
gujaraatlo metla baavula charitra

metla baavulu antey metla dwara neetini cherukune baavulu. ivi saadhaaranamgaa paschima bhaaratadesamlo, mukhyamgaa gujaraatlo kanipistaayi, ikkada ituvanti 120 baavulu unnatlu nivedinchabadindi. eee baavi yokka muulaanni dholavira mariyu mohenjadaro vanti indus loya nagarikata nagaraala jalasayalalo kanugonavacchu. eee metla baavulu gujarat nairuti praantamloo cree. sha. 600 loe nirminchabaddaayi. akkada nundi avi uttaraana rajasthan varaku, taruvaata uttara, paschima bharatadesaniki vyaapinchayi. chaalukya, waghela kaalamlo padava nundi 13va sataabdamloo nirmaana karyakalapalu vegavantam ayyayi. 11va sataabdam nundi 16va sataabdam madhyakaalamlo eee metla baavula nirmaanam garishta sthaayiki cherukundi. 13va sataabdam nundi 16va sataabdam varaku muslim paalakulu eee metla baavulalo aacharinche samskrutiki bhangam kaliginchaledu mariyu metla baavula nirmaanaanni prothsahinchaaru. 19va sataabdamloo neeti pampulu mariyu paipu vyavasthala parichayam kaaranamgaa baavulu vaati praamukhyatanu kolpoyayi.
praacheena kaalam.
karuvu kaalamlo neetini nirdhaarinchadaaniki metla baavi udbhavinchi undavacchu. vedula kaalam nundi eee neetini pavitramainadigaa pariganistaaru mariyu krutrimamgaa roopondinchina jalasayalalo neeti mattanni cherukovadaniki metlu dholavira mariyu mohenjodaro vanti indus loya nagarikata pradaesaalaloo chudavachu.
2va-10va sataabdam.
metla dwara cherukune snaanapu cheruvu vanti mottamodati udaaharana junaagadhlooni uparkote guhalalo kanipistundi. eee guhalu naalugo sataabdaaniki chendinavi. sameepamlo vruttaakaara metlatho kuudina navghan kuvo anae baavi maroka udaaharana. idhi bahusha paschima satrap (200-400 AD) ledhaa maitraka (600-700 AD) kaalamlo nirminchabadi undavacchu, ayithe kondaru dheenini 11va sataabdam chivari varaku nirminchaaru. sameepamloni aadhi kaadhi vaav 10va sataabdam rendava bhaagamlo ledhaa 15va sataabdamloo nirminchabadindi.
mottamodati metla baavulu gujaraatlooni rajkot jillaalooni dhank vadda kanipistaayi; avi puurva-chaalukya kaalam nativi. alech kondalaloni bochavidi ness sameepamlo unna sameepamloni bochavidi mettu baavi dhaanklooni maroe rendu mettu baavula kante konchem mundundi. ivi cree. sha. 600 naati jilani metla baavi mariyu vaari sourastra shaili nirmaanam aadhaaramgaa edava sataabdam praarambhaaniki chendina manjushree metla baavi.
10va-12va sataabdam.
kalaatmaka nirmaana roopamgaa metla baavi chaalukya kaalamlo praarambhamaindi. modhera suurya devalayam yokka "kundku" paschimaana unna metla baavi 11va sataabdaaniki chendinadi kaavacchu, ayithe neelapai unna "mandapam" 10va sataabdaaniki chendinadi. patan yokka raani kii vaav (raani yokka mettu baavi) cree. sha. 1050 loe nirminchabadindi. dawad vadda unna ankol maataa baavu mariyu ahmadabadloni maataa bhawani baavu 11va sataabdam moodava traimaasikaaniki chendinavi.
aneka metla baavulu chaalukya palakudu jayasimha siddaraja talli minaldeviki chendinavi. virangamlooni sarassu mariyu naadiyaalooni oka baavi aameku aapadinchabaddaayi. sabarkanta jillaalooni ballage graamamlo unna minal metla baavi aameku chendinadani, dheenini cree. sha. 1095loe (samwat 1152) nirminchaaru. rajkot jillaalooni veerpoorloni maroe minaldevi vaav kooda aameku aapaadinchabadindi mariyu chaalukya vaastusilpamto saileekruta anubandhaanni kaligi undhi. ahmadabadloni asapuri mettu baavi mariyu jhinjuvaadaloni mettu baavi 12va sataabdaaniki chendinavi. surendranagar jillaalooni chobari chaumukhi metla baavilo sameepamloni devalayala maadirigaane mataparamaina vyaktulanu varninchaaru. dhandalpurloni metla baviki jayasimha siddarajude kaaranamani cheppabadindi. 12va sataabdamloo kumarapala paalanalo aneka metla baavulu nirminchabaddaayi. patan sameepamloni vayad vadda metla baavi eee samayamlo nirminchabadindi. wadhwan vadda gangaa mettu baavi cree. sha. 1169 (samwat 1225) naatidi.
chaalukyula kaalam taruvaati samvatsaraallo, raajakeeya ashanti kaaranamgaa nirmaanam mandaginchindi. navlakha aalayaaniki sameepamlo unna vikia mariyu jetha metla baavulu, barda kondala sameepamlo unna ghumli 13va sataabdaaniki chendinavi. barda kondalaloni visawada graamaaniki sameepamlo unna gyaan metla baavi rendava bheemudi kaalaaniki chendinadani cheppabadindi. sameepamloni keshav graamamlo shidhilaavasthalo unna baavulu adhe kaalaaniki chendinavi.
