
baruli

baruvuli ledhaa baaluli (jaathi paeruh "baaluli"; ekavachanam "muruli"), ugaandaalooni oka upa-jaateeya raajyamaina bunyoro-kitaaraaku chendina bantu jaathi samuuham. vaaru buruli anae praantamloo nivasistaaru. vaaru marri thoo oka saadhaarana puurveekulanu panchukuntaaru.
charitra.
1896loe bunyoropai buganda vijayam saadhinchina taruvaata, vaari county bugandalo vileenam ayina taruvaata, baluli bugandalo bhaagamgaa maarindi, idhi valasavaadaanni vyaapti cheyadaaniki british vaariki sahaayapadindi. vaari bhoomulanu baganda kutumbaalaku pampinhee chesaaru. vaaru kyoga sarassuku uttaraana laangi kounteeki valasa vacchaaru. conny 1980laloe vaaru tama bhoomulaku tirigi vellavalasi vachindi. vaaru luveerolo nivasinchaaru, conny 1990 kii mundu unikilo unna paatha bululi kounteeni sthaapinchina taruvaata 1997 loe pratyeka nakasongola jilla sthaapinchabadindi.
muulam.
barulilu prastuta cameroon nundi udbhavinchi, maasindee mariyu apac jillaallooni prastuta kibanda, maruji mariyu oyam counteelalo bhaagamaina keoplo sthirapaddaaru. baruleelanu modata badauli (ledhaa boasters) anie pilicheevaaru. pasuvulu, gorrelu, mekala mandalatho kuudina tama sampada gurinchi vaaru garvinchevaaru. vaaru chirudhanyala dhaanyaala nilvalu bhaareega unnayani, porugu tegala kante ekkuva kashtapadi panichese samajamga unnaarani pragalbhalu palikaru. atuvanti sampadanu kaligi undatam dwara vaaru tama praantam ennatikee karuvunu anubhavinchadani, ledhaa katnam chellinchadaaniki sampada takkuvagaa undani pragalbhalu palikaru.
vaaru gramalalo nivasinchaaru, vamsaalu kendrakaanni yerparustaayi. prati graamamlo ververu vamsaalu nivasinchevi. udaaharanaku, nakitoma graamamlo bagonya vamsam, kamunina graamamlo babupi vamsam, buson graamamlo baigembe vamsam, kikurubyo graamamlo bakurubyo vamsam, vaiyala graamamlo ababvijwa nivasinchevaaru. bululilooni asalu vamsaalu baranji, bagabu, bainda, basita mariyu abockwegy. itara vamsaalu taruvaata udbhavinchaayi. nedu 130kii paiga baruvuli vamsaalu unnaayi. prati vamsaaniki gouravapradamaina nayakudu undevaadu, saadhaaranamgaa telivaina vruddhudu undevaadu. bunyo-kitara antataa unnatlugaa, vamsa nayakulu konni atindriya saktulanu kaligi unnaarani nammutaaru. saamaajika sopanakramam emitante, vamsa nayakudi krinda vayojana purushulu, taruvaata mahilalu mariyu pillalu unnaaru. oka vamsam oka saadhaarana puurveekulu, oka vamsa devudu, oka vamsa aatma ledhaa omasambwa, oka jantuvu, pakshi ledhaa mokka mariyu nirdishta acharalu mariyu sampradaayaalu kaavacchu.
keop loe unnappudu, vaaru baanisa vyaparam valla prabhaavitamayyaaru, idhi vaarini valasa vellamani balavantam chesindi. vaarilo kondaru nakasongolalo, marikondaru bugerelo sthirapaddaaru. bugerelo sthirapadina vaaru marriga maararu. kontamandi barulilu albert sarassu odduku velli ippudu baagungu anie pilustaaru. busogaku vellina vaaru baalamogi mariyu basiki. tanzania varaku vellina maroka samuuham undhi.
