İnsanın evrimi, modern insanın () evrimsel kökenini ve ne tür evrimsel süreçlerle ortaya çıktığını incelediği gibi insanın en eski atalarını ve atasal kökenlerini de konu edinir. Bunun yanında insanla ortak ataları paylaşan ve insan ile yakın akraba olan türlerin evrimini ve kökenini de araştırır. İnsan evrimi, konu olarak 1863 yılında T. H. Huxley tarafından oluşturulan bilim dalı primatolojiyi ve günümüz maymunlarının tüm yaşam formları ile onların eski atalarının fosillerini de dikkate almaktadır. Bunun yanında insanın evrimsel tarihi üzerindeki çalışma ve araştırmalar fiziksel antropoloji, paleoantropoloji, primatoloji, arkeoloji, dilbilim, genetik ve embriyoloji dahil olmak üzere birçok bilimsel disiplinleri de içerir.

Genetik araştırmalar ve fosil kayıtlar ışığında, insanın da üyesi olduğu Primat takımının evrim sürecinde günümüzden yaklaşık 65-55 milyon yıl öncesinde Paleosen dönemde ortaya çıktığı tespit edilmiştir. Hominidae ailesi veya büyük insansı maymunlar, 15-20 milyon yıl önce Miyosen dönemde Hylobatidae (Gibongiller) ailesinden ayrılmıştır. Yaklaşık 13 milyon yıl önce Ponginae veya orangutanlar Hominidae ailesinden ayrılmıştır. Goril ata formlarının insan ve şempanze'nin dahil olduğu Hominini oymağını oluşturan türlerden 8,5 ila 12 milyon yıl önce ayrıldığı tahmin edilirken, insan ile şempanze cinslerini oluşturacak ataların iki alt oymağa (Hominina ve Panina) 7 ila 5,5 milyon yıl önce ayrıldığı düşünülmektedir. Homo cinsi bundan yaklaşık 2,5 milyon yıl önce Afrika'da hominin türlerinden evrilmiştir. Bu anlamda insanın yakın dönem evrimi, insan ve şempanzelerin ortak ataları olan toplulukların birbirinden ayrılmasından sonra başlamıştır. Bu iki topluluktan insanın ortaya çıktığı grup ile bu grubun tüm soyu tükenen türleri hominin olarak adlandırılırlar.

Afrika, Asya ve Avrupa'nın farklı bölgelerinde giderek artan sayıda iyi korunmuş fosillerin bulunuşu, insan evrimi hakkındaki bulguların genişlemesine ve insanların ataları hakkında bilgilerin artmasına neden olmakla birlikte bu bulgulardan elde edilen bilgiler, insan ve insan öncesi türlerin tam olarak yaşadıkları zaman aralıkları ile dağılım bölgelerinin eksiksiz olarak belirlenmesinde ve bilim insanları arasında tam bir görüş birliği sağlanmasında yeterli olmayıp buna dair daha fazla tartışmaların ve kapsamlı araştırmaların yapılmasını gerekli kılmaktadır. İnsan evrimi hakkındaki araştırmalar, mevcut yöntemlerin sınırlarında ya da bu bulguların sağladığı analitik verilerin altında hareket ettiği için insanın soyağacı hakkındaki tartışmalar, insanın atası olan tarih öncesi birçok türün soyağacındaki yerlerinin sistematik sınıflandırması ile bu türlerin birbirleriyle olan akrabalık dereceleri ve yakınlıkları tartışmalı olup tam olarak tamamlanmamıştır.

Çoğu kez Hominini türleri şu şekilde belirlenmiştir: İnsandan önce insana yakın türleri içeren ve "ön insan" denilen australopitesinler; "ilk insanlar" olarak tanımlanan Homo habilis ve Homo rudolfensis; "erken insanlar" olarak daha sonra ortaya çıkan ve Homo cinsine dahil olan tüm türler (Homo sapiens hariç); "modern insan" veya "günümüz insanı" olarak tanımlanan Homo sapiens. Bunun yanında insanın evrimine, bazen insandan önceki bir zaman dilimi olan ve günümüzden 23 ila 5,3 milyon yıl öncesini kapsayan Miyosen dönemindeki hayvandan insana geçiş aşaması da dahil edilir.

İnsanın oluşumu
Bir hücreden insana:

4.57 milyar yıl önce oluşan Yer üzerindeki yaşamla ilgili ilk kesin kanıtlar, 3.5 milyar yıl öncesine (Arkeen) tarihlenir. Moleküler genetik çalışmalar, bunu (LUCA) 4.4 milyar yıl öncesine kadar geri çeker.

Arkeen'de en eski bakteriler ve arkeler ortaya çıkmıştır. Genetik çözümlemelere göre ökaryotlar, arkelere kalıtsal olarak daha yakındır. 1980'lerde James Lake tarafından önerilen eosit hipotezi, ökaryotların prokaryotik eositler adında bir arke grubunun içinde ortaya çıktığını öne sürer.

Crenarchaea ve ökaryotlar arasında yakın bir ilişkiyi destekleyen olası bir kanıt, Crenarchea'da RNA polimeraz alt birimi Rbp-8'in bir homologunun varlığıdır, ancak bu Euryarchaeota'da bulunmaz (bkz. Eosit hipotezi).

2017'de yayımlanan bir çalışmada, bir Proteoarchaeota grubu arke (Asgardarchaeota), ökaryotların yan taksonu olarak sınıflandırılmıştır.

Endosimbiyoz teorisine göre alfaproteobakteriler ile ortakyaşamlı olmuş bir arke, ökaryot üst alemini oluşturmuştur. Bu alfaproteobakteri mitokondriye dönüşmüştür. Ayrıca ökaryot bir hücrenin içinde yaşamaya başlayan bir siyanobakteri, bitkiler ve yosunlarda bulunan plastidlere dönüşmüştür. Fosil kayıtlarında en eski ökaryotlara, 1.6-1.7 milyar yıl öncesinde rastlanır.

İnsanın içinde bulunduğu hayvanlar aleminin kalıtsal olarak en yakın akrabası yakalı kamçılılardır. Hayvanların atalarının onlara benzemiş olabileceği düşünülmektedir. Yakalı kamçılılar tek hücrelilerdir. Grubun, hayvanlar ile son ortak atasının yaklaşık 900 milyon yıl önce yaşadığı düşünülmektedir. "... [yakalı kamçılılar] süngerin su kanallarının yüzeyini kaplayan koanositlere çok benziyorlar. Uzun süre ya sünger bir atanın bir kalıntısını temsil ettiklerinden ya süngerlerin bozulup tek ya da çok az hücreye dönüşmüş evrimsel torunları olduklarından kuşkulanıldı. Moleküler genetik kanıtlar ilkini gösteriyor..."

En eski hayvan fosillerine Ediyakaran (635-538.8 myö) döneminde rastlanır. Ediyakaran, sanılana göre hayvanların çok hücreli atalarının ortaya çıktığı dönemdir. Bu dönemin canlılarına Ediyakaran biyotası denir. Yaklaşık 538.8 milyon yıl önce gerçekleşen Kambriyen patlaması ile günümüz hayvan şubelerinin ilk üyeleri ortaya çıkmıştır. İnsan, hayvan şubeleri arasında, daha çok omurgalıları içeren kordalılardandır. Kordalıların son ortak atasının yaklaşık 560 milyon yıl önce yaşadığı düşünülür. Tüm omurgalıların son ortak atası ise sanılana göre yaklaşık 530 milyon yıl önce yaşamıştır. "... [tüm omurgalıların son ortak atasının] neye benzediğini kimse bilmiyor; ama muhtemelen Devoniyen Balık Çağı'ndan ve korkunç denizakreplerinden çok önce, Kambriyen Dönem'de yaşadığına göre, çenesiz balıkların altın çağının zırhlı balıkları gibi zırh-levhalı değildi. Yine de, zırhlı balıklar taşemenlerden çok, biz çeneli omurgalıların yakın kuzenleri gibi görünüyorlar."

İnsanın da bulunduğu kemikli balıklar ile köpekbalığı, vatoz gibi omurgalıları içeren kıkırdaklı balıkların son ortak atası muhtemelen Ordovisyen dönemde (460 myö) yaşadı. Kemikli balıklar iki gruba ayrılır: et yüzgeçliler ve ışınsal yüzgeçliler. İnsanın bulunduğu et yüzgeçliler ile yüzme keseleriyle tanınan ışınsal yüzgeçlilerin son ortak atası, sanılana göre yaklaşık 440 milyon yıl önce Silüriyen dönemde yaşamıştır.

Devoniyen dönemin ortalarında (390 myö) karaya çıkmaya başlayan et yüzgeçliler Tetrapodomorpha adlı yeni bir soy oluşturmuşlardır. Düşünülene göre akciğerler ilk olarak tüm kemikli balıkların son ortak atası tarafından geliştirilmiş ancak bu akciğerler ışınsal yüzgeçlilerde yüzme keselerine dönüşmüştür (bkz. Akciğerin evrimi). Dört üyeliler tetrapodomorfların taç grubudur ve tüm dört üyelilerin son ortak atası (bir iki yaşamlı ile insanın son ortak atası) yaklaşık 340 milyon yıl önce yaşamıştır.

İkiyaşamlı olmayan tüm günümüz dört üyelileri amniyottur ve son ortak ataları karaya yumurtlama becerisini geliştirmiştir. Amniyotların ataları bundan 310 milyon yıl önce ayrılmış ve Sauropsida ve Synapsida adlı iki soyu oluşturmuşlardır. Sauropsida, kuşları ve sürüngenleri, Synapsida ise memelileri barındırır.

İlk olarak Geç Permiyen döneminde (260 myö) ortaya çıkmış sinodontlar memelilere yol açmıştır. En eski kılların sinodontlar tarafından geliştirildiği düşünülüyor. Kıllara dair en eski kanıtlar, erken Jura dönemine dayanır (bkz. Morganucodon).

En eski memeliler, fosil kayıtlarında yaklaşık 210 milyon yıl önce ortaya çıkmıştır. Günümüz memelilerinin son ortak atasının (ornitorenk ya da ekidne ile insanın son ortak atası) yaklaşık 180 milyon yıl önce yaşadığı düşünülmektedir. Doğurgan memelilerin çesitlenmesi (bir keseli ile insanın son ortak atası) ise yaklaşık 140 ila 130 milyon yıl önce gerçekleşmişir.

En eski eteneli memelilerin yaklaşık 105 ila 120 milyon yıl önce 2 ayrı gruba ayrıldığı düşünülüyor: Afrotheria ve Xenarthra'yı kapsayan Atlantogenata ve insanın dahil olduğu Boreoeutheria. (Bir diğer varsayım Afrotheria'yı Boreoeutheria'nın kardeş taksonu olarak sınıflandırır.)

Moleküler genetik çalışmalara göre, Boreoeutheria'nın yaklaşık 95 ila 100 milyon yıl önce, insanın dahil olduğu Euarchontoglires ve Laurasiatheria adlı iki gruba ayrılmıştır.

Primatların ortaya çıkışı:
 86-90 milyon yıl önce, Glires (kemirgenler ve tavşanımsılar) grubu ile euarchontanların atalarının iki ayrı soy hattı oluşturması.
 80-86 milyon yıl önce, sivri sincapçıklar (scandentia) ve primatomorfların atalarının ayrışması.
 80 milyon yıl önce, abalı memeliler ve primatların atalarının iki ayrı soy hattı oluşturması.
 80-63.3 milyon yıl önce, başparmağı öteki parmaklarının karşısına konuşlanabilen canlıların (gerçek primatlar) yeryüzünde görülmeye başlanması.
 55 milyon yıl önce göz çukurları öne kaymış olup üç boyutlu görebilen primatların (önmaymun) ortaya çıkması.
 40 milyon yıl önce ilk simiyenlerin ortaya çıkışı.
 ~33-40 milyon yıl önce simiyenlerin iki parvo takıma ayrılıp Yeni Dünya maymunları ve Eski Dünya maymunlarının görünmeye başlaması.
 23-33 milyon yıl önce; insansı maymunların diğer köpeksi maymunların (Cercopithecoidea) atalarından ayrılması.

Fosil kayıtlarında yaklaşık 63 milyon yıl önce ortaya çıkan primat takımının 60-75 milyon yıl önce Strepsirrhini ve Haplorrhini adlı iki primat alt takımına ayrıldığı düşünülmektedir, ancak fosil kaydına göre en eski önmaymun fosili 55 milyon yıl öncesine tarihlenmiştir.

Primatların filogenetik ağacı

Hominoidea (İnsansılar)

Büyük insansı maymunlar ve gibongillerin son ortak atası 16 ila 20 milyon yıl önce yaşamıştır.

Hylobatidae - (Gibongiller)
Hominidae - insan türüne giden yol

Hominid (Büyük insansı maymunlar)

Hominidae, tarih öncesi insansı canlıları ve yaşayan Pan (şempanze), Gorilla (goril), Pongo (orangutan) ve Homo (insan) cinsini kapsayan bilimsel familyaya verilen addır.

Büyük insansı maymunlardan soyu orangutana varacak olan Ponginae familyası yaklaşık 12 ila 16 milyon yıl önce ayrılmıştır.

Ponginae
Homininae – insan türüne giden yol

Homininae
Yaklaşık 8.5 ila 12 milyon yıl önce günümüzün Gorilla, Pan ve Homo cinslerini oluşturan atalar birbirinden ayrılmıştır.
Gorillini
Hominini – insan türüne giden yol

Hominini (İnsansılar)
Şempanzelerin ve insanların son ortak atası, günümüzden 5.5 ila 7 milyon yıl önce birbirinden yaşamıştır.

Panina
Hominina – insan türüne giden yol

Hominina (İki ayak üzerinde durabilen insansılar) Bipedalizm

Sahelanthropus, yaklaşık 7 milyon yıl önce yaşadı.
Orrorin, yaklaşık 6 milyon yıl önce yaşadı.
Ardipithecus, 5,6 milyon yıl önce ortaya çıktı ve 4.4 milyon yıl önce soyu tükendi.
Australopithecus, 4,2 milyon yıl önce evrimleşti - 1,3 milyon yıl önce soyu tükendi.
Kenyanthropus, 3,5 milyon yıl önce yaşadı.
Paranthropus, 2.7 milyon yıl önce evrimleşti, 1,3 milyon yıl önce -0.8 milyon yıl öncesine ait olası kalıntıları da bulunur- soyu tükendi.

