Genel görelilik teorisi (kısaca genel görelilik), 1915'te Albert Einstein tarafından yayımlanan, kütleçekimin geometrik teorisidir ve modern fizikte kütle çekiminin güncel açıklamasıdır. Genel görelilik, özel göreliliği ve Newton'un evrensel çekim yasasını genelleştirerek, yerçekimin uzay ve zamanın veya dört boyutlu uzayzamanın geometrik bir özelliği olarak birleşik bir tanımını sağlar. Özellikle uzayzaman eğriliğine maruz kalmış maddenin ve radyasyonun, enerjisi ve momentumuyla doğrudan ilişkilidir. Bu ilişki, kısmi bir diferansiyel denklemler sistemi olan Einstein alan denklemleriyle belirlenir.

Genel göreliliğin zamanın akışı, uzayın geometrisi, serbest düşme yapan cisimlerin hareketi, ışığın yayılımı gibi konulardaki öngörüleri,  klasik fiziğin önermeleri ile belirgin farklılıklar gösterir. Kütleçekimsel zaman genişlemesi, kütleçekimsel merceklenme, ışığın kütleçekimsel kızıla kayması, kütleçekimsel zaman gecikmesi bu farklılıkların örnekleridir. Genel göreliliğin bugüne kadarki tüm önermeleri deney ve gözlemler ile doğrulanmıştır. Her ne kadar genel görelilik kütleçekimin tek göreli kuramı olmasa da, deneysel veri ile uyum sağlayan en basit teoridir. Buna rağmen, teorinin hala cevaplayamadığı sorular varlığını sürdürmektedir. Bunlara örnek olarak pioneer anomalisi, galaksilerin dönüş eğrisi ve genel görelilik ile kuantum mekaniğinin yasalarının hangi şekilde bağdaştırılarak, tamamlanmış kendi içinde tutarlı bir kuantum alan kuramı yaratılabileceğidir.

Einstein'ın teorisinin astrofiziğe kayda değer etkileri olmuştur; örneğin, büyük bir yıldızın ömrünün sonuna yaklaştığı bir zamanda içine çökerek karadelik oluşturduğuna işaret eder. Bazı astronomik cisimlerin yaydığı yoğun radyasyona karadeliklerin sebep olduğuna dair yeterli kanıt mevcuttur. Örneğin mikrokuasarlar, yıldız kaynaklı kara delikler ve etkin galaksi çekirdekleri, süper kütleli kara deliklerin varlıklarının bir sonucu olarak oluşurlar. Işığın kütleçekim nedeniyle bükülmesi, uzaktaki bir astronomik cismin gökyüzünde aynı anda birden fazla yerde görüntüsünün belirmesine sebep olan, kütleçekimsel merceklenme olarak adlandırılan bir duruma neden olur. Genel görelilik aynı zamanda, bugüne kadar ancak dolaylı olarak gözlenmiş olan, kütleçekim dalgalarının da varlığını öngörmektedir. Buna dair doğrudan gözlemlerin yapılması LIGO ve NASA/ESA Laser Interferometer Space Antenna (Lazer girişimölçer uzay anteni) gibi projelerin amaçlarıdır. Tüm bunlara ek olarak genel görelilik, evrenin durmaksızın genişleyen modelinin bugünkü kozmolojik modelinin temelidir.

Tarihi

1905'te özel görelilik teorisini açıkladıktan hemen sonra, Einstein bu göreli çerçeveye kütleçekimini nasıl dahil edeceğine dair fikir yürütmeye başladı. 1907 yılında serbest düşen bir gözlemciyi ele alan basit bir düşünce deneyinden yola çıkarak, kütleçekimin göreli teorisi üzerine sekiz yıl sürecek bir araştırmaya başladı. Birçok denemenin ardından, bugün Einstein alan denklemleri olarak bilinen çalışmasını sonlandırarak, Kasım 1915'te Prusya Bilimler Akademisi'nde sundu. Bu denklemler Einstein'ın kuramının çekirdeğini oluşturur ve herhangi bir maddenin uzay ve zamanı nasıl etkilediğini belirler.

Einstein alan denklemleri doğrusal olmayan ve çözümü oldukça zor olan diferansiyel denklemlerdir. Einstein, başlangıçta kuramını öngörüye dayanarak biçimlendirmişti. Ancak çok zaman geçmeden 1916 yılında, astrofizikçi Karl Schwarzschild Einstein alan denklemlerinin ilk kesin ve sıfırdan farklı çözümünü bulmayı başardı. Bu çözüm Schwarzschild metriği olarak adlandırılır.

Schwarzschild metriği ile, kütleçekimsel içe çökmenin son evrelerinin, yani bugün bilinen adıyla karadeliklerin tanımının temelleri ortaya koyulmuştur. Aynı yıl Schwarzschild çözümünün elektrik yüklü cisimler için genelleştirilmiş çözümü olan Reissner–Nordström çözümüne ulaşıldı. Bugün bu çözüm elektrik yüklü karadelikler için kullanılmaktadır.

1917'de Einstein, kuramını, evrenin bütününe uygular ve göreli kozmolojinin temelini atar. Genel göreliliğin öngörüsü evrenin genişlemekte ya da büzülmekte olduğu iken, Einstein evrenin durağan olduğunu düşünmüştür ve bunu sağlamak için orijinal alan denklemlerine kozmolojik sabit olarak adlandırdığı yeni bir değişken ekler.

Ancak 1929'da Hubble, evrenin durağan olmadığını, uzak gökadaların tayfının kırmızıya kaydığını buldu. Friedmann 1922'de yaptığı çalışmada genişleyen evren modelini kozmolojik sabit kullanmaksızın ortaya koymuştur. Lemaître bu çözümü Büyük patlama'nın ilk modelini formüle etmek için kullanmıştır. Evrenin genişlediğine dair gözlemlerden sonra Einstein, kozmolojik sabiti, "hayatının en büyük hatası" olarak tanımlar.

Bu süre zarfında genel görelilik merak uyandıran bir kuram olarak kalır. Özel göreliliğin yasaları ile uyumlu olması ve Newton kuramının açıklayamadığı bazı etkilere cevap getirmesi nedeniyle açıkça Newtonsal kütleçekime karşı bir üstünlüğü vardır. 1915'te kuramının Merkür'ün günberi devinimi sorununa isteğe bağlı değişkenler kullanmadan nasıl açıklık getirdiğini, Einstein bizzat kendisi açıklamıştır. 1919'da Eddington tarafından yönetilen bir keşif, 29 Mayıs 1919 tarihindeki tam güneş tutulması sırasında yıldız ışığının güneş tarafından aynı genel göreliliğin öngördüğü şekilde büküldüğünü doğrulamış ve bu, Einstein'ın ününü daha da arttırmıştır. Ancak kuram, altın çağını 1960 ve 1975 yılları arasında yaşamış ve ancak bundan sonra teorik fiziğin ana dallarından biri olarak kabul görmüştür.

Klasik mekanikten genel göreliliğe

Genel göreliliği iyi anlamanın yolu klasik mekanik ile benzerliklerini ve farklılıklarını gözden geçirmektir. Öncelikle klasik mekaniğin ve Newton'un kütleçekim yasasının geometrik bir şekilde tanımlanabileceği bilinmelidir. Bu tanım özel göreliliğin yasaları ile birleştirilerek, genel göreliliğin yasaları becerikli bir fizikçi tarafından türetilebilir.

Newton kütleçekiminin geometrisi

Klasik mekaniğin özünde, bir cismin hareketinin serbest (ya da ivmeli) hareketinin ve bu serbest hareketten sapmaların bileşimi yatar. Bu sapmalar cisme etkiyen dış kuvvetlerin varlığından kaynaklanır ve kuvvetin tanımı Newton'un ikinci yasası ile verilmiştir. İkinci yasa bir cisme etkiyen net kuvvetin cismin eylemsiz kütlesi ve ivmesinin çarpımı kadar olacağını söyler. Cismin tercih edeceği eylemsiz hareket, uzay ve zamanın geometrisine bağlıdır: Standart olarak klasik mekaniğin konuşlanma sistemlerinde serbest hareket yapan cisimler düz çizgiler boyunca sabit hızla hareket ederler. Günümüz terminolojisinde, cisimlerin eğri uzayzamandaki bu yollarına jeodezik denilmektedir.
Aksine bir zaman koordinatının yanı sıra, gözlemleyerek ve dış kuvvetleri (elektromanyetizma ve sürtünme gibi) tolerans ederek tanımlanan eylemsiz hareketlerin uzayın geometrisini belirlemek için kullanılması beklenilebilir. Fakat yerçekimi devreye girer girmez bir belirsizlik oluşur. Newton'un evrensel kütleçekim yasası ve bağımsız doğrulanan  Eötvös deneyi ve onun ardıllarına göre, serbest düşüşün bir evrenselliği vardır. (ayrıca eylemsiz ve pasif yerçekimsel kütlenin evrensel eşitliği ya da zayıf eşdeğerlik ilkesi olarak da bilinir): serbest düşüş halindeki test cisminin yörüngesi sadece pozisyonuna ve ilk hızına bağlıdır fakat materyal özelliklerine bağlı değildir. Bunun basitleştirilmiş versiyonu Einstein'ın asansör deneyinde, sağ tarafta gösterilen figürde, somutlaştırılır. Küçük kapalı bir odadaki bir gözlemci için odanın kütleçekimsel alanda durağan ya da kütleçekimine eşit kuvvet üreten ve ivmelenen bir rokette boş uzayda olup olmadığına aşağı bırakılan bir cisim gibi yörüngelerini haritalayarak karar vermek mümkün değildir.

Serbest düşüşün evrenselliği göz önünde tutulursa eylemsiz hareket ile kütleçekimsel kuvvet etki altındaki hareket arasında gözlemlenilebilir fark yoktur. Bu kütleçekimi etkisi altında serbest düşüş yapan cisimler olarak adlandırılan eylemsiz hareketin yeni bir sınıfının tanımını destekler. Tercih edilmiş hareketlerin yeni sınıfı ayrıca matematik terimleri ile uzayın ve zamanın geometrisini açıklar.Bu bir kütleçekimsel potansiyelin değişim derecesine bağlı olan özel bağlantı ile ilişkili jeodezik bir harekettir. Bu yapıdaki uzay hala tipik bir Öklit geometrisine sahiptir. Fakat uzay zaman bir bütün olarak daha karışıktır. Farklı test parçacıklarının serbest düşüş yörüngelerini takip eden basit bir düşünce deneyi kullanarak gösterilebileceği üzere, bir parçacığın hızını gösterebilen uzay zaman vektörlerinin (zaman vektörleri gibi) taşınmasının sonucu parçacığın yörüngesine göre değişiklik gösterecektir; matematiksel konuşmak gerekirse Newtonsal ilişkisi tümlevlenemez. Bundan uzay zamanın eğri olduğu sonucu çıkarılabilir. Sonuç sadece eşdeğişken (kovaryant) kavramları kullanan Newton kütleçekiminin geometrik bir denklemlendirilmesidir, yani herhangi bir koordinat sisteminde geçerli olan bir tanımdır. Bu geometrik tanımda gelgit etkileri (serbest düşüş halindeki cisimlerin göreceli ivmesi) kütlenin varlığının geometriyi nasıl değiştirdiğini gösteren bağlantının türevi ile ilişkilidir.

Göreli Genelleme

Geometrik Newton yerçekimi ne kadar ilgi çekici olsa da temeli olan klasik mekanik, sadece (özel) göreli mekaniğin sınırlayıcı bir durumudur. Kütleçekiminin ihmal edilebileceği simetri dilinde klasik mekanikteki fizik Galile değişmezliği yerine genel görelilikte olduğu gibi Lorentz sabitidir. (Genel göreliliği tanımlayan simetri ayrıca öteleme ve dönmeyi içeren Poincaré grubudur). İkisi arasındaki farklılık ışık hızına yaklaşan hızlarda ve yüksek-enerji durumlarında uğraştığımızda daha fazla öneme sahip olur.

Lorentz simetrisi ile ilave yapılar devreye girer. Bunlar ışık konileri grubu (sol taraftaki resim) ile tanımlanırlar. Işık konileri nedensel bir yapı oluştururlar: her A olayı için prensipte ya etkileyen ya da sinyal yolu ile ya da ışıktan fazla hızlı yol almasına gerek olmayan etkileşimlerden (resimdeki B olayında olduğu gibi) etkilenen olaylar topluluğu vardır ve böyle bir etki için olaylar topluluğu mümkün değildir. (resimdeki C olayında olduğu gibi) Bu gruplar gözlemciden bağımsızdır. Serbest düşüş yapan parçacıkların hayat çizgisi ile bağlantılı olarak ışık konileri uzay zamanın yarı Riemannian metriğini tekrar oluşturması için kullanılabilir, en azından pozitif bir sayısal faktöre bağlı olarak. Matematik terimlerinde bir konform yapıyı tanımlar.

Özel görelilik kütleçekimi yokluğunda tanımlanır. Bu yüzden pratik uygulamalar için ne zaman kütleçekimi ihmal edilebilirse edilsin bu uygun bir modeldir. Eğer yerçekimini dahil eder ve serbest düşüsün evrenselliğini varsayarsak bir önceki bölümdeki benzer bir düşünce uygulanır: evrensel eylemsiz çerçeveler yoktur. Bunun yerine serbest düşüş yapan parçacıkların yanı sıra hareket eden yaklaşık olarak eylemsiz çerçeveler vardır. Uzay-zaman diline çevrilirse, kütleçekimi serbest bir eylemsiz çerçevesi tanımlayan düz zaman çizgileri birbirine göre eğilmiş çizgilere dönüşür (kütleçekiminin dahil edilmesinin uzay zaman geometrisinde bir değişiklik gerektirdiğini farz edersek).

Serbest düşüşteki yeni kısmi çerçevelerin özel görelilik yasalarının (teori ışığın yayılımına dayalıdır ve bu yüzden elektromanyetizmaya da bağlıdır) uygulandığı referans çerçeveleri ile uyuşup uyuşmadığı açık değil. Fakat özel göreli çerçeveler hakkında farklı varsayımlar kullanarak (dünyada sabit olmaları ya da serbest düşüşte olmaları gibi) kütleçekimsel kırmızıya kayma tahminleri türetilebilir. Kütleçekiminden dolayı kırmızıya kayma ışığın yerçekimsel bir alana doğru yayılırken frekansının değişmesidir. Gerçek ölçümler serbest düşüş çerçevelerinde ışığın özel görelilikte olduğu gibi yayıldığını gösterir. Serbest düşüş (ve dönmeyen) çerçeve referanslarındaki özel görelilik yasası ile adlandırılan durumun genelleştirilmesi Einstein'in eşitlik ilkesi olarak bilinir. (özel-göreli fiziği kütleçekimini içerecek şekilde genelleştirmek için çok önemli yol gösterici bir ilkedir.)

Aynı deneysel bilgiler yerçekimsel bir alanda saatlerle ölçülen zaman özel görelilik kurallarını takip etmez. Uzay zaman geometrisi dilinde Minkowski metriği ile ölçülmez. Newtonsal durumda olduğu gibi bu daha fazla genel bir geometriyi akıla getirir. Küçük ölçeklerde serbest düşüşteki bütün çerçeve referansları eşittir ve yaklaşık olarak Minkowakiandır. Bu yüzden Minkowski uzayının eğri bir genelleştirilmesi ile uğraşmıyoruz. Geometriyi özellikle açıların ve uzunlukların nasıl ölçüldüğünü tanımlayan metrik tensörü özel göreliliğin Minkowski metriği değildir. Yarı-Riemann metriği olarak bilinen bir genellemedir. Hatta her Reimannian metriği doğal olarak özel bir bağlantı türü ile ilişkilidir, Levi-Civita bağlantısı ve aslında eşitlik ilkesini karşılayan ve uzayı Minkowskian yapan bir bağlantıdır. (uygun yerel bir eylemsiz koordinatlarda metrik Minkowskiandır ve kısmi türevleri ve bağlantı katsayıları sıfır olur.)

