**Occasionally, but typically under only specific circumstances.**

In the first centuries after the development of the cannon, stone shot was used in most cases. Stone is frangible; it tends to shatter upon impact, and even if a stone cannonball did not shatter, it was easily converted to peaceful use as building material. Both of these factors tended to work against the recovery and re-use of stone cannonballs. During [excavations at Edinburgh Castle between 1988 and 1991](_URL_1_) archaeologists discovered a handful of never-fired stone cannonballs and fragments from rounds that had clearly been used and shattered. 

The use of iron shot began to take off in the 16th century and by the 17th century, they were almost ubiquitous. The issue here, as with stone, is that poor-quality iron (endemic in this period) is brittle and will shatter upon impact just as stone will. Given that cannon shot were designed to be destroyed, they were typically constructed of the cheapest iron possible, which increased the likelihood that they would fracture or deform.

Now, allow me to divert you into the question of **why** and **when** solid shot would be recovered. Solid cannon shot, whether iron or stone, tends to be *extraordinarily* heavy for its size and is difficult to handle because of its shape. You have to have a *reason* to go through the effort of recovering a particular solid shot. It is much easier to get new shot from your logistical train than to go through the effort of recovering shot. Large-scale shot recovery only makes sense if your own supplies are limited.

You might need a block and tackle setup to lift the shot. You'll need wagons and horses to carry the shot away. All this is expensive in both time and labor, which means you typically see shot recovery take place only where large concentrations of artillery have fought in a confined area. The effort of mustering a shot-recovery detail is offset by the ability to collect large amounts of shot.

Remember, too, that you have to cope with matching the shot's caliber ─ something not always easy if both sides in a battle aren't using compatible ammunition.

So to recap: In order for shot-recovery to be feasible, you need to have a shortage of ammunition that forces you to recover shot. You need to have the manpower to be able to recover the shot. You need to be fighting between approximately 1500 and 1870. You need to be at a place where large amounts of artillery were used in a confined area.

This checklist limits how often cannon shot was reused, but it did happen time and again. Stephen Bull, in his book *The Furie of the Ordnance* about artillery in the English civil wars, writes, "It is likely that the largest number (of 17th century cannon shot) were picked up and reused, or scrapped, within a relatively short period of the time they were fired or lost. Shot are recorded as having been removed from many of the major battlefields, notably Marston Moor and Naesby, over a very long period of time."

Mark Thomson's book, *Wellington's Engineers* about military engineering during the Peninsular War, references an account from Alexander Dickson: "the soldiers were offered a bounty for every roundshot they could recover for re-use and so as not to discourage them, even roundshot of calibres which were of no use were paid for."

During the Crimean War, when vast amounts of artillery were leveled against the Russian defenders along the Black Sea, the practice of round shot recovery [was captured on camera](_URL_0_), with the cannonballs in the ditch having been rolled down a hill by soldiers seeking to collect them.

Finally, during the American Civil War, the logistically-strapped Confederacy's quartermaster department [mined the Seven Days battlefields for almost a year afterward](_URL_2_), recovering supplies and spent cannon shot to be used in the war effort. At isolated places like Ship Island, in Texas, and elsewhere, Confederate artillerymen recovered Union-fired round shot in order to keep their guns fed. 

The development of exploding shot and artillery shells brought an end to the era of recovering round shot. Even by the time of the American Civil War, round shot was on the way out of circulation.