Homo (insan ve yakın akrabaları)

Homo habilis (yetenekli insan), bilinen en eski Homo türü, 2.4-2.3 milyon yıl önce ortaya çıktı.
Homo rudolfensis, 2.4 milyon yıl önce ortaya çıktı. Kimilerine göre Homo habilis ile eş anlamlı.
Homo ergaster (çalışan insan), ~ 2 milyon yıl önce ortaya çıktı. Kimilerine göre Homo erectus ile eş anlamlı.
Homo gautengensis, 1.9-1.8 milyon yıl önce evrimleşti.
Homo erectus (dik insan), Homo habilis'ten türemiş ve daha gelişmiş insan atası, 2 milyon yıl önce evrimleşti, 110 000 yıl önce Cava adasında yok oldu.
Homo georgicus (Gürcistan insanı), 1.8 milyon yıl önce evrimleşti.
Homo cepranensis, 800 000 yıl önce yaşadı.
Homo antecessor, 900 000 yıl önce yaşadı.
Homo heidelbergensis, 600 000 yıl önce evrimleşti "Goliath" (Hem neandertallerin, hem de modern insanın en olası ortak atası olarak kabul edilir.).
Homo neanderthalensis, (Neandertal insanı) ~ 300 000 yıl önce evrimleşti - 40 000 yıl önce yok oldu.
Homo rhodesiensis, 800.000 yıl önce evrimleşti, 120.000 yıl önce yok oldu
Denisova insanı, Altay bölgesinde bulunan fosilleri 40 000 yıl öncesine tarihlendi.
Homo floresiensis (Flores insanı), 190 000 yıl önce evrimleşti, 40 000 yıl önce soyu tükendi ("Hobbit").
Homo sapiens, bilge insan, 300 000 - 350 000 yıl önce ortaya çıktı.
Homo sapiens idaltu, 160 000 yıl önce yaşadı.
Homo sapiens sapiens, modern insan, son ortak atası ~200.000 yıl önce yaşadı.

İnsansıların kökenine dair molekülergenetik bulgular

Fosiller aracılığıyla türler tek tek birbirlerinden ayırt edilebildiği gibi var oldukları da bu fosiller temelinde belgelenip kanıtlanabilmektedir. Buna karşın belirli bir türün bireylerinin fiziksel özelliklerinin onları daha genç ve erken bir döneme atacak kadar evrimleşip farklılaştığı tam zaman noktası fosiller temelinde sadece kaba bir şekilde tahmin edilebilirler. Bunun nedeni, bir önceki türün ilk özellikleri ile bir sonraki türün yeni kazanılmış özellikleri arasında keskin olmayan, tam aksine çok yumuşak ve akıcı geçişlerin bulunmasıdır. Birbirini takip eden iki tür arasında keskin bir çizgi çizmek zor olduğu gibi çoğu zaman fosil bulgulardaki eksiklikler ve aralıklar yüzünden de neredeyse imkânsızdır.

Moleküler saat, türlerin birbirinden ayrıldığı zamanı daha tam ve daha yakın olarak tespit etmek için araştırmalarda kullanılan önemli bir metot olup bunun için günümüzde yaşayan türlerin DNA analizlerine ihtiyaç duyulur. Moleküler saatin tam akış hızı ve geçmiş dönemlerde mutasyon görülme sıklıkların oranı tam olarak bilinmediği ve kalibrasyon karşılaştırmaları fosil kalıntılara bağlı olduğu için bu değerlendirmelerin sonuçları uzmanlar arasında tartışmalı olup sadece primat evrimin erken aşamaları için de söz konusu değildir. Bu anlamda 1960'ların sonlarında primatların evrimi için oluşturulan zaman çizelgesi ilke olarak hala geçerliğini korusa da detaylara girildiğinde fazlaca açıldığını ve yayıldığını göstermiştir. Bunun yanında moleküler saat ile hesaplanan zamanlar ile fosil bulguların tarihlendirilmeleri ile elde edilinen zamanlar arasında çoğu zaman milyonlarca yıl fark bulunabilmektedir.

Bu anlamda, 1985 yılında DNA analizlerin sonucuna dayalı olarak yayınlanan bir çalışmaya göre 90 milyon yıl önce Euarchontoglires ailesinden diğerlerinin yanında bir taraftan günümüz fareleri ile diğer taraftan içinde büyük insansı maymunlar ve gibongillerin de yer aldığı insansılar oluşmuştur. Son analizler de aynı şekilde bu tarihlendirmeyi onaylamakta ve bu türlerin 80 ile 116 milyon yıl arasında genetik ıraksama ile birbirinden ayrıldığını öngörmektedir. Yine bu araştırmaya göre, günümüz köpeksi maymunlara (asıl köpeksi maymunlar ile babun ve şebeklerin dahil olduğu grup) götüren soy ile insansılara götüren soy günümüzden 23 milyon yıl önce, Miyosen başlarında birbirinden ayrılmaya başlamıştır. İnsansılar ise bu yeni tarihlendirmeye göre yaklaşık 15 milyon yıl önce Gibongiller ve büyük insansı maymunlar olmak üzere iki kola ayrılmıştır. Büyük insansı maymunların Asya'daki türleri (orangutanın atası) ile Afrika'daki türleri arasındaki ayrılma günümüzden 11 milyon yıl önce, goril ile şempanzelerin birbirinden ayrılması 6,5 milyon yıl önce ve son olarak şempanze ve hominini ayrılması ise 5,2 (± 1,1) milyon yıl öncesine denk gelmektedir.

Bu zamanların şu anda ne kadar geçerli olduklarını aşağıdaki örnekler göstermektedir: Moleküler saat yöntemi ile yapılan hesaplamalarda primatların ortaya çıkışı 90 milyon yıl önceki Kretase dönemine tarihlendirilirken bulunan fosil kayıtlar temelinde yapılan hesaplamada ise 56 milyon yıl öncesine, Paleosen dönemine tarihlendirilmiştir. Daha önceki araştırmalarda temel olarak alınan mutasyon oranları, goril genom diziliminin çözülmesinden sonra goril ile şempanzenin ayrışma zamanını 5,95 milyon yıl olarak gösterirken fosil bulgular temelinde yapılan çalışma ise bu tarihlendirmeyi göreceli hale getirmiş ve -günümüzde yaşayan Homo sapiens popülasyonlarının mutasyon oranları temel alınarak- soy çizgilerinin ayrımını 6-10 milyon yıl önce gerçekleştiğini gösteren daha yavaş bir mutasyon oranı öngörmüştür. 2010 yılı başlarında Terry Harrison fosil kalıntılar yardımıyla şempanze ve hominini ayrımını 7,5 milyon yıl öncesine tarihlendirirken Claude Owen Lovejoy ise 2009 yılında, moleküler saat temelinde yapılan çalışmasında şempanze insan ayrımını 6 ile 5 milyon yıl öncesine tarihlendirmiştir.

İnsan ve diğer primatların kromozom yapılarıyla ilgili genom projelerinin tamamlanması, bu türlerin ortak ata ve DNA özgeçmişlerine işaret eden bulgular sunmuştur. (Görsel kaynak[])

İnsandan önce

Primatların kökeni

Fosil kayıtlarından izlenebilen ve primatların atası olduğu düşünülen plasentalı memelilenin orman tabanında yaşayan yumuşakcalarla beslenen bir ağaç sivri faresi benzeri (örn. Zalambdalestes) canlı olduğu görüşü yaygındır. Bu canlı ~70 milyon yıl önce orman tabanını bırakarak orman tavanına yani ağaçlara sıçradı. Uzmanlarca bu canlıya ağaç sivri faresi denmiştir.

İnsanı oluşturacak ağaç sivri faresinin yaklaşık 60 milyon yıl boyunca ağaçlarda yaşadığı düşünülüyor. Bu süre sonunda bedeni irileşmiş, iskeleti dikilme yönünde gelişmiş, parmakları nesneleri güçlü bir şekilde kavrayacak şekilde gelişmiş, gözleri üç boyutlu olarak görme olanağı verecek şekilde yanlardan önlere doğru kaymıştır. Bilinen en eski muhtemel primat, ABD, Montana'da 66 milyon yıl önce yaşamış Purgatoriustur.

Bazı bazal primatlar

Notharctus: 50 milyon yıl önce Kuzey Amerika'da yaşamış lemur benzeri bir adapiform cinsi, lemurların veya tüm nemli burunlu maymunların muhtemel atasıdır.
Altiatlasius: Fas'ta birkaç azı dişi ve bir çene parçası bulunmuş olan bu cins 57-56 milyon yıl öncesine tarihlenmiş olup, birçok paleontolog tarafından ilk gerçek primat olduğu düşünülüyor.
Teilhardina: Kuzey Amerika ve Asya'da bulunan fosilleri 56 milyon yıl öncesine tarihlenmiş bir omomyid cinsi.

Primatların erken evrimi
Primatların evrimsel tarihi günümüzden 65 milyon yıl öncesine kadar takip edilebilir. Bilinen en eski primat benzeri memeli türler olan plesiadapiformlar, Kuzey Amerika'dan gelmekle beraber Paleosen ve Eosen devrinde elverişli tropikal iklim şartlarında Afrika ve Avrasya'ya kadar yayılmışlardı.

Modern iklim şartlarının başlangıcı, günümüzden yaklaşık 30 milyon öncesine uzanan Erken Oligosen dönemde ilk antarktik buzulların oluşumu tarafından tetiklenir. Bu döneme ait bir primat örneği Notharctus'tur. 1980'li yıllarda Almanya'da bulunan 16,5 milyon yıllık fosil, Doğu Afrika'daki benzer formlardan 1,5 milyon yıl daha eski olup insanların en eski atalarının Afrika kökenli olduğuna dair teorileri sorgulamaktadır.

Bir görüşe göre, Avrasya coğrafyasında yayılarak gelişen bu primatlar Dryopitekus da dahil olmak üzere Afrikalı büyük insansı maymunlar ile insanlara giden soyu oluşturdular ve bu soy daha sonra Avrupa kıtasından Batı Asya'ya ve Afrika'ya doğru göç ettiler.

İnsansıların evrimsel gelişimi

İnsansıların üst ailesi olan Hominoidea'ların beşiği, günümüzden 23 ile 16 milyon yıl öncesine yayılan. erken Miyosen döneminin Doğu Afrikasıdır. Hominoidea üst ailesinin erken Miyosen dönemdeki ilk formları "arkaik" veya "kök Hominoidea" olarak tanımlanır. Bu ilk formların birbirleriyle olan akrabalık ilişkileri ve bu ilk formlar ile onların daha sonra ortaya çıkan türleri arasındaki akrabalıkları fosil örneklerin henüz yetersiz sayıda bulunmuş olmalarından dolayı tartışmalıdır. Bunun yanında bilinen Miyosen dönemi ilk insansıların hiçbirisi, büyük insansı maymunlar için yürümeye dair tipik olan fiziksel özellikleri henüz göstermemektedirler. Görünüşe göre, Miyosen dönemi insansıları artan oranlarda ormanlardan açık alanlara çıkarak daha sonra günümüzden yaklaşık 5 milyon yıl önce Pliyosen devri insansılarını (Hominoidea) oluşturmuşlardır.

Bundan yaklaşık 18 ile 15 milyon yıl önce iki evrimsel kol ayrılır: Bir kol gibonlara (Hylobatidae) ayrılırken diğer kol halihazırda Miyosen döneminde soyları tükenmiş olan cinslere, Afropitekus, Kenyapitekus, Griphopitekus, Pierolapitekus, Dryopitekus ve Oreopitekusa ve ayrıca büyük insansı maymunlara ayrılır; yani Asya'daki orangutanlar (Ponginae) ile Afrika'daki büyük insansı maymunlara (Homininae: goril, şempanze, insan).

Bazı uzmanlar paleontolojik bulgulardan yola çıkarak büyük insansı maymunların, bu dönemde var olan ve Proconsula ismini veren Proconsulgiller üst ailesinden (Proconsuloidea) gelmiş olduğunu varsayarlar. Nitekim Proconsuloidea ailesi türler açısından son derece zengin ve sıra dışı bir takson oldukları gibi özellikle Afrika'nın tropikal yağmur ormanlarında ve Arap Yarımadası'nda bulunmuşlardır. Diğer paleontologlar ise Proconsulgillerin bir kardeş taksonunun büyük insansı maymunları oluşturmuş olabileceği görüşünü daha olasılıklı bularak buna dair herhangi bir spekülasyonda bulunmazlar. Şimdiki bilgi düzeyine göre, bilinen Miyosen dönemi Hominoidea taksonlarından hiçbiri Afrika büyük insansı maymunları ve Hominini soyu için doğrudan bir ortak ata olarak gösterilememektedir.

Avrasya'daki dağılımları

17 ile 14 milyon yıl önce Afrika kliması Rift Vadisi'nin tektonik yükselişi etkisiyle kurumaya başlarken diğer yandan yıllık sıcaklık ortalamaları arasında güçlü farklılıklar da ortaya çıkmaya başladı. Ekolojik şartlardaki bu değişimler, bugünkü bilgilerimize göre Proconsulgillerde çeşitliliğin azalmasına yol açarken köpeksi maymungiller ile insansılar (örneğin Kenyapithecus wickeri, Equatorius africanus ve Nacholapitekus) bu tarihlerde hakim olan ve çoğunluğa geçen cinsler olmaya başladılar. Bu dönemden kalma fosillerde, güçlü çene yapıları, kalın azı dişleri ve diş minesi kalınlığının artışı gibi sert kabuklu ve lifli yiyeceklere uyum sağlama ile ilgili adaptasyonların geliştirilmiş olduğuna ve 16 ile 15 milyon yıl önce ilk defa Afrika dışında kalan yerlerde, Avrasya'nın geniş bölgelerinde bu türlerin yerleşmiş olduğuna dair izlere rastlamak mümkündür.

Yaklaşık 16 milyon yıl önce, erken Miyosen'den orta Miyosen dönemine girildiğinde orangutanın Asya'daki türleri diğer büyük insansı maymunlardan ayrılmaya başladı. Orangutanlar ile akraba olan gruplar içinde fosil kalıntılardan bildiğimiz Ramapitekus, Sivapitekus, Ankarapitekus, Lufengpitekus, Khoratpitekus ve Gigantopitekus gibi cinsler yer almaktadır. 1930'lu yılların başlarında Kuzey Hindistan'da ilk defa fosil kalıntıları bulunan Ramapitekus, 1960 ve 1970'li yıllarda hatalı bir biçimde Homininlerin atası olarak düşünülmüştü.

13 ile 9 milyon yıl önce insansı türlerin sayısı Avrupa kıtasında artmaya başlamıştır. Bu döneme ait İspanya'da bulunmuş olan Pierolapitekus ve Anoiapitekus dışında en az dört ayrı Dryopitekus türünün daha olduğu da bilinmektedir. Buna benzer bir gelişme, tek hayatta kalanının orangutan olduğu Asya'daki diğer formlarda da görüldü.

