामें नामभिधान । तें जगदंबेचें निजस्थान ।
श्रीरामवरदायिनी माता । तुकाई म्हणती रामवाक्यार्था ।
हांसोनि बोले श्रीरघुनंदन । माते तुज आलों लोटांगण ।
श्रीराम म्हणे सीतेसी माता । तो विस्मय लक्ष्मणाच्या चित्ता ।
श्रीरामांच्या प्रश्नाने उमा उद्विग्न व तिची शरणागती :
श्रीराम म्हणे पुढती तिसी । एकलें सांडोनि शिवासी ।
ऐकोनि श्रीरामाचें वचन । सीतेची स्वरुपता सांडोन ।
शिव बोलिला सत्यवचन । श्रीराम नित्य सावधान ।
मी शिवाची शिवशक्ती । सीता जालें अतर्क्ययुक्ती ।
श्रीरामाचें अगाध ज्ञान । न चले छळण छद्मकामन ।
खर्या स्वरुपाचे ज्ञान सांगण्याविषयींच्या उमेच्या विनंतीवरुन,
ते ज्ञान शिवापासूनच प्राप्त करण्याचा श्रीरामांचा तिला आदेश :
तूं सर्वार्थसर्वज्ञ संपूर्ण । अवलंबोनियां संभ्रांतपण ।
सीताविरहें कामकामन । तुज नाहीं अणुप्रमाण ।
दुर्धर धरोनि पिशाचता । विरहेंवीण सीता सीता ।
ऐसें बोलोनि आपण । मग उमा धरी श्रीरामचरण ।
तंव श्रीराम म्हणे माझी स्थिति गती । सदाशिव जाणे निश्चितीं ।
ज्ञानप्राप्ती करुन घेणर्या शिष्याची चित्तशुद्धी असणे आवश्यक :
जरी सांगांवें कृपाविधी । तरी पाहावी पात्रशुद्धीं ।
न व्हावा धूर्त ज्ञानवंचक । नास्तिक दुजा शब्दवंचक ।
द्रव्यदारत्यागोन्मुख । शोधित सत्वाचा सात्विक ।
तुझे अंगी ज्ञानभिमान । न मानोनि शिवाचें वचन ।
नाहीं पतिवचनीं कर्तव्यार्था । नाहीं गुरुवचनीं भावार्थ ।
पश्चात्तापदग्ध उमेची श्रीरामांची प्रार्थना :
ऐसें ऐकोनि श्रीरामवचन । उमा संकोचली मनीं संपूर्ण ।
न मानोनि शिवाचें वचन । छळूं आले रघुनंदन ।
ज्ञानभिमानाचें लक्षण । भेटल्या साधु सज्जन ।
छळणें छळवेना श्रीरघुनाथा । शेखीं मज कोपसी ना सर्वथा ।
त्यामुळे रामांचे समाधान व रहस्य स्पष्टीकरण :
तुझें होतांचि दर्शन । ज्ञानाभिमाना जालें दहन ।
ऐकोन तिचें सत्य वचन । कृपें द्रवला श्रीरघुनंदन ।
उमे ऐकें सावधान । पूर्वी हे वो ऋषिजन ।
माझे पावावया चरण । त्यांचा सद्भाव संपूर्ण ।
एक ते वृक्ष होवोनी तिष्ठत । एक ते झाले पर्वत ।
त्यांचा भावार्थ देखोन । परम प्रीतीनें दें अलिंगन ।
तें तंव निरभिमानी भक्त । भक्तभावार्थी मी रघुनाथ ।
भक्त उद्धरावयाकारणें । रडणें पडणें अडखळणें ।
उमे जाण तूं निश्चित । माझें पाऊल न पडे व्यर्थ ।
गाळींव भावाचा भावार्थ । सर्व भूतीं श्रीभगवंत ।
गूळाचें कारले केलें । ते सकंटक कडू नाहीं जालें ।
साकरेचें वृंदावन फळ केलें । कडू म्हणतां ते स्वयें ठकले ।
साधूंची सच्चिद् गरिमा । अतर्क्य त्यांचे कर्म प्रेमा ।
ते तूं म्हणसी तृणपाषाण । तरी त्या साधूंसी ब्रह्म पूर्ण ।
मी एक शक्ती तो शिव । हें नाठवे पर्वापूर्व ।
अहं कोहं सोहंपण । येणें नासिलें मीतूंपण ।
करितां श्रीरामाच्छळणोक्ती । समाधि पावली पार्वती ।
पावोनि पूर्ण समाधान । उमा जाली सावधान ।
श्रीरामांचा उपदेश :
श्रीराम म्हणे अहो माते । कांहीएक सांगेन तूंतें ।
उमा धांवोनि उल्लासतां । श्रीरामचरनीं ठेविला माथा ।
मिथ्या व म्हणावें शिववचन । कोणाचें न करावें ढळण ।
श्रीरामा तुझें देखतां चरण । छळणादि वृत्तींसी जालें धन ।
उमेचे आश्वासन :
तुझें ऐकतांचि वचन । जालें अविद्येचें दहन ।
तुझेनि वचनें श्रीरघुनाथा । पावलें सुखसायुज्यता ।