12va-13va sataabdam.
vantaali mariyu junagarh madhya unna raa khengar metla bavini waghela aasthaanamlooni sodarudu-mantrulu ayina visaalapaala-tejapala tejapala nirminchinatlu chebutaaru. idhi prarambha waghela kaalaaniki chendinadi. waghela raajavamsaaniki chendina visaldev 1255loe puurtayina dabhoy vadda dwaaraalu mariyu devaalayaalato paatu metla bavini nirminchaadu. dabhoyiloni satmukhi metla baavi ataniki chendina edu baavulatoe oka cheruvu meeda nirminchina aalayam.
vaadhvaanlooni madhavavnu 1294loe (vikram samwat 1350) chivari waghela palakudu karna aasthaanamlo mantrulu ayina nagar braahmana maadha mariyu keshav nirminchaaru. madhaa, vikia metla baavulatoe saaruupyata unnanduna kapadvanjloni batris kotha metla baavi 13va sataabdaaniki chendinadi kaavacchu.
14va-15va sataabdam.
14va sataabdamloo pedda sankhyalo metla baavulu nirminchabaddaayi. madrol looni shodhali mettu bavini cree. sha. 1319 loe nirminchaaru (v. ess. 1375) modha kulaniki chendina vaali shodhalaa dwara. khedbrahma brahma aalayaaniki sameepamlo unna brahma vaav 14va sataabdaaniki chendinadi, daani sailini batti nirnayinchabadutundi.
mahuvaalo sudha mettu baavi (cree. sha. 1381), dhandusarlo honey mettu baavi (1389-1333 AD) mariyu dholkaalo siddhanath mahadev mettu baavi gujarat loe tuglak paalanalo nirminchabaddaayi. ahmedabad sameepamloni sampa bavini cree. sha. 1328loe nirminchaaru. wadhwan sameepamloni rampuraloni rajba mettu baavi mariyu khambhatloni vadhwani mettu baavi varusaga 1483 mariyu 1482loe wadhwan yokka munupati maadha mettu baavi aadhaaramgaa nirminchabaddaayi. daadaa harir metla bavini 1499loe mahammad begadaaku chendina "antahpura" mahila nirminchindi. lunawada sameepamloni kaleshwari-nii null looni rendu metla baavulu 14-15 va sataabdaaniki chendinavi, conny daanilooni vigraharadhana 10 va sataabdaaniki chendinadi.
eee kaalamlo, metla baavula mataparamaina amsam daani praamukhyatanu kolpoyindi. mahammad begaduku sameepamlo unna sodali graamam yokka metla baavi mariyu mahammad begadloni metla baavi, rendoo kooda 15va sataabdapu mahammad begada palanaku chendinavi, dheeniki udaaharanalu. vadodara mariyu chuttupakkala unna rendu metla baavulu 15va sataabdaaniki chendinavi; okati sevasi graamaaniki sameepamlo undhi (v. ess. 1537) mariyu marokati lakshmi vilas rajabhavanam yokka navalakhi metla baavi (cree. sha. 1405).
adologe metla bavini cree. sha. 1499loe rudabai nirminchaaru. chhatraalloni sameepamloni metla baavi kooda adhe kaalaaniki chendinadi.
16va-18va sataabdam.
dhrangadhra (cree. sha. 1525) looni nagabawa mettu baavi mariyu morbiloni jeeva mehta mettu baavi oke shaili mariyu kaalaaniki chendinavi. roho (cree. sha. 1560) yokka metla bavini raajaa shree nanaji bhaarya champa mariyu aame kumarte nirminchaaru. palanpur mariyu jhinjuvadalo mukhyamaina metla baavulu kooda unnaayi.
aneka metla baavulu etuvanti alankarana lekunda saralamaina roopakalpanalo untaayi, deenivalla vaati kaalanni nirdhaarinchadam kashtam, conny avi 16va ledhaa 17va sataabdaaniki chendinavi kaavacchu. ituvanti metla baavulu hampur mariyu idar loe, alaage kankaavatilooni maatru metla baavulu mariyu modheraaloni ghnaaneshwari metla baavulu unnaayi. uttara gujaraatlooni mandwa yokka mettu baavi mahemadavad maadirigaane untundi, kabatti adhi aaa kaalaaniki chendinadi kaavacchu. patan looni sindhwai maataa metla baavilo cree. sha. 1633 naati saasanam undhi. mangrol looni rawli mettu baavi 17va sataabdaaniki chendinadi. idar sameepamloni limboyilooni metla baavilo chaalukya shaili alankarana undhi, idhi cree. sha. 1629 naatidi.
1723loe puurtayina ahmadabadloni amrutavarshini vaav ell-aakaaramlo undhi.
19va-20va sataabdam.
british raaj samayamlo adhikarulu metla baavula parisubhrata vaanchaneeyamainadi kante takkuvagaa undani kanugonnaru mariyu vaati prayojanam sthaanamlo paipu mariyu pump vyavasthalanu erpaatu chesaaru. ahmadabadloni isan puur loe unna jetabhai bavini 1860laloe neetipaarudala kosam puurti chesaaru. vankaner pales yokka metla bavini 1930laloe puurva paalakulu raaja kutumbaaniki vishraanti kosam oka challani pradaesamgaa nirminchaaru. idhi tellani isukaraayi thoo nirminchabadindi mariyu eee rakamaina chivari smaaraka chihnam.
neeti pampulu mariyu paipu vyavasthala kaaranamgaa, metla baavulu vaati praamukhyatanu kolpoyayi mariyu aardhika vyayam kaaranamgaa, aaa taruvaata vaatini nirminchaledu.