Einstein'in Denklemleri

Kütleçekiminin göreli geometrik versiyonunun etkilerini formülleştirdikten sonra yerçekiminin kaynağı sorusu geride kalır. Newton yerçekiminde kaynağı kütledir. Özel görelilikte kütle stresin(basınç ve kayma) yanı sıra enerji ve moment yoğunlukları içeren enerji-momentum tensör olarak adrandırılan daha genel bir niteliği çağrıştırır. Eşitlik ilkesini kullanarak bu tensör kolayca eğri uzay zamana genelleştirilir. Analojiyi geometrik Newton yerçekimi ile kaleme alırsak yerçekimi için alan denkleminin bu tensör ve özel bir gelgit etkilerinin sınıfını tanımlayan Ricci tensörü ile ilgili olduğunu varsaymak doğaldır (ilk başta durağan ve sonra serbest düşüş yapan küçük bir test parçacıkları grubu için hacimdeki değişim). Özel görelilikte enerjinin korunumu (momentum, enerji durumuna karşılık gelir) momentum tensörü ıraksayışı serbesttir. Bu formül ayrıca kısmi türevleri diferansiyel geometride çalışılan eşdeğişkin türevleri olan eğri-manifold karşılıkları ile değiştirerek kolayca eğri uzaya genelleştirilebilir. Bu ek koşul ile enerji-moment tensörünün eğdeğişken ıraksayışı ve bu nedenle denklemin diğer tarafında ne olursa olsun Einstein'in (alan) denklemleri olarak adlandırılan en basit bir takım denklemler:

Sol taraftaki Einstein tensörüdür, Ricci tensörünün    özel ıraksayışı serbest kombinasyonu ve metriğidir.  simetriktir. Özellikle,

eğrilik skalerdir. Ricci tensörü daha genel Riemann eğrilik tensörü ile ilgilidir.

Sağ taraftaki,   enerji-moment tensörüdür. Bütün tensörler soyut dizin semboller ile yazılır. Gezegen yörüngeleri için teorinin tahminleriyle gözlemlenen sonuçları eşleştirirsek orantı sabiti  olarak sabitlenebilir,  kütle çekimi sabiti ve  ışığın hızıdır. Enerji-momentum tensörünün ortadan kalkması için madde mevcut olmadığında, sonuçlar vakum Einstein denklemleridir,

Tanım ve temel uygulamalar

Bir önceki bölümde bahsedilen türev, inşa modeli için nasıl bir teori kullanılabileceğini açıklayan, fizikteki önemli bir sorunun adresi ve anahtar özelliklerini tanımlayan, genel göreliliği tanımlayabilmek için gerek duyulan bütün bilgileri içerir.

Tanım ve temel özellikler

Genel görelilik yerçekiminin bir metrik teorisidir. Dört boyutlu bir geometri, uzay zamanı belirten pseduo-Reimannian, ile uzay zamanda bulunan enerji-moment arasındaki ilişkiyi tanımlayan Einstein'in denklemleri bir çekirdek gibidir. Kütleçekimi kuvveti (serbest düşüş, orbital hareket ve uzay aracı yörüngeleri gibi) etkisini isnat eden klasik mekanikteki olay,  genel görelilikteki uzay zamanın eğik geometrisindeki eylemsiz harekete denk gelir. (nesneleri düz ve doğal yollarından saptıran bir kütleçekimi kuvveti yoktur.) Aslında kütleçekimi uzay ve zamandaki değişikliklerine karşılık gelir- nesnenin doğal bir biçimde takip edebileceği mümkün en düz yolları değiştirir. O halde eğiklik maddenin enerji- momentumundan dolayı oluşur. John rölativist Archibald Wheeler' e göre uzay zaman maddeye nasıl hareket edeceğini söyler, madde uzaya nasıl bükeceğini söyler.

Genel görelilik, klasik fiziğin skaler kütleçekimi potansiyelini simetrik bir iki-kademeli tensör ile değiştirirken, ikincisi bazı sınırlayıcı durumlarda birincisine indirgenir. zayıf kütleçekimi alanları ve ışığın hızına göre yavaş hız için teorinin tahminleri Newton'un evrensel kütleçekimi yasasını birleştirir.

Tensörleri kullanarak oluşturulduğu üzere, genel görelilik genel kovaryansı gösterir. Yasaları (ve genel göreli çerçeve içinde formüle edilen diğer yasalar) tüm koordinat sistemlerinde aynı biçimi alır. Ayrıca, teori herhangi bir değişmez geometrik arka plan yapısı içermez, yani arka plandan bağımsızdır. Böylece göreliliğin daha katı bir genel ilkesini, yani fizik yasalarının tüm gözlemciler için aynı olduğu ilkesini karşılar. Yerel olarak, eşdeğerlik ilkesinde ifade edildiği gibi, uzay-zaman Minkowskiyen'dir ve fizik yasaları yerel Lorentz değişmezliği sergiler.

Model oluşturma
Genel göreli model oluşturmanın ana fikri Einstein'in denklemlerinin bir çözümünden gelir. Einstein'in denklemleri ve maddenin özellikleri için uygun denklemlere göre böyle bir çözüm spesifik bie yarı-Riemmannian kopyası (genellikle spesifik koordinatlarda metrik vererek tanımlanan), ve spesifik o kopyada tanımlanan madde alanlarından oluşur. Madde ve enerji Einstein'in denklemlerini sağlamalıdır, bu yüzden özellikle maddenin enerji-moment tensörü ıraksaması sabit olmalıdır. Tabii ki madde ayrıca herhangi  ek denklemleri de sağlamalıdır. Kısacası, böyle bir çözüm genel göreliliğin yasalarını tatmin eden bir modeldir, ve mümkün olduğunca herhangi maddeyi ele alan ilave yasalar ortaya konulabilir.

Einstein'in denklemleri doğrusal olmayan kısmi diferansiyel denklemlerdir ve çözümü de zordur. Yine de, sadece birkaçı direkt fiziksel uygulamalara sahip olsa da, birkaç tamı tamına doğru çözümleri vardır. Bilinen en iyi tam çözümleri ve ayrıca fizik görüşü açısından en ilgi çekici olanları Schwarzschild çözümü, Reissner-Nordström çözümü ve Kerr metriği (başka bir boş uzayda her biri kara cismin belirlenmiş bir türüne karşılık gelir) ve Friedmann–Lemaître–Robertson–Walker ve de Sitter evrenleridir (her biri genişleten bir kozmosu tanımlar). Büyük teorik görüşünün tamı tamına çözümleri Gödel evrenini (eğri uzay zamanlarda, zaman yolculuğunun merak uyandırıcı bir olasılığına açık), Taub-NUT çözümü (homojen fakat eşyönsüz bir evren) ve anti-de Sitter uzayını (son zamanlarda Maldacena ikiliği ile ön planda olan) içerir.

Tam çözümleri bulmadaki zorluk durumunda bilgisayarda  integral ile ya da asıl çözümlerin küçük sapmalarını düşünerek Einstein'in alan denklemleri ayrıca sık sık çözülür. Numarasal göreli alanlarda, iki çarpışan kara delik gibi Einstein'in ilginç durumlarda denklemlerini çözmek için ve uzay zaman geometrisini benzeştirmek için güçlü bilgisayarlar kullanılır. Özellikle yeterli bilgisayar kaynakları ile bu metotlar herhangi bir sisteme uygulanabilir ve yalın tuhaflıklar gibi temel problemlere çözüm kazandırabilir. Doğrusallaşmış kütleçekimi ve genelleştirilmesi, post-Newton genişlemesi, gibi sapma teorileri ile yaklaşık sonuçlar bulunabilir. Işığa kıyasla yavaşça hareket eden bir madde dağılımı içeren uzay zamanın geometrisi için çözümde ikincisi sistematik bir yaklaşım sağlar. Genişleme terimlerin bir serisini içerir; ikinci terimler genel görelilik yüzünden Newton'un teorisine daha az düzeltmeleri gösterirken, birinci terimler Newton yerçekimini gösterir. Bu genişlemenin büyümesi alternatif teoriler ile genel göreliliğin tahminleri arasında nicel kıyaslamalara olanak sağlayan parametre edilmiş post-Newton' dur.

Einstein'in teorisinin sonuçları
Genel görelilik birçok fiziksel sonuçlara sahiptir. Bazıları direkt teorinin aksiyomlarından takip eder, bazıları ise sadece Einstein'in ilk yayını olan 90 yıllık araştırmaları ile açıklığa kavuşur.

Kütleçekimsel zaman genişleşmesi ve frekans kayması

Eşdeğerlik ilkesinin geçerli olduğunu varsayarsak, zamanın akışını kütleçekimi etkiler. Kütleçekimi haznesine gönderilen ışık maviye kayar ve diğer yönden gönderilen(kütleçekimi haznesinden çıkan) ışık kızıla kayar; bu iki etkiler kütleçekimi ile frekans kayması olarak adlandırılır. Daha genel olarak, uzakta olan yerler ile karşılaştırıldığında büyük bir cismin yanında işlem daha yavaş gerçekleşir; bu etki kütleçekimsel zaman genişlemesi olarak bilinir.

Kütleçekimsel kırmızıya kayma laboratuvarda ve astronomik gözlemlerle ölçülmüştür. Küresel Konumlama Sistemi operasyonunun bir yan etkisi karşıladığı halde, dünyanın kütleçekimi alanındaki kütleçekimsel zaman genleşmesi atomik saatler kullanılarak ölçülmektedir. Bütün sonuçlar genel görelilik ile uyuşmaktadır. Fakat doğruluğun geçerli seviyesinde bu gözlemler eşiklik ilkesinin geçerli olduğu genel görelilik ve diğer teoriler arasındaki farkı ayırmaz.

Işık sapması ve kütleçekimsel zaman gecikmesi

Genel görelilik, ışığın yolunun bir yıldızın yakınından geçerken uzay-zamanın eğriliğini izleyeceğini öngörür. Bu etki, yıldızların veya uzak kuasarların ışığının Güneş'ten geçerken saptığının gözlemlenmesiyle doğrulandı.

Bu ve ilgili tahminler, ışığın ışık benzeri veya boş jeodezik olarak adlandırılan şeyi takip ettiği gerçeğinden kaynaklanmaktadır (klasik fizikteki ışığın hareketine doğru olan düzgün çizgilerin bir genelleştirilmesi). Bu tür jeodezikler özel görelilikteki ışık hızı sabitinin genelleştirilmeleridir. Uygun uzay zaman modelleri (ya dış Schwarzschild çözümü ya da tek bir kütleden fazlası için Newton-sonrası açılımlar) açıklandığı üzere, yerçekiminin ışığın ortaya dağılmasındaki birçok etkileri. Serbest düşüşün evrenselliğini ışığa vererek ışığın bükülmesi türetebildiği halde, bu tür hesaplamalardan sonuçlanan ışının sapması sadece genel görelilik tarafından verilen değerin yarısıdır.

Kütleçekimsel zaman
gecikmesi ışığın sapması ile yakından ilgili olduğu için kütleçekimsel bir alana
doğru ışık sinyallerinin hareket etmesi
alan yokluğundakilere göre daha uzun sürer.bu tahmin için çok  fazla başarılı testler yapılmaktadır. parametre
edilmiş post-Newtoncu biçimcilikte ışığın sapmasının ve kütleçekimsel zaman
gecikmesinin ölçümleri kütleçekiminin uzayın geometrisi üzerindeki etkisini
şifreleyen γ ile adlandırılan bir parametreyi belirler.

Yörüngesel etkiler ve göreliliğin yönü

Temel metin: Genel görelilikte Kepler sorunu

Yörüngesel cisimler konusundaki birçok tahminler açısından genel görelilik klasik mekanikten farklıdır. Gezegensel yörüngelerin tam bir dönüşünü tahmin eder. (kütleçekimsel dalgaların emilimi ve göreliliğin yönü ile ilgili etkilerin neden olduğu yörüngesel gecikmelerde olduğu gibi)

Apsislerin devinimi

Genel görelilikte herhangi bir yörüngenin apsisi (yörüngesel hareket eden bir cismin sistemin kütlesinin merkezine en yakın olduğu yer) devinecektir- yörünge eliptik değildir fakat odağına göre dönen bir elipse benzer(gül eğimi gibi bir şekil ile sonuçlanır (resmi gör)). Einstein ilk olarak yörüngesinde hareket eden bir cisme bir test parçacığı gibi davranarak ve Newton limitini gösteren yaklaşık bir metrik kullanarak bu sonucu çıkardı. Urbain Le Verrier tarafından 1859 da keşfedilen Merkür gezegeninin anormal günberi değişiminin açık bir açıklamasını veren teorisi onun için kütleçekimsel alan denklemlerinin doğru halini tanımladığı önemli bir kanıttı.
Tam tamına Schwarzschild metriği (uzay zamanı küresel bir kütle etrafında tanımlayan) ya da daha gele post-Newton biçimciliği kullanarak etki ayrıca türetebilir. Bu durum, bir cismin kütleçekiminin öz enerjine katkısı (Einstein'in denklemlerinin doğrusal olmayışlığında şifrelenen) ve kütleçekiminin uzayın geometrisindeki etkisinden dolayıdır. Kesin devinim ölçümleri sağlayan bütün gezegenler (Merkür, Venüs ve Dünya) için göreli devinim gözlenmektedir.

Yörüngesel gecikme

Yörünge gecikmesi
Genel göreliliğe göre, ikili sistem enerji kaybederken yerçekimsel dalgaları emecektir. Bu kayıp yüzünden iki yörüngesini izleyen iki cisim arasındaki mesafe azalır ve bu yüzden yörüngesel periyotları da azalır. Güneş sisteminde ya da sıradan çift yıldızlar için etki çok az gözlemlenebilir. İki yörüngesel hareket yapan nötron yıldızları (birisi pulsardır) yakın bir çift pulsar için değildir; pulsardan Dünyadaki gözlemciler, yörüngesel periyodun ölçümlerini sağlayan ve yüksek doğruluğa sahip saat gibi görev yapabilen düzenli bir radyo bakliyatlarını alabilirler. Nötron yıldızları çok yoğun olduğu için enerjinin önemli bir miktarı kütleçekimsel radyasyon olarak salınır.

Yerçekimsel dalgaların salınması yüzünden yörüngesel periyotlarındaki azalmanın ilk gözlemi 1974'te keşfedilen PSR1913+16 çift pulsarı kullanarak Hulse ve Taylor tarafından yapıldı. 1993 Nobel Ödülünü kazandıkları yerçekimsel dalgaların ortaya çıkımı bir ilkti. O zamandan beri birçok diğer pulsarlar bulundu; özellikle PSR J07337-3039 çift pulsarı.

Jeodezik devinim ve çerçeve sürüklenmesi
Birçok göreli etkiler yönün göreliliği ile direkt bağlantılıdır. Biri jeozdezik devinimdir: eğik uzay zamanda serbest düşüşteki bir jiroskobun yönünün ekseni, böyle bir jiroskop mümkün olduğunca kararlı bir biçimde bir yolu sürdürmenin yolunu gösterdiği halde uzak yıldızlardan gelen ışığın yönü ile karşılaştırıldıkça değişecektir. (paralel taşıma) Ay-Dünya sistemi için bu etki ayla ilgili lazer değişimleri yardımı ile ölçülmektedir. Daha yaygın olarak, % 0.3 den daha iyi bir hassasiyet ile Kütleçekimi B Araştırması uydusunda test kütleleri için ölçülmektedir.

Dönen bir kütlenin yanında çerçeve sürüklenmesi etkisi adında etkiler vardır. Uzak bir gözlemci kütleye yakın cisimler sürükleneceğini saptayacaktır. Bu aşırı dönen kara delikler içindir. (sıcak bir alana giren herhangi bir cisim için dönme kaçınılmazdır) Bu tür etkiler serbest düşüşte jiroskopların yönelimi üzerindeki etkileri ile tekrar test edilebilir. Az çok tartışmaya açık testler LAGEOS uyduları kullanarak yapılmaktadır. ayrıca Evrensel Mars Araştırmacısının Mars üzerine incelemesi kullanılmaktadır.

