
ataa

ataa anedi tonga dveepasamuuham yokka dakshina chivaralo janabha taggina dveepam, idhi tongatapuku sumaru nairuti disalo undhi.
idhi tongatapu uttara vaipu piha maargam venta chinna pagadapu dibbala daarilo janavasalu laeni, takkuva pagadapu dveepam ayina ataaku bhinnamgaa untundi. kolovai nundi sambandham laeni saampradaaya sheershika "ataa". uparitalamgaa ilanti vidhaluga vrayabadinappatiki, ataa antey tongaon loe "pratibimbam"; ataa antey "tellavaarujaamu" mariyu idhi oka adhipati yokka sheershika; mariyu ataa antey ekkuva gadhi ledhaa vistarinchadam.
bhougolikam.
ataalooni chaalaa bhuubhaagam samudra mattaniki ettaina peethabhoomi, nitaruga unna kondalu mariyu raathi beachlu mottam dveepam yokka tiiraanni chuttumudataayi. moodu chinna sikharaalu unnaih rendu paschima vaipuna mariyu okati dveepaaniki thoorpu vaipuna, (thoorpu) nundi (paschima) varaku ettulo unnaayi. idhi mottam bhuubhaagam sumaruga undhi. idhi agniparvata charya dwara erpadinappatiki, agniparvata kaaryakalaapaalaku sambandhinchina recordulu laevu. ataa kosam langaru dveepaaniki paschimaana undhi.
thoorpu konda sameepamlo colomile anae paeru gala "myrtle town" anae ardham gala oke oka sthaavaram ataalo undedi. graamamlo moodu vibhagalu undevi; paschima vibhagam hihifo, migilina rendu ouloto mariyu bathaaneelu.
puraanaalu.
puraatana puraanaalaloo kanipinche ataanu tonganlaku praacheena kaalam nundi telisinappatikii, idhi ataatho ayomayam chendhi undavacchu, mariyu europeanlu tonganlaku daani gurinchi cheppe varaku idhi gurthunchukoledani aaropinchabadindi.
tongan puraanaala prakaram, idhi, yuva thoo kalisi, samudrapu adugu nundi moui sodarulu laagina modati dveepam. idhi modata edu kondalanu kaligi undhi, conny moui daani chuttupakkala loyalalo chadunaina varaku ettaina parvatam meeda mudra veyabadindi, mariyu athanu tadupari parvathaalatho kooda adhe vidhamgaa chesaadu. appatiki kevalam moodu kondalu matrame migili unnaayi, athanu alasipoyi migilipoyadu. athanu eee krindi dveepaalanu laagutuu, tongataputho praarambhinchi, vaatini chadunainavigaa unchadaaniki marinta jagrattagaa undevaadu. loufakaana devata ataaku modati palakudu.
charitra.
puraavastu shaastravetta athol anderson 1977loe vidichipettabadina graamam kolomailnu anveshinchadaaniki 18 rojulu gadiparu, idhi dveepam yokka cobled uttara beach nundi nitaruga unna kalibata dwara cherukovacchu. idhi oka sataabdaaniki paiga vidichipettabadinappatiki, raathi godala avasheshaalu mariyu maanava nivaasula itara aadharalu ippatikee kanipinchaayi; radiocarbon dating 1500 ledhaa 1600la naati maanava sthaavaram anie anderson nirdhaarinchadaaniki daariteesindi. 2001 augustulo maroka puraavastu survey nirvahinchabadindi; taruvaata sarvelo kanugonna kundala sakalaalu 400 BC natiki tongalo tayaareeni nilipivesina rakaniki chendinavi, antey ataapai sthaavaram gatamlo anukunna daanikante chaalaa paatadi.
moukhika sampradaayam prakaram, daivakarta haamaa ataanu kanugonnadu, conny akkada nivasinchina modati bhashalu motuvapaka mariyu tapuyosi, vaaru tapuyosi tandri, tui tunga fakanana yokka kopam nundi tappinchukovadaaniki akkada paaripoyaaru; vaaru 1700 la praarambhamlo vachinappudu, aadima nivaasulu kathinamaina aata aadaru, idhi tapuyosini bhayapettindi, mariyu motuwaka vaarini oka guhaloki nadipinchindi, aapai daani notilo goppa agnini nirminchi vaarini oopiraadaaru. iddaru premikulu bahusha vaari unnata hodaaku taginatlugaa parichaarakulato kalisi undevaaru. vaaru mariyu vaari vaarasulu 1700 laloe itara bahishkrutulato cheraaru.
ataanu cherukune modati european 19 janavari 1643naa abel tasman. dveepaaniki sameepamlo athanu chusina aneka ushnamandala pakshula kaaranamgaa, athanu daaniki "pilestart ilent" ledhaa aadhunika dutch bhaashalo "pizstart" anae paerunu icchaadu, dheeni ardham "baanam", dheeniki tagina vivarana, mariyu aaa samayamlo ushnamandala pakshi paeru. pratikuula gaalulu atanni daggaraku rakunda nishedhinchaayi mariyu sthaanika prajalu evaruu padavalalo athani vaddaku ravadam kooda kanipinchaledu. athani sthaanam nundi eesaanyam vaipu chuustuu dveepam yokka aakaram ataniki oka mahila rommulanu pooli untundi.
