Termoelektrik soğutucular, bir nesnenin sıcaklığını çevre sıcaklığının altına düşürürken, çevredeki sıcaklık ne olursa olsun, nesne sıcaklığını dengede tutarlar. Peltier ısı transferi elemanlarının aktif bir soğutma sistemi olup, miliwatt'tan kilowatt'a kadar değişen bir yelpazedeki uygulamalar için kullanılabilir.

Çoğu termoelektrik soğutucu modül, yüzey alanı başına 3-6 watt/cm2'lik bir pompalama yapabilir. Bu soğutucular piyasada peltier adıyla da bulunmakta olup çektiği güç miktarına bağlı olarak fiyatı değişmektedir. Günümüzde uygun fiyatla 45 watt ve 545 watt arası termoelektrik soğutucular bulunabilmektedir.

Termoelektrik soğutucular, bazen termoelektrik modül veya Peltier soğutucusu diye de adlandırılabilir. Termoelektrik soğutucular,genellikle iki seramik pilaka arasında bulunan yarı iletken elektrodlar şeklinde piyasaya arz edilmiş  küçük bir ısı pompası gibi çalışan yarı iletkenlerdir. Bir doğru akım kaynağından sağlanan küçük bir voltaj sayesinde, ısı, modülün bir ucundan diğerine doğru hareket eder. Böylece modülün bir yüzü ısınırken, diğeri de eşzamanlı olarak soğumaya başlar. Bu olay, doğru akım kaynağının artı ve eksi kutuplarının yer değiştirmesiyle aksine çevrilebilir. Bir termoelektrik modülü, kullanım amacına göre ısıtıcı veya soğutucu olarak kullanılabilir.

Modülün soğuk kısmı –40C'ye ulaştığında, ısı pompalanması kesilir ve ısı pompası özelliğini kaybeder (verim sıfıra düşer). Bu yüzden –5 ila –15C arasında en verimli olur. Sıcaklık bu noktada en yüksek değeri DeltaT'ye () ulaşır.

Eğer soğuk kısma azar azar ısı eklenmeye başlanırsa, bu kısmın sıcaklığı, ısı musluğunun sıcaklığına eşitlenene kadar yükselir. Bu noktada termoelektrik soğutucular, en yüksek ısı pompalama kapasitelerine ulaşırlar.

Termoelektrik soğutucular, evde kullandığımız buzdolaplarıyla aynı termodinamik yasalara göre çalışmasına rağmen bazı farklılıklar taşır. Buzdolabında kullanılan dondurucu sıvının yerini, bir yarı iletken alır. Yoğuşturucu da bir ısı transfer elemanıyla yer değiştirir. Ayrıca kompresörün yerini de doğru akım kaynağı alır.

Termoelektrik modüle doğru akım kaynağının bağlanması, elektronların yarı iletken nesneden geçmesini sağlar. Maddenin soğuk tarafında, elektron hareketi sayesinde ısı soğurulur ve sıcak uca gönderilir. Sıcak olan uca ısı transfer elemanı bağlandığı için, ısı, ısı transfer elemanından çevreye verilir.

Termoelektrik modüllerin önemli bir diğer özelliği elektrik üretimidir. Yarı iletken bağlı plakaların  iki yüzeyine yeterli miktarda sıcaklık farkı uygulandığında plakalar arasında elektron hareketi gerçekleşir ve elektrik üretimi sağlanır. Sıcaklık farkının miktarına bağlı olarak voltaj değişir. Piyasada bol ve ucuz olarak bulunabilen, iki yüzeyi seramik kaplı 30 Watt termoelektrik modüller kullanılarak, iki yüzey arasında 40 derece sıcaklık farkı oluşturulduğunda 1.5 Volt gerilim ölçülmüştür. 8 adet termoelektrik modül seri bağlandığında 2 mt boyunda şerit led yakılabilmiştir.
Termoelektrik  modüllerin bu özelliği  termal kameralar ve gece görüş teçhizatlarında kullanılmaktadır.

Terrmoelektrik soğutucuların başlıca kullanım alanları mikroişlemciler, buzdolapları, gece görüş teçhizatları vb. olarak verilebilir.

Peltier soğutucu
Peltier soğutucu veya termoelektrik soğutucu, termoelektrik prensiplerle çalışarak soğutucu olarak kullanılan elektronik bir  cihazdır. Termoelektrikte peltier etkisi olarak bilinen olgu cihazın çalışma prensibinin temelini oluşturur. Bu etkiden
Teori bölümünde daha ayrıntılı bahsedilmiştir. Peltier Soğutucu temelde termoelektrik bir cihazdır.  Termoelektrik cihaz iki şekilde kullanılabilir. Birincisi, cihazın iki tarafına sıcaklık farkı uygulandığında termoelektrik cihaz
elektrik üretmek için kullanılabilir. İkincisi, termoelektrik cihaza elektrik (doğru akım) uygulandığında cihazın bir tarafı ısınır ve diğer tarafı soğur. Cihazın soğuk tarafını herhangi bir uygulamada kullanmak bu cihazın peltier soğutucu olarak tanımlanmasını gerektirir. Peltier soğutucular ısı pompası olarak çalışırlar, ısıyı cihaz yapısı içerisinde bir yerden başka yere taşırlar. Bu cihazlar katı hal soğutucular olarak da tanımlanabilirler.

Peltier Soğutucunun basit yapısı yandaki şekil'den görülebilir. Doğru akımın yönü değiştirildiğinde sıcak ve soğuk taraflarda değişecektir. Peltier Soğutucular içlerinde birden çok termoelektrik element olacak şekilde üretilirler. İçerisinde birden çok termoelektrik element bulunduran bu yapıya modüler yapı denir ve modüler yapıdaki bu cihazlara ise termoelektrik modül denir. Modüler yapı cihaza performans yönünden büyük katkı sağlar, bir tek termoelektrik elementin bulunduğu yapıdan yeterli soğutma elde etmek çok zordur. Peltier soğutucuların kapasitelerini ve verimliliklerini değişik tasarımlar ve değişik termoelektrik malzemeler kullanarak değiştirmek mümkündür. Doğru tasarımlarla kriyojenik sıcaklıklara inmek mümkün olabilmektedir.

Peltier soğutucular gaz sıkıştırmalı soğutucularla aynı termodinamik kanunlara göre çalışsa da soğutma yöntemleri tamamen farklıdır. Fakat peltier soğutucular mevcut termoelektrik malzemelerle ve cihaz tasarımlarıyla geleneksel gaz sıkıştırmalı sistemler kadar verimli soğutma yapamamaktadırlar. Buna rağmen basit yapıları ve küçük boyutlarda üretilebilmeleri peltier soğutucuları bazı kullanım alanları için uygun kılmaktadır.

Tarihi
1823'te Estonyalı bilim adamı Thomas Johann Seebeck, iki farklı iletken kullanılarak bir halka oluşturulduğunda ve bu halkadaki bağlantı uçları ısıtıldığında pusulanın iğnesini saptırabildiğini görmüştür. Oluşturulan yapı bir tür manyetik etki yapıyordu. Seebeck daha sonra bu olguyu Dünya'nın manyetik alanı ve kutuplarla ekvator arasındaki sıcaklık farkıyla ilişkilendirebilmek için kullandıysa da bir sonuca varamadı. Seebeck bu olguyu farklı malzemelerle denedi ve bunları elektriksel iletkenlikleri (σ) ve seebeck katsayıları (α) çarpımına göre sıraladı. Seebeck katsayısının birimi derece başına Volt'tur (VK−1) Sıralamadaki ilk ve en son malzemeleri kullanarak elektrik üretti.

Seebeck'ten 12 yıl sonra 1835'te, Fransız bilim adamı Jean Charles Athanase Peltier karşıt bir etkiyi keşfetti. İki farklı iletken kullanılarak yapılmış bir sisteme elektrik akımı uygulandığında halkanın bağlantı noktalarından birinin ısındığını ve diğerinin soğuduğunu gözlemledi. Fakat Peltier bulgularını Seebeck'inkilerle ilişkilendirmedi. 1832'de Peltier'in gözlemleri Lenz tarafından açıklandı ve şu şekilde sonuç çıkardı: İki farklı iletkenin oluşturduğu halkanın bağlantı noktalarından akım geçer ise akımın yönüne bağlı olarak bir bağlantı noktası ısınırken diğeri soğur. Çıkarımını bizmut-antimon bağlantı noktasında suyu dondurarak gösterdi.

1851'de İngiliz bilim adamı William Thomson, 1st Baron Kelvin, Seebeck and Peltier etkileri arasında bir bağlantı kurdu ve bu etkileri termodinamik yasalarını kullanarak açıkladı. Lord Kelvin daha sonra tek bir iletkenden geçen akımla iletkende oluşan sıcaklık değişimini ilişkilendiren başka bir termoelektrik etkiyi tahmin etti.

1885'te Rayleigh yanlış olmasına rağmen ilk termoelektrik jeneratörün verimini hesapladı.

1909 ve 1911'de Alman bilim adamı E. Altenkirch termoelektrik elektrik üretimi ve soğutma için bir teori geliştirdi ve iyi bir termoelektrik malzemenin küçük ısı iletkenliğine  ve yüksek elektriksel iletkenliğe  sahip olması gerektiğini söyledi. Teorisini "figure of merit (Z)" olarak toparladı.

 , Z: Figure of merit (belli bir sıcaklıkta)

1950'de transistör uygulamaları için geliştirilen sentetik yarı-iletken malzemeler termoelektrik uygulamalar için de iyi özelliklere sahipti.Bu yeni malzemelerin ortaya çıkmasıyla modern peltier soğutucular diyebileceğimiz, p ve n tipi yarı iletken malzemelerin iki elektriksel yalıtkan plaka arasına electriksel olarak seri ve termal olarak paralel bağlanmasıyla oluşturulan peltier modüller oluşturuldu.

Çok katlı modüllerin oluşturulmasıyla ticari peltier soğutucuların 170 K sıcaklığa kadar inmesi mümkün oldu. Bugün, malzemelerin katı hal teorisi, termoelektrik malzemelerin geliştirilmesi için sağlam bir model sunuyor. Yeni ve daha verimli termoelektrik malzeme üretim çalışmaları bu model çevresinde halen devam ediyor.

