Ахьӡ-Аԥша аорден актәи аҩаӡара занашьоу Аԥсны Жәлар рышәҟәыҩҩы, зыԥсы ҭоу аклассик Алықьса Ноча-иԥа Гогәуа 88 шықәса дшырҭагылоугьы, еиҭах аԥхьаҩцәа иргәырӷьеит. Уи ааигәаӡа аԥсшәахь еиҭаганы далгеит адунеи ахьынӡанаӡааӡо ибзиаӡаны еицырдыруа, шәкыла абызшәақәа рахь еиҭаргахьоу аҩымҭақәа ҩба: Ернест Хемингуеи иповест "Абырги амшыни" Х.К. Андерсен илакә "Ӡызлани". Арҭ аҩымҭақәа аԥхьаҩцәа иаарласны ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ирԥылараны иҟоуп.
– Алықьса, Мушьни Лашәриеи уареи шәлаф аасгәалашәеит уажәы, уара уахь лифтла санхалоз. Уи шьҭа ҩбаҟа шықәса ахыҵуеит... Уара усҟан угәы ԥыжәжәо иуҳәон, абри ҳлифт уаннақәтәалак англыз бызшәеи аурыс бызшәеи рыда акгьы шамҳәо, аԥсшәа ахьузамырҵаз даара хьаас ишумоу. Алифт ԥсышәала иузмырцәажәазаргьы, Андерсони Хемингуеии урцәажәеит. Иугәазрыԥхеи, иулазҵеи амч ҷыда урҭ реиҭагаразы?!
– Анатоли, уара иудыруеит сара адунеитә литература иреиӷьӡоу аҩымҭақәа сышрызҿлымҳау, ԥыҭкгьы шеиҭазгахьоу… Аха, абарҭ аҩымҭақәа есымша "исыцрыхон", иааиҭазымгар, аԥсшәала имцәажәар рымуҵәҟьеит!.. Сара урҭ хәыҷы-хәыҷла инаскьазгон, нас аамҭак ҟалап шәанеиҭазгаша, иаашәычҳа ҳәа, иаалырҟьан ахаа-мыхаақәа зҭаххаз ахәыҷ иеиԥш "санрықәыҵәҟьозгьы" ыҟан, аха иаарымуҵәҟьеит, дара ртәы иадыргеит!
– Даара бзиа иубо ашәҟәыҩҩцәа дреиуоуп Фолкнер, уи иҩымҭақәа аԥсшәахь иахьеиҭаумгац азы "иуцәымгәааӡои"?!
– Уигь акыр сықәицалахьеит! Аха иара убри аҟара дҵаулоуп, шаҟа "уиеиҽырбо" аҟара, дуцәыхарахоит. Избанзар, ирлас-ырласны уизыхынҳәлар иҭахуп, знык деиҭоугар, нас духоурышҭыр ҳәа дшәоит... Насгьы, уи ус идыххылара цәгьоуп, ақәԥаҩ бзиа иеиԥш, имаанақәа зегьы узымдыруазар, уихәаӡом! Дааиҭазгахьоу зегьы аӡәгьы ҿыӷәӷәала изымҳәац "ҳнапаҿы" дааҳгеит ҳәа, аԥсыӡ еиԥш "дрымпыҵҵәраауеит!" Уи ддууп, ддуӡӡоуп!..
– Ара сахьынаԥшааԥшуа адискқәа збоит, реиҳа иалукаауеи амузикаҿы?!
– Уи ауп уажәы сыԥсы ҭакны сызку! Ҳара аԥсуаа "Ахрашәеи", "Ахәрашәеи" иреиҳау ашәа ҳамаӡам… Бетховени Моцарти рызгьы хазы аамҭа сымоуп, урҭ уахынлатәи аамҭа еиҳа иақәшәоит, ацәеи сареи бӷарҵахьы ҳанеиқәԥо.
– Ԥхыӡқәас иибои "Аџьамԥазаратәи аҷкәын"?! (Аџьамԥазаратәи аҷкәын хәыҷы ижәлар рзыҳәан дыхьӡырҳәагахеит ҳәа изиҳәахьан Баграт Шьынқәба Алықьса Ноча-иԥа Гогәуа – А. Л.).