baruvuli rubamgaa, kyomya, nyabujana vanti aneka devatala dwara kankya, katonda, ruvamgaa (devudu) lanu poojinchevaaru. konni vamsaalaloo stree devatalu unnappatikee eee devatalaku madhyamalu saadhaaranamgaa magavi. devullu tama vamsaala sankshemaaniki samrakshakulu anie baruli nammadu. aarogyam, santanotpatti, varsham, vanyapraanulu, sarassulu mariyu nadula kosam devatalu undevaaru. devatalu suuryudu, parvataalu, kondalu mariyu merupu vanti bhoogola mariyu khagola vastuvula dwara suuchimchabaddaaru. devatalu african mariyu nallaga undevaaru. conny abockwegy samayamlo tella devatalu kanipinchaaru.
misambwa anie piluvabade aatmalanu kooda poojinchevaaru. prati vamsaaniki daani swantha musambwa undedi, idhi vamsa sankshemaaniki mariyu bhadrataku baadhyata vahistundani vaaru vishwasinchaaru, misambwa kondalapai nivasistunnatlu nammutaaru. misambwa nivasinchina kondalaku udaaharanalu bandya vamsaaniki mbali konda, bablijwa vamsaaniki vaiyala konda, baavuli vamsaaniki kagarikanyamusumba konda mariyu kaisagara.
bhasha.
vaaru luruli ledhaa ruuli anie piluvabade bhashanu matladataru.
bhougolikam.
barulilu uganda madhya bhaagamlo, kyoga sarassuku paschimaana, nakasongola jilla mariyu maasindi jillaalo kanipistaayi; konni amolator jilla mariyu luviro jillaalo kanipistaayi. ravana kashtam mariyu prajalu nadavadaniki ledhaa prayaaninchadaaniki saikillanu upayogistaaru, tarachugaa chaalaa dhooram.
neti rendu buruli counteelu cafoe nadhi dwara vaeru cheyabaddaayi. bunyor-kitara raajyamlooni maasindi jillaalo oka buruli cafoe nadiki uttaraana undhi. ayithe buruli, "kolpoyina county", dakshinaana undhi. idhi prastuta nakasongola jilla. idhi dakshinaana lucomera varaku vistarinchindi. sarihaddu kanganda nadhi.
bhougolikamgaa, paripalanaparamga mariyu rajakeeyamgaa, buruleelo rendu buruli counteelu unnaayi, okati maasindee jillaalo mariyu marokati bugandalo unnaayi. idhi caga sarassu varaku apac jilla sarihaddula varaku vistarinchindi. indulo prastuta kibanda county mariyu bugungu unnaayi.
samskruti.
baruvuli prajalu pasuvula kaaparulu, raitulu, matsyakaarulu mariyu boggu dahanakaarulu. vaaru kooda poruguvaaritho chepalu, boggu mariyu aahaaramlo vyaparam chestaaru. vaari pradhana aaharam teepi bangaalaadumpalu mariyu matook. vaaru kooda chirudhanyalu, zii-nuts, ams, kasava mariyu itara rakaala kuuragaayalanu pandistaaru. vaari bhoomi daadaapu anni nelalu chaalaa podigaa untundi, conny vaaru kyoga sarassu odduna vyavasayam chestaaru. 
baruvuli samskruti chuttupakkala baganda mariyu banayoro yokka saamskrutika amsaalanu sampaadinchindi. conny vaaru ippatikee tama bhashanu, saamskrutika gurtimpunu konasagistunnaru. vaari saamskrutika nayakudu-isaabaruli, mariyu totemlaku paeru pettadam mariyu paristhitula prakaram paerlu pettadam vaari paddhatulu baruli yokka konni pratyeka lakshanaalu. vaariki 120 vamsaalu unnaayi, conny aneka itara samskrutula maadirigaa kakunda, adhikaram vamsapaaramparyamainadi kaadu.
paeru pettandi.
oka intlo jarigina sanghatana, vaataavarana paristhitulu mariyu paristhitula prakaram baruvuli vaari pillalaku paerlu pettadu. oka kutumbamlo oka sandarsakulu muganda ayithe, aaa sandarsanalo oka bidda janminchinatlayithe, aaa biddaku muganda anie paeru pettaru. oka kutumbam sampannamgaa undi, ippudu duradrushtaalanu edurkontunte, ippudu janminchina biddaku paristhitulanu pratibimbimchaelaa gavera anie paeru pedataaru.
pelli.
