जटायू मूर्च्छित झाल्यामुळे सीतेला शोक :
जटायूस स्वयें रावण । वधिता जाला करोनि छळण ।
तं स्वल्पजीवितं भूमौ क्षतजार्द्र जटायुषम् ।
जटायूचे उपडितां पांख । भूमीं मूर्च्छित जीव निःशेख ।
न पवतीच श्रीरामलक्ष्मण । जटायु करितां सोडवण ।
जटायूसी म्हणे आपण । तुझें मज न येचि कां मरण ।
युद्धीं गांजोनि रावण । माझी केली सोडवण ।
ऐसें बोलोनि सुंदरी । लल्लाट पिटी निजकरीं ।
वेगीं पावता श्रीरघुनंदन । तरी तुझा वाचवित प्राण ।
जटायु सबळ धांवणे करी । जटायु माझा साह्यकारी ।
रावण विचारी मानसीं । चराचर साह्य श्रीरामासी ।
शंकरें टाळिलें जटायुविघ्न । आणि उठलिया आन ।
तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत् ।
क्रोशंती राम रामेति रामेण रहितां वने ।
रावणाला रामांच्या सामर्थ्याची सीता जाणीव देते :
केलिया जटायूच्या घाता । दुःखभरें आक्रंदे सीता ।
रावणासी म्हणे सीता । तूं मला लंकेसी नेतां ।
जटायूसीं करितां रण । तुवां धरिले दातीं तृण ।
कासया समुद्र अचाट । कायसें लंकेचें त्रिकूट ।
ऐसें बोलतां सीतेसीं । कोप आला रावणासी ।
सीतेला धरताना तिच्या हिसक्याने रावण खाली पडतो :
रावणें धरतांची सीता । रागें लोटी लंकानाथा ।
जेंवी भेकापासीं आलिया सर्प । तेंवी सर्वांगीं होय कंप ।
युद्धा प्रवर्तलिया सीता । मज नाटोपे सर्वथा ।
वीस हातांनी तिला धरुन त्याचे पुढे प्रयाण :
ऐसें रावणें विचारोनि मनीं । विसां भुजीं आकळोनी ।
मज सीता जाली प्राप्त । रावणाचा मनोरथ ।
जरी निर्बळ असती सीता । तरी रावण बलात्कारें भोगिता ।
रावणापासोनि सीता । क्षण न लगे स्वयें सुटतां ।
पुढील रामायणी कथा । दुसरेनि रावण हरी सीता ।
खमुत्पतंतं तं दृष्ट्वा मैथिली जनकात्मजा ।
रथ भंगिला तो जटायून । नाहीं आणविलें विमान ।
सीता सोडविली जटायून । तेणें सूखी जाले ऋषिजन ।
जळचर भूचर खेचर । जंगम आणि स्थावर ।
सीता निजखांदी घेऊन । खेचरगतीं निघे रावण ।
आपला शोध लागवा म्हणून सीता अलंकार टाकीत जाते :
तो मार्ग कळावया श्रीरामासी । सीता सांडी निजचिन्हांसी ।
श्रीराम येईल धांवणियासी । ही आशा सीतेचे मानसीं ।
उल्लंघोनि महापर्वत । पंथ क्रमिला महादुस्तर ।
ह्रियमाणा तु वैदेही कंचिन्नाथमपश्यती ।
तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम ।
उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च ।
लंघोनि पर्वतां थोराथोरां । कृष्णा वेण्या तुंगभद्रा ।
धांवण्या न येववे श्रीरघुनाथा । कोणी न देखें सोडविता ।
युद्धि सांगावया श्रीरामचंद्रा । भोवतें पाहे श्रीरामभद्रा ।
श्रीरामाचे जीवप्राण । वानर होती पांचही जण ।