Kullanım alanları
Peltier Soğutucular geleneksel gaz sıkıştırmalı soğutucular kadar verimli olmasalar da basit yapıları, küçük boyutlarda üretilebilmeleri ve kriyojenik sıcaklıklara inebilmeleri bu cihazları bazı uygulamalar için uygun kılmaktadır. Özellikle ufak boyutlu üretilebilmeleri elektronik cihazların soğutmalarında kullanılmalarına olanak sağlamaktadır. Mikro işlemci ve sensör soğutmaları bunların başlıcalarındandır. Dijital görüntü yakalayan cihazların sensörlerinde görüntü kalitesini arttırmakta soğutmanın büyük önemi vardır. Topladığı ışık demetleri yüzünden ısınan sensörler, gelen ışıktan aldığı verinin yanında ısınmadan kaynaklı sensor içindeki elektron uyarılmasından da sinyal alacaktır ve bu sinyaller görüntüye kirlilik(=noise) olarak yansıyacaktır. Peltier soğutucu ile, sensörün topladığı ışıktan kaynaklanan ısıyı uzaklaştırmak mümkün hale gelmektedir. Benzer biçimde bu olgu kızılötesi dedektörlerde de mevcut ve daha önemlidir. Isının radyasyonla yayılması kızılötesi dalga boyunda gerçekleştiği için bu sensörlerin ısınması daha büyük bir problemdir ve temiz sinyal alınabilmesi için bu ısınmanın giderilmesi şarttır. Bu uygulamalarda peltier soğutucular küçük boyutları sayesinde uygun bir alternatiftir. Bunların yanında soğutmanın gerekli olduğu özellikle seyyar uygulamalarda peltier soğutucular önemli bir yere sahiptir. Bu cihazların hareketli parçalarının olmayışı seyyar uygulamalarda bu cihazları uygun kılmaktadır. Peltier soğutucuların kullanıldığı bazı uygulama alanlarını şöyle sıralayabiliriz:

 Mikroişlemci soğutucusu
 Lazerler, kızılötesi dedektörler ve CCD matrisler için soğutucu
 Elektronik cihaz parçalarının farklı sıcaklık testleri için soğutma odasında
 Yarı iletken endüstrisi için su soğutucular
 Medikal aletler için seyyar ve kompakt soğutucu
 Biyomalzeme ve ilaç taşımasında kullanılan taşıma kapları için sıcaklık kontrollörü
 DNA analizi(PCR) için ısıtıcı ve soğutucu olarak kullanımı
 Nemli havanın kurutulmasında

Teorisi

Seebeck etkisi
İki iletkenin oluşturduğu halkanın iki bağlantı noktasına sıcaklık farkı uygulanırsa sistemde voltaj farkı oluşur, bu olguya seebeck etkisi ya da ısılçifti (thermocouple) etkisi denir. Seebeck katsayısı (α) bu olgunun farklı malzemeler için miktarını belirler. Seebeck katsayısı malzeme özelliğidir ve her malzemenin farklı bir seebeck katsayısı vardır.
Malzemenin bir tarafı diğer tarafına göre ısıtıldığında sıcak tarafta daha çok elektron fermi enerji seviyesini geçebilecek enerjiye sahip olacak. Fermi enerji seviyesini geçen, serbest halde dolaşabilen yüksek enerjili elektronlar malzemenin içerisinde yayınım gösterecekler ve net elektron yayınımı sıcak taraftan soğuk tarafa olacak, bu da malzeme içerisinde yerleşik bir voltaj farkına neden olacak. Uygulanan derece başına malzemede yaratılan bu voltaj farkı malzemenin seebeck katsayısını (α) verir. Fermi enerji seviyesini aşan elektronların ortalama enerjileri yayınımlarını etkileyeceğinden ve elektronların enerjilerinin malzemenin fermi enerji seviyesiyle ilişkili olduğundan;

,elektronların ortalama enerjisi :sıfır kelvindeki fermi enerji seviyesi

seebeck katsayısı her malzeme için özel bir değere sahiptir.

 , seebeck katsayısı.

Verimli bir termoelektrik etki yaratmak için seebeck katsayısı mümkün olduğunca büyük olmalıdır.
Yukarıda bahsedilen durum serbest elektron teorisini baz alarak düşünülmüştür fakat gerçekte bütün malzemeler serbest elektron teorisine göre davranmaz Bazı malzemelerde enerjiyle birlikte örgü titreşimleri de artmaktadır. Bu örgü titreşimleri elektronların ortalama serbest yolunun büyüklüğünü yayınımını ters yönde etkileyebilir ve bazı metallerde elektron yayınımının yönü soğuktan sıcak bölgeye doğru olabilir. Bu durumda seebeck katsayıları negatif olacaktır.

Seebeck etkisi bağlantı yapılan malzemeler farklı ise gözlemlenebilir, bağlantı oluşturulan malzeme aynı ise oluşan iç voltaj farkıda aynı olacağından bir birini iptal eder. Farklı malzemeler kullanıldığında her malzemenin içerisinde oluşan voltaj farkının farkları kadar bir değer gözlemlenir. Yandaki şekilde bu durumu anlatan bir çizim görülebilir.

Peltier etkisi ile termoelektrik soğutma
Peltier etkisi seebeck etkisinin karşıt etkisi olarak tanımlanabilir. Farklı iki iletkenden yapılmış bir halkaya akım uygulandığında iletkenlerin bağlı olduğu noktalar ısınır veya soğur. Peltier katsayısı ise uygulanan akımda ne kadar ısıtma veya soğutma elde edildiğinin bir ölçüsüdür. Akım uygulandığında bir bağlantıdan diğer bağlantıya elektronlar transfer edilecek ve bu elektronlar sahip oldukları enerjiyi bir bağlantıdan diğerine taşımış olacaklar elektronların ayrıldığı bağlantı soğuyacak ve elektronların gittiği bağlantı ise ısınacaktır.

, : ısınma ya da soğuma hızı : akım

Peltier ve seebeck katsayıları birbirleriyle şu şekilde ilişkilidir:

Peltier katsayısı sıcaklığa bağlı, seebeck katsayısı ise sabit bir sayıdır.

Peltier soğutuclarda peltier soğutması şu eşitlikle verilir:

P-tipi yarı iletkende yük taşıyıcılar pozitif yüklü "hole"lerdir (h^+) n-tipi yarı iletkende ise yük taşıyıcılar negatif yüklü elektronlardır (e^-). Elektron ve hole hareketi farklı yüklü oldukları için zıt olacaktır ve seebeck katsayıları bu iki malzeme için zıt işaretlidir böylelikle sistemin  farkı maksimum olacaktır. Holeler negatif kutba enerjilerini taşırken, elektronlar pozitif kutba enerjilerini taşıyacaktır ve bu kutupla ısınmaya başlayacaktır. Tersi şekilde de karşı taraf soğumaya başlayacaktır.

Sistemin peltier soğutması haricinde soğutma gücünü etkileyen iki faktör daha bulunmaktadır. Bunlar maalesef peltier soğutmasına karşı bir şekilde çalışır ve sistemin soğutma gücünü azaltır. Bu faktörler ısı iletimi ve Joule ısıtmasıdır.

Kp ve Kn yarı iletkenlerin ısı iletme kapasiteleri, Rp ve Rn de elektriksel dirençleri.

Bu etkenlerinde etkisiyle sistemin genel soğutma gücü (q) şu şekilde yazılabilir:

Peltier soğutuclar için dikkate alınan bir diğer önemli özellik ise soğutucunun performans katsayısı(COP)'dır. COP soğutma gücünün elektrik tüketimine oranıdır.

: soğutma gücü

:elektrik tüketimi

Böylelikle COP şu şekilde yazılır:

COP'un maksimum olduğu değer, o malzeme ile elde edilecek maksimum soğutma anlamına gelir. Yukarıdaki eşitliğin akıma göre türevini alarak sıfıra eşitlemek, performans katsayısının maksimum olduğu akım değerinicerecektir.

  : elde edilebilecek maksimum sıcaklık farkı, Z: Figure of Merit Tm: Ortalama Sıcaklık

Yük taşıyıcıların optimizasyonu
P ve N tipi yarı iletkenlerin yük taşıyıcı yoğunlukları üstünde katkılama yoluyla oynama yapmak mümkündür. N tipi bir yarı iletken malzemeye n tipi katkılama yaptıkca malzeme içerisindeki yük taşıyıcı olan elektronun yoğunluğunu arttırmak mümkündür. Elektrik iletkenliği yük taşıyıcıların yoğunluğu ile ilişkilidir bu ilişki şu denklemden görülebilir:

σ = neμe n: elektron yoğunluğu μe:elektron mobilitesi

Görüldüğü gibi elektron yoğunluğu arttıkça elektriksel iletkenlik artmaktadır. Fakat katkılama yoluyla yük taşıyıcı yoğunluğunu arttırmak seebeck katsayısında düşüşe neden olmaktadır. Bu yüzden Figure of merit grafiğinin katkılama miktarına göre değişimi belli bir katkılama miktarında maksima yapmaktadır. Katkılama miktarı bu maksimum değere göre optimize edilmelidir. Yandaki grafikten bu etki görülebilir.

, "Figure of Merit"

Malzeme seçimi
Termoelektrik aygıtlar , önceki kısımlarda da açıklandığı üzere soğutma , ısıtma amaçlı veya elektriksel güç üretme amaçlı kullanılabilir. Şekil 1'de termoelektrik aygıtlara şematik olarak bir örnek gösterilmektedir. Görüldüğü üzere , bir termoelektrik aygıt iki düzlemsel yüzey arasında büyütülen yüzden fazla p ve n tipi malzemenin elektriksel olarak seri  , termal olarak paralel bağlanmasından oluşmaktadır.  Soğutulma amaçlı kullanılmak istendiği zaman , elektriksel bağlantılardan verilen elektriksel güç ile , bir sıcaklık farkı yaratmak , bir tarafı soğutarak diğer tarafı ısıtmak Peltier etkisi sebebiyle mümkün olabilmektedir. Benzer şekilde Seebeck etkisi olarak bilinen yöntemle , sıcaklık farkı oluşturarak sistemden elektriksel güç üretebilmek mümkün olmaktadır.

Oda sıcaklığı mertebelerinde , en yaygın olarak kullanılan malzemeler yüksek derecede katkılanmış ( Bi , Sb )2Te3 malzemeleridir. Sistemde   metal bağlantılar , alt malzeme , koruyucu tabakalar ,  p ve n tipi katkılanmış malzemeler olmak üzere birçok farklı malzeme grubu kullanılmaktadır. Snyder ve Lim  , yaptıkları çalışmada bu malzemelerin kullanım amaçları hakkında detaylı bilgiler sağlamışlardır. Altyapı malzemesi olarak 400 µm büyüklüğünde Si kullanılması yaygın bir yöntemdir.  Bu malzemenin gerek yüksek ısı iletim gücü , gerekse MEMS uygulamalarında kullanılan temel malzeme olması sebebiyle uyumluluğunun yüksek olması , Silikon'u taban malzemesi olarak kullanmak adına en güçlü aday yapmaktadır. Si   tabakasının üzerine  çok ince bir SiO2 filminin kaplaması alttaki elektrisel bağlantı ile Si arasında elektriksel kısa devre olmasını önlemek adına gerekli bir adımdır. Daha sonra sırasıyla ince ( 0.1-0.3 µm ) Cr ve Au  filmleri SiO2 tabakası üzerine kaplanır. Bunların üstüne  göreceli olarak daha kalın bir altın tabakası kaplanır. Bu altın kaplamanın amacı , alt taban elektriksel bağlantısını sağlamaktır. Daha sonra iodine çözeltisinde altın dağlanarak , seçimli olarak istenen yerlerde altın bırakılması sağlanır. Seçimli işlemi yapabilmek için yaygın olarak bilinen litografi yöntemi kullanılmaktadır. Yukarıda bahsettiğimiz malzeme tabakaları Şekil 2'de görülebilir.

Alt tabanda kullanılan altın iletken tabakası ve üst tarafta kullanılan nikel iletken tabakaları olabildiğince ince tutulmaya çalışılmaktadır. Bu tabakaların kalınlaşması, elektriksel direnci artıracak ve performansı düşürecektir. Bu tabakalar yaklaşık olarak 1-5 µm mertebelerinde kaplanmaktadır.

Termoelektrik malzemelerin kaplanmasında yine litografi yöntemi yaygın olarak kullanılmaktadır. Önce kaplanacak yüzeyler boşta kalacak şekilde kalın bir fotorezist tabakası sürülür. Cam maske uyumlanarak, kaplamanın yapılması istenen yerlere sırasıyla p ve n tipi malzemeler, litografi aşamaları tekrarlanarak kaplanır. Daha sonra yine benzer yöntemlerle en üstteki Nikel tabakası atılır ve elektriksel iletim sağlanmış olur. Şekil 3'te bu bahsedilen süreçlerin sonucu görülebilir.

Figure of merit
Mikrotermoelektrik malzemelerin performansını etkileyen birçok unsur bulunmaktadır. Bunlardan bazıları, kullanılan termoelektrik malzemeler ve  boyutları, kullanılan malzemelerin termal güçleri ve dirençleri , uygulanan ısıl işlemler ve katkılanma miktarlarıdır.
Bu sistemlerde soğutma performans verimliliği ( "Figure of Merit " ) aşağıdaki gibi formülüze edilebilir.

