६३.१०% . हया राज्याचो अक्षवृत्तीय आनी रेखावृत्तीय विस्तार १५ ४५ उत्तर ते २२ ६ उत्तर आनी ७२ ३६ उदेंत ते ८० ५४ उदेंत इतलो आसा.महाराष्ट्रारचे उतरेक मध्यप्रदेश , वायव्येक गुजरात राज्य तशेंच दादरा आनी नगरहवेली हे केंद्रशासित प्रदेश, आग्नेय दिकेक आंध्रप्रदेश , दक्षिण कर्नाटक आनी गोंय हीं राज्या आसात.तशेंच अस्तंतेक अरबीसमुद्र आसा.
महाराष्ट्र राज्याची चडशी भूंय अग्निजन्य तळपांसावन तयार जाल्ली आसा. यतमाळ आनी नांदेड जिल्हंयानी आर्कियन म्हाकल्पांत तयार जाल्ली ग्रनायट आनी पट्टीताश्म तळपां आसात .दोंगरी प्रदेशांनी जांभ्याची तांबडी माती चड आसा .गाळाची काळी माती मुखेलपणान कोंकण वाठारांतूच सांपडटा.
अस्तेक अरबी समुद्र आनी सह्याद्री हांचे मजगती आशिल्ल्या सपाट अशीर प्रदेशाक कोंकण अशें म्हणटात. कोंकणपट्टीची उतर-दक्षिण लांबाय ७२० किमी. आनीरुमदाय ४०ते ८०किमी. दरम्यान आसा. मुंबय लगसर कोंकणपट्टीची रुंदाय सगळ्यांत चड म्हळ्यार १००किमी . परस चड आसा . कोंकण वाठारांत साबार दोंगुल्ल्यो आनी ल्हान ल्हान न्हयो आसात.सह्याद्री पर्वतांच्या खर देंवत्यांनी नेटान व्हांवत येवपी न्हंयांनी दर्यादेगेर खोल चरयो मारल्यात.
कोंकण पट्टेक समांतार आशिल्ल्या सह्याद्री पर्वतांवळींक लागून महाराष्ट्र राज्याचे कोंकण आनी देश हे दोन विभाग तयार जाल्ले आसात. सह्याद्री दोंगरावळींक अस्तंत घाट अशेंय म्हणटात. सह्याद्री परवतांची अस्तंत देंवती चड खर आसा. सादारणपणान सह्याद्रीची उंचाय ९१५ते१४००मीटर आसून उत्तरेक ती चड उंच आसा.हया उंच पर्वतामदीं कांय मेकळी सुवात आसा. हातूंतल्यान रस्ते आनी रेल्वेमार्ग पासार जातात. सातमाळा,अजिंठा, हरिश्चंद्रड, बालाघाट, हे कांय सह्याद्री पर्वताचे मुखेल फांटे आसात. बळसूबाई हें महाराष्ट्रंतलें,सगळ्यांत उंचेलें तेमूक( १,६८४मी.).साल्हेर, महाबळेश्र्वर, सप्तशृंगी, त्र्यंबकेश्र्वर हीं सह्याद्रीचीं हेर म्हत्वाची तेमकां आसात.
सह्याद्री वळींचे उदेंतेक व्हड पठारी प्रदेश पातल्ळा. उत्तरेक नर्मदा न्हंयचें देगण आनी दक्षिणेक कृष्णा न्हंयेचो पाणटो हांचे मजगतीं ज्वालामुखिच्या लावान तयार जाल्लें दख्खनाचें पठार पाताळ्ळां सह्याद्रीचे उदेंत देंवतेंसावन ते विदर्भाच्या साप्प उदेंत भगांतले सुरजगड, भामरागड आनी चिरोली दोंगुल्ल्यांमेरेन सुमार ७५० किमी आनी उत्तरेक सातपुडा पर्वतासावन दक्षिणेक कोल्हापूर जिल्ह्यामेरेन सुमार ७००किमी अशें महाराष्ट्राचें पठार पातळिल्लें आसा.
