
vaikalyam

vaikalyam anedi oka vyaktiki konni karyakalapalu cheyadam ledhaa icchina samaajamlo samaanamaina praapyatanu kaligi undatam marinta kashtataram chese edainaa paristhiti yokka anubhavam. vaikalyalu abhignaa, abhivruddhi, medho, manasika, saareeraka, indriya ledhaa bahula kaarakaala kalayika kaavacchu. vaikalyalu puttinappati nundi undavacchu ledhaa oka vyakti jeevitakaalamlo pondavacchu. chaaritraatmakamgaa, vaikalyalu irukaina pramaanaala aadhaaramgaa matrame gurtinchabaddaayi-ayithe, vaikalyalu dwaipaakshikamainavi kaavu mariyu vyaktini batti pratyaekamaina lakshanaalalo undavacchu. vaikalyam takshaname kanipinchedi ledhaa prakrutilo kanipinchanidi kaavacchu.
vikalaangula hakkulapai aikyaraajyasamiti samavesam vaikalyanni ilaa nirvachistundihi
vaikalyalu charitra antataa vividha rakaala saiddhaantika katkamula dwara vibhinnamgaa grahinchabaddaayi. mana samaajamlo vaikalyanni vivarinchadaaniki prayatninche rendu pradhana namuunaalu unnaih vaidya namuunaa mariyu saamaajika namuunaa. vaidya namuunaa vaikalyanni pratyeka chikitsa avasaramayye avaanchaneeya vaidya paristhitigaa pariganinche saiddhaantika chatramgaa panichestundi. vaidya namuunaaku aapaadinche vaaru vaikalyala muula kaaranaalanu, alaage sahayaka saanketikata vanti edainaa nivaaranalanu kanugonadampai drushti pedataaru. saamaajika namuunaa anedi janabhalo adhikasankhyaakulatho samaanamaina saamarthyam laeni vyaktulapai samajikamga srushtinchabadina parimitigaa vaikalyanni kendrikaristundi. vaikalyaaniki vaidya namuunaa mariyu saamaajika namuunaa atyanta saadhaarana chatraalu ayinappatikee, vaikalyanni siddhaantaparache aneka itara namuunaalu unnaayi.
vaikalyaaniki sambandhinchina vividha amsaalanu vivarinchadaaniki aneka vibhina padaalu unnaayi. konni padaalu vaikalyaaniki sambandhinchina drugvishayaanni vivarinchadaaniki matrame unnappatikee, marikonni vaikalyalunna vaarini kalankaparachadam mariyu bahishkarinchadam chuttoo kendrikrutamai unnaayi. konni padaalu pratikuula ardhaanni kaligi untaayi, avi apasabdaalugaa pariganinchabadataayi. prastuta vivaadaaspadamaina amsam emitante, vyakti-modati bhashanu upayoginchadam samuchitamainadaa (i.ii. vikalanga vyakti) ledhaa gurtimpu-modati bhasha (i.ii. vikalanga vyakti) vaikalyam mariyu oka vyaktini suchinchetappudu.
vikalaangula anagaarina kaaranamgaa, samaajamlo samaanamaina chikitsa mariyu praapyata kosam aneka kaaryakarta kaaranaalu unnaayi. vikalaangula anachivetaku veelu kalpinche ledhaa munduku teesukelle raajakeeya samasyalu ippatikee unnappatikee, vikalanga kaaryakartalu chattam prakaram samaanamaina mariyu samaanamaina hakkulanu pondadaaniki poraadaaru. vaikalya kriyaaseelata samarthavanthamaina vyavasthalanu tolaginchadaaniki upayoginchinappatiki, vaikalyala avagahanaku sambandhinchina saamaajika nibandhanalu tarachugaa media upayoginche tropla dwara balopetam cheyabadataayi. aadhunika samaajamlo vaikalyam gurinchi pratikuula avagahanalu vistrutamgaa unnanduna, vikalaangulu tama attadugu sthaayiki vyatiraekamgaa venakki nette prayatnamlo sweeya-nyaayavaada vaipuku maararu. vyakti yokka itara bahumukha gurtimpula aadhaaramgaa bhinnamaina anubhavanni choope gurtimpugaa vaikalyanni gurtinchadam anedi tarachugaa vikalanga sweeya-nyaayavaadulu suuchistaaru. pradhana sravanti samajam nundi vaikalyanni bahishkarinchadam vaikalya samskruti udbhavinchadaaniki avakaasaanni srushtinchindi. vikalanga kaaryakartalu ippatikee vikalaangulanu pradhana sravanti samaajamlo vileenam cheyadaanni prothsahistunnappatiki, kala, soshal media mariyu kreedalu vanti vikalaangula samajanni pempondinchadaaniki aneka vikalaangulu-matrame unde pradaesaalu srushtinchabaddaayi.
charitra.
vaikalyam gurinchi samakaaleena avagahanalu paaschaatya deshaalalo shaastreeya ghnaanoodayam samayamlo udbhavinchina bhavanala nundi udbhavinchaayi; ghnaanoodayam mundu, bhouthika vyatyaasaalanu vaerae konamlo chuusaaru.
charitrapurva kaalamlo vikalaangulanu chusukune manavulaku aadharalu unnaayi. vindover puraavastu pradaesamloe, kanugonabadina asthipanjaraalalo okati spina beefida unna sumaru 15 samvatsaraala magadi. eee paristhiti antey bahusha nadumu krinda pakshavaataaniki guraina baaludini vaetagaadu-sekarinche samaajamlo chusukunnaru.
vaikalyam anedi daivika sikshaku saadhanamgaa pariganinchabadaledu, anduvalla vikalaangulanu vaari balaheenatala kaaranamgaa nirmoolinchaledu ledhaa vivaksha chuupaleedu. badulugaa chaalaa mandhi mesopotamia samaajamlooni vividha sthaayilalo niyaminchabaddaaru, mataparamaina devalayalalo devatala sevakulagaa panicheesaaru.
puraatana egyptulo, samaajamlo karralanu tarachugaa upayoginchevaaru. vikalaangulaina vruddhulaku nadavadaniki sahayam cheyadam vaariki saadhaarana upayogam.
praacheena greesulo devalayalu mariyu vaidyam chese abhayaaranyaalanu cherukovadaniki balaheenamaina kadalika unna vyaktulaku veelu kalpinche nibandhanalu roopondinchabaddaayi. mukhyamgaa, 370 bii.sii.epidarus vadda unna aslepius abhayaaranyam, vistruta praantamlooni atyanta mukhyamaina vaidyam chese abhayaaranyam vadda, kaneesam 11 shaashwata raathi ramplu unnaayi, ivi tommidi ververu nirmaanaalaku chalanasheelata-balaheena sandarsakulaku praapyatanu andinchaayi; puraatana greeslo vikalaangulanu kaneesam paakshikamgaa gurtinchabadi, chusukunnaru. vaastavaaniki, puraatana greekulu vikalaangulanu marinta samarthulaina vyaktula nundi bhinnamgaa chudakapovachhu, endukante vaari recordulalo vaarini vivarinche padaalu chaalaa aspashtamgaa kanipistaayi. vikalangudu ippatikee samaajaaniki thodpadagaliginantha kaalam, greekulu vaarini sahinchinatlu kanipinchaaru.
madhya yugaalalo, picchi mariyu itara paristhitulu rakshasulu valla sambhavinchaayani bhaavinchaaru. avi sahaja kramamlo bhaagamgaa kooda bhaavinchabaddaayi, mukhyamgaa nalla maranam samayamlo mariyu patanam samayamlo, idhi saadhaarana janabha antataa balaheenatalanu kaliginchindi. aadhunika kaalam praarambhamlo saareeraka mariyu manasika vyatyaasaalaku jeevasambandhamaina kaaranaalanu vetakadam, alaage vargeekarinche vargaalapai aasakti peragadam vanti maarpulaku daariteesindihi udaaharanaku, padahaarava sataabdamloo, ambrois paerae, "rakshasulu", "adbhutaalu" mariyu "angavaikalyam" gurinchi raasaaru. maanava purogatiki kaaranam mariyu sahaja shaastram yokka viluva nundi pondina ghnaanampai european ghnaanoodayam yokka nokkicheppadam maanavulanu pariseelinchi, vargeekarinche samsthalu mariyu anubandha ghnaana vyavasthala puttukaku sahaayapadindi; veetilo, neti vaikalyam yokka bhavanala abhivruddhiki mukhyamainavi aasramaalu, kliniklu mariyu jaillu.
vaikalyam yokka samakaaleena bhavanalu paddenimidava mariyu pantommidava sataabdapu parinamalalo paatukupooyaayi. veetilo clinical medical discourse abhivruddhi anedi agragami, idhi maanava sariiraanni taarumaaru cheyalsina, adhyayanam cheyalsina mariyu maarchaalsina vishayamgaa kanipinchela chesindi. ivi vargeekarinchadaaniki mariyu vargeekarinchadaaniki prayatninchina shaastreeya upanyaasaalato kalisi panicheesaayi mariyu alaa cheyadam dwara, saadhaaraneekarana paddhatulugaa marai.
pramaanam" anae bhavana eee kaalamlo abhivruddhi chendindi, mariyu 1830laloe "ell 'home moen"-sagatu manishi anie vraasina belgian ganankavetta, saamaajika shaastravetta, ganita shaastravetta mariyu khagola shaastravetta adolph quetelet rachanalo soochinchabadindi. icchina janabhalo prajalandari lakshanaala mottaanni (vaari etthu ledhaa baruvu vantivi) teesukoni vaari sagatunu kanugonavacchani mariyu eee sankhya ganaanka pramaanamgaa panicheyaalani, dheeni vaipu andaruu aakaankshinchaalani quetelet pratipaadinchaaru.
