Matematički model opisuje sustav koristeći matematičke koncepte i jezik. Proces razvoja matematičkog modela naziva se matematičkim modeliranjem. Matematički modeli se koriste u prirodnim znanostima s (kao što su fizika, biologija, znanost o zemlji, kemija i inženjerske discipline (npr. kao računalna znanost, elektrotehnika), kao i u društvenim znanostima (npr. ekonomija, psihologija, sociologija, političke znanosti).

Model može pomoći u objašnjavanju sustava i proučavanju učinaka različitih komponenti i predviđanju ponašanja.

Elementi matematičkog modela
Matematički modeli mogu imati različite oblike, uključujući dinamičke sustave, statističke modele s, diferencijalne jednadžbe, ili teorijske modele igara. Ovi i drugi tipovi modela mogu se preklapati s danim modelom koji uključuje različite apstraktne strukture. Općenito, matematički modeli mogu uključivati logičkih modela. U mnogim slučajevima kvaliteta znanstvenog polja ovisi o tome koliko se matematički modeli razvijeni na teoretskoj strani slažu s rezultatima ponovljivih eksperimenata. Nedostatak suglasnosti između teorijskih matematičkih modela i eksperimentalnih mjerenja često dovodi do važnih napretka jer se razvijaju bolje teorije.

U fizičkim znanostima, tradicionalni matematički model sadrži većinu sljedećih elemenata:
  Jednadžbe upravljanja
 Dodatni pod-modeli
 Definiranje jednadžbi
 Konstitutivne jednadžbe
 Pretpostavke i ograničenja
  Početno i  rubni uvjeti
 Klasična ograničenja i  kinematičke jednadžbe

Klasifikacije
Matematički modeli obično se sastoje od odnosa i   varijabli  '. Odnosi se mogu opisati  operatori , kao što su algebarski operatori, funkcije, diferencijalni operatori, itd. Varijable su apstrakcije sustava  parametri od interesa, to može biti kvantifikacija (znanost). Za matematičke modele prema njihovoj strukturi moguće je koristiti nekoliko klasifikacijskih kriterija:
  'Linearni nasuprot nelinearnom:'  Ako svi operatori u matematičkom modelu pokazuju linearnost, dobiveni matematički model je definiran kao linearan. Smatra se da je model inače nelinearan. Definicija linearnosti i nelinearnosti ovisi o kontekstu, a linearni modeli mogu imati u njima nelinearne izraze. Na primjer, u  statističkom linearnom modelu, pretpostavlja se da je odnos u parametrima linearan, ali može biti nelinearan u prediktorskim varijablama. Slično tome, za diferencijalnu jednadžbu se kaže da je linearna ako se može zapisati linearnim diferencijalnim operatorom s, ali još uvijek može imati nelinearne izraze u njemu. U modelu  matematičko programiranje, ako su objektivne funkcije i ograničenja u potpunosti predstavljeni linearnom jednadžbom s, tada se model smatra linearnim modelom. Ako je jedna ili više objektivnih funkcija ili ograničenja predstavljena jednadžbom nelinearnosti, tada je model poznat kao nelinearni model. Nelinearnost, čak iu prilično jednostavnim sustavima, često je povezana s pojavama kao što je kao  kaos i nepovratnost. Iako postoje iznimke, nelinearni sustavi i modeli teže proučavaju od linearnih. Uobičajeni pristup nelinearnim problemima je linearizacija, ali to može biti problematično ako se pokušava istražiti aspekte kao što je ireverzibilnost, koja je snažno povezana s nelinearnošću.
  'Statički nasuprot dinamici:'  'dinamički' 'model računa na vremenski ovisne promjene stanja sustava, dok' 'statički' '(ili stacionarni) model izračunava sustav u ravnoteže, i stoga je vremenski nepromjenljiva. Dinamički modeli tipično su predstavljeni diferencijalnom jednadžbom s ili diferencijalna jednadžba s.
  'Eksplicitno nasuprot implicitno:'  Ako su svi ulazni parametri cjelokupnog modela poznati, a izlazni parametri se mogu izračunati pomoću konačnih serija računanja, za model se kaže da je  eksplicitan ., Ali ponekad su poznati parametri "izlaz", a odgovarajući ulazi moraju biti riješeni iterativnim postupkom, kao što je Newtonova metoda (ako je model linearan) ili Broydenova metoda (ako je nelinearno). U tom slučaju se kaže da je model  implicitan . Na primjer, fizička svojstva mlaznog motora kao što su područja turbine i grla mlaznice mogu se eksplicitno izračunati s obzirom na konstrukciju termodinamički ciklus (protoka zraka i protoka goriva, tlakova i temperatura) na određenom letu stanja i snage, ali radni ciklusi motora u drugim uvjetima leta i postavkama snage ne mogu se eksplicitno izračunati iz konstantnih fizičkih svojstava.
  'Diskretni vs kontinuirani:'  [diskretni model diskretnog modela] tretira objekte kao diskretne, kao što su čestice u molekularnom modelu ili stanja u statističkom modelu ; dok kontinuirani model predstavlja objekte na neprekidan način, kao što je brzinsko polje fluida u cjevovodima, temperature i naprezanja u čvrstom, i električno polje koje se kontinuirano primjenjuje na cijeli model zbog točkastog naboja.
  'Deterministički vs probabilistički (stohastički):'  [deterministički sustav | deterministički] model je onaj u kojem je svaki skup varijabilnih stanja jedinstveno određen parametrima u modelu i skupovima prethodnih stanja tih varijable; dakle, deterministički model uvijek obavlja isti način za zadani skup početnih uvjeta. Nasuprot tome, u stohastičkom modelu - koji se obično naziva "statistički model" - slučajnost je prisutna, a varijabilna stanja nisu opisana jedinstvenim vrijednostima, već distribucijom vjerojatnosti.
  'Deduktivni, induktivni ili plutajući:'  deduktivni model je logička struktura temeljena na teoriji. Indukcijski model proizlazi iz empirijskih nalaza i generalizacije iz njih. Plutajući model ne počiva ni na teoriji ni na promatranju, već je samo pozivanje na očekivanu strukturu. Primjena matematike u društvenim znanostima izvan ekonomije kritizirana je zbog neosnovanih modela. Primjena teorije katastrofe u znanosti okarakterizirana je kao plutajući model.

Značaj u prirodnim znanostima

Matematički modeli od velike su važnosti u prirodnim znanostima, osobito u [fizici]. Fizičke [teorijske teorije] gotovo uvijek su izražene pomoću matematičkih modela.

Kroz povijest, razvijeni su sve točniji matematički modeli.  Newtonovi zakoni točno opisuju mnoge svakodnevne pojave, ali u određenim granicama [teorija relativnosti] i kvantna mehanika moraju se koristiti; čak i oni se ne primjenjuju na sve situacije i potrebno je dodatno poboljšanje  . Moguće je dobiti manje točne modele u odgovarajućim granicama, na primjer, relativistička mehanika se svodi na newtonsku mehaniku na brzinama mnogo manje od brzine svjetlosti. Kvantna mehanika se svodi na klasičnu fiziku kada su kvantni brojevi visoki. Primjerice, de Broglieva valna duljina teniske lopte neznatno je mala, tako da je klasična fizika u ovom slučaju dobra aproksimacija.

Uobičajeno je da se idealizirani modeli u fizici pojednostave. Bezmasne užad, točkaste čestice, idealni plinovi i čestica u kutiji su među mnogim pojednostavljenim modelima koji se koriste u fizici. Zakoni fizike su predstavljeni jednostavnim jednadžbama kao što su Newtonovi zakoni, Maxwell-ove jednadžbe i Schrödingerova jednadžba. Ti su zakoni osnova za izradu matematičkih modela realnih situacija. Mnoge stvarne situacije vrlo su složene i na taj način modelirane na računalu, model koji je računski izvodljiv za izračunavanje je napravljen od osnovnih zakona ili iz približnih modela napravljenih iz osnovnih zakona. Na primjer, molekule se mogu modelirati modelima molekularnih orbitalnih koji su približna rješenja za Schrödingerovu jednadžbu. U engineering, modeli fizike se često izrađuju matematičkim metodama kao što je analiza konačnih elemenata.

Različiti matematički modeli koriste različite geometrije koje nisu nužno točni opisi geometrije svemira. Euklidska geometrija se mnogo koristi u klasičnoj fizici, dok su posebna relativnost i opća relativnost primjeri teorija koje koriste  geometrije koje nisu euklidske.

Neke aplikacije
<! -- bez obzira na ovaj odjeljak, to nije pozadina (izvorni naslov) i nije općenita -->
Od  pretpovijesna vremena korišteni su jednostavni modeli kao što su [mapa] i dijagrami.

Često kada inženjeri analiziraju sustav koji se kontrolira ili optimizira, oni koriste matematički model. U analizi, inženjeri mogu izgraditi deskriptivni model sustava kao hipotezu o tome kako bi sustav mogao funkcionirati ili pokušati procijeniti kako bi nepredvidivi događaj mogao utjecati na sustav. Slično tome, u kontroli sustava inženjeri mogu isprobati različite pristupe kontrole u simulaciji s.

Matematički model obično opisuje sustav pomoću set varijabli i skup jednadžbi koje uspostavljaju odnose između varijabli. Varijable mogu biti mnogih vrsta;  real ili integer brojevi,  boolean vrijednosti ili stringova, na primjer. Varijable predstavljaju neka svojstva sustava, na primjer, mjerene izlazne vrijednosti sustava često u obliku  signala,  timing data, brojači i pojava događaja (da / ne), Stvarni model je skup funkcija koje opisuju odnose između različitih varijabli.

Sastavni blokovi
U business i engineering, matematički modeli mogu se koristiti za maksimiziranje određenog izlaza. Sustav koji se razmatra zahtijevat će određene ulazne podatke. Sustav koji povezuje ulaze s izlazima također ovisi io drugim varijablama: varijable odluke, varijable stanja s, egzogene varijable, i slučajna varijabla s.

Varijable odlučivanja ponekad se nazivaju nezavisnim varijablama. Egzogene varijable ponekad se nazivaju parametar s ili  konstanta s.
Varijable nisu neovisne jedna od druge jer varijable stanja ovise o odluci, ulaznim, slučajnim i egzogenim varijablama. Nadalje, izlazne varijable ovise o stanju sustava (koje predstavljaju varijable stanja).

 Objective s i  ograničenje s sustava i njegovih korisnika mogu biti predstavljeni kao  funkcija s izlaznih varijabli ili varijabli stanja. Function purpose će ovisiti o perspektivi korisnika modela. Ovisno o kontekstu, funkcija cilja je također poznata kao  indeks performansi , jer je to neka mjera od interesa za korisnika. Iako ne postoji ograničenje broja objektivnih funkcija i ograničenja koje model može imati, korištenje ili optimizacija modela postaje sve uključeniji (računski) kako se broj povećava.

Primjerice, ekonomist se često koristi linearna algebra kada koristi input-output model s. Komplicirani matematički modeli koji imaju mnogo varijabli mogu se konsolidirati korištenjem  vectors gdje jedan simbol predstavlja nekoliko varijabli.

Prioritetne informacije

Problemi s matematičkim modeliranjem često se svrstavaju u modele [crne kutije] ili  bijela kutija, prema tome koliko je  a priori informacija o sustavu dostupno. Model crne kutije je sustav za koji ne postoje a priori informacije. Model bijele kutije (također nazvan staklena kutija ili prozirna kutija) je sustav u kojem su dostupne sve potrebne informacije. Praktično svi sustavi nalaze se negdje između modela crne kutije i bijelih kutija, pa je ovaj koncept koristan samo kao intuitivni vodič za odlučivanje o pristupu.

Obično je poželjno koristiti što više a priori informacija kako bi model bio točniji. Stoga se modeli bijele kutije obično smatraju lakšim, jer ako ste ispravno upotrijebili podatke, model će se ponašati ispravno. Često a priori informacije dolaze u obliku poznavanja vrste funkcija koje se odnose na različite varijable. Na primjer, ako napravimo model kako lijek djeluje u ljudskom sustavu, znamo da je obično količina lijeka u krvi funkcija eksponencijalnog raspada eksponencijalno raspadajuće. Ali još uvijek nam ostaje nekoliko nepoznatih parametara; koliko se brzo smanjuje količina lijeka i kolika je početna količina lijeka u krvi? Ovaj primjer stoga nije potpuno bijeli model. Ovi parametri moraju se procijeniti na neki način prije nego što se može koristiti model.

U modelima crnih kutija pokušava se procijeniti i funkcionalni oblik odnosa između varijabli i numerički parametri u tim funkcijama. Primjenjujući apriorne informacije mogli bismo, na primjer, završiti s nizom funkcija koje bi vjerojatno mogle adekvatno opisati sustav. Ako ne postoji a priori informacija, pokušali bismo koristiti funkcije što je više moguće općenito za pokrivanje svih različitih modela. Često korišteni pristup za crne kutije su  neuronske mreže koje obično ne prave pretpostavke o ulaznim podacima. Alternativno, NARMAX (nelinearni model auto-regresivnog pokretnog prosjeka s eksogenim ulazima) algoritmi koji su razvijeni kao dio nelinearne identifikacije sustava mogu se koristiti za odabir termina modela, određivanje strukture modela i procjenu nepoznatih parametara u prisustvu koreliranih i nelinearnih šumova. Prednost NARMAX modela u usporedbi s neuronskim mrežama je u tome što NARMAX proizvodi modele koji se mogu zapisati i povezati s temeljnim procesom, dok neuronske mreže proizvode aproksimaciju koja je neprozirna.

Subjektivne informacije
Ponekad je korisno inkorporirati subjektivne informacije u matematički model. To se može učiniti na temelju intuicije, iskustva ili stručnog mišljenja, ili na temelju praktičnosti matematičkog oblika. Bayesova statistika pruža teoretski okvir za uključivanje takve subjektivnosti u rigoroznu analizu: određujemo prethodnu razdiobu vjerojatnosti (koja može biti subjektivna), a zatim ažurirati tu distribuciju na temelju empirijskih podataka.

