
pedarikam vyaadhulu

pedarikam vyaadhulu (pedarikam sambandhita vyaadhulu anie kooda pilustaaru) anevi takkuva aadaaya janabhalo ekkuvagaa unde vyaadhulu. vaatilo antu vyaadhulu, alaage poeshakaahaara lopam mariyu paelavamaina aarogya pravartanaku sambandhinchina vyaadhulu unnaayi. pedarikam aarogyaaniki pradhana saamaajika nirnayakaallo okati. prapancha aarogya nivedika (2002) prakaram, adhika pedarikam unna deshaalalo vyaadhi bhaaramlo pedarikam 45 saatam vatanu kaligi undhi, ivi nivaarinchadaginavi ledhaa ippatike unna jokyaalato chikitsa cheyadaginavi. pedarikam yokka vyaadhulu tarachugaa poeshakaahaara lopamtho saha-anaarogyamtho mariyu sarvavyaapti chendutaayi. pedarikam eee vyaadhulanu kaligi unde avakaasaalanu penchutundi, endukante aasrayam, surakshitamaina taaguneeru, pooshakamaina aaharam, paarisuddhyam mariyu aarogya sevalaku praapyata lekapovadam paelavamaina aarogya pravartanaku dohadam chestundi. adhe samayamlo, eee vyaadhulu prabhaavita prajalaku mariyu vaarini chusukuntunna kutumbaalaku aardhika vruddhiki avarodhamgaa panicheestaayi, idhi samaajamlo pedarikam peragadaaniki daariteestundi. pedarikam valla kontavaraku utpatti ayye eee vyaadhulu sampanna vyaadhulaku viruddhamgaa untaayi, ivi samaajamlo sampada peragadam valla vachhe vyaadhulu.
pedarikam mariyu antu vyaadhulu kaarana sambandhamainavi. teekaalu mariyu antibiatics samayaniki mundhe, 1796 kii mundu, nayakulu tama kotalalo manchi aaharam mariyu praamaanika vasati thoo taginantagaa rakshinchabaddaarani oohinchavachhu, dheeniki viruddhamgaa, ekkuva mandhi prajalu niraadambaramaina, aparisubhramaina illalo nivasistunnaaru; vaari jantuvulato sahajeevanam chestunnaru. eee samayamlo prajalu tama anaarogya jantuvulanu taakinappudu, vaari tokkalo kothalu unnappudu, udikinchani ledhaa suukshmajeevulachae kalushitamaina aaharaanni taginappudu, antu vyaadhulatoe teliyakundaane maranistunnaru. paristhitini marinta teevrataram cheyadaaniki, appudu tegullu anie piluvabade antuvyaadhulu udbhavinchi mottam samajanni tudichivestaayi. eee samayamlo, prajalaku antu vyaadhulu mariyu vaati kaaranaalapai etuvanti ghnaanam ledhu. chinna jeevula adrushya sainyam, suukshmajeevula valla vaari anaarogyaalu sambhavistunnayane oohagaanaala taruvaata, antoine vaan leavenhoek modati suukshmadarshinini kanugonnadu, idhi nagna kantitho (17va sataabdam chuttoo) kanipinchani suukshmajeevula unikini dhruveekarinchindi.
pedda moodu" anie kooda piluvabade maanava roganirodhaka shakti lopam virus (hechaivi), malaria mariyu kshayavyadhi (tibi) abhivruddhi chendutunna deshaalanu asamanamga prabhaavitam chese antu vyadhuluga gurtinchabaddaayi. hechaivi anedi viral vyaadhi, idhi laingikamgaa, marpidi dwara, panchukunna suudulu dwara mariyu talli nundi biddaku bidda puttinapudu vyaapistundi. daani sudeergha gupta kaalam kaaranamgaa, charya lekunda daani vyaapti pramaadam undhi. asaadhaaranamaina infections mariyu cancerla nundi rakshanaku baadhyata vahinche tii-kanaalanu lakshyamgaa chesukovadam dwara idhi maanava sariiraanni prabhaavitam chestundi. idhi antiretroviral drugs (arvs) anie piluvabade jeevitakaalam podiginche aushadhaala dwara nirvahinchabadutundi. 1882loe robbert coach dheenini kanugonnadu. idhi jwaram, baruvu taggadam, aakali lekapovadam mariyu raatri chematalu vanti lakshanaalatoo untundi. samvatsaraalugaa, tb valla kalige maranaala raetu mariyu anaarogyamlo merugudala undhi. eee merugudala 1906loe tb vaccine pravesapettadam valla sambhavinchindi. ayinappatikee, prati samvatsaram tb baarina padina vaarilo ekkuva mandhi paedalu. chivaraku, malaria prapanchavyaaptamgaa prabalamgaa undedi. idhi ippudu abhivruddhi chendutunna mariyu vecchani praantaalaku parimitam cheyabadindi; africa, asea mariyu dakshina america.
dohadapade karakalu.
pedarikamlo nivasistunna vyaktulalo vyaadhiki dohadapade pratikuula paryaavarana mariyu saamaajika kaarakaala praabalyam ekkuvagaa undhi. eee communitylu pratikuula aarogya phalitaala pramaadam ekkuvagaa unnaayi, mukhyamgaa antu vyaadhulu mariyu sankraminchani vyaadhulatoe.
saareeraka shrama.
saareeraka shrama anedi type 2 diabetes, adhika raktapotu mariyu coronary haart disease vanti deerghakaalika paristhitulaku vyatiraekamgaa rakshana karakamga untundi. saareeraka shrama lekapovadam anedi saamaajika aardhika sthithiki sambandhinchinadi, takkuva sampanna samoohaalalo nischala jeevanasaili yokka adhika praabalyam undhi. eee samoohaalalo vyayamam yokka addamkulaku dohadapade aneka amsaalu unnaayi.
americaloni takkuva aadaaya samajalalo, paarkulu, vinoda soukaryaalu mariyu jimlatho sahaa saareeraka sramanu prothsahinche vaataavaranaalaku praapyata taggutundi. takkuva aadaaya praantaalalo aidu illalo okadaaniki matrame ara mailu dhooramlo paarkulu unnaayi, mariyu adhe sankhyalo aaa dhooramlo fitness ledhaa vinoda kendram undhi. vyayamam cheyadaaniki veelugaa sthaanika vaataavaranaala yokka vistarinchina labhyata saareeraka shramalo perugudala mariyu adhika baruvu unna vyaktulalo taggudalatoe mudipadi untundi.
adanamgaa, takkuva aadaaya praantaalalo asurakshita parisaraala aandolanalu peddalu mariyu pillalu iddariloo saareeraka shrama taggadaaniki daariteeyavachchu. takkuva aadaaya kutumbaalaku chendina pillalu bahiranga aata yokka vayojana paryaveekshanhanu pondadamlo savaallu mariyu sabdam firyadula kosam tallidandrula aandolana kaaranamgaa nischala, indor karyakalapalalo palgone avakaasam undhi. prati mugguru pillalalo okaru rojuvaaree saareerakamgaa churukuga untaaru, pillalu rojuku edu ledhaa anthakante ekkuva gantalu screen mundu gaduputaaru, adhi computer, tv ledhaa veediyo games ayina. tarachugaa vyayamam cheyani pillalu mariyu peddalu vaari jeevana naanhyatanu taggistaaru, idhi vaari vayassutho paatu vaarini prabhaavitam chestundi.
manasika aarogyam.
