पूर्वकथानुसंधान । धर्मराजा शीघ्र स्वर्गगमन ।
येरीकडे पुरंदरारिजनक । राक्षासांमाजि श्रेष्ठ नायक ।
घायीं राक्षस जर्जरीभूत । मार्गी एकमेकां उपचारित ।
सवें प्रधान शुकसारण । मारीच अकंपन प्रहस्त जाण ।
रावणाचे पाताळांतील भोगावती नगरीला आगमन :
ऐसे प्रधानांसहित । पुष्पकारुढ लंकानाथ ।
तया रसातळामाझारीं । वरुण नाग सहपरिवारीं ।
तया नगरीचें अभिधान । भोगावती नामें गहन ।
सुवर्णभित्ति आणि मंदिरें । सुवर्णांच्या आटोळ्या गोपुरें ।
हाट हटवटिया चौबारें । तेथें नांदिजे धनवत्तरें ।
ऐसिया नगराप्रती । येता झाला लंकापती ।
निवातकवचाशी रावणाचे युद्ध :
तयां नगरींचे वीर । निवातकवचनामें दुर्धर ।
ऐसिया वीरांप्रती । समरांगणीं राक्षस भिडती ।
एकमेकांवरी वर्षती बाण । एकमेकांवरी सांडिती पाषाण ।
ऐसें करिती घोरांदर । राक्षस आणि ते विखार ।
एक संवत्सरपर्यंत वीर । युद्ध करिती अति दुर्धर ।
ब्रह्मदेवाच्या सांगण्यावरुन निवातकवचांनी रावणाशी मैत्री केली :
निवातकवच आणी रजनीचर । युद्ध करिताती घोरांदर ।
विमानारुढ सावित्रीरमण । त्रैलोक्याचा स्वामी आपण ।
विधाता म्हणे तयांसी । तुम्ही युद्धीं अशक्त राक्षसांसी ।
वरदबळें हे रजनीचर । उन्मत्त झाले महाथोर ।
रावणेंसीं मैत्री कीजे । माझिया बोला मान दीजे ।
ऐकोनि ब्रह्मयाचें वचन । निवातकवच वीर मिळोन ।
साक्षी अग्नि ब्राह्मण । सुर असुर देवगण ।
तदनंतर पुलस्तिसुत । पूजा तयांची घेवोनि तेथ ।
माया कपटविद्या पूर्ण । जारण मारण मोहन स्तंभन ।
उच्चाटन वशीकरण ।
रावणाचे वरुणाच्या अश्मपुरीला आगमन :
मग तो राक्षसचूडामणी । चालिला पातळ शोधोनी ।
अतिरम्य महा सुंदर । सुवर्णाचें ते नगर ।
काळ्याचे ते जाती । विखार आपुलेनि बळें नांदती ।
तयावरी शूर्पणखेचा भ्रतार । तयासीं युद्ध केलें थोर ।
तेथें खळ आणि बळवंत । तिसरा विद्युज्जिव्ह चवथा बळोत्कट ।
तदनंतर पौलस्ती । पुढें चालिला तंव शुभ्रदीप्ती ।
तया मंदिरासि उपमा पूर्ण । द्यावयासि एक कैलास समान ।
तया वरुणाचे मंदिरीं । कामधेनु बांधिली स्रवें क्षीरीं ।
वरुणाच्या कामधेनुला पाहून रावण प्रसन्न :
त्या धेनूचें स्रवतां क्षीर । तयाचा झाला क्षीरसागर ।
जया धेनूचें वाहतां क्षीर । तयाचा झाला क्षीरसग्र ।
तेथेनि जन्मलें अमृत । तेणें सुरवर तृप्त ।
कामिचाचे कां म्हणती । ऐसें आक्षेपिजेल श्रोतीं ।
कामिकाचे पुरवी काम । तियेचेनि देवा तृप्ति परम ।
सकळ देव जिचेनि जिती । सकळांचें जीवन जे निश्चितीं ।
ऐसिये धेनूतें देखोनी । रावणें प्रदक्षिणा करोनी ।
पुढें तो मंदोदरीकांत । चालिलासे त्वरान्वित ।
तयांतें गांजोनि म्हणे रावण । जा रे सांगा वरुणाप्रती जाऊन ।
तयासीं युद्ध कीजे । नाहीं तरी हरविलें म्हणिजे ।
दूत आला वरुणपुत्रापासीं । म्हणे गांजिलें राया राक्षसीं ।
वरुणाचें रावणाशीं युद्ध :
दूताचें ऐकोनि वचन । कोपा चढला वरुणनंदन ।
मग त्या वरुणाचे पुत्र पौत्र । तिहीं पालाणिले आपुले रथ ।
