Somnul lui Richi este un film românesc din 2015 regizat de Laurențiu Gligor, Iulian Stanciu. Rolurile principale au fost interpretate de actorii Șerban Gomoi, Roxana Condurache, Feras Sarmini.

Prezentare

Distribuție
Distribuția filmului este alcătuită din:

Note

Legături externe

Vezi și
 2015 în film

Filme românești
Filme în limba română
Filme din 2015

Somnul lui Richi


Das Castillo de Montealegre de Campos ist eine Burg in Montealegre de Campos in der spanischen Provinz Valladolid der Autonomen Region Kastilien und León. Die Burg ist seit 1949 ein geschütztes Baudenkmal (Bien de Interés Cultural).

Lage
Die Burg befindet sich am Südrand der fruchtbaren Landschaft der Tierra de Campos auf einer vorgelagerten Anhöhe der Montes Torozos in einer Höhe von circa 815 m ü. d. M.

Geschichte
Die im 14./15. Jahrhundert von der Familie Albuquerque, die zu dieser Zeit in der Region großen Einfluss besaß, errichtete Burg diente – trotz der endgültigen Vereinigung der beiden Königreiche Kastilien und León im Jahr 1230 – als Grenzfestung. Bereits während des Comuneros-Aufstands (1520–1522) diente sie den Aufständischen als Stützpunkt. Später wurde sie als Lager für Getreide etc. genutzt. Zu Beginn des 21. Jahrhunderts wurde sie restauriert und fungiert heute als Centro de Interpretación de la Edad Media y de los castillos.

Architektur
Die Burg mit ihren bis zu vier Meter dicken und 20 Meter hohen Mauern mit unvollständig erhaltenem Zinnenkranz (almenaje) ist auf einem nahezu quadratischen Grundriss errichtet. Sie besitzt vier Ecktürme und vier weitere Rundtürme entlang der Außenmauern (cortinas); der Eckturm rechts des Portals ist fünfeckig und diente wahrscheinlich als Bergfried (torre del homenaje). Über dem kleinen, schmucklosen Portal ist das Wappen des Hauses Albuquerque angebracht; darüber befindet sich ein Wehrerker (ladronera). An den Außenmauern des Innenhofs (corte) standen einst in Fachwerktechnik errichtete Stallungen und Lagerräume im Erdgeschoss sowie Aufenthalts- und Schlafräume für die Wachmannschaft; darüber verlief ein umlaufender Wehrgang (camino de ronda).

Sonstiges
Die Burg diente als Hintergrundkulisse für einige Szenen des im Jahr 1960 gedrehten Films El Cid mit Charlton Heston und Sophia Loren (Regie: Anthony Mann).

Literatur
 Reinhart Wolf. Mit Texten von Cees Nooteboom: Castillos, Burgen in Spanien. Schirmer/Mosel Verlag, München 2001, ISBN 3-8296-0026-7.
 mehrsprachiges Burgenglossar

Weblinks

 Castillo de Montealegre – Fotos + Infos (spanisch)
 Castillo de Montealegre – Fotos + Infos (spanisch)
 Castillo de Montealegre – Fotos + Infos (spanisch)

Einzelnachweise

Montealegre de Campos
Kulturdenkmal in der Provinz Valladolid
Bauwerk in der Provinz Valladolid
Erbaut im 14. Jahrhundert
Montealegre de Campos

Castillo de Montealegre de Campos


චෑඩ් ( ), නිල වශයෙන් චෑඩ් ජනරජය, උතුරු සහ මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ සන්ධිස්ථානයක පිහිටි ගොඩබිම් වලින් වටවූ රටකි. එහි මායිම් වන්නේ උතුරින් ලිබියාව, නැගෙනහිරින් සුඩානය, දකුණින් මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය, නිරිත දෙසින් කැමරූන්, නිරිත දෙසින් නයිජීරියාව (චෑඩ් විලේ) සහ බටහිරින් නයිජර් ය. චෑඩ් හි මිලියන 16 ක ජනගහනයක් සිටින අතර ඉන් මිලියන 1.6 ක් ජීවත් වන්නේ අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වන එන්'ජමේනා හි ය.

චෑඩ් කලාප කිහිපයක් ඇත: උතුරේ කාන්තාර කලාපයක්, මධ්‍යයේ ශුෂ්ක සහේලියානු තීරයක් සහ දකුණේ වඩාත් සාරවත් සුඩානියානු සැවානා කලාපයක්. රට නම් කර ඇති චෑඩ් විල අප්‍රිකාවේ දෙවන විශාලතම තෙත්බිම වේ. චෑඩ් හි නිල භාෂා අරාබි සහ ප්‍රංශ වේ. එය විවිධ ජනවාර්ගික සහ භාෂාමය කණ්ඩායම් 200 කට අධික සංඛ්‍යාවකට නිවහනකි. ඉස්ලාම් (55.1%) සහ ක්‍රිස්තියානි ධර්මය (41.1%) චෑඩ් ප්‍රධාන ආගම් වේ.

ක්‍රිස්තු පූර්ව 7 වැනි සහස්‍රයේ ආරම්භයේ දී මානව ජනගහනය විශාල වශයෙන් චැඩියන් ද්‍රෝණියට සංක්‍රමණය විය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වැනි සහස්‍රයේ අවසානය වන විට, චෑඩ් සහේලියන් තීරුවේ රාජ්‍යයන් සහ අධිරාජ්‍යයන් මාලාවක් නැඟී වැටී ඇති අතර, ඒ සෑම එකක්ම කලාපය හරහා ගමන් කළ ට්‍රාන්ස්-සහාරා වෙළඳ මාර්ග පාලනය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය. ප්‍රංශය 1920 වන විට එම ප්‍රදේශය යටත් කර ගෙන එය ප්‍රංශ සමක අප්‍රිකාවේ කොටසක් ලෙස සංස්ථාගත කළේය. 1960 දී ප්‍රංශුවා ටොම්බල්බේගේ නායකත්වය යටතේ චෑඩ් නිදහස ලබා ගත්තේය. මුස්ලිම් උතුරේ ඔහුගේ ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි ඇති වූ අමනාපය 1965 දී දිගුකාලීන සිවිල් යුද්ධයක් පුපුරා යාමෙන් අවසන් විය. 1979 දී කැරලිකරුවන් අගනුවර යටත් කර ගෙන දකුණේ ආධිපත්‍යය අවසන් කළහ. පසුව හිස්සේන් හබ්රේ ඔහුගේ ප්‍රතිවාදීන් පරාජය කරන තෙක් කැරලිකාර අණ දෙන නිලධාරීන් එකිනෙකා අතර සටන් කළහ. 1978 දී ප්‍රංශ මිලිටරි මැදිහත්වීමකින් (එපර්වියර් මෙහෙයුම) නතර වූ ලිබියානු ආක්‍රමණයෙන් 1978 දී චාඩියානු-ලිබියානු ගැටුම පුපුරා ගියේය. ඔහුගේ ජෙනරාල් ඉඩ්රිස් ඩේබි විසින් 1990 දී හිස්සේන් හබ්රේ බලයෙන් පහ කරන ලදී. ප්‍රංශ සහාය ඇතිව, චෑඩ් ජාතික හමුදාවේ නවීකරණයක් 1991 දී ආරම්භ කරන ලදී. 2003 සිට, සුඩානයේ ඩාර්ෆූර් අර්බුදය දේශසීමා හරහා පැතිර ගොස් ජාතිය අස්ථාවර කළේය. දැනටමත් දුප්පත්, ජාතිය සහ ජනතාව නැගෙනහිර චෑඩ් හි කඳවුරුවල සහ ඒ අවට ජීවත් වන ලක්ෂ සංඛ්‍යාත සුඩාන සරණාගතයින්ට නවාතැන් ගැනීමට අරගල කළහ.

බොහෝ දේශපාලන පක්ෂ චෑඩ් හි ව්‍යවස්ථාදායකය වන ජාතික සභාවට සහභාගී වූ අතර, එහි පාලනය ඒකාධිපති ලෙස විස්තර කරන ලද ඉඩ්‍රිස් ඩෙබිගේ ජනාධිපති ධුර කාලය තුළ දේශප්‍රේමී ගැලවීමේ ව්‍යාපාරය අතට තදින්ම බලය පැවරුණි. 2021 අප්‍රේල් මාසයේදී FACT කැරලිකරුවන් විසින් ජනාධිපති ඩෙබි මරා දැමීමෙන් පසු, ඔහුගේ පුත් මහමත් ඩේබිගේ නායකත්වයෙන් යුත් සංක්‍රාන්ති හමුදා කවුන්සිලය රජයේ පාලනය භාරගෙන සභාව විසුරුවා හැරියේය. චෑඩ් දේශපාලන ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ පුනරාවර්තන කුමන්ත්‍රණ වලින් පීඩා විඳිති.

චෑඩ් මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 2 වන පහළම ස්ථානයට පත්ව ඇති අතර, 2021 දී 0.394 අගයක් සහිතව 190 වන ස්ථානයට පත්ව ඇති අතර, ලෝකයේ දුප්පත්ම සහ දූෂිතම රටවලින් එකක් වීමේ ප්‍රතිඵලවලට මුහුණ දෙන අවම සංවර්ධිත රටකි. එහි වැසියන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් යැපුම් ගොවීන් සහ ගොවීන් ලෙස දරිද්‍රතාවයේ ජීවත් වෙති. 2003 සිට බොරතෙල් සාම්ප්‍රදායික කපු කර්මාන්තය අභිබවා යමින් රටේ ප්‍රධාන අපනයන ඉපැයීමේ ප්‍රභවය බවට පත්ව ඇත. අත්තනෝමතික ලෙස සිරගත කිරීම, නීති විරෝධී ඝාතන සහ ආරක්ෂක හමුදා සහ සන්නද්ධ මිලීෂියා යන දෙඅංශයෙන්ම සිවිල් නිදහස සීමා කිරීම වැනි නිරන්තර අපයෝජනයන් සමඟ චෑඩ් හි දුර්වල මානව හිමිකම් වාර්තාවක් ඇත.

ඉතිහාසය

මුල් ඉතිහාසය
ක්‍රිස්තු පූර්ව 7 වැනි සහස්‍රයේ දී, චැඩියන් ප්‍රදේශයේ උතුරු අර්ධයේ පාරිසරික තත්ත්වයන් මානව ජනාවාසවලට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර එහි ජනගහනය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි විය. වඩාත්ම වැදගත් අප්‍රිකානු පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන සමහරක් චෑඩ් හි දක්නට ලැබේ, ප්‍රධාන වශයෙන් බෝර්කූ-එන්නෙඩි-ටිබෙස්ටි කලාපයේ; සමහරක් ක්‍රි.පූ. 2000 ට පෙර කාලයක ඒවා වේ.

වසර 2,000 කට වැඩි කාලයක් චාඩියන් ද්‍රෝණියේ කෘෂිකාර්මික මිනිසුන් වාසය කර ඇත. කලාපය ශිෂ්ටාචාරයේ සන්ධිස්ථානයක් බවට පත් විය. කෞතුක වස්තු සහ වාචික ඉතිහාස වලින් දන්නා ජනප්‍රවාදගත සාඕ මින් පැරණිම වේ. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වැනි සහස්‍රයේ අවසානය වන විට චෑඩ් සහේලියන් තීරුවේ වර්ධනය වූ අධිරාජ්‍යයන්ගේ පළමු සහ දීර්ඝතම අධිරාජ්‍යය වූ කනෙම් අධිරාජ්‍යයට සාඕ වැටුණි. 16 වන සහ 17 වන ශතවර්ෂ වලදී කලාපයේ තවත් රාජ්‍යයන් දෙකක්, බගිර්මි සුල්තාන් රාජ්‍යය සහ වඩයි අධිරාජ්‍යය බිහි විය. කනෙම් සහ එහි අනුප්‍රාප්තිකයන්ගේ බලය පදනම් වූයේ කලාපය හරහා ගමන් කළ ට්‍රාන්ස් සහරා වෙළඳ මාර්ග පාලනය කිරීම මතය. මෙම රාජ්‍යයන්, අඩුම තරමින් නිහඬව මුස්ලිමුන්, වහලුන් සඳහා වැටලීම් කිරීම හැර කිසිවිටෙකත් දකුණු තණබිම් වෙත තම පාලනය ව්‍යාප්ත කළේ නැත. කනෙම්හි ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ වහලුන් විය.

ප්‍රංශ යටත් විජිත සමය (1900-1960)
ප්‍රංශ යටත් විජිත ව්‍යාප්තිය 1900 දී Territoire Militaire des Pays et Protectorats du Tchad නිර්මාණය කිරීමට හේතු විය. 1920 වන විට ප්‍රංශය යටත් විජිතයේ පූර්ණ පාලනය ලබාගෙන එය ප්‍රංශ සමක අප්‍රිකාවේ කොටසක් ලෙස සංස්ථාගත කළේය. චෑඩ් හි ප්‍රංශ පාලනය, අනෙකුත් ප්‍රංශ යටත් විජිත හා සසඳන විට ප්‍රදේශය එක්සත් කිරීමේ ප්‍රතිපත්ති නොමැති වීම සහ මන්දගාමී නවීකරණය මගින් සංලක්ෂිත විය.

ප්‍රංශ ජාතිකයින් මූලික වශයෙන් යටත් විජිතය සැලකුවේ නුපුහුණු ශ්‍රමයේ සහ අමු කපු වල නොවැදගත් ප්‍රභවයක් ලෙසය. ප්‍රංශය 1929 දී මහා පරිමාණ කපු නිෂ්පාදනය හඳුන්වා දෙන ලදී. චෑඩ් හි යටත් විජිත පරිපාලනය තීරනාත්මක ලෙස අඩු සේවක සංඛ්‍යාවක් වූ අතර ප්‍රංශ සිවිල් සේවයේ සුන්බුන් මත විශ්වාසය තැබීමට සිදුවිය. දකුණේ සරා පමණක් ඵලදායී ලෙස පාලනය විය; ඉස්ලාමීය උතුරු හා නැඟෙනහිර ප්‍රදේශවල ප්‍රංශ පැවැත්ම නාමික විය. මෙම නොසලකා හැරීම නිසා අධ්‍යාපන ක්‍රමයට බලපෑම් එල්ල විය.

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසු, ප්‍රංශය චෑඩ් වෙත එතෙර භූමි ප්‍රදේශයේ තත්ත්වය සහ එහි වැසියන්ට ජාතික සභාවට සහ චාඩියානු සභාවකට නියෝජිතයන් තෝරා ගැනීමේ අයිතිය ලබා දුන්නේය. විශාලතම දේශපාලන පක්ෂය වූයේ යටත් විජිතයේ දකුණු අර්ධයේ පදනම් වූ චැඩියන් ප්‍රගතිශීලී පක්ෂය (ප්‍රංශ: Parti Progressiste Tchadien, PPT). 1960 අගෝස්තු 11 දින චෑඩ් නිදහස ප්‍රදානය කරන ලද්දේ පීපීටී නායක, වාර්ගික සාරා ප්‍රංශුවා ටොම්බල්බේ එහි පළමු ජනාධිපති ලෙසිනි.

ටොම්බල්බේ පාලනය (1960-1979)
දෙවසරකට පසු ටොම්බල්බේ විරුද්ධ පක්ෂ තහනම් කර ඒකපක්ෂ ක්‍රමයක් ස්ථාපිත කළේය. ටොම්බල්බේගේ අත්තනෝමතික පාලනය සහ සංවේදී නොවන වැරදි කළමනාකරණය අන්තර් වාර්ගික ආතතීන් උත්සන්න කළේය. 1965 දී, චෑඩ් ජාතික විමුක්ති පෙරමුණ (ප්‍රංශ: Front de libération nationale du Tchad, FRONILAT) විසින් නායකත්වය දුන් උතුරේ මුස්ලිම්වරු සිවිල් යුද්ධයක් ආරම්භ කළහ. ටොම්බල්බේ 1975 දී පෙරලා මරා දමන ලද නමුත් කැරැල්ල දිගටම පැවතුනි. 1979 දී හිස්සේන් හබ්රේ ගේ නායකත්වයෙන් යුත් කැරලිකාර කන්ඩායම් අගනුවර අල්ලා ගත් අතර රටේ සියලුම මධ්‍යම අධිකාරිය බිඳ වැටුණි. උතුරේ කැරැල්ලෙන් බොහෝ සන්නද්ධ කණ්ඩායම් බලය සඳහා තරඟ කළහ.

චෑඩ් පළමු සිවිල් යුද්ධය (1979-1987)
චෑඩ් හි බිඳවැටීම රට තුළ ප්‍රංශයේ තත්ත්වය බිඳ වැටීමට හේතු විය. ලිබියාව බල රික්තය පිරවීමට ගොස් චෑඩ් හි සිවිල් යුද්ධයට සම්බන්ධ විය. ලිබියාවේ වික්‍රමය 1987 දී ව්‍යසනයකින් අවසන් විය. ප්‍රංශ සහාය ලබන ජනාධිපති හිස්සේන් හබ්‍රේ, පෙර කිසිදා නොදුටු ආකාරයේ චාඩියානුවන්ගෙන් එක්සත් ප්‍රතිචාරයක් ඇති කළ අතර ලිබියානු හමුදාවට චැඩියානු භූමියෙන් පිටවීමට බල කළේය.

හබ්රේ ආඥාදායකත්වය (1987-1990)
හබ්රේ සිය ආඥාදායකත්වය තහවුරු කර ගත්තේ ඔහුගේ පාලනය යටතේ මරා දැමුණු බවට ගණන් බලා ඇති දහස් ගණන් මිනිසුන් සමඟ දූෂණය සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය මත යැපෙන බල පද්ධතියක් මගිනි. ජනාධිපතිවරයා ඔහුගේම ටූබු ජනවාර්ගික කණ්ඩායමට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර ඔහුගේ හිටපු සගයන් වූ සඝවා ට එරෙහිව වෙනස්කම් කළේය. ඔහුගේ ජෙනරාල් ඉඩ්රිස් ඩේබි 1990 දී ඔහු බලයෙන් පහ කළේය. හබ්රේට නඩු පැවරීමට ගත් උත්සාහයන් නිසා ඔහු 2005 දී සෙනගල්හි නිවාස අඩස්සියේ තැබීමට හේතු විය. 2013 දී, හබ්රේට ඔහුගේ පාලන සමයේදී සිදු කරන ලද යුද අපරාධ සම්බන්ධයෙන් විධිමත් ලෙස චෝදනා එල්ල විය. 2016 මැයි මාසයේදී, ස්ත්‍රී දූෂණ, ලිංගික වහල් සේවය සහ පුද්ගලයන් 40,000ක් ඝාතනය කිරීමට නියෝග කිරීම ඇතුළු මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් සම්බන්ධයෙන් ඔහු වරදකරු වී ජීවිතාන්තය දක්වා සිර දඬුවම් නියම කරන ලදී.

