Shrek 4-D ist ein im Jahre 2003 von DreamWorks animierter Kurzfilm, der eine Fortsetzung des ersten Teiles Shrek – Der tollkühne Held darstellen soll.

Handlung
In dem 12-minütigen Film wird dargestellt, wie Shrek, Fiona und Esel auf dem Weg in die Flitterwochen sind. Dabei werden sie von Lord Farquaards Handlanger Thelonius überfallen.

Thelonius entführt Prinzessin Fiona und flüchtet mit ihr in einen Zauberwald. Shrek und Esel nehmen in ihrer Zwiebel-Kutsche sofort die Verfolgung auf.

Doch auf einem Friedhof erscheint der Geist des rachsüchtigen Lord Farquaard. Eine Schlacht entbrennt und zwingt die frisch Vermählten, sich in einen 1000 Fuß tiefen Wasserfall hinabzustürzen. Doch sie werden von dem feuerspeienden Drachen gerettet, der einen großen Feuerball auf Lord Farquaard spuckt und ihm endgültig den Gar ausmacht.

Sie fliegen ohne Thelonius (der in keinem weiteren Film der Shrek-Reihe je wieder aufgetreten ist) zum Hotel "Honeymoon". Als Shrek die Sekt-Korken knallen lässt, schießt Shrek die Fee mit einem Korken weg und der animierte Vorhang fällt zu.

Besonderheiten
Bei einer Friedhofsszene wirft Esel einen Grabstein um, der die Form des Eies Humpty Dumpty hat. Dieser hat eine Nebenrolle im 2011 erschienenen Film Der Gestiefelte Kater.

Der Film wird in den Universal Studios Japan und Singapore gezeigt. Bis zum 14. August 2017 wurde er in den Universal Studios Hollywood und bis zum 10. Januar 2022 in den Universal Studios Florida gezeigt.
Bis zum Ende der Saison 2011 wurde er ebenfalls im Movie Park Germany bei Bottrop-Kirchhellen gezeigt.

Im Movie Park Germany wurde der Film im Roxy-4D-Kino gezeigt. Dabei wurde mit viel Technik gearbeitet: So wurde mit Wassereffekten, pneumatischen Sitzrängen, Lichteffekten – wie Moving Heads und Stroboskopen – sowie mit Wind gearbeitet. Zur Projektion wurden zwei digitale Projektoren, die mit linearer Polarisationstechnik arbeiten, verwendet.

Des Weiteren war dies der einzige Film, in dem Shrek nicht von Sascha Hehn, sondern von dem deutschen Synchron-Sprecher Ingo Albrecht gesprochen wurde.

Der Film wurde in Dolby Digital 5.1 abgemischt und veröffentlicht.

Dies ist der einzige Shrek-Film, der das Kino-Seitenvehältnis  2,35:1 besitzt. Alle anderen Filme (außer "Für immer Shrek", der das Seitenverhältnis 2,40:1 (21:9) besitzt) haben das gängige Format 1,78:1 (16:9).

Es gibt keine Blu-ray bzw. 3D-Blu-Ray des Filmes, obwohl der Film bei Dreamworks und in den jeweiligen Kinos in 1080p HD oder sogar 4k vorliegen soll. Es gibt ihn jedoch nur in SD-Auflösung auf DVD in Verbindung mit dem ersten Teil oder in Verbindung mit dem ersten und zweitem Teil. In 3D ist der Film dann nur mit anaglyphen, also Rot-Blau-Brillen, anzusehen; 3D-Brillen wurden beigelegt.

Im Movie Park Germany wurde am Ende des Filmes eine Rock-Coverversion von "Suggar Honey Honey" gespielt. Auf der DVD hingegen wird der Abspann ohne jene musikalische Untermalung eingeblendet.

Weblinks

Shrek – Der tollkühne Held
Filmtitel 2003
US-amerikanischer Film
Fantasyfilm
Computeranimationsfilm
4D-Film
Kurzfilm
Filmkomödie
Movie_Park_Germany

he:שרק#שרק 4D

Shrek 4-D


An Rhynchospora mexicana in uska species han Liliopsida nga syahan ginhulagway ni Frederik Michael Liebmann, ngan ginhatag han pagkayana nga asya nga ngaran ni Ernst Gottlieb von Steudel. An Rhynchospora mexicana in nahilalakip ha genus nga Rhynchospora, ngan familia nga Cyperaceae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Rhynchospora

Rhynchospora mexicana


Un defoliant este un compus chimic erbicid utilizat pentru procesul de defoliere al plantelor (ceea ce presupune pierderea frunzelor). Două dintre cele mai vechi exemple de defolianți sunt acidul 2,4-diclorofenoxiacetic (2,4-D) și acidul 2,4,5-triclorofenoxiacetic (2,4,5-T). Compușii 2,4-D și 2,4,5-T sunt absorbiți de plantă până la nivelul frunzelor, unde produc o creștere hormonală excesivă, ceea ce produce în final căderea acestora.

Referințe

Erbicide

Defoliant


Santa Maria Egiziaca a Pizzofalcone je barokna rimokatolička crkva bazilika u ulici s titularnim imenom na brdu Pizzofalcone, u povijesnom središtu Napulja, regija Kampanija, Italija. Tlocrt crkve prvobitno je dizajnirao Cosimo Fanzago.

Povijest
Godine 1616. na tom se mjestu nalazila mala crkva, ali je 1639. skupina od pet redovnika augustinaca iz samostana povezanog s crkvom Santa Maria Egiziaca a Forcella osnovala samostan u palači pokraj male crkve. Godine 1648. prvi su angažirali Cosima Fanzaga da projektira crkvu. Godine 1665. uloga je pripala Francescu Antoniju Picchiattiju, a od 1691. do 1716. Antoniju Gallucciu. Potonji su arhitekti značajno modificirali Fanzagove nacrte.

Arhitektura

Ulaz sadrži slikovito stubište koje je, kao i kupolu, dizajnirao Guglielmelli. Ono vodi do upečatljive konveksne fasade. Unutrašnjost ima štukaturu i pločice od majolike. Oltari su u višebojnom mramoru. Balustrada oltara sadrži razne grbove plemićkih obitelji koje su bile pokrovitelji gradnje.

Crkva sadrži Bogorodicu i svece koje je naslikao Paolo De Matteis. Glavna oltarna pala je Bogorodica (1738.) Giuseppea Bastellija. Ostale slike uključuju Santa Maria Egiziaca i Sant'Agostino, Onofrija Palumba. Crkva ima tri drvena kipa iz 18. stoljeća koje je izradio Nicola Fumo, koji prikazuju anđela čuvara, Bezgrešnog začeća i svetog Mihovila arkanđela.

Izvori

Bibliografija
 Vincenzo Regina, Le chiese di Napoli. Viaggio indimenticabile attraverso la storia artistica, architettonica, letteraria, civile e spirituale della Napoli sacra, Newton e Compton editore, Napoli 2004.
 Donatella Mazzoleni, Tra Castel dell'Ovo e Sant'Elmo il percorso delle orivini, Electa, Napoli, 1995.

Barokne crkve u Napulju
Katoličke crkve u Napulju

Santa Maria Egiziaca a Pizzofalcone


Mælkeriet Enighedens 25 Aars Jubilæum 1922 er en film med ukendt instruktør.

Handling
Optagelser af mælkeproduktion og -udbringning i anledning af 25-års jubilæet for mejeriet Enigheden. Hestetrukne mælkevogne og -biler pyntet med flag kører ud af Enighedens port med dagens mælk.

Referencer

Eksterne henvisninger

Danske film fra 1922
Virksomhedsfilm fra Danmark


Woman's Journal-Advocate foi um jornal feminista publicado em Lincoln, capital estadual do Nebraska, de 1982 a 1992. Foi criado para aumentar a comunicação entre os grupos de mulheres e lésbicas de Lincoln e para publicar e promover obras de arte e escrita por mulheres. O Woman's Journal-Advocate foi destacado em dois periódicos feministas do século XIX: Woman's Journal e The Woman's Advocate.

De acordo com o jornalista CJ Janovy, "Lincoln era um foco de atividade política lésbica" no período que antecedeu a fundação do jornal. Parte do conteúdo do jornal defendia lesbianismo político e o separatismo feminista. O jornal continha críticas e publicidade para artistas e performers lésbicas e feministas, como Judy Chicago, e esperava promover uma "estética feminista" de estilos distintamente feministas na arte.

Woman's Journal-Advocate tratava frequentemente dos assuntos de estupro e violência doméstica. O jornal informava sobre casos locais e estatísticas que medem esses crimes, e sobre respostas voluntárias e oficiais a eles. Visava a reforma política e social, incluindo uma maior aceitação das mulheres que respondem com violência contra seus agressores.

Faziam parte dos cofundadores do jornal a linguista Julia Penelope, a jornalista Martha Stoddard e as poetisas Linnea Johnson e Judith Sornberger. O jornal imprimiu escritos de Helen Longino, Sonia Johnson, Moira Ferguson, Carol Lee Sanchez, Barbara A. Baier, Lin Quenzer e muitas outras escritoras feministas, particularmente de Nebraska e da Região Centro-Oeste dos Estados Unidos. Ele imprimiu despachos da Lincoln Legion of Lesbians, Queer Nation Nebraska, YWCA e outras organizações.

Ver também

 Segunda onda do feminismo
 Guerras sexuais feministas

História dos direitos da mulher nos Estados Unidos
Publicações fundadas em 1982
!Mais Teoria da História na Wiki (Wikiconcurso de edição)

Woman's Journal-Advocate


Håndværk & Design er et tidsskrift, der er organ for den faglige forening Håndværk og Design, efter at denne blev dannet ved sammenlægning af Danmarks Sløjdlærerforening og Danmarks Håndarbejdslærerforening i 2016.

Fra 1. juli 2015 blev Danmarks Sløjdlærerforening og Danmarks Håndarbejdslærerforening sammenlagt til en ny fælles forening for lærere i håndværk og design, idet sløjd og håndarbejde med virkning fra 2015 er sammenlagt til det nye fag håndværk og design; men den officielle stiftelsesdag er fredag den 29. april 2016.

Bladets forgængere, SLØJD og Håndarbejde Nu, udkom frem til 2015.
Fra 1. september 2015 er de blevet efterfulgt af det nye tidsskrift Håndværk & Design med Karsten Bjerregaard som redaktør.

Tidsskriftets redaktører
 2015-  Karsten Bjerregaard, Arden

Håndværk & Design
Blad
Håndværk & Design
Sløjd
Håndarbejde
Materiel kultur
Materiel design
Pædagogik
Skolefag
Folkeskolefag
Kulturteknik

Håndværk & Design (blad)


Tjarnarskóli er einkaskóli á unglingastigi staðsettur í Lækjargötu 14b í miðborg Reykjavíkur. Skólinn var stofnaður árið 1985 og átti að starfa í nánum tengslum við atvinnulíf, en síðustu ár hafa áherslur skólans verið á mannrækt og einstaklingsmiðað nám. Skólinn hefur meðal annars nýtt aðstöðu í Miðbæjarskólanum þar sem hann hóf starfsemi og starfaði til 1987. Skólastjóri er Margrét Theodórsdóttir. Fjöldi nemenda er um 50.

Grunnskólar í Reykjavík
Miðborg Reykjavíkur

Tjarnarskóli


Harestuvatnet er en sø ved Harestua i den sydlige del af Lunner kommune i Viken fylke i Norge knap 30 kilometer nord for Oslo. Søen ligger 234 moh. og er ca. 4.300 m lang og 950 m bred. Den har en sgennemnitsdybde på ca. 6 meter og er ca. 15 meter på det dybeste. Arealet er ca. 1,9 km². Søen har en bestand af aborre, knude, helt, gedde og ørred samt flodkrebs.

I nordenden af søen kommer Myllselva fra nordvest og Sveselva fra nord, og danner et fint floddelta. Her er en mangfoldig vegetation, med blandt andet stor forekomst af pors.

I sommeren 2012 blev der gennemført en overvågningsundersøgelse af Harestuvannet, i forbindelse med etablering af nyt rensningsanlæg for Harestua og Grua. Rensningsanlæget har udløb på 9 meters dybde i søen. Målingerne viste at vandet fortsat er i god til meget god økologisk tilstand. Bakteriemængden er indenfor kravet til badevand, og mængden af næringssalte ligger godt indenfor resipientkapasiteten. Desuden er iltsituationen under vinterisen god.

Harestuvannet løber ind i Strykenvatnet ved Stryken i syd og videre ind i tjernet Strekan og derfra ud i den del af Nitelva der kaldes Hakadalselva.

Referenser

Søer i Viken

Harestuvatnet


An Poa fendleriana in uska species han Liliopsida nga syahan ginhulagway ni Ernst Gottlieb von Steudel, ngan ginhatag han pagkayana nga asya nga ngaran ni George Vasey. An Poa fendleriana in nahilalakip ha genus nga Poa, ngan familia nga Poaceae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Mga sumpay ha gawas

Poa

Poa fendleriana


اللواء مطهر رشاد المصري (1953 - ) يمني ولد في عنس بيت المصري محافظة ذمار، ولد ونشأ في قرية (بيت المصري)، في محافظة ذمار، عمل عام 1392 هـ / 1972م في الوحدات المركزية، وفي عام 1398 هـ / 1978م في الأمن العام، ثم تعيّن عام 1400 هـ / 1980م مديرًا لأمن مطار صنعاء، ثم نائبًا لمدير أمن البيضاء، وقائدًا للأمن المركزي بالبيضاء عام 1404 هـ / 1984م، ثم نائبًا لوزير الداخلية عام 1415 هـ / 1995م، وفي 2001 عين رئيسا للمجلس الأعلى للشرطة، في 2007م عين محافظا لمحافظة صعدة. ومن ثم وزيراً للداخلية منذ أبريل 2007 حتى 2012.

حياته وتعليمه
انتقل إلى مدينة ذمار، ومكث فيها فترة قصيرة، انتقل بعدها إلى مدينة صنعاء، فأكمل فيها دراسته الابتدائية، ثم التحق بدار المعلمين، وفي عام 1389 هـ / 1969م التحق بكلية الشرطة، وتخرّج منها عام 1392 هـ / 1972م، ثم التحق بكلية الشريعة والقانون بجامعة صنعاء، وحصل على شهادة الليسانس، ثم التحق بكلية القيادة والأركان، فحصل على درجة الماجستير.

مراجع

أشخاص على قيد الحياة
سياسيون يمنيون في القرن 21
أفراد عسكريون يمنيون في القرن 21
محافظو محافظة صعدة
مواليد 1372 هـ
مواليد 1953
وزراء داخلية يمنيون
وزراء يمنيون
أشخاص من محافظة ذمار
حكومة مجور

مطهر رشاد المصري


Buretsu (jap.武烈天皇, ぶれつてんのう, Buretsu-tennō), (2. godina cara Ninkena/498. – 8. dan 12. mjeseca 8. godine cara Buretsua /506.). Bio je 25. japanski car  prema tradicijskom brojanju.

Ne može se neki točni nadnevak pridijeliti njegovom vladanju, a konvencijski se uzima da je vladao od 498. do 506. godine., a prema japanskim izvorima, od 12. mjeseca 11. godine cara Ninkena do 8. dana 12. mjeseca 8. godine cara Buretsua.

