परशुरामांचा प्रताप :
सीता स्वयंवरासी जाण । शिवचापासी लावला गुण ।
शिवधनुष्याचा पण करण्याचे कारण :
पूर्वी परशुराम कैलासीं । धनुर्विद्या शिवापाशीं ।
परशुराम कैलासीं । राहिला असे शिवसेवेसी ।
तंव आक्रंदे आत्यंतिक । ऐकिली रेणुकेची महाहाक ।
येवोनि सांगे शिवापाशीं । रेणुका बोभात आक्रंदेशीं ।
रेणुकेची कथा :
ऐका रेणुकापुराण । जें कां अतिपावन ।
ऐकतांचि तें वचन । रुद्र जाला कोपायमान ।
शिव म्हणे जामदग्न्या । मी तुज प्रसन्न सर्वज्ञा ।
त्यासी देवोनि निजत्र्यंबक । निर्दाळी म्हण ब्रह्मघातक ।
या त्र्यंबकाच्या बाणीं । निःक्षत्रिय करीं धरणीं ।
तैंपासुनी परशुरामाभिधान । वरद गणेशाचें पूर्ण ।
वेगीं येतां परशुरामासी । मार्गी भेटले आश्रमवासी ।
परशुरामें केला प्रश्न । पितृघाता काय कारण ।
जमदग्नींच्या वधाचे कारण :
सहस्रार्जुन वनक्रीडेसी । आला जमदग्निआश्रमासी ।
ऋषि म्हणे राजासी केवळ । आणोनि घालू फळमूळ ।
आश्रमा आले ते ते अतीत । तृप्त करावे समस्त ।
याची मात्र कामधेनु । आणोनि द्यावें दिव्यान्न ।
रेणुकेच्या सांगण्यावरून सहस्रार्जुनाला मेजवानी :
निजपत्नीयचें धर्मवचन । ऐकोनि ऋषि सुखायमान ।
रायें पाहों पाथविलें दूतांसी । अन्नसिद्धि केलीं ऋषीं ।
त्या ऋषींची ऋषिकान्ता । वदान्य अति उदारता ।
ते ऋषिपत्नी राजबाळा । विचित्र घालिते रंगमाळा ।
राजदूत गेले परतोन । तंव ऋषीनें आणिली कामधेन् ।
मज न सोसे खटपट । राजोपचार अति चोखट ।
धेनु प्रसवली कृपासंतुष्टीं । पहिले एक ताट देखिलें दृष्टीं ।
ऋषीनें सांडिला निजकोप । त्यासी नाहीं संकल्प विकल्प ।
राजभोजन कर्तव्यता । घातलें रेणुकेच्या माथां ।
जमदग्नीने क्रोधत्याग का केला ? :
कोणा कार्यार्थ जमदग्नीने । कोप सांडिला आपण ।
ब्रह्मांडखंडपुराणीं । वदली मार्कंडेयाची वाणी ।
वध करावया सहस्रार्जुनासी । इंद्र आला जमदग्नीपासीं ।
पाहोनियां विहित काळ । साधून अतिथीची वेळ ।
तोंड कोरडें पैं जालें । दोनी ओंथ पैं वाळून गेले ।
रेणुकेची संभ्रमावस्था :
ऋषी म्हणे रेणुकेसी । शीघ्र उदक देईं अतिथीसी ।
मज यासी देतां उदक । हा करील कडु विख ।
अतिथी छळील उदक देतां । जमदग्नि कोपेल न देतां ।
जमदग्नि अति समर्थ सर्वज्ञ । जाणे आश्रमधर्म संरक्शण ।
जमदग्नीनें आपण । करविलें अतिथीसी उदकपान ।
कोपें ऋषि म्हणे रेणुकेसी । तूं केवळ कृत्या कर्कशी ।
चोर चांडाळ कपटवेषी । आश्रमा आला समयासी ।
केवळ निमोल उदक । नेदून झालीस विमुख ।
गृहिणीस्तव गृहस्थाश्रम । ते जैं पाळीना आश्रमधर्म ।
रेणुकेचा वध करण्याची जमदग्नीची आपल्य मुलांना आज्ञा :
कोप नावरे ऋषीसी । पाचारोनियां पुत्रांसी ।
पुत्र म्हणती स्वामिनाथा । जैसा पिता तैसीच माता ।
पुत्र न मानिती पित्याचें वचन । पांचही तुम्ही समसमान ।