Astrofizik uygulamaları

Temel metin: Kütleçekimsel lens
Kütleçekimi ile ışığın sapması astronomik olayın yeni bir sınıfının sorumludur. Eğer ağır bir cisim astronom ile uygun kütleli ve göreli mesafeli uzak hedef bir etkiler arasına yerleştirilir ise astronom hedefin birçok saptırılmış görüntülerini görecektir. Bu tür etkiler kütleçekimsel lens olarak bilinir. Görünüşe ve kütle dağılımına dayanarak iki ya da ikiden fazla görüntüleri olabilir, parlak çember Einstein'in çemberi olarak bilinir. En eski örneği 1979 yılında keşfedildi ve o zamandan beri yüz den fazla kütleçekimsel lensler gözlemlendi. Çözülebilmesi için birçok görüntüler birbirlerine yakın olsa bile etki hala ölçülebilir. (birçok mikro lens olayları gözlemlenmektedir)

Kütleçekimsel lens gözlemsel astronomide gelişmektedir. Kara deliğin varlığını ve yayılımını göstermek için kullanılır. (uzak galaksileri gözlemlemek için doğal bir teleskop sağlar ve bağımsız Hubble sabitinin tahminini elde etmeye katkıda bulunur) Lens bilgilerinin statiksel değerlendirmeleri galaksilerin yapısal evrimine değerli bir anlayış katar.

Kütleçekimsel dalga astronomisi

Çift pulsarların gözlemleri kütleçekimsel dalgaların varlığı için güçlü dolaylı  bir kanıt sağlar. (yukarıdaki  yörüngesel gecikmeyi gör) Fakat kozmosun derinliklerinden bize ulaşan kütleçekimsel dalgalar direkt olarak algılanmamıştır. Görelilikle ilgilenen araştırmacıların temel amacı böyle bir buluştur. Birçok kütleçekimsel dalga buluşları denenmektedir ve en önemlisi ferrometrik detektörlerdir: GEO 600, LIGO (iki detektör), TAMA 300 ve VIRGO . Çeşitli zamanlama okları 10−9 -10−6 Hertz frekansları aralığındaki kütleçekimsel dalgaları(çift çok ağır kara deliklerin oluşturduğu)  algılamak için milisaniye pulsarları kullanır. Avrupalı uzay detektörü Elısa / NGO sürekli gelişme aşamasındadır. (başlangıcı 2015 e kadar olan haberci bir görev LISA Pathfinder ile)
Kütleçekimsel dalgaların gözlemleri elektromanyetik spektrumdaki  gözlemleri tamamlamaya garanti verir. Kara delikler ve nötron yıldızları, beyaz cüceler, süpernova patlamalarının türleri hakkında bilgi vermeleri beklenir.

Kara delikler ve diğer yoğun cisimler

Bir cismin kütlesinin yarıçapına oranı yeterince büyük olduğu zaman genel görelilik bir kara deliğin(hiçbir şeyin, ışığın bile kaçamadığı düşünülen)  oluşumunun kaçabileceğini ileri sürer. Son zamanlarda kabul edilmiş 1.4 güneş kütleleri civarında nötron yıldızları, yıldızımsı kara delikler ve yıldız evrimi modelleri, büyük kütleli yıldızların gelişimi için final durum olduğu düşünülür. Genellikle bir galaksi merkezinde birkaç milyonluk güneş kütleye sahip bir süper kütleli kara deliğe sahiptir.

Astronomik olarak yoğun cisimlerin kütleçekimsel enerjiyi
elektromanyetik radyasyona çeviren fevkalade mekaniği, onlara en önemli
özelliğini katar. Gaz maddelerin ya da tozun yıldız ya da süper kütleli kara
deliklere düşüşü göz alıcı bir şekilde ışıldayan bazı cisimler için sorumlu
olduğu düşünülür. (oldukça galaksi ile ilgili yıldız boyutundaki cisimler(mikro
yıldızımsı gökcisimleri gibi) üzerindeki aktif çekirdeğin farklı türleri)
Özellikle, yığılma yaklaşık ışık hızı ile uzaya fırlatılmış yüksel enerjili
parçacıkların ışınlarına odaklı göreli jetlere neden olabilir. Genel görelilik
bütün bu olayları modellemede merkez bir rol oynar ve gözlemler teori ile
tahmin edilen kara deliklerin varlıkları için güçlü bir kanıt sağlar.
Kara delikler ayrıca kütleçekimsel dalgalar için olan araştırmalarda amaçlarında tebliğ içindedir. İkili kara deliği birleştirme Dünyadaki detektörlere ulaşan en güçlülerden bazı yerçekimsel dalga sinyallerini takip etmelidir ve birleşmeden direkt önceki safha, birleşme olaylarının mesafesini azaltmak için bir standart mum olarak kullanılabilir. Bu yüzden uzak mesafelerde kozmik genişlemenin araştırması olarak hizmet eder.

Kozmoloji

Kozmolojinin geçerli modelleri  kozmoloji sabitini Λ  içeren Einstein'in alan denklemelerine dayanır çünkü kozmosun büyük ölçekli dinamiğine büyük etkisi vardır.

 uzay zaman metriğidir . Bu ileri denklemlerin eş yönlü ve homojen
çözümleri, Friedmann-Lemaitre-Robertson-Walker çözümleri, Büyük Patlamadan daha evvel 14 milyon yıl süreyi aşkın gelişen bir evreni modellemeye fizikçiler için olanak sağlar. Astronomik gözlemlerle birkaç parametreler(mesela evrenin madde yoğunluğu)  sağlandıktan sonra ilaveten gözlemlenen veriler modelleri test etmek için kullanılabilir. Tahminler, ilkel nükleosentez, evrenin yüksek ölçekli yapısı, periyodunda oluşan ilk kimyasal elementlerin bolluğunu ve varlığını ve termal bir ekodan özelliklerini içerir. (kozmik özgeçmiş radyasyonu)
Kozmolojik genişleme oranının astronomik gözlemleri, maddenin doğası gizemli kaldığı halde evrendeki toplam madde miktarının tahmin edilmesini sağlar. Bütün maddelerin yaklaşık %90 ı  kara maddedir. (kütleye sahiptir fakat elektromanyetik olarak etkilemez ve bu yüzden direkt gözlemlenemez) Ana hatlarıyla bu yeni tür maddenin  parçacık fiziği çatısında kabul edilmiş bir tanımı yoktur. Uzak Süpernovanın kızıla kayma incelemelerinden gözlemlenen kanıtlar ve özgeçmiş kozmik radyasyonun ölçümleri ayrıca kozmik genişlemenin ivmelenmesine ya da karanlık enerjiye neden olan kozmolojik sabitinden önemli derecede evrenin gelişiminin etkilendiğini gösterir.
Yaklaşık  saniye kozmik zamanında güçlü hızlandırılmış genişlemenin enflasyon safhası adlı yeni bir faz 1980 yılında klasik kozmolojik modeller ile açıklanamayan birkaç karışık gözlemlerin yararına varsayılmıştır. Son günlerdeki kozmik özgeçmiş radyasyonunun ölçümleri bu senaryo için ilk kanıtla sonuçlandı. Fakat geçerli gözlemler ile sınırlanamayan mümkün enflasyon senaryolarının şaşırtıcı bir çeşitliliği vardır. Enflasyon safhasına öncü ve büyük patlama tuhaflığını tahmin eden klasik modellere yakın en erken evrenin fiziği daha geniş bir sorudur. Otoriter cevap henüz geliştirilmemiş olan kuantum kütleçekimi teorisine gerek vardır.

İleri kavramlar

Global geometri ve sebep gösteren yapı

Genel görelilikte bir ışığın titreşimine hiçbir şey yetişemez ya da yakalayamaz. Işık A dan X e gönderilmeden A olayından hiçbir etki diğer X yerine ulaşamaz. Neticede bütün ışık hayat çizgilerinin (geçersiz jeodezik)  keşfi uzay zamanın nedensel yapısı hakkında ana bilgiler verir. Bu yapı sınırlı bir haritaya oturtmak için uzayın sonsuz geniş alanları ve sonsuz zaman aralıklarının daraltılmış olduğu Penrose-Carter diyagramlarını kullanarak gösterilebilir. (ışık hala standart uzay zaman diyagramlarında olduğu gibi köşegenlere doğru hareket eder)

Nedensel yapının öneminin farkına varan Roger Penrose ve diğerleri neyin evrensel geometri olarak bilindiğini geliştirdiler. Evrensel geometride çalışmanın amacı Einstein'in denklemlerinin belli bir çözümü değildir. Bunun yerine bütün jeodezikler için doğru olan ilişkiler (Raychaudhuri denklemleri gibi) ve maddenin doğası (genelde enerji koşulları kalıbında kullanılır) hakkında  özel olmayan varsayımlar genel sonuçları türetmek için kullanılır.

Ufuklar

Temel metin:  Ufuk (genel görelilik ve kara delik mekaniği

Evrensel geometriyi kullanarak
bazı uzay zamanlar ufuklar olarak adlandırılan ve bir bölgeyi uzay zamanın geri
kalanından ayıran, sınırları dâhil etmek için gösterilebilir. En iyi bilinen
örnekleri kara deliklerdir: eğer kütle uzayın yeterince yoğun bir bölgesinde
sıkıştırılırsa(ilgili ölçek uzunluğu Schwarzchild yarıçapı, halka hipotezi
olarak tanımlı)  içeriden dışarıya ışık
çıkamaz. Bir ışık titreşimini hiçbir cisim geçemediği için içteki bütün madde
de hapsolmuştur. Dışarıdan içeriye geçiş hala mümkündür. (bu da kara deliğin
ufku yani sınırının fiziksel bir engel olmadığını gösterir)

Kara deliklerin eski çalışmaları Einstein'in denklemlerinin açık
çözümlerine (özellikle statik bir kara deliği tanımlamak için kullanılan
küresel olarak simetrik Schwarzschild çözümü ve dönen statik bir kara deliği
tanımlamak ve dönen bir kara deliğin dışındaki bir bölge gibi ilginç
özellikleri tanıştıran) simetrik eksenli yapılı Kerr çözümüne güvenildi.
Evrensel geometriyi kullanarak sonraki çalışmalar kara deliklerin daha genel
özelliklerini gösterdi. Bunlar,  enerji,
çizgisel moment, açısal moment, belir bir zamandaki yerİ ve elektrik yükünü
belirten on bir parametre ile karakterize edilen daha basit cisimlerdir. Bu kara
delik eşsizliği teoremi ile belirtilir. ('' kara delikler life sahip değildir,
bu da insanların saçından bir farkının olmadığını işaret eder)Bir kara delik
oluşturmak için çöken kütleçekimsel bir cismin karışıklığına bakmazsak cisim daha
basit olur.

Daha önemli bir biçimde termodinamik yasasına benzeyen kara delik mekaniği olarak bilinen yasaların genel bir topluluğu vardır. Mesela kara delik mekaniğinin ikinci yasası (genel bir kara deliğin olay ufkusunun alanı zamanla hiç azalmayacaktır) termodinamik sistemin entropisine benzerdir. Bu, Penrose metodu kullanılarak dönen bir kara delikten klasik araçlar ile çıkartılabilen enerjiyi kısıtlar. Kara delik mekaniğinin aslında termodinamik yasasının bir altkümesi olması güçlü bir kanıttır. Bu da kara delik mekaniğinin orijinal yasalarının değişimine neden olur. Mesela kara delik mekaniğinin ikinci yasası termodinamiğin ikinci yasasının bir kısmı olduğu için özelikle entropi artarsa kara deliğin alanının azalması mümkündür. Sıfır sıcaklığa sahip olmayan termodinamik cisimlerde olduğu gibi kara delikler termal radyasyon salabilirler. Kısmen klasik hesaplamalar onların aslında Planck'in yasasında sıcaklık rolü oynayan yeryüzü kütleçekimi ile yapabildiğini gösterir. Bu radyasyon Hawking radyasyonu olarak bilinir.

Ufukların diğer türleri de vardır. Genişleyen bir evrende bir gözlemci,  geçmişin bazı bölgelerinin (parçacık ufku) gözlemlenemeyeceğini ve geleceğin bazı bölgelerinin etkilenmeyeceğini (olay ufku) bulabilir. Minkowski uzayında bile ivmelenen gözlemci tarafından belirtildiğinde, Unruh radyasyonu olarak bilinen kısmen klasik bir radyasyon ile ilişkili ufuklar olacaktır.

Tuhaflıklar

Genel göreliliğin diğer genel bir özelliği tuhaflık olarak bilinen uzay zaman sınırlarının görünümüdür. Uzay zaman ışıksı ve zamansı jeodezikleri- serbest düşüşte ışık ve parçacıkların yol alabileceği bütün yollar- takip ederek araştırılabilir. Fakat bazı Einstein'in denklemlerinin sonuçları eksik kenarlara(ışığın ve düşen parçacıkların yolunun beklenmedik bir sona vardığı ve geometrinin tam tamamlanmamış olduğu bölge) sahiptir. Daha ilginç durumlarda bunlar, sonsuza kadar giden Ricci sabiti gibi uzay zamanın eğikliğini karakterize eden geometrik niceliklerin olduğu eğiklik tuhaflıklarıdır. Hayat çizgisinin bittiği gelecek tuhaflıkları ile uzay zamanın iyi bilinen örnekleri Schwarzchild çözümü(statik ölümsüz bir kara delik içindeki bir tuhaflığı tanımlayan) ya da ölümsüz ve dönen bir kara delik içindeki halka şeklindeki tuhaflıklara sahip Kerr çözümüdür.  Evreni tanımlayan Friedmann-Lemaitre-Robertson-Walker çözümleri ve diğer uzay zamanlar Büyük Patlama isimli hayat çizgisinin başladığı eski tuhaflıklara sahiptir ve bazıları da Büyük Çöküş gibi tuhaflıklara sahiptir.
Bu örneklerin fazlaca simetrik olduğu farz edersek (bu yüzlen kolaylaşır) tuhaflıklarının oluşumunun idealleşmenin bir yapaylığı olması caziptir. Evrensel geometrinin metotlarını kullanarak kanıtlanan ünlü tuhaflık teoremleri bunun dışında gerçekçi madde özelliklerine sahip bir maddenin çöküşü, mutlak bir evrede ve genişleyen evrenin geniş bir sınıfının başlangıcında gerçekleştikten sonra, tuhaflıkların genel göreliliğin kapsamlı bir geleceğini söyler. Fakat teoremler, biraz tuhaflıkların özellikleri hakkında ve daha çok kapsamlı yapıların varlıklarını karakterize etmeye adanmış geçerli araştırmalar(hipotezi kurulan BKL varsayım isimli örneği) hakkındadır. kozmik sansür hipotezi, bütün gelecek tuhaflıkları (harika bir simetrisi olmayan gerçek özellikli madde) güvenlice ufkunun arkasında saklanır ve bu yüzden bütün uzak gözlemcilere görünmezdir. Henüz düzgün bir kanıt olmamasına rağmen numarasal benzetmeler geçerliliğine destekleyici kanıtlar sunar.

Evrim denklemleri

Temel metin: İlk değeri formülleştirme (genel görelilik

Einstein'in denklemlerinin her bir çözümü bir evrenin bütün tarihini kuşatır. (şeylerin nasıl olduğunun sadece anlık bir fotoğrafı değildir; fakat bütün,  mümkün ve madde dolu uzay zamandır) Her yerdeki geometrinin ve maddenin durumunu tarif eder. Genel  eşdeğişkenlik nedeni ile  Einstein'in teorisi kendince metrik tensörünün zaman evrimini saptaması için yeterli değildir. Koordinat koşulu ile birleştirilebilir. (diğer alan teorilerindeki kapsam sabitlemeye benzer)
kısmi türevlenebilir denklemler olarak Einstein'in denklemlerini anlamak için onları evrenin evrimini tanımlayan bir yolda formülleştirmek yararlı olacaktır. Bu, uzay zamanın üç uzay boyutları ve bir zaman boyutuna bölündüğü "3+1" ile adlandırılan formüller ile yapılır. En bilinen örneği ADM biçimciliğidir. Bu bozulmalar, genel göreliliğin uzay zaman evrim denklemleri,  ilk koşullar belirtildikten sonra iyi huyludur,  her zaman vardır ve eşsizce tanımlıdır. Einstein'in alan denklemlerinin böyle formülleştirmeleri numarasal göreliliğin temelidir.

