Noreg, í talumáli ofta Norra, á gomlum føroyskum Noregur og Norðvegur; er kongsríki í Norðurevropa. Í eystri hevur Noreg mark við Svøríki, Finnland og Russland, í suðuri við Skagerrak, í norðri Barentshavið og vesturi er Atlantshavið. Høvuðsstaðurin í Noregi er Oslo. Landið er eitt av ríkastu londum í heiminum. Gott 5 400 000 fólk búgva í Noregi í 2021. Á meginlandinum búgva í miðal 14 fólk á hvørjum km2, men tað er ymiskt, hvussu tættbygt tað er. Teir norðastu partarnir eru fámentir, og fjølmentast er rundanum Oslofjørð. Eini 77 % av norðmonnum búgva í býum ella í øðrum tættbygdum økjum. Góð 23 % búgva í fámentum økjum.

Tað er langt land, sum smalkar ímóti norði. Har smalast er, eru bara 6,3 km frá sjónum og eystur at svenska markinum. Størsti parturin av landinum er fjallalendi, og fram við allari strondini er skergarður við túsundtals oyggjum. Norðuri í Íshavinum eigur Noreg oyggjarnar Jan Mayen, 550 km í ein landnyrðing úr Íslandi, og longur norðuri Svalbarð, sum er felagsnavn fyri Bjarnoynna og Spitsbergen, 3 stórar og nakrar lítlar oyggjar, tilsamans 61 229 km2. Langa strond Noregs er útnyrðingsmarkið á evropeiska meginlandinum.

Noreg er 385,207 km2 ella uml. sum Írland, Bretland, Sveis og Belgia tilsamans. Noreg er uml. 232 ferðir størri enn Føroyar og har búgva uml. 100 ferðir so nógv fólk sum í Føroyum.

Søga

Høvuðsgrein: Noregs søga

Fólk hava búð í Norra í 11,000 ár, síðani síðstu ístíð. Elstu helleristirnar í Norðurlondum eru í Noregi. Myndirnar eru av skipum, menniskjum, sólteknum, oksum o.ø. Tað er greitt, at tað fólk, sum setti varandi búgv í Føroyum, og sum at enda gjørdist føroyingar, kom beinleiðis ella óbeinleiðis eystan úr Noregi.

Víkingatíðin

Fyrsta, vit hoyra um Noreg í søguni, er, at landið var býtt í høvdingadømi, og hvør høvdingur ella kongur hevði rætt til at taka skatt av tí landsparti, hann sat á . Sambært kongssøgum savnaði Haraldur Hárfagri alt Noreg undir ræði sítt. Í 872 hevði hann skipað lensmansríki í Noregi. Av harðræði hansara var stór útflyting vestur í hav til Føroya, Hetlands, Orknoya, Íslands, Grønlands og aðrar staðir. Tó at hesi londini tá vóru uttanfyri Noregs ríki, vórðu tey øll løgd undir norskt kongsvald seinni. Haraldur Hárfagri tók vald sítt út frá Vesturlandinum. Haðan tykjast tær størstu víkingaferðirnar at vera gjørdar, og har eru funnir teir størstu gravfundirnir, m.a. Ásubergsheygurin við víkingaskipinum. Hildið verður, sum mangt bendir á, at Vestfoldkongarnir eru komnir eystaneftir - um Vermaland, Upplondini, út til Vestfold og hava víðkað vald sítt haðan norðureftir. Harafturímóti var Víkin- landið við Oslo-fjørðin - oftast undir donskum yvirræði, beinleiðis ella óbeinleiðis. Víkingaferðir og handil, fólkavøkstur og nýrudding høvdu brotið karmarnar um tey gomlu ættasamfeløgini, og ófriðarligt tykist at hava verið. Tað var undir hesum viðurskiftum, at Haraldur Hárfagri kom til Vesturlandið, og í tí mikla bardaganum í Havursfirði stutt fyri ár 900, vann hann á hesum víkingum. Eftir henda bardaga verður Haraldur í fornum skaldakvæðum nevndur kongur norðmanna. Alt bendir á, at Haraldur Hárfagri var fyrsti maður, sum av sonnum kundi bera hetta navn. At ein maður kundi vera kongur yvir øllum Noregi hevði sum treyt, at nøkulunda friðarligt var í landinum. Haraldur fekk fimmti ár at ráða í, og eftir  øllum at døma hevur hann verið førur fyri at halda uppi valdi sínum.

Undir soni Haralds Hárfagra, Eiriki Blóðøks, fekk danakongur aftur valdið yvir Víkini (Oslo). Á Upplondum sótu enn sjálvstøðugir smákongar; í Trøndaløgum sat Sjúrður jallur á Løðum við valdinum, og á Vesturlandinum var støðan ótrygg. Hugsanin um Noreg sum eitt ríki doyði kortini ongantíð út aftur. Tá ið Hákun Aðalsteinsfostri var komin úr Onglandi og hevði ríkið bróðurin Eirik Blóðøks av landinum, var skilið betri. Hann fær heiðurin fyri at hava gjørt ta nýggju tingskipanina og landverjuskipanina - "leiðangurin". Gjøgnum alla Noregs gomlu søgu, og yngru við, eru viðurskiftini við Danmark ein týðandi táttur. Synir Eiriks Blóðøks, sum Hákun Aðalsteinsfostri hevði tikið valdið frá, fóru til Danmarkar at leita sær hjálp, og í 960 fall Hákun Aðalsteinsfostri í sjóbardaga við Harald Eiriksson, sum nú gjørdist kongur, nevndur Haraldur Gráfeldur. Men hóast hann var settur í Noregs kongsstól við danskari hjálp, tóktist hann dønum ov sjálvráðin, og danir styðjaðu tí tann útlagna Laðajallin Hákun, sum uml. 970 drap Harald Gráfeld og harvið fekk hevnt faðir sín Sjúrð jall, sum Haraldur hevði dripin. Tað var um hetta mundið vorðið ein grundsetningur, at tann, ið arva Noregs kongsstól, hann mátti vera ættaður frá Haraldi Hárfagra.

Ólavur Trygvason, sonur ein undirkong hjá Hákuni Aðalsteinfostra í Víkini, kom heim at krevja kongsvald sum ættmaður Haralds Hárfagra. Hann hevði verið víða í víkingi. Ólavur Trygvason var kristin maður, og tað var møguliga á hansara døgum, at íslendingar, føroyingar og grønlendingar tóku við kristindóminum. Kongstíð Ólavs Tryggvasonar var stutt. Trúarpolitikkur hansara - kristningin - fekk mótstøðu; men serliga vóru tað viðurskiftini við danakong, sum feldu hann. Danakongur fekk aftur einaferð Víkina, Svøríkiskongur Ranríki móti eystri, og tað, ið eftir var, fingu brøðurnir Sveinur og Eirikur Hákunarsynir at sita við sum jallur hjá danakongi. Í Noregi vóru stórættirnar um at styrkja støðu sína aftur. Kongsvaldið var veikt. Í 1015 kom aftur ein mætur víkingur heim til Noregs at krevja kongsvald. Hann hevði verið í mangari orrustu í Bretlandi, Fraklandi, møguliga heilt suður í Spania. Hesin maður var Ólavur Haraldsson. Ólavur hevði tá valdið yvir øllum Noregi. Eftir stuttan bardaga á Stiklestad í 1030 fall Ólavur kongur Haraldsson, og bert fáair av monnum hansara sluppu undan livandi; ein teirra var hálvbróðirin Haraldur Sjúðarson, ið seinni gjørdist kongur, nevndur Haraldur Harðráði. Ólavur Haraldsson var sjálvur ein hin seinasti víkingahøvdingin. Víkingatíðin var nú um at vera av.

Kalmarsamveldið

Í 1380 var danakongur eisini vorðin Noregis kongur. Saman við Noreg komu Føroyar eins og hini norsku skattlondini undir danskan kong í 1380, men teimum var tó við sama lag stýrt sum norskum landsparti. Í 1397 eydnaðist Margretu 1., drotning Danmarkar og Noregis, at savna Skandinavia í Kalmarsamveldið. Tað vardi til 1523. Margreta I kallaði ikki tað norska ríkisráðið saman; hon setti danskar menn í tey høgu embætini; hon fekk ein útlending settan í erkibiskupsstólin í Niðarósi. Tað var neyvan av tilvild, at eingin norskur biskupur var á fundinum í Kalmar, og at eingin norðmaður setti innsigli sítt undir uppskotið til samveldissáttmála. Eitt løgfrøðiligt grundarlag fekk samveldið við teirri sáttargerð, sum gjørd varð í Bergen í 1450. Eftir henni skuldu ríkini vera sameind "evindelig og ubrødelig".

Í 1507 gjørdi Kristian hertogi, seinni Kristian kongur II, greitt í brævi, at allar tær rættarbøtur, sum Hákun kongur Magnusson hevði givið, alsamt skuldu vera í gildi "over alt Norges rige og lande". Men í 1536 kom hin sonevna Noregsgreinin í ta donsku handfestuna, og har varð gjørt greitt, at Noreg ikki longur skuldi "hede et kongerige for sig", men vera ein partur av Danmarkar ríki "til evig tid". Í meira enn hálvtannað hundrað ár hevði tað norska ríkisráðið umboðað eitt sjálvstøðugt norskt ríki. Eftir hesum var tað ikki formliga til, og eftir Norsku Lóg Kristians IV frá 1604 skuldi kongsval í Danmark vera bindandi fyri Noreg. Meðan Noreg við vesturhavsoyggjunum var saman við Danmark til 1814, fór Svøríki longu í 1446 úr Kalmarsamveldinum.

Loysing

Í desember 1813 vóru samanbrestir millum svenskar og danskar herdeildir í Holsteini. Danir máttu bjóða vápnahvíld, og hin 14. januar 1814 varð friðarsáttmáli undirskrivaður í Kiel millum sviar og danir. Við hesum sáttmála mátti Danmørk lata frá sær Noreg til fulla ogn hjá Svøríkis kongi og eftirkomarum hansara. Sum mótmæli móti tí, sum hent var í Kiel, stevndu norðmenn til ein tjóðfund á garðinum Eidsvoll í 1814, og har var gjørd og samtykt ein grundlóg fyri Noregs ríki. Hóast Svøríkis kongur eisini gjørdist Noregs kongur, var Noreg við hesi grundlóg eitt sjálvstøðugt ríki í kongsfelagsskapi við Svøríki. Noreg hevði egið stórting og egna stjórn. Føroyar, Grønland og Ísland, sum vóru norsk lond frá gamlari tíð, fylgdu ikki við Noreg undir svenska kongsvaldið í 1814, men komu sambært Kílarsáttmálanum framvegis at vera undir Danmark.

Upp gjøgnum tíðirnar var Noreg viðhvørt sjálvstøðugt, viðhvørt undir donskum yvirvaldi og viðhvørt undir svenskum. Men mest av tíðini var tað sjálvstøðugt kongsríki, hóast tað var undir útlendskum yvirvaldi. Tað var hetta, ið gjørdi tað gjørligt hjá noregsmonnum at loysa frá Svøríki í 1905. Eitt nýtt fullveldisríki varð ikki stovnað við hesum. Tað einasta, sum hendi, var at svenski kongurin varð settur frá í Noregi, og politiska samstarvið millum Noregs og Svøríkis uppsagt.

Seinni heimsbardagi

Í krígsárunum 1940-45 var Noreg hersett av týskarunum, og vóru hetta hørð ár hjá norðmonnum. Nógv fólk varð sent av landinum og sett í fangatippir í Týsklandi. Í 1939 komu loynilig boð um, at sinnissjúk, kryplar, evnaveik og tey, sum høvdu ógrøðandi sjúku, skuldu verða dripin . Søkt var eisini at samkyndum, og løgreglustøðirnar fingu boð um at geva loyniløgregluni lista við samkyndum fólki. Nazistarnir nevndu hetta miskunnardráp. Summir býirnir vóru ógvuliga illa viðfarnir. Ringast var í Norðurnoregi, har settu týskar herdeildir eld á nógvar bygdir og noyddu fólkið at flyta suður í landið, og vegir og brúgvar sprongdu teir. Afturat hesum kom, at nógv av farmaskipunum, sum sigldu við førningi fyri tey sameindu londini, vóru søkt, so handilsskipaflotin minkaði ógvuliga nógv. Tað var tí eitt tungt tak at fáa alt aftur í rættlag, tá ið kríggið var uppathildið. Men norðmenn stóðu saman og væl gekst. Nú standa nosslig hús aftur á toftunum, og farmaskipaflotin er størri enn nakrantíð.

Nýggjari søga
Í februar 1994 vóru Olympisku vetrarleikirnir í Noregi. Flestu kappingarnar vóru í lítla býnum Lillehammer við Mjøsa.

Tann 22. juli í 2011 var Noreg rakt av yvirgangsatsókn. 77 fólk lótu lív, og nógv fingu skaða í álopinum á stjórnarskrivstovuna í Oslo og summarleguna hjá AUF á Utøya. Hetta er ógvisligasta atsókn í Noregi síðan 2. heimsbardaga.

Landafrøði

Landafrøðiliga er Noreg millum 57°71° og 71°11° n.br. Landslagið er ógvuliga fjølbroytt. 50 % av landinum er oman fyri skógarmarkið, og 27 % eru vøtn og hagi. Størsti parturin av landinum er fjallalendi, og fram við allari strondini er skergarður við túsundtals oyggjum. Tær 57 000 oyggjarnar fram við strondini eru uml. 7 % av landinum. Útróðrarbygdirnar fram við strondini eru seinastu árini støðugt minkaðar, tí at fiskiskapurin er versnaður, men tó havbúnaðurin er alsamt vaksin.

Landið er langt og smalt liggur fram við Norðuratlantshavinum og havøkjum so sum Skagerrak, Norðsjónum, Norskahavi og Barentshavinum, har ið kendu norsku firðirnir eru. Oyggin Jan Mayen og Svalbarð eru partur av norska kongsríkinum. Og Bouvetoy har suðri í Atlantshavinum er norskt hjáland. Eisini eigur Norra hjálondini Peteroy har suðuri í Suðurindiahavi og økið Maudland í Antarktis. Norra er býtt sundur í 11 fylki, sum aftur eru býtt sundur í 356 kommunur. Norra er eisini býtt sundur í fimm landspartar.

Bara uml. 3 % av Noregi er egnað til dyrkilendi , annars eru mest fjøll, berligar víddir og djúp vøtn. Mesta og besta landbúnðarjørðin er fram við og innast á botni í fjørðunum. Mongu, longu og djúpu firðirnir vórðu til, tá ið skriðjøklar skriðu av fjøllunum út ímóti strondini og gróvu seg níður í dalarnar. Firðirnir eru frá náttúrunar hond góðar havnir, og har búgva nógvir útróðarmenn og bøndur. Mong ferðamannaskipi á føgru norsku firðunum.

