This is a list of notable Ecuadorians. This list needs to be edited. See Presidents section.

Arts

Literature and journalism

 Carmen Acevedo Vega (1913–2006) - poet and writer
 Jorge Enrique Adoum (1926–2009) - poet and novelist
 Luis Aguilar-Monsalve (b. 1942) - writer
 Demetrio Aguilera Malta (1909–1981) - writer
 Gabriela Alemán (b. 1968) - novelist and short story writer
 Carlos Altamirano Sánchez (b. 1926) - poet and journalist
 Vicente Amador Flor (1903–1975) - poet
 María Fernanda Ampuero (b. 1976) - journalist, short story writer
 Juan Andrade Heymann (b. 1945) - novelist, poet, playwright, short story writer
 Raúl Andrade Moscoso (1905–1983) - journalist and playwright
 César E. Arroyo (1887–1937) - poet, novelist, journalist, playwright and diplomat
 Enrique Avellán Ferrés (1904–1984) - novelist and playwright
 Juan Bautista Aguirre (1725–1786) - poet and writer from colonial South America
 Pablo Balarezo Moncayo (1904–1999) - writer, journalist
 Alfonso Barrera Valverde (1929–2013) - writer, diplomat
 Ana Cecilia Blum (b. 1972) - writer
 Arturo Borja (1892–1912) - poet
 Luz Elisa Borja (1903–1927) - poet
 Rosa Borja de Ycaza (1889–1964) - poet and essayist
 Vicente Cabrera Funes (1944–2014) - writer
 Jorge Luis Cáceres (b. 1982) - writer, editor
 Oswaldo Calisto Rivera (1979–2000) - poet and artist
 José Antonio Campos (1868–1939) - journalist
 Eliécer Cárdenas (1950–2021) - novelist
 Hipatia Cárdenas de Bustamante (1889–1972) - writer, suffragist
 Jorge Carrera Andrade (1903–1978) - poet
 Alejandro Carrión Aguirre (1915–1992) - writer and journalist
 Fanny Carrión de Fierro (b. 1939) - writer, poet, essayist and professor
 Benjamín Carrión Mora (1897–1979) - writer
 Iván Carvajal (b. 1948) - poet, philosopher, writer
 María Piedad Castillo de Levi (1888–1962) - journalist, suffragist
 Gabriel Cevallos García (1913–2004) - writer and historian
 Octavio Cordero Palacios (1870–1930) - writer, playwright, poet, mathematician, lawyer, professor and inventor
 Simón Corral (b. 1946) - poet and playwright
 Mary Corylé (1894–1976) - poet
 Luis Alberto Costales (1926–2006) - poet, philosopher, writer, professor and politician
 Remigio Crespo Toral (1860–1939) - poet, journalist, politician
 José de la Cuadra (1903–1941) - novelist and short story writer
 Agustin Cueva (1937–1992) - writer and sociologist
 César Dávila Andrade (1918–1967)- poet
 Jorge Dávila Vázquez (b. 1947) - writer
 Rafael Díaz Ycaza (1925–2013) - poet, novelist, and short story writer
 Miguel Donoso Pareja (1931–2015) - poet, novelist, and short story writer
 José María Egas (1896–1982) - poet
 Gonzalo Escudero (1903–1971) - poet and diplomat
 Eugenio Espejo (1747–1795) - writer
 Ileana Espinel (1933–2001) - poet
 Aurelio Espinosa Pólit (1894–1961) - writer, poet, and translator
 Alfonso Espinosa de los Monteros (b. 1941) - TV journalist, holder of a Guinness Record for longest continuous time as a news anchor
 Jenny Estrada (b. 1940) - writer and journalist
 Ulises Estrella (1939–2014) - poet, film expert
 Nelson Estupiñán Bass (1912–2002) - poet
 Jacinto de Evia (1625–1700s) - poet, priest
 Ángel Felicísimo Rojas (1909–2003) - writer, novelist, and poet
 Humberto Fierro (1890–1929) - poet
 Luis Enrique Fierro (b. 1936) - poet and medical doctor
 Jaime Galarza Zavala (b. 1930) - writer, poet, journalist and politician
 Joaquín Gallegos Lara (1909–1947) - novelist and short story writer
 Karina Galvez (b. 1964) - poet
 Alfredo Gangotena (1904–1944) - poet who wrote in French and Spanish
 Enrique Gil Gilbert (1912–1973) - writer
 Federico González Suárez (1844–1917) - bishop, historian
 Euler Granda (1935–2018) - novelist
 Francisco Granizo Ribadeneira (1925–2009) - poet
 Yanna Hadatty (b. 1969) - short story writer and essayist
 Horacio Hidrovo Peñaherrera (1931–2012) - poet and writer
 Horacio Hidrovo Velásquez (1902–1962) - poet, novelist and short story writer
 Janet Hinostroza (b. 1971) - journalist and TV presenter
 Gilda Holst (b. 1952) - writer
 Jorge Icaza Coronel (1906–1978) - writer
 María Angélica Idrobo (1890–1956) - writer, educator
 Edna Iturralde (b. 1948) - writer
 Efraín Jara Idrovo (1926–2018) - poet and writer
 Carlos Eduardo Jaramillo Castillo (b. 1932) - poet
 Nicolás Kingman Riofrío (1918–2018) - journalist, writer and politician
 Juan Larrea Holguín (1927–2006) - writer and lawyer
 Numa Pompilio Llona (1832–1907) - poet
 Sonia Manzano Vela (b. 1947) - writer and pianist
 Luis A. Martínez (1869–1909) - novelist
 Nela Martínez (1912–2004) - writer
 José Martínez Queirolo (1931–2008) - playwright
 Hugo Mayo (1895–1988) - poet and writer
 José Trajano Mera (1862–1919) - poet and playwright
 Juan León Mera (1832–1894) - writer
 Pedro Moncayo (1807–1888) - political journalist
 Juan Montalvo (1832–1889) - writer
 Ernesto Noboa y Caamaño (1889–1927) - poet
 Jorge Núñez Sánchez (1947–2020) - writer
 José Joaquín de Olmedo (1780–1847) - poet, politician
 Adalberto Ortiz (1914–2003) - writer and poet
 Elisa Ortiz de Aulestia (1909–1991) - teacher and writer
 Emilio Palacio (b. 1954) - journalist
 Alfredo Pareja Diezcanseco (1908–1993) - writer
 Julio Pazos Barrera (b. 1944) - poet and writer
 Galo René Pérez (1923–2008) - biographer, poet, and essayist
 Jorge Pérez Concha (1908–1995) - writer and historian
 Ismael Pérez Pazmiño (1876–1944) - journalist, businessman
 Rodolfo Pérez Pimentel (b. 1939) - biographer
 Victoria Puig de Lange (1916–2008) - journalist
 Aleyda Quevedo (b. 1972) - writer
 Ernesto Quiñonez (b. 1969) - novelist
 Edmundo Ribadeneira Meneses (1920–2004) - writer
 Víctor Manuel Rendón (1859–1940) - writer
 Óscar Efrén Reyes (1896–1966)
 Miguel Riofrío (1822–1879) - writer
 Juan Manuel Rodríguez (b. 1945) - Spanish-Ecuadorian writer
 Alfonso Rumazo González (1903–2002) - writer, historian, essayist and literary critic
 José Rumazo González (b. 1904) - poet
 Hugo Salazar Tamariz (1923–1999) - poet, novelist and playwright
 Natasha Salguero (b. 1952) - writer, journalist
 Isacovici Salomon (1924–1998) - writer
 Filoteo Samaniego (1928–2013) - novelist, poet, historian, translator, and diplomat
 Medardo Ángel Silva (1898–1919) - poet
 Dolores Sucre (1837–1917) - poet
 Fernando Tinajero (b. 1940) - writer
 Francisco Tobar García (1928–1997) - poet, novelist, and playwright
 Abdón Ubidia (b. 1944) - novelist
 Zoila Ugarte de Landívar (1864–1969) - journalist
 Benjamín Urrutia (b. 1950) - writer
 Juan Valdano Morejón (1939–2021) - writer
 Leonardo Valencia (b. 1969) - writer
 Eduardo Varas (b. 1979) - novelist and journalist
 Fray José María Vargas O.P. (1902–1988) - writer and historian
 Javier Vásconez (b. 1946) - novelist and short story writer
 Marieta de Veintemilla (1855–1907) - writer, politician
 Dolores Veintimilla (1829–1857) - poet
 Juan de Velasco (1727–1792) - poet, historian
 Jorge Velasco Mackenzie (1949–2021) - writer
 Pedro Jorge Vera (1914–1999) - writer
 Raquel Verdesoto (1910–1999) - poet, biographer, teacher, feminist activist
 Gaspar de Villarroel (1587–1665) - bishop, apologist
 Humberto Vinueza (1942–2017) - poet
 Alicia Yánez Cossío (b. 1928) - novelist
 Gonzalo Zaldumbide (1884–1965) - poet

Visual arts

 Alfredo Palacio Moreno - sculptor
 Aníbal Villacís - painter
 Araceli Gilbert - painter
 Bernardo de Legarda - sculptor
 Caesar Andrade Faini - painter
 Camilo Egas - painter
 Eduardo Kingman - painter
 Enrique Tábara - painter
 Estuardo Maldonado - sculptor and painter
 Félix Arauz - painter
 Galo Galecio - painter
 Gonzalo Amancha - painter
 Gonzalo Endara Crow - painter
 Hugo Cifuentes - photographer and painter
 Jaime Andrade Moscoso - sculptor
 Joaquín Pinto - painter
 Jorge Velarde - painter
 Jorge Swett - muralist, painter, lawyer and writer
 Juan Villafuerte - painter
 Judith Gutierrez - painter
 Leonardo Tejada - painter
 Luigi Stornaiolo Pimentel - painter
 Luis Miranda - painter
 Luis Molinari - painter
 Manuel Chili "Caspicara" - sculptor
 Manuel Rendón - painter
 Marcos Restrepo - printer
 Miguel Betancourt - painter
 Oswaldo Guayasamín - painter
 Oswaldo Moreno - painter
 Oswaldo Viteri - painter
 Patricio Cueva Jaramillo - painter
 Ramón Piaguaje - painter
 Theo Constanté - painter
 Washington Iza - painter
 Yela Loffredo - sculptor

Dance
 Frederick Ashton - Ecuadorian born British ballet dancer and choreographer
 Noralma Vera - Director of the National Dance Institute (Instituto Nacional de Danza)
 Esperanza Cruz Hidalgo - ballerina

Theater, TV and film
 Ernesto Albán - vaudeville and television actor
 Enrique Chediak - cinematographer in Hollywood
 Camilo Coba - filmmaker
 Sebastián Cordero - film director/writer/editor
 Paola Farías - actress, model
 Katty García - actress
 Camilo Luzuriaga - film director/writer/producer
 Carolina Jaume - actress, TV host
 Mike Judge - Ecuadorian born American animator
 Jenn Pinto - actress; Ecuadorian/Puerto Rican American
 Michael Steger - actor
 Ricardo Hoyos - actor
 Priscilla Negrón - actress
 Flor María Palomeque - actress, model
 Albert Paulsen - actor
 Fatima Ptacek - actress and model
 Diego Spotorno - actor, host
 Danilo Carrera - actor
 Juan Emilio Viguié - pioneering Puerto Rican movie producer (Ecuadorian mother)
 Marián Sabaté - TV personality. Born in Spain.

Music

 Adrianne León - singer-songwriter, American of Ecuadorian and Puerto Rican descent, lived in Ecuador.
 Adrienne Bailon - singer 3LW; Ecuadorian/Puerto Rican
 Antonio Neumane - French, lived and worked in Ecuador, composed the music of the National Anthem of Ecuador
 Arturo Rodas - classical composer
 Beatriz Parra Durango - classical musician
 Boris Cepeda - pianist
 Carlos Rubira Infante - singer-songwriter
 Celia Zaldumbide Rosales - pianist
 Christopher Vélez - singer-songwriter and dancer (CNCO)
 Christina Aguilera - singer and pop icon (Half Ecuadorian, half German, Irish, Welsh, and Dutch ancestry)
 Diego Luzuriaga - composer
 Edgar Palacios Rodriguez - composer
 Enrique Espín Yépez - composer, violinist
 Fausto Miño - singer-songwriter
 Gabriela Villalba - singer
 Gerardo - singer
 Guillermo Ayoví Erazo, aka Papá Roncón - Afro-Ecuadorian musician, singer, and marimba player
 Isabel Rosales Pareja - pianist
 Jinsop - Korean/American singer, Ecuadorian nationality by naturalization
 Jorge Araujo Chiriboga - composer
 Jorge Saade - violinist
 Juan Fernando Velasco - singer-songwriter
 Carlota Jaramillo - singer
 Julio Jaramillo - folklore and romantic music singer
 Wendy Vera - singer, politician
 Leo Rojas - musician
 Leslie Wright - pianist
 Luis Humberto Salgado - classical composer
 Luis Silva Parra - saxophonist of classical jazz
 Mesias Maiguashca - classical composer
 Nicasio Safadi - songwriter, popular musician, born in Lebanon
 Paulina Aguirre - Christian singer
 Sebastian J. - music producer, songwriter
 Sixto María Durán Cárdenas - pianist, composer, lawyer, singer
 Lila Álvarez Garcia - pianist, choir director, and musical art teacher

Science
 Antonio de Alcedo - Spanish geographer and military leader, born in what is today Ecuador
 Eugenia Del Pino - developmental biologist
 Pedro Vicente Maldonado - geographer
 Clodoveo Carrión Mora - paleontologist and naturalist
 Misael Acosta Solís - naturalist
 William Jameson - physician, naturalist. Born in Scotland
 Augusto Nicolás Martínez - agronomist, geologist
 Plutarco Naranjo Vargas - doctor and scientific researcher
 Luis Sodiro - botanist, priest. Born in Italy.
 Presley Norton Yoder - archeologist

Medicine
 José Amén-Palma - surgeon and researcher
 Germán Abad Valenzuela - doctor, radiologist
 Eugenio Espejo (1747–1795) - physician, journalist, writer, philosopher
 Rodrigo Fierro Benítez  - physician, researcher, writer
 Fernando Jurado Noboa - physician. genealogist
 Alejo Lascano Bahamonde  - physician, surgeon

