КIавкIаз апны зны йсасыз зынгьи йгьихъаштылхуашым абазаква рджькIахбаста хIальаль. Асальамтира йаджьауапта «УгIайгва!» – хIва дзачIвызлакIгьи гвыхътIыла йархIвитI. Арат ажваква чвалатшычпаракIгьи шрылам щардала уаквшахIатхитI.
АпхъанчIви заман йгIашIарышвта абазаква рахв дырхIун, унагIва пссгIачIвы нкъвыргун, адгьыл дырхарджьуан. ЙдрыхIазыруаз афачIвквагьи йгIадырхарджьуаз апкъыгIваква йгIарылырхуан. АмацIаура апны ауасажьы, ащамакъжьы, апссгIачIвжьы пкъыгIва хъадата йгIащтIырхуан, ауат йрыцырцIахуан ахшлыцI, агIайыра пкъыгIваква, ашылаквпшыраква. АфачIвква зымгIвалагьи йнардзапI, рхъгIара ухънахитI, ауи ахIатырла анахьанат аугIахъаква рпынгьи йбергьыльхатI. АщардагIв хъызхуа «дзырдза» – хIва йызпхьауа афачIвы акIвпI, ауи аквтIужь йа абабыщыжь, акъазыжь, агвагвыщыжь ачIванла йырмацIауитI, анартыхв шыла йа ахъвдзыла йдрысауа абаста адзхъарцIитI. Дзырдза КIавкIаз абзазагIвчва рыуа щардагIвы йыргвапхауа фачIвыпI.
Абаза ажважв йшгIанахIвауала, «асас насып йпщылапI». Ауи акIвпI йаргьи асас ддыртлапIауата ащарда уаса зырщлауа. Ажьхъвква аныршауа ахIба йыквшвауа зынла йдыркIьыдитI: ажвгIвымсакъьа, ауачва, ауат рымщтахь анахьанат ахъвква алырхитI. АхIбачва щардагIвыта айшва йадзхъачIвазтын абгъарбыгIв пхатшаквагьи рзалырхитI.
ХIабадучва рабачва рзаман айшва гIвыджь-хгIвы райхIа гьадзхъамчIвалузтI. Айшва адгалра швабыж йазсакъуан, ажьхъвква ахIбара-айцIбара гIадырбауата йгIаквырцIун, йыргIваща йгьамуазтI – апшвыма йыхъазла пхащара дута йырпхьадзун. Ужвы азамангьи ацIас щаквгылапI: айшва щардагIв адзхъачIвазтынгьи ажьы йапшыта йгьыршум. АхIбачва рпахь ахъабжа хвындыргылитI, алымхIа хъарххылта, апынцIа асас ахIба йахьыла, агъьмала, йнархата. Йара тамщакькI арма жвгIвымсакъьажьи, ауачважьи, абгъьарбыгIвкви, адзацIыскви тарцIитI.
Асас пхIвыс лайшва йагIвшу адзацIыс, абыз, ащапIжьы хвындыргыллитI. Асасчва рыхъаз квтIу йа гвагвыщ рщызтын ахIбачва къвалцхIа рзалырхитI. Апхъала абазаква айшва ачIван ахъазы йгьхвындмыргылуазтI – ашыла гьажь хвыц-хвыцта йпыркъуан, йдрыдзуанта йхIазыру ачIван йхъырпсалуан. Ужвы ачIван йшаъу апшта йхвындыргылитI.
АмацIаура йазычпаз апхIвысква хъгIата ймацIаура йахъазымкIва арызкъы аквпшыра ушхънахуашгьи йащтан. Анартыхви акъвыдгIваци гIахIахвырквын абазаквагьи адгьаквагьи ауат фачIвзигIва 20 райхIа рылармацIауан. Рызкъыта анартыхви ашырдзи йрыладрыхIазыруазгьи гьмачIмызтI. ХIандучва айшва ахъазла хъгIара щарда рмацIауныс бзи йырбун. ХIальуа квпшырата йырчпузгьи алыхын: ашырдза, агвадз шыла, амажвадза рыдз агьиква гIадрысабапуан. АцIлашвырквагьи щардата йгIадрысабапуан: чIва, хIа, хIваса, зары, раса, ауасамцара. Ауатла дзыхъгIа гIадыршуан, йдыргIвунта агъныла йрыламацIауан.
Абазаква, адгьаква йрапшта, апслачва йгIалху афачIвква ауи аъара гватра гьрызрымамызтI. Апслачваква дыргIвунта йыртиуан. Айшва апны чвгьата кьахв уызрауа ажвра гьхабзамызтI – ачагIыр, абахсыма, ацхадзы агьиква ракIвын йхвындыргылуаз.
Ажва гьалам, ауищтара аугIахъа фачIвква рмацIаура апны псахра ду гIаншатI. Апсахраква аунагIва бзазара шIыцрата йгIалалыз, ахвгIахвтра уысква йырпщылапI. Ажва ахъазла, абазаква ачIахъварыдзра амадза шIыцква тшрыхадыргIвазатI, амажвадза, ауатралыцIква апхъала йрымдыруаз рызкъ шIыц щарда рыладрыхIазыритI.
Абазакви адгьакви рфачIвква злаквшвауа гьмачIым, ауаса рмацIауыщала йагIвыситI. Ажьы шдрыдзуа, йшыржвуа, мамырса шдрысауа апшыпI. Арызкъква рмацIаура апны ашIашIкIгIара бзи щардапI, шIырпшыра змам рхъгIара йалахIитI, ауат рнадзара рыцIагьи тшщтIнахитI.
Абазаква йырмацIауырныс бзи йырбауа афачIв зигIваква йрыуапI ажьрыдз, альакъвымква, акъальтамаква, прунджьли ауацIажькви йгIарылху анаквытлква, атубарква. Абазаква йадыргалуа айшва зымгIвала йнардзу, йхъгIу афачIв зигIваквала йадгалапI. Йхъадата йгIалхIкIгIуш ари акIвпI – асас йыхъазла аджькIахбаста ауралагьи йхIазырпI.
Ешерова Муъминат
«Абаза Къраль» сайт йазалхпI.