Prudnik. Prudnik, abo tyż Prōmnik (, , , ) to je miasto we Gōrnym Ślōnsku, we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie, siydziba władz prudnickigo krysu i gminu Prudnik, stolica Ojroregiōnu Pradziŏd. Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na granicy Ślōnskij Niziny a Ôpawskich Gōr, nad rzykami Prudnik a Złoty Potok. Dŏwnij nojsrogsze miasto Gōrnego Ślōnska.
Podle danych na 30 czyrwnia 2018 miasto miało 21 170 pōmiyszkiwŏczōw, co przi wiyrchni 20,50 km² dŏwŏ tyngość zaludniyniŏ 1033 ôs./km².
Geografijŏ.
Miasto leży we połedniowo-zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska, we Ôpolskim Ślōnsku, przi granicy ze historycznym Dolnym Ślōnskym (ôd zŏchodu) a Ôpawskim Ślōnskym (ôd połedniŏ), na przestrzyństwie dwōch fizjograficznych mezoregionōw: pōłnocnŏ tajla na Ślōnskij Nizinie, a połedniowŏ tajla na Ôpawskich Gōrach (Sudety). Prudnik zajmuje pŏrã bergōw (Czyżyk, Kaplicznŏ Gōra, Koziŏ Gōra, Ôkopowŏ, Szubiynicznŏ Gōra, Świyntŏ Gōra, Wrōblik), na połedniu ôpiyrŏ sie ô piyrsze zalesiōne stoki, przinŏleżōnce już do Landszaftowego Parku Ôpawskich Gōr. We Prudniku a ôkolicy gŏdŏ sie we prudnickim dialekcie ślōnskij gŏdki. Bez administracyjne granice miasta przepływajōm rzyki Prudnik (lewy dopływ Ôsobłogi) a Złoty Potok, potoki Lubrzanka, Trzebinka a Graniczny Potok. Kole 5,5 km na połednie ôd miasta przebiygŏ polsko-czeskŏ granica. Prudnik położōny je na wysokości kol. 265 m n.p.m. Nojwyżyj położōny pōnkt w mieście je na wysokości 403 m n.p.m., a nojniższy 238 m n.p.m.
Tajlōng.
Tajlami miasta sōm:
W mieście sōm tyż ôsiedla:
Historyjŏ.
Teryn, na kerym powstoł Prudnik bōł na styku plymiynia Golynszyc ze Ôpolanami. Przedlokacyjny zidlōng na terynie terŏźnego miasta nosiył miano "Polskŏ Dziedzina" ("Polnisch Dorf"). Założycielym miasta bōł nojwyższy marszałek Krōlestwa Czech a namiestnik Styryje – czeski wielmoża Vok I. z Rožmberka. We latach 1255–1259 założōł ôn we ôkolicy terŏźnego Prudnika pŏrã dziedzin, a we zakolu rzyki Prudnik – gotycki zōmek, co kōntrolowoł ruch na handlowyj sztrece ze Nysy do Ôpawy. Prudnik bōł nojdalij wysuniyntym na pōłnoc bastiōnym ôd Krōlestwa Czech.
Miano "Prudnik" je utworzōne ôd rzeczownika "prōnd" (prōnd rzyczny, strōmiyń, przepływ, wartkość – po czesku "proud") a ôznaczŏ, podanie jak pobliskŏ "Prynżyna", rzykã ô wartkim bystrzinu, niyskorzij tyż zidlōng leżōncy nad tōm rzykōm.
Synek ôd Voka, Jindřich I. z Rožmberka kole 1279 roku dostoł dlŏ Prudnika prziwileje miasta na magdeburskim prawie. Miasto do 1337 roku bōło we granicach Morawy. We styczniu 1337 roku czeski krōl Jōn Luksymburski przedoł Prudnik za cynã 2000 grziwn princowi Bolesławowi Niymodlińskimu. We 1373 roku w mieście zaczła sie epidymijŏ dżōmy. Przeżyło to ino pŏrã pōmiyszkiwŏczōw, co skryli sie we pobliskich gōrach. Po wrōcyniu do Prudnika spŏlyli wiynkszość budōnkōw i napoczli ôdbudowã miasta.
23 marca 1464 roku Prudnik i pobliske dziedziny bōły ôbłożone ekskōmunikōm ôd papiyża Piusa II..
Po śmiyrci ôstatnigo ze Ôpolskich Piastōw, Jōna II. Dobrego, we 1532 roku miasto przeszło we reskyrowanie ôd Habsburgōw. Prudnik trefiył na 21 lŏt we rynce polskij dynastyji Wazōw (1645–1666). Niyskorzij zasik miasto przejōnli Habsburgi. Miasto bōło włŏsnościōm krōla, a stało sie prynżnym ôstrzodkym rzemiyślniczym i handlowym. Znane bōły prudnicke płōcienniki, eksportujōnce swoje produkty do Niderlandōw, a tyż garbarze. Po wrŏcłōwskim pokoju (1742), miasto społym ze cołkim Ślōnskym znŏdło sie we granicach Prus.