Z=α2/ρ.к

α:Seebeck Katsayısı

ρ : Elektriksel özdirenç

к : Isıl iletim katsayısı

Soğutma verimliliğinin Seebeck katsayısıyla orantılı oluşu , Peltier soğutması sırasında taşınan ısının , Q , α*T*I 'ya eşit olmasından kaynaklanır. Burada T sembolü sıcaklığı , I ise uygulanan akımı göstermektedir.  Fakat aynı zaman Joule ısıtması olarak bilinen ve I2 ρ ile orantılı olan ısıtma türü , soğuk kısımda ısınmanın engellenmesi için elektriksel öz direncin düşük olması gerekliliğini ortaya koyar. Aynı şekilde, Joule ısınmasının uygulanan akımın karesiyle , taşınan ısının ise uygulanan akımla doğru orantılı olması,  peltier soğutmasının etkili olabilmesi için akım üst sınır değeri, Joule ısıtmasının Peltier soğutmasından daha etkili hale geldiği akımla belirlenir.  Benzer bir mantıkla , sıcak taraftan soğuk tarafa ısı transferini engellemek için sistemin  termal iletimi düşük olmalıdır.

Bir Peltier soğutucusundan ya da Termoelektrik soğutucudan en yüksek seviyede verim elde edebilmek için "Z" değerini olabildiğince yüksek tutmak gerekmektedir. Bu da elektriksel direnci yüksek yani elektriksel iletkenliği düşük , termal iletkenliği düşük , Seebeck katsayısı yüksek malzemeler kullanılmasını gerekli kılar.

Literatürdeki bazı metal ve yarı iletkenlerin Seebeck katsayıları Şekil 4'te gösterilmektedir.

Termoelektrik malzemeler ve verimlilikleri
Termoelektrik özellik gösteren , endüstride veya teoride uygulanabilirliği olan birçok malzeme bulunmaktadır. Uygun malzemeyi seçerken maliyet ve güvenilirlikle beraber diğer önemli unsur verimlilikleridir ( Figure of Merit = Z )

Termoelektrik malzemelerden bazıları şunlardır :

Bi2Te3

CsBi4Te6

PbTe

CeFe3CoSb12

Zn4Sb3

Yb14MnSb11

Si-Ge

AgSbTe2-GeTe,TAGs

PbTe-PbS(n)

NaPb20SbTe22 SALT

Hf0.6Zr0.4NiSn0.98Sb0.02

Grafik 1,2,3,4  bu termoelektrik malzemelerin farklı sıcaklıklardaki verimlilikleri hakkında detaylı bilgiler ve faydalı sonuclar ortaya koymaktadır.

Bi2Te3 ve Bi2Se3

Bi2Te3 grubu malzemeler ve bunların katı faz karışımları , oda sıcaklığında yüksek termoelektrik performans göstermekte ve çok yaygın olarak kullanılmaktır. Figure of Merit ("Z") değerleri 2.4 mertebelerindedir.

Bi ve Te bileşiklerinin taşıyıcı konsantrasyonları denge birleşimlerinden biraz fazla Bi veya Te eklenmesiyle sağlanmaktadır. "Te" elementinin zehirli olması ve az bulunması bu malzeme grubunun en büyük dezavantajlarıdır.

Termoelektrik malzemelerin gelişimi
Termoelektrik alanı , termoelektrik malzemelerin davranışlarının anlaşılmasından ve yüksek derecede katkılanmış yarı iletkenlerin iyi termoelektrik özellikler göstermesinin keşfinden sonra  1950'lerden itibaren hızlı bir gelişim sürecine girdi. Termoelektrik endüstrisinin ilk ürünü Bi2Te3 malzemesidir. 1960-1990 arasında "Z" değerini artırmaya yönelik çalışmalarda en fazla (Bi1-xSbx)2(Se1-yTey)3 alaşımları üzerinde durulmuştur.  Günümüzde , değişik uygulamalarda kullanılan birçok farklı malzeme grubu vardır. Son yıllarda Phonon-Cam/Elektron-Kristal olarak bilinen malzemenin kullanılmasıyla birlikte nano düzeye inmenin yolu açılmıştır. Daha önce de belirtildiği gibi verimliliği artırmak için elektriksel iletkenliği artırmak , termal iletkenliği düşürmek gereklidir. Normal 3 boyutlu düzlem ve sistemlerde genellikle bu iki özellik beraber davranmakta ,  beraber azalmakta veya artmaktadır.  Tek düzleme ve nano mertebelerine inerek bu özellikleri birbirinden bağımsız hale getirmeye yönelik çalışmalar son yıllarda sıklaşmıştır. Bu alanda en çok gelecek vadeden çözüm nano-kompozit üretimidir. Nano-kompozit üretimiyle hem termal iletkenliği düşürmek hem de elektrisel iletkenliği artırmak mümkün olabilmektedir. Şekil 5'te termal iletkenliğin parçacık boyutuyla değişimine bir örnek gösterilmektedir.

Yine , Si0.8Ge0.20.2B0.016 nanokompozit malzemesinin normal katı haliyle (bulk ) elektriksel ve termal iletkenlik karsılastırmaları Şekil 6 da görülebilir. Şekillerden de anlaşılacağı üzere hem termal iletkenliği düşürmek hem de elektriksel iletkenliği artırmak nano kompozit üretimiyle mümkün olabilmektedir.

Alternatif akım
G.J.Synder , J.P.Fleurial ve T. Caillat (2002) , çalışmalarında , uygulanan akımı doğrudan vermek yerine , alternatif akım kullanarak , kısa süreliğine daha yüksek ısı farkı yaratılabileceğini göstermiştir. Daha önce de belirtildiği gibi uygulanan akım, ısı taşınması ve Joule ısıtması arasında rekabet göstererek sonuca etki etmektedir. Joule ısıtması uygulanan akımın karesiyle orantılı olduğu için uygulanabilecek maksimum bir akım değeri vardır. Fakat, darbeli doğru akım (pulse current) yöntemini uygulayarak , bu maksimum akımdan daha büyük bir akımın kısa süreliğine de olsa daha büyük sıcaklık farkı yaratarak daha verimli bir soğutma sağlayabileceği bu çalışmada gösterilmiştir. Buradaki mantık, Peltier soğumasının soğuk taraf yüzeyinde direkt olarak olması, Joule ısıtmasının ise homojen olarak bütün aygıt yüzeyinde gerçekleşmesidir. Bu ısınma, soğuk uca gelmeden, soğuk uç şiddetli bir soğumaya maruz kalmaktadır. Bu şekilde dizayn edilmiş bir soğutucu, orta dalga boylu infrared gaz sensör lazerleri gibi birkaç milisaniyede soğukluğa erişmesi gereken sistemler için son derece uygundur.

Termoelektrik malzemelerin üretilmesinde kullanılan yöntemler
Termoelektrik malzemelerin oluşturulmasıyla ilgili endüstride kullanılan ve literatürde çalışmaları devam eden birçok yöntem bulunmaktadır. Hangi yöntemin üretim aşamasında kullanılacağı , üretilecek olan Peltier soğutucunun istenen özelliklerine göre seçilmelidir. Bunu belirlemedeki kriterlerden bazıları ; maliyet,güvenilirlik,aygıt ömrü,uygulanabilecek voltaj,istenen maksimum sıcaklık farkıdır. Üretim yöntemlerin bazıları aşağıda  örnek çalışmaları da içerecek şekilde incelenmiştir. Elektrokimyasal işlemlerden biri olan elektrokaplama yöntemi, birçok uygulamada olduğu gibi burada da uygulaması kolay, maliyeti düşük, kontrolü ve verimliliği yüksek malzemeler geliştirilmesini olanaklı kılmaktadır. Elektriksel bağlantı olarak kullanılan nikel,altın,gümüş gibi malzemelerin kaplanmasına yönelik literatürde birçok çalışma bulunabilir.Nikel kaplamak için kullanılan en yaygın çözelti Watts çözeltisidir. Altın için değişik çözeltiler bulunmakla beraber en yaygın olarak kullanılanı Altın siyanür banyosudur. Kaplanacak malzemeye göre uygun anot malzemeleri ve akım değerleri belirlenerek kaplama işlemi gerçekleştirilir. Termoelektrik malzemelerin büyütülmesi ile ilgili de literatürde yapılan bazı çalışmalar vardır. Bunların bir tanesinde Snyder ( 2003 ) (Bi,Sb)2Te3 grubu malzemeleri elektrokimyasal methodlarla üretmiş ve bulgularını ortaya koymuştur. Bu malzemelerin kaplamasını gerçekleştirebilmek için oda sıcaklığında nitrik asit solüsyonu kullanılmaktadır. Bütün üretim yöntemlerinde olduğu gibi , elektrokaplama yönteminde de litografi metotlarının kullanımı önem arz etmektedir. Kaplanacak yüzeylerin bütün düzlem olmadığı için, seçimli olarak istenen yerlere kaplama yapılabilmesini sağlamak için fotoresist malzeme kullanımını gerektirmektedir. Elektrokaplama yöntemiyle üretilen termoelektrik malzemelerin ürettiği güç, voltaj ve akım değerleri yandaki şekilde görüşebilir. Elektrokimyasal methodlarla Bi2Te3,PbTe,PbTe-PbS gibi malzeme grupları üretilebilmektedir. Bu yöntemin bazı dezavantajları da bulunmaktadır. Yöntemin doğru uygulanabilmesi önemlidir. Uygulanmadığı takdirde , yüksek hata oranları , gaz salınımı, ve molar kontrolün kaybedilmesi gibi problemlerle karşılaşılabilmektedir. Literatürde bunun dışında birçok kaplama yöntemi ( termal evaporasyon , sputtering, MBE, MOCVD gibi )bulunmaktadır. MBE (Molecular Beam Epitaxy) ve MOCVD  yöntemleri, kimyasal kompozisyonun çok iyi kontrol edilebilmesine olanak sağlamakta, yüksek kalitede katman katman olarak malzeme deposit edilmesini sağlamaktadır. Bu methodlarla üretilen bazı malzemelerin verimlilikleri yandaki şekillerde görülebilir.

Kaynakça
Genel
 D.M. Rowe (Ed),(1995) CRC Handbook of THERMOELECTRICS
 H. Julian Goldsmid(2009)  Introduction to Thermoelectricity London, New York: Springer
 Francesco Giazotto et al. (2005), Electronic Refrigeration: Physics and Applications
 Yonatan Dubi, and Massimiliano Di Ventra (2008), Thermoelectric Effects in Nanoscale Junctions , Nano Lett., 2009, 9 (1), 97-101
 Rolf E. Hummel (2010) Electronic Properties of Materials, Springer
 G. Jeffrey Snyder, Jean-Pierre Fleurial, Thierry Caillat, Ronggui Yang, and Gang Chen , "Supercooling of Peltier cooler using a current pulse" (2002)
 Mildred S. Dresselhaus,* Gang Chen, Ming Y. Tang, Ronggui Yang, Hohyun Lee, Dezhi Wang, Zhifeng Ren, Jean-Pierre Fleurial, and Pawan Gogna, " New Directions for Low-Dimensional Thermoelectric Materials"(2007)
Özel

Soğutma
Soğutma teknolojisi

Termoelektrik soğutma


An Aloe arenicola in uska species han Liliopsida nga ginhulagway ni Gilbert Westacott Reynolds. An Aloe arenicola in nahilalakip ha genus nga Aloe, ngan familia nga Xanthorrhoeaceae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Mga sumpay ha gawas

Aloe

Aloe arenicola


Le musée d'art Arkhip Kouïndji (en ukrainien : Художній музей імені Куїнджі) se situe au 58 de la rue Georgievskaya de Marioupol.

Le , le musée est détruit par une frappe aérienne de l'armée russe, alors que se déroule le siège de Marioupol. Trois œuvres originales de Arkhip Kouïndji n'étaient pas dans le musée à ce moment, mais des œuvres d'autres artistes l'étaient.

Objectifs
Présenter l'œuvre de Arkhip Kouïndji, en gestation depuis 1914, il ne fut inauguré que le 30 octobre 2010. Le musée comporte (ou comportait avant l'agression russe de 2022) des œuvres de Kouïndji, Tatiana Iablonskaïa (1917-2005), Mykola Hlouchtchenko (1901-1977), Ivan Marchuk (né en 1936), Fiodor Zakharov, les fonts baptismaux de l'église de la Nativité de la Vierge et bien d'autres.