ganaanka pramaanaala yokka eee aalochana eee kaalamlo britton, united states mariyu paschima european rashtraalu ganaanka sekarananu vaegamgaa chepattadam dwara daaraalu, mariyu idhi sujanana shaastram perugudalato mudipadi undhi. vaikalyam, alaage itara bhavanalu asaadhaaranamainavi, saadhaaranam kaanivi mariyu saadhaaranamainavi dheeni nundi vachayi. eee bhavanala prasarana vichitramaina pradarsana yokka prajaadaranaloo spashtamgaa kanipistundi, ikkada aaa nibandhanala nundi vaidoligina vyaktulanu pradarsinchadam dwara pradarsanakaarulu labham pondaaru.
pantommidava sataabdam chivari bhaagamlo sujanana shaastram peragadamtho, ituvanti vichalanalu mottam janabha aarogyaaniki pramaadakaramgaa pariganinchabaddaayi. vaikalyam oka vyakti yokka jeevasambandhamaina alankaranalo bhaagamgaa mariyu vaari janyu vaarasatvamgaa pariganhinchabadutunnanduna, saastravettalu janyu pool nundi "vichalanalu" vanti kalupu teeyadam yokka bhaavanalapai tama drushtini mallinchaaru. oka vyakti yokka janyu saamarthyaanni anchanaa vaeyadaaniki vividha kolamanalu nirnayinchabaddaayi, aapai anarhata gala vaarini bahishkarinchadaaniki, krimirahitam cheyadaaniki ledhaa samsthaagatheekarinchadaaniki upayoginchabaddaayi. germanylo naajii paalana lakshyamgaa chesukunna samoohaalalo vikalaangulu okaru, phalitamgaa holocast samayamlo sumaru 250,000 mandhi vikalaangulu maraninchaaru. rendava prapancha yuddham mugimpulo, naajii sujanana shaastram udaaharanhatho, sujanana shaastram prajala charcha nundi masakabaarinadi, mariyu perugutunna vaikalyam anedi aushadham-perugudala, punaravasam ledhaa chikitsa dwara-chikitsaku dohadapade lakshanaala samitigaa maarindi. samakaaleena mariyu aadhunika charitralo, vaikalyam tarachugaa modati-sthaayi bandhuvulu ledhaa rendava-sthaayi bandhuvula madhya vivaahetara sambandham yokka upa-utpattigaa pariganinchabadindi.
vaikalya panditulu paarisraamika viplavamtho paatu bhuusvaamyavaadam nundi pettubadidaarii vidhaanaaniki aardhika maarpu, vaikalyam gurinchi avagaahanalo pramukha chaaritraka kshanaluga kooda suuchimchaaru. madhya yugaalalo vaikalyam chuttoo kontha mataparamaina muudanammakaalu unnappatikee, vikalaangulu ippatikee graameena utpatti aadhaarita aardhika vyavasthalo mukhyamaina paatralu pooshinchagaligaaru, idhi rojuvaaree aardhika jeevitaaniki nijamaina sahakaranni andinchadaaniki veelu kalpinchindi. paarisraamika viplavam, pettubadidaarii vidhanam raakato prajalu ikapai bhoomitho mudipadi undakunda, manugada saaginchadaaniki vetanam chellinche panini vetakavalasi vachindi. vaetana vyavastha, paarisraamika utpattitoe kalipi, yantraala vanti utpatti saamardhyaaniki prajalu ekkuvagaa viluvainavarugaa bhaavinche vidhananni maarchindi. pettubadidaarii vidhanam mariyu paarisraamika viplavam samarthavantamgaa praamaanika kaarmikula sariiraaniki ledhaa pani saktiki anugunamgaa laeni "vikalaangula" kotta taragatini srushtinchaayi. phalitamgaa, vikalaangulanu parishkarinchavalasina ledhaa tolaginchavalasina samasyaga pariganinchaaru.
1970la praarambhamlo, vikalaangula hakkula udyamam sthaapinchabadindi, vikalanga kaaryakartalu vikalaangulanu samajam elaa chusukuntundo mariyu vaikalyaaniki vaidya vidhananni savaalu cheyadam praarambhinchaaru. eee pani kaaranamgaa, praapyataku bhouthika addamkulu gurtinchabaddaayi. eee paristhitulu vaatini kriyaatmakamgaa nilipivesaayi, ippudu vaikalyam yokka saamaajika namoonaga pilavabadedi udbhavinchindi. 1983loe mike olivar roopondinchina eee padabandham vaikalyam yokka vaidya namuunaa-dheenilo balaheenatanu parishkarinchaalsina avasaram undhi-mariyu vaikalyam yokka saamaajika namuunaa-dheeni kinda oka vyaktini parimitam chese samajanni parishkarinchaalsina avasaram undhi.
siddhaantam.
aneka saamaajika vargaala maadirigaane, "vaikalyam" anae bhavana vidyaavaettalu, vaidya mariyu chattaparamaina prapanchaalu mariyu vaikalya samajam madhya bhaarii charchalo undhi.
vaikalya adhyayanalu.
vaikalyanni siddhaantaparachadampai drushti saarinchina vidya vibhagam vaikalya adhyayanalu, idhi iravayyava sataabdam chivari nundi vistaristondi. vaikalyam anedi manamandaram antardrushtini pondagala sanklishtamaina saamaajika gurtimpu anae drukkoonaanni munduku teesukelladamto paatu, vaikalyam yokka gatha, prastuta mariyu bhavishyat nirmaanaalanu eee rangam parisoedhistumdi. vaikalyala panditudu clyer mullenee cheppinatlugaa, "daani vistrutamaina vaikalya adhyayanalu vaikalyanni saamskrutika vyatyaasamgaa pariganinchamani panditulanu prothsahistaayi". eee rangam tarachugaa tatvasaastram, charitra, aangla adhyayanalu, vakchaturya adhyayanalu, jaathi & jaathi adhyayanalu, linga mariyu laingika adhyayanalu, vaidya maanaveeya saastraalu, samachara marpidi, bodhana shaastram mariyu marinni rangaalato ativyaapti chendutuu, kramasikshanalo undhi. eee rangaaniki chendina panditulu neethi, vidhanam mariyu chattam, charitra, vaikalya samaja kala mariyu marinni vanti vaikalyaaniki sambandhinchina amsaala shrenipai drushti pedataaru. eee rangaaniki chendina pramukha panditulalo marta russell, robbert mccruer, johannah hedwa, laura hershey, irving jolaa mariyu marenno unnaaru. pramukha vikalanga vidyaarthi lenard zhe. vaikalya adhyayanalanu samuchitamaina ledhaa pratyaekamaina vibhagamga pariganincharaadani, badulugaa vistruta shreni rangaalu mariyu amsaalaku vartistundani davis paerkonnaadu.
antarjaateeya vargeekarana.
prapancha aarogya samstha roopondinchina paniteeru, vaikalyam mariyu aarogyam yokka antarjaateeya vargeekarana (ii. sii. eff), shareera vidhulu (saareeraka ledhaa manasika, drushti vantivi) mariyu shareera nirmaanaalu (kanti mariyu sambandhita nirmaanaalu vanti shareera nirmaana bhagalu) madhya thedaanu gurtistundi. saareeraka nirmaanam ledhaa paniteerulo balaheenata anedi kalakramena hecchutaggulaku gurayye konni saadhaaranamgaa aamodinchabadina janabha pramaanaala nundi kramaraahityam, lopam, nashtam ledhaa itara mukhyamaina vichalananni kaligi untundi. kaaryaacharana anedi oka pani ledhaa charyanu amalu cheyadam anie nirvachinchabadindi. ii. sii. eff. prabhaavitam cheyagala tommidi vistruta domainla paniteerunu jabita chestundih
vaikalyam panditulatoe kalisi, ii. sii. eff. parichayam prakaram, vaikalyam mariyu paniteerunu ardham chesukovadaniki mariyu vivarinchadaaniki vividha rakaala sambhaavita namuunaalu pratipaadinchabaddaayi, veetini ekikrutam cheyadaaniki prayatnistundi. eee namuunaalu eee krindi vaatini kaligi untayih
vaidya namuunaa.
vaidya namuunaa vaikalyanni vyakti yokka samasyaga, vyaadhi, gaayam ledhaa itara aarogya paristhitula valla neerugaa sambhavinchedigaa chustundi, anduvalla nipunula vyaktigata chikitsa roopamlo nirantara vaidya samrakshana avasaram. vaidya namoonaalo, vaikalyam nirvahana anedi "nayam" ledhaa vyakti yokka sardubaatu mariyu pravartanaa maarpunu lakshyamgaa chesukuni untundi, idhi "daadaapu nayam" ledhaa samarthavanthamaina nivaaranaku daariteestundi. eee sandarbhamlo, vyakti vaidya samrakshana dwara vaari vaikalyanni adhigaminchaali. vaidya namoonaalo, vaidya samrakshananu pradhana samasyaga chuustaaru, mariyu raajakeeya sthaayilo, pradhana pratispandana aarogya samrakshana vidhananni savarinchadam ledhaa samskarinchadam.
vaidya namuunaa vaikalyalaku kaaranaalu mariyu nivaaranalanu kanugonadampai drushti pedutundi.
kaaranaalu.
tinadam, dustulu dharinchadam, badilee cheyadam mariyu vyaktigata parisubhratanu nirvahinchadam vanti rojuvaaree jeevitamlooni praathamika karyakalapalanu tarachugaa prabhaavitam chese vaikalyaaniki aneka kaaranaalu unnaayi; ledhaa shopping, aahara tayari, driving ledhaa pani vanti rojuvaaree jeevitamlooni adhunaatana karyakalapalu unnaayi. ayithe, vaikalyaaniki kaaranaalu saadhaaranamgaa rojuvaaree jeevita karyakalapalanu nirvahinchagala vyakti saamarthyam dwara nirnayinchabadataayi. martha russell mariyu ravi malhotra vaadinchinatlugaa, "vikalaangula 'vaidyeekarana' mariyu vargeekarana sadhanalu 'vikalaangulu' mariyu 'samarthula' madhya vibhajanalanu sthaapinchadamlo spashtamgaa mukhyamaina paatra poeshinchaayi. idhi vaikalyanni vaidya jokyam dwara parishkarinchaalsina samasyaga unchutundi, idhi vaikalyam antey emito mana avagahanaku aatamkam kaligistundi.
