स्नानसंध्या व त्रिवेणीला साष्टांग प्रणिपात :
भरतें गंगा उतरोन । केलें स्नान संध्या तर्पण ।
रथ गज वाजी वीरश्रेणी । चालातां मार्ग न पुरें धरणीं ।
देखोनी त्रिवेणी भरत शत्रुघ्न । दोघी घातले लोटांगणा ।
वसिष्ठादि ऋषीश्वर । चरणीं चालती सत्वर ।
गोदान, पिंड्दान, धनदान :
देवोनि लक्षानुलक्ष गोदानें । भरतशत्रुघ्नें केलीं स्नानें ।
तीर्थ उअपवास मुंडन । रायासी नाही हे बंभन ।
मागतयांचे निवे मन । तैसें वाटविलें धन ।
द्रव्य वांटिता भरत । मागते जाले कृतार्थ ।
द्विज बोलती द्विजापासीं । श्रीराम आला होता तीर्थासी ।
त्याचे देखतां श्रीमुख । तीर्था सकळां जालें सुख ।
भरद्वाज सामारे येताच भरताचे वंदन :
भरद्वाज येवोनि साउमा । तेनें आश्रमा नेलें श्रीरामा ।
तीर्थींचे ब्राह्मण लोलुप बहुत । वल्कधारी श्रीरघुनाथ ।
अति समर्थ श्रीरघुपती । वना नवचे रित्या हातीं ।
जेथवरी द्रव्यद्वारांअभिमान । जेथवरी ज्ञानगर्व गहन ।
लोभेही श्रीरामाचें मुख । पाहतां जालें आम्हां सुख ।
वाल्मीकीपाशीं संपूर्ण । ज्ञानकांडाचें श्रवण ।
जालिया श्रवणनिष्पत्ती । श्रीराम देखे सर्वाभूतीं ।
ऐसिया ब्राह्मणांची कथा । ऐकोनि भरताची अवस्था ।
करोनि वसिष्ठासी नमन । भरत बोलिला आपण ।
वसिष्ठ म्हणे धन्य वाणी । हेंचिं होते माझे मनी ।
कटक ठेवोनी गंगातीरीं भरतवसिष्ठादिऋषीश्वरीं ।
गैरसमजामुळे भरद्वाजांचा भरतावर दोषारोप :
भरद्वाज उठोनि आपण । वसिष्ठा घातलें लोटांगण ।
इतर ॠषिजन । भरद्वाज वंदी आपण ।
भरद्वाजें त्या दोघांसी । आलिंगिले हृदयासीं ।
कच्चिन्न तस्य रामस्य धार्मिकस्य क्षमावतः ।
कच्चिन्न तस्यपापस्य पापं कर्क्तुमिहेच्छसि ।
न खल्वकार्यं कार्यं ते पाप तस्मिन्महात्मनि ।
भरद्वाज म्हणे भरता । सज्जूनियां सेना समस्ता ।
राज्य भोगवया निष्कंटक । वधू पाहसी रघुकुळटिळक ।
मिळाल्या देवदैत्यदानव । यक्ष राक्षस आणि मानव ।
श्रीरामची क्रोधभॄकुटी । रणी आटील सकळ सृष्टी ।
सैन्य श्रीरामाचें सूपर्ण । तें तंव युद्ध न करी जाण ।
भरता मानीं माझें वचन । तूं अयोध्येसी जाय परतोन ।
ते ऐकून भरत उद्विग्न :
भरद्वाजाचें वचन । वज्रपाय अति तीक्ष्ण ।
ऐकतां भरद्वाजाचें वचन । भरत पडें मूर्छापन्न ।
कैकेयी राज्यलोभाची थोरी । जगीं मीं केलों रामाचा वैरी ।
कैकेयी मातेचा अति अनर्थ । वना जावोनियां भरत ।
तुम्हासारिखे साधुसंत । म्हणती वना जावोनियां भरत ।
मी काय वज्राचा घडियेलों । कीं अपेशाचा ओतियेलों ।
मी तंव अपेशाचं आतयन । अपकिर्तीचें अधिष्ठान ।
श्रीरामद्वेषी पापी परम । राज्यलोभी अति अधम ।
ऐसें म्हणोन भरतें आपण । ध्रिल भरद्वाजाचे चरण ।
ऐसें बोलतां आले रुदन । भरत पडिला मूर्छापन्न ।
भरताच्या निर्मळ हृदयाचा परिचय होताच भारद्वाजांना संतोष :