manasika aarogyam anedi "manasika paniteeru yokka vijayavantamaina paniteeru, phalitamgaa utpaadaka karyakalapalu, itara vyaktulatoe sambandhaalanu neraverchadam mariyu maarpuku anugunamgaa mariyu pratikuulatalanu edurkovataniki saamarthyam". pedarikam anedi oka vyakti yokka manasika aarogyampai teevra prabhavanni chooputundi. washington dii yokka alissa braun prakaram.sii. gallup, "pedarikamlo nivasistunna vaarilo 31 saatam mandhi edho oka samayamlo depressiontho baadhapadutunnaarani nivedinchaaru, pedarikamlo laeni vaarilo 15.8% thoo poliste. takkuva aadaayam ledhaa aadaaya nashtam manasika aarogyaanni digajaarchadamto mudipadi unnayani, ayithe sampada mariyu aadaaya labham manasika aarogyamlo merugudalalato mudipadi unnayani aadharalu unnaayi. inca, pedarikamlo nivasistunna vyaktulu vaayu kalushyam, ushnograta teevratalu mariyu himsaku asamanamga guravutaaru, ivanni manasika aarogyaanni pratikuulamgaa prabhaavitam chestaayi. eee karakalu deerghakaalika ottidini prerepistaayi, dheeni phalitamgaa adhika cartisol sthaayilu erpadataayi. adhika raktapotu, madhumeham, bolu emukala vyaadhi mariyu infectionla pramaadam vanti pratikuula aarogya phalitaalato adanapu cartisol mudipadi untundi.
pedarikam maandyaanni prerepistundaa ledhaa maandyam paedarikaanni kaligistundaa anedi anischitamgaa undhi. eee rendintikee daggari sambandham undani khachitamgaa cheppavacchu. eee anusandhaanaaniki kaaranam community centerla vanti maddatu samuuhaala lekapovadam kaavacchu. depressionlo isolation oka samagra paatra poeshistumdi. vruddhula yokka epidemiological adhyayanam kosam kotta sthirapadina janabha nundi 65 samvatsaraalu mariyu anthakante ekkuva vayassu unna sumaru 2,000 mandhi peddavaari samishti adhyayanam nundi vacchina phalitaalu, vividha janabha lakshanaalu, saareeraka shrama mariyu kriyaatmaka sthithiki sardubaatu chesina tarvaata saamaajika nischitaartham takkuva maandyam skorlatho mudipadi undani kanugonnayi.
kalushitamaina neeru.
prati samvatsaram chaalaa mandhi pillalu mariyu peddalu swachchamaina taaguneeru mariyu paelavamaina paarisuddhyam lekapovadam valla maranistunnaru, idhi pedarikam sambandhita vyaadhula vyaaptiki veelu kalpistundi. kalushitamaina neeru bacteria (udhaa. peddapregu, kalara), vairaslu (hepatitis eah, norovirus), mariyu protojova (schistosomiasis). unicef prakaram, kalushitamaina taaguneeru mariyu paelavamaina paarisuddhyam kaaranamgaa prapanchavyaaptamgaa pratiroojuu 3,000 mandhi pillalu maranistunnaru.
2015 natiki swachchamaina neeru andubaatulo laeni prajala sankhyanu sagaaniki tagginche sahasraabdi abhivruddhi lakshyam (emm. dii. zii) 2010loe anukunna daanikante aidella mundugaane cherukunnappatiki, inca 783 millionla mandhi prajalu meruguparachabadani neeti vanarulapai aadhaarapadutunnaaru. 2010loe aikyaraajyasamiti swachchamaina neetini pondadam anedi praathamika maanava hakkugaa, itara hakkula saadhanalo antarbhaagamgaa prakatinchindi. idhi tama janaabhaaku swachchamaina neeru andubaatulo undela prabhutvaalanu anumatinchadaanni amalu cheyadaginadigaa mariyu samarthaneeyamainadigaa chesindi. kotta saanketika parignaanaanni upayoginchi neeti naanhyatanu meruguparachadaaniki prayatnaalu jarigaayi, idhi neetini sekarinchina ventane mariyu nilva prakriya samayamlo krimisamhaaraka cheyadaaniki veelu kalpistundi. vanta cheyadaaniki, shubhraparachadaaniki mariyu laundry cheyadaaniki swachchamaina neeru avasaram endukante chaalaa mandhi prajalu vaari aaharam dwara ledhaa snanam chesetappudu ledhaa kadukkovadam dwara vyaadhini kaliginche vyadhikaaraka kaarakaalato sambandham kaligi untaaru.
kontamandiki neeti labhyata merugupadinappatiki, mahilalu mariyu pillalaku idhi mukhyamgaa kashtamgaa konasagutondi, endukante vaaru neetini pondadam mariyu vaari gruhaalaku sarafara cheyadam kosam chaalaa bharanni moestaaru. bharatadesam, upa-sahara africa, mariyu latin americaloni konni praantaalalo, mahilalu swachchamaina neeti vanarunu pondadaaniki mariyu taruvaata kontha neetini intiki teesukuraavadaaniki chaalaa dhooram prayaaninchaalsi untundi. idhi baalikala vidya saadhanapai gananeeyamaina prabhavanni chooputundi.
united stateslo kalushitamaina neeti samasya 2014 nundi michigaanlooni flintlo jarugutondi. sarassu hurran nundi flint nadiki taguneeti vanarunu marchina taruvaata seesam-kalushita neeti samasya praarambhamaindi, phalitamgaa sarafara gottalu tuppu pattayi mariyu nagaram yokka neeti sarafaraaloki seesam leaching avutundi. seesanku gurikavadam valla pindam, pillalu mariyu peddalalo teevramaina aarogya samasyalu untaayi. pillalu mukhyamgaa takkuva sthaayi seesanku guravutaaru, mariyu seesam teesukovadam phalitamgaa pravartanaa maarpulu, vinikidi samasyalu mariyu itara naraala parinaamaalanu pradarsinchavacchu.
vaayu kalushyam.
takkuva saamaajika aardhika sthithi mariyu vaayu kalushyam yokka adhika saandratalaku gurikavadam madhya sambandham undani adhyayanalu chuupistunnaayi. eee sambandham mukhyamgaa uttara america, newzealand, asea mariyu aafrikaalo spashtamgaa kanipistundi. parisara kana padaartham (ledhaa vaayu kalushyam) vanti paryaavarana vishapadaarthaalaku gurikavadam anedi cancer, roganirodhaka vyavastha balaheenata mariyu punarutpatti panicheyakapovadam vanti vyaadhula abhivruddhitho mudipadi undhi.
prapancha aarogya samstha prakaram, 2.4 billionla mandhi prajalu bahiranga agni vanta mariyu asamarthamaina poyyi vadakam dwara gruha vaayu kaalushyaaniki guravutunnaru. dheeni phalitamgaa 2020loe samvatsaraaniki 3.2 laksala maranaalu sambhavinchaayi mariyu stroke, gunde jabbulu mariyu oopiritittula cancer vanti lekkalenanni kesulu sambhavinchaayi. gruha vaayu kaalushyaaniki gurikavadam mukhyamgaa takkuva vanarula praantaalalo prabalamgaa undhi, idhi "paedha" gaa pariganinchabade pradaesaalaloo vaayu kalushyam-sambandhita vyaadhi yokka adhika bhaaraaniki dohadam chestundi."mahilalu mariyu pillalu, mukhyamgaa takkuva vanarulunna praantaallo inti panula bharanni mostunna vaaru, gruha kalushya sambandhita samasyala pramaadaalanu edurkontaaru, endukante vaaru vanta, dahanam mariyu itara gruha kalushyanni vidudala chese panulanu ekkuvagaa edurkontaaru.
