कोंकणी (देवनगरीः कोंकणी ; कन्नडःಕೊಂಕಣೀ; मल्याळीःകൊംകണീ ; रोमी लिपीः Konknni ; IAST: ' ) ही भारतांतली एक भास, भारतीय-येवरोपी मुळाची जावन आसा. हे भाशेचे मूळ Indo-Aryan कुळांत सांपडटां, आनी हे भाशेंत द्राविडी भासांतले आनी कोंकणींत द्राविड भासांतलें सुमार शब्द आसात. कोंकणीचेर हेर भासांचो खूब प्रभाव जाणवता देखीक पुर्तुगेज, कानडी, मराठी आनी फार्सि-आरबी.
कोंकणी भारतांतल्या पश्चिमी देगेर, म्हळ्यारुच कोंकण प्रांतांत आस्पावपी राज्यांनी उलयतात. गोंया, महाराश्ट्रांतलो कोंकण विभाग,, केनरा, (costal कर्नाटक) आनी केरळांतल्या थोड्या जाग्यांनी ही भास उलयतात. तशेंच प्रत्येक राज्यांत स्वताच्यो खाशेल्यो अश्यो बोलयो आसात. तशेंच उलोवपाची तरा, व्याकरण, स्वरशास्त्र, उच्चार, शब्दसंग्रह जाग्या जाग्यार बदलता, इतलेंच न्हय तर, वेगवेगळ्या जाती-धर्माचे लोक वेगवेगळ्यो बोलयो उलयतात.
भारत सरकाराच्या नोंदणी विभागाच्या १९९१ कलमानुसार, भारतांत कोंकणी उलयतल्या लोकांची संख्या १,७६०,६०७ आसा. म्हणजेच भारताच्या लोकसंख्येतले ०.२१% लोक कोंकणी उलयतात[1]. भारत संविधानांत सुचीत केल्ल्या वळेरेंत कोंकणी १५व्या सुवातेर आसा. २००१ वर्स केल्ल्या लोकसंख्येचे आंकडे अजून प्रसिद्ध करूनांत. भारताच्या भायरूय कोंकणी उलयतल्यांचो आंकडो ५ लाखाच्या वयर आसा. सरासरी जगभर कोंकणी उलयताल्यांची संख्या ७६ लाख(अदमासान) आसा [2] [3] .
कोंकणी भास कोंकण प्रांतांत जल्मली(एका वेळार "कोंक" म्हळ्यार भारताचो पश्चिम किनारो, गुजरात सोडून) आनी थंयच ती वाडली,म्हणून "कोंकणी".
एक मान्यते प्रमाण आर्यांचें गट, उत्तर भारतांतल्यान सरस्वती न्हंयेच्या देगेवयल्यान, थंय पडिल्ल्या दुकाळा उपरांत(७०० इ. पुर्व) कोंकणांत आयले.[4]. हे आर्य शौरसेनी नांवाची प्राकृत भाशा उलयताले, जी खूब काळा उपरांत कोंकणी भाशेंत रुपांतरीत जाली. [5].
कोंकणी भाशेची प्रगती गोंयांत जाली. पयलिच्या काळार कोंकणी बरोवंक ब्रह्मी लिपि वापरताले, पूण ते थोड्या वेळा उपरांत बंद जालें आनी ताच्या उप्रांत देवनागरी लिपी वापरुंक लागले. कोंकणी भाशेचो घरांत आनी धार्मीक कार्यांत वा देवकाऱ्यांत वापर जातालो.
दुसऱ्यो कोंकणी जाती जल्माक आयल्यो आनी तांणी आपली उलोवपाची रीत हाडली. रत्नागिरि आनी भटकळ चे कोंकणी म्होपळीं झाती ओरबी नविगार आनी स्थानी लोकां मोदीं काझार आनी हिंद्वांच्या धोर्मांतर जावन आयले[7]. आनीक एक भायल्यांची जात आसा सिद्दि. हे सिद्दि ईथीओफिया थाउन आइले नाविगार-वीर आसले [8].
पुर्तुगेज आयल्या उपरांत कोंकणींत साबार बदल जाले. कोंक्ण्यांचे क्रीस्तांव धोर्मपोरिवोर्तोन झाताले आनी पुर्तुगेझांचे धोर्म-नीती च्य कारणार मोस्त कोंकणी हिंदु शेजार्च्या प्रांतांत धावले.हिंदु आनी क्रीस्तांव लोकांमोधें ओंतोर वाडलें आनी आनी थोड्या वेळांत त्यंची उलोंवचि रीत सोइत बोदोल्ली. आदल्या ५०० वोर्सांत कोंकणी भास केनारा(तट्वोर्ती कोर्नाटोक), कोकण-पट्टा (तट्वोर्ती म्हाराष्ट्र) आनी केर्लांत पावलें, मूल कारोण कोंक्ण्यांच्या migration . त्याच्या पोइलें सोइत कोंकणी लोक शेजार्च्या प्रांतांत रवतेले, पोण, migration चें मूल कारोण गोंयेर पुर्तुगेझ राज आसलो.
