Ne'e ko te Lomipeau ne'e ko he vaka lahi ne'e fa'u e te haha'i 'uvea o ave ki Toga o tuku ai mo'o fakamanatu aki te faiva fa'u vaka a te kau tufuga o 'Uvea.
Ko te higoa o te Lomipeau ne'e fa'u aki kupu e lua: "lomi" mo "peau", ko tona 'uhiga ae ne'e fia fakama'uhiga ai te lahi mo te mālohi o te vaka.
Fakahau (ko te ta'u 1470 'apē), o felāve'i ai mo te Tu'i Toga ko Tele'a. I te tohi hologa a Toga, ko Tele'a ne'e nofo ia i te ta'u 1600 'apē. 'E lagi tonu age pē te tala a Togá.
Ko te Lomipeau ne'e feala ke mavae i 'Uvea nei i te temi o te hau ko Pou, foha o Takumasiva, pea hoki tō tonu ai leva foki mo te tala a Togá.
Ko tona fakamatala mai i te Talanoa ki 'Uvea nei:
Ko te temi o Havea Fakahau i Niuvalu, ne'e ha'u ai te 'aliki toga, ko Peautau.
Pea fa'ao leva tona 'ohoaná e Havea Fakahau. Pea fakatālaga Peautau ki tona kāigá ke nā feholaki. Pea ha'u ai leva o holataki ifo te fafiné i Niuvalu. Pea 'alu ifo lā ia, kua 'alu ifo te tama 'aliki mai Lauliki, ko Tahitala, ko te foha o Luaufiufi. Pea ko tana fa'ē ko Matā'ulutavai. Pea hā ifo Peautau i te alá i Vailoā, 'e to'o ake e Tahitala te lā o fai lā. Pea lele ifo i tona 'itá o fehu'i age :
- Ko ai 'aenī 'e ina gaohi toku vaká ?
Pea ina tala age :
- Ko au, Tahitala.
Pea 'ita ai Peautau o taute Tahitala, o 'ui age :
- 'E ke ha'u lā o gaohi toku vaká, he'e iai hou vaka ?
- Pea hifo ai Tahitala o hake he kua 'ita. O 'alu leva o tagi kiā Luaufiufi mo Mataliki, ko tona tehina o Luaufiufi :
- Mole lava ke koulua fa'a fa'u hoku vaka, he kua lea kovi'i au e Peautau ?
Pea tala age :
- Kua lelei. Tuku lā ke fa'u hou vaka.
Pea ina fekau leva te tagata ke 'alu ki Tavai kiā Matā'ulutavai ke fa'u mai ai te hamaní, kae ina fa'u ia te kateā. Pea tala mai e ia :
- 'E fa'u vaka mo'o ā ?
Pea ina tala age :
- Ko te fakatautagi a tau tamá he ne'e lea kovi'i ia e Peautau.
Pea ina 'ui age :
- Kau fa'u au te kateá (he kua 'ita foki mo ia).
Pea fekinau 'aki ai. Pea fa'u leva o tau 'aki fa'u katea pē. Pea fā tufuga ai kiā tufuga lalahi o 'Uvea nei. Ko Lavamutu mo Gavele, ko tufuga lalahi 'aia o 'Uvea nei.
Pea fa'u te fua'i vaka a Lavamutu i Tūtū'agakava i Tānakimai. Kae fa'u, tā Gavelé i Tavai. Pea 'osi 'aē i Tavaí, pea toho ifo ki Lauliki. Pea 'osi 'aē i Tānakimaí, pea toho age ki Lauliki, ki te muli ala tonu o te kaupāluá. Pea ha'u ai te kau Ha'ameá mo Ha'avakatolō, ne'e nofo i Lanutavake o toho pea 'ave ai ki Muli'utū o vaevā ai. Pea 'osi vaevā, pea tui ai mo te lā. Pea tā ai mo te fehi, ne'e tu'u i Ifilaupakola mo 'ona fana. Pea tā foe toi mo 'ona foe. Pea hoki 'alu ai ki Toga ke vaka'i e Peautau, 'uhi ko tana lea kovi. O lua afe 'aē, lua afe 'aē ; o toko fā afe.
'alu pē o mole ki Toga. Pea kite maka e lua, pea tala ifo i 'oluga :
- Ko'enī maka e lua i taumu'a.
Ka ko Tofua mo Kao. Pea lea ifo te 'ū tautai ke 'alu i lalo. Pea mole atu ai pē o tau ki Toga. Pea 'alu atu ai pē o tau ki Mu'a, i te taulaga ko Kologahau. Ka ne'e hau, i te lakaga 'aia, te Tu'itoga ko Tele'a.
- Pea 'alu ifo lā ia, he'eki 'alu ifo Peautau. Pea hoki 'alu ifo o tau i te motu ko Fa'a, i te gutu avá. Pea ina fehu'i age ki te haha'i o Fa'a, pe ko te vaka fea 'e tau mai. Kua mālalo ifo ia Toga, kae loa ake ia te faná ia. Pea tala age :
- Ko te folau mai 'Uvea.
Pea lea age ia :
- Ne'e au hoki ha'u nei mai 'Uvea, 'e mole 'aupito he ki'i vaka 'e lahilahi i 'Uvea.
Pea tala age pē ia :
- Ko te vaka 'uvea ia o te tama, 'aia ne'e ke lea kovi'ī i 'Uvea, ko Tahitala. Pea 'e ha'u ai Tahitala.
Pea fehui age :
- 'E ha'u ai ia ? Pea 'e tokofia te vaka ?
Pea tala age :
- 'E fā afe.
Pea fai lā leva ia o hola ki Fisi. Pea fakalogo ai pē te vaká kiā Tele'a, he ne'e kei fakalogo foki 'Uvea nei ki ai.
- Pea fekau e Tele'a ke ha'u te vaká o tā ifo hona paepae mo hona kilikili. Pea ha'u ai o tā i Nukufeta'u. Pea 'ai o fakatu'u i Loamanū, i lalo o Lapaha'a. Pea fai fēia ai pē. Pea hoki liliu mai o tā maka e lua i 'Uvea nei i 'Utuloko o taki gafa valu. Pea toe liliu ai ki Toga o 'alu o tau ki 'Uihā, fenua o Mālupo. Pea ina kole ai ke tuku mo 'ona ia maká.
Pea toho ai te maka i te kulī mata'ú, pea lava ki 'uta. Pea toho ai te maka i te kulī hemá, pea tō. 'E nimo pē nei ia i lalo o 'Uihā. Pea hoki fakatu'u pē te Lomipeaú. Pea laku tona ta'ota'o ne'e fetuku i 'Uvea. Pea hoki fola 'oluga tona teuteú. Ko ia 'aē, ne'e higoa ko te « maka 'atuvalu ».
- Pea 'aumai leva te vaká o toho i Lifuka i te mala'e ko Pagai. Pea fī kafa ai Toga ke huke. Pea vahe'i 'aliki. Pea iku ai te matakafa e tahi a te kau Tu'i Pelehaké. Pea si'aki ai te vaká, 'e mole kei iku.
- Ko te tautai ne'e ina 'uli te vaká ko Lasukau. Ka ne'e higoa mu'a ko Munihalakau.
Fakamatala a Suliano LENATO i te 'aho 12 o Malesio 2014 i Ahoa.
Ko te hisitolia 'aia o te Lomipeau.
- Henquel, Joseph: "Talanoa ki 'Uvea nei", Presses de la mission, Lano, 1910.