वस्त्राभरणें वरिचेवरी । सीता सांडी हे नव्हे चातुरी ।
पीतांबर कनकशोभा । दिव्यालंकारांची प्रभा ।
नीळ पीत आरक्त देखा । पहातसे मज सन्मुखा ।
श्रीरामनामांकित खेवणें । करमुद्रिका करकंकणें ।
सीतेने वरुनि सांडितां । तीं आलीं हनुमंताच्या हाता ।
तंव सुग्रीव म्हणे हनुमंतासी । हें तू ठेवीं आपणापासीं ।
सभाग्यें भाग्य ज्याचे माथां । श्रीराममुद्रा ये त्याचे हाता ।
सीतेचा अक्रोश; हनुमंताचा संताप व उड्डाण :
श्रीरामा वेगीं धांव पाव । ऐसा ऐकतां सीतारव ।
श्रीरामनामामृतगोष्टी । उठती नभाचिये पोटीं ।
व्यक्ताक्षरें ऐकों येती कानीं । परी वदता न देखों नयनीं ।
ऐकोनि सीताआक्रंदन । आलें हनुमंता स्फुरण ।
दोन्ही वळोनि वज्रमुष्टी । पाहे वटारिलिया दृष्टीं ।
निर्दळावया दशवदन । काळाग्निरुद्र देदीप्यमान ।
निवटावया दशशिरा । दांत खातसे करकरा ।
ते पाहून रावणाने तळात जाऊन लंकेत प्रवेश केला :
करितां वानरे उड्डाण । गेले ध्रुवलोकासमान तंव तळीं पळाला रावण ।
ऐसें हनुमंतें देखतां दृष्टीं । रावण भय घेवोनि पोटीं ।
जटायूपीस अति दारुण । येथेंही उठों पाहे विघ्न ।
रावणाकडून सीतेला विवाहाबद्दल आग्रह, भावी सुखाची प्रलोभने :
लंकेसी गेला लंकानाथ । हनुमंतें क्रोध केला शांत ।
राक्षसधुरांचिया कोडी । मारीन न लागतां अर्ध घडी ।
तंव येरीकडे लंकानाथ । सीता मज जाली प्राप्त ।
अति दुर्घट लंकागड । भोंवता समुद्राचा अगड ।
रावण सांगें सीतेप्रती । तुज म्यां आणिलें नभोगती ।
क्रूर श्वापदें वनीं वसती । मार्गा दुर्घट पर्वतीं ।
ऐसेनि आलिया कष्टकोडी । दोघे मानवें बापुडीं ।
त्या दोघांसी चारी भुजा । मज एकलिया वीस भुजा ।
यापरी वो विचारितां । येथें न येववे श्रीरघुनाथा ।
अनर्ध्यरत्नांचे अलंकार । वस्त्रें दिव्यें मनोहर ।
चंदन आणि कृष्णागरु । कस्तूरी कुंकुम केशरु ।
दोघे बैसोनि विमानीं । क्रीडा करुं नंदनवनीं ।
इंद्रादिक सुरवर । करीन तुझे आज्ञेचे किंकर ।
कायसी मृगाची कांचोळी । कंचुक्या लेई मुक्ताफळी ।
श्रीरामप्रिया भोगीं दशशिर । हा तुझ ब्रीदाचा तोडर ।
सीता रावणाची पट्टराणी । ऐसिया वांकी गर्जती चरणीं ।
सीतेकडून रावणाचा धिक्कार, राम-रावणाची तुलना व त्याची निर्भर्त्सना :
मर मर निर्लज्जा दशशिरा । काय बोलतोसी चिकुरा ।
स्वयंवरीं दावितां बळबड । धनुष्यें दंडिलें वितंड ।
तै न करिसीच माझें हरण । काळें वदन पलायमान ।
सदाचे तुझें काळें मुख । न राहवेचि रामासन्मुख ।
भीक मागतां म्हणसी जननी । आणि अतां म्हणसी करीन पत्नी ।
संन्यासी आणि चोरी करी । यतिधर्मीं आणि परद्वारी ।
करितां जटायुसीं रण । तुवां दाती धरिलें तृण ।
घालितां श्रीरामाची आण । जटायु बोलिला सत्य वचन ।