Rođen kao Ohatsuse no Wakasazaki no Mikoto (小泊瀬稚鷦鷯尊).
Najstariji je sin cara Ninkena kojeg je dobio s caricom Kasugom no Ōiratsume. U 7. godini Ninkenova carevanja imenovan je za krunskog kraljevića. Buretsu je imao jednu suprugu, bez carskih potomaka.

Buretsuov ondašnji naslov izgleda da nije bio tennō, jer većina povjesničara smatra da taj naslov nije uveden sve do vladavina cara Tenmua i carice Jitō. Vjerojatnije je da je bio Sumeramikoto ili Amenoshita Shiroshimesu Ōkimi (治天下大王), što u prijevodu na hrvatski znači "veliki kralj koji vlada pod nebesima." Kao drugi mogući naslov kojim ga se oslovljavalo jest "Veliki kralj Yamatoa." (ヤマト大王/大君 - Yamato ōkimi).

Buretsuova palača nalazila se u Hirotaka no Miya no Hasse.

Buretsu je bio na zlu glasu po ubijanju ljudi. Loše je vladao. Kad je velikog carskog savjetnika hegurija Matorija no Ō-omija koji je bio savjetnik petorici careva ubio Ōtomo Kanamura no Muraji, Buretsu je stao na stranu Kanamuri, koji je poslije postao veliki carski savjetnik. Neki povjesničari vjeruju da je car Keitai začetnik nove dinastije, pa je prema njima Buretsu posljednji car prve zabilježene japanske dinastije.

Pravo mjesto Buretsuova groba nije poznato. Tradicijski ga se štuje u šintoističkom spomen-svetištu (misasagiju) u Nari.

Uprava japanskog carskog dvora ovu lokaciju drži za Buretsuov mauzolej. Formalno je poznat kao Kataoka no Iwatsuki no oka no kita no misasagi.

Izvori

Literatura
 Aston, William George. (1896).  Nihongi: Chronicles of Japan from the Earliest Times to A.D. 697. London: Kegan Paul, Trench, Trubner. OCLC 448337491
Batten, Bruce Loyd. (2006). Gateway to Japan: Hakata in war and peace, 500-1300. Honolulu:University of Hawaii Press. /; /; OCLC 254764602
 Brown, Delmer M. and Ichirō Ishida, eds. (1979).  Gukanshō: The Future and the Past. Berkeley: University of California Press. ; ; OCLC 251325323
Nippon Gakujutsu Shinkokai (1969). The Manyōshū: The Nippon Gakujutsu Shinkokai Translation of One Thousand Poems. New York: Columbia University Press.
 Ponsonby-Fane, Richard Arthur Brabazon. (1959).  The Imperial House of Japan. Kyoto: Ponsonby Memorial Society. OCLC 194887
 Titsingh, Isaac. (1834). Nihon Odai Ichiran; ou,  Annales des empereurs du Japon. Paris: Royal Asiatic Society, Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. OCLC 5850691
 Varley, H. Paul. (1980).  Jinnō Shōtōki: A Chronicle of Gods and Sovereigns. New York: Columbia University Press. ; ; OCLC 59145842
 소진철. (2008). 백제무령왕의세계: 왕의세상은해양대국·대백제 (Paekche Muryŏng Wang ŭi segye: wang ŭi sesang ŭn haeyang taeguk tae Paekche). Seoul: 주류성. /; OCLC 310625141

Japanski carevi

Buretsu


An Coelachyrum longiglume in uska species han Liliopsida nga ginhulagway ni Diana Margaret Napper. An Coelachyrum longiglume in nahilalakip ha genus nga Coelachyrum, ngan familia nga Poaceae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Coelachyrum

Coelachyrum longiglume


Doronicum × minutilloi er fjölær jurt af körfublómaætt, ættuð frá Ítalíu.

Hún er blendingur tegundanna Doronicum orientale og Doronicum columnae.

Litningatalan er 2n = 60

Tilvísanir

Körfublómaætt

Doronicum minutilloi


Glynde Place est un manoir élisabéthain à Glynde dans le Sussex de l'Est, Angleterre. Située dans le parc national des South Downs, c'est la maison familiale des vicomtes Hampden, dont les ancêtres ont construit la maison en 1569. Il s'agit d'un bâtiment classé Grade I . L'église adjacente est construite au .

De 2008 à 2013, la maison fait l'objet d'une rénovation majeure, organisée par le  vicomte Hampden, et financée par la vente d'un des tableaux du domaine.

La maison et les jardins, ces derniers étant classés Grade II *  sont ouverts au public pour des visites.

Depuis 2013, c'est le site du Love Supreme Jazz Festival, qui a lieu chaque été.

Références

Liens externes

Monument classé de Grade I dans le Sussex de l'Est

Glynde Place


An Ascolepis spinulosa in uska species han Liliopsida nga ginhulagway ni Paul Goetghebeur. An Ascolepis spinulosa in nahilalakip ha genus nga Ascolepis, ngan familia nga Cyperaceae.

Mabibilngan ini ha Zaire. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Ascolepis

Ascolepis spinulosa


Birnbaum ist eine Wüstung im mittleren Unterharz, nahe Neudorf. Das anhaltische Bergbaurevier Birnbaum erhielt seinen Namen nach diesem Ort.

Geschichte
Die erste urkundliche Erwägung des Ortes stammt aus dem Jahr 1300. Fürst Otto I. von Anhalt erteilte den Klöstern Marienthal, Riddagshausen und Michaelstein Schürfrechte nach Erz im oberen Selketal, insbesondere "in loco qui Birbom vulgariter appelatur" (an einem Ort, der gewöhnlich Birnbaum genannt wird). Die erste Erwähnung als Siedlung stammt aus dem Jahr 1324.

Die Ansiedlung wurde als "Berbeyme" schon 1467 als Wüstung erwähnt. 1539 wurden erstmals Taler aus dem Revier geprägt. Eine Nennung als Wüstung "Auf dem Birnbaum" ist vom Anfang des 17. Jahrhunderts, im Zusammenhang mit dem Vorwerk Birnbaum, bekannt. Um 1573/74 ließ Fürst Joachim Ernst von Anhalt ein hier noch stehendes altes Bergk Hauß abreißen und eine Schäferei errichten, die aber schon einige Jahre später nach Harzgerode verlegt wurde. An ihre Stelle trat ein Vorwerk, zu dem etwas über zehn Hufen Land gehörten. Zu dieser Zeit lag Birnbaum an einer heute nicht mehr bestehenden, von Güntersberge nach Eisleben führenden Straße. 1830 lebten auf dem Vorwerk 18 Personen.

Etwas nördlich der Wüstung wurde 1636 der Birnbaumteich angelegt, der ab 1742 das Aufschlagwasser für die Künste der im Revier Birnbaum gelegenen Gruben Vorderer Birnbaum und Glückstern lieferte. Die 1753 erfolgte Vereinigung des Vorwerks mit der Domäne Neudorf wurde bereits 1896 wieder aufgelöst. Der Bereich wurde danach aufgeforstet. Die heute am Birnbaumteich gelegenen Ferienhaussiedlung mit Campingplatz und Gaststätte (Ferienpark Birnbaumteich) gehört aber ebenfalls zu Neudorf.

Einzelnachweise

Geographie (Harzgerode)
Ersterwähnung 1300
Wüstung im Landkreis Harz

Birnbaum (Wüstung)


Aşı, belirli bir bulaşıcı veya malign hastalığa karşı aktif kazanılmış bağışıklık sağlayan biyolojik bir preparattır. Aşıların güvenliği ve etkinliği geniş çapta incelenmiş ve doğrulanmıştır.<ref name=" Bir aşı tipik olarak hastalığa neden olan bir mikroorganizmaya benzeyen bir ajan içerir ve genellikle mikrobun zayıflatılmış veya öldürülmüş formlarından, toksinlerinden veya yüzey proteinlerinden yapılır. Vücudun bağışıklık sistemi ajanı bir tehdit olarak tanır, yok eder ve bu sayede gelecekte karşılaşabileceği bu ajanla ilişkili mikroorganizmaları daha fazla tanır ve yok eder.

Aşılar profilaktik (doğal veya "vahşi" bir patojen tarafından gelecekteki bir enfeksiyonun etkilerini önlemek veya iyileştirmek için) veya terapötik (kanser gibi zaten meydana gelmiş bir hastalıkla savaşmak için) olabilir. Bazı aşılar, enfeksiyonun tamamen önlendiği tam sterilize edici bağışıklık sunar.

Aşıların uygulanmasına aşılama denir. Aşılama, bulaşıcı hastalıkların önlenmesinde en etkili yöntemdir; çiçek hastalığının dünya çapında ortadan kaldırılmasından ve çocuk felci, kızamık ve tetanos gibi hastalıkların dünyanın büyük bir bölümünden sınırlandırılmasından büyük ölçüde aşılama sayesinde oluşturulan yaygın bağışıklık sorumludur. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) şu anda yirmi beş farklı önlenebilir enfeksiyon için lisanslı aşıların mevcut olduğunu bildirmektedir.

Çiçek hastalığına karşı halk arasında uygulanan aşılama 1721 yılında Mary Wortley Montagu tarafından Osmanlı İmparatorluğu'ndan İngiltere'ye getirilmiştir. Vaccine (aşı) ve vaccination (aşılama) terimleri, hem aşı kavramını geliştiren hem de ilk aşıyı yaratan Edward Jenner tarafından inek çiçeğini ifade etmek için geliştirilen Variolae vaccinae (inek çiçeği) teriminden türetilmiştir. Jenner bu ifadeyi 1798 yılında inek çiçeğinin çiçek hastalığına karşı koruyucu etkisini anlattığı Variolae vaccinae Known as the Cow Pox adlı kitabının uzun başlığı için kullanmıştır. 1881 yılında Louis Pasteur, Jenner'ı onurlandırmak için bu terimlerin o dönemde geliştirilmekte olan yeni koruyucu aşıları da kapsayacak şekilde genişletilmesini önermiştir. Aşı geliştirme ve üretme bilimi aşı bilimi olarak adlandırılır.

Etkiler

Aşıların bulaşıcı hastalıklarla mücadele etmenin ve bu hastalıkları ortadan kaldırmanın çok güvenli ve etkili bir yolu olduğu konusunda büyük bir bilimsel görüş birliği vardır. Bağışıklık sistemi aşı ajanlarını yabancı olarak tanır, onları yok eder ve "hatırlar". Bir ajanın virülan versiyonuyla karşılaşıldığında, vücut virüsün üzerindeki protein kabuğunu tanır ve böylece ilk olarak hedef ajanı hücrelere girmeden önce nötralize ederek ve ikinci olarak bu ajan çok sayıda çoğalmadan önce enfekte olmuş hücreleri tanıyıp yok ederek yanıt vermeye hazırlanır.

Bununla birlikte, aşıların etkinliklerine yönelik sınırlamalar mevcuttur. Bazen, aşı zayıflaması, aşılama rejimleri veya uygulamadaki başarısızlıklar gibi aşı ile ilgili nedenlerden dolayı koruma başarısız olmaktadır.

Başarısızlık, konakçının bağışıklık sisteminin yeterli veya hiç yanıt vermemesi durumunda konakçıya bağlı nedenlerle de ortaya çıkabilir. Konakçıya bağlı yanıt eksikliği, genetik, bağışıklık durumu, yaş, sağlık ve beslenme durumu gibi faktörlere bağlı olarak bireylerin tahmini %2-10'unda görülür. Genetik başarısızlıkla sonuçlanan birincil immün yetmezlik bozukluğunun bir türü, B hücresi gelişimi için gerekli olan bir enzimin yokluğunun, konağın bağışıklık sisteminin bir patojene karşı antikor üretmesini engellediği X'e bağlı agamaglobulinemidir.

Konak-patojen etkileşimleri ve enfeksiyona verilen yanıtlar, bağışıklık sistemindeki çoklu yolları içeren dinamik süreçlerdir. Bir konakçı anında antikor geliştirmez: vücudun doğuştan gelen bağışıklığı on iki saat gibi kısa bir sürede aktive olabilirken, adaptif bağışıklığın tam olarak gelişmesi 1-2 hafta sürebilir. Bu süre zarfında konakçı hâlâ enfekte olabilir.

Antikorlar üretildikten sonra, ilgili antikor sınıfına bağlı olarak çeşitli yollardan herhangi biriyle bağışıklık desteklenebilir. Bir patojeni temizlemedeki veya etkisiz hale getirmedeki başarı, üretilen antikorların miktarına ve bu antikorların ilgili patojen türüne karşı ne ölçüde etkili olduğuna bağlı olacaktır, çünkü farklı türler belirli bir bağışıklık reaksiyonuna farklı şekilde duyarlı olabilir. Bazı durumlarda aşılar tam veya kalıcı bağışıklık yerine kısmi bağışıklık koruması (bağışıklığın %100'den daha az etkili olduğu ancak yine de enfeksiyon riskini azalttığı) veya geçici bağışıklık koruması (bağışıklığın zaman içinde azaldığı) ile sonuçlanabilir. Yine de aşılar bir bütün olarak popülasyon için yeniden enfeksiyon eşiğini yükseltebilir ve önemli bir etki yaratabilir. Ayrıca aşılar enfeksiyonun şiddetini azaltarak daha düşük ölüm oranı, daha düşük morbidite, hastalıktan daha hızlı iyileşme ve çok çeşitli başka etkilere neden olabilir.

Daha yaşlı olanlar genellikle daha genç olanlara göre daha az tepki gösterirler, bu da immünosenesans olarak bilinen bir modeldir. Adjuvanlar, özellikle basit bir aşıya karşı bağışıklık tepkisi zayıflamış olabilecek yaşlı kişilerde bağışıklık tepkisini artırmak için yaygın olarak kullanılır.

Aşının etkinliği veya performansı çeşitli faktörlere bağlıdır:

 Hastalığın kendisi (bazı hastalıklarda aşılama diğerlerine göre daha iyi performans gösterir)
 Aşı türü (bazı aşılar hastalığın belirli türlerine özgüdür veya en azından bu türlere karşı en etkilidir)
 Aşı takvimine uygun şekilde uyulup uyulmadığı.
 Aşıya verilen kendine özgü yanıt; bazı bireyler belirli aşılara "yanıt vermezler", yani doğru şekilde aşılandıktan sonra bile antikor üretmezler.
 Etnik köken, yaş veya genetik yatkınlık gibi çeşitli faktörler.

Aşılanmış bir birey aşılanan hastalığa yakalanırsa (atılım enfeksiyonu) hastalığın aşılanmamış vakalara göre daha az öldürücü olması muhtemeldir.

Etkili bir aşılama programında dikkat edilmesi gereken önemli hususlar şunlardır:

 Bir bağışıklama kampanyasının orta ve uzun vadede hastalığın epidemiyolojisi üzerinde yaratacağı etkiyi öngörmek için dikkatli bir modelleme
 Yeni bir aşının piyasaya sürülmesini takiben ilgili hastalık için devam eden gözetim
 Bir hastalık nadir hale geldiğinde bile yüksek aşılama oranlarının sürdürülmesi

1958 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde 763.094 kızamık vakası görülmüş ve 552 kişi hayatını kaybetmiştir. Yeni aşıların kullanılmaya başlanmasından sonra vaka sayısı yılda 150'nin altına düşmüştür (medyan 56). 2008 yılının başlarında 64 şüpheli kızamık vakası görülmüştür. Bu enfeksiyonların elli dördü başka bir ülkeden ithalatla ilişkilendirilmiştir, ancak sadece yüzde on üçü gerçekten Amerika Birleşik Devletleri dışında edinilmiştir; 64 kişiden 63'ü ya hiç kızamık aşısı olmamıştır ya da aşı olup olmadıkları belirsizdir.