දෙවන සිවිල් යුද්ධය සමඟ ඩෙබි පෙළපත සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය (1990-වර්තමානය)

ඩේබි කැරලිකාර කණ්ඩායම් සමගි කිරීමට උත්සාහ කළ අතර බහු පක්ෂ දේශපාලනය නැවත හඳුන්වා දුන්නේය. චාඩියන්ස් විසින් ජනමත විචාරණයකින් නව ව්‍යවස්ථාවක් අනුමත කරන ලද අතර 1996 දී ඩේබි තරඟකාරී ජනාධිපතිවරනයකින් පහසුවෙන් ජයග්‍රහණය කළේය. ඔහු වසර පහකට පසු දෙවන වාරය දිනා ගත්තේය. 2003 දී චෑඩ් හි තෙල් සූරාකෑම ආරම්භ වූ අතර, අවසානයේ චෑඩ් සාමය සහ සමෘද්ධිය සඳහා යම් අවස්ථාවක් ලැබෙනු ඇතැයි බලාපොරොත්තු වේ. ඒ වෙනුවට, අභ්‍යන්තර විසම්මුතිය නරක අතට හැරුණු අතර නව සිවිල් යුද්ධයක් ආරම්භ විය. ඩේබි ඒකපාර්ශ්විකව ව්‍යවස්ථාව වෙනස් කළේ ජනාධිපති ධූරයේ වාර දෙකක සීමාව ඉවත් කිරීම සඳහා ය; මෙය සිවිල් සමාජය සහ විරුද්ධ පක්ෂ අතර කැළඹීමක් ඇති කළේය.

2006 දී විපක්ෂය වර්ජනය කළ මැතිවරණවලදී ඩෙබි තුන්වන වරම දිනා ගත්තේය. නැගෙනහිර චෑඩ් වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය වැඩි වී ඇත; එක්සත් ජාතීන්ගේ සරණාගතයින් පිළිබඳ මහ කොමසාරිස්වරයා අනතුරු අඟවා ඇත්තේ ඩාර්ෆූර්හි සිදු වූ ආකාරයේ ජන සංහාරයක් චෑඩ් තවමත් සිදුවිය හැකි බවයි. 2006 සහ 2008 දී කැරලිකාර හමුදා අගනුවර බලහත්කාරයෙන් අල්ලා ගැනීමට උත්සාහ කළ නමුත් අවස්ථා දෙකේදීම එය අසාර්ථක විය. 2010 ජනවාරි 15 වන දින අත්සන් කරන ලද චෑඩ් සහ සුඩානය අතර සමගිය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා වූ ගිවිසුමක් පස් අවුරුදු යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය. සබඳතාවන්හි නිවැරදි කිරීම සුඩානයේ සිට චාඩියානු කැරලිකරුවන් ආපසු සිය මව්බිමට පැමිණීම, වසර හතක වසා දැමීමෙන් පසු දෙරට අතර දේශසීමාව විවෘත කිරීම සහ දේශසීමා සුරක්ෂිත කිරීම සඳහා ඒකාබද්ධ හමුදාවක් යෙදවීම සඳහා හේතු විය. 2013 මැයි මාසයේදී චෑඩ් හි ආරක්ෂක හමුදා, ජනාධිපති ඉඩ්‍රිස් ඩේබිට එරෙහිව මාස කිහිපයක් තිස්සේ සූදානම් වෙමින් තිබූ කුමන්ත්‍රණයක් ව්‍යර්ථ කරන ලදී.

චෑඩ් යනු බොකෝ හරාම් සහ අනෙකුත් ඉස්ලාමීය සටන්කාමීන්ට එරෙහි සටනේ බටහිර අප්‍රිකානු සභාගයේ ප්‍රමුඛ හවුල්කරුවන්ගෙන් කෙනෙකි. FACT කණ්ඩායම විසින් උතුරු ප්‍රදේශයට ආක්‍රමණය කිරීමකින් පසුව, 2021 අප්‍රේල් 20 වන දින චෑඩ් හමුදාව ඩෙබිගේ මරණය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, එම අවස්ථාවේදී ඉදිරි පෙළේ සටන් මධ්‍යයේ ජනාධිපතිවරයා මිය ගියේය. ඩෙබි ගේ පුත්, ජෙනරාල් මහමත් ඉඩ්රිස් ඩේබි, හමුදා නිලධාරීන්ගේ සංක්‍රාන්ති කවුන්සිලයක් විසින් අන්තර්වාර ජනාධිපති ලෙස නම් කර ඇත. එම සංක්‍රාන්ති සභාව විසින් නව ප්‍රඥප්තියකින් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රතිස්ථාපනය කර, මහමත් ඩේබිට ජනාධිපති ධූරයේ බලතල ප්‍රදානය කර ඔහු සන්නද්ධ හමුදා ප්‍රධානියා ලෙස නම් කර ඇත.

භූගෝලය

චෑඩ් යනු උතුරු-මැද අප්‍රිකාව පුරා පැතිරී ඇති විශාල ගොඩබිම් සහිත රටකි. එය වර්ග කිලෝ මීටර් 1,284,000 (වර්ග සැතපුම් 496,000 ) ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි, අක්ෂාංශ 7° සහ 24°N, සහ 13° සහ 24°E අතර පිහිටා ඇති අතර එය ලොව විසිවැනි විශාලතම රට වේ. චෑඩ් යනු ප්‍රමාණයෙන් පේරුට වඩා තරමක් කුඩා වන අතර දකුණු අප්‍රිකාවට වඩා තරමක් විශාලය.

චෑඩ් උතුරින් ලිබියාව, නැගෙනහිරින් සුඩානය, බටහිරින් නයිජර්, නයිජීරියාව, කැමරූන් සහ දකුණින් මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයෙන් මායිම් වේ. රටේ අගනුවර ආසන්නතම වරාය වන කැමරූන් හි ඩවුලා සිට කි.මී. 1,060 (සැතපුම් 660) දුරින් පිහිටයි. මුහුදෙන් මෙම දුරස්ථභාවය සහ රටේ බොහෝ දුරට කාන්තාර දේශගුණය නිසා, චෑඩ් සමහර විට "අප්‍රිකාවේ මළ හදවත" ලෙස හැඳින්වේ.

ප්‍රමුඛ භෞතික ව්‍යුහය යනු මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 3,414 (අඩි 11,201 ) දක්වා ළඟා වන අක්‍රිය ගිනි කන්දක් වන එමි කවුසි ඇතුළුව උතුරට සහ නැගෙනහිරට එන්නෙඩි සානුව සහ ටිබෙස්ටි කඳු වලින් සීමා වූ පුළුල් ද්‍රෝණියකි. රට නම් කර ඇති (සහ "විල" සඳහා කනුරි යන වචනයෙන් එහි නම ලබා ගත් චෑඩ් විල), වසර 7,000 කට පෙර චෑඩ් ද්‍රෝණියේ වර්ග කිලෝමීටර් 330,000 (වර්ග සැතපුම් 130,000) අල්ලාගෙන සිටි දැවැන්ත විලක නටබුන් වේ. 21 වන ශතවර්ෂයේ එය වර්ග කිලෝ මීටර් 17,806 (වර්ග සැතපුම් 6,875 ) පමණක් ආවරණය වන අතර එහි මතුපිට ප්‍රදේශය අධික සෘතුමය උච්චාවචනයන්ට යටත් වුවද, විල අප්‍රිකාවේ දෙවන විශාලතම තෙත් බිම වේ.

චෑඩ් භෞමික පරිසර කලාප හයකට නිවහන වේ: නැගෙනහිර සුඩානියානු සැවානා, සහේලියන් ඇකේෂියා සැවානා, චෑඩ් විල ගංවතුරට ලක් වූ සැවානා, නැගෙනහිර සහරා කඳුකරයේ සෙරික් වනාන්තර, දකුණු සහරානු පඩිපෙළ සහ වනාන්තර සහ ටිබෙස්ටි-ජෙබෙල් උවිනාට් කඳුකර වනාන්තර. කලාපයේ උස තණකොළ සහ පුළුල් වගුරු බිම් කුරුල්ලන්ට, උරගයින්ට සහ විශාල ක්ෂීරපායින්ට හිතකර කරයි. චෑඩ් හි ප්‍රධාන ගංගා - චාරි, ලෝගෝන් සහ ඒවායේ අතු ගංගා - දකුණු සැවානා හරහා ගිනිකොන දෙසින් චෑඩ් විල වෙත ගලා යයි.

සෑම වසරකම අන්තර් නිවර්තන පෙරමුණ ලෙස හැඳින්වෙන නිවර්තන කාලගුණ පද්ධතියක් චෑඩ් හරහා දකුණේ සිට උතුරට ගමන් කරන අතර, දකුණේ මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා සහ සහේල්හි ජුනි සිට සැප්තැම්බර් දක්වා තෙත් සමයක් ගෙන එයි. දේශීය වර්ෂාපතනයේ වෙනස්කම් ප්‍රධාන භූගෝලීය කලාප තුනක් නිර්මාණය කරයි. සහරාව පිහිටා ඇත්තේ රටේ උතුරු තෙවැනි කොටසේය. මෙම තීරය පුරා වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 50 ට අඩු (අඟල් 2.0); ඉඳහිට ඉබේ හටගන්නා තල් වතු පමණක් ඉතිරිව ඇති අතර, ඒවා සියල්ලම නිවර්තන කලාපයට දකුණින් පිහිටා ඇත.

සහරාව චෑඩ් හි මධ්‍යයේ සහේලියන් පටියකට මග පාදයි; එහි වර්ෂාපතනය වසරකට මිලිමීටර් 300 සිට 600 දක්වා (අඟල් 11.8 සිට 23.6 දක්වා) වෙනස් වේ. සහෙල්හි, කටු පඳුරු සහිත පඩිපෙළක් (බොහෝ විට ෂිටිම්) ක්‍රමයෙන් දකුණට හැරී චෑඩ් සුඩාන කලාපයේ නැගෙනහිර සුඩානියානු සැවානා වෙත ගමන් කරයි. මෙම තීරයේ වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර් 900 (අඟල් 35.4) ඉක්මවයි.

වනජීවී

චෑඩ් හි සත්ව හා ශාක ජීවිතය දේශගුණික කලාප තුනට අනුරූප වේ. සහරා කලාපයේ එකම වෘක්ෂලතාදිය වන්නේ ක්ෂේම භූමියේ ඉඳි වතුයි. සහේලියන් කලාපයේ තල් සහ ෂිටිම් ගස් වර්ධනය වේ. දකුණු හෝ සුඩාන කලාපය සමන්විත වන්නේ තණබිම් සඳහා සුදුසු පුළුල් තණබිම් හෝ තණබිම් වලින් ය. 2002 වන විට, රට පුරා අවම වශයෙන් ක්ෂීරපායී විශේෂ 134 ක්, පක්ෂීන් විශේෂ 509 ක් (දේශීය විශේෂ 354 ක් සහ සංක්‍රමණිකයන් 155 ක්) සහ ශාක විශේෂ 1,600 කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සිටි.

අලි, සිංහ, මී හරක්, හිපපොටේමස්, රයිනෝසිරස්, ජිරාෆ්, ඇන්ටිලොප්, දිවියන්, චීටා, හයිනා සහ සර්ප විශේෂ බොහොමයක් මෙහි දක්නට ලැබේ, නමුත් බොහෝ විශාල මාංශ භක්ෂක ජනගහනය 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට විශාල ලෙස අඩු වී ඇත. අලි දඩයම් කිරීම, විශේෂයෙන් රටේ දකුණේ සකුමා ජාතික වනෝද්‍යානය වැනි ප්‍රදේශවල දැඩි ගැටලුවකි. එන්නෙඩි සානුවේ ඉතිරිව ඇති බටහිර අප්‍රිකානු කිඹුලන් කුඩා කණ්ඩායම නියෝජනය කරන්නේ අද සහරා හි දන්නා අවසාන ජනපද වලින් එකකි.

චෑඩ් සතුව 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 6.18/10ක් තිබූ අතර එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 83 වැනි ස්ථානයට පත් විය. විශාල වන විනාශය හේතුවෙන් ෂිටිම්, බයෝබැබ්, රටඉඳි සහ තල් ගස් වැනි ගස් අහිමි වී ඇත. මෙය වන සතුන්ගේ ස්වභාවික වාසස්ථාන අහිමි වීමට ද හේතු වී ඇත. මෙයට එක් ප්‍රධාන හේතුවක් වන්නේ මිනිස් ජනාවාස වැඩි කරමින් දඩයම් කිරීම සහ පශු සම්පත් ගොවිතැනයි. සිංහයන්, දිවියන් සහ රයිනෝ වැනි සතුන්ගේ ජනගහනය සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටී ඇත.

තිරසාර සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා ගිනිකොනදිග චෑඩ් හි සකුමා ජාතික වනෝද්‍යානයේ (ZNP), සිනියාකා-මිනියා සහ අවුක් රක්ෂිතයේ ගොවීන්, කෘෂි-එඬේරකරුවන් සහ එඬේරුන් අතර සබඳතා වැඩිදියුණු කිරීමට ආහාර හා කෘෂිකර්ම සංවිධානය විසින් උත්සාහයන් ගෙන ඇත. ජාතික සංරක්ෂණ ප්‍රයත්නයේ කොටසක් ලෙස, කාන්තාරයේ ප්‍රගතිය පිරික්සීම සඳහා ගස් මිලියන 1.2කට වැඩි ප්‍රමාණයක් නැවත සිටුවා ඇති අතර, ගම් අරාබි නිෂ්පාදනය කරන ෂිටිම් ගස්වලින් සහ පලතුරු ගස්වලින් මුල්‍ය ප්‍රතිලාභ ලබා දීමෙන් දේශීය ආර්ථිකයට එය අහඹු ලෙස උපකාරී වේ.

දඩයම් කිරීම රට තුළ බරපතල ගැටලුවක් වන අතර, විශේෂයෙන් ලාබ ලබන ඇත්දළ කර්මාන්තය සඳහා වන අලි ඇතුන් සහ සකුමා වැනි ජාතික වනෝද්‍යානවල පවා වන සංරක්ෂණ නිලධාරීන්ගේ ජීවිතවලට තර්ජනයක් වේ. සංවිධානාත්මක දඩයම් කිරීම මගින් වනෝද්‍යාන ආශ්‍රිතව සහ ඒ අවට අලි රංචු වශයෙන් බොහෝ විට සමූල ඝාතනය වේ. උද්‍යානවල කාර්ය මණ්ඩලය අඩුවීමත්, දඩයක්කරුවන් විසින් පාලිකාවන් ගණනාවක් ඝාතනය කර තිබීමත් නිසා ප්‍රශ්නය උග්‍ර වේ.

ජනවිකාශනය

චෑඩ් හි ජාතික සංඛ්‍යාලේඛන ඒජන්සිය රටේ 2015 ජනගහනය 13,630,252 සහ 13,679,203 අතර ප්‍රක්ෂේපණය කර ඇති අතර එහි මධ්‍යම ප්‍රක්ෂේපනය ලෙස 13,670,084; මධ්‍යම ප්‍රක්ෂේපනය මත පදනම්ව, මිනිසුන් 3,212,470 ක් නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වූ අතර 10,457,614 ජනතාව ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජීවත් වූහ. රටේ ජනගහනය තරුණයි: ඇස්තමේන්තු කර ඇති 47%ක් වයස අවුරුදු 15ට අඩුය. උපත් අනුපාතය පුද්ගලයන් 1,000කට උපත් 42.35ක් ලෙසත්, මරණ අනුපාතිකය 16.69ක් ලෙසත් ගණන් බලා ඇත. ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 52 කි. නියෝජිතායතනය 2017 මැද වන විට ජනගහනය 15,775,400 ලෙස තක්සේරු කර ඇති අතර, ඔවුන්ගෙන් මිලියන 1.5 කට වඩා වැඩි පිරිසක් එන්'ජමේනා හි සිටියහ.

චෑඩ් හි ජනගහනය අසමාන ලෙස බෙදී ඇත. සහරාන් බෝර්කූ-එන්නෙඩි-ටිබෙස්ටි කලාපයේ ඝනත්වය 0.1/km2 (0.26/sq mi) වන නමුත් ලොගෝන් ඔක්සිඩෙන්ටල් කලාපය හි 52.4/km2 (136/sq mi) වේ. අගනුවර එය ඊටත් වඩා ඉහළ ය. ජාතියේ ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ ජීවත් වන්නේ එහි භූමි ප්‍රදේශයේ දකුණු පස්වන ප්‍රදේශයේ වන අතර මෙය වඩාත්ම ජනාකීර්ණ කලාපය බවට පත් කරයි.

නාගරික ජීවිතය සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත්තේ අගනුවර වන අතර එහි ජනගහනය වැඩි වශයෙන් වාණිජ කටයුතුවල නිරත වේ. අනෙකුත් ප්‍රධාන නගර වන්නේ සාර්, මවුන්ඩෝ, අබෙචේ සහ දෝබා වන අතර, ඒවා සැලකිය යුතු තරම් කුඩා නමුත් ජනගහන හා ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් අතින් වේගයෙන් වර්ධනය වේ. 2003 වසරේ සිට සුඩාන සරණාගතයින් 230,000ක් යුද්ධයෙන් පීඩා විඳි ඩාර්ෆූර් සිට නැගෙනහිර චෑඩ් වෙත පලා ගොස් ඇත. නැගෙනහිර සිවිල් යුද්ධයෙන් 172,600 චාඩියානුවන් අවතැන් වීමත් සමඟ, මෙය කලාපයේ ප්‍රජාවන් අතර ආතතීන් වැඩි කිරීමට හේතු වී තිබේ.

බහු භාර්යා සේවනය බහුලව සිදු වන අතර, එවැනි සමිතිවල ජීවත් වන කාන්තාවන්ගෙන් 39% කි. මෙය නීතියෙන් අනුමත කර ඇති අතර, විවාහයෙන් පසු මෙය පිළිගත නොහැකි බව කලත්‍රයන් සඳහන් කරන්නේ නම් මිස බහු විවාහයට ස්වයංක්‍රීයව අවසර දෙයි. කාන්තාවන්ට එරෙහි හිංසනය තහනම් වුවද ගෘහස්ථ හිංසනය බහුලව දක්නට ලැබේ. ගැහැණු ලිංගික අවයව ඡේදනය කිරීම ද තහනම් ය, නමුත් මෙම ක්‍රියාව සම්ප්‍රදාය තුළ පුලුල්ව පැතිරී ඇති අතර ගැඹුරින් මුල් බැස ඇත; චැඩියන් කාන්තාවන්ගෙන් 45% ක් ක්‍රියා පටිපාටියට භාජනය වන අතර, අරාබිවරුන්, හජරායි සහ ඕවාඩියානුවන් (90% හෝ ඊට වැඩි) අතර ඉහළම අනුපාතයන් ඇත. සාරා (38%) සහ ටූබු (2%) අතර අඩු ප්‍රතිශතයක් වාර්තා විය. කාන්තාවන්ට අධ්‍යාපනයේ සහ පුහුණුවේ සමාන අවස්ථා නොමැති අතර, සාපේක්ෂ වශයෙන් ඉතා සුළු විධිමත් අංශයේ රැකියා සඳහා තරඟ කිරීමට ඔවුන්ට අපහසු වේ. ප්‍රංශ සංග්‍රහය මත පදනම් වූ දේපල සහ උරුම නීති කාන්තාවන්ට වෙනස් කොට සැලකීමක් නොකළද, ප්‍රාදේශීය නායකයින් සම්ප්‍රදායික පිළිවෙතට අනුව බොහෝ උරුම නඩු පිරිමින්ට පක්ෂව විනිශ්චය කරයි.

