बाजातपेठा, बिभीषणाचे मंदिर पाहूनही सीतेचा शोध लागला नाही :
शोधितां बिभीषणमंदिर । सुखी झाला तो कपीन्द्र ।
शोधिलें समस्त नगर । शोधिलीं हटकें घरोघर ।
शोधिलें समस्त नगर जाण । जन आणि अवघें वन ।
सीताशुद्धर्थी उद्विग्न । अति चिंता कंपायमान ।
मारूतीची अभिनव योजना :
येथें शोधावया सीताशुद्धर्थ । कळी माजवूं नगराआंत ।
रावण आज्ञा अति दारूण । त्याभेणें न सांगती जन ।
आपण राहोनियां गुप्त । कळी लाविजे जेथिलें तेथ ।
ऐसें विचारोनि जाण । प्रवेशला लंकाभुवन ।
स्वतः गुप्त राहून शेपटीच्या साहाय्याने सर्वत्र कलह माजविला :
गुप्त राहोनि जनाआंत । वानर चेष्टा करी चेष्टित ।
हनुमान विनोदें पैं जाण । निजपुच्छासी करी नमन ।
घरोघरी पाणी साठलेल्या घागरींची आपटा-आपट व स्फोट :
पुच्छें गोवोनि फोडी घागरी । तीवरी पाडी दुसरी ।
पांचवी जाण पैं चांचरी । सहावीचा आधार धरी ।
कोण मेला गेला आम्हांआंत । रिघोनि घागरी फोडित ।
पुढिल्या चमकोनि नाचती । मागील दचकोनि झाडिती ।
नारी शिंकती थटथटां । घागरी फुटतीं फटफटां ।
भरली घागरी नगराआंत । रिघों नेदिच हनुमंत ।
राजा निमाला ये नगरीं । घटस्फोट राजद्वारीं ।
सीतेला लंकेत आणल्यामुळे हा प्रसंग आला अशी नागरिकांची ओरड :
श्रीरामाची निजकांता । चोरोनि आणिलीसे सीता ।
सीता क्षोभली दारूण । शोषिलें राक्षसांचे जीवन ।
आंगोळ्या मोडिती नरनारी । क्षोभे क्षोभली सीता सुंदरी ।
राजद्वारीं घटस्फोट । खापरें पडलीं घनदाट ।
ऐसा हा घटस्फोटवृत्तांत । वेगळा बैसोनि हनुमंत ।
राजभवनाकडे जाणार्या मानकर्यांवर शेपटीचा प्रयोग,
अश्वारूढ, गजारूढ, रथारूढ व शिबिकेतील स्वारांची दैना, दुर्दशा :
राजसन्मानी महावीरीं । अश्वीं चढोनि राजद्वारीं ।
पुच्छ गोवोनि अश्वपायांत । वीरा तोंडघसीं पाडित ।
पुच्छ आश्वाचें पाय उखळित । वीरांमुखीं अशुद्ध वाहत ।
ऐशिया वीरांच्या कोडी । उचऊचकूं त्यांची घोडीं ।
तोंडे ठेंचली अश्वपती । तैसीच गजारूढांची गती ।
राजयोद्धे महाशूर । चरणीं ब्रिदांचा तोडर ।
गजद्वारीं प्रवेशती । पुच्छें खुंटोनि गजगती ।
माझ्या हस्तीवरी हस्ती । कां रे आणिला उद्धतीं ।
गजदंतांची खणखण । शस्त्रें सुटती सणसण ।
पुढील पडलिया माहुता । पार्श्वदूतीं पुढें बैसतां ।
वीर विजयो पावूं पहात । गुप्त पुच्छाचा वाजे घात ।
ऐसे नेणों किती हस्ती । गुप्त पुच्छाचे आघातीं ।
रथीं बैसोनि राजकुमर । कनकदंड ढळती चवर ।
गुप्तगतीं थोकिलीं घोडीं । पुच्छें सारथियांतें ओढी ।
महावीर पडतां क्षितीं । त्याचा रथ त्यावरी उलथी ।
वारू सारथी महारथी । एक वेळीं ते पडती ।
ऐसिया रथांच्या कोडी । हनुमान गुप्तघातें मोडी ।
ऐसे वीर नेणों किती । पडिले राजद्वारीं हुंबती ।