Politics and military
 Pamela Aguirre Zambonino (born 1984) - member of Andean Parliament
 Belisario Albán Mestanza (1853–1925) - notable role in the Liberal Revolution of Guayaquil
 Humberto Albornoz (1894-1959) - member of a provisional government junta in 1926
 Ana Lucía Armijos (born 1949) - first female interior minister
 Pedro José de Arteta (1797–1893) - vice-president
 Leopoldo Benites (1905–1996) - diplomat, writer, President of the United Nations General Assembly
 Diego Borja - Coordination Minister for Economic Policy, President of the Poder Ciudadano Movement
 Diana Coloma - blind disability activist and politician
 Manuela Cañizares (1769–1814) - early leader of the independence movement
 Rafael Carvajal (1819–1878) - politician, minister
 Galo Chiriboga - minister, prosecutor, felon
 Pacífico Chiriboga (1810–1886) - politician, legislator, vice president
 Carlos Cueva Tamariz (1898–1991) - politician, senator, legislator, councilman to the city of Cuenca, Ambassador to UN, Secretary of Labor
 Alberto Dahik (born 1953) - vice president, professor and businessman
 Freddy Ehlers (born 1945) - journalist, minister, presidential candidate
 Juan Falconí Puig - public servant, diplomat
 Luis Félix López (1932–2008) - prominent politician, minister
 Manuel Félix López (1937–2004) - prominent politician in Manabí province
 Guillermo Franco (1811–1873) - self-proclaimed dictator, major figure in the Ecuadorian political and military scene
 Jorge Glas - vice president, convicted felon
 Luisa Gómez de la Torre Páez (1887–1976) - socialist activist
 Susana González Rosado (born 1973) - assembly member, vice prefect of Guayas Province
 Matilde Hidalgo (1889–1974) - activist, physician, first Ecuadorian woman to finish secondary education, first Ecuadorina woman to complete a degree in medicine and first Ecuadorian woman to cast a vote in a national election
 María Leonor Jiménez (born 1939) - candidate, public servant
 María Cristina Kronfle (born 1985) - member of the Constituent Assembly and National Assembly for Guayas Province
 José de La Mar - Independentist military leader, President of Peru (born in what is now Ecuador)
 Richelieu Levoyer - Army Ggeneral, who proposed the "Return to the Constitution Plan" that ended the 1976–1979 dictatorship
 Guillaume Long - French-born minister
 Luis Macas - legislator, minister
 Federico Malo Andrade - governor, entrepreneur
 Eduardo Maruri - assembly member for the Guayas Province
 Paco Moncayo - Army general, former Mayor of Quito, Congressman
 Debbie Mucarsel-Powell - Ecuadorian-born member of the United States House of Representatives, representing Florida. The first person born in South America to reach the United States Congress
 Jaime Nebot - political leader, major of Guayaquil
 Xavier Neira Menéndez - legislator, presidential candidate
 Nina Pacari - minister, congresswoman, indigenous activist
 Álvaro Noboa - millionaire, political leader, frequent presidential candidate
 Ricardo Paredes Romero - communist politician
 Antonio Parra Velasco - Ambassador to France and Great Britain
 Ricardo Patiño - Politician
 Rodrigo Paz - mayor of Quito, minister, entrepreneur, sports executive
 Pedro Pinto Rubianes - minister, vice president
 Rafael Pólit - diplomat, governor
 León Roldós Aguilera - former Vice President of Ecuador, leader of the RED political movement
 Manuela Sáenz - involved in the independence movement, was Simón Bolívar's lover and confidant
 Jorge Salvador Lara - Ambassador to the Vatican, Peru, Chile, and France, former Foreign Minister of Ecuador
 Juan de Salinas y Zenitagoya - early independence leader
 José Serrano - president of the Legislature, minister
 Andrés Vallejo (born 1942) - prominent politician, president of the National Congress
 Luis Vargas Torres - (1844–1887), politician, guerrilla
 Alexandra Vela - minister, legislator
 Alfredo Vera Arrata - politician and architect, minister of education, councilman to the city of Quito, Anti-Corruption Secretary
 Alfredo Vera Vera (1910–1999), politician
 José de Villamil - a leader of the struggle for independence, considered the father of the Ecuadorian Navy. Born in Louisiana.

Indigenous leaders
 Atahualpa - Inca emperor, perhaps born in what is today Ecuador
 Rumiñawi - high-ranking Incan warrior around the time of the Spanish conquest

Presidents
 Juan José Flores - first President (1830–1835; 1839–1843; 1843–1845), Venezuelan-born
 Vicente Rocafuerte - President (1834–1839)
 José Joaquín de Olmedo - President (1845–1845)
 Vicente Ramón Roca - President (1845–1849), first Vice President (1830–1831)
 Manuel de Ascásubi - Interim President (1849–1850, 1869)
 Diego Noboa - President (1850–1851)
 José María Urvina - Supreme Chief and President (1851–1856)
 Francisco Robles - President (1856–1859)
 Gabriel García Moreno - President (1860–1865; 1869–1875)
 Jerónimo Carrión - President (1865–1867)
 Javier Espinosa - President (1868–1869)
 Antonio Borrero - President (1875–1876)
 Ignacio de Veintemilla - Dictator and President (1876–1883)
 José Plácido Caamaño - President (1883–1888)
 Antonio Flores Jijón - President (1888–1892)
 Luis Cordero Crespo - President (1892–1895)
 Vicente Lucio Salazar - President (1895)
 Eloy Alfaro - Supreme Chief and President (1895–1901)
 Leonidas Plaza - President (1901–1905; 1912–1916)
 Lizardo García - President (1905–1906)
 Carlos Freile Zaldumbide - Interim President (1911–1912)
 Francisco Andrade Marín - Interim President (1912)
 Alfredo Baquerizo - President (1916–1920)
 José Luis Tamayo - President (1920–1924)
 Gonzalo Córdova - President (1924–1925)
 Isidro Ayora - President (1926–1931)
 Alberto Guerrero Martínez - Provisional President (1932)
 Juan de Dios Martínez - President (1932–1933)
 Abelardo Montalvo - President (1933–1934)
 José María Velasco Ibarra - President (1934–1935; 1944–1947; 1952–1956; 1968–1972)
 Federico Páez - Supreme Chief and President (1935–1937)
 Alberto Enríquez Gallo - Military dictator (1937–1938)
 Manuel María Borrero - Interim President (1938)
 Julio Enrique Moreno - Interim President (1940)
 Carlos Alberto Arroyo del Río - President (1940–1944)
 Carlos Mancheno Cajas - military dictator for a brief period (1947)
 Mariano Suárez - President for a brief period (1947)
 Galo Plaza Lasso - President (1948–1952)
 Camilo Ponce Enríquez - President (1956–1960)
 Carlos Julio Arosemena Monroy - President (1961–1963)
 Ramón Castro Jijón - President of the military junta (1963–1966)
 Otto Arosemena - President (1966–1968)
 Guillermo Rodríguez Lara - military dictator (1972–1976)
 Jaime Roldós Aguilera - President (1979–1981)
 Osvaldo Hurtado - President (1981–1984)
 Leon Febres Cordero - President (1984–1988)
 Rodrigo Borja Cevallos - President (1988–1992)
 Sixto Durán Ballén - President (1992–1996)
 Abdalá Bucaram - President (1996–1997), convicted felon
 Jamil Mahuad - President (1998–2000)
 Gustavo Noboa - President (2000–2003)
 Lucio Gutiérrez - President (2003–2005)
 Alfredo Palacio - President (2005–2007)
 Rafael Correa - President (2007–2017), convicted felon
 Lenin Moreno - President (2017–2021), former Vice President (2007–2013)
 Guillermo Lasso - President (2021–)

First ladies
 Mercedes Jijón - wife of Juan José Flores
 Corina del Parral - wife of José María Velasco Ibarra, born in Argentina
 Lucila Santos Trujillo - wife of Otto Arosemena
 María de Lourdes Alcívar - wife of Guillermo Lasso

Religious figures
 Catalina de Jesús Herrera – Dominican prioress, nun, writer
 Carlos María de la Torre - cardinal
 Bernardino Echeverría Ruiz - archbishop of Guaaquil
 Leonidas Proaño - bishop of Riobamba
 José Mario Ruiz Navas - archbishop of Portoviejo
 Mariana de Jesús Torres - abbess of Conceptionist Monastery of Quito, Servant of God

Saints
 Mariana de Jesús de Paredes - mystic, saint
 Mercedes de Jesús Molina - mystic, blessed
 Miguel Febres Cordero - religious brother, saint
 Narcisa de Jesús - mystic, saint

Sports
 Álex Aguinaga - footballer and coach
 Jordy Alcívar - footballer
 Alexander Alvarado - footballer
 Nilson Angulo - footballer
 Rorys Aragón - footballer
 Robert Arboleda - footballer
 Samantha Arévalo - swimmer
 Xavier Arreaga - footballer
 Walter Ayoví - footballer
 Mimi Barona - surfer
 Christian Benítez - footballer
 Shirley Berruz - footballer
 Andrea Bonilla - long-distance runner
 Chico Borja - Ecuadorian-American footballer and coach
 Ramiro Borja - footballer, Ecuadorian-born, represented Puerto Rico internationally
 Elizabeth Bravo - triathlete
 Beder Caicedo - footballer
 Carina Caicedo - footballer
 Felipe Caicedo - footballer
 Jean Caicedo - boxer
 Jonathan Caicedo - cyclist
 Jordy Caicedo - footballer
 Moisés Caicedo - footballer
 Leonardo Campana - footballer
 Pablo Campana - tennis player and public servant
 Alfredo Campo - BMX cyclist
 Richard Carapaz - cyclist, winner of the Giro d'Italia, gold medal winner at the 2020 Olympics
 Byron Castillo - footballer
 Julio Castillo - boxer
 Miler Castillo (born 1987) - football player
 Jefferson Alveiro Cepeda - cyclist
 Rosa Chacha - long-distance runner
 Vanessa Chalá - judoka
 Andrés Chocho - race walker
 José Cifuentes - footballer
 Juan Manuel Correa - racing driver
 Neisi Dajomes - weightlifter, gold medal winner at the 2020 Olympics
 Daniela Darquea - golfer
 Ulises de la Cruz - footballer and politician
 Agustín Delgado - footballer and politician, scored first Ecuadorian goal in a World Cup
 Anicka Delgado - swimmer
 Diana Durango - sport shooter
 Iván Enderica Ochoa - swimmer
 Alexandra Escobar - weightlifter
 Gonzalo Escobar - tennis player
 Adriana Espinosa - archer
 Michael Estrada - footballer
 Pervis Estupiñán - footballer
 Alan Franco - footballer
 Hernán Galíndez - footballer (born in Argentina)
 Estefania García - judoka
 Fricson George - footballer
 Andrés Gómez - tennis player, French Open winner
 Emilio Gómez - tennis player
 Carlos Góngora - boxer, IBO world champion
 Doménica González - tennis player
 Carlos Gruezo Arboleda - footballer
 Carlos Gruezo Quiñónez - footballer
 Piero Hincapié - footballer
 Romario Ibarra - footballer
 Eduardo Hurtado - footballer
 Elías Jácome - football referee, the first Ecuadorian to officiate in a World Cup
 Karla Jaramillo - race walker
 Iván Kaviedes - footballer
 Fausto Klinger - footballer
 Martin Klinger - footballer
 Orly Klinger - footballer
 Nicolás Lapentti - tennis player
 Giovanni Lapentti - tennis player
 Juan Madruñero - footballer
 Ángel Mena - footballer
 Édison Méndez - footballer
 Sebas Méndez - footballer
 Alberto Miño - table tennis player
 Glenda Morejón - race walker
 Jhonatan Narváez - cyclist
 Christian Noboa - footballer
 Alfonso Obregón - footballer
 Joel Ordóñez - footballer
 Érika Pachito - boxer
 Joffre Pachito - footballer
 Willian Pacho - footballer
 Angie Palacios - weightlifter
 Diego Palacios - footballer
 Andrea Pérez Peña - sport shooter
 Jefferson Pérez - race walker, gold medal winner of the 20 km race walk at the 1996 Olympics
 Paola Pérez - race walker
 Tomas Peribonio - swimmer
 Brian Pintado - race walker
 Gonzalo Plata - footballer
 Joao Plata - footballer
 Jackson Porozo - footballer
 Angelo Preciado - footballer
 Ayrton Preciado - footballer
 Lenin Preciado - judoka
 Álex Quiñónez - sprinter
 Roberto Quiroz - tennis player
 Cristian Ramírez - footballer
 Djorkaeff Reasco - footballer
 Kevin Rodríguez - footballer
 Tamara Salazar - weightlifter, medalist at the 2020 Summer Olympics
 Jeremy Sarmiento - footballer, born in Spain
 Hugo Savinovich - professional wrestler in the United States and Puerto Rico
 Pancho Segura - Ecuadorian-American tennis player, among the top players in his generation
 Alberto Spencer - footballer, best remembered for his time at Peñarol. Top all-time Copa Libertadores scorer.
 Abraham Suárez - diver
 Nelson Suarez - diver
 Ángela Tenorio - sprinter
 Carlos Tenorio - footballer
 Félix Torres - footballer
 Patricio Urrutia - footballer and politician, captained the successful L.D.U. Quito team which won Copa Libertadores
 Anthony Valencia - footballer
 Antonio Valencia - footballer, best known for his time at Manchester United F.C., only Manchester United captain from outside Europe
 Enner Valencia - footballer
 Joel Valencia - footballer, has also represented Spain on youth levels
 Iván Vallejo - mountaineer and public servant
 Luisa Valverde - freestyle wrestler
 Marlon Vera - Mixed martial arts fighter
 Rolando Vera - long-distance runner
 Claudio Villanueva - race walker
 Petter Villegas - footballer, Ecuadorian-born, represented Puerto Rico internationally
 Nicolas Wettstein - eventing rider (born in Switzerland, represented Ecuador internationally)
 Lucía Yépez - wrestler
 Octavio Zambrano - football coach, known mostly for his career at Major League Soccer

Other
 Lorena Bobbitt, Ecuadorian-American woman made famous after assaulting her husband
 María Capovilla, supercentenarian, at one time the oldest living person in the world
 Mariana Carcelén, aristocrat, Marchioness, wife of independence leader Antonio José de Sucre and as such First Lady of Bolivia
 Martina Carrillo, 18th-century anti-slavery activist
 Blanca Chancoso, indigenous activist
 Magdalena Dávalos y Maldonado, aristocrat, intellectual, patron of the arts
 Jacinto Jijón y Caamaño, aristocrat, archaeologist, politician
 Yolanda Kakabadse, environmentalist activist
 Hortensia Mata, socialite and philanthropist
 Manuel Muñoz Borrero, diplomat, considered Righteous Among the Nations for his role in saving Jewish people during the Holocaust
 Zonia Palán Tamayo, (1954–2003), economist and women's rights
 Faustino Rayo, Colombian-born merchant and assassin, known for murdering Gabriel García Moreno
 Nelson Serrano, Ecuadorian-American businessman convicted of murder

List of Ecuadorians


Antonio I. od Monaka, punim imenom Antonio Grimaldi (?, 26. siječnja 1661. - ?, 20. veljače 1731.), monegaški knez od 1701. do svoje smrti, 1731. godine. Bio je posljednji muški izdanak dinastije Grimaldi, koja je vladala kneževinom Monakom. Vjenčanjem njegove kćeri Lujze Hipolite za Jacquesa de Goyon-Matignona, koji je uzeo obiteljsko prezime svoje supruge, nastavila se loza dinastije u ženskoj liniji.