1990 naati americans vith vaikalyala chattam prayojanaala kosam, us eekwal employment opportunity commission regulations vaikalyaluga sulabhamgaa nirdhaarinchavalasina paristhitula jaabitaanu andistaih chevititanam, andhatvam, medho vaikalyam, paakshikamgaa ledhaa puurtigaa kolpoyina avayavalu ledhaa chalanasheelata balaheenatalaku wheel chair, autism, cancer, cerebral palsy, diabetes, muurcha, hechaivi/aids, multiple sclerosis, kandaraala balaheenata, pradhana nispruha rugmata, spina baifida, bipolar desorder, post traumatic stress desorder, obsessive compulsive desorder mariyu schizophrenia.
idhi samagra jabita kaadu mariyu aneka gayalu mariyu vaidya samasyalu vaikalyaaniki kaaranamavutaayi. gayalu vanti vaikalyaaniki konni kaaranaalu kalakramena parishkarinchabadavachhu mariyu vaatini "taatkaalika vaikalyalu" gaa pariganistaaru. sampaadinchina vaikalyam" anedi balaheenatatoo janminchadaaniki badulugaa, jeevitakaalamlo akasmaattugaa ledhaa deerghakaalikamgaa sambhavinche balaheenatala phalitam. "adrushya vaikalyalu" spashtamgaa gurtinchabadakapovachhu.
nivaaranalu.
vaidya namuunaa vikalaangulaku chikitsalu, nivaaranalu ledhaa punaravasa paddhatulanu kanugonadampai ekkuvagaa drushti pedutundi.
sahayaka saanketikata.
sahayaka saanketikata anedi vaikalyanni adhigaminchadaaniki ledhaa tolaginchadaaniki sahayapade parikaraalu mariyu maarpulaku (oka vyaktiki ledhaa samaajamlo) oka saadhaarana padam. prosthesis vaadakaaniki modati namodu cheyabadina udaaharana kaneesam cree puu 1800 naatidi. wheel chair 17va sataabdaaniki chendinadi. curb cutt anedi sambandhita nirmaanaatmaka aavishkarana. itara udaaharanalu standing framelu, text telephones, access cheyagala keyboardulu, pedda print, brailey mariyu speach recognition software. vikalaangulu tarachugaa vyaktigatamaina (udhaa.zii. bahirangamgaa chikaakulanu anachiveyadaaniki vyuuhaalu) ledhaa samajam (udhaa.zii. dii/cheviti samajalalo sanketha bhasha).
vyaktigata computer marinta sarvavyaapti chendadamtho, vikalaangulaku computerlu marinta andubaatulo undela cheyadaaniki software mariyu hardwarenu abhivruddhi cheyadaaniki vividha samsthalu erpaddaayi. vois vaelu, friedam scientific yokka "davadalu", uchita mariyu open soars pratyaamnaaya "orkaa" modalaina konni software mariyu hardware. vikalaangula kosam pratyaekamgaa roopondinchabaddaayi, ayithe sahajamgaa matlade sookshmabhedam yokka dragon vanti itara software mariyu hardware, vikalaangula kosam pratyaekamgaa abhivruddhi cheyabadaledu, conny praapyatanu penchadaaniki upayoginchavacchu. lomac keyboard nyoojilaandlo pratyaekamgaa vikalaangula kosam roopondinchabadindi.
varald wide web consortium vikalaangulaku web accessibility kosam antarjaateeya pramaanaala avasaranni gurtinchindi mariyu web accessibility initiative (vi) nuu roopondinchindi. december 2012 natiki pramaanam doubleukag 2 (doubleukage = web content accessibility maargadarsakaalu).
saamaajika namuunaa.
vaikalyam yokka saamaajika namuunaa "vaikalyam" nuu samajikamga srushtinchabadina samasyaga mariyu samaajamlo vyaktula puurti ekikaranaku sambandhinchina vishayamgaa chustundi. eee namoonaalo, vaikalyam anedi oka vyakti yokka lakshanam kaadu, conny saamaajika vaataavaranam dwara srushtinchabadina paristhitula sanklishta sekarana. samasya nirvahanaku saamaajika charya avasaram mariyu vikalaangulaku parimitulu takkuvagaa unna samajanni srushtinchadam samajam yokka saamuuhika baadhyata. srushtilo vaikalyam anedi saamskrutika mariyu saiddhaantika rendoo. saamaajika namuunaa prakaram, balaheenata/vaikalyam unnavaariki samaana praapyata anedi maanava hakkula aandolana. vaikalyam yokka saamaajika namuunaa vimarsalaku guraindi. samajam yokka baadhyatanu nokki cheppadamlo saamaajika namuunaa pooshinchina praamukhyatanu gurtistuu, tomm shakespearetho sahaa panditulu, namuunaa yokka parimitulanu etthi chuupaaru mariyu "vaidya verses" nuu adhigaminche kotta namuunaa avasaranni koraru. saamaajika "dwaipaakshikata. eee namuunaa yokka parimitulu antey tarachugaa vikalaangulu edurkone mukhyamaina sevalu mariyu samacharam andubaatulo undavu, tarachugaa vaariki maddatu ivvadamlo parimita aardhika rabadi kaaranamgaa.
vaidya maanaveeya shaastram anedi vaidya mariyu saamaajika vaikalyam namuunaa madhya antaraanni tagginche phalavantamaina rangam anie kondaru chebutaaru.
saamaajika nirmaanam.
vaikalyam yokka saamaajika nirmaanam anedi vaikalyam anedi jeevasambandhamaina vyatyaasaala kante saamaajika anchanaalu mariyu samsthala dwara nirminchabadutundane aalochana. samajam mariyu samsthalu vaikalyanni nirminche maargaalanu highlight cheyadam eee aalochana yokka pradhana kendraalalo okati. adhe vidhamgaa jaathi mariyu lingam jeevasaastraparamgaa sthiramgaa laevu, vaikalyam kooda kaadu.
1970la praarambhamlo, saamaajika saastravettalu, mukhyamgaa elliot friedson, label siddhaantam mariyu saamaajika vichalananni vaikalyam adhyayanalaku vartimpajeyavachani vaadinchadam praarambhinchaaru. idhi vaikalyam siddhaantam yokka saamaajika nirmaanaaniki daariteesindi. vaikalyam yokka saamaajika nirmaanam anedi vaikalyam anedi pramaanam nundi vaidolagadaaniki saamaajika pratispandanagaa nirminchabadindane aalochana. vaidya parisrama anaarogyamtho mariyu vikalaangula saamaajika paatraku srushtikarta. aarogyampai naipunhyam kaligina vaidya nipunulu mariyu samsthalu aarogyam mariyu saareeraka mariyu manasika nibandhanalanu nirvachinche saamarthyaanni kaligi untaayi. oka vyaktiki aarogyam yokka saamaajika nirvachanaaniki cherukokunda balaheenata, parimiti ledhaa parimitini srushtinche lakshanam unnappudu, aaa vyakti vikalaangudigaa gurtinchabadataadu. eee aalochana prakaram, vaikalyam anedi sareeram yokka bhouthika lakshanaala dwara nirvachinchabadadu, conny aarogyam yokka saamaajika sampradaayam nundi vaidolagadam dwara nirvachinchabadutundi.
vaikalyam yokka saamaajika nirmaanam vaikalyam anedi balaheenata, parimiti ledhaa parimiti anae vaikalyam yokka vaidya namuunaa abhiprayam tappu anie vaadistundi. badulugaa vaikalyamgaa chudabadedi samaajamlo "saadhaarana" gaa pariganinchabade daanikante vyaktilo unna vyatyaasam matrame.
paribhasha.
prajalu-modati bhasha.
kontamandi ishtapade vaikalyam gurinchi maatlaadataaniki prajalu-modati bhasha oka maargam. vyaktula-modati bhashanu upayoginchadam anedi vaikalyaaniki mundu vyaktini unchutundani chebutaaru. prajalu-modati bhashanu ishtapade vyaktulu "vikalanga vyakti" anie pilavadaaniki ishtapadataaru. vikalaangula hakkulapai americanla vikalaangula chattam mariyu vikalaangula hakkulapai un convention thoo sahaa vaikalya hakkulapai pradhana chattaalalo eee shaili pratibimbistumdi.
"delaware vishwavidhyaalayamlo "cerebral palsy eah guide pharr cair" prajala-modati bhashanu vivaristundihi
yukelo peepul-fust padajaalam "balaheenatalu unna vyaktulu" ("drushti lopam unna vyaktulu" vantivi) roopamlo upayoginchabadutundi. ayithe, UKloe, gurtimpu-modati bhashaku saadhaaranamgaa prajala-modati bhasha kante praadhaanyata istaaru.
vyaktula-modati paribhasha yokka upayogam vikalaangulu (ledhaa vaikalyam) unna vyakti (luu) (ledhaa vyaktulanu) suuchimchadaaniki pidablyudi anae sankshipta namam yokka upayogaaniki daariteesindi. ayithe itara vyaktulu mariyu samuuhaalu vaikalyam prajala gurtimpulanu elaa prabhaavitam chestundo nokki cheppadaniki gurtimpu-modati bhashanu ishtapadataaru. upayoginchina bhasha yokka shaili vividha deshaalu, samuuhaalu mariyu vyaktula madhya maarutuu untundi.
gurtimpu-modati bhasha.
gurtimpu-modati bhasha vyaktini "vikalangudu" gaa varnistundi. kontamandi dheenini ishtapadataaru mariyu idhi vyaktula kante vaikalyam yokka saamaajika namuunaaku baga saripotundani vaadistaaru-modati bhasha, endukante idhi vyakti vaari sareeram dwara kaadu, vaariki vasati kalpinchani prapancham dwara vikalangudani nokki chebutundi.
idhi mukhyamgaa UKloe vartistundi, ikkada saamaajika namuunaa kinda okari balaheenata (udaaharanaku, vennupamu gaayam undatam) anedi vyaktigata aasti ayinappatikee, "vaikalyam" anedi praapyata lekapovadam vanti bahya saamaajika kaarakaala dwara srushtinchabadina vishayam. vaikalyam yokka vyaktigata aasti mariyu vaikalyam yokka saamaajika aasti madhya eee vyatyaasam saamaajika namuunaaku kendramgaa undhi. vikalaangulu" anae padaanni raajakeeya nirmaanamgaa vikalaangula antarjaateeya samsthalu vanti vikalaangula antarjaateeya samsthalu kooda vistrutamgaa upayogistunnaayi.
gurtimpu-modati bhashanu upayoginchadam anedi gurtimpu mariyu vaividhyam yokka itara amsaala gurinchi prajalu elaa matladataro kooda samaantaramgaa untundi. udaaharanakuh
adevidhamgaa, yuu. ess loe cheviti sanghaalu.ess. gurtimpuku anukuulamgaa prajalanu-modati bhashanu-modati bhashanu tiraskarinchandi.
