Przedmowa

O podręczniku *Makroekonomia – podstawy*

Wierzymy, że przyszłość edukacji to swobodny i wygodny dostęp do najlepszych treści, równy dla wszystkich. Fundacja OpenStax Poland wspólnie z fundacją OpenStax realizują tę misję, tworząc wysokiej jakości podręczniki i udostępniając je studentom i wykładowcom. W ramach projektu opublikowano w języku polskim trzytomowy podręcznik *Fizyka dla szkół wyższych* (2018), jednotomową *Psychologię* (2020) oraz *Mikroekonomię – podstawy*.

Twórcy podręcznika

Zespół redakcyjny Principles of Macroeconomics 3e

**Prowadzenie redakcji:** Thomas Sigel

Wstęp do makroekonomii

Wprowadzenie do rozdziału

Cele gospodarowania

Myśląc o ogólnej kondycji gospodarki, warto wziąć pod uwagę trzy podstawowe cele gospodarowania: wzrost gospodarczy, niskie bezrobocie i niską inflację.

Modele makroekonomiczne

Jak zapewne wiesz z zajęć poświęconych mikroekonomii, głównymi narzędziami stosowanymi przez ekonomistów są teorie i modele (by dowiedzieć się więcej, sięgnij do podręcznika „Mikroekonomia - Podstawy”. W mikroekonomii wykorzystywaliśmy model popytu i podaży. W makroekonomii posługujemy się modelem popytu globalnego (AD) (popytu zagregowanego), (aggregate demand) i podaży globalnej (AS) (podaży zagregowanej), (aggregate supply). Niniejsza książka przedstawia dwa podstawowe nurty w makroekonomii: szkołę neoklasyczną i szkołę keynesowską. Każda z nich ma własną wersję modelu AD–AS. Znając oba podejścia, łatwo zrozumiesz, jak zachowuje się gospodarka w skali makro.

Polityka państwa

Państwo może wpływać na gospodarkę m.in. za pomocą polityki pieniężnej lub fiskalnej. Polityka pieniężna polega na sterowaniu podażą pieniądza i stopami procentowymi. Polityka fiskalna obejmuje zmiany w wydatkach państwa i podatkach.

PKB, czyli jak mierzyć kondycję gospodarki

PKB jako suma wartości produkcji krajowej

Wszystko, co kupujemy, trzeba najpierw wyprodukować. [link] przedstawia wielkość produkcji danego kraju w podziale na pięć kategorii towarowych stosowanych w rachunkach statystycznych USA: dobra trwałego użytku (ang. durable goods), dobra nietrwałe (ang. nondurable goods), usługi (ang. services), budowle (ang. structures) i zmianę stanu zapasów (ang. inventories). Tym razem nie zaprezentujemy danych dla Polski, ponieważ stosowany w naszym kraju sposób ich dezagregowania po stronie podażowej nie da się łatwo przełożyć na sposób amerykański. W Polsce dane dotyczące struktury produkcji prezentowane są w układzie Polskiej Klasyfikacji Działalności – PKD 2007 w podziale na takie kategorie, jak m.in.: „rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo”, „przemysł”, „budownictwo”, „działalność finansowa i ubezpieczeniowa”. Zanim poznamy szczegółowo kategorie wykorzystywane w Stanach Zjednoczonych, zauważmy, że całkowity PKB liczony jako suma wartości produkcji krajowej na mocy definicji jest dokładnie równy PKB mierzonemu jako suma składników popytu globalnego. [link] przedstawia wizualizację danych zawartych w [link].

Przeliczanie wartości nominalnych na realne

Przeliczanie PKB nominalnego na realny

[link] zawiera dane na temat PKB Stanów Zjednoczonych w dolarach amerykańskich w cenach bieżących w pięcioletnich odstępach, począwszy od 1960 r. Innymi słowy, [link] przedstawia wartości nominalnego PKB przy użyciu bieżących cen rynkowych obowiązujących w danym roku. [link] zawiera przedstawienie graficzne tych danych.

Śledzenie zmian realnego PKB w czasie

Porównywanie PKB w różnych krajach

Przeliczanie walut przy użyciu kursów walutowych

Aby porównać PKB krajów mających różne waluty (np. Polski i USA), konieczne jest wyrażenie ich PKB w jednej wspólnej walucie. Przeliczanie walut odbywa się za pomocą kursów walutowych (ang. exchange rates). Kurs walutowy jest wartością jednej waluty wyrażoną w innej walucie. Zapisujemy go jako liczbę jednostek waluty krajowej w przeliczeniu na jedną jednostkę waluty obcej (np. w Polsce liczba polskich złotych za 1 dolara – taki sposób określa się jako notowanie odwrotne) lub jako liczbę jednostek waluty obcej odpowiadającej jednej jednostce waluty krajowej (np. w Wielkiej Brytanii liczba złotych za 1 funta brytyjskiego – notowania proste). Do przeliczania PKB możemy użyć dwóch rodzajów kursów walutowych: kursów rynkowych oraz kursów obliczonych według parytetu siły nabywczej (PSN)(ang. purchasing power parity (PPP)). Rynkowe kursy wymiany zmieniają się z dnia na dzień, w zależności od popytu i podaży walut na rynkach walutowych. Kursy wg PSN zapewniają stabilniejszą, bardziej długookresową miarę kursu walutowego i uwzględniają różnice w poziomie cen między krajami. Z tego powodu ekonomiści do porównań PKB w różnych krajach zazwyczaj stosują kursy wg PSN. Kursy walutowe bardziej szczegółowo omówimy w [link]. Poniższa [link] wyjaśnia, jak przeliczyć PKB na wspólną walutę.

PKB per capita

Chiny wykazują najwyższą wartość PKB ze wszystkich krajów świata, jeśli jako przelicznik zastosujemy kurs zgodny z PSN. Mają także ogromną populację – od wieków były najludniejszym krajem świata, jakkolwiek według szacunków w 2023 r. Indie odbiorą im palmę pierwszeństwa. Czy gospodarka Chin jest większa niż gospodarki innych krajów tylko dlatego, że Kraj Środka zamieszkuje więcej osób, czy też dlatego, że gospodarka Chin charakteryzuje się wyższym poziomem dochodu w przeliczeniu na jednego mieszkańca? Możemy odpowiedzieć na to pytanie, obliczając PKB per capita (ang. GDP per capita). W tym celu dzielimy PKB przez liczbę ludności.

Czy za pomocą PKB można zmierzyć dobrobyt?

Ograniczenia PKB jako miary poziomu dobrobytu

Chociaż PKB obejmuje wydatki na podróże i rekreację, nie uwzględnia ilości czasu wolnego. Istnieje wszak zasadnicza różnica pomiędzy krajami, których wysoki PKB wynika z faktu, że ludzie pracują bardzo długo, a tymi, których PKB jest równie wysoki, ale jest zasługą dużej produktywności pracowników, dzięki której obywatele tego kraju nie muszą pracować aż tak dużo i cieszą się większą ilością czasu wolnego przy tym samym poziomie produkcji dóbr i usług. Jak przedstawiono w [link], PKB na mieszkańca w Stanach Zjednoczonych jest większy niż w Niemczech. Czy wynika z tego, że standard życia w USA jest wyższy? Niekoniecznie, ponieważ prawdą jest również to, że przeciętny pracownik w USA pracuje rocznie kilkaset godzin dłużej niż przeciętny pracownik w Niemczech. Tymczasem PKB nie uwzględnia dodatkowych tygodni czasu wolnego niemieckiego pracownika.

Czy wzrost PKB jest wyższy, czy niższy niż wzrost poziomu dobrobytu?

Ponieważ PKB per capita nie mierzy w pełni poziomu dobrobytu, pojawiają się obawy, że wzrost PKB nic nam nie mówi o zmianach standardu życia mieszkańców. Teoretycznie jest możliwe, że wzrostowi PKB towarzyszy spadek poziomu życia, jeśli pogarsza się zdrowie ludności, zwiększa się zanieczyszczenie środowiska czy też zmieniają w niekorzystnym kierunku inne czynniki, które wpływają na poziom życia, ale nie są uwzględniane w PKB. Na szczęście ten strach wydaje się przesadzony.

PKB ma wady, ale jest użyteczny

Wysoki poziom PKB per capita nie powinien być jedynym celem polityki państwa. Mimo że wskaźnik ten nie wyraża dobrze poziomu dobrobytu, poprawnie mierzy jednak wolumen produkcji i wskazuje, który kraj jest PRZECIĘTNIE lepszym lub gorszym miejscem do życia ze względu na wysokość dochodów i poziom konsumpcji. W większości krajów wzrost PKB per capita idzie w parze z poprawą wielu innych aspektów życia codziennego, takich jak edukacja, zdrowie i ochrona środowiska.

Wzrost gospodarczy

Wprowadzenie do rozdziału

Współczesny wzrost gospodarczy

Państwo prawa a wzrost gospodarczy

Wzrost gospodarczy jest pochodną wielu czynników. Do kluczowych zaliczyć trzeba przestrzeganie zasad państwa prawa (ang. rule of law) oraz ochronę praw własności (ang. protection of property rights) i swobodę zawierania umów (ang. contractual rights). W podręczniku do mikroekonomii w rozdziale poświęconym zawodności rynku (podrozdział https://openstax.org/books/mikroekonomia-podstawy/pages/11-wprowadzenie-do-rozdzialu) omówione zostały prawa jednostek i firm do korzystania z posiadanej własności według własnego uznania. Jeśli masz 100 zł, możesz – zgodnie z prawem – dysponować tymi pieniędzmi, wydając je na zakup wybranych produktów, pożyczając, czy też trzymając w słoiku. To jest twoja własność. Definicja własności obejmuje nie tylko własność rzeczy fizycznych i środków finansowych, ale także prawo do twojego wykształcenia i zdobywania doświadczenia, zwłaszcza że wykształcenie w największym stopniu decyduje o twoich dochodach i tym samym o standardzie życia. Korzystanie z tej własności obejmuje prawo do zawierania umów z innymi podmiotami, na podstawie których można czerpać dochody z tytułu sprzedaży lub najmu. Tylko właściciele mogą zawierać umowy dotyczące ich własności.

Wydajność pracy a wzrost gospodarczy

Czynniki wzrostu gospodarczego: zagregowana funkcja produkcji

Aby przeprowadzić analizę czynników wzrostu gospodarczego, warto pomyśleć o funkcji produkcji (ang. production function), która jest techniczną relacją przekształcającą nakłady ekonomiczne, takie jak praca i kapitał (maszyny, surowce i środki finansowe), w produkty gotowe, takie jak towary i usługi, z których korzystają konsumenci. Mikroekonomiczna funkcja produkcji opisuje nakłady i wyniki przedsiębiorstwa lub branży. W makroekonomii połączenie pomiędzy nakładami a wynikami dla całej gospodarki nazywamy zagregowaną funkcją produkcji (ang. aggregate production function).

Elementy składowe zagregowanej funkcji produkcji

Ekonomiści budują różne funkcje produkcji w zależności od tego, co jest przedmiotem ich badań. [link] przedstawia dwa przykłady zagregowanych funkcji produkcji. W pierwszej z nich na [link] (a), produktem (inaczej wynikiem) jest PKB. Nakładami w tym przykładzie są: siła robocza, kapitał ludzki, kapitał fizyczny i technologia. Bardziej szczegółowo omawiamy te nakłady w podrozdziale o czynnikach wzrostu gospodarczego.

Mierzenie produktywności

Stopa wzrostu produktywności gospodarki jest ściśle związana ze stopą wzrostu jej PKB per capita, chociaż oba te wskaźniki nie są identyczne. Jeśli na przykład w danej gospodarce wzrośnie odsetek ludności mającej zatrudnienie, PKB per capita się zwiększy, ale wydajność poszczególnych pracowników może pozostać bez zmian. W długim okresie PKB per capita może stale rosnąć tylko wtedy, gdy wzrośnie wydajność przeciętnego pracownika lub gdy powiększy się wolumen wykorzystywanego w tej gospodarce kapitału.

Kontrowersje wokół „nowej ekonomii”

W ostatnich latach wśród ekonomistów narosły kontrowersje dotyczące przyczyn odrodzenia się amerykańskiej produktywności w drugiej połowie lat 90. XX w. Jedna ze szkół twierdzi, że w ciągu tej dekady Stany Zjednoczone rozwinęły „nową gospodarkę” w oparciu o nadzwyczajny postęp w dziedzinie komunikacji i technologii informacyjnych. Najwięksi optymiści wśród zwolenników tej koncepcji prorokują, że będzie ona generować przyspieszenie dynamiki średniego wzrostu produktywności przez następne dziesięciolecia. Pesymiści z kolei utrzymują, że nawet pięć czy dziesięć lat silniejszego wzrostu produktywności nie dowodzi, że wyższa produktywność utrzyma się przez dłuższy czas. Na początku trzeciej dekady XXI w. trudno jest cokolwiek wnioskować o długoterminowych trendach produktywności, ponieważ zarówno gwałtowna recesja z lat 2008–2009, z jej ostrymi, ale nie do końca zsynchronizowanymi spadkami produkcji i zatrudnienia, jak również recesja wywołana pandemią koronawirusa komplikują wszelkie interpretacje. Chociaż wzrost wydajności w amerykańskiej gospodarce w latach 2009 i 2010 był wysoki (ok. 3%), to od tego czasu uległ znacznemu spowolnieniu. W ciągu drugiej dekady XX w. aż pięciokrotnie roczne tempo wzrostu wydajności spadało poniżej 1%.

Znaczenie trwałego wzrostu gospodarczego

Nic nie jest ważniejsze dla poziomu życia ludzi niż trwały wzrost gospodarczy w ich kraju. Nawet niewielkie zmiany w tempie wzrostu, jeśli mają charakter długookresowy, skutkują ogromnymi różnicami w poziomie dochodów, przekładającymi się w głównej mierze na odczuwalny przez społeczeństwo dobrobyt. Rozważmy dane zawarte w [link], która pokazuje, jakie są konsekwencje różnych stóp wzrostu dla wartości PKB w zależności od okresu, w którym konkretna stopa wzrostu PKB występuje. Dla uproszczenia przyjmijmy, że gospodarka analizowanego kraju zaczyna z PKB per capita równym 100. Następnie aby obliczyć, jaki będzie PKB w przyszłości przy danej stopie wzrostu, w tabeli zastosowano następujący wzór:

Czynniki wzrostu gospodarczego

Intensyfikacja kapitału

Gdy w gospodarce zasób kapitału w przeliczeniu na jedną osobę rośnie, nazywamy to intensyfikacją kapitału. (ang. capital deepening. Zjawisko intensyfikacji kapitału może odnosić się zarówno do dodatkowego kapitału ludzkiego, jak i rzeczowego w przeliczeniu na pracownika.

Metody ilościowe w badaniach wzrostu gospodarczego

Począwszy od końca lat 50. ubiegłego wieku, ekonomiści prowadzą badania wzrostu gospodarczego z wykorzystaniem metod ilościowych, aby określić, w jakim stopniu intensyfikacja kapitału rzeczowego i ludzkiego oraz udoskonalona technologia przyczyniły się do dynamiki zmian tego fenomenu. Wykorzystuje się w tym celu zagregowaną funkcję produkcji. Pozwala to oszacować, w jakim stopniu wzrost gospodarczy per capita może być uznany za efekt wzrostu wielkości kapitału rzeczowego i ludzkiego w przeliczeniu na jednego pracownika. Tempo intensyfikacji kapitału ludzkiego i rzeczowego daje się dość dokładnie określić. Tym samym ta część wzrostu wartości PKB per capita, której nie da się objaśnić intensyfikacją kapitału rzeczowego i ludzkiego, określana jest jako „reszta” i wiązana ze zmianą technologiczną. Dokładne szacunki liczbowe różnią się w zależności od prowadzonego badania i analizowanej gospodarki oraz od tego, w jaki sposób ekonomiści mierzyli wartość tych trzech głównych czynników, jak również horyzontu czasowego prowadzonych analiz. W przypadku gospodarki amerykańskiej z badań nad wzrostem z wykorzystaniem metod ilościowych zazwyczaj można wyciągnąć trzy główne wnioski.

Środowisko korzystne dla wzrostu gospodarczego

Podczas gdy intensyfikacja kapitału rzeczowego i ludzkiego oraz bardziej zaawansowane technologie są niezwykle istotnym czynnikiem sprzyjającym wzrostowi dobrobytu społeczeństwa, równie ważnym elementem jest środowisko instytucjonalno-prawne (niekiedy nazywane również systemem), w którym kapitał fizyczny i ludzki są wykorzystywane. Najważniejszymi elementami takiego środowiska, które sprzyjają szybkiemu tempu wzrostu gospodarczego, są rynkowy mechanizm alokacji dóbr i dochodów oraz system prawny, który pozwala na dysponowanie prawami własności zgodnie z preferencjami właścicieli i chroni swobodę zawierania umów.

Konwergencja dochodowa

Argumenty przemawiające za powszechnością i trwałością procesu konwergencji

Jest kilka ważkich argumentów uzasadniających tezę, zgodnie z którą kraje o niskich dochodach mogą mieć naturalną przewagę sprawiającą, że ich tempo wzrostu wydajności, a więc również dynamika wzrostu gospodarczego, są wyższe niż w krajach o wysokich dochodach.

Argumenty uzasadniające tezę, że konwergencja nie jest zjawiskiem ani powszechnym, ani trwałym

Gdyby wzrost gospodarczy zależał tylko od tempa intensyfikacji kapitału ludzkiego i rzeczowego, to oczekiwalibyśmy, że w długim okresie tempo wzrostu gospodarki spowolni z powodu malejącej krańcowej produktywności czynników produkcji. Istnieje jednak jeszcze jeden kluczowy czynnik w zagregowanej funkcji produkcji, a mianowicie technologia.

Powolność konwergencji

Chociaż konwergencja gospodarcza pomiędzy krajami o wysokim dochodzie a resztą świata wydaje się możliwa, a nawet prawdopodobna, to będzie ona postępować relatywnie wolno. Wyobraźmy sobie dwa państwa, z których pierwsze jest dość typową gospodarką o wysokim dochodzie z PKB per capita na poziomie 40 000 dol., drugie zaś typowym państwem o niskim dochodzie z PKB per capita równym 4000 dol. (nie jest to zatem kraj bardzo biedny), jak np. Indonezja, Gwatemala czy Egipt.

Bezrobocie

Wprowadzenie do rozdziału

W jaki sposób ekonomiści definiują i obliczają stopę bezrobocia

Czym jest zasób siły roboczej w gospodarce?

Czy wszystkie osoby dorosłe, które pozostają bez pracy, powinniśmy uznawać za bezrobotne? Oczywiście, że nie. Wiek aktywności produkcyjnej to 15 lat i więcej, ale większość osób niepełnoletnich nie pracuje, tylko się uczy. Z kolei znaczny procent zatrudnionych po osiągnięciu wieku emerytalnego (w Polsce jest to ukończone 60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn) również rezygnuje z pracy. Wielu studentów stacjonarnych studiów licencjackich świadomie nie podejmuje zatrudnienia, niewłaściwe byłoby zatem uznawanie ich za osoby bezrobotne. Część osób utrzymuje się z kapitału lub wynajmu nieruchomości (to tzw. rentierzy). Inni przebywają na długotrwałych urlopach (np. macierzyńskich lub rodzicielskich). Jeszcze inni pozostają na utrzymaniu współmałżonków lub partnerów. Formalnie za osoby bezrobotne nie uznajemy również przestępców i osób zajmujących się działalnością pozaprawną (w Polsce np. trudniących się nierządem), oczywiście o ile nie zarejestrują się w powiatowym urzędzie pracy (PUP) jako bezrobotni.

Obliczanie stopy bezrobocia i stopy aktywności zawodowej (stopy partycypacji)

[link] przedstawia podział populacji na trzy grupy. W drugim kwartale 2022 r. ok. 58% tej grupy należało do osób aktywnych zawodowo (stanowiło zasób siły roboczej), czyli grupy osób pracujących lub bezrobotnych, ale poszukujących pracy. Siłę roboczą możemy tym samym podzielić na pracujących i bezrobotnych. Odpowiednie wartości przedstawione są w [link]. Jak łatwo zauważyć, stopa bezrobocia (ang. unemployment rate) nie jest odsetkiem całej dorosłej populacji pozostającej bez pracy, ale raczej odsetkiem dorosłych, którzy stanowią zasób siły roboczej (są aktywni zawodowo), ale pracy nie mają.

Bezrobocie ukryte

Przedstawiony powyżej sposób klasyfikacji ludzi ze względu na rodzaj ich aktywności na rynku pracy w dalszym ciągu może nie dawać właściwego obrazu sytuacji. Niektórzy pracują w niepełnym wymiarze godzin lub wykonują pracę tymczasową, ale poszukują zajęcia na pełny etat i na stałe. Tacy ludzie są zaliczani do osób pracujących, chociaż forma ich zatrudnienia nie jest zgodna z ich preferencjami. Istnieją też osoby wykonujące pracę poniżej swoich kwalifikacji (ang. underemployed), tj. w pełni przeszkolone lub wykwalifikowane do pewnego rodzaju pracy, ale zatrudnione na stanowiskach gorzej płatnych lub niewykorzystujących pełni ich potencjału. Przykładem niech będzie osoba z dyplomem ukończenia studiów w dziedzinie finansów, która pracuje jako sprzedawca w niepełnym wymiarze czasu pracy, lub robotnik wykwalifikowany zatrudniony jako ochroniarz w supermarkecie. Tacy ludzie są także zaliczani do grupy pracujących. Wszystkie tego typu przypadki tworzą bardzo szeroką kategorię ukrytego bezrobocia (ang. hidden unemployment). Do tej grupy zalicza się także pracowników zniechęconych (ang. discouraged workers), czyli takich, którzy przestali już szukać pracy i tym samym nie są zaliczani do grupy aktywnej zawodowo, a więc zgodnie z klasyczną definicją nie można ich nazwać bezrobotnymi.

Współczynnik aktywności zawodowej (stopa partycypacji)

Inną ważną statystyką jest stopa aktywności zawodowej (ang. labor force participation rate). Jest to odsetek osób w wieku 15–89 lat, które są zatrudnione lub bezrobotne (czyli aktywnie poszukują pracy i są gotowe niezwłocznie ją podjąć). Analizując dane z [link] oraz [link], łatwo dostrzec, że w obliczeniach tego wskaźnika zostało uwzględnione 17,244 mln ludzi zaliczonych do siły roboczej. Wskaźnik ten obliczamy, dzieląc liczbę osób należących do zasobu siły roboczej (to znaczy liczbę zatrudnionych i bezrobotnych) przez populację w wieku 15–89 lat ogółem. Otrzymany ułamek zapisujemy w procentach. Z danych za drugi kwartał 2022 r. wynika, że współczynnik aktywności zawodowej w Polsce wynosił 57,96%. W ujęciu historycznym stopa partycypacji siły roboczej w Polsce podlegała stosunkowo niewielkim zmianom. Współczynnik aktywności zawodowej przedstawiany jest przez Główny Urząd Statystyczny od 1992 r., czyli od momentu prowadzenia badań aktywności ekonomicznej ludności. W pierwszych latach transformacji wskaźnik ten utrzymywał się powyżej poziomu 60%, ale ok. 1994 r. zaczął się obniżać. Od roku 2000 nie spadł jednak poniżej 53%, z minimum na początku 2007 r. (53,2%). Od 2008 r. mamy do czynienia z bardzo powolnym, ale dość stabilnym wzrostem tego współczynnika.

Krytyka sposobu mierzenia bezrobocia

Przy obliczaniu liczby i odsetka osób bezrobotnych zawsze pojawiają się pewne komplikacje. Na przykład: jak zakwalifikować ludzi, którzy nie mają pracy i byliby gotowi ją podjąć, ale w okolicy brakuje wolnych miejsc pracy, więc przestali już szukać zatrudnienia? Tacy ludzie (i ich rodziny) mogą cierpieć z powodu bezrobocia, jednak w ankiecie są uznawani za nieaktywnych zawodowo, ponieważ nie poszukują już pracy aktywnie. Inne osoby mogą z kolei deklarować, że są gotowe do podjęcia pracy, choć tak naprawdę wcale nie są tym zainteresowane i nie poszukują zatrudnienia zbyt intensywnie. Zalicza się je do bezrobotnych, choć należałoby je raczej zaklasyfikować jako osoby nieaktywne zawodowo. Jeszcze inni ludzie mogą być zatrudnieni np. do wykonywania pewnych prac w ogrodnictwie, opiece nad dziećmi lub sprzątania, ale nie zgłaszają uzyskanych dochodów organom podatkowym. W rozmowie z ankieterem mogą deklarować, że są bezrobotni, podczas gdy tak naprawdę pracują.

