नौसेना (नौदल) दर्याच्या वयल्या भागार आनी दर्या भितर झूज करूक शकपी लश्करी संघटना. भूंयसेना (लस्कर), वायूसेना हांचे सारकीच नौसेना ही राश्ट्रीय संरक्षण वेवस्थेचो एक घटक आसता. ज्या देशा भोंवतणीं दर्या आसता, ताका नौसेना उबारप भोव गरजेचें आसता.देशाच्यो राजकीय आनी अर्थीक गरजो आनी परस्पर संबंद हाचें परिपुर्तीचे नदरेन नौसेना उबारप म्हत्वाचें आसता. दर्याचें बळगें वापरपाचें नौसेना हें एक साधन आसा. आर्वील्ल्या काळांत नौदल स्वतंत्रपणान विकसीत जालां.
5)दर्यातलें तेल आनी हेर खनीज संपत्ती हाचें सुरक्षीततायेची वेवस्था करप, उदकांतल्या हेर कारवायांक फावोसो प्रतिसाद दिवप, आपले उपस्थिती वरवीं अर्थीक आनी राजकीय फायदे मेळोन गरज तेन्ना लडायो करून दुस्मानांचें नावीक बाळगें उणे करप.
शांततायेच्या झूज काळांत उपेगांत येवपी नौसेनेचें स्वरूप झूज नौकांनी आनी शस्त्रास्त्रांनी सुसज्ज दवरचें पडटा. विंगड विंगड तरेचीं झुजा तारावां ताची संख्या आनी गुणवता हांचे मदीं संतुलां दवरचीं पडटात. झूज नौक, पाणबुडयो, विमान वाहक, हॅलिकॅर्प्टस हांची संख्या आनी तांचें परस्पर प्रमाण, तांचेर जावपी खर्च ह्या सगळ्यांचो ताळमेळ राश्ट्रीय उत्पादन आनी अर्थीक क्षमताय हांचेकडेन वेवस्थीत बसोवचो पडटा.
नौसेनेचो विभाग आनी तांचो वावर - झूज नौकेचें प्रचालन, अभियांत्रिकी, शस्त्रास्त्र आनी पुरवण अशे चार कार्यविभाग आसतात. दर्यातली येरादारी, संदेश-दळणवळण, रडार आनी हेर वेवस्थापन हो प्रचालनाचो वावर आसता; तारावांतली यंत्रसामुग्री, उदक आनी वीज हांची पुरवण हे विशय अभियांत्रिकी वावरांत आस्पावतात. नांगर उडोवपाक आनी तो उखलप, पाणबुडयांचो थाव घेवप आनी त्यो नश्ट करप, नाळी आनी शस्त्रास्त्रां हांचो मारो करप हीं कामां शस्त्रास्त्र विभागाकडेन आसतात. जेवण, कपडे, पगार वांटप हीं कामां पुरवण विभाग पळयता. नौसेनेंतल्या व्हडयांचे झुजारी, सहाय्यक आनी सेवा अशे तीन वर्ग आसतात.