2021loe, yuu. ess. association aann hayyar education und disability (munduku) tama vishayaalalo gurtimpu-modati bhashanu upayoginchaalane tama nirnayaanni prakatinchindi, vivarinchindihi
"gurtimpu-modati bhasha vaikalyanni neerugaa claim cheyadam dwara pratikuula ardhaalanu savaalu chestundi. gurtimpu-modati bhasha anedi mana sareeraalu mariyu medadulu unikilo unna aneka paristhithulatho elaa panichestaayane daanilo unna vaividhyaanni mariyu evarinainaa vikalaangulanu cheyadamlo cherukoleni ledhaa anachivese vyavasthalu, nirmaanaalu ledhaa vaataavaranaala paatranu suuchistumdi."
adrushya vaikalyam.
adrushya vaikalyalu, daachina vaikalyalu ledhaa kanipinchani vaikalyalu (envidi) anie kooda pilustaaru, ivi ventane kanipinchani ledhaa chudaleni vaikalyalu. avi tarachugaa deerghakaalika anaarogyaalu mariyu rojuvaaree jeevana saadhaarana karyakalapalanu gananeeyamgaa debbatise paristhitulu. adrushya vaikalyalu paatasaalaku velladaaniki, pani cheyadaaniki, samajikamga maaradaaniki mariyu marinnintini cheyadaaniki oka vyakti chese prayatnaalaku aatamkam kaliginchavacchu.
adrushya vaikalyalaku konni udaaharanalalo medho vaikalyalu, autism spectrum desorder, attension deficit hyperactivity desorder, manasika rugmatalu, ubbasam, muurcha, alerjeelu, migrainelu, arthuritis mariyu chronic fettig syndrome unnaayi.
manasika anaaroogyam nirdhaarana unnavaarilo nirudyogam adhika retulo upaadhi vivaksha mukhyamaina paatra pooshistundani nivedinchabadindi.
episodic vaikalyam.
arthuritis, bipolar desorder, hechaivi ledhaa multiple sclerosis vanti aarogya paristhitulu unna vyaktulu anaaroogyam yokka bhagala madhya aarogyakaramaina kaalaalanu kaligi untaaru. anaaroogyam samayamlo pani vanti saadhaarana panulanu cheyagala prajala saamarthyam appudappudu undavacchu.
vaikalya kriyaaseelata.
vaikalyam mariyu vikalaangula gurinchi charchinchetappudu vaikalyam kriyaaseelata tagina bhasha yokka savaranaku daariteesindi. udaaharanaku, 'mandaginchina' vaidya vargeekarana daani pratikuula chikkula kaaranamgaa appati nundi vismarinchabadindi. antekakunda, vikalaangula kriyaaseelata kooda vikalangulache avamaanakaramaina bhashanu tirigi pondadaaniki daariteesindi. vikalaangulu tamanu taamu 'vikalaangulu' gaa elaa varninchukovachho mairs (1986) vivarinchindi. vaaru tamanu taamu vivarinchukovadaaniki, vaikalyaaniki sambandhinchina moosa bhashanu upayogistunnanduku idhi aascharyakaramgaa anipinchavacchu; ayithe dheeni uddesyam vaidya nipunula nundi 'vikalanga gurtimpu' nii tirigi pondadam mariyu vikalaangula ishtapade bhaashatho daanini tirigi amarchadam. paina pradarsinchina bhasha yokka punaruddharana saamaajika namoonaalone untundi, endukante idhi oka samajamga manam vaikalyam yokka bhaavanalanu mariyu avagahanalanu elaa nirmistaamo highlight chestundi.vikalanga kaaryakartalu eee krindi samasyalapai drushtini aakarshinchaaruh
hakkulu mariyu vidhanalu.
hakkula udyamam.
vikalaangula hakkula udyamam vikalaangulaku samaana avakaasaalu mariyu samaana hakkulanu pondadam lakshyamgaa pettukundi. ravana, nirmaanam mariyu bhouthika vaataavaranamloo praapyata mariyu bhadrata; swatantra jeevanam, upaadhi, vidya mariyu gruhanirmaanamlo samaana avakaasaalu; mariyu durviniyogam, nirlakshyam mariyu rogula hakkula ullanghana nundi swechcha udyamam yokka nirdishta lakshyalu mariyu demandlu. eee avakaasaalu mariyu hakkulanu bhadraparachadaaniki samarthavanthamaina poura hakkula chattam prayatninchabadindi.
prarambha vikalaangula hakkula udyamamlo vaikalyam yokka vaidya namuunaa aadhipatyam chelaayinchindi, ikkada vikalaangulanu nayam cheyadaaniki ledhaa chikitsa cheyadaaniki praadhaanyata ivvabadindi, tadwara vaaru saamaajika pramaanaalaku kattubadi untaaru, conny 1960la nundi, hakkula samuuhaalu vaikalyam yokka saamaajika namuunaaku maaradam praarambhinchaayi, ikkada vaikalyam vivaksha samasyaga ardham chesukobadindi, tadwara hakkula samuuhaalu chattaparamaina maargaala dwara samaanatvaanni saadhinchadaaniki maargam sugamam chesindi.
maajee soviet union yokka ganatantraalalo vaikalyam samasyalu mariyu praapyata kosam vaadinchadam vidhana roopakalpanalo marinta vyavastheekrutamgaa mariyu prabhaavavantamgaa maarindi.
vikalaangula nyaya udyamam.
vikalaangula hakkula udyamam nundi udbhavinchina vikalaangula nyaya udyamam, idhi chattaparamaina maarpu mariyu saampradaaya poura hakkulaku praadhaanyata ivvadaaniki badulugaa, saamuuhika vimuktini praadhaanyata ivvadam dwara vikalaangula jeevitaalanu meruguparachadam lakshyamgaa pettukundi. vikalaangula hakkula "rendava tarangam" gaa piluvabade eee chatram, samardhyam, valasavaadam, tella aadhipatyam mariyu binna deshavaalii pettubadidaarii vidhaanamtho mudipadi unna aneka anachiveta vyavasthalanu pariseelinchadaaniki prayatnistundi. vaikalyam nyayam" anae padaanni 2005loe elgibitique vikalanga mahilalu, miah mingus, patricia bern mariyu stacey milburn roopondinchaaru, veeru pradhana sravanti vaikalya hakkula kante paraspara vibhajanaku ekkuva praadhaanyatanistuu, kendra attadugu swaraalaku sambandhinchi samarthavaada vyatiraeka udyamaanni nirminchadaaniki prayatninchaaru. vaari brundam, dhi disability justice collective, sebastian margaret, leroy eff vanti pramukha vikalanga kaaryakartalanu kooda kaligi undhi. moor juuniyar.ayana kavitvam mariyu crip haap udyamaanni sthaapinchadaaniki prasiddhi chendaaru, mariyu eli clair, vaikalya adhyayanaalalo bodymind bhavananu prachuryam pondadaaniki prasiddhi chendaaru.
vikalaangula hakkulapai samavesam.
december 13,2006naa, prapanchamlooni anchanaa vesina 650 millionla mandhi vikalaangula hakkulu mariyu avakaasaalanu parirakshinchadaaniki mariyu penchadaaniki 21va sataabdapu modati maanava hakkula oppandam ayina vikalaangula hakkulapai samavesaniki aikyaraajyasamiti adhikarikamga angeekarinchindi. 182 deshaalu eee oppandaaniki aamodam telipayi ledhaa aamodinchaayi. eee oppandampai santakam chese deshaalu jaateeya chattalanu sweekarinchi, paatha vaatini tolaginchaalsina avasaram undhi, tadwara vikalaangulaku vidya, upaadhi mariyu saamskrutika jeevitaaniki samaana hakkulu untaayi; aastini kaligi undataaniki mariyu vaarasatvamgaa pondhe hakku; vivaham modalaina vaatilo vivaksha chuupabadakuudadu.; mariyu vaidya prayogaalalo ishtapadakudani vishayalugaa undakudadu. maanava hakkula haikamishanartho sahaa un adhikarulu, eee billu saamaajika namuunaaku anugunamgaa vaikalyam gurinchi marinta hakkula aadhaarita drukpatham patla vaikharilo oka namuunaa maarpunu suuchistumdani paerkonnaaru.
vikalaangula antarjaateeya samvatsaram.