Zmiany poziomu bezrobocia

Zmiany stopy bezrobocia w USA

[link] ilustruje zmiany poziomu bezrobocia w USA w dekadach po II wojnie światowej.

Stopy bezrobocia wg płci, wieku i pochodzenia etnicznego

Bezrobocie nie rozkłada się równomiernie w populacji Stanów Zjednoczonych. Na poniższych trzech wykresach [link], [link] oraz [link] przedstawione są stopy bezrobocia w grupach zdefiniowanych demograficznie.

Porównania stóp bezrobocia w różnych krajach

Porównania stóp bezrobocia w różnych krajach wskazują, że wartość tego wskaźnika w Stanach Zjednoczonych jest zazwyczaj niższa niż w innych państwach o wysokim poziomie dochodu (tradycyjnie określanych jako kraje rozwinięte lub uprzemysłowione). [link] zawiera informację o stopach bezrobocia w latach 1991, 1996, 2001, 2006 (tuż przed recesją) oraz 2019 (a więc w ostatnim roku przed wybuchem pandemii koronawirusa) w wybranych krajach o wysokim dochodzie na mieszkańca. Jako punkt odniesienia wskazano również dane dla Polski.

Przyczyny bezrobocia w krótkim okresie

Bezrobocie cykliczne

Przyjmijmy racjonalne założenie, zgodnie z którym w krótkim okresie, liczonym raczej w miesiącach i latach niż dekadach, liczba godzin, które przeciętny człowiek jest skłonny przepracować za daną płacę w ciągu tygodnia lub miesiąca, nie zmienia się znacząco, a więc zarówno indywidualna, jak i rynkowa krzywa podaży pracy nie ulegają nie ulegają zmianom (ani przesunięciu, ani zmianie nachylenia). Dodatkowo przyjmijmy standardowe założenie *ceteris paribus*, dotyczące braku istotnych zmian w strukturze wiekowej siły roboczej, instytucjach i prawie wpływających na sposób funkcjonowania rynku pracy.

Dlaczego płace są „lepkie” i nie równoważą rynku pracy

Model rynku pracy z elastycznymi płacami nie tłumaczy, dlaczego zjawisko bezrobocia w ogóle występuje w gospodarce, ponieważ w sytuacji pojawienia się nadwyżki po stronie popytu, a szczególnie podaży, płace powinny (zgodnie z założeniami modelu) dostosować się w taki sposób, by każdy, kto jest zainteresowany podjęciem zatrudnienia, mógł je znaleźć. W takiej sytuacji użyteczne może być odrzucenie założenia, że płace niemal natychmiast dostosowują się do sytuacji rynkowej (są doskonale giętkie), i rozważenie modeli ekonomicznych, w których płace nie są giętkie, lecz dostosowują się do sytuacji na rynku relatywnie wolniej. Opóźnienie w reakcji płac na sytuację rynkową występuje przede wszystkim wtedy, gdy poziom wynagrodzeń powinien spaść, aby zrównoważyć popyt i podaż na rynku pracy. Jednym z powodów, dla których płace są „lepkie” (ang. sticky), czyli „przyklejają się” do swojego poziomu i nie maleją w taki sposób, aby zrównoważyć popyt i podaż, jest prawne i instytucjonalne otoczenie rynku pracy.

Przyczyny bezrobocia w długim okresie

Długi okres: naturalna stopa bezrobocia

Naturalna stopa bezrobocia nie jest wielkością „naturalną” w sensie, jaki znamy z nauk fizycznych. Poziom naturalnej stopy bezrobocia nie ma charakteru stałego, jak temperatura krzepnięcia i wrzenia wody (odpowiednio: 0ºC i 100ºC). Nie jest to niezmienne prawo natury. Słowo „naturalny” w naukach społecznych oznacza raczej wypadkową łącznego działania czynników gospodarczych, społecznych i politycznych istniejących w danym czasie w gospodarce, która nie doświadcza ani okresu gwałtownej ekspansji, ani recesji. Na „naturalność” stopy bezrobocia składa się zatem typowy sposób postępowania firm rozwijających się i zatrudniających siłę roboczą w dynamicznej gospodarce, zwyczaje, powszechnie podzielane poglądy i sposób postępowania ludzi na rynku pracy, a także prowadzona przez państwo polityka publiczna oddziałująca na skłonność ludzi do podejmowania pracy (aktywność zawodową) i gotowość firm do zatrudniania pracowników. Omówmy te czynniki bardziej szczegółowo.

Bezrobocie frykcyjne

W gospodarce rynkowej bankructwa przedsiębiorstw zdarzają się zawsze. Powody bywają różne: przestarzała technologia, kiepskie kierownictwo, zmiany gustów konsumentów powodujące zmniejszenie zapotrzebowania na produkty firmy, upadek dużego klienta, pojawienie się nowych konkurentów krajowych i zagranicznych lub po prostu pech. I odwrotnie, zbieg szczęśliwych okoliczności lub racjonalne decyzje podejmowane przez właścicieli pozwalają przedsiębiorstwom na szybki rozwój i wzrost zatrudnienia. W idealnym świecie wszyscy, którzy stracili pracę, natychmiast znajdowaliby nową. Jednak w rzeczywistości nawet jeśli liczba osób poszukujących zatrudnienia jest równa liczbie wakatów, znalezienie nowej posady, odbycie rozmowy kwalifikacyjnej i ustalenie, czy istniejące wolne stanowisko pracy jest dobrze dopasowane do kompetencji kandydata, a może nawet sprzedaż domu i kupno innego w pobliżu siedziby nowego pracodawcy – to wszystko zajmuje trochę czasu. Bezrobocie, które związane jest z naturalnymi dla każdej gospodarki decyzjami pracowników o zmianie miejsca pracy, ekonomiści nazywają bezrobociem frykcyjnym (ang. frictional unemployment). Trudno je traktować jako zjawisko niekorzystne. Zarówno pracodawca, jak i potencjalny pracownik potrzebują czasu, aby znaleźć z jednej strony optymalnego kandydata, z drugiej zaś miejsce pracy zgodne z preferencjami. Proces ten po prostu wymaga zarówno wysiłku, jak i czasu, bez którego przedsiębiorstwa nie będą produktywne, a pracownicy zadowoleni z posady. Podejście, które opiera się na zatrudnieniu pierwszego kandydata z brzegu i przyjęciu pierwszej otrzymanej oferty, absolutnie tego nie gwarantuje.

Bezrobocie naturalne a poziom potencjalnego PKB

Naturalna stopa bezrobocia jest związana z dwoma innymi ważnymi pojęciami: pełnym zatrudnieniem oraz poziomem potencjalnego PKB. Ekonomiści przyjmują, i jest to twierdzenie w zasadzie niekontrowersyjne, że w gospodarce mamy do czynienia z pełnym zatrudnieniem, gdy obliczana na podstawie przyjętej w danym kraju metody stopa bezrobocia jest równa naturalnej stopie bezrobocia. Jeśli w gospodarce utrzymany jest stan pełnego zatrudnienia, to rzeczywisty (obserwowany) poziom PKB (czyli ten zmierzony przez właściwy dla danego kraju urząd statystyczny) jest równy potencjalnemu PKB. Wykorzystanie pełnego potencjału danej gospodarki w tym wypadku oznacza, że mamy pełne wykorzystanie czynnika produkcji „praca”, czyli właśnie pełne zatrudnienie. Natomiast gdy gospodarka znajduje się poniżej poziomu pełnego zatrudnienia, czyli stopa bezrobocia jest wyższa od stopy naturalnej, to rzeczywisty PKB jest mniejszy od potencjalnego. (Bezrobocie, które nie wynika z czynników naturalnych, wskazuje, że część dostępnego zasobu czynnika produkcji „praca” nie jest wykorzystana w pełni). Wreszcie, gdy gospodarka działa powyżej pełnego zatrudnienia, wówczas stopa bezrobocia jest mniejsza od stopy naturalnej, a obserwowany PKB jest większy od potencjalnego. Funkcjonowanie gospodarek powyżej potencjału jest możliwe tylko przez krótki okres, ponieważ oznacza ponadstandardowe wykorzystanie pracowników (np. w taki sposób, że wszyscy pracują nie tylko w weekendy, ale też wyrabiają nadgodziny).

Zmiany produktywności a naturalna stopa bezrobocia

Nieoczekiwane zmiany produktywności mogą wywierać silny wpływ na poziom naturalnej stopy bezrobocia. W długim okresie to właśnie produktywność pracowników determinuje poziom płac w gospodarce. Gdyby przedsiębiorstwo płaciło pracownikom więcej, niż wynika to z ich produktywności (w pewnym uproszczeniu jest to wartość produktów wytworzonych przez konkretnego pracownika lub zespół w jednostce czasu), ponosiłoby straty, które wcześniej czy później doprowadziłyby je do bankructwa. I odwrotnie, jeśli przedsiębiorstwo próbuje płacić pracownikom mniej, niż wynika to z ich produktywności, wówczas na konkurencyjnym rynku pracy inne firmy uznają, że warto tych pracowników zatrudnić i zapłacić im wyższe wynagrodzenie, odpowiadające wartości wytwarzanych przez nich dóbr lub usług.

Polityki publiczne a naturalna stopa bezrobocia

Polityki publiczne również mogą mieć duży wpływ na poziom naturalnej stopy bezrobocia. Zasady określające wysokość i okres wypłat zasiłków dla bezrobotnych będą silnie determinować to, jak intensywnie ludzie poszukują pracy. Jeśli pracownik, który stracił pracę, ma zagwarantowany hojny pakiet transferów, obejmujący nie tylko kupony żywnościowe, lecz również ubezpieczenie zdrowotne, zasiłek pieniężny i bezpłatne mieszkanie, to koszt alternatywny pozostawania bez pracy jest stosunkowo niski i taka osoba będzie niezbyt chętnie poszukiwała nowego zatrudnienia.

Kształtowanie się naturalnej stopy bezrobocia w ostatnich latach

Podstawowe czynniki ekonomiczne, społeczne i polityczne, które determinują poziom naturalnej stopy bezrobocia, mogą zmieniać się w czasie, co oznacza, że również wysokość naturalnej stopy bezrobocia podlega wahaniom.

Naturalna stopa bezrobocia w Europie

W porównaniu z innymi krajami uprzemysłowionymi naturalna stopa bezrobocia w gospodarce amerykańskiej wydaje się stosunkowo niska. Niezależnie od tego, jaka była kondycja gospodarek tak państw europejskich, jak i USA, od początku lat 70. XX w. bezrobocie w krajach Europy Zachodniej kształtowało się na poziomie ok. 10%. Bezrobocie w Europie było wyższe nie dlatego, że recesje okazywały się tu głębsze, ale raczej z uwagi na odmienne od amerykańskich uwarunkowania kształtujące popyt na pracę i podaż tejże. To przyczyniło się do ustalenia znacznie wyższej naturalnej stopy bezrobocia.

Przegląd możliwych sposobów ograniczania bezrobocia przez państwo

Dokładny przegląd sposobów ograniczania przez państwo wysokiego bezrobocia będzie przedmiotem rozważań w kolejnych rozdziałach. Jednak już teraz warto przedstawić główne uwarunkowania wpływające na strategie walki z tym problemem.

Inflacja

Wprowadzenie do rozdziału

Pomiar inflacji

Koszyk dóbr

Aby obliczyć poziom cen, ekonomiści zaczynają od pojęcia koszyka dóbr i usług (koszyka wydatków konsumenta) (ang. basket of goods and services), czyli zestawu produktów, które w konkretnej ilości lub liczbie nabywane są przez konsumentów w danym kraju. Następnym krokiem jest sprawdzenie, jak ceny tych dóbr i usług zmieniają się w czasie. Zastanawiając się, w jaki sposób połączyć ceny poszczególnych towarów w uśredniony wskaźnik, wiele osób uznaje, że wystarczy po prostu obliczyć średnią arytmetyczną cen wszystkich nabywanych produktów. Byłby to jednak błąd, ponieważ różne dobra i usługi mają różne znaczenie w koszyku wydatków konsumenta. Niektórych po prostu kupujemy więcej, a innych mniej.

Wskaźniki zmiany poziomu wydatków

Szacowanie stopy inflacji na podstawie cen dóbr wchodzących w skład koszyka konsumenta może być dość trudne i powodować powstanie niedokładności. Nawet w uproszczonym przykładzie z [link], gdzie mamy tylko trzy produkty o nierealistycznych cenach, stopa inflacji w roku trzecim i czwartym podana jest w zaokrągleniu. Gdyby lista produktów była znacznie dłuższa, a my użylibyśmy prawdziwych cen (które sprzedawcy uwielbiają ustalać na poziomie np. 9,99), to całkowita kwota wydana w ciągu roku mogłaby osiągnąć wartość 173 147,51 lub 275 654,92 jednostek pieniężnych.

Jak mierzyć zmianę kosztów utrzymania?

Wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI) a inflacja bazowa

Wyobraź sobie, że podróżujesz w interesach po kraju (rozwożąc towar lub przeprowadzając szkolenia w oddziałach terenowych). Prawdopodobnie ważne byłyby wówczas dla ciebie takie kwestie, jak ceny dostępnych w trasie posiłków i noclegów. Jednak szef twojej firmy może mieć inne priorytety. Zależy mu przede wszystkim na tym, abyś dotarł punktualnie w każde miejsce, które masz odwiedzić, w mniejszym stopniu zaś interesuje się tym, co jesz i gdzie nocujesz, o ile nie przekroczysz limitu wydatków, czyli tzw. diet. Innymi słowy, twój szef zwracałby uwagę na wyniki przedsiębiorstwa, jednocześnie ignorując elementy, które wprawdzie są ważne dla ciebie, ale dla wyniku finansowego firmy nieistotne.

Praktyczne sposoby ograniczenia negatywnych skutków efektu substytucji i poprawy jakości dóbr dla obliczania stopy inflacji

Do końca XX w. w Stanach Zjednoczonych próbowano na różne sposoby poradzić sobie z efektem substytucji dóbr, posługując się dość złożonymi obliczeniami. Starano się również zwiększyć częstotliwość zmian koszyka inflacyjnego, tak aby szybciej włączać do niego nowe i ulepszone towary. Dla niektórych produktów przeprowadzano badania, próbując w jakiś obiektywny sposób zmierzyć poprawę ich jakości. Na przykład dla komputerów takie badanie może próbować zmierzyć zmiany szybkości procesora, dostępnej pamięci, przekątnej monitora i innych cech produktu, a następnie obliczyć komponent zmiany ceny wynikający ze zmiany cech produktu. Jednak te korekty z samej swej natury były niedoskonałe, a konkretny sposób ich przeprowadzania stanowił często źródło kontrowersji wśród ekonomistów.

Dodatkowe miary inflacji: wskaźnik cen dóbr produkcyjnych (PPI) i deflator PKB

Koszyk dóbr, na którym opiera się CPI, reprezentuje przeciętną hipotetyczną konsumpcję gospodarstwa domowego w danym kraju, co oznacza, że nie oddaje on dokładnie osobistych doświadczeń każdego człowieka. Jeśli celem jest obliczenie średniego poziomu inflacji, takie podejście sprawdza się doskonale. Co jednak, jeśli interesuje nas inflacja odczuwana przez pewną grupę, np. osoby starsze, ubogie, gospodarstwa domowe z jedną osobą dorosłą lub przedstawicieli mniejszości etnicznych? W takich sytuacjach indeks cen oparty na sile nabywczej przeciętnego konsumenta nie jest zapewne miarą optymalną.

Zmiany inflacji na świecie

Zmienność inflacji CPI w gospodarce amerykańskiej

[link] na panelu (a) pokazuje historyczne poziomy cen wykorzystywane do obliczania wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych, począwszy od roku 1947. Okres bazowy, dla którego wartość wskaźnika CPI przyjmuje poziom 100, to średnia dla lat 1982–1984. Natomiast panel (b) wskazuje roczną stopę inflacji, czyli wyrażone w procentach zmiany wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych w ujęciu rok do roku.

Inflacja na świecie

Dynamika zmian stopy inflacji na świecie jest bardzo zróżnicowana. [link] pokazuje stopy inflacji w ciągu ostatnich 60 lat XX w. w wybranych państwach uprzemysłowionych. Warto zwrócić uwagę na to, że wysokie stopy inflacji w latach 70. ub. wieku były charakterystyczne dla całej grupy krajów, a nie tylko dla Stanów Zjednoczonych. Na przykład w roku 1974 stopa inflacji w Japonii wynosiła ponad 23%, a w Wielkiej Brytanii 16%. W kolejnym roku było to odpowiednio ponad 11% dla Japonii i aż 24% w Wielkiej Brytanii. W latach 80. XX w. stopy inflacji zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i pozostałych analizowanych krajach spadły i w większości pozostały na niskim poziomie przez kolejne 30 lat.

Kontrowersje wywoływane przez inflację

„Kraina Śmiesznych Pieniędzy”

Jakie są gospodarcze koszty inflacji i dlaczego ekonomiści często traktują je z mniejszą troską niż ogół społeczeństwa? Rozważmy krótką historię: *Kraina Śmiesznych Pieniędzy*. Pewnego ranka mieszkańcy Krainy Śmiesznych Pieniędzy obudzili się i stwierdzili, że ceny wszystkiego, co jest wyrażone w pieniądzu, a zatem również płace, wzrosły o 20%. Zmiana ta była zupełnie niespodziewana. Cena każdego artykułu w każdym sklepie była o 20% wyższa, podobnie jak wynagrodzenia wszystkich mieszkańców, odsetki od zaciągniętych kredytów, oprocentowanie lokat itd. Ilość pieniędzy, od portfeli po konta oszczędnościowe, była o 20% większa. Ten niespodziewany nocny wzrost wszystkich cen w gospodarce trafił rzecz jasna na pierwsze strony gazet w Krainie Śmiesznych Pieniędzy. Jednak nagłówki szybko przestały być sensacją, ponieważ ludzie zdali sobie sprawę z tego, że jeśli chodzi o siłę nabywczą ich dochodów i realną wartość oszczędności, nic się nie zmieniło, w dalszym ciągu mogą kupić to samo, co przed niespodziewanym wzrostem cen. Tym samym inflacja nie miała żadnego wpływu na gospodarkę. Płace pozwalały na zakupy tego samego koszyka dóbr, zaś oszczędności w dalszym ciągu umożliwiały sfinansowanie zakupu samochodu lub nieruchomości. Stopa inflacji w wysokości 20% (a więc całkiem wysoka) z punktu widzenia społeczeństwa okazała się bez znaczenia.

Niepożądana redystrybucja siły nabywczej

Inflacja może powodować redystrybucję siły nabywczej, która dla jednych ma negatywne, a dla innych pozytywne konsekwencje. Do grupy osób dotkniętych kosztami inflacji należą ci, którzy trzymają znaczną ilość gotówki, czy to w sejfie, czy w bieliźniarce. Gdy pojawia się inflacja, siła nabywcza gotówki maleje, za jednostkę pieniężną (niezależnie od tego, czy jest to dolar, czy złoty) można po prostu kupić mniej. Gotówka jest jednak tylko ilustracją szerszego problemu: każdy, kto posiada aktywa finansowe zainwestowane w taki sposób, że nominalna stopa zwrotu jest niższa od inflacji, po prostu traci. Aby to zrozumieć, wystarczy sobie wyobrazić, że za 7000 zł można kupić 1000 l benzyny (jak łatwo policzyć, litr paliwa kosztuje 7 zł). Wpłacam moje 7000 zł na lokatę bankową oprocentowaną na 4% w stosunku rocznym, podczas gdy stopa inflacji wynosi 5%. Po roku mam 7280 zł, ale litr benzyny kosztuje już 7 zł i 35 gr. A to oznacza, że realna wartość moich oszczędności wyrażona w litrach benzyny, które mogę kupić, zmniejszyła się z 1000 do ok. 990 l paliwa. W tym przykładzie realna stopa zwrotu dla pieniędzy zainwestowanych na koncie bankowym wynosi 1%.

Zakłócenia sygnałów cenowych

W gospodarce rynkowej ceny są nośnikiem informacji o popycie i podaży. Inflacja zakłóca ten przekaz i utrudnia odbiór niezbędnych informacji w taki sam sposób, w jaki zakłócenia sygnału radiowego utrudniają słuchanie audycji radiowej. Jeśli zakłócenia stają się odpowiednio silne, trudno jest stwierdzić, co tak naprawdę dzieje się w gospodarce.

Trudności w długookresowym planowaniu

Inflacja może utrudniać planowanie przedsięwzięć gospodarczych w długim okresie. Omawiając zjawisko niepożądanej redystrybucji siły nabywczej, rozważaliśmy przypadek osoby, która w warunkach wysokiej inflacji próbuje zaplanować moment przejścia na emeryturę mającą charakter stałego i niepodlegającego waloryzacji świadczenia. Podobne problemy pojawiają się w przypadku wszystkich osób próbujących oszczędzać na przyszłą emeryturę, ponieważ muszą one zastanowić się nad wyborem aktywów finansowych, które pozwolą ochronić siłę nabywczą ich oszczędności na przestrzeni kilkudziesięciu lat w warunkach niemożliwej do przewidzenia inflacji.

Czy inflacja niesie ze sobą jakieś korzyści?

Chociaż gospodarcze skutki inflacji mają przede wszystkim negatywny charakter, warto zwrócić uwagę na dwie kwestie, które pozwolą spojrzeć na to zjawisko w nieco odmienny sposób. Po pierwsze, konsekwencje inflacji będą się znacznie różnić w zależności od tego, jak szybko rośnie wartość wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych. Inaczej rzecz będzie się miała w sytuacji, gdy roczna dynamika wzrostu cen kształtuje się na poziomie 2–3%, inaczej wtedy, gdy ceny rosną w tempie 20–30% rocznie, a jeszcze inaczej w przypadku hiperinflacji, która oznacza np. pięciokrotny wzrost cen w ciągu jednego dnia. Hiperinflacja może zdewastować zarówno gospodarkę, jak i społeczeństwo, jednak od wzrostu poziomu cen rzędu 2–3% rocznie do hiperinflacji i społecznego kryzysu o skali trudnej do wyobrażenia droga jest bardzo daleka. Większość ekonomistów uważa również, że niska inflacja jest dla gospodarki bardziej korzystny niż deflacja, która towarzyszy głębokim kryzysom, takim jak Wielki Kryzys z lat 30. XX w.

Indeksacja i jej ograniczenia

Indeksacja na rynkach prywatnych w USA

W latach 70. i 80. ub. wieku amerykańskie związki zawodowe dość powszechnie wykorzystywały w negocjacjach płacowych klauzule korekty kosztów utrzymania (COLA) (ang. cost-of-living adjustments), które gwarantowały, że płace będą nadążały za inflacją. Kontrakty zawierające te klauzule były najczęściej konstruowane w taki sposób, że wpisywano w niej zasadę „COLA plus”, np. COLA plus 3%. W takim przypadku dla stopy inflacji na poziomie 5% wzrost płac wynosiłby automatycznie 8%, ale jeśli inflacja osiągnęłaby 9%, płace z automatu wzrosłyby już o 12%. COLA jest formą indeksacji stosowaną do wynagrodzeń.