Notes et références

Marioupol
Odessa
Musée à Marioupol
Musée disparu en Ukraine
Bâtiment détruit en Ukraine
Bâtiment détruit lors d'un bombardement aérien

Musée d'art Arkhip Kouïndji


María Teresa León (n. 31 octombrie 1903 – d. 13 decembrie 1988) a fost o scriitoare spaniolă, activistă și ambasadoare culturală. Născut în Logroño, ea a fost nepoata scriitoarei și militantei feministe spaniole María Goyri (soția lui Ramón Menéndez Pidal). A fost căsătorită cu poetul spaniol Rafael Alberti. Ea a scris mai multe articole în ziarul Diario de Burgos și a publicat cărțile pentru copii Cuentos para soñar și La bella del mal amor.

Viața
Fiica lui Angel León, colonel în armata spaniolă, María Teresa a crescut într-o casă bogată și plină de cărți și care era în mod constant în mișcare. A locuit la Madrid, Barcelona și Burgos, citind cărțile scrise de Victor Hugo, Alexandre Dumas și Benito Pérez Galdós. Datorită naturii itinerante a carierei tatălui ei, nomadismul a avut un impact profund asupra vieții sale. Mama ei, Oliva Goyri, o femeie neconvențională pentru acele vremuri, a trimis-o să studieze la Institución Libre de Enseñanza, unde preda mătușa ei, María Goyri. Ea a obținut o licență în filosofie și litere.

În 1920, pe când avea șaisprezece ani, s-a căsătorit cu Gonzalo de Sebastián Alfaro și a avut doi fii, Gonzalo (n. 1921) și Enrique (n. 1925). Căsătoria nu a durat, ea a pierdut custodia celor doi copii și s-a mutat la casa familiei ei din Burgos. Acolo ea a început să contribuie cu articole pentru Diario de Burgos despre evenimente curente, cultură și drepturile femeilor. Ea a scris sub pseudonimul Isabel Inghirami, eroina din Forse che sì, forse che no de Gabriele d'Annunzio. Ea a făcut prima vizită în Argentina în 1928. În 1929 s-a întâlnit cu poetul Rafael Alberti, care avea să devină tovarășul ei de viață. Ei s-au căsătorit în cadrul unei ceremonii civile în Mallorca în 1932. În acel an Patronato del Centro para Ampliación de Estudios i-a oferit o bursă pentru a studia mișcarea teatrală europeană. Ea a călătorit la Berlin, în Belgia, Danemarca, Olanda, Norvegia și Uniunea Sovietică, unde s-a întâlnit cu așa-numiții "scriitori revoluționari" și scriind o duzină de articole care au fost publicate în El Heraldo de Madrid.

În 1933 María și Alberti au fondat revista Octubre, iar ea s-a întors în 1934 în Uniunea Sovietică pentru a participa la "Primul congres al scriitorilor sovietici", unde i-a întâlnit printre alții pe Maxim Gorki, André Malraux și Erwin Piscator. Mai târziu, în același an, ea a mers în Statele Unite ale Americii pentru a strânge fonduri pentru muncitorii afectați de revoltă minerilor asturieni din octombrie 1934, care s-a transformat curând într-o insurecție armată împotriva guvernului spaniol care s-a încheiat cu moartea a 2.000 de persoane, inclusiv preoți, mineri și militari. Acest răspuns a condus în cele din urmă la formarea unei coaliții de stânga care a stat la baza creării Frontului Popular.

Războiul Civil Spaniol
María și Rafael se aflau la Ibiza în 18 iulie 1936, tunci când a izbucnit Războiul Civil Spaniol. S-au întors la Madrid, unde ea a devenit secretară a Alianței Scriitorilor Antifasciști și a fondat revista El mono azul care a apărut la 27 august 1936. Printre colaboratorii revistei s-au aflat Manuel Altolaguirre, Antonio Aparicio, Vicente Aleixandre, José Bergamin, Luis Cernuda, Antonio Machado, Ramón J. Sender, Lorenzo Varela, María Zambrano și mulți scriitori nespanioli precum John Dos Passos, Vicente Huidobro, André Malraux și Pablo Neruda. Au apărut 47 de numere ale revistei, pe aproape întreaga perioadă a războiului civil.

Ea a făcut parte din Junta de Defensa y Protección del Tesoro Artístico Nacional (Consiliul de Apărare și Protecție a Patrimoniului Artistic Național), care a salvat operele de artă de la Museo del Prado, Palacio Real, Palacio Liria și de la El Escorial de bombardamentele aeriene din timpul războiului. Operele de artă au fost depozitate la început la Prado, dar după ce Prado a fost lovit de nouă bombe la sfârșitul lunii noiembrie, María, împreună cu soțul ei Rafael, a organizat evacuarea muzeului la 3 decembrie, cu un convoi de camioane camuflate într-o locație sigură din Valencia. Rafael a scris mai târziu Noche de guerra en el Museo del Prado (Nopate de război în Muzeul Prado), o piesă de teatru în care personajele din tablourile lui Goya reveneau la viață pentru a apăra orașul asediat Madrid. Piesa a avut premiera la Piccolo Theatre din Roma în 1973 și la Teatro María Guerrero din Madrid în 1977.

Exilul (1939–1977)
După înfrângerea republicanilor ei au fugit la Paris prin Oran. Au trăit în Paris până la sfârșitul anului 1940, lucrând ca traducători pentru radio-ul francez și crainici pentru emisiunile Paris-Mondial din America Latină. După ocuparea Franței de către germani au călătorit pe mare de la Marseille la Buenos Aires pe vasul SS Mendoza unde s-au întâlnit cu alte mii de spanioli care au fost forțați să-și părăsească țara. Aici ea a folosit exilul în avantajul ei pentru a-și critica țara și a evita cenzura franchistă. În 1941 María a născut-o pe fiica lor, poeta Aitana. În timpul anilor 1940 și 1950, ea a organizat lecturi din operele ei în folosul victimelor nazismului sau a muncitorilor greviști din Argentina; multe dintre ele au fost organizate în colaborare cu soprana Isa Kremer, care a cântat la aceste întâlniri.

Odată cu alegerea ca președinte a lui Juan Perón cenzura politică și artistică i-a făcut viața din ce în ce mai dificilă în Argentina și în 1963, după o ședere de 23 de ani în Buenos Aires, s-au mutat la Roma. La 27 aprilie 1977 s-au întors în Spania după aproape treizeci și opt ani de exil. María, cu toate acestea, suferea de maladia Alzheimer și nu a putut să-și recunoască nici măcar pe cei mai apropiați prieteni. Ea a petrecut ultimii săi ani de viață într-un sanatoriu montan din apropierea Madridului. A murit la 13 decembrie 1988 și este înmormântată în cimitirul de la Majadahonda, aflat în apropiere de Madrid. Pe piatra ei funerară se află cuvintele scrise de către soțul ei: "Esta mañana, amor, tenemos veinte años" (În această dimineață, iubito, avem douăzeci de ani). María Teresa León i-a iubit întotdeauna pe Gonzalo și Enrique, primii ei copii. În viața ei a suferit de pe urma separărilor produse de cele două exiluri: primul față de copiii ei și apoi de țara sa.

Scrieri
Volume de povestiri:
 Cuentos para soñar (1928, dedicat fiului ei cel mai mare, Gonzalo)
 Le bella del mal amor (1930)
 Rosa-Fría, patinadora de la luna (1934)
 Tales from Contemporary Spain (1935)
 Morirás lejos (1942)
 Fábulas del tiempo amargo (1962)

Romane:
 Contra viento y marea (1941)
 El gran amor de Gustavo Adolfo Bécquer (1946)
 Don Rodrigo Díaz de Vivar, el Cid Campeador (1954)
 Juego limpio (1954)
 Menesteos, marinero de abril (1965)
 Doña Jimena Díaz de Vivar (1968)
 Cervantes, El soldado que nos enseñó a hablar (1978)

Non-Ficțiune:
 La historia tiene la palabra (1944)
 Sonríe China (1958)
 Memoria de la Melancolía (1977) - autobiografie

Piese de teatru:
 Huelga en el Puerto (1933)
 La liberdad en el tejado (scrisă în exil și publicată în 1989)

Scenarii:
 Los ojos más bellos del mundo (1943)
 La dama duende (1945)
 Nuestro hogar de cada día (1958, pentru radio)

Traduceri:
 Mihail Sadoveanu: El Hacha (conține traducerea romanelor Baltagul și Nopțile de Sânziene) (Seijos y Goyanarte, Buenos-Aires, 1964)
 Liviu Rebreanu: El bosque de los ahorcados (Pădurea spânzuraților) (Losada, Buenos-Aires, 1967; reeditată de Editorial de Arte y Literatura din Havana în 1975) - împreună cu Rafael Alberti

Referințe

Nașteri în 1903
Decese în 1988
Scriitori spanioli
Traducători spanioli

María Teresa León


Ludvig 1., Ludwig 1., Louis 1. eller Luis 1., kan henvise til flere regenter med dette navn:

 Ludvig den Fromme (778–840) – Tysk-romersk kejser og konge af Frankerriget 814–840
 Ludvig 1. (død 1140) – landgreve af Thüringen 1123–1140
 Ludvig 1. (ca. 1098–1158 – greve af Württemberg 1143–1158
 Ludvig 1. (1172–1205) – greve af Blois 1191–1205
 Ludvig 1. (1279–1341) – hertug af Bourbon 1327–1341
 Ludvig 1. (1376-1446) – greve af Vendôme 1403–1446
 Ludvig 1. (1473–1523) – greve af Nassau-Weilburg 1492–1523
 Ludvig 1. (1530–1569 – fyrste af Condé 1546–1569
 Ludvig 1. (1579–1650) – fyrste af Anhalt-Köthen 1603–1650
 Louis 1. (1642-1701) – fyrste af Monaco 1662–1701
 Ludvig 1. (1707–1724) – konge af Spanien 1724–1724
 Ludvig 1. (1753–1830) – storhertug af Hessen 1806–1830
 Ludvig 1. (1763–1830) – storhertug af Baden 1763–1830
 Ludvig 1. (1786-1868) – konge af Bayern 1825–1848
 Ludvig 1. (1838–1889) – konge af Portugal 1861–1889

Ludvig 1.


Galemire ist der Familienname folgender Personen:

 Jorge Galemire (1951–2015), uruguayischer Gitarrist und Sänger
 Julia Galemire (* 1923), uruguayische Schriftstellerin

Galemire


Grydelåg er et låg til at lægge over en gryde, typisk fremstillet af glas eller metal.  Grydelåget kan benyttes for at undgå fremmedlegemer i maden, desuden spares der energi under opvarmning ved brug af grydelåg, da der kun skal bruges en tredjedel energi i forhold til hvis man ikke benytter låg.

Kilder

Gryder

Grydelåg


Patterson station is a commuter rail stop on the Metro-North Railroad's Harlem Line, located in Patterson, New York.

It is the northernmost station on the line in Putnam County, and the first station beyond the end of electrification.

History
The New York and Harlem Railroad built their main line through Patterson towards Dover Plains in 1848, when Patterson station opened. NY&H was acquired by the New York Central and Hudson River Railroad in 1864 and eventually taken over by the New York Central Railroad. On August 3, 1952, a derailment of milk cars and other freight at the station took place, which resulted in no injuries or deaths, but nevertheless startled the community.   As with most of the Harlem Line, the merger of New York Central with Pennsylvania Railroad in 1968 transformed the station into a Penn Central Railroad station. Penn Central's continuous financial despair throughout the 1970s forced them to turn over their commuter service to the Metropolitan Transportation Authority, who eventually converted into a Metro-North station in 1983.

Station layout
The station consists of a four-car-long high-level side platform to the west of the track.