Evrensel ve hemen hemen yerel nitelikler

Evrim denklemlerinin görüşü derinden genel göreli fiziğin diğer yönü ile bağlanmıştır. Einstein'in teorisinde bir sistemin toplam kütlesi ya da enerjisi gibi görünüşte basit görünen genel bir tanım bulmak mümkün değildir. Temel nedeni, herhangi bir fiziksel alan gibi kütleçekimsel alan belli bir enerji ile verilmesidir; fakat o enerjiyi yerelleştirmenin imkânsız olduğunu temel olarak kanıtlar.

Yine de, kuramsal bir sonsuz uzak gözlemci ya da uygun simetrileri Komar kütlesi kullanarak bir sistemin toplam kütlesini tanımlamanın olasılıkları vardır. Eğer kütleçekimsel dalgalar ile enerjiyi sonsuza taşıyarak sistemin toplam kütlesinden dışarı çıkartırsak sonuç önemsiz sonsuzluktaki Bondi kütlesidir. Klasik fizikse olduğu gibi kütlelerin pozitif olduğu gösterilebilir. Evrensel tutarlı tanımlar momentum ve açısal momentum için vardır. Ayrıca o sistemi içeren uzayın sonlu bir bölgesinde tanımlanan nitelikleri kullanarak formülleştirilen izole edilmiş bir kütle gibi, hemen hemen yerel nitelikleri tanımlamak için birçok çaba vardır. Çember tahmininin daha hassas bir formülleştirmesi gibi izole edilmiş sistemler hakkındaki genel açıklamalar için, amaç yararlı bir nitelik elde etmektir.

Kuantum teorisi ile ilişki

Eğer genel görelilik, kuantum teorisi, modern fiziğin iki direğinden birisi olarak düşünülürse katı hal fiziğinden elementsel parçacıklara madde anlayışının temeli diğeridir. Fakat genel görelilik ile kuantum teorisinin fikirlerinin nasıl bağdaştırılacağı hala açık bir sorudur.

Eğri uzay zamanda kuantum alan teorisi

Temel metin: Eğik uzay zamanda kuantum teorisi
Modern elementsel parçacık fiziğinin temelini oluşturan olağan kuantum alan teorileri, Dünyada bulunan kiler gibi zayıf yerçekimsel alanlarda mikroskobik parçacıkların davranışlarını tanımlarken mükemmel bir yaklaş olan Minkowski uzayını tanımlarlar. Kendisini niceleme ihtiyacı yeterince güçlü olmayan ve maddeyi etkilemen için kütleçekiminin yeterince güçlü olduğu yerdeki durumları tanımlamak için fizikçiler eğik uzay zamanda kuantum alan teorileri formüle ettiler. Bu teoriler, eğik özgeçmiş uzay zamanı tanımlamak için genel göreliliğe dayanır ve o uzay zamandaki kuantum maddesinin davranışını belirlemek için genelleştirilmiş kuantum alan teorisi tanımlar. Bu biçimciliği kullanarak kara deliklerin Hawking radyasyonu olarak bilinen parçacıkların kara cisim spektrumunu yayması gösterilebilir. (Hawking radyasyonu zamanla onların uçup giderek yol olacağı mümkün atını gösterir.) Yukarıdakilerin özeti olarak, bu radyasyon, kara deliklerin termodinamiği için önemli bir rol oynar.

Kuantum kütleçekimi

Temel metin: Kuantum yerçekimi

Ayrıca gör: İp teorisi, Standart genel görelilik, Kuantum kütleçekimi döngüsü ve Nedensel diziler

Tuhaflıkların görünmesinin yanı sıra(eğiklik uzunluk ölçeğinin mikroskobik olduğu zaman) maddenin kuantum tanımı ile uzay zamanın geometrik bir tanımı arasındaki tutarlılık için istek, kuantum kütleçekiminin tam bir teorisine olan ihtiyacı gösterir: kara deliklerin ve erken evrenin içinin yeterli bir tanımı ve kuantum fiziği dilinde uzay zamanın geometrisi ile ilişkili ve kütleçekimi varlığında bir teori için)

Temel etkileşimleri belirten elementsel parçacık fiziğinde kullanılan sıradan kuantum alan teorilerini genelleştirmek için bir girişim, kütleçekimini dâhil etmek için ciddi problemlere neden olur. Düşük enerjilerde bu yaklaşım, kabul edilebilir etkili kütleçekiminin kuantum alan teorisi ile sonuçlanan bir başarıyı kanıtlar. Fakat yüksek enerjilerde sonuçlar bütün kestirimci gücün model yokluğudur. (yeniden normalleştirilemememe)

Bu sınırlamaları yenmek için girişim nokta parçacıkların bir kuantum teorisi olmayan fakat minik bir boyutlu genişlemiş cisimlerin ip teorisidir. Bu teori,  kütleçekimini içeren bütün parçacıkların ve etkileşimlerinin birleştirilmiş bir tanımı olacağına umut verir: bilinen üç boyuta ek olarak uzayın ek altı boyutları gibi anormal özelliklerin karşılığını vermek için bedel. İkinci süper ip devrinde ip teorisinin ve süpersimetri ile genel göreliliğin birleşimi M kuramı (tutarlı ve eşsiz tanımlı), kuantum kütleçekimi teorisi olarak bilinen on bir boyutlu model hipotezinin bir bölümünü oluşturduğu varsayıldı.

Diğer yaklaşım kuantum teorisinin standart niceleme işlemi ile başlar. Genel göreliliğin ilk-değer-formülleştirmesini kullanarak sonuç tam tamamlanmamış olan Wheeler-deWitt denklemidir. Fakat Ashtekar değişkenleri ile geleceği parlak kuantum kütleçekimi döngüsü modeli sağlanır. Uzay, fırıl (spin) ağı ile adlandırılan ve farklı adımları zamanla geliştiren ağ gibi bir yapı ile ifade edilir.
Genel görelilik ve kuantum teorisinin hangi özelliklerinin kabul edilmiş ve hangi seviye değişikliklerinin tanıştırıldığına bağlı olarak dinamik üçgenleştirme, nedensel diziler, bükücü modeller ya da kuantum kozmolojisinin modellerine bağlı yol integralleri gibi geçerli bir kuantum teorisine ulaşmak için çok fazla başka girişimler vardır.

Bütün aday teoriler hala üstesinden gelinmesi gereken kavramsal ve biçimsel sorunlara sahiptir. Gelecekte parçacık fizik deneyleri ve kozmolojik gözlemler ile sağlanan bilgiler ile işe yarar bir umudun olmasına rağmen kuantum kütleçekimi tahminleri deneysel testlere koymanın henüz bir yolu yoktur. (bu yüzden tahminlerin değişikliğe uğradığı adaylar arasında da karar vermenin bir yolu yoktur.)

Geçerli durumlar

Genel görelilik bugüne kadar birçok kesin gözlemsel ve deneysel testler veren kozmoloji ve kütleçekimi modelinin fazlaca başarılı modelini ortaya çıkarmaktadır. Fakat teorinin tamamlanmadığını gösteren güçlü bulgular vardır. Kuantum kütleçekiminin ve uzay zaman tuhaflıklarının gerçeklikleri sorusu açık kalır. Kara madde ve kara enerji için kanıt olarak alınan gözlemsel bilgiler yeni bir fizik için ihtiyacı gösterir. Genel görelilik ileriki araştırmalar imkânınca zengindir. Matematiksel göreciler Einstein'in denklemlerinin temel özelliklerini ve tuhaflıkların doğasını anlamak için uğraşırlar ve artan bir şekilde güçlü bilgisayar simülasyonları (kara deliklerin birleşmesi gibi) kullanırlar. Kütleçekimsel dalgaların ilk direkt gözlemi için daha güçlü kütleçekimsel alanın geçerliliğini test etmek için fırsatları yaratma umudu ile yarış devam ediyor. Yayınından doksan yıl sonra genel görelilik araştırmaların yüksekçe bir aktif alanı olarak devam eder.

Ayrıca gör

 Kütle merkezi(göreli)
 Genel göreliliğe katkılar
 Lorentz dönüşümlerinin türevleri
 Ehrenfest paradoksu
 Einstein–Hilbert etkisi

 Genel göreliliğin matematiğine başlangıç
 İzafiyet önceliği kargaşası
 Ricci yüksek matematiği
 Ateşten set paradoksu

 Genel görelilik testleri
 Kütleçekimsel fizik ve göreliliğin hayat çizgisi
 Gengel görelilikte iki cisim problemi

Kaynakça

Albert Einstein
Stephen Hawking

Genel görelilik


Nada Florilor, subintitulat Amintirile unui pescar cu undița, este un roman scris de Mihail Sadoveanu și publicat în 1950 de către Editura Tineretului din București. Romanul este o rescriere în spirit proletcultist a câtorva povestiri pescărești din volumul Împărăția apelor (1928), în care personajul principal, băiatul Iliuță Dumitraș, este inițiat atât în tainele pescuitului, cât și în acelea ale mișcării socialiste.

Acțiunea romanului se petrece în anul 1888 într-un falanster organizat în stufărișul unei bălți, unde se refugiaseră anterior mai mulți răzvrătiți împotriva ordinii sociale capitaliste. Autorul adaptează povestirile pescărești ideologiei realist-socialiste, vrând să evidențieze susținerea populară de care s-ar fi bucurat mișcarea revoluționară de sorginte comunistă la sfârșitul secolului al XIX-lea.

Romanul a fost ecranizat, alături de alte proze sadoveniene, în filmul Vacanță tragică (1979), regizat de Constantin Vaeni după un scenariu scris de Constantin Mitru.

Rezumat

Iliuță, fiul inginerului Manole Dumitraș, trăiește în orașul Fălticeni, împreună cu tatăl său, cu mătușa sa și cu bătrâna sa dădacă, Anghelina. Mama băiatului, fiica unui țăran rotar din Păstrăveni, murise de timpuriu, iar gospodăria inginerului Dumitraș este condusă de sora lui mai mare, țâțaca Leona, o femeie arțăgoasă ce-și disprețuia rudele prin alianță. Inginerul Dumitraș era un om blând, ce-și însușise ideile socialiste și coresponda cu un medic revoluționar rus ce-și părăsise țara pentru a nu fi deportat în Siberia. În casa lor poposea adesea uncheșul Haralambie, cumnatul inginerului, atunci când venea de la munte.

Vacanțele de vară erau petrecute de Iliuță la rudele mamei sale de la Păstrăveni, prilej cu care copilul s-a apropiat de săteni. El a deprins în copilărie patima pescuitului de la bunicul său, care l-a dus pentru prima dată la pescuit cu crâsnicul în bălțile umbrite de sălcii de pe malul Moldovei. Băiatul și-a confecționat instrumente de pescuit primitive și a început să pescuiască singur într-un stăvilar din iazurile de pe râul Șomuzul Mare, fiind atras de farmecul și de liniștea naturii.

Într-o dimineață de primăvară a anului 1888 a fost condus de un băiat mai mare pe nume Culai la plavia (insula plutitoare) Nada Florilor, ascunsă în stufăriile din bălțile Șoldăneștilor, unde se adunau zilnic câțiva localnici săraci: moș Dumitrache Hau, moș Spânu și lelea Ileana, ce suferiseră multe necazuri în cursul vieții. Coloniștii trăiau din pescuit, din furtul porumbului de pe câmp și din prestarea ocazională a unor munci sezoniere. Iliuță a mers acolo timp de o lună, împrietenindu-se cu pescarii și învățând tainele acestui meșteșug. Pe la sfârșitul lunii mai, sosește la Nada Florilor muncitorul Alecuț Dumitriu de la Pașcani, un prieten mai vechi al insularilor, ce aderase la mișcarea socialistă și era urmărit de poliție ca agitator al țăranilor răsculați. El venise la Fălticeni, la rugămintea poetului ieșean Solomon Cornea, pentru a-i înmâna inginerului Dumitraș (ce era un vechi prieten al poetului) un mesaj postum și o poezie revoluționară. Deoarece intrările în oraș erau păzite de armată pentru a împiedica extinderea răscoalelor, Iliuță îl îndrumă pe Alecuț către munții Sucevei și-l trimite la uncheșul Haralambie, salvându-i astfel viața de jandarmii care controlau ostroavele.

În ziua următoare, băiatul trebuia să susțină o teză la matematică, dar, necunoscând materia deoarece lipsise de la școală în ultima vreme, desenează pe foaia albă ostrovul de la Nada Florilor și figurile prietenilor săi pescari. Profesorul s-a simțit ofensat și a înaintat un memoriu în care cerea exmatricularea tânărului. Ceilalți profesori și uncheșul Haralambie reușesc să-l îmbuneze pe inspector, iar băiatului i se permite susținerea tezei la matematică în sesiunea de toamnă. Imediat după retragerea soldaților, Alecuț sosește la Fălticeni și îi înmânează inginerului Dumitraș scrisoarea și poezia fostului său prieten, socialistul Solomon Cornea, trezindu-i în suflet mândria de a fi rămas consecvent idealurilor din tinerețe. Culai pleacă la Pașcani, împreună cu Alecuț, pentru a învăța o meserie. Iliuță este trimis de tatăl său la Liceul Național din Iași, urmând apoi cursurile Școlii Naționale de Poduri și Șosele din București și dedicându-se luptei pentru drepturile muncitorilor și țăranilor.

În ultimul capitol, Mihail Sadoveanu afirmă că a descoperit între hârtiile inginerului Ilie Dumitraș, bunul său prieten, poezia lui Solomon Cornea, o scrisoare veche de la tatăl său și celebra teză la matematică.

Structură
Romanul cuprinde 17 capitole numerotate cu cifre romane și având următoarele titluri:

 Capitolul I - Mă cheamă în trecut amintirile
 Capitolul II - Uncheșul Haralambie coboară din munți și din cântece bătrânești
 Capitolul III - Bunicul meu, rotarul
 Capitolul IV - Cum am scăpat de la moarte pe Colțun
 Capitolul V - Povestea lui Moș Pricop Litavoi
 Capitolul VI - Raiul de la Nada Florilor
 Capitolul VII - Lelea Ileana își aduce aminte de trecut
 Capitolul VIII - Năcazurile breslei
 Capitolul IX - În care am însemnat și povestea lui Dumitrache Hau
 Capitolul X - Evenimente neașteptate și apariția lui Alecuț, tinichigiul de la Pașcani
 Capitolul XI - Cum am trimes răvaș uncheșului Haralambie
 Capitolul XII - Tulburări, amărăciuni și primejdii
 Capitolul XIII - Eu dau o teză faimoasă la aritmetică, iar Culai devine campion în lupta liberă
 Capitolul XIV - Domnu inginer descopere pe vinovat
 Capitolul XV - Vești de la rai
 Capitolul XVI - În care crește admirația mea pentru uncheșul Haralambie și pentru prietinul Alecuț
 Capitolul XVII - O dată cu aceste "Amintiri", între hârtiile rămase de la vechiul tovarăș luptător, inginerul Ilie Dumitraș, au fost găsite și următoarele trei documente: poezia lui Solomon Cornea, o scrisoare de demult de la tatăl său și celebra teză

