कोट्यानुकोटी वीर मर्दून । लंकाभुवना करोनि दहन ।
त्यावेळी त्याच्या मनात चाललेले विचार :
वीर मर्दितां समस्त । सांपडला लंकानाथ ।
रामें वाहिली असे आण । विंधोनियां निजबाण ।
हांती सांपडला लंकानाथ । मारितां क्षोभेल रघुनाथ ।
असत्य ठेवोनि स्वामीचे माथां । म्यां मिरवावी वाढिवता ।
अशोकवनीं वनउपाडा । निधडियां वीरां करोनि रगडा ।
रावणासी जीवें मारितां । क्षणही न लगे मज आतां ।
बळें मारोनि जंबुमाळी । अखया उपडोनियां पौळीं ।
त्याची उल्लसित वृत्ती :
वनें उपवनें शोधितां । भाग्यें सांपडली सीता ।
एकेच उड्डाणे श्रीरघुनाथा । चरणीं ठेवावया माथां ।
सागराला त्रास होउ नये म्हणून पुच्छ लहान करून दाह शमन :
केव्हां देखेन रघुनाथा । केव्हां शुद्धि सांगेन सीता ।
जळत पुच्छ धरोनि वरी । विझवूं जातां पैं सागरीं ।
पुच्छ बुचकाळितां सागरा । कढू सुटेल समुद्रनीरा ।
पित्या पवनातें प्रार्थूनीं । पुच्छाग्रीं पेटविला वज्राग्नी ।
पुच्छ पसरिल्या समुद्रतीरीं । सिंधु म्हणे मी घालीन लहरी ।
धरिलें होतें रूप दारूण । पुच्छ वाढविलें गगन व्यापून ।
सामान्य रूप समुद्रतीरीं । पुच्छ पसरितां लीळेंकरीं ।
त्यावेळी आलेला घामाचा थेंब समुद्रात पडून तो मगरीच्या पोटात गेला :
स्वेद निपटोनि शरीरीं । स्वयें सांडितां सागरीं ।
मगरोदरीं गर्भसमाज । हनुमंताचा पुत्र स्वेदज ।
हनुमंते ऐसियापरी । पुच्छ विझवोनि सागरीं ।
मारूतीचे पुच्छ पेटवून त्याला जाळला असे राक्षसी सीतेला सांगतात :
आगी लावोनि पुच्छासीं । रावणें मारिले हनुमंतासी ।
करोनियां वनउपाडा । राक्षसांसी केला झगडा ।
धुरा मारोनि करोनि रण । आपणही रणीं दिधला प्राण ।
वानर पालेखाइरा किती । मारूं गेला लंकापती ।
आणिक एक मूर्खपण । कां सांगितलें आत्ममरण ।
रावणें मारिलें हनुमंता । शुद्धि न पवेचि श्रीरघुनाथा ।
दुस्तर सागर शतयोजन । कोणा न येववे उड्डाण करून ।
सीतेचे दुःख :
ऐकोनि हनुमंताचे मरण । अश्रुधारा स्त्रवती नयन ।
हनुमंताचे मरणापुढां । पुत्रशोक तो बापुडा ।
माझे आकांताचा सांगाती । तोही निमाला मारूती ।
लंका जाळून मारूती परत गेला अशी शुभ वार्ता सरमा सीतेला सांगते :
त्रिजटेची सखी परमा । हरिखें सांगों आली सरमा ।
तोडितां कमलमृणालांस । सायास न पवेचि गजास ।
पुच्छीं पेटविता हुताशन । रावणाचीं दशवदनें ।
तुझे वस्तीचें अशोकवन । तें न जाळीच हुताशन ।
पुच्छ पेटविल्यापाठीं । सुभट वीर जगजेठी ।
लंकेमाजी भवन भवन । पुच्छें केलें पुरदहन ।
इतुकें करोनियां कंदन । समुद्रीं पुच्छ विझवोन ।
हनुमंत जावोनियां तेथें । घेवोनि येईल श्रीरामातें ।
सीतेला आनंद :
ऐकोनि सरमेचें वचन । सीता जाहली सुखसंपन्न ।
सरमा म्हणे अहो माते । आम्हीं तुझीं आज्ञांकितें ।
सीता म्हणे तूं आकांतसांगातिणी । आम्ही तुम्ही निर्वाणबहिणी ।
ऐकोनि सरमेचें वचन । सीता पावली समाधान ।