Notes

References

External links

Patterson Railroad History

Metro-North Railroad stations in New York (state)
Former New York Central Railroad stations
Railway stations in Putnam County, New York
Railway stations in the United States opened in 1848
Transportation in Dutchess County, New York
1848 establishments in New York (state)

Patterson station (Metro-North)


Košarkaški klub Hercegovac je košarkaški klub iz Bileće, Bosna i Hercegovina.
Utakmice igra u Sportskoj dvorani Bileća.

Osnovan je 1981. godine. Od tad do danas uspješno se natjecao na domaćoj i široj športskoj pozornici. U malo više od dva desetljeća koliko postoji odgojio je brojne naraštaje mladih košarkaša. KK Hercegovac je osobito nazočan u bh. športskoj javnosti u 21. stoljeću. Do Premijer lige došao je 2001. godine. U njoj se natjecao do 2012. godine, kad je zbog financijskih problema istupio iz natjecanja. KK Hercegovac natjecao se i u europskom Challenger kupu sezone 2002./03.

Klub okuplja oko 150 članova koji vježbaju u svim dobnim kategorijama: pionira, kadeta, juniora, omladinaca i seniora. KK Hercegovac suorganizira popularni turnir u streetballu.

Od igrača koji su ponikli u KK Hercegovac, a napravili su zavidnu karijeru, ističu se:
 Žarko Vujović (Sloboda Dita Tuzla, Lokomotiva Mostar, Metalac Valjevo, Pivovarna Laško, Sloboda Dita Tuzla),
 Željko Bošnjak (Jug Dubrovnik, Radnički Beograd, Triglav Kranj, Litia, ),
 Goran Radmilović (Vrace Sarajevo, Beovuk Beograd) i
 Dragan Vujović (BFC Beočin Beočin, Proleter Zrenjanin, Jagodina, Polet Keramika Bečej, reprezentacija Republike Srpske),

a od mlađih igrača:
 Milan Milošević (Sloboda dita, Crvena zvezda, Bosna ASA BH Telekom, Keravnos Nikozija, Budućnost, bh. reprezentacija) i
 Draško Albijanić (Leotar, Sloboda Dita, Borac Banjaluka, Asesftom Ploestija, bh. reprezentacija).

KK Hercegovac ima uvjerljivo najveću posjetu na utakmicama u svim natjecateljskim razredima.

Vanjske poveznice
https://www.bilecasports.blog.rs
Sportsport.ba

Bosanskohercegovački košarkaški klubovi
Bileća

KK Hercegovac Bileća


Autoliv, Inc. is a US-domiciled, Swedish-headquartered automotive safety supplier with sales to all leading car manufacturers worldwide.  Together with its joint ventures, Autoliv has over 68,000 employees in 27 countries, of whom 5700 are involved in research, development and engineering. In addition, the company has 14 technical centers around the world, including 20 test tracks, more than any other automotive safety supplier.

The group is among the largest Tier 1 automotive suppliers in the world, with annual revenues exceeding US$8 billion, and is part of the Fortune 500, ranking #289 in 2018.

Autoliv is headquartered in Stockholm, Sweden. In the United States, Autoliv, Inc. is incorporated in Delaware, USA. The company's shares are listed on the New York Stock Exchange and its Swedish Depository Receipts on the Nasdaq Stockholm.

History
Autoliv was founded in Vårgårda, Sweden in the form of Auto Service AB in 1953 by Lennart Lindblad. In 1956, the company became a pioneer in seat belt technology when it began production of two-point seat belts. The name of the company was changed to Autoliv AB in 1968. It was bought in 1974 by Granges Weda AB, inventors of the retractable seat belt. Granges Weda was acquired in turn in 1989 by Electrolux and changed its name to Electrolux Autoliv AB. During the 1980s and 1990s, the company grew through acquisitions, mainly in Europe. Between 1994 and 1997 the company was listed on the Stockholm Stock Exchange under the name of Autoliv AB and in 1997 it merged with the American firm Morton ASP Inc to form Autoliv Inc. In June 2018, the company spun off its Electronics business into a separate company Veoneer Inc.

In November 2019, Autoliv selected Fredrik Westin as Chief Financial Officer and Executive Vice President, succeeding Interim CFO Christian Hanke.

Products
The company develops, manufactures and markets safety systems (estimated market share of approximately 42% in 2020) such as airbags, seatbelts, steering wheels, and passive safety electronics. It also produces pedestrian protection systems.

See also
List of Swedish companies
Veoneer

References

External links

Companies listed on the New York Stock Exchange
Companies listed on Nasdaq Stockholm
Electronics companies of Sweden
Multinational companies headquartered in Sweden
Swedish companies established in 1997
Technology companies established in 1997
Manufacturing companies established in 1997
Manufacturing companies based in Stockholm

Autoliv


Worth er en kommune i det nordlige Tyskland, beliggende i Amt Hohe Elbgeest under Kreis Herzogtum Lauenburg. Kreis Herzogtum Lauenburg ligger i delstaten Slesvig-Holsten.

Geografi
Worth ligger ca. 26 km sydvest for Hamborg mellem byerne Schwarzenbek mod nordøst og Geesthacht mod syd ved Elben.

Eksterne kilder/henvisninger

 Kommunens side på amtets websted.
 Statistikamt Nord – Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein 4. Quartal 2014 (XLSX-Data) (Fortschreibung auf Basis des Zensus 2011)

Byer i Slesvig-Holsten
Byer i Kreis Herzogtum Lauenburg

Worth


Zenica ( ; ; ) is a city in Bosnia and Herzegovina and an administrative and economic center of the Federation of Bosnia and Herzegovina's Zenica-Doboj Canton. It is located in the Bosna river valley, about  north of Sarajevo. The city is known for its Ironworks Zenica factory but also as a significant university center. According to the 2013 census, the settlement of Zenica itself counts 70,553 citizens and the administrative area 110,663.

The urban part of today's city was formed in several phases, including Neolithic, Illyrian, the Roman Municipium of Bistua Nuova (2nd–4th century; old name of the city), with an early Christian dual basilica. Traces of an ancient settlement have been found here as well; villa rustica, thermae, a temple, and other buildings were also present. Earliest findings in the place date from the period 3000–2000 BC; they were found in the localities of Drivuša and Gradišće. Zenica's current name was first mentioned in 1415. A medieval church has been unearthed in Zenica, as well as the Franciscan Monastery of St. Mary. The independence of Medieval Bosnia is directly connected to Zenica (Gradješa's plate and abjuration act; Kulin ban's time; Vranduk, a castle of the Bosnian kings; Janjići and 'hižas' [homes] of Bosnian Church members; stećci, stone tombstone monuments, etc.) During Ottoman rule (1463–1878), Zenica became a Muslim town; at the end of the 17th century, Zenica had 2,000 citizens, mostly Muslims; Orthodox and Catholic Christians are mentioned again from the end of the 18th century, and Jews in the 19th century. Modern Zenica was mostly built in the Austro-Hungarian and Yugoslavian periods. The population rose rapidly during the 20th century, and from the Bosnian War until 2013, the city lost a quarter of its population. The municipality of Zenica became the City of Zenica in 2014.

The city is geographically located in the heart of Bosnia. The settled area is  and of the city proper covers . Elevation is . The rivers Bosna, Lašva, Babina, and Kočeva flow through the settlement. A moderate continental climate prevails. The city has thirteen urban local settlements and it consists of a total of 81 rural settlements.

Zenica has nine national monuments. The football club Čelik is a landmark of the city, and it also has one of the tallest buildings in Bosnia and Herzegovina—Lamela. Famous Zenicans include Semir Osmanagić, Anabela Basalo, Danis Tanović, Amar Jašarspahić Gile, Mladen Krstajić, Dejan Lovren, Mervana Jugić-Salkić, and Amel Tuka.

Etymology

There are several theories about the origins of name Zenica.

According to orally transmitted tradition, the city was named after the pupil of the eye (Ekavian  – pupil). There is also a legend that Zenica's name is derived from when Queen Katarina Kosača Kotromanić, who was leaving Bobovac during the Ottoman conquest of Bosnia in 1463, said "My pupil is left behind!" (). Because of its location in the center of Zenica field, the city is indeed analogous to the eye's pupil.

The name of the city can also be derived from the word zenit, meaning zenith, because it is in the center of Bosnia and Herzegovina.

History

The urban part of today's Zenica formed through several phases, which chronologically include a Neolithic community, the Illyrian 'gradina', the Roman Municipium of , and a Christian era-community.

In the Bilimišće district, traces of ancient settlements have been found. In the outlying villages of Putovići and Tišina, where villa rustica dominate, thermae, a temple, and a series of other sites are also present.

Prehistory
The earliest findings in Zenica date from the period of 3000 to 2000 BC; they were found in the localities of Drivuša and Gradišće. Metal axes, arrows, ornamental fibulae, and ceramic remains were unearthed from the Orahovički stream near Nemila, Gračanica, Ravna, and other places.The Illyrians came to this region during the transition from the Bronze and the Iron Age (from the 6th to the 5th centuries BC). Their defensive buildings, "gradinas", are the best known (the word is derived from the verb  – to build).The urban part of today's Zenica was already formed in the younger Stone Age—the Neolithic, and especially later, during the time of the Illyrians. Toponyms of their "gradinas" demonstrate this: Gradišće, Gračanica, Gradac. A specific locality, Gradina, in Kopilo village, indicates that Zenica and its surrounding areas hosted organized human life around 2000 BC. There is a weak question of the presence of the Illyrian Old-Balkan tribe of Daesitiates in the Zenica region. The Daesitiates are a result of ethno-social development of early human life in prehistory; the transition period from the Bronze to the Iron Age resulted with Daesitiates emerging at the Lašva–Drina river belt. The Daesitiates confronted the Romans in 34 BC; the Romans did not make a long-lasting triumph, and the Illyrians were defeated in the city of Arduba, which was burnt down in 6–9 A.C. This is how the royal city of Vranduk probably existed in the time of the Illyrians, under the name Arduba.

Recent () international archaeological research, conducted by the Vienna (), Zenica (Zenica museum), and students and scientists from Sarajevo, using modern technology, shows that settlements with people and animals existed near Zenica over 3,100 years ago. Skeletons of pigs, cattle, and goats were found in Kopilo, an elevated place (600 m a.s.l.), indicating a farming settlement. Two tombs (one with human bones and ceramics), two tumuli, and a completely new prehistorical settlement, Ravna gradina, were also found.

Antiquity
The Romans tried to conquer the region at the end of the 3rd century BC Bellum Batonianum and were present in the area from the 6th to the 9th centuries. They ruled continuously in many areas until close to the end of the 4th century (after Arduba's fall).

Today's area of Zenica had its peak in the first six centuries of the Common Era, when it included one the most important municipiums and centers of Christian dioceses in Bosnia: Bistua Nuova—seat of the Bistuenska diocese and the seat of Roman Christianity in the Bosnian area prior to the Slavs' arrival. Data suggesting that Bistua Nuova's bishop Andrew (Andreas, Andrija) took part in and was a signer of Solin sinodas in 530 and 533 underlines its importance. Ancient tombstone monuments date from ancient Bistua Nuova, as well as remains of old Christian basilicas. In the urban settlement of Odmut and the rural settlements of Putovići and Tišina, archaeologists have found epigraphs that have led them to conclude that Bistua Nuova was in the Zenica area.

An important road towards Salona (Solin), Argentarium (Srebrenica), and Sirmium (Srijemska Mitrovica) also passed through Bistua Nuova.

Barbarian invasions from the north (mainly Germans at the end of the 3rd century, as well as Slavs later) forced Christianity to retreat from these areas. During the invasions, at the beginning of the 7th century, Bistua Nuova was destroyed, along with its basilica.
It is believed that the barbarian invasions destroyed a huge part of the ancient inheritance. Goths, Avars, and Slavs passed through this location. The Slavs came in the 6th and 7th centuries and inhabited the middle part of the Bosna river stream—where Zenica Field is located. They formed tribal communities and were organized into a tribal ruling unit called a "župa" (parish). After their invasions, almost one century was needed for the first Slavic countries to form.

