İslam (, əl-'islām) — monoteist ibrahimi dinlərdən biri..

İslam dini
"İslam" adı, s-l-m (سلم) kökündən törəmişdir. Bu kökün ümumi olaraq qəbul edilən iki anlamı vardır:
 sülh (salam da bu kökdəndir);
 boyun əymək, itaət etmək (Allaha təslim olmaq).

İslam tək olan Allaha () itaət etmək deməkdir.

İslamın əsas ehkamı tövhid, nübuvvət və məaddır.
 Tövhid – Allahı ibadətə layiq olan yeganə haqq, məbud bilməkdir. Bu özündə həmçinin Allahın adil (ədalətli) olmasını ehtiva edir, yəni O, hər bir şeyi hikmət üzündən yaradır.
 Nübuvvət – sonuncusu Məhəmməd peyğəmbər olmaqla 124 000 peyğəmbərin Allah tərəfindən insanları haqqa dəvət etmək üçün seçdiyinə, eləcə də mələklərə və onların peyğəmbərlərə gətirdiyi vəhyə və bu kitablara iman gətirməkdir.
 Məad – hər bir insanın dünyasını dəyişməsinə və Qiyamət günü dirildilərək Allah qarşısında hesab verməsinə iman gətirmək.

İslam dinini qəbul edənlər müsəlman adlanırlar.

Müsəlmanlar, Allahın buyurduqlarını və İslamın müqəddəs kitabı Qurandan və İslamın peyğəmbəri Məhəmmədin etdiklərini sünnə öyrənib, özlərinə örnək götürürlər.

Müsəlmanlar hər gün 5 vaxt namaz qılmalı, Ramazan ayının orucunu tutmalı və müstəti olanlar (yəni maddi və fiziki imkanı olanlar) ömürlərində heç olmasa bir dəfə Həcc ziyarətinə getməlidirlər. Bundan başqa müsəlman islami vergiləri — xums və zəkat, eləcə də fitrə zəkatı verməlidir. Ümumiyyətlə, İslam qanunları tələb edir ki, hər bir müsəlman böyük günahları tərk eləsin.

İslam dünyanın ən geniş yayılmış ikinci böyük dini və sürətlə yayılan dinlərdən biridir. Dünyada təqribən 1 milyard 720 milyona yaxın müsəlman yaşayır. Əksər müsəlmanlar İslamın iki cərəyanından birinə mənsubdur; bunların 85–95% sünni, 5–15% şiədir.
Müsəlmanların təxminən 13%i ən böyük müsəlman ölkəsi olan İndoneziyada yaşayır, 25% Cənubi Asiyada, 20% Yaxın Şərqdə, 2% Orta Asiyada , 4% Cənub-şərqi Asiya ölkələrində və 15% Afrikada. İslam – üç dünya dinindən biridir. İslam icmaları 120-dən çox ölkədə var. Onlar 1,2–1,5 milyard insanı birləşdirir. 35 ölkənin əhalisinin çoxu müsəlmandır. İslam 28 ölkənin rəsmi dinidir.

İslamın beş şərti
İslam dini rəmzinin birinci və ən mühüm müddəası olan və "Lə İləhə İlləllah va Muhammədən Rasullulah" ("Allahdan başqa İlahi yoxdur, Məhəmməd onun rəsuludur") sözü ilə ifadə olunan şəhadət; müsəlmanın gündə 5 dəfə dua etməsini nəzərdə tutan salavat-ı zikr(farsca namaz); zəkat – ehtiyacı olan müsəlmanların nəfinə vergi, sədəqə; ramazan ayı ərzində tutulan oruc; Məkkənin ziyarəti – hər bir müsəlmanın həyatında heç olmasa bir dəfə yerinə yetirməli olduğu həcc.

İslam tarixçiliyinin təşəkkül prossesi
İslam tarixinin təşəkkülü, Quranın nazil olması və hədislərin tərtibinin yanında, müxtəlif İslam elmlərinin yazılışı ilə birlikdə başlayır. Həqiqətən müsəlmanlar, tarix elminin ilk qurucuları olmaqla birlikdə, fikri tərəfdən tarixçiliyin liderlərindəndirlər. İslam tarixi, Mədəniyyət tarixi, Dinlər və Məzhəblər tarixi, Təfsir tarixi, Düşüncə tarixi və Sənət tarixi kimi tarix elmləri vasitəsilə tarixçiliyin inkişafında və təkmilləşməsində mühüm rol oynadılar.

İslam Peyğəmbəri Hz. Muhamməd (s.ə.a.s), Miladi 570 və ya 571-ci ildə, o vaxtlar "Ümmül-Qura (kəndlərin beşiyi) deyə adlandırılan Məkkədə doğuldu. Məkkə əlbəttə Allahın yerüzündəki mələklərinin paytaxtı, inananların dəstə-dəstə ziyarətə gəldikləri, həcc etdikləri Allahın Beytinin, müsəlmanların qibləgahının yerləşdiyi yer olması səbəbi ilə belə adlandırılmışdır.

Quranda tarix
Miladi tarixlə 610-cu ildə Məkkədə, oxumağı əmr edən və kəlamı tərifləyən ilk vəhylə "İslam Çağrısı", Hz. Muhamməd (s.ə.a.s) in Peyğəmbərliyi dövrü başlandı. Məhəmməd peyğəmbər Məkkə şəhərində məskunlaşan Qüreyş qəbiləsinin Bəni-Haşim (Haşimoğulları) qoluna mənsub olmuşdur. Hər tərəfdən cahilliyə qarşı olan İslam Çağrısı yer üzərində ən böyük inqilabdır. İslam inqilabın qaynağı olan Quran, ancaq İslam əqaid və ibadət əsaslarını ortaya qoymaqla qalmadı, ümumi olaraq bəşər tarixindən dəlillər gətirdi; bu doğrulama və şahidləndirmə hadisəsində yaradılış, dinlər, hökmdarlar, nəbilər və əvvəlki qövmlərin qissələri, bir-biriləri ilə olan əlaqələri yer aldı. Quran təməldə İslam təlimindən bəhs edərkən, əvvəlki millətlərin və hökmdarların inanc, əxlaq, sosyal və ekonomik vəziyyətləri haqqında məlumat verdi, daha sonra araşdırmasını kainatın əhvalı ilə doğrudan əlaqəli olaraq müxtəlif insan qruplarının öz ölkələrindəki vəziyyətləri üzərində sıxlaşdırdı. Əslində Quran, tarixdə insanoğlunun yaşadığı hadisələri təqdim edərkən insana dünya həyatını yaşama tərzini öyrədir, yaxşı və pisdən birini seçməklə baş-başa buraxır. İlk müsəlmanlar bunlar olmuşdur: Məhəmməd peyğəmbərin həyat yoldaşı Xədicə binti Xüveylid, əmisi oğlu Əli ibn Əbu Talib və yaxın dostu Əbu Bəkr ibn Əbu Qühafə.

Xüsusən Əbu Cəhl ləqəbli Əmr ibn Hişam, peyğəmbərin öz əmisi olan Əbu Ləhəb ləqəbli Əbdülüzza ibn Əbdülmüttəlib kimi Məkkənin nüfuzlu şəxsləri İslama böyük kin və nifrət bəsləyərək yeni dini boğmağa çalışmışlar.

Quranın insanlığa təqdim etdiyi ilahi çağrışın surə və ayələrindəki təməl həqiqətlərdən biri "tarix hadisəsi"dir. Bu hadisələr Quranda dəyişik şəkillər alır və böyük bir davamlılıq içərisində gəzər və insan qruplarının irəliləyişi parelellik göstərir. Bütün bunlarda insanın dəyişkənliyi və aldığı müxtəlif rəftarlar gözün qabağına gətirilir. Bu tərəfləri ilə tarixi hadisələr Quranın əhəmiyyətli hissəsini düzəldir. Quranın istənilən surəsində mütləq bir tarixi hadisə izah edilir. Tarixi hadisələr isə, müxtəlif düşüncə axınları və rejimləri üçün təcrübə tarlası və onların güclərini sübut etdikləri, zəifliklərini göstərdikləri bir meydandır.

Quranın bu tarix anlayışı, əsas etibarı ilə, insan təbiətinin dərinləşmənin başa düşülməsi üçün qurulmuşdur. Bu baxımından Quranda təqdim edilən tarix görünüşü həyatın həqiqətləri ilə uyğun haldadır. Yəni Quranın tarix anlayışı, insanın tarixdəki fərdi və ictimai xüsusiyyətinin üzərinə qurulmuşdur.

Eyni şəkildə Quran, insanlığın qədim dövlərinə aid çoxlu hadisələrdən söhbət gedir və geniş məlumat verir. Beləliklə Quran, bir tərəfdən insana tarixi öyrədir və bir tərəfdəndə hadisələrdən ibrət alınmasını saxlayır. Quranda zikredilən tarixi hadisələri səbəb və nəticələri ilə birlikdə başa düşmək və onlara hökm edən "İlahi Sünnəti" kəşfetmək insandan istənilən ən əhəmiyyətli xüsus olmaqdadır.

Ona görə də bu səbəblərdəndir ki, Qurani-Kərim, İslamın və onun tarixinin təməl qaynağıdır; üzərində geniş olaraq durmaq, onun məzmununu yaxşı bilmək həm insanlıq tarixini həm də İslam tarxini asanlıqla başa düşməyinizi təmin edəcəkdir.

Hədislərdə tarix
İslamın ilk təmsilçilərinin tarix elminin inkşafı üçün göstərdikləri səy nəticəsində bu elmin müsəlmanlar arasında ən yaxşı şəkildə bilməyə kömək etdi. İlk müsəlmanlar, həyatın hər tərəfi ilə bağlı məsələlərdə tarix azuqəsini toplamağa çalışdılar; o dövrün dövlət adamları və tanınmış insanları haqqında məlumat əldə etdilər. Rəvayətlərin və onlara dayanan hadisələrin mütləq görən şahidlərinə istinad etməsini istədilər. Tarix elminə qərbdə və şərqdə çox əhəmiyyət verirdilər. Nəticədə tarix elmi, ilk müsəlmanların köməyi ilə, həqiqətlərin qaynağı olduğu kimi, bu yeni tarix metodu da müsəlmanların tarixi hadisələri araşdırma və öyrətmə metodu oldu.

Beləliklə müsəlmanlar, Hz. Peyğəmbər dövründən etibarən tarixə əhəmiyyət verdilər. Tarix elmi zamanla inkişaf etdi və uyğunlaşdı. Hz. Peyğəmbərin sözlərini, fellərini və haqqında bildiklərini əshab ayrı-ayrı səhifələrdə tədvin etdilər, bilib topladıqlarını öyrətdilər. Nəticədə İslam elmlərinin tədvin, təsnif və tərtibi hadisəsi başladı. Müsəlmanlar çox sağlam təməllər üzərində dinlərin əsaslarını aşkar etdilər. İslamın pozulmadan və dəyişmədən bu günə qədər gəlməsinə nail oldular. Aralarında çıxan fikir ayrılığlarını Kitab və Sünnət işığında həll etdilər. Dini vəsiqələr ən sağlam vəsiqələr olduğundan, gərək din gərəksə İslamın ilk illərində meydana gələn hadisələr, İslamın və Müsəlman xalqının ilk günləri bu dini-tarixi vəsiqələr üzərində tərəfsiz olmağı ilə ortaya qoyulmağa çalışıldı.

Bir tərəfdən səhabələr Hz. Peyğəmbərdən eşitdikləri və bildikləri hədisləri səhifələr və ya kitabcıqlar tədvin etdilər. Mustafa Əl-Uzma, açığca hədis tədvinində olduğları bilinən səhabələrin sayının ən az 50 olduğunu bildirirkən, Bəlazuriyə çatan bir xəbərə görə isə səhabələr içərisində oxuyan-yazanların ancaq 17 adam olduğu deyilir. Hammamın rəvayət etdiyi Əbu Hüreyrə səhifəsi, Ənəs ibn Malik səhifəsi də belədir. Sad ibn Ubadə, Cabir ibn Abdullah da hədis səhifəsinə sahibdirlər. Ancaq, Hz. Peyğəmbərin sağlığında hədis tədvin edən Amr ibn Hazm Əl-Ənsari, Ənəs ibn Malik, Abdullah ibn Amr ibn As kimi səhabələr hədisləri bölümlərə ayırmadılar. Hz. Peyğəmbərin danışdığı zamana və illərə görə təsnif etmədilər.

İslam tarixçiliyinin təşəkkülündə, Siyər, Məğazi, Təbaqat və Təracim növündən İslam tarixi qaynaqlarının da hədis tədvinin payı çox böyükdür. Eyni şəkildə ravilərin və xəbərlərə əsas təşkil edən rəvayətlərin "Kutubu-Sittə" və digər əhəmiyyətli hədis kitablarının köməyi böyük oldu. Hədis rəvayətləri mətn və sənət tərəfindən araşdırılmasına, ravilərin vəziyyətini izah etməyə əhəmiyyət vermələri ilk İslam tarixi verilənlərinin, Siyər və Məğazi kitablarının sağlam və inanılan təməllərə dayanmasına kömək oldu.

İslam tarixçiliyinin qaynaqları
İslamın, Quranın açıqlaması mövzusunda "Sünnət" bu şəkildə zəbt edildi. Hədis məlumatlarının inanılacaq rəvayətlərlə araşdırılan Sünnət, Quranı da təvatür yolu ilə bilməyimizi başa saldı, yəni rəvayətçilik kitabullahın təməllərindən biri oldu. Hədis kitabları, İslam tarixinin qaynaqları arasında, Qurandan sonra, 2-ci sıra da yer aldı.

Tarixi qaynaqlar, hansı növdən olursa olsun, şifahi və ya yazılı bəzi maddələrdən hazırlanır. Tarixə aid məlumatları verən bu maddələrə tarixin qaynağı deyilir. Tarixlə, yeni mövzuların və insanların çoxlu yaşayış şəkilləri və davranışlarımıza görə yaşadığımız zamanla qalan müşahidələrimizə dayanan az bir bölümü kənarında, Ümumiyyətlə başqalarının bildirdiklərinə dayanır. Yenədə keçmişdəki hadisələri yazılı və şifahi olaraq öyrənirik. Başqa bir sözlə, başlanğıcdan bu tərəfə yazılı olaraq deyilən xəbərlər, kitabələr, şəcərələr, təqvimlər və hal tərcümələri, səyahətnamələr tarixin yazılı qaynağını; özünün və ya başqalarının başından keçənləri mənzum və ya mənsur hekayələr tərzində nəqledənlərin rəvayətləri, tanınmış şəxslərin ağızdan-ağıza keçən qissələri, dastanları, lətifələr və fıkraları da şifahi tarix qaynaqlarını əmələ gətirir.

Tarixi tədqiq etməyin ən əhəmiyyətli tərəflərindən birisi bu yazılı və şifahi qaynaqların ən yaxşı şəkildə dəyərləndirilməsidir, ilk əvvəl qaynaq seçimi, sonra fikir bildirmək və dəyərləndirmə, daha sonra da əldə edilən bilikləri qarşlılaşdırılması və doğruluğlarının araşdırılması lazımdır. Ancaq belə bir metod təqib edildiyi təqdirdə tarixin qaynaqları, xurafələrdən və tarix elmi də xurafəçiliydən və təhrifçiliydən qurtula biləcəyi kimi, tarixçilikdə obyektivlik təməl ilki də qurulmuş olacaqdır.

Tarix çalışmalarının çoxlu səbəblərə tərəf olduğunu daha əvvəl bildirmişdik; araşdırmaq marağı və bilmə istəyi ilə tarix çalışması edildiyi kimi, hər millətin və dövlətin siyasi, idari və əsgər tarixini, maddə və məna sahəsində göstərdiyi iləriləyişlər ya da hər hansı bir millətin milli tarixini, ictimai, iqtisadi və mədəniyyət dəyərlərini əsil tərəfləri ilə ortaya qoymaq və yeni yerlərə tanışdırmaq vəzifəsi ilə də tarix yazılır. Bununla birlikdə, imperalist və ya ideolojik əməllərlə, siyasi nüfuz və idari hakimiyyət vəzifəsiylə ya da saxta tarixçilik etmək üçün tarix yazanlar da vardır. Bu vəziyyətdə, yazılış vəzifə və ya ölkəsinə bağlı olaraq tarixin materialı dəyişiklik göstərir.

Lakin tarixi araşdıran, həqiqətdə, incələmə və araşdırmasını, öz politik və milli eyilimlərinin, ideolojik yarqılarının kənarında saxlayan, tarixçilik adına tarix yazan bir insandır.