राज्यांतल्या चडशा न्हंयांचो उगम सह्याद्रीपर्वता वळींचेर जावन त्यो वळीच्या अस्तंत आनी उदेंत अशा दोनूय दिकांनी व्हावतात. अस्तंतेक व्हांवपी न्हंयो अरबी दर्यांत तर उदेंत दिकेक व्हांवपी न्हंयो राज्याभायर वचीन बंगालाच्या उपसागराक मेळटात. उल्हास ,वैतरण, दमणगंगा, अंबा, वासिश्ठी आनी सावित्री ह्यो कोंकण भागांतल्यान व्हांवपी मुखेल न्हंयो. कापी वैनगंगा, वर्धा, गोदावरी , भीमा, कृष्णा,ह्यो पठारी भागांतल्यो कांय म्हत्वाच्या न्हंयो . तापी ही राज्यांतली सगळ्यांत लांब न्हंय आसा. पुर्णा हो तापी न्हंयेचो मुखेल फांटो आसा.
महाराष्ट्रांत मे म्हयन्यांत चड उश्णता जाणवता. ह्या म्हयन्यांत दर्या लागशिल्ल्या वाठारांनी सरासरी तापमान ३३ से . इतलें आसता.पूण उदेंत महाराष्च्रांत ह्याच तेंपार तापमान ३८से ४३ से.इतलें आसता.उदेंत महाराष्ट्रांत शिंयाळोय कडक आसता.पूणें ,नासिक ह्या सारकेल्ल्या उंचेल्या प्रदेशांनी शिंयाळो आनी गीम कूब कडक आसता . पावसाळ्याचे सुवेक अरबी दर्यांत चक्री वादळां जातात. तांते परिणाम राज्याच्या दर्यादेगांनी आशिल्ल्या वाठारांनी जाणवतात.
राज्यांतले रुखावळीचे वेगवेगळे प्रकार मुखेलपणान भुगोलीक परिस्थितीचेर आदारिल्ले आसात. महाबळेश्र्वर, खंडाळा, माथेरान, भिमाशंकर, अंबोली ह्या पठारी आनी चड पावस पडपी प्रदेशांनी संदा पांचवीचार उरपी रानां आसात. ह्या रानांनी चडकरूंन जांबळ, पारजांब, हिरडो, नाणो, अंजन आनी तांबसो देवदार हे रूक सांपटडटा. अशा रामांनी झोपाय खूब वाडिल्लीं आसतात. झोपांभितर दिणो , फांगळ, हुसकि, रोमेठ आनी पुडो हांचो आ्पाव जाता.झोपांमदीं विंगड विंगड जातीच्यो वालीय वाडील्ल्यो आसतात.सादारम पावस पडपी आनी कमी उळ्णता उरपी सुवातींचेर पांचवीचार उरपी रानां खूब आसात. ह्या रानांनी उंच अशा पानधडी रूकाचोय आंकडो चड आसा. संदा पाचवे उरपी रूक मुखेलपणान मध्यम आकाराचे आसून तांचे प्रमाण चड आसात. मह्याद्री पर्वताच्या देंवत्यांचेर सागवान , शिसम, सांवर, भिपंड, अरजून , आनी हेर उंच रूख आशिल्लीं रानां आसासत.सागवानी लाकूड चड फायदेशीर थरिल्ल्यान राज्य सरकारान तांचे लागवडीचेर चड भर दीला. चड खारसाणीच्या वाठारांनी मोटवीं बाभळीचीं झाडं दिळ्टी पडटात. साप उणो पावस पडपी वाठारांनी निवलाचे साबार प्रकार सांपडटात. दर्यादेगांतल्यान कांय रेंवाट वाठारांनी फाटल्या कांय वर्सांसावन महाराष्ट्र वनविभागाकडच्यान खडशेरणीची लागवड जाल्ली आसा.ही लागवड वेपाराचे नदरेन खूब फायदेशीर थारल्या.हालींच्या तेंपार राज्य सरकारान भौशिक रानवाड प्रकलपासकयल साबार कडेन जनतेच्या आदारान वेगवेगळ्या झाडांची लादवाड , झडांची संवर्धन (Conservation) आनी राखण ह्या गजालींचेरल चड भर दिला.