ऐसें ऐकतां ऋषिभाषण । तत्काळ ते पांचही जण ।
प्राण म्हणती आयुष्य असतां । आम्हांसी जावों नये म्हणोनि राहतां ।
ऋषिभयें पळालें प्राण । प्रेतत्व पावले पांचही जण ।
तेचि समयीं परशुधर । सुमनें घेवोनि आला सत्वर ।
करीं रेणुकेच्या घाता । येरें तत्काळ छेदिला माथा ।
पित्राज्ञ पालनामुळे परशुरामास वरदान :
ऋषि गर्जे प्रसन्नता । मागसी तें देईन आतां ।
माझी उठवावी हे माता । बंधूंची दवडावी निजप्रेतता ।
तुझा लागतांचि हात । बंधू प्रेतत्वा होती निर्मुक्त ।
रेणुकेचीं दुखंडें । तुझेनि हातें अखंडें ।
म्यां छेदिली निजमाता । हें नाठवो मातेच्या निजचित्ता ।
तुझें नाठवे छेदिलेपण । अंगीं घायाचे न दिसती वण ।
ऐकोनि पित्याचें वरद भाषण । पुधती पित्याचे वंदोनि चरण ।
रेणुकेच्या छेदाच्या अंतीं । तिसी भेटों आली आदिशक्ती ।
तुवां वधावा सहस्रार्जुन । हें तूं गेलीस विसरून ।
रेणुका म्हणे कार्यसिद्धी । साधावी लागेल गुह्यबुद्धी ।
कळों न द्यावें पैं जनीं । कळों नद्यावें जमदग्नी ।
तंव बोलिली आदिशक्ती । परशुरामाची वरदोक्ती ।
रेणिका बोलली वचनोक्ती । तूंचि कार्य तूंचि कर्ती ।
जगदंबा साम्गे रेणुकेसी । सहस्रार्जुन पारधीसी ।
सकळ सैन्येंसीं नृपती । निमंत्रवीं ऋषिजातीं ।
दुर्लभ उपचार त्रिजगतीं । तें ते मागून धेनूप्रती ।
करितां चोन्ही शक्ती भाषण । तंव परशुरामें आपण ।
परशुरामें लावितां हात । बंधू जाले सावचित्त ।
पुत्र सोडविले शापापासून । रेणुकेसी आल्हाद पूर्ण ।
रामें ऐकतां ते वरद गोष्टी । दृढ बांधिली शकुनगांठी ।
जमदग्नीकडून क्रोधनिंदा :
स्त्रीपुत्र जालिया सावधान । जमदग्नि जाला अति उद्विग्न ।
स्त्रीपुत्रांचा अक्रिता घात । मज होतें अधःपतन येथे ।
माझें घेवोनि वरदान । माझें चुकविले अधःपतन ।
क्रोध म्हणिज केवळ मांग । तो मजमाजि वसे सांग ।
क्रोधाएवढा महावैरी । बैसला असतां जिव्हारीं ।
अल्प अन्याय देखिल्यावरी । त्यावरी जो तो कोप करी ।
क्रोध अपराधाची थोरी । अतर्क्य रिघोनि जिव्हारीं ।
क्रोध आलिया कडकडाडी । काम पळे उठाउठीं ।
क्रोध रिघोनि अंतरीं । मुख्य ,मोक्षा जीवें मारी ।
ऐसें बोलोनि ऋषि आपण । दृढ घालोनो आसन ।
क्रोधाची दर्पोक्ती :
क्रोध म्हणे ऋषि विचारीं । मह निघाल्या देहाबाहेरी ।
ऐक माझे वस्तीची थोरी । म्यां प्रवेशोनि नृसिंहशरीरीं ।
म्यां शिवरूपीं भालोनि ठाणें । त्रिपुर निवटला एक्या बाणें ।
म्यां रिघोनि विष्णुदेहीं । मधुकैटभ मारिले ठायीं ।
ऐसें माझेनि योगें जाण । देवांहीं केलें दुष्टनिर्दळण ।
तूं मज दवडिल्या ऋषी । तुझी दशा होईल कैसी ।
मज निघाल्या देहाबाहेरी । बाइला घेती टोलेवारी ।
क्रोधाला जमदग्नीचे उत्तर :
ऐसी ऐकोनि त्याची कथा । कोपावरी अति क्षोभता ।
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