Siyər və Məğazi
İslam dünyasında tarix yazıçılığının inkişafında Rəsuli-Əkrəmin həyatını ələ alan siyər və məğazi çalışmalarının istisnai bir yeri vardır. Bunlar arasında Said b. Sad b. Ubadə əl-Həzrəci, Səhl b. Əbu Həsmə əl-Ənsari, Said b. Müsəyyəb, Ubeydullah b. Kab əl-Ənsari və Şabi kimi yazılı səhifələrdəki xəbərləri daha sonraki qaynaqlarda yer alan adamlar tapılmaqdadır. Bu vəziyyətdə başda bibisi Hz. Aişə olmaq üzərə bəzi səhabələrdən aldığı hədisləri rəvayət edən Ürvə b. Zübeyr ilə çoxlu qaynaqlardan topladığı hədis və xəbərləri bir yerə gətirən İbn Şihab əz-Zühri, zamanımıza fərqli qaynaqlar içərisində çatan İslam tarixçiliyinin ilk nümunələri olan bu mətinləri, üslubunun sağlamlığı yanında uzaq bir şəkildə qələmə almaq surəti ilə siyər ve məğazi yazıçılığını yeni bir səhifəyə intiqal etdirmişlərdi. Musa b. Uqbənin Kitabul-Məğazisi günümüze bütünlüklə intiqal etməmiş olmaqla birlikdə xəbərləri bəzi qaynaqlardan toplanmaq sürəti ilə, Mamer b. Raşidin əl-Məğazin-nəbəviyyəsi, Əbdürrəzzaq əs-Sənaninin əl-Muṣənnəfi içərisinde zamanımıza çatmış və müstəqil olaraq da çıxmışdır. Zührinin üçüncü tələbəsi İbn İshaqın Siyəri tarix yazıçılığında böyük izlər buraxmışdır. İbn Sad, başında siyər mövzusunun yer aldığı Kitabuṭ-Ṭəbəqatı ilə bu sahənin ana qaynaqlarının tamamlandığı bilinməkdədir.

İbn Sad 160 (777) ilində Bəsrədə doğuldu. Babası və ya dədəsi Hz. Abbas ailəsinin âzatlısı olduğu üçün Mövla Bəni Haşim deyə və ya Qureyşi nisbəsiylə tanınırdı. Bəzi qaynaqlarda Qüreyşin Bəni Zöhrə qoluna mənsubiyyətindən ötrü Zöhri də deyilməkdə, ancaq belə bir nisbətin ümumiyyətlə, ailəsinin Beni Haşimin mövlası olduğunun bilinməsindən sonra zikredilmesi doğruluğunu şüpheye salmışdı.

İbn Sadın ən məşhur əsəri Kitabuṭ-Ṭabaqatil-kəbiridir. Qaynaqlarda əṭ-Ṭabəqatul-kəbir adı ilə da başa düşülən əsərin ilk nəşri bu adla Ərəb və İslam dünyasında geniş bir şəkildə istifadə edilən İhsan Abbas nəşri isə əṭ-Ṭabaqatul-kubra adı ilə düzəlmişdir. İbn Sadın, tabaqat kitablarının birincisi və zamanımıza intikal edənlərin ən köhnəsi olan bu əsəri, əsas itibariyle siyər-məğazi və tabakat ana bölümlərindən meydana gəlməktədir.

Mövzusu doğrudan doğruya Rəsul-i Əkrəmi başa salmaq olan və onun bəzi tərəfindən ələ alan elm qolları hədis, siyər və məğazi, şəmail və dəlail olaraq sıralanır. Bunlardan Hz. Peyğəmbərin bəşər tərəfini məsələ eliyən, yaşayışını və şəxsi həyatını başa salan elm mövzusuna şəmail adı verilmişdir. Muhaddis Tirmizî (ö. 279/892) ilk dəfə şəmail termini bu mənada istifadə edərək Kitabüş-Şəmail adlı əsərini yazmış, bir çox alim bu kitabın şərhlərini etmək surəti ilə mövzusunda ətrafında geniş bir ədəbiyyatının yaranmasını və başqa əsərlərin yazılmasını kömək etmişdilər. Əvvəllər vacib bir mərkəz olan Mədinənin hədis və siyərə, Misirin ənsab və əyyama, Şamın Əməvi tarixinə təmayülü olduğu, Yəmənin bölgə tarixi yanında İsrailiyat rəvayətlərinə ağırlıq verdiyi, digər vacib iki mərkəzdən Kufənin Əməvilərə qarşı rəvayətləri və anlayışı əvvələ çıxardığı, Bəsrə alimlərinin Mədinə və Yəməndəki inkişafdan təsirlənən muhəddislərin anlayışına daha yaxın tapıldığı və Əməvilərə qarşı daha mülayim rəftar edildiyi qəbul edilməkdədir.

Ümumi və Xüsusi tarixlər
İbnün-Nedim, tarix sahəsində əsər verən yaxud ravi sifəti ilə katkılarda tapılan pek çox müəllif adı çəkməkdədir. Bunlardan ən məşhur olanlarıyla əsərləri günümüzə çatan tarixçilərdən bəziləri bunlardır: Əməvi dövrü tarixçisi olaraq bilinen Avanə b. Hakəm, ikisi də zamanımıza intiqal etməyən əsərlərindən biri olan Kitabüt-Tarîxinde dörd xəlifə dövründə və Əbdülməlik b. Mərvan dövrünün sonuna qədər Əməvi tarixini yazmışdır. Digər əsəri Sirətu Müaviyə və Bəni Üməyyə, İslam dünyasında bir xəlifə və xanədana dair qələmə alınmış ilk kitab olması baxımından vacibdir.

Əbu Mihnəf
Kufədə doğuldu. Həyatı haqqında məlumat yoxdur. Böyük babası Mihnef b. Süleym sahabi olub Hz. Peyğəmbərdən hədis rəvayət etmiş və Sıffînde Hz. Əlinin tərəfində döyüşmüşdür. Əbu Mihnəf Lut b. Yəhya da Əməvi tarixçisi deyə məşhurdur. Kufədə yaşadığı başa düşülən Əbu Mihnəfin Hz. Əli və Əhl-i beyt tərəftarı olduğu, riddə döyüşləri, Suriya ve İraqın fəthi, Cəməl, Sıffîn savaşları və Xaricilər başda olmaq üzrə otuz üç risalə və ya kitab yazdığı qeyd edilir. Bu əsərlərdən Maḳtelü'l-Ḥüseyn ile Aḫbârü'l-Ümeviyyîn günümüze qədər gəlib çatmışdır. Hulefâ-yi Râşidîn dönemi tarixçisi olaraq büyük şöhrətə çatan Seyf b. Ömərin Kitâbü'r-Riddə vəl-futuḥ ilə Kitabül-Cəməl və mesîru ʿAişe ve ʿƏlî adlı kitablarında qəbiləsi Temîm eksenli, çox ayrıntılı və zəngin rəvayətlər tapılmaqdadır. Əsərin son zamanlarda əskik bir nüsxəsi tapılmış və Taberînin tarixindəki rəvayətlərlə qarşılaşdırılaraq bərabərcə göstərilmişdir.

Hz. Əli tərəfdarlarından olan Nasr b. Müzahimin əsərlərindən sadəcə Kitâbü Ṣıffîn şerḥu qazati emiril-müʾminîn bu günə çatmışdır. Üslûbu daha çok şeir, lətifə və xitabələrdən yer aldığı qissə yazarlarınınkine bənzəyən Nasr'ın digər əsərləri Hücr b. Adî'nin öldürülmesi, Cemel Vak'ası, Nehrevân Savaşı ve Kerbelâ'da Hz. Hüseyin'in şəhid edilmesi kimi mövzularla bağlıdır.

İbn Quteybə
Doğulduğu yer və tarixi haqqında fərqli rəvayətlər tapılmaqdadır. Bəzi qaynaqlarda 213 (828) ilində Kufədə (İbnü'n-Nedîm, s. 115), bəzilərəndə isə yenə eyni tarixdə Bağdatda  (Hatîb, X, 170) dünyaya gəldiyi qeyd olunmaqdadır. Bu qaynaqların ən köhnəsi olan İbnü'n-Nedîm'in verdiyi məlumat diqqət alınaraq Kufədə doğulduğu deyilə bilər. İbn Quteybe, babasının adına nisbətlə Kutebi, atasının Mervli olması səbəbiylə Mervi nisbələriylə də xatırlanır. Ailəsinin Mərvdən İraqa köç edip Kufəyə yerləşdiyi başa düşülməkdədir. Bundan qaynaqlanaraq Fars, hatta Türk əsilli olabiləcəyi də gözönünə sürülmüşdür. Öz ifadəsində, atalarının Müsəlmanlığı qəbul etməsindən sonra babası ve atasının Ərəbləşmiş olduğu başa düşülməkdədir.ʿUyûnü'l-aḫbâr adlı əsərində atasından vaxtaşırı nakillerde bulunması onun mədəniyyətli bir aile ətrafında yetiştiğini göstərməktədir.

Uyunul-Əxbar
İbn Kuteybe'nin mədəniyyət zənginliyini ortaya qoyan kitap bir müqəddimə və on bölümdən ibarətdir. Müəllif əsərdə dövlət adamlarında tapılması lazım olan özəllikləri müharibə, seyyidlik, elm, zühd, dostluq və qadın kimi çok növlü mövzuları incələyərək köhnə Ərəb mədəniyyətinin bir özetini edər. Brockelmann, əsərin ilk dört bölümünü (Kitâbü's-Sulṭân [1900], Kitâbü'l-Ḥarb [1903], Kitâbü's-Süʿdüd [1906], Kitâbü'ṭ-Ṭabâʾiʿ [1908]) Weimar ve Strasburg'da nəşr etmişdir. Əsərin tamamını Ahmed Zekî el-Adevî yayımlamış (Kahire 1343–1348/1925–1930; I–IV, 1963), elmi neşrini ise Yûsuf Ali Tavîl gerçəkləşdirmişdir (I–IV, Beyrut 1986). ʿUyûnü'l-aḫbâr'ın "el-Arab ve'l-Furûse" bölümü Min Kitâb ʿUyûni'l-aḫbâr: el-ʿArab ve'l-Furûse adıyla yayımlanmıştır (Dımaşk 1977). Josef Horovitz, ʿUyûnü'l-aḫbâr'ı İngilizce'ye çevirmiştir (IC, IV [1930], s. 171–198, 331–362, 487–530; V [1931], s. 1–27, 194–224).

Coğrafiya kitabları
İslamdan əvvəl Ərəblar Ərəbistan, qonşu bölgə və ölkələr hakkında bəzi məlumatlara sahib idi. Göyüzünə və ulduzlara dair günlük gözləntilərinə dayanan təcrübələri vardı. Səfərlərdə, təqvim düzənləmələrində və hava durumu təxminlərdə bu məlumatlardan faydalanırdılar. İslam coğrafiyaçılarının təməlləri II. (VIII.) əsrdə Abbasilər zamanında Yunan, İran ve Hind astronomi-coğrafya çalışmalarının köməyi ilə atılmıştı. IX–X. Yüzilliklərdə formalaşan müsəlman coğrafiyaçıları tarix  baxımından böyük önəm daşıyan əsərlər yazmışdır. Bağdad'ta Xəlifə Məmunun himayəsində çalışan müsəlman astronomi bilginleri ve riyaziyyatçılar "es-Sûretü'l-Me'mûniyye" adını verdikləri bir dünya xəritəsi düzəltmişdi. Bunun yanında Muhammed b. Mûsâ el-Hârizmî tərəfindən düzəldilən dünya xəritəsi də günümüzə çatmamışdır. İbn Serâbiyûn (Sührâb) 902–945 illəri arasında Kitâbü ʿAcâʾibi'l-eḳālîmi's-sebʿa'yı qələmə almış, Ya'kūb b. İshak el-Kindî kimi filosoflar fiziki coğrafiyanın inkişafına kömək olmuştur. Kindî'ye bu mövzuda bir çox risalə atfedilmiş, şagirdi İbnü't-Tayyib es-Serahsî de coğrafiyaya dair əsərlər yazmışdır. IX. yüzilin ortalarında İraqda önəmli coğrafiyaçılar yetişmiştir. Bilinən dünyayı ilk tarif edən coğrafiyaçı olması dolayısıyla özünə "İslâm coğrafyasının babası" ünvanı verilən İbn Hurdâzbih Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-memâlik'i qələmə almış, Kitâbü't-Tebaṣṣur bi't-ticâre adlı əsərləriylə Câhiz dönəmin digər coğrafiyaçılarıdır. III. (X.) yüzilin ilk yarısında Xorasanda yetişən , Ṣuverü'l-eḳālîm adıyla bilinən coğrafiya kitabının müəllifi Ebû Zeyd el-Belhî'nin öncülük ettiği, sadəcə İslam ölkələrinin coğrafiyasını incələyən bir anlayış ortaya çıxmışdır.

İbn Hurdazbih
Əsərləri dövrümüzə çatan İslam coğrafiyaçılarının ən vacib ilk təmsilcisidir. Büyük babası Abbasilərin ilk dönəmində İslamiyyəti qəbul edən bir Mecûsî'dir; atası isə Xəlifə Me'mûn zamanında (813–833) Təbərisdan valisi idi. Ehtimal olunur ki,  Xorasanda doğmuş olan İbn Hurdâzbih Bağdatdq büyüdü və təhsil aldı ; ayrıca İshak el-Mevsılî'den musiqi dərsləri aldı. Əvvəl Cibal əyalətinin posta ve istixbarat müdürlüyünə daha sonra eyni təşkilatın Bağdat ve Sâmerrâ'daki başkanlığına gətirildi. Ancaq bu vəzifələrə nə zaman təyin edildiyi və nə qədər işlədiyi məlum deyil.

Kitabul-Məsalik vəl-Məmalik
İbn Hurdâzbih'in özünə İslam coğrafiyaçılarının atası ünvanını qazandıran ən önəmli çalışmasıdır. Əsərin girişində müəllif, Batlamyus'un kitabını (Geographia) xarici bir dildən (ehtimal olaraq  Süryânîce veya Grekçe) Ərəbcə tərcümə etdiyini deyir; ancaq bu tərcümə günümüzə çatmamışdır. Kitâbü'l-Mesâlik coğrafiya yazıcılığında, İraq bölgəsinin xilafət mərkəzi olması əsasına göre düzəldilən və İraq ekolü kitapları adıyla bilinən  əsərlərinin ilkidir. Verilən bilgilərin böyük qismi qara və dəniz yollarına hasredilmiş, bu yolların dört yönə  gelişməsi izlənərək Hindistan ve Çin gibi ölkələr tanıdılmışdır. İbn Hurdâzbih'in qaynaq olaraq Sasani dönəmindən qalma qeydləri istifadə etdiyi bilinir. Posta ve xəbərləşmə müdürlüyü yapmasından dolayı hərhalda bu kimi qeydlərə çatmaqda çətinlik çəkməyib; ayrıca bəzi səyyahların özəl notlarına baxabildiyindən əsərinin güvənilir qaynaqların işığında qələmı almıştır. Bütünlüklə İran təsirində qaldığı görülən İbn Hurdâzbih əsərində istifadə etdiyi metodologiyasında, məlumatların təsnifində və nəhayət coğrafi terminlərin istifadə edilməsində daima Fars mədəniyyətinin izlərini göstərməkdədir.

Köhnə İranlılar dünyanı, İranşəhər mərkəzdə olmaqla  "kişver" adı verilən və hər birində fərqli ölkələr olan yeddi hakimiyyət bölgəsinə ayırmışlardır. İbn Hurdâzbih də əsərində bölgə təriflərinə, onlar kimi "dil-i Îranşehr" (İran'ın kalbi) dediyi Sevâd'la (Irak) başlamaqdadır. Müəllif kitabı 232 (846–47) illərində yazmış, daha sonra özətləyərək 272'den (885) əvvəl təkrar qələmə almışdır. Ḥudûdü'l-ʿâlem'in yazarı ve Muhammed b. Ahmed el-Ceyhânî kimi coğrafiyaçılar başda olmaqla birçox alim tərəfindən qaynaq olaraq istifadə edilən əsərin günümüzə çatan forması, Fransızca tərcümədə ilk dəfə Kudâme b. Ca'fer'in Kitâbü'l-Ḫarâc'ının bir bölümü ile birlikdə Bibliotheca geographorum arabicorum serisinin VI. cildi olarak Michael Jan de Goeje (Leiden 1889, 1967) və daha sonra Muhammed Mahzûm tərəfindən (Beyrut 1988) nəşr edilmiş, Fuat Sezgin de Goeje nəşrini əsas alaraq tıpkıbasımını yapmışdır (bk. bibl.); Hüseyin Karaçanlu isə kitabı Fars dilinə tərcümə etmişdir (Tahran 1370). 2. Kitâbü'l-Lehv ve'l-melâhî. İslamdan əvvək Fars şeiri və musiqisi tarixi haqqıda önəmli bir risalə olup İranda və digər birçox yerdə istifadə olunan ud, tanbur, ney, zurna vb. çalğılar, musiqi terminləri və makamlarla (çehâr perde) musiqiyə dair digər mövzulara ihtiva etməkdədir.

Əbu Zeyd əl-Bəlhi
236 (850) tarixində Xorasanın Bəlx şəhəri yaxınlığındakı Şâmistiyân kəndində doğuldu. İlk təhsilini atasından aldı. Daha gənclik illərində uzun səyahətlər etməyi, xüsusən də İraqa  gedib oranın məlumatlılarından dərs oxumağı planlayırdı. Nitekim katıldığı bir həcc kafilesiyle İraqa getdi. Burada səkkiz il qaldı. Çoxlu adətləri dolaşıp tanıdığı bilginlərdən dərslər aldı. Bu zamanın ən kayda değer olayı onun İslam filosofu Kindinin tələbəsi olmasıdır. Bu tanınmış filosofun yanında fəlsəfi disiplinləri yüksək səviyyədə öyrəndi. Bu arada din elmləri və tibb mövzularda araştırmalarda tapıldı. Fikri arayışları özünün  bir aralıq astrologiyaya yöneltsə də təbiət elmləri və riyaziyyatla irəlilədikcə astronomiyanın keçərliliyinə olan inancını itirdi. Eyni zamanda bir ədəbi şəxsiyyət olaraq da məhşur oldu. Nitekim İbnü'n-Nedîm özünü filosof olaraq dəyərləndirməsinə baxmayaraq ədəbiyyatçılar qrupu içində zikreder (el-Fihrist, s. 153).