Životopis

Rodio se u kneževskoj obitelji, od oca Luja I. i majke Catherine Charlotte de Gramont. Ostvario je vojnu karijeru u francuskoj kraljevskoj vojsci. Godine 1683. imenovan je poručnikom u kraljevskoj pješačkoj regimenti, da bi već, sljedeće godine bio imenovan pukovnikom u regimenti Soissonoisa. Sudjelovao je u Devetogodišnjem ratu (1688. – 1697.).

Dana 21. kolovoza 1702. dao je prisegu francuskom kralju Luju XIV. u svojstvu kneza od Valentinoisa i francuskog velikaša. Dana 13. lipnja 1688. vjenčao se s Marijom Lotarinškom (1674. – 1724.), s kojom je imao šestero kćerki, od kojih su samo tri preživjele rano djetinjstvo. Najstarija kći, Lujza Hipolita, bila je prijestolonasljednica i njeni su potomci vladali kneževinom Monakom sve do 1949. godine.

Grimaldi
Monegaški monarsi

Antonio I. od Monaka


دائرة موزاية إحدى دوائر ولاية البليدة وتضم بلديات موزاية و عين الرمانة و الشفة.

موزاية

دائرة موزاية


Mathias Schacht (né en 1977 à Berlin) est un mathématicien allemand spécialisé en combinatoire. Il est professeur à l'université de Hambourg. Il travaille en théorie des graphes, théorie de Ramsey et en combinatoire extrémale, sur les structures discrètes aléatoires et les méthodes probabilistes, et en informatique théorique.

Carrière

Mathias Schacht fait, à partir de 1997, des études de mathématiques, d'informatique et d'informatique de gestion à l'université technique de Berlin et à l'université Emory d'Atlanta, où il obtient son master en 2002 (A Turan theorem for random graphs) et son Ph. D.  en 2004 avec Vojtěch Rödl (On the regularity method for hypergraphs ). Depuis 2004, il est chercheur à l'université Humboldt de Berlin, où il obtient son habilitation universitaire en 2009 (Regular partitions of hypergraphs and property testing). Il est post-doc à Berlin (2004-2006), puis professeur remplaçant 2006-2009 à l'université de Berlin, puis à l'université de Hambourg successivement professeur assistant en 2009-2010, professeur associé 2010-2017, titulaire depuis 2017, dans le groupe de recherche en mathématiques discrètes. Il est visiting professor, à l'université Yale en automne 2018.

Recherche
En collaboration avec Vojtěch Rödl notamment, il a développé le lemme de régularité d'Endre Szemerédi dans une version pour les hypergraphes. Cette extension a aussi été réalisée indépendamment par Timothy Gowers.

Distinctions
Schacht est Heisenberg-Professor de  2010 à 2015. Il bénéficie d'un  Consolidator Grant  du Conseil européen de la recherche pour la période 2017-2022.
Schacht a reçu le prix Richard-Rado pour sa thèse en 2010  et en 2012 le prix George-Pólya avec Vojtěch Rödl.

Publications (sélection)

 .
 .
 .
 .
 .
 .

 .

Notes et références

Liens externes

 page personnelle

Professeur à l'université de Hambourg
Mathématicien allemand du XXIe siècle
Lauréat du prix Georges-Polya
Informaticien allemand
Naissance en 1977
Naissance à Berlin

Mathias Schacht


Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu (1 Ocak 1901 - 25 Mayıs 1970), Türk gazeteci ve yazardır.

Deniz Harp Okulu, Hukuk Fakültesi, Yüksek Ticaret Okulu ve Moskova Üniversitesi'nde öğrenim gördü. Milli Mücadele'ye katılarak Hâkimiyet-i Milliye'''de gazeteciliğe başladı. Yeni Hayat dergisinin Baş Yazarı iken, Halk İştirakiyun Fırkası davasında yargılandı, beraat etti.

Son yazıları Yeni İstanbul'da yayınlandı. Kara Davut adlı tarihi romanıyla tanındı.

 Kitapları
 Kara Davut, 1928
 Köroğlu, 1928
 Kolkola, 1944
 Karlı Dağlar, 1945
 Ordu ve Politika, 1967
 Deli Deryalı'', 1971

Kaynakça

20. yüzyıl Türk yazarları
Resim aranan yazarlar
20. yüzyıl Türk gazetecileri
Kültür Haftası kişileri
1901 doğumlular
1970 yılında ölenler
Deniz Harp Okulunda öğrenim görenler

Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu


"In Case We Die" este mixtape-ul de debut al cântăreței Americane Tinashe, prima lansat pe data de 1 februarie 2012 prin intermediul site-ului său oficial. Mixtape-ul a fost lansat în urma stagiului de patru ani ca solistul trupei feminine The Stunners și mulțimea ei de single-uri fară album, inclusiv o colaborare cu producatori OFM, "Artificial People", în 2011.

Lista pieselor

Referințe

Mixtape-uri
Tinashe

In Case We Die


Kara delik; astrofizikte, çekim alanı her türlü maddesel oluşumun ve ışınımın kendisinden kaçmasına izin vermeyecek derecede güçlü olan, büyük kütleli bir gök cismidir. Kara delik, uzayda belirli nicelikteki maddenin bir noktaya toplanması ile meydana gelen bir nesnedir de denilebilir. Bu tür nesneler ışık yaymadıklarından kara olarak nitelenirler. Kara deliklerin "tekillik"leri nedeniyle, üç boyutlu olmadıkları, sıfır hacimli oldukları kabul edilir. Kara deliklerin içinde ise zamanın yavaş aktığı veya akmadığı tahmin edilmektedir. Kara delikler Einstein'ın genel görelilik kuramıyla tanımlanmışlardır. Doğrudan gözlemlenememekle birlikte, çeşitli dalga boylarını kullanan dolaylı gözlem teknikleri sayesinde keşfedilmişlerdir. Bu teknikler aynı zamanda çevrelerinde sürüklenen oluşumların da incelenme olanağını sağlamıştır. Örneğin, bir kara deliğin potansiyel kuyusunun (uzay-zaman kavisi) çok derin olması nedeniyle yakın çevresinde oluşacak yığılma diskinin üzerine düşen maddeler diskin çok yüksek sıcaklıklara erişmesine neden olacak, bu da diskin (ve dolaylı olarak kara deliğin) yayılan x-ışınları sayesinde saptanmasını sağlayacaktır. Günümüzde, kara deliklerin varlığı, ilgili bilimsel topluluğun (astrofizikçiler ve kuramsal fizikçilerden oluşan) hemen hemen tüm bireyleri tarafından onaylanarak kesinlik kazanmış durumdadır.

Sunuş ve terminoloji
Kara delik "kütleçekimsel tekillik" denilen bir noktaya toplanmış bir kütleye sahiptir. Bu kütle "kara deliğin olay ufku" denilen ve söz konusu tekilliği merkez alan bir küreyi oluşturur. Bu küre, kara deliğin uzayda kapladığı yer olarak da düşünülebilir. Kütlesi Güneş'in kütlesine eşit olan bir kara deliğin yarıçapı yalnızca yaklaşık 3 km'dir.

Yıldızlar arası uzaklıklar söz konusu olduğunda, bir kara delik, herhangi bir göksel nesne üzerinde, kendisiyle aynı kütleye sahip bir göksel nesneninkinden daha fazla bir kütleçekim kuvveti uygulamaz. Yani, kara delikleri karşı konulamaz bir göksel emmeç (aspiratör) olarak düşünmemek gerekir. Örneğin Güneş'in yerinde onunla aynı kütleye sahip bir kara delik bulunsaydı, Güneş Sistemi'ndeki gezegenlerin yörüngelerinde küçük zaman ölçeğinde herhangi bir değişim olmayacaktı.

Birçok kara delik türü mevcuttur. Bir yıldızın kendi üzerine çökmesiyle oluşan kara delik türüne "yıldızsal kara delik" denir. Bu kara delikler gökadaların merkezinde bulunduklarında birkaç milyarlık "güneş kütlesi"ne kadar çıkabilen devasa bir kütleye sahip olabilirler ve bu durumda "süper kütleli kara delik" (veya galaktik kara delik) adını alırlar. Kütle bakımından kara deliklerin iki uç noktasını oluşturan bu iki tür arasında bir de, kütlesi birkaç bin "güneş kütlesi" olan üçüncü bir türün bulunduğu düşünülür ve bu türe "orta kara delik"ler  denilir. En düşük kütleli kara deliklerin ise evrenin başlangıcındaki Büyük Patlama'da oluştukları düşünülür ve bunlara da "ilksel kara delik" ("primordial black hole") adı verilir. Bununla birlikte ilksel kara deliklerin varlığı şu ana kadar doğrulanmış değildir.

Bir kara deliği doğrudan gözlemlemek imkânsızdır. Bilindiği gibi bir nesnenin görülebilmesi için, kendisinden ışık çıkması veya kendisine gelen ışığı yansıtması gerekir; oysa kara delikler çok yakınından geçen ışıkları bile yutmaktadırlar. Bununla birlikte varlığı, çevresi üzerindeki çekim etkisinden, özellikle mikrokuasarlarda (atarca) ve aktif gökada çekirdeklerinde kara delik üzerine düşen yakınlardaki maddenin son derece ısınmış olmasından ve güçlü bir şekilde X ışını yaymasından anlaşılmaktadır. Böylece, gözlemler dev veya küçük boyutlardaki bu tür cisimlerin varlığını ortaya koymaktadır. Bu gözlemlerin kapsadığı ve genel görelilik kuramına uyan cisimler yalnızca kara deliklerdir.

Tarihçe

Kara delik kavramı ilk olarak 18. yüzyıl sonunda, Newton'un evrensel çekim kanunu kapsamında doğmuştur denebilir. Fakat o dönemde mesele yalnızca "kaçış hızı"nın ışık hızından daha büyük olmasını sağlayacak derecede kütleli cisimlerin var olup olmadığını bilmekti. Dolayısıyla kara delik kavramı ancak 20. yüzyılın başlarında ve özellikle Albert Einstein'ın genel görelilik kuramının ortaya atılmasıyla hayalî bir kavram olmaktan çıkmıştır. Einstein'ın çalışmalarının yayımlanmasından kısa süre sonra, Karl Schwarzschild tarafından, "Einstein alan denklemleri"nin merkezî bir kara deliğin varlığını içeren bir çözümü yayımlanmıştı.  Bununla birlikte kara delikler üzerine ilk temel çalışmalar, varlıkları hakkındaki ilk sağlam belirtilerin gözlemlerini izleyen 1960'lı yıllara dayanır. Kara delik içeren bir cismin ilk gözlemi, 1971'de Uhuru uydusu tarafından yapıldı. Uydu Kuğu takımyıldızının en parlak yıldızı olan Cygnus X-1 çift yıldızında bir X ışınları kaynağı olduğunu saptamıştı. Fakat "kara delik" terimi daha önceden, 1960'lı yıllarda Amerikalı fizikçi John Wheeler aracılığıyla ortaya atılmıştı. Bu terimin terminolojiye yerleşmesinden önce ise kara delikler için "Schwarzschild cismi" ve "kapalı yıldız" terimleri kullanıldı.

Özellikler
Kara delik diğer astrofizik cisimler gibi bir astrofizik cisimdir. Doğrudan gözlemlenmesinin çok güç olmasıyla ve merkezî bölgesinin fizik kuramlarıyla tatminkâr biçimde tanımlanamaz oluşuyla nitelenir. Merkezî bölgesinin tanımlanamayışındaki en önemli etken, merkezinde bir "çekimsel tekilliği" içeriyor olmasıdır. Bu çekimsel tekillik; ancak bir "kuantum çekimi" kuramıyla tanımlanabilir ki, günümüzde böyle bir kuram bulunmamaktadır.  Buna karşılık, uygulanan çeşitli dolaylı yöntemler sayesinde, yakın çevresinde hüküm süren fiziksel koşullar ve çevresi üzerindeki etkisi mükemmel biçimde tanımlanabilmektedir.

Öte yandan kara delikler çok az sayıdaki parametrelerle tanımlanmaları bakımından şaşkınlık verici nesnelerdir. Yaşadığımız evrendeki tanımları yalnızca üç parametreye bağlıdır: Kütle, elektriksel yük ve açısal momentum. Kara deliklerin tüm diğer parametreleri (boyu, biçimi vs.) bunlarla belirlenir. Bir kıyaslama yapmak gerekirse, örneğin bir gezegenin tanımlanmasında yüzlerce parametre söz konusudur (kimyasal bileşim, elementlerin farklılaşması, konveksiyon, atmosfer vs.) Bu yüzden 1967'den beri kara delikler yalnızca bu üç parametreyle tanımlanırlar ki, bunu da 1967'de Werner Israel tarafından ortaya atılan "saçsızlık kuramı"na  borçluyuz. Bu, uzun mesafeli temel kuvvetlerinin yalnızca kütleçekim ve elektromanyetizm oluşunu da açıklamaktadır; kara deliklerin ölçülebilir özellikleri yalnızca, bu kuvvetleri tanımlayan parametrelerle, yani kütle, elektriksel yük ve açısal momentumla verilir.

Bir kara deliğin kütle ve elektriksel yükle ilgili özellikleri "klasik" (genel göreliliğin olmadığı) fiziğin uygulanabileceği olağan özelliklerdir: Kara deliğin kütlesine oranla bir "kütleçekim alanı" ve elektriksel yüküne oranla bir elektrik alanı vardır. Buna karşılık açısal momentum etkisi genel görelilik kuramına özgü bir özellik taşır: Kendi ekseni etrafında dönen kimi kozmik cisimler, yakın çevrelerindeki uzay-zamanı  da "sürüklemek" (eğmek) eğilimindedirler. "Lense-Thirring etkisi"  denen bu fenomen şimdilik Güneş Sistemi'mizde gözlemlenmemektedir.  Kendi ekseni etrafında "dönen kara delik" türü çevresindeki yakın uzayda bu fenomen inanılmaz ölçülerde gerçekleşmektedir ki, bu alana "güç bölgesi" (ergorégion) veya "güç küresi"  adı verilmektedir.

Kara deliklerin dönme ve yüklerine göre sınıflandırılması

Bir kara deliğin bütün özelliklerini belirleyen üç unsuru vardır: kütlesi, açısal momentumu ve elektriksel yükü. Bir kara deliğin kütlesi her zaman sıfırdan büyüktür. Diğer unsurların sıfır ya da sıfırdan büyük olmasına göre, kara delikleri dört sınıfa ayırmak mümkündür.