විශාලතම නගර, නගර සහ මහ නගර සභා

ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්

චෑඩ් ජනයා නැගෙනහිර, මධ්‍යම, බටහිර සහ උතුරු අප්‍රිකාවෙන් සැලකිය යුතු පරම්පරාවක් රැගෙන යයි.

විවිධ සමාජ ව්‍යුහයන් නිර්මාණය කරන විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 200 කට වඩා වැඩි ගණනක් ඇත. යටත් විජිත පරිපාලනය සහ ස්වාධීන ආන්ඩු ජාතික සමාජයක් පැටවීමට උත්සාහ කර ඇත, නමුත් බොහෝ චැඩියානුවන්ට දේශීය හෝ ප්‍රාදේශීය සමාජය ආසන්නතම පවුලෙන් පිටත වැදගත්ම බලපෑම ලෙස පවතී. එසේ වුවද, චෑඩ් ජනයා ඔවුන් ජීවත් වන භූගෝලීය කලාපය අනුව වර්ගීකරණය කළ හැකිය.

දකුණේ ජීවත් වන්නේ ජාතියේ ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන සාරා මිනිසුන් වන අතර ඔවුන්ගේ අත්‍යවශ්‍ය සමාජ ඒකකය පරම්පරාවයි. සහෙල්හි සිටින ජනයා රටේ දෙවන ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන අරාබිවරුන් වැනි සංචාරකයින් සමඟ එකට ජීවත් වෙති. උතුරේ බොහෝ විට ටූබුස්, සංචාරකයන් විසින් වාසය කරයි.

භාෂා
චෑඩ් හි නිල භාෂා අරාබි සහ ප්‍රංශ, නමුත් භාෂා 100 කට වඩා කතා කරයි. ඇෆ්රෝසියාටික් භාෂා පවුලෙහි චැඩික් ශාඛාව එහි නම චෑඩ් වෙතින් ලබාගෙන ඇති අතර, එය රටට ආවේණික භාෂා දුසිම් ගණනකින් නියෝජනය වේ. මධ්‍යම සුඩානික්, මාබන් සහ නයිජර්-කොංගෝ භාෂා කිහිපයකම චෑඩ් ද නිවහන වේ.

සංචාරක අරාබි වෙළඳුන් සහ ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන්හි පදිංචි වූ වෙළෙන්දන් විසින් ඉටු කරන ලද වැදගත් කාර්යභාරය හේතුවෙන්, චැඩියන් අරාබි භාෂාව භාෂාවක් බවට පත්ව ඇත.

ආගම්
චෑඩ් යනු ආගමික වශයෙන් විවිධ වූ රටකි. 2010 දී Pew පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානය ඇතුළු විවිධ ඇස්තමේන්තු අනුව, ජනගහනයෙන් 52-58% මුස්ලිම් වන අතර 39-44% ක්‍රිස්තියානි (22% කතෝලික ඇතුලත්ව) සහ තවත් 17% ප්‍රොතෙස්තන්ත ජාතිකයන් විය. 2012 Pew Research සමීක්ෂණයකට අනුව, මුස්ලිම් චාඩියානුවන්ගෙන් 48% ක් සුන්නි, 21% ෂියා, 4% අහමදි සහ 23% නිකායට අයත් නොවන මුස්ලිම් බව ප්‍රකාශ කළහ. ඉස්ලාම් විවිධ ආකාරවලින් ප්‍රකාශ වේ; උදාහරණයක් ලෙස, මුස්ලිම් චාඩියානුවන්ගෙන් 55% ක් සුෆි නියෝගවලට අයත් වේ. එහි වඩාත් පොදු ප්‍රකාශනය වන්නේ ටිජානියා, 35% ක් වන චාඩියානු මුස්ලිම්වරුන් විසින් අනුගමනය කරන ලද නියෝගයක් වන අතර එය සමහර දේශීය අප්‍රිකානු ආගමික අංග ඇතුළත් වේ. 2020 දී, ARDA විසින් මුස්ලිම්වරුන් වන චැඩියන්වරුන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් සුෆි සහෝදරත්වය ටිජානියා ට අයත් සුන්නි බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත. රටේ මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් කුඩා සුළුතරයක් (5-10%) වඩා මූලධර්මවාදී භාවිතයන් දරයි, සමහර අවස්ථාවලදී, සවුදි-නැඹුරු සලාෆි ව්‍යාපාර සමඟ සම්බන්ධ විය හැක.

රෝමානු කතෝලිකයන් රටේ විශාලතම ක්‍රිස්තියානි නිකාය නියෝජනය කරයි. නයිජීරියාව පදනම් කරගත් "ජයග්‍රාහකයන්ගේ චැපල්" ඇතුළු බොහෝ රෙපරමාදු භක්තිකයන් විවිධ එවැන්ජලිස්ත ක්‍රිස්තියානි කණ්ඩායම් සමඟ අනුබද්ධ වේ. බහායි සහ යෙහෝවඃ සාක්ෂිකරුවන්ගේ ආගමික ප්‍රජාවන්ගේ සාමාජිකයන් ද රට තුළ සිටිති. ඇදහිලි දෙකම 1960 නිදහසෙන් පසු හඳුන්වා දුන් අතර එබැවින් රට තුළ "නව" ආගම් ලෙස සැලකේ.

ජනගහනයෙන් සුළු කොටසක් ස්වදේශික ආගම් අදහමින් සිටිති. සතුරුවාදයට විවිධ මුතුන් මිත්තන් සහ ස්ථාන-නැඹුරු ආගම් ඇතුළත් වන අතර ඒවායේ ප්‍රකාශනය ඉතා නිශ්චිත ය. ක්‍රිස්තියානි ධර්මය ප්‍රංශ සහ ඇමරිකානු මිෂනාරිවරුන් සමඟ චෑඩ් වෙත පැමිණියා; චාඩියානු ඉස්ලාම් සමග මෙන්, එය පූර්ව ක්‍රිස්තියානි ආගමික විශ්වාසයන්ගේ අංග සමමුහුර්ත කරයි.මුස්ලිම්වරුන් බොහෝ දුරට උතුරු සහ නැගෙනහිර චෑඩ් හි සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර, සජීවීවාදීන් සහ ක්‍රිස්තියානීන් ප්‍රධාන වශයෙන් දකුණු චෑඩ් සහ ගුවේරා හි ජීවත් වෙති. බොහෝ මුස්ලිම්වරුන් ද දකුණු චෑඩ් හි වාසය කරන නමුත් උතුරේ ක්‍රිස්තියානි පැමිණීම අවම වේ. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ලෞකික රාජ්‍යයක් සඳහා විධිවිධාන සපයන අතර ආගමික නිදහස සහතික කරයි; විවිධ ආගමික ප්‍රජාවන් සාමාන්‍යයෙන් ගැටළු නොමැතිව සහජීවනයෙන් සිටිති.

චෑඩ් යනු ක්‍රිස්තියානි සහ ඉස්ලාමීය කණ්ඩායම් නියෝජනය කරන විදේශීය මිෂනාරිවරුන්ගේ නිවහනයි. ප්‍රධාන වශයෙන් සුඩානය, සෞදි අරාබිය සහ පකිස්තානයේ සංචාරක මුස්ලිම් දේශකයන් ද පැමිණේ. සෞදි අරාබි අරමුදල් සාමාන්‍යයෙන් සමාජ හා අධ්‍යාපනික ව්‍යාපෘති සහ පුළුල් මුස්ලිම් පල්ලි ඉදිකිරීම සඳහා සහාය වේ.

අධ්‍යාපනය
ජාතියේ විසිරී සිටින ජනගහනය සහ තම දරුවන් පාසල් යැවීමට දෙමාපියන්ගේ යම් තරමක අකමැත්තක් හේතුවෙන් අධ්‍යාපනඥයින් සැලකිය යුතු අභියෝගවලට මුහුණ දෙයි. පැමිණීම අනිවාර්ය වුවද, ප්‍රාථමික පාසල්වලට ඇතුළත් වන්නේ පිරිමි ළමයින්ගෙන් සියයට 68 ක් පමණක් වන අතර ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා නූගත් අය වෙති. එන්'ජමේනා විශ්ව විද්‍යාලයේ උසස් අධ්‍යාපනය සපයනු ලැබේ. සියයට 33 ක් වන, චෑඩ් උප සහරා අප්‍රිකාවේ අඩුම සාක්ෂරතා අනුපාතයන්ගෙන් එකකි.

2013 දී, චෑඩ් හි ළමා ශ්‍රමයේ නරකම ආකාරයන් පිළිබඳ එක්සත් ජනපද කම්කරු දෙපාර්තමේන්තුවේ සොයාගැනීම් වාර්තා කළේ වයස අවුරුදු 5 සිට 14 දක්වා ළමුන්ගේ පාසල් පැමිණීම 39% තරම් අඩු බවයි. වයස අවුරුදු 5 සිට 14 දක්වා ළමුන්ගෙන් 53% ක් වැඩ කරන බවත්, වයස අවුරුදු 7 සිට 14 දක්වා ළමුන්ගෙන් 30% ක් වැඩ සහ පාසල් ඒකාබද්ධ බවත් වාර්තාවේ සඳහන් වූ බැවින් මෙය ළමා ශ්‍රමික ප්‍රශ්නයට ද සම්බන්ධ විය හැකිය. වඩාත් මෑතකාලීන DOL වාර්තාවක් ගව පාලනය බාලවයස්කාර ළමුන් යොදවා ගන්නා ප්‍රධාන කෘෂිකාර්මික කටයුත්තක් ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත.

රජය සහ දේශපාලනය

චෑඩ් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව දේශපාලන ක්‍රමයේ ආධිපත්‍යය දරන ජනාධිපතිවරයෙකුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් ශක්තිමත් විධායක ශාඛාවක් සඳහා විධිවිධාන සපයයි. ජනාධිපතිවරයාට අගමැති සහ කැබිනට් මණ්ඩලය පත් කිරීමට බලය ඇති අතර, විනිසුරුවරුන්, ජෙනරාල්වරුන්, පළාත් නිලධාරීන් සහ චෑඩ් පැරා රාජ්‍ය සමාගම්වල ප්‍රධානීන් පත්කිරීම සම්බන්ධයෙන් සැලකිය යුතු බලපෑමක් සිදු කරයි.

බරපතල හා ක්ෂණික තර්ජනයක් ඇති අවස්ථාවලදී, ජාතික සභාව සමඟ සාකච්ඡා කර ජනාධිපතිවරයා හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කළ හැකිය. වසර පහක කාලයක් සඳහා මහජන ඡන්දයෙන් ජනාධිපතිවරයා සෘජුවම තේරී පත් වේ; 2005 දී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිත කාල සීමාවන් ඉවත් කරන ලද අතර, පෙර වාර දෙකේ සීමාවෙන් ඔබ්බට ජනාධිපතිවරයෙකුට බලයේ රැඳී සිටීමට ඉඩ සලසයි. ඩේබි ගේ ප්‍රධාන උපදේශකයින් බොහෝ දෙනෙක් සඝවා ජනවාර්ගික කණ්ඩායමේ සාමාජිකයින් වන නමුත්, දකුණේ සහ විපක්ෂ පුද්ගලයින් රජය තුළ නියෝජනය වේ.

චෑඩ් හි නීති පද්ධතිය පදනම් වී ඇත්තේ ප්‍රංශ සිවිල් නීතිය සහ චැඩියානු චාරිත්‍රානුකූල නීතිය මත වන අතර එහිදී දෙවැන්න මහජන සාමයට හෝ සමානාත්මතාවය පිළිබඳ ව්‍යවස්ථාපිත සහතිකවලට බාධා නොකරයි. අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ සහතිකය තිබියදීත්, ජනාධිපතිවරයා බොහෝ ප්‍රධාන අධිකරණ නිලධාරීන් නම් කරයි. නීති පද්ධතියේ ඉහළම අධිකරණ බලය වන ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සහ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සභාව 2000 වසරේ සිට සම්පූර්ණයෙන්ම ක්‍රියාත්මක වී ඇත. ජනාධිපතිවරයා විසින් නම් කරන ලද අගවිනිසුරුවරයෙකුගෙන් සහ ජනාධිපතිවරයා සහ ජාතිකයා විසින් ජීවිතාන්තය දක්වා පත් කරන ලද මන්ත්‍රීවරුන් 15 දෙනෙකුගෙන් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සැදී ඇත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණයේ ප්‍රධානියා වන්නේ වසර නවයකට තේරී පත් වූ විනිසුරුවරුන් නව දෙනෙකු විසිනි. එය සම්මත කිරීමට පෙර නීති, ගිවිසුම් සහ ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් සමාලෝචනය කිරීමට බලය ඇත.

ජාතික සභාව නීති සම්පාදනය කරයි. වසරකට තුන් වතාවක් රැස්වන සිව් අවුරුදු වාර සඳහා තේරී පත් වූ සාමාජිකයින් 155 දෙනෙකුගෙන් ආයතනය සමන්විත වේ. සභාව වසරකට දෙවරක් නිතිපතා සැසිවාර පවත්වන අතර, මාර්තු සහ ඔක්තෝබර් මාසවල ආරම්භ වන අතර, අගමැති විසින් කැඳවන විට විශේෂ සැසිවාර පැවැත්විය හැකිය. නියෝජිතයන් සෑම වසර දෙකකට වරක් ජාතික සභාවේ සභාපතිවරයෙකු තෝරා පත් කර ගනී. ජනාධිපතිවරයා විසින් අලුතින් සම්මත කරන ලද නීති දින 15ක් ඇතුළත අත්සන් කිරීම හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම කළ යුතුය. ජාතික සභාව අගමැතිගේ ආණ්ඩු සැලැස්ම අනුමත කළ යුතු අතර බහුතර විශ්වාසභංගයකින් අගමැතිට ඉල්ලා අස්වීමට බල කළ හැකිය. කෙසේ වෙතත්, ජාතික සභාව එක් වසරක් තුළ දෙවරක් විධායක බලයේ වැඩසටහන ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ නම්, ජනාධිපතිවරයාට සභාව විසුරුවා හැර නව ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයක් ඉල්ලා සිටිය හැකිය. ප්‍රායෝගිකව, ජනාධිපතිවරයා විශාල බහුතරයක් හිමි තම පක්ෂය වන දේශප්‍රේමී ගැලවීමේ ව්‍යාපාරය (MPS) හරහා ජාතික සභාව කෙරෙහි සැලකිය යුතු බලපෑමක් සිදු කරයි.

1992 දී විරුද්ධ පක්ෂ නීතිගත කරන තෙක්, ඩේබිගේ MPS චෑඩ් හි එකම නීත්‍යානුකූල පක්ෂය විය. එතැන් සිට ලියාපදිංචි දේශපාලන පක්ෂ 78 ක් සක්‍රීය වී ඇත. 2005 දී, විරුද්ධ පක්ෂ සහ මානව හිමිකම් සංවිධාන ඡන්දදායකයින් ලියාපදිංචි කිරීමේ පුලුල්ව පැතිරුනු අක්‍රමිකතා සහ මැතිවරණ ව්‍යාපාරය අතරතුර ස්වාධීන මාධ්‍ය ආයතන වාරණය කිරීම පිලිබඳ වාර්තා මධ්‍යයේ ඩීබිට තුන්වන වාරයක් සඳහා නැවත තේරී පත්වීමට ඉඩ සලසන ව්‍යවස්ථාපිත ජනමත විචාරණය වර්ජනය කිරීමට සහාය විය. 2006 ජනාධිපතිවරණය විගඩමක් ලෙස සැලකූ විපක්ෂය එය වර්ජනය කළ බැවින් වාර්තාකරුවන් 2006 ජනාධිපතිවරණය හුදු විධිමත් බව විනිශ්චය කළහ.

සාමය සඳහා වූ අරමුදල (FFP) විසින් චෑඩ් අසාර්ථක රාජ්‍යයක් ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත. 2021 හි බිඳෙනසුලු රාජ්‍ය දර්ශකයේ හත්වන-ඉහළම ස්ථානය චෑඩ් සතු විය. දූෂණය සෑම තරාතිරමකම පිරී ඇත; 2021 සඳහා ට්‍රාන්ස්පේරන්සි ඉන්ටර්නැෂනල් හි දූෂණ සංජානන දර්ශකය ලැයිස්තුගත කර ඇති රටවල් 180 අතර චෑඩ් 164 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත. හිටපු ජනාධිපති ඩෙබිගේ විවේචකයින් ඔහුට ගජමිතුරුවාදය සහ ගෝත්‍රිකවාදය ගැන චෝදනා කර තිබුණි.

දකුණු චෑඩ්, ඉඩම් සම්බන්ධයෙන් දරුණු ගැටුම් වඩ වඩාත් සුලභ වෙමින් පවතී. ඔවුන් බොහෝ විට ප්‍රචණ්ඩත්වයට පත්වේ. දිගුකාලීන ප්‍රජා සංස්කෘතිය ඛාදනය වෙමින් පවතී - බොහෝ ගොවීන්ගේ ජීවනෝපාය ද එසේමය.

දිගුකාලීන චෑඩ් ජනාධිපති ඉඩ්රිස් ඩේබි 2021 අප්‍රේල් 20 වන දින අභාවප්‍රාප්ත වූ අතර, ජාතියේ ජාතික සභාව සහ රජය යන දෙකම විසුරුවා හරින ලද අතර ජාතික නායකත්වය වෙනුවට හමුදා නිලධාරීන්ගෙන් සමන්විත සංක්‍රාන්ති හමුදා කවුන්සිලයක් ඔහුගේ පුත් මහමත් කකා විසින් මෙහෙයවනු ලැබීය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව දැනට අත්හිටුවා ඇති අතර, සිවිල් ජාතික සංක්‍රාන්ති සභාවක් විසින් කෙටුම්පත් කරන ලද එකක් ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමට බලාපොරොත්තු වන අතර, තවම පත් කර නොමැත. මාස 18 ක සංක්‍රාන්ති සමයක් අවසානයේ මැතිවරණය පවත්වන බව හමුදා කවුන්සිලය ප්‍රකාශ කර ඇත.

