
bhutan loe baanisatvam

1958loe raddu ayye varaku bhootaanlo baanisatvam oka saadhaarana chattaparamaina, aardhika, saamaajika samsthagaa undedi. chaaritraka recordulalo, bhootaanlo swechcha laeni kaarmikulanu baanisalu, kuuliilu, daasulu anie pilicheevaaru. eee kaarmikulu ekkuvagaa bhutan, assam mariyu sikkim parisaraallo udbhavinchaaru mariyu bhutan yokka puurva-dabbu bhuswamya aardhika vyavasthaku vennemukagaa unnaaru.
1952loe 25 samvatsaraala vayassulo simhasananni adhishtinchina moodava druck galpo jigme dorjee wangchak aadesaala meraku aadhuneekarana samskaranallo bhaagamgaa bhutan baanisatvaanni raddu chesindi. baanisatvam mariyu bhuusvaamyavaadaanni vichchinnam chestu, raaju jigme dorjee chattaparamaina samskaranalanu amalu chesi, pourasatvaanni, maajee baanisalaku bhoomi yokka puurti yajamanyanni pradaanam chesaadu.
charitra.
19va sataabdamloo dravya aardhika vyavasthanu pravesapettadaaniki mundu, 20va sataabdam madhyalo aadhuneekarana kaaryakramaalaku mundu, bhutan aardhika vyavastha puurtigaa swechcha laeni kaarmikulatoe sahaa rakalu mariyu kaarmikulalo chellimpulapai aadharapadi undedi. bhuswamya bhuu padaveekaala vyavasthalo, dheenilo mottam bhoomi saarvabhoumaadhikaarula aadheenamlo undedi mariyu addedaarulache nivasinchabadindi, baanisatvam mariyu mesne prabhuvulaku seva cheyadam saadhaaranam. saadhaarana pourulu, tama vantugaa, raashtraaniki tama pannu baadhyatalo bhaagamgaa jong nirmaanam vanti panulanu cheyadaaniki driglam namja kattubadi undevaaru. bhutanese sainyam mariyu eest india companyki praadaesika nashtalu bhutanese bhuswamya aardhika vyavasthaku kramamga maaradaaniki prerepinchaayi, dheeni phalitamgaa bhutanese prabhutvaaniki vaarshika nagadu raayiteelu labhinchaayi. eee dabbu aadaayaalu chivariki bhutanese aardhika vyavasthaku vennemukagaa swechcha laeni kaarmikulanu bharti chesaayi.
bhutan loe diguva taragati yuddha khaideelu mariyu vaari vaarasulu undevaaru, veerini saadhaaranamgaa banisaluga ledhaa banisaluga kooda pariganinchevaaru. eee taragati baanisalu chaalaa saadhaaranam, ayithe chaalaa mandhi itarulu aadima ledhaa sthaanika girijana prajalu, modata bhutan antataa chellacheduruga unna gramalalo nivasinchaaru. maranasikshanu edurkontunna nerasthulaina svaechchaavaadulanu konnisaarlu tappinchi jeevitaantam banisaluga chesaaru. baanisa hodha vaarasatvamgaa vachindi, mariyu baanisala viluva vayassu, kulam mariyu lingaanni batti maarutuu undedi; oka vayojana unnata kula purushudu marketlo sumaru 20 roopaayalu, ayithe oka takkuva kula mahila 3 roopaayalaku vikrayinchavacchu. 18va sataabdamloo, prati samvatsaram vandalaadi mandhi braahmanulanu bhuutaanlooki banisaluga digumati chesukunnaru.