Şuvarul-əkalim
Taḳvîmü'l-büldân adı ilə də bilinir. Bu əsərə aid tək yazma nüsxənin Nəcəfdə (Mektebetü'l-hakîm elâmme, nr. 632) tapıldığı kəşf olunmuşdur (Resâʾilü Ebi'l-Ḥasan el-ʿÂmirî…, s. 165). Kitabın adı Belhî'ye aid əsərlərin siyahısında keçməməkdədir. Ancaq Makdisî'nin Ahsenü't-tekasîm fî marifeti'l-ekalîm'i kimi klassiklərdəki qeydlərin bir sıra müasir araştırmalar baxımından da bu əsərin Belhî'ye aidiyyatı mövzusunda şübhə yoxdur.

Tabaqat və Təracim
İslam tarixində bioqrafiya yazımının xüsusilə Hz. Peyğəmbərin, səhabə, tabiun və sonrakı nəsillərin, hədisləri nəql edən ravi həyatını kəşf etmək istəyi ilə orijinal bir növ olaraq ortaya çıxdığı qəbul edilməkdədir. İbn Sad Kitabu't-Ṭabaḳāti'l-Kəbirin (ET-Tabakətü'lKübra) bioqrafiya sahəsindəki işlərin ilk nümunəsidir. Rəsuli-Əkrəmin hədislərini nəql edən ravi həyatına dair III. (IX.) Əsrdən etibarən "ricâlü'l-hədis" kitabları müəllif edilməyə başlanmışdır. Zamanla çoxlu sahələrdə məşhur olmuş adamlarla əlaqədar çox sayda bioqrafiya kitabı müəllif edilmişdir. III. (IX.) Əsrin ortalarından etibarən şairlərə aid bioqrafiya əsərləri yazılmışdır. İbn Kuteybə eş-Şi'r vəs-şu'arâ' adlı əsərində başlanğıcdan III. (IX.) Əsrin ortalarına qədər gələn şairlərin bioqrafiyasını yazmış və şeirlərindən nümunələr vermişdir. Bunun yanında Cahiz Kitâbü'l-Buḫalâ'sında simiclik ilə məşhur kəslərdən, əl-Bursa vəl-'urcân vəl-'umyân vəl-Hula adlı kitabında üzrlü və xəstəlikli olan məşhur simalardan bəhs edir.

Cahiz
150–160 (767–777) vilayətlər arasında Basra şəhərində anadan olub. Onun ilk tərcümeyi-halına görə, onun tərcümeyi-halları, babası Mahbüb, qara çoban, bir nənə idi. Buna görə, o cəsur bir Ərəb-Negro hibrid olmalıdır. Şahzizin ləqəbi işi onun gözü gözlü gözlərindən görə ona verildi.

Kitabul-Buhala
kitabını təhlil edərək, bu, cəmiyyətdə satirik bir sinifdir və xüsusilə də ərəblər digər xalqları satiriz edirlər. Cemiyet'in hayatını inceleyen ve ayrıca değerli bir kaynak olan bir değerli kaynağ olan, ilk önce G. von Vloten tarafından yayınlanan ve daha sonra farklı insanlar tarafından yayımlanan bir eserdir.

Ədəbi əsərlər
Bu baxımdan tarixi əhəmiyyətli olan bir qaynaq ədəbiyyat tarixinin yazıldığı tarixdir. Cahizmekin əl-Beyan və bölt-tebyîni bölgənin və tarixin qeydlərini ehtiva edir. Cahizkin et-Tâc fî aylââiyəl-mülûk adlı əsərində sməvilər və Abbasîde əyləncə və musiqi ilə əlaqədar gömrük və tətbiqlər haqqında üçüncü fəsil çox dəyərlidir. Ebü.-Ferec əl-İsfahânî əl-Eġānîekinin, içməvi dövrü və Abbaslı ilk müsəlman musiqiçiləri və bəstəkarlar, musiqiləri və kompozisiyalarını yaşadılar. Klassik dövrə —ədəbiyyatının dörd əsas mənbəyindən biri hesab olunan Müberred və əl-Kamilin ən məşhur işi, dövrün tarixi ilə əlaqədar əhəmiyyətli məlumatları ehtiva edir.

Mübərrəd
O, Zilhicce 210 (826 mart) Basrada doğulub. Yemendən . Zd qəbiləsi Kvartet yuxarı Hicazda yerləşir. Atası Bəsrədə bir məmur idi. Müqəddəs Nümayəndəliyində olan Mübərrəd em ləqəbin, xbû Osman əl-Məzinî'nin inbû'la cursorlarını ürəklərinə vermək üçün sərin sərin cavabların verilməsi səbəbiylə mozinî verən Sən müberridsin'n şəklindəki sözü ancaq bu sözü çəkə bilməz, özünü çəkə və məktəbi mənsubları xəyanət etmək üçün iy şəklində çevrilir. Bu mövzuda digər rəvayətlər də var.

Əl-Kamil fil-Ədəb
(verb-lasi və l-literary-naḥv ve't-taurif). Müberred'in ən məşhur əsəri olub Cahizin əl-Bəyan vət-tebyîn'i, İbn Kuteybe'nin Ədəbül-kâtib'i və Əbu Əli əl-Kālî'nin əl-Emâlî'siyle birlikdə klassik ərəb ədəbiyyatının dörd əsas işi təşkil edir. İslam mədəniyyətində inkişaf edən şəhər həyatının bir təzahürü olaraq ictimai əlaqələrdə zəriflik şəklindəki ədəb telakkisinin ən üst səviyyədə ifadəsi Cahizin əsərlərində görüldüyü kimi, Ərəb dilinin bütün incəliklərinə bələd olma formasındakı ədəb telakkisinin əks olunması da onun şagirdləri olan İbn Kuteybə ilə Müberred'in əsərlərində görülür. Cahiz kimi oxucunun marağını canlı tutmaq üçün ciddi mövzuların arasına əyləndirici hekayə, xəbər və şeirləri ustalıqla yerləşdirdiyi, zaman zaman dil və ədəbiyyat mövzularından ayrılaraq fiqh, təfsir və kəlam məsələlərinə daldığı görülür. Hâricîler'in maraqlı şeir, xütbə, söz və xəbərlərinə dair verdiyi möhkəm məlumatlar əsərdə geniş yer işğal edər (III, 1077–1360). Osman Rəşər (Oskar Rescher) tərcümə və tərcümə Alman dili. Həmin bölmə Əl-Kamil-Bababi -avavik adından çıxarılıb. Əbu Qa'fər-nehhas və Əhfəş əs-sağ enr'in işi haqqında eleştirilerinin olduğu kaydedilir. Ali b. Hamza el-Basrî əl-Qamil, lugat, şeir və 109 tarixli istehlakçının tarixi tənqidi ilə bağlı etdiyi tənqidləri yönəldir, lakin bəziləri uğursuz göründilər. Müaviyə-Nehrevânî, müəllifi və əsərini yüksək qiymətləndirdiyinə baxmayaraq, Kamilin xəbər və hekayələrinin əksəriyyəti müharibə olmadığı və bu səbəbdən seçilmiş ad üçün uyğun olmadığını söylədi. Əl-Kamil haqqında şərhlər, şeirlərin izahı, ümumiləşdirilməsi, yenidən təşkili və imitasiya şəklində bir çox işlər aparılmışdır. Bu iş ilk olaraq Wilhelm Wright tərəfindən nəşr olundu və sonradan çox sayda nəşrdə dərc edildi.

Səyahətnamələr
İslam tarixində səyahət yazma tarixində bir yerə sahibdir. Ərəb ədəbiyyatında daha çox "rihle", Fars ədəbiyyatında "sefernâme" adı verilən Səyahətnamə İslamın ilk dövrlərindən etibarən qələmə alınmağa başlanmışdır. Günümüzə bəzi hissələri intiqal edən ilk Səyahətnamə tabiinlər Mekhûl b. Əbu Müslim (d. 112/730). Süleyman ət-tacir 237 (851–52)-ci ildə Çin, Hindistan və Malayziya seyahatiyle əlaqədar Aḫbâru'ṣ-sin vəl-Hind adlı bir əsər qələmə almış, Əbu Zeyd əs-Sîrâfî buna bir zeyil yazmışdır. Əhməd b. Hənbəlin Seyahatnamesinde (rihle) oğlu Abdullah əz-Zevâ'id'inde uzun bir bölüm ayırmışdır. Əbu Xatim ər-Razi də bir Səyahətnamə qələmə almış, oğlu İbn Əbu Hatim atasının əsərinə əl-Çerhi vət-ta'dîl'inde iki bölüm ayırmışdır. Abbasi Xəlifəsi Müqtədir-Billâh 309'da (921) İdil Bolqar Xanlığına İbn Fadlan başçılığında bir heyət göndərmiş, İbn Fadlan bu səfəri izah edən bir Səyahətnamə (Risalətin İbn fadla) qələmə almışdır. Seyahatnamesinde gördüyü ölkələr, xalqlar və qəbilələr haqqında etnoqrafik və antropoloji məlumatlar vermişdir. Müəllifin şəxsi Müşahidələrini dayanması səbəbiylə əsər o dövrün siyasi və mədəni tarixi üçün zəngin və orijinal bir qaynaq sayılır. Dövlət rəhbərliyinin əsas prinsipləri, dövlət başkanından tapılması lazım olan xüsusiyyətləri, dövlət rəhbərliyində diqqət edilməsi istənən xüsuslar vb.ni mövzu alan Siyasətnamə növündəki əsərlər dövlətlərin tarixinə işıq tutan əhəmiyyətli qaynaqlardır.

İbn Fadlan
Onun həyatı barədə kifayət qədər məlumat yoxdur. Özü, Abbasidin Misirdə olan Tolunoğulları'nın Məhəmməd b. O, Süleymanın hökmdar qul olduğunu bildirir. İslamı qəbul edən müsəlman və Abbasid Xəlifə-Billah, xalqı İslamı öyrədirən insanlar və məscidlər və qala İdil (Etil) Bolqarıstan hökmdarı Xan Xan gönderilen heyette bulunmuş ve heyet başkanı olmadığı halde halifenin özünə görə 4000 dinarrı vəzifəsi və hədiyyələri verildi və hökmdarı şəxsən vermiş və lazımi şərhlər vermişdi. İbn Fədlanın heyətdə ən bilikli və qabiliyyətli bir şəxs olduğu aydın olur. Əslində, onun vəzifələri arasında digər komitə üzvlərinin dini üzvləri ona müraciət etdilər və xalifənin ona tapşırıqları və idarəçilərin və müəllimlərin Bolqarıstan ərazisinə göndərilməsinə nəzarət edildiyi öyrənildi. Yüksək dini və ədəbi mədəniyyətə və gözəl bir üsluba sahib bir adamdır. İslamı yaymaq üçün mənəvi, dini, dürüst, pak və arzusu ilə dolu bir adamdır.

İslam tarixçiliyinin dünəni və bu günü
Yaranmasından etibarən keçirdiyi mərhələləri öz olaraq təqdim etdiyimiz İslam tarixi, ümumi insanlıq tarixi içərisində əhəmiyyətli bir yer tutar və onun ən böyük qollarından birini təşkil edir. Çünki ümumi tarixin min beş yüz illik hissəsində müsəlmanların idarəsinin və İslam mədəniyyətinin damğası vardır; İslam, bu müddətdə insanlığa əhəmiyyətli yeniliklər gətirdi. Ayrıca, Quran və Hədis, ümumi və xüsusi tarix kimi həm ilahi, həm də bəşəri qaynaqlı İslam tarixi, insanlığın keçmişi, maddi və mənəvi təkamülü, dini və əxlaqi quruluşu ilə ictimai və iqtisadi vəziyyəti mövzularında səmimi və etibarlı məlumatlar verir. Bu baxımdan bəzi İslam tarixi kitabları, hər nə qədər təhlil, müqayisə və tənqidi məhrum olsalar da, Qurana, hədislərə, hadisələri görənlərə və onlara sənədlə olaraq rəvayət edənlərə dayanan yazılı və şifahi Vesikalı, rabitəli və etibarlı əsərlərdir. Ən əhəmiyyətli istiqamətlərindən bir başqasıda, rəvayətləri və hadisələri olduğu kimi tarix araştıcısının hər hansı bir əlavə və ya çıxarma etməsinə icazə vermədən əsl vəziyyətiylə bizə qədər ulaştırmasıdır. İslam tarixi, başdan günümüzə qədər, bir-birindən dəyərlidir bədəninə on minlərlə kitab gətirildi. Hər dövrdə İslam tarixi yenidən yazılmışdır. Bu vəziyyət bizə yenidən danışmaqla eyni ola bilər. Ancaq İslam Tarixin hər bir dövründə yeni nəsillər tərəfindən yenidən qiymətləndirilir. Bu baxımdan, yeni araşdırmalar və tədqiqatlar həyata keçirilir və hadisələr müxtəlif anlarda yeni anlayış və metodlarla müayinə edilir. Bu inkişaf və inkişaf tarixi (İslam) İnkişafın mərhələlərini və inkişaf tarixini ümumi və buruq şəkildə görmək imkanı əldə etmək üçün ümumi masa və düzgünlüyünün düzgünlüyünü təhrif etməyən, lakin qeyri-dəqiqliklə qiymətləndirmək lazımdır. Bunun üçün ilk növbədə ardıcıl tarix metodu və ardıcıl tarix metoduna sahib olmaq lazımdır. Bundan əlavə, tarixin bilikləri təhlil, tənqid və müqayisə prinsiplərinə uyğun tərtib və toplanmalıdır. XVII İslam dünyası. əsr, tarixi və elmi yetkinlik ayağıdır elmi və texnoloji qurumlarla uyğunlaşa bilməyən təşkilatlar və təşkilatlar yenilemezler bir çöküntü (inhitat) dövrünə girişi, sivilizasiya yolunda lazım olan irəliləməyi edə bilmərəm ', fikıl və Hind irəliləməyə ayaq .uyduramayışı, elmi həqiqətlərə sebepsiz yere sırt çevirişi, tenkid ve tahlile dayalı bilimsel eserler vücuda getiremeyi Batının ilmen, fikren ve fiilen dünyada egemenliği ele geçirmesine ve Müslüman Toplumu güdümüne almasına, onlara yönelik hücuma uğrayaraq, varlığına səbəb oldu. İslam ölkələrinin mədəniyyət, ideya və siyasətlə bağlı suverenliyini təmin etdiyini təmin etdi. Əslində, İslam aləmində, xüsusən də son dövrlərdə yaşanmış tarixi faktlar İslam mənbələri tərəfindən araşdırılmamış və görməmişdir; rici əldə edildi. Bu günün tarixçəsi mövzu və üsul baxımından yeni təməllərə əsaslanır klassik tarixşünaslıqdan ayrıldığı bilinir. Bundan əlavə, bəzi tarixi hadisələrin təkrarlanması hadisələrin anlayışı, davamlı impuls, xəbərdarlıq və rəhbərlik hadisələri, bəzi hökmdarların və həyat hekayələri və ya əfsanələrin komandirlərinin bilikləri ilə deyil. Bu səbəblədir ki tarixçi, yalnız klassik tarixi sənədləri və rəsmi vestkalan də gil, hər cür vesikayı Xatirələr dəftərləri, muharrerât, sicil, Salnamə və sənət əsərlərinə gələnə qədər hər növ yazılı və şifahi sənədləri istifadə etməli, müasir məlumatlar və metodlar qiymətləndirilməlidir. Ayrıca, tarixçi, tarixindən sözettiyi cəmiyyətin fiziki və ruhi quruluşunu, tarixi və coğrafi vəziyyətini, siyasi gücünü və təsir edən, ictimai və iqtisadi sistemini, tarım, ticarət, elm və mədəniyyət vəziyyətlərını açıkca ələ almalıdır. Cəmiyyətin ictimai quruluş sı və buna istiqamət verən faktorlar İslam Tarihcisiriin üzərində dayanacaqğı bir başqa mövzudur.

Rəşidi xəlifələrinin seçilmə üsulları
Hz. Məhəmmədin vəfatından sonra baş verən "Dörd Xəlifə Dövrü", İslam dininin Ərəb
yarımadasının sərhədlərini aşaraq genişləndiyi dövrdür. Parlaq qələbələrin əldə edildiyi və müsəlmanların əmin-amanlıq və rifah içində bir həyat davam etdirdikləri bu dövr, Peyğəmbərimizin müjdə verdiyi Qızıl Əsrin keçmişdəki gözəl bir nümunəsidir.