vidya.
vidya pedarikam valla prabhaavitamavutundi, dheenini aadaaya sadhana antaram anie pilustaaru. eee antaram pedarikamlo nivasistunna ledhaa takkuva aadaayam unna pillalu abhignaa abhivruddhi mariyu laeni vaari prarambha aksharaasyata sthaayilanu kaligi unde avakaasam takkuvagaa undani choopistundi. aadaayam mottam oka kutumbam vesavi sibiraalu mariyu paatasaala sahayam lekunda adanapu vidya kaaryakramaala kosam kharchu cheyalsina adanapu dabbunu prabhaavitam chestundi. aardhika vishayaalatoe paatu, seesam mariyu ottidi mariyu pooshakamaina aaharam lekapovadam vanti paryaavarana vishapadaardhaalu abhignaa abhivruddhini taggistaayi. taruvaati vidyalo, takkuva aadaaya vyaktulu ledhaa pedarikamlo nivasinche vaaru paatasaalanu vadilivese avakaasam undhi ledhaa unnata paatasaala diploma matrame pondutaaru. unnata sthaayi vidyanu saadhinchadamlo vaiphalyam anedi pedarikam chakraniki sambandhinchinadi, idhi oke kutumbamlo mariyu samaajamlo kooda tarataraalugaa konasaagavacchu. adhyayanalu takkuva vidya saadhanatho unna peddalanu saadhaarana aarogyam adhvaannamgaa mariyu deerghakaalika paristhitulu mariyu vaikalyala perugudalato mudipettayi. eee vyaktulu poga, anaarogyakaramaina aaharam vanti aarogyaanni marinta digajarche pravartanalalo palgone avakaasam ekkuvagaa untundi mariyu vyayamam chese avakaasam takkuvagaa untundi. unnata vidya sadhana surakshitamaina udyogaalaku ekkuva avakaasaalatoe sambandham kaligi untundi, idhi aarogya phalitaalanu prabhaavitam chese kaarakaalanu meruguparachadaaniki upayoginchagala sampadanu srushtinchadaaniki vyaktulanu anumatistundi.
paarisuddhyam mariyu parisubhrata.
prati samvatsaram ell. ii. emm. loe sumaru 432,000 maranaalu paarisuddhyam lopinchadame kaaranamani cheppavacchu. paelavamaina paarisuddhyam atisaara vyaadhi mariyu poeshakaahaara lopaniki daariteestundi, idhi teevramaina anaaroogyaaniki daariteestundi. prapanchavyaaptamgaa, 2.3 billionla mandiki praathamika paarisuddhya sevalu andubaatulo laevu, veetilo maanava vyardhaala paaraveyadam mariyu vyardhaala nirvahana sevala kosam panchukooni soukaryaalu unnaayi. eee asamaanatala phalitamgaa bahiranga malavisarjan mariyu aahara utpattiki upayoginche akramamga suddhi cheyabadina muruguneeru erpadutundi. bahiranga malavisarjan kanipinche deshaalalo pedarikam, pratikuula aarogya phalitaalu mariyu atisaara vyaadhi kaaranamgaa pillalalo maranaalu ekkuvagaa unnaayi.
inca, prati naaluginta oka vyakti sabbu mariyu neetitho chetulu kadukkodaniki stationku praapyata ledhu, tadwara swaasakosha mariyu atisaara vyaadhi vyaapti chendutundi. 2016loe, 370,000 mandhi swaasakosha maranaalu mariyu 165,000 mandhi atisaara maranaalaku taginantagaa chetulu kadukkokapovadam kaaranamani cheppabadindi. atisaara vyaadhulu oka vyakti aarogyam taggadaaniki matrame kakunda, pedarikam perugudalaku kooda dohadam chestaayi. eee rakamaina vyaadhulu paatasaalaku mariyu paniki haajaru kakapovadaniki kaaranamavutaayi, tadwara neerugaa aadaayam taggadamtho paatu vidya abhivruddhi kooda taggutundi. sariponi paarisuddhya samasya anedi chakriya swabhaavam kaligi untundi-idhi pedarikam valla kaligede, paedarikaanni kooda marinta teevrataram chestundi.
poeshakaahaara lopam.
poeshakaahaara lopam upa-sahara aafrikaalo unnavaarini asamanamga prabhaavitam chestundi. upa-sahara aafrikaalo 5 samvatsaraala kante takkuva vayassu unna pillalalo 35 saataaniki paiga poeshakaahaara lopaniki sambandhinchina saareeraka sankethaalanu chuuputaaru. poeshakaahaara lopam, roganirodhaka vyavastha mariyu antu vyaadhulu chakriya paddhatiloo panichestaayih antu vyaadhulu poeshaka sthithipai haanikaramaina prabhavalanu chuuputaayi, mariyu poeshaka lopaalu roganirodhaka vyavastha yokka balaanni taggistaayi, idhi sariiramlooni antuvyaadhulanu nirodhinche saamarthyaanni prabhaavitam chestundi. adevidhamgaa, macronutrients (protein mariyu shakti vantivi) mariyu micro nutrients (iron, jink mariyu vitaminlu vantivi) rendinti poeshakaahaara lopam roganirodhaka vyavasthalo jokyam chesukovadam dwara hechaivi infectionlaku gurayye avakaasaanni penchutundi mariyu viral replicationnu prothsahistundi, idhi talli nundi biddaku hechaivi prasaram yokka ekkuva pramaadaalaku dohadam chestundi alaage laingika prasaram dwara kooda. talli nundi biddaku sankramanam peragadam anedi vitamin eah vanti suukshma poeshakaalaloo nirdishta lopalaku sambandhinchinadi. inca, raktaheenata, erra rakta kanaala sankhya taggadam, janana kaaluvalo viral sheddingnu penchutundi, idhi talli nundi biddaku sankraminche pramaadaanni kooda penchutundi. eee keelaka poeshakaalu lekunda, sareeramlo infectionlanu nirodhinchadaaniki rakshana yantraamgaalu laevu. adhe samayamlo, hechaivi sareeramlo avasaramaina poeshakaalanu teesukune saamarthyaanni taggistundi. hechaivi sankramana carbohydratelu, proteins mariyu kovvula gvakriyalo jokyam chesukune harmonela utpattini prabhaavitam chestundi.
samyukta rashtraalalo, 11.1 saatam kutumbaalu aahara abhadratatho pooraadutunnaayi. aahara abhadrata anedi aarogyakaramaina jeevanasaili kosam naanhyamaina aaharaanni pondalekapovadaanni suuchistumdi. mahilaa kutumbaalalo aakali mariyu poeshakaahaara lopam raetu jaateeya sagatu kante moodu retlu 30.2 saatamgaa undhi. aikyaraajyasamiti yokka aahara mariyu vyavasaya samstha prakaram, latin america mariyu carabian janabhalo 10 saatam mandhi aakali mariyu poeshakaahaara lopamtho prabhaavitamayyaaru.
paelavamaina gruha paristhitulu.
pedarikamlo nivasistunna kutumbaalu tarachugaa gruha samasyalatho matrame kakunda, porugu bhadrata mariyu sthomatha samasyalatho kooda poraadataayi. porugu bhadrata samasyalanu nivaarinchadam antey tarachugaa intlone undatam antey inti velupala vyayamam chese avakaasaanni taggistundi, idhi vyayamam lekapovadam valla aarogya samasyalanu teevrataram chestundi. intlo undatam antey aaa intlo seesam, acchu mariyu elukalaku gurikavadam, idhi eee sariponi gruha samasyala kaaranamgaa anaaroogyam vachhe pramaadaanni penchutundi.