Primjer kada bi takav pristup bio potreban je situacija u kojoj eksperimentator lagano savija novčić i baca ga jednom, bilježeći dolazi li do glava, i tada mu je dana zadaća predviđanja vjerojatnosti da će sljedeći poklopac doći do glave. Nakon savijanja novčića, nepoznata je prava vjerojatnost da će se novčić pojaviti; tako da bi eksperimentator trebao donijeti odluku (možda promatrajući oblik kovanice) o tome što prije koristiti. Ugradnja takvih subjektivnih informacija može biti važna za dobivanje točne procjene vjerojatnosti.

Složenost
Općenito, složenost modela uključuje kompromis između jednostavnosti i točnosti modela. Occamov brijač je načelo koje je posebno relevantno za modeliranje, a njegova osnovna ideja je da među modelima s približno jednakom prediktivnom snagom, najjednostavniji je najpoželjniji. Iako dodana složenost obično poboljšava realizam modela, model može otežati razumijevanje i analizu te može predstavljati računske probleme, uključujući numeričku nestabilnost. Thomas Kuhn tvrdi da, kako znanost napreduje, objašnjenja imaju tendenciju da postanu složenija prije nego što paradigmatska promjena nudi radikalno pojednostavljenje.

Primjerice, prilikom modeliranja leta zrakoplova, svaki mehanički dio zrakoplova mogao bi se ugraditi u naš model i tako steći model bijele kutije. Međutim, računski troškovi dodavanja tako velike količine detalja učinkovito bi spriječili korištenje takvog modela. Dodatno, nesigurnost bi se povećala zbog pretjerano složenog sustava, jer svaki zasebni dio inducira određenu količinu varijance u model. Stoga je obično prikladno napraviti neke aproksimacije kako bi se model smanjio na razumnu veličinu. Inženjeri često mogu prihvatiti neke aproksimacije kako bi dobili robustniji i jednostavniji model. Na primjer,  Newton's klasična mehanika je aproksimirani model stvarnog svijeta. Ipak, Newtonov je model sasvim dovoljan za većinu svakodnevnih životnih situacija, tj. Sve dok su brzine čestica znatno ispod brzine svjetlosti, a mi proučavamo samo makro-čestice.

Obuka i podešavanje
Svaki model koji nije čista bijela kutija sadrži neke parametar s koje se mogu koristiti za uklapanje modela u sustav za koji se namjerava opisati. Ako se modeliranje izvodi pomoću umjetne neuronske mreže ili druge strojno učenje, optimizacija parametara se naziva  trening   , dok se optimizacija modelnih hiperparametara naziva  tuning  i često koristi  cross-validation. U konvencionalnijem modeliranju kroz eksplicitno dane matematičke funkcije, parametri su često određeni curve fitting.

Procjena modela
Ključni dio procesa modeliranja je procjena da li određeni matematički model točno opisuje sustav. Na ovo pitanje je teško odgovoriti jer uključuje nekoliko različitih vrsta evaluacije.

Odgovara empirijskim podacima
Obično je najlakši dio evaluacije modela provjera da li model odgovara eksperimentalnim mjerenjima ili drugim empirijskim podacima. U modelima s parametrima, uobičajeni pristup za testiranje ovog uklapanja je podjela podataka u dvije nepovezane podskupine: podaci za vježbanje i podaci o verifikaciji. Podaci o obuci koriste se za procjenu parametara modela. Točan model usko će odgovarati podacima verifikacije iako ti podaci nisu korišteni za postavljanje parametara modela. Ova se praksa naziva  cross-validation u statistici.

Definiranje  metričke za mjerenje udaljenosti između promatranih i predviđenih podataka je koristan alat za procjenu prikladnosti modela. U statistici, teoriji odlučivanja i nekim ekonomskim modelima s, [funkcija gubitka] igra sličnu ulogu.

Iako je prilično jednostavno testirati prikladnost parametara, može biti teže testirati valjanost općeg matematičkog oblika modela. Općenito, razvijeno je više matematičkih alata kako bi se ispitalo uklapanje [statističkog modela] s nego modeli koji uključuju diferencijalne jednadžbe. Alati iz neparametrijskih statistika mogu se ponekad koristiti za procjenu koliko se podaci podudaraju s poznatom distribucijom ili da se osmisli opći model koji daje samo minimalne pretpostavke o matematičkom obliku modela.

Opseg modela
Procjena opsega modela, tj. Određivanje situacija u kojima je model primjenjiv, može biti manje jednostavna. Ako je model konstruiran na temelju skupa podataka, potrebno je utvrditi za koje sustave ili situacije poznati podaci su "tipični" skup podataka.

Pitanje je li model dobro opisuje svojstva sustava između točaka podataka naziva se interpolacija, a isto pitanje za događaje ili točke podataka izvan promatranih podataka zove se ekstrapolacija.

Filozofska razmatranja
Mnoge vrste modeliranja implicitno uključuju tvrdnje o kauzalnosti. To je obično (ali ne uvijek) točno za modele koji uključuju diferencijalne jednadžbe. Kako je svrha modeliranja povećati naše razumijevanje svijeta, valjanost modela počiva ne samo na njegovoj prilagodbi empirijskim opažanjima, već i na njegovoj sposobnosti da ekstrapolira na situacije ili podatke izvan onih koji su izvorno opisani u modelu. To se može smatrati razlikovanjem kvalitativnih i kvantitativnih predviđanja. Može se također tvrditi da je model bezvrijedan ako ne pruža neki uvid koji nadilazi ono što je već poznato iz izravnog istraživanja fenomena koji se proučava.

Primjer takvih kritika je argument da matematički modeli [optimalne teorije hranjenja] ne nude uvid koji nadilazi zdravorazumske zaključke evolucije i drugih osnovnih načela ekologije.

Primjeri
 Jedan od popularnih primjera u [računalnoj znanosti] su matematički modeli raznih strojeva, primjer je deterministički konačni automat (DFA) koji je definiran kao apstraktni matematički koncept, ali zbog determinističke prirode DFA-a, on je implementiran u hardver i softver za rješavanje različitih specifičnih problema. Na primjer, sljedeće je DFA M s binarnom abecedom, što zahtijeva da ulaz sadrži paran broj 0s.

]
 M  = ( Q , Σ, δ,  q   0 ,  F ) gdje
  Q  = { S   1 ,  S   2 },
 Σ = {0, 1},
  q  0   =  S   1 ,
  F  = { S   1 } i
 δ definiran je sljedećom [tablicom prijelaza stanja]:
 {| border = "1" stanica padding = "1" stanica spacing = "0"
| || <center>  '0' '</center> ||   '1'
| -
|   'S' ' 1 '  |  S   2  ||  S   1
| -
|   'S' ' 2 '  |  S   1  ||  S   2
|}

Stanje  S   1  predstavlja da je dosad postojao paran broj 0s, dok  S   2  označava neparni broj. A 1 u ulazu ne mijenja stanje automata. Kada ulaz završi, stanje će pokazati je li ulaz sadržavao paran broj 0s ili ne. Ako je unos sadržavao paran broj od 0s,  M  će završiti u stanju  S   1 , stanju prihvaćanja, tako da će ulazni niz biti prihvaćen.

Jezik koji prepoznaje  M  je regularni jezik koji daje regularni izraz 1 * (0 (1 *) 0 (1 *)) *, gdje je "*"  Kleene star, npr. 1 * označava bilo koji ne-negativan broj (možda nula) simbola "1".

 Mnoge svakodnevne aktivnosti koje se provode bez razmišljanja koriste se matematičkim modelima.

Note this model assumes the particle is a point mass, which is certainly known to be false in many cases in which we use this model; for example, as a model of planetary motion.

 Model of rational behavior for a consumer.  In this model we assume a consumer faces a choice of n commodities labeled 1,2,...,n each with a market price p1, p2,..., pn. The consumer is assumed to have an ordinal utility function U (ordinal in the sense that only the sign of the differences between two utilities, and not the level of each utility, is meaningful), depending on the amounts of commodities x1, x2,..., xn consumed.  The model further assumes that the consumer has a budget M which is used to purchase a vector x1, x2,..., xn in such a way as to maximize U(x1, x2,..., xn).  The problem of rational behavior in this model then becomes an optimization problem, that is:

 subject to:

 This model has been used in a wide variety of economic contexts, such as in general equilibrium theory to show existence and Pareto efficiency of economic equilibria.
 Neighbour-sensing model explains the mushroom formation from the initially chaotic fungal network.
 Computer science: models in Computer Networks, data models, surface model,...
 Mechanics: movement of rocket model,...

 Vidi još

 Agent-based model
 Cliodynamics
 Computer simulation
 Conceptual model
 Decision engineering
 Grey box model
 Mathematical biology
 Mathematical diagram
 Mathematical psychology
 Mathematical sociology
 Microscale and macroscale models
 Model inversion
 Numerical modeling (geology)
 Statistical Model
 System identification
 TK Solver - Rule Based Modeling

 Izvori

 Knjige
 "Modeling and Simulation", G. Dubois, Taylor & Francis, CRC Press, 2018.
 Aris, Rutherford [ 1978 ] ( 1994 ). Mathematical Modelling Techniques, New York: Dover.
 Bender, E.A. [ 1978 ] ( 2000 ). An Introduction to Mathematical Modeling, New York: Dover.
 Gershenfeld, N. (1998) The Nature of Mathematical Modeling, Cambridge University Press  .
 Lin, C.C. & Segel, L.A. ( 1988 ). Mathematics Applied to Deterministic Problems in the Natural Sciences, Philadelphia: SIAM.

 Specifične aplikacije
 Korotayev A., Malkov A., Khaltourina D. (2006). Introduction to Social Macrodynamics: Compact Macromodels of the World System Growth. Moscow: Editorial URSS  .
 Papadimitriou, Fivos. (2010). Mathematical Modelling of Spatial-Ecological Complex Systems: an Evaluation. Geography, Environment, Sustainability 1(3), 67-80. DOI: 10.24057/2071-9388-2010-3-1-67-80

 An Introduction to Infectious Disease Modelling by Emilia Vynnycky and Richard G White.

 Vanjske poveznice
 Patrone, F. Introduction to modeling via differential equations, with critical remarks.
 Plus teacher and student package: Mathematical Modelling. Brings together all articles on mathematical modeling from Plus Magazine'', the online mathematics magazine produced by the Millennium Mathematics Project at the University of Cambridge.

Filozofske
 Frigg, R. and S. Hartmann, Models in Science, in: The Stanford Encyclopedia of Philosophy, (Spring 2006 Edition)
 Griffiths, E. C. (2010) What is a model?

Matematika

Matematički model


Yaşam veya hayat sinyalizasyon ve kendi kendini idame ettirme süreçleri gibi biyolojik süreçlere sahip olan maddeyi, bu özelliklere sahip olmayan maddeden ayıran bir niteliktir ve büyüme, uyaranlara tepki verme, metabolizma, enerji dönüşümü ve üreme kapasitesi ile tanımlanır. Bitkiler, hayvanlar, mantarlar, protistler, arkealar ve bakteriler gibi çeşitli yaşam biçimleri mevcuttur. Biyoloji, yaşamı inceleyen bilim dalıdır.

Gen kalıtım birimidir, hücre ise yaşamın yapısal ve işlevsel birimidir. Prokaryotik ve ökaryotik olmak üzere iki tür hücre vardır; her ikisi de bir zar içine alınmış sitoplazmadan oluşur ve proteinler ve nükleik asitler gibi birçok biyomolekül içerir. Hücreler, ana hücrenin iki veya daha fazla yavru hücreye bölündüğü ve genlerini yeni bir nesle aktardığı, bazen genetik çeşitlilik üreten bir hücre bölünmesi süreciyle çoğalır.

Organizmalar veya yaşamın bireysel varlıkları, genellikle homeostazı sürdüren, hücrelerden oluşan, bir yaşam döngüsüne sahip, metabolizma geçiren, büyüyebilen, çevrelerine uyum sağlayan, uyaranlara yanıt veren, üreyen ve birden fazla nesil boyunca evrimleşen açık sistemler olarak düşünülür. Diğer tanımlar bazen virüsler ve viroidler gibi hücresel olmayan yaşam formlarını içerir, ancak bunlar genellikle yaşamdan hariç tutulur çünkü kendi başlarına işlev görmezler; daha ziyade konaklarının biyolojik süreçlerini kullanırlar.

Yaşamın kökeni olarak da bilinen abiyogenez, basit organik bileşikler gibi cansız maddelerden ortaya çıkan doğal yaşam sürecidir. İlkel başlangıcından bu yana, Dünya'daki yaşam jeolojik zaman cetvelinde çevresini değiştirmiştir, ancak aynı zamanda çoğu ekosistemde ve koşulda hayatta kalmak için adapte olmuştur. Yeni yaşam formları, kalıtsal varyasyon ve doğal seçilim yoluyla ortak atalardan evrimleşmiştir ve bugün, farklı türlerin sayısına ilişkin tahminler 3 milyon ile 100 milyon arasında değişmektedir.

Ölüm, bir organizmayı ayakta tutan tüm biyolojik süreçlerin kalıcı olarak sona ermesidir ve bu nedenle yaşamının sonudur. Soy tükenmesi, bir grubun veya taksonun, genellikle de bir türün yok olmasını tanımlayan bir terimdir. Nesli tükenen tür ya da takson bir daha hayata dönemez. Fosiller, organizmaların korunmuş kalıntıları veya izleridir.

Tanımlar
Yaşamın tanımı uzun zamandır bilim insanları ve filozoflar için bir meydan okuma olmuştur. Bunun nedeni kısmen yaşamın bir madde değil bir süreç olmasıdır. Bu durum, eğer varsa, Dünya dışında gelişmiş olabilecek canlı varlıkların özelliklerine dair bilgi eksikliği nedeniyle daha da karmaşık bir hal almaktadır. Yaşamın felsefi tanımları da ortaya atılmıştır ve canlıların cansızlardan nasıl ayırt edileceği konusunda benzer zorluklar yaşanmaktadır. Yaşamın yasal tanımları da tanımlanmış ve tartışılmıştır, ancak bunlar genellikle bir insanın ölü ilan edilmesi kararına ve bu kararın yasal sonuçlarına odaklanmaktadır. Yaşamın 123 kadar tanımı derlenmiştir.