1976loe, aikyaraajyasamiti vikalaangula kosam thana antarjaateeya samvatsaraaniki (1981) pranaalika veyadam praarambhinchindi, taruvaata dheenini antarjaateeya vikalaangula samvatsaramgaa paeru marcharu. vikalaangula dasaabdam (1983-1993) vikalaangulaku sambandhinchina prapancha kaaryaacharana karyakramanni kaligi undhi. 1979loe, iidp-1981 pranaalikaloo yea deshaaniki praatinidhyam vahinchina ekaika vikalanga vyakti fraank boow. nedu, aneka deshaalu vaikalyalunna vyaktulugaa unna pratinidhulanu niyaminchaayi. robbert davilla general assembly mundu prasangamlo dasaabdaanni muginchaaru. bove mariyu davila iddaroo chevitivaaru. 1984loe, cheviti pillalu mariyu yuvata vidyalo upayoginchadaaniki sanketha bhashanu unesco aamodinchindi.
maajee soviet union republiclalo vidhanalu.
maajee soviet unionlo bhaagamaina deshaalalo vidhanalu mariyu kaaryakramaalanu vikalaangula hakkulapai samavesamto samalekhanam cheyadaaniki un karyakramalu mariyu ose pani chestaayi.
raajakeeya samasyalu.
abhivruddhi chendina mariyu konni abhivruddhi chendutunna deshaalalo raajakeeya hakkulu, saamaajika cherika mariyu pourasatvam terapaiki vachayi. vikalaangulu jeevitamlooni anni rangaalalo samaajamlo paalgonadaaniki mariyu dohadapadataniki samarthavanthamaina maargaalanu kanugonadaaniki, aadhaarapadina vikalaangulanu nirvahinchadaaniki grahinchina kharchu gurinchi charcha aandolanaku minchi maarindi.
anchanaa vesina 650 millionla mandhi vikalaangulaloo ekkuva mandhi nivasistunna abhivruddhi chendutunna deshaalalo, praapyata mariyu vidya nundi swayam-saadhikaarata, swayam-sahayaka upaadhi mariyu antaku minchina samasyalanu parishkarinchadaaniki chaalaa krushi avasaram.
gatha konni samvatsaraalugaa, vikalaangula hakkula kaaryakartalu vikalaangulaku puurti pourasatvam pondadampai drushti pettaru.
konni deshaalalo puurti upaadhi pondadamlo addamkulu unnaayi; vikalaangula gurinchi prajala avagahana maaravacchu.
durviniyogam.
vaikalyam unna vyakti kaaranamgaa oka vyakti saareerakamgaa, aardhikamgaa, moukhikamgaa ledhaa maanasikamgaa vedhimpulaku gurainappudu vaikalyam durviniyogam jarugutundi. chaalaa vaikalyalu kanipinchavu (udaaharanaku, ubbasam, abhyasa vaikalyalu) kontamandi durviniyogadaarulu avagahana, maddatu modalaina vaati avasaramtho saareeraka vaikalyanni hetubaddheekarinchaleru.
vaikalyam yokka praabalyam mariyu vaikalyaaniki maddatu ichhe kharchu vaidya purogati mariyu saadhaaranamgaa deerghaayuvuto perige koddi, samaajamlo eee amsam ekkuva raajakeeya praamukhyatanu santarinchukuntundi. raajakeeya paarteelu tama vikalaangulatoe elaa vyavaharistaayo, adhi vaikalyam gurinchi, mukhyamgaa vaikalyam yokka saamaajika namoonaalo, oka raajakeeya party avagahanaku kolatagaa maaravacchu.
beema.
vaikalyam prayojanam ledhaa vaikalyam pinchanu anedi vaikalyam kaaranamgaa tatkalikamga ledhaa saasvatamgaa pani cheyaleni vyaktulaku prabhutva samsthalu andinche oka pradhana rakamaina vaikalyam beema. yuu loe.ess.vaikalyam prayojanam anubandha bhadrata aadaayam vibhaagamlo andinchabadutundi. kenadaalo, idhi kenada pension pranaalikaloo undhi. itara deshaalalo, saamaajika bhadrata vyavasthala kinda vaikalya prayojanaalanu andinchavacchu.
paaschaatya deshaalalo, pradhanamgaa eurup mariyu united stateslo vikalaangula pinchanla kharchulu kramamga perugutunnaayi. 1980loe united kingdamlo, vikalaangula pinchanlapai kharchu sthuula jatiyotpatti (zii. dii. pii) loe 0.9 saatamgaa undani nivedinchabadindi; rendu dasaabdaala taruvaata idhi zii. dii. pii. loe 2.6 saataaniki cherukundi. anaaroogyam kaaranamgaa pani nundi lekapovadam mariyu bhavishyattulo vaikalyam pension vachhe pramaadam madhya sambandhaanni aneka adhyayanalu nivedinchaayi.
denmarklo parisoedhakulu chesina oka adhyayanam prakaram, anaaroogyam kaaranamgaa swayam-nivedinchabadina rojula gairhajaru samacharanni vaikalyam pinchanu kosam bhavishyat sambhaavya samuuhaalanu samarthavantamgaa gurtinchadaaniki upayoginchavacchu. eee adhyayanalu vidhana nirnetalu, kesu nirvahana adhikarulu, yajamaanulu mariyu vaidyulaku upayogakaramaina samacharanni andinchavacchu.
switzerlandlo, gatha rendu dasabdaluga pradaanam cheyabadina bhatyaala sankhyanu tagginchadam dwara mariyu vrutti punaravasa charyalaku aasrayaanni penchadam dwara vaikalyam rangamlo saamaajika vidhanalu gananeeyamgaa punarnirminchabaddaayi. swiss vaikalya beema erpaatu chesina karyakramalalo palgonna vyaktulatoe nirvahinchina interviewlanu aadhaaramgaa chesukuni, oka adhyayanam samaajamlo vaari sthaanaaniki sambandhinchina vaari anischitulu mariyu aandolanalanu, alaage vaikalya beema jokyalapai vaari pratispandanalanu highlight chestundi.
private, labhapeksha kosam vaikalyam beema vikalaangulaku aadaayaalanu andinchadamlo paatra poeshistumdi, ayithe jaateeyam cheyabadina karyakramalu chaalaa mandhi hakkudaarudini pattukune bhadrata valayam.
upaadhi.
adhyayanalu vaikalyam mariyu pedarikam madhya paraspara sambandhaanni vivarinchaayi. mukhyamgaa, vikalaangulaku andinche udyogaalu chaalaa takkuvagaa unnaayi. marta russell ilaa paerkonnaadu, "vikalaangula (vasati soukaryaalato pani cheyagala) anachivetaku praathamika aadharam vaetana karmikuluga dopidi nundi vaarini minahaayinchadam."
medho vaikalyam.
aneka deshaalalo medho vikalaangulaku (idi) sraamikasaktiloo avasaramaina naipunhyaalanu pondadaaniki sahayapade karyakramalu unnaayi. ituvanti karyakramalalo aasrayam pondina varkshaaplu mariyu vayojanula day cair karyakramalu unnaayi. rakshita karyakramalalo thotapani, tayari mariyu sameekarinchadam vanti pagati karyakalapalu untaayi. eee karyakalapalu saadhaarana-aadhaarita panulanu sulabhataram chestaayi, idhi panisaktiloki pravesinche mundu gurtimpu pondina vyaktulu anubhavanni pondadaaniki veelu kalpistundi. adevidhamgaa, vayojanula day cair karyakramalalo pagati karyakalapalu kooda untaayi. ayithe, eee karyakalapalu vidya vaataavaranamloo aadharapadi untaayi, ikkada vyaktulu communication, memory mariyu saadhaarana jeevana naipunhyaalanu sulabhataram cheyadaaniki sahayapade vidya, saareeraka mariyu communication aadhaarita panulalo nimagnam kagalaru. adanamgaa, vayojanula day cair karyakramalu bahiranga pradaesaalaku kshetra parytanalanu schedule cheyadam dwara samaja karyakalapalanu erpaatu chesaayi (udhaa.zii. jantupradarsanasaalalu, mariyu cinema theatres). rendu karyakramalu sraamikasaktiloki pravesinche mundu medho vikalaangulaku avasaramaina naipunhyaalanu andinchinappatikii, gurtimpu pondina vyaktulu samaja-samagra upaadhiki ishtapadataarani parisoedhakulu kanugonnaru. viniyogadaarula seva, clerical, kaapalaadaaru, aatithya mariyu tayari sthaanaala nundi vividha vruttulalo kaneesa ledhaa ekkuva vaetanaalatoe prajalaku community-integrated upaadhi avakaasaalu andinchabadataayi. gurtimpu pondina udyogulu shikshanhato vaariki sahayam cheyagala vikalaangulaina udyogulato kalisi panicheestaaru. eee moodu empikalu medho vikalaangulaku rojuvaaree jeevitaaniki mukhyamaina saamaajika naipunhyaalanu abhivruddhi cheyadaaniki mariyu upayoginchadaaniki anumatistaayi. ayithe, lindstrome mariyu itarula prakaram, gurtimpu pondina udyogulu gurtimpu laeni udyogulato samanamga vyavaharistaarani haamii ledhu.community-integrated udyogulaku vaetanaalu pondhe avakaasam takkuvagaa undhi, mariyu kevalam 26 saatam mandhi matrame puurti samayam hodaanu nilupukogalugutaaru.
sthiramaina sraamika saktini kanugonadam adanapu savaallanu kaligistundi. journal off uplied research inn intellectual disability" loe prachurinchina oka adhyayanam udyogam kanugonadam kashtamgaa unnappatikee, udyogaanni sthireekarinchadam marinta kashtamani suuchimchimdi. gurtimpu pondina vyaktulaku upaadhini pondadaaniki tagina utpatti naipunyaalu mariyu samarthavanthamaina saamaajika naipunyaalu avasaramani chadse-rush pratipaadinchaaru. udyoga nashtaniki itara antarleena karakalu nirmaanaatmaka karakalu mariyu kaarmika-karyalaya samaikyata. killsby cheppinatlugaa, parimita nirmaanaatmaka karakalu udyogamlo aneka amsaalanu prabhaavitam chestaayi, udaaharanaku oka gurtimpu pondina vyakti pani cheyadaaniki anumatinchabadina parimita gantala sankhya. dheeniki badulugaa, fabian mariyu itarula prakaram.idhi sahodyogulato sambandhaalanu pempondinchukovadaaniki ledhaa karyalayamlo baga kalisipovadaniki avakaasam lekapovadaniki daariteestundi. ayinappatikee, udyogaanni sthireekarinchaleni vaaru tarachugaa nirutsaahapadataaru. jarid nirvahinchina adhe adhyayanam prakaram, palgonna chaalaa mandhi tama sahodyogulato poliste takkuva aadaayaanni sampaadinchaarani, vaariki pani lenanduna vaari rojanta ekkuva samayam undani kanugonnaru. vaariki niraasa mariyu vaiphalya bhavalu kooda undevi. U prakaram.ess. vaikalyampai jaateeya samstha, gurtimpu pondina vyaktulu nirantaram nirutsaahaanni edurkovadame kakunda, chaalaa mandhi pedarika rekhaku diguvana nivasistunnaaru, endukante vaaru upaadhini kanugonalekapovadam ledhaa sthireekarinchalekapovadam mariyu gurtimpu pondina kaarmikulapai unchina employee parimitula kaaranamgaa. idhi aaharam, vaidya samrakshana, ravana mariyu gruhanirmaanam vanti praathamika avasaraalatoe sahaa tamanu taamu teerchukolekapoye vyaktulanu chestundi.