Aşılar, insanlardaki en bulaşıcı ve ölümcül hastalıklardan biri olan çiçek hastalığının ortadan kaldırılmasını sağlamıştır. Kızamıkçık, çocuk felci, kızamık, kabakulak, suçiçeği ve tifo gibi diğer hastalıklar, yaygın aşılama programları sayesinde artık yüz yıl önceki kadar yaygın değildir. İnsanların büyük çoğunluğu aşılandığı sürece bir hastalık salgınının ortaya çıkması çok daha zordur. Bu etkiye sürü bağışıklığı denmektedir. Sadece insanlar arasında bulaşan çocuk felci, endemik çocuk felcinin sadece üç ülkenin (Afganistan, Nijerya ve Pakistan) bazı bölümleriyle sınırlandırıldığı kapsamlı bir eradikasyon kampanyasının hedefidir. Ancak, tüm çocuklara ulaşmanın zorluğu, kültürel yanlış anlamalar ve dezenformasyon, öngörülen eradikasyon tarihinin birkaç kez kaçırılmasına neden olmuştur.

Aşılar ayrıca antibiyotik direncinin gelişmesini önlemeye de yardımcı olur. Örneğin, aşı programları Streptococcus pneumoniae'nin neden olduğu zatürre vakalarını büyük ölçüde azaltarak penisilin veya diğer birinci basamak antibiyotiklere dirençli enfeksiyonların yaygınlığını büyük ölçüde azaltmıştır.

Kızamık aşısının her yıl bir milyon ölümü önlediği tahmin edilmektedir.

Yan etkiler
Çocuklara, ergenlere veya yetişkinlere yapılan aşılar genellikle güvenlidir. Yan etkiler - eğer varsa - genellikle hafiftir. Yan etkilerin oranı söz konusu aşıya göre değişir. Bazı yaygın yan etkiler arasında ateş, enjeksiyon bölgesi çevresinde ağrı ve kas ağrıları yer alır. Ayrıca, bazı kişiler aşıdaki bileşenlere karşı alerjik olabilir. KKK aşısı nadiren ateşli nöbetlerle ilişkilendirilir.

Genetik, sağlık durumu (altta yatan hastalık, beslenme, hamilelik, hassasiyetler veya alerjiler), bağışıklık yeterliliği, yaş ve ekonomik etki veya kültürel çevre gibi bir kişiyi enfeksiyona duyarlı hale getiren konakçı ("aşı") ile ilgili belirleyiciler, enfeksiyonun şiddetini ve aşıya yanıtı etkileyen birincil veya ikincil faktörler olabilir. Yaşlı (60 yaş üstü), alerjene aşırı duyarlı ve obez kişiler, aşı etkinliğini önleyen veya engelleyen, muhtemelen bu spesifik popülasyonlar için ayrı aşı teknolojileri veya virüs bulaşmasını sınırlamak için tekrarlayan takviye aşıları gerektiren tehlikeye atılmış immünojenisiteye duyarlıdır.

Ciddi yan etkiler son derece nadirdir. Suçiçeği aşısı bağışıklık sistemi yetersiz bireylerde nadiren komplikasyonlarla ilişkilidir ve rotavirüs aşıları orta derecede intussusepsiyon ile ilişkilidir.

En az 19 ülkede, aşılamanın ciddi olumsuz etkilerine maruz kalanlara tazminat sağlamak için hatasız tazminat programları bulunmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri'nin programı Ulusal Çocukluk Çağı Aşı Yaralanmaları Yasası olarak bilinmektedir ve Birleşik Krallık'ta Aşı Hasar Ödemesi uygulanmaktadır.

Türler

Aşılar tipik olarak zayıflatılmış, inaktive edilmiş veya ölü organizmalar veya bunlardan elde edilen saflaştırılmış ürünler içerir. Kullanımda olan çeşitli aşı türleri vardır. Bunlar, yararlı bir bağışıklık tepkisi oluşturma yeteneğini korurken hastalık riskini azaltmaya çalışmak için kullanılan farklı stratejileri temsil etmektedir.

Zayıflatılmış

Bazı aşılar canlı, zayıflatılmış mikroorganizmalar içerir. Bunların çoğu, virülan özelliklerini devre dışı bırakan koşullar altında yetiştirilen veya geniş bir bağışıklık tepkisi üretmek için yakından ilişkili ancak daha az tehlikeli organizmaları kullanan aktif virüslerdir. Zayıflatılmış aşıların çoğu viral olmasına rağmen, bazıları doğası gereği bakteriyeldir. Örnekler arasında sarıhumma, kızamık, kabakulak ve kızamıkçık gibi viral hastalıklar ve tifo gibi bakteriyel hastalıklar yer almaktadır. Calmette ve Guérin tarafından geliştirilen canlı Mycobacterium tuberculosis aşısı bulaşıcı bir suştan yapılmamıştır, ancak aşıya karşı bir bağışıklık tepkisi ortaya çıkarmak için kullanılan "BCG" adı verilen virülan olarak değiştirilmiş bir suş içerir. Yersinia pestis EV suşu içeren canlı zayıflatılmış aşı veba bağışıklaması için kullanılır. Zayıflatılmış aşıların bazı avantajları ve dezavantajları vardır. Zayıflatılmış aşılar tipik olarak daha dayanıklı immünolojik yanıtlara neden olur. Ancak bağışıklık sistemi baskılanmış bireylerde kullanım için güvenli olmayabilir ve nadir durumlarda virülan bir forma mutasyona uğrayarak hastalığa neden olabilirler.

İnaktif

Bazı aşılar daha önce virülan olan ancak kimyasallar, ısı veya radyasyonla inaktive edilmiş mikroorganizmalar içerir. Örnekler arasında IPV (çocuk felci aşısı), hepatit A aşısı, kuduz aşısı ve çoğu grip aşısı bulunmaktadır.

Toksoit

Toksoit aşılar, mikroorganizma yerine hastalığa neden olan inaktive edilmiş toksik bileşiklerden yapılır. Toksoit bazlı aşılara örnek olarak tetanos ve difteri verilebilir. Tüm toksoitler mikroorganizmalar için değildir; örneğin Crotalus atrox toksoidi köpekleri çıngıraklı yılan ısırıklarına karşı aşılamak için kullanılır.

Alt ünite

Bir bağışıklık sistemine inaktive edilmiş veya zayıflatılmış bir mikroorganizma sunmak yerine (ki bu bir "bütün-ajan" aşısı teşkil eder), bir alt ünite aşısı bir bağışıklık yanıtı oluşturmak için onun bir parçasını kullanır. Buna bir örnek, virüsün sadece yüzey proteinlerinden oluşan (daha önce kronik olarak enfekte olmuş hastaların kan serumundan elde edilen, ancak şimdi viral genlerin mayada rekombinasyonu ile üretilen) hepatit B'ye karşı alt ünite aşısıdır. Bir başka örnek, viral majör kapsit proteininden oluşan insan papilloma virüsüne (HPV) karşı virüs benzeri parçacık (VLP) aşısı gibi yenilebilir alg aşılarıdır. Bir başka örnek de influenza virüsünün hemagglutinin ve nöraminidaz alt birimleridir. Veba bağışıklaması için bir alt ünite aşısı kullanılmaktadır.

Konjuge

Bazı bakteriler, immünojenik açıdan zayıf olan polisakkarit bir dış kaplamaya sahiptir. Bu dış kaplamalar proteinlere (örn. toksinler) bağlanarak, bağışıklık sisteminin polisakkariti bir protein antijeniymiş gibi tanıması sağlanabilir. Bu yaklaşım Haemophilus influenzae tip B aşısında kullanılmaktadır.

Dış zar vezikül
Dış membran vezikülleri (OMV'ler) doğal olarak immünojeniktir ve güçlü aşılar üretmek için manipüle edilebilir. En iyi bilinen OMV aşıları serotip B meningokok hastalığı için geliştirilenlerdir.

Heterotipik

"Jenner aşıları" olarak da bilinen heterolog aşılar, tedavi edilen organizmada hastalığa neden olmayan ya da hafif hastalığa neden olan diğer hayvanların patojenleri olan aşılardır. Klasik örnek Jenner'ın çiçek hastalığına karşı korunmak için inek çiçeği aşısını kullanmasıdır. Güncel bir örnek ise Mycobacterium bovis'ten yapılan BCG aşısının tüberkülozdan korunmak için kullanılmasıdır.

Genetik aşı
Genetik aşıların alt grubu viral vektör aşılarını, RNA aşılarını ve DNA aşılarını kapsar.

Viral vektör

Viral vektör aşıları, bağışıklık tepkisini uyarmak için yüzey proteinleri gibi spesifik antijenler üretmek üzere vücuda patojen genleri yerleştirmek için güvenli bir virüs kullanır.

RNA

Bir mRNA aşısı (veya RNA aşısı), lipid nanopartiküller gibi bir vektör içinde paketlenmiş nükleik asit RNA'dan oluşan yeni bir aşı türüdür. COVID-19 aşıları arasında COVID-19 pandemisiyle mücadele etmek için bir dizi RNA aşısı bulunmaktadır ve bazıları onaylanmış veya bazı ülkelerde acil kullanım izni almıştır. Örneğin, Pfizer-BioNTech aşısı ve Moderna mRNA aşısı ABD'de yetişkinlerde kullanım için onaylanmıştır (Pfizer aşısı 16-17 yaş arası gençler için de tamamen onaylanmıştır).

DNA

DNA aşılamasında önerilen mekanizma, viral veya bakteriyel DNA'nın insan veya hayvan hücrelerine yerleştirilmesi ve ifade edilmesi (elektroporasyon kullanımıyla geliştirilmiş) ve bağışıklık sistemi tarafından tanınmasının tetiklenmesidir. İfade edilen proteinleri tanıyan bazı bağışıklık sistemi hücreleri, bu proteinlere ve onları ifade eden hücrelere karşı bir saldırı başlatacaktır. Bu hücreler çok uzun bir süre yaşadıkları için, normalde bu proteinleri ifade eden patojenle daha sonra karşılaşılırsa bağışıklık sistemi tarafından anında saldırıya uğrayacaklardır. DNA aşılarının potansiyel bir avantajı, üretilmelerinin ve saklanmalarının çok kolay olmasıdır.

Ağustos 2021'de Hint yetkililer ZyCoV-D'ye acil onay verdi. Cadila Healthcare tarafından geliştirilen bu aşı, insanlar için onaylanan ilk DNA aşısıdır.

Deneysel

Birçok yenilikçi aşı da geliştirilmekte ve kullanılmaktadır.

 Dendritik hücre aşıları, antijenleri vücudun beyaz kan hücrelerine sunmak için dendritik hücreleri antijenlerle birleştirir ve böylece bir bağışıklık reaksiyonunu uyarır. Bu aşılar beyin tümörlerinin tedavisinde bazı olumlu ön sonuçlar göstermiştir ve malign melanomda da test edilmektedir.
 Rekombinant vektör - bir mikro organizmanın fizyolojisi ile diğerinin DNA'sı birleştirilerek, karmaşık enfeksiyon süreçlerine sahip hastalıklara karşı bağışıklık oluşturulabilir. Buna bir örnek, 2018 yılında Kongo'da ebola ile mücadele etmek için kullanılmakta olan Merck lisanslı rVSV-ZEBOV aşısıdır.
 T-hücresi reseptörü peptit aşıları, koksidioidomikoz, stomatitis ve atopik dermatit modelleri kullanılarak çeşitli hastalıklar için geliştirilmektedir. Bu peptitlerin sitokin üretimini modüle ettiği ve hücre aracılı bağışıklığı geliştirdiği gösterilmiştir.
 Kompleman inhibisyonunda rol oynayan tanımlanmış bakteriyel proteinlerin hedeflenmesi, temel bakteriyel virülans mekanizmasını etkisiz hale getirecektir.
 Plazmidlerin kullanımı preklinik çalışmalarda kanser ve bulaşıcı hastalıklar için koruyucu bir aşı stratejisi olarak doğrulanmıştır. Ancak, insan çalışmalarında bu yaklaşım klinik olarak anlamlı bir fayda sağlayamamıştır. Plazmid DNA immünizasyonunun genel etkinliği, plazmidin immünojenisitesinin artırılmasına ve aynı zamanda immün efektör hücrelerin spesifik aktivasyonunda rol oynayan faktörlerin düzeltilmesine bağlıdır.
 Bakteriyel vektör - Prensip olarak viral vektör aşılarına benzer, ancak bunun yerine bakteri kullanılır.
 Antijen sunan hücre

Aşıların çoğu mikroorganizmalardan elde edilen inaktive veya zayıflatılmış bileşikler kullanılarak oluşturulurken, sentetik aşılar esas olarak veya tamamen sentetik peptitler, karbonhidratlar veya antijenlerden oluşur.

Değerlik
Aşılar tek değerlikli (univalan veya monovalan olarak da adlandırılır) veya çok değerlikli (polivalan veya multivalan olarak da adlandırılır) olabilir. Tek değerlikli aşı, tek bir antijene veya tek bir mikroorganizmaya karşı bağışıklık kazandırmak için tasarlanmıştır. Multivalent veya polivalent aşı ise aynı mikroorganizmanın iki veya daha fazla suşuna veya iki veya daha fazla mikroorganizmaya karşı bağışıklık sağlamak üzere tasarlanmıştır. Çok değerlikli bir aşının değerliği Yunanca veya Latince bir ön ek ile gösterilebilir (örneğin, bivalan, trivalan veya tetravalan/quadrivalan). Bazı durumlarda, tek değerlikli bir aşı hızlı bir şekilde güçlü bir bağışıklık yanıtı geliştirmek için tercih edilebilir.

İki veya daha fazla aşı aynı formülasyonda karıştırıldığında, iki aşı birbiriyle etkileşime girebilir. Bu durum en sık olarak, aşı bileşenlerinden birinin diğerlerinden daha güçlü olduğu ve diğer bileşenlerin büyümesini ve bağışıklık yanıtını baskıladığı canlı zayıflatılmış aşılarda görülür. Bu fenomen ilk olarak, aşıdaki serotip 2 virüs miktarının, aşıdaki serotip 1 ve 3 virüslerinin "alımına" müdahale etmesini engellemek için azaltılması gereken üç değerlikli Sabin çocuk felci aşısında görülmüştür. Bu fenomenin, DEN-3 serotipinin baskın olduğu ve DEN-1, -2 ve -4 serotiplerine verilen yanıtı baskıladığı tespit edilen, şu anda araştırılmakta olan dang aşılarında da bir sorun olduğu görülmüştür.