नौसेना संघटना ही राश्ट्राचे संरक्षण नितीक अणुसरून आनी नौसेनेकडल्यान अपेक्षीत आशिल्लया वावराप्रमाण निश्र्वित करता. ही संघटना सादारणपणान अशी आसता - शस्त्रास्त्रीक ही आक्रमक आनी संरक्षक अशीं दोन तरांची आसतात. झूज नौकेचें जें खाशेलें कार्य आसता, तेप्रमाण तिचेर शस्त्रास्त्रां आसतात. विमान वाहक तारवांचेर विमानां आनी नाळी आसतात. सैनीक वाहक ल्हान तारावांचेर नाळी आसतात. पाणबुडयेचेर पाणतीर आनी पर्यटन क्षेपणास्त्रां आसतात. दर एक ल्हान तारवांचेर विमान विरोधी नाळी आसतात. पाणबुडयेचेर पाणतीर आनी पर्यटन क्षेपणास्त्रां आसतात. विनासिकांचेर पाणतीर ,नाळी, क्षेपणास्त्रां आनी हॅलीकॅप्टरां आसतात. झूज तंत्राचे नदरेन शस्त्रास्त्रांची निवड करतात.लांब अंतरावयल्या नौदलाची राखण करपाखातीर लांब पल्ल्याचीं अस्त्रां, रडार, गरजेची थारतात. एकाच तारावचो राखणेखातिर बिंदू रक्षक आसता. चडश्या अस्त्रांचो प्रयोग इलॅक्ट्रोनीक उपकरणांनी करतात.इतिहास - पुर्विल्ल्या काळांत दर्यातल्यो लढायो करपाखातीर व्हडीं आसतालीं आनी तीं चडशीं सशस्त्र पंगडाचे मालकीचीं आसतालीं. हेर जमातींच्या लोकांच्या जमनी हातासपाखातीर ते दर्याचेर हल्ले करताले. वेपार, नुस्तेंमारी आनी दर्यातली लटूमार हांचेखातीर त्या व्हडयांचो उपेग जातालो. दर्यातल्या बळाग्याचेर आदारिल्ली पयली नौसेन 'अथॅन्स' शारांत स्थापन जाली. इ. स. प. पांचव्या शतमानांत 'थिमिस्टीडीज' हाणें परकी आक्रमणाचो धोको टाळपाखातीर झूज नौकांक 'ट्रायरेमीस' आशें म्हण्टाले. बाराव्या शतमानांत तुर्कानी बायझंटीन साम्राज्यांत गोंदळ घालो आनी ताका लागून बायझंटीन नौदल नानपयत जालें. मध्ययुगीन इटलींतल्या वेगवेगळ्या राज्यकर्त्यांनी आपआपलीं नौकादळां उबारिल्लीं. इ. स. प. चवथ्या शतमानासावन उतर आफ्रिकेंतल्यान येवपी धान्याची आयात करपाखातीर कार्थेज बंदराचो उपेग जातालो. जेन्ना कार्थेजान इटलीच्या दर्यादेगेर घुरयो घालपाक सुरवात केली, तेन्ना रोमी लोकांनी आपले पुराय शक्तीवरवीं कार्थेजीयन तारवांचे धर्तेर व्हडल्यो झूज नौक बांदल्यो. रोमी साम्राज्याचो अस्त जातकूच नौदलाकडेन पुराय दुर्लक्ष जालें. फुडें सातव्या शतमानांत मुसलमानी सत्ता उदेतकच धोको निर्माण जालो आनी देखून नौसेनेकडेन परत लक्ष केंद्रीत केलें. ह्या शतमानासावन येवरोपांत संस्कृतिक नदरेन एक नवें पर्व सुरू जालें. ताका तुर्कांचें आक्रमण कारण थरलें. धर्मीक झुजां आनी हेर राजकीय घडामोडी नेटान जावंक लागल्यो. आफ्रिका, आशिया आनी लॅटीन अमेरिका ह्या खंडांतल्या वसणुकांचेर धाडी घालून थंयचे लुटमारीचो उपेग येवरोपांतल्या झुजाखातीर जावपाक लागलो.
अठरावे शतमान हें अस्तंतेकडले नौसेनेचे नदरेन भंगरायुग अशें म्हण्टात. ह्या काळांत साठ ते सत्तर मीटर लांबायेच्यो आनी २,५०० टन भाराच्यो झूज नौका फुडें आयल्यो. हिदुस्थानांत मुंबय शारांत तारवां बांदपाचे कारखाने सुरू जाले. अठराव्या शतमानांत येवरोपांत नौसेना वेवसायिक जाल्यो. सरकारी केंद्रीय कार्यालयां स्थापन जालीं. नौसेनेखातीर भरती, प्रशिक्षण, नौका बांदावळ ह्या कामांची जापसालदारकी तांचेर पडली. वेपारी नौदल आनी नौसेना हांचे मदल्या संबंदांनी सुसुत्रपणां आयली. विज्ञानांतले उदरगतीचोय तातूंत वापर जालो. १८५० ते १९०० ह्या काळांत लागिल्ल्या तंत्रीक सोदाक लागून नाळी तिख्याचीं तारवां तांचो आकार आनी टनभार, तोफगुळे हाचें भितर सुदारणा जाल्यो. कोळसो, उदक आनी हेर पुरवणेखातीर जगभर नाविक तळ उबारपाची सर्त सुरू जाली. ब्रिटनांत, मुंबय, त्रिंकोमाली, सुएझ, एडन ह्या सुवातांचेर तळ स्थापले.