pedarikam.
vikalaangulaina pani chese vayassu gala vyaktula pedarikam raetu vikalaangula kante daadaapu rendunnara retlu ekkuva. vaikalyam mariyu pedarikam oka dushta vruttaanni yerparustaayi, dheenilo saareeraka addamkulu mariyu vaikalyam yokka kalankam aadaayaanni pondadam marinta kashtataram chestaayi, idhi aarogyakaramaina jeevitaaniki aarogya samrakshana mariyu itara avasaralanu taggistundi. prabhutva nidhulatho kuudina aarogya mariyu saamaajika sevalu laeni samajalalo, vaikalyamtho jeevinchadaaniki mandulu mariyu tarachugaa aarogya samrakshana sandarsanalu, intlo vyaktigata sahayam mariyu anukuula parikaraalu mariyu dustulapai, saadhaarana jeevana kharchulatho paatu kharchu cheyalsi untundi. vikalaangulapai prapancha nivedika suuchistunna prakaram, vikalaangulaloo moodinta oka vanthu manditho poliste, vikalaangulaloo sagam mandhi aarogya samrakshananu pondaleru. vikalaangulaina peddalaku praja sevalu laeni deshaalalo, vaari kutumbaalu pedarikamlo undavacchu.
vipattulu.
parimita parisoedhana parignaanam undhi, conny vipattulu vikalaangulanu prabhaavitam chesinappudu emi jarugutundane daanipai aneka vruttaanta nivedikalu unnaayi. vikalaangulu vipattula valla baga prabhaavitamavutaaru. sahayam andubaatulo lekapothe bhouthika vaikalyalunna vaarini taralinchetappudu pramaadam untundi. abhignaa balaheenatalu unna vyaktulu vipattu sambhavinchina sandarbhamlo anusarinchaalsina suuchanalanu ardham chesukovadamlo ibbandi padavacchu. eee karakalanni vikalanga vyaktulatoe vipattu paristhitulalo pramaada vaividhyam yokka sthaayini penchutaayi.
vipattu chakram yokka anni dasalalo vikalaangula patla vivakshanu parisoedhanaa adhyayanalu sthiramgaa kanugonnayi. atyanta saadhaarana parimiti emitante, prajalu bhouthikamgaa bhavanalu ledhaa ravaanaanu, alaage vipattu sambandhita sevalanu pondaleru. atyavasara pranaalikadaarulu mariyu vipattu sahaya sibbandiki andistunna vaikalyam sambandhita sikshana lekapovadam valla eee vyaktulanu minahaayinchadam kontavaraku sambhavistundi.
samaajamlo vaikalyam.
vruddhaapyam.
kontavaraku, saareeraka balaheenatalu mariyu maarutunna manasika sthithulu prajalu vaari vayassutho daadaapu sarvavyaaptamgaa anubhavistaaru. vruddhaapya janabha tarachugaa vaikalyam yokka adhika praabalyam kaligi unnanduku kalankam kaligistaaru. cathleen woodward, "vaikalyam adhyayanala kosam keelaka padaalaloo" vraastuu, eee drugvishayaanni eee krindi vidhamgaa vivaristundihi
feminist, kweer, crip" loe, alyson coffer vruddhaapyam mariyu daanitoe sambandham unna aandolana gurinchi prastaavinchaaru. coffer prakaram, eee aandolana saadhaaranam aalochanala nundi udbhavinchindi. aame ilaa chebutondih
saamaajika niyamaalu.
vaari thedaalu kanipinche sandarbhaallo, vikalaangulu tarachugaa kalankaanni edurkontaaru. prajalu tarachugaa vikalaangula unikiki bhayam, karuna, poeshanha, chorabaatlu, dvesham ledhaa nirlakshyam thoo pratispandistaaru. eee praticharyalu, mariyu tarachugaa, vikalaangulanu eee pradaesaalu andinche prayojanaalu mariyu vanarulatho paatu saamaajika pradaesaalanu access cheyakunda minahaayinchavacchu. vikalanga rachayita/parisoedhakudu gennie morris vikalaangulanu attaduguna pettadaniki kalankam elaa panichestundo vivarinchaaduh
adanamgaa, kalankaanni edurkovadam anedi kalankam kaliginchabadina vyakti yokka manasika-bhavodvega sreyassuku haani kaligistundi. vikalaangula manasika-bhavodvega aarogyam pratikuulamgaa prabhaavitamayye margalalo okati vaaru anubhavinche anachivetanu antargatamgaa cheyadam, idhi vaaru balaheenamgaa, verriga, panikiranivaru ledhaa vaari paristhithulatho sambandham unna aneka itara pratikuula lakshanaala bhavanaku daariteestundi. anachiveta yokka antargatata prabhaavita vyakti yokka aatmagouravaanni debbateestundi mariyu gurtinchabadina vaikalyam laeni vaari aadhipatyaaniki anugunamgaa vaari pravartanalanu roopondistundi. vikalaangulu tama vaikalya vyatyaasaanni daachadaaniki mariyu takkuvagaa choopinchadaaniki ledhaa "paas" cheyadaaniki vaari chuttoo unna vyaktulu mariyu samsthalachae ottidi cheyabadinappudu samarthavanthamaina aalochanalu tarachugaa antargatamgaa untaayi. rachayita simi linton prakaram, vikalaangulu samajanni kolpovadam, aandolana mariyu sweeya-sandehaanni anubhavinchadam dwara paas chese charya lothaina bhavodvega debbanu kaligistundi. vaikalyaaniki sambandhinchina kalankaanni srushtinchadamlo mariyu balopetam cheyadamlo media mukhyamaina paatra poeshistumdi. vaikalyam yokka media chitranalu saadhaaranamgaa samaajamlo vikalaangula unikini tappanisarigaa upaantamgaa chuuputaayi. eee chitranalu ekakaalamlo vikalaangula vyatyaasam gurinchi prajaadarana pondina avagahananu pratibimbistaayi mariyu prabhaavitam chestaayi.
tropes.
vikalaangula unikini soochinchadamlo media tarachugaa upayoginche vibhina vyuuhaalu unnaayi. vaikalyanni roopondinche eee saadhaarana margalu amaanaveeyamainavi mariyu vaikalyalunna vyaktula drukpathaalaku praamukhyata ivvadamlo viphalamainanduku teevramgaa vimarsinchabaddaayi. vaikalyam siddhaantakarta mariyu vaakchaaturyavetta jay tii vivarinchinatlugaa. dalmage, samarthavanthamaina media troplu vikalaangula gurinchi samajam yokka apohalanu pratibimbistaayi mariyu konasaagistaayi.
prerana porne.
prerana porne anedi vikalaangula chitranalanu suuchistumdi, dheenilo vaaru kevalam vaikalyam unnanduna sphuurtidaayakamgaa pradarsinchabadataaru. eee chitranalu vimarsinchabaddaayi endukante avi chithreekarinchina vyaktitoe poliste gurtinchabadina vaikalyam laeni veekshakulu tama gurinchi manchi anubhooti chendela cheyalane uddesyamto srushtinchabaddaayi. vikalaangula maanavatvaanni gurtinche badulu, prerana porne vaarini gurtimpu pondina vaikalyam laeni prekshakulaku preranagaa maarustundi.
suupar crip.
supercrip trope anedi media nivedinchina sandarbhaalanu suuchistumdi ledhaa oka gurtinchadagina vijayam saadhinchina vikalanga vyaktini chithreekarinchina sandarbhaalanu suuchistumdi, conny vaaru vaastavaaniki chesina daanikante vaari vaikalyampai kendrikrutamai untaaru. adhe ledhaa saaruupya paristhitulu unna itarulatoe poliste avi asadhaaranamainavigaa bhaavinchi, vismayaanni kaligistaayi. vikalaangulaina kreedaakaarula gurinchi nivedinchadamlo alaage autistic savants yokka chitranalalo eee trope vistrutamgaa upayoginchabadutundi.
chaalaa mandhi vikalaangulu eee praatinidhyaalanu prajalanu puurti vyaktulugaa chudatam kante vaari paristhitini taggistunnatlu khandinchaaru. antekakunda, supercrip chitranalu vaikalyam anedi oka rakamaina pratyeka pratibha, medhavi ledhaa antardrushtini kaligi undaalane avaastavika anchanaanu srushtinchinanduku vimarsinchabaddaayi.
medialo eee trope yokka udaaharanalalo daa. manchi vaidyudu, adbhutam yokka saahasopetamaina mariyu itarula nundi shaan marfi.
vikalaangudaina vilan.
kalpita kathalalo bhaavinchina saamaajika nibandhanala nundi bhinnamaina saareeraka ledhaa manasika gurtulanu kaligi unna paatralu tarachugaa oka vachanamlo pratinaayakulugaa unchabadataayi. lindsay roow-heaveld eee samasyanu marinta vislaeshimchadam praarambhinchadaaniki vidyaarthulaku neerpinchaalsina maargaalanu panchukuntundi. vikalaangula nundi vikalaangula majorityki kanipinche thedaalu prekshakulalo bhayanni rekettinchadaaniki uddesinchabaddaayi, idhi vikalaangula manastatvam vyaktigata ledhaa praja prayojanaalaku mariyu sreyassuku muppuga undadaanni saasvatam chestundi.
vaikalyam taggutundi.