मागिला मागें ये पांपरी । पुढिला पुढें रणभरी ।
क्षोभली श्रीरामांची कांता । तिणें सोडिलें अति उत्पाता ।
प्रधानवर्ग राजसन्मानी । बैसोनि येतां सुखासनीं ।
भोई नाचतीं तडतडां । कान झाडिती फडफडा ।
धरणीं आदळतां पालखी । दांडी मोडोनि वाजे मस्तकीं ।
इतर मानकर्यांवरही त्याप्रमाणेच प्रयोग :
बोभाट केला सेवकीं । एक शिंपती उदकीं ।
रावणापासीं अति सन्मान । त्यासी राजद्वारीं अपमान ।
सघृत त्यातें नित्य चौशेरीं । यावेगळें भोजन घरीं ।
भोयांसी देतां बुक्या लाता । ते म्हणतीं कां मारिता वृथा ।
ऐशिया पालखियांच्या हारी । हनुमान उलथी पुच्छेंकरी ।
पालखी मोडली नये कामासी । खाटदांडी प्रधानांसी ।
लंकेमाजी आहे सीता । ऐकोनि आल्हाद हनुमंता ।
मल्लांचा संघर्ष; वारेवाले, वाजंत्री, वेदपाठक व इतर :
पुढें ब्रिदाचे माल जात । मागेंही माल येती उन्मत्त ।
कां रे हाणितों लाता । तो म्हणे चांचरलों अवचिता ।
दांत खावोनि सवोष्ठीं । भिंवया चढवोनि नाकाटीं ।
उरीं शिरीं मुंडपीं देखा । बाहु आंसडोनि लाविती धडका ।
तळवे हाणिती रागेंकरीं । उफराटिया निजकरीं ।
वेगें आणावया तळासीं । दोघें उडती आकाशीं ।
एक रिघे एकातळीं । तंव तो त्यासी चेंपी भूतळीं ।
नळी चेपिता प्रबळ । पायांमाजी लावी कळ ।
सवेंचि धरोनि दोहों पायीं । उपटावया दोन्हीं बाहीं ।
ऐसी मल्लविद्या गाढी । दोघांची समान घडमोडी ।
घेतां मल्लविद्धेचा झाडा । मृदंग्या लाविला वादु गाढा ।
त्यापुढें ब्राह्मण वेदांती । घटपट बोलती युक्ती ।
वेदपाठकांचा वेवाद । अक्षरें चुकलीं स्वर अबद्ध ।
रावणाच्या सभेत हेरांचा वृत्तांत, सर्व ठिकाणी अंधार :
ऐसी लावितां नगरीं कळी । ठायीं न पडे जनकबाळी ।
तंव झाली निशी तेथ । रावाणाचे सभेआंत ।
सिंहासनी दशानन । सभेंसी राक्षस प्रधान ।
सभेंसीं येवोनि घरटीकार । करूनि रावणासी जोहार ।
जितुकी दृष्टि संचारी । तितुकी आजिच्या प्रथम प्रहरीं ।
पूर्वीच्यांनीं दुर्लक्ष केल्याचा परिणाम :
अमरवदें खटाटोप । ऐसीं अरिष्टें मानिती अल्प ।
ज्याचें आमंत्रण घेऊन । त्याचे घरीं अन्न खावोन ।
त्याचे दुश्चिन्हांचें संधीं । सहस्त्रभुजांचे खांदी ।
मग सांगती ज्योतिषी । जावोनि सांगा रायापासीं ।
अश्वपति गजपति । अतिरथी महारथी ।
कोणी न दिसतां आघाती । वीर मरणांत कुंथती ।
आणिक अरिष्टांची थोरी । घटस्फोट राजद्वारीं ।
पालखीपदस्थ आर्तुबळी । शिबिकाभंग मेळविले धुळी ।
अशा वार्ता आणेल त्याला कडक शासन :
रावणें ऐकोनि ही कथा । दुष्ट वदला हे वार्ता ।
आणा संमुख बांधा हात । जिव्हा छेदा रे सदंत ।
ऐकोनि रावणाचें वचन । हनुमान क्षोभला दारूण ।
विघ्न समस्त सत्य मानिती । रावण चळीं कोपें चित्तीं ।
माझीं सर्व दुश्चिन्हें सांगता जरी । दंड पाविजे घरटीकारीं ।
आयुष्य व्हावें माझिया पुच्छासी । रावणसभा हे कायसी ।
मारूतीचा सभास्थानांवर प्रयोग, दिवे विझवणे :
सभासमवेंत प्रधानीं । रावण बैसला सिंहासनीं ।
सुंगधतलैदीपिका अनेक । कर्पूरदीप अठरा लाख ।
तंव हनुमंता आला तंवक । पुच्छ हाणोनियां देख ।
सभेसी पडतां अंधारी । हनुमंतें मांडिली चोरी ।
एक म्हणती माझी नेली वस्त्रें । दुजा म्हणे माझीं नेलीं शस्त्रें ।
कुंडलें घेतां कान तोडी । वस्त्रें घेतां डोळे फोडी ।
मुकुट घेतां मस्तक फोडी । कटिसूत्रासी माज मोडी ।
कंठमाळा घेता कंठ मुरडी । पदका काढितां ह्रदय फोडी ।
नेसणीं सांडा रे लौकरीं । नातरी लिंगा करील बाहेरी ।
पायीं बिद्रें वीरांसी पूर्ण । तयांसाठी मोडी चरण ।
येरयेरां सांगती बुद्धी । बोंबलूं नका रे त्रिशुद्धी ।
रावणाचे उरी शिरीं । हनुमान सुबद्ध टोले मारी ।
अंधारीनें न दिसे व्यक्त । आंगी वाजती आघात ।
वस्त्रें अलंकार जोडती पुढें । तैंसे नाक तंव न जोडे ।
जो बोंबलिला घरटीकार । तें विघ्न आलें दुस्तर ।
जानकी कोपोनि अद्भुत । तिणें सोडिला पुच्छकेत ।
रावण निमाला अंधारीं विघ्न आलें त्यावरीं ।
मारिला इंद्रजित कुंभकर्ण । तयांमागें येथें रावण ।
पिता क्षोभिला पवन । दीपिका गेल्या विझोन ।
भंगले राजाज्ञेचें सूत्र । सभेमाजि रिघाले चोर ।
जो कोणी निघे सभेबाहेरी । त्यासी पुच्छ सुबद्ध मारी ।
सीता क्षोभिली अति उद्धट । आम्हांसी आलें अति संकट ।
पुढें रावणाचा मुकुट । अति बळें ओढी मर्कट ।
सत्य बोलती घरटीकार । विघ्न आलें मज साचार ।
हनुमान सांगें कानीं बीजाक्षर । तुवां चोरिली सीता सुंदर ।
रावणाचीं दाही शिरें । हनुमान छेदिता नखाग्रें ।
तूं जरी मारशील लंकानाथ । तरी माझा पुरूषार्थ जाईल व्यर्थ ।
वानरें लावितांचि हात । रावण झाला अति भ्रांत ।
दीपिका आणितांचि तेथ । अवघे नागवे हळहळित ।
एकाची वळली बोबडी । एक धाकधाकें उबडीं ।
एका झाली दांतपाडी । एक केवळ झालीं मढी ।
एका झाल अधोवार्थ । एका सुटला कंपवात ।
रावणाचे सभेआंत । करोनि राक्षसां आकांत ।
राक्षस गांजिले उदंड । सभेचें निमालें बळबंड ।
संमुख देखिला दशानन । सभेमाजी पडिलें खान ।
सभेंसी बैसोनि हनुमंत । रावणराक्षसां अति आकांत ।
एक श्लोकाचा श्लोकार्थ । इतुका आहे गुप्तार्थ ।
अपत्यभाग्य कैंचें मज । तंव त्यांचे चरणरज ।
माझें भावार्थरामायण । त्याचें मूळ मायां दावावें कवण ।
श्रीराम माझें वदतें वचन । अक्षरीं अक्षरीं श्रीराम पूर्ण ।
ह्रदयीं श्रीराम रिघोनि जाण । बळेचि करवी रामायण ।
नेणें वेद नेणें शास्त्रार्था । माझे अंगी अति मूर्खता ।
एकाजनार्दना शरण । रामें रम्य रामायण ।