Medieval Bosnia
The history of medieval Zenica is not well recorded. There is but a single item of evidence from 1244 about Croatian-Hungarian king Béla IV's charter. According to the documents that have so far been studied, the city's current name was first mentioned on 16 March 1436 (or 20 March 1436, annually celebrated as "Zenica Day") and later—Zenica is mentioned in a series of documents related to the Republic of Ragusa (Republic of Dubrovačka). Among other Bosnian parishes, Bored parish, which includes "Bilina poila", is mentioned in the charter. The place refers to one part of the town of Zenica, today known as Bilino polje. The same place is mentioned in another document, dated 8 April 1203; it records a group of Bogomil chiefs who renounced paternalism before Innocent III's court chaplain John of Casamaris. Bogomilism's presence in the Zenica area and its status as a seat of the Bogomil Church is supported not only by written documents but also by headstones that illuminate the church's hierarchy.

In the Middle Ages, specifically in 1370, the settlement of Klopče was mentioned, as well as a family of that name. On 8 January 1404, the Bosnian bishop from Janjići sent dispatches to the Ragusan prince Vlaho Sorkočević. In the Zenica settlement of Varošište, a medieval church has been unearthed, as well as a Franciscan monastery to St. Mary, which was built by sculptor Ivan Hrelić, a student of Juraj Dalmatinac.

Ottoman era

Bosnia suffered Turkish incursions starting in 1386. The first Ottoman entry into Zenica relates to their win over Hungarian warriors near Doboj in 1415. Zenica has been mentioned under today's name since that event. The first official record of the city's name is in a document dated 16 March 1436, which relates to the invasion and robbery of Zachlumia by the Ottoman Duke Barak, who retreated towards Zenica and there received Ragusan money in the name of redemption. From the time of that event until the complete establishment of Ottomans rule in Bosnia in 1463, there is no mention of Zenica in relevant documents. For that reason, this era of the city's history cannot be covered in detail.

After administrative changes introduced in the first years of the rule, Zenica became part of Brod kadiluk in the newly formed Sanjak of Bosnia. Nahya of Zenica was first mentioned in 1485. It bore that name until the end of the 18th century and later became Zenica srez.

During Ottoman rule (1463–1878), the change of direction in the main trade route in turn changed the city and, except for a short period when it was a seat of the Brod judge Qadii (until 1557), Zenica was a kasbah that included mosques, a madrasa, several maktabs, shadirvans, caravanserais, and other types of Islamic architecture.

In one description from 1697, Zenica had 2,000 citizens, the majority of whom were Muslim. At the end of the 18th century Orthodox and Catholic Christians are mentioned again, as are Jews in the 19th century.

After the ruin and exodus following the intrusion of Eugene of Savoy in 1697, a time of stabilization began in Zenica.

Austro-Hungarian era
After the Berlin Congress, held in 1878, the Austro-Hungarian monarchy was given the rights to occupy Bosnia and Herzegovina; armed resistance to occupying troops soon arose. It is believed that Zenica, more precisely the Hadži Mazića house, was the place of negotiations between representatives of the Ottoman authorities in the Bosnian vilayet of Hafiz-pasha and the commander of the Austro-Hungarian occupying forces, General Filipović, on the conditions of a cessation of the conflict.

During this time, Zenica witnessed the construction of various types of economically significant infrastructure, including a railway from Bosanski Brod in 1879, a coal mine in 1880, a paper factory (1885), ironworks (1892), and a penitentiary (1886). In 1908, a power station was built, which enabled the introduction of electric public lighting. State schools were also opened, the first in 1885 and the second in 1910. Confessional schools also opened, both for Catholic and Orthodox churches, and lectures at these schools and at madrasas began to be conducted in the local language. Cultural societies were organized, such as the Croatian Singing Society, as well as hunting and mountaineering clubs. In 1910, the first cinema opened in Zenica.

End of the 19th century; 20th century

By the end of the 19th and the beginning of the 20th centuries, urbanization was underway and the number of citizens increased severalfold. According to the 1910 census, the town had a population of 7,215. This rapid growth was reflected by a construction boom: The Orthodox Church of the Nativity of Our Lady was erected in 1885, two Catholic churches went up in 1910, and a synagogue was built in 1903, not to mention hotels, schools, water-supply infrastructure, modern roads, etc.

After World War I, the Kingdom of SHS was formed, which in 1929 became the Kingdom of Yugoslavia and included Bosnia and Herzegovina. The political, economic, and social life of Bosnia and Herzegovina from 1918 to 1941 stagnated, though this situation changed slightly before the beginning of World War II, with investments in the city's ironworks.

Yugoslavia
After Zenica's liberation by partisans on 12 April 1945, today celebrated as Zenica Liberation Day, the city began to develop as an industrial center. It expanded and included the former villages of Bilino Polje, Klopče, and Radakovo. New apartment blocks were built to cater to the increasing number of coal miners and steelworkers. The town's population in 1948 was only about 15,000 and by 1961, it had grown to over 30,000. In 1981, that number stood at over 63,000 and after the last Yugoslavian census, the town had over 96,000 citizens, a sixfold increase in population since the formation of Yugoslavia.

Bosnian War

One year before the outbreak of the Bosnian War, in 1991, Zenica became the seat of one of the first private and independent radio stations in Eastern Europe—Radio CD-CEMP. In the spring of 1993, the station's owner, a journalist, won a Belgian accolade for independent journalism, "The Pen of Peace".

The first official civilian victim of the Bosnian War in Zenica was a two-year-old Croat girl named Matea Jurić (29 July 1990 – 13 May 1992), who was killed by a gunshot during the blockade of the military barracks of the JNA in the urban settlement of Bilimišće. A memorial was erected in her honour.

On 19 April 1993, during the Croat–Bosniak War, sixteen civilians were killed and fifty injured when a HVO howitzer-fired grenade hit the central bazaar of Zenica. The grenade was shot from the village of Putićevo []. During this period, Zenica was isolated from the rest of the world for a year and a half. The city suffered significant losses from sniper fire, arson, hunger, and a lack of electricity.

Zenica's populace changed much during the war, with the arrival of Muslims (today's Bosniaks) from other parts of Bosnia and Herzegovina and the departure of Serbs to areas under Serb control.

21st century
Zenica recovered from the war and has continued to make slow progress. The city was governed for twenty years by the majority-Bosniak and Muslim Party of Democratic Action (SDA), which was mired in corruption and inefficiency, causing parts of the city to lack public lighting, water supply, a functioning sewer system, and paved roads.

A drastic population decrease of approximately 26% can be seen between 1991 and 2013, with Zenica losing one quarter of its citizens, partly due to the war as well as unfavourable economic circumstances, prompting young and middle-aged residents to emigrate to other parts of Europe and the United States.

In 2014, Zenica—as well as other cities in Bosnia and Herzegovina—witnessed violent citizen protests. Various buildings were attacked and demolished, tens of people were taken to the hospital, and several officials resigned.
The same year, Zenica was recategorized from a municipality to a city.

In the 2016 Bosnian municipal elections, independent politician Fuad Kasumović became mayor of the city. During his three years in office, he accelerated development, focusing on areas that had been neglected up to that point: city lighting was introduced, water-supply and sewer systems were upgraded, roads were paved, and bicycle lanes were introduced on a large scale. In 2019, German company nextbike introduced their bike-sharing system to the city. Plans were made for a new municipal heating system in order to put an end to regular heat shutoffs during the coldest seasons. New Year's concerts began to be held on the main square. The Serbian pop band Miligram inaugurated the event in 2017/18. Various other events have been organized, including the Zenica summer fest, music festivals, arts and crafts fairs, bazaars, and the like, thus improving the city's economic outlook. Additionally, the issue of stray dogs in the urban core was handled, pollution was significantly reduced, public transport was improved, and the city is also planning to resolve the problem of unemployment and to modernize the education system, among other projects.

Geography
Zenica is located in the heart of Bosnia, in the central part of the river Bosna's flow, after which the country is named. Its average elevation is  above sea level.

Topography and layout
The topography of the city is that of a valley–basin. It is made up of a series of alluvial planins, hills, and mountain passes. The average altitude of the city itself, which is surrounded by hills, is . However, there are many higher positions, such as Tvrtkovac, a hiking destination, whose altitude is . The Zenica basin extends from the Lašva river canyon in the south to the Vranduk canyon and Vranduk gorge in the north—of an average length of  and with an average altitude of . Overview of the highest hills and mountains is given in the table below.

The lowest topographical areas of Zenica are along the river Bosna. In both eastern and western directions, the altitudes increase and thus, the northwestern and northeastern areas of the city are the highest.

Water

Zenica is characterized by many small rivers and streams; all of them flow into the Bosna river basin.

The Bosna is the most important body of flowing water in the Zenica area. It springs from Ilidža, near Sarajevo, and flows into the river Sava, near Bosanski Šamac. Thus, the river has a natural south–north flow. Out of a total length of ,  of the river is in the city, and most residences are built alongside it, as are roads and railways.

Apart from the Bosna, the rivers Lašva, Babina, and Kočeva also flow through Zenica.

Climate
Within the municipality, a moderate continental climate prevails. Summers are hot and winters moderately cold. The mean annual temperature is , average annual precipitation is , with the lowest monthly precipitation occurring in March and the highest in November. The coldest month is January, with an average annual minimum of , while July is the hottest, with an average annual maximum of ]. The lowest mean monthly temperature in Zenica was in January 1964 [; minimal  in January 1963] and the highest mean monthly temperatures were registered in August 2003 [; maximal  in August 2003]. Relative air humidity is 70% and cloudiness 6.1 tenths. Air pressure is 976.3 millibars. Zenica has one meteorological station, founded in 1925 and located at an elevation of  above sea level.

Ecology

Zenica's industry has polluted and damaged the city's environment. After the Bosnian War, its main polluter, the ironworks, was incapacitated. However, several years later, the old steelworks partially resumed operations, and a non-partisan citizen organisation called Eko pokret Zenica began to protest it, together with the local branch of the Greens of Bosnia and Herzegovina political party.

The Babina river basin was declared a nature park after the group's intercession. The city has also entertained initiatives to create a dam on the Vranduk. The Greens of Bosnia and Herzegovina and Eko pokret have opposed this as well, declaring the Vranduk a national park.

Mošćanica, the regional waste landfill, is located between the villages of Mošćanica, Mutnica, Palinovići, Briznik, Arnauti, Ponihovo, and Plavčići, southeast of Zenica.

Urban settlements
The urban part of Zenica consists of the following settlements:

 Jalija
 Odmut
 Mokušnice
 Londža
 Pišće
 Blatuša
 Crkvice
 Babina River [Babina Rijeka] (Old Radakovo)
 New Radakovo [Novo Radakovo]
 Sejmen
 Old Čaršija [Stara Čaršija] (toward Čaršijska mosque)
 New Zenica [Nova Zenica]
 Lukovo Field [Lukovo Polje]

Demographics

Zenica's population increased from 7,215 in 1910 to 15,550 in 1948 and 63,869 in 1981.

According to the 1991 population census in Bosnia and Herzegovina, Zenica proper had 96,027 citizens, with the population of the greater municipality being 145,517, living in 81 settlements. According to the 2013 census, Zenica had 70,553 residents (not including Upper Zenica and surrounding villages), while the greater Zenica municipality had 110,663 inhabitants.

Population of Zenica city

Population of the municipality

Common surnames
In Zenica-Doboj Canton, as of February 2020, the most common surnames are as follows:

 Hodžić
 Halilović
 Delić
 Spahić
 Bašić
 Imamović
 Kovačević
 Kadrić
 Tadić
 Marković
 Babić
 Begić
 Alić
 Šehić
 Selimović
 Beganović
 Hadžić
 Muratović
 Tomić
 Šišić
 Dedić
 Karić
 Smajić
 Sinanović
 Jukić
 Vidović
 Ramić
 Dizdarević
 Brkić
 Softić
 Avdić
 Pavlović
 Matijević
 Bošnjak
 Pašalić
 Šabanović
 Fejzić
 Radić
 Kovač
 Lukić
 Petrović
 Hasić

Economy

Zenica is an industrial center. The main types of industry in the city are iron and steel production, as well as coal mining. Extraction of brown coal in Zenica began in 1880 and production of steel in 1892.

