जायत्या गोंदोळांत आसां. ह्या 'अरब्बी' कविता पुंज्याक पयलें उतर जावन कितें बरोंव? कितें तरय बरोंवची गर्ज आसा कांय? एका पानाचें पयलें उतर बरोवन हातप्रत्येक लागयिल्लें. तांतूं कवितांक सोडून हेर गजालिंविशीं सांगल्लें. प्रकाशक ईष्ट म्हजेथावन चडीत विवर आटापचें पयलें उतर आशेवन आसात. तांणी अशें सांगल्ल्ये घडियेथावन म्हजे भितर एक तळमळो सुरू जाला. म्हज्या कवितेंविशीं हांवेंच कितें म्हणून बरोंवचें? कविता बरोंवचीच एक लजेचें काम. आनी ताचेविशीं बरोंवचें?
वास्तवांत कविता कशी बरोंवची म्हणुनच म्हाका खबर ना. आदर्श कविता एक आसत म्हणून म्हाका भोगना. तरी म्हाका पसंद जांवच्यो हेरांनी बरयिल्ल्यो कविता आसात. वाचताना 'व्हाह कितल्यो बऱ्यो आसात' भोगल्लें आसा. खंयच्या कारणाक म्हणून चडीत वाचपी विचारीनांत, थोडीं विचारतात, तांकां सारक्यो दिसच्यो जापी दितात. पयल्यान पसंद जायजाय, उपरांत कित्याक म्हळ्ळें सवाल. पूण थोडे फावटीं कवितेविशीं बरो विमर्सो वाचून कविता जिरोवन घेवंक शिक्येत. कोणे बरयलें, केदळा बरयलें, कवितेंतले उल्लेख कसले, हेर कवितेंलागीं आसची कनेक्टिविटी कसली म्हळ्ळे तसले 'भायले' विवर सयत वाचपाक थोडे फावटीं गरजेचे थारतीत. पूण कित्याक ही कविता - म्हळ्ळें सवाल? हें गरजेचें दिसल्यारी विवरुंक सलीस ना.
पांचवे माळ्ये वयल्या (हीच निमाणी माळय) फ्लॅटांत बसून हांव हें पूरा चिंतून आसां. मनाचीं विचित्रां कितें म्हणून सांगूं? तीं - उडास-विसरप, संभव-असंभवांनी मिसळल्लीं आसतात. हांव हांगा कसो आयलों म्हणून चिंतां. खंयच्या अर्थान? पावल गागानाचें तेलापिंतूर आसा न्हय -"Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going?" म्हळ्ळें तकलेनांव ताचें. गागानाची म्हानकृती ती - गागान स्वता तशें चिंतून आसल्लो; १८९७ची रचणा ती. पैंटिंग सोंपतच जीवघात करतां म्हण ताणें ठरायिल्लें, ताचेखातीर प्रेतनय केल्लें, पूण तांतूं तो यशस्वी जालोना. हीं सवालां पळेयाः खंय थावन आयल्यांव? कोण आमी? खंय वचून आसांव? गागानाचें मूळ बरप फ्रेंचांत आसाः पिंतुराच्या वयल्या भागाच्या दाव्ये कुशीन हीं उतरां ताणें बरयिल्लीं, कसल्योय प्रश्नार्थक कुरवो नासतां. तिंच उतरां त्या पिंतुराचें तकलेनांवय जालीं. फ्रान्साथावन ताहिती जुंव्याक वचून थंयसर वस्ती केल्ल्या गागानान त्या काळाच्या चित्रकलेंतच एक क्रांती केली. ताचेखातीर ही देशभृष्टताय कारण जाली. ही म्हान कृती रचच्या काळार तो वैयुक्तीक थरान विशेस धारूण स्थितींत आसल्लो; रिणांत बुडल्लो, ताची मोगाची धूव मरण पावल्लें. पूण ह्या पिंतुराचो अर्थ? तांतूं ताणें बरयिल्लीं प्रश्नार्थक कुरवो आसचीं उतरां? पिंतुरांत जायतीं मनशारुपां आसात, चडतीक ताहिती बायलांचीं, हिंदू देवताक सर जांवचें एक रूप आसा, बोवशा ताहितियन मुळाचें; तांचे मधें जीजसाक सर जाल्लें एका दादल्याचें रूप आसाः ताच्या पेंकटाक मान धांपचे तितलें वस्तूर; बावळे मळबाक उबारन हात जोडल्लेपरीं रावला, रूक झाडां आसात, ल्हान माजरां आसात. सृष्टेचें मूळ कशें दिसचें ईडन गार्डन? पूण हीं उतरां खंय थावन आयलीं? तीं गागानाच्या मतीपडद्यार आसल्लीं जायजाय. कित्याक म्हळ्यार तो ल्हानपणार सेमिनरींत आसताना - एकलो अध्यापक, भुरग्यां थंय धार्मीक भोगणां वाडोवंक ह्ये रितिची दोतोर्न शिकयतालो. हें