लंकेच्या भडकलेल्या आगीत सीताही भस्म झाली असा मारूतीचा समज :
पुच्छ समुद्रीं विझवून । घ्यावया श्रीरामदर्शन ।
मागील पाहतां आवांका । ज्वलनाकुळ देखिली लंका ।
अति चिंता हनुमंता । जाळोन स्वामींची कांता ।
लंका साटोपें जाळितां । न पाहेंचि स्वामिकार्यार्था ।
मारिले वीर कोट्यनुकोटी । लंका जाळितां उठाउठी ।
जो जो म्यां केला पुरूषार्थ । तो तो जाहला मज निंद्यार्थ ।
दहनीं जाळिली सीता सती । जळो जळो माझी ख्याती ।
तिची शुद्धि सांगों जातां । दहनीं जाळिली ती सीता ।
पुच्छाग्नीच्या आवर्ती । लंका जाळिली सहितक्षिती ।
विचार न करिता मर्कटा । करोनियां मर्कटचेष्टा ।
एकतां सीतेचें मरण । श्रीराम सांडील निजप्राण ।
निमतील तिघी माता । मरण नल नीळ जांबवंता ।
ऐसिऐशिया श्रेष्ठश्रेष्ठां । माझेनि ऐशा बारा वाटा ।
अयोध्येचे नारी नर । मरतील समग्र वानर ।
क्रोधाचा प्रभाव व त्याची निंदा :
क्रोध केवळ पैं मांग । क्रोधें अपवित्र पैं सर्वांग ।
शुद्धि साधिलियापाठीं । क्रोध संचरला पोटीं ।
क्रोध मांगडा अति चांडाळ । जळें निरसे मांगविटाळ ।
क्रोधाऐसा महावैरी । जडला असतां निजजिव्हारीं ।
क्रोध येऊं न देती दृष्टी । धन्य धन्य ते नरश्रेष्ठी ।
ऐसिये दृष्टीचे नर । ते चैतन्याचें निजमंदिर ।
भूतीं पाहतां भगवद्भाव । कामक्रोधांसीं कैंचा ठाव ।
ऐसा समूळ विचार । न करींच मी पामर ।
क्रोध आलिया तत्वतां । अणुमात्र न करींच स्वार्था ।
आली मज अति निंद्यता । ऐसेनि श्रीरामासी भेटतां ।
पुढे काय करावे त्याचा निश्चित विचार :
न वचोनियां श्रीरामापासीं । येथेंचि घ्यावे संन्यासग्रहणासी ।
आतां देवों आपुला प्राण । तरी मज सर्वथा न ये मरण ।
जाळूं न शके वैश्वानर । बुडवूं न शके मज सागर ।
जाळूनि वज्रदेह मारूती । सिंह व्याघ्र वडवाजती ।
भेटवेना श्रीरघुनाथा । मरण नये मरों जातां ।
ऐसा हनुमंत आपण । सीता निमाली मानून ।
मग म्हणे श्रीरघुनाथा । पाव माझिया आकांता ।
ऐसी करितां विनंती । श्रीराम नांदे सर्वां भूतीं ।
सीता भस्म होणारच नाही असा आत्मविश्वास :
श्रीराम एकपत्नीधारी । श्रीरामसेवा तपसामग्री ।
श्रीरामव्रतें सीता सती । श्रीरामाची अनन्य भक्ती ।
रावणें आगी लावितां पुच्छीं । पुच्छा न जाळवे अग्नीसी ।
श्रीरामाची प्रियकांता । अग्नीसीं न जाळवे सर्वथा ।
श्रीरामाचे निजकिंकर । पालेखाइरें मी वानर ।
सीता दग्ध झाल्यास अग्नीला दंड करीन :
जरी जाळिली वन्हीनें सीता । तरी मी त्यासी दंडीन आतां ।
करकरलिया दांतदाढा । वळला पुच्छाचा आंकोडा ।
वायूच्या आश्वासनाने मारूतीला स्वास्थ्य :
पिता पवन सांगे कानीं । ज्येष्ठ बंधु तुझा वन्ही ।
अग्नीनें सीता अभिवंदूनी । स्वस्थ ठेविली अशोकवनीं ।
अभिवंदोनि हुताशन । घालोनि पित्यासी लोटांगण ।
पुनः लंकेत जाऊन सीतेचे दर्शन :
उड्डाण करोनि हनुमंता । स्वयें लंकेमाजी येतां ।
विमानाकार पुरमंदिरे । जळोन पडलीं समग्रें ।
