text: Bu itlər Kumanlar yaşayan arealda mövcud olublar ancaq və kumanlar köç edərkən bütün Komandosları özləri ilə aparırmışlar. Kumanlar köçəri, döyüşkən tayfa olublar. İlkin yaşadıqları ərazi indiki Qazaxıstanın cənubu, Özbəkistan, Qırğızıstan və Kaşğar eli olub. 8-ci əsrdən başlayaraq tayfa genişlənməyə başlayıb və üzü şimala, ordan da Xəzərin şimalından keçərək indiki Macarıstan və Şərqi Avropaya kimi gəlib çıxıblar. Yol boyu digər millətlər ilə qarışıblar, türk soylu tayfa olublar, qıpçaq-qaraqalpak irqinə məxsus olublar. Boyları hündür, enli kürək, ağbəniz və sarışın olublar. Üz və bədənlərinə tük çıxmayıb. Hind yazılı mənbələrində kumanları ağbəniz və tüksüz adlandırıblar. Böyük Moğol imperiyasının qurucularından olublar. Qarşılarına çıxan bütün millətləri əzib, qalib gəlib Macarıstana kimi gediblər. Komondos sözü türk sözü olan Cuman adından gəlir. Kumanların bizə miras qoyduğu sözlər koma, oba, el, elat, çoban və cuman sözləridir. İngilis dilindəki home sözü koma sözündən gəlib. Başqa bir söz olan human (insan) sözü də uman, amman, haman sözündən gəlmədir. Bu it o qədər sadiq və döyüşkən olub ki, yaşadıqları arealda canavar, çaqqal və ayı yaşamayıb, bu heyvanları parçalayan, cəsarətli heyvan olub, indi də belədir. Cuman yəni cummaq mənasında kumanlar bu adı veriblər itə. 1-ci dünya müharibəsinə kimi macarlar bu itə cuman, kuman deyə çağırırmışlar. İlk dəfə bu itlər 1937-ci ildə Amerikaya satılır və ondan sonra Comandos adlandırılmağa başlayır. 2-ci dünya müharibəsi dönəmində xeyli Komandoslar öldürülür. Çünki bu itlər öz sahiblərin qoruyurmuş, həm də çoxlu canavar öldürürmüş. Çobanın ən sadiq iti imiş, sürünü təkbaşına idarə edirmiş. Türk çobanlar cumanlara o qədər inanırmışlar ki, öz sürülərin günlərlə cumanlara etibar edirmişlər. Elə çoban adı da cuman adından gəlir. Ömürləri 7-12 ildir. Ağ, krem və qara rəngdə olurlar. Başqa cins itlərlə cütləşmirlər. Dişisi yoxdursa təkbaşına nəsil artırmadan yaşayırlar. Qiyməti 10 min dollardan başlayır. Hazırda macarlar bu iti öz milli sərvəti elan edib, sayları təxminın 5000 civarındadır. Amerikanın Texas ştatında çöl ərazidə sürü halında da rast gəlinir. Bu it bir dəfə döyüşdə Tibet massifin boğub öldürmüşdür. Amma çox nadir hallarda öz həmcinsləri ilə döyüşürlər. Uzun tükləri onları soyuq, toz və küləkdən qorusa da yağışlı havalarda çox əziyyət çəkirlər.