Амсылман жвлара ауыжвгIанчIви аъаща
Совет къраль апны адиннкъвгара ауысла анахьанат ауагIахъаква зынйуз абаргвыраква ракIвын абазаквагьи йгIарыдсылуаз, ауаса исльам ауагIахъара гIазырбауа ахцIараква йрылапхьадзапI. Совет Союз аналпIла амщтахь адин тшадызкIылыз ауагIа швабыж йрылахIатI, йгIаншун ауи ауагIахъа анаднакIылуазгьи, ажвлара азазаъащаква ррыбагъьара йанацхърагIузгьи. Къарча-Черкес шта апны абазака рапхъанчIви культура ауысла социология рхъвыхра анакIвхIыршуз ауат адин йшазаъугьи хIгватра азынахIырхатI. Акытква рпны хпа йчпата ахъвыкI пхьадзарата йгIацIанакIуа абзазагIвчва адин ауысла хIазцIгIара йауацIыхта джьауап гIартатI.
Апсуа кыт амаджьгыт
Асквш 2011 агIан акытква йырбзазагIвчвата 100-гIвы хIрынйатI, ауат йрыуата гIважви жвагIв райхIа йауацIыхта исльам йшазаъу гIархIватI. ПроцентзаджвыкI ракIвпI (хгIвы йнадзауата) исльам магIны амата йадымгылуа, ауат йшырпхьадзауала, абазаква гьымсылманым, маджьусита йшаъаз йгIащаквхатI. Архъвыхраква анакIвсыршуз гвы зстыз ари акIвпI: азджьакI адин ауи аъара йазгIашыкъпIта ауат рхъвыца ажвлара кьангьаш аларымцIауата йадгылитI. АхыгIв рхъвыцща айрышта йазгылан: «Абазаква зынгьи хIгьымсылманымызтI, хIара ауралагьи хIмаджьусийын»; «Абазаква рцIасквала йгьигькьристаным йгьигьымсылманым, агIвдинкIгьи зальмагIала йтадыргылуан»; «ПсхIвы тланыкъвала Апсны ащхъаква рпны акIвын сквшышвпхьадзара рапхъала хIара хIъабзазуз, ауаъа йаъапI хIуагIа йырчIвыз Анчва йныхIвартаква»; «Апхъала хIара Нчвата квырмыш рзыхIчпун адзы, агIайыраква, ахIахъвква, арыла хIангIайтыпа амщтахь амсылман дин хIтадыргылуа йалагатI», «Апхъала хIара исльам ззырхIвауа гьхIымдыруазтI».
Ауаса арахьарат хIзынйакваз араса айрышта йгьымчважвузтI. Процент 90 йгIацIанакIуа райхIарагIв шхъвыцуала, абазаква амсылман дин сквшышвпхьадзарала йынкъвыргауата йадкIылапI. Ажва ахъазла, Гвым кыт совет къраль ангIанымшасыз апхъала хмаджьгыткI тагылан. Аквта маджьгыт амадырса апны млыквла йбжамыз анчва-абачва рсабиква адрыпхьун. Айфанд йа аджьамгIат рахIварала, амадырса апны йадрыпхьун йкъвльейсызыз атгIачваква рсабиквагьи. Гвым йапшта апхъа заман Апсуа кыт апынгьи йтагылан маджьгыт.
Йынкъвыргума щта уахьчIвала абазаква адин йшатахъу апш абгата? Йшаъула, йгьынкъвыргум. Ажвлара рпны йщаквгылаз апхъанчIви цIаскви уыжвгIанчIви бзазара аъащи ракIвпI ауи йашвхIаусыгIву. Апсуа кыт абзазагIвкI (й-28-хауа ареспондент, асквш 1985 дйытI, дхъацIапI) араса йхIвитI: «Сара рыцIа амсылман дин тшадскIылитI, йшпакIву ухIварыквын ауи адин йгIанахIвауа йауата йыздыруа гьмачIым, ауаса йшатахъу апш ужвыгьи йгьсзынкъвгум. Ныбыжьла рыцIа саннаскIьара намаз счпауа салагуштI. Йшаъу ауи акIвпI: намаз учпауа уалагарквын адин абгата йынкъвугара атахъыпI. Ауаса хIара хIбзазарагьи хIцIасквагьи амсылман дин йгьаквыргIапсым. Ажва ахъазла, намаз учпузтын аткван йыртиуа афачIвква, абазар апны йухвгIауа ажьы уфа йгьауашым. Ауаса уахьчIва хIбзазара шаъула аткван фачIвы уымхвгIаква, йыртиуа ажьы уымфауата йгьауам» (1).