पुच्छाग्निदग्ध लंकाभुवन । त्यामाजी अदग्ध अशोकवन ।
घालोनियां लोटांगण । आवडीं वंदिले चरण ।
वेगें येवोनि मारूती । मागें पुढें पाहे सीता सती ।
नाहीं जळली पोळली । नाहीं लोम हुरपळली ।
सीता देखोनि अक्षत । हनुमान आनंदें नाचत ।
सीताशुद्धि लाभली येथ । जालें सीतामनोगत ।
सीतेचें चरणीं ठेवोनि माथा । कपि म्हणे माते न करीं चिंता ।
वानर श्रीरामाचा आप्त । माझाही सखा हनुमंत ।
राक्षस मारोनि समर्थ । लंका करोनि हताहत ।
त्यामुळे सीतेला आनंद व तिची विश्रांती घेऊन जाण्याची सूचना :
ऐकतां हनुमंताची गोष्टी । फलोत्कट जनकाची भेटी ।
जो आकांतीं रक्षिता । तो हनुमंत माता पिता ।
लंका जाळितां चौपासीं । युद्ध करितां भागलासी ।
सेवा न घडे हनुमंता । ऐसी माझी अभाग्यता ।
आजी घेवोनि विश्रांती । प्रातःकाळीं त्वा मारूती ।
मारूतीचे एकमेव विश्रांतिस्थान श्रीरामचंद्र :
एकोन सीतेचें वचन । हनुमान जाहला हास्यवदन ।
जन्ममरणाची निवृत्ती । सकळ श्रमांची विश्रांती ।
युद्ध करितां रणावर्तीं । सबाह्य कवच श्रीराममूर्ती ।
आसनीं भोजनी शयनीं । नित्यावर्ती गमनागमनीं ।
एकोनि हनुमंताची स्थिती । जीवें ओंवाळी सीता सती ।
ते ऐकून सीतेला आनंद :
ऐकोनि हनुमंताची युक्ती । अकृत्रिम श्रीरामभक्ती ।
सुखावोनी सीता सती । सवेंचि दचकली पैं चित्तीं ।
तुझें प्रयाण ऐकतां । प्राण निघों पाहे आतां ।
वानर समुद्र उल्लंघन कसे करतील अशी सीतेची शंका :
आणिक एक हनुमंता । संदेह वर्तताहे चित्ता ।
कोटि कोटि वानरभार । कैसेनि लंघिती सागर ।
समुद्रलंघनाप्रती । तिघां जणां आहे शक्ती ।
मिळोनियां नरवानर । केंवी लंघितील महासागर ।
समुद्र लंघणें कार्यार्था । आलें हनुमंता तुझे माथां ।
नांव ऐकोनि हनुमंत । रावण उभ्या चळकापत ।
हनुमंताचे आश्वासन, रामांच्या कर्तृत्वावर पूर्ण विश्वास :
ऐकोनि सीतेंचे उत्तर । हनुमान म्हणे मी किंकर ।
श्रीरामभातीं दुर्धर शर । बाणीं वाहोनि नरवानर ।
वानरसेनेचिया हारी । श्रीराम बैसवोनि शराग्रीं ।
राम लक्ष्मण वीर वरिष्ठ । धनुर्विद्या अति श्रेष्ठ ।
रणीं पाडितां दशकंठ । इंद्रजिता कुंभकर्ण वरिष्ठ ।
इतुकें मारावया येथ । शीघ्र आणितों रघुनाथ ।
वाहतों श्रीरामाची आण । शिवतों तुझे श्रीचरण ।
सीतेला नमस्कार करून हनुमंताचे उड्डाण, सीतेला गद्गदून आले :
हनुमंतें ऐसिये परी । आश्वासोनि सीता सुंदरी ।
कपीनें करितां नमस्कार । सीतेसी आला गहिंवर ।
मारूतीचा आदेश श्रीरामचरणीं लीनता ठेवावी :
श्रीराम ध्यानीं धरोनि आतां । सांडावी सकळ चित्तचिंता ।
ध्यानीं धरोनि राघवा । चिंता सांडावी देहभावा ।
चित्तचित्ता चिंतनवृत्ती । सांडोनि स्मरावा श्रीरघुपती ।
जीवत्व नाठवे जीवा । शिवत्व नाठवे शिवा ।
परब्रह्माचें ब्रह्मपण । राम स्मरतां आठवण ।
ऐकोनि हनुमंताचें वचन । सीता जाहली सुखसंपन्न ।
कपिकाकुत्स्थ आनंदभेटी । सीताशुद्धीची गोड गोष्टी ।