Personaje
 Ilie (Iliuță) Dumitraș — băiat în vârstă de 15 ani, fiul inginerului Manole Dumitraș și al Polixeniei. Este apropiat de rudele sale de la țară și își însușește ideile luptei de clasă de la bunicul și unchiul său, precum și de la insularii din Nada Florilor.
 Manole Dumitraș — inginer hotarnic văduv, tatăl lui Iliuță. A fost mutat disciplinar de la Iași la Fălticeni din cauza ideilor sale socialiste pe care le-a dobândit de la medicul rus Pavel Ilici Zoltuhin, un revoluționar ce-și părăsise țara pentru a nu fi deportat în Siberia.
 uncheșul Haralambie — fratele mai mare al Polixeniei, mama lui Iliuță. Prigonit de boierii de la Păstrăveni, a trăit mai mulți ani ca cioban în munții Neamțului și a reușit să-și agonisească o mică avere.
 țâțaca Leona — sora mai mare a inginerului Manole Dumitraș. Este o femeie arțăgoasă ce fusese părăsită cu 33 de ani în urmă de soțul ei, Jorj Robcea. Îi disprețuiește pe țărani și-l prigonește pe Iliuță. Paralizează în urma reîntâlnirii cu câinele Colțun.
 mama Anghelina — dădaca lui Iliuță. Este o femeie bătrână și blândă ce cunoaște ierburile de leac.
 Pintilie — tatăl uncheșului Haralambie și al Polixeniei și bunicul lui Iliuță. Originar dintr-o veche familie de răzeși din Păstrăveni, a sărăcit și a devenit rotar.
 Culai — un băiat mai mare, cu care Iliuță merge pe plavia (insula plutitoare) Nada Florilor, ascunsă în stufăriile din bălțile Șoldăneștilor. Provine dintr-o familie săracă și este orfan de tată. Pleacă la Pașcani pentru a învăța o meserie.
 moș Dumitrache Hau — un țăran bărbos originar din Cornești. A fost împroprietărit prin Reforma agrară din 1864, dar, nevoit să se împrumute cu bani, și-a pierdut pământul printr-o hotărâre judecătorească nedreaptă. A făcut câteva luni de închisoare, după care a pribegit zece ani prin lume, ajungând în cele din urmă la Fălticeni, unde lucrează ca ziler și pescar la Nada Florilor.
 moș Spânu — un bătrân sărac pripășit la Nada Florilor. Provenea dintr-o familie bogată de armeni de la Anadolchioi, în apropiere de Țarigrad. Turcii i-au ucis pe armeni și le-au confiscat averile. A umblat prin lume, ajungând în cele din urmă la Galați și s-a pripășit cu zece ani în urmă la Fălticeni. Vorbește foarte puțin. Este ucis de jandarmii care cutreierau bălții în căutarea răzvrătiților.
 lelea Ileana — o femeie mai în vârstă, cunoscătoare a buruienilor de leac și a descântecelor. A fost soția pădurarului Gavrilaș Macavei, cu care trăia într-o cabană de vânătoare din Munții Neamțului, înspre Petru Vodă. L-a îmbrâncit pe cneazul Țugui de la Bălțătești, care vruse să o violeze cu prilejul unei vânători, și a fost condamnată la opt ani de închisoare. Soțul ei a fost bătut crunt de însoțitorii boierului și a murit înainte de a fi judecat.
 Alecu Dumitriu — fost pescar la Nada Florilor. S-a mutat la Pașcani, unde a lucrat ca tinichigiu la atelierele CFR. Aderă la mișcarea socialistă, merge ca agitator prin sate și este dat în urmărire de poliție.
 Grigoriță Oanea — coleg de clasă al lui Iliuță, ce locuiește la Rădășeni.
 Ciolac — profesor de aritmetică la Gimnaziul din Fălticeni
 Vacamar (Vacă-Mare) — subcomisar de poliție la Fălticeni

Preocupările pescărești ale lui Sadoveanu

Mihail Sadoveanu a fost un pescar pasionat, deprinzând patima pescuitului cu undița de la bunicul său, rotarul Gheorghe Ursachi din Verșeni, sat aflat pe malul stâng al râului Moldova. La vârsta de 13 ani, după ce familia sa se mutase în 1891 de la Pașcani la Fălticeni, el a pornit împreună cu un băiat mai mare pe nume Culai într-o expediție către bălțile Șoldăneștilor de pe râul Șomuzul Mare (în partea de est a orașului), descoperind un tărâm pitoresc cunoscut sub numele de Nada Florilor unde a fost instruit în meșteșugul pescuitului de către bătrânii Moș-Hau și Moș-Spânu.

Nada Florilor era o plavie (insuliță plutitoare (sau fixată la malul apei) formată din stuf, ierburi, rizomi, rădăcini de arbori etc. intrate în putrefacție și amestecate cu nămol) existentă în bălțile Șoldăneștilor la care se ajungea trecând prin apă, pe lângă o îngrămădire de stuf. Plavia nu mai există astăzi ca urmare a efectuării unor lucrări de regularizare a apelor din acea zonă; bălțile au fost desecate, iar iazurile au fost separate și îndiguite și fac parte din zona protejată (arie de protecție specială avifaunistică) Lacurile Fălticeni.

Referindu-se la vânătoare și pescuit, Mihail Sadoveanu le considera îndeletniciri primitive care întăreau relația simbiotică între om și natură: "Pasiunea vânatului și a pescuitului ne vine de departe și de demult - așa de departe și așa de demult încât, cugetând, simt un aspru fior. Vine dintr-o epocă obscură și eroică, când tot ce au astăzi oamenii era numai o intenție în ochii, în mintea și-n brațul primilor luptători". Ulterior, oamenii s-au îndepărtat de natură și de acele îndeletniciri, dar instinctul străvechi a rămas în interiorul oamenilor.

Vânătoarea și pescuitul au devenit în zilele noastre sporturi capabile să relaxeze omul modern în zilele libere de la sfârșit de săptămână; aceste îndeletniciri sunt mult mai plăcute și mai sănătoase deoarece se desfășoară în mijlocul naturii, spre deosebire de plimbările mondene de pe străzile poluate ale orașelor sau de jocurile de societate realizate în atmosfera îmbâcsită de fum de țigară din cluburile orășenești. Într-o prefață intitulată "Despre această țară și despre vânat și pescuit" datată 1 octombrie 1936 și care făcea parte din volumul Istorisiri de vânătoare (Ed. Cugetarea, București, 1937), prozatorul scria astfel: "Fără îndoială că vânatul și pescuitul sunt cele mai vechi sporturi, cu observația că s-au născut sub presiunea necesității și n-au devenit divertisment decât cu timpul. Pescuitul primitivilor era agerime; vânatul - forță și rezistență. Omul de azi nu mai întrebuințează aceste însușiri ca să-și agonisească hrana. Cu pește de undiță și cu mămăligă de râșniță nu te îngrași, cum foarte potrivit observă dictonul popular. Pământul și animalele domestice răspund îndestulător nevoilor lui de harnă; munca se cheltuiește în alte direcții, în domenii diverse cu meșteșuguri nouă; vânatul și pescuitul au rămas o patimă, cum spun țăranii noștri."

Scriere și publicare

Volumul Împărăția apelor
Mihail Sadoveanu a scris câteva povestiri pescărești în anii '20 ai secolului al XX-lea, pe care le-a adunat într-un volum intitulat Împărăția apelor și tipărit în 1928 de către Editura Cartea Românească din București. Scriitorul rememora în cele 17 povestiri ale volumului începuturile uceniciei sale în această breaslă veche. În povestirea "Pește de Moldova" el prezenta cum a deprins în copilărie patima pescuitului de la bunicul său, rotarul Gheorghe Ursachi din Verșeni, care l-a dus pentru prima dată la pescuit cu crâsnicul în bălțile umbrite de sălcii de pe malul Moldovei. Alte șase povestiri ("Tovarăși de pescuit", "Intrare în ostrov", "Pierde-vară", "Ploaie, la Nada Florilor", "Îndeletnicirile insularilor mei", "Pescuitul racilor și altele" și "Știuca") constituiau un nucleu narativ de sine-stătător și se refereau la experiențele sale timpurii de pescar pe plavia (insula plutitoare) Nada Florilor, ascunsă în stufăriile din bălțile Șoldăneștilor, unde se adunau zilnic un băiat mai mare pe nume Culai, moș Hau (fanaragiul orașului), moș Spânu (un grec fugit de prigoana turcilor și pripășit aici cu zece ani în urmă) și lelea Ileana (cunoscătoare a buruienilor de leac și a descântecelor).

Aderarea lui Sadoveanu la realismul socialist

După preluarea puterii de către sistemul comunist, Sadoveanu a sprijinit noile autorități, trecând de la propria versiune de realism la doctrina comunistă a realismului socialist. În 1948, după abdicarea Regelui Mihai și instalarea regimului comunist la putere, Sadoveanu primește cele mai înalte poziții care au fost acordate vreodată unui scriitor român, însoțite de beneficii materiale substanțiale.

Scriitorul devine membru al Prezidiului Marii Adunări Naționale. A rămas membru al noii Academii a Republicii Populare Române, și, alături de alți intelectuali pro-sovietici, este ales în conducerea acesteia.

După ce Societatea Scriitorilor a fost reorganizată în Uniunea Scriitorilor din România în 1949, Sadoveanu devine președintele de onoare al acesteia. Apoi, în 1950, este numit președintele ei, înlocuindu-l pe Zaharia Stancu.

Între timp, Sadoveanu publică mai multe volume realist-socialiste, printre care și Mitrea Cocor, prin care se apreciau și încurajau politicile de colectivizare. Romanul este publicat în 1949 și îi aduce lui Sadoveanu primul Premiu de Stat pentru proză.

Scrierea și publicarea unui roman nou
Scriitorul reia din volumul Împărăția apelor descrierea primei sale amintiri pescărești și cele șase povestiri despre experiența pescărească de la Nada Florilor, rescriindu-le potrivit ideologiei realist-socialiste. După mărturia fiicei sale, Profira, el visa de multă vreme scrierea acestei cărți "în nopțile-i de insomnie, ori stând pe malul unei ape, cu undița în mână".

Sadoveanu extinde subiectul, adăugând noi personaje și un fir narativ mai precis conturat, schimbând orientarea textului de la o rememorare a trecutului său pescăresc la definirea opțiunilor politice ale unui adolescent sub influența unor întâmplări trăite de câțiva răzvrătiți împotriva ordinii sociale capitaliste. Unele personaje conțin asemănări cu rudele sale: cuconul Alecu Sadoveanu (tatăl scriitorului) devine inginerul Manole Dumitraș, intelectual luminat și cu convingeri socialiste; bădița Vasile (fratele Profirei Ursachi, mama scriitorului) este numit în roman uncheșul Haralambie; cucoana Leona (prima soție a cuconului Alecu) își transmite caracterul țâțacăi Leona, care mai preia mofturi și fumuri ale unor surori ale tatălui său, întrezărite în copilărie de viitorul scriitor; apriga și inimoasa bunică din Verșeni a împrumutat multe elemente din firea ei dădacei Anghelina, precum o făcuse și mai demult dădacei din Zodia Cancerului sau jupânesei Ilisafta din Frații Jderi.

Nici textul comun al celor două scrieri nu rămâne identic. Sunt operate schimbări ale numelor (băiatul Dumitrașcu devine Iliuță Dumitraș; moș Hau capătă prenumele Dumitrache; înecatul mâncat de raci Gheorghiță Pricop devine Gheorghiță Țațomir) sau ale ocupațiilor unor personaje (cuconu Panainte, căruia Culai îi vinde peștele, este transformat într-un profesor pensionar), precum și ale unor locuri (fântâna lui Cozma devine fântâna lui Cosma; Groapa Mânzului este redenumită Bulboana Mânzului), sunt eliminate sau modificate unele aluzii etnice (scândura pe care se trece pe plavie ce era furată în povestire de la Froim Bercovici este împrumutată în roman de la moară; moș Spânu este transformat din grec în armean), în timp ce unele expresii sunt schimbate (în secvența în care băiatul spune că face foc cu chibrituri, Culai îi răspunde brutal "Ești un prost", pentru ca în roman moș Hau să-i răspundă "Te bizui pe nimic"; ochii tatălui nu mai sunt severi, ci ageri).

Romanul a fost publicat în 1950 de către Editura Tineretului din București, cu titlul Nada-Florilor. A fost reeditat în anul următor cu titlul schimbat Nada Florilor, care a fost preluat și de edițiile ulterioare.

Teme principale
Romanul Nada Florilor rescrie povestirile din volumul Împărăția apelor dintr-o perspectivă socială, integrând mediul acvatic vechi într-un cadru social mai bine precizat și adăugând un subiect politic. Biografia scriitorului se substituie ficțiunii epice, fiind completate astfel amintirile din volumul Anii de ucenicie.

Temele principale ale acestui volum sunt inițierea băiatului Iliuță Dumitraș în tainele pescuitului și înțelegerea de către acesta a nedreptăților vieții. Corectarea opticii se petrece sub influența ideilor clasei muncitoare, făcând mai evidentă critica socială existentă în scrierile anterioare ale lui Sadoveanu.

Descoperirea tainelor naturii
Prezentarea ritualului de inițiere a lui Iliuță Dumitraș în meșteșugul pescuitului îi prilejuiește autorului ocazia să realizeze descrieri vibrante de natură și să evidențieze trăirea de către oameni a unui sentiment de comuniune cu natura. Criticii literari au afirmat în mai multe rânduri că Sadoveanu ar fi cel mai strălucit poet al naturii din literatura română.

Mihail Sadoveanu realizează în acest volum descrieri picturale ale naturii de o deosebită sensibilitate, transfigurând poetic atât imaginea naturii, cât și contactul între om și natură. Natura evocată nu este picturală și rece, ci vie, cu o vegetație ce foșnește din cauza vântului și ploii sau a strecurării unor animale speriate. Autorul realizează descrieri foarte variate, insistând pe amănunte ce scapă privirii unui observator superficial. Între natură și om există o interacțiune permanentă: natura este umanizată, dar însuflețește la rândul ei omul. Un exemplu în acest sens îl reprezintă descrierea antologică a ploii de la Nada Florilor, un recital de un lirism solemn de infinite mișcări abia-simțite și de zgomote abia-auzite.

Oamenii care populează acest spațiu mitic (vânători și pescari) par a fi ei-înșiși elemente constitutive ale naturii, părând a proveni dintr-un trecut în care domnea un respect față de natură. Rămânând aproape de natură, ei au ajuns să-i cunoască tainele. Îndeletnicirile lor ancestrale și instinctul vânătoresc îi face să străbată munți, văi și bălți misterioase și îi întoarce către natură. Vânătorii și pescarii leagă între ei camaraderii trainice care nu țin cont de ierarhia socială și sunt unite de aventurile comune transmise prin poveștile narate domol lângă focurile din ceas de seară. "Iar "munteanul", ca și "omul din baltă", ca și poporul din Insula Florilor, este dintr-o rasă veche și pură, din rasa care a păstrat în ea realitatea vastă a umanității primitive", a afirmat Isabela Sadoveanu.

Relația care se stabilește între om și natură este una indestructibilă, neținând cont de bătrânețe sau de boală. Oamenii locului iubesc pădurile și bălțile, transmițând generațiilor următoare tainele acestora. Ei cunosc speciile de plante și de animale, nu după denumirea științifică, ci după proprietăți și folosință în gospodărie. Au învățat să citească semnele cerului pentru a anticipa schimbările vremii, să facă foc cu amnarul și iasca, să prindă raci și scoici cu mâna și să facă mâncare folosindu-se de puținele alimente pe care le oferă natura.

Formarea social-politică a personajului
Personajul principal al romanului se formează în mediul familial, dar și sub influența a doi oameni cu rol de simboluri: uncheșul Haralambie, fratele mamei, un cioban care apără "rânduiala oamenilor de demult", și tinichigiul Alecuț, membru al Clubului socialist de la Pașcani, urmărit de jandarmi și refugiat în ascunzișurile de la Nada Florilor. El descoperă inechitatea socială, ascultând poveștile de viață ale pribegilor pripășiți în balta de la Nada Florilor, și are de ales între două atitudini protestare.

Atitudinea uncheșului Haralambie (haiducia) fusese anterior singura forță de rezistență folosită de Sadoveanu împotriva nedreptății sociale. Personajul din Nada Florilor s-a opus scoaterii forțate la clacă și s-a refugiat în munți ca un haiduc după ce i-a amenințat pe logofeții domnești. El îl învață pe Iliuță datinile străbune și împotrivirea față de nedreptate. Tinichigiul Alecuț și tovarășii săi socialiști nu mai fug din calea nedreptății, ci încearcă de-a dreptul să lupte împotriva ei, urmărind să răstoarne orânduirea capitalistă și să instaureze o nouă orânduire bazată pe echitate socială. El nu ezită să-și pună libertatea și viața în primejdie pentru a organiza revoluția anticapitalistă.

Uncheșul Haralambie este o forță a trecutului ce se îndreaptă spre amurgul său inexorabil, în timp ce militantul socialist Alecuț este o promisiune a viitorului. Iliuță ezită la început între cele două atitudini protestare, dar alege în final calea viitorului.

Celelalte povești social-politice prezentate în roman, precum sfârșitul chinuit al poetului socialist Solomon Cornea, nu au o suficientă forță literară și trec pe un plan secundar.