Апсуа кыт йауу датша бзазагIвкIгьи (й-23-хауа ареспондент, асквш 1964 дйытI, дхъацIапI) йхъвыцща йара ауаса йаъапI: «ХIара, ажва ахъазла, ГIарып Эмиратква рпны адин шынкъвыргауа апшта йгьхIзынкъвгум. ХIызлабзазауа ахабзакви Кувейт злабзазауи гьапшым. УахьчIвала хIара хIашIамсуа хIынхара атахъыпI, адин шпанкъвыгIгуш» (2).
Сквшышвпхьадзарала зцIасква, зкультура змаз ажвлара исльам йшатахъу апшта абгата анкъвгара рчвыбаргвпI. Абар ужвыгьи хъвыцщакI (й-54-хауа ареспондент, асквш 1941 дйытI, дпхIвыспI): «ХIмаджьгыт ужвы алыгажвква гьцахуам, ауаъа чкIвынргIа йшырбалакI тшырчпитI. Ауат ахIбачва, атажвква, айфанд апхъала адин шынкъвыргуз апшта йгьынкъвыргум, дара йырхIвауа акIвымкIва датша закIгьи йгьаздзыргIвуам…» Аквымшвара апхъапхъадза йгIазхъшахъыцIуа апсы йнадасща йапщылу ахабзаква ракIвпI. Зныбыжь квтанайу йа йнаскIьахьу абзазагIвчва йшырхIвауала, амсылман дин йазгIашыкъу чкIвынргIа йатахъыта йгьырпхьадзум апсы даныцIарцIара амщтахь йащтагIайуа ахымшкI руацIа анышвынтара апны духIа йапхьаныс.
АгIвычIвгIвыс йхIаль упсахырныс швабыж йбаргвыпI, ауи сквшпхьадзарала дызщцаз майрата дгьзакъвыцIуам. Ажвлара бзазара апны ацIаскви ахабзакви упсахырныс рахIагьи йбаргвыпI. Ажвлара рпны йщаквгылыз апхъанчIви цIасква пыртшрыгьи адин ацIасква абгата йынкъвгара атахъыта йызпхьадзауа чкIвынргIа рыхъазла сзачважвуз абзазагIвчва йгIадрысабапуан атермин «ваххабизм». Заджвы араса лхIватI (й-54-хауа ареспондент, асквш 1941 дйытI, дпхIвыспI): «Абазаква ваххабизм ззырхIвауа рыцIа-рыцIа хIнанауахвитI. Йчвалатшычпару рнамази йырнымгIалуата йынкъвыргауа ажакIьи ракIвпI ауат злаудыруа».
Аквымшвара ангIаншауа апсы даннардасуи ахатымква анакIвдыршауи рагIан акIвпI: «Аваххабитква хIлыгажвкви хIайфанди йырчпауа закIгьи йгьазхъарцIум. Апсы йнадасра йапщылу закIгьи йгьадгылуам. Апхъала йынкъвыгIгуз ахабзаква рыдзра атахъыта рхIвитI – апсы дшыцIахIцIауа, ахатым шхIчпауа, апсы йчгIвыча ршара, анышвынтара апны хымшкI руацIа адухIа (ауи щымта щажьыта асахIат ахпа йапхьалитI)».
ЙгIвбахауата амакIыра гIазлыцIуа атацанадылраква ракIвыршаща акIвпI: «УыжвгIанчIви ваххабитква хъвмарра гьырчпум, акъвабызасра гьыруам. «Акъвабыз хIанасуа ашитанква хIылахъыччитI», – рхIвитI. Ауат йгьыруам акъраль ахабзаквала накьахIыгIвра». Ауи йгIалцIла аджьамгIат тшагIвыршитI, кIьыда-кIьыда намаз рчпауа йалагитI: «Апхъа йхIымаз амаджьгыт апны ужвы алыгажвква гьцахуам, ауаъа чкIвынргIа йанымгIалуата тшырчпитI. Ауат хIара йынкъвыгIгуз ахабзаква зымгIва дрыдзитI». Зпхьадзара мачIу ауагIахъа рыхъазла аджьамгIат араса тшъагIвыршауа, йъапшIагылуа къазауат гIахъшахъыцIныс швабыж йшварагIварапI. Датша хъатакIла угIапшыхта, хIзынйаз йрыуу ахпроценткI ракIвпI ауагIахъа хабзакви ацIаскви рынкъвгара ахъазла исльам шварагIварара апщылата йызпхьадзауа. АщардагIв адин анкъвгара бзира апщылата йырпхьадзитI, ауат йшырхIвауала адин акIвпI абазаква ажври анаркомании йырчвхъызхчауа. Абар Апсуа кыт абзазагIвкI йылхIвауа (й-22-хауа ареспондент, асквш 1969 дйытI, дпхIвыспI): «Намаз зчпауа йалагаз ачкIвынчва зымгIвагьи рбзазара щаквгылтI, унагIвара рчпатI. Зныбыжьла ауат йрахIбу щардагIвы ажвра йнанауахвтI, унагIвара йаламылуа йгIанхатI. «Перестройка» ззырхIвауа азаман ауат швабыж йгIарызарархатI, бзигвыгъа рымахымкIва, тгIачва гIандыршаныс рымуа йбзазитI» (3). Амсылман дин ажври анаркомании йшырпшIагылыз йалачважватI анахьанат абзазагIвчвагьи.