भगवंताचिया वाक्यथोरी । काम क्रोध लोभ ज्याचे शरीरीं ।
नरका जाणें न लगे त्यासी । तोचि स्वयें नरकरासी ।
क्रोध कामाचा कैवारी । क्रोध अभिमानाचा साहाय्यकारी ।
क्रोध संचरल्या देहीं । अणुमात्र हित नाहीं ।
ऐसें बोलोनि जमदग्नी । चेतवूं पाहे जंव योगाग्नी ।
क्रोध म्हणे ऋषिनाथा । तुझी आज्ञा वंदोनि माथां ।
ऋषि होय विचारिता । माझ्या क्रोधाची दुर्धरता ।
क्रोध स्वीकारण्याची परशुरामाची तयारी :
ऐसी जमदग्नी करितां चिंता । परशुधरा कळलें तत्वतां ।
स्वामीचा कोप अति दारुन । हा सर्वत्र करील दहन ।
जमदग्नि विचारी आपण । माझ्या क्रोधा अति सांटवण ।
क्रोधाची साधकबाधकता :
ऋषि सांगे नित्यब्रह्मचारी । धनलोभ नाहीं ज्याभीतरीं ।
याहूनि अन्यथा पैं होतां । क्रोध करील त्याच्या घाता ।
द्रवदारलोभ ज्यापासीं । क्रोध तेथें सदा मुसमुसी ।
ज्ञानगर्व द्रव्यदारा । इहीं द्वारीं क्रोधाच्या मारा ।
परशुरामांचा क्रोधाचा स्वीकार :
परशुराम म्हणे ताता । तुझे चरणींचें तीर्थ घेता ।
पित्यासी करोनि नमन । घेतलें चरणतीर्थ प्रार्थून ।
क्रोध बोलिला आपण । भार्गवा करितां दुष्टनिर्दळण ।
परशुराम जंव क्रोध घोटी । अंगीं बाणलो पुष्टी तुष्टी ।
करितां क्रोधाचे प्राशन । परशुरामासी समाधान ।
क्रोध त्यागिला जमदग्नीनें । त्याचें सांगितलें निरूपण ।
सह्स्रार्जुनाचे आतिथ्यवर्णन :
कामधेनु आणोनि ऋषीं । स्वयें दिधली रेणुकेपासीं ।
जे रायें देखिले ना ऐकिले । जे रायें नाहीं चाखिले ।
दिव्यान्नें लेणीं लुगडीं । एके ताटें प्रसवली आवडी ।
राजदूत सांगे रायापासीं । अन्नसामग्र्ती कैंची ऋषी ।
रायें पाठविला प्रधान । आश्रमीं पाहे अन्नसदन ।
ऐसें ऐकोनि वचन । ऋषिआश्रमा प्रधान ।
प्रधान म्हणे लागला उशीर । शिष्यवर्ग म्हणती धरा धीर ।
प्रधानें जाणविलें रायासी । ऋषीनें पाथविलें बोलवायासी ।
आले देखोनि रायासी । ऋषि सामोरा येवोनि प्रीतीसीं ।
पाहती राजा आणि प्रधान । तंव दिव्य मंदिरें शोभायमान ।
उषीनें बैसविली पंक्ती । राजा अति विस्मित चित्तीं ।
सकल बैसले भोजनपंक्ती । मागणें नाही मागुती ।
दिव्यालंकारभूषणें । दिव्यांबरें परिधानें ।
राजा म्हणे प्रधानाप्रती । आम्ही राजे चक्रवर्ती ।
पाकसिद्धी कामधेनूमुले झाली म्हणून तिचीच ऋषीजवळ मागणी :
पुरोहित सांगे ऋषीची थोरी । कामधेनु आहे त्याचे घरीं ।
ऋषीपासीं आहे कामधेनु । ऐसें ऐकता सह्स्रार्जुन ।
राजा म्हणे जमदग्नीसी । थोर केलें सुखी आम्हांसी ।
ऋषि म्हणे तुम्ही राजे आत्यंतिक । येर्तु म्हणे मी तुझा याचक ।
आश्रमीं आहे कामधेनु । ते मज द्यावी कृपा करोन ।
कामधेनु स्वर्गभूषण । मृत्युलोकीं नाहीं जाण ।
ताया त्य्झें पूजेचे अंतीं । धेनु न्यावी इंद्राप्रती ।
राजाचे बळजबरी व जमदग्नीचा वध :
राजा विचारी मानसीं । बलात्कारें नेऊं धेनूसी ।