Po przegranych ślōnskich wojaczkach, we lutym 1779 w czasie wojaczki ô bajerskõ sukcesyje Austryjŏki przekludziyli artyleryjskõ atakã na Prudnik, skirz czego spŏlyło sie bezma cołke miasto. We ôdwecie Prusaki zniszczōły Karniōw.
We niymieckich czasach miasto nosiyło miano "Neustadt", nale Ślōnzŏki durch używali miana "Prudnik" abo "Prōmnik", a Polŏki – "Prądnik". Skirz praktyk germanizacyjnych Polŏki ze Prudnika wysyłali swoje bajtle poza Ślōnsk, na dŏwne teryny Polskigo Krōlestwa, coby w pokoju mogły uczyć sie polskij gŏdki. Pisoł ô tym Filip Robota we „Gazecie Toruńskij”.
Z czasym Prudnik stoł sie nojsrogszym miastym Gōrnego Ślōnska. Włŏsnościōm Prudnika bōło 11 dziedzin: Cisłowice, Dymbowiec, Dytmarōw, Jasiōna, Krziżkowice, Lubrza, Nowŏ Wieś, Pierōnkowice, Pokrziwnŏ, Skrzipiyc, Szybowice a tajla ôd Rudiczki. We 1828 miasto miało kole 4000 pōmiyszkiwŏczōw. W mieście powstoły piyrsze przyndzalnie a tkalnie wołny, lnu i hedbŏwu, a tyż założōnŏ ôd żydowskigo industryjalistã Samuela Fränkla fabryka adamaszku (do 2011 ZPB „Frotex” S.A.). Wybudowanŏ bōła tyż cegłōwnia, piwowar, młyny a fabryka ôctu. We nawiōnzaniu do nojwŏżniyjszych fachōw ôd pōmiyszkiwŏczōw miasta, Prudnik bōł mianowany „miastym ôd tkaczy i szwiecōw”.
Po piyrszyj wojnie światowyj we Prudniku powstoły dwa dynkmale ôfiarōm bojōw: jedyn na smyntŏrzu, co stoji do dzisiej, a drugi we parku, co we 1961 roku ôstoł zmiyniōny we dynkmal zabitym czōnkōm Ferajnu Polŏkōw we Niymcach. Ôd 1919 roku Prudnik przinŏleżoł do nowo utworzōnyj prowincyje Gōrny Ślōnsk. Prowincyjŏ bōła zlikwidowanŏ we 1938 roku, a 18 stycznia 1941 bōła utworzōnŏ zaś. We 1921 roku w czasie absztimōngu we Gōrnym Ślōnsku Prudnik znŏd sie poza terynym absztimōngowym, choć bōły sam polske ôrganizacyje, w tym Polskŏ Wojskowŏ Ôrganizacyjŏ Gōrnego Ślōnska, Ferajn Polŏkōw we Niymcach a Polsko-Katolicke Szkolŏrske Tŏwarzistwo.
W czasie drugij wojny światowyj w mieście funkcjōniyrowały ôbozy przimusowyj roboty a robocze ôddzioły wojynnych zebranych. We 1945 roku, po zajyńciu Prudnika ôd wojsk sowieckich, prziwiyziōne sam bōły przimusowe polske wysiedlyńce ze terynōw anektowanych ôd SSSR. Polŏki broły czynny udzioł we rewitalizacyji tego placu. Na poczōntku miasto nosiyło miano "Prądnik". Ôficjalnŏ zmiana miana na ślōnski "Prudnik" stała sie 7 mŏja 1946 roku.
Na przełōmie mŏja a czyrwnia 1945 grupa Czechōw przibyła do Prudnika i wywiesiła czechosłowackõ fanã na rathausie. Ôgłosiyli ôni prziłōnczynie Prudnika do Czechosłowacyje. Przegōniyli ônych polske wojŏki beze strzylaniny.
Ôd 6 paździyrnika 1954 do 27 paździyrnika 1955 we klŏsztōrze świyntego Jozefa we Prudniku internowany bōł prymas Polski Stefan Wyszyński. W czasie pobytu we Prudniku Wyszyński zaczōn pisać pŏciyrz "Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego".
Ôd 1999 roku Prudnik je siydzibōm prudnickigo krysu. We 2011 roku 10,5% miyszkańcōw krysu (6074 ôsōb) zadeklarowało przinŏleżność do ślōnskij nacyje.
Ludność.
Wykŏz wielości miyszkańcōw Prudnika we danych latach:
Piramida wieku miyszkańcōw.
Piramida wieku miyszkańcōw Prudnika we 2019 roku:
Zabytki.
Podle regestu Nŏrodnego Instytutu Erbowizny na wykŏz zabytkōw wpisane sōm:
Transzport.
Bez Prudnik przebiygajōm:
Prudnik posiadŏ połōnczyniŏ banowe, miyndzy inkszymi, ze: Warszawōm, Krakowym, Jelyniōm Gōrōm, Nysōm a Kandzierzinym-Kojźlym.
Kamracke miasta.
Prudnik je skamracōny ze: