Conservation of angular momentum, basically.

Imagine a big cloud of particles, each moving with some random velocity. The cloud will have some well-defined center of mass, obviously, so each particle that makes up the cloud is going to be in orbit about that center of mass, the orbit determined by where the particle starts out and what its initial velocity is.

Every body in orbit around another body has some angular momentum. If you were to compute the angular momentum of every single particle in the cloud, you'd be able to add them all up. Many of the individual momenta would end up canceling out; there's a particle here that's moving this way with such-and-such angular momentum, but there's another particle on the other side moving in pretty much the opposite way, so those two momenta cancel out almost exactly.

But once you've added up all the angular momenta, you'll find that it doesn't *all* cancel out exactly. Instead, there's some *net* angular momentum. We can say that's the angular momentum of the whole cloud.

Here's the thing about angular momentum: It *never goes away.* It moves around, adds and subtracts, and it can cancel out under the right circumstances, but it never just *disappears from the universe.* So if the cloud starts out with some net angular momentum, then it will *keep* that net angular momentum *forever.*

So if you let the particles move around for a while, you'll notice that they start interacting with each other. This one bumps into that one, these two graze each other, whatever. In each interaction, angular momentum *moves around* — this particle gains a little, that particle loses a little — but it *never just disappears.* Maybe occasionally a particle will bounce off another in such a way as to get knocked out of the cloud entirely; when that happens, it'll carry a tiny amount of angular momentum away with it. But in general, the total angular momentum of the cloud remains constant.

As the particles interact with each other over a long span of time, these interactions will have a net normalizing effect. That is, every particle in the cloud will tend to have its angular momentum "nudged" closer and closer to the net angular momentum of the cloud, divided by the number of particles. That's because a particle with *more* than the average angular momentum will tend — statistically, I mean — to interact with another particle in such a way that it gives up angular momentum. Particles with less than the average angular momentum will tend to gain angular momentum from their interactions.

So over a very long time, the particles will tend to get "averaged out," so they approach uniform angular momentum.

That means they end up settling into orbiting in the same direction, and *in a plane.* Particles that are orbiting outside the plane of the cloud's net angular momentum will tend to get pulled back toward it by their interactions with other particles.

So that's why planetary systems, like our own solar system obviously, tend to form planes. Because the huge gas cloud that existed here before our solar system condensed out of it had a net angular momentum, and because angular momentum is conserved, the solar system that exists today has *pretty much* exactly that same angular momentum.

Dark matter doesn't tend to form disc-like structures, though, because dark matter particles *don't interact* with each other at all. They're completely transparent to each other, passing through each other like they're not even there. Without interactions to average out the angular momenta of the particles, clouds of dark matter tend to say … well, *cloud-like,* forming the galactic halos we observe when we look out into the night sky.
මූලික වශයෙන් කෝණික ගම්‍යතා සංරක්ෂණය. විශාල අංශු වලාකුළක් ගැන සිතන්න, ඒ සෑම එකක්ම යම් අහඹු වේගයකින් චලනය වේ. වලාකුළට පැහැදිලිවම යම් නිශ්චිත ස්කන්ධ කේන්ද්‍රයක් ඇත, එබැවින් වලාකුළ සෑදෙන සෑම අංශුවක්ම එම ස්කන්ධ කේන්ද්‍රය වටා කක්ෂයේ පවතිනු ඇත, අංශුව ආරම්භ වන ස්ථානය සහ එහි ආරම්භක ප්‍රවේගය කුමක්ද යන්න තීරණය කරන කක්ෂය. වෙනත් ශරීරයක් වටා කක්ෂයේ සිටින සෑම ශරීරයකටම යම් කෝණික ගම්‍යතාවයක් ඇත. ඔබ වලාකුළේ ඇති සෑම අංශුවකම කෝණික ගම්‍යතාව ගණනය කරන්නේ නම්, ඔබට ඒවා සියල්ල එකතු කිරීමට හැකි වනු ඇත. බොහෝ තනි අවස්ථාවන් අවලංගු වීම අවසන් වනු ඇත; මෙහි එවැනි කෝණික ගම්‍යතාවයකින් මේ ආකාරයෙන් චලනය වන අංශුවක් ඇත, නමුත් අනෙක් පැත්තේ තවත් අංශුවක් බොහෝ දුරට ප්‍රතිවිරුද්ධ ආකාරයෙන් ගමන් කරයි, එබැවින් එම අවස්ථා දෙක හරියටම පාහේ අවලංගු වේ. නමුත් ඔබ සියලු කෝණික මොහොත එකතු කළ පසු, එය *සියල්ල* හරියටම අවලංගු නොවන බව ඔබට පෙනී යනු ඇත. ඒ වෙනුවට, යම් *දැල්* කෝණික ගම්‍යතාවක් ඇත. මුළු වලාකුළේම කෝණික ගම්‍යතාව එය යැයි අපට පැවසිය හැකිය. කෝණික ගම්‍යතාවය පිළිබඳ කාරණය මෙන්න: එය *කවදාවත් පහව යන්නේ නැත.* එය එහා මෙහා ගමන් කරයි, එකතු කරයි සහ අඩු කරයි, එය නියම තත්වයන් යටතේ අවලංගු කළ හැක, නමුත් එය කිසි විටෙකත් *විශ්වයෙන් අතුරුදහන් නොවේ.* එබැවින් වලාකුළ ආරම්භ වන්නේ නම් යම් ශුද්ධ කෝණික ගම්‍යතාවයක්, එවිට එය එම ශුද්ධ කෝණික ගම්‍යතාවය *සදහටම තබා ගනීවි.* එබැවින් ඔබ අංශු ටික වේලාවක් එහා මෙහා යාමට ඉඩ දුන්නොත්, ඒවා එකිනෙකා සමඟ අන්තර් ක්‍රියා කිරීමට පටන් ගන්නා බව ඔබට පෙනෙනු ඇත. මේ එකා ඒකේ හැප්පෙනවා, මේ දෙන්නා එක එකා තෘණ කරනවා, මොනවා උනත්. සෑම අන්තර්ක්‍රියාවකදීම, කෝණික ගම්‍යතාව * එහා මෙහා ගමන් කරයි - මෙම අංශුව ස්වල්පයක් ලබා ගනී, එම අංශුව ස්වල්පයක් නැති වේ - නමුත් එය * කිසි විටෙකත් නිකම්ම අතුරුදහන් නොවේ.* සමහර විට ඉඳහිට අංශුවක් තවත් අංශුවකින් ඉවතට විසි වන ආකාරයෙන් පැන යනු ඇත. වලාකුළු සම්පූර්ණයෙන්ම; එය සිදු වූ විට, එය කුඩා කෝණික ගම්‍යතාවයක් රැගෙන යයි. නමුත් සාමාන්‍යයෙන්, වලාකුළේ සම්පූර්ණ කෝණික ගම්‍යතාව නියතව පවතී. අංශු දිගු කාලයක් පුරා එකිනෙකා සමඟ අන්තර්ක්‍රියා කරන බැවින්, මෙම අන්තර්ක්‍රියා ශුද්ධ සාමාන්‍යකරණ බලපෑමක් ඇති කරයි. එනම්, වලාකුළේ ඇති සෑම අංශුවක්ම එහි කෝණික ගම්‍යතාව &quot;නඩින්&quot; කිරීමට නැඹුරු වනු ඇත, එය අංශු සංඛ්‍යාවෙන් බෙදනු ලබන වලාකුළේ ශුද්ධ කෝණික ගම්‍යතාවයට සමීප වේ. එයට හේතුව සාමාන්‍ය කෝණික ගම්‍යතාවට වඩා * වැඩි* අංශුවක් - සංඛ්‍යානමය වශයෙන්, මම අදහස් කළේ - කෝණික ගම්‍යතාවය අත්හරින ආකාරයෙන් වෙනත් අංශුවක් සමඟ අන්තර් ක්‍රියා කිරීමට නැඹුරු වීමයි. සාමාන්‍ය කෝණික ගම්‍යතාවට වඩා අඩු අංශු ඒවායේ අන්තර්ක්‍රියාවලින් කෝණික ගම්‍යතාව ලබා ගැනීමට නැඹුරු වේ. එබැවින් ඉතා දිගු කාලයක් පුරා, අංශු &quot;සාමාන්‍ය&quot; වීමට නැඹුරු වනු ඇත, එබැවින් ඒවා ඒකාකාර කෝණික ගම්‍යතාවයට ළඟා වේ. එයින් අදහස් වන්නේ ඔවුන් එකම දිශාවකට කක්ෂගත වීම සහ *තලයක* පදිංචි වීමයි. වලාකුළෙහි ශුද්ධ කෝණික ගම්‍යතාවේ තලයෙන් පිටත කක්ෂගත වන අංශු අනෙකුත් අංශු සමඟ අන්තර්ක්‍රියා කිරීමෙන් එය දෙසට ආපසු ඇදී යනු ඇත. එබැවින් අපගේ සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය වැනි ග්‍රහලෝක පද්ධති පැහැදිලිවම ගුවන් යානා සෑදීමට නැඹුරු වන්නේ එබැවිනි. අපගේ සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයෙන් ඝනීභවනය වීමට පෙර මෙහි පැවති දැවැන්ත වායු වලාවට ශුද්ධ කෝණික ගම්‍යතාවයක් තිබූ නිසාත්, කෝණික ගම්‍යතාව සංරක්ෂණය කර ඇති නිසාත්, අද පවතින සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයට ඇත්තේ එම කෝණික ගම්‍යතාවයමයි. අඳුරු පදාර්ථය තැටි වැනි ව්‍යුහයන් සෑදීමට නැඹුරු නොවේ, නමුත් අඳුරු පදාර්ථ අංශු එකිනෙක සමග කිසිසේත් අන්තර් ක්‍රියා නොකරන බැවිනි. ඔවුන් එකිනෙකාට සම්පූර්ණයෙන්ම පාරදෘශ්‍ය වන අතර, ඔවුන් එහි නොමැති ආකාරයට එකිනෙකා හරහා ගමන් කරයි. අංශුවල කෝණික මොහොත සාමාන්‍යකරණය කිරීමට අන්තර්ක්‍රියා නොකර, අඳුරු පදාර්ථ වල වලාකුළු පැවසීමට නැඹුරු වේ ... හොඳයි, *වලාකුළු වැනි*, අපි රාත්‍රී අහස දෙස බලන විට අප නිරීක්ෂණය කරන මන්දාකිණි හැලෝස් සාදයි.