Stil literar
Narațiunea sadoveniană se caracterizează printr-un stil predominant oral, asemănător cu cel al unui rapsod popular. Existența unui număr mare de povestiri ale oropsiților vieții prilejuiește un sentiment de retrăire a întâmplărilor evocate. Trecerea de la planul prezent la cel din trecutul evocat se realizează cu o economie de mijloace. Narațiunea se rupe adesea, trecându-se cu brutalitate din trecutul dramatic în cotidianul prozaic ca în istorisirea lelei Ileana.

Paginile descriptive sunt impregnate însă de lirism, precum descrierea antologică a ploii de la Nada Florilor, un recital de infinite mișcări abia-simțite și de zgomote abia-auzite. Ploaia provoacă intrarea tuturor vietăților într-o stare de febră: "Într-adevăr, văzduhul neclintit al amiezii ne cocea ca în cuptor. Din miazăzi creșteau nouri, dezvoltându-se spre cupola cerului. Un vântișor fâlfâi în pămătufurile trestiilor; luciul s-a umbrit și s-a zimțuit. În liniștea mare a cuprinsurilor, s-a auzit în depărtare sunând ploaia. Venea împotriva noastră ca un painjeniș. Curând sticli în mărgele oblice. Foltanele de stuf tresăriră, frământându-se. Balta scăpără de bulbuci. Și painjenișul de stropi ne învălui brusc, apoi se liniști asupra noastră o ploaie călduță și totuși răcoritoare. (...) Stând cinchit la marginea ostrovului, am observat deodată foirea formidabilă a bălții. Toate lighioanele ei de la adâncuri suiau în zigzaguri spre acele de fulger ale ploii. Erau mii de crustacee neclasate încă de naturaliști, de toate dimensiunile mici, de colorile și desenurile cele mai surprinzătoare. Coloane de alevini care abia atunci intrau în viața lacului, abia având forma speciei, cu punctul enorm al ochiului în mica lor transparență. Puzderie de alții mai mărișori evoluau cu instinctul primejdiei, învârtejindu-se într-o latură și fugind de umbra ghimpoasă a bibanilor sau de gura de balaur a știucii. Spre limpezimea fundului, carași cu reflexe de aur vechi, crapi bătrâni cu solzii ruginiți. Scoici, melci, lipitori și șerpi, întreaga faună fără număr, fiica mâlului primordial, se frământa într-o monstruoasă bucurie sub tremurul ploii de primăvară. Era bucuria vieții și a morții, și a transformării necontenite."

Aprecieri critice
Mihail Sadoveanu descoperea în volumul Împărăția apelor farmecul naturii patriarhale, pentru ca în romanul Nada Florilor să urmărească modul în care a crescut dragostea sa pentru oamenii umili, care erau siliți de societatea capitalistă să trăiască după legile unei civilizații rudimentare. Romanul a fost considerat de critici ca un episod de autobiografie spirituală a prozatorului care a completat volumul Anii de ucenicie (1944) dintr-o perspectivă apropiată de ideologia clasei muncitoare. Scriitorul evidențiază astfel contribuția intelectualității progresiste la luptele duse de clasa muncitoare, alături de țărănime, la sfârșitul secolului al XIX-lea.

Romanul a fost lăudat, la momentul apariției sale, de către critica literară aservită regimului comunist, fiind ulterior ignorat de tot mai mulți cercetători ai operei literare sadoveniene. El este considerat în prezent o scriere fals moralizatoare, plină de clișee și ridicolă, ce atribuie câte o poveste revoluționară fiecărui locuitor sărac de la marginea Fălticenilor. Substratul politic al romanului este, în opinia academicianului Eugen Simion, "cel mai puțin convingător în această scriere în care tema socială nu fuzionează totdeauna bine cu tema existenței naturale".

Traduceri
Romanul Nada Florilor a fost tradus în mai multe limbi străine: maghiară (Virágöböl, Ifjúsági Könyvkiadó, Budapesta, 1952; traducere de Ádám Réz; a fost inclusă apoi în vol. Virágöböl, Európa Könyvkiadó, Budapesta, 1963), rusă (Ostrov cvetov, Detgiz, Moscova-Leningrad, 1953; traducere de Ilie Konstantinovski; reeditată în 1955 de Detskoi Gosud din Moscova), slovacă (Ostrov kvetov, Slovenské nakladatel'stvo detskej knihy, Bratislava, 1953; traducere de Alica Szabová și Milan Ferko), estoniană (Lillede saar, Eesti Riiklik Kirjastus, Tallinn, 1955; traducere din rusă de Nadežda Roose), bulgară (Островът на цветята, Narodna Mladej, Sofia, 1955; traducere de Iordan Stratiev; reeditată în 1982 și 1989), poloneză (Wyspa Kwiatów, Nasza Księgarnia, Varșovia, 1955; traducere de Rajmund Florans), cehă (Ostrov květů, Mlada Fronta, Praga, 1956; traducere de Vlasta Balinková; reeditată în 1957), kirghiză (Güldűű aral, Kirgizučpedggiz, Frunze, 1956; traducere de T. Kydyrov), armeană (Ostrov cvetov, Ajpetrat, Erevan, 1956; traducere de A. Kovan), georgiană (Ostrov Cvetov, Detjunizdat, Tbilisi, 1958; traducere de M. Ahaladze și N. Ahaladze), kazahă (Güldi aral, Kazgostilizdat, Alma-Ata, 1959; traducere de Säfimbek Tölesev), germană (Die Blumenbucht, Jugendverlag, București, 1968; traducere de Thea Constantinidis), ucraineană (Ostriv kvitiv, Veselka, Kiev, 1980; traducere de Galîna Berejna) și lituaniană (Gėlių sala, Vaga, Vilnius, 1980; traducere de Petronėlė Česnulevičiūtė).

Ecranizare
Filmul Vacanță tragică regizat de cineastul Constantin Vaeni și lansat la 21 mai 1979 a fost inspirat din romanul Nada Florilor și din alte povestiri sadoveniene. Scenariul a fost scris de Constantin Mitru, cel care mai colaborase la scrierea scenariilor a trei filme inspirate din prozele lui Sadoveanu și regizate de Mircea Drăgan: Neamul Șoimăreștilor (1965, împreună cu Alexandru Struțeanu), Frații Jderi (1974, împreună cu Profira Sadoveanu și Mircea Drăgan) și Ștefan cel Mare - Vaslui 1475 (1975, împreună cu Valeria Sadoveanu și Mircea Drăgan).

Acțiunea filmului se petrece într-un ostrov din apropierea orașului Fălticeni pe la sfârșitul secolului al XIX-lea și prezintă un conflict cu final tragic între luptătorii socialiști și forțele de poliție. Muncitorul tipograf Sandu, membru al Cercului muncitoresc din Iași, se ascunde pe Nada Florilor în timpul revoltei țărănești din 1888, fiind urmărit de poliție. Subiectul a fost politizat și înțesat cu lozinci demagogice, de aceea criticul Călin Căliman considera acest film ca fiind "conjunctural și perisabil". Personajele discută despre revista Contemporanul, apărută la Iași între iulie 1881 și mai 1891, sub îngrijirea militanților socialiști Ioan Nădejde și Vasile G. Morțun, precum și despre ideile politice ale lui Karl Marx și Friedrich Engels. Rolurile principale au fost interpretate de actorii Mircea Diaconu (muncitorul socialist Sandu), Anda Onesa (Zamfirița, iubita lui Sandu), Mircea Albulescu (comisarul Vacamar), Remus Mărgineanu (mutul Dumitrache, fratele lui Sandu), Octavian Cotescu (ing. Manole Dumitraș), Mihai Mereuță (badea Ifrim), Ada D'Albon (Leona, sora ing. Dumitraș), Florin Zamfirescu (Culai), Mitică Popescu (nea Spânu), Radu Ionescu (Iliuță Dumitraș) și Constantin Dinulescu (boierul Coculeț). Filmările au fost realizate în perioada 4 septembrie - 1 decembrie 1978 în comunele Pârteștii de Jos și Frătăuții Vechi din județul Suceava. Durata filmului este de 81 de minute.

Vacanță tragică a obținut două premii ale Asociației Cineaștilor din România (ACIN) în 1979: premiul pentru coloană sonoră (acordat inginerului de sunet Andrei Papp) și o diplomă de onoare pentru interpretare (acordată actorului Remus Mărgineanu).

Referințe

Bibliografie
 Liviu Călin, "În epoca socialismului. De la «Împărăția apelor» la «Nada Florilor»", în Gazeta literară, anul VII, nr. 44 (346), joi 27 octombrie 1960, p. 2.
 Constantin Ciopraga, "Mihail Sadoveanu; "Nada Florilor"", în Iașul nou, nr. 1—2, 1951.
 Silvian Iosifescu, "Nada Florilor", în Viața românească, anul III, nr. 11, 1950.

Romane din 1950
Romane de Mihail Sadoveanu
Romane românești după care s-au făcut filme

Nada Florilor


Green onion or scallion refers to various edible members of the genus Allium that lack a fully developed bulb.

Green onion may also refer to:
Green Onions (album), a 1962 album by Booker T. & the M.G.s
"Green Onions", a hit 1962 soul instrumental by Booker T. & the M.G.s on the album listed above

Green onion (disambiguation)


Nicolás Fasolino (Buenos Aires, 3. siječnja 1887. – Santa Fe, 13. kolovoza 1969.), je bio argentinski rimokatolički kardinal i nadbiskup Santa Fea.

Životopis

Nicolás Fasolino rođen je u Buenos Airesu, a studirao je na koncilskom sjemeništu prije odlaska u Rim na studij na Gregorianu. Bio je zaređen za svećenika 28. listopada 1909. godine te je od tada pastoralno djelovao u Buenos Airesu od 1911. do 1916. godine.

Od 1913. do 1922. godine, Fasolino je sukcesivno služio kao profesor u Središtu za religijske studije u Buenos Airesu i vicekancelar nadbiskupije. Potom je nastavio svoju pastirsku službu te je bio generalni vikar u Buenos Airesu od 1925. do 1926. Apostolski protonotar je postao 19. srpnja 1928. godine.

20. listopada 1932. godine, Fasolino je imenovan biskupom Santa Fea. Primio je biskupsku posvetu iste godine, 21. prosinca od nadbiskupa Filippa Cortesija, uz nadbiskupa Santiaga Copella i biskupa Fortunata Devota, koji su služili kao konsekratori.

Fasolino je promaknut u nadbiskupa nadbiskupije Santa Fe, 20. travnja 1934. Od 1962.do 1965. je sudjelovao na Drugom vatikanskom saboru. Na konzistoriju 13. kolovoza 1969. postao je kardinal svećenik crkve Beata Maria Vergine Addolorata a piazza Buenos Aires.

Kardinal Fasolino je umro u Santa Feu, u dobi od 82 godine. Pokopan je u katedrali svoje nadbiskupije. Za biskupsko geslo je imao Govorit ću ime tvoje braći svojoj (lat. Fratribus meis nomen Tuum narrabo).

Izvori

Argentinski kardinali
Argentinski nadbiskupi
Biskupi u Argentini

Nicolás Fasolino


John of Tobolsk (1651–1715) was born as Ioann Maksimovich Vasilkovskiy in Nieżyn, in the Czernihow Voivodeship of the Polish–Lithuanian Commonwealth. He was the only one of the seven sons of Maksym Wasylkowski Maksymowicz to enter the service of the Eastern Orthodox Church, in which he was appointed manager of the Kiev Pechersk Lavra by 1678. As Bishop Theodore of Uglich wanted someone to succeed him of Chernigov, he appointed John as Archimandrite of the Eletsky Monastery in 1695.  Bishop Theodore of Uglich reposed in 1696 and John became Archbishop of Chernigov.

During his pastorate in Chernigov, John distinguished himself by operating a spiritual academy, writing prose and poetry inspired by faith, and inspiring faith in others. His most famous work is "Iliotropion", which he translated and adapted into Slavonic and Russian from the original Latin of the German Jesuit priest Jeremias Drexel. In the early 21st century, it remains the standard work on theodicy among the Eastern Orthodox.

In 1711, he was made Metropolitan of the Siberian city of Tobolsk, taking the place of Metropolitan Philotheos who wished to carry out missionary work among pagan tribes in remote places.

John reposed peacefully in 1715, inside his quarters while at prayer. John was honoured as a saint in Siberia by longstanding local veneration. In 1916 the Russian Orthodox Church officially glorified (canonized) him for veneration throughout the church. His feast day is June 10, the anniversary of his repose.

John of Tobolsk is the namesake of John of Shanghai and San Francisco.

References

External links
Iliotropion by St. John
St John Maximovitch the Metropolitan of Tobolsk Orthodox icon and synaxarion

1651 births
1715 deaths
Kyiv-Mohyla Academy alumni
Bishops of Chernihiv
People from Nizhyn
People from Czernihow Voivodeship
Russian saints of the Eastern Orthodox Church
Eastern Orthodox saints from Ukraine
Ukrainian Orthodox bishops
Russian Orthodox Christians from Ukraine
Ukrainian people of Serbian descent

John of Tobolsk


Der Passo della Scoffèra ist ein Passübergang im norditalienischen Apenningebirges. Er befindet sich auf der ligurisch-padanischen Wasserscheide und verbindet das Val Bisagno mit dem Valle Scrivia. Bedeutung erlangte der Pass als wichtiger Verbindungsweg zwischen der ligurischen Hafenstadt Genua und dem emilianischen Piacenza. Er wird von der Staatsstraße SS45 erschlossen und ist nach der zu der Gemeinde Davagna zählenden Siedlung Scoffèra benannt.

Der Passo della Scoffèra wurde vom Giro d'Italia passiert und ist ein Wegpunkt des Ligurischen Höhenwanderwegs. Er stellte für mehrere Jahrhunderte die Grenze zwischen dem Hoheitsgebiet der Republik Genua und dem Fürstentum Torriglia dar.

Pass in Ligurien
Gebirgspass
Radsport-Anstieg (Giro d'Italia)
Torriglia
Davagna

Passo della Scoffèra


Das Bozner Lichtfest war eine am 10. November 1861 in Bozen gegen konservativ-klerikale Kräfte gerichtete Veranstaltung anlässlich der Einweihung der städtischen Gasbeleuchtung. Bewusst am Tag des Schillerfests abgehalten, markierte die Feier einen Höhepunkt im Tiroler Kulturkampf.

Vorgeschichte
Der Tiroler Kulturkampf umfasst den Widerstand der Tiroler gegen die rechtliche Gleichstellung der verschiedenen Konfessionen mit der römisch-katholischen Kirche, gegen die Schulreform und gegen den Wiener Zentralismus. Kurz gesagt: den Widerstand Tirols gegen die Neugestaltung Österreichs im Sinne liberaler Staatsauffassung.

Eine Gasbeleuchtung war 1861 keine Besonderheit mehr. In Bozen signalisierte sie aber den Eintritt in ein neues Zeitalter und bot dem gerade an die Macht gekommenen nationalliberalen Bürgermeister Joseph Streiter die Gelegenheit, Freiheit und Fortschritt gegen die Intoleranz, den Traditionalismus und den Untertanengeist der Konservativen auszuspielen.

Bereits die Wahl des Datums war eine Provokation, ist es doch der Geburtstag von Friedrich Schiller, der von allen deutschnational gesinnten Bürgern als größter deutscher Dichter hoch verehrt wurde, und zugleich auch jener des deutschen Reformators Martin Luther.

Ereignis
Das Lichtfest begann am Vortag mit einem Prolog im Stadttheater und der Aufführung eines Schauspiels von Karl Gutzkow. Am 10. November begann der Tag mit einem Weckruf und Umzug von Musikkapellen und Schützenkorps. Mittags wurde durch Streiter ein mehrtägiges Festschießen eröffnet mit einer deutsch-vaterländischen Rede, in der er seine Hoffnung auf die einigende Kraft der Verfassung ausdrückte, durch die auch Deutschland eingebunden werden sollte.