9,6 milyon yıl önce Avrupa'da Valesiyen krizi olarak bilinen olayda ekosistemde önemli değişiklikler baş göstermeye başladı. İspanya'nın Akdeniz bölgesinden başlayarak Batı ve Orta Avrupa'nın subtropikal ve daima yeşil ormanları giderek artan soğukluk nedeniyle yok oldular. Bu orman örtüsünün yerini yaprak döken ağaç türleri ve güneydeki bazı bölgelerde de bozkırlar ve stepler aldı. Bitki örtüsünü etkileyen bu iklim değişiklikleri bölgede yaşayan hayvanların yaşamını da önemli bir şekilde etkilemeye başladı. Bunun sonucu olarak bu dönemdeki çoğu insansıların Avrupa'daki türleri yok oldular. Sadece Oreopitekus, yaklaşık 7 veya 6 milyon yıl öncesine kadar Sardinya / Korsika bölgesindeki bir adada hayatta kalmayı başardı. 8 ile 7 milyon yıl önce Tibet Platosu'nun tektonik yükselişi Asya'da muson iklim yoğunluğunun artmasına neden oldu. Bunun sonucu olarak, C4-bitki türlerin artış göstermesiyle kanıtlandığı üzere -Avrupa da dahil- yağış sıklığı azalmaya başladı. İklim değişikliği nihayetinde Avrupa'daki tüm insansıların neslinin tükenmesine yol açarken Asya'da da sadece orangutanlar ile gibongillerin hayatta kalabildiği şiddetli bir tür azalmasına neden oldu.

Afrika'daki gelişim

Kuzey ve Doğu Afrika da 9,6 milyon yıl önceki Valesiyen krizinden etkilenmiştir. Ancak bu bölgelerde 13 ile 7 milyon yıl öncesine ait fosil kalıntılara pek rastlanılmamaktadır. Bu bölgelerde fosil buluntulara pek sık rastlanılmaması, insansı maymunların Asya'da geliştiği ve daha sonra Afrika'ya geri göç ettikleri var sayımına yol açmıştı. Aslına bakılırsa fosil oluşumu için iklimin çok nemli oluşu gibi elverişsiz şartlar Afrika'da ancak az sayıda fosil bulunmuş olmasının temel nedenlerinden biridir. Ancak 2007'de ilk kez tanımlanan 10 milyon yıllık Nakalipithecus nakayamai'nin Kenya'da bulunması, ayrıca daha önce de Kenya'da olduğu bilinen ve biraz daha eski olan Samburupithecus kiptalami ile Etiyopya'da bulunan ve yine biraz daha eski olan Chororapithecus fosiline rastlanılması ile Afrika'da da Orta ve Geç Miyosen dönemlerinde çok sayıda insansı türlerin yaşamış olduğu ortaya çıkarılabilmiştir. Yaklaşık 6 ile 8 milyon yıl önce Afrika'da Geç Miyosen döneminde goril ve şempanze soy çizgileri Hominini soy çizgisinden ayrılmaya başlamıştır.

Haziran 2006'da Nature dergisinde Broad Enstitüsü, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü ve Harvard Üniversitesi tarafından ortaklaşa yayınlanan bir gen analizi, erken Hominini türlerin şimdiye kadar sanılandan daha alışılmadık şekilde bir evrimsel gelişim geçirdikleri göstermiştir. Bu çalışmada 20 milyon insan DNA baz çifti ile şempanze ve goril DNA'ları moleküler saat aracılığıyla birbirleriyle karşılaştırılmış ve çalışma, ilk büyük insansı maymun türlerinden birinin halihazırda 10 milyon yıl önce Hominini'nin ön atalarından ayrıldığı sonucuna varmıştır. Buna rağmen her iki popülasyon birkaç yüz bin yıl sonra tekrar bir araya gelerek karışmış ve melez popülasyonlar oluşturmuştur.

Araştırmacıların ortaya çıkardığı bu sonuca göre, birbirinden ayrılma ve birleşmeler ve yeniden melezleşmeler 4 milyon yıl boyunca yer değiştirerek birbirlerini takip etmiş ve sonunda şempanzelerin ataları 6,3 ile 5,4 milyon yıl önce nihai olarak Hominini oymağından ayrılmıştır. Bu en son gen alışverişi, X Kromozomunun daha sonra insanlar için karakteristik olan bir forma dönmesi ve aynı zamanda yakın bir şekilde şempanze X kromozomunu da andırması, bunun yanında özellikle X kromozomunun kesintisiz olarak çok genç bir yaşa sahip olması nedeniyle kanıtlanmış görünüyor. Ancak bu seneryoya da itirazlar olmuştur.

Hominin türlerinin ayrışması

Hominini grubuna ait cins ve türlerin varoluş süreleri ve hangi zaman aralıklarında yaşadıkları tahmini değerler olup fosillerin bulunduğu katmanların jeolojik analizlerine, yani fosillerin elde edildiği mevkilerde yer alan katmanların yaşlarının doğrudan hesaplanılmasına dayanır. Moleküler saat olarak bilinen yöntem, modern insanın Hominini grubu içinde hayatta kalabilen tek tür olması ve genetik materyalin sadece ona en yakın olan Neandertal insanı ile karşılaştırılabileceği için henüz DNA örnekleri elde edilemeyen diğer Hominini cinsleri için kullanılamamaktadır. Günümüzde goril ve şempanzelerin dahil olduğu büyük insansı maymunlar grubu hayatta kalabilmiş olduğu için moleküler saat bu gruplara uygulanabilmektedir.

Fosil buluntuların ancak sınırlı sayıda olması nedeniyle, günümüzden 7 ile 5 milyon yıl önce yaşamış olan Sahelanthropus, Orrorin ve Ardipithecus cinslerinden hangisinin insanın ön atası olduğu ve bu cinslerin tarihsel bir şekilde tam olarak doğru biçimde atasal soy çizgisinde kronolojik sıraya oturulmuş olduğu belirsizdir. Şempanzelerden ayrılan ve Hominini grubu içinde yer alan bu fosiller göreceli olarak iyi bilinmektedir. Bilindiği kadarıyla şempanze soy çizgisinden ayrılan bu fosillerden en eskisi 7 milyon yaşındaki Sahelanthropus tchadensis olup onu 6 milyon yıl yaşındaki Orrorin tugenensis izlemektedir. Diğerleri ise aşağıda verilmiştir:

Ardipithecus (5,5 - 4,4 milyon yıl önce) ile onun türleri Ar. kadabba ve Ar. ramidus;
Australopithecus (4 – 1,8 milyon yıl önce) ile onun türleri Au. anamensis, Au. afarensis, Au. africanus, Au. bahrelghazali, Au. garhi, ve Au. sediba;
Kenyanthropus (3 – 2,7 milyon yıl önce) ile onun bilinen tek türü Kenyanthropus platyops;
Paranthropus (3 – 1,2 milyon yıl önce) ile onun türleri P. aethiopicus, P. boisei ve P. robustus;
Homo (2 milyon yıl önce – günümüz) ile onun türleri Homo habilis, Homo rudolfensis, Homo ergaster, Homo georgicus, Homo antecessor, Homo cepranensis, Homo erectus, Homo heidelbergensis, Homo rhodesiensis, Homo neanderthalensis, Homo sapiens idaltu, Arkaik Homo sapiens, Homo floresiensis.

Hominini Türlerinin Zaman İçinde Dağılımları

Erken dönem Homininleri

Yaklaşık 6 milyon yıl yaşındaki Orrorin tugenensisin 2000 yılında ve 6 - 7 milyon yıl yaşındaki Sahelanthropus tchadensis fosilinin ise 2001 yılında bulunmalarının ardından her iki türün halihazırda iyi ayak üzerinde yürüyebilen en eski Hominini türleri olduğu açığa çıkmış, böylece insanın doğrudan atası olarak konumlandırıldılar. Ancak bu bulgu, moleküler saatten elde edilen ve Homo ile şempanze soy çizgisinin günümüzden 5 ile 6 milyon yıl önce ayrılmış olduğunu hesaplayan bulguyla örtüşmemektedir.

Daha önce 1994 yılında Etiyopya'da halihazırda Ardipithecus ramiduse ait fosil kalıntılar bulunmuştu. 4,4 milyon yıl ile tarihlendirilen bu fosiller de birçok araştırmacı tarafından insanın doğrudan atası olarak belirlenmişti. En başta özellikle "Ardi" fosili olmak üzere, bu türün bireyleri de iyi ayak üzerinde yürüyebilme özellikleri göstermektedir. Sahelanthropus, Orrorin ve Ardipithecus'un birbirleriyle olan akrabalık ilişkisi ile daha sonra ortaya çıkan Hominini türleri arasındaki akrabalık dereceleri tartışmalı bir durumdadır ve tam olarak bilinmemektedir.

Bu fosiller, Dünyanın ortalama ısısının günümüzden 4 °C daha sıcak olduğu bir dönemden, Messiniyen ve Zankliyen alt dönemlerindeki geçiş aşamasından gelmektedir. 2001 yılında yayımlanan bir araştırmaya göre, ilk Hominini türlerinin yaşam alanı en çok yüzde 40'ı ağaçlarla kaplı olan, tropik yağmur ormanları ile kuru çöller arasındaki geçiş bölgesinde yer alan geniş çayırlar ve savanlardı. Bu bölgelerde daha sonra, -günümüzden 3,6 milyon yıl önce- ağaç örtüsü biraz daha artarak yüzde 40 ile 60'a ulaşmış; ancak Pliyosen'den Pleistosen'e (Buzul Çağı) geçiş döneminde tekrar azalarak günümüzden 1,9 milyon yıl önce, ağaç örtüsünün yarısından çoğunun, yüzde 50'den daha fazlasının yok olması şeklinde devam etmiştir.

Australopitesinler

Fosil bulgular aracılığıyla hakkında göreli bilgilere sahip olunan ve halihazırda iki ayak üzerinde dik yürüyebilen insanın atalarından biri de Australopitekus'lardır. Australopitekus türlerinin birbirleriyle olan akrabalıkları ve Homo türleriyle olan akrabalık ilişkileri henüz tam olarak açıklık kazanmamıştır. Şu an için Australopithecus anamensis kuşkusuz en erken Hominina türü olarak kabul edilmektedir. Türkçe çevirisi tam anlamıyla "Kuyruksuz Güney Maymun Adamı" olan Australopitekus buluntularına dair en önemli arkeolojik alanlarından biri Güney Afrika'da Johannesburg kentinin 50 km kuzeyinde yer alan Gauteng vilayeti olup zengin fosil yatakları içeren bu bölge "insanlığın beşiği" olarak kabul edilir. UNESCO tarafından dünya mirası kabul edilen insanlığın beşiğinde bugüne kadar gün ışığına çıkarılan fosiller arasında her ikisi Australopithecus africanus türüne ait olan Taung çocuğu ile Dikika çocuğu (Selam) olarak tanınan üç yaşındaki bir kız çocuğu ile Australopithecus afarensis türüne ait olan Lucy fosili bulunmaktadır. Tanzanya'nın Laetoli bölgesindeki Olduvai Kanyonu'nda birkaç Australopithecus afarensis bireyine ait bulunan fosil ayak izleri bu türün temsilcilerinin halihazırda iki ayak üzerinde yürüdüklerini göstermektedir. Buna karşın 1999'da Meave Leakey tarafından Kenya'da bulunan Kenyanthropus platyops'un Australopithecus cinsine mi dahil edileceği yoksa kendi başına ayrı bir cins olarak mı sayılması gerektiği kesinlik kazanmamıştır.

Buna karşın çok güçlü bir çene yapısına sahip olan Paranthropus ise kendi başına bir cins olarak kabul edilmiş ve iri yapılı Australopitesin'lere dahil edilmiştir. Paranthropus gibi iri yapılı Australopitesinlerde güçlü çene oluşumlarına dair adaptasyonların nedeni olarak 2,5 milyon yıl önce ortaya çıkan iklim değişiklikleri ve buna bağlı olarak ısı düşüşleri gösterilmektedir. Bu dönemde kendini gösteren iklim değişiklikleri bir yandan 2,7 milyon yıl önce başlayan arktik Kuvaterner Buzul Çağı, diğer yandan Büyük Rift Vadisi'nin tektonik yükselişi tarafından tetiklendi. Bu değişimlerin sonucu olarak Paranthropus'un atalarının yaşadığı bölgede yağış miktarı azalmaya ve kuraklık dolayısıyla stepleşme olayları görülmeye başladı. İklimin giderek soğumaya ve kurumaya başlamasıyla besin ve yiyecek kıtlığı da başladı. Kısa bir zaman içinde besin olarak ataları taze yapraklarla beslenen bu insansı türler için sadece çok sert liflere sahip olan, katı ve zor sindirilebilir bitkilerden başka bir şey kalmamıştı. Bu kurak bozkırlar, öncelikle kuru çalı veya otlarla beslenebilen ve daha önce küçük formlardaki ataları yaprakla beslenen orman sakinleri olan çift toynaklı ve geviş getiren hayvanlar için besin sunabiliyordu. Bu türler yakın bir zaman içinde büyük sürüler halinde görülmeye başladı ve otçulların sayıları arttığı için etle beslenen veya leş yiyen türler de çoğaldılar. Kendileri için yeterli yiyecek bulamayan dönemin tipik Australopitekusları eğer hayatta kalmak istiyordu iseler bu takdirde yaşamak için çevrelerine uyum sağlayarak değişmek veya yeni beceriler geliştirmek zorundaydılar. Bu şekilde narin yapılı ve iri yapılı Australopitekuslar olmak üzere iki farklı Hominini türü ortaya çıkmaya başladı.

Bazı Australopitekuslar sert lifli bitkileri çiğneyip öğütebilmek için çok kuvvetli çeneler ve güçlü kafatası yapısı geliştirdi. Bunun sonuçlarından biri iri yapılı Australopitekuslara dahil edilen Paranthropus oldu. Diğerleri sorunları çözmek için beyin ve teknik kullandı. Bunlar yiyecekleri daha küçük parçalara ayırmak için ellerine ilk olarak taş aletler aldılar. Yeni yaşama ortamına ayak uyduramayan ve adapte olamayan diğer tüm türler yavaş yavaş yok olmaya başladı.

Paranthropus'un Doğu ve Güney Afrika'da ağaçların seyrek olduğu, sadece kuru ve sert lifli bitkilerin bulunduğu kurak bozkırlarda yaşaması, onun çevresine uyum sağlamasını tetikleyerek onu belirgin bir şekilde narin yapılı diğer Australopithecine türlerinden farklılaşmasına ve diğerlerinden ayrılmasına yol açtı. Paranthropus boisei, Paranthropus robustus ve Paranthropus aethiopicus yaşadığı bu ekolojik niş içinde çok güçlü çiğneme kasları ile çene yapısı ve iri azı dişleri geliştirdi. Bunun yanında kafatasının hemen üstünde yer alan şişkin ve kalın bir kemik tepe çıkıntısı onun çiğneme kaslarını desteklerken güçlü dişleri ile sert kabuklu besinleri kırmasında da önemli rol oynuyordu.

Paranthropus gibi sert lifli bitkileri çiğneyip öğütebilmek için güçlü çene ve diş yapısı geliştirememiş olan diğer narin yapılı Australopitekus türleri ise bunun yerine gitgide daha çok etle beslenmeye yöneldiler. Narin yapılı Australopitekus türleri bu dönemde henüz avcı olarak daha büyük hayvanları avlayamadıkları, bunun yanında avlanmak için sivri pençe veya dişlere de sahip olmadıkları için bu dönemde daha ziyade geride kalan av hayvanlarının artıklarıyla veya taze leşlerle beslenebiliyorlardı. Büyük olasılıkla kemik içindeki iliklere ulaşmak veya sert kabuklu yiyecekleri kırmak için ilk kez bu dönemde taş alet kullanmaya başladılar.