Bu dövrdə İslam Dövlətinin sərhədləri qərbdə Trablusgarp, şərqdə və şimalda Qafqaza qədər genişləndirilmiş; Beləliklə, Ərəb yarımadası xaricinə daşan İslam, Asiya və Afrikadakı müxtəlif millətlərlə mənimsənilib. Qurulacaq olan yeni İslam dövlətlərinin siyasi və hüquqi əsasları da bu dövrdə atılmışdır. Sıra ilə xəlifə olan Həzrəti Əbu Bəkr, Həzrəti Ömər, Həzrəti Osman və Həzrəti Əli,
Peyğəmbərimizin yolunu tutmuş, Quran əxlaqının hakim olduğu ədalətli nizamı daha geniş bir coğrafiyaya yayaraq davam etdirmişlər. Bu səbəblə Dörd Xəlifə Dövrü, "Doğru Yolda Gedən Yetkin Xəlifələr Dövrü" mənasına gələn "Cildi Rəşidin Dövrü" adlandırılır. Xəlifələr seçki ilə başa gətirildikləri üçün həmin dövr Respublika Dövrü kimi də xarakterizə oluna.

Həzrət Peyğəmbərdən (s.a.s) sonra gələn ilk dörd xəlifənin xilafət müddətləri, Səadət Asrının ikinci dövrünü təşkil edir. Islam hüquqşünaslarının böyük əksəriyyəti bu dövrdəki tətbiqlərə, alınan qərarlara böyük əhəmiyyət verir və bunları Islam hüququnun mənbələri arasında görürlər. Çünki onların əməlləri Həzrət Peyğəmbərə zaman etibarilə ən yaxın olmaq, onun təhsilindən keçmiş olmaq, vəhy daxilinə şahidi olmaq, sünnəti yaxından tanımaq kimi fərqləndirici xüsusiyyətlər səbəbindən əhəmiyyət daşıyır, başqalarının fikir və düşüncələrinə görə üstünlük kəsb edirlər. Haqqında aşkar bəyanlar olmayan məsələlərdə Raşid Xəlifələrin tətbiq etmələri olduqca qiymətlidir. Bunun səbəbi isə, onların, həm veliyyü olaraq möminlərin özlərinə itaət etməklə borclu olmaları; Həm də İslamın özünü ən yaxşı dərk etmiş olmalarıdır. Bununla bağlı veriləcək nümunələr çoxdur. Məsələ, Həzrət Əbu Bəkrin zəkat verməyənlərlə bağlı olaraq aldığı qərarlar, Həzrət Ömərin (r.a) İraq torpaqları ilə bağlı fikirləri və bunları ətrafındakılarla də dəlilləri ilə birlikdə açıqlayıb qəbul etdirməsi, Həzrət Əlinin (r.a), Xaricilərlə müharibə ilə bağlı mövqeləri öz mövqelərində olduqca əhəmiyyətlidirlər.

Çünki bütün bunlarla ilk dəfə qarşılaşırdı və bunların Isla-ması bir həll etmələri lazım idi. Yenə Həzrət Peyğəmbərin vəfatından (s.a.s) dərhal sonra onun yerinə keçəcək dövlət başçısını müəyyənləşdirmək məsələsi ortaya çıxdı. Həzrəti Əbu Bəkir sonra gələn digər üç xəlifə də fərqli şəkillərdə təsdiq olunub. Onlar ilə bağlı vəziyyətlər Islam hüququnda dövlət başçısının başa keçid yollarının fərqli ola biləcəyi fikrini müəyyən etdi. Bu məsələdə qəti və açıq bir hökmün bulunmayış-ı, bu təbii nəticə doğurmuşdur. Bu isə İslamın, hər əsrdə hər bir cəmiyyət üçün tətbiq oluna olmasının sübutları sırasındadır.

Həzrət Əbu Bəkrin Xəlifə Seçilməsi:
Həzrət Əbu Bəkrin (r.a) Səhabələr arasındakı yeri son dərəcə yüksəkdi. Səhabələrin özləri də aralarında ən fəzilətli insanın Həzrət Əbu Bəkr olduğunu müxtəlif vasitələrlə ifadə etmişlər. Ibn Ömər (r.a), Həzrəti Peyğəmbər (s.a.s) zamanında Həzrət Əbu Bəkri bütün sahabilerden üstün gördüklərini ifadə edir (Buxari, Fedailu Ashabi, 4). Bunda da onun Peyğəmbərə olan yaxınlığı, Islam üçün etmiş olduğu fədakarlıqlar və üstün məziyyətləri rol oynamışdır.

Həzrət Əbu Bəkrin üstünlüyünü ortaya qoyan bir çox hədis təsbit etmək mümkündür. Əshabi-kəhf Qalmayım, Peyğəmbərin Həzrət Əbu Bəkr qarşı işarə edilən davranışı və onun haqqındakı sözlərini onun xəlifə olması lazım olduğuna dair ən azından- bir işarə kimi qəbul etmişdilər. Bunda da hər baxımdan əlbəttə ki, haqlı idilər. Çünki Peyğəmbərin xəlifəsi olmaq üçün lazım olan hər cür keyfiyyətlər, ilk növbədə onda toplaşırdı. Müsəlmanlar üçün ondan daha xeyirli bir xəlifə namizədi olmazdı. Rasülullah belə buyurmuşdu; "Siz bu əmirlik (prezident) məqamında insanların ən yaxşılarını, əmir olmamışdan əvvəl əmr olmağı o qədər də pis görən və onu arzu etməyən adamlar taparsınız" Həzrəti Əbu Bəkir də xəlifə olduqdan sonra: "Əmirliyi heç vaxt düşünmədiyini, Allahdan onu istəmədiyini mənbələrinin birində hazır olanlara açıq söyləmişdir. Rasulullahın vəfatından dərhal sonra Ensar, Saideoğulları Sakifesi deyilən yerdə toplanmış və Sa b. Ubade xəlifə seçmək istəmişdilər. Ancaq bu məsələdə onlar arasında da fikir ayrılığı var idi. Bu barədə mübahisələrin davam etdiyi zaman Həzrəti Ömər və Əbu Namaza yanaşı gəlmiş olan Həzrəti Əbu Bəkir söz alaraq, Qur "anda Ensar qədər muhacirün-dən da təriflə bəhs edildiyini ifadə etdi. Ancaq bu işdə Ərəblərin həmin başqalarına itaət etməyəcəklərini danışıb və bu səbəblə Əbu Namaza ilə Ömər birinə bəy edilməsini istədi, ikisi də bu təklifi rədd etdilər və bu işə Həzrət Əbu Bəkrin seçilməsi lazım olduğunu bildirdilər. Başda Bəşir b. Sa, Əbu Namaza və Həzrət Ömər (r.a) olmaq üzrə hazır olanların hamısı ona bəy etdilər. O anda bəy etməyən Sa b. Ubade və hazır olmayan Həzrət Əli ilə digər bəzi Haşimilər sonralar bir-bir bəy etdilər. Beləliklə, Həzrət Əbu Bəkr fasilələrlə üç dəfə minbərə çıxıb hər gün bu vəzifəni qəbul etmədiyini bildirdi və yerinə başqa birini seçmələrini müsəlmanlardan istədisə də, onlar özünün şəxsində israr etdilər. Beləliklə, Həzrət Əbu Bəkrin (r.a) xilafəti dəqiqləşmiş oldu. (Ibn Sa Asare, III, 178 və b; Ibni daha, Beyrut,1400/1980; 220 və b; Ibn Kuteybə həmin I, 7–20;

Həzrət Osmanın xəlifə seçilməsi.
Həzrət Osmanın (r.a) seçki özündən əvvəlki iki xəlifənin də seçkilərindən fərqli bir şəkildə olmuşdur. Hz. Ömerin sui-qəsd nəticəsində xəsarət almasından sonra, ətrafındakılar ondan yerinə bir xəlifə namizədi göstermeseni istədilər. O da: "Əgər istihlaf etməyəcək olsam, məndən daha xeyirli olan (Rasulullah) də istihlafı tərk etmişdi. Edəcək olsam, məndən xeyirli olan (Ebu Bəkir) də istihlaf etmişdi" deyə cavablandırıb. Bundan sonra: Bu işə, Rasulullahın özlərindən razı olaraq ayrıldığı bu altı nəfərdən daha layiq kim tapa" bilmirəm deyərək onların adlarını beləcə sadalamışdır: Əli, Osman, Zübeyr, Talha, Sa b. Əbi Vakkas, Əbdürrəhman b. Avf (r. Anhum.)

Bu altı nəfərdən öz aralarından xəlifə seçmələri üçün onlara üç günlük bir müddət tanıyıb. Həmçinin danışıqlarına iştirak etmək, ancaq səs verməmək şərtilə, köməkçin yaşlarını; Həzrət Həsəni, Abdullah b. Abbası və öz oğlu Abdullahı da aralarına almalarını istədi. Rəsulullahın vəfatından dərhal sonra Ensar, Səideoğulları Səkifəsi deyilən yerdə toplanmış və Sa b. Ubadə xəlifə seçmək istəmişdilər. Ancaq bu məsələdə onlar arasında da fikir ayrılığı var idi. Bu barədə mübahisələrin davam etdiyi zaman Həzrəti Ömər və Əbu Namaza yanaşı gəlmiş olan Həzrəti Əbu Bəkir söz alaraq, Quranda Ensar qədər muhaciründən da təriflə bəhs edildiyini ifadə etdi. Ancaq bu işdə ərəblərin həmin başqalarına itaət etməyəcəklərini danışıb və bu səbəblə Əbu Namaza ilə Ömər birinə bəy edilməsini istədi, ikisi də bu təklifi rədd etdilər və bu işə Həzrət Əbu Bəkrin seçilməsi lazım olduğunu bildirdilər. Başda Bəşir b. Sa, Əbu Namaza və Həzrət Ömər (r.a) olmaq üzrə hazır olanların hamısı ona bəy etdilər. O anda bəy etməyən Sa b. Ubade və hazır olmayan Həzrət Əli ilə digər bəzi Haşimilər sonralar bir-bir bəy etdilər.

Hz.Ömərin Xəlifə Seçilməsi:
Həzrəti Əbu Bəkir (r.a) vəfatı ilə nəticələnən xəstəliyi zamanı müsəlmanlar özündən sonrakı xəlifə namizədini müəyyən etmək istəmişdilər. Həzrəti Əbu Bəkir, işi Ensar və Mühacirlərin irəli gələnləri ilə məsləhətləş etmiş, onların, qatılığından çəkinməklə yanaşı Həzrəti Ömər (r.a) başqasını bu məqama layiq görmədiklərini anlamışdı. Özü də eyni fikri bölüşürdü. Həzrət Osmanlı İmperiya (r.a) çağırtdırıb bu məsələ yazı ilə sənədləşdirmək istəyib. Bəzi mənbələrdə kiçik namizədinin addım qoymadan huşunu itirdiyi və Həzrət Osmanın müsəlmanların münaqişəni qarşısını almaq məqsədilə Həzrət Ömərin adını yazdığı bildirilir. Yuxusu keçdikdən sonra yazdığını oxusun Həzrət Osmandan istəyən Həzrəti Əbu Bəkr, Həzrəti Ömərin adının oxumasından məmnun olmuş və bu hərəkətini tərifləmişdir. Həzrət Əbu Bəkr, Həzrət Ömər istihlaf etmədən əvvəl də müsəlmanlara, özləri üçün bir xəlifə namizədi təyin etməsini istəyib istəmədiklərini soruşduqda, onlar bu məsələdə vəziyyəti ən yaxşı özünün istifadə edəcəyini bildirərək ondan namizəd müəyyən etməsini istəmişdilər. Həzrəti Əbu Bəkir də onlara Həzrəti Ömər tövsiyə etmiş idi.

Həzrəti Əbu Bəkir, bu tövsiyəsini yan ilə də təsdiqlədikdən sonra, xalqın toplanmasını əmr etdi və onlara bu sözləri dedi:

Sizin " başınıza keçəcək, sizə namaz qıldıracaq, düşməninizlə döyüşəcək birinin varlığı labüddür. Arzu etsəniz, yığılır, arzuladığımızı seçir, başınıza gətirərsiniz. Tanış fikrimi sizin üçün açıqlayıram. Allaha and olsun ki, sizin haqqınızda xeyirdən başqa bir şey istəmirəm".

Xalq özünə bir namizəd müəyyən etməsini istədi. Bundan sonra Həzrət Ebü Bəkir, yazmış olduğu məktubu onlara göndərib, orada adı yazılı olan adama bəy edib etməyəcəklərini soruşdu. Onlar da məktubda adı yazılı olanın Ömər (r.a) olduğunu bildirdiklərini açıqlayaraq bəy aparıblar. Bundan sonra İslam Dövlətinin digər bölgələri də vali və ya nümayəndələri vasitəsilə bəy aparıblar.

Dövlət idarəsindəki təcrübələri Həzrəti Əbu Bəkir bu işi Həzrət Ömər başqasının uğur ilə aparmayacağını anlamışdı. İrəli gələn müsəlmanlar da eyni qənaəti bölüşürdülər. Bununla yanaşı onun fikirlərindən istifadə etməyi də etinasızlıq etmək istəmədilər. Amma hər şeyə baxmayaraq Həzrət Ebü Bəkrin namizəd göstərməsi onlar üçün bağlayıcı deyildi. Səhabə bəy edib etmir azad idilər.

İslam hüquqşünasları bu hadisədən, vəzifəsi sona çatan, ya da vəfat etmək üzrə olan dövlət başçısının, müsəlmanlara ondan sonrakı namizədi göstərəcəyi nəticəni çıxarmışlar

Həzrət Əlinin (ə.s) Xəlifə Seçilməsi:
Həzrət Əli (ə.s) 656–661-ci illər arasında, İslam tarixinin ən çaxnaşmalı dövründə xəlifə olmuşur. Bu dövr həmçinin İlk Fitnə ilə də üst-üstə düşmüşdü.

Osmanın öldürülməsi o demək idi ki, üsyançılar yeni xəlifə seçməlidirlər. Bu, çox çətinliklərlə üzləşdi, belə ki, üsyançılar bir neçə qrupdan ibarət idilər: Mühacirlər, Ənsar, Misirlilər, Kufəlilər və Bəsrəlilər. Xəlifəlik üçün 3 namizəd var idi: Əli, Təlhə və Zübeyr. Üsyançılar ilk Əlinin yanına gəldilər və təklif etdilər ki, xəlifə olmağı qəbul etsin. Muhəmmədin səhabələrindən bəziləri bu təklifi qəbul etmək üçün Əlini razı salmağa çalışdılar. [81][82][83] Lakin o təklifi qəbul etmədi və 1-ci şəxs olmaq əvəzinə məsləhətçi ola biləcəyini bildirdi.

Təlhə, Zübeyr və digər səhabələr də xəlifəlik təkliflərinə mənfi cavab verdilər. Beləliklə, üsyançılar Mədinə əhalisinə xəbərdarlıq etdilər ki, 1 gün ərzində xəlifə seçsinlər, əks təqdirdə ciddi təbbirlər görəcəklər. Bu çıxılmaz vəziyyəti yoluna qoymaq üçün müsəlmanlar 18 iyun 656-cı il tarixdə xəlifə seçmək üçün Peyğəmbər məscidində toplandılar. Əli əvvəlcə təklifi sadəcə olaraq ona görə qəbul etmədi ki, onun ən güclü tərəfdarları üsyançılar idi. Ancaq Mədinə əhalisi ilə birlikdə Muhəmmədin bəzi səhabələri də təkid etdikdən sonra sonunda razılaşdı. Əbu Mixnəfin rəvayətinə görə, Əliyə ilk beyət edən məşhur səhabə Təlhə idi. Lakin digər rəvayətlər əksini iddia edir ki, onlar beyət etməyə məcbur edildilər. Həmçinin, bir müddət sonra Təlhə və Zübeyr könülsüz olaraq beyət etdiklərini iddia etdilər. Buna baxmayaraq, Əli onların iddialarını rədd etdi və israrl bildirdi ki, onlar könüllü şəkildə onu xəlifə kimi tanıyıblar. (yaxud, onlar könüllü çəkildə beyət ediblər). Vilfred Meydlanq hesab edir ki, güc insanları beyətə məcbur etməmiş və onlar məsciddə hər kəsin gözü qarşısında beyət etmişdilər.

Mədinə əhalisinin böyük əksəriyyəti və üsyançıların çox hissəsi beyət etsələr də, bəzi mühüm şəxslər yaxud qəbilələr beyət etmədilər. Əməvilər, Osmanın qohumları ya Levanta (məşriqə) qaçdılar, ya da evlərində oturdular. Daha sonra isə Əlinin xilafətinin qanuniliyinə etiraz etdilər. Səd ibn Əbi Vəqqas orada yox idi, Abdullah İbn Ömər isə beyət etməkdən çəkindi. Lakin hər ikisi ona qarşı çıxmayacaqlarına dair Əlini inandırdılar.

İslam yayılması

VII əsrin əvvəllərində gedən ərəb fəthləri nəticəsində xilafətin tərkibinə erkən feodal münasibətlərinə keçmiş ölkələr daxil oldu. Fateh ərəblər bu münasibətlərin təsiri altına düşdüklərinə görə İslam ideologiyasında dəyişiklik meydana gəldi. Yeni feodal quruluşu öz əksini sünnədə tapdı, bu da İslamın inkişafında yeni mərhələ açdı. Sünnə IX sərdə kodeks halına salınandan sonra İslamın mühüm kitablarından biri oldu. Feodal xilafətində mürəkkəb sosial və siyasi vəziyyəti əks etdirən sünnə praktiki olaraq böyük əhəmiyyətə malik oldu.