Norðastu partarnir í Norðurskandinavia og Norðurnoregi eru norðan fyri norðurpólkring. Á hásumri setur sólin ikki her, og tað er ljóst alt samdøgrið. Á hávetri rísur sólin ikki, tað er myrkt alt samdøgrið. Longri norður vit koma, longri er midnáttarsól og vetrarmyrkur. Norðast í hesum londum er myrkt næstan tveir mánaðir um veturin.

Landslagið

Fyri o.u. 600-350 mió árum síðan vórðu Kaledóniafjøll til. Tey ganga ígjøgnum alt Noregs land, sunnanífrá og norðureftir, og mynda landslagið. Fjøllini reistu seg á markinum millum tvær meginlandaplátur, sum stoyttu saman. Har tilfarið í undirgrundini var serliga hart, eru framvegis illgongd og høg fjøll - Jotunheimur, Hallingskarvet og Lyngsalpur. Kaledóniafjøll og ístíðarísurin hava í felag myndað landslagið. Í seinastu ístíð lá alt landið undir ísi. Ísskjøldurin trýsti landið niður, gróv botnar og dalar og flutti burtur eyr og grót, sum seinni varð morenulendi.

Næstan helvtin av Noregs landi er oman fyri skógarmarkið (umleið 49,5 %), 20 % er meira enn 900 m oman sjóvar. Nógvastaðni er gaddajørð og grunnlendi, og veðurlagið ómilt. Hetta ger, at nytta bara fæst úr o.u. 23 % av landinum, um 3 % er velt og um 20 % er skógur. Hóast Noreg fer væl norður um 70°, frysta havnir og firðir ikki, tí at Golfstreymurin gongur eystur og norður við allari strondini.

Noreg, vestari parturin av skandinavisku hálvoynni, er smalt, langt land, úr norðasta í sunnasta landoddan eru 1700 km, meðan breiddin har, sum tað smalast er, er ikki meira enn einar 15 km. Fram við at kalla allari vesturstrondini er yðjandi fult av skerum og oyggjum, men innanfyri henda skergarðin er so djúpt, at har er farandi við heilt stórum skipum, bert tey hava kunnugan mann umborð. Tá ið hann liggur vestaneftir, kann vera ódnarveður uttan fyri skerini, men deyðaslætt innanfyri. Fyri at gera siglingarleiðina tryggari hava teir sett lyktir ella vitar á nógvar av hólmunum og oyggjunum. Firðirnir eru nógvir, og summir av teimum eru óføra langir, tann longsti er Sognfjørðurin, sum er 200 km. Oftast eru firðirnir heilt djúpir, og hetta sæst eisini av teimum nógvu býunum, sum standa fram við teimum. Summastaðni fram við strondini er berg fyri, og ofta reisa steyrrættir hamrar og báðuminni firðirnar, og í støðum eru teir so høgir, at sólin sleppur ongantíð at.

Á einum vanligum landkorti er tann parturin av landinum, sum er hálendi, litaður við brúnum og láglendið við grønum, jú hægri landið er, dimmari er tann brúni liturin. Av hesum skilja vit, at tað mesta av Noregi er fjallalendi, men vit síggja eisini, at nógvir dalar ganga niðan millum fjøllini. Teir norsku dalarnir eru ofta bæði grasgóðir og slættir, og á eysturlandinum eru teir rættiliga breiðir. Oftast rennur ein stór á, elvur, ið norðmenninir kalla, oman gjøgnum dalin, og báðuminni ánna standa húsini. Úr dalinum sæst ofta upp á eina egg, men garðarnir, helst á sólarsíðuni, kunna standa langt upp í líðini, og bøurin hjá teimum ovastu gørðunum kann ofta vera betri, enn tann hjá teimum niðri í dalinum, og hetta kemur av, at áirnar hava ført so nógvan eyr og sand við sær oman í dalin. Oman fyri bøgarðarnar tekur skógurin við, og hann gongur ofta heilt niðan á eggina, mest er tað fura, bjørk og grann, sum veksur, og skógurin er sundurmarkaður millum garðarnar. Uppi á sjálvum fjallinum vaksa bert smá bjørkatrø, men har sum lægdir ella fløtur eru, kann vera óføra loðið, og har er besti neytahagi. Hetta eru setrarnir, og niðan hagar reka bøndurnir seyð, neyt og hestar um summarið. Summir setrarnir eru heilt langt frá húsum, og fólk má liggja á setrinum ta tíðina, neytini eru har uppi. Á hvørjum setri er tí eitt lítið hús, og rundan um húsið er garður, støðil, sum neytini verða rikin inn á um kvøldarnar. Fyrr var mjólkin altíð gjørd til ost ella kirnað til smør, men nú gongur vegur til summar setrarnar, so teir koma eftir mjólkini við bili. Á summum fjøllunum er ógvuliga berligt, har veksur bara lyngur og steinmosi og so ymiskar fjallaurtir.

Summstaðni reisa hvassar røðir seg við høgum kavataktum tindum. Fleiristaðni eru jøklar, stórar ísfløtur, bréir, sum norðmenn kalla tær, tann størsti eitur Jostadalsjøkulin. Tá ið køld ár eru, hava jøklarnir seg omaneftir, og tað hevur hent, at teir eru komnir líka oman í tær dyrkaðu líðirnar, so bæði bøur og hús er farið undir ísin. Tey seinnu árini eru teir minkaðir. Størstu fjøllini eru Jøtunheimurin, Kjølurin, Dovrafjøll og Langfjøllini. Hægstu tindarnir eru Galdhøpiggen 2470 m, Gliturstindur 2460 m og Snjóhettan 2300 m. Frálíka natúrvakurt er á fjøllunum, og nøgd av fólki, bæði úr Skandinavia og aðrastaðni, fer hagar til stuttleika, men ísurin er svikaligur, ofta kunna rivur vera í honum, sum ókunnugt fólk ikki varnast um, so tey ganga í tær.

Fyri at gera tað lættari hjá fólki at ferðast í hesum óbygdum hava norðmenn frá gamlari tíð bygt smáttur víða hvar á fjøllunum, so fólk fáa hildið til har, tá ið kavarok kemur á tey. Har sum gøturnar ganga eftir fjøllunum, standa varðar sum í Føroyum. Nú verða bygdagøturnar lítið brúktar, tí teir hava lagt bæði jarnbreytir og vegir eftir fjøllunum. Á fjøllunum eru bæði úlvar og bjarnir, men kortini er ikki so nógv til av teimum nú sum fyrr. Villrein er nakað av, og rýpan trýtur ikki. Heilt norðuri ígjøgnum, á Finnmarkini teir kalla, eru stórar heiðar við bæði lyngi og mosa, har halda sámarnir til við reindjórafylgjum sínum. Í Norðurnoregi, helst á oyggjunum, eru góð fuglabjørg, og har eigur bæði lundi, lomvigi og rita. Á summum hólunum eru so stór æðuvørp, at tað er ein heil innløga í dúninum. Summar av oyggjunum har norðuri eru grasgóðar og slættar, og har er óføra nógvur mógvur. Summir dalirnir í Norðurnoregi eru heilt góðir, men enn liggur nógv av landinum sum hagi.

Harðangursvíddir eru størsti háslætti í Evropa, uml. 10 000 km2. Partar av víddunum er friðaður tjóðgarður. Aðrir partar eru undir náttúruvernd. Her eru størstu villreinaflokkarnir í Evropa og mong óvanlig djór og djór, sum eru í týdningarvanda.

Norska landslagið ger tað trupult hjá landbúnaði og flutningi. Men afturfyri liggur væl fyri at fáa nyttu burtur úr vatninum til orku. Og so dregur landslagið nógv ferðafólk til Noregs at síggja órørda og stórfingna náttúru.

Veðurlagið

Fram við norsku vesturstrondini er veðurlagið ikki so ólíkt tí í Føroyum, kortini er tað ikki so skiftandi sum her. Vetrarnir eru oftast heldur lýggir, og mesta avfallið fellur niður sum regn. Hetta ger Golfstreymurin, sum rekur norður við allari strondini, hann hevur lýkku í sær, og havættirnar verða tí ikki so kaldar. Sumrini kunna ofta vera heldur vátlig, og sjáldan eru tey heilt heit. Veðurlag sum hetta kallast strondveðurlag.

Á eysturlandinum er veðurlagið øðrvísi, har eru vetrarnir kavamiklir og harðir, men sumrini eru heit. Hetta er landveðurlag. Norðast í Noregi er veturin eisini harður, -30 til -35 °C er ikki óvanligt, og ofta legst ógvuligur kavi niður, men kortini plagar ísur ikki at forða fyri siglingini. Ofta ganga strangir stormar, sum gera nógv um seg. Annars halda teir, at tað er væl lýggjari í Norðurnoregi, enn tað var fyri einum 100 árum síðani. Eplir og røtur vaksa heilt norðuri í Finnmarkini, og í teimum veðurgóðu dølunum veita teir ikki sørt av korni. Har norðuri stendur sólin um hásummarið á luftini alt samdøgrið, men mitt í november hvørvur hon og sæst ikki aftur í tveir mánaðir.

Sjógvurin við Noregs strendur hevur almikla ávirkan á veðurlagið í landinum. Flógvur sjógvur rekur úr Atlantshavi í bæði Pólhav og Noregshav og ger lýggjari veðurlag. Veðurlagið er skiftandi, landið er stórt, og jarðfrøðiligu viðurskiftini eru ymisk. Høgu fjallaryggirnir gera, at avfallið er nógv á Vesturlandinum, og veðurlagið er meira støðugt á Eysturlandinum.

Tað er óguliga ymiskt, hvussu hitaviðurskiftini eru ymsastaðni í Noregi. Serliga trý viðurskifti gera seg galdandi:

 Breiddarstig. Jú longri norðuri, jú kaldari.
 Hæddin oman sjóvar. Tað verður umleið 0,6 °C kaldari hvørjar 100 m, vit koma upp í fjøllini.
 Teinurin frá strondini. Jú nærri strondini, lýggjari er veturin.

Býir

Høvuðsstaðurin er Oslo. Landið eystanfyri Oslofjørðin eitur Østfold. Har eru býirnir Fredrikstad, Halden, Moss og Sarpsborg. Í øllum hesum býunum eru ídnaðarvirkir. Tey flestu framleiða okkurt úr viði. Vestan fyri Oslofjørðin er Vestfold. Har eru býirnir Kongsberg, Drammen, Sandefjord og Skien. Sandefjord er reiðarabýur, við Kongsberg høgga teir silvur, og har er eisini ein vápnasmiðja. Í Porsgrunn og Rjukan gera teir salpetur. Arendal og Kristiansand eru fiskivinnubýir. Bergen er næststørsti býur í Noregi. Trondheim er gitin fyri dómkirkjuna, sum man vera ein tann vakrasta í øllum Norðurlondum. Størstu býirnar á Norðlandinum eru Narvik og Bodø. Við Kirkenes tætt við russiska markið eru stór jarnnám.

Størstu býir í Noregi 2018:

Fylkir í Norra

Noreg er býtt sundur í 11 fylki.

Svalbarð

Svalbarð er eitt felagsheiti fyri norskar íshavsoyggjar, sum liggja millum Noreg og Nórðpólin. Umleið 2,500 fólk búgva á Svalbarð. Tey flestu búgva í Longyearbyen, Barentsburg og Ny Ålesund. Longyearbyen er á oynni Spitsbergen og er fyrisitingardepil fyri oyggjabólkin. 61% av landslagnum er skriðjøklar. Tað hevur verið námsvinna á Svalbarð í meira enn 100 ár. Umframt ferðavinnu og gransking er námsvinnan týdningarmikil partur av vinnulívinum. Samlaða víddin hjá hesum oyggjunum er 62,045 km². Tað er 45 ferðir størri enn Føroyar, 44% størri enn Danmark og á leið líka stórt sum Lettland.

Politikkur
Sí eisini: Politiskir flokkar í Norra

Stjórnarskipan

Noreg er kongsveldi. Stjórnarovasti er Haraldur kongur V; Harald V kongur av Noregi saman við Haakon Magnus krúnprinsi og dóttur hansara Ingrid Alexandra, sum er nummar trý í arvafylgjuni til norsku trónuna. Núverandi norska kongshúsið er ungt. Abbi núverandi Noregs kong, Håkon VII, var í 1905 á eini fólkaatkvøðu valdur til kong eftir at samveldið við Svøríki fór í upploysn. Áðrenn hann gjørdist kongur í Noregi, nevndist hann Carl prinsur og var næstelsti sonur Fríðrikk VIII í Danmark. Núverandi Noregs kongur er triðjur í røðini í hesi ættini. Olav V ráddi fyri borgum frá 1957 til 1991, tá núverandi Harald 5. tók við. Ongantíð fyrr hevur fólksligi stuðulin til norska kongshúsið verið størri enn í 2014; ein kanning, sum Norstat hevur gjørt fyri NRK vísir, at 82 prosent av fólkinum í Noregi tekur undir við at Noreg framhaldandi skal vera eitt kongsveldi .

Í Noregi er eisini fólkaræði, t.e., at norðmenn velja, hvør skal á ting. Fjórða hvørt ár verða 169 umboð vald í Stórtingið. Allir borgarar í Noregi, sum fylla 18 ár í valárinum, ella eru eldri, hava valrætt. Stórtingið samtykkir lógirnar, sum skulu galda í Noregi, og Stórtingið velur eisini landsins stjórn. Almenna umsitingin veksur. Samfelagið verður meira og meira fjøltáttað og tískil truplari at stýra. Tí verða tey, sum arbeiða fyri bæði land og kommunur fleiri. Í privatu vinnuni verða fleiri, sum veita fólki ymsar tænastur, nevnast kunnu krambafólk, fólk í ferðavinnuni, sakførarar, v.fl. Noreg er heimsins besta land at liva í; tað vísur eitt yvirlit hjá ST, sum vísur hvussu livikorini eru í heimsins londum . Yvirlitið tekur hædd fyri m.a. livialdri, útbúgving og inntøku pr. íbúgva. Yvirlitið brúkar tøl frá 2010 til at rokna livikorini út og hevur Avstralia og New Zealand sum ávíkavist nummar tvey og trý á listanum. Danmark er á einum 19. plássi, meðan Niger, Kongo og Simbabvi eru niðast .