Bunun yanında hangi türün veya cinsin ilk olarak taş alet kullanmış olduğu henüz açıklığa kavuşmamıştır. Bazı araştırmacılar Oldovan taş aletlerinin ilk kez Australopitekuslar tarafından yapıldığını, bunun yanında taş alet yapımının sadece insansı türlere özgü olan bir beceri olamayacağını öne sürerler. Buna göre diğer Australopithecine türlerinin de kaba şekilde olsa dahi taş işlemeye yatkın olmuş olmaları kuvvetle muhtemeldir. Bu varsayımlara dair henüz herhangi bir bulgu olmamakla birlikte ilk Homo türlerinin diğer aletler yardımıyla sistematik biçimde ve geniş çapta farklı taş aletler oluşturabildiklerine dair bulgular mevcuttur.

İlk Homo türlerinin ortaya çıkışı

Yaklaşık 3 ile 2 milyon yıl önce Australopithecus'un bir türünden, özellikle alet kullanımına dair bulgulara rastlanıldığı için fosil kalıntıları Homo cinsine dahil edilen insan soyunun ilk temsilcileri evrildi. Homo cinsinin günümüzde hayatta kalan tek türü Homo sapiens olup nesli tükenmiş olan Homo türlerinden bazıları insanın atası, bazıları ise daha çok modern insanın farklılaşarak atasal soydan ayrılan kuzenleri olarak görülmektedir. Bu gruplardan hangilerinin ayrı bir tür, hangilerinin ise alt tür olarak sayılması gerektiğine dair henüz tam olarak bir görüş birliği sağlanamamıştır. Bunun nedeni bazı durumlarda fosil sayısının az oluşu, bazı durumlarda ise Homo türlerini sınıflandırılmasına dair yaklaşımlar arasında küçük farklılıklar olmasından kaynaklanmaktadır.

Bir Australopithecus türünden ilk Homo türlerinin evrimi, daha önce göreli nemli ve göreli kuraklık arasında sık sık değişiklik gösteren Doğu Afrika ikliminin son bir kez daha kurak iklime doğru değiştiği bir dönemde gerçekleşmiş olduğu için dikkat çekicidir. Bu durum günümüzden 2,8 milyon yıl öncesi ile en az 1,8 milyon en çoksa 1,6 milyon yıl öncesine dayanan sedimentlerdeki toz birikimleriyle, bunun yanında savanların genişlemesi ve Antilop gibi Boynuzlugillere ait çok sayıda hayvan fosillerinin bulunmuş olmasıyla belgelenmiş olup tortul tabakadaki olası en büyük toz çökeltileri ile Homo erectus'un ortaya çıkması aynı döneme rastlamaktadır. Bunun yanında arkeolojik ve paleontolojik bulgulara dayanarak, ilk insanların beslenme alışkanlıkları ve bu beslenme alışkanlıklarının insanın fiziksel evrimi ve davranış farklılıkları üzerinde oynadığı rolün incelenmesiyle ilk Homo türleri arasındaki bu varyasyon farklılıkların açıklanabilmesi bir ölçüde mümkün olmuştur.

Homo rudolfensis ve Homo habilis

Homo cinsinin en eski iki temsilcisi, bugün Kenya'da Turkana Gölü olarak bilinen eski adıyla Rudolf Gölü'nün ismini taşıyan Homo rudolfensis ile Homo habilistir. Günümüzden 2,4 ile 1,4 milyon yıl önce yaşamış olan Homo habilis Güney ve Doğu Afrika'da Pliyosen ve Pleistosen dönemlerinde 2,5 ile 2 milyon yıl önce Australopithecine'lerden ayrılarak evrilmiştir. Homo rudolfensis ise günümüzden 1,9 ile 1,6 milyon yıl önce Kenya'da Turkana Gölü çevresinde yaşamıştı.

Bu iki türün birbirleriyle olan akrabalık ilişkisi ile kendinden önce ve kendinden sonra gelen Hominini türleriyle olan akrabalıkları henüz tartışmalıdır. Bu iki türün Australopithecusa olan anatomik yakınlıkları Bernard Wood'u 1999 yılında onları Australopithecus rudolfensis ve Australopithecus habilis olarak tekrar adlandırılması önerisine yönlendirmiştir. Buna rağmen her iki türün anatomik özellikleri onları genel anlamda daha eski olan Australopithecus türlerinden ayırmak için tanımlanır.

Bu anlamda Homo habilis ile Homo rudolfensisin yüzleri Australopitekusta olduğundan daha basit yapılı olmakla beraber Homo habilisin gözleri örneğin Homo erectus gibi daha sonra gelen diğer Homo türlerine kıyasla birbirinden daha uzak bir mesafede yer alırlar. Buna karşın alın kemiğinde bir uçtan diğer uca doğru kesintisiz bir şekilde uzanan kaş çıkıntısı Homo erectusta olduğundan daha az belirgindir. Homo habilis ve Homo rudolfensisin kafatasları Australopithecus oder Paranthropusta olduğu gibi göz çukurlarının hemen arkasından başlayarak daralıp küçülmezler ve bu yüzden daha çok beyin hacmi oluşur.

Bunun yanında her iki türün alt ve üst çeneleri Australopithecus'tan daha küçük olup bu nedenle çiğneme kaslarının kafatasıyla birleştiği üst çene bölgesi daha az belirgindir.<ref>Winfried Henke, Hartmut Rothe: Stammesgeschichte des Menschen. Springer Verlag, Berlin 1999, S. 156</ref> Friedemann Schrenk'e göre Homo habilis ile Homo rudolfensis'i birbirinden ayıran özellikler, Homo rudolfensiste daha büyük bir beyin, Homo rudolfensisin üst çenesinde yer alan küçük azıdişlerde (premolar) 3 adet, Homo habiliste ise 2 adet diş kökünün bulunması, alt çenede ise Homo rudolfensiste 2 kök, Homo habiliste sadece tek 1 kökün olması, Homo rudolfensiste yirmi yaş dişlerinin Australopitekusa kıyasla daha küçük olması ama Homo habiliste küçük olmaması, Homo rudolfensisin üst bacak kemiği ile ayak yapısı insanlarınkine benzerken Homo habiliste Australopitekusa benzemesidir.

 Homo gautengensis

Australopitekuslardan daha küçük dişe ve daha büyük beyne sahip olan Homo habilisin taş ve kemik aletler yapabildiği bilinmekte olup onu keşfeden Louis Leakey tarafından ona "becerikli insan" anlamına gelen Homo habilis ismi konulmuştu. Mayıs 2010 tarihine kadar Homo habilisin en eski Homo türü olduğu düşünülüyordu; ancak bu tarihte Güney Afrika'da Homo gautengensise ait fosil kalıntıların bulunmasıyla bu yeni türün Homo habilis'ten de eski bir tür olduğu anlaşıldı.

İlk defa 1977 yılında Güney Afrika'da Johannesburg yakınlarındaki Sterkfontein mağarasında bulunmuş ancak bugüne kadar ihmal edilerek incelenmemiş olan bu fosil kalıntılar Mayıs 2010'da tekrar Dr. Darren Curnoe tarafından incelenmiş ve bu fosil parçalar arasında Swartkrans birey 1 fosilinin 1,9 ile 1,8 milyon yıl ile en eski olanı, İnceleme sonucu Homo gautengensisin dişlerinin daha büyük olduğu beyninin ise Homo erectus, Homo sapiens, hatta Homo habilis'ten dahi daha küçük olduğu ortaya çıkmıştır. Homo gautengensisin boyu 0,91 m olup ağırlığı ise 50 kg kadardı. İki ayak üzerinde yürümesine rağmen avcılardan korunmak, uyumak veya beslenmek için ağaçlarda da zaman geçiriyordu.

 Homo ergaster ve Homo erectus

Günümüzden yaklaşık 2 milyon yıl önce Homo ergaster ortaya çıktı. Günümüzden 1,5 ile 1 milyon yıl önce, erken Pleistosen dönemde Homo ergasterin Afrika, Asya ve Avrupa'daki bazı popülasyonları büyük bir beyin ve daha gelişmiş taş aletler geliştirdi. Bu ve diğer farklılıklar Homo ergaster'i diğerlerinden ayrı ve yeni bir tür olarak sınıflandırmak için çoğu paleoantropolog tarafından yeterli görünmektedir. Buna rağmen Homo ergasterin ayrı bir tür olarak değerlendirmesi hala tartışılmalı olup bazı araştırmacılar Homo ergaster fosillerini Homo erectus türünün ilk örneklerinden biri olarak değerlendirirler. Bu anlamda Homo ergasterin erken dönemlerde 1,8 ile 1,25 milyon yıl önce, Homo erectus'tan ayrı bir tür olarak ayrılmaya veya Homo erectus ergaster olarak alt türe dönüşmeye başladığı düşünülmektedir.Homo erectus ise günümüzden 1,8 milyon ile 70.000 yıl önce Afrika'da, Hindistan, Çin ve Cava adası gibi çeşitli bölgelerde yaşamış olupParth R. Chauhan. Distribution of Acheulian sites in the Siwalik region . An Overview of the Siwalik Acheulian & Reconsidering Its Chronological Relationship with the Soanian – A Theoretical Perspective. ilk fosil kalıntısı 1891 yılında Eugene Dubois tarafından Endonezya'da Cava adasında bulunmuştu. Homo erectusun Toba felaketi sonucu yok olduğu düşünülmektedir. Homo erectus, Afrika'dan ilk çıkan Ön Asya üzerinden Doğu Asya'ya ve Avrupa'ya yayılan ilk Homo türüydü. Bununla beraber Homo erectus soloensis ve Homo floresiensis bu felaketten kurtulmuş görünüyor. Bunun yanında Homo erectus gerçek anlamda iki ayak üzerinde dik yürüyen ilk Homo türüdür. Bu da kafatasının alt kısmında bulunan boyun deliği Foramen Magnum'un farklı bir şekilde yerleşmesi ve dizlerinin kilitli bir şekilde evrilmesi sonucu ortaya çıkmıştır. Homo erectusun ateş yakıp kullanabildiği düşünülmektedir.

En bilinen Homo erectus örneği Pekin Adamı olup diğer örnekleri Asya'da (özellikle Endonezya'da), Afrika ve Avrupa'da bulunmuştur. Bazı paleoantropologlar Asyalı olmayan Homo erectus grupları için Homo ergaster terimini kullanırlar veya Asya'da bulunan ama Homo erectus'tan az farkla ayrılan fosiller için kullanmayı tercih ederler.

 Homo georgicus Homo cinsinin Afrika kıtası dışında bulunan ilk kanıtları Gürcistan'da 1,8 milyon yıl öncesi ile tarihlendirilen ve daha önce Homo georgicus olarak adlandırılan Dmanisi fosil kalıntılarıdır. Dmanisi kazı alanında bulunan ve yaklaşık 1,85 milyon yıl öncesine ait olan 100′ün üstündeki bu taş aletler insanın Asya'daki ön ataları ve buradaki yerleşimleri hakkında en eski ve belgelenmiş örnekleri teşkil etmektedir. Bunun yanında Dmanisi'de bugüne kadar üç kafatası, büyük ölçüde aşınmış azı dişleri, bir de alt çene olmak üzere yirminin üzerinde insan kalıntısı bulunmuştur. Bu bulgulara göre 1,50 m boyundaki Dmanisi insanları, Afrikalı çağdaşlarına göre daha küçük ve narin yapılı olup beyin hacimleri de 0,6 - 0,8 litre arasındaydı. Bu bulgular Homo erectus'un 1,85 milyon yıl önce veya bundan daha erken Afrika'dan çıktığını ve dünyaya yayıldığını gösteriyor. Homo georgicus olarak adlandırılan bu kalıntıların Homo soyağacı içindeki yeri son yapılan araştırmalarla belirlenmemiş olup Dmanisi'de bulunan bu fosiller Homo erectus olarak tanımlanmıştır.Lordkipanidze D, Jashashvili T, Vekua A, Ponce deLeon MS, Zollikofer CPE, et al. 2007. Postcranial evidence from early Homo from Dmanisi, Georgia. Nature 449:305–10 Bulunan Homo erectus georgicus fosilleri erkek bireylerin belirgin bir şekilde kadın bireylerden çok daha uzun boylu olduğu için seksüel dimorfizm göstermektedirler. Dmanisi'de bulunan bu kalıntılar ayrı bir Homo türü olarak değil, aksine Homo habilisin Homo erectusa dönüşmesinin hemen ardından, 1,8 milyon yıl önce gerçekleşen bir ara form aşaması olarak değerlendirilmektir.

 Homo antecessor ve Homo cepranensis

İspanya'da bulunan ve 1,2 milyon yıl öncesi ile tarihlendirilen Homo antecessor fosillerin ayrı bir Homo türü mü olduğu yoksa Homo erectus'un başka bir yerel varyantı mı olduğu açıklık kazanmamıştır. Bazı araştırmacılara göre Homo antecessor, Homo ergaster ile Homo heidelbergensis arasında bir ara geçiş formu olabileceği gibi Richard Klein gibi bazı araştırmacılara göre Homo ergaster'den farklılaşarak ayrılan ayrı bir tür de olabilir.

Bunun gibi İtalya'da 1994 yılında Roma yakınlarında Frosinone ilinde bulunan ve yaklaşık 350.000 ile 500.000 yıl öncesi bir döneme ait olduğu saptanan Homo cepranensise ait kafatası kemik kalıntısı da H. erectus ile H. heidelbergensis arasında ara geçiş özellikleri göstermektedir.

 Homo heidelbergensis

Günümüzden yaklaşık 800.000 yıl önce Homo erectus'tan, ondan daha büyük bir beyine sahip olan Homo heidelbergensis evrildi. Homo heidelbergensise ait en iyi korunmuş fosil kalıntılar 600.000 ile 400.000 yılları öncesine ait olup Heidelbergensis insanına ait taş alet kültürü, Paleolitik Çağ'da Homo sapiens ve Homo erectusun el baltaları ve yongalardan hazırladıkları ve kesici alet kullanımıyla standartlaştırdıkları Acheuleen kültürüne çok benzemektedir. Homo heidelbergensis ortalama olarak 1,8 m boyunda ve 100 kg ağırlığında olup diğer Homo türlerinde kıyasla biraz daha uzun boyunlu idi. Ona ait en büyük fosil 2,13 m uzunluğunda olup Heidergensis adamı 0,5 milyon ile 300.000 yıl önce öncelikli olarak Güney Afrika'da ve Avrupa kıtasında yaşamıştı. İspanya Atapuerca'da bulunan Homo heildenbergensis fosilleri onun ölülerini gömen ilk Homo türü olduğunu göstermektedir. Bazı araştırmacılara göre, Homo heidelbergensis onların torunları olan Neandertaller gibi ilkel bir dil geliştirmiştir.Homo heidelbergensisin Anglo-Amerikan paleontolojisinde yaygın olduğu gibi ayrı bir tür olarak mı yoksa Avrupa paleontolojisindeki gibi Homo erectus'un bir alt türü olarak mı sınıflandırılması gerektiği tartışmalıdır. Afrika'da kalan Homo erectus popülasyonlarından günümüz modern insanı Homo sapiens evrilirken Avrupa'da Homo heidelbergensis'den veya alt tür olarak kabul edilirse Homo erectus heidelbergensis'ten Neandertaller (Homo neanderthalensis) evrilmiştir.