वरुणसैन्य समस्त मिळोन । करितें झालें घोर रण ।
रावणाचे प्रधानीं तिहीं । संग्राम केला तिये ठायीं ।
सलिलेंद्रसैन्य विकळ पडिलें । रथेसीं आकाशांत पळतें झालें ।
रावणाच्या रथावरी । शस्त्रवृष्टी झाली भारी ।
जैशा बहुत मिळती पिपीलिका । वेढिती उरगनायका ।
महादराकडून वरुणसैन्याचा पराभव :
देती हाका करिती गर्जन । म्हणती जिंतिला दशानन ।
तया महोदरें ते समयीं । गदा घेतली काळतुल्य पाहीं ।
वरुणसैन्य पाडोनि रणीं । सिंहनाद करी गर्जोनी ।
असो अद् भुत संग्राम झाला । वीरें वीर रणा आला ।
मग त्या वरुणाचे पुत्र । आकाशींहूनि पाहत ।
अनेकशस्त्रसंभार । टाकिते झाले लक्षोनि निशाचर ।
न माती आकाशपृथ्वीवरी । ऐसे शर वर्षला वैश्रवणारी ।
कित्येक मुसळेंकरुन । कित्येक पट्टिशें जाण ।
मारोनियां वरुणपुत्रांतें । विजयी झाला रावण तेथें ।
तदनंतर दशानन । वरुणालयाप्रति जाण ।
रावण वरुणप्रधानासी । म्हणे सांग प्रहासा वरुणापासीं ।
तंव तो प्रहास प्रधान । ऐकोनि रावणाचें वचन ।
जळेश्वर ब्रह्मलोकाप्रती । गेलासे जाण निश्चितीं ।
प्रहास प्रधान मधुर वाचा । बोधविला तेणें राजा लंकेचा ।
ऐकोनि प्रहासाचें वचन । मग तो पौलस्तिनंदन ।
राम - अगस्ती संवाद :
श्रीदाशरथी म्हणे महामुनी । तुमचे प्रसदें पुण्यपावनी ।
जैसें गौतमाचेनि प्रसादें । त्रैलोक्यें भोगिजे सायुज्यपद ।
जेंवी समर्थाचेनि लग्नीं । मिष्टान्न अकिंचनीं ।
पुढील कथानुसंधान । काय करिता झाला रावण ।
ऐसीं श्रीरामाचीं शब्दकुसुमें । श्रवणीं लेवोनि द्विजसत्तमें ।
कुंभोद्भव म्हणे अवनिजापती । तूं देवाधिदेव वर्णिला श्रुतीं ।
जननीवोसंगा बाळक वाढे । तेणें मातेचा महिमा नेणिजे मूढें ।
पद्मिनीसन्निध बिढार । घेवोनि राहिला दर्दुर ।
अंधागृहीं लाविल्या दीपकोटी । नपुंसका पद्मिनी गोमटी ।
तैसें श्रीरामा तुझें चरित्र । नेणेती मतिमंद अपवित्र ।
रावणाचे बळिच्या नगरीला आगमन व त्या नगरीचे वर्णन :
तरी अवधारीं गुणसंपन्ना । रावण जिंतोनियां वरुण ।
सुतळीं रावण प्रधानासहित । चालिला पुढें अपूर्व अद् भुत ।
जेवीं देवेंद्र गुरूप्रती । प्रश्न करी एकांतीं ।
रावण म्हणे गा प्रधाना । देखोनि नगरीची रचना ।
देखोनि नगरीची रचना । उणें आणिलें शचीपति-भवना ।
अलका आणि द्वारका । पाहतां इच्या न ये तुका ।
नगरी परिवेष्टित सप्तयोजनें । कल्प तरुंची उद्यानें वनें ।
ठायीं ठायीं आम्रवनें । स्थळोस्थळीं शिवस्थानें ।
जैसी यौवनें सुंदरी । तरुणपणें न माय अंबरीं ।
रत्नकळस विराजमान । ठायीं ठायीं पताका गहन ।
रावण चौकशीसाठी प्रहस्ताला नगरीत पाठवितो :
हें कोणें पाळिली नगरी । प्रहस्तां आंत जावोनि झडकरी ।
त्र्यंबक जेंवी तारकारीप्रती । सांगे महत्प्रयोजनाची वदंती ।
रावणाचें प्रत्युत्तरवचन । ऐकोनि प्रहस्त प्रधान ।
प्रहस्ताची दारातच तेजःपुंज वामनाची भेट व त्याला प्रश्न :
प्रधान प्रवेशतां नगरीं । प्रथमद्वारीं ब्रह्मचारी ।