Biyoloji
Yaşamın tanımı konusunda bir fikir birliği olmadığından, biyolojideki mevcut tanımların çoğu betimleyicidir. Yaşam, belirli bir çevrede varlığını koruyan, ilerleten veya güçlendiren bir şeyin özelliği olarak kabul edilir. Bu özellik aşağıdaki özelliklerin tümünü ya da çoğunu sergiler:

 Homeostaz: sabit bir durumu korumak için iç ortamın düzenlenmesi; örneğin, sıcaklığı düşürmek için terleme
 Organizasyon: yapısal olarak yaşamın temel birimi olan bir veya daha fazla hücreden oluşmak
 Metabolizma: kimyasalları ve enerjiyi hücresel bileşenlere dönüştürerek (anabolizma) ve organik maddeyi ayrıştırarak (katabolizma) enerjinin dönüşümü. Canlılar iç organizasyonlarını (homeostaz) sürdürmek ve yaşamla ilişkili diğer olguları üretmek için enerjiye ihtiyaç duyarlar.
 Büyüme: katabolizmadan daha yüksek bir anabolizma oranının sürdürülmesi. Büyüyen bir organizma sadece madde biriktirmek yerine tüm parçalarının boyutunu artırır.
 Adaptasyon: bir organizmanın kendi habitatında veya habitatlarında daha iyi yaşayabilir hale geldiği evrimsel süreç.
 Uyaranlara tepki: bir tepki, tek hücreli bir organizmanın dış kimyasallara karşı kasılmasından, çok hücreli organizmaların tüm duyularını içeren karmaşık reaksiyonlara kadar birçok şekilde olabilir. Bir tepki genellikle hareketle ifade edilir; örneğin, bir bitkinin yapraklarının güneşe doğru dönmesi (fototropizm) ve kemotaksi.
 Üreme: tek bir ebeveyn organizmadan eşeysiz olarak ya da iki ebeveyn organizmadan eşeyli olarak yeni bireysel organizmalar üretme yeteneği.

Fizyolojik işlevler olarak adlandırılan bu karmaşık süreçlerin altında yatan fiziksel ve kimyasal temellerin yanı sıra yaşamın sürdürülmesi için gerekli olan sinyalizasyon ve kontrol mekanizmaları vardır.

Alternatif tanımlar
Fizik perspektifinden bakıldığında canlılar, hayatta kalmanın gerektirdiği şekilde kendini yeniden üretebilen ve evrim geçirebilen organize bir moleküler yapıya sahip termodinamik sistemlerdir. Termodinamik açıdan yaşam, kendisinin kusurlu kopyalarını yaratmak için çevresindeki gradyanlardan yararlanan açık bir sistem olarak tanımlanmıştır. Bunu ifade etmenin bir başka yolu da yaşamı "Darwinci evrim geçirebilen, kendi kendini idame ettiren kimyasal bir sistem" olarak tanımlamaktır; bu tanım, Carl Sagan'ın önerisi üzerine, ekzobiyolojinin amaçları doğrultusunda yaşamı tanımlamaya çalışan bir NASA komitesi tarafından benimsenmiştir. Ancak bu tanım yaygın bir şekilde eleştirilmiştir çünkü buna göre cinsel olarak üreyen tek bir birey kendi başına evrim geçiremeyeceği için canlı değildir. Bu potansiyel kusurun nedeni, "NASA'nın tanımının" yaşamı yaşayan bir birey olarak değil, bir olgu olarak ifade etmesi ve bu nedenle eksik kalmasıdır. Alternatif olarak, bir fenomen ve yaşayan bir birey olarak yaşam kavramına dayanan tanımlar, sırasıyla kendi kendini idame ettirebilen bir bilginin sürekliliği ve bu sürekliliğin farklı bir unsuru olarak önerilmiştir. Bu yaklaşımın en güçlü yanı, yaşamı matematik ve fizik terimleriyle tanımlaması ve kaçınılmaz olarak pleonastisiteye yol açan biyolojik kelime dağarcığından kaçınmasıdır.

Diğerleri ise moleküler kimyaya bağlı olmak zorunda olmayan sistemik bir bakış açısına sahiptir. Yaşamın sistemik bir tanımı, canlıların kendi kendini organize eden ve otopoietik (kendi kendini üreten) olmasıdır. Bu tanımın varyasyonları arasında Stuart Kauffman'ın kendini ya da kendilerini yeniden üretebilen ve en az bir termodinamik iş döngüsünü tamamlayabilen otonom bir ajan ya da çok ajanlı bir sistem olarak tanımı yer almaktadır. Bu tanım, zaman içinde yeni işlevlerin ortaya çıkmasıyla genişletilmiştir.

Virüsler

Virüslerin canlı olarak kabul edilip edilmemesi gerektiği tartışmalıdır. Çoğunlukla yaşam formlarından ziyade sadece gen kodlayan çoğaltıcılar olarak kabul edilirler. Genlere sahip olmaları, doğal seçilim yoluyla evrimleşmeleri ve kendi kendilerine bir araya gelme yoluyla kendilerinin birden fazla kopyasını oluşturarak çoğalmaları nedeniyle "yaşamın sınırındaki organizmalar" olarak tanımlanmışlardır. Ancak virüsler metabolize olmazlar ve yeni ürünler oluşturmak için bir konak hücreye ihtiyaç duyarlar. Virüslerin konakçı hücreler içinde kendi kendilerini bir araya getirmeleri, yaşamın kendi kendini bir araya getiren organik moleküller olarak başlamış olabileceği hipotezini destekleyebileceğinden, yaşamın kökeni üzerine yapılan çalışmalar açısından önemli sonuçlar doğurabilir.

Biyofizik

Gerekli asgari olguları yansıtmak için, yaşamın diğer biyolojik tanımları önerilmiştir ve bunların çoğu kimyasal sistemlere dayanmaktadır. Biyofizikçiler canlıların negatif entropi ile işledikleri yorumunu yapmışlardır. Başka bir deyişle, yaşam süreçleri, biyolojik moleküllerin iç enerjisinin daha potansiyel mikrodurumlara doğru kendiliğinden yayılması veya dağılmasının gecikmesi olarak görülebilir. Daha ayrıntılı olarak, John Bernal, Erwin Schrödinger, Eugene Wigner ve John Avery gibi fizikçilere göre yaşam, çevreden alınan ve daha sonra bozulmuş bir biçimde reddedilen maddeler veya serbest enerji pahasına iç entropilerini azaltabilen açık veya sürekli sistemler olan fenomenler sınıfının bir üyesidir. Biyomimetik veya biyomimikrinin (biyolojik varlıklar ve süreçler örnek alınarak modellenen malzeme, yapı ve sistemlerin tasarımı ve üretimi) ortaya çıkışı ve artan popülaritesi, doğal ve yapay yaşam arasındaki sınırı muhtemelen yeniden tanımlayacaktır.

Canlı sistemler teorileri

Canlı sistemler, çevreleriyle etkileşim halinde olan, kendi kendini organize eden açık canlılardır. Bu sistemler bilgi, enerji ve madde akışları ile sürdürülür.

Budisa, Kubyshkin ve Schmidt hücresel yaşamı dört sütun/köşe taşı üzerine oturan bir organizasyon birimi olarak tanımlamıştır: (i) enerji, (ii) metabolizma, (iii) bilgi ve (iv) biçim. Bu sistem metabolizmayı ve enerji tedarikini düzenleyip kontrol edebilmekte ve bilgi taşıyıcısı (genetik bilgi) olarak işlev gören en az bir alt sistem içermektedir. Kendi kendini idame ettiren birimler olarak hücreler, evrim olarak bilinen tek yönlü ve geri döndürülemez açık uçlu sürece dahil olan farklı popülasyonların parçalarıdır.

Son birkaç on yılda bazı bilim insanları yaşamın doğasını açıklamak için genel bir canlı sistemler teorisinin gerekli olduğunu öne sürmüşlerdir. Böyle bir genel teori, ekolojik ve biyolojik bilimlerden doğacak ve tüm canlı sistemlerin nasıl çalıştığına dair genel ilkeleri haritalandırmaya çalışacaktır. Olayları bileşenlerine ayırmaya çalışarak incelemek yerine, genel bir canlı sistemler teorisi, olayları organizmaların çevreleriyle olan ilişkilerinin dinamik kalıpları açısından araştırır.

Gaia hipotezi

Dünya'nın canlı olduğu fikri felsefe ve dinde yer almaktadır, ancak bu konudaki ilk bilimsel tartışma İskoç bilim adamı James Hutton tarafından yapılmıştır. Hutton, 1785 yılında Dünya'nın bir süper organizma olduğunu ve fizyolojisinin incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Hutton jeolojinin babası olarak kabul edilir, ancak yaşayan bir Dünya fikri 19. yüzyılın yoğun indirgemeciliği içinde unutulmuştur. 1960'larda bilim adamı James Lovelock tarafından ortaya atılan Gaia hipotezi, Dünya'daki yaşamın, hayatta kalması için gerekli çevresel koşulları tanımlayan ve sürdüren tek bir organizma olarak işlev gördüğünü öne sürer. Bu hipotez, modern Dünya sistemi biliminin temellerinden biri olarak hizmet etmiştir.

Kendi kendini idame ettirebilen bilgi
Tüm canlı varlıklar, cis-eylem adı verilen süreçlerle kendini sürdüren genetik bilgiye sahiptir. Cis-eylem, başlatıcı üzerinde etkisi olan herhangi bir eylemdir ve kimyasal sistemlerde otokatalitik küme olarak bilinir. Canlı sistemlerde, olumsuz etkiye sahip olanlar doğal seçilim tarafından elendiğinden, tüm cis-eylemler genellikle sistem üzerinde olumlu bir etkiye sahiptir. Genetik bilgi bir başlatıcı olarak hareket eder ve kendi kendini onarma veya kendi kendini üretme (vücudun parçalarının üretilmesi, tüm varlığın çoğaltılması olan kendi kendini üretmeden ayırt edilmelidir) gibi bir dizi cis-eylem yoluyla kendini sürdürebilir. Çeşitli cis-eylemler varlığa canlı olarak kabul edilmesi için ek özellikler kazandırır. Kendi kendini idame ettirebilen bilgi temel bir gerekliliktir - canlılık kazanmak için sıfırıncı seviyedir ve kendi kendini onarma gibi herhangi bir cis-eylemle elde edilebilir (UV radyasyonunun neden olduğu bir nükleik asitteki değişikliği düzelten bir proteini kodlayan bir gen gibi). Daha sonra, eğer varlık hataya açık bir şekilde kendini yeniden üretebiliyorsa evrim özelliğini kazanır ve kendi kendini idame ettirebilen bilgi sürekliliğine dahil olur - fenomen anlamında yaşayan dünyanın bir parçası haline gelir ancak henüz yaşayan bir birey değildir. Bu yükseltme için varlığın, kendisini kendi kaderine sahip ayrı bir varlık olarak tanımlama yeteneği olarak anlaşılan ayırt edilebilirlik özelliğini işlemesi gerekir. Farklılığa ulaşmanın iki olası yolu vardır: 1) açık bir sistemi sürdürmek (bir hücre) ve/veya 2) bir aktarım sürecini sürdürmek (zorunlu parazitler için). Bu cis-eylemlerden herhangi birinin yerine getirilmesi varlığı yaşayan birey seviyesine yükseltir - kendi kendini idame ettirebilen bilgi sürekliliğinin farklı bir unsurudur. Son seviye, varlığın durumunu ölü ya da canlı olarak değerlendirir ve işlevsellik özelliğini gerektirir.

Bu yaklaşım, varlıkların kendilerini idame ettirme kabiliyetlerine, evrimleşebilirliklerine ve farklılıklarına bağlı olarak torna tezgahı benzeri bir hiyerarşi sağlar. Ayrıca bir olgu olarak yaşam, yaşayan bir birey ve canlı bir birey arasında da ayrım yapar.

Parçalanamazlık
Robert Rosen, 1958'den itibaren kariyerinin büyük bir bölümünü, "etkin nedenselliğe kapalı", kendi kendini organize eden karmaşık bir sistem olarak kapsamlı bir yaşam teorisi geliştirmeye adamıştır. Bir sistem bileşenini "bir organizasyon birimi; bir işlevi olan bir parça, yani parça ile bütün arasında kesin bir ilişki" olarak tanımlamıştır. "Bir organizmadaki bileşenlerin parçalanamazlığını" canlı sistemler ile "biyolojik makineler" arasındaki temel fark olarak tanımlamıştır. Görüşlerini Yaşamın Kendisi adlı kitabında özetlemiştir. Benzer fikirler James Grier Miller tarafından yazılan Yaşayan Sistemler kitabında da bulunabilir.

Ekosistemlerin özelliği
Yaşama dair bir sistem görüşü, çevresel akışları ve biyolojik akışları birlikte bir "etki karşılıklılığı" olarak ele alır ve çevre ile karşılıklı ilişki, ekosistemleri anlamak için olduğu kadar yaşamı anlamak için de tartışmasız önemlidir. Harold J. Morowitz'in açıkladığı gibi, yaşam tek bir organizma ya da türden ziyade ekolojik bir sistemin özelliğidir. Morowitz, yaşamın ekosistemik bir tanımının, katı bir biyokimyasal ya da fiziksel tanıma tercih edilebileceğini savunmaktadır. Robert Ulanowicz mutualizmi, yaşamın ve ekosistemlerin sistemik, düzen yaratan davranışlarını anlamanın anahtarı olarak vurgulamaktadır.

Karmaşık sistem biyolojisi

Karmaşık sistem biyolojisi (KSB), işlevsel organizmalarda karmaşıklığın ortaya çıkışını dinamik sistemler teorisi açısından inceleyen bir bilim alanıdır. İkincisi genellikle sistem biyolojisi olarak da adlandırılır ve yaşamın en temel yönlerini anlamayı amaçlar. KSB ve sistem biyolojisi ile yakından ilişkili olan ve ilişkisel biyoloji olarak adlandırılan bir yaklaşım, temel olarak yaşam süreçlerini en önemli ilişkiler ve organizmaların temel işlevsel bileşenleri arasındaki bu tür ilişkilerin kategorileri açısından anlamakla ilgilenir; çok hücreli organizmalar için bu, "kategorik biyoloji" veya organizmaların biyolojik ilişkilerin bir kategori teorisi olarak bir model temsili ve ayrıca metabolik, genetik ve epigenetik süreçlerin ve sinyal yollarının dinamik, karmaşık ağları açısından canlı organizmaların işlevsel organizasyonunun cebirsel bir topolojisi olarak tanımlanmıştır. Alternatif ancak yakından ilişkili yaklaşımlar, kısıtlamaların karşılıklı bağımlılığına odaklanır; burada kısıtlamalar enzimler gibi moleküler ya da bir kemiğin veya damar sisteminin geometrisi gibi makroskopik olabilir.