Kəndli, yoxsul və bədəvilərin anti-feodal hərəkatları öz ideoloji ifadəsinin müxtəlif müsəlman təriqətlərinin nəzəriyyələrində tapmışdır. İslamda VII əsrin ortalarında ictimai bərabərsizlik uğrunda amansız mübarizə aparan birinci təriqət xaricilər idi.

İslamın VII–VIII əslərdə xilafətdə yayılması xristianlıq, iudaizm, zərdüştlük və əsasən maniliyin müqaviməti ilə rastlaşdı. Xeyli kobud antropomorfizmin və ibtidai determinizmin (təqdir haqqında nəzəriyyə halında) tərəfdarları olan erkən İslamın vaizləri və ilk çağlarda İslam həqiqətlərinin heç bir əsaslandırmaya ehtiyacı olmadığını hesab edənlər başqa dinlərin tərəfdarları ilə toqquşmalarda aciz qalırdılar. Feodal ideologiyası olan İslamın müdafiəsi üçün yaranan toqquşmalarda, VII əsrin ortalarında mötəzililər çıxış edirdilər. Qədim yunan və Ellinis fəlsəfəsi və onun dialektikası ilə tanış olan, İslamda ədalətli ortodokslarla mübarizə aparan mötəzililər müsəlman ilahiyyətinin – kəlamın əsasını yaratdılar. Kəlamın banisi mötəzilə, ortodokslarla güzəştin tərəfdarı, sonralar onları tərəfinə keçmiş və onlara güclü təsir etmiş Əşəri (873–935) hesab olunur.

İslamda parçalanma, təriqətlər
İslam öz növbəsində bir neçə təriqətlərə bölünür. Onlardan ən böyukləri sünni və şiə təriqətləridir.

Feodal müsəlman cəmiyyətinin inkişafı feodal-hüquqşünaslığın fiqhinin hazırlanmasını tələb etdi. Sünnilərdə fiqhin əsasları və ya kökləri kimi, Quran və sünnə ilə birlikdə icma və qiyas qəbul edildi. VII və IX əsrlərdə müsəlman hüququnun qaydaları işlənib hazırlandı. Sünnülər bu məsələlərdə dörd məzhəbə – hənəfilərə, malikilərə, şafilərə, hənbəlilərə bölündülər.

IX–XI əsrlərdə feodal münasibətlərinin inkişafı dövründə islamın mistik-asketik istiqaməti – sufilik inkişaf etdi.

Beynəlxalq müsəlman təşkilatları
 İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı
 İslam İnkişaf Bankı
 İslam Xəbərlər Agentliyi
 İslam Dövlətləri Radio Verilişləri və Televiziya Xidməti Təşkilatı
 İslam İqtisadi və Mədəni Məsələlər Komissiyası
 Texniki Peşə Təhsili və Tədqiqatlar Üzrə İslam Mərkəzi
 İslam Elmi-Texniki İnkişaf Fondu
 İslam İncəsənəti və Mədəniyyəti Tədqiqi Mərkəzi
 Qüds Fondu
 İslam Paytaxtları Təşkilatı
 Statistik, İqtisadi və Sosial Tədqiqatları Mərkəzi
 Afrikanın Sahil Zonası Müsəlman Ölkələri ilə İslam Həmrəylik Komitəsi
 İslam Gəmi Sahibləri Cəmiyyəti
 İslam Ticarəti İnkişaf Etdirmə Mərkəzi
 İslam İnkişaf Fondu
 İslam Ədalət Məhkəməsi
 İslam Maarif, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı
 Ümumdünya İslam Konqresi
 İslam Dünyası Cəmiyyəti
 Afrika-Asiya İslam Təşkilatı
 Avropa İslam Şurası
 Beynəlxalq İslam Bankları Cəmiyyəti
 Cənub-Şərqi Asiya və Sakit Okean Ölkələri Məhəlli İslam Təşkilatı

Həmçinin bax
 Qurani-Kərim
 Məhəmməd peyğəmbər
 İmamlar
 Sünnilər
 Şiələr
 İslam
 İslamın tarixi
 Məzhəb

Ədəbiyyat siyahısı
 İslam: elmi-köməkçi biblioqrafiya /tərt. ed. M.Cəfərova; elmi red. K.Tahirov; red. G.Səfərəliyeva.- Bakı, 2017.- 680 s.
 Hamidullah, Muhammed, "Hz. Peygamberin savaşları". Trc. Salih Tuğ. İstanbul."Yağmur yayınları", 1991, 256 s
 İbn Hişam, Əbu Muhamməd Əbdülməlik, "Əs-Sirətun-Nəbəviyyə". Thq. Mustafa əs-Səqqa İbrahim, Kahire. "Mustafa el-Babi el-Halebi", 1955. II c
 Vaqidi, Muhəmməd ibn Ömer, "Kitabul-Məğazi". Thq. Marsden Jons. Trc. Musa K. Yılmaz, İstanbul. "İlkharf", 2016, III c.

İstinadlar

Mənbə
 Buxari, Əl-cihad fi, 3, 6;
 Əzən 38, 46, 47, 68, 70;
 Salat 80;
 Fedailu "s-Ashabı, 3, 5, 6; Səhv 9;
 Sülh 1;
 Müslim Fedailu, 10;
 Əbu Davud, Sünne,11;
 Əbu bəkr,
 Menakıb,14, 16,17;
 Nisaidən,
 Imamet, l, 7,15;
 Kudat 24;
 Ibn Matça, Ikame 142.
 Təcridi Sərih Tərcüməsi, IX, 216, 1421–2.
 Ibn Qüteybə I, 19;
 Kandehlevi, həmin, II, 614.
 Ibn Sa yenə orada, III, 199 v.d,
 Ibnü, həmin, IV,128–131;
 Şiblin Bütün Aspektləri, Həzrəti Ömər, I,117–8. Ibn Sa yenə orada,
 III, 31–2; Ibnu yenə orada, III 98; Ibn Qüteybə yenə orada, I, 47–52;
 Şibli Əsri Səadət, V, 76;
 Əshabi-kəhf Qalmayım, I; 307.

Xarici keçidlər
 İslam dini haqqında
 Islam (İngiliscə)
 Islam Azərbaycanda
 Islamic Network (İngiliscə)
 cennet islami directory (İngiliscə)
 Gözəl İslam

Səmavi dinlər
Məhəmməd

İslam


Lac meringatum (Hispanice: Leche merengada; Catalane: llet merengada) est potio Hispanica, aestate praecipue confecta, qua insunt lac, saccharum, crusta limonis, cinnamomum et ovum. Nomen datum est quod praeparatio est similaris ad illam meringae, sed cum lacte paene glaciato. Bibetur lac meringatum praecipue in Valentia ubi dicitur esse oriundum. Origo huius potionis est in Medio Aevo, et primo invenitur est in libro Speculum al foder.

Notae

Hordeata

Potiones
Gastronomia Valentiana
Lac

Lac meringatum


An Munidopsis squamosa in uska species han Malacostraca. An Munidopsis squamosa in nahilalakip ha genus nga Munidopsis, ngan familia nga Galatheidae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mga kasarigan

Munidopsis

Munidopsis squamosa


Argaeus mons steht für:

 ein Vulkanmassiv in Kappadokien, heute Erciyes Dağı
 einen Vulkankegel in Südwestkappadokien, heute Hasan Dağı

Siehe auch:
 Mons Argaeus, ein Mondberg

Argaeus mons


«Կոլումբուս Բլու Ջեքեթս» (անգլերեն՝ Columbus Blue Jackets), ամերիկյան պրոֆեսիոնալ հոկեյի ակումբ։ Հանդես է գալիս Հոկեյի ազգային լիգայի (NHL) արևելյան կոնֆերենցիայի մայրաքաղաքային դիվիզիոնում։ Տեղակայված է ԱՄՆ Օհայո նահանգի Կոլումբուս քաղաքում։

Հիմնադրվել է 2000 թվականին, որպես լրացումային թիմ։ Առաջին Սթենլիի գավաթի խաղարկությանը թիմը մասնակցել է 2009 թվականին։

NHL մրցանակներ և գավաթներ
Մորիս Ռիչարդի գավաթ
 Ռիք Նեշ՝ 2003–04 <small>
Կալդերի հիշատակի գավաթ
 Սթիվ Մեյսոն՝ 2008–09
NHL-ի մրցանակ բարեգործությամբ զբաղվող մարզիկին
 Ռիք Նեշ՝ 2008–09
Վեզինայի գավաթ
 Սերգեյ Բոբրովսկի՝ 2012–13
NHL բոլոր աստղերի հավաքական
 Սերգեյ Բոբրովսկի՝ 2012–13

Արտաքին հղումներ
 Պաշտոնական կայք

Հոկեյի ազգային լիգայի (NHL) ակումբներ

Կոլումբուս Բլու Ջեքեթս


Kim Jin-su (; * 13. Juni 1992 in Jeonju) ist ein südkoreanischer Fußballspieler, der derzeit bei al-Nasr FC unter Vertrag steht und an Jeonbuk Hyundai Motors ausgeliehen ist. Kim wird hauptsächlich als Linksverteidiger eingesetzt.

Karriere

Verein
Kim spielte in der Jugend für Singal High School und die Kyung-Hee-Universität. 2012 verpflichtete ihn Albirex Niigata. Am 19. Februar 2012 gab Kim sein Profidebüt gegen Vissel Kobe in einem Testspiel, welches Albirex 3:0 gewann. Sein Debüt in der japanischen J. League Division 1 gab er im März 2012 gegen Kawasaki Frontale, wo er 90 Minuten durchspielte. Bei Albirex Niigata galt er als absoluter Leistungsträger.

Zur Saison 2014/15 verpflichtete ihn die TSG 1899 Hoffenheim, wo er Fabian Johnson ersetzte, der zu Borussia Mönchengladbach wechselte. Kim besaß einen Vertrag bis zum 30. Juni 2018. Sein erstes Spiel für die Hoffenheimer bestritt Kim am 17. August 2014 im DFB-Pokal gegen den USC Paloma. In der Fußball-Bundesliga debütierte Kim am 23. August 2014 im Heimspiel gegen den FC Augsburg. Bis Ende Januar 2016 absolvierte er 34 Bundesligaspiele (kein Treffer). Nachdem Julian Nagelsmann das Team im Februar 2016 übernommen hatte, kam Kim zu keinen Einsätzen mehr.

Nach seinem Heimaturlaub in der Winterpause kehrte Kim im Januar 2017 nicht mehr nach Hoffenheim zurück, sondern wechselte zur K-League-Classic-Saison 2017 zu Jeonbuk Hyundai Motors. 2017, 2018, 2019 und 2020 feierte er mit Jeonbuk die Meisterschaft.

Im Oktober 2020 zog es ihn nach Saudi-Arabien. Hier unterschrieb er einen Vertrag beim al-Nasr FC. Der Verein aus der Hauptstadt Riad spielte in der ersten Liga des Landes, der Saudi Professional League. Im Sommer 2021 wurde er an seinen ehemaligen Verein Jeonbuk Hyundai Motors verliehen.

Nationalmannschaft
Kim nahm bei der U-17-Weltmeisterschaft 2009 und der U-20-Weltmeisterschaft 2011 für die südkoreanische Nationalmannschaft teil. Am 20. Juli 2013 gab Kim sein Debüt für die Südkoreanische Nationalmannschaft gegen Australien. Das Spiel endete 0:0.

Kim nahm mit der Nationalmannschaft an der Asienmeisterschaft 2015 teil.

Erfolge
Jeonbuk Hyundai Motors
 K League 1: 2017, 2018, 2019, 2020

Weblinks

Einzelnachweise

Fußballnationalspieler (Südkorea)
Fußballspieler (Albirex Niigata)
Fußballspieler (TSG 1899 Hoffenheim)
Fußballspieler (Jeonbuk Hyundai Motors)
Fußballspieler (al-Nassr FC)
Teilnehmer an den Asienspielen (Südkorea)
Asienspielesieger (Fußball)
Südkoreanischer Meister (Fußball)
Teilnehmer an einer Fußball-Weltmeisterschaft (Südkorea)
Südkoreaner
Geboren 1992
Mann

Kim Jin-su


Yüz doxsan — say sistemində ədədlərdən biridir. Yüz səksən doqquzdan sonra, yüz doxsan birdən əvvəl gəlir.

Riyaziyyatda

Əsas hesablamalarda
  Yüz doxsan ədədi —cüt ədəddir və eyni zamanda mürəkkəb ədəddir.

Say sistemində

Elmdə

Dində

İnam və etiqadlarda

Digər sahələrdə

Mənbə

Xarici keçidlər

Həmçinin bax

Ədədlər

190 (ədəd)


Juan Ramón Plana Pujol (born September 12, 1948 in Lérida, Spain) is a Spanish speaker and lecturer, teacher and writer focused on communication. He was general manager of the Spanish Advertising Association for 17 years. From this position he has always been calling and advocating for the role of advertising in society.

Academic and professional experience
Pujol holds a bachelor's degree in business administration and management, law and tourism. He has had a long career as an executive in managerial positions for Madrid's city council, where he was the director of the Tourist board and Conventions Bureaux, Wagons Lits Travel, Telemadrid TV,  and Paradores Hotels of Tourism.  He led the Spanish Association of Advertisers in 1997, from where he impulse the Advertising Efficacy Awards in commercial communication. He has been president of the jury of the Aster Awards of communications (ESIC Business & Marketing School) where numerous recognitions to professionals, companies and media agencies were given every year.  He has also been a teacher at various universities such as ESIC (part of the Polytechnic of Madrid University), University of Málaga, Alicante, Florida (EEUU) and the German University of Regensburg.

As a writer and speaker he pushed the theme of "personal branding" and "emotional marketing" in his book  "Impacto al corazón" (Heart Impact), co-written with Elena Pérez del Monte.  As an expert of management and motivation he published "El coleccionista de saludos" in 2016 (The Greetings Collector) co-written with Belén Boville. It is about his personal and professional experience communicating with famous people such as Dizzie Gillespie, Marcos de Quinto, José Saramago, Cabrera Infante, Ferrán Adriá, Luis García Berlanga.

As an actor he took part in the movies "Quiéreme", 2007 (Love me) and "Los Amores Locos", 2009 (Crazy Loves),  both directed by Beda Docampo, and the internet TV series "El fútbol nos vuelve locos" (Football drives us crazy).

Awards
 Agripina Award, 2016.
 Spain's Association of Advertising Editorial of periodical publishing, 2017.

References

1948 births
Living people
Spanish writers

Juan Ramón Plana Pujol


Niyazi Zülfüqar bəy oğlu Tağızadə (Hacıbəyov)  () — məşhur azərbaycanlı dirijor və bəstəkar, Azərbaycan Dövlət simfonik orkestrinin baş dirijoru, Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının direktoru (1979-cu ildən), SSRİ xalq artisti (1959), 2 dəfə Stalin mükafatı və 2 dəfə "Lenin" ordeni laureatı, Beynəlxalq Nehru mükafatı laureatı (1974), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1982).

Həyatı və fəaliyyəti
Niyazi Tağızadə 1912-ci il avqustun 20-də Tiflis şəhərində ziyalı ailəsində doğulub. Anası Böyükxanım ixtisasca həkim olub. Atası Zülfüqar Hacıbəyov Azərbaycanda musiqili teatrın banilərindən və dahi Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyovun qardaşı idi. Uşaqlıq illərindən Üzeyir Hacıbəyov, Müslüm Maqomayev , Əbdürrəhim Haqverdiyev, Cəlil Məmmədquluzadə, Nəcəf bəy Vəzirov, Hüseyn Cavid kimi dövrünün tanınmış sənət adamları,görkəmli yazıçılar arasında böyüyüb.

Tağızadə soyadı onun anasının öz soyadı deyildi. Anasının yeganə dayısı Heydərəli Tağızadə inqilabçı idi. Onun faciəli qətlindən sonra o, bu soyadı daşımağı özünə borc bilib. Niyazi də soyadı yaşatmaq üçün Tağızadə-Hacıbəyov soyadını öz seçimi ilə götürmüşdür.

Musiqi yaradıcılığı
Niyazi ilk musiqi təhsilini Y.A.Şefferlinq adına məktəbdə skripka sinifində oxumaqla alıb. Sonradan atası Zülfüqar Hacıbəyov və əmisi Üzeyir Hacıbəyovun tövsiyəsi ilə təhsilini 1925–1926-cı illərdə Moskvada Mixail Fabianoviç Qnessinin bəstəkarlıq sinifində davam etdirir. 1929–1930-cu illərdə isə Leninqrad (indiki Sankt-Peterburq) Mərkəzi Musiqi Texnikumunda bəstəkarlıq sinifində təhsil alır. Ancaq həmin şəhərin havası ona düşmədiyindən və darıxdığından bu təhsil ocağını bitirə bilməyib.