श्यामसुंदर विराजमान । माथां मुकुट तेज गहन ।
भाळीं मृगनाभि ललाटीं । मलयजचंदनांची शोभे उटी ।
शोभे पीतांबर वसन । दक्षिणागीं द्विजचरण ।
ऐसा पुरुष प्रथमद्वारीं । प्रहस्त देखोनि प्रश्न करी ।
सांगा तयाचें अभिधान । ऐसें प्रहस्तीमुखींचें वचन ।
प्रहस्ताकडून कळताच रावण त्याच्या भेटीला गेला :
वामन म्हणे गा रजनीचरा । ऐकें सावधान चतुरा ।
तेथें वसती धार्मिक जन । येथील राजा बळि बळवान ।
महापुरुषाची ऐकोनि मात । धावोनियां प्रधान प्रहस्त ।
अपूर्व प्रधानमुखींची उत्तरें । परिसोनियां लंकेश्वरें ।
जेंवी निधानासन्निध विवसी । मांत्रिकापुढें भूतें जैसीं ।
युद्धाचे आव्हान कळविण्यास रावणाने सांगितले :
राक्षसें देखोनि वामन । न करीं प्रणिपात नमन ।
जयविजय सनत्कुमारांसी । नोळखतां झाले परम क्लेशी ।
तैसें रावण ते समयीं । प्रणिपात न करोनि कांहीं ।
द्वारीं उभा असें तिष्ठत । बळिस वेगीं जाणवीं मात ।
वामन म्हणे रावणासी । तुम्हींच जावें बळीपासीं ।
मी असें तयाचा द्वारपाळ । येथें बैसोनियां सकळ ।
वामनाच्या अनुज्ञेने रावण स्वतःच बळीजवळ गेला :
वामनमुखींचें ऐकोनि वचन । भीतरीं प्रवेशला दशानन ।
भद्रासनीं बळि भूपती । अर्धांगी संध्यावळी सती ।
देखोनि रावण दशमुखांचा । समस्त अवलोकन बोलती वाचा ।
कीं हे दशमुखांचे किडें । कीं हे दशानन श्वापद गाढें ।
ऐसे तर्क नानापरी । करितां जनीं ते अवसरीं ।
येवोनि बळिरायासमीप । उभा रावण धरोनि कोप ।
मज नेदीच मान्यता मान । न बोलावें ऐसें बोले वचन ।
ऐसी रावणहृदयींची व्यवस्था । कळों सरली सुतळनाथा ।
बळीच्या प्रश्नावरून रावण स्वमहिमान सांगून युद्धाचे निमित्त सांगतो :
बैसा अहो जी राक्षसेश्वरा । तुम्ही कोण कोणाचे समाचारा ।
रावण म्हणे मी पौलस्तिकुळदीपक । सकळ राक्षसांचा नायक ।
मजसीं करावा संग्राम । म्यां जिंतिले सुरासुर परम ।
बळि म्हणे राक्षसनाथा । परिस माझी राज्यकथा ।
बळी सांगतो, रावणाला आश्चर्य वाटते ? :
प्रथमद्वारीं पुरुष पंचानन । तयासीं युद्ध करावें आपण ।
जेथें पंचाननाचें गर्जन । तेथें ऐरावतीचे फडफडती कान ।
जी गर्दभ उन्मत्त बहुसाळ । तरी काय युद्धीं शार्दूळ ।
कमळकोशींचा षट् पद । काय उपडील मेरुचा कंद ।
जरी झाला मशक थोर । तरी काय ग्रासील वैश्वानर ।
अंधाचा महा अंध सुत । स्वयें अडखळोनि कूपीं पडत ।
हें केवीं घडे जें न घडे । मशकपांखीं मेरु उडे ।
तें द्वारपाळ बापुडें दीन । मी लंकेचा राजा रावण ।
ऐसें हें कैसें घडेल राया । मजसीं युद्धा द्वारपाळा तया ।
बळीने वामनाची महती रावणाला सांगितली :
दशमुखींची वचनावळी । ऐकोनियां राजा बळी ।
ऐक वत्सा दशानना । तूं नेणसी त्याच्या महिमाना ।
तयाचिया सत्तामात्रें । सृजती अंडज जारजादि भूतें ।
सकळ सृष्टीचा जो कर्ता । तो आत्मज त्याचा विधाता ।
चतुर्दशभुवनांचा ईश्वर । कर्ता संहर्ता सर्वेश्वर ।
धरा भारें पीडोनी । शरण गेली त्यालागोनी ।