aarogya sevalaku praapyata lekapovadam.
vaidya vyuuhaala nivedika prakaram, prapancha janabhalo sumaru 30 saatam mandiki mandulu kramam tappakunda andubaatulo laevu. africa mariyu aasiyaaloni atyanta paedha praantaalalo, eee saatam 50 saataaniki cherutundi. adhika retail dhara mariyu mandula labhyata lekapovadam valla daaridyra rekhaku diguvana unna janaabhaaku andubaatulo ledhu. adhika tayari dhara ledhaa sthaanika ledhaa praantiiya pannu mariyu viluva jodinchina pannu kaaranamgaa adhika kharchu kaavacchu. aarogya rangamlo nirvahinchina parisoedhanaloo gananeeyamaina asamaanata undhi. prapanchavyaaptamgaa nirvahinchina aarogya parisoedhanalloo kevalam 10 saatam matrame 90 saatam vyaadhi bharampai drushti saarinchindani paerkonnaaru. ayithe, cancer, hridaya sambandha vyaadhulu modalaina vyaadhulu. saampradayakamgaa sampanna samaajamtho mudipadi unnavi ippudu paedha samajalalo kooda marinta prabalamgaa maarutunnaayi. anduvalla, ippudu nirvahinchina parisoedhana paedha janaabhaaku sambandhinchinadi. raajakeeya praadhaanyata kooda praapyataku dohadapade karakallo okati. vanarula korata kaaranamgaa paedha deshaala prabhutvam prajaarogyaaniki takkuva nidhulanu ketayinchavacchu.
pedarikam yokka chakram.
pedarikam yokka chakram anedi oka rakamaina jokyam lekapothe ippatike pedarikamlo unna kutumbaalu aaa paristhitulalo undipoye prakriya. eee pedarikam yokka chakram eee vyaktulu anubhavinche vyaadhula rakaalapai prabhavam chooputundi mariyu tarachugaa tarataraalugaa vyaapistundi. pedarikam chakram gurinchi charchinchetappudu manasika anaarogyaalu chaalaa mukhyamainavi, endukante eee manasika anaarogyaalu vyaktulu laabhadaayakamaina upaadhini pondakunda nirodhistaayi. pedarikamlo jeevinche ottiditoe kuudina anubhavam kooda manasika anaarogyaalanu teevrataram chestundi.
eee pedarika chakram prati taraaniki sankraminche kutumba vyaadhulanu kooda prabhaavitam chestundi. dasabdaluga oke ottiditoe kuudina paristhitulanu anubhavinchadam dwara, vyaktulu hridaya sambandha vyaadhulu, oobakaayam, madhumeham mariyu schizophrenia mariyu bipolar desordertho sahaa manasika anaarogyaalaku ekkuvagaa guravutaaru.
antu vyaadhulu.
kalisi, pedarika vyaadhulu etaa sumaru 14 millionla mandini champutayi. gastroenteritis daani anubandha atisaaram valla etaa sumaru 18 laksala mandhi pillalu maranistaaru, veerilo ekkuva mandhi prapanchamlooni atyanta paedha deshaalalo unnaaru.
prapancha sthaayilo, moodu praathamika roogaalu kshayavyadhi, aids/hechaivi mariyu malaria. prapanchavyaaptamgaa unna aids praabalyamlo 95 saatam mariyu kriyaaseela kshayavyadhi sankramanalalo 98 saatam abhivruddhi chendutunna deshaalalo unnaayi. inca, malaria maranaalalo 90 saatam african deshaalalo sambhavistaayi. eee moodu vyaadhulu kalisi prapancha maranaala retulo 10 saatam vatanu kaligi unnaayi.
dasabdaluga nivaaranalu andubaatulo unnappatikee paedha deshaalalo asamanamga adhika raetlu kaligi unna chikitsa cheyagala baalya vyaadhulu maroka samiti. veetilo measles, pertussis mariyu poliyo unnaayi.<reifer paeru = "ipn 10/90"> </reifer> atipedda moodu pedarika sambandhita vyaadhulu (prds)-aids, malaria mariyu kshayavyadhi-paedha deshaalalo 18 saatam vyaadhulaku kaaranamavutaayi. adhika maranaalu kaligina paedha deshaalalo chikitsa cheyagala baalya vyaadhula vyaadhi bhaaram vaikalyam-sardubaatu jeevita samvatsaraala paramgaa 5.2%, conny abhivruddhi chendina deshaala vishayamlo kevalam 0.2%.
adanamgaa, sisumaranaalu mariyu prasuuti maranaalu paedalaloe chaalaa ekkuvagaa unnaayi. udaaharanaku, rojuvaaree 11,600 prasuuti mariyu navjata maranaalalo 98 saatam abhivruddhi chendutunna deshaalalo sambhavistaayi.
moodu itara vyaadhulu, thattu, pneumonia mariyu atisaara vyaadhulu kooda paedarikamtoe daggari sambandham kaligi unnaayi, mariyu tarachugaa pedarikam yokka vyaadhula vistruta nirvachanalu mariyu charchalalo aids, malaria mariyu kshayavyaadhitho chaerchabadataayi.
nirlakshyam cheyabadina vyaadhulu.
vyaadhula nivaaranaloo parisoedhana vyaapti aadhaaramgaa, konni vyaadhulanu gurtinchi "nirlakshyam cheyabadina vyaadhulu" gaa suuchistaaru. veetilo eee krindi vyaadhulu unnaih
ituvanti ushnamandala vyaadhulu parisoedhana mariyu abhivruddhi prayatnaalalo nirlakshyam cheyabadataayi. 25 samvatsaraala kaalamlo (1975-1999) upayogamloki teesukuvacchina 1393 kotta mandulalo, eee vyaadhulaku sambandhinchina mottam padamudu, 1 saatam kante takkuva matrame. prd lapai parisoedhana kosam survey chesina 20 mnc aushadha companylalo, eee nirlakshyam cheyabadina prd la vaipu lakshyamgaa unna rendu prajectulu matrame unnaayi. ayithe, eee vyaadhula kaaranamgaa maraninchina mottam sankhya, swaasakosha infections, hechaivi/aids, atisaaram mariyu kshayavyadhi vanti rogula valla prabhaavitamaina rogula sankhyatho paatu aneka itara rogula sankhyatho poliste takkuvagaa undhi.
abhivruddhi chendutunna deshaalalo ushnamandala nirlakshyam cheyabadina vyaadhula vyaapti maadirigaane, eee nirlakshyam cheyabadina antuvyaadhulu united statesloni paedha mariyu minority janabhanu asamanamga prabhaavitam chestaayi. vyaadhi niyantrana mariyu nivaarana kendraalu eee vyaadhulanu vyaadhi sokina vaari sankhya, anaarogyaala teevrata mariyu vaatini nivaarinche mariyu chikitsa chese saamarthyam aadhaaramgaa prajaarogya charyalaku praadhaanyatalagaa gurtinchaayi.
trichomoniasis.