අභ්‍යන්තර විරෝධය සහ විදේශ සබඳතා

නායකත්ව ගැටුම්වලින් ගැඹුරින් බෙදී සිටින නමුත් ඔහුව පෙරලා දැමීමේ අභිප්‍රාය තුළ එක්සත් වූ කණ්ඩායම්වල සන්නද්ධ විරෝධයට ඩෙබි මුහුණ දුන්නේය. මෙම හමුදා 2006 අප්‍රේල් 13 වන දින අගනුවරට කඩා වැදුණ නමුත් අවසානයේ එය පලවා හරින ලදී. චෑඩ් විශාලතම විදේශීය බලපෑම වන්නේ රට තුළ සොල්දාදුවන් 1,000 ක් නඩත්තු කරන ප්‍රංශයයි. කැරලිකරුවන් පලවා හැරීමට උදව් කිරීමට ඩෙබි ප්‍රංශ ජාතිකයන් මත විශ්වාසය තැබූ අතර ප්‍රංශය කලාපීය ස්ථාවරත්වය සම්පූර්ණයෙන් බිඳ වැටේ යැයි බියෙන් චැඩියානු හමුදාවට සැපයුම් සහ බුද්ධිමය සහාය ලබා දෙයි. එසේ වුවද, 1999 දී ඇමරිකානු එක්සෝන් සමාගමට තෙල් කැණීමේ අයිතිය ලබා දීමෙන් ෆ්‍රැන්කෝ-චැඩියන් සබඳතා පළුදු විය.

පසුගිය දශක කිහිපය පුරාවට චෑඩ් කැරලිකාර කණ්ඩායම් ගණනාවක් තිබී ඇත. 2007 දී, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වෙනසක් සඳහා එක්සත් පෙරමුණ සොල්දාදුවන් චැඩියන් හමුදාවට ඒකාබද්ධ කළ සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී. චෑඩ් යුක්තිය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා වූ ව්‍යාපාරය ද 2003 දී ජනාධිපති ඉඩ්රිස් ඩේබි බලයෙන් පහකිරීමේ ප්‍රයත්නයෙන් රජයේ හමුදා සමඟ ගැටුණි. මීට අමතරව, හෙලිකොප්ටර් තුවක්කු යොදා ගනිමින් සිවිල් වැසියන් ඝාතනය කළ නැගෙනහිර චෑඩ් හි කාර්ටූම් ගේ ජන්ජාවීඩ් කැරලිකරුවන් සමඟ විවිධ ගැටුම් ඇති වී තිබේ. වර්තමානයේ, ප්‍රතිරෝධී හමුදා සංගමය (UFR) යනු චෑඩ් රජය සමඟ දිගටම සටන් කරන කැරලිකාර කණ්ඩායමකි. 2010 දී, UFR හි මිනිසුන් 6,000 ක් සහ වාහන 300 ක් ඇස්තමේන්තු කර ඇති බව වාර්තා විය.

එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය විදේශ ආධාර 2023 අගෝස්තු 3 වන දින චැඩියන් නගරයේ ඇම්ජරාස් හිදී ආරම්භ කරන ලදී. එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය විසින් චැඩියන් ජනතාවට ආධාර සැපයීමට සහ චෑඩ් හි සුඩාන සරණාගතයින්ට එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය හි මානුෂීය ආයතන හරහා මානුෂීය සහ සහනාධාර සැපයීමට දරන ප්‍රයත්නයන්ට සහාය වීමට එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය අඛණ්ඩ උත්සාහයක නිරත විය.

හමුදා
CIA World Factbook 2006 වන විට චෑඩ් හි මිලිටරි අයවැය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 4.2% ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත. එවකට රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ($7.095 බිලියන) අනුව, මිලිටරි වියදම් ඩොලර් මිලියන 300 ක් පමණ වනු ඇතැයි ගණන් බලා ඇත. 2011 වර්ෂය සඳහා ලෝක බැංකුව විසින් ඇස්තමේන්තු කර ඇති පරිදි මෙම ඇස්තමේන්තුව චෑඩ් හි සිවිල් යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු (2005-2010) 2.0% දක්වා පහත වැටුණි.

පරිපාලන අංශ
2012 සිට චෑඩ් කලාප 23 කට බෙදා ඇත. 2003 දී විමධ්‍යගත කිරීමේ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් ලෙස කලාපවල චෑඩ් උප බෙදීම ඇති වූයේ රජය විසින් පෙර පැවති ප්‍රාන්ත 14 අහෝසි කරන විටය. සෑම කලාපයක්ම ජනාධිපති විසින් පත් කරන ලද ආණ්ඩුකාරවරයෙකු විසින් මෙහෙයවනු ලැබේ. කලාප තුළ දෙපාර්තමේන්තු 61 පරිපාලනය කරන්නේ ශිෂ්‍ය නායකයන් විසිනි. දෙපාර්තමේන්තු උප-ප්‍රාන්ත 200 කට බෙදා ඇති අතර ඒවා ප්‍රාන්ත 446 කින් සමන්විත වේ.

කැන්ටන් ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමට නියමිතව ඇත්තේ කොමියුනිස්ට් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ වන නමුත් නෛතික සහ නියාමන රාමුව තවමත් සම්පූර්ණ කර නොමැත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් විමධ්‍යගත රජයක් සඳහා ප්‍රාදේශීය ජනතාවට ඔවුන්ගේම සංවර්ධනය සඳහා ක්‍රියාකාරී භූමිකාවක් ඉටු කිරීමට බල කරයි. මේ සඳහා, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් ප්‍රකාශ කරන්නේ, එක් එක් පරිපාලන උප කොට්ඨාශය තේරී පත් වූ ප්‍රාදේශීය සභා මගින් පාලනය වන බවයි. නමුත් පළාත් පාලන මැතිවරණයක් පවත්වා නැත. සහ 2005 පැවැත්වීමට නියමිත වාර්ගික මැතිවරණ නැවත නැවතත් කල් දමා ඇත.

ආර්ථිකය

එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව සංවර්ධන දර්ශකය මගින් චෑඩ් ලෝකයේ හත්වන දුප්පත්ම රට ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර ජනගහනයෙන් 80% ක් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වෙති. ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (මිලදී ගැනීමේ බලය සමානාත්මතාවය) 2009 දී US$1,651 ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. චෑඩ් යනු මධ්‍යම අප්‍රිකානු රාජ්‍ය බැංකුවේ, මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ රේගු සහ ආර්ථික සංගමයේ (UDEAC) සහ අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීමේ සංවිධානයේ කොටසකි. (OHADA).

චෑඩ් හි මුදල් වර්ගය CFA ෆ්‍රෑන්ක් ය. 1960 ගණන්වලදී, චෑඩ් පතල් කර්මාන්තය සෝඩියම් කාබනේට් හෝ නැට්‍රෝන් නිෂ්පාදනය කළේය. බිල්ටයින් ප්‍රාන්තයේ රන් දරණ ක්වාර්ට්ස් පිළිබඳ වාර්තා ද තිබේ. කෙසේ වෙතත්, වසර ගණනාවක සිවිල් යුද්ධය විදේශ ආයෝජකයින් බිය ගන්වා ඇත; 1979 සහ 1982 අතර චෑඩ් හැර ගිය අය රටේ අනාගතය ගැන විශ්වාසයක් ඇති කර ගැනීමට පටන් ගෙන ඇත්තේ මෑතක සිට ය. 2000 දී රටේ ආර්ථික අපේක්ෂාවන් ඉහළ නංවමින් තෙල් අංශයේ ප්‍රධාන සෘජු විදේශ ආයෝජන ආරම්භ විය.

යටත් විජිත සම්පත් නිස්සාරණය සඳහා (මූලික වශයෙන් කපු සහ බොරතෙල්) වෙබ් අඩවියක් ලෙස ගෝලීය දේශපාලන ආර්ථිකයට අසමාන ලෙස ඇතුළත් කිරීම, චැඩියානු කාර්මිකකරණයේ දියුණුව ප්‍රවර්ධනය නොකරන හෝ දිරිමත් නොකරන ගෝලීය ආර්ථික පද්ධතියක් සහ දේශීය කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයට සහාය දැක්වීමට අපොහොසත් වීම චැඩියානුවන්ගෙන් බහුතරයක් දෛනික අවිනිශ්චිතතාවයෙන් හා කුසගින්නෙන් ජීවත් වෙති. චෑඩ් හි ජනගහනයෙන් 80% කට වැඩි ප්‍රමාණයක් යැපුම් ගොවිතැන සහ පශු සම්පත් ඇති කිරීම මත රඳා පවතී. වගා කරන භෝග සහ රංචු පිහිටීම දේශීය දේශගුණය අනුව තීරණය වේ. භූමි ප්‍රදේශයෙන් 10% ක දකුණු කෙළවරේ බඩ ඉරිඟු සහ මෙනේරි පොහොසත් අස්වැන්නක් සහිත ජාතියේ වඩාත්ම සාරවත් භෝග භූමිය පිහිටා ඇත. සහේල්හි දෘඪ මෙනේරි වර්ග පමණක් වර්ධනය වන අතර දකුණට වඩා බෙහෙවින් අඩු අස්වැන්නක් ඇත. අනෙක් අතට, සහෙල් යනු විශාල වාණිජ ගව පට්ටි සඳහා සහ එළුවන්, බැටළුවන්, බූරුවන් සහ අශ්වයන් සඳහා කදිම තණබිම් වේ. සහරා හි විසිරුණු ක්ෂේම භූමියට ආධාර වන්නේ රට ඉඳි සහ රනිල කුලයට අයත් බෝගවලට පමණි. චෑඩ් හි නගර නාගරික යටිතල පහසුකම්වල බරපතල දුෂ්කරතාවයන්ට මුහුණ දෙයි; පානීය ජලය සඳහා ප්‍රවේශය ඇත්තේ නාගරික වැසියන්ගෙන් 48%කට පමණක් වන අතර මූලික සනීපාරක්ෂක පහසුකම් ඇත්තේ 2%කට පමණි.

තෙල් කර්මාන්තයේ දියුණුවට පෙර, කපු ආධිපත්‍යය දැරූ කර්මාන්තය සහ ශ්‍රම වෙළඳපොළ අපනයන ආදායමෙන් 80% ක් පමණ විය. නිශ්චිත සංඛ්‍යා නොමැති වුවද කපු මූලික අපනයනයක් ලෙස පවතී. ලෝක කපු මිල පහත වැටීමෙන් දුර්වල වූ ප්‍රධාන කපු සමාගමක් වන කොටොන්චාඩ් පුනරුත්ථාපනය කිරීම සඳහා ප්‍රංශය, නෙදර්ලන්තය, යුරෝපා සංගමය සහ ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධනය සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර බැංකුව (IBRD) විසින් මූල්‍යාධාර ලබා දී ඇත. පැරාස්ටල් දැන් පුද්ගලීකරනය කිරීමට අපේක්ෂා කෙරේ.

එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට අනුව, අවම වශයෙන් 2001 සිට චෑඩ් මානුෂීය අර්බුදයකට ගොදුරු වී ඇත. 2008 වන විට, චෑඩ් රට සුඩානයේ ඩාර්ෆූර් ප්‍රදේශයෙන් සරණාගතයින් 280,000 කට අධික සංඛ්‍යාවක් ද මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයෙන් 55,000 කට අධික සංඛ්‍යාවක් ද 170,000 කට අධික අභ්‍යන්තරව අවතැන් වූ පුද්ගලයන් සංඛ්‍යාවක් ද සිටී. 2008 පෙබරවාරියේදී එන්'ජමේනා සටනෙන් පසුව, එක්සත් ජාතීන්ගේ මානුෂීය කටයුතු පිළිබඳ උප ලේකම් ජෝන් හෝම්ස් "අතිශයින්ම කනස්සල්ලක්" ප්‍රකාශ කළේ මෙම අර්බුදය මානුෂීයයින්ට ජීවිතාරක්ෂක ආධාර ලබා දීමට ඇති හැකියාව කෙරෙහි ඍණාත්මක බලපෑමක් ඇති කරනු ඇති බවටයි. ප්‍රතිලාභීන් මිලියන භාගයක්, ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් - ඔහුට අනුව - ඔවුන්ගේ පැවැත්ම සඳහා මානුෂීය ආධාර මත දැඩි ලෙස රඳා සිටිති. එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රකාශක මොරිසියෝ ජියුලියානෝ, වොෂින්ටන් පෝස්ට් වෙත ප්‍රකාශ කළේ: "ප්‍රමාණවත් මට්ටමින් ආධාර සැපයීමට අප සමත් නොවන්නේ නම්, මානුෂීය අර්බුදය මානුෂීය ව්‍යසනයක් බවට පත්විය හැකිය". මීට අමතරව, සේව් ද චිල්ඩ්රන් වැනි සංවිධාන සහන සේවකයන් ඝාතනය කිරීම හේතුවෙන් ක්‍රියාකාරකම් අත්හිටුවා ඇත.

චෑඩ් රාජ්‍යය දරිද්‍රතාවය අවම කිරීමේ යම් ප්‍රගතියක් ලබා ඇත, 2003 සහ 2011 අතර ජාතික දරිද්‍රතා අනුපාතිකයේ 55% සිට 47% දක්වා පහත වැටීමක් සිදු විය. කෙසේ වෙතත්, දුප්පත් මිනිසුන්ගේ ප්‍රමාණය මිලියන 4.7 (2011) සිට මිලියන 6.5 (2019) දක්වා වැඩි විය. 2018 වන විට පුද්ගලයින් 10 දෙනෙකුගෙන් 4.2ක් තවමත් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වෙති.

යටිතල පහසුකම්

ප්‍රවාහනය
සිවිල් යුද්ධය ප්‍රවාහන යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය අඩාල කළේය; 1987 දී චෑඩ් තිබුණේ තාර දැමූ මාර්ග කි.මී. 30 ක් (සැතපුම් 19) පමණි. අනුප්‍රාප්තික මාර්ග ප්‍රතිසංස්කරණ ව්‍යාපෘති 2004 වන විට ජාලය කි.මී. 550 (සැතපුම් 340) දක්වා වැඩි දියුණු කරන ලදී. එසේ වුවද, මාර්ග ජාලය සීමිතය; මාර්ග බොහෝ විට වසරේ මාස කිහිපයක් භාවිතා කළ නොහැක. තමන්ගේම දුම්රිය මාර්ගයක් නොමැතිව, චෑඩ් ඩවුලා වරායට සහ ඉන් පිටතට චැඩියානු අපනයන සහ ආනයන ප්‍රවාහනය සඳහා කැමරූන්හි දුම්රිය පද්ධතිය මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී.

2013 වන විට චෑඩ් හි ඇස්තමේන්තුගත ගුවන් තොටුපළ 59ක් තිබූ අතර, ඒවායින් 9ක් පමණක් පදික ධාවන පථ තිබුණි. ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළක් අගනුවර ඇති අතර පැරිස් සහ අප්‍රිකානු නගර කිහිපයකට නිරන්තර නොනවතින ගුවන් ගමන් සපයයි.

බල ශක්තිය
චෑඩ්හි බලශක්ති අංශය අගනුවර පුරවැසියන්ගෙන් 15% කට බලය සපයන සහ ජාතික ජනගහනයෙන් 1.5% ක් පමණක් ආවරණය වන චෑඩ් ජල හා විදුලි සංගමය (STEE) විසින් වසර ගණනාවක් තිස්සේ වැරදි කළමනාකරණයක් සිදු කර ඇත. බොහෝ චාඩියානුවන් බලය සඳහා දැව සහ සත්ව පොහොර වැනි ජෛව ස්කන්ධ ඉන්ධන දහනය කරයි.

ExxonMobil දකුණු චෑඩ් හි බැරල් බිලියනයක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති තෙල් සංචිත සංවර්ධනය කිරීම සඳහා ඩොලර් බිලියන 3.7 ආයෝජනය කර ඇති ෂෙව්රොන් සහ පෙට්රෝනාස් හි සමුහයකට නායකත්වය දෙයි. කැමරූන්හි අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයේ පර්යන්තවලට දකුණු තෙල් බිම් සම්බන්ධ කරන නල මාර්ගයක් (අර්ධ වශයෙන් ලෝක බැංකුව විසින් මූල්‍යකරණය කරන ලද) නිම කිරීමත් සමඟ තෙල් නිෂ්පාදනය 2003 දී ආරම්භ විය. එහි ආධාරයේ කොන්දේසියක් ලෙස ලෝක බැංකුව අවධාරනය කළේ තෙල් ආදායමෙන් 80%ක් සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සඳහා වැය කළ යුතු බවයි. 2006 ජනවාරි මාසයේ දී, චැඩියන් රජය මෙම මුදල අඩු කරමින් නීති සම්මත කරන විට ලෝක බැංකුව සිය ණය වැඩසටහන අත්හිටුවන ලදී. 2006 ජූලි 14 වන දින, ලෝක බැංකුව සහ චෑඩ් අවබෝධතා ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලද අතර, ඒ යටතේ චෑඩ් රජය සිය වියදම් වලින් 70% ක් ප්‍රමුඛතා දරිද්‍රතාවය අඩු කිරීමේ වැඩසටහන් සඳහා කැප කරයි.

සන්නිවේදනය
රාජ්ය දුරකථන සමාගමක් වන SotelTchad විසින් සපයනු ලබන ස්ථාවර දුරකථන සේවා සමඟ විදුලි සංදේශ පද්ධතිය මූලික හා මිල අධික වේ. 2000 දී, රටේ වැසියන් 10,000 කට ස්ථාවර දුරකථන 14 ක් පමණක් ඇත, එය ලෝකයේ අඩුම දුරකථන ඝනත්වයන්ගෙන් එකකි.

පෑන්-අප්‍රිකානු තොග සම්බන්ධතා සහ විදුලි සංදේශ සපයන්නෙකු වන ගේට්වේ කොමියුනිකේෂන්ස් චෑඩ් හි ද පවතී. 2013 සැප්තැම්බර් මාසයේදී චෑඩ් හි තැපැල් හා තොරතුරු සහ සන්නිවේදන තාක්ෂණ අමාත්‍යාංශය (PNTIC) නිවේදනය කළේ ෆයිබර් ඔප්ටික් තාක්ෂණය සඳහා රට හවුල්කරුවෙකු සොයන බවයි.

චෑඩ් ලෝක ආර්ථික සංසදයේ ජාල සූදානම දර්ශකයේ (NRI) අවසන් ස්ථානයට පත්ව ඇත - රටක තොරතුරු සහ සන්නිවේදන තාක්ෂණයන්හි සංවර්ධන මට්ටම තීරණය කිරීමේ දර්ශකයකි. චෑඩ් 2014 NRI ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල සමස්ත 148 න් 148 ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර එය 2013 හි 142 ට වඩා පහත වැටුණි. 2010 සැප්තැම්බර් මාසයේදී මිලියන 10.7 ක ජනගහන ඇස්තමේන්තුවට ජංගම දුරකථන අනුපාතය 24.3%ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.

සංස්කෘතිය
එහි විවිධ ජාතීන් සහ භාෂාවන් නිසා, චෑඩ් පොහොසත් සංස්කෘතික උරුමයක් ඇත. චෑඩ් ජාතික කෞතුකාගාරය සහ චෑඩ් සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය විවෘත කිරීම මගින් චාඩියානු රජය චාඩියානු සංස්කෘතිය සහ ජාතික සම්ප්‍රදායන් ක්‍රියාකාරීව ප්‍රවර්ධනය කර ඇත. වසර පුරා ජාතික නිවාඩු දින හයක් නිරීක්ෂණය කරනු ලබන අතර, වෙනස් වන නිවාඩු සඳහා පාස්කු සඳුදා ක්‍රිස්තියානි නිවාඩුව සහ ඊද් උල්-ෆිතර්, ඊද් උල්-අදා සහ ඊද් මිලාද් නබි යන මුස්ලිම් නිවාඩු ඇතුළත් වේ.