वेदानिमित्त विधात्यानें । प्रार्थना केली दीनवदनें ।
दैत्यें पृथ्वी नेली पाताळा । तैं सुरीं प्रर्थिलें घननीळा ।
पृथ्वी धरी पृष्ठीवरी । म्हणोनि कूर्म म्हणती अद्यापवरी ।
दैत्यें गांजिलें पुत्रातें । त्याच्या कैवारा अवतरला तेथें ।
माझ्या अभिमानें मज केवळ । नाडिलें गा करोनि छळ ।
माझ्या अभिमानाची देखोनि थोरी । मग हा वामनरुपें झाला हरी ।
बटुवेष धरोनि जाण । मग मागितली भूमि पाद तीन ।
कपट त्याचें त्यास फळलें । माझें घरीं द्वारपाळ झालें ।
पुढील त्याचा कैसा पवाडा । कामधेनूनिमित्त केला झाडा ।
तोचि पुरुष सूर्यवंशीं । अवतरेल राक्षसकुळांत करावयासी ।
तोचि अवतरोनि गवळ्याघरीं । पूताना शोषोनि काक बक मारी ।
तेणें दावाग्नि प्राशिला । धेनुक वत्स उपटिला ।
जरासंध काळयवन । दंतवक्त्रशिशुपाळादि जाण ।
यम कुबेर वायु ईशान । हे त्याचे वंदिती चरण ।
काळासी जयाचा महाधाक । जयाचे तेजें सूर्यशशांक ।
त्यासीं युद्ध जाय करी । बळीनें अज्ञापिलें ते अवसरीं ।
रावणाच्या गर्वोक्तीची बळीकडून उपेक्षा :
जो हा काळरुप यम जाण । दंडें त्रैलोक्या करी दमन ।
निजदंडें पातक्या दंडी । तयावरी म्यां घातली धाडी ।
ऐसी रावणाची वचनावळी । ऐकोनियां राया बळी ।
रत्नमंचकावरी जाण । विंध्यावळी राजा दोघे जाण ।
बळी न मानीच तयासीं । जेंवी ज्ञाता पाखांडियासी ।
राजहंस नातळे शेणा । तापसी न पाहे स्त्रीरत्ना ।
गंगेनें त्यजिलें पाप । ज्ञाता सांडी हृदयकोप ।
साधु जेंवीं त्यजिती निंदा । ब्रह्मचारी नातळे प्रमदा ।
चातक नातळे आणिक जीवन । चकोर न सेवी अमृतावांचून ।
ऐसियापरी दैत्यनाथें । उपेक्षोनियां रावणातें ।
खेळातील निसटलेला फासा आणावयास बळीने रावणाला सांगितले :
सारीपाट खेळतां दोघां जणां । फांसा निसटला तो आणीं रावणा ।
म्यां जिंतिले सुर समस्त । बाहूनें आंदोळिला कैलास पर्वत ।
फांसा देईन ये काळीं । मग यातें मुष्टिघातातळीं ।
कपटी रावणास फासा उचलेना; त्याची फजिती :
ऐसें भाकोनि लंकानाथें । फांसा उचलितां दोहीं हातें ।
फांसा धरितां विसां हातीं । नुचले रावणा क्षीण शक्ती ।
फांसा लोटला कपाळावरी । पडोनि अशुद्ध ते अवसरीं ।
दशमुख आणि विंशती कर । करंटें कोणें आणिलें समोर ।
रावणाला बाहेर घालवून देऊन त्याचे वस्त्रहरण :
बहुतां मुखाचें अपवित्रा । शृंगारिलें जैसें कां प्रेत ।
बाहेर येवोनि रावण । चिंतातुर परम दीन ।
तंव वेढिला दैत्यगणीं । मुकुट हिरोनि नग्न करोनि ।
रावण कुंथत अति बळेंसीं । आलों होतों युद्धासी ।
रावणा नग्नीकरण होत । ऐसा झाला पैं वृत्तांत ।
ऐसें विचारोनि रावण । नगरद्वारा आला जाण ।
नगराबाहेर जाण्यास वामनाकडून प्रतिबंध :
रावणासी म्हणे वामन । बाहेर नको करुं गमन ।
मी रायाचा आज्ञाधारी । राजाज्ञेविण न सोडीं बाहेरी ।
क्षुधेनें पीडिला लंकानाथ । घरोघरीं भीक मागत ।
मागेंपुढें नाहीं सुटका । अवदशेनें वरिलें लंकानाथा ।
रावणाची दुर्दशा :
मग काय करी लंकापती । जावोनि अश्वशाळे करी विनंती ।