Der Höhepunkt des Tages war aber ein maskierter Festzug, der die alte und die neue Zeit darstellen sollte mit Verabschiedung der Vergangenheit (Öllaternen, Nachtwächter, Höllenqualen des finsteren Mittelalters) und Ankunft der Moderne (Herold der Neuzeit und des Lichts mit dem Sonnenbanner). Neben dem Wagen, der die alte Zeit darstellte, ritt auf einem Esel je eine wackelige Figur, die den abgetakelten Prälaten- und Adelstand repräsentierte. Armselige Bauerngestalten in abgenutzter Tracht zogen hintennach.

Folgen
Die Antwort der Konservativen auf das Lichtfest war ein Gegenschießen in Lana, das später den Namen "Dunkelschießen" erhielt. Von ihm ging ein konservatives Ideen- und Interessenbündnis von Tiroler Landadel und Bauerntum aus.

Nachwirkung
Am 10. November 2011 organisierte der Museumsverein Bozen zum 150. Jubiläum des Lichtfestes eine Gedenkveranstaltung und gab eine Publikation über die historischen Hintergründe heraus.

Literatur
 (online)

Weblinks
 Bürgermeister lädt zum Lichtfest in die Silbergasse – Gedenkveranstaltung am 10. November 2011 anlässlich 150 Jahre Bozner Lichtfest
 Bericht über das Bozner Lichtfest im Bothen für Tirol und Vorarlberg, 13. November 1861 (PDF; 242 kB)

Veranstaltung 1861
Geschichte Bozens
Geschichte Tirols

Bozner Lichtfest


En biomarkør eller biologisk markør er en målbar indikator af en biologisk tilstand. Biomarkører måles ofte for at evaluere normale biologiske processer, sygdomsfremkaldende processer eller farmakologiske reaktioner på en medicinsk behandling, dvs. til diagnose og behandling.

Biomarkør bruges nogle gange som synonym for biosignatur.

Hvordan bruges biomarkører

Sundhed og sygdom

Kroppens egne molekyler fortæller en historie om kroppens tilstand. Her er nogle eksempler.

 Akutfaseproteiner afspejler den almene sundhedstilstand.

 Specifikke antistoffers tilstedeværelse viser en infektion.

 Prostata-specifikt antigen (PSA) indikerer prostata-kræft.

 Oncogener er blandt andre kræftmarkører, der benyttes til molekylær diagnose af en række kræftformer.

Andre stoffer introduceres for at afspejle bestemte tilstande, som for eksempel rubidium chlorid, der anvendes som en radioaktiv isotop for at vurdere blodforsyning af hjertemusklen.

Søgen efter liv i universet

Biomarkører (her oftes biosignaturer) udnyttes i forskernes søgen efter liv i universet, oftest som en gas i atmosfæren eller organiske forbindelser på overfladen af måner, planeter og exoplaneter.

Andre videnskabelige områder

Biomarkører anvendes som molekylære fossiller til at klarlægge detaljer i arternes indbyrdes slægtsskab og evolutionen helt generelt.

Biomarkører i form af DNA viser udbredelsen af dyr og bakterier.

Kriminalteknisk afsløres og identificeres en gerningsmand af biomarkører som blod, fingeraftryk og DNA, jf. Det Centrale DNA-profil-register.

Henvisninger

Biologi
Biokemi

Biomarkør


සිත්තනවාසල් ලෙන (හෙවත් අරිවාර් කෝවිල්) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඉන්දියාවේ තමිල් නාඩුවේ පුදුකොට්ටෛ දිස්ත්‍රික්කයේ සිත්තනවාසල් ගම්මානයේ පිහිටි 2වන සියවසට අයත් ජෛන ලෙන් සංකීර්ණයකි. මෙහි නාමය පැනනැගී ඇත්තේ "මහා ශාන්තුවරයින්ගේ වාසභවන" (දෙමළ: சித்தன்னவாசல்) යන අරුතැති සිත්-තන්-න-වා-සල් නැමැති දෙමළ වදනෙනි.

මෙය ගලෙහි-නෙළූ ආරාමයක් හෝ විහාරයකි.  ජෛනවරුන් විසින් ගොඩනැගූ මෙය අරිවාර් කෝවිල් ලෙස ද හඳුන්වන අතර, අරිහන්ත්වරුන් වෙනුවෙන් කැපකළ ලෙන් දේවාලයකි. මෙහි 7වන සියවසට අයත් වැදගත් බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් දැකගත හැක. මෙම සිතුවම් වර්ණ ගන්වා ඇත්තේ එළවළු සහ ඛනිජ වර්ග යොදා තැනූ කළු, කොළ, කහ, තැඹිලි, නිල් සහ සුදු පැහැ සායම්වලිනි. සිතුවම් නිර්මාණය කොට ඇත්තේ තුනී තෙත හුනු බදාම ස්තරයක් මතට වර්ණ ඇතුළත් කිරීමෙනි.

ගෝල් ගුම්බාස්, තලගිරීශ්වර දේවාලය සහ මෙම ලෙන වැනි පුරාතන ලෙන් සාපේක්ෂව එතරම් ඇගයුමට ලක්ව නොමැත. මධ්‍යකාලීන යුගයට අයත් යැයි ප්‍රකාශ වුව ද ඒවාට එතරම් අවධානයක් යොමුවී නැත.

ඉතිහාසය
සිත්තනවාසල් ගම්මානය ක්‍රි.පූ. 1වන සියවසේ සිට ක්‍රි.ව. 10වන සියවස පමණ කාලය තෙක් පැරණි අතර එකල ජෛන ආගම මෙහි මුල්බැස තිබිණි. මුලින් මෙම ලෙන් දේවාලය පල්ලව රජ Iවන මහේන්ද්‍රවර්මන් (ක්‍රි.ව. 580–630) ජෛන ආගම අත්හැර හින්දු ආගම වැළඳගෙන ශෛවාගමිකයකු වන්නට පෙර කාලයක ඉදිවන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරිණි. කෙසේනමුත් අභිලේඛනයක පාණ්ඩ්‍ය රජකු වූ මාරන් සෙන්දන් (ක්‍රි.ව. 654–670) හෝ අරිකේසරී මාරවර්මන් (ක්‍රි.ව. 670–700) විසින් මෙහි නවීකරණ කටයුතු කළ බවට සාක්ෂි හමුවේ. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති ජෛන නටබුන් අනුව එය ක්‍රි.ව. 9වන සියවස තෙක්ම ජෛන වන්දනා මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බව පෙනී යයි. කෙසේනමුත්, මෙම ස්මාරක පිහිටි පුදුකෝට්ටෛ ප්‍රදේශයේ වඩා ඈත අතීතයට අයත් මෙගලිතික සුසානභූමි රැසක පුරාවිද්‍යා නටබුන් හමුවේ.

මෙම ස්මාරක පිළිබඳ තොරතුරු පැහැදිළි කළ 20න සියවසට අයත් ප්‍රකාශන දෙකක් පවතියි: ඉන් එකක් 1916ට අයත් එස්. රාධක්‍රිෂ්ණා අයියර් නම් ඉතිහාසඥයා විසින් රචිත "General History of the Pudukkottai State" ග්‍රන්ථයයි. නමුත් මෙය හඳුනන්නේ ප්‍රාදේශීය වශයෙනි. අනෙක් ග්‍රන්ථය 1920දී ජෝවූ-ඩුබෘයිල් සහ ගෝපිනාථ රාඕ විසින් එක්ව ප්‍රකාශයට පත්කළ "Monograph on Sittannavasal" නිබන්ධනයයි. මෙම නිබන්ධනය හේතුවෙන් ලොවපුරා පුරාවිද්‍යාඥයන්ගේ අවධානය මේ වෙතට යොමු විය. සිතුවම්වල පිරිසිදු කිරීම් කටයුතු 1942දී ආචාර්ය එස්. පරමසිවන් සහ කේ. ආර්. ශ්‍රීනිවාසන් විසින් සිදුකරන ලද්දේ ඔවුන් නව සිතුවම් ස්තරයට පහළින් පැරණි සුතවම් ස්තරයක් නිරීක්ෂණය කිරීම නිසායි. මෙම අධිස්ථාපිත සිතුවම් ස්තරය ඉලන්-ගෞතමන් වෙනුවෙන් සිදුකරන්නට ඇතැයි අනුමාන වී ඇත්තේ මෙම නාමය එහි අභිලේඛනය කොට ඇති හෙයිනි. ඉන්දියාවේ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ප්‍රවේශ පත්‍රිත ස්මාරකයක් වශයෙන් මෙය පවත්වාගෙන යනු ලබයි.

ගෘහනිර්මාණ ලක්ෂණ
සිත්තනවාසල් යනු ගලෙහි-නෙළූ ලෙනකි. මෙය උතුරු-දකුණු දිශානතිය ඔස්සේ දිවෙන කන්දේ මධ්‍ය කොටසේ බටහිර පෙදෙසේ පිහිටා ඇත. කන්දේ උස ආසන්න වශයෙන්  වන අතර, එය වටකොට පිහිටි තැන්නෙහි පුරාවිද්‍යා ස්මාරක කිහිපයක් ද හමුවේ. ඒලඩිපට්ටම් ලෙස හැඳින්වෙන ජෛන ස්වාභාවික ලෙන් වෙත මෙහි පාදක කඳුවල සිට ළඟා විය හැක. මෙම ගුහාව වෙත ළඟා වීමට පිටගැට 100ක් පමණ නැගිය යුතු වේ.

සිත්තනවාසල් ලෙනෙහි ගෘහනිර්මාණ ලක්ෂණ අතරට එහි ඇති සිතුවම් සහ ප්‍රතිමා ද ඇතුළත් ය. ගුහාව සහ ජෛන ආශ්‍රම පවත්වාගෙන යෑමේ වගකීම ඉන්දියාවේ පුරාවිද්‍යා දෙපාතර්මේන්තුව සතු ය.

මෙහි සිතුවම් නිර්මාණය කොට තිබෙන්නේ ඛනිජ වර්ණ උපයෝගී කොටගෙන ෆ්‍රෙස්කෝ-සිකෝ ශිල්ප ක්‍රමය අනුව ය. සිතුවම මගික් අලංකාර නෙළුම් මල් සහිත නෙළුම් පොකුණක් දැක්වෙන අතර මිනිසුන් පොකුණෙන් නෙළුම් නෙළමින් සිටියි. මීට අමතරය නර්තන රූ දෙකක්, මානෙල්, මත්ස්‍යයින්, හංසයින්, මීගවයින් සහ හස්ති රූ ද දැකගත හැක. මුල්ක් රාජ් ආනන්ද් මෙම සිතුවම් පිළිබඳ පවසා ඇත්තේ, "පල්ලව කලා ශිල්පීන් කොළ සහ දුඹුරු පැහැ වර්ණ සමග සැබෑම හැකියාවත් රිද්මයානුකූල රේඛාකරණයත් උපයෝගී කරගෙන ඇත. කොළවර්ණයේ ප්‍රභේද සමග මුසු නිල් පැහැ දීප්තියක් සහිත මනස්කාන්ත පොකුණුවලින් නෙළුම් පැනනගියි." මීට අමතරව, 9වන සහ 10වන සියවසට අයත් අභිලේඛන ද දැකගත හැක. අර්ධමණ්ඩපයේ සිවිලිම 7වන සියවසට අයත් බිතු සිතුවම්වලින් අලංකාර කොට ඇත. ලෙන් විහාරයෙහි සරල කුළුණු සහ ජෛන තීර්ථංකරවරුන්ගේ ප්‍රතිමා දැකගත හැක. කෙසේනමුත්, සම්පූර්ණ බදාමය වසා පැතිර තිබූ බිතු සිතුවම්වලින් බොහෝමයක් වර්තමානය වන විට විකෘති වී ඇත්තේ පසුගිය දශක පහ හෝ හය තුළ ප්‍රමාණවත් ආරක්ෂාවක් හිමිනොවීම නිසා ය. කිසියම් පුද්ගලයින් පිරිසක් විසින් ඒවාට හානි සිදුකොට ඇත. මුලින් සම්පූර්ණ ලෙන් විහාරය ඇතුළු ප්‍රතිමා පවා බදාමයෙන් ආවරණය කොට සිතුවම්වලින් විසිතුරු කර තිබිණි. සිතුවම්වල තේමාව ජෛන සම්වාසරණ එනම්, "වඩාත් ආකර්ෂණීය දිව්‍යමය මණ්ඩපය" (එහි අර්ථය නිර්වාණය ලබාගැනීම) සහ ඛාටික භූමි ය.

බටහිරට මුහුණලා පිහිටි ලෙනෙහි සැලැස්ම 7වන සියවසේ රටේ වෙනත් ස්ථානවල දක්නට ලැබෙන ලෙන් දේවාලවල සැලැස්මෙන්ම යුතු ය. මුලින් ඉදිකරන විට, මෙය සතුවූයේ ගර්භගෘහයක් සහ අර්ධමණ්ඩපයක් පමණි. කෙසේනමුත්, මෙහි ඇති මුඛ-මණ්ඩපය (ඉදිරි ශාලාව) පාණ්ඩ්‍ය පාලන සමයේ එක්කළ නව අංගයකි. නමුත් එය ඇදවැටී ඇත. අනතුරුව 20වන සියවසේ දී කුළුණු සහිත බරාඳයක් සහ ප්‍රසාද මුඛයක් ලෙන ඉදිරියෙන් ඉදිකෙරිණි. මෙම ඉදිකිරීම සිදුකරන ලද්දේ බ්‍රිතාන්‍ය පරිපාලන නිලධාරී ටොට්න්හැම්ගේ යෝජනාව මත පුදුකෝට්ටෛ මහරාජා විසිනි. එහි කුළුණු දෙකක්, නෙරි කුළුණු දෙකක් සහ ෂඩාස්‍රාකාර ද්වාමණ්ඩපයකට පිවිසෙන සමචතරස්‍රාකාර පාදමක් සහිත ය. මේවා කුඩිමියන්මලෛහි මණ්ඩපයේ නටබුන් අතුරින් රැගෙන එන ලද වස්තූන් වේ.

ඉදිරි පිවිසුමට පසුව ඇති අර්ධ-මණ්ඩපය ඍජුකෝණාස්‍රාකාර සැලැස්මකින් යුත් අතර, එහි දිග , පළල  සහ උස  වේ. මෙහි ඇති ඝනාකාර කුටිය පළල  කි. (ගර්භගෘහයට වඩා මඳක් උසින් වැඩි ය) මෙහි ප්‍රාසාද මුඛයෙහි කුළුණු දෙකක් සහ නෙරි කුළුණු දෙකක් දැකගත හැක. කුළුණු මෙන්ම නෙරි කුළුණුවල මැදි කොටස ෂඩාස්‍රාකාර හැඩයෙන් යුත් අතර, ඒවායේ ඉහළ සහ පහළ කොටස් සමචතුරස්‍ර හැඩැති ය. ඒවාට ඉහළින් ආධාරකයක් ලෙස ශෛලමය දණ්ඩක් කැටයම් කොට ඇත. මේවායේ විශාල පේකඩ (දෙමළෙන් පොට්කෛ) සමග සරල මැදි පටියක් කැටයම් කොට ඇත. මෙම මණ්ඩපයට ආධාරවන කුළුණු මහේන්ද්‍ර-ශෛලියේ දර්ශීය කුළුණු හැඩයෙන් යුතු ය. ගර්භගෘහයේ පිවිසුම දෙපස අවකාශ  දෙකක් ඇති අතර, ඒවායේ ද කුළුණු සැලැස්මට සමාන කුඩා නෙරි කුළුණු දැකගත හැක. මේවායේ නෙළුම් සහිත වෘත්තාකාර කරටයම් ද්කනට ලැබේ. අර්ධමණ්ඩපයේ දකුණු සහ උතුරු පැතිවල 23වන තීර්ථංකරවරයා වන පාර්ශ්වනාථ සහ ජෛන ආචාර්යවරයකුගේ රුව සහිත විමාන දක්නට ලැබේ. මේවා අල්ප උන්නත කැටයම්වලින් යුක්ත ය. හිඳි පාර්ශ්වනාථ "ධ්‍යාන මුද්‍රාවෙන් යුතුව හිඳගෙන සිටියි". ඔහුගේ හිසට ඉහළින් පෙණ පහක් ඇති නාගයකු සෙවණ සලසයි. විමානය අසල ඇති කුළුණෙහි වූ අභිලේඛනයක [උලෝ]කාදිතන් ("ලෝකයේ පාලක") යන්න සටහන් කොට ඇත්තේ පාර්ශ්වනාථගේ දිව්‍යමය ස්වභාවය පැහැදිළි කරමිනි. ආචාර්යවරයාගේ රුව ද පාර්ශ්වනාථට සමාන ඉරියව්වකින් හිඳින නමුත්, හිසට ඉහළින් ඡත්‍රයක් දක්නට ලැබේ. එහ රුව සහිත අවකාශය පහළින් වූ අභිලේඛනයෙහි තිරුවාසිරියන් ("මහා ගුරුවරයා") යන නාමය සඳහන් ය.

