
centipeed

sentipeedis (neo-latin, "vanda", mariyu latin, "adugu" nundi) anevi upa-filum myriapodaloni chilopoda (puraatana greeku, "kheilos", pedavi, mariyu neo-latin pratyayam, "adugu", forcipulsnu vivaristundi) taragatiki chendina dopidi keella jaatulu, ivi millipedis mariyu itara bahula kaalla jantuvulanu kaligi unna keella jaatiki chendina keella jaatulu. centipeedlu shareera bhaagaaniki oka jatha kaallu kaligina podavaina vibhajana (metameric) jeevulu. anni centipeedlu vishapuuritamainavi mariyu baadhaakaramaina kaatunu kaligistaayi, forciples anie piluvabade pinsar lanty anubandhaala dwara vaati vishanni inject chestaayi. paeru unnappatikee, yea sentiipedku sarigga 100 jatala kaallu undavu; kaalla sankhya 15 jatala nundi 191 jatala varaku untundi, idhi ellappuduu besi sankhya. ivi pradhanamgaa maamsaahaarulu.
centipeedlu vistruta bhougolika paridhini kaligi untaayi mariyu ushnamandala varshaaranyaala nundi edaarula varaku bhoogola aavasalalo kanipistaayi. eee aavasalalo, sentipeedlaku thematho kuudina microhabitate avasaram endukante vatiki keetakaalu mariyu arachnidla mainapu cutical undadu, anduvalla avi vaegamgaa neetini kolpotayi. tadanugunamgaa, avi kappulo undatam dwara ledhaa raatri churukuga undatam dwara pratyaksha suuryarasmini nivaaristaayi.
vivarana.
centipeedlu gundrani ledhaa chadunaina talanu kaligi untaayi, munduvaipu anchu vadda oka jatha antennalanu kaligi untaayi. avi oka jatha podavaina mandibles mariyu rendu jatala maxillalanu kaligi untaayi. modati jatha maxillalu diguva pedaanni yerparustaayi mariyu chinna aralanu kaligi untaayi. modati jatha avayavalu notipai sareeram nundi munduku saagutaayi. eee avayavalu ledhaa balavantamgaa chese avayavalanu padunaina panjaalato muginchi, jantuvu thana eranu champadaaniki ledhaa pakshavaataaniki sahayapade visha grandhulanu kaligi untaayi. 
vaati parimaanam chinna lithobiomarphlu mariyu geophilomarphlalo konni millimetres nundi atipedda scholopendromorphla varaku untundi. 
indriya avayavalu.
aneka jaatula centipeedlaku kallu undavu, conny konnintiloo asthira sankhyalo osellee untaayi, konnisaarlu kalisi nijamaina mishrama kallanu yerparustaayi. ayithe, eee kallu cheekati nundi kaantini matrame grahinchagalavu mariyu nijamaina drushtini andinchavu. konni jaatulalo, modati jatha kaallu antenna maadirigaane indriya avayavalaga panicheestaayi; chaalaa itara akasherukaala antennala maadirigaa kakunda, ivi venukaku untaayi. konni centipeedlalo kanipinche indriya avayavaala asaadhaarana samuuhamu tomaswari yokka avayavam. antenna diguvana unna avayavalu, disk lanty nirmaanam mariyu kendra randhraanni kaligi untaayi, sunnitamaina kanaala chuttoo untaayi. avi bahusha kampanaalanu grahinchadaaniki upayoginchabadataayi mariyu vinikidi yokka balaheenamaina roopaanni andinchavacchu.
balavantamgaa.
forciples sentipeedlaku pratyekamainavi. forciples anevi modati jatha kaalla (maxiliped) yokka maarpulu, ivi thala venuka bhaagamlo pinsar lanty anubandhaanni yerparustaayi. forciples noti noti bhagalu kaavu, ayinappatikee vaatini visham inject cheyadam dwara mariyu vaeta jantuvunu pattukovadam dwara eranu longadeesukoovadaaniki upayogistaaru. visha grandhulu thala lopali nundi prati forciple kona varaku oka gottam gundaa pravahistaayi.
sareeram.