Niyazi Z.Hacıbəylinin "Aşıq Qərib", Ü.Hacıbəylinin "Arşın mal alan" və s. əsərlərinin yeni redaksiyalarını hazırlamış, Azərbaycan xalq mahnılarını ("Xumar oldum", "Qaragilə", "Ay bəri bax", "Küçələrə su səpmişəm" və s.) simfonik orkestr üçün işləmiş, 1935-ci ildə "Rast" və "Şur" muğamlarını nota salmışdır. Niyazi 1934-cü ildə "Zaqatala süitası"nı yazmış, 1944-cü ildə ikihissəli "Qəhrəmanlıq" simfoniyası üzərində işini bitirmişdir. Azərbaycan musiqisində ilk simfonik əsərlərin müəlliflərindən olan Niyazi milli simfonizmin təşəkkülü və inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Niyazinin 1942-ci ildə yazdığı "Xosrov və Şirin" operası musiqi dramaturgiyasının çoxplanlı olması, psixoloji gərginliyi, xor səhnələri və opera epizodlarının ifadəliliyi ilə fərqlənir. Onun 1949-cu ildə yazdığı "Rast" simfonik muğamı dramaturji bitkinliyi, güclü emosional təsiri, zəngin melodikası, xüsusilə harmonik dilinin əlvanlığı və ifadəliliyi ilə fərqlənir. "Rast" müəllifin idarəsi ilə bir çox xarici ölkələrdə səslənmiş, Çexiyada "Suprafon", ABŞ-də "Rikordi" musiqi şirkətləri tərəfindən qrammofon valına yazılmışdır. 1951–1952-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının dirijoru işləmiş Niyazi 1951 və 1952-ci illərdə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. Azərbaycan milli dirijorluq məktəbinin formalaşması Niyazinin adı ilə bağlıdır. Onun yozumunda milli bəstəkarların bir çox əsərləri, o cümlədən Ü.Hacıbəylinin "Koroğlu" operası dünya musiqisinin qızıl fonduna daxil olmuşdur. Niyazi M.Maqomayevin "Nərgiz", Q.Qarayev və C.Hacıyevin "Vətən", F.Əmirovun "Sevil", P.Çaykovskinin "Qaratoxmaq qadın", A.Borodinin "Knyaz İqor", J.Bizenin "Karmen", C.Puççininin "Bohema", B.Smetananın "Satılmış gəlin" operalarını, S.Hacıbəyovun "Gülşən", Q.Qarayevin "7 gözəl", "İldırımlı yollarla" baletlərini tamaşaya hazırlamışdır. 1959-cu ildə SSRİ xalq artisti adına layiq görülən Niyazi 1961-ci ildə S.M.Kirov adına Leninqrad Opera və Balet Teatrının baş dirijoru təyin olunmuşdur. SSRİ-nin ən məşhur teatrlarından birinə rəhbərlik etmək o dövrdə onun bir musiqiçi kimi böyük nüfuzundan xəbər verirdi. O burada A.Məlikovun "Məhəbbət əfsanəsi" baletinin ilk tamaşasını hazırlamışdır. Həmçinin P.Çaykovskinin "Yatmış gözəl" və S.Prokofyevin "Daş çiçək" baletlərinin yeni quruluşuna dirijorluq etmiş, həmin baletlərlə Parisin "Qrand-Opera", Londonun "Kovent-Qarden" teatrlarında qastrol tamaşaları vermiş və böyük uğur qazanmışdır. Müqavilə əsasında xarici ölkələrdə işləmək təklifi alan dirijor ona bir azərbaycanlı kimi doğma olan Türkiyəni seçmişdir. Niyazi P.Çaykovskinin "Yevgeni Onegin" və "Qaratoxmaq qadın", C.Verdinin "Aida" operalarına Ankara Opera və Balet Teatrında, türk bəstəkarı Ə.Sayqunun "Koroğlu" operasına İstanbulOpera Teatrında ilk quruluş vermiş, onun ilk tamaşasına və "Yunus İmrə" oratoriyasına dirijorluq etmişdir. İfaçılıq sənəti tanınmış sənətkarlar D.Şostakoviç. Ş.Q.Şarayev, K.Sekki, B.Tarcan, V.Dobiaş və b. tərəfindən yüksək qiymətləndirilən Niyazi Azərbaycana qayıdaraq Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının bədii rəhbəri və baş dirijoru təyin edilmişdir. Niyazinin "Konsert valsı" və s. simfonik əsərləri, fortepiano ilə orkestr üçün konserti klassik musiqi əsərləri hesab olunur. O, "Təbrizim", "Dağlar qızı", "Vətən haqqında mahnı", "Arzu" mahnılarının müəllifidir. Niyazi Ə. Haqverdiyevin "Dağılan tifaq", C.Cabbarlının "Almaz", S.Vurğunun "Vaqif, A. Korneyçukun "Polad qartal" dram tamaşalarına, həmçinin "Almaz", "Kəndlilər", "Fətəli xan" və s. kinofilmlərə yazılmış musiqilərin müəllifidir.

1979-cu ildə Niyazi Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının direktoru təyin olunmuşdur.

Dirijorluq
Niyazi Avropa və Asiyanın bir sıra ölkələrində çoxlu sayda dirijor kimi müvəffəqiyyətli çıxışlar etmişdir. Niyazi məşhur hind filosofu R. Taqorun "Çitranqoda" fəlsəfi dramı üzrə "Çitra" baletini yazmışdır. Bu balet böyük uğurla bir çox şəhərlərdə nümayiş etdirilmişdir. Baletdə Niyazi hind xalq musiqisinin ritm və intonasiyalarından, orkestrovkada hind musiqi alətlərinin səslənməsini xatırladan tembrlərdən istifadə etmişdir. Niyazi Azərbaycan musiqisinin ifaçılıq problemlərinə dair bir çox məqalələrin müəllifidir. O həmçinin Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının redaksiya şurasının üzvü olmuşdur.

Azərbaycan dirijorluq məktəbinin formalaşması və inkişafı onun adı ilə bağlıdır. Məhz Niyazi Azərbaycan dirijorluq məktəbinin banisidir. Q.Ropov, P.Ryazanov, L.Rudolfun bəstəkarlıq məşğələlərində iştirak edən Niyazi dirijorluq fəaliyyətinə 1934–35-ci illərdə başlayır. 1935-ci ildə ilk dəfə olaraq Azərbaycan xalq musiqisinin klassik nümunələrini — "Rast" və "Şur"u nota köçürür. 1937-ci ildə Mirzə Fətəli Axundzadə adına Opera və Balet teatrında dirijorluq vəzifəsinə dəvət olunur. 1938-ci ildə Moskva şəhərində keçirilən Azərbaycan incəsənəti ongünlüyündə Müslüm Maqomayev (bəstəkar)in "Nərgiz" operasına dirijorluq edir. Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu", Qara Qarayevin və Cövdət Hacıyevin "Vətən", Fikrət Əmirovun "Sevil" operalarının, Arif Məlikovun "Məhəbbət əfsanəsi" baletinin dirijorluğunu da Niyazi etmişdir. 1946-cı ildə gənc dirijorların baxış müsabiqəsinin laureatı adını qazanır. 1949-cu ildə ən məşhur əsərini — "Rast" simfonik muğamını yazır. Böyük sənətkar müxtəlif vaxtlarda Azərbaycan SSR-in xalq artisti, SSRİ xalq artisti adlarına, Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan dövlət mükafatına, SSRİ dövlət mükafatına, "Çitra" baletinə görə Cəvahirləl Nehru adına beynəlxalq mükafata layiq görülmüşdür. Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrinin bədii rəhbəri və dirijoru olmuşdur.

Ailəsi
Niyazinin böyük bəstəkar və dirijor olmasında əsas dəstəkçilərindən biri də ömür gün yoldaşı Həcər xanım olmuşdur. Onların tanışlığının maraqlı tarixçəsi vardır:

Bir gün Maestro Niyazi Bakıya qayıdandan sonra Dağıstan Maarif Komissarlığına şöbə müdiri göndərilir. Irandan olan əslən Cənubi Azərbaycanlı tələbə olan Həcər xanımla da elə Mahaçqalada tanış olur. Həcər xanımın qardaşı Əli İsgəndər Mahaçqaladakı İran konsulluğunda çalışırmış. Əli İsgəndərin təşəbbüsü ilə bir gün Niyazinin ailəsini qonaq çağırırlar və yaxın münasibətləri yaranır. Niyazi bəy Həcər xanımı burada görür və bir-birlərinə aşiq olurlar. Sonradan bu ailənin İrana geri dönmək fikri olduğundan, Həcərin Niyazi ilə yaxınlaşmasını əngəlləmək istəyirlər. 1932-ci ilin sonları Həcərgilin ailəsi İrana köçməli olur. Həcərin ailəsi bu izdivaca heç cür razı olmur. Gənclər 1933-cü ildə qaçıb gizlincə evlənmək qərarına gəlirlər. Elə belə də edirlər. Bir müddət Ağdaşda qohumlarıgildə qalırlar. Evliliklərinin ilk illəri əziyyətli keçir. Çünki həmin dövrdə Hacıbəyovlar ailəsinin maddi vəziyyəti yaxşı deyildi. Həcər xanımın sovet pasportu olmadığından molla kəbini kəsdirirlər. Onların nigahı 1940-cı ildə rəsmiləşdirilir. Gənclər harda, necə yaşayacaqlarını bilmirmişlər. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, onlar düz 51 il birgə xoşbəxt ömür sürürlər.

Niyazi bəylə Həcər xanımın övladı olmayıb. Bəzi mənbələrdə qeyd edilir ki, onların övladları olmadığından qohumlarından Ceyhun adlı oğlanı övladlığa götürüblər. Ceyhun böyüdükdən sonra narkotik aludəçisinə çevrilir. Elə ailə dramı bundan sonra başlayıb. Ceyhun ailəni min bir əziyyətə düçar edib. Sonradan müxtəlif vaxtlarda həbsə düşən Ceyhunun aqibəti isə bəlli olmur. Hətta onun həbsxanada öldüyü də bildirilir.

Maestronun ev muzeyi
Görkəmli drijor 1958-ci ildən ömrünün sonuna qədər Bakıda Bülbül prospekti 21 ünvandakı mənzildə yaşayıb.
Muzeyin qapısından dəhlizə daxil olan hər kəsi Niyazinin şəkilləri qarşılayır. Maestronun əzəmətli heykəli də bu mənzildədir. Divarda Niyazinin yaradıcılığını, musiqi xadimləri ilə görüşlərini əks etdirən fotoşəkillər, konsertlərinin nadir afişaları yer alıb.

Muzeyin açılışında Ümummilli lider Heydər Əliyevin xüsusi təşəbbüsü olmuşdur. 1994-cü il sentyabrın 18-də mənzil-muzey fəaliyyətə başlamışdır. Niyazinin musiqi festivallarında çıxışları, musiqi məktəblərində, hərbçilərlə və s. görüşləri fotoşəkillərdə əks olunubdur. Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı tərəfindən muzeyə daxil olan "Xosrov və Şirin" operasının partiturası da muzey materiallarına daxildir.
5 otaqdan ibarət mənzil muzeyin qonaq otağının divarlarını Niyazi və Həcər xanımın portretləri ilə yanaşı Ejen Dlakruanın rəsm əsəri, İ.Kajvazovskinin "Dənizdə səhər" və naməlum rəssamın "Güllər" əsəri bəzəyir. Kitab şkafında maestronun nadir kitabları qorunur.

Maestroya məxsus 279 material AMEA-nın Tarix Muzeyində saxlanılır. Salman Mümtaz adına Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivində, Əlyazmalar İnstitutunda, Səsyazmaları Arxivində də maestronun həyat və fəaliyyətinə aid sənədlər qorunur..

2 fevral 2017-ci ildə Bakı şəhəri Niyazi küçəsində dahi sənətkarın abidəsinin açılışı olmuşdur.

Təltif və mükafatları
SSRİ
 Sosialist Əməyi Qəhrəmanı — 19 avqust 1982
 "SSRİ xalq artisti" fəxri adı — 9 iyun 1959
 "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 30 aprel 1955
 "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 27 aprel 1940
 "Ermənistan SSR xalq artisti" fəxri adı — 1962
 "Stalin" mükafatı (2-ci dərəcə) — 1951 (konsert-ifaçılıq fəaliyyətinə görə)
 "Stalin" mükafatı (2-ci dərəcə) — 1952 ("Gülşən" tamaşasına görə)
 Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1967 (konsert-ifaçılıq fəaliyyətinə görə)
 "Lenin" ordeni — 23 mart 1976; 19 avqust 1982
 "Oktyabr inqilabı" ordeni — 2 iyul 1971
 "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 28 oktyabr 1967
 "Şərəf nişanı" ordeni — 17 aprel 1938
 "Əmək veteranı" medalı — 28 aprel 1977
 "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı
 "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı
 "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı
 "Azərbaycan SSR Lenin Komsomolu Gənclər İttifaqının 50 illiyi" yubiley nişanı — 1970
 Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı — 1945, 26 dekabr 1972

Digər dövlətlər
 Beynəlxalq Nehru mükafatı — 1974 ("Çitra" baletinə görə)
 "Kiril və Mefodi" ordeni (Bolqarıstan)
 Bela Bartok adına medal (Macarıstan)
 Karl-Marks-Ştadt şəhərinin medalı (ADR)
 Tbilisinin fəxri vətəndaşı — 1982

Nəsil ağacı
 Üzeyir Hacıbəyovun Ceyhun Hacıbəylinin qardaşı oğludur.
 Zülfüqar Hacıbəyovun oğludur.
 Əfrasiyab Bədəlbəylinin atasının xalasının nəvəsidir

Filmoqrafiya

İstinadlar

Xarici keçidlər

 İzlə (fraqment)
 Maestro Niyazi — simfonik muğam Rast
 Müslüm Maqomayev — Arzu romansı — sözləri: Rəsul Rza
 Vətən haqqında mahnı — sözləri: Süleyman Rüstəm
 Şövkət Ələkbərova və Maestro Niyazi — Qaragilə (xalq mahnısı)-ifa edir Şövkət Ələkbərova

Hacıbəyovlar
Azərbaycan dirijorları
Azərbaycanlı dirijorlar
Azərbaycan bəstəkarları
Azərbaycanlı bəstəkarlar
Azərbaycan film bəstəkarları
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IV çağırış deputatları
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin V çağırış deputatları
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VI çağırış deputatları
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VII çağırış deputatları
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VIII çağırış deputatları
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IX çağırış deputatları
SSRİ Ali Sovetinin XI çağırış deputatları
SSRİ kişi bəstəkarları
Beynəlxalq Nehru mükafatı laureatları
Bakı Şəhər Xalq Deputatları Sovetinin deputatları
Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı ilə təltif edilənlər
Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasının direktorları

Niyazi


Amnioti su grupa tetrapoda (potomaka životinja sa četiri uda i kičmom) koji imaju jaje sa amniosom, što je prilagodba koja im omogućava da nesu jaja na kopnu umjesto u vodi, kao što to obično rade anamnioti (uključujući i žabe). U njih spadaju sinapsidi (sisari i njihovi izumrli srodnici) i sauropsidi (gmazovi i ptice), kao i njihovi izumrli preci. Embriji amniota, bilo da ih majke nesu kao jaja ili se razvijaju u maternici, zaštićeni su sa nekoliko ekstenzivnih membrana. Kod sisara eutera (kao što su ljudi) među te membrane spada i amnionska vreća koja okružuje fetus. Po tim embrionskim membranama i nepostojanju stadija ličinke razlikuje se aminiote od vodozemaca tetrapoda.

Prvi amnioti (koji se nazivaju "bazalnim amniotima") podsjećali su na malene guštere i evoluirali su od vodozemaca reptiliomorfa prije oko 312 miliona godina, tokom perioda karbona. Njihova su jaja mogla preživjeti izvan vode, što je omogućilo amniotima da se prošire u suša staništa. Jaja su im također mogla "disati" i izaći na kraj sa otpadnim tvarima, pruživši jajima i samim amniotima mogućnost da s vremenom postanu veći.

Amniotsko jaje predstavlja ključnu divergenciju među kičmenjacima, jednu koja im je omogućila razmnožavanje na tlu, bez potrebe za vraćanjem u vodu u tu svrhu, kao što je slučaj sa vodozemcima. Od tada su se amnioti proširili po cijeloj planeti i na kraju postali dominantni kopneni kičmenjaci.

Bazalni (primitivni) amnioti su se vrlo rano u evolutivnoj historiji amniota razdvojili na dvije linije, sinapside i sauropside, čiji predstavnici žive i danas. Najstariji poznati sinapsid je Protoclepsydrops, starosti oko 312 miliona godina, dok je najstariji sauropsid vjerovatno Paleothyris, pripadnik reda Captorhinida, iz epohe srednjeg pennsylvanija (prije ca. 306–312 miliona godina).

Opis
Jedna od karakteristika amniota je njihov embrionalni razvoj koji uključuje formiranje nekoliko ekstenzivnih membrana: amniona, horiona i alantoisa. Amnioti se direktno razvijaju u (obično) kopnenu formu sa udovima i debelim epitelom, umjesto da prvo prođu kroz stadij larve i prođu kroz metamorfozu kao što je slučaj sa vodozemcima. Kod amniota prelaz sa dvoslojnog periderma u rožnati epitel izaziva tiroidni hormon tokom embrionskog razvoja, a ne metamorfoza. Jedinstvene embrionske osobine amniota možda se oslikavaju na specijalizaciju jaja da prežive u sušim uslovima; ili je masivnost i sadržaj žumanca jaja omogućio direktan razvoj embrija u veću veličinu.