Indeksacja w programach publicznych

Wiele amerykańskich programów publicznych zawiera mechanizm indeksowania do inflacji zarówno wysokości dochodów, jak i wydatków. System podatku od dochodów osobistych w USA, podobnie jak polski PIT, ma charakter progresywny, czyli po przekroczeniu pewnego progu dochodowego od nadwyżki płaci się podatek według wyższej stawki (krańcowa stopa podatkowa rośnie). Między innymi dlatego właśnie używa się potocznie określenia „wpaść w wyższy próg podatkowy”. W pewnym uproszczeniu, bo system podatku od dochodów osobistych w Polsce nie jest wzorem klarowności, zarówno w roku 2022, jak i 2023 od dochodów niższych niż 120 tys. zł płaciło się 12% podatku, pomniejszonego o 3600 zł, natomiast od nadwyżki dochodu powyżej kwoty 120 tys. zł podatek wynosił już 32%.

Czy indeksacja może zmniejszyć obawy związane z inflacją?

Indeksacja może się wydawać całkiem rozsądnym posunięciem. W końcu, gdy dochody osób i przedsiębiorstw oraz programy publiczne są indeksowane o inflację, ludzie mogą mniej się martwić o niepożądaną redystrybucję dochodów i inne niekorzystne konsekwencje wzrostu cen. Jednak niektórzy z najbardziej nieprzejednanych przeciwników inflacji na indeksację patrzą bardzo podejrzliwie. Zwracają uwagę, że indeksacja jest zawsze częściowa. Nie każdy pracodawca zapewni pracownikom mechanizm korekty kosztów utrzymania (COLA). Nie wszystkie firmy mogą założyć, że ich koszty i przychody będą rosły dokładnie w tym samym tempie, co wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI). Nie wszystkie stopy procentowe dla kredytobiorców i depozytariuszy zmienią się tak, by dokładnie odpowiadać tempu wzrostu inflacji. Jednak w miarę rozpowszechniania się mechanizmów indeksacji polityczny sprzeciw wobec inflacji może zmaleć. W końcu starsze osoby, których świadczenia Social Security są chronione przed inflacją, lub banki, które udzieliły kredytów o zmiennym oprocentowaniu, nie mają już tak wielu powodów, by przejmować się tym, jak wysoka jest stopa inflacji. W świecie, w którym niektórzy ludzie mogą być chronieni przed inflacją, a inni nie, lepiej zorientowani w finansach przedsiębiorcy i inwestorzy mogą szukać sposobów zabezpieczenia swoich zysków, podczas gdy podmioty posiadające mniejszą wiedzę finansową mogą wciąż bardzo na inflacji ucierpieć.

Przegląd dyskusji politycznych na temat inflacji

W niniejszym rozdziale skupiliśmy się na tym, w jaki sposób ekonomiści mierzą inflację, na historycznych doświadczeniach z inflacją w różnych krajach, na metodach dostosowywania wartości zmiennych nominalnych do tempa wzrostu cen (indeksacja) oraz wpływie inflacji na gospodarkę. Pominęliśmy natomiast kwestię czynników, które inflację wywołują, i sposobów, które państwo może wykorzystać, aby zmniejszyć stopę inflacji lub wręcz całkowicie ją wyeliminować. Zagadnienia te zostaną dogłębnie przeanalizowane w kolejnych rozdziałach. Warto jednak przedstawić tutaj choćby wstępne informacje na ten temat.

Handel zagraniczny i przepływy kapitałowe

Wprowadzenie do rozdziału

Obliczanie bilansu handlowego

Bilans handlowy w kontekście historycznym

Bilans handlowy i przepływy kapitału

Gospodarka dwuosobowa: Robinson Crusoe i Piętaszek

Aby zrozumieć, jak ekonomiści postrzegają deficyty i nadwyżki bilansu handlowego oraz rachunku obrotów bieżących, rozważmy prosty model gospodarki oparty na historii Robinsona Crusoe. Crusoe, jeśli jeszcze pamiętacie klasyczną powieść Daniela Defoe opublikowaną po raz pierwszy w 1719 r., był żeglarzem, który trafił na bezludną wyspę jako rozbitek, jedyny ocalały z morskiej katastrofy. Po pewnym okresie samotnego życia uratował on przed śmiercią rdzennego mieszkańca tej części świata, któremu nadał imię Piętaszek. Pomyśl w związku z tym o bilansie handlowym w tej niezwykle prostej, dwuosobowej gospodarce stworzonej przez Robinsona i Piętaszka.

Saldo na rachunku obrotów bieżących jako element bilansu płatniczego

Związek między różnymi miarami określającymi saldo wymiany ekonomicznej z zagranicą a międzynarodowymi przepływami kapitału finansowego jest tak ścisły, że ekonomiści w oparciu o wartość sprzedawanych i kupowanych dóbr, usług i czynników produkcji tworzą bilans płatniczy. Każda kategoria, która wchodzi w skład salda na rachunku bieżącym, wiąże się bowiem pośrednio lub bezpośrednio z odpowiednim przepływem finansowym pomiędzy danym krajem a resztą gospodarki światowej.

Tożsamość krajowych oszczędności i inwestycji

Czynniki determinujące salda bilansu handlowego i rachunku obrotów bieżących

Koncepcja tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji (ang. national saving and investment identity) jest użytecznym narzędziem umożliwiającym identyfikację czynników determinujących salda rachunku obrotów bieżących i bilansu handlowego. Na krajowym rynku finansowym ilość kapitału dostarczanego w każdym momencie (podaż) musi być równa ilości kapitału niezbędnego do sfinansowania inwestycji (popyt). Przeczytaj [link], aby poznać składniki krajowych oszczędności.

W jaki sposób krajowe oszczędności i inwestycje określają bilans handlowy

Jednym z wniosków płynących z równania tożsamości krajowych oszczędności i inwestycji jest to, że poziom oszczędności i inwestycji w danym kraju określa saldo bilansu handlowego. Aby zrozumieć tę zależność, przekształćmy nasze równanie w taki sposób, aby bilans handlowy znalazł się po jego lewej stronie. Rozważmy najpierw sytuację deficytu handlowego, a następnie nadwyżki.

Analiza zmienności bilansu handlowego przy założeniu ceteris paribus

Równość krajowych oszczędności i inwestycji określa także sposób analizy wpływu poszczególnych czynników wpływających na wysokość deficytu w bilansie handlowym. Rozpocznijmy od formuły równania, w której oszczędności i inwestycje krajowe znajdują się po jego lewej stronie, a deficyt handlowy po prawej:

Krótkookresowe zmiany w cyklu koniunkturalnym i bilansie handlowym

W krótkim okresie to, czy gospodarka znajduje się w recesji, czy w okresie ożywienia, może determinować ewentualny brak równowagi w bilansie handlowym. Recesja zazwyczaj powoduje zmniejszenie deficytu lub zwiększenie nadwyżki, zaś szybki wzrost gospodarczy zwykle zwiększa deficyt lub zmniejsza nadwyżkę.

Czy deficyt handlowy ma jakieś zalety?

Różnica między saldem bilansu handlowego a poziomem wymiany handlowej

Końcowe refleksje na temat bilansów handlowych

Tak jak deficyty salda bilansu handlowego mogą być dla gospodarki zarówno korzystne, jak i niekorzystne, tak też nadwyżki bywają dla niej dobrym lub złym sygnałem. Co więcej, także zerowy bilans handlowy – co po prostu oznacza, że dany kraj nie jest ani pożyczkobiorcą, ani pożyczkodawcą netto w gospodarce międzynarodowej – może sprzyjać rozwojowi gospodarczemu albo oddziaływać nań negatywnie. Najważniejszą kwestią pozostaje bowiem nie to, czy kraj pożycza pieniądze z zagranicy (deficyt), czy też udziela pożyczek na rynku międzynarodowym (nadwyżka), ale pytanie o to, czy biorąc pod uwagę określoną kondycję danej gospodarki, należy pożyczki zaciągać, czy raczej ich udzielać.

Makroekonomiczne krzywe popytu i podaży

Wprowadzenie do rozdziału

Popyt i podaż z perspektywy makroekonomicznej

Prawo rynków Saya i ekonomia podażowa

Ekonomiści, którzy kładą nacisk na stronę podażową w kształtowaniu wielkości produkcji, często odwołują się do prac słynnego francuskiego ekonomisty z początku XIX w. Jeana-Baptiste'a Saya (1767–1832). Prawo rynków Saya (Say's law) można sprowadzić do słów: „podaż kreuje popyt na samą siebie”. Żeby być precyzyjnym – Say w swoich pismach tak naprawdę jednoznacznie nigdy tego prawa nie sformułował. Stwierdzenie to jest pewnym uproszczeniem jego poglądów, niemniej dobrze oddaje sposób myślenia tego ekonomisty.

Prawo rynków Keynesa i ekonomia popytowa

Alternatywą dla prawa Saya, które podkreśla kluczową rolę strony podażowej, jest prawo rynków Keynesa (Keynes' law), które można wyrazić za pomocą twierdzenia, że to „globalny popyt stymuluje globalną podaż produktów”. Podobnie jak to było w przypadku Jeana-Baptiste’a Saya, John Maynard Keynes nigdy nie sformułował swojego prawa dokładnie w taki właśnie sposób, niemniej powyższa formuła trafnie oddaje jego pogląd na tę kwestię.

Łączne ujęcie strony popytowej i podażowej w gospodarce

Prawo rynków Saya, uwypuklające znaczenie podaży globalnej, i prawo rynków Keynesa, podkreślające kluczową rolę popytu w krótkim okresie, pozwalają na sformułowanie dwóch wniosków. Po pierwsze, analiza gospodarki skoncentrowana wyłącznie na stronie podażowej lub wyłącznie na popycie globalnym będzie niekompletna, a zatem niezbędne jest ujęcie uwzględniające to, co się dzieje z oboma tymi parametrami. Po drugie, ponieważ prawo Keynesa dotyczy krótkiego okresu, a prawo Saya długiego, charakter relacji (substytucyjna lub komplementarna) pomiędzy trzema podstawowymi celami polityki gospodarczej (szybki i trwały wzrost gospodarczy, niskie bezrobocie i niska inflacja) w krótkim i długim okresie mogą być różne.

Model popytu globalnego i podaży globalnej (AD-AS)

Krzywa podaży globalnej i poziom potencjalnego PKB

Przedsiębiorstwa podejmują decyzje o wielkości produkcji na podstawie oczekiwanych zysków. Zysk zaś zależy między innymi od ceny sprzedawanego produktu oraz kosztu zakupu czynników wytwórczych, takich jak praca, kapitał i surowce wykorzystywane do produkcji (różnicy pomiędzy utargiem i kosztem). Podaż globalna (podaż zagregowana, AS) (ang. aggregate supply (AS)) przedstawia łączny wolumen produkcji i sprzedaży dóbr i usług w danej gospodarce (tj. poziom realnego PKB). Krzywa podaży globalnej (krzywa AS) (aggregate supply (AS) curve) ilustruje łączną wielkość produkcji, jaką przedsiębiorstwa będą wytwarzać i sprzedawać przy każdym poziomie cen w gospodarce.

Krzywa popytu globalnego

Popyt globalny (popyt zagregowany, AD) (ang. aggregate demand (AD)) ilustruje poziom wydatków na krajowe dobra i usługi. (Mówiąc precyzyjniej, AD ekonomiści nazywają całkowitymi planowanymi wydatkami. Wyjaśnimy to dokładniej w Załączniku B ([link]). Na razie popyt globalny traktuj po prostu jako całkowite wydatki). Popyt globalny składa się z czterech składników: konsumpcji, inwestycji, wydatków państwa na dobra i usługi oraz eksportu netto (eksportu pomniejszonego o import). Popyt globalny zależy od wielu czynników. Jednym z nich jest poziom cen – pamiętaj tylko, że poziom cen jest wyrażony w postaci wskaźnika, np. deflatora PKB, mierzącego przeciętną cenę wszystkich kupowanych dóbr i usług. Krzywa popytu globalnego (krzywa AD) (ang. aggregate demand (AD) curve) ilustruje całkowite wydatki na dobra i usługi wytworzone na terenie danego kraju przy każdym poziomie cen.

Równowaga w modelu AD-AS

Punkt przecięcia krzywych popytu globalnego i podaży globalnej wyznacza wielkość realnego PKB i poziom cen w stanie równowagi makroekonomicznej. Przy stosunkowo niskich cenach przedsiębiorstwa mają niewielką motywację do zwiększania wolumenu produkcji, chociaż konsumenci byliby skłonni do zakupu większej ilości dóbr i usług. Wraz ze wzrostem cen podaż globalna rośnie, a globalny popyt maleje, aż do osiągnięcia punktu równowagi.

Krótko- i długookresowe krzywe podaży globalnej (SAS i LAS)

W ramce „Poznaj szczegóły” zatytułowanej „Dlaczego krzywa AS przecina linię wyznaczającą poziom potencjalnego PKB?” wprowadziliśmy rozróżnienie pomiędzy krótkookresowymi zmianami podaży globalnej, które można zilustrować przesuwaniem się wzdłuż wykresu krzywej AS, a długookresowym poziomem zagregowanej podaży, reprezentowanym przez pionową linię wyznaczającą wartość potencjalnego PKB (która oczywiście również może się przesuwać w prawo lub w lewo, wraz ze zmianami potencjału danej gospodarki, np. wzrostem liczby ludności w wyniku migracji). W krótkim okresie jeśli popyt jest zbyt niski (lub zbyt wysoki), przedsiębiorstwa mogą wytwarzać mniej (lub więcej), niż wynosi produkcja potencjalna. Jednak w długim okresie firmy nie mogą w trwały sposób przekroczyć poziomu produkcji potencjalnej (jak długo bylibyśmy w stanie pracować w każdy weekend i na trzecią zmianę, o ile nie uzasadniałyby tego absolutnie ekstraordynaryjne okoliczności, np. konflikt zbrojny?). Właśnie z tego powodu krzywą AS o dodatnim nachyleniu możemy traktować jako krótkookresową krzywą podaży globalnej (SAS) (ang. short run aggregate supply (SAS) curve). Z kolei pionową linię wyznaczającą poziom potencjalnego PKB możemy traktować jako długookresową krzywą podaży globalnej (LAS) (ang. long run aggregate supply (LAS) curve).

Przesunięcie krzywej podaży globalnej

W jaki sposób wzrost wydajności pracy zmienia położenie krzywej AS

W długim okresie najważniejszym czynnikiem, który wpływa na położenie krzywej AS (przesuwa ją) obok zmian typowo ilościowych, takich jak wzrost liczby ludności, jest wzrost wydajności (produkcyjności) pracy. Parametr ten określa rozmiary produkcji, która może być wytworzona przy danych zasobach pracy. Jedną z miar wydajności pracy jest produkcja na pracownika lub PKB per capita. Znajomość historii gospodarczej krajów uprzemysłowionych pozwala zauważyć, że wydajność pracy cały czas rośnie, co oznacza, że przy niezmienionym zasobie pracy wolumen produkcji nieustannie się zwiększa. Analizując zmiany wydajność pracy np. w Stanach Zjednoczonych, można stwierdzić, że w drugiej połowie XX w. dynamika wzrostu realnego PKB per capita w tym kraju wynosiła średnio ok. 2–3% rocznie, przy czym w latach 60. i w drugiej połowie lat 90. ub. stulecia była nawet większa. Z kolei w latach 70. tempo wzrostu wydajności pracy spadło poniżej 2% rocznie. Wzrost wydajności pracy przesuwa krzywą AS w prawo (w dół), ponieważ przy zwiększonej produktywności przedsiębiorstwa mogą wyprodukować więcej przy każdym poziomie cen. Panel (a) na [link] przedstawia konsekwencje dwukrotnego skokowego wzrostu wydajności pracy. Krzywa podaży globalnej przesuwa się w prawo, początkowo z położenia SAS0 do SAS1, a następnie do położenia SAS2, co oznacza, że równowaga przesuwa się z punktu E0 do E1 i potem do punktu E2. Zauważ, że w wyniku wzrostu wydajności pracy pracownicy mogą wyprodukować więcej towarów lub tę samą ich ilość szybciej. Tym samym rośnie także poziom potencjalnego PKB, czyli produktu globalnego, który byłby możliwy do wytworzenia przy pełnym zatrudnieniu, co jest zilustrowane jako przesunięcie w prawo krzywej LAS, z położenia LAS0 do LAS1, a następnie LAS2.

W jaki sposób zmiany cen czynników produkcji wpływają na położenie krzywej AS

Wyższe ceny czynników wytwórczych wykorzystywanych w całej gospodarce mogą mieć wpływ na podaż globalną. Przykładem są koszty pracy, ceny surowców (np. ropy naftowej) oraz ceny energii elektrycznej. Wzrost kosztów pozyskania takich nakładów skutkuje przesunięciem krzywej SAS w lewo (w górę), co oznacza, że przy każdym poziomie cen produktów finalnych przedsiębiorstwa będą produkować mniej. Panel (b) [link] przedstawia przesunięcie krzywej podaży globalnej w lewo, z położenia SAS0 do SAS1, co powoduje zmianę punktu równowagi z E0 do E1. Przejście z początkowej równowagi E0 do nowej równowagi E1 prowadzi do szeregu negatywnych skutków: PKB spadnie i gospodarka może znaleźć się w recesji, bezrobocie wzrośnie, ponieważ wolumen produkcji zmniejszy się w stosunku do poziomu potencjalnego, wzrosną także ceny i w gospodarce pojawi się inflacja. Z taką właśnie sytuacją mieliśmy do czynienia w ciągu ostatnich 50 lat w Stanach Zjednoczonych, które doświadczyły recesji w latach 1974–1975, 1980–1982, 1990–1991, 2001 i 2007–2009. Każdy z tych okresów był poprzedzony lub charakteryzował się wzrostem cen ropy naftowej. W latach 70. ub. stulecia takie przesunięcie w lewo krzywej SAS, prowadzące do spadku poziomu produkcji lub gwałtownego zmniejszenia tempa jej wzrostu niemal do zera, co w konsekwencji prowadziło do wzrostu bezrobocia i jednocześnie przyspieszenia inflacji, zostało określone jako stagflacja (ang. stagflation).

Inne szoki podażowe

Krzywa podaży globalnej może się również przesunąć ze względu na gwałtowne zmiany na rynku czynników produkcji, w tym na rynku pracy. Na przykład kilkudniowe przymrozki w maju na terenie całego kraju mogą się negatywnie odbić na produkcji owoców w Polsce, wywołując szok, który przesunie krzywą AS w lewo, ponieważ ilość dostępnych truskawek, jabłek, czereśni itd. gwałtownie spadnie.

Przesunięcie krzywej popytu globalnego

Jak zmiany nastrojów konsumentów i przedsiębiorstw wpływają na położenie krzywej popytu globalnego

Kiedy przewidywania konsumentów dotyczące kondycji gospodarki w przyszłości, określane również jako ich nastrój lub sentyment, poprawiają się, konsumpcja rośnie. Jeśli nie boisz się utraty pracy, a raczej spodziewasz podwyżki swojego wynagrodzenia i awansu, możesz sobie przecież pozwolić na zakup nowego samochodu lub nawet większego domu. Podobnie jeśli analogiczne przewidywania formułowane w sektorze przedsiębiorstw są optymistyczne, firmy zwykle wydają więcej na inwestycje, wierząc, że przyszłe zyski z nich będą wysokie. Przekonanie o wzroście popytu w przyszłości może je skłonić do inwestowania w nowe maszyny, urządzenia lub nawet budowy nowej fabryki. I odwrotnie, jeśli pogarszają się nastroje konsumentów lub przedsiębiorstw, konsumpcja i wydatki inwestycyjne spadają.

Jak polityka państwa wpływa na zmiany położenia krzywej popytu globalnego?

Wydatki państwa na dobra i usługi są jednym ze składników popytu globalnego. A zatem wyższe wydatki państwa powodują przesunięcie krzywej AD w prawo (tak jak na panelu (a) [link]), natomiast mniejsze wydatki państwa przesuwają krzywą AD w lewo (panel (b).

Jak model AD-AS wyjaśnia tempo wzrostu gospodarczego, stopę bezrobocia i zmiany inflacji

Wzrost gospodarczy i recesja w modelu AD-AS

W modelu AD-AS długookresowy wzrost gospodarczy wynikający ze wzrostu produktywności jest reprezentowany przez stopniowe przesuwanie się krzywej podaży globalnej w prawo. Pionowa linia przedstawiająca potencjalny PKB (czyli PKB przy pełnym zatrudnieniu) w miarę upływu czasu również będzie się stopniowo przemieszczać w prawo. Panel (a) [link] pokazuje wzrost gospodarczy w ciągu trzech lat, z krzywą AS przesuwającą się nieznacznie w prawo w każdym roku. Jednak czynniki, które decydują o szybkości długookresowego tempa wzrostu gospodarczego – takie jak inwestycje w kapitał rzeczowy i ludzki oraz technologia – nie są bezpośrednio uwzględnione na wykresie przedstawiającym model AD-AS.

Bezrobocie w modelu AD-AS

W [link] opisaliśmy dwa rodzaje bezrobocia. Krótkookresowe wahania bezrobocia, czyli bezrobocie cykliczne (ang. cyclical unemployment) jest konsekwencją cykli koniunkturalnych – występujących naprzemiennie okresów ekspansji i recesji. W długim okresie (mierzonym dekadami) w Stanach Zjednoczonych, jeśli sytuacja gospodarcza jest relatywnie dobra, stopa bezrobocia zwykle oscyluje wokół 5% +/- 1 punkt procentowy. Z kolei w wielu krajach europejskich w ostatnich dziesięcioleciach nawet w okresach dobrej koniunktury stopa bezrobocia kształtowała się na poziomie ok. 10% lub niewiele niższym. Ten bazowy poziom bezrobocia, który występuje przeciętnie w długim okresie, nazywamy naturalną stopą bezrobocia (natural rate of unemployment). Mamy z nią do czynienia nawet wtedy, gdy rynek pracy pozostaje w równowadze, czyli wszyscy chętni mogą znaleźć zatrudnienie. Poziom naturalnej stopy bezrobocia jest efektem tego, jak dobrze struktury rynku oraz instytucje w gospodarce dopasowują pracowników i pracodawców na rynku pracy, a także czynników demograficznych (liczby pracowników schodzących z rynku pracy i tych, którzy nań wchodzą). To właśnie demografia w dużej mierze zadecydowała o dość szybkim spadku bezrobocia w Polsce na przełomie drugiej i trzeciej dekady XXI w. Naturalna stopa bezrobocia odpowiada potencjalnemu PKB. W różnych krajach wysokości naturalnych stóp bezrobocia mogą się od siebie dość znacznie różnić.

Inflacja w modelu AD-AS

Wysokość inflacji zmienia się w krótkim okresie. Wyższa inflacja występuje zwykle w trakcie ożywienia gospodarczego lub tuż po nim. Najwyższe tempo wzrostu wartości wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI) w gospodarce amerykańskiej w XX w. wystąpiło w czasie gwałtownej poprawy koniunktury po dwu wojnach światowych. I odwrotnie, stopa inflacji na ogół spada podczas recesji. Skrajnym przykładem jest okres Wielkiego Kryzysu, kiedy inflacja przekształciła się w deflację, czyli spadek ogólnego poziomu cen w gospodarce. Również podczas stosunkowo krótkiej recesji w USA w latach 1991-1992 stopa inflacji obniżyła się z 5,4% w 1990 r. do 3,0% w 1992 r. W Polsce, w konsekwencji kryzysu finansowego z lat 2008-2014, również pojawiła się deflacja, jakkolwiek tempo wzrostu gospodarczego w naszym kraju było w ciągu całego tego okresu dodatnie. W niektórych krajach wysoka inflacja utrzymywała się na przestrzeni dekad. Z kolei w Stanach Zjednoczonych od połowy lat 80. XX w. inflacja pozostawała na relatywnie umiarkowanym poziomie 1–5% rocznie. Pytanie o to, jak długo będzie w Polsce trwał okres podwyższonej (sięgającej w szczytowym momencie blisko 20% rocznie) inflacji, zapoczątkowany w 2022 r., pozostaje w kwietniu 2023 r. bez jednoznacznej odpowiedzi.