– Уажә ааигәа Толстои дызбеит, иԥаҵа ӡышӡа, ауардын дантәаланы, ахеиԥш дԥырны дцон. Маҷк дааҭгылар, сиҿаԥшыр сҭаххеит, аха дагьсызхьамԥшит! Саргьы сизгәаан ацәа салҵит, аха нас, уи иҩымҭақәа зегьы иреӷьасшьо "Ҳаџьы Мураҭ" жәабаҟа даҟьа санрыԥхьа, ҳаинаалеит. Зны-зынла Кортасаргьы дызбалоит, уи, сара бзиа избо, иреӷьысшьо иажәабжьқәа зегьы, дшыцәаз, дцәырҳаны данааԥшлак акәын ианиҩуаз. Убасҟак еилаӷьаны иҟан иажәабжьқәеи иԥсҭазаареи! Уаҳа узеиҭасҳәаӡом, избанзар аԥхыӡ ашьыжь ианеиҭоуҳәалак, иухашҭуеит.
– Иаҳҳәап, аԥсуа театрқәа руак аҟны уҩымҭақәа ықәдыргыларц рҭаххазҭгьы, рыуа иарбану еиҳа асценатә ԥсҭазаара зыуҭоз?!
– Анкьаӡа зны иқәдыргылахьеит сыпиеса "Амш уаара". Исҭахын сара схаҭа сповестқәа "Асҟак дузааигәан аха дузгәмҭеит", "Мшәагә дуи Мшәагә хәыҷи" рысценариақәа ҩны ирыдызгалар, аха ишнықәсҵа-аақәысҵоз аамҭа сыцәцеит… Издыруада, мышкызны урҭ режиссиорк дрызхьаԥшыр, апроза асценахь аиагара шыцәгьоугьы...
– Алықьса, уара ухатә ҩыза лыдунеи лыԥсахижьҭеи уи лылымкаа адәахьы удәылымҵӡацт, абар шьҭа шықәсык ҵит. Аԥхынра ааит, анкьа ишыҟауҵалоз еиԥш, умпахьшь уҟәаҟәа инықәҵаны, адәахьы сдәылҵындаз, амшын сҽынҭысшьындаз ҳәа уҟаӡами?!
– Уи шьҭа аамҭа какәкәа ицеит... Сдәылҵырц салагаргьы, шәсырԥхашьар ҳәа сшәоит. Амала, ҳуадақәа рыҩныҵҟа мышкы хәышә шьаҿа ҟасҵоит. Абриаҟара сныҟәан санаалгалак, хра цаӷьцаӷьк саҿысызшәа сааԥсоит!
– Уҩызцәагьы гәхьааугозар акәхап, аха анцәа иҟынтә, аҭел ыҟоуп!..
– Зыԥсы ҭаны инхаз сырхашҭӡом, еиҳарак сымшираан. Аха зны-зынла аҳауеиԥш ауаагьы сызхаӡом! Ааигәа Москвантәи сеиҭагаҩ Шевалиов дысзасит, уҩымҭа ҿыцк ацәаҳәанҵа сзааушьҭыр искьыԥхьуан ҳәа. Уи сҩымҭақәа рӷьырак зегьы аурысшәахь еиҭеигахьеит, еиҭеигахьеит ахьӡми, сара иҟасҵоз ԥыҭ-чыҭк аредактор инапы аҭахын акәымзар, ишиашоу иукьыԥхьыртә иҟан… Уажәы, ула ажьа амкит, сҳәеит. Уи аамҭақәа цеит, сҳәеит. Дагьсырччеит!
– Алықьса Ноча-иԥа, ҳаиҿцәажәара ахыркәшамҭахь инеуиеит, абыржәыҵәҟьа угәы иаҭаху акы ҳауҳәар?
– Сара мчыбжьык ахь ҩынтә-хынтә акроссвордқәа сҳасаблон, уажәы урҭ зну ажурналқәа Аԥсныҟа раагара иаҟәыҵит, шаҟаҩ рнапы ианысҵахьоузеи, аха ари иҳалаҳаз ачымазара иахҟьаны ирзаамгагәышьозар акәхап…
– Алықьса, аԥсҭазаараҿы уара даара иуҭахны иузыҟамҵаз, узхьымӡаз, иахьагьы угәы зызхьаауа арбану?!
– Ех, урҭ акыр ирацәагәышьоуп… Ауаҩы ԥсҭазаарак ауп имоу… Уажә сгәы иалаҵәҟьоу уҳәозар, абри акомпиутер атәы ахьысзымҵаз ауп! Иареи сареи зны-зынла ҳаблақәа ҭырхаха ҳаиҿаԥшуеит, сара исҭаху иара иаздырам, иара иаҭаху сара исыздырам!..
