चित्रकूटावर श्रीरामांची दैनंदिन चर्या, लक्ष्मणाची सेवा :
येरीकडे श्रीरघुनाथ । चित्रकूट पर्वताआंत ।
श्रीरामसेवेसी सौमित्र । पर्णशाळा केली विचित्र ।
विचित्र आणी फळें मुळें । नित्य निर्वाह पुरवी जळें ।
रामसीतेचें चरणक्षाळण । नित्या नेमें करी लक्ष्मण ।
विधिविधान जाणे श्रीराम । दर्शपौर्णमासिक होम ।
धन्य त्या मृगांचें जीवित । त्यांचे मासें होम करी श्रीरघुनाथ ।
इध्माबर्हिकुशास्तरण । श्रीरामें उद्धरले तृण ।
सन्मान करिता निर्मळ नीरें । तेथे उद्धरिलीं मत्स्य मगरें ।
करावया जगदुद्धारण । श्रीरामाचें वनप्रयाण ।
श्रीराम देखावया दृष्टीं । पाहिजेत भाग्याचिया कोटी ।
श्रीरामकथा नित्य श्रवण । सावध परिसे तो धन्य धन्य ।
त्याचे मुखीं श्रीरामनाम । धन्य धन्य त्याचा जन्म ।
ऐसा श्रीराममहिमा गहन । बोलतां वेदां पडे मौन ।
श्रीरामाचें अग्निहोत्र । चालवावया अति तत्पर ।
पूर्णिमाअमावास्यादि याग । श्रीराम ते वधी मृग ।
गेला असता सीतेवर गंधर्वरूपी कावळ्याचे आक्रमण :
लक्ष्मण आणावया गेला फळें । मासार्थी टपती कावळे ।
तद्रामवचनात्सीता काकेभ्यः पर्यरक्षत ।
यरया हारांतरचरः कामचारी विहंगमः ।
पक्षतुंडनखाग्रैश्च कोपायामास कोपनाम् ।
सीता रामाचे आज्ञेवरी । सवेग येवोनि बाहेरी ।
सुंदर देखोनियां तिसी । सुदसुव गंधर्व अभीलाषी ।
स्वयें हांकिता सीता सती । इतर काग तत्काळ पळती ।
काग हांकितां सरोखें । सुटलें कंचुकीचें पाखें ।
मुक्तकुच दिसे सुंदरी । हार रुळे कुंचावरी ।
पांखें झडपोनियां तिसी । नखें ओरबाडिलें कुचासी ।
चंचूनें चुंबोनि मुखासी । केली कामाचारी अधर्मीं ।
काग बैसला हृदयावरी । सीता कराग्रें निवारी ।
सीतेचा आक्रोश ऐकून श्रीरामांनी कावळ्यावर इषीकास्त्र ( दर्भाचे अस्त्र ) सोडले :
ऐकोनि सीतेची दीर्घ हांक । वेगीं आला रघुकुळटिळक ।
सोभिमंत्र्य शरैषीकामैषीकास्त्रेण वीर्यवान् ।
स तेनाभिहतः काकास्त्रींल्लोकान्पपर्यगात्ततः ।
इषीकां भूतसंकाशा स राम पुनरागमत् ।
ते श्रीरामाची दर्भशिखा । इषीकामंत्रें मंत्रोनि देखा ।
सवेग पळतां काका । पाठी लागली इषीका ।
तो कावळा हतबल, आगतिक होऊन शेवटी नारदांच्या सागण्यावरून श्रीरामांना शरण :
श्रीरामइषीका देखोन । इंद्र सांडी सिंहासन ।
श्रीरामइषीका देखोन । इंद्र कुबेर वरुण ।
श्रीरामइषीका देखोन । कुळाचळ कंपायमान ।
काग जाय जे जे ठायीं । इषीका पावे लवलाहीं ।
धाकें काक रिघे पाताळीं । तेथें दैत्यदानव कांपती चळीं ।
काक हिंडतां दशदिशीं । अत्यंत जाला कासाविसी ।
धरिलें नारदाच्या पायांसी । म्हणे इषीका निवारीं देवऋषी ।
ऐकोनि नारदाचें वचन । काकें केलें पुनरागमन ।
वंदोनि श्रीराम लोटांगणी । काक बोलें मनुष्यवाणी ।
कावळा मनुष्यवाणीने श्रीरामांची प्रार्थना करतो :
काम म्हणे गा रघुनाथा । थोर अपराधा माझें माथां ।
नारदसद्गुरूचें वचन । तेणें मी तुज आलों शरण ।
मरणाभेणें जी पळतां । थोर शिणलों गा रघुनाथा ।
नारदे सांगितलें कानीं । जानकीं माता जगज्जननी ते ।
महापातकें ज्याच्या माथां । तोही श्रीराम स्मरतां ।