disability drop" trope antey vikalanga paatra nakilee, alankarinche ledhaa vaastavaaniki vaari perkonna vaikalyanni kaligi ledani velladinchinappudu. jay dalmaz eee chitramlo kevin spacey paatra, verbal kintnu "saadhaarana anumaanitulu" anae chitraaniki udaaharanagaa andinchaadu, mariyu ilanti chitranalu vikalaangula patla samarthavanthamaina samajam yokka apanammakanni pratibimbistaayi. adanamgaa, oka paatra yokka asthirata yokka eee bahirgatam tarachugaa katha yokka kathana climaxga panichestundi, mariyu kathaamsam, kathana addanki ledhaa paatraatmaka parikaramlo vaikalyanni sangharshanaku muulamgaa upayoginchadam itara vaikalya adhyayanala panditula siddhaantamtoe sardubaatu chestundi. michel mariyu shahron snider.
vikalanga baadhituraalu.
vaikalyam unna vyakti durbharamgaa ledhaa nissahayamgaa unnatlu bhavinchinappudu maroka saadhaarana sanghatana.
notre daam yokka kwasimodo yokka kunchback, enugu manishi yokka zaan merick, chrismus karol yokka chinna samayam, mariyu prajalanu "baadhitulu" ledhaa "baadhitulu" anie piliche vaartaa prasaralu kooda eee moosa dhoraniki konni udaaharanalu.
saasvatamgaa amayakuralu.
vaikalyalunna paatralu tarachugaa cinemaallo devadutudiga ledhaa pillaluga chitreekarinchabadataayi. eee chitraalalo "raine myaan" (1988), "forrest gump" (1994) mariyu "ii yaam saam" (2001) unnaayi, ivanni adbhutamaina udaaharanalu.
vikalaangudaina amayaka mariyu priyamaina vyakti tarachugaa vaari "saadhaarana" vayojana sahacharula asamarthathalanu etthi chuuputaaru, idhi vaariki mokshaanni saadhinchadaaniki sahaayapadutundi.
migataa anninti maadirigaane, eee moosa dhorani kevalam asatyamaina mariyu anduvalla haanikaramaina avagahanalanu poeshistumdi.
aneka vaikalya troplu unnappatikee, vaikalya soundaryam kala mariyu madhyamalalo vikalanga sariiraalanu khachitamgaa chithreekarinchadam dwara vaatini tolaginchadaaniki prayatnistundi.
sweeya maddatu.
kontamandi vikalaangulu vaidya namuunaaku vyatiraekamgaa saamaajika namuunaanu upayoginchadam dwara anagaarina sthithiki vyatiraekamgaa pooraadataaniki prayatninchaaru; vaari sareeraalu mariyu balaheenatala nundi vimarsalanu mariyu vaari vikalanga sahacharulatho poliste vaarini anachivese saamaajika samsthala vaipu mallinche lakshyamtho. praapyata lekapovadam, medialo paelavamaina praatinidhyam, saadhaarana agouravam mariyu gurtimpu lekapovadam vanti aneka firyaadulanu parishkarinchaalani korukune vaikalya kriyaaseelata saamaajika namuunaa framework nundi udbhavinchindi.
vaikalya samskruti' srushti vistruta samaajamlo kalankam yokka bhaagaswaamya anubhavam nundi udbhavinchindi. vikalanga samajalalo palgonadam dwara vaikalyanni saanukuula gurtimpunu sweekarinchadam mariyu vaikalyam samskrutilo palgonadam anedi antargata pakshapaataanni edurkovadaniki samarthavanthamaina maargam; mariyu vaikalyam gurinchi aadhipatya kathanaalanu savaalu cheyavachu.
vibhajanalu.
vikalaangulu saamaajika samsthalanu nadapadaniki anubhavalu vaaru yea itara saamaajika vargaalaku chendinavaaro anae daani panitiirugaa chaalaa bhinnamgaa untaayi. udaaharanaku, vikalanga purushudu mariyu vikalanga mahila vaikalyanni bhinnamgaa anubhavistaaru. idhi oka vyakti yokka gurtimpu yokka vividha amsaalu (vaari lingam, jaathi, laingikata, matam ledhaa saamaajika taragati vantivi) parasparam kalusukuni anachiveta mariyu pratyeka hakkula yokka pratyaekamaina anubhavalanu srushtistaayani vivarinche paraspara vibhajana bhaavanatho maatlaadutundi. vikalaangula hakkulapai aikyaraajyasamiti samavesam rendu rakaala vaikalya vibhajanalanu vaeru chestundih jaathi-vaikalyam vibhajana mariyu linga-vaikalyam vibhajana. ayithe, inca aneka koodallu unnaayi. vaikalyam prati vyaktichae bhinnamgaa nirvachinchabadutundi; idhi kanipinche ledhaa adrusyamgaa undavacchu, mariyu bahula koodali tarachugaa ativyaapti chendutunna gurtimpu vargaala nundi utpannamavutundi.
jaathi.
vyaadhi adhyayanam yokka prapancha bhaaram yokka kramabaddhamaina vislaeshanha prakaram, prapanchavyaaptamgaa aneka minority samajalalo vaikalyam sambhavam ekkuvagaa unnatlu nivedinchabadindi. jaathi alpasankhyakulugaa unna vikalaangulaku kooda saadhaaranamgaa maddatu labhinchadam takkuva mariyu vaaru himsaatmaka vivakshaku gurayye avakaasam ekkuvagaa untundi. chiled development" jarnallo prachuritamaina oka adhyayanam prakaram, alpasankhyaaka vikalanga pillalu takkuva mariyu madhya aadaaya deshaalalo sikshaatmaka kramasikshananu pondhe avakaasam ekkuvagaa undhi. vaikalyam laeni vaari kante vaikalyalunna pillalu ekkuvagaa durviniyogam cheyabadataru anae vaastavam kaaranamgaa; eee vargamlooni jaatiparamaina pillalu marinta ekkuva pramaadamloo unnaaru. united stateslo vaikalyaaniki sambandhinchi, kamille eah. berkley journal off criminal laa kosam vraastuu, nelson, naera nyaya vyavastha nundi vikalaangulaina jaathi minoritylu anubhavinche dwandwa vivakshanu paerkontuu, "pratikuulamgaa jatiparamga unna vyaktulu, antey tellavaaru kanivaruga bhaavinche vyaktulu, mariyu manasika anaaroogyam telisina ledhaa oohinchina vaariki, pooliisulatoe paraspara charya anischitamainadi mariyu pramaadakaramainadi."
lingam.
vikalaangula anagaarina sthithilo undatam valla vikalaangulu linga uniki gurinchi samajam emi aasistundo grahinchalekapovachhu. vaari linga gurtimpuku gurtimpu lekapovadam valla vikalaangulaku asamarthatha bhavalu kalugutaayi. thamus zhe. illinais state universityki chendina gershik linga gurtimpu yokka eee tiraskarana enduku sambhavistundo vivaristundihi
vikalaangulaina mahilalu mariyu purushulu enthavaraku lingabhedam kaligi unnaro, eee rendu gurtimpula paraspara charyalu ververu anubhavaalaku daariteestaayi. vikalanga mahilalu oka vidhamaina "double stigmatization" nuu edurkontaaru, dheenilo eee rendu attadugu vargaalaku vaari sabhyatvam ekakaalamlo pratidaanitoe anubandhinchabadina pratikuula muusapoetalanu teevrataram chestundi, endukante vaaru vaariki aapaadinchabaddaaru. ayithe, paraspara vibhajana yokka chatram prakaram, lingam mariyu vaikalyam oka pratyaekamaina anubhavanni srushtinchadaaniki kalustaayi, idhi kevalam oka mahilagaa undatam mariyu vidigaa vaikalyam kaligi undatam yokka yaadruchikam kaadu, conny vaikalyam unna mahilagaa undatam yokka pratyaekamaina anubhavam. okaru entha anagaarina vargaalaku chendinavaaraite, vaari hakku ledhaa anachiveta anubhavam marutundihi sankshiptamgaa, oka nallajati mahila mariyu oka tellajati mahila vaikalyanni bhinnamgaa anubhavistaaru.
un umen watch prakaram, "konni saamskrutika, chattaparamaina mariyu samsthaagata addankula pattudala vikalanga mahilalu mariyu baalikalanu rendu retlu vivakshaku gurichestundihi mahilalugaa mariyu vikalaangulugaa."rosemary haaram-thamson cheppinatlugaa," vikalanga mahilalu, saadhaaranamgaa mahilala kante marinta teevramgaa, saamuuhika saamskrutika kalpanalo takkuvasthaayi, lopam, mitimeerina, asamarthulu, anarhata mariyu panikiraniviga chuupabaddaaru."
saamaajika-aardhika nepathyam.
jaathi mariyu vaikalyam ledhaa lingam mariyu vaikalyam yokka vibhajanala maadirigaane, oka vyakti yokka saamaajika-aardhika nepathyam kooda vaari vaikalyam yokka anubhavanni maarustundi. takkuva saamaajika-aardhika sthithi unna vikalanga vyakti, adhika saamaajika-aardhika sthithi unna vikalanga vyakti kante, ekkuva addamkulu mariyu takkuva avakaasaalatoe prapanchaanni bhinnamgaa anubhavistaadu.
vaikalyam mariyu saamaajika-aardhika sthithi madhya vibhajanaku oka manchi udaaharana vidyaku praapyata, endukante pedarikam mariyu vaikalyam madhya pratyaksha sambandhaalu unnayani manaku telusu-tarachugaa dushta chakramlo pani cheyadam. pratyeka vidya mariyu vikalanga pillala samrakshana kharchulu gurtimpu pondina vaikalyam laeni pillala kante ekkuvagaa untaayi, idhi tagina vidyanu pondadamlo apaaramaina addankigaa nilustundi. tagina vidya (yea dasaloonainaa) andubaatulo lekapovadam, upaadhini kanugonadamlo ibbandulaku daariteestundi, idhi tarachugaa paedha mariyu vikalanga vyaktigaa okari anubhavam dwara oke saamaajika nirmaanamloo undataaniki mariyu saamaajika-aardhika minahaayimpunu anubhavinchadaaniki 'kattubadi' unde dushta chakraniki daariteestundi. sankshiptamgaa, eee dushtachakram takkuva saamaajika-aardhika nepathyam unna vikalaangulaku aardhika, saamaajika mariyu saamskrutika muuladhanam lekapovadaanni teevrataram chestundi. marovaipu, adhika saamaajika-aardhika hodha kaligina vikalanga vyakti, tagina (pratyeka) vidya ledhaa chikitsanu pondadaaniki sulabhamgaa samayam gadapavacchu-udaaharanaku, vaariki vijayavantam kaavadaaniki sahayapade merugaina sahayalu, vanarulu ledhaa kaaryakramaalanu pondadam dwara.