In 1990, the municipality produced 1.4 tons of steel, 924,000 tons of coal,  of cloth, and 158,000 hL of milk, among other commodities. Employed workers numbered 49,415–53,419 in the civil sector and 4,004 in the private sector.

Even though the Bosnian War (1992–1995) did not cause as much destruction to Zenica as it did elsewhere, it damaged the economy. This is reflected in the interruption of steel processing and a decrease in its production.

Farming and cattle breeding are a significant component of the city's economy, with potatoes, carrots, onions, corn, and wheat being the most commonly grown crops.

Politics

Official symbols

The City of Zenica has a coat of arms and a flag.

The coat of arms bears several symbols that represent the city of Zenica. On the left side, following the frame, the contour of the Bosna river can be seen, cut by two horizontal lines in the lower part—a symbol of communication. Within the main portion of the shield, there are four circular symbols. Clockwise: the symbol of Vranduk—the northern gate of the city; one of the six crosses from ban Kulin's plate and a symbol of Christianity; a crescent moon—symbol of Islam and the Ottoman period; and crossed hammers—a symbol of coal mining and heavy industry. The city's flag is in the shape of a rectangle divided into a yellow upper part and a light green bottom, colours that match the coat of arms, which is positioned in the centre.

Governance: seats of administration
The city of Zenica is administered by the Authority of the City of Zenica and the seat of the City of Zenica (Municipality until 2014). The Authority consists of a City Mayor (Municipality Mayor until 2014), the Council of the City of Zenica (Municipality Council until 2014), and the City Attorney's Office (Municipality Attorney's Office until 2014).

Mayors and City Mayors

Below is a list of former Zenica Mayors1–36 + * and City Mayors**.

 Suljo Arnaut (1878)
 Ahmetaga Mutapčić (1889–1895)
 Esad Alikadić (1898–1905)
 Ali Harmandić (1906–1913)
 Mahmud Tarabar (1913–1917)
 Osman Mutapčić (1917–1923)
 Ivo Ghey (1923–1925)
 Ahmed Mutapčić (1926–1931)
 Abdulaziz Asko Borić (1932–1935)
 Eniz Mutapčić (1935–1936)
 Mehmedalija Tarabar (1936–1941)
 Ismet Salčinović (1941–1946)
 Mustafa Čolaković (1945)
 Mustafa Mujagić (1945)
 Abdulaziz Asko Borić (1945–1946)
 Jozo Marčinković (1946–1948)
 Veljko Bilanović (1949–1950)
 Nikola Spaić (1951–1952)
 Safet Uzunović (1952–1955)
 Đuro Vekić (1955–1959)
 Milko Križanović (1959–1960)
 Ezher Ezo Arnautović (1960–1965)
 Vinko Jelčić (1965–1966)
 Muhamed Berberović (1966–1970)
 Abdulah Mutapčić (1970–1974)
 Vinko Jelčić (1974–1978)
 Nikola Mirković (1978–1982)
 Salim Tarabar (1982–1983)
 Muhamed Pašalić (1983–1984)
 Nikola Telebak (1984–1985)
 Omer Filipović (1986–1988)
 Bogdan Kolar (1988–1990)
 Ibrahim Alispahić (1990–1992)
 Besim Spahić (1992–1997)
 Ferid Alić (1997–2000)
 Zakir Pašalić (2000–2004)
 Husejin Smajlović (2004–2016)
 Fuad Kasumović (2016–present)

 source:

Culture

Zenica has the following institutions of cultural importance: the Camera Symphony Orchestra, Bosnian People's Theater, Youth chorus, Art gallery, and Museum of the City of Zenica.

The Zenica branch of the Croat culture society Napredak ("advancement") has since 2010 organized annual Easter events. Another regular Easter event that takes place is the "Festival of rakijas and liqueurs".

The medieval music group Ensemble Fugato hails from Zenica, as does the reggae/dub/rock band Dubioza kolektiv and the pop-rock band Nemoguće Vruće.

National monuments

There are several national monuments in Zenica:

Attractions

 Zenica Synagogue
 Kameni spavač [Stone sleeper monument]
 Spomenici  [NOB monuments]
 Bulevar Kulina bana [Kulin Ban boulevard]
 Stara čaršija [Old market]
 Hadži Mazića kuća [Hadži Mazića house]
 Medresa [Madrasah]
 Korzo [Corso]
 Kameniti most [Stone bridge]
 Muzej grada Zenice [Zenica City Museum]
 Crkva Rođenja Presvete Bogorodice [Church of the Nativity of Our Lady]
 Crkva Svetog Ilije [St. Elijah Church]
 Čaršijska džamija [Čaršijska mosque]
 Sejmenska džamija [Sejmenska mosque]
 Smetovi
 Bistričak
 Kamberovića polje
 Lamela
 Bosansko narodno pozorište [Bosnian People's Theater]
 Gradska tržnica [City market]
 Sajam ZEPS [ZEPS fair]
 Sajam Dani organske proizvodnje [Organic produce fair]
 Festival Zenica summer fest
 Robne kuće Bosanka [Bosanka & Zeničanka shopping malls]
  Džananović [Džananović shopping center ]
  "Kemal Kapetanović" [Kemal Kapetanović metallurgical institution]
 Željezara Zenica [Zenica Ironworks]
 Papirna
 Rudnik Stara jama [Old pit mine]
 Zenica prison
 Dom Armija BiH[Army house, formerly the JNA house]
 Arena Zenica
 Hotel Internacional
 NK Čelik Zenica Football club
 Bilino Polje Stadium Football stadium
 Četiri solitera na Odmutu [Four soldiers on Odmut]
 Zgrada Jabuka [Apple building]
 Crkvice
 Jalija
 Janjići
 Drivuša
 Carina i Stari mlin u Zacarini [Carina and old mill in Zacarina]
 Bazeni u Babinoj Rijeci [Pools in Babina Rijeka]
 Kino CineStar movie theatre
 Zelena & Buvlja / stočna pijaca [Green & Flea / cattle piazzas]
 Gradska kafana [City coffee house]
 Mljekara  [Dairy factory]
  Nova Zenica i Kanal [New Zenica and Kanal business zone]
 Most Drvena ćuprija [Wooden bridge]
 Viseći Jalijski most [Jalija suspension bridge]
 Dom penzionera Zenica [Zenica retirement home]
 Spomenik  na Smetovima [Monument to  at Smetovi]
 Zgrada HKD "Napredak" ["Napredak" building]

Sports

Zenica has a variety of sports facilities and clubs, and its athletic teams have performed and won trophies nationally and overseas.

The NK Čelik Zenica football club is a two-time winner of the former Central European Cup and has thrice been state champion. The town's rugby team has also won several national championships. Notable local athletes include tennis player Mervana Jugić, high jumper Elvir Krehmić, and karateka Arnel Kalušić.

Scouting
Scouts (Izviđači) are a children's and youth movement run by adult members of the organization.
Scouts mainly learn to form relationships with each other as well as various other useful skills, both related to living in nature and in an urban environment. In 2017, the Zenica scouting organization marked its 65th anniversary. Since its founding, about 100,000 young people have passed through its ranks.

Club list

 Atletski klub "Zenica" [athletics]
 Biciklistički klub "Zenica – Metalno" [cycling]
 Bokserski klub "Čelik" [boxing]
 Invalidski odbojkaški klub "Bosna" [disabled volleyball]
 Džudo klub "Policajac" [Judo]
 Karate klub ""
 Karate klub "Zenica – Mladost"
 Karate klub "Nico"
 Košarkaški invalidski klub "Bosna" [disabled basketball]
 Klub borilačkih vještina "Isak" [martial arts]
 Klub ekstremnih sportova "Scorpio" [extreme sports]
 Košarkaški klub "Čelik" (žene) [women's basketball]
 Košarkaški klub "Čelik" [basketball]
 Košarkaški klub "Željezara – Zenica" (žene) [women's basketball]
 Klub sjedeće odbojke "Zenica 92" [sitting volleyball]
 Malonogomentni klub "Drugari" [futsal]
 Fudbalski klub "Borac" (Tetovo) [football]
 Fudbalski klub "Iris" (žene) [women's football]
 Fudbalski klub "Čelik" [football]
 Fudbalski klub "Nemila" [football]
 Fudbalski klub "Zenica 97" [football]
 Fudbalski klub "Zlatni ljiljan" [football]
 Fudbalski klub "Željezničar" [football]
 Odbojkaški klub "Zenica" [volleyball]
 Odbojkaški klub "Ruki" [volleyball]
 Plivački klub "Željezara" [swimming]
 Rafting klub "Žara" [rafting]
 Rafting klub "Bosna" [rafting]
 Ragbi klub "Čelik" [rugby]
 Ragbi klub "Rudar" [rugby]
 Ragbi klub "Zenica 72" [rugby]
 Rukometni klub "Čelik" [handball]
 Smučarski klub "Zenica" [skiing]
 Stonoteniski klub "Mladost" [table tennis]
 Stonoteniski klub "Željezara" [table tennis]
 Streljački klub "Zenica" [shooting]
 Teniski klub "Čelik" [tennis]
 Tekvondo klub "Zenica" [taekwondo]
 Udruženje građana sportskih ribolovaca RD "Bistro" Zenica [fishing]

 source:

Transportation and infrastructure

Zenica is connected with Sarajevo [ southeast] by railway and road lines—both of which follow the valley of the Bosna river. Highway А1 connects Zenica with Sarajevo and Mostar. The railway follows further to the south, and terminates at the coast in Ploče (Croatia).

The most important infrastructure and transportation companies in Zenica (all d.o.o.) are Almy Gradnja, ITC, Arcon, Arel, Uniprojekt Komerc – Inžinjering, Komgrad – Ze, Almy-transport, Geosonda, Engra, and ŽGP – Zenica.

The closest airport is Sarajevo International Airport.

In 2019, the city began rebuilding the Vranduk tunnel.

Education

There are nineteen elementary and twelve high schools in Zenica.
The University of Zenica consists of several faculties: , , , , , , , and .

Media
The city has a public radio and television station, RTV Zenica, a free local newspaper, Superinfo, and it distributes the official gazette Službene novine Grada Zenica. The national publications Dnevni avaz, Oslobođenje, and  also have local branches in Zenica.