Açısal momentum ve elektriksel yükü sıfır olan kara deliklere "Schwarzschild kara deliği" denilir. Bu ad 1916'da bu tür nesnelerin varlığı fikrini Einstein alan denklemlerinin çözümleri olarak ortaya atmış Karl Schwarzschild'a ithafen verilmiştir.

Kara deliğin elektriksel yükü sıfır olmayıp açısal momentumu sıfır olduğu takdirde "Reissner-Nordström kara deliği" türü söz konusu olur. Bilinen hiçbir süreç böyle sürekli bir elektriksel yük içeren sıkışmış bir cisim üretmek olanağı vermediğinden, bu tür kara delikler varsa bile, astrofizikte pek ilgi odağı olmamaktalar. Bu elektriksel yük, kara deliğin çevresinden alacağı zıt elektrik yüklerinin emilmesiyle zamanla dağılabilir.  Sonuç olarak, "Reissner-Nordström kara deliği" doğada mevcut olma olasılığı pek bulunmayan teorik bir cisimdir.

Kara deliğin bir açısal momentumu olup (kendi ekseni etrafında dönüyorsa) elektriksel yükü olmadığı takdirde "Kerr kara deliği" türü söz konusu olur. Bu ad, 1963'te bu tür cisimleri tanımlayan formülü bulmuş olan Yeni Zelanda'lı matematikçi Roy Kerr'in adına ithafen verilmiştir. Reissner-Nordström ve Schwarzschild kara delik türlerinin aksine, Kerr kara deliği türü astrofizikçiler için önemli bir ilgi odağı olmuştur; çünkü kara deliklerin oluşum ve evrim örnekleri onların çevrelerindeki maddeyi bir yığılım diski  aracılığıyla emme eğiliminde olduklarını ve maddelerin yığılım diskine kara deliğin dönüş yönünde spiral çizerek düştüklerini göstermektedir. Böylece madde, kendisini yutan kara deliğin açısal momentumuyla bir ilişki halinde olmaktadır. Bu durumda, astronominin ilgilenebileceği kara delikler yalnızca Kerr kara delikleridir.

Bununla birlikte, bu kara deliklerin, açısal momentumlarının iyice zayıfladığı hallerde, doğal olarak, Schwarzschild kara deliklerini andırmaları mümkündür.

Dördüncü tür, Kerr kara deliğinin elektriksel yüke sahip olduğu türdür. Buna Kerr-Newman kara deliği türü denir. Bu türe de var olma olasılığı çok zayıf olduğundan pek ilgi gösterilmemektedir.

Kara ve delik
Kara deliklerin varlığı John Michell  ve Pierre-Simon Laplace tarafından, birbirlerinden habersiz olarak, daha 18. yüzyılda göz önünde bulundurulmuştur. O zamanlar düşünülen, "kaçış hızı"  ışık hızından daha fazla olabilecek, yani ışığın çekimlerinin etkisinden kaçamayacağı kozmik cisimlerin varlığıydı. Işığın kara delikçe çekilmesi olgusunda, bir güçten ziyade, "Einstein dengelenmesi", "kızıla kayma" veya "çekimsel kızıla kayma" gibi adlarla belirtilen, ışığın (fotonların) çekim alanları etkisiyle maruz kaldığı bir değişim söz konusudur. Çekim alanı etkisiyle oluşan bu dengelenme veya değişimde ışık, bir kara deliğin "potansiyel kuyular"ından  çıkmaya çalışırken enerji bütünlüğünü kaybeder. Burada, "evrenin genişlemesi"nden, yani uzak galaksilerde gözlemlenen ve çok derin "potansiyel kuyu"ların olmadığı bir uzay genişlemesinden kaynaklananınkine oranla biraz farklı tabiatta bir kızıllaşma değişimi söz konusudur. Bu özellik de kara deliğin "kara" sıfatına çok uygun gelmektedir çünkü bir kara delik ışık yayamamaktadır. Bu yüzden "kara delik" cisimlerinin adına "kara" sıfatı eklenmiştir. Bu, ışık için olduğu kadar, madde için de geçerlidir çünkü bir kez kara delikçe çekilmeye başladıktan sonra hiçbir partikül o kara delikten kaçamamaktadır. Bu da kara deliğe "delik" adının verilmesini sağlamıştır.

Olay ufku

Işık ve maddenin artık kaçamadığı bölgeyi sınırlayan kuşağa "olay ufku"  adı verilir. Olay ufku, herhangi bir fiziksel incelemede bulunamadığımız bir uzay parçasıdır. Ne olay ufkundan ötesini bilinen yasalarla açıklama olanağı vardır ne de orada ne olup bittiğini bilmenin bir yolu vardır. Bir yıldızın olay ufku, yıldızın çökmeden önceki kütlesiyle orantılıdır. Örneğin kütlesi 10 Güneş kütlesi olan bir yıldız içe çöküp kara delik haline geldiğinde çapı 60 km. olan bir olay ufkuna sahip olur. Bir kara delik madde yuttukça olay ufkunu genişletir, olay ufku genişledikçe de daha güçlü çekim alanına sahip olur. Kara deliğin olay ufkunda teorik olarak zaman tümüyle durmaktadır. Kimi kara deliklerde iki olay ufku vardır.

Kimileri "olay ufku" terimi yerine kara deliğe pek uygun olmamakla birlikte "kara deliğin yüzeyi" terimini kullanırlar. (Terimin uygun olmamasının nedeni, bir gezegen veya yıldızdaki gibi katı ve gazlardan oluşan bir yüzeyinin olmamasıdır.) Fakat burada birtakım özel nitelikler gösteren bir bölge söz konusu değildir; bir gözlemci kara deliğe ufku aşacak kadar yaklaşmış olabilseydi, kendisine yüzey izlenimi sağlayacak hiçbir özellik veya değişim hissedemeyecekti. Buna karşılık geri dönme girişiminde bulunduğunda, artık bu bölgeden kaçamayacağının farkına varmış bulunacaktı. Bu, adeta "dönüşü olmayan nokta"dır.  Bu durum, akıntısı güçlü bir denizde, akıntıdan habersiz bir yüzücünün durumuna benzetilebilir.

Öte yandan olay ufkunun sınırına yaklaşmış bir gözlemci, kara delikten yeterince uzaktaki bir gözlemciye kıyasla, zamanın farklı bir şekilde aktığının farkına varacaktır. Kara delikten uzakta olan gözlemcinin diğerine düzenli aralıklarla (örneğin birer saniye arayla) ışık işaretleri yolladığını varsayalım: Kara deliğe yakın gözlemci bu işaretleri hem daha enerjetik (ışığın kara deliğe düşmek üzere yaklaştıkça "maviye kayma"sı sonucuyla bu ışık işaretlerinin frekansı daha yüksek olacaktır) hem de ardışık işaretlerin aralarındaki zaman aralığı daha kısalmış (birer saniyeden daha az) olarak alacaktır. Yakın gözlemci, uzaktakine oranla zamanın daha hızlı aktığı izleniminde olacaktır. Uzaktaki gözlemci de aksine, diğerinde meydana gelen şeylerin gitgide daha yavaş seyrettiğini görecek, zamanın daha yavaş aktığı izleniminde olacaktır.

Uzaktaki bir gözlemcinin bir nesnenin kara deliğe doğru düşüşünü gözlemesi halinde, gözlemciye göre "çekimsel kızıla kayma" ve "zamanın genleşmesi" etkileri birleşecektir: Nesneden çıkan işaretler gitgide kızıl, gitgide sönük (uzak gözlemciye varmadan önce gitgide artan enerji kaybıyla çıkarılan ışık) ve gitgide aralıklı olacaktır. Yani pratikte, gözlemciye varan ışık fotonlarının sayısı, gitgide hızla azalacaktır ve nesnenin kara deliğe gömülüp görünmez olmasının ardından tükenecektir. Nesnenin henüz olay ufku sınırında hareketsiz durduğunu gören uzaktaki gözlemcinin onun düşmesini engellemek üzere olay ufkuna yaklaşması boşuna olacaktır.

Kara deliğin "tekilliği"ne yaklaşan bir gözlemciyi etkilemeye başlayan etkilere "gelgit etkileri" denir. Bu etkiler kütleçekim alanının homojen olmayan bir yapıya sahip olması nedeniyle nesnenin biçimsizleşmesine (doğal biçimini kaybetmesine) yol açarlar. Bu "gelgit etkileri bölgesi" dev kara deliklerde tümüyle olay ufkunda yer alır fakat özellikle "yıldızsal kara delik"lerde  olay ufkunun sınırını da aşarak etkide bulunur.  Dolayısıyla yıldızsal kara deliğe yaklaşan bir astronot daha olay ufkuna geçmeden parçalanacakken, dev kara deliğe yaklaşan bir astronot, daha sonra "gelgit etkileri" ile yok edilecek olmakla birlikte, olay ufkuna bir güçlükle karşılaşmadan giriş yapacaktır.

Tekillik

Bir kara deliğin merkezinde kütleçekim alanının ve uzay bükülmelerinin ("eğim")  sonsuz hale geldikleri bir bölge yer alır. Bu bölge "çekimsel tekillik"  olarak adlandırılır. Bu bölge, genel görelilik kuramı uzay-zaman eğiminin sonsuz olduğu bölgeleri tanımlayamadığı için, genel görelilik kuramı çerçevesinde pek iyi tanımlanamamıştır.
Zaten genel görelilik kuramı, kuantum kaynaklı kütleçekim etkilerini genel olarak göz önünde bulunduran bir kuram değildir.
Uzay-zaman eğimi, sonsuza doğru eğrildiğinde, zorunlu olarak kuantum tabiatlı etkilere tâbi olmaktadır. Sonuç olarak, kütleçekimsel tekillikleri doğru bir biçimde tanımlayabilecek durumdaki tek kuram, tüm kuantum etkilerini göz önünde bulunduran bir kütleçekim kuramı olabilir.

Dolayısıyla halihazırda kütleçekimsel tekilliğin tanımı yapılamamış durumdadır.  Bununla birlikte, şu biliniyor ki, nasıl kara deliğe girip içine yerleşmiş madde dışarı çıkamıyorsa, kütleçekimsel tekillik de kara deliğin içine yerleştikçe kara deliğin dışını etkileyememektedir. Kütleçekimsel tekillikler onları tanımlamakta aciz kalışımızdan dolayı gizemlerini korumayı sürdürseler de ve genel görelilik kuramı tüm kütleçekimsel fenomenleri tanımlamada yeterli olmasa da bütün bunlar, kara deliğin bizim tarafımızda bulunan olay ufkundan hareketle onları tanımlamamıza bir engel oluşturmamaktadır.

Kara deliklerin oluşumu

Kara deliklerin var olma olasılığı yalnızca genel görelilik kuramına ait bir sonuç değildir; kütleçekimi konu alan hemen hemen tüm diğer gerçekçi fizik kuramları da onların varlığını muhtemel görmektedir. Diğer kütleçekim kuramları gibi genel görelilik kuramı da kara deliklerin varlığını öngörmekle kalmayıp onların uzayın bir bölgesinde sıkışmış maddeden oluşmuş olacağını öngörmektedir. Örneğin Güneş'imiz yarıçapı yaklaşık üç kilometre olan bir küre içine (yani ebatlarının dört milyonda biri kadar bir hacme) sıkıştırılmış olsaydı, bir kara delik haline gelirdi. Hatta Güneş'imizi 1cm³(santimetreküp) hacmine sıkıştırabilseydik, bu kez 1cm³'lük bir kara delik yapmış olurduk. Fakat bu durumda sistemimizdeki gezegenlerin yörünge hareketlerinde bir değişiklik olmayacaktı; yani Güneş Sistemi'mizdeki gezegenler bu 1cm³'lük kara deliğin Güneş'inkine eş çekim kuvvetinde, yörüngelerinde dönmeye devam edeceklerdi. Bir başka örnekle, Dünya'mız birkaç santimetre küplük bir hacim içine sıkıştırılmış olsaydı, o da bir kara delik haline gelecekti.

Astrofizikte kara delik bir çekimsel içe çökmenin son aşaması olarak ele alınır. Yıldızların evrim süreçlerinin sonları, sahip oldukları kütleye göre belirlenir. Evrim sürecinin son aşamasına yaklaşmış yıldızlarda, maddenin sıkışması sonunda, kütlelerine göre, iki hal söz konusu olur; bunlar ya ak cüce haline dönüşürler veya sonradan kara deliğe dönüşebilecek nötron yıldızı haline dönüşürler. Ak cüce halinde, ak cüceyi kütleçekime karşı denge halinde tutan elektronların yozlaşma basıncıdır. Nötron yıldızı halinde ise nükleonların yozlaşma basıncı söz konusu değildir, denge halini sağlayan "güçlü etkileşim"dir.  Kara delik ak cücelere ilişkin içe çökmeyle oluşamaz; bu çökme sırasında yıldızı oluşturan çok ağır nükleonlar oluşur.  Açığa çıkan enerji yıldızı dağıtmaya yeterlidir.

Fakat evrim sürecinde dönüşme eşiğindeki yıldız, belirli bir kritik kütleyi aştığında (kütlesi yeterince büyük olduğunda), eğer kütleçekim gücü basınç etkisini aşabilmeye yetecek derecede büyükse bir kara delik oluşabilir. Bu durumda bilinen hiçbir kuvvet, dengeyi sağlamaya yetmez ve söz konusu cisim tümüyle içe çöker. Pratikte bu, birçok şekilde oluşabilir:

 Bir nötron yıldızına, belirli bir kritik kütleye ulaşana kadar, bir başka yıldızdan çıkan maddenin katılımıyla oluşabilir.
 Bir nötron yıldızının başka bir nötron yıldızıyla birleşmesiyle oluşabilir (çok nadir, a priori bir fenomendir).
 Büyük bir yıldızın kalbinin doğrudan kara delik halinde içe çökmesiyle oluşabilir.

1980'li yıllarda nötron yıldızlarındakinden de daha sıkışmış bir madde halinin varlığı konusunda bir hipotez ortaya atılmıştır. Bu, "tuhaf yıldızlar"  da denilen "kuark yıldızları"ndaki sıkışmış madde haliydi. Bu konuda 1990'lı yıllardan itibaren net bulgular elde edilebilmiştir fakat bu bulgular, yıldız türündeki belirli bir kütlenin, evrimini kara delik halinde içe çökmesiyle tamamlaması konusunda önceden bilinenleri değiştirmemiştir. Değiştirdiği şey yalnızca, kütlenin miktarı konusundaki sınır olmuştur.

2006 yılında, kütlelerine bağlı olarak dört kara delik sınıfı ayırt edilmiştir : Yıldızsal kara delikler, dev kara delikler, orta kara delikler ve ilksel (ya da mikro) kara delikler.