Znaczenie modelu AD-AS

Makroekonomia analizuje gospodarkę jako całość, co oznacza, że musi wykorzystywać wiele różnych pojęć i koncepcji. Na przykład trzy główne cele gospodarowania w perspektywie makroekonomicznej to: trwały wzrost gospodarczy, niska inflacja i niskie bezrobocie. Z kolei popyt globalny składa się z czterech elementów: konsumpcji, inwestycji, wydatków państwa na dobra i usługi oraz eksportu pomniejszonego o import. Podaż globalna ilustruje dodatnią zależność pomiędzy wyższymi cenami dóbr finalnych i wolumenem produkcji oferowanym przez przedsiębiorstwa. Popyt i podaż globalna mogą się zmienić (ich wykresy mogą się przesuwać) w konsekwencji różnych szoków (zdarzeń i decyzji politycznych), takich jak: zmiany podatków i wydatków, odwrócenie nastrojów konsumenckich, wzrost lub spadek cen kluczowych czynników produkcji (układy scalone, surowce energetyczne takie jak gaz ziemny i ropa naftowa, metale ziem rzadkich!) lub zmiana technologii przekładająca się na poziom produktywności.

Prawa Keynesa i Saya w modelu AD-AS

Model keynesowski

Wprowadzenie do rozdziału

Popyt globalny w modelu keynesowskim

Czynniki determinujące konsumpcję

Konsumpcja to wydatki gospodarstw domowych na dobra i usługi, w tym na dobra trwałego użytku. Te ostatnie to przedmioty, które służą nam w średnim i długim okresie (w perspektywie lat lub nawet dekad), utrzymując pewną wartość. Będą to więc samochody, artykuły RTV AGD, meble, biżuteria, dzieła sztuki itd. Wszystkie inne dobra, takie jak artykuły spożywcze, po skonsumowaniu przestają istnieć. Z kolei usługi to towary, które nie mają materialnej postaci – porada lekarska, wizyta w kinie lub płatne konto w banku itp.

Czynniki determinujące inwestycje

Wydatki na nowe dobra kapitałowe nazywamy wydatkami inwestycyjnymi (ang. investment expenditure). Inwestycje dzielą się na cztery kategorie: środki trwałe przedsiębiorstw (w tym oprogramowanie), obiekty niemieszkalne (np. fabryki, biura i centra handlowe), zmiany stanu zapasów oraz obiekty mieszkalne (domy jednorodzinne, kamienice itp.). Przedsiębiorstwa dokonują pierwszych trzech rodzajów inwestycji, a gospodarstwa domowe – ostatniego.

Czynniki determinujące poziom wydatków państwa na dobra i usługi

Trzecim składnikiem popytu globalnego są wydatki państwa na dobra i usługi (obejmujące zarówno wydatki rządu centralnego, jak i jednostek samorządu terytorialnego). Chociaż zarówno Stany Zjednoczone, jak i Polskę zwykle postrzegamy (i słusznie!) jako gospodarki rynkowe, państwo nadal odgrywa znaczącą rolę w tworzeniu ich popytu globalnego. Na zajęciach z mikroekonomii omawiane było zaangażowanie państwa w zakupy dóbr publicznych i finansowanych ze środków publicznych dóbr prywatnych, takich jak odpowiednio: obrona narodowa, bezpieczeństwo publiczne i infrastruktura transportowa (drogi i linie kolejowe), a także edukacja i opieka zdrowotna.

Czynniki wpływające na eksport netto

Przypomnijmy, że eksport (ang. exports) o sprzedaż za granicę produktów wytworzonych w kraju, a import (ang. imports) to zakup produktów wytworzonych za granicą. Ponieważ popyt globalny definiujemy jako wielkość wydatków na dobra i usługi wyprodukowane w kraju, eksport zwiększa popyt globalny, zaś import należy od tego parametru odjąć.

Najważniejsze elementy modelu keynesowskiego

Sztywność (lepkość) cen i płac

Zdaniem Keynesa ceny i płace nie reagują na wahania popytu globalnego natychmiast. Uważał on, że ceny i płace są „lepkie” (ang. sticky), co utrudnia powrót gospodarki do stanu pełnego zatrudnienia i potencjalnego PKB. Keynes podkreślał jeden szczególny powód, dla którego płace są lepkie: problem koordynacji (ang. coordination argument). Problem koordynacji oznacza, że nawet jeśli większość ludzi byłaby skłonna – przynajmniej hipotetycznie – obniżyć swoje wynagrodzenia w czasach gorszej koniunktury, szczególnie gdyby wszyscy inni zatrudnieni również doświadczyli spadku wynagrodzeń, to jednak gospodarka rynkowa nie dysponuje metodą na wdrożenie planu skoordynowanych obniżek płac. W [link] wskazany został szereg czynników ograniczających elastyczność płac przy próbie ich obniżenia. Większość z nich odnosi się do potencjalnego spadku zaangażowania pracowników i w konsekwencji ich produktywności, które miałyby być następstwem spadku wynagrodzeń.

Dwa keynesowskie założenia w modelu AD-AS

[link] przedstawia sposób funkcjonowania modelu AD-AS, w który wbudowane zostały dwa fundamentalne keynesowskie założenia. Pierwszym z nich jest kluczowa rola popytu globalnego jako czynnika wywołującego recesję, drugim – sztywność cen i płac. Ze względu na lepkość cen i płac makroekonomiczna krzywa podaży globalnej jest bardziej płaska niż mikroekonomiczne krzywe podaży pracy lub konkretnego dobra. Gdy ceny i płace są na tyle lepkie, że w ogóle się nie zmieniają w odpowiedzi na przesunięcia krzywej popytu, krzywa podaży globalnej jest całkowicie płaska (pozioma) dla wszystkich rozmiarów produkcji niższych od potencjalnego poziomu PKB, jak pokazano to na [link]. Konkluzja ta jest jednym z najważniejszych przykładów tzw. makroekonomicznego efektu zewnętrznego (ang. macroeconomic externality), Polega on na tym, że ścieżka dostosowań parametrów makroekonomicznych do różnego rodzaju szoków (zmian) jest nie tylko odmienna, ale z punktu widzenia gospodarki również mniej korzystna od dostosowań na poziomie mikroekonomicznym. Jeśli popyt na dobra lub usługi produkowane przez konkretne przedsiębiorstwo spada, zazwyczaj nie ma ono żadnych problemów, aby obniżyć ceny i tym samym zwiększyć sprzedaż. Jednak jeśli wszystkie przedsiębiorstwa doświadczają spadku popytu na swoje produkty (popyt globalny się zmniejsza), lepkie ceny w całej gospodarce uniemożliwiają dostosowanie się popytu globalnego (co pokazalibyśmy jako ruch wzdłuż krzywej AD w kierunku niższych cen).

Mnożnik wydatków autonomicznych

Kluczową koncepcją w ekonomii keynesowskiej jest mnożnik wydatków autonomicznych (mnożnik wydatków) (ang. expenditure multiplier). Nie chodzi tu jednak o proste stwierdzenie, że poziom wydatków wpływa na wartość PKB. Mnożnik pokazuje, że zmiana wydatków powoduje większą niż proporcjonalna zmianę PKB (wzrost wydatków o jednostkę pieniężną – dolara lub złotego – zwiększa wartość PKB o więcej niż jednego dolara lub złotego). A zatem:

Krzywa Phillipsa

Odkrycie krzywej Phillipsa

W latach 50. XX w. A.W. Phillips, ekonomista z London School of Economics, analizował keynesowski model funkcjonowania gospodarki. Wnioski wypływające z tego podejścia sugerowały, że podczas recesji presja inflacyjna jest niska, ale kiedy poziom produkcji jest równy lub nawet wyższy od potencjalnego, gospodarka staje się bardziej narażona na inflację. Phillips, wiedziony genialną intuicją, prześledził dane obrazujące stopy inflacji i bezrobocia w Wielkiej Brytanii z poprzednich 60 lat i odkrył relację wymienną pomiędzy tymi parametrami. To właśnie ta relacja wymienna (czasami nazywana wyborem typu „coś za coś”) jest znana jako krzywa Phillipsa (ang. Phillips curve). Krzywą Phillipsa w teoretycznym ujęciu przedstawia [link]. Poniższa ramka „Krok po kroku” pokazuje sposób wyznaczenia krzywej Phillipsa dla gospodarki Stanów Zjednoczonych.

Brak stabilności krzywej Phillipsa

W latach 60. XX w. ekonomiści postrzegali krzywą Phillipsa jako element teorii uzasadniający wybór określonej kombinacji polityki gospodarczej (swoistą kartę menu w polityce gospodarczej). Społeczeństwo mogło wybierać między niską inflacją i wysokim bezrobociem, wysoką inflacją i niskim bezrobociem lub wariantami pośrednimi. Państwo mogło wykorzystywać politykę fiskalną i pieniężną, aby przesuwać się w górę lub w dół wzdłuż krzywej Phillipsa, zgodnie z preferencjami obywateli. Jednak na początku lat 70. zdarzyło się coś nieoczekiwanego. Pomimo zastosowania zestawu narzędzi polityki gospodarczej analogicznego do wykorzystywanych wcześniej doszło do zwiększenia zarówno stopy inflacji, jak i bezrobocia (zdarzyło się zatem coś, co było całkowicie sprzeczne z założeniami wbudowanymi w krzywą Phillipsa, czyli wyborem typu „coś za coś”). Jak to się stało? Otóż krzywa Phillipsa przesunęła się w prawo.

Keynesowskie sposoby ograniczania bezrobocia i inflacji

Ekonomia keynesowska dowodzi, że receptą na wyjście z recesji jest ekspansywna polityka fiskalna (ang. expansionary fiscal policy), czyli obniżenie podatków w celu pobudzenia konsumpcji i inwestycji lub bezpośredni wzrost wydatków państwa, co przesunie krzywą popytu globalnego w prawo. Na przykład, jeśli początkową krzywą popytu globalnego jest ADr na [link], to gospodarka znajduje się w recesji, a właściwą polityką państwa będzie przesunięcie krzywej popytu globalnego w prawo, z położenia ADr do ADf, co umożliwi gospodarce osiągnięcie poziomu potencjalnego PKB i pełne zatrudnienie.

Funkcjonowanie rynku z perspektywy keynesowskiej

Model neoklasyczny

Wprowadzenie do rozdziału

Podstawy podejścia neoklasycznego

Znaczenie poziomu potencjalnego PKB w długim okresie

W długim okresie wielkość produkcji jest równa potencjalnemu PKB. Termin „potencjalny PKB” oznacza poziom produkcji osiągnięty przy pełnym wykorzystaniu wszystkich dostępnych czynników wytwórczych (ziemi, pracy, kapitału, a także np. przedsiębiorczości obywateli). Chociaż stopa bezrobocia na makroekonomicznym rynku pracy nigdy nie będzie zerowa (jeśli nie potrafisz wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje, cofnij się do [link]), pełne zatrudnienie oznacza zerowe bezrobocie cykliczne. Pamiętając o tym, że pewien niewielki poziom bezrobocia frykcyjnego i strukturalnego w gospodarce rynkowej jest obecny zawsze, przyjmujemy, że naturalna stopa bezrobocia, czyli stan pełnego zatrudnienia, pojawia się w gospodarce wraz z likwidacją bezrobocia cyklicznego.

Rola giętkich cen

Jak wygląda proces dostosowań gospodarki do potencjalnego PKB w długim okresie? Co się dzieje, gdy popyt globalny rośnie lub maleje? Zdaniem ekonomistów nawet jeśli ceny i płace w krótkim okresie są „lepkie” lub zmieniają się relatywnie powoli, w długim okresie stają się giętkie. Aby lepiej to zrozumieć, prześledźmy związek między równowagą krótko- i długookresową.

Jak szybkie jest tempo dostosowań w gospodarce?

Ile czasu potrzeba, aby ceny i płace się dostosowały, a gospodarka powróciła do potencjalnego PKB? Kwestia ta budzi wśród ekonomistów niezwykle silne kontrowersje. Ekonomiści keynesowscy argumentują, że jeśli przejście gospodarki ze stanu recesji do poziomu potencjalnego PKB zajmuje bardzo dużo czasu, to teoria neoklasyczna w gruncie rzeczy nie ma żadnych praktycznych implikacji i tym samym nie nadaje się do tworzenia podstaw polityki gospodarczej. W odpowiedzi na pamiętne słowa Johna Maynarda Keynesa: „w długim okresie i tak wszyscy będziemy martwi” ekonomiści neoklasyczni dowodzą, że nawet jeśli dostosowanie potrwa, powiedzmy, dziesięć lat, model neoklasyczny i tak pozostaje kluczowy dla zrozumienia gospodarki.

Wpływ podejścia neoklasycznego na politykę fiskalną i pieniężną

Krzywa Phillipsa w ujęciu neoklasycznym

W [link] omówiliśmy krzywą Phillipsa (ang. Phillips curve) i wyjaśniliśmy, w jaki sposób wyprowadza się ją z krzywej podaży globalnej. Krótkookresowa krzywa podaży globalnej o nachyleniu dodatnim implikuje ujemnie nachyloną krzywą Phillipsa. W krótkim okresie istnieje zatem relacja wymienna między inflacją a bezrobociem. Natomiast neoklasyczna długookresowa krzywa podaży globalnej implikuje pionową krzywą Phillipsa, co wskazuje na brak długookresowego związku między inflacją a bezrobociem. Panel (a) [link] przedstawia pionową krzywą AS oraz trzy krzywe popytu globalnego, co skutkuje trzema różnymi stanami równowagi przy trzech różnych poziomach cen. W każdym punkcie na pionowej krzywej AS potencjalny PKB i stopa bezrobocia są takie same. Załóżmy, że dla tej gospodarki naturalna stopa bezrobocia wynosi 5%. W rezultacie długookresowa krzywa Phillipsa na panelu (b) jest pionowa. Odpowiada jej stopa bezrobocia 5% przy dowolnym poziomie inflacji. Przeczytaj ramkę „Krok po kroku”, aby uzyskać dodatkowe informacje na temat interpretacji stóp inflacji i bezrobocia.

Stopy inflacji i bezrobocia

Jak wyjaśniliśmy w [link], ekonomiści dzielą bezrobocie na dwie kategorie: bezrobocie cykliczne i bezrobocie naturalne. Bezrobocie naturalne jest sumą bezrobocia frykcyjnego i strukturalnego. Bezrobocie cykliczne wynika z istnienia cykli koniunkturalnych (czyli wahań rzeczywistej produkcji wokół poziomu potencjalnego) i pojawia się, gdy gospodarka produkuje poniżej potencjalnego PKB, co nie tworzy dostatecznych bodźców, aby pracodawcy zatrudniali wszystkie osoby zainteresowane podjęciem pracy. Gdy produkcja znajduje się na poziomie potencjalnym, bezrobocie cykliczne nie występuje. Ze względu na dynamikę rynku pracy, na którym zawsze ktoś wchodzi na rynek, a ktoś inny go opuszcza, stopa bezrobocia nigdy nie spada do zera, nawet jeśli gospodarka produkuje na poziomie równym lub wyższym od potencjalnego PKB. Chyba najlepszym wynikiem, jakiego możemy oczekiwać od rynku pracy, jest zrównanie liczby wolnych miejsc pracy z liczbą osób poszukujących zatrudnienia. Wiemy, że poszukiwanie pracy jest procesem czasochłonnym, gdyż musi minąć pewien okres, aby pracownicy i pracodawcy oferujący i poszukujący analogicznych kwalifikacji natrafili na siebie. Czas konieczny na znalezienie odpowiedniego miejsca pracy (niezbędnego pracownika) prowadzi do powstania bezrobocia frykcyjnego. Większość ekonomistów nie uważa bezrobocia frykcyjnego za coś złego. W końcu zawsze znajdą się pracownicy, którzy są bezrobotni, bo akurat poszukują pracy lepiej dopasowanej do ich umiejętności lub po prostu lepiej wynagradzanej. Cały czas istnieją również pracodawcy, którzy mają wolne stanowiska pracy, gdyż szukają pracowników o lepszych kwalifikacjach do wykonywania danego zajęcia. Idealnie byłoby, gdyby czas poszukiwań na rynku pracy był bardzo krótki, ale nawet wtedy, gdy gospodarka bardzo szybko rośnie, pewien poziom bezrobocia naturalnego jest nieunikniony i wyraża go właśnie naturalna stopa bezrobocia.

Walka z recesją czy pobudzanie długookresowego wzrostu gospodarczego?

Ekonomiści neoklasyczni uważają, że gospodarka zawsze nieuchronnie wychodzi z recesji lub zaczyna się ponownie kurczyć po okresie ekspansji, ponieważ ceny i płace są elastyczne i dostosowują się w górę lub w dół, aby przywrócić poziom potencjalnego PKB. Stąd kwestią kluczową dla neoklasyków jest pobudzanie wzrostu potencjalnego PKB. Wiemy, że wzrost gospodarczy ostatecznie zależy od tempa wzrostu produktywności czynników wytwórczych w długim okresie. Produktywność jest mierzona wartością produktów finalnych, których powstanie jest konsekwencją wykorzystania określonego wolumenu nakładów. Produktywność gospodarki USA wzrastała w XX w. średnio o ok. 2% rocznie. Oznacza to, że w każdym kolejnym roku dzięki tej samej ilości nakładów można było wyprodukować o 2% więcej towarów niż w okresie poprzednim. Wiemy również, że wzrost produktywności jest bardzo zróżnicowany w krótkim okresie ze względu na czynniki cykliczne, chociaż w długim okresie również wykazuje pewne wahania. Na przykład w latach 1953–1972 wydajność pracy w USA (mierzona produkcją na godzinę w sektorze przedsiębiorstw) wzrastała w tempie 3,2% rocznie. W latach 1973–1992 dynamika wzrostu wydajności pracy znacznie się obniżyła, do poziomu 1,8% rocznie. Następnie w latach 1993–2010 ponownie lekko przyspieszyła, osiągając 2% rocznie. W ciągu ostatnich kilku lat tempo wzrostu wydajności pracy ponownie spadło poniżej 2%, choć w latach 2019 i 2020 dynamika ponownie wzrosła powyżej 2% rok do roku. Ekonomiści neoklasyczni uważają, że podstawą długookresowego wzrostu produktywności są inwestycje w kapitał ludzki, kapitał rzeczowy i technologię, realizowane w gospodarce rynkowej, która wynagradza działalność innowacyjną. Polityka rządu powinna więc koncentrować się na promowaniu tych czynników.

Neoklasyczne rekomendacje dla polityki gospodarczej – podsumowanie

Ekonomiści neoklasyczni nie wierzą w skuteczność polityki skoncentrowanej na popycie globalnym. Uważają natomiast, że stabilne otoczenie gospodarcze z niską stopą inflacji sprzyja wzrostowi gospodarczemu. Podobnie stawki podatkowe powinny być niskie i względnie stałe, tak aby stymulować proces inwestycji w długim okresie. W takim środowisku prywatne podmioty gospodarcze mogą podejmować najlepsze możliwe decyzje, które prowadzą do optymalnych inwestycji w kapitał rzeczowy i ludzki oraz badania i rozwój w celu promowania nowych technologii.

Ekonomia neoklasyczna i ekonomia keynesowska - podsumowanie

[link] przedstawia kluczowe różnice między szkołą neoklasyczną a szkołą keynesowską.

Poszukiwanie równowagi między modelem keynesowskim a neoklasycznym

Pieniądz i system bankowy

Wprowadzenie do rozdziału

Definicja pieniądza i jego funkcji

Barter i podwójna zbieżność zapotrzebowań

Aby zrozumieć źródła użyteczności pieniędzy, zastanówmy się nad tym, jak świat wyglądałby bez nich. W jaki sposób ludzie wymienialiby się swoimi produktami? W gospodarkach bez pieniędzy zazwyczaj funkcjonuje system barterowy. Barter (ang. barter) – dosłowna wymiana jednego dobra lub usługi na inne — w koordynacji handlu w nowoczesnej gospodarce jest nieskuteczny. W gospodarce nieznającej pieniądza wymiana między dwojgiem ludzi wiąże się z koniecznością zaistnienia podwójnej zbieżności zapotrzebowań (ang. double coincidence of wants). A więc sytuacji, w której osoba A, pragnąca jakiegoś dobra, musi nie tylko znaleźć kogoś (osobę B), kto danym dobrem dysponuje, ale będzie również skłonny je wymienić na to, co z kolei może mu zaoferować osoba A. Na przykład jeśli księgowy chce nabyć parę czarnych butów i w zamian ma do zaoferowania usługi księgowe, musi znaleźć kogoś, kto ma takie buty w odpowiednim rozmiarze i na dodatek jest skłonny je wymienić na tego typu usługi. Taka transakcja może być niezwykle trudna, jeśli nie niemożliwa do zorganizowania. Pomyśl o złożoności zawodów we współczesnej gospodarce, z jej szeroko zakrojonym podziałem pracy, który obejmuje tysiące różnych zajęć i będących ich efektem produktów.

Funkcje pieniądza

Pieniądz (wkrótce przejdziemy do jego definicji) rozwiązuje problemy stanowiące immanentną część systemu barterowego. Po pierwsze, służy jako środek wymiany (ang. medium of exchange), co oznacza, że działa jako pośrednik między kupującym a sprzedającym. Zamiast wymieniać usługi księgowe na buty, księgowy sprzedaje swoje usługi za pieniądze, za które następnie kupuje sobie buty. Aby pieniądz mógł służyć jako środek wymiany, podmioty ekonomiczne (ludzie i przedsiębiorstwa) muszą go powszechnie akceptować na rynkach towarów i usług oraz czynników produkcji (rynkach pracy i kapitału).

Pieniądz towarowy a pieniądz symboliczny (fiducjarny)

Pieniądz przybierał różne formy w różnych kulturach. Ludzie używali jako pieniędzy złota, srebra, muszli kauri, papierosów, soli, a nawet ziaren kakaowca. Chociaż na przestrzeni dziejów używaliśmy (a niekiedy wciąż używamy) tych dóbr jako pieniądza towarowego (ang. commodity money), mają one również swoją wartość użytkową (ekonomista powie, że mają swoją użyteczność, niezależną od pełnionej funkcji). Na przykład ludzie od wieków używali kruszcu jako pieniądza, chociaż dzisiaj złoto i srebro cenimy raczej ze względu na inne ich walory. Złoto jest dobrym przewodnikiem elektryczności, dzięki czemu jest szeroko stosowane w przemyśle elektronicznym i lotniczym. Także inne gałęzie przemysłu wykorzystują złoto – np. do produkcji energooszczędnego szkła odblaskowego stosowanego w biurowcach, a także w przemyśle medycznym. Oczywiście złoto ma również dużą wartość ze względu na swój kolor, odporność na utlenianie i kowalność, co ułatwia wytwarzanie z niego biżuterii.

Agregaty pieniężne M1, M2 i M3

Funkcje banków

Banki jako pośrednicy finansowi

Pośrednik to podmiot, który stoi między dwiema stronami jakiegoś procesu (w naszym przypadku będą to najczęściej dwie strony transakcji). Banki są pośrednikami finansowymi (ang. financial intermediary), czyli podmiotami działającymi między oszczędzającymi, którzy deponują w nich pieniądze, a kredytobiorcami, którzy potrzebują kapitału i w związku z tym zaciągają kredyt lub pożyczkę (różnica pomiędzy kredytem i pożyczką została wyłożona w czasie kursu mikroekonomii, na potrzeby niniejszego rozdziału będziemy te produkty – nieco rzeczywistość upraszczając – traktować jako idealne substytuty). Pośrednikami finansowymi są również inne podmioty działające na rynku finansowym, np. firmy ubezpieczeniowe i fundusze emerytalne. Nie będziemy ich jednak uwzględniać w naszej analizie, ponieważ nie są one instytucjami depozytowymi (ang. depository institutions), czyli nie przyjmują depozytów pieniężnych, które mogłyby zostać wykorzystane do udzielania pożyczek. Wszystkie zdeponowane środki pieniężne łączą się w jedną wielką pulę, którą banki wykorzystują do pożyczania kapitału. [link] przedstawia pozycję banków jako pośredników finansowych, do których napływają depozyty, zaś wypływają kredyty. Udzielając przedsiębiorstwom pożyczek, banki będą starały się kierować kapitał finansowy do firm w dobrej kondycji, dających większe gwarancje spłaty kapitału, a nie do przedsiębiorstw, które ponoszą straty bądź balansują na krawędzi rentowności i mogą zbankrutować, nie regulując wszystkich swoich zobowiązań.