Diğer içerikler

Bir aşı dozu, çok azı aktif bileşen olan immünojen olmak üzere birçok bileşen içerir. Tek bir dozda sadece nanogram virüs partikülü veya mikrogram bakteriyel polisakkarit olabilir. Bir aşı enjeksiyonu, oral damla veya burun spreyi çoğunlukla sudur. Bağışıklık yanıtını güçlendirmek, güvenliği sağlamak veya depolamaya yardımcı olmak için diğer bileşenler eklenir ve üretim sürecinden arta kalan çok az miktarda malzeme bulunur. Çok nadiren, bu malzemeler kendilerine karşı çok hassas olan kişilerde alerjik reaksiyona neden olabilir.

Adjuvanlar

Aşılar tipik olarak bağışıklık tepkisini güçlendirmek için kullanılan bir veya daha fazla adjuvan içerir. Örneğin tetanoz toksoidi genellikle şap üzerine adsorbe edilir. Bu, antijeni basit sulu tetanoz toksoidinden daha büyük bir etki yaratacak şekilde sunar. Adsorbe tetanoz toksoidine karşı ters reaksiyon gösteren kişilere, rapel zamanı geldiğinde basit aşı uygulanabilir.

Tüm hücre boğmaca aşısı, 1990 Basra Körfezi harekatına hazırlık aşamasında şarbon aşısı için bir adjuvan olarak kullanılmıştır. Bu, sadece şarbon aşısı vermekten daha hızlı bir bağışıklık yanıtı üretir ve maruziyetin yakın olması durumunda bir miktar fayda sağlar.

Koruyucular
Aşılar ayrıca bakteri veya mantar bulaşmasını önlemek için koruyucu maddeler de içerebilir. Son yıllara kadar, koruyucu tiyomersal (ABD ve Japonya'da Thimerosal olarak da bilinir) canlı virüs içermeyen birçok aşıda kullanılmaktaydı. 2005 yılı itibarıyla, ABD'de eser miktardan daha fazla tiyomersal içeren tek çocukluk aşısı, şu anda yalnızca belirli risk faktörlerine sahip çocuklar için önerilen grip aşısıdır. İngiltere'de tedarik edilen tek dozluk grip aşılarının içeriğinde tiyomersal bulunmamaktadır. Koruyucular aşı üretiminin çeşitli aşamalarında kullanılabilir ve en sofistike ölçüm yöntemleri, çevrede ve bir bütün olarak popülasyonda olabileceği gibi, bitmiş üründe de bunların izlerini tespit edebilir.

Birçok aşı, Staphylococcus enfeksiyonu gibi ciddi yan etkileri önlemek için koruyuculara ihtiyaç duyar. 1928'deki bir olayda, koruyucu içermeyen bir difteri aşısı ile aşılanan 21 çocuktan 12'si ölmüştür. Tiyomersal, fenoksietanol ve formaldehit dahil olmak üzere çeşitli koruyucular mevcuttur. Tiyomersal bakterilere karşı daha etkilidir, daha iyi bir raf ömrüne sahiptir ve aşı stabilitesini, gücünü ve güvenliğini artırır; ancak ABD, Avrupa Birliği ve diğer birkaç gelişmiş ülkede, cıva içeriği nedeniyle ihtiyati bir önlem olarak artık çocukluk çağı aşılarında koruyucu olarak kullanılmamaktadır. Tiyomersalin otizme katkıda bulunduğuna dair tartışmalı iddialar ortaya atılmış olsa da bu iddiaları destekleyen ikna edici hiçbir bilimsel kanıt bulunmamaktadır. Ayrıca, 657.461 çocuk üzerinde yapılan 10-11 yıllık bir çalışma, KKK aşısının otizme neden olmadığını ve aslında otizm riskini yüzde yedi oranında azalttığını ortaya koymuştur.

Yardımcı maddeler
Aktif aşının yanı sıra, aşı preparatlarında aşağıdaki yardımcı maddeler ve artık üretim bileşikleri bulunur veya bulunabilir:

 Alüminyum tuzları veya jeller adjuvan olarak eklenir. Adjuvanlar, aşıya karşı daha erken, daha güçlü bir yanıt ve daha kalıcı bir bağışıklık yanıtı sağlamak için eklenir; daha düşük bir aşı dozajına izin verirler.
 Aşının üretimi ve saklanması sırasında bakteri üremesini önlemek için bazı aşılara antibiyotikler eklenir.
 Tavuk yumurtası kullanılarak hazırlandıkları için grip aşısında ve sarı humma aşısında yumurta proteini bulunur. Başka proteinler de mevcut olabilir.
 Formaldehit, toksoit aşılarda bakteriyel ürünleri inaktive etmek için kullanılır. Formaldehit ayrıca istenmeyen virüsleri inaktive etmek ve üretim sırasında aşıyı kontamine edebilecek bakterileri öldürmek için de kullanılır.
 Monosodyum glutamat (MSG) ve 2-fenoksietanol, aşı ısıya, ışığa, asitliğe veya neme maruz kaldığında aşının değişmeden kalmasına yardımcı olmak için birkaç aşıda stabilizatör olarak kullanılır.
 Tiyomersal, potansiyel olarak zararlı bakterilerin kontaminasyonunu ve büyümesini önlemek için birden fazla doz içeren aşı şişelerine eklenen cıva içeren bir antimikrobiyaldir. Tiyomersal ile ilgili tartışmalar nedeniyle, çok kullanımlı grip aşısı hariç çoğu aşıdan çıkarılmış ve tek bir dozun on gram konserve ton balığı yemeye benzer bir seviye olan bir mikrogramdan daha az cıva içerecek seviyelere indirilmiştir.

Adlandırma
Aşı isimleri için oldukça standartlaşmış çeşitli kısaltmalar geliştirilmiştir, ancak standardizasyon hiçbir şekilde merkezi veya küresel değildir. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri'nde kullanılan aşı isimlerinin, başka yerlerde de yaygın olarak bilinen ve kullanılan köklü kısaltmaları vardır. Bunların sıralanabilir bir tablo halinde sunulan ve serbestçe erişilebilen kapsamlı bir listesi ABD Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri internet sayfasında mevcuttur. Sayfada şu açıklama yer almaktadır: "Bu tablodaki kısaltmalar (Sütun 3) Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri personeli, ACIP Çalışma Grupları, Haftalık Morbidite ve Mortalite Raporu (MMWR) editörü, Aşı ile Önlenebilir Hastalıkların Epidemiyolojisi ve Önlenmesi (Pembe Kitap) editörü, ACIP üyeleri ve ACIP irtibat kuruluşları tarafından ortaklaşa standartlaştırılmıştır."

Bazı örnekler difteri ve tetanoz toksoidleri ve aselüler boğmaca aşısı için "DBT", difteri ve tetanoz toksoitleri için "DT" ve tetanoz ve difteri toksoidleri için "Td" şeklindedir. CDC, tetanos aşısı ile ilgili sayfasında ayrıca şu açıklamayı yapmaktadır: "Bu kısaltmalardaki büyük harfler, difteri (D) ve tetanos (T) toksoitleri ile boğmaca (B) aşısının tam dozlarını ifade etmektedir. Küçük harfli "d" ve "b", ergen/yetişkin formülasyonlarında kullanılan azaltılmış difteri ve boğmaca dozlarını ifade etmektedir.

Yerleşik aşı kısaltmalarının bir başka listesi de CDC'nin ABD bağışıklama kayıtlarında kullanılan kısaltmaları içeren "Aşı Kısaltmaları" adlı sayfasındadır.

Lisanslama
Aşı ruhsatı, geliştirme döngüsünün başarılı bir şekilde sonuçlanmasından ve Aşama I-III'te yer alan klinik çalışmaların ve diğer programların güvenlik, immünoaktivite, belirli bir spesifik dozda immünogenetik güvenlik, hedef popülasyonlar için enfeksiyonu önlemede kanıtlanmış etkinlik ve kalıcı önleyici etkiyi (zaman dayanıklılığı veya yeniden aşılama ihtiyacı tahmin edilmelidir) göstermesinden sonra gerçekleşir. Koruyucu aşılar ağırlıklı olarak sağlıklı nüfus kohortlarında değerlendirildiğinden ve genel nüfusa dağıtıldığından, yüksek bir güvenlik standardı gereklidir. Bir aşının çok uluslu ruhsatlandırılmasının bir parçası olarak, Dünya Sağlık Örgütü Biyolojik Standardizasyon Uzman Komitesi, ulusal düzenleyici kurumların kendi ruhsatlandırma süreçlerine başvurmaları için bir platform olarak tasarlanan bir süreç olan aşıların üretimi ve kalite kontrolü için uluslararası standartlar kılavuzunu geliştirmiştir. Aşı üreticileri, Avrupa İlaç Ajansı (EMA) veya ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) gibi çok uluslu veya ulusal bir düzenleyici kuruluş tarafından bilimsel incelemeyi takiben, aşının güvenli ve uzun vadeli etkinliğe sahip olduğunu kanıtlayan eksiksiz bir klinik geliştirme ve deneme döngüsüne kadar ruhsat almazlar.

Gelişmekte olan ülkelerin aşı geliştirme ve ruhsatlandırma için DSÖ kılavuzlarını benimsemesinin ardından, her ülkenin ulusal bir ruhsat verme ve aşıyı her ülkede kullanımı boyunca yönetme, dağıtma ve izleme sorumluluğu vardır. Ruhsatlı bir aşının halk arasında güven ve kabul görmesi, aşılama kampanyasının sorunsuz bir şekilde ilerlemesini, hayat kurtarmasını ve ekonomik iyileşmeyi sağlamak için hükümetlerin ve sağlık personelinin iletişim kurması gereken bir görevdir. Bir aşı ruhsatlandırıldığında, değişken üretim, dağıtım ve lojistik faktörler nedeniyle başlangıçta sınırlı tedarikte olacaktır, bu da sınırlı tedarik için bir tahsisat planı ve aşıyı ilk olarak hangi nüfus kesimlerinin almasına öncelik verilmesi gerektiğini gerektirir.

Dünya Sağlık Örgütü
Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF) aracılığıyla çok uluslu dağıtım için geliştirilen aşılar, çok sayıda ülke tarafından benimsenmesi için uluslararası kalite, güvenlik, immünojenisite ve etkinlik standartlarını sağlamak üzere DSÖ tarafından ön yeterlilik gerektirir.

Süreç, DSÖ ile anlaşmalı laboratuvarlarda İyi Üretim Uygulamalarına (GMP) uygun üretim tutarlılığı gerektirmektedir. BM kuruluşları aşı ruhsatlandırmasına dahil olduğunda, ülkeler 1) aşı, üreticileri ve dağıtım ortakları için pazarlama izni ve ulusal bir lisans vererek ve 2) aşılama programından sonra advers olayların kayıtları da dahil olmak üzere pazarlama sonrası gözetim gerçekleştirerek işbirliği yaparlar. DSÖ, GMP ve düzenleyici gözetime uygunluk açısından üretim tesislerinin ve distribütörlerin denetimlerini izlemek için ulusal kurumlarla birlikte çalışmaktadır.

Bazı ülkeler EMA, FDA veya diğer zengin ülkelerdeki ulusal ajanslar gibi saygın ulusal kuruluşlar tarafından ruhsatlandırılmış aşıları satın almayı tercih etmektedir, ancak bu tür alımlar genellikle daha pahalıdır ve gelişmekte olan ülkelerdeki yerel koşullara uygun dağıtım kaynaklarına sahip olmayabilir.

Avrupa Birliği
Avrupa Birliği'nde (AB), mevsimsel grip gibi pandemik patojenlere yönelik aşılar, tüm üye devletlerin uyduğu AB çapında ruhsatlandırılır ("merkezi"), yalnızca bazı üye devletler için ruhsatlandırılır ("merkezi olmayan") veya bireysel ulusal düzeyde ruhsatlandırılır. Genel olarak, tüm AB ülkeleri, Avrupa İlaç Ajansının (EMA) aşı ruhsatından sorumlu bilimsel bir paneli olan Avrupa Beşeri Tıbbi Ürünler Komitesi (CHMP) tarafından tanımlanan düzenleyici rehberliği ve klinik programları takip etmektedir. CHMP, ruhsatlandırma ve dağıtımdan önce ve sonra bir aşının ilerlemesini değerlendiren ve izleyen birkaç uzman grup tarafından desteklenmektedir.

Amerika Birleşik Devletleri
FDA kapsamında, aşıların klinik güvenliği ve etkinliği için kanıt oluşturma süreci, reçeteli ilaçların onay süreciyle aynıdır. Klinik geliştirme aşamalarında başarılı olunması halinde, aşı ruhsatlandırma sürecini, bilimsel bir inceleme ekibi (doktorlar, istatistikçiler, mikrobiyologlar, kimyagerler gibi farklı disiplinlerden) ve aşı adayının gelişimi boyunca etkinlik ve güvenliğe sahip olduğuna dair kapsamlı belgeler sunması gereken bir biyolojik lisans başvurusu takip eder. Ayrıca bu aşamada, önerilen üretim tesisi GMP uyumluluğu açısından uzman gözden geçiriciler tarafından incelenir ve etiketin, sağlık hizmeti sağlayıcılarının aşının olası riskleri de dahil olmak üzere aşıya özgü kullanım tanımını halka iletmek ve ulaştırmak için uyumlu bir açıklamaya sahip olması gerekir. Ruhsat verildikten sonra, GMP uyumluluğu için periyodik denetimler de dahil olmak üzere aşının ve üretiminin izlenmesi, üretici lisansını koruduğu sürece devam eder ve bu, her aşı üretim aşaması için FDA'ya potens, güvenlik ve saflık testleri için ek sunumları içerebilir.

Hindistan
Hindistan İlaç Genel Kontrolörü, Hindistan'da aşılar, kan ve kan ürünleri, IV sıvılar ve serumlar gibi belirli ilaç kategorilerinin ruhsatlarının onaylanmasından sorumlu Hindistan Hükümeti Merkezi İlaç Standart Kontrol Örgütünün daire başkanıdır.

Pazarlama sonrası gözetim
Bir aşı genel nüfus için kullanılana kadar, aşıdan kaynaklanan tüm potansiyel olumsuz olaylar bilinmeyebilir, bu da üreticilerin aşı halk arasında yaygın olarak kullanılırken pazarlama sonrası gözetim için Faz IV çalışmaları yapmasını gerektirir. DSÖ, ruhsatlandırma sonrası gözetimi uygulamak için BM üye devletleriyle birlikte çalışmaktadır. FDA, Amerikan halkında kullanımı boyunca bir aşıyla ilgili güvenlik endişelerini izlemek için bir Aşı Olumsuz Olay Raporlama Sistemine güvenmektedir.

Takvimleme

En iyi korumayı sağlamak için, çocukların bağışıklık sistemleri belirli aşılara yanıt verecek kadar gelişir gelişmez aşı olmaları tavsiye edilir ve "tam bağışıklık" elde etmek için genellikle ek "güçlendirici" aşılar gerekir. Bu durum, karmaşık aşılama programlarının geliştirilmesine yol açmıştır. Küresel aşı takvimi önerileri Stratejik Uzmanlar Danışma Grubu tarafından yayınlanır ve hastalık epidemiyolojisi, aşılamanın kabul edilebilirliği, yerel popülasyonlarda eşitlik ve programatik ve finansal kısıtlamalar gibi yerel faktörler göz önünde bulundurularak ülke düzeyinde danışma komitesi tarafından daha da aktarılır. Amerika Birleşik Devletleri'nde, Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri için program eklemeleri öneren Bağışıklama Uygulamaları Danışma Komitesi, çocukların hepatit A, hepatit B, çocuk felci, kabakulak, kızamık, kızamıkçık, difteri, boğmaca, tetanos, HiB, suçiçeği, rotavirüs, grip, meningokok hastalığı ve zatürreye karşı rutin aşılanmasını önermektedir.