thala venuka, sareeram kaneesam padihenu bhaagaalanu kaligi untundi. chaalaa bhagalu oke jatha kaallanu kaligi untaayi; maxilipedlu modati shareera vibhagam nundi munduku saagutaayi, ayithe chivari rendu vibhagalu chinnavi mariyu kaalu laenivi. prati jatha kaallu vaati mundu unna jatha kante konchem podavugaa untaayi, avi ativyaapti chendakunda chusukuntayi, idhi avi dheekoni jantuvunu daatadaaniki avakaasaanni taggistundi. chivari jatha kaallu modati jatha kante rendu retlu podavu undavacchu. chivari vibhaagamlo oka telson untundi, mariyu punarutpatti avayavaala dwaaraalu untaayi.
centipeedlu pradhanamgaa tama vaetanu vetakadaaniki tama antennalanu upayogistaayi. jeernavyavastha noti bhagalaku jatacheyabadina jeerna grandhulatho oka saadhaarana gottanni yerparustundi. keetakaala maadirigaane, sentipeedlu swaasanaala vyavastha dwara oopiri peelchukuntaayi, saadhaaranamgaa prati shareera bhaagamlo oke teravadam ledhaa spiracle thoo. avi oke jatha malpighian gottala dwara vyardhaalanu visarjistaayi.
antima kaallu.
modati jatha kaallu forcipulsga marchabadinatle, venuka kaallu "antima kaallu" gaa maarchabadataayi, veetini guda kaallu, kaadal kaallu mariyu antima kaallu anie kooda pilustaaru. vaati upayogam jaatula vaareegaa maarutuu untundi, conny indulo chalanasheelata undadu. antima kaallu podavainavi mariyu sannaga, mandamgaa ledhaa pinsar laaga undavacchu. avi tarachugaa laingikamgaa dviruupamainavi, mariyu sambhoga acharalalo paatra pooshinchavachchu. grandhi randhraalu "nadaka" kaalla kante antima kaallapai ekkuvagaa sambhavistaayi kabatti, avi indriya paatranu pooshinchavachchu. avi konnisaarlu rakshana bhangimala upayoginchabadataayi, mariyu konni jaatulu vaatini vaetanu pattukoodaaniki, mamsaahaarula nundi tamanu taamu rakshinchukovadaaniki ledhaa kommalu vanti vastuvula nundi tamanu taamu suspend chesukovadaniki, kaallanu pinsarlugaa upayogistaayi. aneka jaatulu maroka centipeednu edurkonnappudu tama antima kaallanu upayogistaayi, itara centipeed sariiraanni pattukoovadaaniki prayatnistaayi. 
allips" jaatiki chendina sabhyulu mamsaahaarula drushtini maralchadaniki ledhaa bedirinchadaaniki vaari aaku lanty antima kaallanu straidulate cheyavachu. "raisida immarginata togoensis" daani antima kaallanu ooputuu unnappudu masakabaarina sabdam chestundi.
millipeads nundi vyatyaasam.
millipeedlu mariyu centipeedla madhya vyatyaasam gurinchi tappudu samacharam undani, vaaru vidya prayojanaala kosam marinta saadhaaraneekarinchina samacharanni andinchadaaniki prayatnistaarani panditulu gamaninchaaru. myriapodla yokka rendu samuuhaalu podavaina, bahula-vibhagala sareeraalu, aneka kaallu, oke jatha antenna mariyu postantinal avayavaala unikini kaligi untaayi. centipeedlaku prati vibhaagaaniki oka jatha kaallu untaayi, millipeedlaku rendu kaallu untaayi. vaati talalu bhinnamgaa untaayi, aaa millipeedlu chinna, mocheti antenna, oka jatha balamaina mandibles mariyu oka jatha maxillelu pedavi loki kalapabadataayi; centipeedlu podavaina, daaram lanty antenna, oka jatha chinna mandibles, rendu jatala maxillalu mariyu oka jatha pedda visham panjaalu kaligi untaayi.
jeevita chakram.
punarutpatti.
centipeed punarutpattilo sambhogam undadu. magavaaru aadavaru grahinchadaaniki oka spermatophore jama chestaaru. samasheetoshna praantaalalo, guddu pettadam vasanta mariyu vesavilo jarugutundi. konni parthenogenetic jaatulu telisinavi. aadavaru tama sariiraalanu gudlu mariyu chinnapillala chuttoo vankaragaa cheyadam dwara mariyu vaatini andamgaa teerchididdam dwara, bahusha sileendhraalu mariyu bacterianu tolaginchadaaniki tallidandrula samrakshananu andistaaru.