सस्तन मोनजातीच्यो सु. ८५,सवण्यांच्यो ५००परस चड, सरपटन वचपी मोनजातीच्यो १०० परस चड, नुस्त्यांच्यो सु. ७००आनी किडींच्यो सु. २५,००० जाती हांगा सांतडटात. महाराष्ट्रांत कोले आनी रानदुकर सगळ्या रानांनी दिश्टी पडटात. रत्नागिरी , कोल्हापूर, नांदेड, अंमरावती, साकारा ङांगाच्या रानांनी वाल्वेलां, रामसुणें , कस्तुरी माजरां, आनी राममाजरां सांपडटात. अकोला , अमरावती,भंडारा ह्या रानांनी वाग दिश्टी प़डटात.वागाक कायधान संरक्षण दील्लें आसलें तरी तांची संख्या नेटान घडत आसता.हाका लागून भारतांतल्या हेर कांय राज्याप्रमाण महाराष्ट्र राज्यानूय वागाखतीर राखीवउपवनां दवरिल्ली आसात.हांगा बिबळ्याची फ्कत एकूच जात सांपडटा रॅटेल हो मासाहारी गणांतलो प्रणी भंडारी जिल्ह्यांत सांपडटा. साळ आनी सोंशे सगळ्या रानांनी आसात.रत्नागिरी, कोल्हापूर,अमरावती, आनी भंडाराच्या दाट रामांमी गवे सांपडटात. पक्षिण चद्रपूरच्या कोंडयांच्या रानांनी रानरोडे आसात. पंदड करून रावपी काळवीट ,सांबार आनी हारणांय हांगा सांपडटात. झोंपाच्या दाट रामांमी भोकरीं रावतात. विंगड विंगड जातीचे माकड आनी वानरांचें प्रमाणखूब आसात.महाराष्ट्रांत दाश्टी पडपी सवण्यांच्यो सुमार ५००जाती आसात. तातुंतल्यो सुमार ३०० थळाव्यो आसून उरिल्ल्यो २०० स्थलांतराखातीर शियाळ्यांत हांगा येवन रावतात. बदकांचें आनी मोरांचें प्रमाण हांगाखूब आसा. बारतांत सांपडपी चडशे सोरोप हांगा आसात.
इतिहासः राज्याच्या चड आदल्या इतिहासाची स्पश्टअशी म्हायती मेलना. हांगाच्या मुखेल न्हंयांच्या देगणांनी सांपडिल्ल्या अश्मयुगीन हत्यारांवयल्यान , अश्मयुगीन काळा पयलींसावन हांगा मनश्ची वसती आशिल्ल्याचें सिध्द जालां.
अर्थीक नदरेन महाराष्ट्र हें भारतांतलें एक फुडारिल्लें राज्य आसा. भारताच्या उद्देगीक विकासांत महाराष्ट्राक म्हत्वाची सुवात आसा. पाज्याचे अर्थ वेवस्थेंत शेतकी उत्पादनाचो व्हड वांटो आसून हांगाचो वट्ट लोकसंख्येंतले सुमारल ७० % लोक शेतांत लावुरतात. राज्याचे वट्ट भूंयेंतली सुमार ६० % भूंय लागवडीखला आशिल्लो भुंयाचो फक्त आठवो वांटो शिंपणावळीकाला आसा.
तांदूळ , गंव, ज्वरी, बाजरी आनी कड्डण ही हांगाची मुखेल पिकावळ. भिकमां सूर्यफूल ह्या सारकिल्या तेलबियो उत्पादन करपी हें भारतांतलें एक मुखेल राज्य. कापूस, उूस,कंबाकू,हळद आनी भाजीपालो हीं हांगाची म्हत्वाचीं नगदी पितां. केळी ,द्रक्षां,मोसंबी, आबे ,संत्रां आनी हेर फळांची लागवड करपाखातीर महाराष्ट्र राज्य सरकारान खाशेली सुवात राखून दवरल्या.