Darwinci dinamik

Canlı sistemlerde ve bazı fiziksel sistemlerde düzenin evriminin Darwinci dinamik olarak adlandırılan ortak bir temel ilkeye uyduğu da ileri sürülmüştür. Darwinci dinamik, ilk olarak termodinamik dengeden uzak basit bir biyolojik olmayan sistemde makroskopik düzenin nasıl oluşturulduğu göz önünde bulundurularak ve daha sonra bu düşünce kısa, çoğalan RNA moleküllerine genişletilerek formüle edilmiştir. Altta yatan düzen oluşturma sürecinin her iki sistem türü için de temelde benzer olduğu sonucuna varılmıştır.

Operatör teorisi
Operatör teorisi olarak adlandırılan bir başka sistemik tanım, yaşamın organizmalarda bulunan tipik kapanışların varlığı için genel bir terim olduğunu; tipik kapanışların hücrede bir zar ve bir otokatalitik küme olduğunu ve bir organizmanın en az hücre kadar karmaşık bir operatör tipine uyan bir organizasyona sahip herhangi bir sistem olduğunu öne sürer. Yaşam, genişleme ve üreme potansiyelinin oluşturduğu üstün bir pozitif geri beslemeye tabi olan düzenleyici mekanizmaların aşağı negatif geri besleme ağı olarak da modellenebilir.

Çalışmanın tarihçesi

Materyalizm

  Hoh Yağmur Ormanı'nda bitki büyümesiMasai Mara ovasında toplanan zebra ve impala sürüleriYellowstone Ulusal Parkı'ndaki Büyük Prizmatik Kaynak çevresindeki mikrobiyal örtülerin havadan çekilmiş bir fotoğrafıEn eski yaşam teorilerinden bazıları materyalistti; var olan her şeyin madde olduğunu ve yaşamın da maddenin karmaşık bir biçimi ya da düzenlemesi olduğunu savunuyorlardı. Empedokles evrendeki her şeyin dört ebedi "elementin" ya da "her şeyin kökünün" birleşiminden oluştuğunu savunmuştur: toprak, su, hava ve ateş. Tüm değişimler bu dört unsurun düzenlenmesi ve yeniden düzenlenmesiyle açıklanır. Çeşitli yaşam biçimleri, elementlerin uygun bir karışımından kaynaklanır.

Demokritos (MÖ 460) yaşamın temel özelliğinin bir ruha (psyche) sahip olmak olduğunu düşünüyordu. Diğer antik yazarlar gibi o da bir şeyi canlı yapan şeyin ne olduğunu açıklamaya çalışıyordu. Onun açıklaması, ateşli atomların, tıpkı atomların ve boşluğun başka herhangi bir şeyi açıkladığı gibi bir ruh oluşturduğu yönündeydi. O, yaşam ve ısı arasındaki bariz bağlantı ve ateşin hareket etmesi nedeniyle ateş üzerinde ayrıntılı olarak durdu.

Antik Yunan'da ortaya çıkan mekanistik materyalizm, hayvanların ve insanların birlikte bir makine gibi işleyen parçaların bir araya gelmesinden oluştuğunu savunan Fransız filozof René Descartes tarafından yeniden canlandırılmış ve revize edilmiştir. Bu fikir Julien Offray de La Mettrie tarafından L'Homme Machine adlı kitabında daha da geliştirilmiştir.

19. yüzyılda biyoloji biliminde hücre teorisindeki ilerlemeler bu görüşü teşvik etmiştir. Charles Darwin'in evrim teorisi, doğal seçilim yoluyla türlerin kökenine ilişkin mekanistik bir açıklamadır.

Stéphane Leduc 20. yüzyılın başında biyolojik süreçlerin fizik ve kimya açısından anlaşılabileceği ve büyümelerinin sodyum silikat çözeltilerine daldırılmış inorganik kristallerinkine benzediği fikrini destekledi. La biologie synthétique adlı kitabında ortaya koyduğu fikirler, yaşadığı dönemde geniş ölçüde reddedilmiş, ancak Russell, Barge ve meslektaşlarının çalışmalarına olan ilginin yeniden canlanmasına neden olmuştur.

Hilomorfizm

Hilomorfizm ilk olarak Yunan filozof Aristoteles tarafından ifade edilen bir teoridir. Hilomorfizmin biyolojiye uygulanması Aristoteles için önemliydi ve biyoloji onun günümüze ulaşan yazılarında kapsamlı bir şekilde ele alınmıştır. Bu görüşe göre, maddi evrendeki her şeyin hem maddesi hem de formu vardır ve bir canlının formu onun ruhudur (Yunanca psyche, Latince anima). Üç tür ruh vardır: bitkilerin büyümesine, çürümesine ve beslenmesine neden olan ama hareket ve duyuma neden olmayan bitkisel ruh; hayvanların hareket etmesine ve hissetmesine neden olan hayvansal ruh; ve (Aristoteles'e göre) yalnızca insanda bulunan, bilincin ve muhakemenin kaynağı olan rasyonel ruh. Her bir yüksek ruh daha düşük ruhların tüm niteliklerine sahiptir. Aristoteles maddenin form olmadan var olabileceğine, formun ise madde olmadan var olamayacağına ve dolayısıyla ruhun da beden olmadan var olamayacağına inanmıştır.

Bu açıklama, olguları amaç ya da hedefe yöneliklik açısından açıklayan teleolojik yaşam açıklamalarıyla tutarlıdır. Dolayısıyla, kutup ayısının kürkünün beyazlığı kamuflaj amacıyla açıklanmaktadır. Nedenselliğin yönü (gelecekten geçmişe), sonucu önceki bir neden açısından açıklayan doğal seçilime ilişkin bilimsel kanıtlarla çelişmektedir. Biyolojik özellikler, gelecekteki optimal sonuçlara bakılarak değil, söz konusu özelliklerin doğal seçilimine yol açan bir türün geçmiş evrimsel tarihine bakılarak açıklanır. fenomenleri amaç veya hedefe yöneliklik açısından açıklayan teleolojik yaşam açıklamalarıyla tutarlıdır. Dolayısıyla, kutup ayısının kürkünün beyazlığı kamuflaj amacıyla açıklanmaktadır. Nedenselliğin yönü (gelecekten geçmişe), sonucu önceki bir neden açısından açıklayan doğal seçilime ilişkin bilimsel kanıtlarla çelişmektedir. Biyolojik özellikler, gelecekteki optimal sonuçlara bakılarak değil, söz konusu özelliklerin doğal seçilimine yol açan bir türün geçmiş evrimsel tarihine bakılarak açıklanır.

Kendiliğinden oluşum

Kendiliğinden oluşum, canlı organizmaların benzer organizmalardan türemeden oluşabileceği inancıydı. Tipik olarak, pire gibi belirli formların toz gibi cansız maddelerden ya da farelerin ve böceklerin çamur veya çöpten sözde mevsimsel olarak oluşabileceği düşünülüyordu.

Kendiliğinden oluşum teorisi, önceki doğa filozoflarının çalışmalarını ve organizmaların ortaya çıkışına ilişkin çeşitli antik açıklamaları derleyen ve genişleten Aristoteles tarafından önerilmiş ve iki bin yıl boyunca en iyi açıklama olarak kabul edilmiştir. Francesco Redi gibi öncüllerin araştırmalarını genişleten Louis Pasteur'ün 1859'daki deneyleriyle kesin olarak çürütülmüştür. Kendiliğinden oluşuma ilişkin geleneksel fikirlerin çürütülmesi biyologlar arasında artık tartışmalı değildir.

Vitalizm

Vitalizm, yaşam ilkesinin maddesel olmadığı inancıdır. Bu görüş Georg Ernst Stahl ile ortaya çıkmış ve 19. yüzyılın ortalarına kadar popülerliğini korumuştur. Henri Bergson, Friedrich Nietzsche ve Wilhelm Dilthey gibi filozoflara, Xavier Bichat gibi anatomistlere ve Justus von Liebig gibi kimyagerlere hitap etmiştir. Vitalizm, organik ve inorganik maddeler arasında temel bir fark olduğu fikrini ve organik maddelerin yalnızca canlılardan elde edilebileceği inancını içeriyordu. Bu görüş 1828 yılında Friedrich Wöhler'in inorganik maddelerden üre hazırlamasıyla çürütülmüştür. Bu Wöhler sentezi modern organik kimyanın başlangıç noktası olarak kabul edilir. Tarihsel bir öneme sahiptir çünkü ilk kez inorganik reaksiyonlarda organik bir bileşik üretilmiştir.

1850'lerde Julius Robert von Mayer tarafından öngörülen Hermann von Helmholtz, kas hareketinde enerji kaybı olmadığını göstererek bir kası hareket ettirmek için gerekli "vital güçler" olmadığını öne sürdü. Bu sonuçlar, özellikle Buchner'in mayanın hücresiz özütlerinde alkolik fermantasyonun gerçekleşebileceğini göstermesinden sonra, vitalist teorilere olan bilimsel ilginin terk edilmesine yol açmıştır. Yine de bu inanç, hastalıkları ve rahatsızlıkları varsayımsal bir yaşamsal güç veya yaşam gücündeki bozukluklardan kaynaklandığı şeklinde yorumlayan homeopati gibi sözdebilimsel teorilerde hala varlığını sürdürmektedir.

Köken

Dünya'nın yaşı yaklaşık 4,54 milyar yıldır. Kanıtlar, Dünya'daki yaşamın en az 3,5 milyar yıldır var olduğunu ve en eski fiziksel yaşam izlerinin 3,7 milyar yıl öncesine dayandığını göstermektedir; ancak Geç Dönem Ağır Bombardıman gibi bazı hipotezler, Dünya'daki yaşamın 4,1-4,4 milyar yıl kadar önce daha da erken başlamış olabileceğini ve yaşama yol açan kimyanın Büyük Patlama'dan kısa bir süre sonra, 13,8 milyar yıl önce, evrenin sadece 10-17 milyon yaşında olduğu bir dönemde başlamış olabileceğini öne sürmektedir. TimeTree'de özetlendiği gibi moleküler saatlerden elde edilen zaman tahminleri, yaşamın kökenini genellikle 4 milyar yıl önce veya daha öncesine yerleştirmektedir.

Dünya üzerinde yaşamış beş milyardan fazla canlı türünün %99'undan fazlasının neslinin tükenmiş olduğu tahmin edilmektedir.

Dünya'nın kataloglanmış yaşam formu türlerinin sayısı 1,2 milyon ile 2 milyon arasında olmasına rağmen, gezegendeki toplam tür sayısı belirsizdir. Tahminler 8 milyon ile 100 milyon arasında değişmekte olup, daha dar bir aralıkta 10 ile 14 milyon arasında değişmektedir, ancak Mayıs 2016'da gerçekleştirilen çalışmalara göre bu sayı 1 trilyon kadar yüksek olabilir (tanımlanan türlerin yalnızca yüzde birinin binde biri ile). Dünya üzerindeki birbiriyle ilişkili DNA baz çiftlerinin toplam sayısının 5 x 1037 olduğu ve 50 milyar ton ağırlığında olduğu tahmin edilmektedir. Buna karşılık biyosferin toplam kütlesinin 4 TtC (trilyon ton karbon) kadar olduğu tahmin edilmektedir. Temmuz 2016'da bilim insanları, Dünya üzerinde yaşayan tüm organizmaların Son Evrensel Ortak Atası'na (LUCA) ait 355 genden oluşan bir set tespit ettiklerini bildirmişlerdir.

Bilinen tüm yaşam formları, ortak kökenlerini yansıtan temel moleküler mekanizmaları paylaşmaktadır; bu gözlemlere dayanarak, yaşamın kökenine ilişkin hipotezler, basit organik moleküllerden hücre öncesi yaşam yoluyla protosellere ve metabolizmaya kadar evrensel bir ortak atanın oluşumunu açıklayan bir mekanizma bulmaya çalışmaktadır. Modeller "önce genler" ve "önce metabolizma" kategorilerine ayrılmıştır, ancak son zamanlardaki bir eğilim, her iki kategoriyi birleştiren hibrit modellerin ortaya çıkmasıdır.

Yaşamın nasıl ortaya çıktığı konusunda şu anda bilimsel bir fikir birliği yoktur. Ancak kabul gören bilimsel modellerin çoğu Miller-Urey deneyi ve Sidney Fox'un çalışmaları üzerine kuruludur; bu çalışmalar ilkel Dünya'daki koşulların inorganik öncüllerden amino asitleri ve diğer organik bileşikleri sentezleyen kimyasal reaksiyonları desteklediğini ve fosfolipitlerin kendiliğinden hücre zarının temel yapısı olan çift katlı lipit katmanlarını oluşturduğunu göstermektedir.

Canlı organizmalar, deoksiribonükleik asit (DNA) tarafından kodlanan talimatları kullanarak amino asit polimerleri olan proteinleri sentezler. Protein sentezi aracı ribonükleik asit (RNA) polimerleri gerektirir. Yaşamın nasıl başladığına dair bir olasılık, önce genlerin, ardından proteinlerin ortaya çıktığıdır; alternatif ise önce proteinlerin, ardından da genlerin ortaya çıktığıdır.

Ancak, genler ve proteinlerin her ikisi de diğerini üretmek için gerekli olduğundan, hangisinin önce geldiğini düşünme sorunu tavuk mu yumurtadan çıkar yoksa yumurta mı tavuktan çıkar sorununa benzemektedir. Çoğu bilim insanı, bu nedenle genlerin ve proteinlerin bağımsız olarak ortaya çıkmasının olası olmadığı hipotezini benimsemiştir.