trichomoniasis anedi prapanchavyaaptamgaa 200 millionlaku paiga prajalanu prabhaavitam chese atyanta saadhaarana laingika sankramana sankramana. idhi mukhyamgaa yuva, paedha mariyu african american mahilalalo prabalamgaa undhi. eee sankramana upa-sahara africa mariyu aasiyaaloni paedha praantaalalo kooda saadhaaranam. eee nirlakshyam cheyabadina sankramana pratyeka aandolana kaliginchedi endukante idhi hechaivi mariyu mundastu delivareelu sankraminche pramaadamtoe mudipadi untundi.
adanamgaa, nivaaranala labhyata mariyu vaidyamlo iteevali purogatulu african trypanosomiasis, chagus vyaadhi mariyu leishmaniasis anae moodu vyaadhulanu matrame nirlakshyam cheyabadina vyadhuluga pariganinchadaaniki daariteesaayi.
malaria.
prapanchavyaaptamgaa malaria infections mariyu maranaalalo africalone ekkuva bhaagam unnaayi. prapanchavyaaptamgaa etaa sambhavinche 300 nundi 500 million malaria infectionlalo 80 saataaniki paiga aafrikaalo unnaayi. prati samvatsaram, aidu samvatsaraala kante takkuva vayassu unna sumaru oka million pillalu maleriyaatho maranistunnaru. paedalu, takkuva vidya ledhaa vidya laeni tallulu unna pillalu, mariyu graameena praantaallo nivasinche pillalu malariaku ekkuvagaa guravutaaru mariyu daanitoe chanipoye avakaasam ekkuvagaa untundi. malaria anedi upa-sahara aafrikaalo hechaivi vyaaptiki neerugaa sambandhinchinadi. idhi viral lodnu edu nundi padhi retlu penchutundi, idhi malaria unna roogi nundi sankraminchani bhaagaswaamiki laingika samparkam dwara hechaivi sankraminche avakaasaalanu penchutundi. modati garbham taruvaata, hechaivi malaria roganirodhaka saktini kooda taggistundi. idhi hechaivi yokka durbalatvaanni penchadaaniki mariyu hechaivi nundi adhika maranaalaku dohadam chestundi, mukhyamgaa mahilalu mariyu sisuvulaku. hechaivi mariyu malaria chakriya paddhatiloo sankarshana chendutaayi-malaria sokadam valla hechaivi sankramanaku gurayye avakaasam perugutundi, mariyu hechaivi infections malaria episodlanu penchutaayi. hechaivi mariyu malaria infectionla saha-uniki rendu vyaadhulanu, mukhyamgaa upa-sahara aafrikaalo vyaapti cheyadaaniki sahaayapadutundi. malaria teekaalu teevramaina parisoedhanaku sambandhinchina praantaalu.
pregu paraannajeevulu.
ushnamandala praantaalalo pregu paraannajeevulu chaalaa prabalamgaa untaayi. veetilo hukwarmlu, roundwormlu, flukulu mariyu giardia, amoebas mariyu leishmania vanti protojova vanti helminthlu unnaayi. pregulalo rakta nashtam mariyu deerghakaalika atisaaram dwara avasaramaina poeshakaalanu tagginchadam dwara avi poeshakaahaara lopaanni teevrataram chestaayi. deerghakaalika purugu infections roganirodhaka vyavasthapai marinta bhaaram veyagalavu. adhe samayamlo, deerghakaalika purugu infections roganirodhaka kriyaaseelatanu kaligistaayi, idhi hechaivi sankramana yokka grahanaseelatanu penchutundi mariyu okasari sokina tarvaata hechaivi replicationku gurayye avakaasam penchutundi.
schistosomiasis.
schistosomiasis (bilhargia) anedi paraannajeevi flatworm trematodes valla kalige paraannajeevi vyaadhi. antekakunda, prapanchavyaaptamgaa schistosomiasis unna 200 millionla prajalalo 80 saataaniki paiga upa-sahara aafrikaalo nivasistunnaaru. kalushitamaina neetilo tarachugaa infections sambhavistaayi, ikkada manchineeti nattalu paraannajeevi yokka larva roopaalanu vidudala chestaayi. charmamloki chochukupoyi, chivariki pregulu ledhaa moothra maargaaniki prayaaninchina taruvaata, paraannajeevi gudlu pedutundi mariyu aaa avayavalaku sokutundi. idhi pregulu, muutraasayam mariyu itara avayavalanu debbateestundi mariyu raktaheenata mariyu protein-shakti lopaniki daariteestundi. maleriyaatho paatu, schistosomiasis anedi hechaivi prasaaramlo sahayapade atyanta mukhyamaina paraannajeevi saha-karakallo okati. schistosomiasis vanti paraannajeevi sankramanalu hechaivi sankramana pramaadaanni penchutaayani suuchistuu, skistosome-sthaanika praantaalu adhika hechaivi praabalyam unna praantaalatoo samanamga unnayani epidemiological dayta choopistundi.
kshayavyadhi.
prapanchavyaaptamgaa oka antu vyaadhiki maranaaniki kshayavyadhi pradhana kaaranam. eee vyaadhi mukhyamgaa upa-sahara africa, mariyu latin american mariyu carabian praantamloo prabalamgaa undhi. prapanchamlooni migilina praantaalalo kshayavyadhi raetu taggutundagaa, upa-sahara aafrikaalo idhi samvatsaraaniki 6 saatam perugutondi. aafrikaalo hechaivi unnavaariki idhi maranaaniki pradhana kaaranam. kshayavyadhi (tibi) pedarikam, raddi paristhitulu, madyapaanam, ottidi, maadakadravya vyasanam mariyu poeshakaahaara lopamtho daggari sambandham kaligi undhi. poeshakaahaara lopamtho badhapaduthunna vaarilo eee vyaadhi twaragaa vyaapistundi. vyaadhi niyantrana mariyu nivaarana kendram prakaram, united stateslo, kshayavyadhi videshee janminchina vyaktulalo mariyu jaathi minoritylalo ekkuvagaa undhi. mukhyamgaa hysponics, nallajaateeyulu mariyu aseanlalo eee raetlu ekkuvagaa unnaayi.
hechaivi sankramana mariyu tibi kooda daggari sambandham kaligi untaayi. hechaivi sokinatlayithe, gupta tibi infectionla kriyaaseelata raetu perugutundi, mariyu tibi kaligi undatam, hechaivi replication retunu penchutundi, anduvalla aids purogatini vegavantam chestundi.
sahayalu.
aids anedi maanava roganirodhaka shakti lopam virus (hechaivi) valla kalige maanava roganirodhaka vyavastha yokka vyaadhi. upa-sahara aafrikaalo hechaivi sankramana yokka praathamika paddhatulu laingika samparkam, talli nundi biddaku prasaram (niluvu prasaram) mariyu hechaivi-sokina raktam dwara. binna linga samparkam dwara hechaivi sankramana raetu chaalaa takkuvagaa unnanduna, deshaala madhya asamaanatalanu kaliginchadaaniki idhi saripodu. surakshitamaina laingika pravartanalanu prothsahinche sahayaka vidhaanaala vimarsakulu eee vidhanalu paedha deshaalalo adhika hechaivi retlaku dohadapade jeeva vidhanalu mariyu saamaajika pramaada kaarakaalanu kolpotayani nammutaaru. eee abhivruddhi chendutunna deshaalalo, mukhyamgaa upa-sahara aafrikaalo unna deshaalalo, konni aarogya karakalu janaabhaaku hechaivi infectionlaku daariteestaayi.