baruvuli madhya vivaham rendu rakaluga undedi. pradhana vivahanni "kuswera" anie pilicheevaaru. tallidandrulu tama koduku kosam vaduvu kosam vetikaaru. oka koduku pelli ayye vayassuku cherukunna tarvaata, tallidandrulu pelli ayye vayassulo unna ammayilu unnara anie adigi chuttumuttaru. baalikalu akkada unnaarani vaaru dhruveekarinchina tarvaata, vaari uddeshaala gurinchi baalika tallidandrulaku teliyajesaaru. appudu tallidandrulu oka oppandaaniki vastaaru. vaaru pelliki angeekaristhe, aaa ammai tandri vaduvu dharanu nirnayistaaru. baludi tandri vastuvulanu teesukuvachevadu, aapai ammayini teesukelladaaniki ataniki oka roeju ketayinchabadutundi.
vaduvu dhara chellinchaleni vaaru ekkuvagaa enchukunna rendava rakamaina vivaahamlo, abbayilu tama ammamma nivaasaala nundi ammayilanu mohimpajesaaru, akkada nundi ammayilanu teerchididdindi. oka ammai abbai advance kuu longipoyi, atanni vivaham chesukovadaniki anumatinchina tarvaata, abbai ammai mancham meeda naalugu shillinglanu vadili, aapai aamenu teesukeltaadu. ammamma aaa ammayini kanugonadamlo viphalamai, aapai dabbu kanugonte, aame ammai tallidandrula vaddaku velli ammayini teesukellinatlu vaariki teliyajestundi. aaa baludi tandri aaa ammai kutumbaanni sandarsinchi, aaa ammai thana kutumbamlo undani vaariki teliyajestaadu. vaduvu dhara nirnayinchabadutundi mariyu chellinchabadutundi. vadhuvuku dhara chellinchadamlo viphalamaithe baludi kutumbaaniki siggu kaligistundi. vaduvu dharalo malwa (biir), mekalu mariyu dabbu undevi.
khananam chesaaru.
khananam chesetappudu, vidheyata choopinchadaaniki, sariiraanni oka lothaina goyyilo, pakkane padi, bunyoro yokka adhikara sthaanaaniki edurugaa unchutaaru. chanipoyina vyakti gunde mariyu nuditipai matti poyadaaniki evarinee anumatinchaledu. oka inti adhipati chanipothe, marusati roeju shokasandramlo unnavaaru tinadaaniki oka eddu mariyu oka kodi champabadataayi. vaarasudini niyaminche varaku vitantuvu snanam cheyaledu ledhaa talalu goruginchukoledu. eee vedukaku haajaru kaavadaaniki prajalu prayaaninchaalsi vachinappati nundi eee kaalam chaalaa kaalam. vitantuvu snanamu cheyakunda mottam kharchu chesindi. anaathalu nadumu nundi battalu lekunda, mukhyamgaa ammayilu naduchukuntu undevaaru.
matam.
baruvuli aatmalanu, devullanu poojinchevaaru. vaaru nabujana, katigo, irungu, kibubulanu itarulatoe paatu poojinchaaru. vaaru biruro anie piliche punyakshetraala nundi mariyu kondalapai poojinchevaaru.
nedu kraistava matam vyaapinchindi. roman catholic mariyu uganda charchi (ledhaa aangla charchi) baaroolilo rendu atipedda vargaalu. janabhalo chaalaa takkuva saatam mandhi muslimlu unnaaru. chaalaa mandhi ippatikee saampradaaya mataalanu anusaristunnaru, charchiki vellevaarilo adhika sthaayi samanvayata undhi.
nirmaana.
barulilu gaddi neelalu unna illalo nivasinchevaaru. gaddi godalu mariyu paikappunu tayaaru chesindi. vaaru gaddi gaddi paikapputho matti godalatho kuudina illaku vellaaru. aadhunikata kaaranamgaa, vaarilo chaalaa mandhi ippudu tails paikappu ledhaa inupa palakalu unna itukala intlo nivasistunnaaru.
aaharam.
lugandalo akaalo anie piluvabade akaita (chirudhanyala payst) baruvuli pradhana aaharam. sweet bangaalaadumpalu mariyu kasava itara pradhana aaharaalu. protein yokka pradhana muulam chepalu.