Bu nedenle, ilk olarak Francis Crick tarafından öne sürülen bir olasılık, ilk yaşamın DNA benzeri bilgi depolama ve bazı proteinlerin katalitik özelliklerine sahip olan RNA'ya dayandığıdır. Buna RNA dünyası hipotezi denir ve hücrelerin en kritik bileşenlerinin (en yavaş evrimleşenlerin) çoğunun çoğunlukla ya da tamamen RNA'dan oluştuğu gözlemiyle desteklenir. Ayrıca, birçok kritik kofaktör (ATP, Asetil-CoA, NADH, vb.) ya nükleotittir ya da bunlarla açıkça ilişkili maddelerdir. Hipotez ilk ortaya atıldığında RNA'nın katalitik özellikleri henüz kanıtlanmamıştı, ancak 1986 yılında Thomas Cech tarafından doğrulandı.

RNA dünyası hipoteziyle ilgili bir sorun, RNA'nın basit inorganik öncüllerden sentezlenmesinin diğer organik moleküllerden daha zor olmasıdır. Bunun bir nedeni, RNA öncüllerinin çok kararlı olması ve ortam koşullarında birbirleriyle çok yavaş reaksiyona girmesidir ve ayrıca canlı organizmaların RNA'dan önce başka moleküllerden oluştuğu da öne sürülmüştür. Bununla birlikte, Dünya'da yaşamdan önce var olan koşullar altında belirli RNA moleküllerinin başarılı bir şekilde sentezlenmesi, reaksiyon boyunca mevcut olan öncü fosfat ile belirli bir sırayla alternatif öncülerin eklenmesiyle elde edilmiştir. Bu çalışma RNA dünyası hipotezini daha akla yatkın hale getirmektedir.

2013'teki jeolojik bulgular, reaktif fosfor türlerinin (fosfit gibi) 3.5 Ga'dan önce okyanusta bol miktarda bulunduğunu ve Schreibersite'in fosfit ve gliserol 3-fosfat üretmek için sulu gliserol ile kolayca reaksiyona girdiğini göstermiştir. Geç Dönem Ağır Bombardıman'dan gelen Schreibersite içeren meteoritlerin, RNA gibi fosforlanmış biyomoleküller oluşturmak için prebiyotik organik moleküllerle reaksiyona girebilecek erken indirgenmiş fosfor sağlamış olabileceği varsayılmaktadır.

2009 yılında yapılan deneyler, iki bileşenli bir RNA enzim sisteminin (ribozimler) Darwinci evrimini in vitro olarak göstermiştir. Çalışma Gerald Joyce'un laboratuvarında gerçekleştirilmiş ve Joyce "Bu, biyoloji dışında, moleküler bir genetik sistemde evrimsel adaptasyonun ilk örneğidir." demiştir.

Prebiyotik bileşikler dünya dışı kaynaklı olabilir. NASA'nın 2011 yılında Dünya'da bulunan meteorlarla yapılan çalışmalara dayanarak elde ettiği bulgular, DNA ve RNA bileşenlerinin (adenin, guanin ve ilgili organik moleküller) uzayda oluşmuş olabileceğini göstermektedir.

Mart 2015'te NASA bilim insanları, urasil, sitozin ve timin de dahil olmak üzere yaşamın karmaşık DNA ve RNA organik bileşiklerinin, meteorlarda bulunan pirimidin gibi başlangıç kimyasalları kullanılarak uzay koşulları altında laboratuvarda ilk kez oluşturulduğunu bildirdi. Bilim insanlarına göre, evrende bulunan karbon bakımından en zengin kimyasal olan polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH'lar) gibi pirimidin de kırmızı devlerde ya da yıldızlararası toz ve gaz bulutlarında oluşmuş olabilir.

Panspermia hipotezine göre, meteorar, asteroitler ve diğer küçük Güneş Sistemi cisimleri tarafından dağıtılan mikroskobik yaşam, evrenin her yerinde var olabilir.

Çevre koşulları

Dünya üzerindeki yaşamın çeşitliliği, genetik fırsat, metabolik kapasite, çevresel zorluklar ve simbiyoz arasındaki dinamik etkileşimin bir sonucudur. Dünya'nın yaşanabilir ortamı, varlığının büyük bir bölümünde mikroorganizmaların hakimiyetinde olmuş ve onların metabolizmasına ve evrimine maruz kalmıştır. Bu mikrobik faaliyetlerin bir sonucu olarak, Dünya'daki fiziksel-kimyasal ortam jeolojik zaman ölçeğinde değişmekte ve böylece sonraki yaşamın evrim yolunu etkilemektedir. Örneğin, fotosentezin bir yan ürünü olarak siyanobakteriler tarafından moleküler oksijenin salınması, Dünya'nın ortamında küresel değişikliklere neden olmuştur. Oksijen o dönemde Dünya'daki yaşamın çoğu için zehirli olduğundan, bu durum yeni evrimsel zorluklara yol açmış ve nihayetinde Dünya'nın başlıca hayvan ve bitki türlerinin oluşumuyla sonuçlanmıştır. Organizmalar ve çevreleri arasındaki bu karşılıklı etkileşim, canlı sistemlerin doğasında var olan bir özelliktir.

Biyosfer

Biyosfer, tüm ekosistemlerin küresel toplamıdır. Dünya üzerindeki yaşam alanı olarak da adlandırılabilir, kapalı bir sistemdir (güneş ve kozmik radyasyon ve Dünya'nın iç kısmından gelen ısı dışında) ve büyük ölçüde kendi kendini düzenler. En genel biyofizyolojik tanımıyla biyosfer, tüm canlı varlıkları ve bunların litosfer, jeosfer, hidrosfer ve atmosfer unsurlarıyla etkileşimleri de dahil olmak üzere ilişkilerini bütünleştiren küresel ekolojik sistemdir.

Yaşam formları toprak, sıcak su kaynakları, yeraltında en az 19 km (12 mil) derinlikteki kayaların içi, okyanusun en derin kısımları ve atmosferde en az 64 km yükseklik dahil olmak üzere Dünya'nın biyosferinin her yerinde yaşamaktadır. Belirli test koşulları altında, yaşam formlarının uzayın neredeyse ağırlıksız ortamında geliştiği ve uzay boşluğunda hayatta kaldığı gözlemlenmiştir. Yaşam formları Dünya okyanuslarının en derin noktası olan Mariana Çukuru'nda gelişiyor gibi görünmektedir. Diğer araştırmacılar, yaşam formlarının Amerika Birleşik Devletleri'nin kuzeybatı kıyılarında okyanusun 2590 metre altındaki deniz tabanının 580 metre altındaki kayaların içinde ve Japonya açıklarında deniz tabanının 2400 metre altında geliştiğine dair ilgili çalışmalar bildirmiştir. Ağustos 2014'te bilim insanları Antarktika'da buzun 800 m altında yaşayan yaşam formlarının varlığını doğruladı. Bir araştırmacıya göre, "Mikropları her yerde bulabilirsiniz - koşullara son derece uyum sağlayabilirler ve nerede olurlarsa olsunlar hayatta kalabilirler."

Biyosferin en az 3,5 milyar yıl önce biyopoesis (basit organik bileşikler gibi cansız maddelerden doğal olarak yaratılan yaşam) veya biyogenez (canlı maddelerden yaratılan yaşam) süreci ile başlayarak evrimleştiği varsayılmaktadır. Dünya üzerindeki yaşama dair en eski kanıtlar arasında Batı Grönland'daki 3,7 milyar yıllık metasedimenter kayalarda bulunan biyojenik grafit ve Batı Avustralya'daki 3,48 milyar yıllık kumtaşında bulunan mikrobiyal mat fosilleri yer almaktadır. Daha yakın bir tarihte, 2015 yılında, Batı Avustralya'daki 4,1 milyar yıllık kayalarda "biyotik yaşam kalıntıları" bulunmuştur. 2017 yılında, Kanada'nın Quebec eyaletindeki Nuvvuagittuq Kuşağı'ndaki hidrotermal menfez çökeltilerinde, 4,28 milyar yıl gibi Dünya'daki en eski yaşam kaydı olan ve 4,4 milyar yıl önce okyanus oluşumundan sonra ve 4,54 milyar yıl önce Dünya'nın oluşumundan kısa bir süre sonra "yaşamın neredeyse anlık olarak ortaya çıktığını" düşündüren varsayılan fosilleşmiş mikroorganizmaların (veya mikrofosillerin) keşfedildiği açıklandı. Biyolog Stephen Blair Hedges'e göre, "Eğer yaşam Dünya'da nispeten hızlı bir şekilde ortaya çıktıysa... o zaman evrende de yaygın olabilir."

Genel anlamda, biyosferler ekosistemler içeren herhangi bir kapalı, kendi kendini düzenleyen sistemlerdir. Buna Biyosfer 2 ve BIOS-3 gibi yapay biyosferler ve potansiyel olarak diğer gezegenlerde veya uydularda bulunanlar da dahildir.

Ttolerans aralığı

Bir ekosistemin hareketsiz bileşenleri, yaşam için gerekli olan fiziksel ve kimyasal faktörlerdir - enerji (güneş ışığı veya kimyasal enerji), su, ısı, atmosfer, yerçekimi, besinler ve ultraviyole güneş radyasyonundan korunma. Çoğu ekosistemde bu koşullar gün içinde ve bir mevsimden diğerine değişiklik gösterir. O halde, çoğu ekosistemde yaşamak için organizmaların "tolerans aralığı" olarak adlandırılan bir dizi koşulda hayatta kalabilmeleri gerekir. Bunun dışında, hayatta kalmanın ve üremenin mümkün olduğu ancak optimal olmadığı "fizyolojik stres bölgeleri" yer alır. Bu bölgelerin ötesinde ise organizmanın hayatta kalmasının ve üremesinin mümkün olmadığı ya da imkansız olduğu "toleranssızlık bölgeleri" yer alır. Geniş bir tolerans aralığına sahip olan organizmalar, dar bir tolerans aralığına sahip olan organizmalara göre daha geniş bir alana yayılmıştır.

Ekstremofiller
Seçilen mikroorganizmalar hayatta kalmak için donmaya, tamamen kurumaya, açlığa, yüksek düzeyde radyasyona maruz kalmaya ve diğer fiziksel veya kimyasal zorluklara dayanmalarını sağlayan formlar alabilirler. Bu mikroorganizmalar haftalar, aylar, yıllar, hatta yüzyıllar boyunca bu tür koşullara maruz kalarak hayatta kalabilirler. Ekstremofiller, yaşamın yaygın olarak bulunduğu aralıkların dışında gelişen mikrobiyal yaşam formlarıdır. Alışılmadık enerji kaynaklarını kullanmakta çok başarılıdırlar. Tüm organizmalar neredeyse aynı moleküllerden oluşurken, evrim bu tür mikropların bu çok çeşitli fiziksel ve kimyasal koşullarla başa çıkmasını sağlamıştır. Bu tür ekstrem ortamlardaki mikrobiyal toplulukların yapısının ve metabolik çeşitliliğinin karakterizasyonu devam etmektedir.

Mikrobiyal yaşam formları, Dünya okyanuslarının en derin noktası olan Mariana Çukuru'nda bile gelişmektedir. Mikroplar ayrıca 2600 m okyanus altında deniz tabanının 580 m altına kadar kayaların içinde de gelişmektedir. Uluslararası Okyanus Keşif Programı'nın keşif gezileri, Nankai Yalağı yitim zonu bölgesinde deniz tabanının 1,2 km altındaki 120 °C'lik tortuda tek hücreli yaşam buldu.

Dünya'daki yaşamın dayanıklılığı ve çok yönlülüğünün araştırılmasının yanı sıra bazı organizmaların bu tür aşırı uçlarda hayatta kalmak için kullandıkları moleküler sistemlerin anlaşılması, Dünya'nın ötesinde yaşam arayışı için önemlidir. Örneğin liken, simüle edilmiş bir Mars ortamında bir ay boyunca hayatta kalabilir.

Kimyasal elementler
Tüm yaşam formları, biyokimyasal işleyiş için gereken bazı temel kimyasal elementlere ihtiyaç duyar. Bunlar arasında karbon, hidrojen, azot, oksijen, fosfor ve kükürt - tüm organizmalar için temel makro besinler - genellikle CHNOPS kısaltmasıyla temsil edilir. Bunlar birlikte nükleik asitleri, proteinleri ve lipitleri, yani canlı maddenin büyük kısmını oluşturur. Bu altı elementten beşi DNA'nın kimyasal bileşenlerini oluşturmaktadır, bunun istisnası ise kükürttür. Kükürt, sistein ve metiyonin amino asitlerinin bir bileşenidir. Bu elementlerden biyolojik olarak en bol bulunanı, çoklu, kararlı kovalent bağlar oluşturma gibi arzu edilen bir özelliğe sahip olan karbondur. Bu da karbon bazlı (organik) moleküllerin muazzam çeşitlilikte kimyasal düzenlemeler oluşturmasına olanak tanır. Bu elementlerden bir veya daha fazlasını ortadan kaldıran, listede olmayan bir elementle değiştiren veya gerekli kiraliteleri veya diğer kimyasal özellikleri değiştiren alternatif varsayımsal biyokimya türleri önerilmiştir.

DNA

Deoksiribonükleik asit, bilinen tüm canlı organizmaların ve birçok virüsün büyüme, gelişme, işleyiş ve üremesinde kullanılan genetik talimatların çoğunu taşıyan bir moleküldür. DNA ve RNA nükleik asitlerdir; proteinler ve kompleks karbonhidratlarla birlikte, bilinen tüm yaşam formları için gerekli olan üç ana makromolekül türünden biridir. Çoğu DNA molekülü, çift sarmal oluşturmak üzere birbiri etrafında sarılmış iki biyopolimer iplikten oluşur. İki DNA ipliği, nükleotit adı verilen daha basit birimlerden oluştukları için polinükleotit olarak bilinir. Her bir nükleotid azot içeren bir nükleobazdan (sitozin (C), guanin (G), adenin (A) veya timin (T)), deoksiriboz adı verilen bir şekerden ve bir fosfat grubundan oluşur. Nükleotidler, bir nükleotidin şekeri ve diğerinin fosfatı arasındaki kovalent bağlarla bir zincir halinde birbirine bağlanır ve bu da dönüşümlü bir şeker-fosfat omurgası ile sonuçlanır. Baz eşleştirme kurallarına göre (A ile T ve C ile G), hidrojen bağları iki ayrı polinükleotid ipliğinin azotlu bazlarını bağlayarak çift iplikli DNA oluşturur. Dünya üzerindeki ilgili DNA baz çiftlerinin toplam miktarının 5 x 1037 olduğu ve 50 milyar ton ağırlığında olduğu tahmin edilmektedir. Buna karşılık, biyosferin toplam kütlesinin 4 TtC (trilyon ton karbon) kadar olduğu tahmin edilmektedir.