vaikalya samskruti.
kreedalu.
paralympic kreedalu (antey "olympicsto paatu") (vesavi mariyu sheethaakaalam) olympics tarvaata jarugutaayi. paralympic creedalalo vistruta shreni saareeraka vaikalyalunna kreedaakaarulu unnaaru. sabhya deshaalalo, paralympic creedalalo vinodaatmaka nundi unnata sthaayi varaku sthaayilalo pootiini nirvahinchadaaniki samsthalu unnaayi (udaaharanaku, vikalanga kreedalu usa mariyu united stateslo blazesports america).
vennemuka gaayaalato badhapaduthunna british yuddha anubhavagnula punaravasa karyakramam nundi paralympics abhivruddhi cheyabadindi. 1948loe, surr ludwig guttman, rendava prapancha yuddham anubhavagnulatho kalisi vennemuka gaayaalato unnavaaritho kalisi UKలోనii ayilsbareeloni stoke mandeville aasupatrilo panichestunna naraala shaastravetta, thana rogula punaravasa karyakramalalo bhaagamgaa kreedanu upayoginchadam praarambhinchaadu.
2006loe, saareerakamgaa vikalaangulaina vyaktula kosam, mukhyamgaa avayavaala nashtam ledhaa avayavaala vyatyaasam, teevramaina creedalalo pootii padataniki extremity games erpaatu cheyabaddaayi.
janabha.
prapanchavyaaptamgaa mariyu desavyaaptamgaa vikalaangula sankhya anchanaalu samasyaatmakamainavi. vaikalyanni nirvachinchadaaniki teesukunna vividha vidhanalu unnappatikee, prapanchamlooni vikalaangula janabha chaalaa peddadani janabha saastravettalu angeekaristunnaaru. udaaharanaku, 2012loe prapancha aarogya samstha prapancha janabha 6.5 biliyanlugaa anchanaa vesindi. vaarilo daadaapu 650 millionla mandhi ledhaa 10 saatam mandhi madhyastamgaa ledhaa teevramgaa vikalaangulugaa anchanaa veyabaddaaru. 2018loe antarjaateeya kaarmika samstha anchanaa prakaram prapancha janabhalo edava vanthu mandhi, daadaapu oka billion mandhi prajalu vikalaangulu, vaarilo 80 saatam mandhi abhivruddhi chendutunna deshaalalo, mariyu 80 saatam mandhi pani chese vayassulo unnaaru. sraamika shakti nundi vikalaangulanu minahayinchi sthuula jaateeyotpattilo 7 saatam varaku kharchu avtundani lekkinchaaru.
united states.
centers pharr disease controll yokka anaaroogyam mariyu maranaala varapu nivedika prakaram, united stateslo naaluginta oka vanthu mandhi prajalu vikalaangulugaa nivedinchabaddaaru, endukante yuvakulalo 2016. 10% manasika vaikalyalu unnatlu nivedinchabadindi. madhya vayaskulu mariyu vruddhulalo chalanasheelata sambandhita samasyala raetlu varusaga 18.1% mariyu 26.9% thoo atyadhikamgaa unnaayi. jaathi ledhaa jaathi paramgaa, aseanlu atyanta takkuva namodaina vaikalyam retunu kaligi unnaaru, daadaapu 10 saatam, ayithe sthaanika americanlu, atyadhika namodaina sanghatanalu kaligina jaathi samuuham, peddavaarilo 30 saatam mandhi vaikalyam retunu kaligi unnatlu nivedinchabadindi. african americanlalo 25 saatam adhika nivedinchabadina vaikalyam raetu undhi, tella peddalalo 16 saatam mariyu hysponic prajalaku 17 saatamtoe poliste.
kenada.
22.vaikalyam nivedikalapai 2017 kenadian survey prakaram, 15 ellu paibadina kenadiyanlalo 3 saatam mandhi vaikalyam ledhaa 6,246,640 vyaktulanu kaligi unnatlu nivedinchabadindi. kenadaalo, sraamika-taragati purushula kante mahilalu mariyu vruddhulu vikalaangulu ayye avakaasam ekkuvagaa undhi. 25 mariyu 65 madhya pani chese vayassu gala vyaktulatoe poliste, 65 ellu paibadina seeniyarlu 38 saatam vaikalyam retunu nivedinchaaru, idhi daadaapu rettimpu ekkuva. kenadaalo, 15 ellu paibadina mahilallo purushula 20 saatamtoe poliste, 24.3% yokka nivedinchabadina vaikalyam raetu undhi. 2017 kenadian survey off disability nivedikala prakaram, kenadaalo 15 ellu paibadina dakshinasiyalo 4 saatam mandhi vaikalyamtho unnaaru, latin americanlalo 1 saatam takkuva raetu undhi.
australia.
daadaapu 5 mandhi australionlalo okaru ledhaa 4.4 millionla mandhi prajalu vaikalyam kaligi unnaarani australian beuro off statistics anchanaa vesindi. vikalaangulaina australialo 25 saataaniki paiga manasika ledhaa pravartanaa samasya nivedinchabadindi. purusha praabalyam 17.6 millionlu kaga, stree praabalyam kontha ekkuvagaa 17.8 millionlu undhi. vayassu vaareegaa, australialo 0 mariyu 64 madhya vayaskulalo 11.6% vaikalyam kaligi unnaaru, 65 mariyu anthakante ekkuva vayassu unnavaarilo 49.6% thoo poliste. 53.vaikalyam unna 15 nundi 64 samvatsaraala vayassu gala australionlalo 4 saatam mandhi udyogam chestunnaru.
united kingdom.
house off commons library prakaram, UK looni janabhalo 14.6 millionlu ledhaa 22 saatam mandhi, 2020-2021 loe vikalaangulugaa nivedinchabaddaaru. UK loe, 9 saatam mandhi pillalu, 21 saatam pani chese vayassu gala prajalu mariyu 42 saatam mandhi rashtra pinchanu vayassu paie vikalaangulu ledhaa vikalaangulu unnaaru. 2011loe 35,875 mandhi vyaktulapai nirvahinchina jeevita avakaasaala survey prakaram, sumaru 29 saatam swethajaatheeyulu, 27 saatam mishrama jaathi prajalu, 22 saatam asea prajalu, 21 saatam nallajaateeyulu, 19 saatam itara jaathi samuuhaalaku chendina prajalu balaheenatalu ledhaa vaikalyalu kaligi unnatlu nivedinchabadindi. purushulatho poliste, mahilalu vaikalyam kaligi unde avakaasam purushulatho poliste konchem ekkuvagaa undhi, adhe samvatsaram nirvahinchina maroe survey phalitaala prakaram, purushulalo 26 saatam mandhi mahilalaku vaikalyam kaligi undagaa, 31 saatam mandhi mahilalaku vaikalyam kaligi unnatlu nivedinchabadindi.
chaina.
national library off medicine nundi vacchina vaidya prachurana ayina chainaalo vaikalyam praabalyamlo iravai samvatsaraala dhoranula prakaram, 2006loe 84.6 millionla mandhi chainees vyaktulu vaikalyamtho jeevistunnaarani anchanaa. 2006loe 83,342 mandhi purushulu mariyu 78,137 mandhi mahilalatho nirvahinchina sarvelo, vaikalyam yokka atyadhika namodaina raetlu unna vayassu samuuhaalu 18-44-vayassu gala purushulu (22.5%) mariyu 65-74-vayassu gala mahilalu (22.8%), mottam deshaaniki praatinidhyam vahinchina jarnallo prachurinchina poles prakaram. chainaalo, vikalaangula saatam pattana mariyu graameena praantaala madhya gananeeyamgaa maarutuu untundi, pattana chainaalo nivedinchabadina 27.6% mariyu 27.8% retlatho poliste, graameena chainaalo purushulu mariyu mahilalu varusaga 72.4% mariyu 72.2% retlanu kaligi unnaaru. chainaalo vinikidi mariyu matlade vaikalyalu sarvasadhaaranamgaa nivedinchabaddaayi, vikalaangulaloo mahilala kante purushulu varusaga 39.6% mariyu 36.2% retlatho ekkuvagaa prabhaavitamavutunnaaru.
dakshina korea.
dakshina korealo, 2018loe mottam vikalaangula sankhya 1 million kante ekkuva ledhaa janabhalo sumaru 5 saatam mandhi unnaaru. vikalaangulu laeni koreanlatho polchinappudu, vikalaangulu sagatuna 56.5 rojulu vaidya soukaryaalalo gadiparu, idhi jaateeya sagatu kante 2.6 ekkuva. 34.mottam sraamikasaktiloo 9 saatam mandhi vikalaangulaku sambandhinchina udyogaalalo panicheestunnaaru. vikalanga kutumbaalu sagatu aadaayam 41.53 million vaan ledhaa mottam kutumba aadaayamlo 71.3% sampaadinchaayi. vikalaangulapai korea 2020 ganaamkaala prakaram, vikalaangulaloo ekkuva mandiki itara rojuvaaree panulatho paatu "subhraparachadam" mariyu "ravaanaanu upayoginchadam" loe sahayam avasaram.
abhivruddhi chendutunna deshaalu.
abhivruddhi chendina deshaala kante abhivruddhi chendutunna deshaalalo vaikalyam sarvasaadhaaranam. vaikalyam mariyu pedarikam madhya sambandham eee nirmaanaalu parasparam balopetam chese "dushta chakram" loe bhaagamgaa bhaavistaaru.