सोडावया कामधेनु । रायें धाडिला प्रधान ।
जमदग्नीच्या तेजापुढें । प्रधान पळे मागिलीकडे ।
ऐसे देखोनियां जाण । राजा धांविन्नला आपण ।
ऐसें देखोनियां त्यासी । राजा मोकली शस्त्रांसी ।
जेथें विषयाचा अति स्वार्थ । तेथें नाथवे कर्तव्यार्थ ।
राजा अत्यंत क्रोधयुक्त । निर्वाणशस्त्रे टाकित ।
जमदग्नीनें सांडिला कोप । यालागीं त्यासी न देववे शाप ।
रेणुकेकडून राजा मूर्छित :
जमदग्नीचा गेला प्राण । पळाले आश्रमींचे ब्राह्मण ।
धेनु सोडूं आले सेवक । रेणुका क्षोभली आत्यंतिक ।
ताटंकचक्राभेणें । उठाउठी पळाले प्रधान ।
ताटंकचक्राची तिखट धार । निधडे पाडिले महावीर ।
कामधेनूतें लवलाहो । सोडूं धांविन्नला स्वयें रावो ।
त्या सहस्रार्जुनाचे सुत । धांविन्नले क्रोधयुक्त ।
निर्वाणशस्त्रांचे घाये । राव सोडी लवलाहे ।
मज सहस्रार्जुनाचा यावा । न सहवे देवा दानवा ।
चामुंडास्त्राचा प्रळयघात । बळें सहस्रार्जुन हाणित ।
कामधेनूकडून राजाचा पराभव :
जमदग्नि आज्ञेचें बंधन । कामधेनूसीहोतें पूर्ण ।
रेणुका रणीं पडलियावरी । राजा धांवोनि धेनु धरी ।
राजा खुरावरी हाणे घात । तेणें खुरीं निघालें रक्त ।
खुरासनी पळवूनि पाहें । राजा शृंगीं हाणी घाय ।
आक्रंदें दे हंबरड्यासी । ते ठायीं झाले कालेमसी ।
कामधेनूचे स्वर्गाला प्रयाण :
इतुकें करोनियां कंदन । स्वर्गा गेली कामधेन ।
म्हणे स्वार्थ ना परमार्थ । उगाच केला शस्त्रघात ।
राजा अनुतापी मानसीं । कांहीं न बोले कोणासी ।
रणीं रेणुका मूर्च्छापन्न । ती स्वयें होवोनि सावधान ।
कंदन देखोनि आत्यंतिक । आक्रंदें दिधली हांक ।
तो मातेचा महाध्वनी । कैलासी पडे तुझ्या कानीं ।
हे पूर्वकथा इतिहासीं । जाली होती जैसी तैशी ।
रेणुकेकडे परशुरामांचे आगमन :
ऐसी ऐकोनि वार्ता । सवेग पाहूं आला माता ।
रेणुका म्हणे पुत्रासी । तूं का येथें रडों आलासी ।
ऐकोनि मातेच्या वचना । परशुराम लागे चरनां ।
क्षोभें आज्ञा दिधली दुर्धर । सहस्रार्जुनाचे सहस्र कर ।
युद्धामाजीं शस्त्रास्त्रीं । मज घायवट केले क्षत्रीं ।
सहस्रार्जुनासहित राजसुत । शोधोनि मारावे समस्त ।
एकवीस वेळा पृथ्वी निःक्षत्रिय करण्याची परशुरामाल रेणुकेची आज्ञा :
माझें शरीर ते धरित्री । एकवीस घाय केली क्षत्रीं ।
वंदोनि मातेचे चरण । घेवोनियां धनुष्यबाण ।
जमदग्नीची उत्तरक्रिया व रेणुकेचे सहगमन :
मातेची आज्ञा निःसीम । मूळपीथ पवित्र परम ।
ऐसें बोलताचि पाहीं । रेणुका प्रवेशे जमदग्निदेहीं ।
परशुराम ललाट पिटी । माते मज दे कां हो भेटी ।
परशुरामाची सहस्रार्जुनावर स्वारी :
मग सिंहाद्रीसी परशुरामू । करोनि दोघांचे उत्तरकर्मू ।
जेथें वसे सहस्रार्जुन भूपती । तेथें ठाकोनि आला महिकावरी ।
म्हणे विभांडूं राजनगरी । तैं प्रजा पॆऎडिती समग्री ।