सर्वांग जालें रोमांकित । प्रेमें चळचळां कांपत ।
उचलोनियां दोहीं हातीं । आलिंगिला अति प्रीतीं ।
श्रीरामीं ज्याची अनन्य प्रीती । श्रीरामीं ज्याची अनन्य गती ।
श्रीरामीं ज्याचें अनन्य भजन । त्याचें आम्ही करूं ध्यानपूजन ।
भरता भरद्वाजा प्रेम पूर्ण । देखोनि हर्षले ऋषिगण ।
वसिष्ठांची हमी :
वसिष्ठा बोलिला आपण । भरता राज्य मी देतां जाण ।
सांडोनियां रघुनाथा । राज्याभिषेक होय भरता ।
श्रीरामाची जे राजधानी । ते तंव माझी सखी जननी ।
ऐसी वाहोनियां आण । भरत राज्य न घेचि जाण ।
भरत जावोनि रामाप्रती । राज्य द्यावया रघुपती ।
वसिष्ठवाणीमुळे भारद्वाजांचे मतपरिवर्तन :
ऐकोनि भरताचें निर्वाण । भरद्वाजा विस्मय पूर्ण ।
पुढती नमन पुढती आलिंगन । पुढती त्याचे वंदी चरण ।
वाल्मीकिगुरूची आज्ञा पूर्ण । भगवद्भक्तां द्यावें आलिंगन ।
ऐसिया अनन्य प्रीतीं । भरतपूजनीं वाढली भक्त्ती ।
वसिष्ठ केवळ ब्रह्म पूर्ण । परम भाग्यें त्याचें आगमन ।
भारद्वाजांचे भरत,वसिष्ठांना सैन्यासह स्वागताचे निमंत्रण :
केलें वसिष्ठासी नमन । आजी माझें घ्यावे पूजन ।
वसिष्ठांसवें ऋषिगण । आले असती कोण कोण ।
कश्यप कात्यायन वामदेव । जाबालि मुद्गल मार्कंडेय ।
मग बोलिला भरताप्रती । भोजना यावें तुम्हीं समस्तीं ।
भरता जितुके तुझें कटक । अश्व गज अवघे रामसेवक ।
समग्र सेना उतरावयासी । माझें आश्रमीं अवकाश त्यांसी ।
आला तसा या वेळी येऊ नये म्हणून तपःसामर्थ्याने स्वागताची तयारी :
करावया ऋषींचे पूजन । जरी आणावी कामधेनु मागोन ।
समाधिमवलब्याथ भरतस्य तु पुजनें ।
परमं रत्नमासाद्य दिव्यज्ञानान्वितो मुनिः ।
स्वागत समारंभाचे सविस्तर वर्णन :
भरद्वाज महामुनी । बैसोनियां अनुष्ठानीं ।
घरें चत्वरें पट्टशाळा । अश्वशाळा गजशाळा ।
चित्रवन नंदनवन । तेथें आणिलें खांडववन ।
घृतकुल्या मधुकुल्या । आम्ररसें वापी भरल्या ।
नानापरींच्या शिखरिणी । तेणें भरल्या पुष्करिणी ।
चंपक कल्पद्रुम मांदार । पारिजातादि विचित्र हार ।
उगाळोनि शुद्ध चंदन । भरिले कनकाचे रांजण ।
ऐसीं दिव्यान्नें पूर्ण सुवर्णताटीं । नानारसीं भरिल्या वाटी ।
ठायीं ठायीं अति निर्मळ । सुवासिक शीतळ जळ ।
दिव्यांगना अति सुंदरी । विंझणे घिवोनियां करीं ।
पाहतां त्यांच्या तोंडाकडे । जेवणें अंतरलें पुढें ।
त्याच्या मुखाची पाहतां वास । देखतां हावभावविलास ।
जेवण अंतरलें पुढे । सचैल स्नान करणें घडे ।
श्रीरामाचे निजभक्त । अंगनामुखीं नव्हती आसक्त ।
कवले कवले रामं स्मृत्वां भुजंति योगिनः ।
पंक्तीचा लाभ घेणारे रामनामस्मरणाने जन्ममरण मुक्त झाले :
ग्रासोग्रासीं श्रीराम स्मरत । त्या भोजनीं भोक्ता श्रीरघुनाथ ।
ऐसिये भोजनाची स्थिती । सकाम हे निष्कामप्रयुक्ती ।