ආහාර පිසීම
මෙනේරි යනු චැඩියන් ආහාරවල ප්‍රධාන ආහාරයයි. එය සෝස්වල ගිල්වන ලද පේස්ට් බෝල සෑදීමට යොදා ගනී. උතුරේ මෙම ආහාරය ඇලිෂ් ලෙස හැඳින්වේ; දකුණේ, බිය ලෙස හැදින්වේ. මාළු ජනප්‍රිය ආහාරයකි, එය සාමාන්‍යයෙන් සලංග (හිරු ගෙන් වියලන ලද සහ සැහැල්ලුවෙන් දුම් දමන ලද ඇලෙස්ටෙස් සහ හයිඩ්රොසිනස්) ලෙස හෝ බණ්ඩා (දුම් දමන ලද විශාල මාළු) ලෙස සකස් කර විකුණනු ලැබේ. කාර්කේජේ යනු හිබිස්කස් කොළ වලින් ලබාගත් ජනප්‍රිය පැණිරස රතු තේ වර්ගයකි. උතුරේ නොමැති වුවද මධ්‍යසාර පාන දකුණේ ප්‍රචලිතය, මිනිසුන් මෙනේරි බියර් පානය කරයි, රතු මෙනේරි වලින් සාදන විට බිලි-බිලි ලෙසද, සුදු මෙනේරි වලින් කොෂේට් ලෙසද හැඳින්වේ.

සංගීතය
චෑඩ් සංගීතයට දුනු වීණා වර්ගයක් වන කින්ඩේ වැනි සංගීත භාණ්ඩ ගණනාවක් ඇතුළත් වේ; කකාකි, දිගු ටින් අං; සහ හූ හූ, ශබ්ද විකාශන යන්ත්‍ර ලෙස කැලබේෂ් භාවිතා කරන තත් වාද්‍ය භාණ්ඩයකි. වෙනත් සංගීත භාණ්ඩ සහ ඒවායේ සංයෝජන විශේෂිත ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් සමඟ වඩාත් සම්බන්ධ වේ: සාරා විස්ල්, බැලෆෝන්, වීණා සහ කොඩ්ජෝ බෙර වලට වැඩි කැමැත්තක් දක්වයි; සහ කනෙම්බු බෙරවල නාදය හා නළා වැනි සංගීත භාණ්ඩවල හඬ ඒකාබද්ධ කරයි.

චාරි ජෑස් සංගීත කණ්ඩායම 1964 දී පිහිටුවන ලද අතර චෑඩ් නවීන සංගීත දර්ශනය ආරම්භ කළේය. පසුව, අප්‍රිකානු තනු සහ ජාත්‍යන්තර චලාල් වැනි වඩාත් ප්‍රසිද්ධ කණ්ඩායම් නූතනත්වය සහ සම්ප්‍රදාය මිශ්‍ර කිරීමට උත්සාහ කළහ. ිබෙස්ටිව ැනි ජනප්‍රිය කණ්ඩායම් දකුණු චෑඩ් හි සම්ප්‍රදායික සංගීත ශෛලියක් වන සායි මත ඇඳීමෙන් ඔවුන්ගේ උරුමයට වේගයෙන් ඇලී සිටිති. චෑඩ් ජනතාව නවීන සංගීතය පිළිකුල් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, 1995 දී චැඩියන් කලාකරුවන් ඇතුළත් සීඩී තැටි සහ ශ්‍රව්‍ය කැසට් බෙදා හැරීමට වැඩි උනන්දුවක් ඇති විය. කලාකරුවන්ගේ අයිතීන් සඳහා නීතිමය රැකවරණයක් නොමැතිකම චැඩියන් සංගීත කර්මාන්තයේ තවදුරටත් සංවර්ධනය සඳහා ගැටලු ලෙස පවතී.

සාහිත්‍ය

අනෙකුත් සහේලියානු රටවල මෙන්ම, චෑඩ් සාහිත්‍යය ද ආර්ථික, දේශපාලන සහ අධ්‍යාත්මික නියඟයක් දැක ඇති අතර එය එහි ප්‍රසිද්ධ ලේඛකයින්ට බලපා ඇත. චැඩියානු කතුවරුන්ට පිටුවහල් හෝ විදේශගත තත්ත්වයෙන් ලිවීමට බල කෙරී ඇති අතර දේශපාලන පීඩනය සහ ඓතිහාසික කතිකාව යන තේමාවන් විසින් ආධිපත්‍යය දරන සාහිත්‍ය නිර්මාණය කර ඇත. 1962 සිට චැඩියානු කතුවරුන් 20 දෙනෙකු ප්‍රබන්ධ කෘති 60ක් පමණ ලියා ඇත. ජාත්‍යන්තර වශයෙන් වඩාත් කීර්තිමත් ලේඛකයින් අතර ජෝසප් බ්‍රහීම් සෙයිඩ්, බාබා මුස්තාපා, ඇන්ටොයින් බන්ගුයි සහ කොල්සි ලැම්කෝ වේ. 2003 දී චෑඩ් හි එකම සාහිත්‍ය විචාරකයා වන අහමට් ටැබෝයි ඔහුගේ Anthologie de la littérature tchadienne ප්‍රකාශයට පත් කළේ චෑඩ් සාහිත්‍යය ජාත්‍යන්තරව සහ තරුණයින් අතර වැඩිදුර දැන ගැනීමට සහ චෑඩ් හි ප්‍රකාශන ආයතන සහ ප්‍රවර්ධන ව්‍යුහයේ අඩුව පිරවීම සඳහා ය.

මාධ්‍ය සහ සිනමාව
චෑඩ් රූපවාහිනී ප්‍රේක්ෂකයින් එන්'ජමේනා වෙත සීමා වී ඇත. එකම රූපවාහිනී ආයතනය රජය සතු Télé Tchad වේ. පුද්ගලික ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථාන 13ක් සමඟින් ගුවන්විදුලියට වඩා විශාල ප්‍රවේශයක් ඇත. පුවත්පත් ප්‍රමාණයෙන් සහ බෙදා හැරීමෙන් සීමා වී ඇති අතර ප්‍රවාහන වියදම්, අඩු සාක්ෂරතා අනුපාතය සහ දරිද්‍රතාවය හේතුවෙන් සංසරණ සංඛ්‍යා කුඩා වේ. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාශනයේ නිදහස ආරක්ෂා කරන අතර, රජය මෙම අයිතිය නිතිපතා සීමා කර ඇති අතර, 2006 අවසානයේ මාධ්‍ය සඳහා පූර්ව වාරණයක් ක්‍රියාත්මක කිරීමට පටන් ගත්තේය.

1960 ගණන්වල එඩ්වඩ් සයිලි ගේ කෙටි චිත්‍රපටවලින් ආරම්භ වූ චැඩියන් චිත්‍රපට කර්මාන්තයේ දියුණුව සිවිල් යුද්ධ නිසා සහ දැනට මුළු රටේම ඇත්තේ සිනමා ශාලා කිහිපයක් නිසා අඩාල විය. චැඩියන් වෘත්තාන්ත චිත්‍රපට කර්මාන්තය 1990 ගණන්වල නැවත වර්ධනය වීමට පටන් ගත්තේය, අධ්‍යක්ෂවරුන් වන මහමත්-සාලේ හරුන්, ඉසා සර්ජ් කොයිලෝ සහ අබකාර් චෙනේ මස්සාර් වැන්නවුන්ගේ චිත්‍රපට විචාරක පැසසුමට ලක් වූ අතර Daratt චිත්‍රපටය 63 වැනි වැනිස් ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙලේ මහා විශේෂ ජූරි ත්‍යාගය දිනා ගත්තේය. 2010 වසරේ A Screaming Man චිත්‍රපටය 2010 කෑන්ස් චිත්‍රපට උළෙලේ ජූරි ත්‍යාගය දිනාගත් අතර, හරුන් ප්‍රධාන කෑන්ස් තරඟයට ඇතුළු වූ ප්‍රථම චැඩියන් අධ්‍යක්ෂකවරයා මෙන්ම සම්මානයක් ද දිනා ගත්තේය. ඉසා සර්ජ් කොයිලෝ Daresalam සහ DP75: Tartina City චිත්‍රපට අධ්‍යක්ෂණය කළේය.

ක්‍රීඩා
පාපන්දු යනු චෑඩ් ජනප්‍රියම ක්‍රීඩාවයි. ජාත්‍යන්තර තරඟ වලදී රටේ ජාතික කණ්ඩායම සමීපව අනුගමනය කරන අතර චැඩියන්  පාපන්දු ක්‍රීඩකයින් ප්‍රංශ කණ්ඩායම් සඳහා ක්‍රීඩා කර ඇත. පැසිපන්දු සහ නිදහස් ආර මල්ලවපොර බහුලව භාවිතා වන අතර, පසුකාලීනව මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයින් සාම්ප්‍රදායික සත්ව හම් පැළඳ දූවිලි වලින් ආවරණය වන ආකාරයකි.

සටහන්

යොමු කිරීම්

අප්‍රිකාව තුළ රටවල්

චෑඩ්


Popülasyon genetiği, popülasyonlardaki fertlerin benzerlik ve farklılıklarının kaynaklarını, bunun yanında popülasyonlardaki alel frekansının dağılımlarını ve değişimlerini araştıran bir genetik altdalıdır.

Bu konuda, dört temel evrimsel mekanizma ve etkileri üzerinden yola çıkarak araştırma yapar. Bu mekanizmalar, doğal seçilim, genetik sürüklenme, mutasyon ve gen akışıdır. Bunun yanında, rekombinasyon, popülasyon alt bölümleri ve popülasyon yapısı faktörlerini de dikkate aldığı gibi adaptasyon ve türleşme gibi fenomenleri açıklamak için de çalışır.

Popülasyon genetiği, Modern evrimsel sentezin ortaya çıkmasında önemli katkıda bulunmuştur. Popülasyon genetiğinin temellerini atan ilk kişiler Sewall Wright, J.B.S. Haldane ve Ronald Fisher olup aynı zamanda kantitatif genetik ile ilişkili olan diğer disiplinlerin de temellerini oluşturmuşlardır.

Genetik, hasta kişinin kendisi kadar ailesi ve yakın akrabaları ile de ilgilenmesi yönünden tıptaki diğer disiplinlerden biraz farklılık göstermektedir. Medikal genetik, bir olguda doğru tanıya ulaşmakla kalmaz, aynı zamanda diğer aile üyelerinin genotipleini de belirlemeye ve hem hasta kişinin anne-babasındaki hem kardeşlerindeki hem de daha uzak akrabalarındaki tekrarlama risklerini değerlendirir. Ayrıca bu riskler sadece aile üyeleri ile direkt ilişkili olan kişilerin genotiplerinden değil, evlenerek bu aileye giren genel popülasyondaki kişilerin genotipleri ile de etkilendiğinden, genetik danışma işini yapan kişi, farklı popülasyonlardaki spesifik genotipleri de dikkate almak zorundadır. Bu nedenle hem doğru bir klinik tanıya ulaşmak hem de tekrarlama risklerini belirlemek için değişik etkenler birlikte incelenmelidir. Örneğin, incelenen olgu ve ailesinin kökeni, o popülasyondaki ilgili genin görülme olasılığı, aile öyküsünde akraba evliliğinin olup olmaması genetik danışma sırasında incelenmesi gereken özelliklerinden bazılardır.

Popülasyon genetiği, toplumlarda genlerin dağılımını ve bu gen frekanslarının nasıl korunduğu ya da değiştiğini inceleyen bir bilim dalıdır. Popülasyon genetiğinde, toplumun gen havuzu incelenmekte olup bu incelemelerde toplumlardaki hastalıkların dağılımı ve sıklığını belirleyen çeşitli genetik ve çevresel faktörler arasındaki ilişkiyi değerlendiren epidemiyoloji kurallarından yararlanılır. O nedenle son zamanlarda 'genetik epidemiyoloji' diye ayrı bir bilim dalı da ortaya çıkmıştır.

Temel ilkeler

Popülasyon genetiği, popülasyondaki gen ve alellerin görülme sıklıkları ile etkileşimlerinin araştırılmasıdır. Popülasyon, çiftteki her eşin birlikte üreyebildiği canlılardan oluşan bir gruptur.

Örneğin, diğerlerinden yalıtılmış ve izole olarak bir ormanda yaşayan aynı türden güvelerin tümü, bir popülasyondur. Bu popülasyondaki bir genin, canlıların fenotipleri arasındaki varyasyonları teşkil eden birkaç alternatif formları olabilir. Örneğin, güvelerde renk oluşumundan sorumlu olan ve iki farklı alele sahip bir gen: siyah ve beyaz. Gen havuzu, tek bir popülasyondaki bir genin tüm alel dizileridir. Bir alelin alel frekansı ise, bu alellerden oluşan gen havuzundaki genlerin bir bölümüdür (örneğin, güvelerde sadece siyah renkten sorumlu olan alellerin tüm renk genleri içindeki oranı). Eğer popülasyon içinde alel frekanslarında değişiklikler olursa evrimleşme baş gösterir. Örneğin, güve popülasyonunda siyah renkten sorumlu olan alelin daha yaygın hale gelmesi.

Hardy-Weinberg Kuralı

Bir popülasyonun evrimleşmesine yol açan mekanizmaları anlamak için, bir popülasyonun hangi şartlarda evrilmeye ihtiyaç duymadığını dikkate almak yaralı olabilir. Hardy-Weinberg kuralı, eğer sperm veya yumurta oluşumu sırasında alellerin rastlantısal kademeli değişimleri ve döllenme sırasında bu üreme hücrelerindeki rastlantısal alel kombinasyonları, popülasyona etki eden tek güçler olması durumunda, alel frekanslarının, yani bir gen içindeki varyasyonların da yeteri kadar büyük bir popülasyonda sabit kalacağını ve değişmeyeceğini ifade eder. Hardy-Weinberg dengesi (İng: Hardy-Weinberg Equilibrium) içinde bulunan böyle bir popülasyona ideal popülasyon veya evrimleşmeyen popülasyon denir. Doğadaki canlı popülasyonları ön görülen bu şartlardan en azından birini veya diğerini yerine getiremediklerinden Hardy-Weinberg dengesinin doğada oluşabilmesi mümkün değildir. Evrimleşmenin olmadığı böyle bir genetik denge durumu, genetik değişimleri ölçmek için bir temel sağladığı için ideal bir durumdur.

Eğer aşağıdaki koşulların tümü gerçekleşirse bir popülasyonun alel frekansı nesiller boyunca değişme göstermeden sabit kalır:

Rastlantısal eşleşme
Genlerin yapısını değiştirecek yararlı veya zararlı hiçbir mutasyon görülmemelidir
Popülasyon dışına veya içine göçler olmamalı ve başka komşu bir popülasyon ile karışım veya melezleşme olmamalıdır
Popülasyon yeterince büyük veya sonsuz sayıda bireylerden oluşmalıdır
Hiçbir özellik için veya hiçbir özelliğe karşı herhangi bir seçilim baskısı olmamalıdır

İki alelli tek bir lokusun en basit şekliyle var olduğu bir durumda, A baskın aleli, a ise çekinik (resesif) aleli ifade eder,  onların sahip olduğu frekanslar da p ve q ile gösterilir: frekans (A) = p; frekans (a) = q; p + q = 1. Eğer popülasyon dengeli bir popülasyon ise, bu durumda frekans (AA) = p2 popülasyondaki AA homozigotları için, frekans (aa) = q2 ise aa homozigotları için ve frekans (Aa) = 2pq de heterozigotlar için olacaktır.

Kapsam ve teorik değerlendirmeler

Popülasyon genetiği matematiği, aslında Modern evrimsel sentezin bir parçası olarak geliştirilmişti. Beatty'e göre (1986), modern sentezin temelini tanımlar.

Richard Lewontin'e göre (1974), popülasyon genetiğinin teorik görevi, şu iki alana dahil olan bir süreçtir: "genotipik alan" ve "fenotipik alan". Eksiksiz bir popülasyon genetiği teorisinin oluşturabilmesinin altında yatan zorluk, popülasyonun genotipi (G1)'den seçilimlerin meydana geldiği fenotip (P1) alana kadar uygun bir haritaya dair bir dizi yasaların oluşturulmasının yanında, dönüşümün tamamlanması için, Mendel genetiğinin gelecek nesil genotipleri önceden tahmin edebileceği başka bir takım kanunların da oluşturulması gerektiğidir. Hatta şu an için bile, moleküler genetiğin Mendel'in görüşleri dışında kalan diğer yönleri de bir kenara bırakıldığında, bu, açıkça çok büyük ve zor bir görevdir. Şematik olarak bu dönüşümün görselleştirilmiş hali:

(Richard Lewontin'den uyarlanmıştır 1974, S. 12). XD

T1, genetik ve epigenetik yasaları, işlevsel biyolojinin görünüşünü ve bir genotipi fenotipe dönüştüren gelişimi gösterir. Biz, buna "genotip-fenotip haritası" diyeceğiz. T2, doğal seçilimden dolayı oluşan dönüşüm, T3, seçilen fenotipler temelinde ortaya çıkacak genotipleri önceden tahmin edebilen epigenetik ilişkiler ve nihayet T4, Mendel genetiği kurallarıdır.

Uygulamada, evrimsel teorinin birbirine paralel olarak mevcut olan iki gövdesi bulunur, genotip alanda etkinlik gösteren geleneksel popülasyon genetiği ve fenotip alanda faaliyet gösteren, bitki ve hayvan ıslahında kullanılan biyometri teorisi. Bunların tamamlanmamış ve eksik kalan parçası ise, genotip ve fenotip alanları arasındaki eşleştirme haritasıdır. Bu, Lewontin'in tanımladığı üzere, bu sayede bir alan denklemindeki değişkenlerin parametreler ve konstantlar olarak sayılıp geçerli olduğu, tam bir değerlendirmede evrimsel bir süreç tarafından kendiliklerinden dönüştükleri ve diğer etki alanlarındaki konum değişkenlerin gerçek fonksiyonlarında olacağı bir "el çabukluğuna" yol açar. İfade edilen "el çabukluğu", bu karşılaştırma haritasını bildiğimizden yola çıkar. Eğer bunu kavramış olmamızdan yol çıkarsak, birçok ilgi çeken durumları analiz etmek yetecektir. Örneğin, fenotipin hemen hemen genotiple birebir olduğu bir durumda (Orak hücre anemisi) veya zaman ölçeğinin yeterince kısa olduğu bir durumda, değişmezler (konstantlar) değişmez olarak geçerli olabilecektir. Ancak, bunların hatalı oldukları birçok durumlar mevcuttur.

Dört mekanizma

Doğal seçilim

Ana madde: Doğal seçilim

Doğal seçilim, bir organizmanın hayatta kalmasını ve başarılı şekilde üremesini daha olasılıklı hale getiren kalıtsal özellikleri, nesiller boyunca popülasyonda daha yaygın hale getiren süreçtir.