Prilagodbe kopnenom životu
Osobine amniota koje im omogućavaju preživljavanje na kopnu uključuju čvrstu, ali poroznu žilavu ili tvrdu ljusku jajeta i alantois koji omogućava respiraciju i pruža mjesto za odlaganje otpadnih tvari. Bubrezi i debelo crijevo imaju visok stepen retencije vode. Većina sisara ne nese jaja, ali se odgovarajuće strukture mogu naći u posteljici.

Preci pravih amniota, kao što je Casineria kiddi, koji su živjeli prije oko 340 miliona godina, evoluirali su od vodozemnih reptiliomorfa i podsjećali su na malene guštere. Do vremena kasnodevonskog masovnog izumiranja prije 360 miliona godina, svi poznati tetrapodi bili su vodeni i sličili su ribama. Budući da su reptiliomofri već postojali 20 miliona godina kasnije, kada su svi njihovi riboliki srodnici izumrli, čini se da su se odvojili od ostalih tetrapoda nekada tokom Romerovog jaza, kada su odrasli tetrapodi postali potpuno kopneni (neke će forme kasnije postati sekundarno vodene). Prva amniotska jaja bila su malena i pokrivena žilavom membranom, a ne čvrstom ljuskom kao kod ptica i krokodila. Iako neki moderni vodozemci nesu jaja na kopnu, bez ili sa dovoljnom zaštitom, ni jedni nemaju napredne osobine kao što je amnion. Takva vrsta jajeta postala je moguća samo unutrašnjom oplodnjom. Vanjska membrana, meka ljuska, evoluirala je kao zaštita od oštrijih uvjeta na kopnu, budući da su vrste počele nesti jaja na kopnu, gdje su bila sigurnija nego u vodi. Preci amniota vjerovatno su nesli jaja na vlažnim mjestima, budući da tako sitne životinje ne bi imale problema sa nalaženjem udubina u palim stablima ili na sličnim mjestima u drevnim šumama; suhi uvjeti vjerovatno nisu bili glavni razlog zbog kojeg se meka ljuska pojavila. Doista, mnogi današnji amnioti ovise o vlazi kako im jaja ne bi dehidrirala.

Jajne membrane
Kod riba i vodozemaca postoji samo jedna unutrašnja membrana, embrionalna membrana. Jaje amniota razvilo je nove unutrašnje strukture kako bi omogućilo razmjenu gasova između embrija i atmosfere i kako bi se nosilo s otpadnim tvarima. Deblja i čvršća ljuska zahtijeva nove načine dovođenja kisika do embrija, budući da sama difuzija više nije dovoljna. Nakon što su se te strukture razvile, daljnje prilagodbe omogućile su amniotima nošenje većih jaja i njihovo preživljavanje u sušim staništima. Veća jaja omogućila su evoluciju većih potomaka i u krajnjoj liniji većih odraslih jedinki. Daljnji rast je, međutim, bio ograničen oslanjanjem na malene beskičmenjake kao glavni izvor hrane. Amnioti su uskoro proširili svoju ishranu na biljke i veće životinje, i kičmenjake i beskičmenjake, što im je omogućilo veću tjelesnu većinu. U daljnjoj evoluciji amniota pojavili su se novi tipovi ponašanja i masivnija tijela.

Osobine amniota
Dok su rani amnioti na mnoge načine sličili svojim vodozemnim precima, ključna razlika bila je nepostojanje ušnih usjeka na stražnjoj granici krova lubanje. Kod njihovih je predaka taj usjek držao respiratorni otvor, bespotrebnu strukturu kod životinje bez vodenog stadija larve. Postoje tri glavne linije amniota koje se mogu razlikovati po strukturi lubanje, naročito po broju otvora iza oka. Kod anapsida oni ne postoje, kod sinapsida (sisara i njihovih izumrlih srodnika) postoji jedan, a kod diapsida (uključujući ptice, krokodile, ljuskaše i tuatare) postoje dva. Kornjače se zbog nedostatka otvora tradicionalno svrstavaju kao anapsidi, ali molekularna testiranja ih svrstavaju u diapside.

Postkranijalni ostaci amniota mogu se razlikovati od onih svojih labirintodontskih predaka po barem dva para krsnih rebara, prsnoj kosti na ramenom pojasu (što su neki amnioti izgubili) i po gležanjskoj kosti u članku.

Definicija i klasifikacija
Amniote je prvi put službeno opisao embriolog Ernst Haeckel 1866. godine na osnovu prisustva amniona, po čemu su i dobili naziv. Jedan problem s tom definicijom je da se ta osobina (apomorfija) ne fosilizira, te se stoga status fosilnih formi mora zaključiti na osnovu drugih osobina.

Tradicionalna klasifikacija
U klasifikaciji amniota se tradicionalno, na osnovu glavnih osobina i fiziologije, priznaju tri razreda:
 Razred Reptilia (gmazovi)
 Podrazred Anapsida ("protoreptili", moguće uključujući i kornjače)
 Podrazred Diapsida (većina gmazova, preci ptica)
 Podrazred Euryapsida (pleziosauri, plakodonti i ihtiosauri)
 Podrazred Synapsida (gmazovi slični sisarima, preci sisara)
 Razred Aves (ptice)
 Podrazred Archaeornithes (ptice slične gmazovima, preci svih ostalih ptica)
 Podrazred Enantiornithes (rane ptice sa alternativnim ramenim zglobom)
 Podrazred Hesperornithes (vodene ptice neletačice sa zubima)
 Podrazred Ichthyornithes (moderne ptice sa zubima)
 Podrazred Neornithes (sve živuće ptice)
 Razred Mammalia (sisari)
 Podrazred Monotremata (sisari koji nesu jaja)
 Podrazred Theria (tobolčari i viši sisari)

Ta prilično uredna šema jedna je od najčešćih u popularnim i okvirnim naučnim radovima. Potpala je pod kritiku kladističara, budući da je razred Reptilia parafiletičan — iz njega su proistakle dvije druge klase koje ne spadaju u Reptilia.

 Klasifikacija u monofiletične taksone
Pisci koji odbacuju parafiletično grupisanje usvojili su drukčiji pristup. Jedna takva klasifikacija, čiji je autor Michael Benton, ispod je predstavljena pojednostavljeno.Serija AmniotaRazred Synapsida – uključuje i gmazove slične sisarima
Parafiletični red Pelycosauria †
Red TherapsidaRazred Mammalia – sisariRazred SauropsidaPodrazred Anapsida
Red Testudines – kornjače
 Serija nepriključenih porodica, iz taksona Mesosauria, Captorhinida i Procolophonomorpha
Podrazred Diapsida
Red Araeoscelidia †
Red Younginiformes †
Infrarazred Ichthyosauria †
Infrarazred Lepidosauromorpha
Nadred Sauropterygia †
Red Placodontia †
Red Nothosauroidea †
Red Plesiosauria †
Nadred Lepidosauria
Red Sphenodontida – tuatara
Red Squamata – gušteri i zmije
Infrarazred Archosauromorpha
Red Prolacertiformes †
Divizija Archosauria
Poddivizija Crurotarsi
Nadred Crocodylomorpha
Red Crocodylia – krokodili
Red Phytosauria†
Red Rauisuchia†
Red Rhynchosauria†
Poddivizija Avemetatarsalia
Infradivizija Ornithodira
Red Pterosauria †
Nadred Dinosauria – dinosauri
Red Ornithischia †
Red Saurischia
Podred Theropoda - teropodiRazred Aves' – ptice

 Filogenetička klasifikacija
Sa pojavom kladistike, ostali istraživači pokušali su na osnovu filogenije, ali neuračunavši fiziološko i anatomsko jedinstvo grupa, uspostaviti nove razrede. Jacques Gauthier i kolege su, na primjer, za razliku od Bentona 1988. proslijedili definiciju amniota kao "najmlađeg zajedničkog pretka postojećih sisara i gmazova i sve njegove potomke".
Budući da Gauthier koristi definiciju krunske grupe, amnioti imaju malo drukčiji sastav od bioloških amniota definiranih po apomorfiji.

 Kladogram
Dolje predstavljeni kladogram prikazuje filogeniju (porodično stablo) amniota i slijedi pojednostavljenu verziju srodstva prema Laurin & Reisz (1995).
Kladogram obuhvata grupe po Gauthierovoj definiciji.

Uključivanje taksona Testudines unutar Parareptilia je kontroverzno. Novije morfološka filogenetička istraživanja svrstavaju kornjače među diapside. Sva molekularna istraživanja snažno podržavaju svrstavanje kornjača među diapside; neka ih svrstavaju u takson Archosauria ili, još češće, kao sestrinsku grupu arhosaura, mada je analiza koju su proveli Lyson et al.'' (2012) pokazala da su kornjače sestrinska grupa lepidosaura.

Reference

Spoljašnje veze

 Out of the Swamps

Tetrapodi

Amnioti


南高来郡(みなみたかきぐん)は、長崎県にあった郡。

長崎県内では所在・管轄する地域を示す郡名の略称として南高(なんこう)とも呼ばれた。

郡域
1878年に行政区画として発足した当時の郡域は、現在の島原市・雲仙市・南島原市、すなわち島原半島一帯にあたる。

歴史

郡発足までの沿革
 「旧高旧領取調帳」に記載されている明治初年時点での、高来郡のうち後の本郡域の支配は以下の通り。(1町36村)

 明治4年
 7月14日(1871年8月29日) - 廃藩置県により、藩領が島原県、佐賀県の管轄となる。
 11月14日(1871年12月25日) - 第1次府県統合により、全域が長崎県の管轄となる。
 明治4年(1871年) - 島原城下が島原村に合併。(36村)
 明治5年(1872年) - 隈田村・有家町村・有田村が合併して有家村となる。(34村)

郡発足以降の沿革
 明治11年(1878年)
 10月28日 - 郡区町村編制法の長崎県での施行により、高来郡のうち島原村ほか34村の区域に行政区画としての南高来郡が発足。郡役所が島原村に設置。
 島原村の一部が分立して島原町となる。(1町34村)
 明治12年(1879年) - 有家村が分割して西有家村・東有家村となる。(1町35村)
 明治15年(1882年) - 神代東村・神代西村が合併して神代村となる。(1町34村)
 明治16年(1883年) - 島原町の一部が分立して湊町となる。(2町34村)

 明治22年(1889年)4月1日 - 町村制の施行により、以下の町村が発足。[ ]は合併した村。(2町28村)
 島原町、島原村、杉谷村、三会村、大三東村[三之沢村・東空閑村・大野村]、湯江村(現・島原市)
 多比良村、土黒村、神代村、西郷村[西郷村・伊古村]、伊福村、古部村、守山村[三室村・守山村]、山田村、愛野村[野井村・愛津村]、千々石村、小浜村、北串山村、南串山村(現・雲仙市)
 加津佐村、口之津村、南有馬村、北有馬村、西有家村、東有家村、堂崎村、布津村、深江村(現・南島原市)
 安中村[安徳村・中木場村]、湊町(現・島原市)
 明治30年(1897年)4月1日 - 郡制を施行。
 大正12年(1923年)4月1日 - 郡会が廃止。郡役所は存続。
 大正13年(1924年)4月1日(2町26村)
 島原町・島原村・湊町が合併し、改めて島原町が発足。
 小浜村が町制施行して小浜町となる。
 大正15年(1926年)7月1日
 郡役所が廃止。以降は地域区分名称となる。
 古部村・伊福村が合併して大正村が発足。(2町25村)
 昭和2年(1927年)
 1月1日 - 東有家村が町制施行して有家町となる。(3町24村)
 4月1日 - 西有家村が町制施行して西有家町となる。(4町23村)
 昭和3年(1928年)
 1月1日 - 加津佐村が町制施行して加津佐町となる。(5町22村)
 4月1日 - 口之津村が町制施行して口之津町となる。(6町21村)
 11月1日 - 千々石村が町制施行して千々石町となる。(7町20村)
 昭和7年(1932年)1月1日 - 南有馬村が町制施行して南有馬町となる。(8町19村)
 昭和12年(1937年)2月11日 - 多比良村が町制施行して多比良町となる。(9町18村)
 昭和15年(1940年)4月1日 - 島原町・杉谷村・安中村が合併して島原市が発足し、郡より離脱。(8町16村)
 昭和24年(1949年)8月1日 - 愛野村が町制施行して愛野町となる。(9町15村)
 昭和29年(1954年)4月1日 - 山田村・守山村が合併して吾妻村が発足。(9町14村)
 昭和30年(1955年)
 2月1日 - 小浜町・北串山村が合併し、改めて小浜町が発足。(9町13村)
 4月1日(9町11村)
 大三東村・湯江村が合併して有明村が発足。
 三会村が島原市に編入。
 昭和31年(1956年)
 9月1日 - 多比良町・土黒村が合併して国見町が発足。(9町10村)
 9月25日 - 大正村・西郷村が合併して瑞穂村が発足。(9町9村)
 9月30日 - 有家町・堂崎村が合併し、改めて有家町が発足。(9町8村)
 昭和32年(1957年)3月22日 - 神代村が国見町に編入。(9町7村)
 昭和36年(1961年)11月3日 - 有明村が町制施行して有明町となる。(10町6村)
 昭和37年(1962年)5月3日 - 深江村が町制施行して深江町となる。(11町5村)
 昭和38年(1963年)4月1日 - 吾妻村が町制施行して吾妻町となる。(12町4村)
 昭和44年(1969年)4月1日(16町)
 瑞穂村が町制施行して瑞穂町となる。
 南串山村が町制施行して南串山町となる。
 北有馬村が町制施行して北有馬町となる。
 布津村が町制施行して布津町となる。
 平成17年(2005年)10月11日 - 国見町・瑞穂町・吾妻町・愛野町・千々石町・小浜町・南串山町が合併して雲仙市が発足し、郡より離脱。(9町)
 平成18年(2006年)
 1月1日 - 有明町が島原市に編入。(8町)
 3月31日 - 加津佐町・口之津町・南有馬町・北有馬町・西有家町・有家町・布津町・深江町が合併して南島原市が発足。同日南高来郡消滅。

変遷表

行政
歴代郡長

脚注

参考文献

 旧高旧領取調帳データベース
 長崎県南高来郡町村要覧 上編、下編(1893年)国立国会図書館デジタルコレクション

関連項目
 消滅した郡の一覧
 北高来郡
 島原半島
 名  - 市町村下の行政区画である字(あざ)の単位の一種。長崎県のうち旧佐賀藩領、及び旧島原藩領に属した地域で用いられる。
 十干 - 上記「名」について、南高来郡域では甲乙丙丁…に置き換えて地名を表記する自治体が存在する。一部地域では町名の設置や十干表記を廃止し本来の名の地名を表記しているが、市制施行後も引き続き住所表記に十干を採用したり、かつての名の区域の名残で地番の先頭に十干が付与されている。

長崎県の郡 (消滅)
島原市の歴史
雲仙市の歴史
南島原市の歴史

南高来郡


БажэкӀэ () — зы гъэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.

Теплъэр
Ипкъ занщӀэу дэкӀейм и лъэгагъыр см 40-60 мэхъу. И бзийхэр бгъузэ-кӀыхьщ. БажэкӀэм, лъэхъцым ещхьу, лъабжьэ псыгъуэ кӀыхь куэд ещӀ. Пкъыхэм я щхьэкӀэхэм, щхьэмыжым ещхьу зэхэт, цы гъуэплъыфэ зэпыт гъэгъахэр къапедзэ гъэмахуэм. ГъэмахуэкӀэм, бжыхьэпэм, хум ещхьу, бажэкӀэ жылэхэр мэхъу.

КъыздэкӀыр
Хадэм, хьэсэм, губгъуэхэм, жыг хадэхэм зэран къахьу, куэду къыщокӀ. Псом хуэмыдэу бажэкӀэм зыщеубгъу пщӀэгъуэ зэманым удзыжьхэм зэщӀащтэ нартыху, дыгъэгъазэ, гыныплъ хьэсэхэм.

Къэгъэщхьэпэгъуэр
БажэкӀэр Ӏэщым фӀыуэ яшх, мэкъуи пыбупщӀ хъуну. Мы лӀэужьыгъуэм и цӀэджэгъу Ӏэрысу Африкэм и тропикхэм къикӀауэ хьэцэпэцэу хасэр къэрал бжыгъэхэм.