19va sataabdam natiki, bhutan sikkim mariyu tibetto baanisa vaanijyaanni abhivruddhi chesindi. eee samayamlo, british pourulanu banisaluga apaharinchadam, alaage tappinchukunna bhutanese baanisalanu swadaesaaniki pampadam, bhutan mariyu british saamrajyam madhya perugutunna satrutvaala madhya pradhana vivadaamsaalugaa marai. banisaluga unna british pourulu tama sonta swechchatho tirigi raavadaaniki anumatinchadam, conny tappinchukunna bhutanese baanisalanu bhutan kuu tirigi pampakunda undatam britton anusarinchina vaikhari. (cf. tirigi bharti cheyanidi)
19va sataabdamloo, british prabhutvam poruguna unna sikkim mariyu cooch beharlalo kooda baanisatvamto poraadaaru. 1877 natiki, bhutan baanisalanu british prabhutvam bhutanese saranaarthulugaa pariganinchindi. intalo, baanisa vyaparam bhaarata sarihadduku sameepamlo unna sthaanika bhutanese adhikaarulaku laabhadaayakamaina laabhaala vanarugaa migilipoyindi.
20va sataabdam praarambhamlo, bhutan baanisala vaanijyaanni parimitam chesindi, endukante idhi baanisala aastula swabhaavaanni pratibimbimchae chattalanu abhivruddhi chesindi. 1916loe raaju ugyen wangchak chesina tsa yig chattaparamaina niyamaavali samskaranalu baanisala ammakam mariyu konugolunu nishedhinchaayi, mariyu rashtra adhikarulu kuuliilanu upayoginchadaanni adhikari aarogyaaniki avasaramaina sandarbhaalaku parimitam chesaayi. lekapothe, samskaranalu unnappatikee baanisatvam yokka samstha chekkuchedarakunda undipoyindih tappinchukovadaaniki prayatninche baanisalanu nirbandhinchaalsi vachindi, mariyu tappinchukunna baanisaku aasrayam icchina evarainaa "banisanu bagucheyadam"."ayithe, tappinchukunna banisanu tirigi isthe, yajamani athani samayam mariyu krushiki pariharam chellinchaalsina chattaparamaina baadhyatanu edurkonnadu.
baanisa janabha.
bhutan lopala mariyu velupala baanisalu bahula vanarula nundi udbhavinchaaru. madhya, dakshina mariyu thoorpu bhutan girijana praantaalu (udhaa.zii.lope, lepcha, monpa), alaage paschima bhutan looni nagalop praantaalalo unna jaillu baanisalaku desheeya vanarulugaa undevi. bhutan velupala, mechi sahaa assam dwarlaloni vividha jaathi samuuhaalu pannu mariyu baanisatvaaniki lobadi undevi, 1865loe british prabhutvam eee praantaanni survey chesinappudu mottam gramalu vidichipettabaddayi. mottam janabhalo baanisalu 5-9% gaa unna bharatiya assam nundi sampaadinchina baanisalu tarachugaa banisaluga janminchaaru ledhaa appatike neerasthulugaa sikshinchabaddaaru.
saamskrutikamgaa mariyu bhaashaasaastraparamgaa paschima bengaul ledhaa assam janabhalo bhaagamaina eee baanisalu ekkuvagaa kula hinduvulu, tadi-vari mariyu podi-vari vyavasayanni abhyasinchaevaaru. bharatiya baanisalanu saadhaaranamgaa girijana praantaala nundi bhutan kuu teesukuvacchaaru. 1800la nundi vacchina chaalaa mandhi baanisalu dakshina bhutan loe nepali muulaaniki chendina vaividhyamaina samaajamaina aadhunika lotsampa puurveekulu.
raashtraaniki banisaluga, aneka baanisa sanghaalu thimpu, punakha vanti saampradaaya janabha kendraalalo kendrikrutamai unnaayi. 
baanisalaku chikitsa.