 Homo rhodesiensis ve Gawis kafatası

300.000 ile 125.000 yıl öncesine tarihlendirilen Homo rhodesiensis veya Rodezyalı Adam, en güncel araştırmalara göre Homo heidelbergensis grubu içine dahil edilmekle beraber daha önce Arkaik Homo sapiens veya Homo sapiens rhodesiensis olarak da sınıflanırılmıştır. Şubat 2006 tarihinde Etiyopya'nın Orta Afar bölgesinde Gawis yakınlarında bulunan ve bu nedenle Gawis kafatası olarak adlandırılan bir fosil Homo erectus ile Homo sapiens arasında ara özellikler göstermekte olup bu fosilin birçok evrimsel çıkmaz gibi geride bir soy bırakmadığı da düşünülmektedir. Bu kalıntılar 500.000 ile 250.000 yılları arasında tarihlendirilmekte olup fosili keşfedenler tarafından henüz kapsamlı bir araştırma yayınlanmadığı için bu kalıntılar hakkında sadece özetlenmiş bilgiler bulunmaktadır. Gawis adamının yüz özellikleri onun bir ara form ya da dişi bir "Bodo insanı" olduğunu düşündürmektedir.

 Neandertal ve Denisova insanı Homo neanderthalensis alternatif olarak Homo sapiens neanderthalensis olarak da isimlendirilmektedir ve günümüzden 400.000 ile 30.000 yıl önce Avrupa ve Asya'da yaşamıştır. Mitokondriyal DNA dizilemesinden elde edilen kanıtlar Homo neanderthalensis ve Homo sapiens arasında önemli veya dikkate değer bir gen akışı olduğunu göstermediği için bu iki tür 600.000 yıl önce ortak bir ataya sahip olan iki ayrı tür olarak değerlendirilmektedir. Ancak, 2010 yılında yapılan Neandertal insanına ait genom dizilemesi Neandertaller ile anatomik modern insanın gerçekten de 45.000 ile 80.000 yıl önce (modern insanın Afrika'dan çıkıp göç ettiği ama henüz Avrupa, Asya veya diğer bölgelere yayılmamış olduğu dönem) birbirleriyle gen alışverişinde bulunduklarını göstermiştir. Hemen hemen Afrika kıtası dışındaki tüm modern insanlar %1 ile %4 arasında Neandertal geni taşımaktadır ve bu sonuç insanlardaki bazı alellerin ıraksamasını sorgulanmakta olmasına rağmen 1 milyon yıl ile tarihlendiren güncel araştırmalarla da uyumludur. Homo sapiens ile olan rekabet Neandertallerin yok olmasına muhtemelen bir rol oynamıştır.How Neanderthals met a grisly fate: devoured by humans . The Observer. May 17, 2009 Homo sapiens ve Neandertal insanı 10.000 yıl boyunca Avrupa'da bir arada var olmuş olabilirler. Daha yeni tarihli bir araştırma ise Neandertallerin modern insanlar kadar fazla genetik çeşitliliğe sahip olmadığını, bu nedenle 50 bin yıl önce yok olma tehlikesi yaşadığı, yeni koloniler kurarak 10 bin yıl daha hayatta kalabildiğini, bu anlamda Neandertallerin modern insanın Avrupa'ya ulaşmadan önce halihazırda yok olmaya başladıklarını göstermektedir.

Neandertal insanının yanı sıra günümüzden 40.000 yıl önce Rusya'nın Altay Dağları'nda yer alan Denisova Mağrası'nda Neandertallerin akrabası olan ve Denisova insanı olarak bilinen yeni bir insansı tür ortaya çıktı. Bu insanlardan kalma şimdiye kadar bir azı dişi ile birer el ve ayak parmak kemikleri bulunmuş olup bu kalıntılar bilimsel olarak incelenerek tanımlanmıştır.David Reich et al.: Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia. In: Nature, Band 468, Nr. 7327, 2010, S. 1053–1060,  Bu kalıntılardan elde edilen mtDNA ile nükleit-DNA'larının analizleri sonucu Denisova insanların Hominini grubu içinde en çok Neandertaller ile yakın akraba oldukları, bu verilerin onları yeni bir insansı tür olarak tanımlamak için yeterli olduğu ve Neandertallerin yanında en az 250.000 yıl süren bağımsız bir popülasyon öz geçmişine sahip olduklarını ortaya çıkarmıştır. Yine bu araştırmalarda bazı Melanezya yerlilerinin Denisova insanı ile %6 ortak genlere sahip olduğunu ve Güneydoğu Asya'da sınırlı bir gen alışverişi olduğunu da göstermektedir.

Buna göre yaklaşık 40.000 yıl önce Altay Dağları'nda Homo sapiens ve Neandertaldan başka oraya göç eden üçüncü bir insansı tür daha yaşıyordu. Bunun yanında aynı zaman diliminde, Endonezya'da Flores adasında saptanan ve cüce insan diye bilinen Homo floresiensis türü de yaşamıştı. Cava Adası gibi daha uzak ve tenha bir bölgede 50.000 yıl öncesine ait Homo erectus kalıntılarının bulunmuş olduğu da göz önüne alınırsa Homo cinsine dahil olan bu dört farklı insan türü, -Homo erectus, Neandertaller, Homo floresiensis, modern insan ve Denisova insanı belirli bir zaman dilimi içinde aynı anlarda Avrasya'ya yayılmışlardır.

 Homo floresiensis

Popüler ismiyle "hobit" olarak tanınan Homo floresiensisin 2003 yılında Endonezya'nın Flores Adası'nda bulunan kalıntıları bugün Homo erectus'un daha sonra ada cüceleşmesi yoluyla küçülmüş olan bir formu olarak da yorumlanmaktadır. Bu türün temsilcileri 100.000 ile 12.000 yıl öncesine kadar Endonezya'nın Flores adasında yaşıyorlardı. Homo floresiensis modern insanla ortak olmayan ama modern insandan türeyen özelliklere sahip Homo türünün yeni bir örneği olarak sahip olduğu küçük boyutu ve yaşı ile de ilgi çekmektedir. Başka bir deyimle, Homo floresiensis modern insanla ortak bir ataya sahip olmakla birlikte modern insanın soy çizgisinden ayrılarak bağımsız bir evrimsel yol takip etti. Homo floresiensise dair bulunan başlıca kalıntı 30 yaşındaki bir kadına ait iskelet fosilidir. 2003 yılında bulunan fosil 18.000 yıl öncesi ile tarihlendirilmektedir. Flores adasında yaşamış olan kadının boyu 1 metre uzunluğunda, beyin hacmi ise 380 cm3 olup bu değer şempanze beyninden veya ortalama bir Homo sapiens beyninden (1400 cm3) daha küçüktür.

Bununla birlikte Homo floresiensisin ayrı ve bağımsız bir tür olup olmadığı güncel olarak tartışılmaktadır. Bazı araştırmacılar Homo floresiensisin cücelik sendromuna sahip bir modern Homo sapiens olduğu görüşündedir. Bu hipotez, Flores adasında yaşayan bazı modern insanların pigme kökenli oldukları için kısmen desteklenmiştir. Bu durum patolojik cücelik ile birleştiğinde cüce-benzeri bir insan oluşturmuş olabilir. Bu hipotezi başlıca destekleyen diğer bir bulgu da Homo floresiensis ile birlikte sadece Homo sapiens ile bağdaşlaştırılabilecek aletlerin bulunmuş olması.

Ancak patolojik cüceliğe dair bu hipotez Homo floresiensin, hasta olsun olmasın modern insana benzemeyen ama Homo cinsinin daha eski üyelerine benzeyen fazladan ve ilksel özelliklerini açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Kafatası özelliklerinin dışında el bileğindeki kemiklerin formu, dirsekle bilek arasında kalan kolun ön kısmı, omuz kemikleri, bunun yanında diz ve ayak kemiklerinin şekli bu hipotezin açıklamakta yeterli olmadığı özelliklerdir.

 Homo sapiens Homo sapiens Latince'de "akıllı, bilge" anlamına gelir ve yaklaşık 250.000 yıl öncesinden günümüze kadar yaşamaktadır. Orta Pleistosen döneminde, yani günümüzden 250.000 yıl önce, 400.000 yıl öncesi ile ikinci Buzul Çağı arasında bir dönemde, Homo erectus'tan Homo sapiense doğru geçiş ile birlikte insanın beyin hacminde ve taş alet teknolojisinin gelişiminde büyük bir patlama yaşanmıştır. Şimdiye kadar elde edilen kanıtlar Homo erectus'un Afrika'dan çıkarak diğer bölgelere göç ettiğini, bunun yanında Afrika'da Homo erectus'tan Homo sapiense doğru bir türleşme olayı yaşandığını göstermektedir. Afrika içinde ve Afrika kıtası dışına sonradan meydana gelen ikinci bir göç dalgası ile daha önce yayılmış olan Homo erectus'un yerine yenileri gelmiş ve Homo erectus'un gerilemesine ve giderek azalmasına neden olmuştur. İnsan türünün tarih öncesi bu göçleri ve sahip olduğu ilk kökenler genel olarak "tek orijin" veya "Afrika'dan çıkış" teorileri ile ele alınmakta ve ifade edilmektedir. Bunun yanında güncel bulgular insan evriminde aynı zamanda "çoklu bölge" modellerine de imkân tanımakta ve sonradan göç eden Homo sapiens popülasyonlarının diğer yerel Homo türleriyle karışmış olabileceğini de hesaba katmaktadır. Bu güncel olarak paleoantropolojide hararetli tartışmaların sürmesine neden olan bir konudur.

Güncel araştırmalar Homo sapiensin genetik olarak oldukça homojen bir yapıya sahip olduğunu, bunun yanında bireylerin sahip olduğu DNA'ların diğer canlı türlerinde olduğundan birbirlerine daha çok benzediği, bunun insanın göreceli olarak henüz yeni evrilen bir tür olduğundan veya Toba felaketi gibi doğal felaketler sonucu oluşan olası bir genetik darboğazdan kaynaklanabileceğini göstermektedir. Belirgin genetik özellikler, ilk olarak az sayıda kişilerden oluşan insan gruplarının başka koşullara sahip olan yeni bir çevreye göç etmesi sonucu ortaya çıkmıştır. Çevreye uyum sağlama sonucu ortaya çıkan bu özellikler Homo sapiens genomunun ancak çok küçük bir parçası olup bu çeşitli özellikler arasında deri rengi,HapMap: SNP report for rs1042602 . Hapmap.ncbi.nlm.nih.gov (2009-10-19). Retrieved on 2011-02-27. burun yapısı veya şekli gibi yüzeysel dış özelliklerin yanında deniz seviyesinden daha yüksek olan rakımlarda daha verimli nefes alabilme yeteneği gibi ilk bakışta gözle görünemeyen iç özellikleri de barındırır.

 İnsanın kökenine dair modeller

Günümüzde yaşayan tüm insanlar, herhangi bir tür bariyeri tarafından bölünmemiş bir şekilde Homo sapiens sapiensin tek bir popülasyonuna dahildirler. Ancak "Afrika'dan çıkış" modeline göre, Homo sapiens ilk insan türü değildir: Homo cinsine ait ilk tür en az 2 milyon yıl önce Doğu Afrika'da evrilen Homo habilis ve bu türün nispeten kısa bir süre içinde Afrika'nın değişik bölgelerine yayılan üyeleridir. Homo erectus günümüzden 1,8 milyon yıldan biraz daha fazla bir zaman önce evrildi ve 1,5 milyon yıl önce de Avrasya ve Afrika'yı içeren Eski Dünya'nın tüm bölgelerine yayıldı.

Antropologlar, mevcut modern insan nüfusunun sadece Doğu Afrika'da evrildiği ve daha sonra Afrika dışına göç ederek -Afrika'dan çıkış modeli veya tümden yer değiştirme modeli olarak öne sürüldüğü şekilde- Avrasya'daki insan nüfusunu oluşturduğunu veya Çoklu bölge modelinin ileri sürdüğü gibi birbirine bağlı tek bir popülasyondan ayrılarak farklı bölgelerde evrildiği konusunda ikiye ayrılmıştır.

 Afrika'dan çıkış

Chris Stringer ve Peter Andrews tarafından geliştirilen Afrika'dan çıkış modeline göre Homo sapiens 200.000 yıl önce Afrika'da evrildi. 70.000 ile 50.000 yıl önce Homo sapiens Afrika'dan göç etmeye başladı ve sonunda Avrupa ve Asya'daki diğer Homo türleriyle yer değiştirdi. Afrika'dan çıkış modeli kadın mitokondriyal DNA (mtDNA) ile erkek Y kromozomunun kullanıldığı araştırmalar tarafından desteklenir. MtDNA'nın 133 farklı çeşidinin kullanılarak inşa edildiği jenealojik soy ağaçlarının analizlerinden sonra araştırmacılar, günümüzde yaşayan tüm insanların Mitokondriyal Havva adı verilen Afrikalı bir kadın atadan türemiş olduğu sonucuna varmıştır. Bunun yanında Afrika'dan çıkış modeli, insanlardaki mitokondriyal genetik çeşitliliğin Afrika nüfusu içinde en yüksek olduğu bulgusu tarafından da desteklenmektedir.

Afrika'dan tek bir çıkışla mı yoksa birden çok çıkışlarla mı göç olup olmadığı konusunda farklı teoriler vardır. Afrika'dan çoklu çıkışlarla göç etme ve dağılma modeli son yıllarda genetik, dilsel ve arkeolojik kanıtların desteğini kazanmış olan Güney yayılım kuramını içerir. Bu teoriye göre modern insan, 70.000 yıl önce Afrika Boynuzu'ndan başlayarak Asya kıtasının güney kıyıları boyunca yol alıp yayılmaya başlamıştır. Bu grup, Doğu Akdeniz kıyılarına kıyasla çok daha erken bir dönemde, ilk olarak Güneydoğu Asya ve Okyanusya bölgelerine yayılmış olup tarih öncesi bu ilk yerleşimler bu bölgelerde erken dönem insanlarına ait arkeolojik sitelerden elde edilen bulgular tarafından da desteklenmektedir. İkinci bir göç dalgası ise Sina Yarımadası üzerinden Asya'ya doğru olmuş ve insan kitlelerinin geniş Avrasya topraklarına yoğun şekilde yerleşmesiyle sonuçlanmıştır. Bu ikinci grup daha gelişmiş aletlere ve teknolojiye sahip olup ilk gruba kıyasla kıyısal besin kaynaklarından ve deniz ürünlerinden de daha az bağımlı idi. Diğer ilk grubun dağılımlarına dair birçok kanıt, her buzul çağın sonunda yükselen deniz seviyesi nedeniyle tahrip olmuştur. Çoklu göçlerle dağılım modeli, Avrasya, Güneydoğu Asya ve Okyanusya nüfusunun hepsinin aynı mitokondriyal DNA soylarından geldiğini gösteren, bu yüzden Afrika'dan tek bir göç olduğunu ve bu göçün Afrika dışında yaşayan tüm insan nüfusunu ortaya çıkardığını kanıtlayan çalışmalarla çelişmektedir.