पिंतूर सोडोंवच्या वगता गागानान सांस्थीक धार्मीकता सांडून कितलोकी काळ जाल्लो. जाल्यारी हीं उतरां तो विसरूंक ना. गेल्ल्याकडे तीं बोवशा ताका आन्येके रितीन धोसतालीं. एका मनशा भितर कितें सक्कड आसता! दोळ्यांक झळकनासची एक माया ताका रेवडाल्ली आसता -तूं माया भितर कांय, तुजेभितर ही माया कांय म्हळ्ळेबरी. आनी थोडो काळ ताचो ईष्ट जावनासल्ल्या वान गाफाचो विशय मात्र आनिकय विचित्र. खंयच्याकी रागान (बोवशा गागानाच्या विरोध) आपलो कानच कातरल्लो कलावीद तो. हो वान गाफ सयत म्हाका पसंदेचो - कोणाक तो पसंद ना जायत? ताचें पयलें फामाद पिंतूर 'बटाटे खातले' सक्कडय सांगता; शेतकारी, कामेल्यांचें एक कुटम लॅंपाच्या उजवाडांत सांगाता बसून बटाटे खाता - स्वता घोळून वाडयिल्ले बटाटे ते. दुबळ्यांचें खाण. कलेच्यो वस्तूच बदलिल्लो हो वान गाफ. ताणें पिंत्रायिल्ले कामेली आजून आमच्या गांवांनी आसात, शेरांनींय आसात. लोक आसचेकडे पूरा कामेली आसतात. कलेभितर तांकां हाडून पिंत्रांवच्यांत ग्लामर ना. पूण संतृप्ती आसा. वान गाफान पिंत्रायिल्लो बूट पळेयाः तो फकत बूट न्हय, कामेली जिविताचो संकेत, तशें म्हणून फुलांची सोभाय ताणे कुशीक लोटल्या म्हणून न्हय.
म्हाकाय असल्या कृत्यांकय कसलो संबंध? खंय थावन खंय थळांतर जालां? ह्या मधें घडल्ल्या संगतींक लेख आसा कांय? मन उडासांनी, पश्चात्तापांनी तळमळून आसा. ह्या मनाक बांदून घालन एका रुकाक उमकळायल्यार कितें जातलें भोगता. थोड्या वेळाक तरी एक झोंबी जाल्लों तर?
"वीस वरसां" आसचेकडे "सत्तर वरसां" म्हणून हांव मेळयतांः नष्ट जाल्लीं सत्तर वरसां. दुसऱ्या म्हाझुजा उपरांत, तिसऱ्या म्हाझुजाच्या भिंयान.
असल्या आर्थीक आनी वैचारीक दुबळेपणाच्ये फाटभुंयचो हांव आज एलियेटाच्या उतरांचेर म्हज्या कागदाचें होडें कित्याक तांडूं? तें एक उलोवंक येनातल्ल्यांची चर्चा न्हय? सक्कड कविंकय हांव रिणकारी. कित्याक म्हळ्यार हांवें उलोंवची भास तांची - म्हजीच भास नातल्लें कारण. जाल्यारी हांव उलयिल्ल्या खिणा ती म्हजी जाता.
आमी वापरची भास (ती खंयचीय जांव) ह्या सताक आटापून आसा म्हळ्ळें भोगता. भाशेद्वारीं आमी वस्तू पारकीतांव, भाशेद्वारीं तांचेविशीं चर्चा चलयतांवः एकच सब्द जायतेफावटीं वापर जाता. पूण पाप म्हळ्यार कितें, पून म्हळ्यार कितें म्हळ्ळें आमकां कळीत आसुनय भास वापरून (या आनी खंयचेय रितीन) तांकां आमक्या थरान वरणूंक सकनांव.
वॉलेस स्टीवन्साच्या 'Of Modern Poetry' क म्हजे तितलीच प्राय म्हणून हांव ती उडासांत दवरतां. ह्ये कविते पयलेंच अधुनिकता सुरू जाल्ली. पूण ताका एक सारकें निरूपण दिल्लें स्टीवन्सनान. आधुनीक कविता मनाचें द्रव्य म्हणता तो; तशेंच तें कितलें पुरो तें सोदून आसता. ही कविताच ताका एक दृष्टांत म्हळ्ळेबरी आसा. फाटल्या काळांत जाल्यार सक्कड ठरावन जाल्लेंः वस्त, रीत, बण सक्कडय; पूण आतां तशें ना, आनी तशें आसचेंय ना. फ्रेंच चिंतपी अलेक्सी टाकवील आपल्या Democracy in America म्हळ्ळे कृत्येंत हो प्रजाप्रभुत्वाचो गूण म्हणून आपयता. पूण भारत तसल्या देशांत प्रजाप्रभुत्व आयल्यारी तो आनिकय पुरतो काऱ्यगत जावंक ना; अशें आसतां फाटल्यो सकत्यो वेवेगळे रितिंनी प्रभाव फांकतात. आमच्यो विंचवण्यो कसल्यो जाल्यारी हाच्या भितरच जायजाय जाल्ल्यो.