कोंकण प्रदेश आनी उदेंत महाराष्ट्राच्या कांय जिल्हयानी पिकाळ जमीन सांपडटा. पूण राज्याची चडशी भूंय शेतवडीक फावशी ना. तशेंच उदकाचें उणेपण आसिल्ल्यान कसल्याय पिकांची लागवड करपाखातीर शेतकामत्याक मुखेलपणान पावसाचेर निबून रावचे पडटा. दोंगरी भूंयेक लागून शाताचो ल्हान आकार,जमनीची व्हडा प्रमाणांत जावपी झीज हे महाराष्ट्रांतले कांय कठीण प्रस्न आसात.अन्नाधान्याचे बाबतांन महाराष्ट्र राज्य स्वयंपू्र्ण जावचें म्हूण सधा राज्य सरकारान साबार येवजण्यो चालीक लायल्यात. शेतवडीचो उत्पादनक्षमता वाडोवपाखतीर राज्य सरकारा शेतकामत्यांक फावो तो आदार दिता.तांकां चड उत्पन्न दिवपी बीयांची तशेंच साऱ्याचीय पूरवण करता. वेगवेगळ्या जिल्हयांतल्या साबार ल्हान ल्हान न्हंयाचेर बांद घालून हांगाची सुकी जमीन शिंपणावळीखाला हाडपाचे राज्यसरकाराचे यत्न चालूच आसात.राज्याच्या पशुधनांत गोरवां , बोकडां, मेंढरां, दुकरां आनी कुंकडाचो आस्पाव जाता. दुग्दवेवसायाचो विकास नेटान जावचो म्हूण राज्यान कांय खाशेल्यो येवजण्यो आंखल्यात.
साग,शिसव, बांबू, चंदन आनी पुड्यांचीं हीं हांगाच्या रानांतल्यान मेळपी म्हत्वाची येनावळ. पुडयांच्या पानांसावन विडये तयार करतात. रान उत्पादनाचेर आदारिव्वे उद्देग वेडोवपाचे नदरेन हांगा यत्न चालूच आसात.
महाराष्ट्रांत खनीजसंपतीचे सांठे कमी प्रमाणांत आसात. हांगाच्या कांय जिल्हयानी बॉक्सायट, तांबें, चून्याखडी, सिलीकी आनी मिठाचे सांठे कमी प्रमाणांत सांपडटात. भंडारी नागपूर आनी चंद्रपूर जिल्हयानी फातरी कोळशाचे सांठे आसात. मुंबयचे उत्तर दर्यादेगेर खनीज तेल काडटात.
महाराष्ट्र राज्याक अरबी दर्याची व्हड दर्यादेग लाबिल्ल्या कारणान हांगा नुस्तेमारी वेवसायाक चड म्हत्व आसा. हांगाच्या दर्यात नुस्तें आनी नुस्त्यासावन तयार केल्या पदार्थांची भारताच्या हेर भांगांनी आनी परदेशांत निर्यात जाता.
महाराष्ट्रांत जलविधुत तयार जाता. भारतांलें सगळ्यांत पयलींचे अणूकेंद्र तारापूर हांगा आसा. मुंबय हें भारताचें फिल्म इंडस्ट्रीचें केंद्र आसा.हाका लागून मुंबय शार बॉलीवूर्ड हया नावान जगभर प्रसिध्द आसा. सैमीन सोबीतकय, इतिहासीक वेस्तू, आर्विल्ली बांदावळ, संग्रहालयां, राश्ट्रीय उधानां ,तीर्थक्षेत्रां आनी धर्मीक सुवातींक लागून महाराष्ट्रांत दर वर्सा हजारावी भोंडेकार येतात.
राज्य अर्थीक सर्वेकक्षण १९९१-९२च्या नियाळा प्रमाण उद्देगधंधाच्या मळार महाराष्ट्र हें भारतांतलें एक मुखेल राश्ट्र आसा. हया नियाळाप्रमाण भारतांतल्या वट्ट उत्पादनांत महाराष्ट्राचो सुमार २२ वांटो आसा.आधुनिक येरादारीचीं साधनां, व्हडले बंदर, वेगवेगळेया क्षेत्रांतसगळ्या प्रकाराचे तंत्रज्ञ,भारतांलो सगळ्यांत व्हड द्रव्य आनी भांडवळ बाजार हया सगळ्यांक लागून महाराष्ट्राचे राजधानी मुंबय हें भारतांले मुखेल वेपारी आनी उद्देगी केंद्र आसा.मुंबय शार आनी बोंवतणच्या प्रदेशांचो उद्देगीक विचार व्हड प्रनाणांत जाल्लो आसा. हया कारखानदारी क्षेत्रांत राज्यांतल्या वट्ट उत्पादनातलें सुमार ७८ उत्पन्न निर्माण जाता. नागपूर , औरंगाबाद, सोलापूर , आनी कोल्हापूर शारांनी उधेगधंधाचीं वाड नेटान जायत आसा. महाराष्ट्रांत उपऊोग्य. वस्तू,रसायनीक द्रव्यां आनी भांडवली वस्तूच्या उत्पीदनांत नेटान वाड जाल्ली आसा.अलेक्ट्रॉनिकि हो हांगाचो सगळ्यांत नेटान वाडपी उधेग. बारीक बारीक हत्यारां ,ल्हान ल्हान घरगुती, आनी शेतवडींत उपेगी पडपी वस्तू, विंगड विंगड उधेगांक लागपी विजेची आनी हेर यंत्रसामुग्री, मोटारी आनी तामचे सुटे भाग,डिझलाचेर चलपी इंजीनां, सारें, रबर,साखर,-प्लास्टीक वस्तू आनी फार्मास्यूटीकल हीं महाराष्ट्रांत जावपी मुखेल उधेगीक उत्पादना आसात. सूत आनी कापडनिर्मिती हो महाराष्ट्रांतलो आदलो आनी व्हडलो उद्देग जावन आसा.देशाच्या निर्यात वेपारांत महाराष्ट्राच्या उधेगीक उक्पादनांक म्हत्वाची सुवात आसा. गांवगिऱ्या भागांतली बेकारी उमी करपाखातीर आनी शेतवडींत गर्दी करप्यांक वावर दिवपाखातीर ग्रामीण उद्देगधंधांक उत्तेजन दिवपाचें धोरण महाराष्ट्र सरकारान आपणायलां.खागी, लोकर,रशमी धागे तयार करप, चामड्याच्यो वस्तू, बांबूकाम,दोरकाम, गोड आनी ल्हान ल्हान आयदनां तयार करप हांगाचे मुखेल ग्रामोद्दोग.
राज्याक व्हड दर्यादेग लाबिल्ली आसून हांगा ल्हान व्हड सुमार ४८ बंदरां आसात. हांतूंतलें मुंबय बंदर हें सगळ्यांत व्हड आनी अर्थीक नदरेन खूब म्हत्वाचें आसा. मुंबय बंदराक आंतरराश्ट्रीय बंदरांभितर मानाची सुवात आसून भारताचो चडसो परकीय वेपार ह्या बंदरांतल्यान जाता. तशेंच मुंबय हें नौदलाचें म्हत्वाचें बंदर आसा. मुंबय-गोंय अशीं कोंकणपट्टींतलीं बंदरा घेवपी जहाज-येरादारी एकातेंपार खूब तेजींत चलताली.
मुंबय हांगा आंतरराशट्रीय आनी वायुसेना वेमानतळ आसात. पुणे, नागपूर,आनी औरंगाबाद हांगा आंतरदेशीय आनी वायुसेना विमानतळ आसात. जुहू,सोलापूर,कोल्हापूर,आनी नासिक हांगा केंद्रशासनाचे विमानतळ आसात.कराड, नांगेड,उस्मानाबाद,धुळे,रत्नागिरी हांगा राज्शासनाचे, शासकीय, वायुसेना आनी खजगी विमानतळ आसात.