Bilans banku

Bilans (ang. balance sheet) jest dokumentem księgowym zawierającym zestawienie aktywów i pasywów w pewnym punkcie w czasie (w Polsce najczęściej na koniec roku kalendarzowego). Aktywa (ang. asset) to coś, co przedsiębiorstwo posiada, co ma swoją wartość i może służyć do wytworzenia lub sprzedaży dóbr i usług, będących przecież głównym celem każdej firmy. Na przykład dzięki flocie aut ciężarowych można transportować towary na zlecenie i w ten sposób zarabiać pieniądze. Pasywa (ang. liability), czyli zobowiązania, to dług lub to, co firma jest komuś winna. Jeśli część lub wszystkie samochody ciężarowe posiadane przez konkretne przedsiębiorstwo transportowe zostały zakupione na kredyt, to ciężarówki są składnikiem aktywów, zaś wartość zaciągniętego kredytu zapiszemy po stronie zobowiązań firmy, czyli pasywów. Wartość netto (ang. net worth) to wartość aktywów pomniejszona o kwotę zadłużenia (zobowiązania). Bilans banku tworzony jest na podobnych zasadach. Wartość netto banku to kapitał banku (ang. bank capital). Aktywami banku są: gotówka przechowywana we własnych skarbcach, środki utrzymywane w Narodowym Banku Polskim (zwane rezerwami), pożyczki i kredyty udzielane klientom oraz zakupione papiery wartościowe emitowane przez inne podmioty.

Jak banki bankrutują

Dobrze zarządzany bank zawsze uwzględnia ryzyko, że pewien niewielki odsetek pożyczkobiorców nie spłaci swoich pożyczek na czas lub nie spłaci ich wcale. I uwzględnia to ryzyko w swojej strategii. Pamiętaj, że planując koszty działalności banku, zawsze należy zakładać pewien odsetek niespłacanych kredytów. Wartość kredytów i pożyczek uwzględniona w bilansie banku bierze pod uwagę to ryzyko, ponieważ nawet pomimo najstaranniej prowadzonej procedury selekcyjnej zawsze pewien odsetek klientów – również nie ze swojej winy – nie będzie w stanie spłacić zaciągniętych zobowiązań. Jednak nawet gdy bank spodziewa się określonej liczby niespłacanych kredytów w swoim portfelu, może stanąć w obliczu problemów, jeśli pomyli się w swoich szacunkach, a odsetek niespłaconych kredytów będzie znacznie większy, niż oczekiwano, co może się zdarzyć np. w czasie niespodziewanej recesji wywołanej pandemią. Jeśli takie zagrożenie się ziści, Bezpieczny Bank z [link] będzie musiał się zmierzyć z gwałtownym wzrostem odsetka niespłacanych kredytów, co doprowadzi do spadku wartości tej pozycji aktywów z 5 mln do 3 mln zł i tym samym ujemnej wartości netto Bezpiecznego Banku.

Jak banki kreują pieniądz

Proces kreacji pieniądza przez jeden bank

Zacznijmy od hipotetycznego podmiotu o nazwie Bank Wyjątkowy, który ma depozyty o wartości 10 mln zł. Jego bilans w sytuacji, w której wszystkie depozyty są przechowywane w formie gotówki w skarbcu, jest przedstawiony na [link]. Na tym etapie Bank Wyjątkowy po prostu przechowuje pieniądze depozytariuszy i nie wykorzystuje ich do udzielania jakichkolwiek pożyczek czy kredytów (można powiedzieć, że jest nie tyle bankiem, co wielką skrytką depozytową). W tym uproszczonym przykładzie Bank Wyjątkowy nie uzyskuje żadnych dochodów z tytułu odsetek od udzielonych pożyczek i nie wypłaca depozytariuszom oprocentowania (aby pokryć koszty działalności, zapewne pobiera od nich opłatę za przechowywanie środków).

Mnożnik kreacji pieniądza i system bankowy z wieloma podmiotami

W systemie bankowym, w ramach którego funkcjonuje wiele podmiotów, Bank Wyjątkowy zamienił swoją nadwyżkę rezerwy (stanowiła ona bowiem 100% wartości złożonych depozytów, zaś bank centralny wymaga od banków komercyjnych rezerwy w wysokości 10% depozytów) na pożyczkę dla firmy Janek Autonaprawy, która została przetransferowana do Pierwszego Banku Krajowego. Również ten bank miał nadwyżkę rezerwy gotówkowej w stosunku do wartości depozytów, w związku z czym zamienia ją na pożyczkę udzieloną firmie Jacek Uczciwy Autohandel, która z kolei została przelana na konto w Drugim Banku Krajowym. Ten również będzie miał nadwyżkę rezerwy w stosunku do wartości depozytów, więc zapewne także będzie starał się udzielić kredytu lub pożyczki przedsiębiorstwom lub gospodarstwom domowym. Jeśli wszystkie banki będą się sukcesywnie i konsekwentnie pozbywać swojej nadwyżki rezerw gotówkowych, podaż pieniądza znacznie wzrośnie. W systemie z wieloma bankami całkowitą zdolność systemu bankowego do kreacji pieniądza określa mnożnik kreacji pieniądza. Jest to formuła matematyczna pozwalająca na obliczenie tego, ile pieniądza da się wykreować dzięki jednostce monetarnej powiększającej depozyty przy danym poziomie rezerw gotówkowych.

Ograniczenia skuteczności mnożnika kreacji pieniądza

Wartość mnożnika kreacji pieniądza będzie zależała od minimalnej wysokości rezerw, które narzuca bank centralny. Oczywiście każdy bank może utrzymywać rezerwy gotówkowe, które są wyższe od minimalnego poziomu. Banki mogą zdecydować się na zróżnicowanie wielkości i struktury posiadanych rezerw z dwóch powodów: warunków makroekonomicznych i regulacji rządowych. Gdy gospodarka znajduje się w recesji, banki prawdopodobnie będą utrzymywać wyższe rezerwy, ponieważ obawiają się, że klienci częściej nie będą w stanie spłacać swoich zobowiązań wobec nich. Bank centralny może również podnieść lub obniżyć minimalny poziom rezerw utrzymywanych przez banki, co wpływa na podaż pieniądza w gospodarce. Zostanie to dokładniej omówione w [link].

Pieniądze i banki – korzyści i zagrożenia

Pieniądz i banki to wynalazki społeczne, które pomagają funkcjonować nowoczesnej gospodarce. W porównaniu z alternatywą, jaką jest barter, pieniądze znacznie ułatwiają wymianę towarów, pozyskiwanie czynników produkcji i działanie rynków finansowych. Sektor bankowy sprawia, że pieniądz jest jeszcze bardziej efektywnym narzędziem usprawniającym funkcjonowanie rynków. Co więcej, proces udzielania przez banki pożyczek na rynkach finansowych jest ściśle powiązany z kreacją pieniądza.

Bank centralny i polityka monetarna

Wprowadzenie do rozdziału

Zadania banku centralnego

Jakie są zadania banku centralnego?

Banki centralne na świecie prowadzą zazwyczaj swoje działania w następujących obszarach:

Nadzór bankowy

Gdy nadzór bankowy działa efektywnie, większość banków przez długi czas pozostaje w dobrej kondycji finansowej. Jeśli urzędnicy nadzoru bankowego stwierdzą, że jakiś bank ma niską lub ujemną wartość netto lub udziela zbyt dużo ryzykownych kredytów, mogą zażądać od niego zmiany postępowania, a w skrajnych przypadkach nawet zmusić właścicieli do wstrzymania działalności lub sprzedaży swoich aktywów innemu bankowi, pozostającemu w dobrej kondycji finansowej.

Panika na rynkach finansowych

W XIX w. i w ciągu kilku pierwszych dekad wieku XX (np. w czasie Wielkiego Kryzysu) lokowanie pieniędzy w banku mogło być niezwykle stresujące. Wyobraź sobie, że wartość netto twojego banku stała się ujemna, a więc jego aktywa nie wystarczały na pokrycie zobowiązań. W tej sytuacji klienci, którzy zjawiali się w banku jako pierwsi, odzyskiwali całe swoje depozyty, zaś ci, którzy się nieco spóźnili, tracili wszystkie zdeponowane tam pieniądze. Masowe decyzje depozytariuszy o wypłacie środków z banku lub banków (często niemające żadnego racjonalnego uzasadnienia i wynikające z niesprawdzonych pogłosek lub plotek) nazywamy paniką na rynkach finansowych (lub „runem” na banki) (ang. bank run). W filmie „To wspaniałe życie” *(*It’s a Wonderful Life*)* z 1946 r. dyrektor banku grany przez Jamesa Stewarta staje twarzą w twarz z tłumem zaniepokojonych depozytariuszy, którzy chcą wypłacić swoje pieniądze, ale udaje mu się rozwiać ich obawy, pozwalając niektórym wycofać część depozytów dzięki prywatnym środkom, które miał przeznaczyć na swój miesiąc miodowy.

Ubezpieczenie depozytów i ostatnia instancja kredytowa

Aby chronić się przed paniką na rynkach finansowych, banki centralne wykorzystują dwie strategie: ubezpieczenie depozytów (ang. deposit insurance) i tworzenie podmiotów będących kredytodawcą ostatniej instancji (ostatnią instancją kredytową) (ang. lender of last resort). Instytucją gwarantującą depozyty banków w Polsce, a także pełniącą funkcję ostatniej instancji kredytowej, jest Bankowy Fundusz Gwarancyjny (BFG). Zgodnie z ustawą regulującą działalność tego podmiotu z 10 czerwca 2016 r. depozyty, których równowartość w złotych nie przekracza 100 tys. euro, są gwarantowane w pełnej wysokości (w pewnych specyficznych sytuacjach gwarancje obejmują depozyty o wartości nawet do 200 tys. euro). Podstawowymi źródłami finansowania BFG są obowiązkowe składki kwartalne wnoszone przez banki objęte systemem gwarantowania. W Polsce również NBP pełni rolę kredytodawcy ostatniej instancji poprzez udzielanie kredytu lombardowego bankom komercyjnym. W bankach objętych ubezpieczeniem depozytów paniki zdarzają się już niezwykle rzadko.

Jak bank centralny wprowadza politykę pieniężną

Operacje otwartego rynku

Od początku trzeciej dekady XX w. do 2008 r. najpopularniejszym narzędziem polityki pieniężnej w USA były operacje otwartego rynku (ang. open market operations). Aktywność ta polega na transakcjach kupna i sprzedaży krótkoterminowych papierów wartościowych odbywających się pomiędzy bankiem centralnym a bankami komercyjnymi. Zarówno kupno, jak i sprzedaż są inicjowane przez bank centralny, a przedmiotem tych operacji są głównie rządowe instrumenty dłużne, tj. bony (weksle) skarbowe oraz inne instrumenty, np. bony (weksle) komercyjne, obligacje komunalne, papiery emitowane przez bank centralny lub waluty obce. Bank centralny dokonuje tych operacji w celu oddziaływania na wielkość rezerw gotówkowych banków komercyjnych, a tym samym na podaż pieniądza. Zarówno dla amerykańskiego Systemu Rezerwy Federalnej, jak i większości banków centralnych operacje otwartego rynku były w ciągu ostatnich kilku dekad najczęściej używanym narzędziem polityki pieniężnej.

Zmiana wymagań dotyczących stopy rezerw obowiązkowych

Trzecim narzędziem prowadzenia polityki pieniężnej jest podnoszenie lub obniżanie przez bank centralny stopy rezerw obowiązkowych (ang. reserve requirement), którą można zdefiniować jako minimalny odsetek wartości depozytów, jakie banki komercyjne są prawnie zobowiązane utrzymywać w formie gotówki w skarbcu lub na depozycie w banku centralnym. Jeśli banki są zobligowane do utrzymywania większej kwoty rezerw, mają mniej środków, które mogą pożyczyć gospodarstwom domowym i przedsiębiorstwom. Jeśli stopa rezerw obowiązkowych maleje, będą one dysponować większymi środkami umożliwiającymi udzielanie pożyczek.

Wpływ polityki pieniężnej na sytuację w gospodarce

Wpływ polityki pieniężnej na stopy procentowe

Rozważmy model rynku opisujący podaż i popyt na pożyczki udzielane przez banki komercyjne, przedstawiony na [link]. Pierwotna równowaga (E0) występuje przy stopie procentowej równej 8% i wartości udzielonych (zaciągniętych) pożyczek równej 10 mld zł. Ekspansywna polityka pieniężna przesunie podaż funduszy pożyczkowych w prawo (z pierwotnego położenia S0 do S1). Doprowadzi to do ukształtowania się nowej równowagi (w punkcie E1), przy niższej stopie procentowej (6%) i wartości pożyczek równej 14 mld zł. I odwrotnie, restrykcyjna polityka pieniężna przesunie podaż funduszy pożyczkowych w lewo (z pierwotnego położenia S0 do S2). Tym razem równowaga wystąpi w punkcie E2, przy wyższym poziomie stóp procentowych (10%) i niższej wartości udzielonych pożyczek (8 mld zł).

Wpływ polityki pieniężnej na zagregowany (globalny) popyt

Polityka pieniężna wpływa na rynkowe stopy procentowe i dostępną ilość funduszy pożyczkowych oferowanych przez sektor bankowy, co z kolei przekłada się na wolumen zagregowanego popytu. Restrykcyjna polityka pieniężna, która prowadzi do wyższych stóp procentowych i zmniejszonej ilości funduszy pożyczkowych, będzie miała negatywny wpływ na dwa składniki popytu globalnego – inwestycje i konsumpcję. Inwestycje dokonywane przez przedsiębiorstwa zmniejszą się, ponieważ pożyczki dla firm staną się droższe. Jeśli określona inwestycja (np. zakup nowej linii produkcyjnej lub ciężarówki) przyniesie w ciągu roku 8% zwrotu, to po wzroście stopy procentowej obciążającej ewentualną pożyczkę do poziomu 10% wydatkowanie środków na ten projekt stanie się nieopłacalne (środki pozyskane dzięki dokonanej inwestycji nie pozwolą na spłatę zaciągniętej pożyczki). Z kolei przedsiębiorstwa, które dysponują środkami własnymi, z pewnością zauważą, że przy wyższych stopach procentowych relatywnie bardziej atrakcyjny jest zakup papierów wartościowych lub po prostu założenie depozytu niż pozyskanie środków trwałych służących zwiększeniu potencjału produkcyjnego. Wyższe stopy procentowe zniechęcą również gospodarstwa domowe do zakupu dóbr trwałego użytku, ponieważ wzrost oprocentowania podniesie koszt nabycia domu lub samochodu. W krańcowych przypadkach wzrost stopy procentowej może oznaczać również utratę zdolności kredytowej dla części gospodarstw domowych (wysokość miesięcznej raty kapitałowej powiększonej o odsetki będzie wyższa niż ich miesięczne dochody, które mogą przeznaczyć na jej spłatę). I odwrotnie, ekspansywna polityka pieniężna, prowadząca do niższych stóp procentowych i większej ilości funduszy pożyczkowych, będzie zwiększała inwestycje przedsiębiorstw i konsumpcję gospodarstw domowych.

Działania Rezerwy Federalnej w czasie ostatnich 50 lat

Przyjrzyjmy się polityce pieniężnej prowadzonej przez System Rezerwy Federalnej w okresie ostatnich 50 lat, tj. od początku lat 70. XX w. aż do roku 2020, aby zrozumieć, w jaki sposób amerykański bank centralny za pomocą operacji otwartego rynku wpływał na wysokość stóp procentowych.

Luzowanie ilościowe

Najskuteczniejszy i w związku z tym najczęściej wykorzystywany tradycyjny instrument polityki pieniężnej – operacje otwartego rynku – działa poprzez zwiększanie lub zmniejszanie podaży pieniądza w sposób, który wpływa na stopy procentowe w gospodarce. Jednak pod koniec roku 2008, gdy Stany Zjednoczone zmagały się z recesją, System Rezerwy Federalnej obniżył już w ten sposób stopy procentowe do poziomu bliskiego zeru. Ponieważ recesja wciąż trwała, FED zdecydował się na wykorzystanie innowacyjnego narzędzia wpływu na stopy procentowe w gospodarce, znanego jako luzowanie ilościowe (QE) (ang. Quantitative Easing). Polega ono na kupowaniu przez bank centralny długoterminowych publicznych i prywatnych papierów wartościowych (zarówno tych zabezpieczonych hipoteką, jak i przede wszystkim obligacji skarbowych) w celu zwiększenia podaży funduszy pożyczkowych i pobudzenia zagregowanego popytu.

Pułapki polityki pieniężnej

Poziom rezerw gotówkowych

Banki komercyjne są zobowiązane do utrzymywania minimalnej stopy rezerw, którą ustala bank centralny, ale żadne przepisy nie zabraniają im utrzymywania dodatkowych rezerw (ang. excess reserves) przekraczających prawnie określony limit. Na przykład podczas recesji banki mogą wstrzymywać się z udzielaniem pożyczek, obawiając się, że gdy gospodarka się skurczy, duża część osób, które zaciągnęły pożyczki w przeszłości, nie będzie w stanie ich terminowo (lub w ogóle) spłacić. Przewidując taki niekorzystny scenariusz, zwiększają ilość gotówki w skarbcach na wypadek, gdyby przestała ona regularnie spływać.

Nieprzewidywalne zmiany szybkości obiegu pieniądza

Szybkość obiegu pieniądza (ang. velocity) to termin, którym ekonomiści określają tempo, w jakim pieniądz krąży w gospodarce. Definiujemy ten parametr w zakresie jednego roku i opisujemy następującym wzorem:

Bezrobocie a inflacja

Gdyby przeprowadzić ankietę wśród przedstawicieli banków centralnych i zapytać, co ich zdaniem powinno być głównym zadaniem polityki pieniężnej, zdecydowanie najpopularniejszą odpowiedzią byłaby walka z inflacją. Większość banków centralnych stoi na stanowisku, że model neoklasyczny dobrze opisuje sposób zachowania gospodarki w perspektywie średnio- i długoterminowej. Pamiętaj, że w tym modelu krzywą zagregowanej podaży wykreślamy jako linię pionową przebiegającą na poziomie potencjalnego PKB, tak jak to zostało przedstawione na [link]. Poziom potencjalnego PKB, jak również właściwa dla niego naturalna stopa bezrobocia są zdeterminowane przez zasób i produktywność czynników produkcji w danej gospodarce. Jeśli pierwotny poziom zagregowanego popytu wynosi AD0, zaś gospodarka wytwarza wolumen produkcji równy potencjalnemu PKB, to ekspansywna polityka pieniężna, która w krótkim okresie przesuwa krzywą globalnego popytu do położenia AD1, spowoduje jedynie inflacyjny wzrost poziomu cen, ale nie wpłynie na zmienne realne, takie jak PKB i stopa bezrobocia (ekonomiści nazywają to zjawisko neutralnością pieniądza). Tym samym jeśli gospodarka spełnia założenia modelu neoklasycznego, polityka pieniężna jest skutecznym narzędziem wpływania na stopę inflacji i jedynie dzięki utrzymywaniu jej na możliwie niskim poziomie zapewnia stabilne i relatywnie wysokie tempo wzrostu gospodarczego, a także niski poziom bezrobocia. W końcu niska inflacja oznacza, że przedsiębiorstwa dokonujące inwestycji mogą skupić się na determinantach określających jej opłacalność, a nie na szukaniu sposobów ochrony przed rosnącymi kosztami i ryzykiem inflacji. Mogą również z dużą dozą pewności przewidywać wartość przyszłych przychodów i kosztów, co w warunkach wysokiej i zmiennej inflacji jest praktycznie niemożliwe. Innymi słowy, niska inflacja ogranicza ryzyko w działalności gospodarczej i sprzyja wzrostowi wartości inwestycji. W ten sposób utrzymywana w długim okresie niska stopa inflacji przekłada się na wysokie i stabilne tempo wzrostu gospodarczego.

Bańki na rynkach aktywów i cykle lewarowania

Jedną z utrzymujących się od dawna obaw związanych z koncentracją celów banku centralnego na kwestiach inflacji i bezrobocia jest to, że tego typu podejście pomija inne istotne problemy gospodarcze. Na przykład w latach 1994–2000 pojawiła się tzw. bańka dot-comowa, czyli bardzo szybki i w dużej mierze oderwany od czynników fundamentalnych wzrost cen akcji przedsiębiorstw mających w swojej nazwie element „.com”, czyli po angielsku „dot com”. Na nowojorskiej giełdzie papierów wartościowych wartość wskaźnika Dow Jones Industrial, uwzględniającego ceny akcji 30 największych amerykańskich publicznych spółek akcyjnych (jest to indeks giełdy, taki sam jak wykorzystywany w Warszawie WIG), wzrosła blisko trzykrotnie. Natomiast wartość indeksu spółek nowych technologii Nasdaq (jego odpowiednikiem w Warszawie jest TechWIG) – prawie pięciokrotnie. Dość szybko okazało się, że wzrost cen akcji był oparty na czystej spekulacji i nie miał uzasadnienia w wynikach większości podmiotów. Wartość indeksu Dow Jones w 2009 r. była o prawie 20% niższa niż w roku 2000. Z kolei wartość indeksu Nasdaq była w 2009 r. aż o 50% niższa niż dziewięć lat wcześniej. Gwałtowna przecena na giełdzie była jednym z czynników, który przełożył się na recesję z 2001 r. i będący jej konsekwencją wzrost bezrobocia.

Bilans płatniczy i kursy walutowe

Wprowadzenie do rozdziału

Jak działają rynki walutowe

Ogromne rozmiary rynków walutowych

Wielkość obrotów realizowanych na rynkach walutowych może przyprawić o zawrót głowy. Badanie Banku Rozrachunków Międzynarodowych (ang. Bank of International Settlements) z 2013 r. wykazało, że średnie dzienne obroty na rynkach walutowych wyniosły 5,3 bln dol., co czyni rynek walutowy największym rynkiem w gospodarce światowej. Dla porównania, realny PKB Stanów Zjednoczonych w 2013 r. wyniósł 15,8 bln dol.

Strona popytowa i podażowa na rynkach walutowych

Na rynkach walutowych popyt i podaż są ze sobą ściśle powiązane, ponieważ podmiot zgłaszający popyt na określoną walutę musi jednocześnie dostarczać na rynek inną walutę (czyli zapewnić jej podaż) – i odwrotnie. Aby to zrozumieć, warto przyjrzeć się czterem grupom aktywnym na tym rynku: (1) przedsiębiorstwom zaangażowanym w międzynarodowy handel dobrami i usługami; (2) turystom odwiedzającym inne kraje; (3) międzynarodowym inwestorom kupującym na własność (lub współwłasność) zagraniczne przedsiębiorstwa; (4) międzynarodowym inwestorom kupującym papiery wartościowe poświadczające istnienie wierzytelności (czyli głównie obligacje i bony skarbowe). Przeanalizujmy te grupy po kolei.

Uczestnicy rynku walutowego

Rynek walutowy nie kojarzy bezpośrednio podmiotów oferujących daną walutę z podmiotami zgłaszającymi zapotrzebowanie na nią (tak jak to się dzieje np. na rynku nieruchomości). Jeśli Magdalena postanowi opuścić Polskę i wybrać się w podróż do Hiszpanii, nie musi szukać obywatela Hiszpanii, który planuje spędzić wakacje w Polsce, i umawiać się z nim na bezpośrednią wymianę walut. Do tego celu służy rynek walutowy i instytucje finansowe.

Umocnienie (aprecjacja) i osłabienie (deprecjacja) waluty

Kiedy zmieniają się ceny większości dóbr i usług, mówimy, że cena „rośnie” lub „maleje”. W przypadku kursów walutowych terminologia jest inna. Kiedy kurs walutowy rośnie, czyli dana waluta jest wymieniana na więcej jednostek innej waluty, mamy do czynienia z aprecjacją (ang. appreciation) lub wzmocnieniem waluty. Jeśli natomiast kurs walutowy spada, tak że dana waluta jest wymieniana na mniej jednostek innej waluty, jest to deprecjacja (ang. depreciation) lub osłabienie waluty.