माझा भोग भोगूं पाहे रावण । तेंही अधर्म्या अति दूषण ।
तैसी सीता श्रीरामासी । रावणा उपभोग राक्षसी ।
गजाचें जें आभरण । तें रासभा गालितां ये मरण ।
सकळ रस सेवितां मासी । परी दीप चाखितां मरण तीसीं ।
स्तनपनींच्या अपत्या । उत्तम पक्वान्नें सेवितां ।
जरी जाले अनर्घ्य रत्न । तरी तें नव्हे शाळिग्रामासमान ।
ऐरावती बैसे इंद्र । तेथें बैसों जातां मरे खर ।
सुंदरा आरसा सुखरुप । तोचि सिमुरा दावितां अति संताप ।
ऐसिया नाना सवर्म युक्ती । रावणा निर्भत्सीं सीता सती ।
संदिश्य राक्षसान्घोरान्सवणोऽष्टौ महाबलान् ।
अप्रमादाच्च गन्तव्यं गन्तव्यं सवैरेव निशाचरैः ।
राक्षसांमाजी बळी संपूर्ण । कपटकर्मी अति प्रवीण ।
तुम्ही दुर्धर निशाचर । होवोनि जनस्थानीं एकत्र ।
कपटकर्मप्रवीण अशा चौदा राक्षसांना रामांवर हल्ला करण्यासाठी पाठवितो :
मारिलें त्रिशिरा दूषण खर । त्या रामा आणि आम्हां बद्धवैर ।
सन्मुख युद्ध करितां त्यासीं । जिवें मारील समस्तांसी ।
मारुं जातां श्रीरघुनंदन । तुम्हांसी निर्दळील लक्ष्मण ।
निजले असतां वनीं । निदसुरे मारावे दोन्ही ।
पडल्या श्रीरामाचें दृष्टीं । मग जिण्याची कायसी गोष्टी ।
यालागीं आपणां लपवोनी । जनीं विजनीं गमनागमनीं ।
छळें बळें कपतमेळें । दोघे मारावे एके वेळे ।
मारिल्या रामलक्ष्मण । तुम्हांसी दिधलें जनस्थान ।
नंतर रावणाने अत्युत्तम सजविलेल्या रंगमहालात सीतेला नेली :
ऐसें सांगोनिया त्यांसी । रावण आला सीतेपासीं ।
गुढिया तोरणें विचित्र । मखरें शोभती मनोहर ।
रावणें हातीं धरोनि सीता । मंदिरें दाखवी अपूर्वता ।
पाहता कोणी न देखे दृष्टीं । आणि दुजयाची न पडे दृष्टी ।
आत्मविश्वासी सीता निर्भयपने महालात जाते :
रावणासवें अति एकांता । निःशंक आलिसे सीता ।
शुंभ निशुंभ चंडमुंड । जेंवी जगदंबा करी दुखंड ।
श्रीरामसेवेचें धडफुडें । माजें अंगी बळ गाढें ।
विसां भुजांतें वामकरें । दडपोनियां निजभारें ।
याचीं छेदावया कंठनाळे । कां लागलीं शस्त्रबळें ।
आलिया इंद्रजित कुंभकर्ण । मारीन चडकणानें हाणोन ।
माझें लंकेसी आगमन । रावण निर्दळाव्या ससैन्य ।
श्रीरामसेवाफळ संपूर्ण । निर्दळावें द्वंद्व दारुण ।
सीता श्रीरामनिजशक्ती । ते केंवी आकळे रावणाहातीं ।
सीतेचे अद्भुत सामर्थ्य लक्षात घेऊन रावण सीतेच्या पाया पडून भोगाची याचना करतो :
सीता नाकळे निजबळें । हे रावणासी समूळ कळे ।
एतौपादौमया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ ।
एमाःशून्या मया वाचःशुष्यमाणेन भाषिताः ।
सीता आणोनी एकांता । रावणें चरणीं ठेविला माथा ।
त्यजोनियां श्रीरघुनाथा । मज वरावें तुवां तत्वतां ।