** ඉඳහිට, නමුත් සාමාන්‍යයෙන් විශේෂිත තත්වයන් යටතේ පමණි.** කාලතුවක්කුව සංවර්ධනය කිරීමෙන් පසු පළමු සියවස් වලදී, බොහෝ අවස්ථාවලදී ගල් වෙඩි තැබීම භාවිතා කරන ලදී. ගල් බිඳෙන සුළු ය; එය බලපෑමෙන් කැඩී බිඳී යාමට නැඹුරු වන අතර, ගල් කාලතුවක්කු බෝලයක් කැඩී නොගියද, එය ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍ය ලෙස සාමකාමී භාවිතයට පහසුවෙන් පරිවර්තනය විය. මෙම සාධක දෙකම ගල් කාලතුවක්කු ප්‍රකෘතිමත් කිරීමට සහ නැවත භාවිතයට එරෙහිව ක්‍රියා කිරීමට නැඹුරු විය. [1988 සහ 1991 අතර එඩින්බරෝ මාලිගයේ කැණීම් වලදී](_URL_1_) පුරාවිද්‍යාඥයින් විසින් කිසිදා වෙඩි නොතබන ලද ගල් කාලතුවක්කු බෝල අතලොස්සක් සහ පැහැදිලිව භාවිතා කර කැඩී බිඳී ගිය වට වලින් සොයා ගන්නා ලදී. යකඩ වෙඩි භාවිතය 16 වන සියවසේ ආරම්භ වූ අතර 17 වන සියවස වන විට ඒවා සෑම තැනකම පාහේ දක්නට ලැබුණි. මෙහි ඇති ප්‍රශ්නය, ගල් සම්බන්ධයෙන් මෙන්ම, දුර්වල ගුණාත්මක යකඩ (මෙම කාලයට ආවේණික) භංගුර වන අතර එය ගල් කඩා වැටෙනවාක් මෙන් බලපෑමෙන් කැඩී බිඳී යනු ඇත. කාලතුවක්කු වෙඩි තැබීම විනාශ කිරීමට සැලසුම් කර ඇති බැවින්, ඒවා සාමාන්‍යයෙන් සාදා ඇත්තේ හැකි ලාභම යකඩ වලින් වන අතර එමඟින් ඒවා කැඩී යාමේ හෝ විකෘති වීමේ සම්භාවිතාව වැඩි විය. දැන්, **ඇයි** සහ **කවද** ඝන වෙඩිල්ල ප්‍රතිසාධනය කරන්නේද යන ප්‍රශ්නයට ඔබව යොමු කිරීමට මට ඉඩ දෙන්න. ඝන කාලතුවක්කු වෙඩි, යකඩ හෝ ගල් වේවා, එහි ප්‍රමාණය සඳහා *අසාමාන්‍ය* බරින් යුක්ත වන අතර එහි හැඩය නිසා හැසිරවීමට අපහසු වේ. නිශ්චිත ශක්තිමත් පහරක් නැවත ලබා ගැනීමේ උත්සාහය හරහා යාමට ඔබට *හේතුවක්* තිබිය යුතුය. ඔබේ ලොජිස්ටික් දුම්රියෙන් නව වෙඩි තැබීමක් ලබා ගැනීම වෙඩි ප්‍රතිසාධනය කිරීමේ උත්සාහයට වඩා පහසුය. මහා පරිමාණ වෙඩි ප්‍රතිසාධනය අර්ථවත් වන්නේ ඔබේම සැපයුම් සීමිත නම් පමණි. ඔබට පහර එසවීම සඳහා අවහිර කිරීම සහ ප්‍රහාර එල්ල කිරීම අවශ්‍ය විය හැකිය. වෙඩි තැබීම රැගෙන යාමට ඔබට ගැල් සහ අශ්වයන් අවශ්‍ය වේ. මේ සියල්ල කාලය සහ ශ්‍රමය යන දෙකෙන්ම මිල අධික වේ, එයින් අදහස් කරන්නේ වෙඩි ප්‍රතිසාධනය සාමාන්‍යයෙන් ඔබ දකින්නේ සීමිත ප්‍රදේශයක විශාල කාලතුවක්කු සාන්ද්‍රණයක් ඇති ස්ථානවල පමණක් බවයි. වෙඩි-ප්‍රතිසාධන විස්තරයක් රැස් කිරීමේ උත්සාහය විශාල වෙඩි ප්‍රමාණයක් එකතු කිරීමේ හැකියාව මගින් සමනය වේ. සටනකදී දෙපාර්ශ්වයම ගැලපෙන පතොරම් භාවිතා නොකරන්නේ නම්, වෙඩි තැබීමේ ක්‍රමාංකනයට ගැලපීම සමඟ සාර්ථකව කටයුතු කළ යුතු බව මතක තබා ගන්න. එබැවින් නැවත සලකා බැලීම