අර්ධමණ්ඩපයෙන් ඇරඹෙන  උසින් යුතු සහ  පළලැති ද්වාර මගක් ගර්භගෘහය තුළට දිවෙයි. මෙහි අල්පෝන්නත ප්‍රතිමා තුන්ක ඇත. මෙහි ප්‍රවේශයෙහි සුරුල් ව්‍යාලි (ඇඹරුණු සොඬයක් සහිත මිත්‍යාමය ව්‍යාලි රුවක ස්වරුපයෙන් යුත් කොරවක්ගලක්) දක්නට ඇත. ගර්භගෘහයේ සමචතුරස්‍රාකාර සැලැස්මක් ඇති අතර, එහි පළල  වන අතර, උස  නි. එහි පසුපස බිත්තියේ උල්පෝන්නත ප්‍රතිමා තුන්ක ඇත. ඉන් දෙකක් ජෛන තීර්ථංකරයින්ගේ (මේ බව ඔවුනට ඉහළින් ඡත්‍ර තුනක් දක්වා තිබීමෙන් පැහැදිළි වේ) සහ අනෙක ආචාර්යවරයකුගේ වේ. ගර්භගෘහයේ සිවිලිම සිතුවම් කොට ඇති අතර, එහි ධර්ම චක්‍රයක් දැකගත හැක. පද්මාසන ඉරියව්වෙන් යුත් මෙම රූප තුනට ඉහළින් වූ සිතුවම් වියනක් ආකාරයෙන් යුත් අතර, ඉරි සහිත සමචතුරස්‍ර සහ විවිධ ප්‍රමාණයේ වෘත්ත සහ නෙළුම් මල් මෝස්තර එහි දැකගත හැක. මෙහි නෙළුම් මල් සමචතුරස්‍ර තුළ සිතුවම් කොට ඇති අතර, වෘත්ත තුළ බල්බ වැනි අග්‍ර සහිත කුරුස රූ දැක්වේ. කුරුසයේ තිරස් බාහුවේ මිනිස් සහ සිංහ රූ දැකගත හැක. වෙනත් ස්ථානවල සිවිලිමේ සිතුවම් අර්ධමණ්ඩපයේ වූ නෙළුම් පොකුණේ සිතුවමට සමාන ය. සිත්තනවාසල් ලෙනෙහි බදාම තැවරූ බිත්තිවල බදාම ස්තරයේ ඝනකම  පරාසයේ වේ. සිතුවම්කරණයට භාවිතා වූ වර්ණක වසර 1000කට වඩා පැරණි ය. කුඩා පූජාස්ථානය තුළ දෝංකාරය මැනවින් ශ්‍රවණය කළ හැක. නිහඬ අවස්ථාවක "ඕම්" හඬනැගුවහොත් එහි හඬ ශ්‍රවණය කළ හැක.

සිතුවම්

අරවිර් කෝවිලේ ගර්භගෘහයේ සහ අර්ධ-මණ්ඩපයේ ඇති අලංකාර සිතුවම් අජන්තා ලෙන්වල ඇති සම්භාව්‍ය සිතුවම් හා සැසඳිය හැක. නමුත් අමුද්‍රව්‍ය භාවිතය සම්බන්ධයෙන් මේ දෙක අතර සුළු සුළු වෙනස්කම් පවතියි. මෙමගින් අජන්තා සිතුවම් (ක්‍රි.ව. 4වන–6වන සියවස) සහ 11වන සියවසේ තන්ජාවූර්හි චෝළ සිතුවම් අතර සම්බන්ධයක් ගොඩනැගිය හැක. සිවිලිම්වල නෙළුම් විලක් සිතුවම් කොට ඇති අතර, එහි ස්වාභාවික ගුණයෙන් යුත් මිනිස් රූ, සතුන්, මල්, පක්ෂීන් සහ මත්ස්‍ය රූ දැකගත හැක. මෙමගින් ජෛන ආගමේ සාමවසරණ ඇදහීම සංකේතවත් කෙරේ. කුළුණුවල ද නළඟනන්ගේ, රජුන්ගේ සහ රැජිනියන්ගේ රූ කැටයම් කොට ඇත.

අර්ධමණ්ඩපයේ පියස්සේ ඇති සිතුවම් ද බිතු සිතුවම් වන අතර සාමවසරණ තේමාවෙන්ම යුතු ය. බිතු සිතුවමේ ජල ටැංකියක් හෝ ඛටික-භූමියක් දැක්වේ. මෙම ටැංකිය ගඩොලු අල්ලා තනා ඇති බැව් දිස්වන අතර, ඒවා නෙළුම් මල්වලින් පිරී ඇත. මේ වටා භාව්‍ය ("භක්තිමත්"), අලීන්, මත්ස්‍යයින් දැක්වේ. ඉන් එක් මත්ස්‍යයකු ජලයෙන් ඉවතට පනිනු දැක්වේ. කුළුණුවල පාණ්ඩ්‍ය රජකු වූ ශ්‍රීමාර ශ්‍රීවල්ලභ (ක්‍රි.ව. 9වන සියවස) සහ ඔහුගේ බිසව මෙම සිතුවම් නිර්මාණය කළ මදුරාවේ ඉලම් ගෞතමන් නම් ආචාර්යවරයාට නමස්කාර කරනු දැක්වේ. සිතුවම් පවිත්‍ර කරන අතර, ගර්භගෘහයේ සිවිලිම තුළින් සාමවසරණ තේමාවෙන් යුත් තවත් සිතුවමක් අනාවරණය විය. මෙය බුමුතුරුණු මෝස්තරවලින් යුක්ත ය.

පියැසි සිතුවම් ඵලක පිළිබඳ චිත්‍ර ශිල්පියකු විසින් කළ අධ්‍යයන අනුව පහත රූ එහි දැකගත හැක: පක්ෂි රූප 3ක්, ඉණකඩක් හැඳි මිනිසකු මල් නෙළන අයුරු (මෙහි මිනිසාගේ දකුණු අතෙහි මහනෙල් සහ දකුණතෙහි නෙළුම් මල් දැකගත හැක),අලියෙක් සහ පිහිනායන මත්ස්‍යයින්, ඉහළ වම් කොනෙහි පක්ෂියකුගේ ඇසක් මෙහි දැකගත හැකි විය.

සාහසිකයන් විසින් මෙම සිතුවම්වලට තදබල හානි සිදුකොට තිබුණ ද, ශේෂව ඇති බිතු සිතුවම් කුළුණුවල ඉහළ කොටසේ සහ දේවාලය ඇතුළත සිවිලිමේ දැකගත හැක. ඉන් බොහෝමයක් දර්ශීය 9වන සියවසේ පාණ්ඩ්‍ය යුගයට අයත් ය. මේ අතර හස්තීන්, මීගවයින්, මත්ස්‍යයින්, හිංසයින්, පොකුණක මල් නෙළන ජෛනයින් සහ නළඟනන් දැක්වෙන විස්තරාත්මක රූ දැකගත හැක. මෙම බිතු සිතුවම් අජන්තා ලෙන් සහ බාඝ් ලෙන් සිතුවම්වලින් පසුව මධ්‍යකාලීන ඉන්දියාවේ හමුවන හොඳම බිතු සිතුවම් අතුරින් එකක් ලෙස සැලකේ. සිත්තනවාසල් ලෙන් විහාරයේ පනේල මැනවින් සැලසුම් කොට නොමැති බැව් පෙනේ. වෘන්දීය අදහස අනුගමනය කොට නොමැති අතර, නොසැලකිල්ලෙන් මෙන් මෙය සංරචනය කොට ඇත.

සිත්තනවාසල් ලෙන්වල සිතුවම් විශ්ලේෂණය කොට එහි දී අනුගමනය කළ ක්‍රමවේද සහ මාධ්‍ය හඳුනාගැනීමට උත්සාහ දරා ඇත. අර්ධමණ්ඩපයේ වන නෙළුම් පොකුණේ සිතුවම විශ්ලේෂණය කිරීමෙන් අනුමාන කොට ඇත්තේ මෙම සිතුවම්කරණයේ දී ෆ්‍රෙස්කෝ-සිකෝ තාක්ෂනය යොදාගත් බවයිත මෙහි දී රළු පාෂාණය මත  පමණ ඝනකමින් යුත් හුනු බදාම සහ වැලි මිශ්‍ර බදාමයක් අතුරා, හුනු බදාමය රළව තිබියදීම  පමණ ඝනකම හුනු දියර තට්ටුවක් ආලේප කොට ඇත. මෙහි දී භාවිතා වූ වර්ණ සැලකීමේ දී සුදු වර්ණය හුනුවලින් ද, කළු පැහැය දැව අඟුරු හෝ පහන් දැලිවලින් ද, කහ පැහැය කහ හිරියල්වලින් ද, රතු පැහැය රතු හිරියල්වලින් ද, නිල් පැහැය ඇල්ට්‍රාමැරීන්\ලැපිස් ලැසුලි සහ කොළ පැහැය ග්‍රීක මැටිවලින් ද ලබාගන්නා ලදී. ස්ථිර ඛනිජ වර්ණවලින් යුත් (භූමියෙහි පිහිටුවා ඇති ඵලකයේ ASI සඳහන් කරන ශාකමය වර්ණ නොවේ) වර්ණක වියළි බදාමය මත ඇතුළත් කෙරු‍ණේ කිසිදු ලාටු වර්ගයක් හා මිශ්‍ර නොකර ය. මෙහි දී රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් සිදුවී හුනු දියර මගින් වාතයේ වූ ඔක්සිජන් අවශෝෂණය වන අතර, කාබනීකරණ ක්‍රියාවලිය මගින් අද්‍රාව්‍ය කැල්සියම් කාබනේට් සෑදී වර්ණක පෘෂ්ඨයට සවි වීම සිදු විය. පුදුකෝට්ටෛ රාජ්‍යයේ මුලපිරීම යටතේ, 1937–39 කාලයේ සිතුව්ම පිරිසිදු කෙරිණි. අනතුරුව ඒ මත ආරක්ෂණ ආලේපයක් ගල්වන ලදී. එමෙන්ම, බදාමයේ හානි වූ කොටස් තුළට සබැඳුම් ද්‍රව්‍ය ඇතුළු කෙරුණු අතර, සිතුවම් ද හරිගැස්වීම සිදු විය.

සිතුවම්වල තත්ත්වය ක්‍රමයෙන් අයහපත් අතට හැරෙමින් පවතියි.

මේවාත් බලන්න
දෙමළ ජෛනයෝ

ආශ්‍රේයයන්

බාහිර සබැඳි
සිත්තනවාසල් ලෙන සහ ඒලඩිපට්ටම් වොන්ඩර් මොන්ඩෝ වෙතිනි.
සිත්තනවාසල් වාර්තාව
ඉන්දියානු බිතු සිතුවම් පිළිබඳ ලිපිය
පුරාතනය ඇගයීම ද හින්දු

ඉන්දියාවේ ජෛන ආගම
තමිල් නාඩුවේ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යූහ
තමිල් නාඩුවේ පුරාවිද්‍යා අඩවි
2වන සියවසේ ජෛන දේවාල
ජෛන ගලෙන්-නෙළූ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය

සිත්තනවාසල් ලෙන


Bryan James "Chas" Chandler (Heaton, 18 de dezembro de 1938 – Newcastle, 17 de julho de 1996) foi um músico, empresário e produtor musical inglês. Ficou conhecido após sua passagem como baixista na banda de rock The Animals e por ter sido o empresário do guitarrista norte-americano Jimi Hendrix.

Carreira musical
Chandler se tornou baixista da banda The Alan Price Trio no ano de 1962, posteriormente, quando Eric Burdon entrou no grupo, eles mudaram o nome da banda para The Animals. O The Animals ganhou notoriedade após o lançamento do single The House Of the Rising Sun, em 1964. A música alcançou o topo das paradas inglesas em julho de 1964, ficando nesta por 3 semanas. O The Animals fez parte da "invasão britânica", um movimento musical da década de 1960, cujo também participaram The Beatles, The Rolling Stones e Herman's Hermits.

Após a separação do The Animals, Chandler se tornou produtor musical e foi responsável por administrar a carreira do guitarrista Jimi Hendrix. Ele descobriu Hendrix em um show em julho de 1966 por recomendação de Linda Keith, a qual era a então namorada de Keith Richards, guitarrista dos The Rolling Stones. Chandler propôs a Hendrix de levá-lo para a Inglaterra para Hendrix montar uma banda, por conseguinte, Jimi Hendrix formou o The Jimi Hendrix Experience. Chas Chandler como produtor musical, também produziu o grupo Slade.

Morte
Chandler morreu aos 57 anos, no dia 17 de julho de 1996 em razão de um ataque cardíaco, em Newcastle, Inglaterra.

Membros de The Animals
Baixistas da Inglaterra
Baixistas de rock
Cantores da Inglaterra
Mortes por infarto agudo do miocárdio
Jimi Hendrix

Chas Chandler


La gaspeíta es un mineral de la clase conocida como de los minerales carbonatos y nitratos, y dentro de ésta pertenece al llamado grupo de la calcita. Un sinónimo poco usado es el de allura.

Fue descrito por los mineralogistas Kohls & Rodda en 1966 y nombrada por la localidad donde se descubrió por primera vez, en la península de Gaspesia, en la región de Quebec (Canadá).

Características químicas
Es un carbonato de níquel puro según la Asociación Mineralógica internacional, aunque es tan común la presencia de impurezas de hierro y magnesio que en muchas clasificaciones antiguas aparece aún como carbonato de estos tres metales.

Forma una serie de solución sólida con la magnesita (MgCO3), en la cual la sustitución gradual del níquel por magnesio va dando los distintos minerales de la serie.

Hábito
Se observa con frecuencia como agregados de cristales romboédricos verdes brillantes de hasta 0,6 mm; suele estar en concreciones nodulares, comúnmente en forma masiva compacta.

Formación y yacimientos
Este mineral raro se forma por la oxidación secundaria de rocas enriquecidas en níquel, normalmente junto a minerales sulfuros de níquel en filones sometidos a metamorfismo. En Sudáfrica se ha encontrado formado a partir de la oxidación de antiguos meteoritos de níquel.

Suele encontrarse asociado a otros minerales como: espinela, minerales del grupo de la serpentina, magnesita, dolomita o annabergita.

Referencias

 Gaspeíta, mindat.org.
 Gaspeíta, webmineral.com.
 Manual de gaspeíta, Mineral Data Publishing.

Minerales carbonatos
Minerales de níquel
Sistema hexagonal
Minerales descubiertos en 1966
Minerales descubiertos en Canadá en el siglo XX
Canadá en 1966
Naturaleza de Quebec

Gaspeíta


Las Cortes generales catalanas de Barcelona de 1409 fueron convocadas por el rey Martín I, y fueron las únicas celebradas durante el reinado del rey Martín, que murió en 1410.

Se estableció la obligación de que los oficiales superiores de justicia de la Real Audiencia, tendrían que aplicar el Derecho catalán , compuesto por los Usatges de Barcelona, las Constituciones y Capítulos de la Cortes catalanas, el derecho municipal y consuetudinario de las localidades, el Derecho común, la equidad y la buena razón, y se prohibía la aplicación de dispociciones del rey irregulares al Derecho.

Bibliografía
Historia de la Generalidad de Cataluña y sus Presidentes. Barcelona: Enciclopèdia Catalana, 2003. ISBN 84-412-0884-0

Años 1400 en España
Cortes de Barcelona
Historia de Cataluña: siglo XV
Política en los años 1400

Cortes de Barcelona (1409)