Skúlaskapur

Skúlarnir tróta ikki í Noregi, barnaskúli er í hvørjari bygd, og so eru nógvir fremhaldsskúlar og háskular. Í Noregi er 10 ára skúlaskylda, og øll hava rætt til 3 ára skúlagongd afturat. Tað merkir, at tey flestu ganga í skúla í minst 13 ár, áðrenn tey koma út í vinnulívið .

Javnrættindi

Noreg er ein av fyrstu tjóðum ið broytti støðu tá tað kom til kvinnu rættindi, minniluta rættindi og rættindi til kynsligan samleika. Norski javnstøðupolitikkurin hevur sum mál, at øll skulu hava somu møguleikar og sama frælsi at taka sínar egnu avgerðir, óknýtt at kyni, uppruna, átrúnaði, førleika og seksuellari orientering. Eins og í Íslandi, Finnlandi og Svøríki er norska javnstøðuøkið í trimum pørtum: Barne- og Likestillingsdepartementet (BLD) varðar av javnstøðu- og diskrimineringsøkinum. Likestillings- og diskrimineringsombudet (LDO) er stovnur undir Barne- og Likestillingsdepartementet. Ein sjálvstøðug nevnd, Likestillings- og diskrimineringsnemnda, tekur sær av kærumálum og viðgerðum, ið koma gjøgnum diskrimineringsumboðið.

Norra er heimsmeistari í javnstøðu. Tað vísir ein kanning frá World Economic Forum í 2008 . Granskarar hava mett londini eftir hvussu kvinnur hava atgongd til útbúgving, heilsu, politiska makt og pengar. Noreg liggur ovast á javnstøðulistanum, beint framman fyri Finnland. Á triðja plássi liggur Svøríki. Danmark er nummar sjey á listanum . Samkynd kunnu giftast í Noregi; Norra fær kynsleyst hjúnalag í 2008, og samstundis sleppa samkynd at ættleiða børn. Hóast tað gjørdist lógligt hjá samkyndum og tvíkyndum monnum at geva blóð í Svøríki í 2010, og í Stóra Bretlandi í 2011, hevur Norra enn ikki valt at broyta lógina . Hóast samkyndir og tvíkyndir menn ikki at sleppa at geva blóð, so sleppa samkyndar og tvíkyndar kvinnur væl tað.

Yvirgangur

Óttin fyri yvirgangi í Noregi í 2012 er so mikið stórur, at stjórnin hevur kunnað fleiri stórtingslimir um vandan fyri yvirgangi . Løgmálaráðharrin, Grete Faremo, og verjumálaráðharrin, Anne-Grete Strøm-Erichsen, vóru tann 1. oktober 2012 á einum loyniligum fundi við uttanríkis- og verjunevndina hjá Stórtinginum, har tær kunnaðu um økta vandan fyri yvirgangi. Ráðharrarnir nevndu nøvnini á fleiri islamistum, sum kunnu hugsast at ætla at fremja yvirgang. Sum skilst er hetta fyrstu ferð, at upplýsingar um navngivnar persónar verða latnar á einum slíkum fundi. Við á fundinum vóru eisini umboð fyri fregnartænastuna hjá politinum, PST, og fregnartænastuna hjá herinum. Hildið verður, at umleið 40 persónar í Norra verða mettir at vera møgulig vandamikil yvirgangsfólk. Nøkur teirra eru norðmenn, sum hava vent um til islam. Hini eru fólk, sum eru ættað úr Afganistan, Pakistan, Irak, Somalia, Tunesia og Algeria. Sambært fregnartænastunum hjá løgregluni og verjuni hevur óttin fyri yvirgangsálopum í Noregi ongantíð verið størri enn í 2012.

Brotsverk

Millum tær mongu talvur, sum hava sett sær fyri at lýsa heimsins londum, er "Global Peace Index", ið heftir seg við vandamál, at liva í ymsu londunum. Í 8 ár hevur Institute for Economics and Peace (IEP) skipa henda lista, sum vísur at Irak er ótryggasta landið at liva í og Noreg er tryggasta land í øllum heiminum . Fyrningarfreistin fyri dráp og álvarslig brotsverk kann gerast søga í Noregi. Tað merkir, at ein brotsmaður ongantíð sleppur undan revsing. Stórtingsnevndin við løgmálum fer væntandi í mars 2014 at atkvøða um at beina burtur 25 ára fyrningarfreistina í álvarsligum brotsverkum. Tað er Kristiligi Fólkaflokkurin, sum hevur lagt uppskotið fram. Flokkurin vil beina burtur fyrningarfreistina í álvarsligum málum sum siðamisbroti, neyðtøku- og drápsmálum. "Eg eri troyttur av at síggja, at brotsmenn sleppa at ganga leysir, tí revsimál eru fyrnað", sigur framsøgumaður Jan Arild Ellingsen hjá norska Framburðsflokkinum. Framburðsflokkurin legði eitt líknandi uppskot fyri Stórtingið í 2013, men tá hendi onki meira, tí uppskotið skuldi takast við í ein størri "pakka" . Roknað verður við, at meiriluti fæst fyri uppskotinum at burturbeina fyrningarfreistirnar fyri álvarslig brotsverk í Noregi .

Skøkjulevnaður

Skøkjulevnaður er ólógligur í Norra. Í Noregi verður skøkjulevnaður mettur sum harðskapur móti kvinnuni, og hetta varð bannað við lóg í 2008. Alsamt fleiri norðmenn verða tiknir fyri at keypa sex frá skøkjum. Norska løgreglan hevur t.d. í 2008 tikið 260 menn. Fleiri enn 95 % av teimum norsku prostitutieraðu eru útlendingar; flestu skøkjurnar í Noregi eru úr Nigeria og Eysturevropa .

Búskapur

Sum heimsins fimtistørsti oljuframleiðari er Noreg á 23. plássi millum heimsins týdningarmestu búskapir. Strondin í Noregi er long, og sjógvurin hevur altíð havt stóran týdning. Nógv tættbygd pláss eru á vesturstrondini og í Tróndaløgum. Jarðgass og olja hava stóran týdning hjá teimum, sum búgva á vesturstrondini. Og flest øll í Norðurnoregi liva av fiskavinnu. Arbeiðsplássini í bæði fiskivinnuni og landbúnaðinum eru nógv fækkað seinastu árini. Nú arbeiðir bara 30. hvør norðmaður í hesum vinnum. Tað eru 2,9 % .

Tá ið komið varð fram á olju og gass í Norðsjónum í 1969, hevði tað stórar búskaparligar broytingar við sær í Noregi, og landið er nú størsta oljuland í Evropa. Mong túsund fólk starva í oljuvinnuni, annaðhvørt á boripøllum, á reinsiverkum ella í smiðjum, ið gera til dømis skip og pallar til oljuvinnuna. Noreg selur hinum londunum í Evropa meginpartin av oljuni og gassinum. Mong fólk arbeiða í ídnaðinum, týðandi vinnuvegir eru skipasmíð, námsvinna og oljuvinna.

Handilsflotin í Noregi er ein av heimins størstu. Mong túsund fólk arbeiða á skipasmiðjum og sigla við farmaskipum og ferjum, sum javnt og samt sigla ímillum býirnar og oyggjarnar á vesturstrondini. Størsti havnabýur er høvuðsstaðurin, Oslo. Sløk hálv millión fólk búgva í hesum ferðarmikla býi, sum er mentunarligur, útbúgvingarligur og íðnaðarligur miðdepil í landinum.

Í 2004-2014 hevur virðisøkingin í Norðurnoregi verið tvær ferðir størri enn nakra aðrastaðni í landinum. Í Norðurnoregi hevur tann árligi vøksturin verið 9 % ímóti 1,5 % longri suðuri í landinum. Vinnugreinarnar, sum hava givið Norðurnoregi so stóran fyrimun, eru olja og gass, fiskivinna og aling, sjóvinna, flutningur og námsvinna. Hetta kemur fram í einari frágreiðing, um greiningarfyritøkan Oslo Economics og norska reiðarafelagið Rederiforbundet hava skrivað í februar 2014 eftir at hava kannað virðisøkingina í teimum norðastu økjunum í arktisku londunum Noregi, Kanada, USA og Russlandi. Kanningin vísir eisini, at virðisøkingin í Norðurnoregi hevur verið størri enn í norðurøkjunum í hinum londunum .

Landbúnaður

Bara uml. 3 % av landinum er dyrkað. Veðrið setur harðar treytir fyri landbúnaði í Noregi. Tað er kalt og grýtut lendi, so tað er fáastaðni, at landbúnaður fæst at kasta nakað av sær. Landslagið er betri til beiti. Tí hava flestu bøndur í Noregi kríatúr. Helst seyður trívst væl, tí seyður kann ganga í brattlendi. Seyðurin er bara inni, tá ið nógvur kavi liggur.

Hóast ikki meir enn uml. slakur triðingur av Noregi er undanvelt, so livir 20 % av fólkinum av landinum, men tá er skógbrúkið uppíroknað. Besta jørðin er á eysturlandinum, í Eysturdalinum, Gudbrandsdalinum og Valdres. Har eru summir garðarnir heilt stórir, og teir velta bæði hveiti og bygg, annars er havri tað kornslagið, sum verður mest velt í Noregi. Røtur og eplir verður velt um alt landið. Av tí teir hava so góðan summarhaga, hava norsku bøndurnir nógv neyt, harfyri mugu teir eisini hava nógv hoyggj, og grasbøurin er tí bæði stórur og væl umsitin. Í teimum sløttu dølunum á eysturlandinum brúka teir maskinamboð, men nógvastaðni er bøurin so brattur, at hann má sláast við líggja. Oftast liggur eitt strekki av skógi til garðarnar, og nógvur bøndur fáa tá líka nógv burtur úr skóginum sum tað, garðurin annars gevur av sær. Trøini verða høgd um heystið og veturin, síðan draga teir tey út á áarbakkarnar, og tá ið toybilið kemur um várið, verða tey floytt oman eftir ánni til sagvirkini, sum standa niðri í slættadalinum, har sum áin rennur møk. Ikki ber til at lata trøini reka, sum tey vilja, nakrir menn mugu fara við og ansa eftir, at tey koma ikki føst. Hesir menn, floytarar teir kalla, mugu vera bæði kvikir og djarvir, tí ikki er sjáldan, at teir noyðast út eftir stokkunum til at loysa, tá ið onkur stokkur er komin tvørtur fyri og heldur øllum fylgsninum. Tær áirnar, sum einamest viður verður floyttur eftir, eru Lågen í Gudbrandsdalinum og Glommen í Eysturdalinum. Nógv av viðinum verður útflutt sum hølvað og tilsagað timbur, men nógv verður eisini brúkt sum ráevni á ymsum ídnaðarvirkjum, ella smiðað til møblar og annað í sjálvum landinum. Á summum ídnaðarvirkjunum mala teir viðin sundur og gera hann til sellulosu, og úr henni kann fáast ymiskt, til dømis filmar, kunstsilki, spreingievni o.a.

Eystan og sunnan fyri Tróndheimsfjørðin er slættlendi, og har eru enn sum fyrr nógvir og stórir garðar. Á summum av hesum gørðunum fáa teir ovurhonds nógv hoyggj. Í Norðurnoregi eru garðarnir oftast heldur smáir, og tað vanliga er, at bøndurnir, ið hvussu er teir, sum sita nær við strondina, rógva út, tá ið tað ber teimum til. Norðast í Noregi á Finnmarkini búgva sámarnir. Teir liva av reindjórahaldi. Um veturin ganga djórini inni á heiðunum og skava sær mosa upp undan kavanum, og um summarið reka teir tey oman móti strondini. Í hørðum vetrum, tá ið skari legst á kavan, fara tey at svølta, og tá er skjótt til at tey fara burtur av leið. Men tá er vandi fyri hond, tí úlvarnir leggjast á tey, og sámarnir munna hala avstað við hundum at leita. Tey seinnu árini hava teir roynt at fáa hoyggj sunnanífrá, tá ið ringast hevur staðið til. 150 djór má ein maður hava, fyri at húskið kann hava nóg mikið til at liva av. Fyrr búðu sámarnir altíð í tjøldum, men nú eru teir flestu búfastir.

Ídnaður

Koli er lítið til av í Noregi, men jarn høgga teir í fleiri støðum, málmurin er kortini ikki nær so góður sum tann svenski, teir rokna við, at tað eru ikki meira enn 30 % av reinum jarni í honum, tað mesta verður selt av landinum. Kopar er í fleiri støðum, bestu námini eru við Rørås. Við Kongsberg høgga teir silvur, djúpasta holið er 1000 m undir jørð. Mesta grótið í Noregi er granitt, hetta er bæði hart og vakurt grótslag. Tætt við býin Halden hava teir ovurhonds stórt gróthol. Har verður grótið sagað ella høgt til flísar ella laðingargrót, og síðan verður nógv av tí selt til ymis lond. Summastaðni er eitt annað grótslag, sum eitur skifer, tað verður sagað til taksteinar. Til drívkraft í ídnaðarvirkjunum brúka teir allastaðni elmegi, og hon trýtur ikki í Noregi. Fossarnir eru bæði stríðir og nógvir og elvirkini mong. Eitt tað størsta elverkið er við Rjukanfossin á Suðurlandinum. Har gera teir ovurhonds nógv kálksalpetur. Nógvur ídnaður virkar vøruúrdráttir úr bæði fiskivinnu og landbúnaði. Nevnast kunnu t.d. sláturvirki, mjólkarvirki og virki, sum súlta grønmeti og frukt. Nevnast kunnu eisini virki, sum gera ymsar útdráttir úr fiski o.ø. Norðmenn fáa nógva orku úr náttúruni. Teir fáa t.d. ravmagn úr vatnorku. Noreg er eitt av teimum fáu londunum í heiminum, sum fær alla el-orku sína úr vatnorkuverkum.

Norðmenn fáa uml. 12 ferðir so nógva jarðgass og olja, sum teir brúka sjálvir. Meginparturin verður tískil fluttur út. Síðani fyrsta oljukeldan, Ekofisk, varð funnin á norska landgrunninum í 1969, hevur oljuvirksemið otað seg longur og longur norður eftir framvið norsku strondini. Í dag fevnir leitingin eisini um økini heilt har norðuri í Barentshavinum. Men tað finnast eisini undantøk tvs. øki, har mótstøðan móti oljuleiting hevur verið so mikið stór, at tað hevur ikki eydnast oljumyndugleikanum at fáa grønt ljós frá Stórtinginum til at lata upp t.d. leiðirnar við Lofoten, Vesterålen og Senja fyri oljuleiting og eftir tað framleiðslu. Flokkarnir í Stórtinginum eru ósamdir um í heila tikið at loyva leiting í hesum økinum, ið er ríkt fiskiøki og sera náttúruvakurt. Arbeiðaraflokkurin, Høgra og Framburðsflokkurin eru fyri leiting. Sosialistiski Fólkaflokkurin, Miðflokkurin, Vinstri og Kristiligi Fólkaflokkurin eru ímóti . Higartil hevur tað so ikki verið møguligt at fáa meiriluta fyri oljuvirksemi í økinum.