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ажәытә аамҭахь ухьазырԥшуа агәалашәарақәеи аҭоурыхтә хҭысқәеи акырӡа ирацәоуп. Урҭ рахьтә иҟоуп маҷк иадамхаргьы сызхаану сгәы ззыбылуа асахьақәа, ажәабжьқәа, еиҳаракгьы абыргцәа реиҭаҳәамҭақәа, хаҭала дара зхааныз, рыбла ҷыц еиԥш еиҷаҳаны иныҟәыргоз раԥсуара, уи иахылҿиаауаз ақьабзқәа, аҵасқәа.
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа атәым милаҭ ирыламҩашьо наџьнатә аахыс иҟазҵоз, ԥсабаралеи доуҳалеи иныҟәыргоз реихаҵгылара акәын. Аихаҵгылара анысҳәа, имӡакәа сазааҭгыларц сҭахуп ахааназы исхамшҭуа хҭыск.
Аԥсуа телерадиоеилахәыраҿы раԥхьа аусура саналагаз акәын. Ҿыц еибадырыз аҭыԥҳацәеи сареи адәаҿы игылаз иааизыхәхәашәа иҟаз сқамк аҿы ҳтәан, усҟан ҳазлацәажәахуаз здыруада?!
Ус, шьыбжьонтәи аԥсшьаратә аамҭа нырҵәаны машьынала дааҳадгылт ҳаиҳабы. Амашьына данынҭыҵ, ҭелла ацәажәара даҿын. Ҳарҭгьы ҳаиԥырхагамхап ҳгәахәзар акәхап, иҳахьхыз здыруада, ҳаура шоуроу ҳамгылакәа, ҳнаихаҵгылашәа ҳуит, ус ауп наԥшыхақә ишалҵуа. Иаҳбоит ҳаиҳабы акы дшаргәаҭеиуа, анаҩс дааҳадгылан дааԥышәарччан ус иҳәеит: "Гхак аҳасабала ишәыдшәымкылан, аха ауаҩы шәихаҵгылозар, ишахәҭоу еиԥш шәихаҵгылар шәара шәарԥшӡоит, даҽазны шәгылошәа-шәымгылошәа ҟашәымҵан…" - ҳәа.
Ас еиԥш анҳаҳа, ҳарҭгьы ашырҳәа ҳҩаҵибарҟьеит…
Арҭ ажәақәа ԥсраҽнынӡа сахьцалак исыцуп. Уажәы хәыҷык ашәхымс дынхыҵыргьы, ахьышәҭҳәа сҭыԥ аҟынтә снагылоит.
Убас еиԥш, иқәра ыҟаны саб иашьак (иԥсҭазаара далҵхьеит) аҩны дҳаман. Сан аҩны дныҩналацыԥхьаӡа ашырҳәа дҩагылон. Исгәалашәоит сан лажәақәа: "Сара егьараан иахьа аҩны сыҩналап-сдәылҵып, сыҩналацыԥхьаӡа шәымгылалан, сшәыҳәоит", - ҳәа дӷьаҵәыӷьаҵәуа иалҳәон. Аха, саб иашьа иара итәы ҟаиҵон, уажәы еиҳагьы ибзианы еилыскаауеит уи ала иҭаца шаҟа пату-ҳаҭыр лықәиҵоз, закәытә ԥсыуараз иныҟәигоз. Уимоу, агәылахәыҷқәа анааилакгьы, дара рҟынӡа ихы наганы дрыцыхәмаруан, ианцозгьы, агәашә инҭыганы иауишьҭуан, ахәыҷқәа ирбо-ираҳауа рхашҭӡом ҳәа ԥхьаӡаны.
