Гвымлокт абзазагIв ХвытI Зулькъарнай Кьазым йпа асквш 1924 май а 20 атшын дйытI. АчкIвын жвагIсквшагьи дыртамылскIва Абашта айсра Ду гIалагатI.
– Асквш 1941 апхын ангIатал хIара акыт ансимш уысква хIшрылаз здырхитI: архъа хIыквта хIынхун, ахIбачва хIырцхърагIун, – йгIайгвалашвахитI Зулькъарнай Кьазым йпа.
Йшпардыруашыз ауагIа рылахь арыхъварта чIвыхь шгIаргванхаз, ймамырыз рбзазара гIвбата йшагIвшахушыз: айсра апхъали айсра амщтахьи? – хIва. Акъраль абзазагIвчва зымгIва рапшта акыт абзазагIвчвагьи йырдыртI асквш 1941 июн мыз агIан айсра шгIалагаз. ЦIабыргыта, йшырдырыз арадиуа йгIанагта гьакIвым (акыт апны радиуа гьаъамызтI), йгIаразхIвыз Нарцана йаъата йгIайхыз ркытлагIвчва ракIвпI. Аветеран йшгIайгвалашвахуала, ауи агIан ауагIа ажва «айсра» йгIаныцIуаз абгата рыла йгьырзгIацIамыжьуазтI. Ауат дрыуан асквш 1942 агIан айсра йызшIыртыз ХвытI Зулькъарнайгьи.
– Афронт хIпшцIамылкIва йгьхIымдыртI жвграммкI ахIа йнамдзауа ахы агIвычIвгIвыс дащуата, – йхIвитI Зулькъарнай Кьазым йпа. – Асквш 1942 январ мыз агIан атанкква гIашIазкIуаш амашаква гIжырныс Минводы хIыргатI. Асквш 1942 мартI мыз агIан айсра сызшIырттI. Ауи агIан жвагIсквша срыцкьагIвацан. СкытлагIвчва Ар Шольахв, ЧвзыкIьа Нури, Аджьбакь ТIама срыцта Орджоникидзе йтагылаз йгIвбахауа ар училища хIырщтитI. Акыт йтыцIыз зымгIва хIырцIыхъвата айсра хIпшцIалтI. Ага абджьар хIзымхъарыгьи агъа йпны щтахьла хIгIатхъаныс гьхIгвыгъамызтI. ХIызлапIатIауата йхIымаз амашинаква «ЗИС 5» ракIвын. АхIвынчIвы апны йанлахарыз хIрыцIагвумцара йгIатыгIгахуан. Ауаса архъвква рунашвачпагIвчва агъа йкъару шщаквысуаш, дгIазтыцIыз «йыгIвара» рыцIагьи дшачвыхъарахуш йащтан. Амальта йнарахвуаз ззынархаз анамыцаква рхIатланкъвгараква рыцIагьи йшбаргвхуш акIвын. Айсра пкъыгIваква гIацIызщтуаз азаводква Сбырла йатдрыпатI, ауаъа хъацIакIыртанадзара рымамкIва уахъгьи тшынгьи йынхун.
Асквш 1942 октябр агIан Зулькъарнай Кьазым йпа пычIвта дызлашваз айбащракI апны дгIархвытI.
– Апхъапхъа хIара Орджоникидзе хIыргатI, – йхIвитI аветеран, – ауаса жвамшкI анцIы агъа Ставрополь дгIаргванхатI. Ауи ашвхIаусыгIвала Тбилиси хIыргатI, ауаъагьи хIтыргахын АпсынчIвыла Очамчырала хIатдрыпахтI. Ауаъа абджьарква рыргIапща тшахахIыргIвазун: авинтовка, автомат, анапIланкъвгара пулемет шадыргалуа агьиква. Октябр агIан хIара Орджоникидзе хIатаргахын Беслан апны зынла айбащра хIпшцIалтI. Ауаъа хIыгIвзачва рыуа азаджв дщхатI, саргьи хвырта гIаснылтI. Ар чымазагIвтара апны гIвымызкI сщтIан.