keetakaala kante centipeedlu ekkuva kaalam jeevistaayi; european "lithobius forficutus" 5 nundi 6 samvatsaraalu jeevinchagalavu, mariyu vistruta shreni "scolopendra subspinips" 10 samvatsaraalaku paiga jeevinchagalavu. takkuva sankhyalo gudlu veyadam, sudeergha garbhadhaarana kaalam mariyu punarutpattiki sudeergha abhivruddhi kaalam kalayika rachayitalu lithobiomarph centipeedlanu keey-selectedga label cheyadaaniki daariteesindi.
abhivruddhi.
centipeedlu vaati abhivruddhilo vividha paayintla vadda tama kaallanu penchukuntaayi. lithobiomarpha, scootigeromarpha mariyu craterostigmomarphalo kanipinche aadima paristhitiloo, abhivruddhi anamorphic moultla madhya ekkuva vibhagalu mariyu kaalla jatala perugutaayi. udaaharanaku, "scootizera colioptrata", house centipeed, kevalam naalugu jatala kaallatho podugutundi mariyu varusa moultlalo laingikamgaa parinati chendina vayojanulayye mundu varusaga 5,7,9,11,15,15,15 mariyu 15 jatala untaayi. 15 jatala kante takkuva kaallatho unna jeevita dasalanu larva staediyamlu antaaru (sumaru aidu dasalu unnaayi). kaalla puurti puurakam saadhinchina taruvaata, ippudu postlarval stadium (maroe aidu dasalu) ganopads, indriya randhraalu, marinta antenal vibhagalu mariyu marinta oselleelanu abhivruddhi chestundi. anni paripakva lithobiomarph centipeedlu 15 legg baring vibhaagaalanu kaligi untaayi. craterostigmorphalo anamarposis yokka oka dasha matrame untundi, pindaalu 12 jatalatho mariyu peddalu 15 jatalatho untaayi.
geophilomorpha mariyu scholopendromorpha shrenulatho kuudina clade epimorpha, epimorphic, antey anni jatala kaallu pinda dasalalo abhivruddhi chendutaayi, mariyu santaanam moultla madhya ekkuva kaallanu abhivruddhi cheyavu. eee vamsamlo podavaina centipeedlu untaayi; thoracic vibhagala garishta sankhya jaatulalo maarutuu untundi, tarachugaa bhougolika praatipadikana, mariyu chaalaa sandarbhaallo, aadavaru magavaalla kante ekkuva kaallanu kaligi untaaru. eee samoohaalalo kaalu-mose vibhagala sankhya 15 nundi 191 varaku untundi, conny vaati srushti yokka abhivruddhi vidhanam parimitam cheyabadindi, tadwara avi ellappuduu jatalugaa jodinchabadataayi. mottam jatala sankhya praarambhamavutundi mariyu abhivruddhi antataa besigaa untundi, kabatti samuuham yokka saadhaarana paeru unnappatikee, khachitamgaa 100 jatala eppuduu undavu.
centipeed vibhagalu rendu dasallo abhivruddhi cheyabadataayi. modata, thala anni keellanoppula maadirigaa hocks janyuvulachae nadapabade sthiramaina conny besi sankhyalo vibhaagaalaku daariteestundi. rendavadi, prepaturn unit, double segmentnu srushtinchadam dwara thoka (venuka) chivaralo jatala vibhagalu jodinchabadataayi, idhi ellappuduu rendugaa vibhajinchabadutundi. eee prepatern unitla punaraavruta srushti oka ausilator gadiyaram dwara nadapabadutundi, idhi naach signalling maargamtho amalu cheyabadutundi. eee bhagalu trilobites vanti itara keellatho samanamga untaayi; idhi naach gadiyaram vaegamgaa parugettadaaniki saripotundi, idhi paamulalo vale, ekkuva kaallanu srushtinchadaaniki saripotundi.
paryaavaranam.
aaharam.