Przesunięcia krzywych popytu i podaży na rynkach walutowych

Oczekiwania dotyczące przyszłych kursów walutowych

Do z najważniejszych czynników zwiększających popyt na daną walutę na rynku walutowym należy przekonanie, że jej wartość wkrótce wzrośnie. Jednym z głównych powodów wzrostu podaży danej waluty jest oczekiwanie, że jej wartość wkrótce spadnie. Wyobraź sobie, że wiodąca gazeta biznesowa, taka jak „Wall Street Journal” lub „Financial Times”, publikuje artykuł przewidujący aprecjację meksykańskiego peso. [link] przedstawia prawdopodobne skutki takiego artykułu. Krzywa popytu na meksykańskie peso przesuwa się w prawo, z położenia D0 do D1, ponieważ inwestorzy są bardziej zainteresowani zakupem peso. Jednocześnie krzywa podaży peso przesuwa się w lewo, z położenia S0 do S1, ponieważ inwestorzy są mniej skłonni do sprzedawania posiadanych peso. W rezultacie punkt równowagi przesuwa się z E0 do E1, a kurs równowagi rośnie tym samym z 12 centów/peso do 14 centów/peso.

Stopa zwrotu z inwestycji walutowych a stopa procentowa w gospodarce

Motywacją do inwestycji, zarówno tych krajowych, jak i zagranicznych, jest zysk. Jeśli stopy procentowe, a tym samym stopa zwrotu z inwestycji finansowych, w danym kraju wydają się relatywnie wysokie, będą one przyciągały kapitał z zagranicy. I odwrotnie, jeśli stopy zwrotu w danym kraju wydają się stosunkowo niskie, wówczas kapitał będzie odpływał do innych państw. Zmiany oczekiwanej stopy zwrotu prowadzą do przesunięć krzywych popytu i podaży na rynku walutowym. Załóżmy, że stopy procentowe w USA rosną. Tym samym oczekiwana stopa zwrotu z inwestycji finansowych w Stanach Zjednoczonych również rośnie. W rezultacie więcej inwestorów będzie zgłaszało chęć zakupu dolarów, aby móc nabyć wyżej oprocentowane amerykańskie aktywa, a mniej inwestorów będzie skłonnych sprzedawać dolary na rynku walutowym. Krzywa popytu na dolary przesunie się w prawo, z położenia D0 do D1, a krzywa podaży dolara w lewo – z S0 do S1. Przedstawia to [link]. Nowa równowaga (E1) wystąpi przy kursie wymiany 9 peso za dolara i tej samej liczbie dolarów będących przedmiotem transakcji (8,5 mld dol.). A zatem rosnąca stopa procentowa prowadzi do aprecjacji lub umocnienia się waluty danego kraju, a niższa stopa procentowa w stosunku do innych krajów prowadzi do deprecjacji lub osłabienia waluty. Ponieważ bank centralny może wykorzystywać politykę pieniężną do kształtowania poziomu stóp procentowych, jest on również w stanie wpływać na kursy walutowe. Związek ten omówimy dokładniej w dalszej części niniejszego rozdziału.

Zróżnicowanie stóp inflacji

Jeśli kraj doświadcza stosunkowo wysokiej inflacji w porównaniu z innymi państwami, wówczas siła nabywcza jego waluty maleje, co zwykle zniechęca podmioty aktywne na rynku walutowym do zgłaszania na nią popytu. [link] pokazuje przykład oparty na rzeczywistych danych. W latach 1986–1987 roczna stopa inflacji w Meksyku przekraczała 200%. Inflacja dramatycznie zmniejszyła siłę nabywczą peso. W efekcie kurs peso również spadł. [link] pokazuje, że popyt na peso na rynku walutowym przesunął się z położenia D0 do D1, zaś podaż peso w tym samym okresie przesunęła się z położenia S0 do S1. Kurs walutowy równoważący rynek spadł z poziomu 2,5 centa za peso w początkowym stanie równowagi (E0) do 0,5 centa za peso w nowym stanie równowagi (E1). Liczba peso, które są przedmiotem transakcji, pozostaje dzięki temu na niezmienionym poziomie.

Parytet Siły Nabywczej (PSN)

W dłuższym horyzoncie czasowym kursy walutowe muszą mieć pewien związek z siłą nabywczą waluty w odniesieniu do towarów będących przedmiotem handlu międzynarodowego. Gdyby przy danym poziomie kursu walutowego kupno np. surowców będących przedmiotem handlu międzynarodowego – takich jak ropa, ruda uranu czy gaz ziemny – było znacznie tańsze w jednym kraju niż w innych, przedsiębiorstwa zaczęłyby kupować je taniej w tym właśnie kraju i sprzedawać na wszystkich innych rynkach lokalnych, realizując zysk w zasadzie bez żadnego ryzyka.

Skutki makroekonomiczne zmian kursów walutowych

Kursy walutowe, popyt globalny i podaż globalna

Handel zagraniczny wiąże się zazwyczaj z ponoszeniem kosztów produkcji w jednej walucie przy jednoczesnym uzyskiwaniu przychodów ze sprzedaży w innej. W rezultacie zmiany kursów walutowych mogą mieć ogromny wpływ na eksport i import, a tym samym na popyt globalny w całej gospodarce.

Wahania kursów walutowych

Kursy walutowe mogą ulegać dużym wahaniom w krótkim okresie. Przykładem jest rupia indyjska, której wartość zmieniła się z 39 rupii za dolara w lutym 2008 r. do 51 rupii za dolara w marcu 2009 r., co oznacza spadek rynkowej wartości tej waluty o ponad jedną czwartą. Analizowane przez nas wcześniej przykłady wskazywały na to, że nawet rozwinięte gospodarczo i sąsiadujące ze sobą kraje, takie jak Stany Zjednoczone i Kanada, mogą odnotowywać znaczne zmiany kursów walutowych na przestrzeni kilku lat, czyli relatywnie krótkiego okresu. W przypadku przedsiębiorstw produkujących przede wszystkim towary na eksport lub firm importujących czynniki wytwórcze, a nawet przedsiębiorstw, które same nie są zaangażowane w handel zagraniczny, ale muszą konkurować z firmami prowadzącymi działalność tego typu, gwałtowne wahania kursów walutowych mogą prowadzić do ogromnych zmian wyników finansowych. Bank centralny może spróbować ograniczać silne wahania kursowe i w ten sposób ułatwiać przedsiębiorstwom ich codzienną działalność, w ramach której nacisk kładziony byłby na zwiększanie produktywności i innowacje, a nie na ciągłe myślenie o sposobie reakcji na wahania kursów walut.

Kursy walutowe a polityka państwa

Każde państwo w perspektywie długookresowej preferuje stabilny kurs walutowy, aby zwiększyć skalę handlu międzynarodowego (ang. international trade) oraz zmniejszyć stopień ryzyka i niepewności w gospodarce. Jednak w krótkim okresie korzystne może okazać się osłabienie kursu walutowego (deprecjacja), aby stymulować popyt globalny i ograniczyć recesję, lub jego umocnienie (aprecjacja), aby zmniejszyć stopę inflacji. Trzeba również pamiętać, że gwałtowne umocnienie się kursu walutowego może znacząco ograniczyć eksport, zaś gwałtowne osłabienie się waluty doprowadzić sektor bankowy na skraj bankructwa. Krótko mówiąc, każdy wybór związany z kursami walutowymi (płynny lub stały kurs walutowy; umocnienie się lub osłabienie waluty) wiąże się z różnymi korzyściami i kosztami dla gospodarki.

Polityki kursowe

Płynny kurs walutowy

Płynny kurs walutowy (ang. floating exchange rate) to kurs wyznaczany wyłącznie przez rynek walutowy. Stany Zjednoczone, podobnie jak ok. 40% pozostałych krajów świata (w tym Polska) mają system płynnego kursu walutowego. Główną wadą tego systemu jest znaczna zmienność kursów nawet w relatywnie krótkim okresie.

Płynny kierowany kurs walutowy i stały (sztywny) kurs walutowy

Kiedy bank centralny interweniuje na rynku walutowym w taki sposób, że kurs waluty różni się od tego, jaki ukształtowałby się w wyniku nieskrępowanego działania sił rynkowych, mamy do czynienia z płynnym kierowanym kursem walutowym lub stałym (sztywnym) kursem walutowym. Płynny kierowany kurs walutowy (ang. soft peg, dirty floating exchange rate) to system kursowy, w którym państwo zwykle pozwala rynkowi ustalać poziom kursu walutowego, ale w niektórych przypadkach, zwłaszcza jeśli zmienia się on zbyt szybko w jednym kierunku, dopuszcza interwencję banku centralnego na rynku walutowym. Natomiast w przypadku stałego kursu walutowego (sztywnego kursu walutowego) (ang. hard peg, fixed exchange rate), bank centralny ustala stałą wartość kursu, którego będzie konsekwentnie bronił za pomocą transakcji dokonywanych na rynku walutowym.

Dylematy związane z regulowaniem kursów walutowych

Jeśli kraj decyduje się na zmianę systemu kursu walutowego i odejście od kursu płynnego, musi rozstrzygnąć wiele dylematów. Jeśli bank centralny chce wykorzystywać politykę pieniężną do zmiany poziomu kursu walutowego, nie może jednocześnie stosować jej jako narzędzia do rozwiązywania problemów związanych z inflacją lub recesją. Z kolei jeśli bank centralny interweniuje na rynku walutowym poprzez kupno i sprzedaż walut obcych, musi zmierzyć się z wyzwaniem, jakim jest zagospodarowanie swoich rezerw walutowych. Wreszcie system stałego (sztywnego) kursu walutowego może być również źródłem zmienności na rynku walutowym. Na przykład możliwość interwencji banku centralnego na rynku walutowym prowadzi do powstania plotek o tym, czy i kiedy takie interwencje będą miały miejsce, a dealerzy walutowi mogą na te plotki reagować. Rozważmy kolejno wszystkie przywołane powyżej kwestie.

Wspólna waluta

Jeszcze inny system walutowy polega na tym, że kraj wybiera walutę, jaka występuje w innym kraju lub grupie państw. Sytuacja taka jest nazywana przyjęciem wspólnej waluty (ang. merged currency). Wspólna waluta całkowicie eliminuje ryzyko kursowe. Tak jak nikt nie martwi się wahaniami kursowymi podczas handlu towarami między Nowym Jorkiem a Kalifornią, tak samo Europejczycy wiedzą, że wartość euro będzie taka sama w Niemczech i Francji oraz w innych krajach europejskich, które tworzą Unię Gospodarczo-Walutową (lub po prostu „strefę euro”).

Polityka fiskalna

Wprowadzenie do rozdziału

Wydatki państwa

Wydatki rządu federalnego w USA

Nominalne (tj. w cenach bieżących, czyli nieskorygowanych o inflację) wydatki rządu federalnego w latach 1960–2014 wzrosły ponad 38-krotnie, z 93,4 mld dol. w roku 1960 do 3,9 bln dol. w 2014. Jednak porównywanie wydatków w czasie w cenach bieżących jest mylące, bo nie uwzględnia inflacji, wzrostu liczby ludności oraz zmian w gospodarce realnej. Lepszą metodą analizy zmian wydatków państwa w czasie jest wykorzystanie danych na temat udziału wydatków państwa w PKB.

Deficyt i dług publiczny

Dług publiczny

Innym użytecznym sposobem analizy deficytu budżetowego jest podejście wykorzystujące poziom skumulowanego zadłużenia. Dług publiczny (ang. national debt, public debt) to całkowita kwota, którą rząd pożyczył i jeszcze nie spłacił. Natomiast deficyt budżetowy pokazuje, ile pieniędzy rząd pożyczył w jednym konkretnym roku. [link] przedstawia stosunek długu publicznego do PKB w Stanach Zjednoczonych od 1966 r. Począwszy od drugiej połowy lat 60. XX w. dług publiczny w USA przez kolejne 20 lat nieustanie malał. Wysokie deficyty budżetowe w latach 80. i na początku lat 90. XX w. spowodowały gwałtowny wzrost relacji długu do PKB. Z kolei, kiedy w latach 1998–2001 rząd osiągnął nadwyżkę budżetową, dług publiczny znacznie się skurczył. W następnych latach, począwszy od 2002 r., ponownie pojawił się deficyt budżetowy, który doprowadził do wzrostu długu publicznego (liczonego jako odsetek PKB) – duży skok został zanotowany zwłaszcza w okresie recesji 2008–2009.

Droga od deficytów do nadwyżek i z powrotem

Dlaczego deficyty budżetowe nagle zmieniły się w nadwyżkę budżetową w latach 1998–2001, a następnie od 2002 r. znów pojawiły się deficyty? Dlaczego deficyt stał się tak bardzo wysoki po 2007 r.? [link] sugeruje kilka odpowiedzi. Wykres przedstawia wcześniej prezentowane dane dotyczące całkowitych wydatków i dochodów podatkowych rządu federalnego USA w sposób umożliwiający odczytanie salda budżetowego od 1990 r.

Dyskrecjonalna polityka fiskalna wykorzystywana do walki z recesją, bezrobociem i inflacją

Ekspansywna polityka fiskalna

Restrykcyjna polityka fiskalna

Polityka fiskalna może również przyczynić się do zwiększenia popytu globalnego ponad potencjalny PKB, co wywołuje inflację. Jak pokazuje [link], bardzo duży deficyt budżetowy powoduje tak silny wzrost popytu globalnego, że punkt przecięcia krzywej popytu globalnego (AD0) i krótkookresowej krzywej podaży globalnej (SAS0) występuje w stanie równowagi E0, czyli przy poziomie produkcji powyżej potencjalnego PKB. Ekonomiści czasami nazywają taką sytuację „przegrzaniem gospodarki”, gdyż popyt jest tak wysoki, że istnieje presja na wzrost płac i cen, co wywołuje inflację. W tej sytuacji restrykcyjna polityka fiskalna obejmująca cięcia wydatków lub podwyżki podatków może pomóc zmniejszyć presję inflacyjną poprzez przesunięcie krzywej popytu globalnego w lewo, do położenia AD1. W rezultacie gospodarka przesunie się do nowego punktu równowagi E1 znajdującego się na poziomie potencjalnego PKB, gdzie krzywa popytu globalnego przecina się z krzywą LAS.

Automatyczne stabilizatory koniunktury

Łagodzenie recesji i ożywienia

Rozważmy najpierw sytuację, gdy popyt globalny gwałtownie rośnie, powodując przesunięcie się punktu równowagi do poziomu produkcji powyżej potencjalnego PKB. Sytuacja ta zwiększa presję inflacyjną w gospodarce. Receptą w takim przypadku jest restrykcyjna polityka fiskalna, realizowana najczęściej poprzez kombinację wyższych podatków i niższych wydatków państwa. Do pewnego stopnia *obie* zmiany następują automatycznie. Jeśli chodzi o podatki, wzrost popytu globalnego oznacza, że pracownicy i przedsiębiorstwa w całej gospodarce zarabiają więcej. Ponieważ podatki zależą m.in. od wysokości dochodów osobistych i zysków przedsiębiorstw, wzrost popytu globalnego automatycznie zwiększa wpływy podatkowe. Dodatkowo, rosnąca inflacja, która zazwyczaj jest konsekwencją gwałtownego wzrostu popytu globalnego, również zwiększa dochody budżetu, tak jak to miało miejsce w Polsce w 2022 r. Jeśli chodzi o wydatki, większy popyt globalny oznacza zazwyczaj niższe bezrobocie i mniej zwolnień pracowników, a więc istnieje mniejsze zapotrzebowanie na wydatki państwa przeznaczane na zasiłki dla bezrobotnych, opiekę społeczną i inne programy zabezpieczenia społecznego.

Budżet strukturalny

W Stanach Zjednoczonych Biuro Budżetowe Kongresu (ang. Congressional Budget Office, CBO) oblicza każdego roku saldo budżetu strukturalnego (ang. standardized employment budget). Pokazuje ono, jaki byłby wynik budżetu (deficyt lub nadwyżka), gdyby gospodarka produkowała na poziomie potencjalnego PKB, czyli w sytuacji, w której istniałoby tylko bezrobocie naturalne. W krajach UE analogiczne działania podejmuje Komisja Europejska. Oznacza to, że deficyt strukturalny nie uwzględnia wpływu automatycznych stabilizatorów. [link] przedstawia rzeczywisty i strukturalny deficyt budżetowy w Stanach Zjednoczonych w ostatnich dziesięcioleciach.

Realne wyzwania wykorzystywania dyskrecjonalnej polityki fiskalnej

Polityka fiskalna i stopy procentowe

Ponieważ polityka fiskalna wpływa na wartość pożyczek rządowych zaciąganych na rynkach finansowych (ang. financial capital markets), oddziałuje nie tylko na popyt globalny, ale może również wywierać wpływ na stopy procentowe. Na [link] początkowa równowaga (E0) na rynku finansowym występuje przy wartości zaciągniętych pożyczek równej 800 mld dol. i stopie procentowej na poziomie 6%. Jednak wzrost deficytu budżetowego przesuwa krzywą popytu na kapitał finansowy z D0 do D1. Nowa równowaga (E1) występuje dla wartości pożyczek równej 900 mld dol. i stopie procentowej na poziomie 7%.

Długie i zmienne opóźnienia czasowe

Państwo może relatywnie szybko i często zmieniać politykę pieniężną, ale zmiany polityki fiskalnej trwają znacznie dłużej. Wyobraź sobie, że gospodarka zaczyna zwalniać. Często potrzeba kilku miesięcy, zanim dane statystyczne wyraźnie zasygnalizują, że rozpoczęło się spowolnienie gospodarcze, i kilka kolejnych, aby potwierdzić, że to naprawdę recesja, a nie tylko jedno- czy dwumiesięczne zakłócenie w średnioterminowym trendzie wzrostowym. Czas potrzebny do stwierdzenia, że nastąpiła recesja, ekonomiści często nazywają opóźnieniem w rozpoznaniu (ang. recognition lag).Po tym opóźnieniu politycy gospodarczy stają się świadomi problemu i proponują działania w zakresie polityki fiskalnej. Ustawy trafiają do różnych komisji parlamentarnych w celu przeprowadzenia rozmaitych analiz, negocjacji, głosowań, a następnie, jeśli zostaną przyjęte w komisjach i przez parlament, trafiają na biurko prezydenta i czekają na jego podpis. Wiele ustaw z zakresu polityki fiskalnej dotyczących wydatków państwa lub podatków wprowadza zmiany dopiero od następnego roku budżetowego lub stopniowo w czasie. Czas potrzebny na uchwalenie ustawy ekonomiści nazywają opóźnieniem w zastosowaniu (ang. legislative lag). Wreszcie, gdy ustawa wejdzie w życie, zorganizowanie funduszy i ich transfer do odpowiednich agencji w celu wdrożenia programów również musi potrwać. Czas potrzebny na rozpoczęcie projektów nazywany jest opóźnieniem efektów (ang. implementation lag).

Krótko- i długookresowe konsekwencje polityki fiskalnej

Tymczasowa obniżka podatków lub tymczasowe zwiększenie wydatków państwa będą wpływać na sytuację w gospodarce jedynie w krótkim okresie (1–2 lata), a potem nastąpi powrót do sytuacji wyjściowej. Natomiast w przypadku trwałej obniżki podatków lub trwałego zwiększenia wydatków państwa oczekujemy utrzymania tego stanu w dającej się przewidzieć przyszłości. Wpływ tymczasowej i trwałej polityki fiskalnej na popyt globalny może być bardzo różny. Zastanów się, jaka byłaby twoja reakcja na decyzję rządu o tymczasowej obniżce podatków mającej obowiązywać tylko przez rok, a jaka na obniżkę trwałą. Większość ludzi i przedsiębiorstw reaguje silniej na zmianę trwałą niż tymczasową.

Zmiana struktury gospodarki wymaga czasu

Kiedy gospodarka wychodzi z recesji, zwykle nie powraca do stanu identycznego z tym, w jakim znajdowała się w momencie przed załamaniem koniunktury. Wewnętrzna struktura gospodarki ewoluuje bowiem i ulega zmianom. Na przykład znaczna część wzrostu gospodarczego w połowie pierwszej dekady XXI w. wystąpiła w sektorze budowlanym (zwłaszcza budownictwie jednorodzinnym) i finansowym. Kiedy jednak w 2007 r. ceny mieszkań zaczęły spadać, a wynikający z tego kryzys finansowy doprowadził do recesji (co omówiliśmy w [link]), obydwa sektory przeżyły kryzys. W ostatnich latach w Stanach Zjednoczonych z powodu presji zmian technologicznych i zagranicznej konkurencji także w przetwórstwie przemysłowym liczne miejsca pracy zostały zlikwidowane. Wiele osób, które straciły zatrudnienie podczas globalnego kryzysu finansowego z lat 2008–2009, już nigdy nie wróci na te same stanowiska w tych samych branżach. Gospodarka będzie się rozwijała w nowym kierunku, jak pokazuje poniższa [link]. Polityka fiskalna może zwiększyć ogólny popyt, ale proces strukturalnych zmian gospodarczych – ekspansja nowych gałęzi przemysłu i przemieszczanie się pracowników do tych branż – wymaga czasu.

Ograniczenia polityki fiskalnej

Gospodarce, która produkuje poniżej poziomu potencjalnego PKB, polityka fiskalna może pomóc w zwiększeniu popytu globalnego, tak aby produkcja wzrosła do wolumenu bliższego pełnemu zatrudnieniu, obniżając w ten sposób bezrobocie. Jednak polityka fiskalna nie może sprawić, że produkcja przekroczy wielkość potencjalną bez wywołania inflacji. W takiej sytuacji bowiem bezrobocie staje się tak niskie, że brakuje pracowników i płace szybko rosną.

Realia polityczne i dyskrecjonalna polityka fiskalna

Ostatni problem dyskrecjonalnej polityki fiskalnej wynika z trudności w wyjaśnieniu politykom, na czym ona w istocie polega. Niektórzy politycy żywią instynktowne przekonanie, że kiedy gospodarka zwalnia i dochody podatkowe maleją, nadszedł czas, aby zacisnąć pasa, zacząć liczyć każdy grosz i ograniczać wydatki. Jednak zgodnie z zasadami polityki antycyklicznej, kiedy gospodarka zwalnia, rząd powinien gospodarkę pobudzić, czyli podnieść wydatki i obniżyć podatki. Rekompensuje to spadek koniunktury w innych sektorach. I odwrotnie, kiedy ma miejsce ożywienie gospodarcze i dochody z podatków rosną, politycy często czują, że nadszedł czas na obniżki podatków i wzrost wydatków (dzielenie owoców wzrostu gospodarczego). Tyle że zasady prowadzenia polityki antycyklicznej są jasne: boom gospodarczy powinien być czasem na utrzymanie wysokich podatków i ograniczenie wydatków.

Dyskrecjonalna polityka fiskalna: podsumowanie

Ekspansywna polityka fiskalna pozwala wyjść z recesji, a restrykcyjna polityka fiskalna ułatwia obniżenie inflacji. Biorąc pod uwagę niepewność co do wpływu na stopy procentowe cięć podatkowych i wzrostu wydatków z budżetu, opóźnienia czasowe, różnice między tymczasową a trwałą polityką oraz nieprzewidywalne zachowania polityczne, wielu ekonomistów i polityków gospodarczych w połowie lat 90. XX w. uznało, że dyskrecjonalna polityka fiskalna jest nieskutecznym narzędziem stabilizowania koniunktury. Używanie jej w ekstremalnych okolicznościach, takich jak szczególnie głębokie lub długotrwałe załamanie gospodarcze (kryzys finansowy, recesja pandemiczna itp.), może mieć sens. W sytuacjach bardziej standardowych, kiedy skala recesji jest niewielka, lepszym rozwiązaniem jest realizacja polityki fiskalnej za pomocą automatycznych stabilizatorów koniunktury oraz wykorzystanie polityki pieniężnej jako narzędzia do wdrażania krótkookresowych działań antycyklicznych.