Fiskiskapur

Av tí fólkinum, sum býr úti við norður- og vesturstrondina, livir tað mesta av hvalaveiði, fiskiskapi ella sigling. Fiskurin trýtur ikki fram við norsku strondini. Á Sørlandinum fiska teir nógvan makrel. Um summarið fáa teir hann í gørnum, sum verða sett um kvøldið og tikin uppaftur morgunin. Um heystarnar kemur makrelurin inn á firðirnar, og tá kasta teir nót eftir honum. Á Vesturlandinum er tað toski og sild, teir royna eftir. Í januar mánað koma sildatorvurnar inn móti Mørustrondini, og so geva tær seg so við og við suður við landinum. Sildin verður fingin bæði við snurpunót, og, tá ið torvurnar geva seg heilt inn á firðirnar, við vanligari nót. Fitisildin kemur um heystið og stendur fram við allari vesturstrondini líka norður í Finnmarkina. Nógv av sildini verður saltað, og nakað verður lagt í blikk, men meginparturin fer til sildaoljuvirkini og verður gjørt til t.d. sildamjøl ella sildaolju.

Nú kraftblokkur meira og meira verður settur í veiðiskipini, og teir kunna nýta bæði betri og størri nótir, kann hetta økja nógv um veiðinøgdina. Toskur fæst fram við allari vesturstrondini, men bestu miðini eru norðuri við Lofoten og Møre. Januar til apríl er besta tíðin har norðuri, tá kemur fiskurin inn at gýta og stendur ofta tættur á grunnunum. Tá leita smærri og størri før av øllum norðurlandinum til Lofoten. Í øllum bygdum har norðuri, sum hava so fræga bryggju, at skip fáa lagt at, yðjur við fólki, og tað er sum lívið er vaknað av nýggjum aftan á tann myrka veturin. Sum allastaðni verður nú í Noregi meira og meira av tí fiski, sum kemur feskur til lands, skorið til flak og útflutt í frystum líki. Størsta flakavirkið í Noregi er Findus í Hammerfest, sum føroyskur verkfrøðingur hevur verið uppií at leggja til rættis . Nakað av fiskinum verður saltað og selt sum saltfiskur til t.d. Italia og onnur lond, ella hann verður virkaður til klippfisk og seldur til Brasil ella Spania. Men nógv verður bara flakt og síðan hongt upp at turka. Norðmenn selja eisini hópin av turrum fiski til lond í Afrika.

Eitt annað gott fiskipláss er norðuri í Finnmarkini. Um várarnar kemur eitt lítið laksaslag, sum eitur loddan, inn á firðirnar at gýta, og toskurin gongur aftan á hana. Hesa árstíðina kunna teir fiska heilt nógv har norðuri. Men Íshavið er svikaligt, og ikki er tespiligt, tá ið hann brennur á við kavaroki og stormi av útnyrðingi. Men tað er ikki bara fram við strondini, at norðmenn royna. Summir leita eisini til Hetlands ella Føroya, og summi línuskipini royna í Eystur- og Vesturgrønlandi og føra góðan fong av toski og kalva heim. Í norsku áunum er væl til av bæði eyrriða og laksi, og helst norðuri í Troms veiða teir hópin av laksi. Í vøtnunum er nógvur eyrriði, og menn fáa hópin av peningi frá fremmandum sílafiskarum, sum leiga sær rætt at fiska.

Kópi skjóta norðmenn nakað av. Tey skipini, sum veiða kóp, royna heilt norðuri í Íshavinum, og teir skjóta kópin á ísinum. Hetta er vandamikil veiða, og skipini mugu vera ógvuliga sterkt bygd. Fyrr skutu norðmenn hópin av stórhvali í Íshavinum, men hann minkaði so nógv, at tað loysti seg ikki. Teir góvust kortini ikki, men fóru líka suður í sunnara Íshavið at royna. Fyrst høvdu teir støð á nøkrum oyggjum har suðuri, sum taka við hvalunum frá hvalastingarunum til at skera upp og og viðgera teir, meðan onnur skip flyta útgerð til teirra. Flestu av hesum flótandi hvalakókaríunum, teir kalla, eru úr Sandefjord í Vestfold.

Afturat tí stóra fiskiflotanum hava norðmenn eitt ógvuliga stórt tal av farmaskipum, norski handilsflotin er millum teir størstu í heiminum. Nógv av hesum skipunum sigla millum ymsar havnabýir í Evropa og pláss í øðrum heimspørtum, og tað kunna ganga ár ímillum, at tey eru heima í Noregi. Tey seinnu árini hava teir bygt nógv tangaskip, sum sigla við olju frá oljulondunum. Summi av teimum eru ógvuliga stór, upp um 100 000 tons, og norsku reiðaravirkini vinna stórpening frá siglingini.

Afturat vanligu fiskivinnuni, hevur eitt nýtt slag av fiskivinnu tikið seg upp seinastu 30 árini. Tað er aling. Alararnir hava fisk í "fjósi" . Teir hava fisk í stórum nótum úti á sjónum. Henda "nýggja" vinna hevur havt stórar trupulleikar at dragast við. M. a. hava nógvar fiskisjúkur gingið í alibrúkunum. Men nú eru norðmenn um at fáa bast sjúkunum, so nú fáa alarar tikið nógvan fisk hvørt einasta ár. Og nú er eisini aling tryggari vinnuvegur enn vanlig fiskivinna.

Skógbrúk

Umleið 40 % av Noregi eru skógvaksin. Góð nytta fæst burtur úr skóginum. Trøini verða feld og brúkt í bæði pappírsvinnuni og byggivinnuni. Sumt verður eisini tikið til brenni. Tí er skógarvinnan tryggasta inntøka hjá nógvum bóndum.

Handilsviðurskifti

Í 2010 seldu norðmenn tænastur og vørur fyri 137,0 mia. $ í útlondum, og teir keyptu 74,0 mia. $ . Tað er heilt nógv, afturímóti øðrum londum. Meiri enn helvtin av norska vøruútflutninginum eru olja og jarðgass. Uttanríkishandil Noregs er grundaður á náttúrutilfeingið, á málm og onnur steinsløg, fiskivinnu, skógarvinnu og fossamegi. Nú er búskapurin mest bundin av oljuvinnuni. Stórur partur av útflutninginum er orka, olja og gass.

Hesi lond handlar Noreg við (sbrt. CIA World Factbook 2009 ):

Samferðslukervi

Tað sigur seg sjálvt, at í so fjallbygdum landi sum Noreg er torført at gera vegir. Teir hava skjótgangandi skip at sigla millum størstu býirnar, og so sigla smærri før til tey smærru plássini. Men teir hava eisini langar vegir og jarnbreytir. Jarnbreytin millum Bergen og Oslo er soleiðis 500 km. Hendan jarnbreytin var ógvuliga torfør at leggja, nógvastaðni vóru djúpar gjáir fyri, sum teir máttu byggja brúgvar tvørturum, og í nógvum støðum máttu teir spreingja seg ígjøgnum fjøllini. 178 tunlar eru á vegnum, og tann longsti er 5 km langur. Í stórkava um veturin er torført at fáa koyrt, teir brúka kavaplógv, men viðhvørt kunna fannirnar vera so stórar, at tær heldur ikki koma fram. Ein enn longri jarnbreyt er tann millum Trondheim og Oslo. Bilvegirnir eru nógvir, nú mesta samferðslan millum bygdirnar er við bili. Síðstu 50 árini hevur flogferðslan í Noregi sum aðrastaðni fingið størri og størri týdning. Størstu flogstøðirnar eru Gardemoen-støðin í Oslo og Flesland í Bjørgvin . Tað eru kortini ikki øll flogfør, sum seta seg á landi. Summi bæði seta seg og taka seg á flog av sjónum, og hetta slagið verður nakað brúkt í Norðurnoregi.

Av tí at so lítið fólk býr í Noregi, og landið er smalt og langt, verður ofta langt at flyta fólk og farm. Fyrr var næstan allur tungur farmur fluttur við skipi. Flutningur yvir land gekk seint og var ótryggur. Fjøll og djúpir dalar, og ikki at tala um kavan um veturin, elvdu til stórar trupulleikar. Seinastu árini eru íløgur lagdar í berghol og vegir. Tí ber til at koyra nógvastaðni um veturin nú, har ikki var hugsingur um at fara fyrr. Tí verða farmur og fólk mest flutt við bili nú á døgum. Er langt at fara, eru bæði flogfør og tok til at taka.

Fólkið

Norska fólkið, næstu frændur okkara, er yvirhøvur eitt arbeiðssamt og djarvt fólk. Um norsku sjómenninar verður sagt "der fartøj flyte kan, der er han første mann" , og fleiri av teimum gitnastu kanningarmonnunum í Polarlondunum hava verið norðmenn. Trúgvin er sum í hinum Norðurlondunum tann lutherska. Í norðastu fylkjunum er mesta fólkið sámar. Í 2008 fluttu tilsamans 66 961 fólk til Noregs. 23 615 norðmenn fluttu í útlond . Mest nýttu nøvn í Norra í 2008 eru gentunavnið Linnea og dreingjanavnið Lukas. Árið fyri vóru hesi Sara og Mathias. Annars eru hesi ofta ovarliga á listanum: Markus, Jakob, Jonas, Emma, Thea og Nora. Tekur man Oslo burturúr, so er ein munur at síggja. Nógv mest nýtta dreingjanavn í Oslo er Mohammad. Triðja hvørt barn í Oslo kemur frá ikki-norskari bakgrund.

Fyrst í 2014 hevur Noreg 25 000 fleiri menn enn kvinnur. Men fyri tíggju árum síðani vóru 39 000 fleiri kvinnur enn menn . Av londunum í Evropa við einum fólkatali yvir eina millión, eru Noreg og Írland tey einastu londini sum hava yvirskot av monnum. Í Noregi eru 49,7 % kvinnur, sum merkir, at tað í 2014 eru 990 kvinnur fyri hvørjar 1000 menn.

Í Noregi er málsliga støðan tann, at har eru fleiri stig av almennum málum: norskt (tvey málsnið: bókmål og nýnorskt), sámiskt (trý skriftmál: norðursámiskt, lulesámiskt og suðursámiskt), kvenskt, romani og norskt teknmál. Sámiskt er almenna málið í hesum kommunum: Kautokeino, Karasjok, Kåfjord, Nesseby, Porsanger, Tana, Tysfjord og Snåsa.

Sámar

Sámar eru upprunafólk, sum hevur síni siðbundnu búsetingarøkir í Norra, Svøríki, Finnlandi og Russlandi. Noreg skráseta ikki etnisitet, og tí eru eingi almenn tøl fyri, hvussu nógvir sámarnir eru í tali. Men mett verður, at 40-60.000 sámar eru í Norra. Flestu teirra búgva í tí siðbundna sámiska búsetingarøkinum í Mið- og Norðurnorra. Teir siðbundnu vinnuvegirnir hjá sámum eru sum hjá øðrum upprunafólkum tætt knýttir at náttúruni og týdningarmiklir mál- og mentanarberar. Av týdningarmiklum vinnuvegum í sámiskari mentan kunnu nevnast fiskiskapur, veiða, savning, handverk og reindýrahald.

Náttúra

Náttúruvernd

Stórur partur av Noregs landi er hagi og skógur, og helst í fjøllunum og ónomin náttúra. Hesi øki eru ógvuliga viðkvom og tola erlítla dálking. Súrt regn og geislavirkið avfall hóttir áir, vøtn og skóg. Tí taka norðmenn dyggiliga undir við millumtjóða náttúruvernd. Av tí at Noregs náttúra er so egin og fjølbroytt, hevur Noreg millumtjóða skyldu at verja plantur, náttúru og sjáldsom djór, til dømis jervin.

Gróður

Á láglendinum í Suðunoregi veksur leyvskógur og annar vøkstur, ið trívst væl í hita. Vanligasti skógurin í Noregi er nálaskógur, bæði grann og fura, lyngur og mosi grør ímillum trøini. Ovast í líðunum veksur bjarkskógur, og har er nógvur soppur. Í fjøllunum er fjølbroyttur vøkstur, í neðra er pílur, lyngur og dvørgbjørk, í erva aktisk frosmýri, og har vaksa bara harðbalnar smáar urtir, til dømis rýpuber og fjallabrúður. Ovast á fjøllum við jøklarnar er als eingin vøkstur. Skógur veksur ikki í arktiskum veðurlagi.

Dýralívið

Mong dýr í Noregi hava lagað seg eftir arktiskum veðurlagi - jervur, læmingur, reindýr, fjallarevur og snjóugla, sum eru norðast og hægst á fjøllum. Í skóginum eru t.d. hara, revur og elgur. Har byggja rovfuglar, til dømis falkur, heykur og ugla, og smáfuglar í stórum tali. Sunnari í landinum, har veðurlagið er lýggjari, eru grevlingur, stálormur og rádýr. Við strondina er vaðfuglur, sjófuglur og másafuglur, og í sjónum er sumstaðni hvalur og kópur. Nógvastaðni fram við sjónum eru fuglabjørg, har bjargafuglur og svartfuglur byggir í meingi. Vantandi føði av ovurfiskiskapi, oljudálking og umhvørviseitran hevur borið við sær, at bjargafuglurin síðan miðskeiðis í sjeytiárunum er minkaður í stórum.

Bjarnirnar í Norra verða alsamt færri, meðan talið á úlvum økist. Tað vísir ein frágreiðing frá Rovdata í 2013 . Í 2012 vóru 137 bjarnir í Norra, og var tað ein afturgongd, samanborið við 2011, tá tær vóru 151 í tali. Í 2010 vóru 166 bjarnir í Norra. Hinvegin verða úlvarnir alsamt fleiri í tali, og í 2013 er talið mett til at liggja millum 64 og 77, samanborið við tølini fyri einum ári síðani, tá teir vóru millum 56 og 64 í tali .

Mentan
Høvuðsgrein: Norsk mentan

Klæði

Norðmenn eru sera fegnir um tjóðbúnan. Gomlu búnarnir eru ikki teir somu í hvørjari bygd. Farið verður í tjóðbúna, tá ið veitslur eru, til dømis barsil, brúdleyp ella 17. mai. Tjóðardag Noregs, 17. mai, ganga børnini skrúðgongu.