Boyutlarına göre kara delikler

Yıldızsal kara delikler

Yıldızsal kara delikler birkaç güneş kütlesi kadar bir kütleye sahiptirler. Ölmekte olan bir yıldız, eğer Güneş'imizin üç mislinden daha ağırsa, nötron yıldızı düzeyinde kalamaz, çekirdeğindeki tepkime ve yoğunluk artması devam eder ve "kara delik" haline gelir. Yıldızsal kara delik büyük (başlangıç olarak yaklaşık 10 güneş kütlesi kadar kütleli veya daha fazla kütleli) bir yıldızın kalıntısının (artık maddesinin) çekimsel içe çökmesinin ardından doğarlar. Yıldızın kalbinde termonükleer tepkimelerle yanma tamamlandığı zaman, yakıt kalmadığı için, bir süpernova oluşur. Bu süpernova da ardında hızla içe çökecek bir öz kısım bırakabilir.

1939'da Robert Oppenheimer, bu öz kısmın belirli bir sınırdan daha yüksek bir kütleye sahip olması durumunda kütleçekim gücünün kendisini kesinlikle tüm diğer güçlerin üzerine taşıyacağını ve bir kara delik oluşacağını ortaya koymuştur.

Bir kara delik oluşturmak üzere içe çöküş "kütleçekim dalgaları" yaymaya elverişli bir durumdur ki bu dalgaların yakın bir gelecekte Cascina'daki (İtalya) Virgo  veya Amerikan LIGO  "girişim aracı" gibi bazı dedektör aygıtlarıyla saptanabileceği sanılmaktadır. Yıldızsal kara delikler günümüzde "X çift yıldızları"nda  ve "mikrokuasar"larda gözlemlenmektedir ve bazı "aktif galaksi çekirdekleri"nde  "akış"ların (Fr.jet) oluşmasına neden olurlar.

Dev kara delikler
Dev kara delikler birkaç milyon ile birkaç milyar güneş kütlesi arasında değişen bir kütleye sahiptir. Galaksilerin merkezinde bulunurlar ve varlıkları bazen "akış"ların ve X ışınımının oluşmasına yol açar. Bu yüzden bu galaksi çekirdekleri, yıldızların üst üste yer almasından oluşan normal parlaklığa kıyasla daha parlak hale gelirler ve "aktif galaksi çekirdekleri"  adını alırlar. Galaksimiz Samanyolu da böyle bir kara delik içerir ve bu kara deliğe yakın yıldızların son derece hızlı hareket ettiklerinin gözlemlenmesi bu bulguyu doğrular.

Örneğin bu yıldızlardan biri olan S2 adlı yıldızın gözlemlenemeyen karanlık bir nesnenin çevresinde en az 11 yıllık bir dolanım hareketinde bulunduğu gözlemlenmiştir. Bu yıldızın eliptik yörüngesi söz konusu karanlık cisimden 20 astronomik birim uzaklığındadır ve karanlık cisim sınırlı hacmine karşın 2,3 milyon güneş kütlesi kadar bir kütleye sahiptir. Kara delikten başka, sınırlı hacmine karşın böyle yoğun madde içeren bir cisim örneğine şimdiye dek rastlanmamıştır.

Chandra teleskopu ile NGC 6240  galaksisi üzerinde yapılan gözlemler de bu galaksinin merkezinde birbirleri çevresinde dönen iki dev kara deliğin gözlemlenmesini sağlanmıştır. Böyle devlerin oluşumu hakkındaki tartışmalar hâlen sürmektedir, kimilerine göre de kozmosun başlangıcında çok hızlı bir şekilde oluşmuşlardır.

Orta kara delikler
Orta kara delikler yakın zamanlarda keşfedilmiş olup kütleleri 100 güneş kütlesi ile 10.000 güneş kütlesi aralığında değişir.  1970'li yıllarda orta kütleli kara deliklerin küresel yıldız kümelerinde oluştuğu hipotezi ortaya atılmış fakat bu hipotezi destekleyecek hiçbir gözlem elde edilememişti. 2000'li yılların gözlemleri parlaklık-ötesi veya "aşırı parlak X ışını kaynakları"nın  varlığını ortaya koydu.  Bu kaynaklar hiç de dev kara deliklerin bulunduğu galaksi çekirdeklerine bağlı görünmüyorlardı. Ayrıca gözlemlenen X ışınları miktarı, "Eddington limiti"ne (yıldızsal kara delik için maksimum limit) eşit bir oranla madde katılımı göz önünde bulundurulduğunda, 20 güneş kütleli bir kara delik tarafından üretilemeyecek kadar çoktu...

İlksel kara delikler
Mikro kara delikler veya kuantum kara delikleri de denilen "ilksel kara delikler" çok küçük boyutlarda olan kara deliklerdir. Bunlara "ilksel" adının verilme nedeni, Büyük Patlama sırasında oluştuklarının sanılmasındandır. "İlksel kozmos"da küçük ölçekli aşırı yoğunlaşmaların çekimsel içe çökmesiyle oluştukları sanılmaktadır. 1970'li yıllarda ünlü fizikçilerden Stephen Hawking ve Bernard Carr kara deliklerin ilksel kozmosdaki oluşum mekanizması üzerine araştırmalarda bulundular ve kara delik kavramını geliştirerek "mini kara delik" adı verilen, yıldızsal kara deliklere nazaran son derece küçük kara deliklerin bol miktarda bulunduğu sonucuna vardılar. Bu kara deliklerin kütleleri bakımından yoğunlukları ve dağılımları henüz bilinmemekteyse de bunları belirleyen etkenlerin ilksel kozmosdaki yani "kozmik şişkinlik"teki  hızlı genişleme evresine ilişkin koşullarla ilgili olduğu sanılmaktadır. Bu küçük kütleli kara deliklerin –eğer var iseler- bir gama ışınımı yaymaları gerekir. Işınımları muhtemelen INTEGRAL gibi uydular tarafından keşfedilecektir.

Yüksek enerjili fiziksel örnekler üzerinde çalışan bazı fizikçilere göre bu kara deliklerin daha küçük benzer örnekleri Cenevre yakınlarındaki LHC  gibi "parçacık hızlandırıcı" kullanılarak laboratuvarda da oluşturulabilir.

Kara deliklerin gözlemi
Kara deliklerin yalnızca iki türü için birçok gözlem donanımları düzenlenmektedir (doğrudan değil, dolaylı gözlem olmakla birlikte, aşağıdaki bölümde görüleceği gibi, gitgide daha açık ve seçik gözlemlere doğru ilerleme kaydedilmektedir): Bunlar yıldızsal kara delikler ve dev kara deliklerdir. Bize en yakın dev kara delik, galaksimizin merkezinde, yaklaşık 8 kilo-parsek uzaklıkta bulunmaktadır.

Bir kara deliği bulma konusundaki ilk yöntemlerden biri, yörünge parametrelerine başvurarak bir çift yıldızın iki bileşeninin (iki yoldaşının) kütlelerinin belirlenmesiydi. Böylece çift yıldızlardan diğer bileşeni görünmez olan, kütlesi az olan bileşenler, yörüngelerindeki hızlarına da dikkat edilerek araştırıldı. Bileşenlerden, kütlesi büyük ve görünmez olanı, -normalde böyle kütledeki bir yıldızın kolaylıkla görülebilmesi gerektiğine göre- genellikle bir nötron yıldızı olarak veya bir kara delik olarak yorumlanabilir. O zaman, yörünge eğikliği açısı da bilinmiyorsa yoldaşının kütlesinin nötron yıldızlarının maksimum kütle sınırını (yaklaşık 3,3 güneş kütlesi) geçip geçmediğine bakılır. Eğer sınırı geçiyorsa bu bir kara deliktir, geçmiyorsa bir ak cüce olabilir.

Bunun yanı sıra, bazı yıldızsal kara deliklerin "gama ışınları dalgalarının yayını"  sırasında belirdikleri bilgisi göz önünde bulundurulur. Zaten böyle kara delikler süpernova halindeki (Wolf-Rayetyıldızı gibi) büyük bir yıldızın patlaması yoluyla oluşabilirler ve "collapsar"  örneğiyle tanımlanan bazı hallerde kara delik bir gama ışınları dalgası üretildiği an oluşur. Böylece, bir "gama ışınları dalga yayını" (GRB)  bir kara deliğin doğumunun işareti olabilir. Süpernovalar vasıtasıyla daha küçük kütleli kara delikler de oluşabilir. Örneğin 1987A süpernovasından  kalan artıkların bir kara deliğe dönüştüğü düşünülmektedir.

Bir kara deliğin varlığını gösteren bir başka fenomen de esas olarak radyo dalgaları alanında gözlemlenen "akış"ların varlığıdır ki bu akışlar hem yıldızsal kara deliklerce hem de dev kara deliklerce yaratılabilmektedir. Bu akışlar kara deliğin "yığılım diski"nde  oluşan büyük ölçekli manyetik alan değişimlerinden kaynaklanırlar.

Uluslararası bir radyo teleskop ağı olan Olay Ufku Teleskobu (Event Horizon Telescope – EHT) tarafından 2019 yılında ilk defa bir kara delik fotoğrafı çekildi. Bu fotoğraf M87 Galaksisi'nin merkezinde yer alan kara deliğin bir görüntüsü ve etrafında dolanan ısınmış gazın yaptığı ışıma görülebiliyor.

Doğrudan gözlem olasılığı

Bir kara deliğin küçüklüğü doğrudan gözlemini zorlaştırır, örneğin birkaç kilometrelik kara deliklerin doğrudan gözlemlenmesi imkânsızdır. Açısal çapı  bundan biraz daha büyük bir kara deliği ele alalım; 1 "güneş kütlesi" kadar kütlesi olan ve bir parsek (yaklaşık 3,26 ışık yılı) uzaklıkta bulunan bir kara deliğin açısal çapı ancak 0,1 mikrosaniye  olacaktır ki bu, gözleminin olanaksızlığı hakkında yeterince bir fikir vermektedir.

Buna karşılık, dev kara deliklerin konumu doğrudan gözlem bakımından daha elverişli görünmektedir. Bir kara deliğin ebatları kütlesiyle orantılıdır. Bir galaksinin merkezindeki kara deliğin kütlesi ortalama 2,6 milyon güneş kütlesidir. Onun "Schwarzschild yarıçapı"  da yaklaşık 7 milyon km. olur. Bu kara deliğin 8,5 kilo-parsek uzaklıkta bulunduğunu farz edersek, açısal çapı 30 mikrosaniye olur. Bu sonuç, söz konusu cismin "gözle görülür ışık alanı"nda  gözlemlenmesinin yine son derece zor olduğunu ortaya koymaktaysa da günümüzde "radyo girişim aracı"  saptama sınırlarına hiç de uzak değildir. Günümüzde, milimetrik alandaki frekanslara dayalı radyo girişim araçlarının duyarlılıkları gitgide geliştirilmektedir. Kara deliğin açısal çapının büyüklüğü yerine, frekans alanındaki büyüklüğe ilişkin herhangi bir kazanım, bize kara deliğin gözlemlenebilmesi konusunda çok daha elverişli bir olanak sağlayacaktır. Şu halde bir galaksi merkezindeki kara deliğin bu teknikle imajlarının elde edilmesi pek uzak bir hayal olmasa gerek. M87 Galaksisi'nin merkezinde yer alan kara delik üstte sözü edilen kara deliğe kıyasla 2000 kez daha uzak olmakla birlikte, ondan 1300 kez daha büyüktür. Belki de bu kara delik, gelecekte, galaksimiz Samanyolu'ndaki kara delikten sonra imajı elde edilmiş ikinci kara delik olacaktır.

Yıldızsal kara delik örnekleri

1965'te bulunan Cygnus X-1,  bir kara delik içerdiği bilinen ilk astrofizik cismidir. Bu, dönen bir kara delikten ve bir kızıl devden oluşan bir çift yıldız sistemiydi.

Eğer kara delik bir çift yıldız sisteminin parçasıysa o zaman normal yıldızdan kara deliğe doğru bir madde akışı olur. Madde akışı, açısal momentumun korunması prensibine bağlı olarak kara delik çevresinde "yığılım diski" denilen bir disk oluşturur. Bu disk maddesi kara deliğin yakınında, büyük kütleçekim potansiyeli altında müthiş sıcaklıklara ulaşmakta ve kara deliğin tarafımızdan fark

edilebilmesini sağlayan X-ışınları yaymaktadır.

"Yığılım diski"yle "akış"lar oluşturan bir kara deliğin veya bir nötron yıldızının bulunduğu çift yıldız sistemlerine, galaksimiz ötesindeki (ekstragalaktik) ebeveynleri denilebilecek kuasarlara ithafen mikrokuasar adı verilmiştir. Aslında her iki sınıftaki cisimler de aynı fiziksel süreçleri izlerler. Mikrokuasarlar içinde en fazla incelenmiş olanlarından biri 1994'te keşfedilmiş, "ışıktan hızlı"  "akış"ları olan GRS 1915+105'tir.

Böyle akışların bulunduğu bir başka sistem de GRO J1655-40'tir.  Fakat bu ikincisinin mesafesi hâlen tartışmalı olduğundan, akışlarının ışıktan hızlı olmama olasılığı da bulunmaktadır.

Bir başkası da çok özel bir mikrokuasar olan SS 433'tür. Bunun öyle sürekli akışları vardır ki orada madde ışık hızının beşte biri civarındaki hızlarla yığın yığın yer değiştirmektedir.

Dev ve orta kara delik örnekleri

Dev kara delik adayları öncelikle "aktif galaksi çekirdekleri"  ve radyoastronomlar tarafından 1960'lı yıllarda keşfedilen kuasarlardır. Dev kara deliklerin varlığına en büyük kanıt oluşturan gözlemler Sagitarius A adlı galaktik merkezin çevresindeki yıldızların yörüngeleri üzerinde yapılan gözlemlerdi. Bu yıldızların yörünge ve hızları hakkındaki gözlemler, bu "galaktik merkez"in  o bölgesinde dev kara delikten başka hiçbir kozmik cismin söz konusu olamayacağını göstermekteydi. Bu keşfin ardından başka galaksilerde başka kara deliklerin bulunduğu saptandı.

Şubat 2005'te SDSS J090745.0+24507  adlı dev bir mavi yıldızın galaksimizin kaçış hızının iki katı bir hızla, yani ışık hızının 0,0022'si kadar bir hızla Samanyolu galaksimizden çıkacak şekilde yol aldığı gözlemlendi. Hızı ve çizdiği yörünge incelendiğinde dev bir kara deliğin çekimsel etkisiyle fırlatılmış olduğu anlaşıldı.