upa-sahara aafrikaaloni aneka deshaalu paedarikamtoe naasanamayyaayi mariyu chaalaa mandhi prajalu rojuku oka united states dollar kante takkuvatho jeevistunnaru. eee deshaalalo pedarikam aneka itara kaarakaalaku daariteestundi, ivi adhika sthaayilo sahayaka parikaraala prabalyanni vivaristaayi. chaalaa african deshaalalo paedha prajalu poeshakaahaara lopamtho, swachchamaina neeru andubaatulo lekapovadam mariyu akrama paarisuddhyam kaligi unnaaru. swachchamaina neeru lekapovadam valla chaalaa mandhi prajalu pregu paraannajeevulato baadhapadutunnaaru, idhi rajipade roganirodhaka vyavastha kaaranamgaa hechaivi sankraminche avakaasaalanu gananeeyamgaa penchutundi. aafrikaalo ippatikee prabalamgaa unna malaria vyaadhi kooda hechaivi sankraminche pramaadaanni penchutundi. eee paraannajeevi vyaadhulu, hechaiviki shareera roganirodhaka pratispandananu prabhaavitam chestaayi, okasari bahirgatamaina tarvaata prajalu vyaadhi baarina padee avakaasam ekkuvagaa untundi. upa-sahara africa mariyu prapanchavyaaptamgaa aneka deshaalalo kooda prabalamgaa unna jananendri schistosomiasis, jananendri gayalanu utpatti chestundi mariyu jananendri praantaaniki sidi4 kanaalanu aakarshistundi, idhi hechaivi sankramananu prothsahistundi. eee karakalu annee upa-sahara aafrikaalo hechaivi adhika retuku dohadam chestaayi. aafrikaalo kanipinche aneka karakalu latin america mariyu carabianlo kooda unnaayi mariyu aaa praantaalalo kanipinche adhika infectionla retuku dohadam chestaayi. united stateslo, pedarikam hechaivi infectionlaku dohadapade amsam. african americanlu vaari tella sahacharula kante gananeeyamgaa ekkuva sankramana retunu kaligi undatam valla pedda jaathi asamaanata kooda undhi.
sankraminchani vyaadhulu.
hridaya sambandha vyaadhulu, deerghakaalika swaasakosha vyaadhulu, cancer mariyu madhumeham vanti sankraminchani vyaadhulu (enn. sii. dii) takkuva mariyu madhya-aadaaya deshaalalo (ell. ii. emm. sii) vyaadhi yokka gananeeyamaina bharanni kaligistaayi. prati samvatsaram 41 millionla maranaalaku enn. sii. dii. kaaranamavutundi, idhi prapanchavyaaptamgaa mottam maranaalalo 71 saatam, veetilo 77 saatam ell. ii. emm. sii. loe unnaayi.
swaasakosha vyaadhulu.
prapanchavyaaptamgaa 300 millionlaku paiga prajalu ubbasam kaligi unnaaru. deshaalu marinta pattaneekarana chendadamtho ubbasam raetu perugutundi mariyu prapanchamlooni aneka praantaallo ubbasam abhivruddhi chendutunna vaariki mandulu mariyu vaidya samrakshana andubaatulo undadu. united stateslo, african americanlu mariyu laatinolu swethajaatheeyula kante teevramaina ubbasam kaligi undataaniki naalugu retlu ekkuva avakaasam undhi. eee vyaadhi pedarikam mariyu paedha jeevana paristhithulatho daggari sambandham kaligi undhi. takkuva aadaaya deshaalalo pillalalo kooda ubbasam prabalamgaa undhi. rochlu mariyu elukalu unna gruhalu, alaage acchu mariyu booju pillalalo ubbasam mariyu sigaret poga vachhe pramaadam kaligistaayi.
aneka itara paaschaatya deshaala maadirigaa kakunda, gatha rendu dasabdaluga united stateslo ubbasam maranaala raetu kramamga perigindi. ubbasam kaaranamgaa african american pillala maranaala raetu kooda itara jaathi samuuhaala kante chaalaa ekkuvagaa undhi. african americanlaku, atyavasara gadiki sandarsanala raetu vaari tellajati sahacharula kante 330 saatam ekkuva. aasupatrilo cheradam raetu 220 saatam ekkuva mariyu maranaala raetu 190 saatam ekkuva. hispaniclalo, puerto rikanlu astama valla baadhapadataaru, vyaadhi raetu hysponic kaani swethajaatheeyula kante 113 saatam ekkuva mariyu hysponic kaani nallajaateeyula kante 50 saatam ekkuva. astama vyaadhigrastata mariyu maranaalu nagaramloni antargata parisaraallo kendrikrutamai unnayani, pedarikam mariyu pedda minority janabha kaligi unnayani, idhi anni vayasulalo rendu lingaalanu prabhaavitam chestundani adhyayanalu choopinchaayi. astama paedha pillala aarogyampai pratikuula prabhavalanu mariyu paedha pillalalo paatasaala haajaru retlanu konasagistondi. 10.ubbasam kaaranamgaa prati samvatsaram 5 million rojula paatasaala rojulu tappipotaayi.
hridaya sambandha vyaadhulu.
gunde jabbulu kevalam pedalake parimitam kaanappatikee, pedarikam yokka jeevitamlooni konni amsaalu daani abhivruddhiki dohadam chestaayi. eee vargamlo coronary haart disease, stroke mariyu haart attack unnaayi. prapanchavyaaptamgaa maranaaniki gunde jabbulu pradhana kaaranam mariyu dhanikulu mariyu paedala madhya anaarogya asamaanatalu unnaayi. prapanchavyaaptamgaa adhyayanalu gunde jabbulanu paedarikamtoe anusandhaanistaayi. takkuva porugu aadaayam mariyu vidya adhika pramaada kaarakaalato mudipadi unnaayi. paelavamaina aaharam, vyayamam lekapovadam mariyu nipunudini cherukovadamlo parimiti (ledhaa lekapovadam) annee paedarikaaniki sambandhinchina amsaalu, ayithe ivi gunde jabbulaku dohadam chestaayi. takkuva aadaayam mariyu takkuva vidya rendoo hridaya sambandha vyaadhula upasamiti ayina coronary haart disease yokka predictors. gunde vaiphalyam kaaranamgaa united statesloni aasupatrilo cherina vaarilo, mahilalu mariyu african americanlu takkuva aadaaya porugu praantaallo nivasinche avakaasam ekkuvagaa undhi. abhivruddhi chendutunna prapanchamlo, nallajati mariyu pattana janabhalo hridaya sambandha sanghatanalalo 10 retlu perugudala undhi.
cancer.
cancer anni janaabhaalanu prabhaavitam chestunnappatiki, pramaada karakalalo vyatyaasaala kaaranamgaa konni janabha vyaadhi dwara asamanamga prabhaavitamavutaaru. pedarikamlo nivasistunna prajalu cancer sambhavam mariyu maranaala pramaadaanni penchutaaru, pedarikamlo nivasistunna deshaalalo vaarshika maranaala raetu 12 saatam ekkuvagaa untundi. prapanchavyaaptamgaa, moodu cancer maranaalalo rendu dhumapanam, paelavamaina aaharam, saareeraka nishkriyaatmakata mariyu taginanta cancer screening vanti jeevanasaili mariyu pravartanalaku aapadinchabaddaayi. ell. ii. emm. loe nivasinche vyaktulu aarogya samrakshana sevalaku taggina praapyata erpaatulo eee pramaada kaarakaalaku ekkuva bahirgatam avutaaru. aarogya samrakshanaku sariponi praapyata oka pradhana avarodhaanni andistundi, endukante vyaktulu kramam tappakunda cancer screeningnu pondhe avakaasam takkuvagaa untundi, phalitamgaa chivari dasha rooga nirdhaarana jarugutundi, idhi adhvaannamaina aarogya phalitaalato mudipadi untundi. pedarikamlo nivasinche prajalu deerghakaalika ottidini kooda kaligi untaaru, idhi taapajanaka maarpula kaaranamgaa oka vyakti yokka cancer pramaadaanni kooda penchutundi.