बाहेर येवोनि करावें रण । सांगून धाडूं धर्मवचन ।
ऐसें ऐकोनि जाण । राजा न येईल मजभेणें ।
प्रजेसी देऊनियां अभयदान । स्वस्थ राखून गोब्राह्मण ।
युद्धास यावें मजप्रती । सांगून धाडूं कोणाहातीं ।
रायाचे देवपूजेचा माळी । पुष्पें घेवोनियां करतळीं ।
परशुराम पुसे त्यासी । प्जुलें नेतोसी कोणासी ।
राजास अयुद्धार्थ आव्हान :
दिकोनि रामवचनासी । माळी त्यातें उपहासी ।
अंगीं दिसे ब्राह्मणपण । तुज कां आले धनुष्यबाण ।
राजा सैन्येंसीं सन्नद्ध सबळ । तूं एकाकी ब्राह्मणबाळ ।
जे जे मार्गस्थ देखती । ते ते म्हणती द्विज अपघाती ।
क्षत्रियासी युद्धाचें बळ । ब्राह्मण शापबळें सबळ ।
फुलारी म्हणे मज सांगतां । राजा करील तुझ्या घाता ।
मग परशुराम म्हणे मनीं । साधुत्वें येथें कोणी न मानी ।
ऐसें परशुराम अवधारी । मग धुमसिला फुलारी ।
आव्हान ऐकून घबराट :
आघातें पीडिला फुलारी । तो शंख करी राजद्वारीं ।
सहस्रार्जुनाच्या राज्याभीतरीं । बोंब जाईकों स्वप्नांतरीं ।
ऐसी विश्वतोमुखी वार्ता । भविष्य वदे वाग्देवता ।
म्यां गाईस केला शस्त्रघात । आणि ब्राह्मणा केला घात ।
फुलारियासी पुसे प्रधान । तुझे बोंबेसि काय कारण ।
तो रायासीं समदळीं । युद्ध करूं पाहे बळी ।
रायासीं ब्राह्मणासीं युद्ध । बोलणें तुझें अति अबद्ध ।
फुलें होरिनोयां करीं । मज प्रहारिलें मुखावरी ।
राजाच्या सैन्याची दुर्दशा :
प्रधानें बोलाविला सेनानी । ब्राह्मण आणावा धरोनी ।
नगर नागरिक लोक । तेथें आले स्वाभाविक ।
बाहेर निघाला ठाणांतरी । पुढें पायिकाच्या हारीं ।
परशुराम म्हणे हे दीन । मारिलिया पुरुषार्थ कोण ।
ऐसें म्हणॊनि सोडिला बाण । अवघियांची शस्त्रें छेदून ।
कोणाचा व्याही जांवई । कोणाचा भेटूं आला भाई ।
कोणाचा पाहुणा मेहुणा । जांवई आणिला दिवाळसणा ।
शंख करिती आक्रंदोनी । नाक कान गेले दोनी ।
सन्मुख घाई गेलिया प्राण । तें वीरांसी उत्तम मरण ।
वीर विटंबिले अनेक । नगरामाजी पडली हांक ।
साठ प्रयुतें कुंजर । कोट्यानुकोटी रहंवर ।
सेनामुखीं सेनानी । राजपुत्र मध्यमानी ।
वेगीं निघे सहस्रार्जुन । कुमर आणि प्रधान ।
आम्ही असतां इतुके जण । एकला एक ब्राह्मण ।
युद्धार्थ राजा निघाला त्या वेळी त्याला अपशकुन होतात :
यापरी मंत्रीं आणि कुमरीं । राजा राहवोनियां नगरी ।
पुढें भेटले निर्नासिक । तो अपशकुन आत्यंतिक ।
जळो तुमचें निंद्य मुख । मुहुर्तीं कां आलेति सन्मुख ।
घायाळ बोलती आपण । ब्राह्मण कोणाचा न घे प्राण ।
प्रधान बोलिला आपण । परतों नये अपशकुनाभेणें ।
युद्ध करितां परस्परीं । एका जय एका हारी ।
अंगीं नाहीं आंगवण । त्यासी काय जय देईल शकुन ।
देव असे शकुनाचे ठायीं । तो काय अपशकुनीं नाहीं ।
ऐसें बोलोनि प्रधान । त्राहाटिलीं भेरी निशाण ।
एकाजनार्दन शरण ऑ दानवांचे युद्ध दारुण ।