DNA biyolojik bilgi depolar. DNA omurgası bölünmeye karşı dirençlidir ve çift sarmallı yapının her iki ipliği de aynı biyolojik bilgiyi depolar. Biyolojik bilgi, iki iplik ayrıldıkça çoğaltılır. DNA'nın önemli bir kısmı (insanlar için %98'den fazlası) kodlama yapmaz, yani bu bölümler protein dizileri için kalıp görevi görmez.

DNA'nın iki ipliği birbirine zıt yönlerde ilerler ve bu nedenle antiparaleldir. Her bir şekere dört tip nükleobazdan (gayriresmi olarak bazlar) biri bağlanır. Biyolojik bilgiyi kodlayan, omurga boyunca uzanan bu dört nükleobazın dizilimidir. Genetik kod altında, RNA iplikleri proteinler içindeki amino asitlerin sırasını belirtmek üzere çevrilir. Bu RNA iplikleri başlangıçta transkripsiyon adı verilen bir süreçte şablon olarak DNA iplikleri kullanılarak oluşturulur.

Hücreler içinde DNA, kromozom adı verilen uzun yapılar halinde düzenlenmiştir. Hücre bölünmesi sırasında bu kromozomlar DNA replikasyonu sürecinde çoğaltılır ve her hücreye kendi tam kromozom setini sağlar. Ökaryotik organizmalar (hayvanlar, bitkiler, mantarlar ve protistler) DNA'larının çoğunu hücre çekirdeğinde, bir kısmını da mitokondri veya kloroplast gibi organellerde depolar. Buna karşılık prokaryotlar (bakteriler ve arkealar) DNA'larını yalnızca sitoplazmada depolar. Kromozomların içinde, histon gibi kromatin proteinleri DNA'yı sıkıştırır ve düzenler. Bu kompakt yapılar DNA ve diğer proteinler arasındaki etkileşimlere rehberlik ederek DNA'nın hangi kısımlarının kopyalanacağını kontrol etmeye yardımcı olur.

DNA ilk olarak 1869 yılında Friedrich Miescher tarafından izole edilmiştir. Moleküler yapısı 1953 yılında James Watson ve Francis Crick tarafından tanımlanmış ve model oluşturma çabalarına Rosalind Franklin tarafından elde edilen X-ışını kırınım verileri rehberlik etmiştir.

Sınıflandırma

Antik Çağlar
Organizmaları sınıflandırmaya yönelik bilinen ilk girişim Yunan Filozof Aristoteles tarafından gerçekleştirilmiş ve o dönemde bilinen tüm canlı organizmaları esas olarak hareket etme kabiliyetlerine göre bitki ya da hayvan olarak sınıflandırmıştır. Ayrıca, sırasıyla omurgalılar ve omurgasızlar kavramlarıyla karşılaştırılabilecek şekilde, kanlı hayvanları kansız (ya da en azından kırmızı kansız) hayvanlardan ayırmış ve kanlı hayvanları beş gruba ayırmıştır: canlı dört ayaklılar (memeliler), yumurtlayan dört ayaklılar (sürüngenler ve amfibiler), kuşlar, balıklar ve balinalar. Kansız hayvanlar da beş gruba ayrılmıştır: kafadanbacaklılar, kabuklular, böcekler (günümüzde böcek olarak tanımladıklarımıza ek olarak örümcekler, akrepler ve çıyanları da içerir), kabuklu hayvanlar (yumuşakçalar ve echinodermlerin çoğu gibi) ve "zoofitler" (bitkilere benzeyen hayvanlar). Aristoteles'in zooloji alanındaki çalışmaları hatasız olmasa da zamanının en büyük biyolojik senteziydi ve ölümünden sonraki yüzyıllar boyunca nihai otorite olarak kaldı.

Linnaean
Amerika kıtasının keşfi, tanımlanması ve sınıflandırılması gereken çok sayıda yeni bitki ve hayvanı ortaya çıkarmıştır. Hayvanların dikkatli bir şekilde incelenmesine 16. yüzyılın sonlarında ve 17. yüzyılın başlarında başlandı ve sınıflandırma için anatomik bir temel oluşturmaya yetecek kadar bilgi birikimi oluşana kadar bu çalışmalar kademeli olarak genişletildi.

1740'ların sonlarında Carl Linnaeus, türlerin sınıflandırılması için binomial isimlendirme sistemini tanıttı. Linnaeus, gereksiz retoriği ortadan kaldırarak, yeni tanımlayıcı terimler getirerek ve anlamlarını tam olarak tanımlayarak kompozisyonu iyileştirmeye ve daha önce kullanılan çok kelimeli isimlerin uzunluğunu azaltmaya çalıştı. Linnaean sınıflandırmasının sekiz seviyesi vardır: üst âlem, âlem, şube, sınıf, takım, familya, cins ve tür.

Mantarlar başlangıçta bitki olarak değerlendirilmiştir. Linnaeus kısa bir süre için onları Animalia'da Vermes taksonunda sınıflandırmış, ancak daha sonra tekrar Plantae'ye yerleştirmiştir. Copeland, mantarları protista içinde sınıflandırmış, böylece kısmen sorundan kaçınmış ancak özel statülerini kabul etmiştir. Sorun en sonunda Whittaker tarafından, onlara beş âlem sisteminde kendi âlemlerini verdiğinde çözülmüştür. Evrimsel tarih, mantarların bitkilerden ziyade hayvanlarla daha yakın akraba olduğunu göstermektedir.

Yeni keşifler hücrelerin ve mikroorganizmaların detaylı incelenmesine olanak sağladıkça, yeni yaşam grupları ortaya çıkmış ve hücre biyolojisi ve mikrobiyoloji alanları oluşmuştur. Bu yeni organizmalar başlangıçta protozoa olarak hayvanlar ve protophyta/thallophyta olarak bitkiler şeklinde ayrı ayrı tanımlanmış, ancak Haeckel tarafından protista âleminde birleştirilmiştir; daha sonra prokaryotlar monera âleminde ayrılmış ve bu âlem de sonunda bakteriler ve arkealar olmak üzere iki ayrı gruba bölünmüştür. Bu durum altı alem sistemine ve nihayetinde evrimsel ilişkilere dayanan mevcut üç üst alem sistemine yol açmıştır. Bununla birlikte, ökaryotların, özellikle de protistlerin sınıflandırılması hala tartışmalıdır.

Mikrobiyoloji, moleküler biyoloji ve viroloji geliştikçe, virüsler ve viroidler gibi hücresel olmayan üreyen ajanlar keşfedilmiştir. Bunların canlı olarak kabul edilip edilmeyeceği tartışma konusu olmuştur; virüsler hücre zarları, metabolizma ve büyüme ya da çevrelerine tepki verme yeteneği gibi yaşam özelliklerinden yoksundur. Virüsler biyolojileri ve genetiklerine göre hala "türler" olarak sınıflandırılabilir, ancak böyle bir sınıflandırmanın birçok yönü tartışmalıdır.

Mayıs 2016'da bilim insanları, şu anda Dünya'da 1 trilyon türün bulunduğunun tahmin edildiğini ve bunların sadece binde birinin tanımlandığını bildirdi.

Orijinal Linnaean sistemi zaman içinde aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir:

Hücreler

Hücreler her canlının temel yapı birimidir ve tüm hücreler bölünme yoluyla önceden var olan hücrelerden meydana gelir. Hücre teorisi Henri Dutrochet, Theodor Schwann, Rudolf Virchow ve diğerleri tarafından on dokuzuncu yüzyılın başlarında formüle edilmiş ve daha sonra yaygın olarak kabul görmüştür. Bir organizmanın faaliyeti, hücrelerinin toplam faaliyetine bağlıdır ve enerji akışı hücrelerin içinde ve arasında gerçekleşir. Hücreler, hücre bölünmesi sırasında genetik kod olarak ileriye taşınan kalıtsal bilgiler içerir.

İki temel hücre tipi vardır. Prokaryotlar, dairesel DNA ve ribozomlara sahip olmalarına rağmen çekirdek ve diğer zarlı organellerden yoksundur. Bakteriler ve arkealar prokaryotların iki üst âlemidir. Diğer birincil hücre türü, zarla kaplı çekirdeklere ve mitokondri, kloroplast, lizozom, kaba ve düz endoplazmik retikulum ve kofullar dahil olmak üzere zarlı organellere sahip olan ökaryotlardır. Ayrıca, genetik materyali depolayan organize kromozomlara sahiptirler. Çoğu ökaryot türü protist mikroorganizmalar olsa da hayvanlar, bitkiler ve mantarlar da dahil olmak üzere büyük kompleks organizmaların tüm türleri ökaryottur. Geleneksel model, ökaryotların prokaryotlardan evrimleştiği ve ökaryotların ana organellerinin bakteriler ve progenitör ökaryotik hücre arasında endosimbiyoz yoluyla oluştuğu yönündedir.

Hücre biyolojisinin moleküler mekanizmaları proteinlere dayanır. Bunların çoğu ribozomlar tarafından protein biyosentezi adı verilen enzim katalizli bir süreçle sentezlenir. Bir dizi amino asit, hücrenin nükleik asidinin gen ifadesine dayalı olarak bir araya getirilir ve birleştirilir. Ökaryotik hücrelerde, bu proteinler daha sonra varış yerlerine gönderilmeye hazırlanmak üzere Golgi aygıtı aracılığıyla taşınabilir ve işlenebilir.

Hücreler, ana hücrenin iki veya daha fazla yavru hücreye bölündüğü bir hücre bölünmesi süreciyle çoğalır. Prokaryotlar için hücre bölünmesi, DNA'nın kopyalandığı bir fisyon süreciyle gerçekleşir, ardından iki kopya hücre zarının parçalarına bağlanır. Ökaryotlarda ise daha karmaşık bir mitoz süreci izlenir. Ancak sonuç aynıdır; ortaya çıkan hücre kopyaları birbirleriyle ve orijinal hücreyle aynıdır (mutasyonlar hariç) ve her ikisi de bir interfaz dönemini takiben daha fazla bölünme yeteneğine sahiptir.

Çok hücreli organizmalar ilk olarak özdeş hücrelerin koloniler oluşturması yoluyla evrimleşmiş olabilir. Bu hücreler hücre adezyonu yoluyla grup organizmaları oluşturabilir. Bir koloninin bireysel üyeleri kendi başlarına hayatta kalabilirken, gerçek birçok hücreli organizmanın üyeleri uzmanlık geliştirerek hayatta kalmak için organizmanın geri kalanına bağımlı hale gelmiştir. Bu tür organizmalar klonal olarak ya da yetişkin organizmayı oluşturan çeşitli uzmanlaşmış hücreleri oluşturabilen tek bir germ hücresinden oluşur. Bu uzmanlaşma, çok hücreli organizmaların kaynakları tek hücrelilere göre daha verimli bir şekilde kullanmasını sağlar. Ocak 2016'da bilim insanları, yaklaşık 800 milyon yıl önce, GK-PID adı verilen tek bir moleküldeki küçük bir genetik değişikliğin, organizmaların tek hücreli bir organizmadan çok hücreli bir organizmaya geçmesine izin vermiş olabileceğini bildirdi.

Hücreler, mikroçevrelerini algılamak ve bunlara yanıt vermek için yöntemler geliştirmiş, böylece uyum yeteneklerini artırmışlardır. Hücre sinyalizasyonu hücresel faaliyetleri koordine eder ve dolayısıyla çok hücreli organizmaların temel işlevlerini yönetir. Hücreler arasındaki sinyalleşme, jukstakrin sinyalizasyonu kullanılarak doğrudan hücre teması yoluyla veya endokrin sistemde olduğu gibi ajanların değişimi yoluyla dolaylı olarak gerçekleşebilir. Daha karmaşık organizmalarda, faaliyetlerin koordinasyonu özel bir sinir sistemi aracılığıyla gerçekleşebilir.

Dünya dışı

Yaşam sadece Dünya'da teyit edilmiş olsa da pek çok kişi Dünya dışı yaşamın sadece makul değil, muhtemel ya da kaçınılmaz olduğunu düşünmektedir. Güneş Sistemi'ndeki ve diğer gezegen sistemlerindeki diğer gezegenler ve uydular, bir zamanlar basit yaşamı desteklediklerine dair kanıtlar için incelenmekte ve SETI gibi projeler olası yabancı uygarlıklardan gelen radyo yayınlarını tespit etmeye çalışmaktadır. Güneş Sistemi'nde mikrobik yaşama ev sahipliği yapabilecek diğer yerler arasında Mars'ın yeraltı, Venüs'ün üst atmosferi ve dev gezegenlerin bazı uydularındaki yeraltı okyanusları bulunmaktadır. Güneş Sistemi'nin ötesinde, Dünya benzeri bir gezegende Dünya benzeri yaşamı destekleyebilecek başka bir anakol yıldızının etrafındaki bölge yaşanabilir bölge olarak bilinir. Bu bölgenin iç ve dış yarıçapları yıldızın parlaklığına ve bölgenin hayatta kaldığı zaman aralığına göre değişir. Güneş'ten daha büyük kütleli yıldızlar daha geniş bir yaşanabilir bölgeye sahiptir, ancak daha kısa bir zaman aralığı boyunca yıldız evriminin Güneş benzeri "ana dizisi" üzerinde kalırlar. Küçük kırmızı cücelerde ise tam tersi bir sorun vardır; daha küçük bir yaşanabilir bölge daha yüksek düzeyde manyetik aktiviteye ve yakın yörüngelerden kaynaklanan kütleçekim kilitlenmesinin etkilerine maruz kalır. Bu nedenle, Güneş gibi orta kütle aralığındaki yıldızlar Dünya benzeri yaşamın gelişmesi için daha büyük bir olasılığa sahip olabilir. Yıldızın bir galaksi içindeki konumu da yaşamın oluşma olasılığını etkileyebilir. Gezegen oluşturabilecek daha ağır elementlerin daha fazla bulunduğu bölgelerdeki yıldızların, potansiyel olarak habitata zarar veren süpernova olaylarının düşük oranıyla birlikte, karmaşık yaşama sahip gezegenlere ev sahipliği yapma olasılığının daha yüksek olduğu tahmin edilmektedir. Drake denkleminin değişkenleri, medeniyetin var olma olasılığının en yüksek olduğu gezegen sistemlerindeki koşulları tartışmak için kullanılır. Ancak denklemin dünya dışı yaşam miktarını tahmin etmek için kullanılması zordur; değişkenlerin çoğu bilinmediğinden, denklem daha çok kullanıcısının halihazırda ne düşündüğünün bir aynası olarak işlev görür. Sonuç olarak, galaksideki uygarlıkların sayısı 9,1 x 10−13 kadar düşük tahmin edilebilir, bu da minimum değerin 1 olduğunu veya 15,6 milyon (1,56 x 108) kadar yüksek olduğunu gösterir.