Tónleikur

Norskur fólkatónleikur hevur uppruna sín í gerandisvinnuni. Frá ærgishaldi á fjøllunum stava gomul ljóðføri, til dømis nævurlúrður og bukkahorn, og sermerktir sanghættir, til dømis kulokk og kauking. Fólkatónleikurin var nær knýttur at dansi, og ljóðførini, tey nýttu, vóru til dømis landleiki, munnhørpa og hardingfiól. Sámar hava egnan fólkatónleik joyk.

Eitt tað mest kenda tónaskaldið er Ole Bull. Bert fýra ára gamal byrjaði hann at spæla á fiól. Og tá ið hann var so dánt tilkomin, fór hann á ferð við fiól síni. Hann vitjaði størstu býirnar í USA og Evropa, fagnaður av øllum fyri tónleik sín. Av tónaskaldskapi hansara man lagið til "Sæterjentenes søndag" vera tað best kenda.

Edvard Grieg var ein av kendastu tónlistamonnunum í Noregi.

List

Týdningarmesta íkast Noregs til alheims byggilist eru tær sermerktu stavkirkjurnar. Byggihátturin er úr víkingaøld. Røros er á alheims tjóðminnaskránni hjá UNESCO, eins og bryggjan í Bjørgvin, stavkirkjan í Urne og helluristirnar í Alta.

Av teim norsku listamálarunum skal Johan Christian Dahl verða nevndur. Mynd hansara "Ein bjørk í ódn" verður mett at vera ein av hansara bestu. "Brúðarferðin í Hardanger" eftir listamálararnar Hans Gude og Adolph Tidemand er eisini tiltikin. Sum myndhøggari var Gustav Vigeland tann kendasti. Standmyndir hansara eru til skjals í Vigelandsparkini í Oslo.

Bókmentir
Bjørnstjerne Bjørnson var ein norskur rithøvundur, sum í 1903 fekk Viriðslønin Nobels í bókmentum, og gjørdist fyrsti noregsmaður at vinna hana. Saman við Henrik Ibsen, Jonas Lie, og Alexander Kielland, er Bjørnson mettur at vera ein av teimum Fýra Stóru í norskum skaldskapi. Bjørnson hevur skrivað nógv, bæði av songum, sjónleikum, søgum og skaldsøgum. Av søgum munnu "Synnøve Solbakken", "Arne", "En glad gut" og "Faderen" vera best kendar. "Ja, vi elsker dette landet", sum hevur verið tjóðsangur Noregs síðan 1864, er eisini verk hansara.

Henrik Ibsen man ivaleyst vera væl kendur frá yrkingini "Terje Viken". Hann hevur eisini skrivað "Peer Gynt" og "Et Dukkehjem". Magnus Brostrup Landstad, ið var prestur í Telemark, savnaði eina mongd av fólkavísum. Hann var eisini stórt sálmaskald. Peter Christen Asbjørnsen gav út Norske huldreeventyr og folkesagn i tveimum bindum, og samarbeiddi við Jørgen Moe um fólkaævintýrini. Teir hava savnað eina nøgd av gomlum ævintýrum og søgnum, og bøkur teirra hava verið hugnaligur lesnaður hjá børnum kring alt Noregs land og longur enn.

Keldur

Slóðir

Evropa
Skandinavia

Noreg


Kaliwatan sa ito ang Hypostomus ericae. Una ning gihulagway ni Hollanda Carvalho ug Weber ni adtong 2005. Ang Hypostomus ericae sakop sa kahenera nga Hypostomus, ug kabanay nga Loricariidae.

Kini nga matang hayop na sabwag sa:
 Habagatang Amerika

Walay nalista nga matang nga sama niini.

Ang mga gi basihan niini

Isdangtunay
Isdangtunay sa Habagatang Amerika
Hypostomus

Hypostomus ericae


Toxopsiella nelsonensis là một loài nhện trong họ Deinopidae. T. nelsonensis được miêu tả năm 1979 bởi Raymond Robert Forster.

Chú thích

Tham khảo

Toxopsiella

Toxopsiella nelsonensis


An Pyramidobela agyrtodes in uska species han Lepidoptera nga ginhulagway ni Edward Meyrick hadton 1927. An Pyramidobela agyrtodes in nahilalakip ha genus nga Pyramidobela, ngan familia nga Oecophoridae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Pyramidobela

Pyramidobela agyrtodes


Branjina (mađ. Baranyakisfalud, njem. Kleindorf) je naseljeno mjesto u sastavu općine Popovac, Osječko-baranjska županija, Republika Hrvatska.

Historija

Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazila se u sastavu stare općine Beli Manastir.

Stanovništvo

Na popisu stanovništva 2011. godine, Branjina je imala 322 stanovnika.

Popis 1991.

Na popisu stanovništva 1991. godine, naseljeno mjesto Branjina je imalo 633 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava:

Literatura

  Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine.
 Knjiga: "Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima, autor: Jakov Gelo, izdavač: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, 1998., , ;

Reference

Vanjski linkovi

Naselja u Hrvatskoj
Naselja u Osječko-baranjskoj županiji

Branjina


Huyện Koteleva (, chuyển tự: Kotelevas'kyi raion) là một huyện của tỉnh Poltava thuộc Ukraina. Huyện Koteleva có diện tích 795 kilômét vuông, dân số theo điều tra dân số ngày 5 tháng 12 năm 2001 là 21564 người với mật độ 27 người/km2. Trung tâm huyện nằm ở Kotelva.

Tham khảo

Huyện của Ukraina
Tỉnh Poltava

Koteleva (huyện)


An Ectatosia maculosa in uska species han Coleoptera nga ginhulagway ni Fisher hadton 1935. An Ectatosia maculosa in nahilalakip ha genus nga Ectatosia, ngan familia nga Cerambycidae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Ectatosia

Ectatosia maculosa


Psiloderces pulcher là một loài nhện trong họ Ochyroceratidae. Loài này phân bố ở Borneo.

Chú thích

Tham khảo

Psiloderces
Loài đặc hữu của Borneo

Psiloderces pulcher


Sigle
 Certificati del Tesoro in Euroscudi (CTE): titoli di stato emessi in euroscudi (ECU) con scadenze tra i 4 e gli 8 anni
 Committee on Trade and the Environment – comitato per il commercio e l'ambiente dell'Organizzazione Mondiale del Commercio
 Cooperazione territoriale europea – obiettivo nell'ambito dei Fondi strutturali dell'Unione europea
 Centrale termoelettrica - impianto industriale che converte l'energia chimica di un combustibile in energia elettrica

Geografia
 CTE – sigla della Central Expressway, autostrada di Singapore

Codici
 CTE – codice aeroportuale IATA dell'aeroporto civile di Carti (Panama)

Cte


An Banisia venustula in uska species han Lepidoptera nga ginhulagway ni Warren hadton 1905. An Banisia venustula in nahilalakip ha genus nga Banisia, ngan familia nga Thyrididae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Banisia

Banisia venustula


Na Teoria dos nós, o nó 7,2 é um dos sete nós primos com sete cruzamentos.

O nó 72 é inversível, mas não ambiquiral. Seu polinômio de Alexandre é:

seu polinômio de  Conway é:

e o seu polinômio de Jones é:

Exemplo

Veja também
Nó de Torção

Referências

Topologia
Nós

Nó 7,2


En Triplestore eller RDF-database lagrer data i sæt, som er sammensat af tre led: subjekt-prædikat-objekt, til forskel fra en Relationel database, der strukturerer data i tabeller med kolonner og rækker. Datastrukturen i en Tripelstore er specificeret i Resource Description Framework, et sæt af standarder, sammenfattet i en W3C Recommendation fra 2014.

Som SQL er forespørgselssproget i en Relational database, er SPARQL forespørgselssproget i en Triplestore.

Flere Triplestore databaseservere er tilgængelige, eksempelvis open source Apache Jena Fuseki
og Parliament; se den omfattende liste på engelsk Wikipedia: Comparison_of_triplestores

Referencer

Se også
 Mathias Bonduel: RDF triplestores and SPARQL endpoints, LDAC summer school 2019 – Lisbon, Portugal

 Databaser
Semantisk web

Triplestore


An Sebastes maliger in uska species han Actinopterygii nga syahan ginhulagway ni Jordan ngan Gilbert hadton 1880. An Sebastes maliger in nahilalakip ha genus nga Sebastes, ngan familia nga Sebastidae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Mga sumpay ha gawas

Sebastes

Sebastes maliger


Tahoma è un carattere humanist sans-serif disegnato da Matthew Carter per la Microsoft Corporation nel 1994, la prima distribuzione, insieme con il Verdana, fu all'interno di Windows 95.

Tahoma è molto simile al Verdana ma con un corpo più stretto, un contrasto meno accentuato, minor spazio tra le lettere e un set di caratteri Unicode più completo.

Sebbene spesso comparato con il carattere Frutiger, anch'esso di tipo humanist sans-serif, in un'intervista fatta da Daniel Will-Harris, Matthew Carter ha dichiarato che vi sono delle somiglianze con il più vecchio Bell Centennial.

Il Tahoma è il carattere di default per Windows 2000, Windows XP e Windows Server 2003 (sostituisce il MS Sans Serif) ed è anche usato nel SEGA Dreamcast.
Essendo presente nella libreria di caratteri predefinita sia dei Pc sia dei Mac questo carattere è spesso usato come alternativa all'Arial.

Note

Altri progetti

Collegamenti esterni
 Informazioni sul font Tahoma (Microsoft typography)

Caratteri senza grazie

Tahoma


Esta é uma lista de representantes permanentes da Macedónia do Norte, ou outros chefes de missão, junto da Organização das Nações Unidas em Nova Iorque.

A Macedónia do Norte foi admitida como membro das Nações Unidas a 8 de abril de 1993.

Ver também
 Lista de representantes permanentes junto das Nações Unidas em Nova Iorque
 Missões diplomáticas da Macedônia do Norte

Referências

Ligações externas

 *
Macedónia
Relações exteriores da Macedónia do Norte

Lista de representantes permanentes da Macedónia do Norte nas Nações Unidas


Kaliwatan sa karpa ang Saurogobio gymnocheilus. Una ning gihulagway ni Lo, Yao ug Chen ni adtong 1998. Ang Saurogobio gymnocheilus sakop sa kahenera nga Saurogobio, ug kabanay nga karpa.

Kini nga matang hayop na sabwag sa:
 Pangmasang Republika sa Tsina

Walay nalista nga matang nga sama niini.

Ang mga gi basihan niini

Karpa
Karpa sa Pangmasang Republika sa Tsina
Saurogobio

Saurogobio gymnocheilus


Tboli (aprox. ), ou Tagabili ou T'boli, é uma língua Austronésia falada na ilha de Mindanao, sul das Filipinas, principalmente na província  Cotabato do Sul, mas também nas províncias vizinhas de Sulão Kudarat e Sarangani.  De acordo com o Censo das Filipinas de 2000, perto de 100 mil filipinos identificaram  T'boli  ou  Tagabili  como sua língua nativa.

Classificação
Tboli é classificado como um membro das línguas Mindanao Setentrionais ou do ramo Bilic das famílias de idiomasFilipinas. É relacionado às línguas Bagobo, Blaan e Tiruray.

Geografia
Tboli é falado nas seguintes áreas ( Ethnologue ).
 Província Cotabato Sul: área do Monte Busa e oeste
 Província Sarangan: costa das Celebes, Katabau oeste a fronteira provincial
 Província Sultão Kudarat: região de Kraun e Bagumbayan
Os dialetos são Tboli central, Tboli ocidental e Tboli do sul ( Ethnologue ).

Fonologia
Awed, Underwood e Van Wynen (2004) listam sete fonemas vogais, /a i e ɛ ə o ɔ u/ e 15 fonemas consoantes conforme tabela a seguir. Note-se que Tboli não possui / p / como um fonema e tem / f / em vez disso, o que é uma rara tipologia linguística entre as línguas filipinas.

Tonicidade
A sílaba tônica final é a norma nas palavras-raiz de Tboli; No entanto, a tonicidade muda para a sílaba anterior se a vogal final for um xevá. (Awed 2004);

Fonotática
Ao contrário da maioria das outras línguas filipinas e línguas austronésias em geral, Tboli permite uma variedade de grupos consonantais no início de sílaba. Isso fica evidente no próprio nome da língua, / tbɔli /, mas também em outras palavras, como / kfung / 'poeira', / sbulon / 'um mês', / mlɔtik / 'estrelado' / hlun / 'temporariamente' / gna / 'before ", e outros.

Awed, Underwood e Van Wynen (2004) observam impressionantemente há um [[schwa] muito curto pronunciado entre o grupo de consoantes. No entanto, esses clusters de consoantes ainda não foram analisados  acústicamente.

Verbos
Tboli, como outras línguas filipinas, faz uma distinção entre verbo transitivo e intransitivo]] s. Os verbos intransitivos são marcados com o afixo me  enquanto os verbos transitivos são marcados com ne- '. Ao contrário das línguas filipinas, os afixos aplicativos não são usados em Tboli, porém preposições são usadas.

Além disso, a marcação de aspecto gramatical não está marcada no verbo, mas com marcadores de aspecto pré verbais como  deng  (ação concluída) e  angat  (ação incompleta).

Gramática
Substantivos
Ao contrário de outras línguas filipinas, Tboli não faz uso de marcação de artigos com caso gramatical ].

O plural é marcado pelo uso do artigo 'kem' precedendo o substantivo; kudà "cavalo" (sg.), kem kudà "cavalos."
Pronomes
Os pronomes Tboli indicam pessoa, número, função gramaticais e também inclusividade e exclusividade. Awed e outros. (2004), perceberam que os pronomes de Tboli apresentam duas categorias principais baseadas no termo que eles denominam "foco linguístico", algo que parece estar relacionado aos casos absolutivo e ergativo, algo comum em outras línguas filipinas. Existem duas subcategorias adicionais para cada uma das quais trata-se de indicar comoos pronomes singulares se comportam como enclíticos ou como palavras independentes. Seu uso depende do seu papel e posição em uma frase.

Exemplos do uso de pronome da 3ª pessoa do plural:
 Mken le. "Eles comem." (focado, dependente).
 Lu mken. "Eles são os que comeram." (focado, independente)
 Balay le. "Deles casa." (não focado, dependente).
 Dwata semgyok  kul. "Possa Deus cuidar deles" (não focado, independente).
Sintaxe
A ordem das palavras em Tboli é normalmente Verbo-Sujeito-Objeto, podendo, porém, haver alguma variação.
Mulu    le   sfu   soging.
Plantaram eles brotos banana
"Eles plantaram brotos de banana."
Morfologia
Tboli faz uso de prefixos e infixos. Awed ( 2004) afirmam que sufixos não existe na linguagem, embora afixos proclíticos possam ser considerados como tal.
Escrita
Tboli não possui um sistema oficial de escrita, embora o alfabeto latino seja habitualmente usado para escrever o idioma. A ortografia é mais ou menos semelhante à empregada pela língua tagalo: b, d, f, g, h, k, l, m, n, ng (para /ŋ/), s, t, w (para /j/). Embora outras letras possam ser usadas na escrita de palavras estrangeiras.