Апсуа кыт абзазагIвкI (й-30-хауа ареспондент, асквш 1988 дйытI, дхъацIапI) йшипхьадзауала, агIидмшкви аурычра мшкви рагIан ауагIа амаджьгыт йъацауа ауагIа аднакIылитI: «Хвашипхьадза амаджьгыт сцитI, сурычитI, мышкIы апны хвын намаз ачпара сгьахадзум, ауи акIвмызтын адин йгIанахIвауа анахьанатква райхIара шнасырдзуш сащтапI. Исльам апны гвнахIта йырпхьадзауа щардапI, ауи зымгIва гьсзырхъйум, ауаса адин йшгIанахIвауа апшта сшбзазуш сащтапI» (4). Апсуа кыт йауу анахьани азаджв (й-23-хауа ареспондент, асквш 1964 дйытI, дхъацIапI) йхъвыцща датшапI: «Хысквша рапхъала намаз счпауа тшызбжьатI. Сара щарда гIасгвынгIвытI, ауаса адин йгIанахIвауа зымгIва гьсыласымкIтI. АхIбачва, анчва-абачва йырзынарху адатква ракIвпI зымч дуу». Ауи арасагьи атайхIвахтI: «Исльам акIвымзарквын хIуагIа йрыуата ажвра йнанауахвыз агалагьи рыцIа йщардагIвхушын» (5).
Атурых аурала абазаква шаъаз ашIуырпшрыквын йцIыхъвахауа асквш гIвышв руацIа исльам абазаква рбзазара апны йгIаннажьыз ащта ажвакIла угьзалачважвушым. Россия йгьи Осман паштахIыгIваква анапшIагылаз азаман ауагIа аднакIылызтынгьи абазаква рыжвлара агIвнашатI, ауагIа рцришта йтнагауата амхIаджьырра гIаннаршатI. Датша хъатакIла угIапшрыквын, агIвымакъральква йыртабзазауа абазаква аднакIылтI, рцIасква ргIахчара йацхърагIатI. Зпсадгьыл йгIатахаз абазаква адин рыцIа йачвыхъаран. Ужвы рыцIа йнаскIьахьу абзазагIвчва йанырзаманыз адин тшадыркIыл йъахвитмыз, ауи ауысла рдырраква ъацIолам йайгIваджьхуа йчважвитI: «АуагIа адин йачвыхъарахатI, ауи тшадыркIылхра ахъазла ужвыгьи сквшыта йагIвсуаш гьмачIым» (6). АхIбачва рщардагIв йшырхIвауала, асоветква рзаман адиннкъвгара швабыж йщаквыстI, ауаса ужвы апхъала акъраль йакIвдыршуз акультура арыпхьара ду адин анкъвгарала йгьузыпсахуашым. Ауаса амсылманра абазаква рапхъанчIви культура йахъвыкIта йалапI, адин анкъвгара сабап ду шалу кьангьаш заджвгьи йгьазгIайгуам. АтгIачваквагьи ажвларагьи рбзазара рыцIа йтынчпI.
АццIара:
1. Й-28-хауа ареспондент. Асквш 2011 ноябр а 29 атшын йакIвшаз архъвыхра йгIалхпI (Апсуа кыт).
2. Й-23-хауа ареспондент. Асквш 2011 ноябр а 28 атшын йакIвшаз архъвыхра йгIалхпI (Апсуа кыт).
3. Асквш 2011 ноябр а 28 атшын йакIвшаз архъвыхра ашвъаква.
4. Й-30-хауа ареспондент, асквш 1988 дйытI. Асквш 2011 ноябр а 29 атшын йакIвшаз архъвыхра йгIалхпI (Апсуа кыт).
5. Й-23-хауа ареспондент, асквш 1964 дйытI. Асквш 2011 ноябр а 28 атшын йакIвшаз архъвыхра йгIалхпI (Апсуа кыт).
6. Й-9-хауа ареспондент, асквш 1929 дйытI. Асквш 2011 ноябр а 25 атшын йакIвшаз архъвыхра йгIалхпI (Апсуа кыт).
Емельянова Надежда,
«Абаза Къраль» сайт йазалхпI