Тхылъхэр
Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Хьэцэпэцэхэр

БажэкӀэ


«Այգ», հասարակական քաղաքական օրաթերթ։ Լույս է տեսել 1953-1975 թվականներին։ Հրատարակիչ-տնօրեններ՝ Տիգրան և Լյուսի Թոսպաթ։ Խմբագիրներ՝ Երվանդ Կոպելյան, Եղիա Նաճարյան, Մինաս Թյոլյոլյան, Նազարեթ Պերթիզլյան, Շահանդուխտ (Սանդուխտ Պերթիզլյան)։ Տպագրել է լիբանանյան, հայկական և միջազգային քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և մարզական լուրեր, գրական էջեր ու հոդվածներ։ Աշխատակցել են Խորեն Գաբիկյանը, Մուշեղ Իշխանը, Տիրան Աճեմյանը, Գրիգոր Շահինյանը, Շավարշ Նարդունին, Նշան Պեշիկթաշլյանը, Զարուհի Պահրին, Հակոբ Մնձուրին, Միքայել Կյուրճյանը, Լևոն Քեշիշյանը, Լևոն Մինասյանը, Պարույր Մասիկյանը, Ստեփան Շահպազը, Մանասե Սևակը, Ջորջ Մարտիկյանը։ Փակվել է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով։ Հրատարակիչները հետագայում գաղթել են ԱՄՆ, վաճառել օրաթերթի հրատարակության արտոնագիրը։ Տիգրան Թոսպաթը միաժամանակ Բեյրութում 1947 թվականից լույս է ընծայել «Լը Սուար» ֆրանսերեն օրաթերթը։

Լիբանանի հայկական օրաթերթեր
Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Հայկական հասարակական պարբերականներ

Այգ (թերթ, Բեյրութ)


{{Infobox Album
| Name         = Mumbo Jumbo
| Type         = Album studio
| Artist       = Air Supply
| Released     = 4 Mei 2010
| Genre        = Soft rock
| Label        = A Nice Pear
| Producer     = Graham Russell
| Cover        =
| Last album   = Across the Concrete Sky(2003)
| This album   = Mumbo Jumbo(2010)
}}Mumbo Jumbo'' adalah album studio ketujuhbelas karya grup musik soft rock Australia Air Supply. Album ini dirilis oleh A Nice Pear pada tahun 2010.

Daftar lagu
Semua lagu ditulis oleh Graham Russell, kecuali bila ditulis berbeda.
 "Setting The Seen" - 5:26
 "Dance With Me" (Russell, Frankie Moreno) - 5:35
 "A Little Bit Of Everything" - 3:58
 "Hold On" - 4:42
 "A Little Bit More" - 4:48
 "Alternate Ending" (Russell, Jonni Lightfoot) - 4:36
 "I Won't Let It Get In The Way" (Russell, Moreno) - 4:19
 "Why" - 4:12
 "Me Like You" (Russell, Moreno) - 3:13
 "Mumbo Jumbo" (Russell, Lightfoot) - 4:02
 "Faith In Love" - 4:30
 "Can I Be Your Lover" - 5:18
 "Lovesex" (Russell, Moreno) - 4:06
 "Until" (Russell, Moreno) - 3:18

Personil
 Russell Hitchcock: Vokal
 Graham Russell: Gitar akustik, Kibor, Vokal, Produser
 Michael Johns: Vokal tamu di Lagu #4
 Sara Hudson: Vokal tamu di Lagu #5
 The Celtic Tenors: Vokal tamu di Lagu #8

Referensi
 http://www.discogs.com/Air-Supply-Mumbo-Jumbo/release/3391073

Album tahun 2010
Album Air Supply
Album berbahasa Inggris

Mumbo Jumbo (album Air Supply)


Կրակաամուր և կրակակայուն համաձուլվածքներ, բարձր ջերմաստիճաններում սողքի ու քայքայման (կրա֊կաամուր) և գազերի քիմիական ներգործության (կրակակայուն) նկատմամբ դիմադրողականությամբ օժտված մետաղական նյութեր։ Առավել տարածված են երկաթի, նիկելի, կոբալտի, տիտանտիտանի, մոլիբդենի, նիոբիումի, բերիլիումի հիմքով կրակաամուր համաձուլվածքները։ Դրանք կիրառվում են շոգե և գազային տուրբինների աշխատանքային և ուղղորդիչ թիակների, հրախողովակների ու շարժիչների այլ դետալների, ինչպես նաև գերձայնային թռչող ապարատների երեսապատման ու արտաքին դետալների պատրաստման համար։ Կրակակայուն համաձուլվածքներից շատերը պարունակում են քրոմ, ալյումին և սիլիցիում, որոնք հիմքի մետաղի հետ միասին համաձուլվածքի մակերևույթին առաջացնում են պաշտպանական օքսիդաթաղանթ։

Մետալուրգիա
Նյութագիտություն
Զարգացող տեխնոլոգիաներ


Franjo Punčec (* 25. november 1913, Čakovec - † 5. január 1985, Johannesburg) bol juhoslovanský tenista. Medzi jeho najväčšie úspechy patrí účasti v semifinále na Wimbledone a French Championships (French Open) v roku 1938.

V rokoch 1933-1939 bol národnou tenisovou jednotkou. Juhosláviu reprezentoval aj v Davisovom pohári, kde odohral celkovo 62 zápasov, z toho 45 v dvojhre (33 výhier, 12 prehier) a 17 v štvorhre (9 výhier, 8 prehier).

V roku 1947 odišiel do Juhoafrickej republiky, kde v roku 1985 aj zomrel.

Narodenia v 1913
Úmrtia v 1985
Juhoslovanskí tenisti

Franjo Punčec


Svjatoslav Vladimirovič Loginov (pravo ime Vitman) [svjatosláv vladímirovič lóginov / vítman] (rusko Святосла́в Влади́мирович Ло́гинов / Ви́тман), ruski pisatelj, * 9. oktober 1951, Vorošilov, Sovjetska zveza (danes Usurijsk, Primorski kraj, Rusija).

Loginov ustvarja na področju znanstvene fantastike.

Življenje

Loginov je od leta 1952 živel v Sankt Peterburgu. Diplomiral je na Kemijski fakulteti Leningrajske državne univerze (LGU). Bil je znanstveni sodelavec v NII in opravljal različna dela (inženirska, nakladaška), ter bil učitelj kemije.

Svoje prvo delo Po gobe (По грибы) je objavil s pravim imenom v reviji Uralskij sledopit (Уральский следопыт) leta 1975. Na prigovarjanje drugih si je spremenil ime. Vzel je dekliški priimek svoje matere. Njegove pripovedi so redno izhajale v različnih revijah in zbornikih.

Leta 2008 je prejel nagrado Aelita, leta 2003 nagrado Popotnik (Странник), leta 1995, 1998, 1999 in 2006 nagrado Interpresskon, leta 1995 književno nagrado Aleksandra Beljajeva in leta 1983 nagrado Veliki prstan (Великое кольцо).

Izbrana dela

 Zgodba o pravljični zveri (Быль о сказочном звере) (1990), fantastične pripovedke,
 Ali si edini (Если ты один) (1990), fantastične povesti in pripovedke,
 Mnogoroki bog dalajna (Многорукий бог далайна) (1994), fantastični roman,
 Straža Prelaza (Страж Перевала) (1996), fantastične povesti in pripovedke,
 Črna kri (Чёрная кровь) (1996), fantastični roman, skupaj s Perumovom,
 Vodnjak (Колодезь), (1997), roman,
 Zemeljske poti (Земные пути) (1999), fantastični roman,
 Črni tornado (Чёрный смерч) (1999), fantastični roman,
 Železni vek (Железный век) (2001), pripovedi,
 Med življenja (Мёд жизни) (2001), pripovedi,
 Kvartač (Картёжник) (2001), fantastična dela,
 Svetloba v okencu (Свет в окошке) (2003), fantastični roman,
 Imperijske čarovnice (Имперские ведьмы) (2004), roman,
 Po široki poti (Дорогой широкой) (2005), roman,
 Rusija za oblakom (Россия за облаком)  (2007), roman.

Sklici

Zunanje povezave

 Spletna stran Svjatoslava Loginova
 Dela Svjatoslava Loginova
 Dela Svjatoslava Vladimiroviča Loginova v Knjižnici Maksima Moškova (lib.ru)
 Dela Svjatoslava Loginova v online knjižnici vbooks.ru
 Rusija za oblakom (Россия за облаком) Svjatoslava Loginova

Ruski pisatelji
Pisatelji znanstvene fantastike
Diplomiranci Državne univerze v Sankt Peterburgu

Svjatoslav Vladimirovič Loginov


Չինետո Ռոմանո (), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Լացիո մարզի Հռոմ գավառում։

Բնակչությունը՝ 672 մարդ (2008), խտությունը՝ 64 մարդ/կմ²։ Տարածքը 64 կմ² է։ Փոստային ինդեքս-20։ Հեռախոսային կոդ-0774։

Պատմություն
1882 թվականին կոմունան հայտնի է եղել Սկարպա անունով (հնարավոր Սկապտիա)։ Այստեղ եկել է Օրսինիների ընտանեկան կալվածքը (XI դարի սկզբում)։ Այն եղել է բարոնական ամրոց, որը 16-րդ դարում վաճառվել է Բորգեզեների ընտանքին։

Տեսարժան վայրեր
Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի, ունի երեք նավ, մոտավորապես 1200 թվականին։ Մինչև այսօր շենքը ենթարկվում է փոխակերպումների։ Ներսում կա Վինսենտ Մանենտիի կողմից վրձնած կտավ, որի վրա պատկերվա] է Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչն անապատում։

Սանտա Մարիա դելլե Գրազիե եկեղեցի, միանավ է, կառուցվել է մոտավորապես 1227 թվականին, երբ Սուրբ Ֆրենսիս Ասիսին ճանապարհորդել է Սուբյակո, այստեղ դրել է եկեղեցու առաջին քարը։

Բարոնական ամրոց, կառուցվել է մոտավորապես XI դարում։ Շենքը միջնադարում բավականին ամուր էր, կանգնած նայում է բլրի վրա գտնվող գյուղին, կառուցվել է բլրի լանջերին, մի գեղատեսիլ հովտում։ Այս ամրոցը միշտ էլ եղել է պատմության կենտրոնում, և այս տարածքում միշտ գերիշխանական կռիվներ են եղել։ Այն նախ պատկանել է Օրսինի ընտանիքին, հետագայում վաճառվել է Բորգեզեների ընտանիքին։

Ծովացուլ ջրվեժ, հարմարավետ թունել բաց երկնիք տակ, որի լվացարանները 50 մետր հորիզոնական է գետնից, և ունի անորոշ խորություն։ Դրա մասին կան առեղծվածներ։ Ոմանք կարծում են, որ այն ստեղծել է բնությունը, ուստի Կարստի ծագումը շատերը համարում են արհեստական, թեև չի նշվում նպատակը, որի համար այն փորել են։ Հայտնի է հնագույն ժամանակներից, 16-րդ դարում այն օգտագործվել է որպես բանտ։

Տնտեսություն
Բնություն, գեղեցիկ տեսարան, մաքուր օդի և բազմաթիվ մաքուր ջրի աղբյուրներ կան Չինետո-Ռոմանոյում, որը օտարերկրյա զբոսաշրջիկների, ինչպես նաև իտալացիների համար գրավիչ վայր է, և այստեղ մարդիկ գալիս են հանգստանալու։

Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճ.

Վարչական համայնք
 Հեռախոս։ 0774 928016
 Էլեկտրոնային փոստ։ email@example.com
 Պաշտոնական էջ։ http://www.cineto.it

Պատկերասրահ

Արտաքին հղումներ
 Պաշտոնական էջ
 Վիճակագրության ազգային ինստիտուտ
 http://www.istat.it/english/

Ծանոթագրություններ

Իտալիայի քաղաքներ

Չինետո Ռոմանո


Cornulella amirantensis adalah spesies spons yang tergolong dalam kelas Demospongiae. Spesies ini juga merupakan bagian dari genus Cornulella dan famili Acarnidae. Nama ilmiah spesies ini pertama kali diterbitkan pada tahun 1994 oleh van Soest, Zea & Kielman.

Seperti spons pada umumnya, spesies ini memiliki tubuh yang berpori dan permukaan yang keras seperti batu. Selain itu, Cornulella amirantensis juga dapat menyerap oksigen dari air melalui proses difusi.

Referensi

 WoRMS Porifera: World Porifera Database. Soest R. van (ed), 22 Oktober 2008.

Demospongiae

Cornulella amirantensis


«Կոնսոլատո դել Մարե» (), միջազգային ծովային իրավունքի օրենքների և սովորույթների ժողովածու՝ ձևավորված XIII դ. վերջին - XIV դ. առաջին կեսին։ Գրվել է կատալաներեն։ Երբեմն կոչում են բարսելոնյան օրենքներ, հավանաբար Բարսելոնայում հրատարակված լինելու պատճառով։ Բաժանված է 3 մասի։ Առաջին մասն ընդգրկում է ծովային առևտրի, ծովագնացության վերաբերյալ գործերի դատավարական նորմաներ, կապերային նավերի ռեգլամենտը, երկրորդ մասը՝ սովորութային իրավունքի նորմաներ, երրորդ մասը՝ բացի ծովային մասնավոր իրավունքի նորմաներից, նավատերերի, նավապետների, նավաստիների իրավունքներն ու պարտականությունները, նավերի առուծախի կարգավորման, նավավթարի, նրա հետ առնչվող վնասների հատուցման հարցեր։ Խմբագրված է առանց միասնական ոճի։ «Կոնսոլատո դել Մարե»-ն կիրառվել է Միջերկրական ծովի առափնյա երկրներում, նավահանգիստներում, առևտրական և հյուպատոսական նավերում։ Հետագայում նրա նորմաներից շատերը դարձել են եվրոպական պետությունների ծովային օրենսդրության հիմքը։ Ժողովածուի ձևավորմանը էապես նպաստել է կիլիկիայի հայկական պետությունը։ Նրա նավահանգիստները, առաջին հերթին Այասը, դարձել են միջազգային առևտրի կենտրոններ։

Այն փաստը, որ մերձափնյա բոլոր երկրների նավերը մուտք են գործել Կիլիկիա, հիմք է տալիս ենթադրելու, որ ժողովածուն կիրառվել է նաև այնտեղ։ Դեռևս նախքան ժողովածուի ընդունումը Կիլիկիայում կիրառվող ծովային իրավունքի նորմաները հաճախ ավելի առաջադիմական էին, քան ժամանակի ծովային այլ պետությունների նորմաները։ Բացի այդ, Կիլիկիան աշխարհի ծովային բոլոր պետությունների հետ կապեր ունենալու ընթացքում Արևելքի ու Արևմուտքի, քրիստոնյա ու մուսուլման աշխարհի միջև հանդես է եկել միջնորդի դերում, եղել հյուպատոսական ինստուտի ձևավորման ու զարգացման հիմնական կենտրոններից։ Այասն ու այլ նավահանգիստներ հյուպատոսական գործունեության հանգուցակետեր էին։ Այստեղ էին գործում Վենետիկի, Ջենովայի, Պիզայի, Կատալոնիայի և այլ երկրների ու քաղաքների հյուպատոսները։ Նրանք մասնակցում էին նավավարձման, վթարների, նավաբեկության և այլ կապակցությամբ իրենց երկրի քաղաքացիների հետ առնչվող վեճերին։ Իրենց հերթին սեփական երկրի ծովագնացների և վաճառականների իրավունքների ու շահերի պաշտպանությունն իրականացնում էին Միջերկրականի առափնյա հայկական գաղութների հյուպատոսները, որոնց գործունեությունը «Կոնսոլատո դել Մարե»-ի ձևավորման համար նույնպես կարևոր նշանակություն է ունեցել, ծովային համակարգված օրենքների ու սովորույթների թվում տեղ են գտել նաև հյուպատոսների գործունեությամբ ձևավորված տեղական օրենքներն ու սովորույթները։

Ծովագնացության, ծովային առևտրի առնչությամբ ծագող հարաբերությունները ամրապնդվել են Կիլիկիայի հայկական թագավորների և Արագոնի ու Կատալոնիայի միջև ծավալվող հարաբերություններով։ Միջերկրական ծովի առափնյա մերձավոր երկրներից բացի, Կիլիկիայի հետ առևտրական կապեր են պահպանել նաև այլ հեռավոր քաղաքներ ու նավահանգիստներ (Սևիլյան, Բարսելոնան, Սարագոսան, Մայորկան և այլն)։ Արագոնի և Կատալոնիայի թագավորը (Հայմե II) 1293-ին, իր դեսպանի միջոցով, Կիլիկիայի թագավորին հանձնած նամակով խնդրել է որոշակի արտոնություններ տալ կատալոնցիներին, որը Հեթում ΙΙ բավարարել է։ Հայաստանի և Կատալոնիայի միջև ծովագնացության և առևտրական կապերի փաստի մասին վկայում է նաև «Կոնսոլատո դել Մարեն»։ Այստեղ, ոչ թե թռուցիկ, այլ հիշատակելով հայկական նյութը (գլուխներ՝ XXXII (77) և CCXXX (275)), զետեղված են Հայաստանի մասին տեղեկություններ։ Նյութը ուսումնասիրողները (Ու. Հեյդ, ժ. Մ. Պարդեսյու) նշում են միջազգային ծովային իրավունքի այդ հուշարձանի և Կիլիկիայի հայկական պետության միջև եղած կապը։ Ժողովածուն ընդունող պետությունների շարքում Հայաստանը հետագա ձեռագիր ցուցակում չի շոշափվում հավանաբար այն պատճառով, որ պետությունները ժողովածուն հոժարագրել են փաստացի գործածությունից շատ ավելի ուշ, Կիլիկիայի հայկական պետության անկումից հետո։ Կիլիկիայի հայկական պետությունը ոչ միայն մասնակցել է «Կոնսոլատո դել մարե»-ի ձևավորմանը, այլև գործնականում կիրառել նրա նորմաները։ Մի շարք երկրներում (օրինակ՝ Անգլիայում) «Կոնսոլատո դել Մարե»-ի նորմաները գործել են մինչև 19-րդ դար։

Տես նաև
 Հյուպատոսություն

Ծովային իրավունք

Կոնսոլատո դել մարե