Awed (2004) use um sistema de diacríticos para acomodar os sete fonemas vogais Tboli. As vogais são: a, i, é (para /ɛ/), e (para /ə/), ó (para /o/), u, o (para /ɔ/).

A oclusiva glotal /ʔ/ geralmente não é representada por escrito. Embora o acento grave seja usado para representá-lo como em ngà /ŋaʔ/ "criança" e gawì /gawiʔ/ "concha (colher)" Se uma vogal já tem um diacrítico, então o acento circunflexo ^ é usado como emn sdô /sdoʔ/ bê /bɛʔ/ "não."

Awed observa que, às vezes, o apóstrofo pode ser usado para separar um "cluster" de consoantes iniciais, como em nome do idioma; isto é, T'bol  em vez de simplesmente Tboli''. Observou-se que os falantes nativos de Tboli tiveram "uma reação negativa muito forte" a essa convenção, preferindo escrever "Tboli".

Notas

Ligações externas
Tboli em Ethnologue
[http://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/tboli Tboli em Encyclopedia.humanitites
Tboli em Omniglot.com

Línguas das Filipinas
Línguas malaio-polinésias

Língua tboli


Argentièra o Cimòlo  ( - Kimolos) è un'isola delle Cicladi vicinissima a Milo. Amministrativamente è un comune della periferia dell'Egeo Meridionale (unità periferica di Milo). È di origine vulcanica, dal clima è secco e salubre ma il suo terreno non è adatto per coltivazioni di alcun genere. I suoi abitanti sono dediti alla pastorizia ed alla pesca. Era conosciuta nell'antichità per le sue riserve di gesso e di caolino che veniva usato per fare porcellane. Il suo nome antico era Echinousa. Argentiera seguì sempre le sorti della vicina Milo. Fu feudo veneziano e soffrì numerose incursioni dei pirati che la distrussero completamente nel XVIII secolo.Sta a 86 miglia nautiche da Il Pireo.

Amministrazione
Il comune omonimo copre il territorio dell'isola più le isole disabitate di Polyaigos, Agios Efstathios e Agios Georgios. La popolazione, al censimento 2001 era di 769 abitanti

Note

Altri progetti

Comuni dell'Egeo Meridionale
Kimolos

Argentiera (isola)


An Parailia in uska genus han Actinopterygii. An Parailia in nahilalakip ha familia nga Schilbeidae.

An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

Mga kasarigan

Parailia

Parailia


An Schismatogobius bruynisi in uska species han Actinopterygii nga ginhulagway ni De Beaufort hadton 1912. An Schismatogobius bruynisi in nahilalakip ha genus nga Schismatogobius, ngan familia nga Gobiidae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Schismatogobius

Schismatogobius bruynisi


Slovenija:

 Dražen Vrh–del, naselje u općini Sveta Ana, regija Podravska
 Zgornji Dražen Vrh, naselje u općini Šentilj, regija Podravska

Također pogledajte

 Vrh

Dražen Vrh


Kaliwatan sa insekto ang Peripsocus phaeochilus. Una ning gihulagway ni Li, Fasheng ni adtong 2002. Ang Peripsocus phaeochilus sakop sa kahenera nga Peripsocus, ug kabanay nga Peripsocidae. Walay nalista nga matang nga sama niini.

Ang mga gi basihan niini

Insekto
Peripsocus

Peripsocus phaeochilus


Tulista kingiana is 'n vetplant wat deel van die Asphodelaceae familie is. Die plant is endemies aan die Wes-Kaap en kom van Mosselbaai tot by Herbertsdale en Groot-Brakrivier voor. Dit is onder andere deel van die fynbos-bioom. Die spesie het 50% van sy habitat in 30 jaar verloor weens landbou uitbreiding, ontwikkeling aan die kus en versameling deur mense. Die plant groei stadig en het 'n voorkomsgebied van 785 km². Daar word verwag dat 'n verdere 30% oor die volgende 30 jaar verlore sal gaan. Een van die subpopulasies was vernietig met die bou van die N2-nasionale pad.

Bronne
 REDLIST Sanbi
 Plants of the World Online

Tulista
Flora van Suid-Afrika
Endemiese plante van Suid-Afrika

Tulista kingiana


Dansk Folkeparti er ein danskur tjóðskapar-, sosialkonservativur politiskur flokkur. Flokkurin fær bókstavin O á atkvøðuseðlum. Hann varð stovnaður hin 6. oktober 1995 á Christiansborg. Tað vóru Pia Kjærsgaard, Kristian Thulesen Dahl, Poul Nødgaard og Ole Donner, ið til tá høvdu verið limir í Fremskridtspartiet, sum stovnaðu flokkin.

Frá 2001 til 2011 var flokkurin parlamentariska grundarlagið fyri VK-stjórnini og stuðulsflokkur. Pia Kjærsgaard var forkvinna og politiskur orðførari fyri flokkin frá hann varð stovnaður og fram til 15. september 2012. Í september 2012 fór Pia Kjærsgaard frá sum forkvinna, og í staðin varð Kristian Thulesen Dahl valdur til formann.

Flokkurin var næststórstur í Danmark árini 2015-19. Hann fekk 21,1% av atkvøðunum á fólkatingsvalinum 2015. Flokkurin hevði 37 av Fólkatingsins 179 limum.

Á fólkatingsvalinum 2019 fekk flokkurin 8,7% av atkvøðunum og hevði tá 16 av Fólkatingsins 179 limum, men
síðani valdu 11 fólkatingslimir at melda seg úr flokkinum, m.a. Kristian Thulesen Dahl.

Leiðarar
 Morten Messerschmidt 2022–
Kristian Thulesen Dahl 2012–2022
Pia Kjærsgaard 1995–2012

Valúrslit

Europa-Parlamentsval

Keldur

Politiskir flokkar í Danmark

Dansk Folkeparti


CAQ – codice aeroportuale IATA dell'aeroporto civile di Caucasia (Colombia)
 caq – codice ISO 639-3 della lingua car

Caq


Zengen is a neighbourhood of the municipality and district of Ereğli, Konya Province, Turkey. Its population is 1,668 (2022). Between 1977 and the 2013 reorganisation, it was a town (belde). It is situated to the east of the Turkish state highway D.750. Its distance to Konya is .

See also
Burçak Tarlası (song)

References

Neighbourhoods in Ereğli District, Konya

Zengen, Ereğli


Miranda Wernay Dagsson (født 1998) var formand for Danske Skoleelever (DSE) i perioden april 2014 - april 2015.

Miranda blev valgt på et tillidsvalg til Danske Skoleelevers generalforsamling i 2014.

Hun gik på Christianshavns skole.

Referencer

Formænd for Danske Skoleelever

Miranda Wernay Dagsson


An Moenkhausia petymbuaba in uska species han Actinopterygii nga ginhulagway ni Lima ngan José L. O. Birindelli hadton 2006. An Moenkhausia petymbuaba in nahilalakip ha genus nga Moenkhausia, ngan familia nga Characidae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Mga sumpay ha gawas

Moenkhausia

Moenkhausia petymbuaba


Ang Tsāgay Ghar ngalan niining mga mosunod:

Apganistan

 Tsāgay Ghar (bukid sa Apganistan, Nangarhār, lat 34,40, long 70,92),
 Tsāgay Ghar (bukid sa Apganistan, Nangarhār, lat 34,18, long 70,93),
 Tsāgay Ghar (bukid sa Apganistan, Uruzgān),

Pagklaro paghimo ni bot 2015-12
Pagklaro paghimo ni bot Apganistan

Tsāgay Ghar


Kaliwatan sa uk-ok ang Corydidarum wallacei. Una ning gihulagway ni Hanitsch ni adtong 1933. Ang Corydidarum wallacei sakop sa kahenera nga Corydidarum, ug kabanay nga Blaberidae.

Kini nga matang hayop na sabwag sa:
 Borneo
 Java (pulo sa Indonesya)
 Moluccas (kapuloan sa Indonesya)
 Indonesya

Walay nalista nga matang nga sama niini.

Ang mga gi basihan niini

Uk-ok
Uk-ok sa Borneo
Uk-ok sa Java (pulo sa Indonesya)
Uk-ok sa Moluccas (kapuloan sa Indonesya)
Uk-ok sa Indonesya
Corydidarum

Corydidarum wallacei


Leydigove ćelije,  poznate i kao Leydigove intersticijske ćelije , nalaze se u blizini seminifernih tubula u testisu. Oni proizvode testosteron u prisustvu luteinizirajućeg hormona (LH). Leydigove ćelije su poliedralnog oblika i imaju velika istaknuta jedra, eozinofilnu citoplazmu i brojne vezikule ispunjene lipidima.

Struktura
Leydigova ćelija sisara je poliedarska epitelioidna ćelija s jednim ekscentrično smještenim ovoidnim jedrom. Jedro sadrži jednu do tri istaknuteđa nukleolusa i velike količine perifernog heterohromatina s tamnom bojom. Acidofilna citoplazma obično sadrži brojne kapke lipida vezane membranom i velike količine glatkog endoplazmatskog retikuluma (SER). Pored očiglednog obilja SER-a s raštrkanim mrljama grubog endoplazmatskog retikuluma, unutar citoplazme je istaknuto i nekoliko mitohondrija. Često se nalaze lipofuscin pigmenti i kristalne strukture u obliku šipke promjera 3 do 20 mikrometra (Reinkeovi kristali). Ove inkluzije nemaju poznatu funkciju, a nalaze se u manje od polovine svih Leydigovih ćelijskih tumora, ali služe za postavljanje dijagnoze Leydigovog ćelijskog tumora. Nijedna druga međuprostorna ćelija unutar testisa nema jedro ili citoplazmu s tim karakteristikama, pa je identifikacija relativno lahka.

Razvoj
Leydigove ćelije 'odraslog' tipa razlikuju se u postnatalnom testisu i miruju do puberteta. U testisu im prethodi populacija Lejdigovih ćelija 'fetusnog' tipa od 8. do 20. sedmice gestacije, koje proizvode dovoljno testosterona za maskulinizaciju muškog ploda.

Funkcija
Lejdigove ćelije oslobađaju klasu hormona zvanu androgeni (19-ugljik steroid). Oni luče testosteron, androstenedion i dehidroepiandrosteron (DHEA), kada ih stimulira hormon hipofize ,  luteinizirajući hormon (LH). LH povećava aktivnost holesterola desmolaza (enzim povezan sa konverzijom holesterola u pregnenolon), što dovodi do sinteze testosterona i izlučivanja Leydigovih ćelija
Prolaktin (PRL) povećava odgovor Leydigovih ćelija na LH, povećavajući broj LH receptora izraženih na Leydigovim ćelijama.

Klinički značaj

Lejdigove ćelije mogu nekontrolisano rasti i formirati tumor Leydigovih ćelija. Ovi tumori su obično benigni. Možda su hormonski aktivni, tj. luče testosteron.
Adrenomijeloneuropatija je još jedan primer bolesti koja utiče na Leydigove ćelije: pacijentov testosteron može pasti i pored viših nivoa LH i folikul-stimulirajućeg hormona (FSH).
Otkriveno je da lateralna električna površinska stimulacija uzrokuje proliferaciju Leydigovih ćelija kod kunića.

Etimologija
Leydigove ćelije imenovane su po njemačkom anatomu Franzu Leydigu, koji ih je otkrio 1850.

Dodatne slike

Reference

Vanjski linkovi

Reproductive Physiology
Diagram at umassmed.edu

Steroidni hormoni
Muški reproduktivni sistem
Ljudske ćelije
Anatomija čovjeka

Leydigove ćelije


Trebinjë là một xã trong quận Pogradec thuộc hạt Korçë, Albania. Dân số năm 2005 là 4536 người.

Chú thích

Tham khảo

Khu dân cư ở hạt Korçë

Trebinjë


Mänttä è stata una città finlandese di 6.578 abitanti, situata nella regione del Pirkanmaa. Il comune è stato soppresso nel 2009 ed è compreso in Mänttä-Vilppula.

Altri progetti

Collegamenti esterni

Mänttä

Mänttä


Kaliwatan sa isda ang Gymnoscopelus braueri. Una ning gihulagway ni Einar Lönnberg ni adtong 1905. Ang Gymnoscopelus braueri sakop sa kahenera nga Gymnoscopelus, ug kabanay nga Myctophidae. Walay nalista nga matang nga sama niini.

Ang mga gi basihan niini

Isdangtunay
Gymnoscopelus

Gymnoscopelus braueri


Ang شيلۀ كوتاه ngalan niining mga mosunod:

Apganistan

 Lanḏay Khwaṟ (suba nga anhianhi sa Apganistan, Wilāyat-e Kunaṟ, lat 35,14, long 71,33),
 Lanḏay Khwaṟ (suba), Wilāyat-e Kunaṟ,

Pagklaro paghimo ni bot 2015-12
Pagklaro paghimo ni bot Apganistan

شيلۀ كوتاه


Ann-Dorthe Lisbygd (født 1984) er en dansk mountainbike- (MTB) og cyklecrossrytter. Ann-Dorthe Lisbygd er også tidligere landsholdsrytter og verdensmester i mountainbike-orientering (MTBO).

I MTB har hun fire gange vundet sølv ved  danmarksmesterskaberne i MTB på maratondistancen (XCM)  og to gange vundet bronze ved danmarksmesterskaberne (DM) på den olympiske distance (XCO). I cyklecross har hun vundet sølv en gang ved DM.

Ann-Dorthe Lisbygd har cyklet MTBO for Farum OK og har vundet DM fire gange

Resultater i MTBO

VM i MTBO
Ann-Dorthe Lisbygd vandt mesterskabstitlen ved verdensmesterskabet (VM) i MTBO i Portugal i 2010, idet hun som første rytter på stafetten vandt guld sammen med Line Brun Stallknecht og Rikke Kornvig.

Ved VM i Estland (2013) var Ann-Dorthe Lisbygd ligeledes første rytter på det danske kvinde-stafethold og vandt sølv sammen med Nina Hoffmann og Camilla Søgaard.

DM i MTBO
Ann-Dorthe Lisbygd har vundet to individuelle sølvmedaljer ved DM i MTBO på langdistancen (2010 og 2013).

