कविता ट्रस्टान मांडून हाडल्ल्या सव्या जेम्स आनी शोभा मेंडोन्सा कविता उपन्यासावेळीं पद्मश्री तशेंच साहित्य अकाडेमी आनी हेर संस्थ्यां थावन मान जोडल्ल्या प्रोफेसर यशश्चंद्र हांणी आपुरबायेन उलयताना हाजर आसल्लो हरयेकलो मनीस ताचीं हरयेक उत्रां बोवच ध्यानान मतींत पचोवन आसचें दिष्टीक पडलें.
ह्यावेळीं, यशश्चंद्रान जेम्स आनी शोभा मेंडोन्साचो उल्लेक करून तांच्ये मजतेन हो वर्सुगेचो उपन्यास चलून आसा. तीं आनी कविता ट्रस्टाचे वांगडी नीज जावन भाशेच्या आनी साहित्याच्या मोगान तोवल्ले सहृदयी म्हणून म्हळें.
"भारतीय लोक सगळ्यान आसा. ते गेल्ल्या गांवांत कितेंच होगडायनासतां सक्कड जोडन घेतात. गेल्ल्या गांवांत तांणी जोडून घेंवचो हो संबंध विचित्रांचो. पयशिल्या गांवाथंय तूं तुकाच कसो सर करताय? आनी पयशिल्या काळाथंय? भारतीय लोक, चडीत करून हिंदू, आदिकाळांत विदेशांत आसल्ले म्हळ्ळें विस्रतात. तुज्या पुरविल्या काळांतल्या विदेशी गांवाक वेचें तितलें सलीस न्हय. थंयसर वचुंक तुका वीसा लाभना. मागीर तुज्या पुर्विल्या काळाक तूं कसो पावताय? तुंवें तो आदीं थावन आतां परयांतलो व्हाळो कसो सांबाळचो? तुंवें एकाच काळार जायत्या शेकड्यांचो कशें जांवचें?
"ही बोव कष्टांची गजाल - आमकां आमच्याच काळार पळेना जांवचें, आनी तितलें आसून, पुरविल्या काळाच्या वेवेगळ्या मुंडांनी या पदरांनी आमकांच देखचें. 'साहित्य' म्हळ्ळो सब्द ह्याच अर्थाचो म्हळ्यार 'सांगाता' हाडचो. एक्ये संस्कृतिच्या देशांतलो कोणय बहुसंस्कृतिच्या भारताक आयलो जाल्यार, ताका विज्मित्काय भोगता आनी तो भारतीयांविशीं बोव ऊंच रितीन चिंतुंक लागता. कित्याक म्हळ्यार ते वेवेगळे आसुनय सांगाता जियेतात. हें साहित्य म्हळ्यार कितें? आमच्या बर्पांक आमी साहित्य म्हणून कित्याक आपयतांव? पूण शिकप्यांक आमी साहिती म्हणनासतां शिकपी म्हणून मात्र कित्याक वोलायतांव? शिकपी जांवचें म्हळ्यार सांगाता उरचें म्हळ्ळो अर्थ जायना. नीज जावन चडीत शिकप मनशाचे वांटे करता. देकून आमची जी संस्कृती आसा, जी भास, कविता आनी विमर्शांत सजल्या, संस्कृतिची जी भास आसा तिका आमी साहित्य म्हणतांव.
"आमचें आदलें जें आसा ताका ताचोच शिराप आसा, ताचेंच म्हळ्ळें तांतूं पिशेपण आसा. एकादावेळा तूं ह्या पिशेपणाक पोशेवन बसताय आनी तेंच सार्कें म्हणताय, तूं एकलो फामाद वकील जाशी, पूण तुका कवी जावंक जांवचें ना. कवी एकलो असल्यो चुकी दाकोवन दिता आनी आपलें आदलें, असल्या पिशेपणाथावन आनी शिरापां थावन मुक्त करता.