Polityka zrównoważonego budżetu: za i przeciw

Wpływ polityki fiskalnej na gospodarkę

Wprowadzenie do rozdziału

Wpływ długu publicznego na bilans handlowy i inwestycje

Tożsamość (równość) oszczędności i inwestycji

Tożsamość oszczędności i inwestycji, którą po raz pierwszy wprowadziliśmy w [link], stanowi podstawę do zrozumienia zależności między źródłami popytu i podaży na rynkach kapitału finansowego. Źródłem tożsamości jest konstatacja, która zawsze musi być prawdziwa: ilość kapitału finansowego oferowanego na rynku musi być równa ilości, na którą zgłaszane jest zapotrzebowanie.

Znaczenie nadwyżki budżetowej i nadwyżki handlowej

Tożsamość oszczędności i inwestycji musi zachodzić zawsze, ponieważ na rynku kapitału finansowego, podobnie jak na każdym innym, wcześniej czy później ustala się stan równowagi, w którym wielkość zapotrzebowania i oferowany wolumen kapitału finansowego są sobie równe. Jednak wzór będzie wyglądać nieco inaczej, jeśli budżet państwa osiągnie deficyt zamiast nadwyżki lub jeśli bilans handlowy wykaże nadwyżkę zamiast deficytu. Na przykład w latach 1999–2000 budżet Stanów Zjednoczonych wykazywał nadwyżkę, chociaż gospodarka nadal doświadczała deficytów handlowych. Kiedy państwo osiąga nadwyżkę budżetową, jest dostarczycielem oszczędności, a nie pożyczkobiorcą, czyli na rynku kapitału finansowego znajduje się po stronie podaży, a nie popytu. W takiej sytuacji tożsamość oszczędności i inwestycji można zapisać jako równanie (3):

Polityka fiskalna a bilans handlowy

Deficyty bliźniacze

W połowie lat 80. XX w. ekonomiści oraz publicyści ekonomiczni często mówili o deficytach bliźniaczych, ponieważ zarówno deficyt budżetowy, jak i deficyt handlowy w USA znacznie wzrosły. Pokazuje to [link]. Deficyt budżetu federalnego wzrósł z 2,6% PKB w 1981 r. do 5,1% PKB w roku 1985, co oznacza wzrost o 2,5 punktu procentowego (p.p.). W tym samym okresie deficyt handlowy zwiększył się z 0,5% PKB w 1981 r. do 2,9% PKB w roku 1985, co oznacza wzrost o 2,4 p.p. W połowie lat 80. XX w. napływ zagranicznego kapitału inwestycyjnego dorównywał znacznemu wzrostowi zadłużenia rządu, więc deficyt budżetu państwa i deficyt handlowy zmieniały się razem w tym samym kierunku.

Deficyt budżetowy a kursy walutowe

Kursy walutowe mogą również pomóc w wyjaśnieniu, dlaczego deficyty budżetowe są powiązane z deficytami handlowymi. [link] przedstawia analizę z wykorzystaniem kursu walutowego dolara względem euro. W początkowej równowadze (E0), gdzie na rynku walutowym popyt na dolary amerykańskie (D0) przecina się z podażą dolarów (S0), kurs wymiany wynosi 0,9 euro za dolara, a liczba dolarów w obrocie na rynku walutowym utrzymuje się na poziomie 100 mld dziennie (co w przybliżeniu odpowiadało obrotom dolara względem euro na rynkach walutowych w roku 2005). W takiej sytuacji deficyt budżetowy w USA wzrasta, a zagraniczne inwestycje finansowe stanowią ważne źródło jego finansowania.

Od deficytu budżetowego do międzynarodowego kryzysu gospodarczego

Mechanizm, za pomocą którego odpływ międzynarodowego kapitału finansowego może powodować głęboką recesję, jest przedstawiony krok po kroku w [link]. Kiedy międzynarodowi inwestorzy finansowi decydują się na wycofanie kapitału z kraju takiego jak Turcja, zwiększają podaż liry tureckiej i zmniejszają popyt na lirę, co nieuchronnie prowadzi do deprecjacji tej waluty. Gdy przedsiębiorstwa i rząd w Turcji pożyczają pieniądze na międzynarodowych rynkach finansowych, zwykle robią to etapami. Najpierw tureckie banki pożyczają środki w powszechnie akceptowanej na rynkach światowych walucie, np. dolarach amerykańskich lub euro, następnie wymieniają dolary lub euro na liry, a potem pożyczają pieniądze tureckim pożyczkobiorcom w lirach. Jeśli kurs liry ulegnie deprecjacji, tureckie banki nie będą w stanie spłacić międzynarodowych pożyczek, które są denominowane w dolarach amerykańskich lub euro.

Wykorzystanie polityki fiskalnej do rozwiązania problemu nierównowagi handlowej

Jeśli kraj doświadcza napływu zagranicznego kapitału inwestycyjnego przy jednoczesnym deficycie handlowym, ale jest to konsekwencja przede wszystkim tego, że zagraniczni inwestorzy dokonują długookresowych bezpośrednich inwestycji w krajowe przedsiębiorstwa, nie ma poważnych powodów do niepokoju. W końcu wiele państw o niskich dochodach na całym świecie z zadowoleniem przyjęłoby bezpośrednie inwestycje korporacji międzynarodowych, dzięki którym wzmocnieniu ulegną więzy z globalnymi sieciami produkcji i dystrybucji towarów i usług. W takim przypadku napływ zagranicznego kapitału inwestycyjnego i deficyt handlowy są odzwierciedleniem możliwości uzyskania wysokiej stopy zwrotu z inwestycji sektora prywatnego w gospodarce.

Jak dług publiczny wpływa na oszczędności prywatne

Polityka fiskalna, inwestycje i wzrost gospodarczy

Efekt wypierania

Wyższy deficyt budżetowy zwiększa zapotrzebowanie państwa na kapitał finansowy. Jeśli prywatne oszczędności i bilans handlowy pozostają na niezmienionym poziomie, wówczas mniej kapitału finansowego będzie dostępne dla prywatnych podmiotów zainteresowanych wydatkami na kapitał rzeczowy. Kiedy pożyczki zaciągane przez państwo wykorzystują dostępny kapitał finansowy i zmniejszają jego zasób przeznaczony na finansowanie prywatnych inwestycji, mamy do czynienia z wypieraniem (ang. crowding out).

Kanał stopy procentowej

Załóżmy, że wzrost zadłużenia państwa oddziałuje na wolumen inwestycji prywatnych. Jak wpłynie to na stopy procentowe na rynkach finansowych? Na [link] równowaga początkowa (E0), w której krzywa popytu (D0) na kapitał finansowy przecina się z krzywą podaży (S0), występuje przy stopie procentowej 5% i ilości kapitału finansowego odpowiadającej 20% PKB. Jednak wraz ze wzrostem deficytu budżetowego krzywa popytu na kapitał finansowy przesuwa się z położenia D0 do D1. Nowa równowaga (E1) występuje przy stopie procentowej równiej 6% i ilości kapitału finansowego odpowiadającej już 21% PKB.

Inwestycje publiczne w kapitał rzeczowy

Państwo może bezpośrednio inwestować w kapitał rzeczowy, co obejmuje m.in. drogi i mosty, zaopatrzenie w wodę i kanalizację, porty morskie i lotnicze, szkoły i szpitale, elektrownie (w tym elektrownie wodne i farmy wiatrowe), urządzenia telekomunikacyjne i zbrojenia. W 2014 r. Stany Zjednoczone z budżetu federalnego wydały ok. 92 mld dol. na transport, w tym autostrady, transport zbiorowy i lotniska. [link] pokazuje wydatki amerykańskiego rządu federalnego w 2014 r. na główne publiczne inwestycje w kapitał rzeczowy. W tabeli pominięte zostały inwestycje związane ze zbrojeniami oraz mieszkalnictwem, ponieważ koncentrujemy się na inwestycjach publicznych, które mają bezpośredni wpływ na dynamikę wzrostu produkcji w sektorze prywatnym.

Inwestycje publiczne w kapitał ludzki

W większości krajów rząd odgrywa kluczową rolę w inwestycjach społeczeństwa w kapitał ludzki poprzez system publicznej edukacji. Wysoko wykształcona i wykwalifikowana siła robocza jest ważnym źródłem szybkiego tempa wzrostu gospodarczego. W krajach niżej rozwiniętych dodatkowe inwestycje w kapitał ludzki prawdopodobnie zwiększają produktywność i przyspieszają dynamikę wzrostu gospodarczego. W przypadku Stanów Zjednoczonych krytycy zastanawiają się, o ile jeszcze nakłady państwa na edukację muszą się zwiększyć, aby faktyczny poziom edukacji uległ poprawie.

Jak polityka fiskalna może przyspieszyć postęp techniczny?

Prace badawczo-rozwojowe (B+R) są siłą napędową powstawania i rozwoju nowych technologii. Według National Science Foundation federalne nakłady na badania i rozwój w Stanach Zjednoczonych kształtowały się na poziomie średnio 8,8% PKB. Około jednej piątej amerykańskich wydatków na B+R przeznacza się na badania związane z obronnością i przestrzenią kosmiczną. Chociaż wydatki na badania i rozwój ukierunkowane na obronę narodową mogą czasem prowadzić do powstania innowacji przynoszących korzyść konsumentom, prace badawczo-rozwojowe zorientowane na produkcję nowej broni mają mniejsze szanse na przyniesienie korzyści gospodarce cywilnej niż bezpośrednie wydatki cywilne na badania i rozwój.

Polityka fiskalna, inwestycje i wzrost gospodarczy: podsumowanie

Inwestycje w kapitał rzeczowy, kapitał ludzki i nowe technologie są niezbędne dla długookresowego wzrostu gospodarczego, co pokazuje [link]. W gospodarce rynkowej przedsiębiorstwa prywatne realizują większość inwestycji w kapitał rzeczowy, a polityka fiskalna powinna być ukierunkowana na równoważenie salda budżetu w długim okresie (co jednak nie oznacza, że równowaga ma być koniecznie osiągana w każdym roku obrachunkowym!), by minimalizować ryzyko wypierania inwestycji sektora prywatnego. Efekty wielu działań prorozwojowych urzeczywistniają się stopniowo. W miarę jak społeczeństwo jest lepiej wykształcone, więcej inwestuje w kapitał rzeczowy oraz opracowuje i wdraża nowe technologie.

Ekonomia rozwoju - zróżnicowanie polityki ekonomicznej na świecie

Wprowadzenie do rozdziału

Zróżnicowanie gospodarek na świecie

Wzrost poziomu życia

Polityka wzrostu w krajach wysoko rozwiniętych

Dla krajów o wysokich dochodach wyzwaniem w kwestii wzrostu gospodarczego jest ciągłe dążenie do uzyskania coraz bardziej wykształconej siły roboczej, która może tworzyć nowe technologie, inwestować w ich powstawanie oraz wykorzystywać je w procesie produkcji. W efekcie celem ich polityki gospodarczej zorientowanej na wzrost jest przesunięcie krzywej zagregowanej podaży w prawo (zob. [link]). Głównymi instrumentami polityki ukierunkowanej na osiągnięcie tego celu są: polityka fiskalna skoncentrowana na inwestycjach w kapitał ludzki, technologie oraz zakłady produkcyjne i ich wyposażenie. Kraje te uznają również, że wzrost gospodarczy osiągany jest najczęściej w stabilnym i zorientowanym na rynek otoczeniu gospodarczym. Z tego powodu stosują politykę pieniężną służącą utrzymaniu niskiej i stabilnej inflacji oraz minimalizowaniu ryzyka wahań kursów walutowych, jednocześnie zachęcając sektor przedsiębiorstw do konkurencji krajowej i międzynarodowej.

Polityka wzrostu w gospodarkach o średnich dochodach

Imponujące sukcesy gospodarcze charakterystyczne dla gospodarki światowej w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat są nierozerwalnie związane z grupą krajów określanych mianem azjatyckich tygrysów (ang. East Asian Tigers): Koreą Południową, Tajlandią, Malezją, Indonezją i Singapurem. Lista ta czasami obejmuje również Hongkong i Tajwan, choć podmioty te – zgodnie z prawem międzynarodowym – są traktowane jako część Chin, a nie odrębne państwa. Wzrost gospodarczy tygrysów był fenomenalny, realny PKB per capita przez kilka dziesięcioleci zwiększał się średnio o 5,5% rocznie. W latach 80. ub. wieku także inne państwa zaczęły wykazywać oznaki konwergencji dochodowej (realnej). PKB w Chinach szybko rósł, często w tempie 8–10% rocznie. Podobnie w Indiach, których PKB w latach 90. zwiększał się mniej więcej o 5% rocznie, a w pierwszej dekadzie XXI w. jeszcze szybciej. Podobny proces był charakterystyczny dla krajów postsocjalistycznych, w tym Polski, wraz z rozpoczęciem procesu transformacji ustrojowej na początku ostatniej dekady XX w. Dodatkowo przyspieszył on wraz ze wstąpieniem tych krajów do UE.

Polityka wzrostu w krajach przeżywających trudności gospodarcze

W Afryce Subsaharyjskiej czy regionie Ameryki Łacińskiej i Karaibów znajduje się wiele krajów doświadczających trudności gospodarczych i notujących niskie dochody.

Przyczyny bezrobocia na świecie

Bezrobocie cykliczne

Keynesowski model analizy makroekonomicznych zjawisk w gospodarce wskazuje, że z bezrobociem będącym konsekwencją recesji (cyklicznym) można sobie poradzić, stosując zarówno narzędzia polityki pieniężnej, jak i fiskalnej. Sposób prowadzenia polityki pieniężnej, który ma ograniczyć negatywne skutki recesji, w tym przede wszystkim bezrobocie, jest stosunkowo prosty: ekspansywna polityka pieniężna prowadząca do obniżki stóp procentowych i tym samym powiększająca wartość kredytu i ilość pieniądza w obiegu zwiększa zagregowany popyt. W czasie recesji ryzyko wzrostu inflacji jest zwykle stosunkowo niewielkie, więc nawet bank centralny, którego priorytetem jest walka z inflacją, może pozwolić sobie na obniżenie stóp procentowych.

Naturalna stopa bezrobocia

Stopa bezrobocia w krajach europejskich jest zazwyczaj wyższa niż w Stanach Zjednoczonych. W 2006 r., przed rozpoczęciem globalnego kryzysu finansowego, w USA wynosiła ona 4,6%, w porównaniu z 9% we Francji, 10,4% w Niemczech czy 7,1% w Szwecji. Fenomen wyższych stóp bezrobocia w krajach europejskich, którego korzenie sięgają początku lat 70. ub. wieku, możemy powiązać z czynnikami instytucjonalnymi. Gospodarki europejskie mają zazwyczaj wyższą naturalną stopę bezrobocia, ponieważ występuje w nich większa liczba regulacji i ograniczeń, które zniechęcają firmy do zwiększenia zatrudnienia, a osoby bezrobotne do podjęcia pracy.

Nieefektywne rynki pracy w krajach o niskich i średnich dochodach

Kraje o niskich i średnich dochodach mają problemy związane z zatrudnieniem, które wykraczają poza kwestię bezrobocia w rozumieniu gospodarek o wysokich dochodach. Znaczna liczba pracowników w tych gospodarkach zaspokaja wiele własnych potrzeb poprzez uprawę roli, rybołówstwo lub polowanie. Wymieniają się towarami i handlują z innymi mieszkańcami oraz mogą podejmować szereg krótkoterminowych lub jednodniowych prac, czasami otrzymując zapłatę w postaci jedzenia lub schronienia, a czasami pieniędzy. Nie są oni „bezrobotni” w sensie, którego używamy w Stanach Zjednoczonych i UE, ale nie są też zatrudnieni w ramach regularnej płatnej pracy.

Przyczyny inflacji w różnych krajach i regionach

Obawy dotyczące pogorszenia konkurencyjności międzynarodowej

Międzynarodowy handel towarami i usługami

Istnieje długa lista obaw związanych z handlem zagranicznym: strach przed utratą miejsc pracy w krajowych przedsiębiorstwach, których produkcja będzie substytuowana przez import, zagrożenia dla środowiska, nieuczciwe praktyki na rynku pracy narażonym na konkurencję krajów z niższymi osłonami socjalnymi i wiele innych. Argumenty te omawiamy dość obszernie w [link].

Międzynarodowe przepływy kapitału

Przypomnij sobie twierdzenie z [link], że deficyt bilansu handlowego występuje wtedy, gdy import danego kraju przewyższa jego eksport. Aby doszło do deficytu handlowego, kraje trzecie muszą zapewnić pożyczki lub zrealizować inwestycje w kraju notującym ujemne saldo bilansu handlowego, na co są gotowe, ponieważ ostatecznie oczekują spłaty pożyczonych środków. Być może pamiętasz również, że nadwyżka w bilansie handlowym pojawia się wtedy, gdy eksport danego kraju przewyższa jego import. Aby zatem deficyt handlowy zamienił się w nadwyżkę handlową, eksport danego kraju musi wzrosnąć lub jego import spaść. Czasami dzieje się tak, gdy waluta traci na wartości. Na przykład gdyby Stany Zjednoczone miały deficyt handlowy, a dolar stracił na wartości, import stałby się droższy. To z kolei przyniosłoby korzyści zagranicznym podmiotom, które wcześniej udzieliły USA pożyczek lub zrealizowały w tym kraju inwestycje.

Reformy gospodarcze zwiększające zakres stosowania i efektywność mechanizmów rynkowych

W ciągu ostatniego półwiecza poziom życia miliardów ludzi na całym świecie znacząco wzrósł. Taki postęp miał miejsce nie tylko w przypadku liderów technologicznych, takich jak Stany Zjednoczone, Kanada, kraje UE i Japonia, ale także dotyczył „azjatyckich tygrysów” oraz wielu krajów Ameryki Łacińskiej i Europy Wschodniej. Wyzwaniem dla większości tych gospodarek jest dalsze utrzymywanie wysokiej dynamiki wzrostu. Niestety, niektóre państwa (szczególnie w Afryce) popadły w stagnację i utknęły w pułapce ubóstwa. Gospodarki te muszą skoncentrować się na podstawach: zdrowiu, edukacji i rozwoju kapitału ludzkiego. Jak pokazuje [link], nowoczesna technologia pozwala na inwestycje w edukację i rozwój kapitału ludzkiego w sposób, który nie byłby możliwy jeszcze kilka lat temu.

Teoria handlu międzynarodowego

Wprowadzenie do rozdziału

Przewaga absolutna i komparatywna

Przewagi absolutna i komparatywna – przykład liczbowy

Rozważmy hipotetyczny świat z dwoma krajami, Arabią Saudyjską i Polską, oraz dwoma produktami – ropą naftową i pszenicą. Dalej załóżmy, że konsumenci w obu krajach zgłaszają popyt na oba te towary (czyli chcą kupować oba dobra). Towary te są homogeniczne, co oznacza, że konsumenci i producenci nie potrafią odróżnić pszenicy i ropy pochodzących z różnych krajów. W obu państwach dostępny jest tylko jeden czynnik produkcji – praca mierzona liczbą godzin. Arabia Saudyjska może produkować ropę przy mniejszych nakładach pracy, podczas gdy Polska może w analogiczny (tańszy) sposób wytwarzać pszenicę. [link] ilustruje przewagi tych dwóch krajów wyrażone jako liczba godzin potrzebnych do wyprodukowania jednej jednostki każdego towaru, czyli tzw. jednostkowe nakłady pracy (ang. unit labor input). Zwróć uwagę, że jednostkowe nakłady pracy są w naszym przykładzie równe odwrotności produktywności pracy, czyli ilości towaru wyprodukowanego w czasie jednej godziny pracy.

Korzyści z handlu

Zastanów się, jaka byłaby sytuacja Polski i Arabii Saudyjskiej, gdyby oba kraje zaczęły się specjalizować w produkcji tylko jednego dobra i podjęły wymianę handlową. Przed rozpoczęciem handlu Arabia Saudyjska produkuje/konsumuje 60 baryłek ropy i 10 kwintali pszenicy. Polska produkuje/konsumuje 20 baryłek ropy i 60 kwintali pszenicy. Biorąc pod uwagę jej obecny poziom produkcji, jeśli Polska może wymienić ilość pszenicy mniejszą niż 60 kwintali i w zamian otrzymać ilość ropy większą niż 20 baryłek, to kraj ten osiągnie korzyści z handlu (ang. gain from trade). Dzięki handlowi Polska będzie mogła konsumować większą ilość obu dóbr niż bez specjalizacji i handlu. (Przypomnij sobie, że w rozdziale https://openstax.org/books/mikroekonomia-podstawy/pages/1-wprowadzenie-do-rozdzialu zdefiniowano specjalizację w odniesieniu do pracowników i firm. Ekonomiści używają pojęcia specjalizacji również do opisania sytuacji, w której kraj przesuwa zasoby, aby skoncentrować się na produkcji dobra, które daje mu przewagę komparatywną). Podobnie jeśli Arabia Saudyjska może wymienić pewną ilość ropy mniejszą niż 60 baryłek i otrzymać w zamian ilość pszenicy większą niż 10 kwintali, to będzie miała większą ilość obu dóbr niż przed specjalizacją i handlem. [link] ilustruje zakres transakcji, które przyniosłyby korzyści obu stronom.

Co się dzieje, gdy kraj ma przewagę absolutną w produkcji wszystkich dóbr?

Możliwości produkcyjne i przewaga komparatywna

Rozważmy przykład handlu pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Meksykiem opisany w [link]. W tym przykładzie do wyprodukowania 1000 par butów potrzeba czterech pracowników w USA, zaś w Meksyku pięciu. Wyprodukowanie 1000 lodówek wymaga jednego robotnika w Stanach Zjednoczonych albo czterech w Meksyku. Stany Zjednoczone mają absolutną przewagę zarówno w produkcji butów, jak i lodówek. Oznacza to, że w USA potrzeba mniej pracowników niż w Meksyku, aby wyprodukować zarówno buty, jak i lodówki.

Obustronnie korzystny handel oparty na przewadze komparatywnej

Kiedy dwa kraje zwiększają produkcję w obszarze swojej przewagi komparatywnej i handlują między sobą, oba mogą na tym skorzystać. Ponownie krzywa możliwości produkcyjnych jest użytecznym narzędziem do wizualizacji tych korzyści.

Jak koszt alternatywny wyznacza granice opłacalności handlu zagranicznego

Przykład ten pokazuje, że obie strony mogą skorzystać na specjalizacji w zakresie swoich przewag komparatywnych i handlu. Bazując na kosztach alternatywnych w tym przykładzie, możliwe jest określenie zakresu możliwych transakcji, które przyniosłyby korzyści każdemu krajowi zaangażowanemu w handel.

Zastosowanie koncepcji przewagi komparatywnej na kempingu

Aby zrozumieć intuicyjnie, w jaki sposób przewaga komparatywna może przynieść korzyści wszystkim stronom zaangażowanym w wymianę handlową, odłóżmy na chwilę na bok przykłady dotyczące gospodarek narodowych i przeanalizujmy sytuację szóstki przyjaciół, którzy wybierają się pod namiot. Wszystkie osoby mają szeroki wachlarz umiejętności i doświadczeń, ale jedna z nich, Jerzy, który odbył wcześniej wiele biwaków i jest świetnym sportowcem, ma przewagę we wszystkich aspektach biwakowania. Jest sprawniejszy w marszu z plecakiem, zbieraniu drewna na opał, pływaniu kajakiem, rozbijaniu namiotu, przyrządzaniu posiłków i zmywaniu naczyń. Skoro zatem Jerzy jest najlepszy we wszystkich czynnościach związanych z biwakowaniem, to czy nie on właśnie powinien wykonać całą pracę?