Sammen med forskellige hold fra Farum OK har Ann-Dorthe Lisbygd fire gange vundet guld på stafetten (2009, 2010, 2011 og 2012) og sølv én gang (2013).

Medaljeoversigt ved danske mesterskaber i MTBO

2013
 , MTBO - Lang (Svinkløv)
 , MTBO – Stafet (Kollerup)

2012
 , MTBO – Stafet (Burresø Skovene)

2011
 , MTBO - Stafet (Gribskov Mårum)

2010
 , MTBO - Lang (Silkeborg)
 , MTBO – Stafet (Lystrup)

2009
 , MTBO - Stafet (Marbæk)

Resultater i MTB
Ann-Dorthe Lisbygd har fire gange vundet sølv på maratondistancen (XCM) ved DM for kvinder i MTB  (2018, 2019, 2020 og 2022). og to gange bronze på den olympiske distance (XCO) 2020, 2021.

Ann-Dorthe Lisbygd har herudover vundet bronze i Cross Country Olympic (XCO) ved DM for kvinder (2020 og 2021).

Internationalt har Ann-Dorthe Lisbygd vundet tre UCI S1 etapeløb: Club La Santa Stage Race i 2021 og 2022 samt Volcat BBT Igualada MTB Stage Race i 2022.

Medaljeoversigt ved danske mesterskaber i MTB
 , 2022, Cross Country Marathon (XCM)
 , 2021, Cross Country Marathon (XCM)
 , 2021, Cross Country Olympic (XCO)
 , 2020, Cross Country Marathon (XCM)
 , 2020, Cross Country Olympic (XCO)
 , 2019, Cross Country Marathon (XCM)
 , 2018, Cross Country Marathon (XCM)

Bedste resultater internationalt
 12: UCI MTB Marathon World Championships 2022 (XCM)
 15: European Continental Championships 2022 (XCM)
 1: Volcat BTT 2022 (UCI S1 Stage Race)
 1: Club La Santa 4 Stage MTB Lanzarote 2022 (UCI S1 Stage Race)
 1: Club La Santa 4 Stage MTB Lanzarote 2021 (UCI S1 Stage Race)
 5: Salamina Stage Race 2019, UCI (UCI S1 Stage Race)
 6: Ischgl Ironbike Stage Race 2019 (UCI S1 Stage Race)
 13: European Mountain Bike Continental Championships 2019 (XCM)
 5: Rye Bike Festival 2019 (UCI S1 Stage Race)
 1: Fiskumrittet 2018 (XCO C1)

Resultater i cyklecross
Ann-Dorthe Lisbygd har vundet sølv ved de danske mesterskaber i cyklecross, i 2023 i Ballerup.

Medaljeoversigt ved danske mesterskaber i cyklecross
 , 2023

Referencer

Eksterne henvisninger
 Ann-Dorthe Lisbygds profil – International Orienteering Federation (på engelsk)
 Oversigt over Ann-Dorthe Lisbygds Internationale resultater i MTBO

Mountainbike-orienteringsryttere fra Danmark
Kvindelige cykelryttere fra Danmark
Verdensmestre i mountainbike-orientering

Ann-Dorthe Lisbygd


John Styles (ur. w Bradford) – brytyjski historyk.

Studiował na Uniwersytecie w Cambridge. W 2004 został wykładowcą Uniwersytetu Hertfordshire.

Przypisy

Linki zewnętrzne

John Styles, herts.academia.edu

Brytyjscy historycy

John Styles


Hiroomi (written: 博臣, 宏臣, 広臣 or 裕臣) is a masculine Japanese given name. Notable people with the name include:

, Japanese judoka
, Japanese motorcycle racer
, Japanese freestyle skier
, Japanese singer and actor
, Japanese physicist
, Japanese long jumper

See also
Hiromi (disambiguation)

Japanese masculine given names
Masculine given names

Hiroomi


Monsters and Men é um filme de drama estadunidense de 2018 dirigido e escrito por Reinaldo Marcus Green. Estrelado por John David Washington, estreou no Festival Sundance de Cinema em 22 de janeiro de 2018.

Elenco

 John David Washington - Dennis Williams
 Anthony Ramos - Manny Ortega
 Kelvin Harrison Jr. - Zyrick
 Rob Morgan - Will Morris
 Chanté Adams - Zoe
 Nicole Beharie
 Jasmine Cephas Jones - Marisol Ortega
 Cara Buono - Stacey

Ligações externas

Filmes em língua inglesa
Filmes dos Estados Unidos de 2018
Filmes de drama dos Estados Unidos

Monsters and Men


Apresentação de Jesus no Templo, ou Apresentação do Menino no Templo, é uma pintura a óleo sobre madeira de carvalho pintada em 1538 pelo pintor português do período Manuelino Garcia Fernandes que se destinou inicialmente ao Convento de Santa Joana, em Lisboa, e que se encontra actualmente no Museu Nacional de Arte Antiga, na mesma cidade.

A Apresentação de Jesus no Templo representa o episódio bíblico homónimo descrito em . Este episódio bíblico ocupa o primeiro plano com uma notável representação das oferendas expostas sobre o altar, da ourivesaria do tocheiro e dos ricos tecidos. No fundo está representada a Circuncisão de Jesus que é cronologicamente anterior à Apresentação nos relatos evangélicos. O espaço alongado da composição entre as duas cenas é também a expressão do tempo da narrativa bíblica.

Garcia Fernandes pintou, presumivelmente na mesma época, uma outra versão da Apresentação de Jesus no Templo no Retábulo do Mosteiro da Trindade.

Descrição
O Menino Jesus encontra-se deitado numa toalha branca nas mãos do Sacerdote. A seu lado a profetisa Ana aponta para a Virgem Maria estando São José entre as duas. Sobre a mesa dispõem-se as oferendas: duas rolas, moedas de ouro e flores. A cerimónia da Circuncisão vê-se em plano recuado.

Na arquitectura que divide as cenas, no tímpano do arco, está representado o Sacrifício de Isaac que é uma prefiguração da Apresentação no Templo, e, no varandim, um putto mostra a inscrição Nunc dimittis que é o início do Cântico de Simeão, o homem justo e devoto que, na Apresentação, identificou Jesus como o Messias.

No centro da composição, a Arca da Aliança ladeada por dois anjos está integrada num pórtico renascentista onde aparece a data de 1538 inscrita em duas cartelas.

Bibliografia
 Caetano, Joaquim de Oliveira - "Garcia Fernandes. Uma Exposição à procura de um pintor", in Garcia Fernandes. Pintor do Renascimento. Eleitor da Misericórdia de Lisboa (catálogo da exposição). Lisboa, Santa Casa da Misericórdia de Lisboa, 1998.
 Mendonça, Maria José - Catálogo da exposição de Primitivos Portugueses (texto policopiado inédito). Lisboa, Museu Nacional de Arte Antiga, 1940.

Referências

Ligação externa
 Página oficial do Museu Nacional de Arte Antiga

Pinturas de Garcia Fernandes
Pinturas de Portugal
Pinturas da década de 1530
Pintura do Renascimento
Pinturas com temas bíblicos
Pintura religiosa
Pinturas no Museu Nacional de Arte Antiga

Apresentação de Jesus no Templo (Garcia Fernandes)


Superjordkloder er klippeplaneter mange gange større end Jorden. En teori om Solsystemets tidlige historie er, at Superjordkloder er kollideret med Solen. Denne teori er i 2015 blevet underbygget af nogle beregninger fra Caltech og University of California. Solsystemet menes at have bestået af nogle meget store Superjordkloder, som er den første generation af klippeplaneter i Solsystemet. Ved Jupiters dannelse bevægede den sig meget hurtigt og kraftigt ind mod det indre Solen. Her har den ramt mindre planeter, kaldt planetesimaler, som er blevet sendt mod jorden. Her ville planetesimalerne have ramt de såkaldte superjordkloder og sendt ind mod Solen, hvor de er kollideret. Dog blev Jupiters rejse stoppet af en anden gasplanet, Saturn. De har påvirket hinanden således, at de er vandret tilbage mod det ydre solsystem. Denne teori er med til at underbygge årsagen til, at de indre klippeplaneter er så små sammenlignet klippeplaneter i andre kendte solsystemer

Referencer

Astronomi

Superjordkloder


Kaliwatan sa insekto ang Pectenosoma verrucosa. Una ning gihulagway ni Taschenberg ni adtong 1882. Ang Pectenosoma verrucosa sakop sa kahenera nga Pectenosoma, ug kabanay nga Philopteridae. Walay nalista nga matang nga sama niini.

Ang mga gi basihan niini

Insekto
Pectenosoma

Pectenosoma verrucosa


L'Africa orientale è la regione africana geograficamente più estesa a est. Politicamente essa è anche una macroregione come definita dalle Nazioni Unite.

Composizione politica

L'Africa orientale è politicamente ricompresa nelle sovranità dei seguenti Paesi:

  (tramite i dipartimenti d'oltremare di Mayotte e della Riunione)

Annotazioni
 Burundi, Ruanda, Sudan del Sud, Kenya, Tanzania, e Uganda sono anche membri dell'East African Community (EAC)
 Mozambico e Madagascar a volte sono considerati facenti parte dell'Africa meridionale
 Burundi e Ruanda sono considerati a volte facenti parte dell'Africa centrale
 Comore, Mauritius, e Seychelles sono piccoli stati-isola nell'Oceano Indiano
 Geograficamente anche Egitto e Sudan sono a volte inseriti nell'Africa orientale.
Etiopia, Eritrea, Somalia, Gibuti, Kenya, Uganda, Sudan del Sud sono anche membri dell'Autorità intergovernativa per lo sviluppo (IGAD)

Storia

Preistoria
L'Africa orientale è la regione del mondo dove si ritiene sia nata la specie umana.
Nella valle del Rift, in Etiopia, sono stati scoperti resti di ominidi risalenti a oltre 4 milioni di anni fa, e nella regione etiope di Afar fu ritrovato lo scheletro di Australopithecus afarensis detto Lucy, risalente a 3,2 milioni di anni fa., mentre nella gola di Olduvai, in Tanzania,  sono stati trovati importanti resti di ominidi risalenti a 2 milioni di anni fa.

L'Etiopia è considerata tra i più probabili luoghi dove hanno avuto origine gli esseri umani anatomicamente moderni (Homo sapiens), da cui si sarebbero diffusi in Medio Oriente e nel resto del mondo, in questa regione sono stati rinvenuti resti di Homo sapiens risalenti a 200'000 anni fa.

Da allora, molte culture preistoriche sono sorte nel corso dei millenni in Africa orientale, dedite alla caccia e alla raccolta, come i pigmei di etnia batwa delle regioni più interne coperte da foreste equatoriali, o i khoisan degli altopiani e delle regioni costiere dell'Oceano Indiano. Iscrizioni egiziane del II millennio a.C. attestano contatti tra i pigmei, chiamati danzatori degli dei, e la civiltà egizia, indicando che questa etnia fosse estesa in passato in regioni molto più a nord di quelle attuali, fino forse al basso Nilo, e una lettera risalente all'Antico Regno attestava la cattura di un "nano" proveniente dalla "terra degli spiriti" (cioè da sud).

Nel III-II millennio a.C. ondate migratorie di pastori cusciti provenienti dall'alto Nilo diffusero verso sud in tutta l'Africa orientale l'allevamento di bovini, e probabilmente la coltivazione del sorgo e dei legumi. A quest'epoca risalgono anche le ondate migratorie di popoli di etnia bantu, dalle coste del golfo di Guinea verso sud e verso est fino alla regione dei Grandi Laghi, da cui nel VII secolo a.C. una seconda ondata migratoria diffuse in tutta l'Africa orientale l'agricoltura e l'uso del ferro. A quest'epoca si fa risalire la nascita della maggior parte delle attuali etnie africane, come i bahutu, che avrebbero gradualmente scacciato, nel corso di tutto il primo millennio d.C., i cacciatori-raccoglitori pigmei batwa verso le regioni più interne e i khoisan verso gli altopiani meridionali, per trasformare le aree più fertili in terreni coltivati, pur mantenendo una struttura sociale di tipo tribale, senza cioè stabilire entità statuali di grandi dimensioni.

Fa eccezione a questo riguardo la regione dell'alto Nilo, nell'attuale Etiopia settentrionale, dove è attestato dall'VIII secolo a.C. un regno conosciuto come D'mt, la cui capitale era nei pressi dell'attuale Yeha, in Etiopia, la cui genesi fu dovuta probabilmente all'incontro tra popolazioni cuscitiche (Agau) e semitiche (Sabei), anche se i contatti tra cusciti e semiti nella regione risalgono già al 2000 a.C., come attesta la genesi della semitica lingua ge'ez di Etiopia ed Eritrea.

Le migrazioni di pastori nomadi cusciti dal nord proseguirono anche dopo la sedentarizzazione dei bantu, e i due gruppi sociali talora convissero nelle stesse zone, come nel caso dei nomadi bahima, talaltra si integrarono tra loro, come nel caso del cuscita regno di Kitara (entrambi nell'attuale Uganda). L'ultima migrazione dei bantu avvenne, nell'VIII secolo d.C., dalla regione meridionale dello Zambesi.

Antichità

Contatti con l'Impero romano
Nell'altopiano etiope la civiltà D'mt terminò nel IV secolo a.C., frammentandosi in piccole entità, dalle quali emerse nel I secolo d.C. il Regno di Axum, con capitale Mazabe, che si estese nella regione africana e anche al di là del Mar Rosso, nell'attuale Yemen,, per diventare, nel III secolo d.C., una potenza regionale. Nel 316 giunsero in Africa orientale i primi missionari cristiani, Frumenzio e Edesio, due mercanti di Tiro fatti prigionieri dai nativi e condotti come schiavi alla corte del re Ezanà, che convertirono al cristianesimo. Frumenzio divenne il primo vescovo di Axum, che fu il secondo regno del mondo, dopo l'Armenia, ad adottare il cristianesimo, come attesta una moneta datata 324 d.C.

Contatti con l'Islam
Nel 614 d.C., ancor prima dell'Egira, il re di Axum Aṣḥama ibn Abjar diede rifugio alla comunità di Maometto perseguitata dagli Arabi meccani., e successivamente, al tempo della spedizione di Zayd ibn Haritha, il profeta Maometto inviò al Negus Aṣḥama il Compagno Amr bin Umayyah al-Damri con una lettera, invitandolo a seguire il suo messaggio e credere in Allah, ma senza successo.