Bir canlı popülasyonu içindeki genetik değişkenlik, bazı bireylerin mevcut yaşam ortamlarında diğerlerinden daha başarılı bir şekilde hayatta kalacağı anlamına gelir. Üreme başarısını etkileyen faktörler, Charles Darwin'in cinsel seçilime dair geliştirdiği fikirlerin konusu olarak da önemlidir.

Doğal seçilim, fenotiplere veya bir canlının gözlemlenebilir özelliklerine etki eder, ancak üreme avantajı sağlayan herhangi bir fenotipin genetik (kalıtsal) tabanı, bir popülasyona daha yaygın hale gelecektir (bakınız: Alel frekansı). Zamanla, bu süreç, canlıyı belli ekolojik nişler için özelleştiren adaptasyonlara ve sonunda yeni türlerin ortaya çıkmasına neden olur.

Doğal seçilim, modern biyolojinin temel taşlarından biridir. Bu terim, Darwin tarafından, 1859'da, hayvan yetiştiricileri ve çiftçiler tarafından hayvanların ve bitkilerin istenilir özelliklerinin üreme için sistematik olarak tercih edildiği süreci tanımlayan yapay seçilimin kıyaslanarak doğal seçilimin nasıl işlediğini anlatan ve tarif eden "Türlerin Kökeni"  adlı çığır açan kitabında sunulmuştur. Doğal seçilim kavramı, aslında geçerli bir kalıtım teorisinin yokluğunda gelişti, zira Darwin'in yazdığı dönemde, Modern genetik hakkında hiçbir şey bilinmiyordu. Geleneksel Darwinci evrimin birleştirilmesi, klasik ve moleküler genetikte daha sonra yapılan keşiflerin Modern evrimsel sentez adı altında bir araya getirilmesiyle olmuştur.

Genetik sürüklenme

Ana madde: Genetik sürüklenme

Genetik sürüklenme, popülasyon içinde rastgele örnek alımına ve şansa bağlı olarak bir gen varyantının (alel) ortaya çıktığı göreli frekansın değişimidir. Bunun anlamı, popülasyondaki yavru neslin alelleri, ebeveyndeki alellerin rastgele bir örneğidir. Şans ise, belli bir bireyin hayatta kalıp kalmayacağını ve üreyip üremeyeceğinin belirlenmesinde rol oynar. Bir popülasyonun alel frekansı, ortak bir form paylaşan gen alellerin toplam sayısı ile karşılaştırıldığında, bu genlerin kopyalarının bir yüzdesi veya kesir sayısıdır.

Genetik sürüklenme, zaman içinde alel frekansında değişikliklere yol açan evrimsel bir süreçtir. Genetik sürüklenme, bir gen varyasyonun tamamen kaybolmasına ve böylece genetik değişkenliğin azalmasına neden olabilir. Üreme başarılarına bağlı olarak, gen varyantlarını daha sık veya daha az yaygın hale getiren doğal seçilimin aksine, genetik sürüklenme nedeniyle oluşan değişiklikler, çevresel veya adaptif baskılar tarafından uyarılmazlar ve üreme başarısı için yararlı, nötral veya zararlı olabilirler.

Genetik sürüklenmenin etkisi, küçük popülasyonlarda büyük, büyük popülasyonlarda ise küçüktür. Genetik sürüklenmenin, doğal seçilim ile karşılaştırıldığında göreli önemi, bilim insanları arasında ateşli tartışmalarla sürmektedir. Ronald Fisher, genetik sürüklenmenin evrimde ancak çok küçük bir rol oynadığı görüşündeydi ve bu görüş, birkaç on yıl boyunca hakim bir görüş olarak kalmıştı. Ancak, 1968 yılında Motoo Kimura, genetik materyaldaki değişikliklerin çoğunun genetik sürüklenme tarafından oluşturulduğunu öne sürdüğü Moleküler evrimin nötral teorisi ile bu konudaki tartışmaları tekrar başlatmıştır.

Mutasyon

Ana madde: Mutasyon

Mutasyonlar, hücre genomundaki DNA dizilimlerinde meydana gelen değişiklikler olup radyasyon, virüsler, transpozonlar ve mutajen kimyasalların yanında, mayoz bölünme ve DNA replikasyonu sırasında oluşan hatalar sonucu meydana gelirler. DNA hataları, özellikle DNA replikasyonu sürecinde, ikinci iplikçik polimerizasyonunda anlatılmıştır. Bu hatalar, hipermutasyon gibi hücresel süreçler tarafından oluşturabileceği gibi organizmanın kendisi tarafından da başlatılabilir.

Mutasyonlar, özellikle bir genin protein kodlama dizisinde meydana geldiklerinde, bir organizmanın fenotipi üzerinde güçlü bir etkiye sahip olabilirler. Hata oranları, DNA polimerazların "redaksiyon" yeteneği nedeniyle genellikle çok düşüktürler (her 10 milyon ile 100 milyon baz çiftinde bir hata). Redaksiyon olmadan, hata oranları, bundan bin kat daha yüksektir. DNA'daki kimyasal hasar, doğal nedenlerle de oluşabilir ve hücreler, bu uyumsuzlukları ve DNA parçalanmalarını onarmak için DNA onarım mekanizmaları kullanırlar. Bununla birlikte, onarım, bazen DNA'nın başlangıçtaki özgün dizisine tekrar kavuşmasında başarısız olabilir.

DNA ile rekombine edilmiş genleri birbirlerine dönüştürmek için kromozomal parça değişimi kullanan organizmalarda, mayoz bölünme sırasında oluşan hizalama hataları da mutasyonlara yol açabilirler. Krosover hatalarının oluşması, benzer dizilerin, ortak kromozomların yanlış bir dizilenmeyi benimsemesine yol açtıklarında özellikle muhtemeldir. Bu da, genomların bazı bölgelerinin bu şekilde mutasyona uğramalarını daha yatkın hale getirir. Bu hatalar, duplikasyon, tüm bölgelerin delesyonu (silinmesi) veya inversiyonu (1800 tersine dönerek bağlanması) ya da translokasyon denilen, bir
kromozomun kaybolan parçasının ya da kopan bir parçasının başka bir kromozoma yapışması gibi DNA dizilimlerinde büyük yapısal değişiklikler yaratır.

Mutasyonlar, DNA dizilimlerinde farklı biçimde değişimlere yol açarlar; bu mutasyonların ya herhangi bir etkileri yoktur ya da gen ürününü değiştirirler veya genin işlevini görmesini engellerler. Drosophila melanogaster sineği üzerinde yapılan çalışmalar, gen tarafından oluşturulan bir proteinin mutasyonunda, bu mutasyonun yaklaşık %70'inin zararlı etkilere sahip olduğunu, geri kalanının ise ya nötr ya da zayıf faydalı etki gösterdiğini ortaya koymaktadır. Mutasyonların hücreler üzerinde sahip olabileceği zararlı etkiler nedeniyle, organizmalar, bu mutasyonları gidermek için DNA onarımı gibi mekanizmalar geliştirmişlerdir. Bu nedenle, bir tür için en uygun mutasyon oranı, zararlı mutasyonlarda olduğu gibi yüksek mutasyon oranının yol açtığı maliyetler ile DNA onarım enzimleri gibi mutasyon oranını azaltan koruma sisteminin sahip olduğu metabolik maliyetler arasında bir gelir gider dengesi veya uzlaşma oluşturma çabasıdır. Genetik materyal olarak RNA kullanan virüsler, sürekli ve hızlı bir şekilde çoğalıp geliştikleri için onlara avantaj sağlayan hızlı mutasyon oranlarına sahiptir ve bu şekilde insan bağışıklı sistemi gibi savunma mekanizmalarını atlatabilir ve reaksiyonlardan kaçabilirler.

Genellikle genetik rekombinasyon yoluyla mutasyonlar, kopyalanmış büyük DNA parçaları içerebilirler. Bu duplikasyonlar, her milyon yılda, onlarca ve yüzlerce genin hayvan genomlarında kopyalanarak yeni tür genlerin evrilmesinde önemli bir hammadde kaynağıdır. Çoğu genler, daha büyük bir gen ailesine ait olup ortak atalara sahiptirler. Yeni ortaya çıkan genler, çeşitli yöntemler ile oluşurlar; genellikle atasal bir genin duplikasyonu veya mutasyonu sonucu ya da farklı genlerin yeniden birleştirilmiş (rekombinasyon) parçalarının, yeni fonksiyonlara sahip yeni kombinasyonlar oluşturmasıyla.

Burada, protein kümeleri, yeni kazanılmış özelliklere sahip yeni oluşan proteinleri kodlayan genleri üretmek için birbirleriyle birleştirilebilen ve her birinin özel ve bağımsız işlevleri olan modüller gibi hareket ederler. Örneğin, insan gözü ışığı algılayan yapılar oluşturmak için 4 adet değişik gen kullanır: Bu genlerden 3'ü renkli görmek için ve 1 tanesi de gece görüşü için. Bu dört genin hepsi de tek bir atasal genden türemiştir. Bir genin (hatta tüm bir genomun) kopyalanmasının diğer bir avantajı ise yedeklemeyi artırmasıdır. Bu da, bir gen çiftinin, diğer kopyalar başlangıçtaki özgün işlevlerini yerine getirirken diğerlerinin yeni bir fonksiyon kazanmasını sağlar. Diğer tip mutasyonlar, bazen daha önce kodlanmamış DNA'dan yeni genler oluşturur.

Gen akışı ve transfer

Gen akışı, genellikle aynı türün popülasyonları arasında gerçekleşen gen alış verişidir. Bir tür içindeki gen akışına örnekler, göçler ve bu göç sonrası gerçekleşen üremeler ile  bitkilerde polen alış verişidir. Türler arasındaki gen transferi için örnekler ise, hibrid organizmaların oluşumu ve yatay gen transferidir.

Gen akışı

Ana madde: Gen akışı

Bir popülasyon içine ve dışına olan göçler, alel frekansları değiştirebilecekleri gibi bir popülasyon içine genetik varyasyonlar da getirirler. Bunun yanında, göçler, popülasyonun gen havuzuna yeni genetik materyal de getirirler. Farklılaşan iki popülasyon arasındaki üreme engellerinin mevcut olması, yeni türlerin oluşması için gerekli olduğundan, gen akışı, popülasyonlar arasındaki genetik farklılıkları yayarak bu süreci yavaşlatabilir. Gen akışı, dağ sıraları, okyanuslar, çöller veya bitki genlerinin akışını engellemiş olan Çin Seddi gibi, insanlar tarafından yapay olarak oluşturulmuş yapılar tarafından engellenebilir.

İki türün, ayrıldıkları en son ortak atadan beri birbirlerinden ne kadar uzaklaşıp farklılaşmış olmalarına bağlı olarak, at ile eşeğin çiftleşmesi sonucu katırın oluşması gibi, bu türler birbirleriyle hala yavru döller oluşturabilirler. Bu tür melezler, iki farklı kromozom dizilerinin mayoz bölünme sırasında çift oluşturamadıklarından genellikle kısırdır. Bu durumda, birbirleriyle yakın akraba olan türler, düzenli olarak birbirleriyle de çiftleşiyor olsa da ortaya çıkan melezler, daima karşı seçilime uğrayacak ve türler farklı kalacaktır. Ancak, kimi zaman bu çiftleşmelerden yaşama yeteneğine sahip melezler de oluşur ve oluşan bu yeni türler, ya ebeveyn türler arasındaki ara özellikler gösterirler ya da tamamen yeni bir fenotipe sahip olurlar. Yeni hayvan türlerinin oluşmasında melezleşmenin önemi, özellikle iyi bilinen bir örnek olarak gri ağaç kurbağasında (Hyla versicolor) olduğu gibi, birçok hayvan türlerinde görülmüş olmasına rağmen  bu mekanizmaların tam olarak nasıl işlediği belirsiz olup henüz açıklığa kavuşmamıştır.

Ancak hibridleşme, bitkilerde poliploidi hayvanlarda olduğundan daha kolay tolere edilebildiği için ancak bitkilerin türleşmesinde daha önemli bir araçtır. Poliploidi, her birinin mayoz bölünme sırasında özdeş bir eşle çiftleştiği iki farklı kromozom dizisi ile üremeyi sağladığı için melezler için önemlidir. Poliploidler, küçük popülasyonların akrabalı yetiştirme depresyonunu engellemelerine izin veren genetik çeşitliliğe sahiptirler.

Yatay gen transferi

Ana madde: Yatay gen transferi

Yatay gen transferi, bir canlının onun yavrusu olmayan başka bir canlıya genetik materyal transfer etmesidir. Bu bakteriler arasında en yaygın olanıdır. Tıpta, bu durum, rezistans genler kazanan bir bakterinin, bu genleri hızla diğer türlere aktardığı antibiyotik direncin yayılmasında olayında görülür. Bir maya türü olan Saccharomyces cerevisiae ile fasulye böceği Callosobruchus chinensis arasında olduğu gibi bakterilerden ökaryotlara, iki değişik alem arasında da yatay gen transferleri olmuştur. Daha büyük ölçekte gerçekleşen yatay gen transferlerine örnek, genlerindeki dizileri, bakteriler, mantarlar ve bitkiler gibi üç ayrı alemden almış olan ökaryotik Bdelloida türü rotiferalardır (tekerlekli hayvan). Aynı zamanda virüsler de gen transferi ile farklı biyolojik alemler içindeki canlılar arasında DNA taşıyabilirler. Büyük ölçekli gen transferleri, ökaryotik hücreler ile bakterilerin ataları arasında gerçekleşen kloroplast ve mitokondri devralımı sırasında da gerçekleşmiştir.

Popülasyon içerisinde gen akışı ve gen transferi önündeki engeller
Biyolojik türler, üreme kabiliyetlerine göre tanımlanabilirler. Üreme bariyeri ve çeşitli biyolojik faktörler (genetik bariyer) yeni türlerin oluşmasını engeller. Yani iki farklı tür canlının nefes alan ve üreyebilen sağlıklı yavrular oluşturması mümkün olmaz. Bu bariyerler (üreme ve genetik bariyerleri) farklı türler arasında gen akışını engeller, hibrit canlıların oluşmasını sınırlandırır. Bu bariyerler tek başına tüm gen akışını engelleyemeyebilir. Hepsi birlikte türün genlerini koruyarak, popülasyon içerisinde izole olmasını sağlarlar.

Türü izole edip koruyan bariyerler iki grupta incelenir :
 Prezigotik bariyerler (zigot oluşumu öncesi döllenmeyi engelleyen faktörler, doğal bariyerler)
 Habitat izolasyonu : 2 farklı tür değişik bölgelerde yaşarlar, bir araya gelmezler  (örn. Thamnophis cinsi küçük yılanlar)
 Zaman uyuşmazlığı : türlerin üreme için aktif oldukları zamanlar farklıdır  (örn. Kuzey Amerika ve doğuda yaşayan kokarca türleri)
 Davranışsal izolasyon : dişi kendi türü dışındaki erkeklere ilgi duymaz, devamlı kendi türünü seçer (örn. mavi ayaklı sümsük kuşu)
 Anatomik izolasyon : farklı türlerin vücutlarındaki üreme bölgeleri şekil olarak uyumsuzdur.  (örn. Bradybaena cinsi sümüklü böcek)
 Postzigotik bariyerler (zigot oluşumu sonrası engeller, günümüz genetik çalışmalarında karşılaşılan sonuçlar)
 Gametik izolasyon : sperm yumurtayı döllemez  (örn. denizkestaneleri)
 Hibrit yaşayamaz : hibrit canlı zigotu oluşur fakat embriyo yaşamaz ya da sağlıklı gelişim gözlenmez  (örn. bazı semender türleri)
 Kısırlık : hibrit yaşasa dahi genelde kısır olur (örn. dişi eşek ile erkek at çiftleşmesinden oluşan katır kısırdır)
 Nesil bozulması : ilk hibrit sağlıklıdır üreyebilir fakat sonraki nesillerde genetik bozukluklar görülür (örn. bazı pirinç türleri)
Hibrit (melez tür) oluşumuna örnek kara ayısı ile kutup ayısı melezi "grolar bear" verilir. Uzak türler arasında mesela balık ile amfibiler arasında gen akışı ve gen transferlerine rastlanmamasının nedeni doğada yukarıda anlatılan bariyerler ile kontrol altında tutulmasıdır.

Rekombinasyon

Ana madde: Rekombinasyon

Popülasyon genetiğinin temel modelleri, bir seferde sadece tek bir gen lokusunu dikkate alır. Epistazi baskılaması yüzünden, bir lokustaki alelin fenotipe olan etkisi, diğer birçok lokuslar üzerinde ne tür alellerin mevcut olduğuna bağlı olabilir. Eğer tüm genler bağlantı dengeliği içinde bulunuyorsa, bu durumda bir lokus üzerinde yer alan belli bir alelin etkisi, diğer lokuslar üzerindeki gen havuzunun ortalaması üzerinden belirlenebilir. Gerçekte, bir alel, çoğu kez diğer lokuslardaki genlerle, özellikle aynı kromozom üzerinde ve yakınlarda yer alan genlerle, bağlantı dengeliği içinde bulunur. Rekombinasyon, yakın bir yerdeki lokusta, seçilim altında bulunan bir alele genetik bağlantı ile bağlı olduğundan, başka bir lokustaki alelin yüksek frekansa ulaştığı genetik otostopu önlemede, bu bağlantı dengesini ancak çok yavaş sona erdirir. Bu ise, bir seferde sadece tek bir gen lokusunu dikkate alan popülasyon genetiği modelleri için bir sorun teşkil eder. Ancak, seçici süpürme yoluyla, doğal seçilimin eylemlerini tespit edebilmenin bir yöntemi olarak bu durumdan yararlanılabilir. Öncelikle eşeysiz üreyen popülasyonların aşırı bir durumunda, çeşitli popülasyon genetik denklemleri türetilebilir ve çözülebilir ve bu denklemler de, eşeyli üreyen popülasyonlara nazaran epey farklı işlerler.

Genetik yapı

Göç yolundaki fiziksel engeller yüzünden ve bireylerin hareket etmede ve yayılmalarında sınırlanmış eğilimler mevcut olduğundan, bunun yanında genel olarak canlı bireyler doğdukları yerlerde kalma veya buralara geri dönme eğilimi gösterdiklerinden (filopatri), farklı yaşam ortamlarındaki doğal popülasyonlar, teorik rastlantısal modellere uygun olarak ancak nadir bir şekilde birbirleriyle eşleşebilirler (panmiksi) (Buston et al., 2007). Genellikle, bireylerin birbirlerine genel popülasyondan rastgele seçilmiş olan diğerlerinden daha yakın akraba olduğu coğrafi aralıklar bulunur. Bu da, popülasyonların genetik yapısı ölçüsünde tanımlanmıştır (Repaci et al., 2007). Genetik yapılandırma, tarihsel iklim değişiklikleri nedeniyle oluşan göçler, tür aralığının genişlemesi ve yaşam alanlarının mevcut elverişliliği gibi nedenler tarafından şekillendirilir.