भारतांत गांवगिऱ्या वाठारांनी फरती टपालसेवा सगळ्यांत पयलीं महाराष्ट्रांत सुरू जालीं. मुंबय हें देशी आनी परदेशी टपालसेवा दिवपी सगळ्यांत पोरने आनी व्हड केंद्र आसा.भारतांतलें सगळ्यांत व्हडलें तार कार्यालय मुंबय हांगा आसा.टेलेक्साचीसो. मुंबय, पुणें. नागपूर, नासिक, कोल्हापूर ,अमरावती औरंगाबाद आनी अमळनेर हांगा आसा. राज्यांतल्या मुंबय, औरंगाबाद ,जळगांव,नागपूर, परभरणी,पुणें रतनागिरी आनी सांगली ह्या शारांनी आकाशवाणीं केद्रां आसात. विवीध भारतीच्यो कार्यावळी मुंबय केंद्रांवयल्यान प्रासारित जावन पुणें, नागपूर आनी पणजी गोंय हांगाच्यान पुन-क्षेपती जातात.मुंबय हांगा २ ऑक्टोबर १९७२ ह्या दिसासावन दूरदर्शन केंद्र सुरू जालें.
लोक आनी समाजजीणः महाराष्ट्रांत वेगवेळ्या धर्माचे आनी झातीचे लोक रावतात.राज्यांत हिंदूंचें प्रमाण चड आसात. ८१.४०. तशेंच अल्प संख्येंत सांपजपी मुसलमान, पारसी, बौध्द, जैन , क्रिस्तांव आनी शीख धर्माचेय लोक हांगा आसात.दलित लोकांभितर म्हार, मांग, चांभार आनी ढोर लोकांचो आस्पाव जाता. ह्या लोकांभितरूय साबार पोट जाती आसात.नागरी तशेंच गांवगिरें जिणेसावन पुरायपणान प.स आश्ल्ले आनी रानांत हेडपी गोंड, भील्ल, वारली, गोवरी, कातकरी, ठाकूर आनी कोरकू हयो आदिवासी जमातीय हांगा आसात.
गांवगिऱ्या वाठारांनी रावपी लोकाची जीण आनी रावपाची पद्दत सादी आनी काटकसपीची आसता. सादारण लोक फातरांच्या वा विटांच्या घरांनी रावतात. कांय लोक मातयेच्याय घरांनी रावतात. शीत, कडी , दाळ, नुस्तें हें कोंकणांत रावपी लोकांचें मुखेल अन्न. तांच्या जेवणांत नाल्लाचो वापर चड जाता.मध्य महाराष्ट्रांत भाकरी, भाजी, दाळ हें मुखेल अन्न आसा. कड्डण आनी भाजीपीलो हांचो उपेग हांगा चड जाता. आडवें पुडवें, ल्हान आंगले आनी माथ्याक मुडासो हो महाराष्ट्रीय शेतकामत्याचो भेस. तांच्यो बायलो णववारी कापडां न्हेसतात.मटण- नुस्तें खावपी लोकांचे प्रमाण दर्यादेगांतल्या वाठारांनी चड आसात.शारी जिणेचेर आर्विल्ल्या आचार विचारांचो प्रभाव चड आसा.
राज्यांतल्या, विशेश करून गांवगि्ऱया हिंदू कुटुंबानी सटी, बारसो ,मूंज,जावळ बे संसकार आजून चालींत आसात. सुयेर आनी सूतक पाळपाची प्रथाय तिगून उरल्या . लग्ना जुळोवपाची पद्दत पयलीं सावन चालींत आसा. लग्न जुळयतना प्रसाद घेवप , पत्रिका तपासप ह्या साकिल्या गजालींक खूब म्हत्व आसा. लग्न धर्मीक पद्दतीन करतात.मेल्याउपरांत निमाणे संस्कार करपाची पद्दत चडसी जातींभितर सारकीच आसा.
अल्पसंखीय लोकांमदीं मुसलमान लोकांचो आंकडो चड आसा.तांच्यांत साबार जाती आसून, पैदाईश,सुन्नत,बिसमिल्ला,निकाह आनी वफात पे रांचूय संस्कार रूढ आसात.पारसी लोकांनी इकराव्या शेंकड्याच्या सुमाराक हांगा आपलो राबितो केल्लो.ते परसियेसावन भारतांत आयले अशें मानतात. भारताच्या हेर प्रदेशांपरस मुंबय शारांत पारसी लोकांचें प्रमाण चड आसा. हांगाच्या वेवसायीक मळार तांचो वांटो म्हत्वाचो आसा.