गोंयां सोड्ण पोळ्तोल्यांत हिंद्वांचे आनी क्रीस्तांव आल्ले आनी migration तीन पोव्टी घोडलें. पोइल्या पोव्टीं , पुर्तुगेझ राज स्थापोण झाल्या उपरांत आनी १५६०-७० च्या इन्क्विझिसांव(Inquisition) झात आसताना. दुस्रें पोव्टीं १५७१ च्या पुर्तुगेझ आनी बीजापुर।बीजापुरच्या सुलताना मोधें लोडाई झाताना. तिस्रें पोव्टीं १६८३-१७४०च्या पुर्तुगेझ आनी मोराठा सांम्राज्या।मोराठ्यां मोधें लोडाई च्या वेळार. पोइलें पोव्टी मोस्त हिंद्वांनी गोंयां सोड्ले. दुस्र्या आनी तिस्रे पोव्टी सोडास्त क्रीस्तांव्चे आल्ले [9].
हेम पोळुन गेल्ल्यो झाती एक-मेका थांउन वेग्ळे रावतेले आनी तांच्या मोधें सोड interaction नातलें. ह्या झातिंक नोव्या प्रांतांत , थोंइच्या स्थानी लोकांकोडे तांच्या मांइभाषेंत उलोइजे पोड्तोले, देकुन तांच्या उलोऊंच्या रीतिंत,script आनी सोब्दांत स्थानि भाषेंचो मोस्त प्रोभाव पोडता.
क्रीस्तांव मिसोनार्यांक मांइभाशेंत प्रोचार कोर्न्याचि गोर्झ कोळली आनी तांनी क्रीस्तांव लेख कोंकणींत आनी मोराठिंत थर्जुमओ केलें. तांच्यांत स्रेष्ट फादर थोमास स्तीफन्स आसलो.
वोर्स १९९२ इस्विंत कोंकणी भास भारोत सोंविधानच्या ८व्या भागांत आडलें गेलें आनी ताका राष्ट्रभास चो दोर्जो मेळ्लो.
कोंकणी भास मोस्त लिपिंत बोरोइलें झाता. पोर्न्या काळांत ब्रह्मि लिपि वापोर्लें झातेलें पोण तें बोंद झालें. देवनगरि गोंयांत ओप्चरिक लिपि आसा. रोमि लिपि पोण गोंयांत लोक्प्रिय आसा. कर्नाटोकांत्ल्या कोंकणी लोक कोन्नड लिपि वापोरतात. केरोळच्या कोंकणी लोक मळयाळम लिपिंत बोरोइतात. कोंकण-पट्ट्यांत आनी भटकळ।भटकळांत कोंकणी म्होपळीं ओर्बी लिपिंत बोरोइतात [16].
उत्तरि कोंकणी :जी बोलि म्हाराष्ट्राच्या रत्नागिरि जिल्ल्यांत उलोइलि जाता आनी मोराठि भाशे वोट्टुक मोस्त सोंबोंध आसात.
मोध्लें कोंकणी : जी बोलि गोंयांत उलोइली जाता आनी झोइं कोंकणी आनी पुर्तुगेझ भाषें मोधें मोस्त सोंबोंध आसा.
दोक्षिनि कोंकणीः जी बोलि कोर्णाटोकच्य कैनरा प्रंतांत उलोइलि झाता आनी कोन्नोड आनी तुळु भाषे लागिं गेलां.
वेगळ्या धोर्म आनी झातिंत अपील भीतर शत्रुता; आनी कोंकणी सोंस्क्रुतिचें धोर्मामुकर दुस्रें स्थान. कोंकणी मोक सोडास्त आप्ल्या झातिच्या लोकांवोट्टुक सोंबोंध दोवोर्तात आनी दुस्र्या झातिंच्या कोंकण्यांक पोइस दोवोर्तात.
इस्कोलांत आनी कोलेजींत कोंकणी सिकचें प्रोबोंध ना. थोड्या वोर्सां पूर्वीं सोइत गोंयांत कोंकणी इस्कोलां नातली.कोंकणच्या बाइर वोस्ति कोर्तेल्यांक कोंकणी सिक्वें आनोप्चरिक मध्यम सोइत ना.
भारोताच्या Census Department आनुसार, कोंकणी उलोइतल्या लोकंत दोन-तीन भास उलोइतेल्यांचि सोंख्या मोस्त आसात [24]. १९९१ वोर्साच्या व अनुसार, द्वि-भाषि लोकांची रष्ट्रि average १९.४४% आसा आनी त्रि-भाषि लोकंची average ७.२६५ आसा. कोंकणी उलोइतोल्यांत हे average ७४.२०% आनी ४४.६८% आसा. ह्यचे प्रोमाणे, भारोतांत कोंकणी लोक सोर्वांत multilingual आसात.