"हांगासर आदी कवी कोण म्हळ्ळें सवाल उदेता. ऋगवेदांत, सभार सोभीत कविता आसात. ह्यो कविता दादल्यांनी तशें बायलांनी बरयिल्ल्यो. मनशाकुळाच्ये चरित्रेच्या दाकल्यां प्रकार ह्यो बोव परन्यो कविता. तरी वेदाच्या ह्या कविंक कोणय आदिकवी म्हणून आपयना. भारतांत आदिकवी म्हळ्ळो एकलोच आसा. तो वाल्मीकी. वाल्मीकी एकलो रान्वटी मनीस. भायल्या जगाक मेळल्लो न्हय. भारतांत सृष्टिशीळता समजुंच्यो रिती वेवेगळ्यो आसात. ह्यो रिती आमकां आमच्या पुरविल्याकाळा लागीं तशें आयच्या काळालागीं संबंध जितो दवरुंक मजत करतात. तशें जाल्ल्यान कोंकणी साहित्य म्हळ्ळें क्रिस्त पुराणाथावन सुरू जाल्लें न्हय, तें भारताच्या साहित्यामारीफात आरंभ जाल्लें. तें शेकड्या शेकड्यांथावन देंवून आयिल्लें - आमी पापारी न्हय, आमी आख्ख्या संसारांतलेच ग्रेस्त बरोवपी. आमी आमचें भितरलें आंगण खोंडलें जाल्यार, आमी त्ये मात्येंत उपाट शिरी देखुंक सक्तल्यांव. वाल्मीकी एकलो सहृदय. तो पयलें एकलो वाचपी, आयकुपी. ताका कविता बरोवंक झुजाथळांक पांवची गर्ज उदेलिना. एका शिकारेगारान दोन सुकण्यां मदल्या एकाची शिकारी करचेंच ताच्ये म्हान कवितेचें कारण जावंक पावलें" म्हणालो यशश्चंद्र वाल्मीकिच्यो थोड्यो वोळी वाचीत.
"भारत देश कविता म्हळ्ळी ती हजारों रितिंनी वाचता आनी आयकता. तेंच आमचें बळ. ए.के. रामानुजनान, चिकागोंत शिकोवन आसल्ल्या प्रोफेसरान कन्नड भाशेंत आसल्ल्या दोन सब्दांविशीं उल्लेक केल्लो -'अहं' या 'अकं' आनी 'पुरं'. 'अहं' या 'अकं' म्हळ्यार वैयुक्तीक या लिप्ती सुवात. 'पुरं' म्हळ्यार उग्ती सुवात. युरोपांत, शेरांतलो मधलो जागो उग्तो आसता, आनी घर म्हळ्ळें तें खास वैयुक्तीक आसता. तें इतलें खासगी, कोणेंय परक्यान दार बडोंवकय आडवारलां. पूण भारतांत रांदपाकूड या जेवणासाल खासगी तर, भायलो सोपो जंय सैरे येवन बसतात, तो उग्तो आसता. बापय जेन्नां भायल्या सोप्यार बसून सैरयां सांगाता उलोवणें करता, तवळ तो सोपो उग्तो आसल्लो वैयुक्तीक जावन परिवर्तीत जाता आनी आंगण 'उग्तें' जाता, सांजेवेळार, आजो गांवकारांक आपल्या आंगणांत काणियो सांग्ता, तवळ तें आंगण 'वैयुक्तीक' या खासगी जावन घुंवता. फेसतां वेळार आख्खो गांव वैयुक्तीक या खासगी जावन बदल्ता. त्या देकून भारतांत खासगी तशें पर्गट संबंध वेगळेच आसतात. ह्ये बदलावणेक लागून भारतांत खासगी आनी उग्ती कविता म्हळ्ळी ना. भारतीय आयकुपी जो आसा, तो सदांच सहृदय, जाचें हृदय जें आसा तें आर्टिफिशियल वोंयें भितर कैदी जावन उरना. तें वोंयेंच्या भायर भितर उडकाणां मारून आसता, ह्या काळजाक रंध्र आसात, हें काळीज सदांकाळ व्हांवतें" म्हणालो प्रोफेसर यशश्चंद्र.
सोंपयताना ताणे निर्वाण आपणांवच्या संदर्भार वन्वासी बायल जावनासल्ल्या सोम आनी बौधीक काव्य बरपांतल्या तेरिगाथाची मारा - हांचे मधलें संभाषण उल्लेक केलें आनी म्हणालो, "बायल जांव दादलो, तांकां 'हांव' थावन उत्रून वचून 'तूं' 'आमी' या 'तीं' थंय पावुंक साध्य जालें जाल्यार, तांतूं थावन भाशेंत, कवितेंत आनी जिवितांत बदलावण हाडुंक साध्य जाता, असल्ये एक्ये वाडावळी खातीर आमी सरवांनी भासो उत्रून सांगाता येवंक जाय. ह्ये दिशेन कोंकणिच्या आनी गुजरातिच्या कविंनी तशें लेखकांनी अनुवादाचें काम हातीं धरुंक जाय म्हणून तांणी उलो दिलो.