Sarah Tishkoff'un başkanlığında Afrika'daki genetik çeşitliliğe dair yapılan geniş çaplı bir çalışma, San halkının Afrika genelinde 121 farklı etnik grup arasında en büyük genetik çeşitliliğe sahip olduğunu ve bu halkın 14 farklı "atalara ilişkin nüfus kümeleri"nden birisi olduğunu göstermiştir. Bu araştırma aynı zamanda modern insanın göçünün kökenini de Namibya ve Angola kıyı sınırı yakınlarındaki Güney Batı Afrika olarak tespit etmiştir.

Bazı antropolog ve arkeologlar tarafından da öne sürülen Toba felaket kuramına göre, yaklaşık 70.000 yıl önce Endonezya'nın Sumatra adasındaki Toba Gölü'nün büyük çapta bir patlaması küresel sonuçlara yol açarak o dönemde yaşayan insanların çoğunun ölümüne ve günümüz insanlarının genetik mirasına etki edecek şekilde bir genetik darboğaza neden olmuştur.

 Çok bölgeli evrim modeli

Çok bölgeli evrim, Milford H. Wolpoff tarafından 1988 yılında insan evriminin örüntü ve şekillerini açıklamak için önerilmiş olan bir modeldir. Çok bölgeli evrim modeli, insan evriminin 2,5 milyon yıl öncesi Pleistosen dönemden günümüze kadar kesintisiz olarak sadece tek bir insan türünde gerçekleştiğini ve insanın dünya genelinde Homo erectus'tan modern Homo sapiense evrilmesiyle meydana geldiği görüşüne dayanır. Çoklu bölge hipotezine göre, fosiller ve genetik veriler insanın dünya çapında gerçekleşen evrimine dair kanıtlar olup Afrika'dan çıkış modeli tarafından öne sürülen insanın sadece Afrika kökenli olduğu ve Afrika'daki atalardan evrildiği varsayımıyla çelişmektedir. Nitekim Richard Leakey, bu tartışmayı çözmek için fosil kanıtların yetersiz olduğu görüşündedir. Ancak son zamanlarda özellikle Y-kromozom DNA'sı ve mitokondriyal DNA'daki haplo gruplara dair yapılan çalışmalar insanın Afrika kökenli olduğunu büyük ölçüde desteklemektedir. Bunun yanında otozomal DNA'dan elde edilen kanıtlar da ağırlıklı olarak insanın Afrika kökenli olduğunu desteklemektedir. Aynı zamanda modern insanda ilksel ve arkaik karışımların da olduğu bazı çalışmalar tarafından gösterilmiştir. Yakın zamanda Neandertal genomu sıralaması ile Denisova insanı genom sıralaması da bu karışımların meydana geldiğini gösterebilmiştir. Buna göre Afrika kıtası dışında yaşayan modern insanlar genomlarında %2-4 arası Neandertal alelleri taşırken bazı Melanezyalılar buna ek olarak %4-6 arasında Denisova alelleri de taşımaktadır. Bu yeni sonuçlar, mutlak yorumlanması dışında Afrika'dan çıkış modeli ile de çelişmemektedir. Toba volkan felaketi nedeniyle oluşan genetik darboğaz atlatıldıktan sonra oldukça küçük bir grup Afrika'dan ayrıldıktan sonra -büyük olasılıkla Orta Doğu'da, hatta Kuzey Afrika'da henüz tam olarak ayrılmadan önce- Neandertallerle melezleştiler ve onların hala ağırlıklı olarak Afrikalı olan torunları dünyanın tüm bölgelerine yayıldılar. Onların torunlarından bir kısmı da -muhtemelen Güneydoğu Asya'da- Denisova insanlarıyla karışarak Melanezya'ya yerleştiler. Bunun yanında Neandertal ve Denisova insanının majör histokompatibilite kompleksi haplotipleri (MHC sınıf I molekülleri) aynı zamanda modern Avrasya ve Okyanusya nüfuslarında da tespit edilmiştir.

 Bilinen insan evrimi araştırmacıları

 Türler listesi

Hominin türleri ile cinslerini içeren liste soldan sağa ve yukarıdan aşağı doğru olmak üzere kronolojik sıraya göre sıralanmıştır.

 Sahelanthropus Sahelanthropus tchadensis Orrorin Orrorin tugenensis Ardipithecus Ardipithecus kadabba Ardipithecus ramidus Australopithecus Australopithecus anamensis Australopithecus afarensis Australopithecus deyiremeda Australopithecus bahrelghazali Australopithecus africanus Australopithecus garhi Australopithecus sediba Paranthropus Paranthropus aethiopicus Paranthropus boisei Paranthropus robustus Kenyanthropus Kenyanthropus platyops Homo Homo habilis Homo rudolfensis Homo ergaster Homo gautengensis Homo georgicus Homo erectus Homo antecessor Homo cepranensis Homo rhodesiensis Homo heidelbergensis Homo neanderthalensis Homo longi Homo sapiens idaltu Homo sapiens (Cro-Magnon)
 Homo sapiens sapiens Homo floresiensis''

Ayrıca bakınız
 İnsan evriminin fosil listesi
 Fosil primatlar listesi
 Piltdown Adamı
 Arkeogenetik
 İkili kalıtım teorisi
 Ataların Hikayesi

Yaşamın evrimsel tarihi
 Abiyogenez
 Endosimbiyoz teorisi
 Hayvanların evrimi
 Kalbin evrimi
 Sinir sistemlerinin evrimi
 Gözün evrimi
 Kordalıların evrimi
 Omurgalıların evrimi
 Balıkların evrimi
 Sudan karaya geçiş
 Memelilerin evrimi
 Primatların kökeni ve evrimi
 Maymunların evrimi
 Hominoidlerin evrimi
 Gibon-insan son ortak ata
 Orangutan-insan son ortak ata

Kaynakça

Dış bağlantılar

 İncredible Human Journey, Tr. Altyazılı belgesel, Dr. Alice Roberts
 İnsanın evrimsel yolculuğu, belgesel, Türkçe dublaj
[www.youtube.com/watch?v=XlrjNEMPSQs] Kökenlerimiz-1, Prof.Dr.Alice Roberts
[www.youtube.com/watch?v=OrjM47L_hnE] Kökenlerimiz-2, Prof.Dr.Alice Roberts
[www.youtube.com/watch?v=Qus01tIocdQ] Kökenlerimiz-3, Prof.Dr.Alice Roberts

Hominina
Antropoloji
Arkeoloji
Jeolojik devirler
Primatların evrimi

İnsanın evrimi


Janina Hosiasson-Lindenbaum (Varsóvia, 6 de dezembro de 1899  Vilnius, abril de 1942) foi uma filósofa polonesa. Ela publicou cerca de vinte trabalhos de pesquisa junto com traduções para o polonês de três livros de Bertrand Russell. O foco principal de seus escritos estava em problemas fundamentais relacionados à probabilidade, indução e confirmação. Ela é conhecida especialmente por ser a autora da primeira discussão impressa do Paradoxo do Corvo, que ela credita a Carl Hempel, e a solução probabilística que ela esboçou para isso. Baleada pela Gestapo em 1942, ela, seu marido Adolf Lindenbaum, e muitos outros eminentes representantes da lógica polonesa, compartilharam o destino de milhões de judeus assassinados em solo polonês pelos nazistas.

Biografia
Janina Hosiasson nasceu em 6 de dezembro de 1899 em Varsóvia, filha do comerciante Josef Hosiasson e Sophia Feigenblat. Ela foi aluna de Tadeusz Kotarbinski e Jan Łukasiewicz .na Universidade de Varsóvia .e recebeu seu doutorado sob orientação de Kotarbinski em 1926, com uma dissertação sobre a "Justificação do Raciocínio Indutivo". Ela então combinaria sua pesquisa com o emprego como professora de filosofia em uma escola secundária. No final da década de 1920, ela já era uma respeitada filósofa de lógica da escola de Lwow-Warsaw School, que participou ativamente do segundo Congresso Filosófico Polonês realizado em Varsóvia em setembro de 1927. E, como seu futuro marido, entregou trabalhos no Primeiro Congresso de Matemáticos de países eslavos realizada em Varsóvia e Posnânia em setembro de 1929. Janina foi então, com uma bolsa do Ministério de Assuntos Religiosos e Educação Pública da Polônia, passar o ano acadêmico de 1929/30 estudando filosofia na Universidade de Cambridge.

Hosiasson foi uma das palestrantes do primeiro Congresso da Unidade de Ciência em Paris (1935). Ela também é conhecida por ter participado da reunião preliminar do mesmo evento em Praga, no ano anterior. Por volta do final de outubro ou início de novembro de 1935, Hosiasson se casou com o matemático e colega lógico Adolf Lindenbaum. O casal então residiria junto no distrito de Zoliborz, em Varsóvia. Após o casamento, Janina usaria o sobrenome Hosiasson-Lindenbaum. Ela participou do segundo Congresso da Unidade de Ciência realizado em Copenhague, em 1936, e também (como Alfred Tarski) foi selecionada para apresentar sua pesquisa no quinto Congresso da Unidade de Ciência em Harvard, em setembro de 1939. Infelizmente, no entanto, ela não conseguiu navegar a tempo - ela solicitou passagem no próximo barco para a América depois daquele tomado por Tarski, mas seu visto foi negado.

Em 1º de setembro, a Alemanha invadiu a Polônia. Em 6 de setembro de 1939, com Varsóvia sob fogo de artilharia, o casal fugiu da cidade a pé. Como Janina relataria em cartas a Otto Neurath e G. E. Moore, seu progresso para o leste era lento e a estrada repetidamente metralhada pela Luftwaffe. O casal se separou depois que Janina aceitou uma carona de moto para Rivne. De lá, ela foi para Vilnius, onde finalmente soube que seu marido havia se refugiado em Bialystok. As forças soviéticas entraram na Polônia em 17 de setembro e ambas as cidades cairiam sob ocupação russa no mesmo mês. Janina mais tarde encontrou seu marido em Bialystok, mas, discordando sobre onde melhor sobreviver, ele optou por permanecer lá enquanto ela retornava a Vilnius, uma cidade sob jurisdição polonesa no início da guerra, mas que os soviéticos  retornaram formalmente à Lituânia, então nocionalmente independente.

Em 22 de junho de 1941, a Alemanha invadiu os territórios poloneses anexados pela União Soviética e, em poucos dias, suas tropas entraram em Bialystok e, logo depois, em Vilnius. Em algum momento antes de julho de 1941, Adolf Lindenbaum mudou-se para Vilnius, mas, em vez de ficar no apartamento de sua esposa no centro, ele ficaria em uma pequena comunidade satélite no leste da cidade. Em algum momento antes de meados de agosto de 1941, Adolf, junto com sua irmã Stefanja, seria preso e depois, nas proximidades de Naujoji Vilnia, fuzilado pelas forças alemãs ou seus colaboradores lituanos. Janina seria posteriormente presa pela Gestapo e em abril de 1942, após 7 meses de prisão em Vilnius, foi transportada para Paneriai, nos arredores da cidade, e fuzilada.

Obras selecionadas

 "On Confirmation", Journal of Symbolic Logic, Vol. 5, No. 4 (dezembro de 1940), pp. 133-148.
 "Why do we prefer probabilities relative to many data?"Mind, Volume XL, Edição 157, (janeiro de 1931), pp. 23-36
 " Induction et Analogie: Comparison de leur fondement ", Mind, Vol L, Issue 200, (outubro de 1941), pp. 351–365
 "Theoretical Aspects of the Advancement of Knowledge", Synthese, Vol. 7, No. 4/5 (1948/49), pp. 253-261.

Referências

Bibliografia
 " Janina Hosiasson-Lindenbaum - A lógica da indução " por Anna Jedynak em [pp. 97–102] Filósofos poloneses da ciência e da natureza no século 20 (2001) editado por Władysław Krajewski. [série: Estudos de Poznań na Filosofia das Ciências e das Humanidades, volume 74] .
 Janina Hosiasson (1899 - 1944) Subseção de Epistemologia Probabilística: Uma Tradição Européia por Maria Carla Galavotti em Filosofia da Ciência Europeia - Filosofia da Ciência na Europa e a Herança Vienense (2014) editado por Maria Carla Galavotti, Elisabeth Nemeth, Friedrich Stadler.

Alunos da Universidade de Cambridge
Alunos da Universidade de Varsóvia
Filósofos da Polónia
Lógicos da Polônia
!Mais Teoria da História na Wiki (Mulheres)

Janina Hosiasson-Lindenbaum


An Veyretia szlachetkoana in uska species han Liliopsida nga ginhulagway ni Joanna Mytnik-Ejsmont. An Veyretia szlachetkoana in nahilalakip ha genus nga Veyretia, ngan familia nga Orchidaceae.

Mabibilngan ini ha Colombia. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Veyretia

Veyretia szlachetkoana


Benjamin Ruben Armand Mardones (Cleveland, 9 de novembro de 1946 – Menifee, 29 de junho de 2020), artisticamente conhecido por Benny Mardones, foi um cantor e compositor norte-americano, conhecido por seu sucesso "Into the Night", lançado em 1980.

Carreira
Filho de Rubén Mardones Vignes (chileno de ascendência francesa que chegou a lutar na Segunda Guerra Mundial antes de voltar ao s Estados Unidos), iniciou sua carreira como compositor, escrevendo músicas para Brenda Lee e Chubby Checker, entre outros artistas que estavam começando suas trajetórias artísticas. Em 1978, o produtor musical Tommy Mottola pediu para que ele gravasse suas próprias canções. Foram, no total, mais de 100 músicas compostas por Mardones, que gravou no mesmo ano o seu primeiro álbum como cantor, Thank God for Girls.

Em 1980, gravou Never Run, Never Hide, cujo destaque foi "Into the Night", composta em parceria com Robert Tepper. A música ficou em 11º lugar na parada Billboard Hot 100 e emplacou um disco de platina. No Brasil, fez parte da trilha sonora internacional da novela Um Homem muito Especial, da Rede Bandeirantes, sendo o tema dos personagens Rafael (Carlos Alberto Riccelli) e Mariana (Bruna Lombardi). Apesar do sucesso, Mardones entrou em declínio ao se envolver com drogas, suspendendo gravações, shows e participações, além de ter sido demitido pela Polydor. Into the Night ficou ainda na sexta posição da lista dos 100 maiores "one-hit wonders" da música norte-americana dos anos 1980.