Dünya dışında yaşam olduğuna dair kanıtların raporlanması için bir "Yaşam Tespitinin Güvenirliği" ölçeği (YTG) önerilmiştir.

Yapay

Yapay yaşam; bilgisayarlar, robotik veya biyokimya aracılığıyla yaşamın herhangi bir yönünün simülasyonudur. Yapay yaşam çalışmaları, biyolojik olayların bazı yönlerini yeniden yaratarak geleneksel biyolojiyi taklit eder. Bilim insanları yapay ortamlar yaratarak canlı sistemlerin mantığını inceler ve bu tür sistemleri tanımlayan karmaşık bilgi işlemeyi anlamaya çalışır. Yaşam, tanımı gereği canlı olsa da yapay yaşam genellikle dijital bir ortama ve varoluşa hapsedilmiş veri olarak adlandırılır.

Sentetik biyoloji, bilim ve biyomühendisliği birleştiren yeni bir biyoteknoloji alanıdır. Ortak amaç, doğada bulunmayan yeni biyolojik işlevlerin ve sistemlerin tasarlanması ve inşa edilmesidir. Sentetik biyoloji, bilgiyi işleyen, kimyasalları manipüle eden, malzeme ve yapılar üreten, enerji üreten, gıda sağlayan, insan sağlığını ve çevreyi koruyan ve geliştiren mühendislik ürünü biyolojik sistemler tasarlayabilme ve inşa edebilme nihai hedefleriyle biyoteknolojinin geniş çapta yeniden tanımlanmasını ve genişletilmesini içerir.

Ölüm

Ölüm, bir organizma veya hücredeki tüm hayati fonksiyonların veya yaşam süreçlerinin sona ermesidir. Kaza, şiddet, tıbbi koşullar, biyolojik etkileşim, yetersiz beslenme, zehirlenme, yaşlanma veya intihar sonucu meydana gelebilir. Ölümden sonra, bir organizmanın kalıntıları biyojeokimyasal döngüye yeniden girer. Organizmalar bir avcı veya leş yiyici tarafından tüketilebilir ve arta kalan organik madde detritivorlar, yani detritusu geri dönüştüren organizmalar tarafından daha fazla ayrıştırılarak besin zincirinde yeniden kullanılmak üzere çevreye geri gönderilebilir.

Ölümü tanımlarken karşılaşılan zorluklardan biri de onu yaşamdan ayırmaktır. Ölüm ya yaşamın sona erdiği anı ya da yaşamı takip eden durumun başladığı zamanı ifade ediyor gibi görünmektedir. Ancak, yaşam fonksiyonlarının sona ermesi genellikle organ sistemleri arasında eşzamanlı olmadığından, ölümün ne zaman gerçekleştiğini belirlemek zordur. Dolayısıyla böyle bir belirleme, yaşam ve ölüm arasında kavramsal çizgiler çizmeyi gerektirir. Ancak bu, sorunludur çünkü yaşamın nasıl tanımlanacağı konusunda çok az fikir birliği vardır. Ölümün doğası binlerce yıldır dünyadaki dini geleneklerin ve felsefi araştırmaların temel meselesi olmuştur. Pek çok din ya bir tür öbür dünyaya ya da ruhun reenkarnasyonuna veya bedenin daha sonraki bir tarihte dirilişine inanmaktadır.

Soy tükenmesi

Soy tükenmesi, bir grup takson veya türün yok olarak biyolojik çeşitliliği azaltması sürecidir. Yok olma anı genellikle o türün son bireyinin ölümü olarak kabul edilir. Bir türün potansiyel menzili çok geniş olabileceğinden, bu anı belirlemek zordur ve genellikle belirgin bir yokluk döneminden sonra geriye dönük olarak yapılır. Türlerin soyu, değişen habitatlarda veya üstün rekabet karşısında artık hayatta kalamadıkları zaman tükenir. Şimdiye kadar yaşamış tüm türlerin %99'undan fazlasının nesli tükenmiştir. Kitlesel yok oluşlar, yeni organizma gruplarının çeşitlenmesi için fırsatlar sağlayarak evrimi hızlandırmış olabilir.

Fosiller

Fosiller, hayvanların, bitkilerin ve diğer organizmaların uzak geçmişe ait korunmuş kalıntıları veya izleridir. Hem keşfedilmiş hem de keşfedilmemiş fosillerin toplamı ve bunların fosil içeren kaya oluşumları ve tortul katmanlardaki (tabakalar) yerleşimi fosil kaydı olarak bilinir. Korunmuş bir örnek, 10.000 yıl önceki keyfi tarihten daha eskiyse fosil olarak adlandırılır. Dolayısıyla, fosillerin yaşları Holosen döneminin başlangıcındaki en genç fosillerden Arkeen dönemindeki en eski fosillere, yani 3,4 milyar yıl öncesine kadar değişmektedir.

Ayrıca bakınız

 Biyoloji, yaşamin i̇ncelenmesi̇
 Astrobiyoloji
 Yaşamın evrimsel tarihi
 Filogenetik
 Santral dogma (moleküler biyoloji)
 Epigenetik

Notlar

Kaynakça

Konuyla ilgili yayınlar

Dış bağlantılar

 Life (Systema Naturae 2000)
 Vitae  (BioLib)
 Biyota (Taksonomikon)
 Vikitür – ücretsiz bir yaşam dizini
 Güneş Sistemi ve galaksideki yaşam kaynakları ve kozmolojik gelecekte yaşamın potansiyel kapsamı

Ana madde konuları
Yaşam

Yaşam


FDJ-Suez er et professionelt cykelhold for kvinder i landevejscykling, der er baseret i Frankrig. Holdet deltager i forskellige UCI Women's landevejsløb.

Holdet

2023

Sejre

2022

Sejre

2021

Sejre

2020

Sejre

2019

Sejre

2018

Sejre

Eksterne henvisninger

Cykelhold fra Frankrig
Cykelhold for kvinder

FDJ-Suez


La liste suivante recense les espèces menacées d'invertébrés inscrites à l'Annexe I de la CITES.

Sauf mention contraire, l'inscription à l'Annexe d'une espèce inclut l'ensemble de ses sous-espèces et de ses populations.

Liste

 Famille des Papilionidae :
 Achillides chikae chikae
 Achillides chikae hermeli
 Ornithoptera alexandrae
 Papilio homerus
 Parides burchellanus

 Famille des Unionidae :
 Conradilla caelata
 Dromus dromas
 Epioblasma curtisii
 Epioblasma florentina
 Epioblasma sampsonii
 Epioblasma sulcata perobliqua
 Epioblasma torulosa gubernaculum
 Epioblasma torulosa torulosa
 Epioblasma walkeri
 Fusconaia cuneolus
 Fusconaia edgariana
 Lampsilis higginsii
 Lampsilis orbiculata orbiculata
 Lampsilis satur
 Lampsilis virescens
 Plethobasus cicatricosus
 Plethobasus cooperianus
 Pleurobema plenum
 Potamilus capax
 Quadrula intermedia
 Quadrula sparsa
 Toxolasma cylindrella
 Unio nickliniana
 Unio tampicoensis tecomatensis
 Villosa trabalis

 Famille des  :

 Famille des Cepolidae :
 Polymita spp.

Références

Voir aussi

Articles connexes

 Liste des espèces de mammifères inscrites à l'Annexe I de la CITES
 Liste des espèces d'oiseaux inscrites à l'Annexe I de la CITES
 Liste des espèces de reptiles inscrites à l'Annexe I de la CITES
 Liste des espèces d'amphibiens inscrites à l'Annexe I de la CITES
 Liste des espèces de poissons inscrites à l'Annexe I de la CITES
 Liste des espèces de plantes inscrites à l'Annexe I de la CITES

Liens externes

 Listes complètes des espèces inscrites sur les Annexes I, II et III de la CITES (fr) : https://www.cites.org/fra/app/appendices.php

CITES annexe I

Liste des espèces d'invertébrés inscrites à l'Annexe I de la CITES


Charles Richard Huxtable (22 juillet 1931 - 26 novembre 2018) est un officier supérieur de l'armée britannique qui a servi comme commandant en chef des forces terrestres de 1988 à 1990.

Carrière militaire
Huxtable est diplômé de l' Académie royale militaire de Sandhurst et a été nommé sous-lieutenant dans le régiment du duc de Wellington le 8 février 1952. Il a reçu le numéro de matricule 420858. Il a servi comme commandant de peloton dans les dernières étapes de la guerre de Corée. Il a été promu lieutenant le 8 février 1954, capitaine le 8 février 1958, a été nommé membre de l'Ordre de l'Empire britannique lors de l' anniversaire de la reine en 1961, puis nommé major le 8 février 1965. En 1967, il sert comme commandant de compagnie à Chypre.

Huxtable est devenu commandant des forces terrestres en Irlande du Nord en 1980, directeur des fonctions d'état-major de l'armée en 1982, puis commandant des directeurs de la formation et des armements au ministère de la Défense en 1983. Il est ensuite devenu quartier-maître général en 1986 et commandant en chef des forces terrestres en 1988 avant de prendre sa retraite en 1990.

Huxtable a occupé le poste de colonel du Régiment du Duc de Wellington de 1982 à 1990 et a été colonel commandant du Régiment de Défense de l'Ulster de 1991 à 1992. Il a ensuite été le premier colonel du Royal Irish Regiment de 1992 à 1996.

Fin de vie
À la retraite, Huxtable a été membre du comité consultatif du premier ministre sur les nominations commerciales. Il est décédé le 26 novembre 2018.

Références

Liens externes

 Site Web régimentaire du duc de Wellington - Qui nous sommes, par le général Huxtable

|-

Deputy Lieutenant du Yorkshire du Nord
Commandeur de l'ordre de l'Empire britannique
Chevalier commandeur de l'ordre du Bain
Général de l'armée de terre britannique
Naissance en juillet 1931
Décès en novembre 2018
Pages avec des traductions non relues
Décès à 87 ans
Militaire britannique de la guerre de Corée

Charles Huxtable


Psychedelic rock සංගීත ගණයට වැටෙන සංගීත ශෛලයක් ලෙස ඇසිඩ් රොක් (Acid rock) හැඳින්විය හැකිය. දීර්ඝ තනි වාදන රටා, අවම පද්‍ය ගායනය, සහ ක්ෂණික සංගීත රිද්ම නිර්මාණකරනය හෙවත් musical improvisation, Acid rock සංගීතයේ මූලික ලක්ෂණ ලෙස උපුටා දැක්විය හැකිය. Ken Kesey සහ ඔහු විසින් සංවිධානය කරන ලද Acid Tests නමැති ප්‍රියසාද සමුහය ගැන සඳහන් වන The Electric Kool-Aid Acid Test නමැති ග්‍රන්ථය ලියූ Tom Wolfe තම ග්‍රන්ථයෙන් Acid rock සංගීතය LSD නමැති මත් ද්‍රව්‍ය ආභාශයෙන් පැවත එන සංගීත ශෛලයක් ලෙස විස්තර කරයි. The Jimi Hendrix Experience, Pink Floyd, The Doors, Iron Butterfly, Big Brother & The Holding Company, Cream, Jefferson Airplane, Ultimate Spinach, New Riders of the Purple Sage, Blue Cheer, Quicksilver Messenger Service, The Great Society, Stone Garden සහ Grateful Dead යනාදිය Acid rock සංගීත කණ්ඩායම් ලෙස ඔහු හැඳින්විය.

1960 දී සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ නගරයේ පැවති San Francisco Sound සංගීත සාජ්ජ්‍යට සහභාගි වූ psychedelic rock ආභාශිත සංගීත කණ්ඩායම් සමුහය හැඳින්වීමට ද "Acid rock" නම භාවිතා කරයි. ඝෝෂාකාරි, සංකීර්ණ හා දීර්ඝ තනි ක්ෂණික වාදන රටාවන් වලින් මෙම සංගීත සාජ්ජ්‍ය සමන්විත විය.

ඉතිහාසය සහ යෙදීම්
ඇසිඩ් රොක් යන නාමය එයට පටබැඳීමට, පොළව යට සැමරු ප්‍රියසාද වල දි acid trips නමැති මත් ද්‍රව්‍ය භාවිතයෙන් හටගත් මානසික තත්වයට රුකුලක් වන පරිදි වාදනය කල පසුතල සංගීතය හේතු ඵල විය. (උදා: the Merry Pranksters' "Acid Tests"). ( මෙහි "Acid" යනු LSD මත් ද්‍රව්‍යට පටබැඳි තවත් නාමයකි ). Rolling Stone  සංගීත කණ්ඩායමේ Jerry Garcia සමඟ පැවත්වු සම්මුඛ සාකඡ්ඡාවක දී සිය කණ්ඩායමේ මියගිය සාමාජික Phil Lesh කල වැදගත් ප්‍රකාශයක් ලෙස "acid rock යනු acid මත් ද්‍රව්‍ය භාවිතා කල අයෙකු සවන් දෙන සංගීත ශෛලයකි" යන්න උපුටා දැක්විය හැකිය. Garcia තවදුරටත් සඳහන් කල අන්දමට සත්‍ය වශයෙන්ම psychedelic rock කියා දෙයක් නැත. එනමුත් එලෙස ප්‍රේක්ශකයන් සවන් දෙන්නේ Indian classical music සහ Tibetan music සම්මිශ්‍රණයකටය. එමඟින් acid භාවිතයෙන් ඇතිවන ප්‍රතිවිපාක මඟ හරවා සිහි කල්පනාව වර්ධනය කරගත හැකි බව ඔහුගේ මතයයි. "acid rock", psychedelic rock සංගීතයට සමාන බව පොදුවේ පිළිගත් මතයකි. Pink Floyd සංගීත කණ්ඩායමේ පෙර අවධියේ ගායනා කල ගීත "acid-rock" ලෙස Rolling Stone සඟරාවේ සඳහන් විය. 1967 ජූනි මස Time Magazine සඟරාව මෙලෙස සඳහන් කලේය, "From jukeboxes and transistors across the nation pulses the turned-on sound of acid-rock groups: Jefferson Airplane, The Doors, [[Moby Grape]". 1968 Life සඟරාව, The Doors සංගීත කණ්ඩායම, Acid Rock රජවරු ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කලේය.