Mikrobiyal popülasyon genetiği

Mikrobiyal popülasyon genetiği, diğer birçok teorik ve uygulamalı alanlarda bilimsel araştırmalarla ilgili çalışmaların hızla ilerlediği bir alandır. Mikroorganizmaların popülasyon genetiği, antibiyotik direncin ve ölümcül bulaşıcı patojenlerin kökenini ve evrimini izlemek için temeller ortaya koymaktadır. Mikroorganizmaların popülasyon genetiği, aynı zamanda yararlı mikropların korunması ve daha iyi kullanımı için strateji oluşturmada da önemli bir etkendir (Xu, 2010).

Tarihçe

Ayrıca bakınız: Modern evrimsel sentez

Popülasyon genetiği

Popülasyon genetiği, Mendel genetiği ile biyometrik modellerin bir araya getirilip denkleştirilmesi ile geliştirilmiştir. Bu konuda kilit bir adım, İngiliz biyolog ve istatistikçi Ronald Fisher'in çalışmasıydı. 1918'de bir dizi kâğıtla başlayan ve 1930'da
Doğal Seçilim'in Genetik Teorisi isimli kitabıyla sona eren çalışmasında, Fisher, biyoistatistikçiler tarafından ölçülen devamlı varyasyonun, birçok ayrık genlerin ortak eylemleri sonucu oluştuğunu ve doğal seçilimin, popülasyondaki gen frekanslarını değiştirebileceğini ve bunun evrimle sonuçlandığını göstermiş ve Darwin'in ortaya attığı doğal seçim prensibinin ilk defa matematiksel biçimde ifade edilmesini başarmıştır (Bu dönemde gerçek bir genin ne olduğuna dair bilgi eksikliği olsa da, bu anlamda Fisher'in, gen frekansına dair tam bir bilgi yerine fenotipik özelliklerin frekansını anlamış olduğu söylenebilir). 1924'te başlayan bir dizi çalışmada ise başka bir İngiliz genetikçi, J.B.S. Haldane, istatistiksel analizleri, kelebeklerdeki endüstri melanizminin evrimi gibi doğal seçilimin gerçek dünyadaki örnekleri üzerinde uygulamış ve doğal seçilimin Fisher'in tahmin ettiğinden çok daha hızlı bir oranda çalıştığını göstermiştir.

Hayvan yetiştiriciliği ve ıslahı alanında deney sahibi olan Amerikalı Sewall Wright ise, birbirleriyle etkileşim içinde bulunan genler kombinasyonları ile genetik sürüklenme sergileyen küçük ve nispeten yalıtılmış popülasyonlar üzerindeki yakın akraba eşleşmesinin etkileri üzerine odaklanmıştır. 1932 yılında, Wright adaptif yüzeye (İng: Fitness landscape ya da adaptive landscape) dair yeni bir konsept oluşturmuş ve genetik sürüklenme ile yakın akraba eşleşmesinin, birçok adaptif zirvelerin varlığı karşısında doğal seçilime müsaade vererek küçük ve yalıtılmış bir alt popülasyonu, adaptif bir zirveden uzaklaştırabileceğini öne sürmüştür. Fisher ile Wright arasında, Amerikalılar ve İngilizler arasında yüzyıla kadar devam eden, seçilim ve sürüklenmenin göreli rollerine dair bazı temel anlaşmazlıklar ve tartışma vardı. Fransız Gustave Malécot da, disiplinin gelişiminde erken dönemde önemli rol oynamıştır.

Bu anlamda, Fisher, Haldane ve Wright'ın çalışmaları popülasyon genetiğinin disiplinini oluşturmuştur. Bu çalışmalar, doğal seçilim ile evrimin nasıl işlediğine dair sentezlenmiş bir teorinin geliştirilmesinde çok önemli bir ilk adım olan Mendel genetiğini, birbirleriyle entegre ederek bütünleştirmiştir.

John Maynard Smith, Haldane'nin öğrencisi iken, W. D. Hamilton ise Fisher'in yazılarından yoğun bir şekilde etkilenmiştir. Amerikalı Georg R. Price, hem Hamilton, hem de Maynard Smith ile çalışmıştır. Richard Lewontin ve Japon Motoo Kimura ise, Wright tarafından yoğun bir şekilde etkilenmişlerdir.

Modern evrimsel sentez

20. yüzyılın ilk on yıllarında, birçok saha biyoloğu, Lamarkçı ve ortojenik evrim mekanizmaların, doğal yaşamda gözlemledikleri karmaşıklığın en iyi açıklaması olduğuna dair inancı sürdürmeye devam etmişlerdir. Ancak, genetik alanlarda gelişmeler devam edince bu görüşler daha az savunulur olmaya başladılar. Doktora sonrası T. H. Morgan laboratuvarında bir işgören olan Theodosius Dobzhansky, Sergei Chetverikov gibi Rus genetikçilerin genetik çeşitlilik üzerine yaptıkları çalışmalardan etkilenmiştir. Dobzhansky, 1937'deki kitabı "Genetik ve Türlerin Kökeni" isimli kitabıyla, popülasyon genetikçileri tarafından geliştirilen mikro evrimin temelleri ile saha biyologları tarafından geliştirilen makro evrimin örüntüleri arasındaki açığı birleştirebilen bir köprü kurulmasında yardımcı olmuştur.

Dobzhansky, yabani popülasyonların genetik çeşitliliğini araştırmış ve popülasyon genetikçilerin varsayımlarının aksine, bu popülasyonların, alt popülasyonlar arasındaki belirgin farklılıklarla büyük miktarda genetik çeşitliliğe sahip olduğunu göstermiştir. Bu kitap, aynı zamanda popülasyon genetikçilerinin son derece matematiksel çalışmalarını alarak daha ulaşılabilir bir görünüşe sokmuştur. İngiltere'de ekolojik genetik dalının bir öncüsü olan E. B. Ford, insandaki kan grubu gibi genetik polimorfizm aracılığıyla, genetik çeşitliliği korumadaki yetenek de dahil olmak üzere, ekolojik faktörler nedeniyle oluşan seçilimin gücünü göstermek için, 1930 ve 1940'lardaki çalışmalarına devam etti. Ford'un çalışmaları, modern sentezin, genetik sürüklenmeden doğal seçilime doğru seyri sırasında vurgu kaymasına katkıda bulunmuştur.

Ayrıca bakınız
 Bağlantı dengesizliği
 Ekolojik genetik
 Genetik çeşitlilik
 Genetik otostop
 Genetik sürüklenme
 Gen havuzu
 Habitat parçalanması
 Hardy-Weinberg Kuralı
 Hill-Robertson etkisi
 Kantitatif genetik
 Kurucu prensibi
 Makro evrim
 Mikro evrim
 Moleküler evrim
 Seçici süpürme
 Seçilim

Kaynakça

Dış bağlantılar
Türkçe
 Popülasyon genetiği Pdf dosya Egitek.meb.gov Aol Kitaplar
 Popülasyon genetiği Ankara.edu.tr Doç. Dr. Hilal Özdağ

İngilizce
 The ALlele FREquency Database at Yale Üniversitesi
 EHSTRAFD.org - Earth Human STR Allele Frequencies Database
 History of population genetics
 How Selection Changes the Genetic Composition of Population, video of lecture by Stephen C. Stearns (Yale Üniversitesi)
 National Geographic Society: Atlas of the Human Journey (Haplogroup-based human migration maps)
 Monash Virtual Laboratory - Simulations of habitat fragmentation and population genetics online at Monash University's Virtual Laboratory.

Genetik
Biyolojik evrim
Evrimsel biyoloji

Popülasyon genetiği


Menahem Begin (; , Menachem Begin; , Menahem Volfoviç Begin; 16 Ağustos 1913 – 9 Mart 1992), Likud'un kurucusu ve İsrail'in altıncı başbakanlığını yapan, aynı zamanda Nobel Barış Ödülü alan İsrailli politikacı. İsrail Devleti'nin kurulmasından önce, Yahudi paramiliterin bulunduğu Haganah örgütüne bağlı revizyonist-siyonist militan grubu Irgun'nun liderliğini yaptı. Başbakanlığı öncesindeki sekiz seçimde de yenilgiye uğramasına rağmen 1977 seçimlerini kazanarak İşçi Partisinin 30 yıllık iktidarına da son vermiştir.

1948 yılında, günümüz Likud partisinin temelini oluşturan, sağ görüşlü Herut ("Özgürlük") partisini kurdu. 1949'daki ilk seçimlerde Herut 18 sandalye kazandı. 1948-1977 arasında, Begin başkanlığındaki Herut partisi, iktidardaki İşçi partisinin en büyük muhalifi oldu. 1983 Ağustos'unda politikadan çekildi ve başbakanlık ofisini, eski dostu İshak Şamir'e bıraktı. Bir suikast sonucu öldürülen Lübnan başbakanı Beşir Cemayel ile barış yapmayı umuyordu. Washington'a yaptığı resmi bir gezi sırasında eşi Aliza Begin'in ölümü de Begin'i hayli depresif yaptı.

1979 yılında, dışişleri bakanı Moşe Dayan ve savunma bakanı Ezer Weizman'ın yardımlarını da alarak, Mısır devlet başkanı Enver Sedat ile İsrail-Mısır Barış Antlaşmasını imzaladı. ABD başkanı Jimmy Carter'ın da desteği ile gerçekleşen bu antlaşmaya göre, İsrail Sina Yarımadasını tümüyle Mısır'a bırakıyordu. Öte yandan İsrail'in yasallığı da ilk defa bir Arap ülkesi tarafından tanınmış oluyordu.

Bu antlaşmaya olan katkılarının uluslararası arenada yarattığı pozitif etkinin sonucu olarak Begin ve Sedat, 1978'de Nobel Barış Ödülü'nü birlikte aldılar. Begin'in King David Oteli bombalı saldırısının emrini vermesi ve Deir Yasin Katliamı'nda yer almasına rağmen Nobel Barış Ödülü'nü alması, çeşitli tartışmaların konusu oldu.

1992'de öldü ve sade bir törenle, devlet erkânının gömüldüğü Hertzel Dağı yerine (vasiyeti gereğince) Zeytin Dağı'nda toprağa verildi.

1913 doğumlular
1992 yılında ölenler
İsrail başbakanları
Belarus Yahudileri
Beyaz Rus Nobel Ödülü sahipleri
Rus işkence kurbanları
Irgun
Devlet başkanları
Nobel Barış Ödülü sahipleri
Varşova Üniversitesinde öğrenim görenler
Aşkenaz Yahudileri
Rus suç kurbanları
Tel Aviv'de ölenler
İsrail savunma bakanları
İsrail adalet bakanları
İsrailli Nobel Ödülü sahipleri
8. dönem İsrail parlamentosu milletvekilleri
9. dönem İsrail parlamentosu milletvekilleri
10. dönem İsrail parlamentosu milletvekilleri
İsrail iletişim bakanları
Belarus doğumlular

Menahem Begin


Basın-yayın (kitle iletişim araçları), günlük dilde radyo, televizyon, gazete, dergi gibi elektronik veya yazılı basın organlarını anlatmak için kullanılan bir terimdir.

Tarihten gelen süreç içerisinde baktığımızda, toplumların aydınlanmasında, reaksiyon göstermesinde basının önemli bir rolü vardır. Bu reaksiyon gerek iktidara, gerekse muhalif olanlara yönelebilir. Ancak burada önemli olan basının büyük kitleler üzerindeki etkisidir.

Dar anlamıyla basın, sadece gazete ve dergileri kapsamaktayken geniş anlamda basının belirli zamanlarda basılıp, her çeşit haber ve fikirleri topluma ulaştıran tüm yayın ürünleridir. Genellikle günlük basın ürünlerine gazete, haftalık, on beş günlük ve aylık basın ürünlerine de dergi denilmektedir.

İnsan, çevresinde ve dünyada olup bitenleri öğrenmek ve öğrendiklerini veya düşündüklerini başkalarına duyurmak ihtiyacındadır. Bu ihtiyaç az veya çok her insanın doğasında vardır. Bu ihtiyacın giderilmesi için girişilen çeşitli teşebbüsler sonunda bugün basın-yayın dediğimiz ve medeni toplumun dördüncü kuvveti saydığımız "basın müessesesi" doğmuştur.

Tanım
İyi bilinen bir tanım: "Kitle iletişim araçları, içeriği sınırsız sayıda insana teknik çoğaltma ve yazı, resim veya sesle yayma yoluyla ileten bir iletişim aracıdır ve böylece halka açık bir şekilde isimsiz, mekansal olarak dağılmış bir izleyici kitlesine ulaştırır."

Kitle iletişim araçları kitle iletişimini sağlar. Kitle iletişimi halka açık bir şekilde gerçekleşir, bu nedenle prensip olarak herkes kitle iletişim araçlarının tekliflerine erişebilir. Bu anlamda, kitle iletişim araçlarının sosyal bilimler tanımını içerir:

 Basılı medya (örneğin broşür, afiş, kitap, basın)
 Görsel-işitsel medya: film, radyo ve televizyon
 yığın depolama ortamı (örneğin, CD, DVD)
 İnternetteki internet siteleri.

Gerhard Maletzke kitle iletişimi için beş kilit faktör tanımlar: "Kitle iletişimi ile, ifadelerin kamuya açıklandığı iletişim biçimini kastediyoruz (yani sınırlı ve kişisel olarak tanımlanmış bir alıcı olmadan) teknik dağıtım araçları (dolaylı) yoluyla dolaylı olarak ve tek taraflı olarak (yani, ilan eden ile alıcılar arasındaki rolleri değişmeden) yayılmış bir izleyici kitlesine. "

Bu tanım örn. Kitle iletişimi olarak tiyatro olayları, çünkü seyirciler yeterince dağılmıyor (dağılıyor). Kitle iletişim araçlarının tasarımlarında politika, hukuk ve ekonomi tarafından etkilenen karmaşık sosyal kurumlar haline geldiği de unutulmamalıdır. Bu boyut olmadan, medya ve medya sistemlerinin anlamlı bir uluslararası karşılaştırması pek mümkün değildir.

Bu eleştirinin çekişmeli olduğu söylenebilirken, klasik kitle iletişim araçları aynı zamanda tasarımlarında "politika, hukuk ve ekonomi tarafından etkilendi" ve yine de, bu mutlaka bu karakterin Maletzke'nin tanımına aykırı olduğu anlamına gelmez. Kunczik ve Zipfel, geçtiğimiz yıllarda meydana gelen teknik gelişime uyumsuzluğun zayıf noktasını görüyor:

"Bu kriterler, basın, radyo ve televizyon gibi medya ile kitle iletişimini tanımlamak için uygundur. Bununla birlikte, sözde 'yeni medya' için, bu tanım, özellikle de, artık yeterli değil. Etkileşimli hizmetler ayrıca kişilerarası iletişimin bileşenlerine de sahip."== Ayrıca bakınız ==

 Sansür
 Radyo
 Televizyon
 Gazete
 Dergi
 İliştirilmiş gazetecilik

Medya

Basın-yayın


Loafer eller hyttesko er sko uden snørebånd. Konstruktionen kan minde om mokkasiner. Et design blev introduceret i London af Wildsmith Shoes og kaldes Wildsmith Loafer. De begyndte som casual sko, men har oplevet en øget popularitet som en sko til jakkesæt. Et andet design blev introduceret som Aurlandskoen i Norge i begyndelsen af 1900-tallet. De bæres i mange forskellige sammenhæng i forskellige farver og designs, ofte med kvaster foran, eller metaldekorationer.

En mindre casual tidlig type loafer laves med kiler i siden, og er fremstillet ligesom oxfordsko dog uden snørebånd. Disse sko har elastiske stykker i siden, der tillader at skoen tages let af og på, men sidder fast på foden. Denne type er mest populær i Storbritannien.

Se også
Derbysko
Monksko
Oxfordsko

Referencer

Sko

Loafers


Alphitonia es un género de árboles de la familia  Rhamnaceae. Se encuentra en el Sudeste de Asia, Australia, Polinesia y Australia.

Taxonomía
Alphitonia fue descrito por Reissek ex Endl. y publicado en Genera Plantarum 1098, en el año 1840. La especie tipo es: Alphitonia excelsa (Fenzl) Reissek ex Benth.

Especies

 Alphitonia carolinensis
 Alphitonia erubescens Baillon
 Alphitonia excelsa (Fenzl) Reissek ex Benth.
 Alphitonia ferruginea
 Alphitonia franguloides
 Alphitonia incana
 Alphitonia macrocarpa
 Alphitonia marquesensis F.Brown
 Alphitonia moluccana
 Alphitonia neo-caledonica
 Alphitonia obtusifolia
 Alphitonia petriei  – Pink ash, white ash (Australia)
 Alphitonia ponderosa Hillebr.
 Alphitonia philippinensis
 Alphitonia rubiginota
 Alphitonia whitei   (Australia)
 Alphitonia zizyphoides (Solander) A.Gray

Referencias

Alphitonia


Singapore Sling er íslensk rokkhljómsveit sem var stofnuð árið 2000 í Reykjavík.

Meðlimir

Núverandi
Henrik Baldvin Björnsson - Söngur

Fyrrverandi
Anna Margrét Björnsson - Söngur
Alex Hancock -
Bjarni Friðrik Jóhannsson - Trommur
Björn Viktorsson - Trommur
Einar Þór Kristjánsson (Einar Sonic) - Gítar
Ester Bíbí Ásgeirsdóttir - Bassi/Söngur
Hallberg Daði Hallbergsson - Bassi
Hákon Aðalsteinsson - Gítar
Helgi Örn Pétursson - Gítar
Kaktus Einarsson - Trompet
Margrét Kristín Blöndal (Magga Stína) - Fiðla
Þorgeir Guðmundsson (Toggi) - Bassi
Sigurður Magnús Finnsson (Siggi Shaker, Iggy Sniff) - Ásláttarhljóðfæri

Útgefið efni

Breiðskífur
The Curse of Singapore Sling (2002)
Life is killing my Rock 'n' roll (2004)
Taste the blood of Singapore Sling (2005)
Perversity, Desperation and Death (2009)
Singapore Sling must be destroyed (2010)
Never Forever (2011)
The Tower of Foronicity (2014)
Psych Fuck (2015)
Kill Kill Kill (Songs About Nothing) (2018)
Killer Classics (2019)
Good Sick Fun with Singapore Sling (2020)

Smáskífur
Riffermmania (Kill Kill Killl) (2018)
Nothing Matters but R N'R (2018)
Suicide Twist (2019)
Touch the Filth (2020)
Soul Kicks (2020)

Tilvísanir

Íslenskar hljómsveitir
Stofnað 2000

Singapore Sling (hljómsveit)


An Eriocaulon sellowianum in uska species han Liliopsida nga ginhulagway ni Carl Sigismund Kunth. An Eriocaulon sellowianum in nahilalakip ha genus nga Eriocaulon, ngan familia nga Eriocaulaceae.

Subspecies

Ini nga species ginbahin ha masunod nga subspecies:

 E. s. longifolium
 E. s. minor
 E. s. paranense
 E. s. sellowianum

Mga kasarigan

Eriocaulon

Eriocaulon sellowianum


Tianjin Quanjian F. C. () este o echipă profesionistă chinează de fotbal care participă în prezent în Chinese Super League sub licență a Asociația Chineză de Fotbal (CFA). Echipa se bazează în Tianjin și stadionul lor este Haihe Educational Football Stadium, care are o capacitate de 30.000. Proprietarii lor actuale sunt Quanjian Medicament Natural care a preluat oficial clubul de pe 7 iulie 2015.