Com o nascimento de seu filho, Michael Mardones, o cantor decidiu largar as drogas e se fixou no estado de Nova Iorque, assinando em seguida um contrato com a Curb Records em sua volta ao cenário musical, tendo gravado um álbum com seu nome em 1989 que continhauma regravação de Into the Night. Até 2015, lançou outros 6 discos de estúdio e 5 trabalhos ao vivo.

Vida pessoal e morte
Em outubro de 2011, casou-se com a dinamarquesa Jane Braemer e mudou-se para a cidade de Menifee, na Califórnia.

Desde 2000, convivia com sintomas do mal de Parkinson, mas seguiu na ativa até 2017. Em 2018, fez sessões de estimulação cerebral para diminuir os efeitos da doença, porém sofreu complicações que renderam problemas de coordenação, causando frequentes quedas e lesões no quadril.

O cantor faleceu em 29 de junho de 2020, aos 73 anos.

Discografia

Álbuns de estúdio
 1978: Thank God for Girls
 1980: Never Run, Never Hide
 1981: Too Much to Lose
 1985: Unauthorized
 1986: American Dreams (Benny Mardones & the Hurricanes)
 1989: Benny Mardones
 1993: The Lost Tapes
 1996: Stand By Your Man
 1998: Bless a Brand New Angel
 2002: A Journey Through Time
 2006: Let's Hear It for Love
 2015: Timeless (Benny Mardones & the Hurricanes)

Álbuns ao vivo
 2007: Turning Stone Live 2006
 2008: Extended Versions (Live)
 2008: Turning Stone Live 2007
 2009: Turning Stone Live 2008
 2010: Turning Stone Live 2009

Singles

Ligações externas
 Discografia de Benny Mardones - Discogs

Cantautores dos Estados Unidos
Cantores de música pop dos Estados Unidos
Cantores de pop rock dos Estados Unidos
Naturais de Cleveland
Mortes por doença de Parkinson
Artistas da Polydor Records

Benny Mardones


Et kateder er et bord med stol ofte på en mindre forhøjning, som en skolelærer kan sidde eller stå ved mens der undervises, som regel placeret foran en tavle, således at læren har udsyn over klasseværelset.

Katederet kan bogstaveligt opfattes som en lærestol. Når paven udtaler sig ex cathedra, fra lærestolen, er han således ufejlbarlig efter den katolske kirkes retningslinjer.

Undervisning

Kateder


Die Malaysian Open 2010 waren ein Tennis-Hartplatzturnier für Frauen in Kuala Lumpur. Es war als Turnier der International-Kategorie Teil der WTA Tour 2010. Das Turnier fand vom 22. bis zum 28. Februar 2010 statt.

Qualifikation

Einzel

Setzliste

Ergebnisse

Doppel

Setzliste

Ergebnisse

Weblinks

Turnier der WTA Tour 2010
Tennisturnier in Kuala Lumpur

Malaysian Open 2010


An Deschampsia gracillima in uska species han Liliopsida nga ginhulagway ni Thomas Kirk. An Deschampsia gracillima in nahilalakip ha genus nga Deschampsia, ngan familia nga Poaceae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Deschampsia

Deschampsia gracillima


Equística é a ciência dos assentamentos humanos incluindo planejamento regional, urbano, comunitário e design de habitação. Seu maior incentivo foi o surgimento de conurbações cada vez maiores e complexas, tendendo até a uma cidade mundial. O estudo envolve todo tipo de assentamento humano, com especial atenção à geografia, ecologia, psicologia humana, antropologia, cultura, política e, ocasionalmente, estética.

Como modo científico de estudo, a ekística atualmente se baseia em estatísticas e descrições, organizadas em cinco elementos ou princípios ekísticos: natureza, antropos, sociedade, conchas e redes. É geralmente um campo mais científico do que o planejamento urbano, e tem uma considerável sobreposição com alguns dos campos menos restritos da teoria arquitetônica.

Na aplicação, são tiradas conclusões que visam alcançar a harmonia entre os habitantes de um assentamento e seus ambientes físicos e socioculturais.

Etimologia
O termo 'equística' foi cunhada por Constantinos Apóstolos Doxiádis em 1942. A palavra é derivada do adjetivo grego  mais particularmente do plural neutro . O adjetivo grego antigo  significava: "sobre a fundação de uma casa, uma habitação, uma cidade ou colônia; contribuindo para a colonização". Foi derivada de  (oikistēs), um substantivo grego antigo que significa "a pessoa que instala colonos no lugar". Isso pode ser considerado como derivado indiretamente de outro substantivo grego antigo,  (oikisis), que significa "construção", "moradia", "habitação" e, especialmente, "estabelecimento de uma colônia, um assentamento ou uma cidade" (usado por Platão), ou "encher com novos colonos", "assentar". Todas essas palavras cresceram do verbo  (oikizō), "para resolver", e foram finalmente derivados do substantivo  (oikos), "casa", "lar" ou "habitat".

Unidades
Doxiádis acreditava que a conclusão da experiência biológica e social era clara: para evitar o caos, devemos organizar nosso sistema de vida de antropos (individual) a ecumenópolis (cidade global) em níveis hierárquicos, representados por assentamentos humanos. Assim, ele articulou uma escala hierárquica geral com quinze níveis de unidades equísticas:

 antropos - 1
 quarto - 2
 casa – 5
 grupo doméstico (aldeia) – 40
 pequeno bairro (aldeia) – 250
 bairro – 1.500
 pequena pólis (cidade) - 10.000
 pólis (cidade) – 75.000
 pequena metrópole – 500.000
 metrópole – 4 milhões
 pequena megalópole – 25 milhões
 megalópole – 150 milhões
 pequena eperópolis – 750 milhões
 eperópolis – 7,5 bilhões
 ecumenópolis – 50 bilhões

Os números populacionais acima são para as unidades equísticas futuras ideais de Doxiadis para o ano 2100, quando ele estimou (em 1968) que a Terra atingiria um crescimento populacional zero em uma população de 50 bilhões com a civilização humana sendo alimentada por energia de fusão.

Ver também

 Arcologia
 Conurbação
 Cidade-condado consolidada
 Cidade global
 Megacidade
 Megalópole
 Região metropolitana
 Permacultura

Urbanismo
Terminologia de estudos urbanos e planeamento

Equística


Cette page concerne les évènements survenus en 2005 au Vatican  :

Évènement
  : Mort du pape Jean-Paul II
 18- : Conclave
  : Élection du pape Benoît XVI
  : Béatification de Charles de Foucauld, Maria Pia Mastena et Maria Crocifissa Curcio.

Notes et références

Année au Vatican

2005 au Vatican


Kráľova Lehota este o comună slovacă, aflată în districtul Liptovský Mikuláš din regiunea Žilina, pe malul râului Váh. Localitatea se află la , se întinde pe o suprafață de  și în 2017 număra 590 de locuitori.

Note

Legături externe

Localități din Slovacia

Kráľova Lehota


Putperestlik veya putataparlık, genel anlamda bir nesne, görüntü veya fikre tapım içeren bir dini uygulama, anlayış veya inançtır. Putperestlik farklı şekillerde tanımlandığı ve farklı çeşitleri olduğu gibi bazen politeizm benzeri monoteist olmayan inanç yapılarını kastetmek için de kullanılır.

Putperestlik, zaman zaman mutlak bir varlığa tapımın sadece bir şekli olarak ortaya çıkarken zaman zaman belirli bir inancın esasında, mutlak varlığın olmadığı durumlarda bir tür akide veya başlı başına bir inanç yapısı da olmuştur. Yahudilik ve İslam'da Tanrı'nın resmedilmesi ve ikonalar yasaklanmış iken Hristiyanlıkta böyle bir yasak bulunmamaktadır.

Etimoloji ve Tanımlar
Putperestlik, Farsça kökenli bir sözcük olan put sözcüğünden türemiştir. TDK'ye göre putperestlik sözcüğünün tanımı şöyledir:
"Puta tapma durumu, fetişizm."

Yine TDK'ye göre put sözcüğünün tanımı şöyledir:
"Bazı ilkel toplumlarda doğaüstü güç ve etkisi olduğuna inanılan canlı veya cansız nesne, tapıncak, sanem, fetiş."

TDK'nin bu tanımlarına göre, putperestlik teriminin açıklayıcı tanımı şöyle olabilir: Doğaüstü güç ve etkisi olduğuna inanılan canlı veya cansız nesne tapımı. Bu belki de putperestlik teriminin en genel ve yaygın tanımlarından birisi. Yine de putperestlik teriminin tanımı dinden dine göre değişiklik gösterir; özellikle her İbrahimi dinin yani Musevilik, Hristiyanlık ve İslam'ın farklı ve önemli putperestlik tanımları mevcuttur. Bunun dışında putperest toplum ve inançların araştırılması sonucunda putperestlik tanımına ilişkin birçok yeni şey keşfedildiği gibi, putperestlik konusunda birçok bilim insanı farklı bakış açılarından yola çıkarak yakın ama farklı tanımlar yapmıştır. Bir putperestlik tanımının temeli, put kavramının tanımına yatar. Bu açıdan put tanımları, putperestlik tanımlarını anlamada önemlidir. Örneğin Eugene Goblet d'Alviella put terimini "bilinçli ve canlı sayılan" görüntü veya heykeller olarak tanımlamıştır; buna göre putperestliği de "bir görüntüyü insanüstü kişilik olarak görmek" hali ve uygulaması. J.Goetz'in put tanımı ise daha farklı bir putperestlik tanımına yol açmaktadır, bu put tanımı şöyledir: "az veya çok yapısal bir tür tapınımın yöneltildiği herhangi bir materyal nesne". Buna göre putperestlik de bu tapınım türü, şeklidir.

Bir başka putperestlik tanımı ise, Dictionnaire des religionsdaki tanım: "Putperestlik, ilahiliğin (veya ilahinin) yerine konan (veya temsil eden) bir puta tapınım olarak tanımlanabilir"

İbrahimi dinler açısından putperestlik tahlili iki ana yöne sahiptir; belirli bir yaratıcıdan ziyade bir yaratığa tapınmak ve bu yaratığın insan yapımı yani suni oluşu. Bu açılardan putperestlik ile İbrahimi Dinler tapınım türleri ve şekillerinden ziyade, dini esaslar anlamında büyük farklılar içerir. Yine de, daha önce belirtildiği gibi, her İbrahimi dinin putperestlik tanımı farklılık gösterir. Ayrıca putperestlik içeren dinlerde de putperestliği yeri, şekli, önemi ve yapısı çok farklıdır.

İslam tarihi ve putperestlik
Arap Yarımadası'nda İslam öncesi dönemde ve İslam'ın yayıldığı ilk dönemde putperestlik yaygın biçimde dinin bir parçası ve en önemli etkinliği olarak devam etmekteydi. Putperestlik Arap mitolojisinde bir tür tapınma formuydu ve putlar mitolojideki çeşitli tanrı (ve tanrıçaları) sembolize ederdi. Bunların dışında dönemin yaygın inanışlarından birisi de ayrı ve diğer tanrılardan üstün bir Tanrı'nın var olduğu idi fakat daha önemsiz gördükleri tanrılara da taparlardı. Mekke kenti dönemin önemli ve kutsal bir dinî merkezi konumunda idi ve birçok puta ev sahipliği yapardı. Kur'an'da da yerici bir şekilde ismi geçen ve o zamanlar kişilerin taptığı üç büyük tanrı Lat, Uzza ve Menat'ın da Mekke'de putları bulunmaktaydı. Tanrıların adına bu putlara kurban kesmek yapılan adetlerden birisiydi.

Tapınaklardaki ve kamunun tapındığı büyük putların dışında kişilerin evlerinde sahip oldukları veya yanlarında taşıdıkları putları da olurdu. Ayrıca kabilelerin kendileriyle ilişkilendirdikleri özel tanrı imgeleri ve bunların putları da mevcuttu.

Arap Yarımadası'nda sürdürülen putperestlik, genel olarak Mezopotamya ve civarı olan bölgede var olan diğer putperest inançlardan ayrı değildir. Bu inançların temeli, Babil'den (Sümer bölgesinin kuzeyinden) türemiş olan güneş, ay ve yıldız tapınmasıdır. Bunların Babil'deki adları Şamaş (şems-güneş), Sin (ay-hilal) ve İştar (star-yıldız)'dı. Bunlarla ilgili tapınmanın içinde gökteki yıldızlar ve gezegenler burçlar olarak yer alır ve astrolojiyle ilgiliydiler.

İslamiyetten önce de Araplar tarafından kutsal sayılan Kabe'de 360 tane put bulunmaktaydı. Bunların en büyüğü en güçlüsü Hilal İlahı (Arap Yarımadası'nda Hilalilah'ın kısa söylenişi olan Alilah'tı) Güneş'le evliydi ve üç tane de kızları vardı (Al-Uzza, Al-Menat ve Al-Lat). Çeşitli Arap kabileleri aslında bu ay Tanrısına değişik adlar veriyordu bunlardan bazıları Sin, Hubal ve Al-İlahtı. Dilbilimciler Allah kelimesinin Al-ilahtan türediğini söylerler.

Güneş sisteminin işleyişini ortaya koyan tapınmada, bir yıl eski takvime göre 360 gündü ve bu nedenle her gün için bir put olmak üzere, 360 put ortadaki güneş mabedinin etrafında yer alırdı. Güneş sisteminin işleyişine göre düzenlenen putperest tapınmalar, güneşin etrafında dönen gezegenleri simgeleyerek (Sema (Sufi)'da olduğu gibi), bu işleyişi taklit etmeye yönelik uygulamaları içerirdi. Bu şekilde güneşin etrafındaki gezegenlerin, en merkezde bulunan güneşin etrafında döndükleri gibi, güneş mabedinin etrafında dönülerek tavaf edilirdi. Bu özellikle tam çıplak olarak yapılması gereken dinsel bir ritüeldi, daha sonraları ise bu çıplaklık yerini az bir örtünme ile yarı çıplaklığa bıraktı. Bu tür tapınmalar eskiden yaşamış bazı kişi adlarında da görülür; örneğin, Abdulşems (güneşin kulu) ve Şems (güneş) gibi.

Merve ve Safâ tepelerinde İsaf ve Naile isimli putlar bulunuyordu, aynı şekilde bunlar putperestler tarafından ziyaret edilerek tapınılırdı.

Güneş mabedinin küp şekli (güneş gibi boşlukta durduğu düşünülerek) altı yüzeyden oluşur. Güneş mabedi yapısında, güneşle ilişkilendirilen bir tanrı olan Tammuz'un (Marduk-Baal) adının baş harfi olarak haç (T) şeklini içerir. Bu şekil yalnızca mabedin duvarları açıldığında görülebilir. Bunu görmek için, güneş mabedinin üç yan duvarı yere yatırılıp açılır ve dördüncü yan duvar ise tavanla bitişik şekilde açılır. Ortaya Tammuz'un adının baş harfi olan haç (T) şekli çıkar.