1960 හා 1970, ඇසිඩ් රොක් සංගීත ශෛලය සඳහා සෞභාග්‍යමත් අවධියකි. වර්තමානයේ එය එතරම් ප්‍රසිද්ධ නැත.

1970 පෙර හා මධ්‍යම භාගය හාඩ් රොක් හා හෙවි මෙටල් සංගීත ශෛලිය උන්නතිය ලැබු අවධියකි. මෙකල එම ශෛලයන් "ඇසිඩ් රොක්" ලෙස අසත්‍ය ලෙස වර්ගීකරණයට ලක් විය. කාලයත් සමඟ heavy metal ලෙස නිවැරදි ආකාරයට එය වර්ගීකරණය කරන ලදී. acid rock සංගීත කණ්ඩායම් ලෙස අසත්‍ය ලෙස වර්ගීකරණයට ලක් වූ සමහරක් hard rock සංගීත කණඩායම් ලෙසAlice Cooper, Vanilla Fudge, සහ Deep Purple. හැඳින්විය හැකිය.

මූලාශ්‍ර

Rock music genres
Psychedelic rock

ඇසිඩ් රොක්


Maxime Carbonneau, né à Trois-Rivières au Québec en mars 1987, est un dramaturge, scénariste, metteur en scène et comédien québécois. Il est codirecteur général et artistique de la compagnie La Messe basse.

Biographie
Maxime Carbonneau

Les débuts de sa carrière au théâtre sont marqués par le succès du iShow dont il est l'un des créateurs et metteur en scène.

En 2012, il fonde, avec Dany Boudreault et Jérémie Boucher, la compagnie de création et de production théâtrale La Messe Basse dont il devient le codirecteur artistique.

En 2015, il apparaît dans le film Boris sans Béatrice de Denis Côté dans lequel il joue le rôle d'Oreste.

En 2018, le Conseil des arts du Canada lui décerne le prix John-Hirsch qui récompense un metteur en scène dont le travail préfigure des accomplissements majeurs sur le plan de l'excellence et de la vision artistique.

La même année, en plus de la direction artistique qu'il occupe depuis la fondation de la compagnie, il devient également codirecteur général de La Messe Basse aux côtés de Jérémie Boucher.

En 2020, il est élu par ses pairs au conseil d'administration du Centre des auteurs dramatiques.

L'œuvre de Maxime Carbonneau est traversée par les enjeux de la disparition et de la mémoire. Depuis 2012, avec Le iShow, Siri et Si jamais vous nous écoutez, Maxime Carbonneau se positionne comme un auteur et metteur en scène qui transcende les frontières du théâtre classique pour faire le lien avec la technologie contemporaine et le numérique. Il devient une figure de proue de ce théâtre contemporain et est régulièrement invité à évoquer les questions de l'art numérique, de l'intelligence artificielle et du théâtre lors de conférences en Amérique et en Europe. Mêlant technologie et théâtre, il crée lors de sa pièce Si jamais vous nous écoutez, une application mobile du même nom permettant aux spectateurs de participer à la pièce grâce à un jeu qui les font contribuer virtuellement au Golden Record.

À l'hiver 2021, Maxime Carbonneau, ouvertement homosexuel et artiste engagé, prend la parole sur les réseaux et dans la presse pour alerter le milieu culturel québécois sur la visibilité des comédiens homosexuels à la télévision québécoise et les discriminations que subiraient ceux-ci dans leurs carrières.

Maxime Carbonneau est aussi membre du groupe Les Gerry's qui rend hommage à Gerry Boulet.

Théâtrographie

Écriture
 Si jamais vous nous écoutez (ex-Dans le nuage), coécrit avec Laurence Dauphinais, 2021
 La Femme la plus dangereuse du Québec, d'après Josée Yvon, coécrit avec Dany Boudreault et Sophie Cadieux, publié aux éditions Les Herbes rouges, 2017
 Siri, coécrit avec Laurence Dauphinais et Siri (traduit en anglais et en portugais brésilien), 2015
 Le Repeuplement des ressources familiales, 2015
 Descendance, coécrit avec Dany Boudreault, publié chez Instant Scène, 2014

Mises en scène
 Je t'écris au milieu d'un bel orage, correspondance d'Albert Camus et Maria Casarès, créé au Festival international de la Littérature de Montréal, 2021 et présenté au Théâtre du Nouveau Monde en 2023 avec Steve Gagnon et Anne Dorval
 Si jamais vous nous écoutez de Maxime Carbonneau et Laurence Dauphinais, créé au Centre du Théâtre d'Aujourd'hui, 2021
 Les Murailles d'Érika Soucy, présenté au Théâtre Périscope de Québec, 2019
 La Femme la plus dangereuse du Québec de Dany Boudreault, Sophie Cadieux et Maxime Carbonneau, créé au Théâtre Denise-Pelletier de Montréal, 2017
 Siri de Maxime Carbonneau, Laurence Dauphinais et Siri, créé au Festival TransAmériques, 2016
 Descendance de Dany Boudreault et Maxime Carbonneau, créé au Centre du Théâtre d'Aujourd'hui, 2014
 Le iShow du collectif Les Petites Cellules Chaudes, créé au Festival OFFTA de Montréal, 2014

Interprétation
 Le iShow du collectif Les Petites Cellules Chaudes, 2014
Musique pour Rainer Maria Rilke (Nathan) de Sebastien Harisson, mis en scène par Martin Faucher, 2012

Distinctions
 Prix John-Hirsch, Conseil des Arts du Canada, 2018
 Prix littéraire, Salon du livre Saguenay-Lac St-Jean 2014 pour Descendance
 Prix du meilleur spectacle, Association québécoise des critiques de théâtre (AQCT) 2013 pour Le iShow
 Prix « Prise de risque et innovation », Buddies in Bad Time Vanguard awards 2013 pour The iShow
 Prix CEAD du meilleur texte, Festival ZH 2012 pour Winnebago

Liens externes

 Site officiel de l'artiste

 Site officiel de la compagnie de théâtre

Références

Dramaturge québécois
Acteur québécois de théâtre
Naissance en mars 1987
Naissance à Trois-Rivières

Maxime Carbonneau


Le  () est une espèce éteinte et fossile d'oiseaux endémiques de Nouvelle-Zélande, dont l'existence a été prouvée en 2009.

Plus petit que le manchot antipode, il était concurrent de ce dernier. Son aire de répartition correspondait à la côte orientale de l'île du Sud. Sa destruction par les premiers Maoris provoque autour de  son remplacement par les manchots antipodes.

Découverte
En 2008, une étude publiée dans Proceedings of the Royal Society fait état de recherches sur le manchot antipode. Elle décrit les traitements effectués sur  collectés entre  et  dans l'aire de reproduction de l'espèce, et datés entre  et  après Jésus-Christ, en particulier les recherches de génome. Ce génome a ensuite été comparé à celui d'individus vivants.

L'analyse du réseau bayésien montre que tous les individus datés d'avant  à l'exception de trois en correspondent pas au génome des manchots antipodes, ce qui amène les chercheurs à conclure qu'il s'agit d'une nouvelle espèce.

Nom
L'équipe ayant effectué la découverte propose le nom de Waitaha. Ce nom rend hommage à l'iwi Waitaha, première iwi à coloniser l'île du Sud avant d'être remplacés par l'iwi .

Extension territoriale et temporelle
Contrairement au manchot antipode, dont le territoire ne dépasse pas au nord les côtes de la Péninsule de Banks, le territoire du manchot Waitaha comprenait presque toute la côte orientale de l'île du Sud, depuis l'île Stewart au sud jusqu'aux Marlborough Sounds au nord. De même que pour l'espèce actuelle, cette aire de répartition englobait également les îles Auckland et Cambell.

Tous les spécimens identifiés comme Waitaha sont datés entre  et  AP, soit entre  et  après Jésus-Christ.

Aspects physiologiques connus
L'analyse des squelettes retrouvés montre que les manchots Waitaha disposaient d'os plus courts, plus étroits et moins robustes que les manchots antipodes ; en revanche, la population connue est très homogène quelle que soit l'origine géographique.

Hypothèse d'extinction
Les dates des derniers squelettes trouvés ainsi que les lieux de découverte suggèrent fortement que l'extinction des manchots Waitaha est le fait de l'exploitation humaine. Mais l'analyse montre aussi que les espèces de manchots étaient concurrentes et que la présence des manchots Waitaha empêchait les manchots antipodes de remonter vers le nord. Lors de la disparition de la présence des premiers, des traces des seconds sont enregistrées, leur expansion n'étant plus freinée par la concurrence avec l'espèce disparue. En outre, un changement semble s'opérer peu après, au , dans la culture maorie, changement qui valorise plus la protection de l'environnement.

Des hypothèses ultérieures, fondées sur une étude de datation menée en , montrent que l'extinction des manchots Waitaha et leur remplacement par les manchots antipodes ont probablement eu lieu au cours d'une période temporelle relativement courte, inférieure à un siècle.

Par ailleurs, les signes d'occupation humaine sont moins nombreux dans cette zone à cette période, ce qui suggère une diminution temporaire de l'occupation humaine, ainsi qu'une forte réduction, d'origine anthropique, de la population des lions de mer, prédateurs naturels des manchots antipodes.

Bibliographie

Liens externes

Notes et références

Sphenisciformes
Faune originaire de l'Antarctique
Faune endémique de l'océan Antarctique (sens large)
Oiseau inapte au vol
Taxon fossile décrit en 2009

Manchot Waitaha


ආරම්භය:
මහනුවර වැලිවිට අසරණ සරණ සරණංකර සංඝරාජයන් වහන්සේ සමයේ පටන්ම ස්‍යාමවංශික නිකායේ මූලස්ථානය පැවතියේ මහනුවර ය. උපසම්පදාව ලැබීම සඳහා එම මූලස්ථානය වෙත යාම උපසම්පදා අපේක්ෂිත සියම් නිකායික සාමණේරයන් වහන්සේගේ
සිරිතව පැවතිනි. උපසම්පදා විනය කර්මය ශාසනයේ ඉතා වැදගත් කටයුත්තක් වීම නිසා එහි ලා තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් සහයෝගය දීමට බෞද්ධයෝ පුරුදුව සිටියහ. එහෙත් එම උසස් කටයුතු සිදු වන අයුරු සියැසින් දැක බලා සතුටු වීමට මහනුවරට යන්නට සිදුවීම බොහෝ දෙනකුට දුෂ්කර කටයුත්තක් විය. ඌව පළාත අති දුෂ්කර ප්‍රදේශයක් වීමත් බෙහෙවින් දුප්පත් ජනතාව වීමත් මීට හේතුවිය. මේ නිසා ප්‍රදේශයේ කිසියම් විහාරස්ථානය උපසම්පදා විනය කර්මයක් සිදු වන්නේ නම් එය විශාල ප්‍රයෝජනයක් වන්නේ යැයි ඌව පළාත් බොහෝ දෙනෙක් අදහස් කළහ. මේ නිසා ඌවේ ජිනසාසනෝපකාර සමිතියත් ඌවේ ප්‍රභූවරුන් කිහිපදෙනෙකුත් පාළුගම කළබුළුලන්ද විහාර පාර්ශ්ව දෙකේ භික්ෂූන් වහන්සේගෙන් කළ ඉල්ලීමක ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1939 මාර්තු 03 වන දින වැලිමඩ කළබුළුලන්ද පුරාණ විහාරස්ථානයේ දී ඌවේ ස්‍යාමවංශික නිකාය ආරම්භ කරන ලදී.

මූලස්ථාන:
වැලිමඩ කැප්පෙටිපොල පාළුගම ශ්‍රී සුභද්‍රාරාම මහා විහාරය හා වැලිමඩ කළබුළුලන්ද පුරාණ විහාරය ඌවේ ස්‍යාමවංශික නිකායේ මූලස්ථාන දෙකයි. වර්ෂයෙන් වර්ෂය පාළුගම ශ්‍රී සුභද්‍රාරාම මහා විහාරස්ථ ශ්‍රී සුමංගල උපෝසථාගාරයේදී හා කළබුළුලන්ද පුරාණ විහාරස්ථ ශ්‍රී දේවරක්ඛිත උපෝසථාගාරයේදී උපසම්පදා විනය කර්මය පවත්වනු ලැබේ.

මහානායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේලා:

1.අතිගරු බොරගොල්ලේ ශ්‍රී සුමංගල සෝමානන්දාභිධාන ශ්‍රීමත් මහානායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේ

2. අතිගරු අඹේවෙල ශ්‍රී ඤාණරතන සාරානන්දාභිධාන ශ්‍රීමත් මහානායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේ

3.රාජකීය පණ්ඩිත අතිගරු ඌවේ පඤ්ඤානන්ද සීලරතනාභිධාන ශ්‍රීමත් මහානායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේ

4.රාජකීය පණ්ඩිත අතිගරු පාලුගම ශ්‍රී සුමංගල සෝමානන්ද සුමනසාරාභිධාන ශ්‍රීමත් මහානායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේ

5. අග්ගමහා සද්ධම්ම ජෝතිකධජ අතිගරු අඹේවෙල ශ්‍රී සෝමානන්ද පඤ්ඤාසාරාභිධාන ශ්‍රීමත් මහානායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේ

6.ශාස්ත්‍රපති අතිගරු වැටහිරේ ශ්‍රී සුමන ප්‍රඥාසේඛර සෝරතාභිධාන ශ්‍රීමත් මහානායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේ

ඌවේ ස්‍යාමවංශික නිකාය