sentipeedlu pradhanamgaa saadhaarana maamsaahaarulu, antey avi kati chedapurugulu, dipteron fly larva mariyu kolambolanlatho sahaa vistruta shreni vaetanu tinadaaniki anugunamgaa untaayi. avi mamsaharam; gut contentla adhyayanam prakaram, prayogasaala prayogaala samayamlo aakalitho unnappudu kuuragaayala padaarthaalanu tine mokkala padaartham vaari aahaaramlo mukhyamaina bhaagam kaadani suuchistumdi. scholopendromarphlu, vaati parimaanaanni batti, akasherukaalu mariyu sakasherukaalu rendintinee tinagalavu. "scolopendra gigantia", amazon diggajam centipeed, tarantulas mariyu thellatho sahaa pedda akasherukaalanu, ballulu, kappalu, pakshulu, elukalu mariyu gabbilaalatoe sahaa sakasherukaalanu vetaadutundi, vaatini vimaanamlo pattukuntundi. moodu jaatulu ("scolopendra kantisuklam" luu. paradoxa, "mariyu" luu. alciona") anevi ubhayacharaalu, ivi jala ledhaa ubhayachara akasherukaalanu vetaadataayi anie nammutaaru.
maamsaahaarulu.
munguslu, elukalu, salamonderlu, beatles mariyu pamulu vanti aneka pedda jantuvulu sentipeedlanu vetaadataayi. avi aneka jaatulaku mukhyamaina aahara padaarthamgaa mariyu geophilomarph centipeedsnu matrame tine african cheema "ambliopone pluto" mariyu dakshina african cape block-head paamu "aparalactus capensis" vanti konninti pradhana aaharamgaa untaayi.
rakshana.
konni geophilomarph, lithobiomarph mariyu scholopendromorph sentipeedlu tamanu taamu rakshinchukovadaaniki jigata, vishapuurita sraavaalanu utpatti chestaayi. vividha sraavaalu maamsaahaarulanu nirodhistaayi ledhaa chikkukuntaayi. scholopendromorph sravalalo hydrogen sinide untundi.
geophilomarphlalo, "geophilus vittatus" yokka sraavaalu jigataga mariyu vaasanatho untaayi mariyu hydrogen sinidenu kaligi untaayi. 
arizona yokka bhaarii edaari centipeed, "scolopendra polymorpha", nalla thala mariyu thoka mariyu narinja sariiraanni kaligi untundi; eee spashtamaina namuunaa aposymatic kaavacchu, idhi jantuvu yokka vishapuuritataku nijayiti sanketam. aneka jaatulu tama antima kaallanu paiki lepi, aadataayi mariyu kaallapai kanipinche vennemukalanu rakshanaatmaka muppu bhangimalo pradarsistaayi.
nivaasam mariyu pravartana.
centipeedlalo itara arthropodla mainapu neeti-nirodhaka cutical lenanduna, avi aaviri dwara neeti nashtaniki ekkuvagaa guravutaayi. anduvalla, nirjaleekaranaanni nivaarinchadaaniki centipeedlu saadhaaranamgaa adhika thema vaataavaranamloo kanipistaayi mariyu ekkuvagaa ratriputa untaayi.
sentipeedlu matti mariyu aaku chettatho sahaa aneka vibhina aavasalalo nivasistaayi; avi ushnamandala varshaaranyaalu, edaarulu mariyu guhala vanti vaividhyamaina vaataavaranaalaloo kanipistaayi. konni geophilomarphlu teerapraanta aavaasaalaku anugunamgaa untaayi, ikkada avi barnaclesnu tintaayi.
antarinchipothunna jaatulu.
2019 iucn redd list prakaram, rendu haani kaliginche mariyu antarinchipothunna jaatula centipeed unnaih surpent iland centipeed ("scolopendra asaadhaaranata"), "turks erth centipeed" (notogeophilus turkey), mariyu seashels podavaina kaalla centipeed ("seeshelonima gerlachi"), veetilo modati rendu haani kaliginchevi mariyu chivari antarinchipotunnavi.
parinaamam.
shilaja charitra.
centipeeds silaajaala namodu silurian chivari kaalam varaku vistarinchi undhi, ayinappatikee avi paleozoic antataa arudugaa untaayi. moodu jaatulu, rendu scootigeromarflu mariyu oka scholopendromorph, mazan creak shilaja padakala nundi vivarinchabaddaayi, ivi carboniferous, 309-307 miah. mesozoiclo marinta jaatulu kanipistaayi, veetilo scholopendromarphlu mariyu cretatius looni scootigeromarflu unnaayi.