oobakaayam.
oobakaayam anedi deerghakaalika sankraminchani vyaadhi (enn. sii. dii), idhi boddy maas index (bii. emm. ii) 30 kilolu/mea2 kante ekkuva unna vyaktulalo nirdhaarana cheyabadutundi. saadhaaranamgaa, takkuva-aadaaya janabha, vaaru adhika-aadaaya deshaalalo nivasistunnappatiki ledhaa takkuva-madhya-aadaaya deshaalalo (ell. emm. sii), vaari adhika aadaaya sahacharulatho poliste oobakaayamtho sahaa deerghakaalika paristhitula kosam adhika vyaadhi bharanni edurkontaaru. adhika oobakaayam raetlu ell. emm. ii. sii. laloe gamaninchabadataayi mariyu takkuva saamaajika-aardhika sthithulu (ess. eee. ess) adhika oobakaayam retlaku daariteestaayani nammutaaru, endukante pedarikamlo nivasinche vyaktulu aarogyakaramaina vyayamam mariyu aaharapu alavaatlalo nimagnam kaavadaaniki vaari saamardhyalalo parimitam avutaaru. united stateslo, diguva ses parisaraallo adhika oobakaayam raetlu untaayi, veetini aahara edaarulu anie pilustaaru. aahara edaarilo aarogyakaramaina mariyu taja aahara empikalanu andinche suupar marketlu laevu, badulugaa adhika proses chesina aaharaalu unnaayi. aarogyakaramaina aahaaraalaku parimita praapyata kaaranamgaa, suupar marketla nundi dhooramgaa nivasinche vyaktulu oobakaayam yokka adhika retlanu kaligi untaaru. aahara labhyatatho paatu, pedarikamlo nivasistunna vyaktulu vaari aarogya samrakshana andubaatulo kooda parimitam kaavacchu, idhi taruvaata oobakaayam vanti deerghakaalika paristhitula nirdhaarana mariyu nirvahanaku daariteestundi. dheeniki viruddhamgaa, oobakaayam vanti deerghakaalika paristhitulu aarogya samrakshana kharchulu peragadam, garishta utpaadaka samvatsaraallo vaetana nashtam mariyu paatasaala vidyanu kolpovadam dwara pedarika retlanu kooda penchavacchu. eee amsaalu oobakaayam mariyu itara deerghakaalika enn. sii. dii. laku sambandhinchinavi kabatti aarogya phalitaalanu meruguparachadampai pedarika nirmuulana saanukuula prabhavanni nokki chebutunnayi. eee dayta unnappatikee, oobakaayaaniki vyaktigata pravartana, ses kaadu, baadhyata vahistundani vistruta vaikharulu unnaayi. eee vaikharulu oobakaayam unna vyaktulanu kalankaparustaayi, idhi oobakaayam retlanu tagginchadaaniki prajaarogya jokyalaku marinta aatamkam kaligistundi mariyu aarogya asamaanatalanu vegavantam chestundi.
itara aarogya samasyalu.
talli aarogyam.
prasuuti fistula ledhaa yoni fistula anedi oka vaidya paristhiti, dheenilo pureeshanaalam mariyu yoni madhya (rectovaginal fistula chudandi) ledhaa muutraasayam mariyu yoni madhya (vesikovaginal fistula chudandi) teevramaina ledhaa viphalamaina prasava tarvaata, taginanta vaidya samrakshana andubaatulo lenappudu, fistula (randhram) abhivruddhi chendutundi. abhivruddhi chendina deshaalatho polchadagina aarogya vanarulu laeni paedha deshaalalo mahilalu sambhavinche dhorani kaaranamgaa idhi pedarika vyadhiga pariganinchabadutundi.
dantaala kshayam.
dantha kshayam ledhaa dantha kshayam anedi dantha dantha dantamu kramamga naasanam cheyabadatam. noti aarogyaaniki pedarikam oka mukhyamaina nirnaayakam. dantha kshayam anedi prapanchavyaaptamgaa atyanta saadhaarana deerghakaalika vyaadhulalo okati. united stateslo idhi baalyamlo atyanta saadhaarana deerghakaalika vyaadhi. dantha kshayam yokka pramaada karakalalo pedarikam, paelavamaina vidya, takkuva saamaajika aardhika sthithi, jaathi minority samuuhamloo bhaagam kavadam, abhivruddhi vaikalyam unnavaaru, iteevali valasadaarulu mariyu hechaivi/aids baarina padina vyaktulu unnaaru. perulo, pedarikam pillalalo dantha kshayaalatoo sanukoolamgaa sambandham kaligi unnatlu kanugonabadindi. yuu nivedika prakaram.aarogya paryaveekshanha, dantakshayam jeevitamlo praarambhamloonae garishta sthaayiki cherukuntundi mariyu pedarika rekhaku diguvana nivasistunna kutumbaalato unna pillalalo marinta teevramgaa untundi. dantha kshayam kooda aahara pravartanalatho balamgaa mudipadi undhi, mariyu poeshakaalu, pandlu mariyu kuuragaayalu andubaatulo laeni paedha graameena praantaallo, chakkera mariyu kovvu aaharaanni teesukovadam valla dantha kshayam vachhe pramaadam perugutundi. noti swaasa mariyu jeerna maargaalaku pravesha dwaaram kabatti, noti aarogyam itara aarogya phalitaalapai gananeeyamaina prabhavanni chooputundi. chigulla vyaadhi hridaya sambandha vyaadhulu vanti vyaadhulatoe mudipadi undhi.
saamaajika parinaamaalu.
pedarikam mariyu paelavamaina aarogyam madhya dynamic sambandhaanni pedarikam yokka vyaadhulu pratibimbistaayi; ituvanti vyaadhulu neerugaa pedarikam nundi utpannamavutaayi, avi vyaktigata mariyu jaateeya aarogyam mariyu aardhika vanarulanu vrudhaa cheyadam dwara kooda paedarikaanni konasaginchi, marinta lothugaa chestaayi. udaaharanaku, malaria konni abhivruddhi chendutunna deshaalalo zii. dii. pii vruddhini 1.3 saatam varaku taggistundi, mariyu upa-sahara aafrikaalo padilakshala mandini champadam dwara, "mottam samaajaala aardhika vyavasthalu, saamaajika nirmaanaalu mariyu raajakeeya sthirathvaanni" bediristundi.
mahilalaku.
mahilalu mariyu pillalu tarachugaa schistosomiasis baarina padee pramaadam ekkuvagaa untundi, idhi vaarini hechaivi pondhe pramaadam ekkuvagaa unchutundi. schistosomiasis sankramana vidhanam saadhaaranamgaa pravahalu mariyu sarassulalo kalushitamaina neeti dwara jarugutundi kabatti, neeti dwara tama inti panulanu chese mahilalu mariyu pillalu eee vyaadhini pondhe avakaasam ekkuvagaa untundi. mahilalu mariyu pillalu tarachugaa neeti odduna chese karyakalapalalo battalu utakadam, neeru sekarinchadam, snanam cheyadam mariyu eetha kottadam vantivi untaayi. schistosomiasis gayalu unna mahilalu hechaivi baarina padee avakaasam moodu retlu ekkuva.