१९०० ते १९२५ ह्या काळांत रूसो-जपानी आनी पयले म्हाझुज जालें. नाविक बळगें वाडोवपाची सर्त हें ताचें कारण आशिल्लें.झूज नौकाचो आकार आनी तांची तांक वाडली. अंतज्वर्लन इंजिनां तारवांनी बसयली. दर्यांतल्या पणबुडयांचो नाश करपाखातीर उदकाच्या दाबावरवीं स्फोट जावपि बॉंब सोदून काडले. झूज नौकांचेर मार्कोनीची बिनतारी संदेशवाहक उपकरणां बसयलीं. ४ ऑगस्ट १९१४ ह्या दिसा ब्रिटीश शाही नौसेनेन झूज करपाचो आदेश बिनतारी यंत्रांवरवी दिलो. पयल्या म्हाझुजाउप्रांत ब्रिटन, जपान आनी अमेरिका हाणीं पॅसिफीक म्हासागराचेर शेक गाजोवपाक सुरवात केली. १९२१ संवसारीक नावीक बळांत संतुलां राखपा खातीर कबलात जाली. १९३७ वर्सा अखेर नावीक बळ वाडोवपाक सुरवात जाली. जपानाचीं कांय तारवां ६४,००० टन भाराचीं आशिल्लीं. जपान आनी अमेरिका हांच्या झूजनौकांचेर सुमार ८० झुजारी विमाना आशिल्लीं. पाणबुडयांचो टनभार ६,५०० टनां मेरेन आनी आंवाठ ४०,००० किमी.मेरेन वाडलो.
दुस-या म्हझुजांत नौसेनेचे नदरेन कांय म्हत्वाचे बदल जाले ते अशें :झूजनौकांक दुय्यम सुवात फावो जाली, आघात विमान वाहक तारवांनी पयली सुवात मेळयली आनी नावीक दळाचो वापर करपीं तें मुखेल साधन जालें. वेपारी नौदलाचें, पाणबूडयो आनी झूजनौकां वरवीं जावपी नुकसान भरून काडपाखातीर तारवांची बांदावळ बेगोबेग करप सक्तीचें थारलें, रडार आनी हेर इलेक्ट्रॉनीक उपकरणां हांची गरज उप्रासली, पाणबुडयांतल्या तंत्रांत उदरगत जाल्ल्यान पाणबुडीविरोधी झूज तंत्रांत सुदारणा करप गरजेचें जालें, अणुशक्तिचो वापर करपाच्यो नव्यो संदी मुखार आयल्यो. १९४५ उप्रांत विज्ञान आनी तंत्रगिन्यान हातूंतल्या नव्या सोदांक लागून नौसेनेंत बरीच प्रगती जाली.
भारतीय नौसेना - पंदराव्या शतमानाचे अखेरेक अस्तंती लोकांनी दर्या मार्गान वेपारी आक्रमणां केली. उपरांत ब्रिटीशांनी हिदुस्तानाचेर राज्य स्थापन केलें. पुर्विल्ल्या उत्खननांत मेळिल्ल्यो मुद्रा आनी आयदनांवयल्या चित्रांवयल्यान त्या काळंतलीं शिडांचीं तारावां कशीं आशिल्लीं हें कळटा. रामायणांतल्या त्या अयोध्याकांडांत न्हंयेंत झुजपी व्हडीं आनी सेना हांचो उल्लेख आयला. महाभारतांत लेगीत नौसेनेचो उल्लेख आसा. ऋगवेदांत व्हडयांचो उल्लेख आसात.पुराणांनी तशेंच जातक साहित्यांत व्हडीं, दर्यांतलो वेपार हांचीं वर्णनां आसात. अर्थशास्त्रांत दुस्मानांच्या व्हडयांचो नाश करपाचे उल्लेख आयल्यात. अकबराच्या आईन-ई-अकबरी ह्या ग्रंथांत मोगली नौसेनेची म्हायती आसा.