वसिष्ठताटीं परवडी चोख । तैसेचि ताट सेविती रंक ।
नलगे मागणें नाहीं वाढणे । ठायींचीं सरों नेणती अन्नें ।
क्षुधा हरपली तेथ । तृष्णा तृष्णेसी जाली तृप्त ।
अश्व गज न खाती तृण । त्यासीही ओगरिले मिष्टान्न ।
चाटे भाटे उदमी लोक । वाणी वेव्हारे सकळिक ।
वसिष्ठ भरत आणि शत्रुघ्न । ऋषींनीं केलें शुद्धाचमन ।
टिळे माळा गंधाक्षता । विडे दिधले समस्तां ।
या देवाभिलषित समारंभाला भ्रमर,शुक,सारीका,कोकिळा व वनसोभेची सुसंवादी सुरेल साथ :
वनश्री मघमघीत मनोहर । परागें उधळ्ती सपूर ।
कोकिळा वेदवादें कूजती । वेदांत पारवीं घुमघुमिती ।
ब्रह्मज्ञानाच्या निजयुक्ती । फळाशा सांडोनि शुक बोलती ।
विवेकद्राक्षांचे पैं घड । देखतां डोळ्यांचें पुरे कोड ।
हाहाहूहू गंधर्व दिन्ही । मधुरस्वरें गाती गाणीं ।
प्रकाश न लोपे सुर्यापुढें । ऐसे रत्नदीप चोखडे ।
ज्या दीपांची जळजळ । पुढें काजळी माथां काजळ ।
प्रतिपुरुषा भिन्न ओवरी । रत्नमंचक त्यामाझारीं ।
एकी करिती चरणक्षाळण । ऐकि त्या चरणां संवाहन ।
अप्सरा पुरुषांसी बोलती । आम्ही न येऊं अयोध्येप्रती ।
भरद्वाजाचे ध्यानज्ञानें । आमचें येथें आगमन ।
जवळी असतां अप्सरांसी । श्रीरामभक्त उदास त्यांसी ।
मुळीं आत्मा आत्मीं नाहीं तेथें स्त्रीपुरुष मिथ्या पाहीं ।
विषयी पुरुष सहितनारी । स्वर्ग भोगिती घरोघरीं ।
सर्व उपस्थितांची तृप्ती :
कोणी नाहीं मळिन वास । कोणी नाहीं मळिनकेश ।
अश्व गज खर उष्ट्र । मिष्टान्ने भक्षिती तृणचर ।
वाल्मीकिरामायणाआंत । स्वर्गभोग लिहिले बहुत ।
भरद्वाजाचें परम ज्ञान । स्वगृहीं क्षणैक धरोनि ध्यान ।
राव रंक समसमान । भरद्वाजें केले पूजन ।
स्वर्गी केवळ अमृतपान । देवांसी स्वर्गी न मिळे अन्न ।
नाहीं आणिली कामधेनू । नाहीं वेंचिले संचित धनू ।
ऐसे ऋषिवर्य बोलती । भरत शत्रुघ्न चकित चित्तीं ।
भारद्वाजांचा भरताला प्रेमाशीर्वाद :
भरत पुसे भरद्वाजासी । स्वामींनी आज्ञा द्यावी आम्हासी ।
भरद्वाजें आल्हादयुक्त । प्रीतीनें आलिंगिला भरत ।
ऐकोनि भरद्वाजाची गोष्टी । भरतें बांधिली शकुनगांठी ।
भारद्वाजांचे सर्व ऋषींना वंदन, वसिष्ठांचा आशिर्वाद :
भरद्वाजें येवोनि आपण । वसिष्ठादि ऋषिगण ।
वसिष्ठाचे निजचरण । स्वर्गासी वोळणे पाकशासन ।
वसिष्ठ म्हणे भरद्वाजासी । सकळ्सिद्धि निगर्वापासीं ।
सर्वांचे चित्रकुटी प्रयाण :
अनुमोदोनि भरद्वाजासी । ऋषि निघाले पुसोनि त्यासी ।
शिबिके बैसवूनियां जननी । रथीं बंधु बैसले दोनी ।
उअतरोनियां यमुनातीर । ठाकिला चित्रकुट गिरिवर ।
देखोनि चित्रकुट पर्वत । भरत आनंदे नाचत ।
भरता श्रीरामदर्शन । तें सुख बोलूं शकेल कोण ।
भरतां श्रीरामासीं भेटी । हरिखें ओसंडेल सृष्टी ।