suudulu vanti vaidya parikaraala vadakam dwara hechaivi sankraminche pramaadam kooda mahilalaku ekkuvagaa untundi. purushula kante ekkuva mandhi mahilalu aarogya sevalanu upayogistunnaru, mukhyamgaa garbhadhaarana samayamlo, vaaru suudi mandula kosam krimirahitam kaani suudulu vachhe avakaasam ekkuvagaa untundi. praathamika hechaivi infectionlalo 5 nundi 10 saatam matrame krimirahitam cheyani suudulu anie ganaamkaalu anchanaa vesinappatiki, adhyayanalu eee hechaivi sankramana mode nivedinchina daanikante ekkuvagaa undavacchani chuupistunnaayi. laingikata laeni maargaala dwara hechaivi sankraminche pramaadam peragadam valla mahilalaku kooda saamaajika parinaamaalu untaayi. aafrikaalo hechaivi-positive mahilala bhartalalo sagaaniki paiga hechaivi-negative pareekshinchaaru. hechaivi-positive mahilalu tama hechaivi-negative bhartalaku tama hechaivi hodaanu velladinchinappudu, vaaru tarachugaa aviswaasam aaropanalu edurkontaaru mariyu himsanu edurkontaaru mariyu vaari kutumbam mariyu samajam nundi parityaagam avutaaru.
maanava saamardhyaalaku sambandhinchinadi.
hechaivito sambandham unna poeshakaahaara lopam prajalu tamanu mariyu vaari aasritulanu andinche saamarthyaanni prabhaavitam chestundi, tadwara vaari mariyu vaari aasritula maanava saamardhyaalanu parimitam chestundi. hechaivi pani utpattini pratikuulamgaa prabhaavitam chestundi, idhi aadaayaanni utpatti chese saamarthyaanni prabhaavitam chestundi. vyavasayam praadhamika vruttigaa unna aafrikaaloni konni praantaallo idhi keelakam, mariyu aaharaanni pondadam anedi vyavasaya phalitampai aadharapadi untundi. taginanta aahara utpatti lekunda, poeshakaahaara lopam marinta prabalamgaa maarutundi. aids sankshobhamlo pillalu tarachugaa anushangikamgaa debbatintaaru. aadhaarapadina vaaru, hechaivi/aids kaaranamgaa anaaroogyam mariyu chivariki tallidandrulalo okaru ledhaa iddaroo maraninchadam valla bhaaramgaa undavacchu. tallidandrulu iddaroo sajeevamgaa unna pillala kante anatha pillalu poeshakaahaara lopaniki sambandhinchina saareeraka lakshanaalanu pradarsinche avakaasam ekkuvagaa undani adhyayanalu choopinchaayi.
praja vidhana pratipaadanalu.
pedarikam vyaadhulanu tagginchadaaniki mariyu deshaala madhya mariyu lopala aarogya asamaanatalanu tolaginchadaaniki aneka pratipaadanalu unnaayi. prapancha aarogya samstha saamaajika nirnayakaalapai charya teesukovadam dwara antaraalanu moosiveyaalani pratipaadinchindi. 
vaari modati sifaarsu rojuvaaree jeevana paristhitulanu meruguparachadam. eee praantamloo mahilalu mariyu baalikala jeevitaalanu meruguparachadam untundi, tadwara vaari pillalu aarogyakaramaina vaataavaranamloo janmistaaru mariyu baalya aarogyampai drushti pedataaru. 
vaari rendava sifaarsu dabbu, adhikaram mariyu vanarula asamaana pampineeni parishkarinchadam. indulo balamaina prabhutva rangaalanu nirminchadam mariyu samajam vyavastheekrutamayye vidhananni marchadam untaayi. 
vaari moodava sifaarsu samasyanu kolavadam mariyu ardham chesukovadam mariyu charya yokka prabhavanni anchanaa veyadam. indulo samasyalanu gurtinchadaaniki mariyu vidhana parishkaralanu roopondinchadaaniki vidhana roopakartalaku mariyu aarogya samrakshana nipunulaku sikshana untundi.
anni paalaseelalo aarogyam.
2013 juun loe helsinkeelo jarigina aarogya prothsaahampai jarigina 8va prapancha samavesam anni vidhanalalo aarogyam anae vidhananni pratipaadinchindi. aarogya asamaanatalu aneka saktivantamaina saktulu mariyu saamaajika, raajakeeya mariyu aardhika nirnayakaalachae roopondinchabadataayi. tama prajalu aarogyakaramaina jeevitaalanu gadapagalugutunnarani, manchi aarogyakaramaina sthithini saadhinchadaaniki samaanamaina praapyatanu kaligi unnaarani nirdhaarinchukovalasina baadhyata prabhutvaalaku undhi. anni rangaalalo prabhutvaalu roopondinchina mariyu amalu chese vidhanalu prajaarogyam, aarogya samaanatvam mariyu vaari pourula jeevitaalapai gananeeyamaina mariyu konasagutunna prabhavanni chuuputaayi. saanketika parignaanam, vaidya aavishkaranalu mariyu jeevana paristhitulalo perugudala vyaadhulu adrushyam kaavadaaniki mariyu itara amsaalu paelavamaina aarogyaaniki dohadapadataniki daariteesaayi. ayithe, abhivruddhi chendina mariyu abhivruddhi chendutunna deshaalalo ippatikee pedarikam yokka aneka vyaadhulu konasagutunnayi. eee aarogya asamaanatalu mariyu pedarikam vyaadhulanu parishkarinchadaaniki mottam prabhutvaanni aarogyamlo nimagnam cheyadaaniki sumukhata avasaram. helskinki prakatana deshaalaku charya yokka frameworknu nirdesistundi mariyu tama desamlo aarogya samaanatvaanni nirminchadaaniki nibaddhata chuupaalani prabhutvaalaku pilupunistundi.
anni vidhanalalo aarogyam (hiap) anedi prabhutvamloni anni rangaalalo praja vidhaanaalaku oka vidhanam, idhi anni prabhutvaala aarogya chikkulanu parigananaloki teesukuntundi mariyu oka dhesha sarihaddulalo nivasinche anni janabhalo aarogya samaanatvaanni meruguparachadaaniki vidhana nirnayaalanu teesukuntundi. eee bhavana maanava hakkula saarvatrika prakatana, aikyaraajyasamiti sahasraabdi abhivruddhi prakatana, mariyu suparipaalana suutraalaku anugunamgaa suutraalapai nirminchabadindih jaateeya mariyu antarjaateeya chattam dwara ivvabadina chattabaddhata, prabhutva javaabudaareetanam, vidhana roopakalpanalo paaradarsakata, pourula bhagaswamyam, prastuta mariyu bhavishyat taraala avasaralanu teerchagala vidhaanaalanu nirdhaarinchadam, mariyu prabhutva rangaalu mariyu sthaayilalo sahakaram.
chivaraku, anni vidhanalalo aarogyam vaipu charya teesukovadamlo oka desham chepattagala amalu kosam aaru dasalanu eee framework jabita chestundi mariyu vistaristundi. ivi charya yokka bhagalu mariyu kattubadi undaalsina dasala yokka kathinamaina tanikhi jabita kaadu. eee vidhaanamlo atyanta mukhyamaina amsam emitante, prabhutvaalu tama pourula avasaralaku, vaari saamaajika aardhika paristhitulaku, vaari paalana vyavasthaku anugunamgaa vidhananni sweekarinchaali.