Kasım 2004'te astronomlardan oluşan bir grup, galaksimizde orta kütleli ilk kara deliğin keşfedilmiş olduğunu açıklamışlardı. Yörüngesi galaksimizin merkezinden yalnızca üç ışık yılı uzaklıkta olan bu kara delik 1300 güneş kütlesi kadar bir kütleye sahipti ve yalnızca yedi yıldızdan oluşan bir yıldız kümesinde bulunuyordu. Bu yıldız kümesi, muhtemelen, vaktiyle büyük yıldızlardan oluşan ve merkezî kara delik tarafından yutularak ufalan bir yıldız kümesinin kalıntısıydı. Bu gözlem, dev kara deliklerin, çevresindeki yıldızları ve diğer kara delikleri yuttukça büyüdükleri görüşünü desteklemektedir.

Bütün bunlar, muhtemelen yakın bir zamanda, LISA adlı "uzay girişim aracı" vasıtasıyla yapılacak, söz konusu sürecin çekimsel dalgalarının doğrudan gözlemiyle doğrulanabilecektir.

Haziran 2004'te astronomlar 12,7 milyar ışık yılı uzaklıktaki bir galaksinin merkezinde Q0906+6930  adı verilen bir dev kara delik keşfettiler.  Büyük Patlama göz önüne alındığında, bu gözlem, galaksilerdeki dev kara deliklerin oluşum hızlılığının göreli bir fenomen olduğunu göstermektedir.

Tekillik kuramları
Kara delikler hakkındaki temel meselelerden biri hangi koşullar altında oluştukları meselesidir. İlk zamanlar, kara deliklerin oluşum koşullarının son derece özel olmasından dolayı, pek çok olma şanslarının çok az olduğu düşünülüyordu. Fakat Stephen Hawking ve Roger Penrose'a borçlu olduğumuz bir dizi matematik teoremleri hiç de öyle olmadığını gösterdi. Kara deliklerin meydana gelmesi son derece farklı koşullarda oluşabilmekte olup bir çeşitlilik gösteriyordu. Bu iki bilim adamının söz konusu alandaki kuşkuya yer bırakmayan çalışma ve kuramları "tekillik kuramları" olarak adlandırılmıştır. Bu kuramlar, 1970'li yılların başlarında, yani henüz kara deliklerin varlığını doğrulayan hiçbir gözlemin yapılmamış olduğu bir dönemde ortaya konulmuştur. Sonraki gözlemler, kara deliklerin evrende gerçekten çok sık bulunan cisimler olduğunu doğrulamış bulunmaktadır.

Çıplak tekillikler ve kozmik sansür
Bir kara deliğin merkezinde "çekimsel tekillik" yer alır. Tüm kara delik türlerinde de bu tekillik dış alemden "olay ufku"yla "saklı"dır. Bugünkü fizik, çekimsel tekilliği tanımlamayı bilememektedir. Fakat bu pek fazla önem de taşımamaktadır ; çünkü bu tekillik, "olay ufku"yla sınırlanmış kuşağın içinde kalmakta ve dış alemin olayları üzerine etkide bulunmamaktadır. Bununla birlikte, bir ufukla çevrelenmiş olmaksızın mevcut olan bir tekilliğin bulunduğu "genel görelilik" denklemlerine matematik çözümler vardır, kinetik yük veya "kinetik moment"in belirli bir değeri aşması halinde Kerr veya Reissner-Nordström çözümlerinde söz konusu olduğu gibi... Böyle bir durumda artık kara delikten söz edilemez (artık ufuk da, "delik" de yoktur); ancak "çıplak tekillik"ten söz edilebilir. Parametrelerce belirlenen bu tür durumların incelenmesi pratikte son derece zordur; çünkü tekillik ortamını tahmin edebilmemiz imkânsızdır. Bugünkü evren bilgilerimizle çıplak tekillik meselesi hakkında fazla bir şey söylememiz mümkün değildir  veya en azından, 1990'lı yıllara kadar bu konuda fazla bir şey söylemek mümkün değildi.

O yıllara kadar Kerr veya Reissner-Nordström kara deliklerinin kinetik momentin veya elektriksel yükün dış katkısı yoluyla söz konusu kritik değerlere ulaşamayacakları düşünülüyordu. Çünkü, özetle, kara deliğin yük/kütle ilişkisinin hep, tam kritik değere ulaşmadan önce "doygunluğa" ulaşacağı ve böylece hiçbir zaman kritik değere ulaşamayacağı düşünülüyordu.

Bu temel kavram ve düşünceler İngiliz matematikçi Roger Penrose'u 1969'da, "kozmik sansür"  denilen hipotezi ortaya atmaya yöneltmiştir. Bu hipotez hiçbir fiziksel sürecin kozmosda çıplak tekillerin doğmasına imkân vermeyeceğini ileri sürmekteydi. Mümkün birkaç açıklama/formül içeren bu hipotez, Stephen Hawking'in evrende çıplak tekilliklerin oluşabileceğini savunan Kip Thorne ve John Preskill ile iddialaşmasına konu oldu. Nihayet 1991'de Stuart L. Shapiro ve Saul A. Teukolsky evrende çıplak tekilliklerin oluşabileceğini sayısal simülasyon yoluyla ortaya koydular. Birkaç yıl sonra da Matthew Choptuik çıplak tekilliklerin oluşabileceğini başka yollarla ortaya koydu. Bununla birlikte, bu kanıtlama çalışmaları, gözlem eksikliği olduğundan, evrende çıplak tekilliklerin oluşumuna ilişkin olarak emin olunması konusunda tam anlamıyla yeterli sayılamazlar. Bu durumda, mesele şöyle de özetlenebilir: Evet, evrende çıplak tekilliklerin olması mümkündür, fakat pratikte var oldukları şüphelidir. Sonunda Stephen Hawking, 1997 yılında, vaktiyle Kip Thorne ve John Preskill karşısında girmiş olduğu iddiayı kaybetmiş bulunduğunu itiraf etti.

Kara deliklerin entropisi

1971'de İngiliz fizikçi Stephen Hawking, hangi tür kara delikte olursa olsun, "olay ufku"nun yüzeyinin asla küçülmediğini gösterdi. Bu özellik, entropi (çözülüm, dağılım,yok oluş) rolünü oynayan yüzey bakımından, tümüyle "termodinamiğin ikinci yasası"nı  andırmaktadır. Klasik fizik çerçevesinde, termodinamiğin bu yasası bir kara deliğe madde göndererek ve böylece onun kozmozumuzda yok olmasını sağlayarak ihlal edilebilir.

Fizikçi Jacob Bekenstein kara deliğin (doğada doğrulanmamakla birlikte) ufuk yüzeyiyle orantılı olan bir entropiye sahip olduğunu öne sürmüştür. Bekenstein kara deliğin ışınım yaymamasından ve termodinamikle olan ilişkisinin, yalnızca bir benzerlik olup, özelliklerinin fiziksel bir tanımı olmamasından yola çıkıyordu. Bununla birlikte kısa bir süre sonra Hawking, "Kuantum Alan Teorisi"ne  dayalı bir hesaplamayla, kara deliklerin entropisi hakkındaki sonucun, basit bir benzerlikten ibaret olmayıp, "kara deliklerin ışınımı"na (Hawking ışınımı)  bağlı bir ısıyı tanımlamasının mümkün olduğunu gösterdi.

Kara deliklerin termodinamik denklemleri kullanıldığında, öyle görünüyor ki, kara deliğin entropisi ufkunun yüzeyiyle orantılı bulunmaktadır.  Bu, "de Sitter evreni"  gibi bir ufuk içeren "kozmolojik örnekler"  bağlamında da uygulanabilecek evrensel bir sonuçtur. Buna karşılık, bu entropinin "mikrokanonik topluluk"  bakımından açıklanması çözülememiş bir problem olarak kalmaktadır, her ne kadar "string kuramı"  kısmi yanıtlar getirmeyi başardıysa da…

Daha sonra kara deliklerin azami entropi cisimleri olduğunu, yani belirli bir yüzeyle sınırlı bir uzay bölgesinin azami entropisinin aynı yüzeye sahip bir kara deliğin entropisine eşit olduğunu gösterdi.  Bu saptama fizikçilerden önce Gerard 't Hooft'u ve daha sonra Leonard Susskind'ı "holografi ilkesi"  kavramını ortaya atmaya yöneltti. Bu kavramın dayandığı esas şöyle açıklanabilir: Nasıl bir hologram bir hacimle ilgili enformasyonları basit bir yüzey üzerinde kodlayabiliyor ve böylece o yüzden hareketle üç boyutlu bir kabartma etkisi sağlayabiliyorsa, aynı şekilde, uzaydaki bir bölgenin yüzeyinin tanımı da o bölgenin içeriğiyle ilgili tüm enformasyonu yeniden oluşturmaya imkân sağlamaktadır.

Kara deliklerin entropisinin keşfi, böylece, kara delikler ile termodinamiğin ve "kara delikler termodinamiği"nin arasında son derece derin benzeşim ilişkilerinin kurulmasına olanak sağlamıştır ki, bu da "kuantum çekimi"  kuramının anlaşılmasına yardımcı olabilecektir.

Kara deliklerin buharlaşması (yok olması) ve Hawking ışınımı
Kara delikler evrendeki en kararlı ve en uzun ömürlü cisimler olmalarına rağmen, sonsuza dek yaşayamazlar, Hawking ışınımı yaparak çok yavaşça enerjilerini kaybederler. Hawking ışınımı elimizdeki teknoloji ile saptanabilecek bir ışınım değildir.

1974'te Stephen Hawking "kuantum alan teorisi"ni  "genel görelilik"teki "eğrilmiş" uzayzamana uyguladı ve klasik mekanik tarafından öngörülenin aksine, kara deliklerin aslında, günümüzde "Hawking radyasyonu" adıyla bilinen bir ışınım (termik ışınıma yakın bir ışınım) yaymakta olduğunu keşfetti.  Şu halde kara delikler tümüyle "kara" değildi, yani yaydıkları bir şeyler de vardı. Fakat kara delikler, bugünkü bilgilerimize göre, özellikleri gereği, başka ışıma yapamazlar; çünkü yüzeylerindeki kaçış hızı ışık hızından yüksektir. Kara deliğin yüzeyinde bir fener yakabilseydik, fenerin ışığı çekiminin etkisi ile kara delik yüzeyine geri bükülecekti.

Hawking radyasyonu bir "kara cisim"in  spektroskopisine denk düşmektedir. Bu durumda, kara deliğin boyuyla ters orantılı olan ısısı bununla ilişkilendirilebilecekti. Bu bakımdan, kara delik nicelik olarak büyüdükçe, ısısı düşmektedir. Merkür gezegeni kadar kütleli bir kara delik CMB  ışınımınkine (bir elektromanyetik ışınım türü) eşit bir ısıya (yaklaşık 2,73 kelvin) sahiptir. Kara deliğin kütlesi, ısısı, enerji kaybı ve Hawking radyasyonu arasındaki ilişki kara deliğin kütlesi arttıkça ısısının giderek düşmesine neden olmaktadır. Böylece, bir yıldızsal kara deliğin ısısı birkaç mikrokelvine kadar düşmektedir ki bu da "buharlaşma"sının  (yok olma, Hawking radyasyonu) doğrudan saptanmasını gitgide olanaksız kılmaktadır. Bununla birlikte kütlesi pek büyük olmayan kara deliklerde ısı daha yüksek olmakta ve buna bağlı enerji kaybı, kütlesinin kozmolojik basamaklardaki değişimlerinin anlaşılmasına olanak vermektedir. Böylece, birkaç milyon tonluk bir kara delik "kozmosun şu anki yaşı"ndan  daha az bir sürede buharlaşacaktır. Kara delik "buharlaşırken" de daha küçük hale gelecek ve dolayısıyla ısısı daha artacaktır. Bazı astrofizikçiler kara deliklerin tümüyle "buharlaşma"sının bir gama ışınları dalgası üreteceğini düşünmektedirler. Bu düşünce, küçük kütleli kara deliklerin varlığının onaylanması anlamına gelmektedir. Bu durumda "ilksel kara delik"lerin varlığı söz konusu olmaktadır. Günümüzde bu olasılık, INTEGRAL  adlı Avrupa uydusunun sağladığı veriler üzerinde araştırılmaktadır.

Enformasyon paradoksu

21. yüzyılın başından beri henüz çözülememiş temel fizik meselelerinden biri, ünlü enformasyon paradoksudur. "Saçsızlık kuramı"  nedeniyle, kara deliklerin içine girmiş olanları a posteriori olarak saptamak mümkün değildir. Bununla birlikte kara delikten uzaktaki bir gözlemcinin bakış açısından düşünülürse, enformasyon tümüyle yok olmuş da sayılamaz; çünkü vaktiyle kara deliğe düşmüş durumda bulunan madde, ışık yılı uzaklıklar göz önünde bulundurulursa, gözlemci tarafından henüz görülebilmektedir.  Şu halde kara deliği oluşturan enformasyon kayıp mıdır, değil midir?

Bir "kuantum çekimi kuramı"nın olmasını gerekli kılan bu konudaki düşünceler, kara deliğin sadece ufkuna yakın uzaya bağlı entropiyle sınırlı ve bitmiş bir niceliğin var olabileceğini öne sürmektedir. Kara deliğe düşen madde ve enerjinin her türlü entropisi göz önünde bulundurulurken "Hawking ışınımı" değişkenliğinden ziyade, ufuk entropisi değişkenliği daha tatminkar görünmektedir. Yine de pek çok mesele açıklığa kavuşmamış durumda ortada durmaktadır, özellikle kuantum konusunda.

Solucan delikleri

Genel görelilik evrendeki kara deliklerin birbirleriyle bir şekilde irtibat halinde olduklarını göstermektedir. Bu yapıda kara delikleri birbirlerine bağlayan koridorlar alışılmış adıyla "kurt delikleri"  (meyve kurdu), solucan delikleri veya nadir kullanımıyla Einstein-Rosen delikleri olarak belirtilmektedir. Bu konudaki düşünceye göre, kara delikler bir başka evrene açılmaktadır veya bu ikinci evrene geçiş kapılarıdır. Kara delikleri birbirine bağlayan söz konusu koridorlar bir elmanın içindeki kurdun yolunu andırır biçimde düşünüldüğünden, söz konusu koridorlara "kurt deliği" adı verilmiştir. Evrende pek çok kara deliğin var olduğu göz önünde bulundurulduğunda, uzayın birbiri içine geçmiş sayısız tünellerden oluştuğu sonucuna varılır. Zaman ve ışık-yılı uzaklıkları hiçe sayarak kozmozda "zıplama"lara olanak veren bu kurt delikleri ister istemez bilimkurgu yazarlarına esin kaynağı olmuştur.

Kozmosun tünellerle dolu bu yapısı genel görelilik tarafından doğrulanmakla birlikte, astrofizik bağlamda, pratikte bu tünellerdeki yolculuklar şimdilik imkânsız gibi görünmektedir; çünkü bilinen hiçbir süreç bu yolculukları yapabilecek nesnelerin oluşumunu ayabilir gibi görünmemektedir.

Ayrıca bakınız
 Pulsar (gökbilim)
 Beyaz delik
 Hawking ışınımı
 Solucan delikleri
 Süpernova
 Kütleçekim
 TON 618

Kaynakça

Dış bağlantılar
 Yale University Video Lecture: Introduction to Black Holes at Google Video
 Black Holes: Gravity's Relentless Pull - Award-winning interactive multimedia Web site about the physics and astronomy of black holes from the Space Telescope Science Institute
 FAQ on black holes
 Schwarzschild Geometry on Andrew Hamilton's website
 Tufts University: Student Project (Great Kid's Section)
 Movie of Black Hole Candidate from Max Planck Institute
 UT Brownsville Group Simulates Spinning Black-Hole Binaries
 Black Hole Research News on ScienceDaily
 Scientific American Magazine (July 2003 Issue) The Galactic Odd Couple - giant black holes and stellar baby booms
 Scientific American Magazine (May 2005 Issue) Quantum Black Holes
 SPACE.com All About Black Holes - News, Features and Interesting Original Videos
 Black Holes Intro - Introduction to Black Holes
 Advanced Mathematics of Black Hole Evaporation
 HowStuffWorks: How Black Holes Work - Easy to consume guide to Black Holes
 Ted Bunn's Black Holes FAQ explains in simple language some other consequences of the way in which black holes bend space-time.

Kitaplar
 Kip S. Thorne, Trous noirs et distorsions du temps, Champs Flammarion, 1994. (ISBN 978-2-08-211221-5)
 Jean-Pierre Luminet, Les trous noirs, Points, coll. Sciences, 1992. (ISBN 978-2-02-015948-7)
 Jean-Pierre Luminet, Le destin de l'univers — Trous noirs et énergie sombre, Fayard, coll. Le temps des sciences, 2006. (ISBN 978-2-213-63081-6)
 Stephen Hawking, Roger Penrose, La nature de l'espace et du temps, Folio essais, 1996. (ISBN 978-2-07-074465-7)
 Isaac Asimov, Trous noirs — l'explication scientifique de l'univers en contraction, éd. L'étincelle, 1978.
 Stephen Hawking, Une brève histoire du temps, (1999) (ISBN 978-2-08-081238-4)
 Jacob Bekenstein, Of Gravity. Black Holes and Information, Di Renzo Editore, 2006, (ISBN 88-8323-161-9).

Makaleler
 Les trous noirs, dossier Hors Série du magazine « Pour la Science », 1997 (ISSN 01534092).
 Aurélien Barrau et Gaëlle Boudoul, Où sont passés les trous noirs primordiaux, article du magazine « La recherche », 2004

Teknik kitap ve makaleler
 Edwin F. Taylor & John A. Wheeler, Exploring black holes: introduction to general relativity, Benjammin/Cummings (2000) (ISBN 0-201-38423-X).
 Subrahmanyan Chandrasekhar, The mathematical theory of black holes, Oxford University Press (1983) (ISBN 0-19-850370-9).
 Kip Thorne, Richard H. Price & Douglas Alan Macdonald, Black holes : the membrane paradigm, Yale University Press, New Heaven (1986) (ISBN 0-300-03769-4)
 Stuart Louis Shapiro & Saul Arno Teukolsky, Black holes, white dwarfs and neutron stars : the physics of compact objects, John Wiley, New York (1983). (ISBN 978-0-471-87316-7)
 Robert M. Wald, General Relativity, University of Chicago Press, 1984, 498 pages (ISBN 0-226-87033-2).
 D. Kramer, Hans Stephani, Malcolm Mac Callum & E. Herlt, Exact solutions of Einstein's field equations, Cambridge University Press, Cambridge, Angleterre, 1980, 428 pages (ISBN 0-521-23041-1).

Tarihsel kitaplar

 Brandon Carter; Half century of black-hole theory : from physicists' purgatory to mathematicians' paradise, dans : L. Mornas (ed.) ; « Encuentros Relativistas Españoles: A Century of Relativity Theory », Oviedo (2005).

Notlar ve kaynaklar
 1 Burada Schwarzschild kara deliğinden söz edilmektedir.Trou noir de Schwarzschild
 2Supermassive black hole
 3Intermediate-mass black hole
 4Primordial black hole
 5 Karl Schwarzschild  Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie, Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften, 1, 189-196 (1916).
 6Uhuru  tarafından yapılan Cygnus X-1'in  ilk gözlemleri. X-Ray Pulsations from Cygnus X-1 Observed from UHURU, Astrophysical Journal Letters , 166, L1-L7 (1971)  Bkz. link
 7Uhuru  gözlemlerinden hareketle, Cygnus X-1 'in bir kara delik olduğuna dair ilk belirtilerin yayımlandığı makale:D. M. Eardley & William H. Press, Astrophysical processes near black holes, Annual Review of Astronomy and Astrophysics , 13, 381-422 (1975) Bkz. link.
 8 Genel görelilik kuramı kuantum mekaniği  etkilerini göz önünde bulunduramayan bir rölativist çekim  kuramıdır. Oysa çekimsel tekillik, kuantum etkilerinin baskın rol oynadığı bir bölgedir.
 9No hair theorem
 10Uzayzaman veya mekân-zaman terimi şu örnekle daha iyi anlaşılabilir: Geceleyin çıplak gözle veya teleskopla yıldızlarla dolu gökyüzüne baktığımızda aslında o an gördüğümüz yıldızların geçmişini, kozmosun geçmişini görmekteyiz. Çünkü hepsi de Dünya'mıza belirli bir ışık-yılı uzaklıkta olduklarından, bu yıldızlardan çıkan ışıkların Dünya'ya ulaşması yıllarca vakit almıştır. Ters bir örnek vermek gerekirse, 220 milyon ışık yılı uzaklıktaki bir galaksiden Dünya'yı gözlemleyebilseydik veya oradaki bir zeki canlı teleskopuyla Dünya'yı şu an gözlemliyor olsaydı; ancak Dünya'nın dinozorların bulunduğu 220 milyon yıl önceki halini görebilecekti. Dolayısıyla, mekân ve zaman birbirinden ayrı düşünülemeyeceğinden bu dört boyutlu (mekânın üç boyutu+zaman) duruma uzayzaman denmektedir. Bir cetvelin iki nokta arasındaki uzaklığı ölçmesi gibi, saat de zaman koordinatları arasındaki uzaklığı ölçer. Genel görelilik kuramı, kütleçekimin nasıl işlediğini anlatırken çekimi bir kuvvet olarak ele almaz; cisimlerin çevrelerindeki çekim alanlarının, uzay ve zamanın bükülmesi sonucu oluştuğunu öne sürer. Cisimler, sahip oldukları kütleleriyle orantılı olarak uzayda çukurluklar oluşturur ve zamanın akışını yavaşlatırlar. Genel bir ilke olarak, uzayda, bir yerdeki zamanın akışı oradaki uzayzaman "eğim"ine bağlı olarak ya yavaşlar veya hızlanır. Çekim alanının gücü arttıkça uzayzaman eğriliği artış gösterir. Kısaca, madde uzayzamanın nasıl eğrileceğini belirler, uzayzaman da maddenin nasıl davranacağını belirler.
 11 Frame dragging
 12 Gravity Probe B uydusu ,özellikle bu etki konusunu aydınlığa kavuşturmak üzere 2004'te furlatılmıştır.
 13Ergosphere
 14Robert M. Wald , General Relativity, University of Chicago Press, 1984, 498 sayfa(ISBN 0-226-87033-2).
 15Accretion disc
 16John Michell'in , Henry Cavendish'e  yazdığı bir mektupta bu konu ele alınır. On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose., Philosophical Transactions of the Royal Society of London , 74, 35-57 (1784) Bkz.link. Bkz. Kara deliklerin tarihi
 17Espace velocity
 18Gravitational redshift
 19Puits de potentiel
 20Event horizon
 21Point of no return
 22Blue shift
 23Şu halde kara delik üzerine düşen nesnenin hareketinin "donduğu" veya durduğu söylenebilir. Pratikte durmasından önce görülmez hale gelir.
 24Force de marée
 25Stellar black hole
 26Ayrıntılar için bkz.  Force de marée#Cas des trous noirs
 27Distorsion spatiale . Dönmeyen veya elektriksel yüklü bir karadeliğin merkezine giden nesne, sonsuz eğrilmiş uzayzaman tarafından parçalanır. Buna karşılık, dönen bir karadelikte o nesne tekilliğe dik (halkanın ortasından geçecek şekilde) yaklaştığında, eğrilmiş uzay-zamandan etkilenmeden tekilliğin içinden geçer ve bu geçişle, teorik olarak (kanıtlanmaksızın, sadece varsayımsal olarak), çekim kuvvetinin itici olduğu, yani çekimin değil, itme ve savurmaların olduğu "anti uzaya" geçiş yapar.
 28Gravitational singularity
 29Genel görelilik kuramı kuantum mekaniği  etkilerini göz önünde bulunduramayan bir rölativist çekim  kuramıdır. Oysa çekimsel tekillik, kuantum etkilerinin baskın rol oynadığı bir bölgedir.
 30Yaygın olarak kabul edilmiş bir fikre karşı olarak. Bununla birlikte eğer güçlü etkileşim az yoğunsa, o zaman nükleonların yozlaşmasının basıncı yıldızın dengesini muhtemelen sağlayabilir.
 31Interaction forte
 32Bir ak cüce esas olarak, daha ağır elementler halinde füzyona girebilecek helyum, karbon ve oksijenden oluşur.
 33Dönüşme eşiğindeki yıldızın kütlesine bağlı olarak, kalbi ya nötron yıldızı (kütlesi küçük olan) olacak şekilde, veya kara delik olacak şekilde içe çöker olur (kütlesi büyük olan).
 34 Charles Alcock , Edward Fahri & Angela Olinto, "Strange stars", Astrophysical Journal , 310, 261-272 (1986) Özeti: 1986ApJ...310..261A .
 35 Oppenheimer, bir yıldızın süpernova halinden nötron yıldızı halinde içine çöküşü üzerinde çalışırken, nötron yıldızının kütlesinin Güneş kütlesinin 2,5 katı veya fazlası olduğu durumu düşündü; hiçbir doğa kuvvetinin, böyle bir yıldızın basıncını dengeleyemeyeceği sonucuna vardı: Saniyeler sırasında elektronlar, nötronlar ve protonların birbiriyle karışması sonucunda, yıldız aşırı küçülerek uzayı aşırı eğerdi ve sonunda ortada ne nötron, ne elektron,ne kuark ne de madde kalırdı; yalnızca, boyutsuz bir tekillik... Çökme sonucu uzayzaman eğrileri o kadar artmış olacaktı ki, artık yıldızla ilgili hiçbir şey algılanamazdı. Yıldız, yani yeni adıyla kara delik bundan böyle "olay ufku"nun altında gizli kalacaktı.
 36Gravitational wave
 37Virgo interferometer
 38LIGO
 39X çift yıldızı: Bileşenlerinden biri nötron yıldızı veya kara delik olan çift yıldızlara verilen ad.
 40Microquasar
 41Active galactic nucleus
 42 Akış (jet): Madde veya ışığın dışarı doğru akması; dışarı doğru akan madde veya ışık.
 43Active galactic nucleus
 44 Star Orbiting Massive Milky Way Centre Approaches to within 17 Light-Hours
 45Bkz.  Galactic Center Research at MPE of "Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik" ve özellikle S2 yıldızının yörüngesini gösteren  animasyon. Ayrıca bkz. R. Schödel ve Closest Star Seen Orbiting the Supermassive Black Hole at the Centre of the Milky Way, Nature (journal), 419, 694 (17 octobre 2002).Makale: astro-ph/0210426.
 46 Chandra X-ray Observatory
 47NGC 6240
 48Volonteri M., Rees M. J., "Rapid Growth of High-Redshift Black Holes", (2005), ApJ, 633, 624. Makale:Astro-ph/0506040 .
 49Ayrıca bkz.Universe Today sitesindeki makale
 50Bkz. M. C. Miller ve E. J. M. Colbert'in dergisi. Makale:Astro-ph/0308402.
 51Ultraluminous X-ray source
 52J. R. Sánchez Sutil, "A catalogue of ultra-luminous X-ray source coincidences with FIRST radio sources", Astronomy and Astrophysics, vol. 452, t. 2, juin 2006, pp. 739–742. Özeti: 2006A%26A...452..739S
 53 Limite d'Eddington
 54 Cosmic inflation
 55INTEGRAL
 56LHC
 57Bkz. Scientific American Magazine (Mayıs 2005,« Quantum Black Holes » başlıklı makale.
 58Gamma ray burst (GRB)
 59Wolf-Rayet star
 60Collapsar
 61Burada esas olarak, kütlesi büyük yıldızlarca üretilen "uzun" GRB 'den söz edilmektedir. İkinci sınıf olan kısa GRB'ler yine bir kara delik sağlamakla birlikte, iki nötron yıldızının sonucu olarak ele alınırlar. Fakat anlaşılmaları uzun GRB'lerden daha zordur. Çünkü böyle çok yoğun iki cismin kaynaşması son derece karmaşık sayısal simülasyonların kullanımını gerektirmektedir. Bir kıyaslama yapmak gerekirse, kütlesi büyük bir yıldızın patlaması bunun yanında daha basit kalır.
 62SN 1987A
 63Accretion disc
 64Taille angulaire d'un trou noir
 65Minute of arc
 66Schwarzschild radius
 67Domaine visible- Lumière visible
 68Interférométrie
 69 M87 (Messier 87)
 70 T. P. Krichbaum and Towards the Event Horizon - The Vicinity of AGN at Micro-Arcsecond Resolution, VLBI ağları üzerine yapılan 7. Avrupa Sempozyumu raporları (Tolède, Espagne, 12-15 october 2004). Makale: astro-ph/0411487 .
 71M. Miyoshi ve An approach Detecting the Event Horizon of SGR A*, ibid.. Makale: astro-ph/0412289 .
 72Cygnus X-1
 73Faster-than-light
 74GRS 1915+105
 75GRO J1655-40
 76SS 433
 77Active galactic nucleus
 78Galactic Center
 79SDSS J090745.0+024507
 80Bkz J.-P. Maillard and The nature of the Galactic Center source IRS 13 revealed by high spatial resolution in the infrared, Astronomy and Astrophysics, 423, 155-167, 2004. Makale: astro-ph/0404450
 81LISA
 82Q0906+6930
 83Roger W. Romani and Q0906+6930: The Highest-Redshift Blazar, Astrophysical Journal, 610, L9-L12 (2004). Makale:  astro-ph/0406252 .
 84Penrose-Hawking singularity theorems . Hawking,"Samanyolu galaksimizin bu kadar hızlı dönüşü; ancak, galaksimizde, görünen yüz milyonlarca yıldızdan daha fazla kara deliğin varlığının kabulüyle açıklanabilir" demiştir.
 85Gravitational singularity
 86Naked singularity
 87Bu meselenin çözümü için bir kuantum çekim kuramının ortaya atılması şarttır.
 88Bu sonuç ayrıca, kara deliklerin termodinamiği  çerçevesinde yorumlanabilir: Bu çerçevede, termodinamik dönüşümlerle sonlanan bir sayı vasıtasıyla mutlak sıfırın  ulaşılmazlığını gösteren  termodinamiğin üçüncü yasasıyla  eşdeğerlidir.
 89Cosmic censorship hypothesis
 90Fine-tuning
 91Second law of thermodynamics
 92Quantum field theory
 93Hawking radiation
 94Bu, Planck üniteleri olarak, ufuk yüzeyinin çeyreğine eşittir; yani ışık hızının c, Newton sabitinin G, Boltzmann sabitinin kB olduğu üniteler sisteminde hepsi 1'e eşittir.Daha fazla ayrıntı için bkz. kara deliklerin entropisi
 95 De Sitter universe
 96 Modèle cosmologique
 97 Microcanonical ensemble
 98 String theory
 99Raphael Bousso The holographic principle , Reviews of Modern Physics, 74 825-874 (2002)
 100Parthasarathi Majumdar, Black Hole Entropy and Quantum Gravity. Talk given at the National Symposium on Trends and Perspectives in Theoretical Physics, Calcutta, India, Apr 1998. Makale:  gr-qc/9807045 .
 101 Principe holographique
 102Black hole thermodynamics
 103Quantum_gravity
 104 Quantum field theory
 105Hawking_radiation
 106S. W. Hawking, Particle creation by black holes, Commun. Math. Phys., 43, 199-220 (1975) Bkz. link, Erratum, ibid, 46, 206-206 (1976).
 107Black body
 108Planck birimleriyle, bir kara deliğin ısısı,Planck birimleriyle boyunun tersine denk düşmektedir.
 109Cosmic microwave background radiation
 110Évaporation des trous noirs
 111Age of the universe
 112INTEGRAL
 113Örneğin, bkz. Azar Khalatbari, "Trous noirs primordiaux : Les poids plume disparus", Ciel & Espace, juin 2002.
 114No hair theorem
 115Gökyüzüne baktığımızda kozmik cisimlerin geçmişlerini gördüğümüzü unutmayalım. Şu an gökyüzünde gördüğümüz bir yıldız belki 100 yıl önce bir kara delik tarafından yutulmuş durumdadır, fakat biz Dünya'ya 200 ışık yılı uzaklıktaki o yıldızın, 200 yıl önceki halini ve konumunu, yani yutulmasından 100 yıl önceki halini ve konumunu görmekteyiz.
 116 1930′larda, Einstein ve Rosen, uzayzaman eğrilmesinin, yıldızın karadelik haline dönüşmesinde maksimuma ulaşması gerektiğini belirtmişlerdir. Rosen ve Einsten'a göre oluşan bu eğrilik, başka bir evrene açılmaktadır. Bu yüzden, dönmeyen karadeliklerin bu özelliğine "Einstein-Rosen köprüsü" adı verilir. Öte yandan, iki olay ufkuna sahip olan, elektrik yüklü ve kendi ekseni etrafında dönen karadelikler başka evrenlere geçebilme şansını teorik olarak içermektedirler. Bu tür kara deliklerin yardımıyla, kurt deliğinin öteki ucundan evrenimizdeki uzayın başka bir bölgesine "fırlama"mızın teorik olarak mümkün olduğu belirtilir.
 117 Robert M. Wald, "General Relativity", University of Chicago Press, 1984, 498 pages (ISBN 0-226-87033-2),s. 156.
 118uzay.org - Karadelikler
 119Ögetay Kayalı, "Kara Delik Nedir? Nasıl Oluşur?"

