УахьчIва ткIьийта ауатыкв йтапI КIавкIаз апны йгIанхаз абызшваква рыдзра – хIат, хIуррит, урарт, этс, убых бызшваква рпхыцIа йагIвызахауата. Ари агIаншара уапшIагылра ахъазла амальта йаъу зымгIва гIаура атахъыпI. Адгьыл адзы йанхънагIва азаман ныжьхта ашумерква ангIанша йгIашIарышвта йбзазитI зыдзра уапшIагылра атахъу ашвуа – ауат зымч дуу уагIахъапI.
Сквшызкь къомкI рапхъала Азия ЧкIвын йаланакIуаз Месопотамия чIвыла апны йгIаншатI ашумерква. Ашумер паштахI Алулим даунашвачпагIвын Эриду къала. Алулим йпаштахIра шумер цивилизация агIаджвыквлымта йаквшвауата йырпхьадзитI, ага дара ашумерква ауралагьи цивилизация шрымаз рхIварыгьи. Алулим йпаштахIра «ажвгIвандла йгIалбгIан» адуней апны ауи шIырпшыра гьамамызтI. Алулим йыхьыз ашумер паштахIква рыхьызква ргIашIыпхьадзара швъа йалан (ари агIвыра адуней апны йапхъадзахауата йгIаншаз апхъанчIвидза гIвырахарныс ауаштI). АпаштахI хьызква зну ашвъа зъара сквшы ахъыцIуа гьщаквдмыргылстI, ауи ахIатырла ауи йпаштахIра гIамтата йгIацIанакIыз гьбергьльым. Анахьанат агIвыраква рпны ауи йыхьыз гьгIарбам. Йбергьльу ари акIвпI. Ашумер паштахI хьызква рнышв гIвыра гIаншатI апхъанчIви заманпхьадзарала асквш 2100 атлахан, ауаса ауи агIвыра рыцIагьи йцIолу апхъанчIви бзазара цIасква йыргIарбагапI.
Апхъапхъадза уагIата адуней йгIаквлыз ашумерква ргIаншаща ауысла апхьахьаква йырхIвауа гьаквшвум. Ашумерква йгIархъшахъыцIта йгIаншарныс ауыпI йапшым ауагIа тлапкъквагьи, ажва ахъазла, абазаква, апсуаква, апхъанчIви гIвыраквала апхъанчIвидза уагIахъа – ахIатква – йшраргвану зрыбагъьаз адгьаква, абазаква рапшта КIавкIаз апны зымч гIазырбаз аубыхква.
Ажва Ашшур агIаншаща хIырхъвыхпI – араса йыхьзын Ассирия нчва, йара араса йапхьун Ассирия къральыгIва аквта къалагьи. Ари ажва рейша йрызцитI ашумерква: «а» – ачIвызлара аффикспI, «шшу» – «йгIашуа, йбылуа», «р» – ажвагIаныршага аффикспI, датшата йухIвушызтын Ашшур йгIаныцIитI «йбылуа», «йгIашуа», «зымч дуу», ажва «шумер» йасинонимта. Йара ари ажва Ашшур агIаншаща датшатагьи йхIырхъвыхпI гIвхъвыкIта йхIшапIта: Аш йгьи Ур. ТшизынахIырхапI Обри Фессенден, ауи араса йгIвитI: «ЙаъапI йара абызшва йгIалцIуа ашахIатлыкъква – КIавкIаз дангIамдзасыз агIан агIвычIвгIвыс дшзымчважвуз, ачважвара даназычпаха араъа анибзазартаха амщтахь шакIву. КIавкIаз ащхъа сырт апны агIвычIвгIвыс зымгIва рацкIыс йджьайщаз амцакIкIара акIвта гIацIцIуаштI, ауи «ур» – хIва дапхьун, «аш» – «йгIазлыцIуа», йадукIылхырквын «Ашур» йгIаныцIуан «амцакIкIара гIазхъшахъыцIуаз». АмшIгьи «ашур» – хIва йапхьун, амарагIагылырта ахьыла йаъаз амшын дугьи «Ашур» – хIва йапхьун, йшпакIву ухIварыквын агIвычIвгIвыс мцакIкIарата йыла йгIацIалуаз амара ауыла йгIацIцIуан. «Апс» йгIаныцIуан «амара ахьъагIагылуаз атып», датшагьи йгIаныцIуан ауыла йаъаз адуней хъата, ащхъа хъыкв, ащхъа сырт. АпхъанчIви ажва щатаква рквпшыраква шаъула, ауат КIавкIаз апны акIвымкIва датша зджьара йгIаншатIхIва йгьузыхIвум. Ур йгьи Ал ашIпшра ажван». ЙащтагIайуата О. Фессенден йпны хIапхьитI: «Йапхъахауа нчвата даъан Ур йа Ал, АкIкIара Анчва».