bhuutaanlooni baanisalalo ekkuva mandhi prabhutva sevaku kattubadi unnaaru. itarulu desamloni vyavasaya bhoomulanu abhivruddhi cheyadaaniki dakshina bhutan looni thematho kuudina malaria adavulanu tolaginchaaru. annintikante mundu, baanisalu djanglalo mariyu chuttupakkala prabhutva kaarmikulaku praathamika vanarugaa undevaaru, ivi paripalana kendraalugaa panicheesaayi. baanisalaku vyaktigata ledhaa vruttiparamaina swechcha laenappatikee, vaaru prabhutvamlo sainika mariyu paripalana ryaankulanu nimpaaru, veetilo unnata postulu, paiki kadalika yokka vendi pora. raaja prabhutvam purusha yuvakulanu rajabhavanam mariyu praantiiya paripalana kendraalalo niyaminchindi. idhi saanketikamgaa samarthulaina, rajakeeyamgaa nammadagina kaaryakartala taraalaku jeevitakaala paatralanu andinchindi. ayithe, mahilaa baanisalanu pradhanamgaa veshyagruhalalo laingika banisaluga upayoginchevaaru.
puurva-aadhunika bhootaanlo bhuswamya baanisalu, bhuswamya baanisala patla vyavaharinchae vidhaanaaniki, raashtraaniki madhya gananeeyamaina vyatyaasam ledhu. bhoomi manjoorutho anubandhinchabadina baanisalu, daasula taragatulu porugu raashtraala paalakulalo sadbhavananu pradarsinchadaaniki kramam tappakunda vartakam cheyabadevi.
raddu mariyu vaarasatvam.
king jigme dorjee wangchak yokka aadhuneekarana prayatnaalalo bhaagamgaa, bhuu samskaranalu baanisatvam mariyu baanisatvaanni raddu cheyadamtho patuga jarigaayi. raddu chesina taruvaata, aneka maajee baanisa sanghaalu saampradaaya janabha kendraalaku sameepamlo unnaayi, endukante akkade vaaru raashtraaniki seva cheyadaaniki ottidi cheyabaddaaru. eee maajee baanisalu mariyu vaari vaarasulu chaalaa mandhi pattana kendraalalo undi, perugutunna adde taragatiki maddatu istuu, chaerutunnaaru.
malaria adavulanu utpaadaka vyavasaya bhuumulugaa abhivruddhi chesina aneka lotsampaatho sahaa graameena baanisalu, tolagimpu mariyu bahishkaranaku bhayapaddaru. bhuu samskaranalu mariyu 1958 jaateeyata chattam amalutho, vaariki pourasatvam manjuru cheyabadindi mariyu abhivruddhi chendadam praarambhinchindi. baanisalu mariyu baanisalanu tirigi pampinhee cheyadam valla vaariki puurtigaa yajamanyam ivvadamtho, baanisatvam bhutan loe united states mariyu brazilloni african americanlatho polchadagina vaarasatvaanni vadilipettaledu.
1958 naati jaateeyata chattam 1985 naati pourasatva chattam dwara raddu cheyabadindi. dheeni taruvaata 1988 nundi modati desavyaapta janabha ganana amalu cheyabadindi. pourasatva chattam amalu dwara prabhaavitamaina desamlo atipedda samuuham lotsampa prajalu; eee samuuham, nepali santatiki chendina vaariki saadhaaraneekarinchina padam, 1988 loe bhutan mottam janabhalo 43 saatam mandhi unnaaru. bhutanese bhadrata dalaalu desamloni dakshina praantaala gundaa kadilaayi, chaalaa varaku lotsampaku nilayamgaa unnaayi, vaarini vaari illa nundi mariyu dakshina sarihaddula meedugaa nepaalloki balavantamgaa taralinchaayi. bahishkarinchabadina chaalaa mandhi prajalu jonkha matladaledu kabatti, vaaru akrama vidaeseeyulugaa vargeekarinchabaddaaru, tadwara vaarini desham nundi tolaginchagaligaaru. mottamgaa, 1988loe bhutan janabhalo 100,000 nundi 150,000 madhya, moodinta oka vanthu mandhi nepaul saranaarthi shibiraallo cheraaru. 2015 natiki nepaalloni 100,000 mandiki paiga bhutani saranaarthulu moodava deshaalalo sthirapaddaaru.