लक्ष्मणावर व इतरांवरही या अद्भुत घटनेमुळे परिणाम :
उमेनें केलिया नमन । सौमित्रें स्वयें धांवोन ।
मी म्हणें हेचि आमची सीता । तंव ते शिवाची शिवकांता ।
देखोनि उमेची स्थिति गती । ब्रह्मादिक विस्मित चित्तीं ।
आम्ही म्हणों सीताविरहें भ्रांत । परी अचुक ज्ञाता भ्रमांत ।
रडणें पडणें स्वैर धांवणें । देखोनि जग पिसें म्हणे ।
देखोनि श्रीरामाची स्थिती । ब्रह्मादि देव विस्मित चित्तीं ।
फितली देवांची निजभ्रांती । आणि लक्ष्मण पावला विश्रांती ।
एकाजनार्दना शरण । पुढें सीतागवेषण ।
उमा-शिव संवादाचा मूळ आधार शिवरामायण :
श्रीरामउमासंभाषण । यासी मूळ शिवरामायण ।
मूळ रामायण शतकोटी श्लोकसंख्येचे होते :
संख्या शतकोटी समस्त । श्रीरामायण मूळ ग्रंथ ।
त्याची विभागणी करण्याच्या बाबतीत स्पर्धा :
श्रीराम राजा सुरवरांचा । त्याची कथा वांटा देवांचा ।
मनुष्ये म्हणती मनुष्यकृतीं । रामें केली अगाध ख्याती ।
श्रीराम तुमचा वैकुंठपती । तरी वैकुंठीं नाही केली ख्याती ।
येवोनि मनुष्यलोकाप्रती । रामें केली विचित्र ख्याती ।
एक खालते एक वरते । वांटा मागू आलेती तेथें ।
दोघे केले निरुत्तर । तरी कथेची आवडी फार ।
विभाजनाचे काम ब्रह्मदेवाने श्रीशिवाकडे सुपूर्त केले :
तंव ब्रह्मयानें बुद्धि केली जाण । वाटेकरी तीघे जण ।
मग शिवें बुद्धि केली कैसी । तिघे येतां आपणापासीं ।
शिव म्हणे तया तिघांसी । विमुख मी न धाडीं कोणासी ।
श्रीशिवाकडून विभागणी :
शतकोटी संख्या येथ । रामायण मूळग्रथ ।
तेहतीस कोटी प्रथमांक । तेहतीस लक्ष आणिक ।
श्लोक एक उरला निर्धारें । त्याचीं बत्तीस अक्षरें ।
शेवटी उरलेली "राम" ही दोन अक्षरे विभागणे अशक्य असल्याने श्रीशिवाने ती स्वतः घेतली :
दहा दहा अक्षरें वांट्या आलीं । दोन अक्षरें तेथे उरलीं ।
अक्षरें दोन लोक निन्ही । वांटा करितां न ये वांटणी ।
मग तिघे जणीं अति उल्लासीं । दोनी अक्षरें दिधली शिवासी ।
रामायणींचे सार पूर्ण । शिवाचें वसवी हृदयभुवन ।
लोकविभाग व पोटविभाग :
लोकविभाग मुख्य एक । तेहतीस कोटी तेहतीस लक्ष ।
याही भागाचें विवरण । बहुविध कवित्व रामायण ।
शिवरामायण शैवरामायण । आगम पंचरात्र रामायण ।
मत्स्य कूर्म वराह रामायण । काळिकाखंडींचें निरुपण ।
अगस्ति पौलस्ति रामायण । पद्मपुराणींचें रामायण ।
नंदिग्रामीं भरत आपण । वदे तें भरतरामायण ।
क्रौचद्वीपीं अद्यापि जाण । कौचऋषि सांगे पुराण ।
विभीषणापासीं जाण । नित्य कथानिरुपण ।
श्वेतद्वीपींचे निरुपण । श्वेतकेतुरामायण ।
शांकर वक्ता स्वयें आपण । श्रोती भवानी सावधान ।
सदाशिव स्वयें वक्ता । स्वयें श्रीराम निजश्रोता ।
स्वयें श्रीराम स्वानंदें पूर्ण । आपणाप्रति वदे आपण ।
जैमिनिकृत रामायण । अपूर्व कथेचें विंदान ।
जें कां अध्यात्मरामायण । रामायणींचे वेंचे काढोन ।
मृत्युलोकामाजी भाविकीं । रामायणें असंख्यात कीं ।
उमाश्रीरामदर्शन । समूळ मुळीचें निरुपण ।
परम विश्रांति जीवशिवां । परम विश्रांति देहविदेहभावा ।
विश्रांति त्रिविधतापोद्भवा । अति विश्रांति देहभावा ।
विश्रांति निवृति अहंभावा । विश्रांति निवृत्ति सोहंभावा ।
विश्रांति अहमात्मवैभवा । विश्रांति हे ब्रह्मभावा ।
भ्रमामाजी विभ्रमठेवा । भ्रमें चाळवी भवभवा ।
एकाजनार्दना शरण । अगाध रामाचें रामायण ।