Önerilen çok sayıda aşı ve takviye (iki yaşında 24 enjeksiyona kadar) tam uyumun sağlanmasında sorunlara yol açmıştır. Azalan uyum oranlarıyla mücadele etmek için çeşitli bildirim sistemleri oluşturulmuş ve artık birden fazla hastalığa karşı koruma sağlayan birçok karma enjeksiyon (örneğin Pentavalan aşı ve KKKV aşısı) piyasaya sürülmüştür.

Bebek aşıları ve takviyeleri için önerilerin yanı sıra, diğer yaşlar için veya yaşam boyunca tekrarlanan enjeksiyonlar için birçok spesifik aşı önerilir - en yaygın olarak kızamık, tetanoz, grip ve zatürre için. Hamile kadınlar genellikle kızamıkçığa karşı direncin devam edip etmediği konusunda taranmaktadır. İnsan papilloma virüsü aşısı ABD'de (2011 itibarıyla) ve Birleşik Krallık'ta (2009 itibarıyla) önerilmektedir. Yaşlılar için aşı önerileri, bu grup için daha ölümcül olan zatürre ve influenza üzerinde yoğunlaşmaktadır. 2006 yılında, suçiçeği virüsünün neden olduğu bir hastalık olan ve genellikle yaşlıları etkileyen zonaya karşı bir aşı piyasaya sürülmüştür.

Bir aşının zamanlaması ve dozu, bir bireyin bağışıklık yeterlilik düzeyine göre ve örneğin bir pandemi ortamında arzın sınırlı olduğu durumlarda bir aşının nüfus genelinde uygulanmasını optimize etmek için uyarlanabilir.

Kalkınma ekonomisi

Aşı geliştirmede karşılaşılan zorluklardan biri de ekonomidir: HIV, sıtma ve tüberküloz dahil olmak üzere aşıya en çok ihtiyaç duyulan hastalıkların birçoğu esas olarak yoksul ülkelerde görülmektedir. İlaç firmaları ve biyoteknoloji şirketlerinin bu hastalıklar için aşı geliştirme konusunda çok az teşviki var çünkü gelir potansiyeli çok az. Daha varlıklı ülkelerde bile, finansal getiriler genellikle asgari düzeydedir ve finansal ve diğer riskler büyüktür.

Bugüne kadarki aşı geliştirme çalışmalarının çoğu hükümet, üniversiteler ve kar amacı gütmeyen kuruluşlar tarafından sağlanan "itme" fonlarına dayanmaktadır. Birçok aşı son derece uygun maliyetli ve halk sağlığı için faydalı olmuştur. Gerçekte uygulanan aşıların sayısı son yıllarda önemli ölçüde artmıştır. Bu artış, özellikle de çocuklara okula başlamadan önce uygulanan farklı aşıların sayısındaki artış, ekonomik teşvikten ziyade hükümet zorunlulukları ve desteğinden kaynaklanıyor olabilir.

Patentler
Dünya Sağlık Örgütüne göre, az gelişmiş ülkelerde aşı üretiminin önündeki en büyük engel patentler değil, pazara giriş için gereken önemli finansal, altyapı ve işgücü gereksinimleri olmuştur. Aşılar biyolojik bileşiklerin karmaşık karışımlarıdır ve reçeteli ilaçların aksine, gerçek jenerik aşılar yoktur. Yeni bir tesis tarafından üretilen aşı, üretici tarafından güvenlik ve etkinlik açısından eksiksiz klinik testlerden geçirilmelidir. Çoğu aşı için, teknolojideki belirli süreçler patentlidir. Bunlar alternatif üretim yöntemleriyle aşılabilir, ancak bu Ar-Ge altyapısı ve uygun vasıflı işgücü gerektirir. İnsan papilloma virüsü aşısı gibi nispeten yeni birkaç aşı söz konusu olduğunda, patentler ek bir engel oluşturabilir.

2021'deki COVID-19 pandemisi sırasında aşı üretiminin artırılmasına acilen ihtiyaç duyulduğunda, Dünya Ticaret Örgütü ve dünyanın dört bir yanındaki hükümetler, COVID-19 aşıları üzerindeki fikri mülkiyet hakları ve patentlerden feragat edilip edilmeyeceğini değerlendirdi; bu da "aşılar ve ilaçlar da dahil olmak üzere uygun fiyatlı COVID-19 tıbbi ürünlerinin zamanında  sunulmasının önündeki tüm potansiyel engelleri ortadan kaldıracak ve temel tıbbi ürünlerin üretimini ve tedarikini artıracaktı".

Üretim

Aşı üretimi, normal ilaç üretimi de dahil olmak üzere diğer üretim türlerinden temelde farklıdır, çünkü aşıların büyük çoğunluğu tamamen sağlıklı olan milyonlarca insana uygulanması amaçlanmaktadır. Bu gerçek, diğer ürünler için gerekli olanın çok ötesine geçen katı uyumluluk gereklilikleri ile olağanüstü titiz bir üretim sürecini yönlendirir.

Antijene bağlı olarak, son derece uzmanlaşmış ekipman, temiz odalar ve muhafaza odaları gerektiren bir aşı üretim tesisi kurmak 50 ile 500 milyon ABD dolarına mal olabilir. Aşı üretim hatlarında çalışacak doğru beceri, uzmanlık, bilgi, yetkinlik ve kişilik kombinasyonuna sahip personel konusunda küresel bir kıtlık söz konusudur. Brezilya, Çin ve Hindistan gibi önemli istisnalar dışında, gelişmekte olan ülkelerin çoğunun eğitim sistemleri yeterli sayıda kalifiye aday sağlayamamakta ve bu ülkelerde yerleşik aşı üreticileri, üretimi devam ettirebilmek için yabancı uyruklu personel istihdam etmek zorunda kalmaktadır.

Aşı üretiminin birkaç aşaması vardır. İlk olarak antijenin kendisi üretilir. Virüsler ya tavuk yumurtası gibi birincil hücrelerde (örneğin influenza için) ya da kültürlenmiş insan hücreleri gibi sürekli hücre hatlarında (örneğin hepatit A için) yetiştirilir. Bakteriler biyoreaktörlerde yetiştirilir (örneğin Haemophilus influenzae tip b). Benzer şekilde, virüslerden veya bakterilerden türetilen bir rekombinant protein maya, bakteri veya hücre kültürlerinde üretilebilir.

Antijen üretildikten sonra, onu üretmek için kullanılan hücrelerden izole edilir. Bir virüsün inaktive edilmesi gerekebilir, muhtemelen daha fazla saflaştırma gerekmez. Rekombinant proteinler, ultrafiltrasyon ve kolon kromatografisini içeren birçok işleme ihtiyaç duyar. Son olarak, aşı gerektiğinde adjuvan, stabilizatörler ve koruyucular eklenerek formüle edilir. Adjuvan antijene karşı bağışıklık tepkisini artırır, stabilizatörler saklama ömrünü uzatır ve koruyucular çok dozlu flakonların kullanımına izin verir. Kombine aşıların geliştirilmesi ve üretilmesi, antijenler ve diğer bileşenler arasındaki potansiyel uyumsuzluklar ve etkileşimler nedeniyle daha zordur.

Aşı üretiminde dağıtımdan önceki son aşama, flakonların aşılarla doldurulması ve dağıtım için paketlenmesi işlemi olan doldur ve bitir aşamasıdır. Bu aşı üretim sürecinin kavramsal olarak basit bir parçası olmasına rağmen, aşıların dağıtımı ve uygulanması sürecinde genellikle bir darboğaz oluşturmaktadır.

Aşı üretim teknikleri gelişmektedir. Kültürlenmiş memeli hücrelerinin, tavuk yumurtası gibi geleneksel seçeneklere kıyasla, daha fazla üretkenlik ve kontaminasyonla ilgili sorunların düşük insidansı nedeniyle giderek daha önemli hale gelmesi beklenmektedir. Toksoit kullanan bakteriyel aşıların üretimi için genetik olarak detoksifiye edilmiş aşılar üreten rekombinasyon teknolojisinin popülaritesinin artması beklenmektedir. Kombinasyon aşılarının, patojenle ilişkili moleküler kalıpları kullanarak içerdikleri antijen miktarlarını azaltmaları ve böylece istenmeyen etkileşimleri azaltmaları beklenmektedir.

Aşı üreticileri
Aşı üretiminde en yüksek pazar payına sahip şirketler Merck, Sanofi, GlaxoSmithKline, Pfizer ve Novartis olup aşı satışlarının %70'i AB veya ABD'de yoğunlaşmıştır (2013). Aşı üretim tesisleri büyük sermaye yatırımları gerektirir (50 milyon dolardan 300 milyon dolara kadar) ve inşa edilmesi 4 ile 6 yıl arası sürebilir; aşı geliştirme sürecinin tamamı ise 10 ile 15 yıl arası sürer.  Gelişmekte olan ülkelerdeki üretim, bu ülkelerin tedarikinde giderek artan bir rol oynamaktadır. Özellikle de eski aşılarla ilgili olarak Brezilya, Hindistan ve Çin'de.  Hindistan'daki üreticiler gelişmekte olan dünyanın en gelişmiş üreticileridir ve doz sayısı bakımından en büyük aşı üreticilerinden biri olan ve yakın zamanda tavuk yumurtası yerine MRC-5 hücre kültürüne geçerek kızamık aşısı üretim verimliliğini 10 ila 20 kat artıran süreçlerde yenilikçi olan Hindistan Serum Enstitüsünü de içermektedir. Çin'in üretim kabiliyetleri kendi iç ihtiyaçlarını karşılamaya odaklanmıştır ve Sinopharm (CNPGC) tek başına Çin'deki 14 farklı aşı için dozların %85'inden fazlasını sağlamaktadır. Brezilya, gelişmiş dünyadan transfer edilen teknolojiyi kullanarak kendi iç ihtiyaçlarını karşılama noktasına yaklaşmaktadır.

Uygulama sistemleri

Aşıların insan vücuduna verilmesinde kullanılan en yaygın yöntemlerden biri enjeksiyondur.

Yeni uygulama sistemlerinin geliştirilmesi, daha güvenli ve daha etkili aşıların üretilmesi ve uygulanması umudunu artırmaktadır. Araştırma alanları arasında lipozomlar ve ISCOM (bağışıklık uyarıcı kompleks) bulunmaktadır.

Aşı uygulama teknolojilerindeki kayda değer gelişmeler arasında oral aşılar da yer almaktadır. Oral aşıların uygulanmasına yönelik ilk girişimler, etkili bir oral antibakteriyel aşı olasılığının tartışmalı olduğu bir dönem olan 20. yüzyılın başlarından itibaren çeşitli derecelerde umut vadetmiştir. Örneğin 1930'lara gelindiğinde, oral tifo aşısının profilaktik değerine yönelik artan bir ilgi vardı.

Oral çocuk felci aşısının, aşılar resmi eğitim almamış gönüllü personel tarafından uygulandığında da etkili olduğu ortaya çıkmıştır; sonuçlar ayrıca aşıların uygulanmasının daha kolay ve verimli olduğunu göstermiştir. Etkili oral aşıların birçok avantajı vardır; örneğin, kan bulaşma riski yoktur. Oral uygulama için tasarlanan aşıların sıvı olması gerekmez ve katı olduklarından genellikle daha stabildirler ve taşıma ve depolama sırasında donarak hasar görmeye veya bozulmaya daha az eğilimlidirler. Bu tür bir stabilite "soğuk zincir" ihtiyacını azaltır.

Henüz geliştirme aşamasında olan mikroiğne yaklaşımı, "deri yoluyla aşı iletim yolları oluşturabilecek diziler halinde imal edilmiş sivri çıkıntılar" kullanmaktadır.

Deneysel bir iğnesiz aşı uygulama sistemi hayvanlar üzerinde test ediliyor. Yapışkan bir bandaja benzeyen pul büyüklüğünde bir yama, cm kare başına yaklaşık 20.000 mikroskobik çıkıntı içermektedir. Bu dermal uygulama, enjeksiyondan daha az aşı gerektirirken aşılamanın etkinliğini potansiyel olarak artırmaktadır.

Veterinerlik tıbbında

Hayvanların aşılanması hem onların hastalıklara yakalanmasını önlemek hem de hastalıkların insanlara bulaşmasını engellemek için kullanılır. Hem evcil hayvan olarak tutulan hem de çiftlik hayvanı olarak yetiştirilen hayvanlar rutin olarak aşılanmaktadır. Bazı durumlarda vahşi popülasyonlar da aşılanabilir. Bu bazen hastalık eğilimli bir bölgede yayılan aşılı yiyeceklerle gerçekleştirilir ve rakunlarda kuduzu kontrol etmeye çalışmak için kullanılmıştır.

Kuduz hastalığının görüldüğü yerlerde, köpeklere kuduz aşısı yapılması kanunen zorunlu olabilir. Diğer köpek aşıları arasında köpek gençlik hastalığı, köpek parvovirüsü, bulaşıcı köpek hepatiti, adenovirüs-2, leptospiroz, Bordetella, köpek parainfluenza virüsü ve Lyme hastalığı bulunmaktadır.

İnsanlarda veteriner aşılarının kullanıldığı vakalar, kasıtlı veya kazara olsun, sonuçta ortaya çıkan bazı hastalık vakalarıyla, özellikle bruselloz ile belgelenmiştir. Bununla birlikte, bu tür vakaların raporlanması nadirdir ve bu tür uygulamaların güvenliği ve sonuçları hakkında çok az çalışma yapılmıştır. Veteriner kliniklerinde aerosol aşılamanın ortaya çıkmasıyla birlikte, Bordetella bronchiseptica gibi insanlarda doğal olarak taşınmayan patojenlere insanların maruz kalması son yıllarda muhtemelen artmıştır. Kuduz başta olmak üzere bazı durumlarda, bir patojene karşı paralel veteriner aşısı, insan aşısından çok daha ekonomik olabilir.

DIVA aşıları
SIVA (Segregation of Infected from Vaccinated Animals [Enfekte Hayvanların Aşılanmış Hayvanlardan Ayrılması]) olarak da bilinen DIVA (Differentiation of Infected from Vaccinated Animals [Enfekte Hayvanların Aşılanmış Hayvanlardan Ayırt Edilmesi]) aşıları, enfekte ve aşılanmış hayvanlar arasında ayrım yapılmasını mümkün kılar. DIVA aşıları, eşdeğer yabani mikroorganizmadan en az bir epitop daha az taşır. Bu epitopa karşı antikoru tespit eden eşlik eden bir tanı testi, hayvanın aşılanmış olup olmadığının belirlenmesine yardımcı olur.