Notable people

 Hasiba Agić, Sevdalinka folk singer
 Bruno Akrapović, former football player
 Hamza Alić, shot putter – Balkan champion and European silver medalist
 Teoman Alibegović, basketball player
 Anabela Basalo, writer
 Sandra Bagarić, soprano and TV presenter
 Kenan Bajramović, basketball player
 Mensur Bajramović, basketball coach
 Elvir Bolić, former football player
 Senad Brkić, football player
 Ante Budimir, football player
 Aljoša Buha, bass player, member of Crvena jabuka
 Jasmin Burić, football player
 Dragan Čavić, Serb politician, fifth President of Republika Srpska (2002–2006)
 Jasmin Dizdar, film director
 Tarik Filipović, actor and TV presenter
 Nikolina Grabovac, basketball player (Croatia)
 Ahmet Hadžipašić, former Prime Minister of the Federation of Bosnia and Herzegovina (2003–2008)
 Adnan Harmandić, handball player
 Esad Hećimović, investigative journalist
 Arif Heralić, metal worker famous for having his face is on the 1955–1981 Yugoslavian 1,000 dinar banknote
 Mirsad Hibić, former football player
 Mirjana Horvat, sport shooter
 Branimir Hrgota, football player (Sweden)
 Amar Gile, pop-folk singer
 Darko Jelčić, drummer, member of Crvena jabuka
 Mervana , tennis player
 Edin Karamazov, lute player
 Dubioza kolektiv, ska/reggae/rock/ band
 Elvir Krehmić, high jumper
 Mladen Krstajić, football player, Partizan Belgrade (Serbia)
 Igor Laikert, Bosnian-Herzegovinian alpine skier
 Otto Lang, skier and American film producer
 Dejan Lovren, football player (Croatia)
 Danijel Ljuboja, theater actor, member of the ZKM ensemble (Croatia)
 Emir Mutapčić, former basketball player and coach
 Ivan Opačak, basketball player
 Semir Osmanagić, archaeologist
 Srećko Pejović, sport shooter
 Mesud Pezer, shot putter
 Vanja Plisnić, basketball player (Serbia)
 Senad Podojak, imam and Quran reciter
 Emir Preldžić, basketball player
 Milorad Ratković, former football player – European cup winner
 Hasan Rizvić, basketball player (Slovenia)
 Nermin Šabić, football player
 Zoran Savić, former basketball player – Olympic silver medalist, world and European champion; general manager of Barcelona (Spain)
 Vuka Šeherović, folk singer
 Ivan Šunjić, Croatian football player
 Danis Tanović, film director, Oscar winner
 Amel Tuka, middle-distance runner
 Siniša Ubiparipović, former football player (US)
 Nemoguće Vruće, rock band
 Jovan Ćulibrk

source:

International relations

Zenica is twinned (as 'Partner Cities', by 'Twinning Charter') with the following international cities:

  Gelsenkirchen, Germany
  Hunedoara, Romania
  Üsküdar, Turkey
  Karşıyaka, Turkey
  Luleå, Sweden
  Zalaegerszeg, Hungary
  Fiorenzuola d'Arda, Italy
  Veles, North Macedonia
  Jajce, Bosnia and Herzegovina

Gallery

See also
 Central Bosnia

Notes
1. In former Yugoslavia, Bosniaks were declared as Muslims because their ethnicity was not recognized.

References

Further reading

 .  .

External links

Populated places in Zenica

Zenica


ස්පාර්ටාහි ඇනේන මුලු ග්‍රිසියේ ම අධ්‍යාපනය පෞද්ගලික අංශය මගින් මෙහෙයවන ලද. හෙලන් යුගයේ දී (Hellenistic Period) පොදු පාසල් ආරම්භ විය. තවත් පවුල් වලට පමණක් අධ්‍යාපනය සීමාවිය. පිරිමි දරැවන් පමණක් ලිවීම, කියවීම, සාහිත්‍ය ඉගෙන ගත්හ.  ඔවුන් ගායනය හා වාදනය ඉගනෙගත් අතර හමුදා සේවය සදහා ද පුහුණු කරන ලදි. ඔවුන්  රැකියාවක ්සදහා ඉගෙන නොගත් අතර හොද පුරවැසියන් වීමට උගත්හ. ගැහැණු දරැවන් ද ලියවීම කියවීම උගත් අතර ඔවුන් ප්‍රධාන ලෙස ගෘහාස්‍රිත කටයුතු සදහා උගත්හ. නමුත් කුඩා අවධියෙන් පසු අධ්‍යාපනය  නොලැබුහ.

පිරිමි දරැවන් අවු 7 දී පාසල් වෙන හෝ හමුදා බැරැක්ක වෙත යොමුකෙරැනි. වර්‍ග තුනක අධ්‍යාපනයක් එකල පැවතිනි.  එනම් ගණිත ශාස්ත්‍රි, සංගීත නැටුම් ක්‍රීඩා වශයෙනි.

ධනවත් පවුල් වල දරැවන් නිවෙසේ සේවකයතු යටතේ පෞද්ගලික පාසල් වෙත යොමු කෙරැනි. පාසල් ගුරැවරැන් නිවෙස් තුළ පැවති අතර ඔවුන්ට ලිවීම, කියවීම ගණිතය, ගායනය, වාදනය ක්‍රිඩාව පුහුණු කෙරැණි. දරැවන්ගේ වයස අවුරැ 12 වන විට මල්ලවපොර, දිවිම යගුලිය විසිකිරිම, හෙල්ලය විසිකිරිම ආදියට යොමු කෙරැණි. වසර දෙකක හමුදා පුහුණුවකින් පසු අවුරැසදු 18 දී අධ්‍යාපනය නිම කෙරුණී.

ස්පානියානු ක්‍රමයට අනුව දරුවන් පුලු පිරිසක් කුඩා අවධියෙන්ද පසු අධ්‍යාපනය කරගෙන ගියහ. තරැණයින් සිය භාරකාරයින් ආශ්‍රයෙන් දේශපාලන අදහස් ලබාගත් අතර ඔවුන්ට සහායවීමත් පොදු ජන  කටයුතු වල ආභාෂය ලබාගත්හ. ධනවත් සිසුන් ප්‍රසිද්ධ ගුරැවරැන් යටතේ අධ්‍යාපනය ලැබු අතර  ලයිසියම්, ඇකඩමි, යනු එකල ප්‍රකට පාසල් විය. ධනවත් ග්‍රීක්වරුන්ගේ අධ්‍යාපන ක්‍රමය පයිඩියා යනුවෙන් හැදින්විනි.

ආශ්‍රිත
 ග්‍රීසිය

ග්‍රීසිය

ග්‍රීසියේ අධ්‍යාපනය


هذه قائمة بالأفلام المصرية لسنة 1996 مرتبة أبجديا

1996
 إشارة مرور
 اغتيال
 الرجل الشرس
 رومانتيكا
 ليلة ساخنة
 عفاريت الأسفلت
 ناصر 56
 نزوة (فيلم)
 بخيت وعديلة
 إستاكوزا
 النوم في العسل

مصر في 1996
قوائم أفلام حسب البلد أو اللغة 1996
9
قوائم أفلام مصرية حسب السنة

قائمة الأفلام المصرية سنة 1996


The mourning warbler (Geothlypis philadelphia) is a small songbird of the New World warbler family. Mourning warblers are native to eastern and central North America as well as some countries in Central America. They are neotropical migrants and tend to be found in dense second growth forests. They are under the Wood-warbler category, which consists of arboreal and terrestrial colorful passerines. Wood warblers are in the order Passeriformes, which are perching birds including more than half of all bird species, and the family Parulidae which also includes the Common Yellowthroat, Black and White Warbler, Nashville Warbler, ovenbird, and American Redstart. They are very similar to the MacGillivray's Warbler in appearance, especially in females and immature birds, but their breeding range does not overlap into the west.

The "mourning" in this bird's name refers to the male's hood, thought to resemble a mourning veil.

Identification
Mourning warblers are small songbird with yellow underparts, olive-green upperparts, a thin pointed bill and pink legs. Adult males have a gray hood, black lores and a black patch on the throat and breast. In the fall, this pattern becomes less bright and harder to distinguish from similar species; however they never have a broken eye ring. Females and immatures are gray-brown on the head with an incomplete eye-ring. They have a yellow-gray throat with a brown or olive tint to their breast. Both sexes can range from 10–15 cm (3.9-5.9 in) in length and 11-13 g (0.4-0.5 oz) in weight. Their wingspan is 18 cm (7.1 in). Other than the MacGillivray's Warbler, similar species include the Connecticut warblers which have a complete eye ring, not to be confused with a broken eye ring seen on immature Mourning warblers. Immature Connecticut warblers also have a whiter chest compared to the yellow chest on immature Mourning warblers. Nashville warblers are also commonly confused; however they have a yellow throat unlike the black or grey throats of Mourning warblers, females have a grey back, and they are smaller and less active than Mourning warblers.

Distribution and habitat
Mourning warblers have breeding ground in southern Canada, and are commonly seen during migration in the central and eastern United States, Belieze, Bonaire, Puerto Rico, Guatemala, Panama, and other Central American Islands. These birds migrate to Central America and northern South America. Mourning warblers are low or ground nesters, and prefer disturbed forests with a thick under-story and covered canopy. In the winter they prefer wet lowland habitat with dense vegetation.

Behavior and ecology

Diet
Mourning warblers forage low in vegetation, sometimes catching insects in flight. These birds mainly eat insects, also some plant material including fruiting bodies from the Cecropia tree in winter. Their diet is not well documented but also includes insect larvae and spiders that they pick from the branches of shrubs. They are also known to remove the legs and wings of the insects before consuming.

Breeding
Mourning warblers breed in southern Canada. Their breeding habitat is thickets and semi-open areas with dense shrubs across Canada east of the Rockies and the northeastern United States. The nest is an open cup placed on the ground in a well-concealed location under thick shrubs or other vegetation. Their nest is usually made out of grass, leaves and bark and lined with roots or other thin material.

Mourning warblers typically lay 2-5 eggs, which are white or speckled brown and black in appearance. Incubation is 12 days long and both adult males and females utilize a distraction technique of pretending to have broken wings to distract predators from their nest. Mourning warblers have young with gray tufts on their head and red mouths. Adult females are also known consume their eggs after their young hatch. The number of days for young to fledge is 7–9.

Vocalization

The song of this bird is a bright repetitive warble. The warble consists of rolling phrases that sound that typically lower in volume at the end and can sound like "chirry, chirry, chirry, chorry, chorry." The call is a sharp chip. There are usually two different pitched calls, with one higher than the harsh chip.

Conservation
According to the North American Breeding Bird Survey, Mourning Warbler populations have declined by about 43% in the last 50 years. However, they are still categorized as a species of least concern with 17 million estimated as a global breeding population by Partners in Flight. As they have a preference for disturbed forests, they may be benefitting from human development that may be negatively effecting the habitats of other bird species.

References

External links

 Mourning warbler Species Account - Cornell Lab of Ornithology
 Mourning warbler - Oporornis philadelphia - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter

}
mourning warbler
Birds of Canada
Native birds of the Northeastern United States
mourning warbler
Taxa named by Alexander Wilson (ornithologist)

Mourning warbler


Anne Hathaway se poate referi la următoarele persoane:

 Anne Hathaway (n. 1982), o actriță americană
 Anne Hathaway (Shakespeare) (1556-1623), soția dramaturgului William Shakespeare

Anne Hathaway (dezambiguizare)


Naomi Fujiyama (n. 28 de diciembre de 1958) es una actriz japonesa. Ha ganador el premio por mejor actriz en los Premios de Cine Hochi y en el Festival de Cine de Yokohama por Face.

Referencias

Actrices de cine de Japón
Actrices de Japón del siglo XX

Naomi Fujiyama


Siren reticulata også kendt som leopardål er en art vandlevende halepadde endemisk i det sydøstlige USA, første gang formelt beskrevet i 2018. Denne salamander er kun kendt fra tre lokaliteter i det sydlige Alabama og Florida panhandle (nordvestlige Florida) og er en af de største dyr i USA som er blevet opdaget i de sidste 100 år.

Den kan blive op til 60 cm.

Kilder/referencer

Eksterne henvisninger
 2018-12-16, ekstrabladet.dk: Alle troede det var en myte: Nu har biologer fundet mystisk sumpdyr, backup

Halepadder

Siren reticulata


Pretura a fost o instituție administrativă intermediară între județ și comună, care a funcționat între 1925-1948.

Ea avea rolul de coordonare, control și îndrumare a tuturor aspectelor administrative, economice, financiare, sanitare și polițienești, din cadrul unui grup mare de comune, din componența unei plăși. Preturile erau organe ale puterii executive de stat, subordonate prefecturilor județene, având ca atribuții principale: coordonarea administrațiilor comunale, menținerea ordinii publice, aplicarea legilor și regulamentelor, supravegherea școlilor, spitalelor, căminelor culturale și bisericilor, combaterea epidemiilor și epizotiilor, probleme edilitate, supravegherea activității industriale, agricole, comerciale, organizarea alegerilor, alcătuirea periodică a recensămintelor populației și altele. Primul pretor era șeful administrativ al plășii și în același timp funcționar exterior al Ministerului de Interne, fiind subordonat prefectului.

Note

Vezi și
Consiliu local
Administrație publică

Pretură