bahya phylogeny.
eee krindi claudogram 2019 natiki aarthropodlalo chilopoda yokka sthaanaanni chooputundih
antargata phylogeny.
myriapodlalo, sentipeedlu chivari saadhaarana puurveekula nundi saakhalugaa unna taragatulalo modativigaa nammutaaru. centipeeds yokka aidu kramaalu craterostigmorpha, geophilomarpha, lithobiomarpha, scholopendromorpha mariyu scootigeromarpha. eee kramaanni krindi sinapomarphyla dwara clade chilopodalo ekam chestaru
chilopodalu rendu jaatulugaa vibhajinchabadataayih scootigeromarphatho sahaa notostigmophora mariyu itara naalugu shrenulatho sahaa plurostigmophora. pradhana vyatyaasam emitante, notastigophora vaati sarpilalu madhya-dorsalliga untaayi. abhivruddhi reetula aadhaaramgaa, chilopoda anamorpha (lithobiomarpha mariyu scootigeromarpha) mariyu epimorpha (geophilomarpha mariyu scholopendromorpha) gaa vibhajinchabadindani gatamlo nammutaaru, craterostigmomarpha yokka sambandham anischitamgaa undhi. mishrama paramaanu mariyu padanirmaana aksharaalanu upayoginchi iteevali phylogenetic vislaeshanhalu munupati phylogenyki maddatu istayi. epimorpha ippatikee plurostigmophoralo monophilatic samuuhamgaa undhi, conny anamorpha claudogram loe chuupina vidhamgaa paraphylleticga untundih
vishaala parinaamam.
anni centipeedlu vishapuuritamainavi. clade yokka parinaamaatmaka charitralo modati 50 million samvatsaraalalo, sentiped vishalu sumaru naalugu ververu bhaagaalato kuudina saadhaarana kaakteyilnu kaligi unnatlu kanipistaayi, mariyu prastutam gurtinchabadina aidu kramaalu abhivruddhi chendina tarvaata matrame nirdishta visha rakaalalo bhedam sambhavinchinatlu kanipistundi. visham yokka parinaamamlo bacteria, sileendhraalu mariyu oomaiseetlu kaligina kshitija samaantara janyu badilee untundi.
maanavulato paraspara charya.
aaharamgaa.
aahara padaarthamgaa, chainaalo konni pedda centipeedlanu saadhaaranamgaa vangabadi, kaalchina ledhaa veyinchina aaharamgaa viniyogistaaru. beijing looni donghuwamen mariyu wangfuzing marketlatho sahaa pedda nagaraalloni veedhi vikretala dukaanaalaloo ivi tarachugaa kanipistaayi.
sentiped vodka tayaaru cheyadaaniki pedda centipedlu alkahal loe nindi untaayi.
pramaadam.
konni jaatula centipeedlu vaati kaatu kaaranamgaa manavulaku pramaadakaram kaavacchu. vayojana maanavudini kaatu veyadam saadhaaranamgaa chaalaa badhakaramga untundi mariyu teevramaina vaapu, chali, jwaram mariyu balaheenataku kaaranamavutundi, idhi praanaantakam ayye avakaasam ledhu. chinna pillalu mariyu theneteegala kuttadam valla allergy unnavaariki kaatu pramaadakaram. pedda centipeeds vishapuurita kaatu atuvanti vyaktulalo anaphylactic shacknu prerepistundi. chinna centipeedlu saadhaaranamgaa maanava charmanni kuttalevu.
maanava charmanni kuttaleni chinna centipeedlu kooda kontamandi maanavulu bhayapettevigaa bhaavistaaru, endukante vaati dozenla koddi kaallu oke samayamlo kadulutaayi mariyu cheekati nundi vaegamgaa okari paadaala vaipu moggu chuuputaayi. 19va sataabdapu tibeton kavi thana thoti bouddhulanu ilaa heccharinchaadu, "meeru itarulanu bhayapettadam anandiste, meeru centipeedgaa punarjanma pondutaaru."