සඳහා: වෙඩි-ප්‍රතිසාධනය කළ හැකි වීම සඳහා, ඔබට වෙඩි ප්‍රතිසාධනය කිරීමට බල කරන පතොරම් හිඟයක් තිබිය යුතුය. ෂොට් එක රිකවර් කර ගන්න මිනිස් බලය තියෙන්න ඕන. ඔබ දළ වශයෙන් 1500 සහ 1870 අතර සටන් කළ යුතුයි. සීමා සහිත ප්‍රදේශයක විශාල කාලතුවක්කු ප්‍රමාණයක් භාවිතා කළ ස්ථානයක ඔබ සිටිය යුතුයි. මෙම පිරික්සුම් ලැයිස්තුව කාලතුවක්කු වෙඩි නැවත භාවිතා කරන ආකාරය සීමා කරයි, නමුත් එය නැවත නැවතත් සිදු විය. ස්ටීවන් බුල්, ඉංග්‍රීසි සිවිල් යුද්ධවල කාලතුවක්කු පිළිබඳ ඔහුගේ *The Furie of the Ordnance* නම් ග්‍රන්ථයේ මෙසේ ලියයි, &quot;විශාලතම සංඛ්‍යාව (17 වන සියවසේ කාලතුවක්කු වෙඩි) සාපේක්ෂ වශයෙන් අල්ලාගෙන නැවත භාවිතා කර හෝ ඉවත් කර ඇත. ඔවුන් වෙඩි තැබූ හෝ නැතිවූ කාලසීමාව ඉතා දිගු කාලයක් තුළ බොහෝ ප්‍රධාන යුධ පිටිවලින්, විශේෂයෙන් මාස්ටන් මුවර් සහ නෙස්බි ඉවත් කර ඇති බව වාර්තා වේ. මාර්ක් තොම්සන්ගේ පොත, * වෙලින්ටන්ගේ ඉංජිනේරුවන්* අර්ධද්වීප යුද්ධයේදී හමුදා ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ, ඇලෙක්සැන්ඩර් ඩික්සන්ගේ ගිණුමක් සඳහන් කරයි: &quot;සොල්දාදුවන්ට නැවත භාවිතා කිරීම සඳහා ආපසු ලබා ගත හැකි සෑම වටයක් සඳහාම ත්‍යාගයක් පිරිනමන ලද අතර ඔවුන් අධෛර්යමත් නොකිරීමට, වට වෙඩි තැබීමට පවා ප්‍රයෝජනයක් නැති ක්‍රමාංකන සඳහා ගෙවන ලදී.&quot; ක්‍රිමියානු යුද්ධයේදී, කළු මුහුද දිගේ රුසියානු ආරක්ෂකයින්ට එරෙහිව කාලතුවක්කු විශාල ප්‍රමාණයක් එල්ල කළ විට, වටකුරු වෙඩි ප්‍රතිසාධනය කිරීමේ පුරුද්ද [කැමරාවේ සටහන් විය](_URL_0_), වළේ තිබූ කාලතුවක්කු බෝල කන්දකින් පහළට පෙරළී ඇත. ඒවා එකතු කිරීමට සොයන සොල්දාදුවන්. අවසාන වශයෙන්, ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධය අතරතුර, ලොජිස්ටික්-ස්ට්‍රැප් කරන ලද කොන්ෆෙඩරසියේ කාර්තු මාස්ටර් දෙපාර්තමේන්තුව [ඉන්පසු වසරකට ආසන්න කාලයක් සෙවන් ඩේස් යුධ පිටියේ කැණීම් කරන ලදී](_URL_2_), සැපයුම් ප්‍රතිසාධනය කර යුධ ප්‍රයත්නය සඳහා භාවිතා කිරීමට කාලතුවක්කු වෙඩි තැබීම සිදු කරන ලදී. ෂිප් අයිලන්ඩ්, ටෙක්සාස්හි සහ වෙනත් තැන්වල හුදකලා ස්ථානවලදී, කොන්ෆෙඩරේට් කාලතුවක්කු භටයන් තම තුවක්කු පෝෂණය කිරීම සඳහා යූනියන්-වෙඩි තැබූ වටකුරු වෙඩි නැවත ලබා ගත්හ. පිපිරෙන වෙඩි උණ්ඩ සහ කාලතුවක්කු උණ්ඩ සංවර්ධනය කිරීම වටකුරු වෙඩි ප්‍රකෘතිමත් වීමේ යුගය අවසන් කළේය. ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධයේ කාලය වන විට පවා, වටකුරු වෙඩි තැබීම සංසරණයෙන් පිටතට පැමිණෙමින් තිබුණි.