İlk DIVA aşıları (eski adıyla işaretleyici aşılar ve 1999'dan beri DIVA aşıları olarak adlandırılmaktadır) ve refakatçi tanı testleri, Hollanda'nın Lelystad kentindeki Merkez Veteriner Enstitüsü'nde J. T. van Oirschot ve meslektaşları tarafından geliştirilmiştir. Sahte kuduza (Aujeszky hastalığı olarak da adlandırılır) karşı mevcut bazı aşıların viral genomlarında (aralarında gE geni de bulunan) delesyonlar olduğunu buldular. Bu delesyona karşı monoklonal antikorlar üretildi ve gE'ye karşı antikorları gösteren bir ELISA geliştirmek için seçildi. Buna ek olarak, genetik olarak tasarlanmış yeni gE-negatif aşılar yapılmıştır. Aynı doğrultuda, sığır herpesvirüs 1 enfeksiyonlarına karşı DIVA aşıları ve eşlik eden tanı testleri geliştirilmiştir.

DIVA stratejisi, çeşitli ülkelerde sahte kuduz virüsünü bu ülkelerden başarıyla yok etmek için uygulanmıştır. Domuz popülasyonları yoğun bir şekilde aşılanmış ve refakatçi tanı testi ile izlenmiş ve daha sonra enfekte domuzlar popülasyondan uzaklaştırılmıştır. Bovine herpesvirus 1 DIVA aşıları da uygulamada yaygın olarak kullanılmaktadır. DIVA prensibini klasik domuz ateşi, kuş gribi, Actinobacillus pleuropneumonia ve domuzlarda Salmonella enfeksiyonları gibi çok çeşitli bulaşıcı hastalıklara uygulamak için önemli çabalar devam etmektedir.

Tarihçe

Sığır çiçeği vakalarından elde edilen materyalle aşılamanın (heterotipik bağışıklama) kullanılmaya başlanmasından önce, çiçek hastalığı çiçek virüsü ile kasıtlı variolasyon yoluyla önlenebiliyordu. Çin'de çiçek hastalığı için variolasyon uygulamasına dair en eski ipuçları onuncu yüzyılda ortaya çıkmıştır. Çinliler ayrıca on beşinci yüzyıla kadar uzanan, belgelenmiş en eski variolasyon kullanımını da uygulamışlardır. Toz haline getirilmiş çiçek hastalığı materyalinin - genellikle kabukların - burun deliklerine üflenmesiyle uygulanan bir "nazal insüflasyon" yöntemi uygulamışlardır. Çin'de on altıncı ve on yedinci yüzyıllar boyunca çeşitli aşılama teknikleri kaydedilmiştir. 1700 yılında Londra'daki Royal Society'ye Çin'deki inokülasyon uygulamasına ilişkin iki rapor ulaşmıştır; bunlardan biri Çin'de görev yapan Doğu Hindistan Şirketi'nin bir çalışanından rapor alan Martin Lister tarafından, diğeri ise Clopton Havers tarafından hazırlanmıştır.

Osmanlı'da variolasyona tanık olan Mary Wortley Montagu, 1721 yılında İngiltere'ye döndüğünde dört yaşındaki kızına Kraliyet Sarayı doktorlarının huzurunda variolasyon uygulatmıştır. Aynı yılın ilerleyen günlerinde Charles Maitland, Londra'daki Newgate Hapishanesi'nde altı mahkum üzerinde deneysel bir variolasyon gerçekleştirdi. Deney başarılı oldu ve kısa süre sonra variolasyon, prosedürün teşvik edilmesine yardımcı olan kraliyet ailesinin dikkatini çekti. Ancak 1783 yılında, Büyük Britanya Prensi Octavius inolükalasyondan birkaç gün sonra öldü. 1796'da doktor Edward Jenner, sığır çiçeği olan bir sütçünün elinden irin alarak 8 yaşındaki James Phipps adlı bir çocuğun koluna kazıdı ve altı hafta sonra çocuğa çiçek hastalığı variolasyonu yaptı ve daha sonra çocuğun çiçek hastalığına yakalanmadığını gözlemledi. Jenner çalışmalarını genişletti ve 1798'de aşısının çocuklarda ve yetişkinlerde güvenli olduğunu ve koldan kola aktarılabildiğini, böylece enfekte ineklerden elde edilen belirsiz kaynaklara olan bağımlılığı azalttığını bildirdi. 1804 yılında İspanya'nın Meksika ve Filipinler'deki kolonilerine çiçek aşısı yapmak üzere yola çıkan İspanyol Balmis ekibi, aşının in vitro ortamda sadece 12 gün hayatta kalabilmesini aşmak için koldan kola nakil yöntemini kullandı. Sığır çiçeği kullandılar. Sığır çiçeği ile aşılama çiçek inokülasyonundan çok daha güvenli olduğu için, İngiltere'de hala yaygın olarak uygulanmasına rağmen, 1840 yılında yasaklandı.

Jenner'in çalışmalarını takiben, ikinci nesil aşılar 1880'lerde Louis Pasteur tarafından tavuk kolerası ve şarbon için geliştirilen aşılarla tanıtıldı ve on dokuzuncu yüzyılın sonlarından itibaren aşılar ulusal bir prestij meselesi olarak kabul edildi. Ulusal aşılama politikaları benimsendi ve zorunlu aşı yasaları çıkarıldı. 1931 yılında Alice Miles Woodruff ve Ernest Goodpasture, kanatlı çiçeği hastalığı virüsünün embriyonlaşmış tavuk yumurtasında yetiştirilebileceğini belgeledi. Kısa süre sonra bilim insanları yumurtalarda başka virüsler de yetiştirmeye başladılar. Yumurtalar, 1935'te sarı humma aşısının ve 1945'te grip aşısının geliştirilmesinde virüs çoğaltımı için kullanıldı. 1959'da besiyeri ve hücre kültürü, aşılar için standart virüs çoğaltma yöntemi olarak yumurtaların yerini aldı.

Aşı bilimi yirminci yüzyılda gelişti ve difteri, kızamık, kabakulak ve kızamıkçığa karşı olanlar da dahil olmak üzere birçok başarılı aşı ortaya çıktı. Başlıca başarılar arasında 1950'lerde çocuk felci aşısının geliştirilmesi ve 1960'lar ve 1970'lerde çiçek hastalığının ortadan kaldırılması yer almaktadır. Maurice Hilleman yirminci yüzyılda aşı geliştirenler arasında en üretken olanıydı. Aşılar daha yaygın hale geldikçe, birçok insan aşıları kanıksamaya başladı. Ancak, herpes simpleks, sıtma, belsoğukluğu ve HIV gibi birçok önemli hastalık için aşı bulmak hâlâ zor.

Aşı nesilleri

Birinci nesil aşılar, canlı ve zayıflatılmış ya da öldürülmüş formları olan tüm organizma aşılarıdır. Çiçek ve çocuk felci aşıları gibi canlı, zayıflatılmış aşılar, öldürücü T-hücresi (TC veya CTL) yanıtlarını, yardımcı T hücresi (TH) yanıtlarını ve antikor bağışıklığını indükleyebilir. Bununla birlikte, bir patojenin zayıflatılmış formları tehlikeli bir forma dönüşebilir ve bağışıklık sistemi baskılanmış aşı alıcılarında (AIDS'liler gibi) hastalığa neden olabilir. Öldürülmüş aşılar bu riske sahip olmamakla birlikte, spesifik öldürücü T hücre yanıtları oluşturamazlar ve bazı hastalıklar için hiç işe yaramayabilirler.

Canlı aşılardan kaynaklanan riskleri azaltmak için ikinci nesil aşılar geliştirilmiştir. Bunlar spesifik protein antijenlerinden (tetanos veya difteri toksoidi gibi) veya rekombinant protein bileşenlerinden (hepatit B yüzey antijeni gibi) oluşan alt birim aşılardır. TH ve antikor yanıtları oluşturabilirler, ancak öldürücü T hücresi yanıtları oluşturamazlar.

RNA aşıları ve DNA aşıları üçüncü nesil aşılara örnektir. 2016 yılında Zika virüsü için bir DNA aşısı Ulusal Sağlık Enstitülerinde test edilmeye başlanmıştır. Ayrı olarak Inovio Pharmaceuticals ve GeneOne Life Science, Miami'de Zika'ya karşı farklı bir DNA aşısının testlerine başladı. Aşıların hacimli üretimi 2016 yılı itibarıyla çözülememiştir. HIV'i önlemeye yönelik DNA aşıları için klinik denemeler devam etmektedir. 2020 yılında Warp Speed Operasyonu'nun yardımıyla BNT162b2 gibi mRNA aşıları geliştirilmiş ve COVID-19 pandemisiyle mücadele etmek için kitlesel olarak konuşlandırılmıştır. 2021 yılında Katalin Karikó ve Drew Weissman, mRNA aşı teknolojisindeki öncü araştırmaları nedeniyle Columbia Üniversitesinin Horwitz Ödülü'nü aldı.

Trendler

Bilim insanları en azından 2013 yılından bu yana, bir virüsün dış yapısını yeniden yapılandırarak sentetik üçüncü nesil aşılar geliştirmeye çalışmaktadır; bunun aşı direncini önlemeye yardımcı olacağı umulmaktadır.

Bağışıklık tepkisini yöneten ilkeler artık kanserler ve otoimmün bozukluklar gibi bulaşıcı olmayan birçok insan hastalığına karşı kişiye özel aşılarda kullanılabilmektedir. Örneğin, deneysel aşı CYT006-AngQb, yüksek tansiyon için olası bir tedavi olarak araştırılmaktadır. Aşı geliştirme eğilimlerini etkileyen faktörler arasında çevirici tıp alanındaki ilerlemeler, demografi, düzenleyici bilim, siyasi, kültürel ve sosyal tepkiler yer almaktadır.

Aşı üretimi için biyoreaktör olarak bitkiler
Transgenik bitkiler yoluyla aşı üretimi fikri 2003 gibi erken bir tarihte tanımlanmıştır. Tütün, patates, domates ve muz gibi bitkilere, insanlar için kullanılabilir aşılar üretmelerine neden olacak genler yerleştirilebilir. 2005 yılında, hepatit B'ye karşı insan aşısı üreten muzlar geliştirilmiştir.

Aşı karşıtlığı

Aşı karşıtlığı, aşı hizmetlerinin mevcut olmasına rağmen aşıların kabulünde gecikme veya aşıların reddedilmesidir. Bu terim, aşılamayı açıkça reddetmeyi, aşıları ertelemeyi, aşıları kabul etmeyi ancak kullanımları konusunda kararsız kalmayı veya bazı aşıları kullanıp diğerlerini kullanmamayı kapsar. Aşıların genel olarak güvenli ve etkili olduğu konusunda büyük bir bilimsel fikir birliği vardır. Aşı karşıtlığı genellikle hastalık salgınlarına ve aşıyla önlenebilir hastalıklardan kaynaklanan ölümlere neden olmaktadır. Bu nedenle Dünya Sağlık Örgütü aşı karşıtlığını 2019'da en önemli on küresel sağlık tehdidinden biri olarak nitelendirmiştir.

Ayrıca bakınız

 Profilaksi
 Aşıların zaman çizelgesi
 Aşı karşıtlığı
 Viral vektör

Kaynakça

Konuyla ilgili yayınlar

Dış bağlantılar

 DSÖ Aşıyla önlenebilir hastalıklar ve bağışıklama
 Dünya Sağlık Örgütünün aşılara ilişkin pozisyon belgeleri
 Philadelphia Doktorlar Kolejinden Aşıların Tarihi

Profilaksi
18. yüzyıl icatları
Viroloji
Aşı (tıp)

Aşı (tıp)


Omphalodeae, tribus boražinovki dio potporodice Cynoglossoideae. Sastoji se od 9 rodova.

Rodovi
 Gyrocaryum Valdés (1 sp.)
 Iberodes Serrano, R. Carbajal & S. Ortiz (5 spp.)
 Nihon A. Otero, Jim. Mejías, Valcárcel & P. Vargas (5 spp.)
 Omphalodes Mill. (12 spp.)
 Omphalotrigonotis W. T. Wang (2 spp.)
 Sinojohnstonia Hu (4 spp.)
 Mimophytum Greenm. (11 spp.)
 Myosotidium Hook. (1 sp.)
 Selkirkia Hemsl. (4 spp.)

Izvori

Cynoglossoideae

Omphalodeae


Columbia Brodcasting System, Inc. (CBS) Amerikalı bir televizyon ve radyo kuruluşudur.

CBS daha önceleri United Independent Broadcasters Inc. adı altında hizmet vermekteydi. 16 radyo istasyonuna sahip olan bu yayın ağı daha sonra  William S. Paley tarafından 1928 yılında satın alındı ve adı Columbia Broadcasting System olarak değiştirildi. Paley'nin yönetiminde, CBS önce ABD'deki en büyük radyo ağı haline geldi ve daha sonra ABD'nin en büyük üç televizyon yayın şirketi arasına girdi. 1974'te, Columbia Broadcasting System adını CBS Inc. olarak kısalttı. 2000'de, Viacom'un yönetimine girdi. Last.fm'i satın almıştır. Eskiden ABD dışına da yayın yapan CBS Radio artık bu yayınını kesmiştir.

Türkiye'de de yayınlanan bazı CBS programları:

 How I Met Your Mother
 Extant
 Two and a Half Men
 The New Adventures of Old Christine
 Ghost Whisperer
 Cold Case
 CSI: NY
 CSI: Miami
 Criminal Minds
 Without a Trace
 Moonlight
 The Big Bang Theory
 The Mentalist
 Person of Interest
 The Amazing Race
 Under The Dome
 Limitless

Amerika Birleşik Devletleri televizyon kanalları
Amerika Birleşik Devletleri televizyon ağları
CBS Corporation şirketleri
Eski Viacom şirketleri
Fuji News Network
New York Yankees patronları
Peabody Ödülü sahipleri
1927'de New York eyaletinde kurulan oluşumlar
1927'de kurulan medya şirketleri
1927'de kurulan eğlence şirketleri

CBS


Arheološko nalazište Crkvine nalazi se dva kilometra sjeveroistočno od Klisa uz južnu stranu brze ceste Klis – Dugopolje u mjestu Klapavice.

Opis
Potječe iz perioda od 5. do 16. stoljeća. Prva arheološka iskopavanja ovdje je proveo don Frane Bulić 1906. godine kada je istražen sjeveroistočni dio kompleksa i otkrivena jednobrodna starokršćanska crkva i cisterna, te četiri srednjovjekovna groba. U razdoblju između travnja i srpnja 2006. godine na Crkvinama je izvršeno revizijsko iskopavanje, te utvrđeno postojanje dviju crkava; sjeverne, prethodno otkrivene Bulićevim istraživanjima i južne s narteksom i upisanom apsidom. Također je istraženo 25 grobova. Arheološko nalazište Klapavice je izuzetno vrijedan spomenički kompleks koji prezentira život dalmatinskog zaleđa od kasne antike do kasnoga srednjeg vijeka.

Zaštita
Pod oznakom Z-6175 zavedena je kao nepokretno kulturno dobro – pojedinačno, pravna statusa zaštićena kulturnog dobra, klasificirano kao "arheološka baština".

Izvori

Vanjske poveznice

Zaštićene kopnene arheološke zone i nalazišta u Splitsko-dalmatinskoj županiji
Klis

Crkvine (Klapavice)


Jagiroad es una localidad de la India en el distrito de Marigaon, estado de Assam.

Geografía
Se encuentra a una altitud de 63  a 79 km de la capital estatal, Dispur, en la zona horaria UTC +5:30.