1773 aktobaru 7naa kepten james cook thana rendava samudrayaanamlo eee dveepaanni sandarsinchaaru, mariyu daani akshaamsaalanu laprus sarichesaadu, athanu eee dveepaanni "aile plistard" anie paerkonnaadu. pilestart" gaa idhi timingalam vaeta noukalaku baga prasiddhi chendindi.
tongaloni pradhana dveepaala nundi daani maarumuula sthaanam kaaranamgaa, ataalo ekkuvagaa swayam paalana undedi; charless seyint juuliyan raasina "central polynesiapy adhikaarika nivedika" 1857loe daani janabha 150 anie perkondi. 1862 nundi 1864 varaku peruvian baanisa vaanijyam dwara prabhaavitamaina tongaloni moodu dveepaalalo idhi okati; eee moodintilo, idhi ekkuvagaa baadhapadindi.
baanisalu mariyu taralimpu.
1862loe, peruvian prabhutvam peru chincha dheevulalo gwano sekarinchadaaniki oppanda kaarmikulanu aahvaaninchaalani nirnayinchindi. ishtapade valasadaarulanu kanugonadaaniki pasiphik loe vistarinchina naukala samudaayam, conny vaaru ventane badulugaa saadhaarana apaharana vyuuhaalaku maararu. juun 1863loe sumaru 350 mandhi prajalu colomile anae graamamlo ataalo nivasinchaaru (veetilo avasheshaalu oka sataabdam taruvaata kooda kanipinchaayi). timingalam vaeta kante baanisa vyaparam ekkuva labhadayakamga untundani nirnayinchukunna "greasian" timingalam vyapari kepten thamus james mcgrath, vacchi dveepavaasulanu vyaparam kosam ahvaninchadu. conny okasari janabhalo daadaapu sagam mandhi bordulo unnaaru, talupulu mariyu gadulu lock cheyabaddaayi mariyu ooda prayaaninchindi. 144 mandhi tirigi raaledu.
1929loe, maanava shaastravetta edward winslo gifford, "greeku" daani baanisalanu teesukunnappudu paatasaala pillalu ayina colomile yokka iddaru maajee nivaasitulanu interview chesaaru; vaaru "[paal] vehi [ataa mayer] vimaanamlo prayaaninchi apaharanaku erpaatlu chesinatlu chepparu. athanu odduku tirigi vachinappudu, prati kutumbam ammakaniki vastuvulatoe oka andamgaa kanipinche vyaktini pamputundani athanu oka prakatana chesaadu. teeramlo ammakalu undavu, inca oodalloo ammakalu dekla krinda jaragaali. ataalo unnavaaru okasari, vaaru marpidi kosam korukunna vastuvulanu enchukoovadaaniki vividha gadulaku pampabaddaaru. vaaru gadulloki pravesinchina tarvaata, talupulu taalam veyabaddaayi." 
aaa taruvaata banisaga maarina "greeku" lou deevula nundi marinta mandhi baanisalanu kidnap cheyadaaniki prayatninchaadu, conny akkada vijayavantam kaaledu. tongalo prabhaavitamaina rendava dveepamaina nivafou vadda, "greasian" kevalam 30 mandini matrame kidnap cheyagaligadu.  uiha moodavadi, conny akkada dveepavaasulu vaastavaaniki paatralanu tippikottagaligaaru mariyu badulugaa slaver "margarita" paie merupudaadi chesaaru.