Tuttavia con l'espansione islamica del VII secolo d.C., gli Arabi stabilirono basi coloniali lungo le coste dell'Africa orientale, a partire dall'isola di Zanzibar, al largo dell'attuale Tanzania, che si rifornivano dalle regioni africane interne di oro, avorio e schiavi, e li rivendevano alla madrepatria, diventando gradualmente molto ricche, finché attorno al 970 la regina Gudit, ebrea o pagana secondo le fonti, invase il regno di Axum distruggendovi tutti i luoghi di culto cristiani.

A partire dal XII secolo d.C. le prime colonie arabe si espansero lungo tutta la costa dell'Africa orientale, dando luogo alla cultura e lingua swahili, risultante dalla fusione di elementi arabi e bantu, che si diffuse anche verso l'interno come lingua franca. Le colonie arabe in Africa orientale commerciavano nei secoli XIII-XV fino all'India e alla Cina. Il geografo arabo Ibn Battuta descrive l'opulenza della città insulare di Kilwa, al largo della Tanzania. In questo periodo, i bantu dell'entroterra erano dediti in maggioranza all'agricoltura, ma si sviluppò anche un ceto che fungeva da intermediari con gli Arabi delle colonie costiere.
Presso il basso Zambesi, in particolare, nell'attuale Zimbabwe, si venne a stabilire, basandosi sulle relazioni privilegiate con gli Arabi, un vero e proprio impero tra il X e il XV secolo, come testimoniato dalle rovine della città di Zimbabwe.

Nel XIV secolo un'altra ondata migratoria cuscita portò alla nascita del popolo dei Batutsi (o vatussi), cacciatori e allevatori di bovini, ma anche abili guerrieri, che nel corso del XV secolo assoggettarono i bantu stanziali Bahutu, costituendovi dei piccoli regni con una struttura gerarchica ai cui vertici vi era un re guerriero, come il regno del Ruanda comandato dal clan tutsi dei Nighinya, nell'attuale Ruanda, o il regno di Bunyoro, nell'attuale Uganda, che assoggettò il pacifico e più antico regno di Kitara. In altri casi, come nel Kenya, furono i bantu stanziali Kikuyu ad avere la meglio sui nomadi cusciti, scacciati dalle fertili pianure costiere verso gli aridi altipiani interni.

Età moderna

Contatti con gli europei
A partire dall'esplorazione di Vasco de Gama del 1498, che per la prima volta superò il Capo di Buona Speranza raggiungendo l'Oceano Indiano, la costa dell'Africa orientale fu raggiunta anche dai mercanti portoghesi, che insediarono delle colonie lungo le coste dell'attuale Mozambico, e contesero agli Arabi quelle lungo le coste dell'attuale Tanzania, mentre le coste degli attuali Kenya e Somalia rimasero sempre in mano rispettivamente agli Arabi e ai Somali.

Nel regno di Axum la dinastia Salomonide, ivi stabilitasi dal 1270, cercò di stringere degli accordi diplomatici con i regni europei, per fare fronte comune contro l'islamico sultanato di Adal, nell'attuale Somalia. Il negus Yeshaq I stabilì per primo relazioni diplomatiche, col re spagnolo Alfonso V d'Aragona, ma fu solo il negus Davide II, nel XVI secolo, che strinse un vero accordo col Regno del Portogallo, consentendo a suo figlio Claudio di sconfiggere il potente imam Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi del Sultanato di Adal giovandosi del sostegno di 400 soldati portoghesi armati, nonostante un analogo appoggio ottomano al sultano somalo.

Nel 1624, tuttavia, in seguito alla decisione del negus Susenyos di ammettere i missionari missionari gesuiti nel regno, per convertire la popolazione al cattolicesimo, vi furono rivolte che causarono migliaia di morti, cui mise fine il suo successore Fāsiladas nel 1632 dichiarando il cristianesimo ortodosso religione di Stato ed espellendo i missionari e gli altri europei.

Mentre Portoghesi e Arabi si contendevano le coste dell'Africa orientale, nell'entroterra si erano formati molti piccoli feudi, retti dalla nobiltà guerriera tutsi, in rapporto di vassallaggio dai più potenti tra loro, che praticavano razzie nella regione e vendevano l'avorio e i prigionieri di guerra alle colonie costiere. Nel XVIII secolo il più potente tra questi divenne il Buganda, dopo aver assoggettato il Bunyoro. Questi due regni, assieme a quelli di Ankole, Toro e Busoga, furono il nucleo dell'attuale Uganda meridionale, mentre i cusciti nella regione dell'alto Nilo erano ancora allevatori nomadi. Il re del Buganda, detto kabaka, commerciando con gli Arabi della costa ne apprese l'islam e la lingua swahili, che si diffusero così verso l'entroterra. Negli stessi anni, circa nel 1680, da un ramo cadetto della nobiltà tutsi del Ruanda fu fondato il limitrofo Burundi, il cui re, detto mwami, riscuoteva i tributi dagli agricoltori e allevatori del circondario in base a un privilegio di tipo feudale. Nel XVII secolo giunsero in Africa orientale anche i cusciti Masai, tuttavia non riuscirono più a sottomettere i potenti agricoltori bantu Kikuyu abitatori della costa, né a scalzare gli intermediari kamba dal monopolio dei commerci con gli Arabi e i Portoghesi, restando cacciatori e allevatori nomadi nell'altopiano interno dell'attuale Kenya.

Nel XVIII secolo il sultano arabo dell'Oman, sfruttando la diffusione dell'islam tra i popoli indigeni della Tanzania, ne ottenne l'appoggio contro i Portoghesi e riconquistò le coste della Tanzania e l'isola di Zanzibar, dove nel 1840 trasferì la capitale del sultanato, quale avamposto di una Reconquista araba dell'Africa orientale finalizzata a detenere il monopolio del commercio degli schiavi, destinati alle regioni asiatiche dell'Estremo Oriente, di cui l'isola era il terminale (analogamente al ruolo del fiume Gambia e di Dakar nell'Africa occidentale). Zanzibar divenne anche un centro di coltivazione dei chiodi di garofano e del commercio delle spezie, e di diffusione della cultura swahili.

Età contemporanea

La corsa all'Africa
Nel XIX secolo l'impero britannico, che aveva già un protettorato nell'Egitto e nel Sudan, strinse anche rapporti con il negus dell'Etiopia, che tornò in auge, pur restando indipendente. Inoltre, con l'obiettivo di controllare l'accesso al mar Rosso e quindi il passaggio verso lo strategico canale di Suez (1869), i britannici, che già controllavano la colonia di Aden nello Yemen del Sud, acquisirono anche una striscia di terra nell'Africa orientale, il Somaliland britannico. Anche i Francesi ebbero il loro avamposto strategico sulla via dell'Indocina, nella piccola colonia di Gibuti, mentre il sud della Somalia divenne la Somalia italiana.

I Britannici strinsero anche rapporti col sultanato di Zanzibar, importante centro per il commercio delle spezie nell'Oceano Indiano, oltre al controllo delle isole Seychelles e Mauritius. I Francesi, invece, controllavano nell'Oceano Indiano la grande isola del Madagascar ed altre isole minori come Reunion e le Comore.

A partire dalle colonie costiere, nella seconda metà del XIX secolo, i Britannici inviarono esploratori nelle aree interne dell'Africa orientale, come Richard Burton e John Speke nel 1857, David Livingstone nel 1866, Henry Morton Stanley nel 1871, e strinsero accordi commerciali e di protezione con i regni della regione dei Grandi Laghi, come il Buganda. A sud, invece, mentre i Portoghesi controllavano il Mozambico, i Britannici crearono un protettorato nella zona occidentale del lago Malawi, nell'attuale Stato del Malawi.

Dal 1871 anche l'Impero tedesco entrò in competizione con le altre potenze europee nella corsa all'Africa, inviando l'esploratore Karl Peters nel 1884, installando basi coloniali lungo le coste del Tanganica (attuale Tanzania continentale), e stringendo accordi di protezione con i regni del Ruanda e del Burundi.

Nel 1884 la Conferenza di Berlino regolò la spartizione delle colonie africane tra le potenze europee, ma la competizione tra Tedeschi e Britannici in Africa Orientale si concluse soltanto nel 1890, con la definizione delle colonie britanniche di Uganda e Kenya a nord, e della colonia dell'Africa Orientale Tedesca a sud, comprendente Ruanda, Burundi e Tanganica, mentre Zanzibar divenne un protettorato britannico.

L'Africa Orientale tedesca, sebbene molto estesa, non era strategicamente importante come quella britannica situata più a nord. Quelle tedesche erano infatti zone dal clima e dalla geomorfologia più inospitale. Le colonie britanniche, più fertili e adatte all'agricoltura, furono usate per coltivazioni commerciali e di esportazione come il caffè e il tè e per l'allevamento di bestiame da carne e da latte. Grazie anche alle condizioni climatiche favorevoli, i Britannici vi crearono città in stile europeo, come Nairobi o Entebbe, abitate da coloni.

L'Italia, invece, a partire dalla colonia di Assab sul mar Rosso, conquistò l'Eritrea all'Etiopia nel 1889, e la Somalia nel 1890, ma fu sconfitta ad Adua dal negus Menelik II nel 1896, consentendo all'Etiopia di restare indipendente.

Con la dissoluzione dell'Impero tedesco nel 1918, la Società delle Nazioni affidò anche il Tanganica ai Britannici. In questo modo l'Africa Orientale Britannica venne a comprendere i quattro territori di Uganda, Kenya, Zanzibar e Tanganica. Il Ruanda-Urundi fu affidato invece al Belgio, che affidò il potere alla tradizionale nobiltà tutsi, che opprimeva la maggioranza hutu.

Nel 1936, l'Italia fascista sconfisse infine l'imperatore Hailé Selassié, e l'Etiopia fu riunita a Somalia ed Eritrea nell'Africa Orientale Italiana, che tuttavia fu definitivamente dissolta nel 1941, nel corso della Seconda guerra mondiale.

La decolonizzazione

Al termine della Seconda guerra mondiale si verificò la dissoluzione dell'impero britannico, che cercò di portare gradualmente le colonie all'indipendenza e all'ingresso nel Commonwealth. In Tanganica tale processo fu guidato dal leader Julius Nyerere, che portò il Paese all'indipendenza nel 1961, seguito da Zanzibar nel 1963, e dalla loro federazione nella Tanzania. Il progetto di Nyerere e delle autorità coloniali britanniche era di confederare nell'unione anche Kenya e Uganda, tuttavia in Kenya i Kikuyu diedero vita alla rivolta dei Mau-Mau nel 1963, fondando una repubblica presidenziale guidata dal presidente Jomo Kenyatta, mentre l'Uganda ottenne l'indipendenza nel 1962 con una diarchia tra il primo ministro Milton Obote, federalista, e il re di Buganda, deposto nel '66. Mentre il Kenya intraprese una politica allineata con gli USA e un'economia integrata nel sistema capitalistico occidentale, nel 1967 il presidente tanzaniano Nyerere promosse con la dichiarazione di Arusha un progetto di sviluppo economico autarchico, basato sui villaggi africani (ujamaa), per far uscire il Paese da un'economia coloniale nel sistema capitalistico, ispirandosi al socialismo.

La decolonizzazione riguardò anche la colonia belga del Ruanda-Urundi, che portò alla nascita del Ruanda (1962) e del Burundi (1963). Il primo divenne una Repubblica con presidente Grégoire Kayibanda, espressione della maggioranza hutu, mentre il secondo rimase governato dall'oligarchia tutsi. Nel 1963 il Burundi invase il Ruanda per difendere i tutsi ruandesi. Nel 1965 le elezioni in Burundi furono vinte dalla maggioranza hutu, ma il potere fu occupato dal tutsi Michel Micombero con un golpe; nel 1972 a seguito di una rivolta degli Hutu, Micombero rispose con epurazioni etniche ai loro danni, causandone la fuga verso i Paesi confinanti. Nel 1973 anche il Ruanda divenne una dittatura con il golpe del generale hutu Juvénal Habyarimana.

La Guerra fredda
In Uganda il presidente Obote, alleato della Tanzania socialista, fu scalzato nel 1971 dal colpo di Stato del generale Idi Amin Dada, che vi stabilì una dittatura militare filooccidentale. Il progetto di federazione delle tre ex-colonie britanniche nella Comunità dell'Africa Orientale (EAC) segnò una lunga battuta d'arresto, per le contrapposizioni dovute all'appartenenza a schieramenti opposti nella Guerra fredda. A seguito dell'invasione ugandese della Tanzania, Idi Amin fu sconfitto e tornò al potere Obote, instaurando un governo autoritario. Anche Julius Nyerere ebbe una svolta autoritaria in Tanzania, con la revisione costituzionale del 1982 che impose il partito unico. Nel 1985 vi fu un secondo colpo di Stato contro Obote, del generale Okello, ma Yoweri Museveni, che già aveva combattuto Idi Amin a fianco di Obote, sconfisse anche Okello e prese il potere. Contro di lui, nel nord dell'Uganda si formò un partito fondamentalista cristiano guidato da Kony.

Il Burundi rimase controllato da un'oligarchia tutsi anche dopo Michel Micombero, cui successe Jean-Baptiste Bagaza negli anni '70 e '80, e Pierre Buyoya negli anni '80 e '90. Agli Hutu era vietato ogni ruolo di governo e la stessa istruzione superiore.

Il cammino verso il multipartitismo
In Burundi, alle prime elezioni multipartitiche del 1993, fu eletto Melchior Ndadaye, il candidato degli Hutu, ma fu assassinato dall'esercito, che era in mano ai Tutsi; in seguito anche il suo successore Cyprien Ntaryamira fu assassinato nel 1994. Alla notizia di ciò, nel Ruanda di Habyarimana la maggioranza Hutu scatenò una feroce epurazione etnica ai danni dei Tutsi ruandesi. Temendo il propagarsi della ribellione, in Burundi si formò per la prima volta un governo di coalizione tra Tutsi e Hutu. In seguito, Pierre Buyoya tornò al potere nel 1996, ma nel 2001 fu stabilito un nuovo Governo di unità nazionale, che portò nel 2005 all'elezione dell'hutu Pierre Nkurunziza, e nel 2009 all'ingresso di un generale hutu nell'esercito. Il Ruanda è governato dal 1994 da Paul Kagame, rieletto nel 2003 e nel 2010.

L'integrazione regionale
Il processo di federazione delle ex-colonie britanniche della Comunità dell'Africa Orientale (EAC) è rinato nel 2000, portando ad un'unione doganale nel 2005, con il progetto di un'unione politica. Nel 2007 anche Ruanda e Burundi si sono uniti all'EAC, seguiti nel 2016 dal Sudan del Sud.

Note

Voci correlate
 Corno d'Africa
 Africa Orientale Italiana
 Africa Orientale Tedesca

Altri progetti

Collegamenti esterni

Africa orientale