हाचें एक मुल कारोण आसा की कोंकणी लोक ज्या प्रांतंत वोस्तात, थोइम तांचे majority ना. आनी थोइंच्या प्राम्तिय लोकांकोडे तंच्या मांइभासेंत उलोइजे पोड्ता. दुस्रें कारण हें कि, कोम्कणींत शिकोइतोलि इस्कोलां उणें आसात.
Multilingualism , हें वाइट न्है, पोण थोद्या लोकांन ताचें उल्टें मोत्लोब काड्लां कि कोंकणी एक developed भास ना. गोंयांत कोंकणी हिंद्वांचे मोराठी वोट्टु द्वि-भासी आस्ल्यान मोस्त problem झाल्यात कारण थोड्या लोकान हें मोतलोब काड्लो की कोंकणी मोराठीची बोलि आसा [25] [26] आनी हें गोंय्च्या फुडाराचेर प्रोभाव पोड्लो.
थोद्या लोकान वहें सांग्लां कि कोंक्णी एक वेग्ळि भास न्होइ पोण मोराठिचें एक बोलि आसा. हाचें मोस्त इतिहासिक कारणा आसात (outlined in the इतिहास section), कोंकणी आनी मोराठिंतले similarities , दोनी प्रांतांचे लाग्गीं आस्चें, म्हाराष्ट्रांत उलोइलि कोंकणी बोलींत मोराठिचो प्रोभाव (जशें मालवणि),आनी कोंकणी भाशेंत लेख उणे आस्च्यान.
शेणै गोंयबाबान , जाणे कोंकणी पुणोर्जिवन कार्यांत मुख्य पात्र काण्गेलो, हिंद्वंमोधें मोराठिचें आनी क्रीस्तांवांत पुर्तुगेझ्चे वोड्पोणा विरोध लोदाइ केलि.
१९६१ वोर्सा गोंय्च्या भारोतांत जोडच्या वेळर भारोताचे सोगळे प्रांत भासेच्य आकारांत reorganize केले गेले. म्हारष्ट्र आनी गोंय्तल्या मोराठि लोकान भारोत शसनाक हें माग्णें केलें कि गोंयाक म्हाराष्ट्रांत जोडलें झांउ. हें कारण गोंयांत मोस्त मोराठई लोक आसले आनी थोडे लोक पातोइतोले कि कोंकणी ही मोरठिचि एक बोलि(dialect) आसा. कोंकणी गोंय्कारांन हचो विरोध केलो. कोंकणी हें एक वोग्लें भास गी मोराठिची एक बोली आसा हाचें गोंयच्या फुडार्यार मोस्त फ़रक पोड्लें. आखेर भारोत सोर्कारन १९६१ वोर्सा एक plebiscite दोवोर्लें ज्यांत गोंयाक वेगळो प्रांत म्होण ठोरोइलें [30].
मोस्त लिपि आनी बोलि आस्ल्यान कोंकणी लोकांक एक्वोट्ट कोरुंच्या कार्यांत impediment आइल्यात. आंत्रुझ बोलिक आनी देवनगरि लिपिक ओप्चारिक केल्यान गोंयां आनी गोंय्च्या भाइर विरोध केलां [31]. विरोध्याम्चें मोण्नें आसा कि आंत्रुझ सोडास्त गोंय्कारांक कोळाणा आनी देवणागिरि गोंयात रोमि लिपिच्या मुकार उणें वोपोर्लें झाता आनी कोर्नाटोकांत कोन्नोड लिपि सोड वपोर्लें जाता [32]. गोंयांत कोंकणी क्रीस्तांव , जे १९८६-८७ च्या कोंकणी आंदोलोनांत मुक्कार आस्ले आनी जे रोमि लिपि शेक्ड्या वोर्सां थाव्न वपोर्तात , ह्या विरोधीम्त प्रोमुख आसात. तांचे मागणें आसा कि रोमि लिपिक देवनागिरि वोट्टुक ओप्चारिक लिपि केलें झाइजे [33].
कॊंकणाक अपरांत -अस्तॆंति बदीक अश्शिलॆं प्रांत आप्पयतलींती. महाभारतालॆं आदिपर्व (अध्याय २१७, २१८) हांतूं बरंयलां की अर्जुनू गोकर्णथांवुनू अपरांत वच़्च़ुलॊ, थांयथांवुनू प्रभास् आनी माग्गिरि रैवतक आनी कडेक द्वारिका. गोमांत आनी अपरांत हांगॆलॆ उल्लेख महाभारतालॆं भीष्मपर्वांतूं (अध्याय ९) आस्स.
व्यापारा खात्तिरी होड केंद्र अश्शिलॆ निमित्ती गॊयॆंतूं फुळ्ळेलॆ काळांतूं अरब, सुमेरी, अशूरी आनी तुर्क यॆत्तलींती. म्हुणू मस्त फ़ारसी आनी अरबी ऊत्र कॊंकणींतूं आयलीं.