Galaksiler
Görelilik

Kara delik


Buck Henry (born Henry Zuckerman; December 9, 1930 – January 8, 2020) was an American actor, screenwriter, and director. Henry's contributions to film included his work as a co-writer for Mike Nichols's The Graduate (1967) for which he received a nomination for the Academy Award for Best Adapted Screenplay. He also appeared in Nichols' Catch-22 (1970), Herbert Ross' The Owl and the Pussycat (1970), and Peter Bogdanovich's What's Up, Doc? (1972). In 1978, he co-directed Heaven Can Wait (1978) with Warren Beatty receiving a nomination for the Academy Award for Best Director. He later appeared in Albert Brooks' Defending Your Life (1991), and the Robert Altman films The Player (1992) and Short Cuts (1993).

His long career began on television with work on shows with Steve Allen in The New Steve Allen Show (1961). He co-created Get Smart (1965–1970) with Mel Brooks for which he received the Primetime Emmy Award for Outstanding Writing for a Comedy Series. He also served as a multiple-time host of Saturday Night Live. Henry is a member of SNL's Five Timer's Club having hosted 10 times from 1976 to 1980. He later guest-starred in such popular shows as Murphy Brown, Hot in Cleveland, Will & Grace, and 30 Rock.

Early life
Henry was born in New York City as Henry Zuckerman. His mother was Ruth Taylor (January 13, 1905 – April 12, 1984), a silent film actress, star of the original version of Gentlemen Prefer Blondes, and his father was Paul Steinberg Zuckerman (April 15, 1899 – December 3, 1965), an Air Force brigadier general and stockbroker. Though the young Zuckerman was nicknamed 'Buck' from childhood, he did not officially change his name to Buck Henry until the 1970s; both his birth name and nickname came from his grandfather. Henry was from a Jewish background.

Henry attended The Choate School, at the time an all-boys institution (now Choate Rosemary Hall). At 15 years old, he made his professional acting debut in a Broadway production of Life with Father, which later toured theaters in Brooklyn, Long Island, and the Bronx. Henry earned a bachelor's degree in English literature and a senior fellowship in writing at Dartmouth College in New Hampshire, where he wrote for the university humor magazine, the Dartmouth Jack-O-Lantern, and met movie director Bob Rafelson.

Following graduation, he enlisted in the Army during the Korean War. He served in West Germany first as a helicopter mechanic and then transferred to Special Services, where he toured with the Seventh Army Repertory Company, performing in a play he both wrote and directed.

Career

Acting and writing
Henry joined the improvisational comedy group the Premise, whose ranks included George Segal and Theodore J. Flicker, performing in the West Village in Manhattan. This helped lead him into a television career.

From 1959 to 1962, as part of an elaborate hoax by comedian Alan Abel, he made public appearances as G. Clifford Prout, the quietly outraged president of the Society for Indecency to Naked Animals, who presented his point of view on talk shows. The character of Prout wished to clothe all animals in order to prevent their 'indecency', using slogans such as "A nude horse is a rude horse". Henry played the character with deadpan sincerity. He was often presented as an eccentric, but was otherwise taken seriously by the broadcasters who interviewed him. "Prout" received many letters of support from TV viewers, and even some unsolicited monetary donations, all of which were invariably returned, as neither Henry nor Abel (who had no intention of following through on the Society's stated aims) wanted to be accused of raising money fraudulently.

Henry became a cast member on The New Steve Allen Show (1961) and the US version of That Was the Week That Was (1964–1965).

He was a co-creator and writer for the secret agent comedy television series Get Smart (1965–1970), with comedian Mel Brooks. The show lasted for five seasons and 138 episodes and won numerous Emmy Awards. Two TV projects created by Henry had short runs: Captain Nice (1967) with William Daniels as a reluctant superhero, and Quark (1978), with Richard Benjamin in command of a garbage scow in outer space.

Henry shared an Oscar nomination with Calder Willingham for their screenplay for The Graduate (1967), in which he also appeared in a supporting role as a hotel concierge. Henry's cameo in The Player (1992) had him (playing himself) pitching a 25-years-later sequel to The Graduate, which Henry later claimed led to real-life interest in such a project from some studios.

His many other screen writing credits included the sex farce Candy (1968), the romantic comedies The Owl and the Pussycat (1970) and What's Up, Doc? (1972), the satire Catch-22 (1970), the thriller The Day of the Dolphin (1973), the comedy Protocol (1984), and the dark crime dramedy To Die For (1995). In several of these, such as Candy and Catch-22, he also appeared as an actor. In 1997, Henry was the recipient of the Austin Film Festival's Distinguished Screenwriter Award.

Overall he appeared in more than 40 films, including a lead role in Taking Off (1971) and supporting roles in The Man Who Fell to Earth (1976), Gloria (1980), Eating Raoul (1982), Aria (1987), Tune in Tomorrow (1990), Defending Your Life (1991), Short Cuts (1993), and Grumpy Old Men (1993).

He co-directed Heaven Can Wait (1978), the remake of Here Comes Mr. Jordan, with the movie's star Warren Beatty and appeared in the film as an officious angel, reprising the character originally played by Edward Everett Horton. Henry received a second shared Oscar nomination, this time for Best Director.

Later in his career, Henry became known for guest-starring and recurring roles on television. He appeared in an episode of Murphy Brown ("My Dinner With Einstein", 1989) as Dr. Victor Rudman, a fractal scientist who dated Murphy. He appeared on the television show Will & Grace in 2005. In 2007, he made two guest appearances on The Daily Show as a contributor, billed as the show's "Senior Senior Correspondent". He has also appeared as Liz Lemon's father, Dick Lemon, in the 30 Rock episodes "Ludachristmas" (December 13, 2007) and "Gentleman's Intermission" (November 4, 2010). In 2011, he appeared in a multi-episode arc of Hot in Cleveland as Elka's groom.

His Broadway credits included the 2002 revival of Morning's at Seven. Off-Broadway in July 2009, he starred opposite Holland Taylor in Mother, a play by Lisa Ebersole.

Saturday Night Live
Henry hosted NBC's Saturday Night Live ten times between 1976 and 1980, making him the show's most frequent host during its initial five-year run. It became a tradition during these years for Henry to host the final show of each season, beginning with the 1976–1977 season. Henry's frequent host record was broken when Steve Martin made his 11th appearance as host of the show on the finale episode of the 1988–1989 season. During the episode of October 30, 1976, Henry was injured in the forehead by John Belushi's katana in the samurai sketch. Henry's head began to bleed and he was forced to wear a large bandage on his forehead for the rest of the show. As a gag, the members of the SNL cast each wore a bandage on their foreheads as well.

Recurring characters on SNL
Howard, a sadistic stunt coordinator.
Marshall DiLaMuca, father of Bill Murray's character Todd in The Nerds sketches.
Mr. Dantley, the straight man and frequent customer of Samurai Futaba's (John Belushi) many businesses.
Uncle Roy, a single, pedophilic babysitter. The three skits, written by Rosie Shuster and Anne Beatts, remain controversial.

Celebrity impersonations on SNL
Charles Lindbergh
John Dean
Ron Nessen

Death
Henry died of a heart attack at Cedars-Sinai Medical Center in Los Angeles on January 8, 2020, at age 89.

Filmography

Film
Source: Turner Classic Movies

Television
Source: IMDb

Writing credits

Film
Source: Turner Classic Movies
The Troublemaker (1964) (with Theodore J. Flicker)
The Graduate (1967) (with Calder Willingham)
Candy (1968)
Catch-22 (1970)
The Owl and the Pussycat (1970)
Is There Sex After Death? (1971) (Uncredited)
What's Up, Doc? (1972) (with Peter Bogdanovich, Robert Benton and David Newman)
The Day of the Dolphin (1973)
Heaven Can Wait (1978)
First Family (1980)
Protocol (1984)
To Die For (1995)
Town & Country (2001)
The Humbling (2014) (with Michal Zebede)

Television
That Was the Week That Was (1964) (3 episodes)
Captain Nice (1967) (2 episodes) (creator)
Get Smart (1965–1970) (co-creator)
Quark (1978) (creator, 7 episodes)
The New Show (1984) (TV) (5 episodes)
Alfred Hitchcock Presents (1985) (1 episode "Wake Me When I'm Dead")
Trying Times (1989) (TV) (director)
Tales from the Crypt (1992) (1 episode)
Great Railway Journeys (1996) (1 episode)
Dilbert (2000) (1 episode)

Directing credits
I Miss Sonja Henie (1971) (Short film)
Heaven Can Wait (1978) (with Warren Beatty)
First Family (1980)
Trying Times (1989) (TV) (director)

Awards and nominations
Academy Awards

Golden Globe Awards

Primetime Emmy Awards

Other Awards

References

External links

1930 births
2020 deaths
20th-century American Jews
20th-century American male actors
20th-century American male writers
20th-century American screenwriters
21st-century American Jews
21st-century American male actors
21st-century American male writers
21st-century American screenwriters
American comedy writers
American film directors
American male film actors
American male screenwriters
American male television actors
American male television writers
American television writers
Best Screenplay BAFTA Award winners
Burials at Forest Lawn Memorial Park (Hollywood Hills)
Choate Rosemary Hall alumni
Comedy film directors
Dartmouth College alumni
Film directors from New York City
Jewish American comedy writers
Jewish American film directors
Jewish American male actors
Jewish American military personnel
Jewish American screenwriters
Jewish American writers
Jewish male actors
Male actors from New York City
Military personnel from New York City
Primetime Emmy Award winners
Screenwriters from New York (state)
United States Army personnel of the Korean War
Volpi Cup winners
Writers Guild of America Award winners

Buck Henry


Anthony Adverse er en amerikansk film fra 1936, filmen er baseret på den første del af romanen Anthony Adverse af Hervey Allen og filmen er instrueret af Mervyn LeRoy og med Fredric March og Olivia de Havilland i hovedrollerne.

Medvirkende
 Fredric March som Anthony Adverse
 Olivia de Havilland som Angela Giuseppe
 Donald Woods som Vincent Nolte
 Anita Louise som Maria
 Edmund Gwenn som John Bonnyfeather
 Claude Rains som Marquis Don Luis
 Louis Hayward som Denis Moore
 Gale Sondergaard som Faith Paleologus
 Steffi Duna som Neleta
 Billy Mauch som Anthony Adverse (10 år)
 Akim Tamiroff som Carlo Cibo
 Ralph Morgan som Debrulle
 Henry O'Neill som Father Xavier
 Pedro de Cordoba som Brother François
 Alma Lloyd som Florence Udney (som voksen)
 Anne Howard som Angela som barn (ukrediteret)

Eksterne henvisninger

Amerikanske film fra 1936
Dramafilm fra USA
Film baseret på bøger
Oscar for bedste musik

Anthony Adverse