प्रतिनियुक्त नौसेनाध्यक्ष - नाविक वायुदळ, पाणबुडयो आनी ताचेविशींच्यो येवजण्यो, पाणबुडयां विरोधी झूजतंत्र आनी हेर कामां ताच्या अधिकारांत येतात. हाचो हुद्दो व्हायस अडमिरलाचो आसा.
सांग्रामिकी मुखेली - हो रियर अडमिरल आसता. स्थापत्य आनी वास्तूरचना, पगार, शास्त्रास्त्रां आनी रसद तपासपाचें काम आनी हेर विशय हाचे कक्षेंत येतात.
ध्वजाधिपती मुखेली अस्तंत कक्ष हाचें कार्यालय मुंबय आसा. नौसेनाध्ययक्षाच्या आदेशाप्रमाण नाविक झूज आनी ते सारकीं कामां हाका करचीं पडटा. हाच्या हाताखाला अस्तंत आरमार आसता. हो व्हायस अडमिरल आसता.
पाकिस्तानान १९४७ उपरांत भारताचेर चार खेप आक्रमणां केलीं. १९४८ आनी १९६५ त जाल्ल्या झुजांत भारतीय नौसेनेक दर्याचेर पाकिस्तानाच्या आरमाराकडेन झुजपाची संद मेळ्ळी ना. पाळत दवरपाचो आनी येरादारीची राखण करपाचो वावर नौसेनेन केलो. १९७१ तल्या झुजांत भारतीय नौसेनेन बांगलादेश आनी पाकिस्तान हाचें मजगतची दर्यातली येरादारी बंद उडयली. तशेंच कराची आनी चित्तगॉंग बंदरांचेर हल्ले करून पाकिस्तानी आरमाराची नाकेबंदी केली. चित्तगॉंगचे दर्यादेगे लागसार भारतीय सैन्याक हल्लो करपाक पालव दिलो आनी पाकिस्तानी आरमाराचो नाश केलो.
१.अस्तंत कमांड - हाची मुखेल कचेरी मुंबय आसा. ताचे तळ गोंयात आनी लक्षव्दिप जुंव्यार (कर्नाटक)9 शारांत फुडल्या १०-१५ वर्सामदीं पुराय जातलो आनी आशियांतलो सगळ्यांत व्हडलि नाविक तळ आसतलो.
२.उदेंत कमांड - विशाखापट्टणम शारांत हाची मुखेल कचेरी आसा. हो एक सबमरीन (पाणबुडी) तळ. पोर्ट ब्लॅर आनी कलकत्ता शारांनी हाचे हेर तळ आसात.
१.आयएनएस हंस - भारतीय नौदलाचो हो म्हत्वाचो हवाई तळ. सी. हॅरियरा सारकीं झुजारी विमानां थंय आसात. कमोव २५ आनी कामोव २८ हीं हॅलिकॉप्टरां, इल्युशीन ३८ विमानां आयएनएस हंसाचेर आसता. ह्या तळयावयल्या सगळ्या तरांच्या विमानाची योग्य तरेन देखभाल आनी दिरूस्ती करपाची यंत्रणांय ह्या हवाई तळार आसा. रशियी बनावटीच्या विमानांची दुरूस्तीय हांगा जावंक शकता.
२.आयएनएस गोमंतक - ह्या दिसा हया नावीक तळाची उबारणी जाली. २२ संरक्षक फांटे आनी गोंयांत येवपी नौदलाच्या तारवांक आवश्यक त्यो सुविधा ह्या नावीक तळावयल्यान दिवप जातात.
४.आयएनएस जिव्नती - हें ७९ खाटींची तांक आशिल्लें हॉस्पिटल. नौदलाच्या जवानांक हांगासल्यानच वैजकी सेवा दिवप जाता. चड गंभीर स्वरूपाच्या प्रकरणांनी गोंय वैजकी म्हाविदयालय आनी आरोग्य संचालक हांचो आदार घेवप जाता.
११.नेव्हल आर्मामॅंट डेपो - हे मुळचें पुर्तुगेजाचें शस्त्रागार १९६३ त भारतीय नौदलान ताब्ययांत घेतलें. शस्त्रांची जतनाय, दुरूस्ती आनी पुरवण हांगासल्लयान करप जाता.