Demografía
Según estimación 2010 contaba con una población de 20 353 habitantes.

Referencias

Enlaces externos

Localidades de Assam

Jagiroad


Le séisme de 1531 au Portugal est un séisme qui s'est produit le  dans le centre du Portugal. Il touche particulièrement les villes de Lisbonne et Santarem et fait au total .

Article connexe
 Séisme du  novembre 1755 à Lisbonne
 Liste de catastrophes naturelles au Portugal

Portugal 1531
Portugal 1531
1531 Portugal
Portugal 1531
Histoire de Lisbonne
Janvier 1531

Séisme de 1531 au Portugal


An Physogyne in uska genus han Liliopsida. An Physogyne in nahilalakip ha familia nga Orchidaceae.

An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

Mga kasarigan

Mga sumpay ha gawas

Physogyne

Physogyne


Katastrofa Space Shuttlea Challenger bila je fatalna nesreća u američkom svemirskom programu koja se dogodila 28. siječnja 1986. godine kada je Space Shuttle Challenger eksplodirao samo 73 sekunde nakon polijetanja. Eksplozija je ubila svih 7 članova posade; bio je to prvi gubitak astronauta za vrijeme misije za NASA-u. Misija pod imenom STS-51-L bila je deseta misija orbitera Challenger i 25. misija Shuttle programa. Cilj misije bilo je lansiranje komunikacijskih satelita i studija Halleyjevog kometa. Letjelica se dezintegrirala iznad Atlantskog oceana, uz obalu rta Canaveral, na Floridi u 11:39 po lokalnom vremenu (EST).

Nesreća se dogodila zbog nepravilnog funkcioniranja dvaju gumenih brtvi na spoju dvaju dijelova raketa s čvrstim pogonskim gorivom (SRBs). Rekordno niske temperature na dan lansiranja smanjile su elastičnost brtvi što je umanjilo mogućnost pravilnog zatvaranja spojeva između dijelova raketa. Nakon 57 sekundi leta koji se činio normalnim, kamere su snimile plamen koji izlazi iz predzadnjeg spoja rakete čvrstog pogonskog goriva. U sljedećih 16 sekundi, plamen je uspio uništiti donji dio vanjskog tanka (koji u sebi nosi tekući kisik i vodik kako bi tri glavna motora orbitera normalno funkcionirala). Budući da se desna raketa na čvrsto pogonsko gorivo odvojila od vanjskog tanka, vrh rakete je udario gornji dio tanka nakon čega je cijeli shuttle eksplodirao.

Odjeljak za astronaute u sklopu orbitera, zajedno s mnogim dijelovima shuttlea, pronađeni su i izvađeni iz vode nakon operacije pronalaženja i spašavanja koja je trajala tri mjeseca. Točno vrijeme smrti posade nije definirano; za nekoliko članova posade se vjeruje da je preživjelo inicijalnu eksploziju. Orbiter nije posjedovao sustav za bijeg u slučaju nesreće, a brzina kojom je odjeljak za posadu pao u Atlantski ocean, onemogućila je preživljavanje.

Nesreća je rezultirala stankom od 32 mjeseca u kojoj nijedan shuttle nije poletio. Predsjednik Ronald Reagan je sastavio Komisiju Rogers kako bi se istražio uzrok nesreće. Komisija je kritizirala NASA-in pristup prilikom donošenja odluka i njihovu organizacijsku kulturu koja je doprinijela nesreći. Podaci su pokazali da su problemi s brtvama na raketama s čvrstim pogonskim gorivom postojali još od 1977., a da pritom ni NASA, ni Morton Thiokol (proizvođač raketa s čvrstim pogonskim gorivom) nisu oslovili očite probleme. Menadžeri NASA-e također su u potpunosti ignorirali preporuke inženjera iz Thiokola koji su inzistirali da se shuttle ne lansira u niskim temperaturama. Nakon katastrofe i gubitka orbitera Challenger, NASA je proizvela peti orbiter pod imenom Endeavour koji je prvi puta poletio 1992. U kasnijim misijama shuttlea, dizajn raketa s čvrstim pogonskim gorivom je promijenjen i poboljšan, a astronauti su nosili tlačna odijela prilikom lansiranja i povratka u Zemljinu atmosferu.

Space Shuttle program

Space Shuttle
Space Shuttle bio je svemirska letjelica za višekratnu uporabu pod vodstvom Nacionalne aeronautičke i svemirske administracije (NASA-e). Prvi let ostvaren je u travnju 1981., a program je služio za provođenje istraživanja u orbiti i za prenošenje komercijalnog, vojnog ili znanstvenog tereta (payloada). Dizajn shuttlea sastojao se od orbitera (svemirske letjelice koja je prevozila astronaute i payload u orbitu), od narančastog vanjskog tanka (u prve dvije misije programa bio je bijele boje) koji je sadržavao tekući vodik i kisik potrebni kao gorivo za tri glavna motora orbitera prilikom lansiranja i putovanja u orbitu i od dvije rakete s čvrstim pogonskim gorivom. Orbiter se lansirao kao raketa, a zahvaljujući dizajnu, slijetao je kao zrakoplov. U sklopu Space Shuttle programa proizvedeno je pet orbitera (Columbia, Challenger, Discovery, Atlantis i Endeavour). Svaki se orbiter sastojao od odjeljka za posadu gdje su astronauti, uglavnom, živjeli i radili tijekom misije. Orbiter je posjedovao tri glavna motora koji su bili napajani tekućim kisikom i vodikom i bili su korišteni isključivo za vrijeme lansiranja i putovanja u Zemljinu orbitu. U svemiru, posada je manevrirala orbiterom pomoću dva manja motora smještena iznad tri glavna pod nazivom Orbital Maneuvering System (OMS).

U sekundama prije no što se shuttle otisne sa Zemljine površine, uključuju se tri glavna motora orbitera koji rade sve do dolaska u Zemljinu orbitu. Međutim, kako bi se shuttle uspio uzdići s platforme za lansiranje, svaka raketa s čvrstim pogonskim gorivom generira potisnu snagu od 14,7 MN. Rakete s čvrstim pogonskim gorivom rade kroz dvije minute leta, nakon čega se odvajaju od shuttlea i padaju u Atlantski ocean gdje će biti pokupljene i, prije sljedećeg leta, ponovno sastavljene. Vanjski tank, koji prevozi tekući kisik i vodik, odvaja se od orbitera prije nego svo gorivo nestane kako bi se spriječilo kvarenje motora te izgara u atmosferi.

Nakon i prije svake misije, orbiter bi bio servisiran i popravljan (ako je za time bilo potrebe) kako bi se osiguralo da je letjelica u potpunosti spremna i sigurna za sljedeću misiju. Rakete s čvrstim pogonskim gorivom su bile sastavljene od 6 cilindričnih dijelova koji su se međusobno slagali jedni na druge i zatvarali dvama gumenim brtvama koje su osiguravale da se užareni plin, prilikom lansiranja, ne probije kroz spojnu brtvu.

Gumene brtve (O-rings)
Prilikom dizajniranja i proizvodnje raketa s čvrstim pogonskim gorivom, Morton Thiokol se odlučio na dva para gumenih brtvi između svakog segmenta raketa kako bi osigurao njihovo pravilno zatvaranje i onemogućio užarenom plinu da, u prve dvije minute lansiranja, izađe vani. Preporuke inženjera isticale su da se normalno funkcioniranje gumenih brtvi očekuje do 12 stupnjeva Celzijusa, a svako njihovo korištenje ispod te temperature, moglo bi prouzročiti nepravilno zatvaranje spojnih brtvi. Nakon svake misije, NASA je, zajedno s Mortonom Thiokolom, provjeravala izvedbu brtvi na prethodnoj misiji. Obzirom da je svaka spojna brtva sadržavala dvije gumene, normalno funkcioniranje raketa je bilo garantirano čak i s popuštanjem, ili potpunim oštećenjem, prve gumene brtve. Međutim, NASA je ozbiljne probleme uočila već na drugoj misiji shuttlea u studenom 1981. U kolovozu 1984., ispostavilo se da je, prilikom misije STS-41-D, prva brtva u potpunosti pukla i ostavila sloj čađe između mjesta prve i druge brtve. Do katastrofe Challengera, tri su još misije zamijetile znatnu eroziju prve, a u slučaju misije STS-51-J i STS-51-B i druge gumene brtve.

Misija STS-51-L
Dvadesetpeta misija Space shuttlea, a ujedno i deseta misija orbitera Challenger, trebala je biti i prva misija koja bi za sedmog člana posade imala običnog građanina. Christa McAuliffe, profesorica socijalne povijesti iz Concorda, New Hamphsire, odabrana je kao prvi obični građanin koji će imati priliku letjeti u svemir. Predsjednik Ronald Reagan je 1984. odobrio program pod nazivom Teacher in Space (Učitelj u svemiru) kao pokušaj da se djecu osnovnih i srednjih škola zainteresira za prirodoslovne predmete. Jedanaest tisuća profesora je ispunilo prijavnice kako bi ušlo u top deset od kojih će samo jedna osoba biti ta koja će početkom 1986. letjeti na shuttleu. Uz McAuliffe, kao "rezerva" (u slučaju da McAuliffe iz bilo kojeg razloga nije mogla otići) odabrana je i Barbara Morgan, profesorica matematike i književnosti iz Arleeja, Montane. Morgan je 21. godinu poslije službeno postala prvi običan građanin u svemiru kada je, 2007. godine, letjela na Endeavouru u sklopu misije STS-118.

Od ostalih šest članova misije STS-51-L, četiri su bili astronauti iz razreda 1978. Naime, tri godine prije no što je prva misija tada novog svemirskog programa SAD-a bila lansirana, NASA je tražila nove astronaute koji će, u sljedeće dvije godine, proći niz evaulacija i treninga kako bi ih pripremili (kako psihički, tako fizički) za provođenje dužeg perioda u bestežinskom stanju. Razred astronauta iz 1978., poznat još pod nazivom TFNGs (Thirty-Five New Guys) bio je, do tada, najraznovrsniji skup ljudi koji je kroz 30 godina Shuttle programa, sudjelovao u misijama. Osim vojnih pilota koji su još od programa Mercury bili zaštitno lice američkih svemirskih programa, u letovima shuttlea od sada su sudjelovali i znanstvenici, inženjeri, liječnici i biolozi. NASA je, također, po prvi puta u program uvela i žene, točnije njih 6 od kojih će Judith Resnik, inženjerka iz Akrona, Ohio, biti jedna od sedam članova posade misije STS-51-L. Novo doba američkog istraživanja svemira bilo je zagarantirano i činjenicom da su, uz prve žene astronautkinje, i manjine (prvenstveno Afroamerikanci i Azijati) po prvi puta imale svoje predstavnike astronaute.

Pilotu misije, Michaelu J. Smithu, ovo je trebao biti prvi let u sklopu shuttle programa. Zapovjednik misije, Francis "Dick" Scobee, bio je već iskusan vojni pilot i astronaut koji je, prije Challengera, sudjelovao, kao pilot, u misiji STS-41-C. Osim Judith Resnik i Christe McAuliffe, ostala tri specijalista misije (mission specialists), bili su Ellison S. Onizuka, Gregory Jarvis i Ronald McNair. Onizuka, podrijetlom japanac, početkom 1985. postao je prvi Azijat u svemiru. McNair je, uz Onizuku, imao prethodno iskustvo na shuttle misijama obzirom da je sudjelovao u misiji STS-41-B. Kao novopridošlica shuttle programa, Gregoryju Jarvisu misija Challengera trebala je biti prva misija u svemiru.

Odluka o lansiranju
Temperature na rtu Canaveral, na Floridi su, na dan lansiranja (28. siječnja 1986.) trebale biti rekordno niske ne samo za regiju, već i za shuttle program. Na temelju prognoze, temperature su se trebale spustiti do -8°C tijekom noći, prije nego se podignu na -3°C u trenutku u kojemu je bilo zakazano lansiranje (9:38). Obzirom na iznimno niske temperature i na prethodno iskustvo koje je Morton Thiokol (proizvođač raketa s čvrstim pogonskim gorivom) imao na prethodnim misijama gdje su temperature bile niske, postojala je zabrinutost od strane inženjera prvenstveno zbog (ne)pravilnog funkcioniranja gumenih brtvi na spojevima raketa. Dodatnu brigu stvarale su i sige koje su se formirale na donjem dijelu shuttlea tijekom noći. Prvenstvena briga se odnosila na mogućnost oštećenja orbitera (pogotovo za sustav zaštite od visokih temperatura prilikom deorbitiranja). Večer prije lansiranja 25. misije programa shuttle, NASA-ini menadžeri i Thiokolovi inženjeri zakazali su telekonferenciju kako bi jedni druge konzultirali o temperaturnim uvjetima sljedećeg dana. Inženjeri su jasno iskazali svoju zabrinutost i preporuku da se odustane od lansiranja obzirom na ekstremno niske temperature. NASA-ini menadžeri, međutim, nisu bili istoga mišljenja. Lawrence Mulloy, NASA-in menadžer za rakete s čvrstim pogonskim gorivom, se jasno usprotivio ideji da se dodatno otkazuje lansiranje misije STS-51-L te je pridobio potvrdu inženjera da je sigurno nastaviti s lansiranjem rekavši: "My God, Thiokol! When do you want me to launch, next April?" (Zaboga, Thiokol! Kada želite da lansiram, sljedećeg travnja?). Odluku da se nastavi s planiranim lansiranjem odbija potpisati Allan J. McDonald, inženjer i zaposlenik Thiokola odgovoran za rakete, a umjesto njega, potpisuje ju njegov šef, Joe Kilminster.

Misija STS-51-L je prethodno već bila odgađana u nekoliko navrata. Kada je 1984. godine odobren program Teacher in space, lansiranje misije STS-51-L bilo je planirano za kraj 1985. Kako bi dvije profesorice dobile dostatan trening i pripremu za let, NASA je službeno zakazala lansiranje za 22. siječanj 1986. Međutim, zbog kašnjenja misije STS-61-C, misija je prebačena na 23. siječanj; ni tada nisu poletjeli. U sljedeća četiri dana (od 24. do 28. siječnja) lansiranje misije je otkazano tri puta, bilo zbog nepovoljnih vremenskih uvjeta na platformi za lansiranje (24. siječnja), bilo zbog tehničkih problema (25., 27. te jutro 28. siječnja). Konačno, Challenger je poletio 28. siječnja u 11:38 po lokalnom vremenu (EST) kada je temperatura na platformi za lansiranje porasla na 2°C.

Lansiranje i eksplozija

Trenutak lansiranja i prvih 57 sekundi leta
Na T+0, space shuttle Challenger uzdignuo se sa platforme 39B na rtu Canaveral, na Floridi u 11:38 po lokalnom vremenu (EST). U prve tri sekunde nakon lansiranja, nadzorne kamere postavljene na različitim punktovima na platformi za lansiranje uočile su 9 oblačića crnog dima koji izlaze s predzadnjeg cilindričnog dijela desne rakete s čvrstim pogonskim gorivom. U kasnijim istraživanjima provedenim nakon katastrofe, saznalo se da su oblačići bili rezultat rotacije brtve na spoju dvaju (od šest) dijelova SRB-a (raketa s čvrstim pogonskim gorivom). Zbog inznimno niskih temperatura na dan lansiranja, gumene brtve nisu odradile svoj zadatak kako su trebale - onemogućile su pravilno zatvaranje spojeva između dijelova SRB-a. Kao rezultat, užareni plin je izbio kroz dio spoja. Rastopljeni aluminijev oksid, stvoren zbog izgaranja aluminijske prašine koja se koristila kao primarno gorivo za SRB, na trenutak (za sljedećih 57 sekundi) je stvorio barijeru koja je onemogućila daljnje izlaženje užarenog plina iz spoja. Na T+37, Challenger je bio pogođen nanosom vjetra koji je dodatno oslabio već dovoljno slabe gumene brtve; to će dovesti do potpunog prodiranja užarenog plina kroz predzadnji spoj na T+58.