Kur'an'da putperestlik yerilir ve şirk taşıyan bir eylem olarak kabul edilir. İslamda şirk kişinin işleyebileceği günahların en büyüğü olarak geçer. Müslüman olduktan sonra puta tapan müşrik olur, İslam dininden çıkar ve şeriat yasalarına göre kendisine yaşam hakkı verilmez.

Orhan Gökdemir'e göre tek tanrılı dinlere gidiş bir dinde sadeleşme ve devrim hareketidir. Bu devrim eski dini anlayışları dümdüz ederek yıkar. Ancak başlangıçta görülen hızlı bir yıkım sonrasında devrim yavaşlar ve eski pagan inançlar yeni kimliklere bürünerek yeniden ortaya çıkarlar. Musevilik, İsevilik ve Muhammedilik kurucuları kadar bu karşılaşmanın da ürünü olan dinlerdir. Tek tanrılı dinlerde eski ilahların bir kısmı melek, cin, şeytan, aziz ve peygamberlere dönüştürülmüşlerdir. Yeniden kurgulanan mitolojik anlatımlarda Sümerlilerin eski tanrılarının tek tanrılı dinlerde Hızır, İlyas gibi peygamberlere ya da azizlere, velilere ve hatta meleklere, cinlere dönüştüğü görülebilmektedir. Allah'ın isimlerinden bir kısmı da eski ilahlara verilen isimlerle ortak köklere sahip isimlerden oluşur.

Ayrıca bakınız
 Fetişizm
 Politeizm
 Paganizm
 Neopaganizm
 Arap mitolojisi

Kaynakça

Notlar

  TDK Güncel Türkçe Sözlük, putperestlik maddesi
  TDK Güncel Türkçe Sözlük, put maddesi
  Gale Encyclopedia of Religion, Second Edition, s. 4357, Idolatry maddesi - orada belirtilen kaynakçada: Goblet d'Alviella, 1911, s.126
  Gale Encyclopedia of Religion, Second Edition, s. 4357, Idolatry maddesi
  Dictionnaire des religions, M. Delahoutre, Idolâtrie, Paris, 1984.

İnanç totemleri

Putperestlik


شارع جمال عبد الناصر هو أحد الشوارع الرئيسية لمدينة تونس ويوجد في قلب المدينة الحديثة، حيث يصب في ساحة الاستقلال وشارع الحبيب بورقيبة من جهة ونهج الجزائر من جهة أخرى. وتشقه أنهج يوغسلافيا وإسبانبا وأنقلترا وروسيا، وهو يحاذي ساحة المنجي بالي. ولا توجد به مؤسسات هامة ما عدا السفارة الإيطالية. كان هذا الشارع يسمى في بداية الاستقلال نهج الصادقية نسبة إلى المدرسة الصادقية وحمل اسمه الحالي بعد وفاة جمال عبد الناصر.

شوارع في مدينة تونس

شارع جمال عبد الناصر (مدينة تونس)


باي يونغ جون (كوري: 배용준 ؛ هانجا: 裵 勇 浚 ؛) ( 29 أغسطس 1972 - ) هو رجل أعمال كوري جنوبي وممثل سابق. لعب دور البطولة في العديد من الأعمال الدرامية التلفزيونية ، بما في ذلك فيلم (Winter Sonata بالعربية: ليالي الشتاء الدافئة)  تقاعد باي من العمل بعد عام 2007 ، لكنه ظل نشطًا كرئيس لمجلس إدارة شركة KeyEast.

الأعمال الفنية
الأفلام
 Untold Scandal
 April Snow
المسلسلات

 hight dream (الحلم السامي)
 Winter Sonata (ليالي الشتاء الدافئة)
 Hotelier
 Have we Really Loved
 Bare Footed Youth
 First Love
 Papa
 The Legend

مراجع

وصلات خارجية

أشخاص على قيد الحياة
رومان كاثوليك كوريون جنوبيون
عارضون كوريون جنوبيون
ممثلو أفلام كوريون جنوبيون
ممثلو تلفزيون كوريون جنوبيون
ممثلون من سول
مواليد 1972
مواليد في سول

باي يونغ جن


Sassari (sasarski: Sàssari, sardinski: Thàthari) je grad i općina (comune) u pokrajini Sassariju u regiji Sardiniji, Italija. Nalazi se na nadmorskoj visini od 225 metara i ima 127 567 stanovnika. Prostire se na 547,04 km². Gustoća naseljenosti je 233 st/km².Susjedne općine su: Alghero, Muros, Olmedo, Osilo, Ossi, Porto Torres, Sennori, Sorso, Stintino, Tissi, Uri i Usini.

Izvori

Gradovi na Sardiniji

Sassari


බුත්තල යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ඌව පළාතේ මොනරාගල දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටා තිබෙන කුඩා නගරයකි. ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම සීනි කර්මාන්ත ශාලාව වන පැලවත්ත සීනි කර්මාන්තායතනය බුත්තල පිහිටා තිබේ.

ආශ්‍රිත

ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන

බුත්තල


Poornima Nadun is a student and researcher from Sri Lanka. He is the founder of the Science Journal of Gampaha and is currently studying at Rajarata University of Sri Lanka. His research interests include soil pollution, soil functioning, and the fate and effects of pollutants in soil environments. He has published several papers on these topics and has presented his research at various conferences. Poornima Nadun is also active on social media platforms such as LinkedIn, Facebook, and YouTube, where he shares his knowledge and expertise with others. He has an ePortfolio that supports students to showcase their learning evidence and helps them apply for jobs. Overall, Poornima Nadun is a young and promising researcher who is making significant contributions to the field of environmental science.

Poornima Nadun


Çağrı şu anlamlara gelebilir:
 Çağrı, Mustafa Akkad'ın yönettiği film.
 Çağrı, Leman Sam'ın bir albümü.
 Çağrı cihazı, telefon sistemi ve ağı düzeninde belli bir numara verilerek taşıyanına kolayca ulaşılmasını veya ona haber bırakılmasını sağlayan alet.

Kişiler
 Çağrı Bey, Selçuklu hükümdarları Tuğrul Bey'in kardeşi ve Alp Arslan'ın babası.
 Çağrı Can Tanbilir, 1989 doğumlu futbol kalecisi.
 Çağrı Erhan, akademisyen.
 Çağrı Müftüoğlu, Türk şarkıcı ve söz yazarı.
 Çağrı Yarkın, 1989 doğumlu futbolcu.
 Mahir Çağrı, Türk internet ünlüsü.
 Yıldız Çağrı Atiksoy, 1986 doğumlu oyuncu.

Çağrı


El trepatroncos elegante (en Colombia y Ecuador) o trepador elegante (en Perú) (Xiphorhynchus elegans) es una especie de ave paseriforme de la familia Furnariidae, subfamilia Dendrocolaptinae, perteneciente al numeroso género Xiphorhynchus. Es nativa del occidente y sur de la cuenca amazónica y piedemontes andinos adyacentes, en América del Sur.

Distribución y hábitat
Se distribuye desde las laderas andinas orientales del centro este de Colombia, hacia el sur por el este de Ecuador, este de Perú, hasta el noroeste de Bolivia, y hacia el este por la porción meridional de la Amazonia brasileña al sur del río Amazonas.

Esta especie es considerada bastante común pero muy furtiva en su hábitat natural: el sotobosque de selvas húmedas, principalmente de terra firme, llegando hasta los 1500 metros de altitud en las laderas andinas.

Sistemática

Descripción original
La especie X. elegans fue descrita por primera vez por el ornitólogo austríaco August von Pelzeln en 1868 bajo el nombre científico Dendrornis elegans; su localidad tipo es: «Engenho do Gama, Mato Grosso, Brasil».

Etimología
El nombre genérico masculino «Xiphorhynchus» se compone de las palabras del griego «ξιφος xiphos»: espada, y «ῥυγχος rhunkhos»: pico; significando «con pico en forma de espada»;  y el nombre de la especie «elegans», proviene del latín «elegans, elegantis»: elegante, fino.

Taxonomía
Es pariente próxima a Xiphorhynchus spixii y ya fueron tratadas como conespecíficas, pero los análisis genéticos y morfológicos recientes confirman el reconocimiento de dos especies separadas. Las subespecies insignis y juruanus son consideradas por algunos autores como subespecies de X. spixii, y como una especie separada por otros; sin embargo, las evidencias genéticas confirman el tratamiento de juruanus, por lo menos como una subespecie de la presente. La subespecie buenavistae se diferencia pobremente de ornatus, e insignis se diferencia pobremente de juruanus (ambas intergradan en el valle del Ucayali, en Perú), y algunas veces son todas unidas a juruanus, pero los taxones remanentes habitan grandes regiones de la Amazonia, muestran muy poca o ninguna variación clinal e intergradan a lo largo de estrechas zonas de contacto. Las variaciones de plumaje siguen un patrón «salto de rana», con los similares en apariencia ornatus y nominal, separados geográficamente por el fenotípicamente diferente juruanus.

Subespecies
Según las clasificaciones del Congreso Ornitológico Internacional (IOC) y Clements Checklist/eBird v.2019 se reconocen cinco subespecies, con su correspondiente distribución geográfica:

 Xiphorhynchus elegans buenavistae , 1948 – pendiente oriental de los Andes orientales en el centro sur de Colombia (cuenca del alto río Orinoco en el oeste de Meta y Caquetá); registro no verificado en el alto valle del Magdalena (Huila).
 Xiphorhynchus elegans ornatus , 1934 – noroeste de la Amazonia al norte del río Amazonas, en el sureste de Colombia (este de Vaupés, sur de Amazonas), este de Ecuador y noreste de Perú (al norte del río Marañón), y adyacencias del noroeste de Brasil (al este hasta el río Iça, posiblemente más lejos.
 Xiphorhynchus elegans insignis (, 1905) – piedemontes andinos del centro este de Perú (al sur del río Marañón, oeste del río Ucayali).
 Xiphorhynchus elegans juruanus (, 1905) – suroeste de la Amazonia al sur del río Amazonas, en el este y sureste de Perú (al este del río Ucayali), oeste de Brasil (hacia el este hasta el río Purus y alto río Madeira, al sur hasta Acre) y noroeste de Bolivia (Pando, Beni, La Paz).
 Xiphorhynchus elegans elegans (, 1868) – sur de la Amazonia brasileña (del río Madeira al este hasta el río Tapajós y margen sur del río Teles Pires, al sur hasta el suroeste de Mato Grosso) y adyacente este de Bolivia (extremo noreste de Santa Cruz)

Referencias

Enlaces externos

 Videos, fotos y sonidos de Xiphorhynchus elegans en eBird.
 Sonidos y mapa de distribución de Xiphorhynchus elegans en xeno-canto.
 Fotos y sonidos de  Xiphorhynchus elegans en Wikiaves.

elegans
Aves de América del Sur
Taxones descritos por August von Pelzeln
Animales descritos en 1868

Xiphorhynchus elegans


Susanna "Mini" Andén (n. 7 iunie 1978, Stockholm) este un model suedez, actriță, ocazional gazdă și producător TV.

S-a născut în Stockholm și a început modelingul la vârsta de zece ani, alăturându-se echipei Elite Model Management  la 15 ani. Ea a apărut pe coperta mai multor reviste de modă, inclusiv Vogue, Marie Claire, Cosmopolitan, ELLE. Ea a prezentat în show-urile de modă pentru Calvin Klein, Donna Karan, BCBG, Louis Vuitton, Hugo Boss, Gucci, și Victoria's Secret. În momentul de față este imaginea Giorgio Armani pentru parfumul Armani Code destinat femeilor.

Mini Andén a fost în juriul Miss Univers, concurs de frumusețe, în anul 2001. A fost gazda TV a secțiunii suedeze  Scandinavia's Next Top Model care a avut premiera în 16 februarie 2005. Andén a apărut într-o serie de  filme și în anul 2003 a produs un film de scurt metraj, filmul Buffoon, în care a jucat soțul ei Taber Schroeder. Ea a apărut în MyNetworkTV`s Fashion House în care a jucat rolul unui model autodistructiv, Tania Ford.

S-a căsătorit cu modelul Taber Schroeder în 2001 și trăiesc împreună în Los Angeles.

Agenții
 Don Buchwald and Asociates/Fortitude - Theatrical Agents/Los Angeles-New York
 Elite Model Management - New York
 Marilyn Agency - Paris
 Mikas - Stockholm
 Model Management - Hamburg
 Traffic Models - Barcelona

Filmografia

Film

Televiziune

Referințe

Legături externe

 Film suedez baza de Date

Nașteri în 1978
Fotomodele din Suedia
Actori suedezi

Mini Andén


පොදු ව්‍යවහාරයෙහි බගයක් හෝ  වයරයක් හෝ ලෙසින්ද හැඳින්වෙන, ආවෘත සවන්දීමේ උපකරණයක් යනු, සාමාන්‍ය වශයෙන් ක්ෂුද්‍රරූපී රේඩියෝ සම්ප්‍රේෂකයක් හා මයික්‍රොෆෝනයක එකමුතුවකි. බගයන් භාවිතාකිරීමෙන්  හොරෙන් සවන්දීම, අවේක්ෂණය, ඔත්තු බැලීම සහ පොලිස් විමංසනයන්හී සාමාන්‍යයෙන්  භාවිතා වන ශිල්ප ක්‍රමයක් වෙයි.

බගයක් යනු හොරෙන් සවන් දීම සඳහාම සැලසුම් කොට නිපැයූ උපකරණයක් විය යුතුම නොවේ. නිදසුනක් ලෙසින්, නියමාකාර උපකරණ භාවිතයෙන්, සෙලියුලර් දුරකතනයක මයික්‍රොෆෝනය දුරස්ථ ලෙසින් ක්‍රියාත්මක කොට, දුරකතන සංවාදයක් සිදු නොවන වේලාවකදී පවා, දුරකතනය අවට සිදුවන සංවාද වලට සවන් දිය හැක.

දුරස්ථ ලෙසින් ක්‍රියාත්මක කෙරෙන ජංගම දුරකතන මයික්‍රොෆෝන
ජංගම දුරකථන (සෙලියුලර් දුරකථන) මයික්‍රොෆෝන, භෞතික සම්ප්‍රවේශයක කිසිම අවශ්‍යතාවයක් නොමැතිව,  දුරස්ථලෙසින් ක්‍රියාත්මක කළ හැක.  සමීප සංවාද වලට සවන්දීම සඳහා, මෙම "රෝවිං බග්" ලක්ෂණය, නීතිය ක්‍රියාත්මක කරන කාර්යාංශ සහ බුද්ධි සේවා විසින් භාවිතා කර ඇත.  එක්සත් ජනපද අධිකරණයක් විසින් 1988දී තීන්දු කළේ, අධිකරණ නියෝගයකින් පසුව, ප්‍රකට හිටපු ගල්ෆ්පෝර්ට්, මිසිසිපි කොකේන් බෙදාහරින්නන්ට එරෙහිව එෆ්බී අයි  විසින් භාවිතා කළ මෙවැනිම ක්‍රමවේදයක් සඳහා අවසර ලබා දිය හැකි බවයි.

ආශ්‍රිත

ආවෘත සවන්දීමේ උපකරණ