तुझीं वंदितां चरणकमळें । मस्तकीं लागलीं वो कोमळें ।
जिचे चरण सुखरुप । तिचें भोगितां स्वरुप ।
मी तंव अतिगर्वी रावण । ब्रह्मादि देवां नव्हें शरण ।
चरण वंदोनियां देख । होईन वशवर्ती सेवक ।
सीतेचे चरण धरोनि हातीं । रावण येतसे काकुळती ।
अत्यंत तुच्छतेने झीडकारुन सीता त्याचा उपहास करते :
सुरवरां वंद्य श्रीरामचंद्र । त्यापुढें तुच्छ राक्षसेंद्र ।
सांडोनिया अमृतपान । करावें कागविष्ठाभोजन ।
सांडोनियां सत्संगती । बैसावें सूकराचे पंक्तीं ।
कागाघरीं श्राद्धविधान । तेथें विष्ठेने पितृतर्पण ।
त्यामुळे रावण क्रुद्ध होऊन तिला धमकी देतो व रामलक्ष्मण मेल्याचे खोटे सांगतो :
ऐकोनि सीतेचें वचन । रावण कोपला दारुण ।
तुज श्रीरामा नव्हेचि भेटी । तुज त्यांसी करों नेदीं गोष्टी ।
सीते ऐकें सावधान । तुज मी वधीन आपण ।
तज नेदीं अन्नपान । नेदीं अभ्यंगादि मर्दन ।
मस्तकीं जीव पडती भारी । वस्त्रें लागती वज्रापरी ।
पैल पाहे इंद्रजित कुंभकर्ण । कोत्यनुकोटी राक्षसगण ।
श्रीराम आणि लक्ष्मण । ते तेव राक्षसांचें भक्षण ।
माझे राक्षसांही घालोनि घाला । राम लक्ष्मण गेला मेला ।
पापभोगाचियें राशीं । वनी कष्टलीसी रामासरिसीं ।
पाप असेल तुझिये माथां । तरि सांडिसील लंकानाथा ।
सीतेकडून पुनः निर्भत्सना :
ऐकोनि रावणाचें बोलणें । सीता हांसिली सत्राणें ।
पतंगें आकळितीं दीपासी । जळोनि मरे स्नेहसंगतीसीं ।
ततासुस्त्वं गतश्रीको गतसत्वो गतेंदियः ।
स हि देवरसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः ।
स ते वीर्यं बलं दर्पमुत्सेकं च यथाविधम् ।
रामबाणांनी तुझा समूळ संहार होईल असे सीता त्याला बजाविते :
करितां परदारेची चोरी । गेले आयुष्य यश कीर्ती श्री ।
मारिलें म्हणसी श्रीरघुनाथा । हे तंव तुझी मिथ्या वार्ता ।
नेणसी श्रीरामाची थोरी । मृत्यु श्रीरामाची आज्ञा वरी ।
श्रीरामबाण अति तिखट । धाकें समुद्र देईल वाट ।
इंद्रजित सबळ बळप्रवीण । क्षणार्धे मारील लक्ष्मण ।
निदसुरा कुंभकर्ण । रणीं हरवील नाक कान ।
ऐसें बोलोनियां सीता । क्षोभें पाहे लंकानाथा ।
सीतेचा रुद्रावतार पाहून रावण घाबरतो व तिला अशोकवनात पाठवतो :
म्हणे इसीं भला नव्हे एकांत । क्षोभें करील माझा घात ।
भोगिली न वचे बळात्कारीं । पायां पडल्या नांगीकारी ।
सीता सती पतिव्रता । सत्य मानले लंकानाथा ।
त्रिजटा रावणाची भगिनी । गुज सांगे तिचे कानीं ।
अशोकवन ऐकतां गोष्टी । बांधी सीता शकुनगाठीं ।
अशोकवन ऐकोनि कानीं । अशोकवन देखें नयनीं ।
सीता राखिली अशोकांत । अशोकामाजी श्रीरघुनाथ ।
एकाजनार्दना शरण । सीता प्रवेशली अशोकवन ।