Handel wewnątrzgałęziowy między podobnymi gospodarkami

Wzrost skali handlu wewnątrzgałęziowego pomiędzy gospodarkami na podobnym poziomie rozwoju

Teoria przewag komparatywnych mówi, że handel międzynarodowy powinien odbywać się pomiędzy gospodarkami, w których występują duże różnice w kosztach alternatywnych produkcji różnych dóbr. Tymczasem aż połowa całego światowego handlu obejmuje przepływy towarów pomiędzy dość podobnymi gospodarkami o relatywnie wysokim dochodzie, tj. Stanami Zjednoczonymi, Kanadą, Unią Europejską, Japonią, Meksykiem i Chinami (patrz [link]). Polska, która również klasyfikowana jest w tej samej grupie (zgodnie z danymi GUS za rok 2021) aż 86,4% wartości sprzedawanych za granicę dóbr i usług eksportuje do krajów rozwiniętych (w tym 75,1% do gospodarek UE), zaś importuje z krajów rozwiniętych 62,7% wartości kupowanych dóbr i usług (z krajów UE 54,1%). Największym partnerem handlowym Polski pozostają Niemcy. Eksport do tego kraju w 2021 r. osiągnął wartość blisko 83 mld euro, zaś wartość polskiego importu z Niemiec wyniosła 60,6 mld euro.

Korzyści ze specjalizacji i uczenia się

Rozważmy kategorię „maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy”, w ramach której gospodarka USA wykazuje wysoki poziom handlu wewnątrzgałęziowego. Istnieją różne rodzaje maszyn, a więc Stany Zjednoczone mogą eksportować maszyny do produkcji drewna, ale importować maszyny do obróbki fotograficznej. Podstawowy powód, dla którego kraj taki jak Stany Zjednoczone, Japonia czy Niemcy produkuje taki, a nie inny rodzaj maszyn, zwykle nie jest związany z amerykańskimi, niemieckimi lub japońskimi firmami i ich pracownikami, którzy ogólnie posiadają wyższy lub niższy poziom umiejętności. Po prostu, pracując nad bardzo specyficznymi i konkretnymi produktami, firmy w niektórych krajach rozwijają unikatowe umiejętności.

Korzyści skali, konkurencja, różnicowanie produktów

Drugim ważnym powodem, dla którego handel wewnątrzgałęziowy między podobnymi krajami przynosi korzyści ekonomiczne, są korzyści skali. Pojęcie korzyści skali (lub inaczej mówiąc, rosnących przychodów ze skali produkcji), które wprowadziliśmy w podrozdziale https://openstax.org/books/mikroekonomia-podstawy/pages/6-wprowadzenie-do-rozdzialu, oznacza, że wraz ze wzrostem wolumenu produkcji przeciętne koszty produkcji spadają – przynajmniej do pewnego momentu. [link] przedstawia korzyści skali dla zakładu produkującego tostery. Oś pozioma wykresu pokazuje wielkość produkcji danej firmy lub danego zakładu produkcyjnego. Oś pionowa – przeciętny koszt produkcji jednego tostera. Zakład produkcyjny S produkuje niewiele (30 jednostek) i osiąga przeciętny koszt produkcji jednego tostera równy 30 dol. Zakład M produkuje 50 tosterów i osiąga średni koszt produkcji tostera równy 20 dol. Zakład L produkuje 150 sztuk przy przeciętnym koszcie produkcji wynoszącym zaledwie 10 dol. Chociaż zakład V może wyprodukować 200 sztuk produktu, nadal uzyskuje taki sam koszt przeciętny jak zakład L.

Dynamiczna przewaga komparatywna

Źródła korzyści płynących z handlu wewnątrzgałęziowego pomiędzy podobnymi gospodarkami – a mianowicie uczenie się wynikające z korzyści skali, wysokiego stopnia specjalizacji i podziału łańcucha wartości – nie są sprzeczne z wcześniejszą teorią przewagi komparatywnej. Po prostu poszerzają tę koncepcję.

Korzyści z ograniczenia barier w handlu międzynarodowym

Od handlu pomiędzy jednostkami do handlu międzynarodowego

Większość ludzi jest w stanie uwierzyć, że osobiście nie byłoby im lepiej, gdyby próbowali hodować i uprawiać całą swoją żywność, wytwarzać własne ubrania, budować od podstaw własne samochody i domy itd. Wszyscy czerpiemy bowiem korzyści z życia w gospodarkach, w których ludzie i firmy mogą się specjalizować i handlować ze sobą.

Globalizacja i protekcjonizm

Wprowadzenie do rozdziału

Protekcjonizm: pośrednia subwencja od konsumentów dla producentów

Analiza popytu i podaży w kontekście protekcjonizmu

Dla nieekonomistów ograniczanie importu może wydawać się jedynie przesuwaniem obrotów na korzyść producentów krajowych, czyli zmniejszaniem przychodów importerów. Jednak taki sposób myślenia jest zbytnim uproszczeniem, przedsiębiorstwa bowiem nie działają w próżni. Firmy sprzedają swoje produkty konsumentom lub innym firmom (jeśli są dostawcami komponentów i półproduktów), których bariery handlowe również dotyczą. Analiza popytu i podaży w kontekście protekcjonizmu pokazuje, że nie jest to tylko kwestia dodatkowych krajowych zysków i zagranicznych strat, ale także polityka, która generuje powstanie znacznych kosztów wewnętrznych.

Kto czerpie korzyści, a kto płaci?

Korzystając z modelu popytu i podaży, rozważ wpływ protekcjonizmu na producentów i konsumentów w każdym z tych dwóch krajów. Dla chronionych producentów, takich jak polscy cukrownicy, ograniczenie importu jest wyraźnie pozytywne. Bez konieczności zmierzenia się z produktami importowanymi są oni w stanie sprzedać więcej, po wyższej cenie. Dla konsumentów w kraju z chronionym towarem, w tym przypadku konsumentów cukru w Polsce, ograniczenie importu jest wyraźnie negatywne. Kupują bowiem mniejszą ilość dobra i płacą wyższą cenę w porównaniu z ceną i ilością zakupioną w warunkach wymiany handlowej. Poniższa ramka wyjaśnia, dlaczego dany kraj może zlecić produkcję za granicę nawet w przypadku produktu, którego właścicielem jest podmiot będący rezydentem danego kraju.

Handel międzynarodowy i jego wpływ na miejsca pracy, płace i warunki pracy

Mniej miejsc pracy?

Na początku lat 90. Stany Zjednoczone negocjowały z Meksykiem Północnoamerykańską umowę o wolnym handlu (ang. North American Free Trade Agreement - NAFTA) (1 lipca 2020 r. NAFTA została oficjalnie zastąpiona umową o wolnym handlu między Stanami Zjednoczonymi, Meksykiem i Kanadą – USMCA. Jest ona co do zasady podobna do umowy NAFTA). Porozumienie to obniżyło cła, kwoty importowe i inne bariery pozataryfowe w handlu między Stanami Zjednoczonymi, Meksykiem i Kanadą. Henry Ross Perot, niezależny kandydat na prezydenta USA w 1992 r., w czasie jednego ze swoich spotkań w ramach kampanii wyborczej powiedział, że gdyby Stany Zjednoczone rozszerzyły handel z Meksykiem, pojawiłby się „ogromny dźwięk ssania”, bo amerykańscy pracodawcy przenieśliby swoją działalność do Meksyku, by skorzystać z niższych płac. W końcu średnie zarobki w Meksyku wynosiły w tamtym czasie ok. jednej ósmej tych w Stanach Zjednoczonych. NAFTA została zaakceptowana przez Kongres, prezydent Bill Clinton podpisał ją i w roku 1995 weszła w życie. Przez następne sześć lat gospodarka Stanów Zjednoczonych odnotowała jeden z najszybszych przyrostów miejsc pracy w swojej historii i jednocześnie niskie bezrobocie. Ci, którzy obawiali się, że otwarty handel z Meksykiem doprowadzi do dramatycznego spadku zatrudnienia, nie mieli racji.

Handel i płace

Nawet jeśli handel nie zmniejsza liczby miejsc pracy, może wpływać na płace. Tutaj ważne jest oddzielenie zagadnienia średniego poziomu płac od kwestii dotyczących tego, czy zarobki niektórych pracowników mogą być wyższe lub niższe ze względu na handel zagraniczny.

Normy pracy i warunki pracy

Pracownicy w wielu krajach o niskich dochodach na całym świecie pracują w warunkach, które zarówno w UE, jak i w Stanach Zjednoczonych byłyby nielegalne. Zatrudnieni w państwach takich jak Chiny, Tajlandia, Brazylia, RPA i Rumunia często otrzymują mniejsze wynagrodzenie, niż wynosi płaca minimalna w Stanach Zjednoczonych, Francji czy Luksemburgu. Na przykład w USA płaca minimalna wynosi 7,25 dol. za godzinę. Typowa płaca w wielu krajach o niskich dochodach może wynosić ok. 7,25 dol. dziennie, a często znacznie mniej. Co więcej, warunki pracy w krajach o niskich dochodach mogą być wyjątkowo nieprzyjemne, a nawet niebezpieczne. W najgorszych przypadkach przy produkcji wykorzystywana jest praca dzieci, a nawet niewolnicza. Te obawy dotyczące zagranicznych standardów pracy nie wpływają na większość handlu w USA, który jest wewnątrzgałęziowy i realizowany z innymi krajami o wysokim dochodzie, które mają standardy pracy podobne do amerykańskich, ale jest to jednak kwestia istotna społecznie i etycznie.

Argumenty na rzecz ograniczenia importu

Argument dotyczący przemysłu raczkującego

Wyobraź sobie, że Bhutan chce rozwinąć własny przemysł komputerowy, ale nie ma firm zdolnych produkować komputery wystarczająco wysokiej jakości i po wystarczająco niskiej cenie, aby konkurować na światowych rynkach. Bhutańscy politycy, liderzy biznesu i pracownicy mają jednak nadzieję, że gdy lokalny przemysł będzie miał szansę na uzyskanie niezbędnych kompetencji, zanim zmierzy się z międzynarodową konkurencją, to krajowe przedsiębiorstwo lub grupa firm rozwinie umiejętności, techniki zarządzania, technologię i skalę działania, których potrzebuje, aby stać się branżą odnoszącą sukcesy. Tak więc argumentem uzasadniającym protekcjonizm (określany w tym kontekście jako wychowawczy) w stosunku do przemysłu raczkującego (ang. infant industry) jest zablokowanie importu na ograniczony i z góry zdefiniowany okres, aby dać danej branży czas na rozwój, zanim zacznie konkurować na równych warunkach w globalnej gospodarce. (W [link] można znaleźć więcej informacji na temat argumentu dotyczącego przemysłu raczkującego).

Argument antydumpingowy

Dumping to praktyka polegająca na sprzedaży towarów poniżej kosztów ich produkcji. Przepisy antydumpingowe (ang. anti-dumping laws) blokują import takich towarów, nakładając cła, które podnoszą ich cenę do poziomu odzwierciedlającego rzeczywisty koszt ich wytworzenia. Ponieważ zgodnie z zasadami Światowej Organizacji Handlu (WTO) dumping nie jest dozwolony, kraje, które uważają, że są odbiorcami towarów oferowanych po cenach dumpingowych, mogą złożyć skargę do WTO. Liczba skarg antydumpingowych w ostatnich latach wzrosła, z ok. 100 spraw rocznie pod koniec lat 80. ubiegłego stulecia do ok. 200 na początku XXI w. Pewnie nie zaskoczy cię informacja, że przypadki zgłoszeń dumpingu mają charakter antycykliczny. W czasie recesji liczba zakładanych spraw rośnie, a w okresie ożywienia gospodarczego – maleje. Poszczególne kraje często wszczynają również własne dochodzenia antydumpingowe. Rząd USA wydał dziesiątki nakazów antydumpingowych. Na przykład w 2009 r. wśród towarów importowanych do USA objętych nakazami antydumpingowymi znajdowały się: makaron z Turcji, stalowe łączniki rurowe z Tajlandii, samoprzylepna taśma z Włoch, konserwowane grzyby i wyroby papierowe z Indii oraz cięta na wymiar stal i koncentrat soku jabłkowego z Chin.

Argument dotyczący ochrony środowiska

W ciągu ostatnich kilku lat dyskusja o wpływie światowego handlu na środowisko naturalne (z argumentami odwołującymi się m.in. do śladu węglowego) rozgorzała z niezwykłą siłą. Prezes Sierra Club, organizacji lobbującej na rzecz ochrony środowiska, napisał kiedyś: „Konsekwencje globalizacji dla środowiska nie są dobre. (…) Globalizacja, jeśli dopisze nam szczęście, podniesie średnie dochody na tyle, byśmy mogli zapłacić za posprzątanie części bałaganu, którego narobiliśmy. Ale zanim osiągniemy ten stan, globalizacja może również zniszczyć wystarczającą liczbę ekosystemów naszej planety tak, że perspektywy życia staną się radykalnie zagrożone”.

Argument dotyczący niebezpiecznych dóbr konsumpcyjnych

Jednym z argumentów przemawiających za wykluczeniem niektórych importowanych produktów z lokalnych rynków jest to, że są one niebezpieczne dla konsumentów. Grupy zajmujące się prawami konsumentów ostrzegały czasem, że Światowa Organizacja Handlu będzie wymagać od krajów obniżenia standardów bezpieczeństwa i higieny importowanych produktów. Jednak WTO wyjaśnia swoje aktualne porozumienie w tej sprawie tak: „Pozwalamy krajom ustalać własne standardy”. Stwierdza również, że „przepisy muszą być oparte na racjonalnych (naukowych) argumentach. (…) I nie powinny arbitralnie lub bezpodstawnie dyskryminować krajów, w których panują identyczne lub podobne warunki”. Zgodnie zatem z zasadami WTO, Stany Zjednoczone i UE całkowicie legalnie uchwalają przepisy wymagające, aby wszystkie produkty spożywcze lub samochody sprzedawane w Stanach Zjednoczonych lub na terenie Unii Europejskiej spełniały określone normy bezpieczeństwa zatwierdzone przez rząd Stanów Zjednoczonych i Komisję Europejską, niezależnie od tego, czy inne kraje zdecydują się spełnić podobne standardy, czy nie. Jednak takie standardy muszą mieć jakieś podstawy naukowe. Niewłaściwe jest narzucanie jednego zestawu norm bezpieczeństwa i higieny dla towarów produkowanych w kraju, a innego dla importu lub jednego zestawu norm dla importu z Europy, a odmiennego dla importu z Ameryki Łacińskiej.

Argument dotyczący kwestii obronności i interesu narodowego

Niektórzy twierdzą, że żaden kraj nie powinien zbytnio polegać na innych państwach w zakresie dostaw pewnych kluczowych produktów, takich jak ropa naftowa, lub specjalnych materiałów czy technologii mogących mieć zastosowanie w dziedzinach związanych z obronnością i bezpieczeństwem narodowym. Jednak po dokładniejszej analizie ten argument przemawiający za protekcjonizmem okazuje się raczej słaby.

Jak rządy wdrażają politykę handlową: globalnie, regionalnie i na szczeblu krajowym

Światowa Organizacja Handlu

Światowa Organizacja Handlu (ang. World Trade Organization, WTO) oficjalnie powstała w 1995 r., ale jej historia jest znacznie dłuższa. Po Wielkim Kryzysie i II wojnie światowej w niemal wszystkich krajach świata (z wyłączeniem bloku skupionego wokół ZSRR) dość powszechnie podzielaną potrzebą było stworzenie instytucji, które umożliwiłyby intensyfikację relacji ekonomicznych. Organizacja Narodów Zjednoczonych oficjalnie powstała w 1945 r. Bank Światowy, pomagający najbiedniejszym krajom świata, oraz Międzynarodowy Fundusz Walutowy, który zajmuje się kwestiami związanymi z międzynarodowymi transakcjami finansowymi, zostały utworzone rok później. Trzecią organizacją, której powstanie planowano, miała być Międzynarodową Organizacją Handlu zarządzająca międzynarodową wymianą handlową. Organizacji Narodów Zjednoczonych nie udało się jednak porozumieć w tej kwestii. Zamiast tego 30 października 1947 r. w Genewie 27 krajów podpisało Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu (ang. General Agreement on Tariffs and Trade, GATT) tworząc forum, na którym państwa mogły negocjować obniżki ceł i znoszenie innych barier w handlu. W 1995 r. GATT przekształcił się w WTO.

Regionalne umowy handlowe

Na całym świecie różne kraje starają się tworzyć mechanizmy integracji gospodarczej. Należą do nich umowy o wolnym handlu (ang. free trade agreement), w ramach których strony sygnatariusze zgadzają się na prowadzenie wymiany handlowej wolnej od ceł, kwot i kwot importowych, wspólne rynki (ang. common market), których uczestnicy prowadzą wspólną zewnętrzną politykę handlową (nie tylko likwidują bariery w ramach handlu krajów tworzących wspólny rynek, ale uzgadniają też swoją politykę w stosunku do krajów pozostających poza nim), jak również pełne unie gospodarcze (ang. economic union), w których oprócz wspólnego rynku koordynowana jest również polityka monetarna i fiskalna. Wiele krajów należy zarówno do Światowej Organizacji Handlu, jak i regionalnych porozumień handlowych.

Polityka handlowa na poziomie krajowym

Kolejny wymiar polityki handlowej, obok międzynarodowych i regionalnych umów handlowych, występuje na poziomie krajowym. Na przykład Stany Zjednoczone nakładają kwoty importowe na cukier z obawy, że taki import obniży cenę cukru, a tym samym zaszkodzi krajowym producentom tego produktu. Jednym z zadań Departamentu Handlu Stanów Zjednoczonych jest ustalenie, czy ma miejsce dumping ze strony innych krajów. Komisja Handlu Międzynarodowego Stanów Zjednoczonych – agencja rządowa – orzeka, czy dumping poważnie zaszkodził przemysłowi krajowemu. Jeśli tak, prezydent może nałożyć cła mające zrównoważyć nieuczciwie niską cenę.

Długoterminowe tendencje w dziedzinie barier handlowych

Na paskach w programach informacyjnych polityka handlowa pojawia się głównie w kontekście sporów i napięć. Sprawy o „nieuczciwe” praktyki handlowe innych państw wnoszone są w ramach procedur rozstrzygania sporów do WTO, Unii Europejskiej, NAFTA i innych regionalnych porozumień handlowych. Politycy w krajowych ciałach ustawodawczych, podjudzani przez lobbystów, często grożą uchwaleniem ustaw, które „ustanowią uczciwe warunki gry” lub „zapobiegną nieuczciwemu handlowi” – chociaż większość takich aktów legislacyjnych to po prostu wnioski o wprowadzenie takich czy innych praktyk protekcjonistycznych. Mniej lub bardziej uzasadnione obawy o utratę miejsc pracy sprawiają, że protestujący na ulicach mogą sprzeciwiać się określonym zasadom opisującym wymianę handlową z zagranicą lub wręcz samej idei handlu międzynarodowego.

Kompromisy w polityce handlowej

Matematyka zastosowana w tym podręczniku

Modele algebraiczne

Modele ekonomiczne (lub fragmenty modeli) są często wyrażane za pomocą funkcji matematycznych. Czym jest funkcja? Funkcja (ang. function) opisuje związek. Czasami związek jest definicją. Na przykład (używając słów), twoim profesorem jest Adam Smith. Można to wyrazić jako Profesor = Adam Smith. Można tez zapisać tak twoich przyjaciół: Przyjaciele = Robert + Szymon + Magda.

Stopy wzrostu

Ze stopami wzrostu mamy często do czynienia w prawdziwym świecie. Stopa wzrostu (ang. growth rate) to po prostu procentowa zmiana pewnej zmiennej. To może być twój dochód, wielkość sprzedaży przedsiębiorstwa lub PKB jakiegoś kraju. Wzór na obliczenie stopy wzrostu jest prosty:

Graficzne przedstawianie danych i interpretacja wykresów

Wykresy służą również do przedstawiania danych. Jest to jedna z metod prezentacji wartości liczbowych. Wykresy zamieniają szczegółowe informacje liczbowe w wizualną formę, gdzie zależności i tendencje można łatwiej dostrzec. Na przykład, które kraje mają większą lub mniejszą populację? Uważny czytelnik mógłby przeanalizować długą listę liczb reprezentujących populacje wielu krajów, ale przy ponad 200 krajach świata przeszukanie takiej listy wymaga koncentracji i czasu. Umieszczenie tych samych liczb na wykresie może ułatwić znalezienie pewnych wzorców. Ekonomiści używają wykresów zarówno do zwięzłej i czytelnej prezentacji danych liczbowych, jak i do budowania intuicyjnego zrozumienia relacji i powiązań.

Kluczowe pojęcia i podsumowanie

Matematyka jest narzędziem do zrozumienia ekonomii, a związki ekonomiczne można wyrazić matematycznie za pomocą wzorów lub wykresów. Równanie algebraiczne funkcji liniowej jest następujące: , gdzie x to zmienna na osi poziomej, y to zmienna na osi pionowej, b jest punktem przecięcia z osią y, zaś m jest nachyleniem. Nachylenie funkcji liniowej jest takie samo w każdym punkcie i wskazuje na charakter związku (dodatni, ujemny lub zerowy) między dwiema zmiennymi ekonomicznymi.

Model dochodowo-wydatkowy

Osie wykresu wydatki-produkcja

Model wydatki-produkcja (ang. expenditure-output model), nazywany także krzyżem keynesowskim (ang. Keynesian cross diagram), określa równowagę w punkcie, w którym całkowite lub zagregowane wydatki w gospodarce są równe ilości wytworzonej produkcji. Na osiach keynesowskiego wykresu przedstawionego na [link] są: PKB na osi poziomej, jako miara wielkości produkcji oraz zagregowane wydatki, jako miara wydatków, na osi pionowej.

Równowaga w krzyżu keynesowskim

Mamy już krzywą zagregowanych wydatków, następnym krokiem jest powiązanie jej z dwoma pozostałymi elementami keynesowskiego krzyża. Zatem najpierw zinterpretujemy przecięcie funkcji zagregowanych wydatków i linii 45 stopni, a następnie odniesiemy ten punkt przecięcia do linii potencjalnego PKB.

Efekt mnożnikowy

Keynesowska recepta na politykę ma jeszcze jeden aspekt. Załóżmy, że dla pewnej gospodarki przecięcie funkcji zagregowanych wydatków i linii 45 stopni znajduje się na poziomie PKB równym 700, podczas gdy poziom potencjalnego PKB dla tej gospodarki wynosi 800. O ile trzeba zwiększyć wydatki rządowe, aby gospodarka osiągnęła PKB zapewniające pełne zatrudnienie? Oczywistą może wydawać się odpowiedź: 800 – 700 = 100; a więc należy podnieść wydatki rządowe o 100. Ale ta odpowiedź jest błędna. Zmiana wydatków rządowych o na przykład 100 dolarów będzie miała większy niż 100 dolarów wpływ na poziom realnego PKB w równowadze. A to dlatego, że zmiana wartości zagregowanych wydatków krąży po gospodarce: gospodarstwa domowe kupują towary od firm, firmy płacą pracownikom i dostawcom, pracownicy i dostawcy kupują towary od innych firm, te firmy płacą swoim pracownikom i dostawcom, i tak dalej. W ten sposób pierwotna zmiana w zagregowanych wydatkach jest faktycznie wydatkowana więcej niż raz. Nazywa się to efektem mnożnikowym (ang. multiplier effect): początkowy wzrost wydatków cyklicznie powtarza się w gospodarce i ma większy wpływ niż początkowa wydana kwota.

Kluczowe pojęcia i podsumowanie

Model wydatki-produkcja oraz krzyż keynesowski pokazują, w jak sposób poziom zagregowanych wydatków (na osi pionowej) zmienia się wraz ze zmianami poziomu produkcji w gospodarce (pokazanym na osi poziomej). Ponieważ wartość produkcji w skali makro stanowi również dochód dla kogoś innego w gospodarce, oś pozioma może być również interpretowana jako dochód narodowy. Równowaga na wykresie wystąpi tam, gdzie krzywa zagregowanych wydatków przecina linię 45 stopni, która reprezentuje zbiór punktów, w których zagregowane wydatki w gospodarce są równe produkcji (lub dochodowi narodowemu). Równowaga w krzyżu keynesowskim może wystąpić przy PKB na poziomie potencjalnym, poniżej lub powyżej tego poziomu.

Pytania sprawdzające

Sprawdź wiedzę

Ćwicz myślenie krytyczne

Bibliografia

Joyner, James. Outside the Beltway. “Public Financing of Private Sports Stadiums.” Last modified May 23, 2012. http://www.outsidethebeltway.com/public-financing-of-private-sports-stadiums/.