श्रीराम दों अक्षरांसाठी । पातकें जळती कोट्यानुकोटी ।
श्रीरामनामाचा प्रताप । पापें निर्दळती आकल्प ।
श्रीरामनाम स्मरतां वाक्पुटीं । कलिकल्मषां होय तुटी ।
श्रीराममूर्ति आणितां ध्यानीं । सकळ पापा होय धुणी ।
ऐसें बोलोनि आपण । काकें वंदिले श्रीरामचरण ।
सीतेच्या स्तनांचे चुंबन घेतल्याबद्दल कावळ्याची क्षमायाचना :
म्हणे कुचाग्रीं लावितां हात । बाळकाची सत्ता बहुत ।
एक कुच धरोनि हातीं । दुजा घाली मुखाप्रती ।
पतीस कुचसता एकांती । बाळकासी कुचसता लोकांती ।
पतीस कुचसता मध्य रात्रीं । बाळकाची सत्ता अहोरात्रीं ।
रजस्वला जालिया कांता । पतीने शिवों नये सर्वथा ।
करेकरोनियां जाण । बाळक करी कुचप्राशन ।
गाईचा गोरा गाईवरी उडे । तरी मातेसी कोप न चढे ।
तूं तंव चराचरजननी । आम्हीं अपत्यें पशुसमानी ।
सीतेची दयाबुद्धी व श्रीरामास प्रार्थना :
ऐकोनि काकाचें बोलणें । सीता कळवळिली निजमनें ।
तुझेनियां बोले । म्यां यावरी निर्वाण केलें ।
ऐकें स्वामी रघुनाथा । मारूं नये शरणागता ।
सर्वशक्तीं सर्वसत्ता । स्वयें रक्षावें शरणागता ।
इषीका अनिवार निश्चित । तरी राखावा शरणागत ।
जिणें मारविलें कागातें । तेंचि म्हणे वाचवां त्याते ।
कळला काकाचा वृत्तांत । जाणॊनि सीतेचें मनोगत ।
अमोघं क्रियतामस्त्रमेकमंग परित्यज ।
एतावद्धि मया शक्यं तव कर्तुं प्रियं खग ।
अस्त्रांचे अमोघत्व रक्षण करण्यासाठी कावळ्याचा एक डोळा नष्ट केला :
ऐकोनि सीतेचा वचनार्थ । काकासी नाभीं म्हणे श्रीरघुनाथा ।
इषीका अनिवार निश्चित । तिणें करावा तुझा प्राणांत ।
इषीका अनिवार दारूण । तुवां वांचवावया प्राण ।
तुझ्या हितालागीं जाण । तुज मी सांगतों आपण ।
काक म्हणे श्रीरघुनाथा । तुझी आज्ञा मी वंदिन माथां ।
श्रीराम म्हणे काकासी । कोण अंग तूं देतोसी ।
काक म्हणे ऐक आतां । माझे इंद्रियांची व्यवस्था ।
उजव्या डोळां जानकी माता । डावेनि अभिलाषिली तत्वतां ।
ऐसी ऐकतांची वाणी । इषीका प्रवेशे वामनयनीं ।
घेतला माझा वाम नयन । हें कागासी नाहीं ज्ञान ।
मागें पाहताचि त्या काका । न देखतांचि इषीका ।
अद्यापि काकदेहीं नवलाहो । जराजर्जरित न पवे क्षयो ।
श्रीरामांची कृपा लाभल्यामुळे दोन डोळ्यांचे कार्य एका डोळ्याकडे आले :
यापरी श्रीरामराव । काकाचा वारिला मृत्युभाव ।
जो तो म्हणे काक काणा । हें दुःख काकाचिये मना ।
कृपेनें वांचविलें संपूर्ण । ते कृपेस आलें व्यंकणपण ।
सामर्थ्य देतों उजव्या बुबुळा । एकचि बुबुळ दोहीं डोळां ।
दशाहाच्या पिंडासी । देखणेपण आहे काकासी ।
श्रीरामकृपेस्तव जाण । पापपुण्याचे देखणेपण ।
कावळ्याने सीतेच्या स्तनांचे चुंबन घेतल्याबद्दल नरकतुल्य किळसवाणी घाण भक्षण करण्याचा त्याला शाप :
चंचूनें चुंबिलें सीतेसी । तेणें मुखें भक्षितो निरयासी ।
ऐसियापरी रघुनंदनें । काकाचें निवारिलें मरणें ।
शरण आणोनी काकासी । श्रीरामें सुखी केलें सीतेसी ।
तंव येरीकडे निजभरत । श्रीरामभेटीसी उद्यत ।
श्रीरामभरतां आलिंगन । तेणें जीवशिवां समाधान ।