Plamen
Na T+58, kamere koje su snimale povijesni trenutak sa zemlje uočile su plamen koji se probio kroz predzadnji dio desnog SRB-a, samo sekundu prije no što se shuttle našao u trenutku maksimalnog aerodinamičkog pritiska (max Q). Jak nalet vjetra i veliki aerodinamički pritisak su pomogli razbijanju barijere stvorene uz pomoć aluminijeva oksida u prvim sekundama nakon lansiranja i omogućile slobodan izlazak užarenog plina kroz spoj. U samo jednoj sekundi nakon što je plamen primijećen, dobio je jasnu formaciju, a tlak unutar desne rakete s čvrstim pogonskim gorivom je naglo pao. Na T+64, zbog plamena koji je izašao, donji dio vanjskog tanka (dio koji je prevozio tekući vodik) počeo je puštati gorivo što je postalo jasno zbog promjene u izgledu plamena. Kroz sljedeće četiri sekunde, tlak je naglo pao unutar vanjskog tanka koji je prevozio tekući vodik. Naime, zbog užarenog plina koji je nastavljao izlaziti kroz predzadnji dio spoja desnog SRB-a, cijeli donji dio vanjskog tanka se krenuo raspadati i prolijevati velike količine tekućeg vodika za sobom. Na T+68, astronaut Richard O. Covey, zadužen za komunikaciju s posadom, tzv. CAPCOM, izdao je dopuštenje da Challenger pojača izgaranje glavnih motora na 104%. Zapovjednik misije, Francis Scobee, odgovorio je CAPCOM-u "Roger, go at throtle up" ("Primljeno, pojačavamo izgaranje motora") sekundu prije no što se dogodila eksplozija.

Raspad shuttlea
Na T+72, donji dio desne rakete s čvrstim pogonskim gorivom se odvojio od vanjskog tanka obzirom da je u prethodnih 15 sekundi plamen uspio izgoriti priključak kojim je SRB bio spojen na vanjski tank. U isto vrijeme, tlak unutar spremnika za tekući vodik nastavljao je padati sve dok cijeli shuttle nije postao okružen velikim plamenim oblakom. Naime, na T+73 desni SRB koji se odvojio od tanka je vrhom probio gornji dio vanjskog tanka što je rezultiralo ogromnom eksplozijom koja je snimljena i uživo emitirana na nacionalnoj televiziji. Orbiter se raspao na više manjih dijelova koji su počeli padati prema Atlantskom oceanu munjevitom brzinom. Odjeljak za posadu je padao slobodnim padom koji je trajao 2 minute i 45 sekundi te pao u Atlantski ocean brzinom od 333 km/h. Vanjski tank je u potpunosti bio uništen u eksploziji, a dvije rakete s čvrstim pogonskim gorivom su nastavile mahnito dalje letjeti prije nego su ih odgovorne osobe u Thiokolu ugasile kako ne bi uzrokovale daljnju štetu na tlu.

Reakcije netom nakon nesreće
U prvim trenucima nakon što je shuttle eksplodirao, većina odgovornih ljudi u NASA-i, kao i većina gledatelja na tribinama na rtu Canaveral toga dana, nije imala racionalno obješnjenje za ono što se dogodilo. Djeca koja su došla bodriti svoju profesoricu Christu te ostali koji su lansiranje i tragediju pratili izravno na televiziji mislili su da je prizor pred njihovim očima normalan i da je takav trebao i biti. Međutim, astronauti koji su već prethodno letjeli na misijama (ne nužno isključivo u sklopu shuttle programa, već i prethodnih programa) te obitelji netom preminulih astronauta, znali su da je riječ o ozbiljnoj nesreći koju je bilo gotovo nemoguće preživjeti. Steve Nesbitt, NASA-in čovjek za odnose s javnošću je, u trenucima nakon katastrofe, izjavio "Flight controllers here are looking very carefully at the situation. Obviously a major malfunction." ("Kontrolori leta vrlo pažljivo prate situaciju. Očito se radi o velikom kvaru"). Nesbittova izjava je kasnije prozvana izjavom koja je najviše podcijenila i umanjila ozbiljnost situacije u cijelom desetljeću ("understatement of the decade").

Uzrok i vrijeme smrti
Odjeljak za posadu, koji je ujedno bio izgrađen od ojačanog aluminija, odvojio se od ostatka orbitera u trenutku eksplozije. Odjeljak je onda putovao u balističkom luku te se uzdigao na 20 kilometara 25 sekundi nakon eksplozije. U trenutku odvajanja, procjenjuje se da je brzina kojom se odjeljak za posadu kretao bila 12 do 20 puta veća od sile gravitacije. U dvije sekunde se ta brzina spustila na 4 puta sile gravitacije prije nego je započeo slobodni pad. Sila eksplozije je, vrlo vjerojatno, bila nedovoljna da astronauti preminu na licu mjesta.

Barem je nekoliko članova posade bilo još živo nakon eksplozije obzirom da su maske za kisik bile aktivirane za pilota Smitha te za još dva neidentificirana člana posade. Obzirom da su se maske za kisik nalazile iza pilotova sjedala, vjerojatno je da su ili Onizuka ili Resnik bili živi kako bi aktivirali masku kolegi koji se nalazio ispred. Prilikom treniranja i priprema za misije, posada nijednom nije simulirala nesreću kod koje bi korištenje maski za kisik bilo potrebno. Astronaut Mike Mullane izjavio je da je sama činjenica da se posada sama potrudila napraviti ono što je moguće da spase jedni druge herojska.

Prilikom očevida otkriveno je da je nekoliko prekidača na kontrolnoj ploči pilota Smitha bilo pomaknuto naspram njihovog položaja u trenutku lansiranja; to je značilo da je isključivo pilot mogao biti taj koji ih je ručno pomaknuo. Smatra se da se Smith odlučio na takav potez u nadi da će uspjeti povratiti električnu struju u trenutku kada se odjeljak odvojio od ostatka orbitera.

Šest mjeseci i jedan dan nakon nesreće, 29. srpnja 1986., Richard H. Truly, NASA-in suradnik za nadgledanje svemirskih letova te bivši astronaut, objavio je izvješće o smrti članova posade misije STS-51-L kojeg je napisao liječnik i astronaut Skylaba 2, Joseph P. Kerwin. Kerwinovo izvješće nije moglo sa sigurnošću utvrditi jesu li astronauti bili pri svjesti sve do trenutka u kojem je odjeljak udario u ocean obzirom da se ne zna koliko je kisika bilo unutar odjeljka. Manjak kisika pridonio bi gubitku svijesti. Sila kojom je odjeljak udario o površinu oceana bila je 200 puta veća od sile gravitacije što je zasigurno na licu mjesta ubilo posadu.

Shuttle program nije imao sustav kojim bi se posada, u slučaju opasnosti, mogla spasiti dok se još nalazi unutar orbitera. Sjedala za izbacivanje su izbačena iz dizajna orbitera obzirom da se očekivala iznimno visoka razina sigurnosti shuttlea. Drugim riječima, posada nije imala šanse za preživljavanje.

Izvješće doktora Kerwina je zaključilo da je nemoguće donijeti jasan zaključak vezan uz fizičko stanje posade nakon eksplozije i prilikom slobodnog pada.

Operacija pronalaženja i spašavanja
Odmah nakon nesreće, NASA-in direktor zaslužan za kontrolu lansiranja je organizirao dva broda koji su inače bili zaslužni za preuzimanje iskorištenih SRB-a (MV Freedom Star i MV Liberty Star) da počnu s misijom pronalaska i spašavanja na mjestu gdje su dijelovi shuttlea padali u ocean. Ujedno je i vojska SAD-a uključila svoju ratnu mornaricu i vojne avione. Površinska operacija se nastavila sve do 7. veljače.

Američka mornarica je 31. siječnja dobila zadatak da se pripremi za provođenje operacije podvodnog pronalaska i spašavanja. Prioritet u pronalasku imao je desni SRB (upravo onaj zaslužan za katastrofu), odjeljak za posadu te ostatak payloada, dijelovi orbitera i vanjskog tanka. Nakon što je desni SRB pronađen bila je vidljiva šteta koju je plamen prouzročio - cijeli zadnji spoj je nedostajao. Ratno zrakoplovstvo SAD-a je 7. ožujka 1986. uspjelo locirati odjeljak za posadu. Otkriveno je da je odjeljak ostao u gotovo netaknutom stanju nakon eksplozije, ali se, udarom od 333 km/h u Atlantski ocean, u potpunosti izobličio. Posmrtni ostaci posade bili su u lošem stanju obzirom na slijed događaja. Kroz mjesec dana, američka mornarica i podmorske snage su radile na vađenju posade iz odjeljka. Problem je nastao 4. travnja kada se tijelo Gregoryja Jarvisa odvojilo od ostalih i otplutalo; pronađeno je tek 15. travnja. Nakon što su sva tijela izvađena iz vode, patolozi su potvrdili njihove identitete, ali nisu mogli jasno definirati uzrok smrti za svakog.

Pogreb posade
Tri mjeseca i jedan dan nakon najveće katastrofe u povijesti NASA-e, 29. travnja 1986. su tijela sedam astronauta prevezena pomoću zrakoplova C-141 Starlifter iz Svemirskog centra Kennedy (Kennedy Space Center) u mrtvačnicu zrakoplovne baze Dover u Delawareu. Lijes svakog astronauta je bio prekriven američkom zastavom te praćen počasnom stražom i astronautskom pratnjom. Nakon što su posmrtni ostaci posade prevezeni u zrakoplovnu bazu Dover predani su članovima obitelji koji su zasebno organizirali pogrebe. Zapovjednik Scobee i pilot Smith su pokopani na Nacionalnom groblju Arlington (Arlington National Cemetery). Onizuka je pokopan u svojoj saveznoj državi, Havajima. McNair je inicialno bio pokopan u Južnoj Karolini prije nego su njegovi posmrtni ostaci prebačeni u Memorijalni park doktora Ronalda E. McNaira. McAuliffe, učiteljica u svemiru, je pokopana u svom rodnom gradu Concordu, New Hampshire. Jarvis je kremiran te su njegovi ostaci prosuti u Tihi ocean. Jedini član posade kojeg patolozi nisu uspjeli sa sigurnošću identificirati, Judith Resnik je pokopana u Arlingtonu u sklopu službenog spomenika Space Shuttlea Challenger.

Reakcija javnosti

Reakcija Bijele kuće
Predsjednik Ronald Reagan je trebao dati izvješće o Stanju unije (State of the Union) kasnije navečer 28. siječnja. Nakon dogovora sa svojim savjetnicima, Reagan je odlučio odgoditi izvješće o Stanju unije za 4. veljače te, umjesto toga, obavijestiti građane o katastrofi koja se dogodila nekoliko sati ranije. Predsjednik i prva dama, Nancy Reagan su sudjelovali na službenoj komemoraciji održanoj 31. siječnja u Svemirskom centru Johnson (Johnson Space Center) za poginule astronaute. Tijekom komemoracije, orkestar ratnog zrakoplovstva američke vojske je svirao "God bless America" ("Bože, blagoslovi Ameriku"), a NASA-ine mlaznice T-38 Talon su preletjele iznad mjesta komemoracije u tradicionaloj formaciji izgubljenog čovjeka (missing man formation).

Nedugo nakon katastrofe, američki političari su iskazali svoju zabrinutost da bi Bijela kuća te ostali bliski suradnici predsjednika, mogli biti na izravnom udaru kritika zbog poticanja lansiranja shuttlea tog 28. siječnja kako bi Reagan mogao u izvješću o Stanju unije dotaknuti se i važnosti lansiranja misije s prvim običnim građaninom za Ameriku. U ožujku 1986. Bijela kuća je objavila kopiju originalnog govora predsjednika koji je trebao održati 28. siječnja u kojemu je Reagan imao namjeru navesti važnost Challengerove misije zbog testiranja rendgenskih zraka unutar orbitera. U travnju 1986. je Bijela kuća donijela službeno izvješće kako nije postojala nikakva vrsta pritiska s njihove strane na NASA-u kako bi se shuttle lansirao prije izvješća o Stanju unije.

Medijska pokrivenost
CNN je bio službeni emiter lansiranja te razvoja situacije nakon katastrofe. Kako bi se promoviralo lansiranje Challengera i programa Teacher in Space, NASA je, u suradnji s CNN-om, organizirala da djeca diljem Amerike prate lansiranje uživo na televiziji. Medijski interes je naglo porastao u danima nakon katastrofe; od 535 reportera koji su bili prisutni u Svemirskom centru Kennedy na rtu Canaveral na dan lansiranja, do 1,467 reportera koji su uživo javljali o događajima na rtu samo tri dana kasnije. NASA je bila žestoko kritizirana nakon katastrofe jer ključni ljudi, koji su bili odgovorni za cijeli shuttle program, nikada nisu stali pred kamere zbog zabrane iznošenja informacija koju im je NASA nametnula. Upravo zbog manjka službenih informacija, mediji su ubrzo počeli iznositi vlastite zaključke došavši do ideje da se eksplozija dogodila zbog nepravilnog rada vanjskog tanka. Sve do 2010., CNN-ove snimke su smatrane kao jedine snimke snimljene na mjestu tragedije prije nego su građani, koji su se našli u blizini mjesta lansiranja, počeli objavljivati amaterske snimke.

Inženjerska studija katastrofe
Katastrofa Challengera je često bila korištena i kao slučaj za studije vezane uz inženjersku sigurnost, etiku donošenja odluka, komunikaciju i grupno donošenje odluka te opasnost grupnog mentaliteta. Roger Boisjoly i Allan McDonald (obojica tadašnji zaposlenici te odgovorne osobe Thiokola) posvetili su svoje živote nakon katastrofe kako bi zastupali odgovorno donošenje odluka na radnom mjestu te ispravnu inženjersku etiku. Kroz godine, mnogi su daleko više krivili odgovorne osobe u NASA-i i Thiokolu za katastrofu nego nepravilno funkcioniranje gumenih brtvi; pritisak koji su iskazale odgovorne osobe u NASA-i bio je dovoljan da odgovorne osobe u Thiokolu popuste i stave tuđe živote na kocku.

Izvori

Vanjske poveznice

Program Space Shuttle
Antropogene katastrofe
Povijest SAD-a

Katastrofa Space Shuttle Challengera


Leimert ist der Familienname folgender Personen:

 Dirck Leimert (* 1941), deutscher Jurist, ehemaliger Richter am Bundesgerichtshof
 Volkmar Leimert (* 1940), deutscher Komponist und Musikdramaturg

Leimert