Lot
As of 4 March 2016

Referințe

Cluburi chineze de fotbal

Tianjin Quanjian F.C.


فندق الودّان في العاصمة الليبية طرابلس. أحد أقدم وأعرق الفنادق الليبية، بني إبان فترة الاستعمار الإيطالي لليبيا حيث تأسس في العام 1930. وكان يحتوي على صالة للرقص، وكازينو، ومسرح وداراً للسينما.

يقع الفندق في منطقة الظهرة وسط طرابلس وبالقرب منه تقع السفارة الإيطالية إضافة لموقع مشروع فندق إنتركونتيننتال طرابلس

مصادر

وصلات خارجية

تأسيسات سنة 1935 في ليبيا
فنادق أسست في 1935
الودان
مبان فنادق اكتملت في 1935

فندق الودان


Tic et Tac, les rangers du risque : le film ou Tic et Tac : les rangers du risque au Québec (Chip 'n Dale: Rescue Rangers) est un film américain réalisé par Akiva Schaffer et sorti en 2022 sur Disney+.

Ce film mêlant animation et prise de vues réelles met en scène les personnages Tic et Tac. Ce film ne constitue pas une suite de la série d'animation Tic et Tac, les rangers du risque (1989-1990), mais plutôt un come-back métafictionnel, où Tic et Tac sont des acteurs dans le monde réel qui interprétaient leur propre rôles dans la série originale, dans la même veine que le film Qui veut la peau de Roger Rabbit.

Synopsis

En 1982, Tic et Tac se rencontrent sur les bancs de l'école. En 1990, leur série à succès Tic et Tac, les rangers du risque s'arrête brutalement. Trente ans après, Tic et Tac ont pris des chemins différents. Tic est aujourd'hui agent d'assurance, enchaînant les récompenses et titres de « Employé du mois » et vit désormais dans un quartier résidentiel banal. De son côté, Tac a subi une opération et est devenu un personnage 3d animé par ordinateur. Il écume les soirées nostalgiques et conventions de fans où il tente de retrouver la gloire passée aux côtés de personnages comme Lumière, Baloo, Tigra ou le « Sonic moche ».

Quand leur ami commun Jack le costaud disparait, Tic retrouve Tac. Ils vont devoir refaire équipe et reprendre leurs costumes des rangers du risque.

Fiche technique

 Titre original :
 Titre français : Tic et Tac, les rangers du risque
 Réalisation : Akiva Schaffer
 Scénario : Dan Gregor et Doug Mand, d'après une histoire de Barry Schwartz, d'après la série créée par Tad Stones et Alan Zaslove et les personnages de Kathleen Shugrue
 Musique : Brian Tyler
 Décors : Steve Saklad
 Photographie : Larry Fong
 Montage : Brian Scott Olds
 Production : David Hoberman et Todd Lieberman
 Producteurs délégué : Alexander Young
 Sociétés de production : Mandeville Films et Walt Disney Pictures
 Société de distribution : Disney+
 Budget : n/a
 Pays de production :
 Langue originale : anglais
 Format : couleur
 Genre : comédie, aventures

 Dates de sortie :
 Monde :  sur Disney+

Distribution

Voix originales
 John Mulaney : Tic (Chip en )
 Andy Samberg : Tac (Dale en )
 KiKi Layne : Ellie Steckler
 Will Arnett : Sweet Pete
 Eric Bana : Monterey Jack
 Flula Borg : DJ Herzogenaurach
 Dennis Haysbert : Zipper
 Keegan-Michael Key : Bjornson
 Tress MacNeille : Gadget
 J. K. Simmons : Captain Putty
 Chris Parnell : Dave Bollinari
 Seth Rogen : Bob (le nain viking en motion capture), Pumbaa (Le Roi lion), Mante (Kung Fu Panda), B.O.B. (Monstres contre Aliens)
 Da'Vone McDonald : Jimmy
 Jeff Bennett : Lumière (La Belle et la Bête)
 Liz Cackowski : Tigra
 Steven Curtis Chapman : Baloo
 Rachel Bloom : Polochon (La Petite Sirène), Le Frisé (Peter Pan)
 Tim Robinson : Ugly Sonic (le design raté de Sonic dans Sonic, le film)
 Charles Fleischer : Roger Rabbit
 David Tennant : Balthazar Picsou
 Alan Oppenheimer : He-Man & Skeletor (Les Maîtres de l'univers)
 Jorma Taccone : Batman
 Jim Cummings : Catox, Shredder, Myster Mask, Pat Hibulaire
 Paula Abdul : elle-même
 Paul Rudd : lui-même
 Vin Diesel : lui-même

Voix françaises

 Guillaume Lebon : Tic
 Sauvane Delanoë : Tic, jeune
 Antoine Schoumsky : Tac
 Kaycie Chase : Tac, jeune
 Paul Borne : Jack le Costaud
 Justine Berger : Ellie Steckler
 Bruno Salomone : Cool Pete
 Thierry Desroses : Ruzor
 Virginie Ledieu : Gadget
 Gérard Darier : Capitaine Mastic
 Sylvain Lemarié : Bob, le nain viking en capture de mouvement
 Jean-Michel Vaubien :  Bull, DJ Herzonenaurach et voix additionnelles
 Jérémy Prévost : Skeletor
 Nathalie Karsenti : Tigra
 Serge Faliu : Bjornson
 Xavier Fagnon : Baloo, Mante et B.O.B.
 Laurent Maurel : Sonic le moche
 Gérard Surugue : Roger Rabbit, Pumbaa
 Guillaume Beaujolais : Lumière

Production

Genèse et développement
En janvier 2014, il est annoncé que The Walt Disney Company développe un long métrage en prise de vues réelles d'après la série d'animation Tic et Tac, les rangers du risque, dans la veine du film Alvin et les Chipmunks de la Fox. Robert Rugan est engagé comme réalisateur et scénariste.

En mai 2019, Akiva Schaffer remplace finalement Robert Rugan au poste de réalisateur. Dan Gregor et Doug Mand sont alors annoncés comme scénaristes, d'après une précédente ébauche de Barry Schwartz. David Hoberman et Todd Lieberman rejoignent la production, assumée par Walt Disney Pictures et Mandeville Films.

Attribution des rôles
En novembre 2020, il est révélé que Corey Burton prêtera à nouveau sa voix à Zipper, comme dans la série d'animation originale. Alors qu'il était un temps évoqué l'idée qu'il double également Tac, Andy Samberg est annoncé dans ce rôle en décembre 2020. John Mulaney est ensuite annoncé pour doubler Tic. Seth Rogen est ensuite confirmé pour un caméo. La présence d'autres acteurs est révélée lors de la présentation de la première bande-annonce le .

Tournage

Le tournage débute le  à Los Angeles.

Autour du film

Le cas Peter Pan : Controverse
Dans ce film, Peter Pan, personnage emblématique de Disney, est l'antagoniste principal et il se fait appeler Cool Pete. L'histoire montre sa chute dans la voie du mal, car dans cet univers, ce dernier grandit et devient un adulte obèse et sans scrupule, qui a été rejeté de tous les tournages de films, qui jura de se venger en créant des copies "pirates" de classiques Disney et kidnappant leurs vedettes en forçant ses congénères toon à tourner des films clandestins. Vers la fin du film, il devient un monstre composé de plusieurs parties venant de personnages de long-métrage 3D de Disney et il finit en prison attaché comme un dangereux criminel. Cette version de Peter Pan est mal vue par les fans qui ont suivi ses aventures, mais aussi, parce que cette proposition est vue comme un parallèle douteux et de mauvais goût avec la vie tragique d'un acteur du studio.

En effet, c'est Bobby Driscoll, enfant star du début des années 1940, qui a donné ses traits et sa voix au personnage du classique Disney. Bien qu'il connût le succès durant son enfance, avec entre autres Danny, le petit mouton noir et L'Île au trésor, son arrivée dans l'âge adulte mit progressivement fin à sa carrière, les studios l'écartant au fur et à mesure des projets. Il sombra dans la misère et la drogue et mourût d'une overdose à l'âge de 31 ans.

Clins d'œil

Le film contient de nombreuses références à d'autres éléments de pop culture.
 La lunch box de Tic est un produit dérivé de la série K2000.
 Un autobot de la série Transformers est présent dans le public de la scène des talents du lycée.
 Dans le congélateur de Tic on peut voir des produits au nom de L'Âge de glace, des Looney Tunes et de Frozone des Indestructibles.
 Lorsque Tic marche sur Hollywood Boulevard il passe devant une étoile au nom de Chun-Li de Street Fighter et des affiches parodique de Fast and Furious avec des bébés, Madame Doubtfire avec Meryl Streep, Batman VS E.T. et Dobby l'elfe de maison d'Harry Potter en égérie Gucci.
 Lorsque Tac tente de convaincre Tic de retrouver Jack, Tic mentionne Scooby-Doo et sa bande.
 Dans l'appartement de Jack, l'on peut apercevoir le donut et l'éclair policiers du film Les Mondes de Ralph. Plus tard, lorsque Cool Pete est transformé par sa machine, il reprend la phrase phare de Ralph "Je vais tout casser".
 Sur Main Street, on peut voir Linda Flynn-Fletcher de Phinéas et Ferb et le Colonel du film Les 101 Dalmatiens.
 Parmi les films plagiés de Cool Pete, il y a : La Petite Femme Poisson (La Petite Sirène), Le garçon en pyjama volant 2 (Peter Pan), La Belle et l'Animal (La Belle et la Bête), Casspied le Fantôme (Casper), Les Chiens aux Spaghettis (La Belle et le Clochard), Wouni Le Gros Ourson (Les Aventures de Winnie l'ourson), Les Simpsons (Les Simpson), Bienvenue au Prince Jahli (Aladdin).
 Les Toons ayant été repris dans les croquis du labo sont : Jiminy Cricket, Gus Gus, Tweedledum et Tweedledee, Polochon, Tahiti Bob, Atchoum, La Panthère rose, Garfield.
 Sur le mur du labo, se trouvent des parties restantes des toons précédents qui ont été piratés : Les gants de Mickey, le nez de la La Panthère rose, le chapeau de Prince d'Aladdin, les cheveux de Jimmy Neutron, le chapeau de Jiminy Cricket, la moustache de Monty, les lunettes de Toby Tortoise, le sourire du chat du Cheshire et les cheveux de Sora, un chapeau de schtroumpfs, les yeux du Chat Potté.
 Sora est le protagoniste de la série Kingdom Hearts, série où les univers Disney sont reliés et c'est aussi une série où apparaissent Tic et Tac.
 Dans la scène du Spa on peut voir Randy Marsh dans un sauna et l'oncle Piscou dans un bain de pièces.
 au fan con :
 certains fans se sont déguisés en Jack Sparrow, Miguel de Coco, en une figurine Lego, Witcher, en princesse Leia et Kylo Ren pour deux souris, en Sacha de Pokemon, en Borat, en Rick-ornichon.
 il y aussi la présence de Baloo, Lumière, Pumbaa, maître Mante de Kung Fu Panda, B.O.B de Monstres contre Aliens, Tigra, Sonic le Moche, des poneys de la série My Little Pony : Les amies, c'est magique, Le Frisé, Le Géant de fer, Musclor et Skeletor, Docteur La Peluche de la série éponyme, etc...
 la statue de Voltron, personnage de la série éponyme.
 Les Toons qui ont été retrouvés dans le conteneur à la fin du film : Abu, Bonkers, Fred Pierrafeu, Patrick l'Étoile de mer, Flagada Jones, Zazu, Jiminy Cricket, Samuraï Jack de la série éponyme, Phinéas Flynn, Woody Woodpecker, Dipper Pines, Mickey Mouse, Gumball de la série Le Monde incroyable de Gumball, le Chat du Cheshire, Kaa, Obélix, Bambi, Toby Tortoise, un Bisounours, Princesse Tiana, Naruto Uzumaki.

Notes et références

Liens externes

Film américain sorti en 2022
Film d'animation américain
Comédie américaine
Film d'aventure américain
Film crossover
Film mélangeant animation et prises de vues réelles
Film de Walt Disney Pictures
Film distribué sur Disney+
Film se déroulant dans les années 1980
Film se déroulant dans les années 1990
Film se déroulant dans les années 2020
Film tourné à Los Angeles
Adaptation d'une série télévisée d'animation au cinéma

Tic et Tac, les rangers du risque (film)


Acanthina,  rod eukariota. Postoje dvije vrste Rod Acanthina nije dodijeljen još nijednoj nižoj skupini eukarita a nekada je bio uključivan u crvene alge.

Vrste
 Acanthina bullosa Korde
 Acanthina multiformis Korde - tipična

Izvori

Eukarioti

Acanthina


Cryptogrammoideae,  potporodica papratnjača, dio porodice bujadovki. Pripada joj 3 priznata roda sa 35 vrsta,

Rodovi
 Coniogramme Fée (26 spp.)
 Cryptogramma R. Br. (8 spp.)
 Llavea Lag. (1 sp.)

Izvori

Bujadovke

Cryptogrammoideae


10024 Marthahazen este un asteroid din centura principală de asteroizi.

Descriere
10024 Marthahazen este un asteroid din centura principală de asteroizi. A fost descoperit pe  la Harvard College Observatory. Asteroidul prezintă o orbită caracterizată de o semiaxă mare de 2,45 ua, o excentricitate de 0,09 și o înclinație de 2,0° în raport cu ecliptica.

Vezi și
 Lista planetelor minore: 10001-11000
 Centura de asteroizi

Referințe

Obiecte astronomice descoperite în 1980
Centura de asteroizi

10024 Marthahazen


An Perotis acanthoneuron in uska species han Liliopsida nga ginhulagway ni Thomas Arthur Cope. An Perotis acanthoneuron in nahilalakip ha genus nga Perotis, ngan familia nga Poaceae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Perotis

Perotis acanthoneuron


Hamid Majid Mousa () was the Secretary General of the Iraqi Communist Party. He was a member of the Interim Iraq Governing Council created following the United States's 2003 invasion of Iraq, and previously held a seat in the National Assembly.

Early life
Mousa is an economist and petroleum researcher by training and studied at the Karl Marx Higher Institute of Economics in Sofia from 1960 to 1965. He is of Shia background.

Communist Party
Mousa joined the Iraqi Communist Party in October 1959, and remained a member during the suppression of the party between 1965 and 1968. He was arrested in May 1968 due to his links with the party, although was released as part of an amnesty at the end of the year following the Ba'athist coup. He worked as an economic researcher in the national oil company from 1970 until late 1978 when he left Iraq. He had been appointed to the Central Committee of the party at the National Conference in 1976. He returned to Iraq in 1983, where he lived in the Kurdish-controlled north of the country and was involved in activities against Saddam Hussein's regime. In 1993, he became Secretary General of the Iraqi Communist Party and held this office for 23 years.

Post-Saddam Iraq
Mousa was a member of the committee that drafted the Constitution of Iraq and was one of two candidates elected to the Iraqi National Assembly in the January 2005 elections as part of the People's Union list. He was again elected in the December 2005 elections as part of the Iraqi National List. The party ran as part of the People's Union electoral coalition for the 2010 parliamentary election, but failed to gain any seats.

See also
Iraqi Communist Party
List of secretaries of the Iraqi Communist Party

References

Members of the Council of Representatives of Iraq
Living people
Iraqi Communist Party politicians
1941 births
University of National and World Economy alumni
Karl Marx Higher Institute of Economics alumni
Iraqi expatriates in Bulgaria

Hamid Majid Mousa


النموذج الصلب الخطي المعياري  والمعروف بنموذج زينر، وهو طريقة لنمذجة سلوك المواد المرونية اللزوجية باستخدام دمج خطي للنابض تعبر باستخدام المخمد (Dashpot) للتعبير عن مركبة اللزوجة و النابض للتعبير عن المرونة. وهو شبيه بنموذج مواد كلفن فويغت ونموذج مواد ماكسويل, واللذان لا يؤمنان التمثيل الكافي للمواد الحقيقية. فنموذج ماكسويل لا يصف الزحف، ونموذج كلفن فويغت لا يصف استرخاء الإجهاد. النموذج الصلب الخطي المعياري هو أبسط نموذج يصف كلا الظاهرتين.

تعريف النموذج
إن المواد التي تتعرض للإجهاد يتم تمثيلها عادة بمكونات ميكانيكية، مثل النوابض والمخمد. بوصل النابض والمخمد على التسلسل يعطي نموذج مواد ماكسويل بينما وصل النابض والمخمد على التوازي يعطينا نموذج نموذج مواد كلفن فويغت. وعلى عكس من نموذج ماكسويل ونموذج كلفن فويغت، فإن النموذج الصلب الخطي المعياري أكثر تعقيدا، ويتضمن عناصر مرتبطة على التسلسل وعلى التوازي. النوابض التي تمثل العناصر المرنة من المواد المرنة اللزجة تخضع لقانون هوك:

حيث σ الإجهاد المطبق، وE معامل يونغ للمادة، و ε الانفعال. يمثل النابض الجزء المرن من استجابة النموذج. يمثل المخمد الجزء المرن اللزج من المادة. يتفاوت الإجهاد المطبق في هذه الأجزاء مع المعدل الزمني لتغير الإجهاد:

حيث أن η لزوجة المخمد.

هذه العناصر موصولة كما في الصورة جانبا:

يتألف هذا النموذج من جملتين موصولتين على التوازي. أول جملة، تسمى ذراع ماكسويل، تحتوي نابض () ومخمد (لزوجته ) موصولة على التسلسل. تحتوي الجملة الأخرى على نابض فقط ().

حل المعادلة
من أجل نمذجة هذه الجملة، يجب أن تتحقق العلاقات الفيزيائية التالية:

من أجل الأجزاء الموصولة على التوازي: ، و .

من أجل الأجزاء الموصولة على التسلسل:  , and .

هذه العلاقات تساعد في ربط الإجهادات والانفعالات المختلفة في الجملة ككل وذراع ماكسويل

حيث تشير اللاحقات السفلية ، و، و، و. إلى ماكسويل، والمخمد، والنابضين.

باستخدام هذه العلاقات، ومشتقاتها بالنسبة للزمن، والعلاقات السابقة للإجهاد- انفعال للنابض و المخمد، يمكن نمذجة الجملة كالآتي:

زمن الاسترخاء، ، مختلف لكل مادة ويساوي:

اشتقاق قانون هوك للزنبرك بالنسبة للوقت:

تحويل قانون النبيطة:

تعويض المعادلتين في المعادلة الأولى تصبح:

اشتقاق معادلة الإجهاد للمكونات المتوازية بالنسبة للوقت:

فتصبح المعادلة:

أو بأسلوب النقطة:

اقرأ أيضا

 نموذج مواد ماكسويل
 نموذج مواد كلفن فويغت

مصادر

علم المواد
مائع لا نيوتني

نموذج صلب خطي معياري