"greasy" eppuduu peru varaku raaledu. bahusha tuvamotus looni puka-puka sameepamlo, idhi maarchilo calavo vadili vellina "general prime" anae maroka slavernu kalusukunnaru. greeku" paeru nundi kaarmika licenses pondaledu kabatti, "general prime" 174 tonganlanu tirigi naukaasrayaaniki teesukelladaaniki siddhamgaa undhi, akkada adhi juulai 19naa vachindi. ayithe, intalo, peruvian prabhutvam, videshee saktula ottidilo, daani kaarmika pranaalika baanisa vyapaaramgaa maarindani kooda aascharyapoyi, april 28naa anni kaarmika digumati licensulanu raddu chesindi. "general prime" mariyu itara noukalu tama swaadheenam chesukunna dakshina pasiphik baanisalanu peruvian neelapai dinchadaaniki anumatinchabadaledu, conny badulugaa peruvian prabhutva chartered noukalu vaarini intiki teesukelladaaniki anumatinchabaddaayi.
chivaraku 1863 aktobaru 2naa tonganlanu tirigi ivvadaaniki chartered cheyabadina "adelante" samayaniki, chaalaa mandhi maraninchaaru ledhaa antu vyaadhulatoe maranistunnaru. adanamgaa, licensulu raddu cheyabadataaniki mundu atyanta vijayavantamaina baanisalalo okataina "adelante" yokka kepten eskura, talaku $30 chellinchina tarvaata vaarini intiki teesukellaalane uddesam ledhu. badulugaa, athanu vaarini janavasalu laeni cocos dveepamlo, taahiteeki velle maargamlo, 426 kanakalaku mashoochi sokinatlu paerkontuu, thana sibbandiki pramaadam kaliginchaadu. timingalam "kriyasilamga" gadichi, october 21naa vaarini kanugonappudu 200 mandhi praanaalatoe bayatapaddaru. chivaraku, navambarulo, kevalam 38kii taggipoyina praanaalatoe bayatapadinavaarini rakshinchadaaniki peruvian yuddhanauka "tumbess" vachindi. vaarini paitaku teesukuvacchaaru, akkada vaaru sthaanika janabhalo vileenam cheyabaddaaru.
intalo, tongalo, king georg tupou ii, apaharanala gurinchi vinna taruvaata, colomile (sumaru 200 mandhi) yokka migilina janabhanu taralinchadaaniki mariyu yuva kuu tirigi sthiraparachadaaniki moodu scoonerlanu ataaku pampaadu, akkada vaaru bhavishyat daadulaku vyatiraekamgaa surakshitamgaa untaaru. aadhunika kaalam varaku, veehi kutumbam vaaru graamastulanu baanisatvaaniki vikrayinchaarani vacchina pukaarla valla tappugaa mosapoyaru. 1863 november chivarilo pannu egavetaku paalpadinanduku nyoojilaandlooni bluflo mcgrathnu arrestu chesaaru, mariyu 1861loe timingalam vaeta kosam niyaminchabadina taruvaata mcgrath odatho adrushyamayyaadani "greasian" yajamani adanapu abhiyogaalu moparu.
tongan castavase.
juun 1965loe aruguru tongan yuvakula brundam tongatapuloni nukuvaalophaaloni vaari kathinamaina catholic boarding paatasaala nundi paaripoyi dveepamlo chikkukupoyindi. vaaru swalpa samayamlo mariyu takkuva thayaareetho padavanu dongilinchi, tuphaanulo chikkukunna taruvaata nairuti disalo mallaru. dveepaaniki eetha kottina taruvaata, vaaru samudra pakshulu, alaage adavi kollu, adavi tarro mariyu colomile sidhilaala nundi aratipandlu meeda jeevinchi unnaaru. 1966 september 11naa peater warner anae endrakaya matsyakaarudu vaarini rakshinchaadu. tongataapuku tirigi vacchina taruvaata, padavanu dongilinchinanduku aaa yuvakulanu kontakaalam khaidu chesaaru.
punaravasam saadhyame.
asalu ata dveepavaasula vaarasulu ippatikee yuva looni dakshina graamam hatuva loe nivasistunnaaru, indulo oka bhaagaaniki colomile anae paeru vachindi. ataaku tirigi ravalane vaari korika 20va sataabdam madhyalo inca sajeevamgaa undhi, conny dveepaaniki naukaasrayam lenanduna, adhi jarige avakaasam ledani bhaavistaaru, idhi pramaadakaramaina mariyu aardhikamgaa laeni sahasam. prastutam tonga raajyamlo bhaagamgaa unna ata, janavasalu lekunda undhi.
paryaavaranam.
1863 nundi, eee dveepamlo nivaasita maanava janabha nivasinchaledu. 1925loe (whiteney dakshina samudra yaatra, 13-14 juulai) mariyu 1990loe (rinke, 5-8 april) janthu janabha sarvelu nirvahinchabaddaayi.
jantujaalam.
eee dveepaaniki chendina ekaika ksheeradam "ratus exulance", polynesian eluka. 1990loe nirvahinchina oka sarvelo, atyanta saadhaarana samudra pakshi "ordenna pasifika", vedge-tailed shear water, anchanaa 20,000 thoo undhi.
vrukshajaalam.
ataa peethabhoomi atthi chetlatho dattamgaa adavulatho nindi undhi.