Асквш 1980-ква рагIан абаза кытква рпны хьтадзахра ацIасква абгаркIван, ахьтадзахра йазычпаз апхIвыс ъазаква адуней йыквыркIван. Асквшква 1984-1985 рагIан Черкесск аобласть шта музей анхагIвчва абаза кытква йгIарыкIвшатI. АпхъанчIви культура ацIасква руыс шаъула абзазагIвчва йрачважватI. Хьтадзахра йазъазаз абаза пхIвысквагьи йрынйатI. Ауат дрыуазаджвыпI Дармыва Зульхумар Къази йпхIа. Ауи асквш 1907 дйытI, Хъвыжвду кыт дауапI. Амузей анхагIвчва драчважвауата лъазара амадзаква гIахъылтIытI.
Ащхъаква рпны хьтадзахра ауыс гIапсара ду апщылан, атхыпхаква гьдымрыщардузтI, йырдзахуаз ачгIвыча ахъвква кIьыда-кIьыда йдрыхIазыруан. КIавкIаз йтабзазауа угIахъипхьадза рыпшдзагата йгIадрысабуаз гьапшымызтI, шIырпшыга амамкIва йара аквпшыра йтагылан. Акъарчаква рыпшдзагата йгIадрысабапуаз рквпшырала йпхатшан, хьапщла йхърысыз апхъанчIви хIвынчIвра пхатшаква йрыквыргIапсын. Асатин ъахвтанква ррыпшдзагаква агIайыра квпшыраква йыршIырпшын. Абаза хIвсысакви адгьа хIвсысакви йынкъвыргуз афашаква ррыпшдзага тхыпхаква рыцIа йссан, йпшдзан. Йара ауаса уыла хъырхуата пшдзата йчпан арызна мъаквагьи ахIвынчIвраквагьи.
Ахьтадзахра йазалху анхага ъамапсымаквала йадгалан («хьсхьасыга» – хIва йапхьун): хьскIыга, айха йа абыгIв хIваспа (ашIасга), кIынхIара змата ахьырахъва злакIылырщтуа ахьсыркIыга мшIы. Абарауи йапшу ахьсхьага хвыцла хьсхьа рчпун. Мачвыла йырчпуз апахьаква гIвквпшыракI рыман: азакIы «пахьа къьакъьа» – хIва йапхьун, анахьаныгьи – «пахьа гьажьы» – хIва. Пахьала акIвымжвкви анахьанат ахъачва чгIвычакви рыхъазла джьынджь алапа рчпун. Ауи акIвымкIвагьи ауатла асаби гараква дрыпшдзун, айквацIгъа рсун.
Пахьа мачвыла йырчпун, ахьсхьаква хьсхьасыгала йырчпун. Ауи йацын ахьсыркIыга мшIы, ахьскIыга (ахьсхьа зларкIуа айха), ашIасга (айха йа абыгIв хIваспа). АхIваспала йгIашIасуамцара арахъва зкIылду амшIы зны йацауырпапхьадза ахьсхьа дрыбагъьун. АмшIы йанакIвызлакIгьи йара зджьарала йацадырпун. АхьсыркIыга мшIы акIынхIараква адзахгIвы йшылтахъыз апшта йа мачIта, йа щардата йалтуан. Ауат щардахапхьадзагьи ахьсхьа тыбгIахун.
Амузей анхагIвчва драчважвауата Зульхумар Къази йпхIа ауи асхъан йыршвырцIуз, йынкъвыргуз ачгIвычаква зымгIва: акIвымжвква, ахъамква, аъахвтанква, акъамкванадзара – лара лнапIыла йшылчпуз, йшылдзахуаз лхIватI. Абашлыкъква рыхъазла дантлакьгьи, лыхъагьи лчпун, джьынджь алапа лрыхIазыруан. Акыт абзазагIвчва закI аныртахъыз йлызцунта йылдрычпун. Айсра анакIвшуз, йагIвсыз асквшышв йгIвынгIважвахуз асквшква рагIан, айсыгIвчва рыхъазла асогIаква дрыхIазыруанта афронт йырщтиуан – агалифеква, акьысаква, анапIтараква…
Хьапщла йтадзахныс ахъазла йазалху ахьапщрахъваква нкъвыргун. АмшIы пщырцата йчпан, акьасе дыргъвгъвун, асурат къарандашла йырчпунта уацIыхъван йтадзахуан. Арыпшдзага анхIазырхара афаша йаквырдзаххуан. АдзахыгIв ъаза ауи ачгIвыча «адгьа ъахвтан» – хIва дапхьун. Ауи акIалта хьрыпшдзагала йгIакIвшауа йдзахыта акIвын йшаъаз.
Емельянова Надежда,
«Абаза Къраль» сайт йазалхпI