ХIапшыпI ажва Мардук (анахьанат анчваква зымгIва рпны хъгалра змаз анчва йыхьзын) абаза бызшва ацIасквала йшгIаншауа: мар (мара) – ду, йадхIкIылхырквын «Мара Ду», датшата йухIвушызтын «зпхара мчу амара».
ХIгватра азынахIырхапI акъала-къральыгIва Киш. Киш къала зыргылыз Киш нчва йакIвпI. Киш нчва йыхьыз уахьчIвала йбыжьгитI апсуа йгьи абаза тдзахьызква КIьашвауа, КIьычв, КIьыщмахва, Къашокъва, Кишмария рпны.
Ниппур къала Ниппур нчва йгIанйыршатI, йа Ниппа ткъвым, ауи апш ткъвым уахьчIвала йтабзазитI Апсны йгьи Къарча-Черкес Республика йаланакIуа Хъвыжвду кыт.
Умма къала Умма нчва йгIанйыршатI, Умма йгIанйыршатI Умма ткъвымгьи. Акъала-къральыгIва Умма апаштахI тдзахьызта йыман Уша. УахьчIвала ари атдзахьыз нкъвызгауа аткъвым табзазитI Къарча-Черкес Республика йаланакIуа абаза (ашвуа) кыт ЙынджьыгьчкIвын.
Ашумер къала Ларса Ларса нчва йгIанйыршатI, йа ЛарсаргIа рткъвым, ауи апш ткъвым уахьчIва йтабзазитI Къарча-Черкес Республика йаланакIуа Хъвыжвду кыт. Ауи акIвымкIвагьи Ларса ахьызта къала аъапI КIавкIаз апны. Ауи акъала далачважватI Пушкин Александр Сергей йпа, ауи йшигIвуазла, КIавкIаз ангIамидуз Ларс апны дгIашIастI. «Ларс утыцIта быжьверстакI уымгIвайсырквын Дариал хчарта аныргIалпI. АпсыхIвагьи йара араса йахьызпI. Абыхъвква агIвхъатакIла йадзхъагылата йымгIвайситI. ГIамдагIвыкI йшигIвызла, ари апсыхIва ауи аъарала йтшвапIта, ауи аъара йтшвапIта йубауа ныжьхта атшвара уылаухIвитI. АжвгIванд ачIыхвра цIагIвчIврыта ахъахьыла хIагIата уыла йгIацIашвитI. АдзыхьчкIвынква рдзткIвапсква ссата йхъыларчвауа ахъахьыла йгIабгъажжитI, ауат йгIасдыргвалашвахуан Рембрандт йсурат джьащахъва Ганимед йгъычра» (Пушкин А.С. Арзрум ахъатала сгIамдара). ЙащтагIайуата йара ари йгIвыра апны Пушкин йхIвитI Грузия рчIвыла даныквылбырг Ананур апны дшгIашIасыз (абаза бызшвала йгIаныцIитI «ан лнур», «ан лашара». «Сара Ананур снадзатI гIапсара сыласымхIвауата. Сара сыхъазла атшква гьгIамиуазтI. ЙшгIасархIвызла, Душет къала апныдза мгIвата йбжьахыз жваверстакI йгьрайхIамызтI, саргьи щапIыла сджвыквылтI. Ауаса йгьзымдыруазтI амгIва агIвада йшкIыдылуаз, ауат ажваверстакI гIважва йнадзауазшва сдрыгIапсатI».
Ашумер къала Акка ахьыз Апсны апны йгIащаквхатI: ауи акъала хъада Согъвым ахьыз апхъанчIви хIващата йамапI Акъва. Йаргьи абари йапшу ашвапхаква швабыж йщардата йгIарба йауаштI.
ЙгIалкIгIара атахъыпI акъала хьызква, анчва хьызква рызджьакI йгIарныцIуа къабард-черкес бызшвала йшузалыргауа. Ауи йаквшахIатпI адгьакви, абазакви, апсуакви аргваныта йшазаъу. Ауаса датшагьи йгIалкIгIара атахъу ари акIвпI: абаза тдзахьызква швабыж щарда йнадзауата йцIыхъвахауа асквшышвква руацIа къабард-черкес тдзахьызхатI. Арахьарыла, хIара къабард-черкес ззыхIхIвауа ашумерква кIарала йырпущылуашта йгьаъам, йшпакIву ухIварыквын ауат абаза-ашвуаква рацкIыс агалагьи рыцIа кIьасата йгIаншатI. Адыгейква руыс датшапI, ауат абазаква йрыгвлата апхъанчIвидза заман йгIашIарышвта йбзазитI. Дара акъабардыйаква йшырпхьадзауала, апхъала ауати, абазакви, апсуакви йара уагIахъакIын. Ауи йаквшахIатхитI апхъанчIви заманпхьадзарала й-II-III-хауа асквшынзыкьква рагIан йгIвыта йгIанхаз атекстква. Ауат атекстква йгIарныцIуа узалыргитI абаза, апсуа, къабард-черкес бызшваквала.