अश्ववाहक म्हणती लंकानाथ । लिदीच्या पाट्या घेईं माथां ।
दहा मुकुटीं जडित दहा माथे । लिदीच्या पांट्या ठेवोनि तेथें ।
ऐसा कोंडला रावण । कांही युक्ती न चले जाण ।
वामनें पुरविली पाठी । लंके जावयाची खुंटली गोष्टी ।
ठकवोनियां दाशरथी । हारून नेईल सीता सती ।
रावणाचा पाठलाग :
वामनातें ठकवोन । अदृश्यगती करी गमन ।
भेणें पळे लंकापती । सवेंचि चाले पाताळगती ।
रावण म्हणे जी वामना । मज सोडोनि द्यावें जीवदाना ।
पळों जातां दशदिशी । तेथेंही व्यापकत्व वामनासी ।
जैसा दरिद्रियाचा उदीम । फळ नेदी क्लेश परम ।
अशुचिया जैसा जप । कुलहीना जैसें तप ।
तैसें झाले दशानना । सायास वृथा गेले जाणा ।
नगर स्त्रियांसि करी विनंती । मी सूत कांतीन बहुतां हस्तीं ।
कापूस वेढिता दशानन । तोंडघसीं पडला जाण ।
चुकोनियां मुळींचा तंतु । कांतूं बैसला लम्कानाथु ।
पुढें खंडेरायाच्या होवोनि श्वान । भुंकों लागला मागे अन्न ।
कोणी टाकिती खापरें । म्हणती कोणी मर मरें ।
पोटालागीं नाचे दारोदारीं । वीस हात नाचवी नानापरी ।
रावणाचा पिता बळीकडे येतो :
ऐसी दशा रावणासी । हाक गेली पौलस्तीपासीं ।
सोडवावया निजपुत्रासी । सुतळीं प्रवेशे पौलस्ति ऋषी ।
तंव देखिला दुरोनि दशानन । खंडेरायाचा होवोनि श्वान ।
ऋषि जात बळीपासीं । अति सन्मानें पूजोनि त्यासी ।
सांभाळावया चकोरासी । निजमंडळ सांडी शशी ।
आळसियावरी अनुग्रहार्थ । उद्धरावया शिवजटेचें तीर्थ ।
कोणे कार्यालागीं ऋषी । तुम्ही आलेति या ठायासी ।
सुतळादिपातीनें वाहिली आण । म्हणे माझ्या नगरीं बंदिवान ।
कोणे ठायीं कोणें नगरीं । कोणें राखिला दशशिरी ।
पाहूं जातां पौलस्तिमुनी । लिदीच्या पांट्या माथा घेवोनि ।
पौलस्ति देखतां पौलस्तिनंदन । भुकिन्नला होवोनि श्वान ।
ब्रह्मसुत म्हणे निजतनया । एवढ्या आपदा भोगावया ।
कोंडोनि राखिलें वामनें । ऐसें बोलतां दशाननें ।
करीं धरोनि दशशिर । पौलस्ति येवोनि वामनासमोर ।
पौलस्ति देखोनि वामन । घातलें साष्टांग लोटांगण ।
बळिरायाचा मी सेवक । द्वारपाळ द्वाररक्षक ।
राजाज्ञा घेतल्यावरी । अवश्य न्यावा जी बाहेरी ।
रावणाचे वपन व मुंडण करण्याची वामनाची आज्ञा :
मुनि म्हणे कैसे चिन्हा । आनंदें सांगावें वामना ।
श्याम करोनियां वदन । दशनासिकीं कवड्या बांधून ।
स्वयंभूतनय म्हणे निजपुत्रासी । तुज नेईन रायापासीं ।
येरु म्हणे अहो जी ताता । मुख न दाखवीं बळीस आतां ।
युद्धा आलों अति सत्राणें । मज झालें लाजिरवाणें ।
ऋषि म्हणे निषिद्ध राजवपन । येरु म्हणे कैंचें राजलक्षण ।
जे जे होती बंदिनिर्मुक्त । त्यांसी पाहिजे प्रायश्चित ।
वामनापासीं निर्मुक्ती । कदा नव्हे कल्पांतीं ।
मुंडण केल्यावर रावणाची सुटका :
ऐसें बोलोनि दशवदन । खांडमिधा मस्तकवपन ।
देखोनि रावणाचें चिन्ह । लाजवित सकळ जन ।
याउपरी पौलस्तिनंदन । पुष्पकविमानीं आरुढोन ।
एक जनार्दना शरण । अगस्ति सांगे बळीचें कथन ।