Йхвырта анйых амщтахь Зулькъарнай Кьазым йпа Лагъь КIавкIаз аштаква рпны дайсытI, Новороссийск гIайырхвитхтI, ахылгIва йхъагыла Днепр дзыгIв дырстI, йгIвбахауа а-Украина фронт апны й-110-хауа адивизия йаланакIуата пшыхвра зхъвдаквцIараз айсыгIвчва гвып дрылата дайсытI, Молдавиягьи Румыниягьи ргIархвитхра йкъару алайцIатI. Ясса къала ангIадырхвитх амщтахь дызлаз айсыгIвчва гвып Румыния йтыцIхтI, Будапешт ангIадырхвитхуаз асхъан йгIванхауата дырхвытI. Ар чымазагIвтара дщтIата АйгIайра амш дапылтI.
– Айсра шалгаз ачымазагIвтара апны йгIахIархIвтI, – йхIвитI Зулькъарнай Кьазым йпа ауи атшын йгвы йгIаташвахызшва тIакIвгьи дпшвырхъыччауата. – ХIгвыргъьара цIыхъва гьамамызтI. Ари ахабар шIыц ауи аъарала йгвщтIыхганта хIатлата йхвыз айсыгIвчванадзара къару гIарыланацIатI, йгIанаргылтI. Сара арра къвырльыкъвхара сгIанханыс стахъын, асквш 1945 ацIыхъва хIара Липецк йтагылу ар училища ахьыла хIатдрыпаныс йщаквдыргылтI. Аучилища атыдзква раъаща ъамуаз йгIалцIла Вологод област йаланакIуа Череповец апны хIыргатI. СквшыкIума ауацIа аучилища апны сапхьатI, ауаса сызгIвадара атIахсара ахъазла сгIацIырщтхын асквш 1947 июль ацIыхъва сцри кыт сгIаталхтI.
Аветеран йшгIайгвалашвахуала, йыла йгIалыз абзазара гврыдзган: акыт апны зымгIва аларпIатIан, абзазагIвчва швабыж ймачIгIвын, ащардагIв лыгажвын, сабийын. 600-гIв йнадзауата айсра йпшцIалыз агвымква йрыуата 197-гIв аладзтI. Айсра йаладзыз йрыуан 18 сквша йгIашIарышвта сквшы 27-дза рныбыжьта унагIванадзара йалалныс йахамдзаз чкIвынчва 200-гIв.
– ЙгIауахвырквын, айсра уанпшцIу ухъа амци алгIви йрылапI, – йхIвитI Зулькъарнай. – Уцриштагьи, уангьи, уабагьи зымгIва ухънараштылитI, айсрагIваца акIвпI ухъа злажвагву: атопхква рхысра, ргIагвжвара, авиация апссгIара… АдгьылгIваца акIвын хъацIакIыртатагьи гвыгъаратагьи йхIымаз.
Ауаса айсра аналга къарута йгIанхаз адкIылта амамыр бзазара гIащтIыххра атахъын. УахьчIвала ХвытI Зулькъарнай абзазара йгвы анйырчвгIаныс йылшитI. Айсра дшпшцIаз артшхъвагаква ракIвпI йгIайзыргвалашвахуа: АйачIва Къапщы аорден, Абашта айсра аорден, амедальква «Германия аларыхъвашара ахъазла», «КIавкIаз азабакIра ахъазла», датшагьи. Ауаса айсыгIв хъашла йшихIвала, ауи йыхъазла рыцIа йгвщтIыхга хъаду айсра чвгьа агIан агъа дипшIагылата амамыр бзазара ззыгIайхчаз йтынхаква ргIари хвыцква рбыжь кьахвква ракIвпI.
Квициниа Инна, Мыква Мурат,
«Абаза Къраль» сайт йазалхпI.