Абарҭқәа зегьы ԥхаӡа сгәалашәараҿы инхаз, аха наунагӡа зыԥсы ҭаны иаанхаз цәырҵрақәоуп. Сара лассы-лассы ауаажәларратә транспорт ала ақыҭарахь сцалоит. Аиаша шәасҳәоит, убраҟоуп аԥсҭазаара агәҭылсара ахьызбаҵәҟьо, убраҟоуп ҳҵасқәеи ҳқьабзқәеи еиҳаракгьы иахьысгәалашәо, избанзар зықәрахь инеихьоу ауаа ахьааидтәало иргәаладыршәоит изнысхьоу, изҵысхьоу ажәытә аамҭа, урҭ шаҟа срызҿлымҳаузеи. "Анкьа ҳара ҳхаан ишыҟаз" ҳәа ажәабжь еиҭаҳәара иналагоит, саргьы слымҳа кыдҵаны сырзыӡырҩуеит, анаҩс урҭқәа сырҿиаратә усумҭақәа рҟны шаҟантә схы иасырхәахьоузеи?!
Аԥсуара аԥсы ҭоуп ҳхәышҭаарақәа рҟны алҩаҵә ҩеиуанаҵы, аԥсыуак иԥсы ҭанаҵы, адунеи аԥсуа шьҭыбжьы ықәыҩуанаҵы. Уи ус шакәу хаҭала агәра згеит Ҭырқәтәылаҟа сныҟәарақәа раан. "Унан, Аԥсны сыҟоума, сабаанагеи?" - ҳәа шаҟантә схы иазысҳәахьоузеи. Шаҟа иҵаулоузеи, шаҟа игьамоузеи амшын-нырцә инхо ҳашьцәа иныҟәырго аԥсуара. Шаҟа иџьашьатәузеи аиҳаби аиҵби реихаҵгылара, шаҟа иҿырԥшыгоузеи абырг ихымҩаԥгашьа, шаҟа аҵакы ӷәӷәоузеи рҳәахьашьҭыбжьқәа.
Сара схаҭа саҿахәҳәаҩуп Ҭырқәтәыла аԥсыуа ҭаацәарак аҿы сыла иабахьоу хҭыск. Аҩнаҭаҿы ҩыџьа аҭыԥҳацәеи ҩыџьа арԥарцәеи ыҟан, раб аџьаамахьы намазкра дыҟан. Ҳаб даанӡа каҳуак еицаҳжәып рҳәан, акаҳуа нақәыргыланы идыршит.
Ҳаидтәаланы аџьџьаҳәа хаицәажәо акаҳуа шаҳжәуаз, аҩнаҭа аԥшәма дшааз аӡәгьы иҳазгәамҭеит. Ҳааигәа дааиуан еиԥш, сзыдтәалаз ихшара ҩыҵеибарҟьан, адәахьы индәылҵит, аб иакәзар, ҳазҿыз аниба, зымҩа дынхынҳәит. Аиаша шәасҳәап, иҟалаз азныказы исзеилмыргеит. Ашьҭахь исарҳәеит раб иҿаԥхьа аԥхашьара ду ишақәшәаз, акаҳуа шыржәуаз дахьрыхҭыгәлаз хьымӡӷыс ишыркыз. Аиҳабы иҿаԥхьа акаҳуажәра даара иԥхашьароуп ҳәа иԥхьаӡоуп уаҟа.
Сгәы иԥхаӡа иҭоуп Ҭырқәтәыла инхо аԥсуа быргцәа рыҿцәажәарақәа, дара реиҭаҳәамҭақәа аныгәхьаазго, свидеонҵамҭақәа аашьҭыхны снарыдтәалоит.
"Дад, схәыҷы, аԥсуара алакҭа - ари аԥхашьароуп. Ауаҩы даныԥхашьа, иаԥсуарагьы иуаҩрагьы наигӡеит. Аԥсуареи ауаҩреи еимадазароуп, мамзар уаԥсуара бжьамҽамхоит", - иҳәеит аабыкьа сзыҿцәажәоз Ҭырқәтәыла инхо Лазба зыжәлаз ҭаҳмадак.
Аусура аганахьала лассы-лассы аҳәаанырцә сцалон иҳаҩсыз ашықәсқәа рзы. Амҩа сшықәлоз заҳауаз сан еснагь убас салҳәон: "Ҩмаҟахы бымӷаз, бҟәышны быҟаз", - ҳәа. Ари знык, ари ҩынтә, ари шаҟантә, илҳәоз лажәақәагьы рҽырыԥсахуамызт. Уи ахшыҩҵак зызкыз уажәы шаҟа еилыхха еилыскаауазеи.
Аԥсуа ичеиџьыка, иламыс, ипату… Ииашоуп, аԥсуара злеибарку амахәҭақәа ируакуп аԥсуа чеиџьыка.
"Дад, угәыла иифо имамкәа, уара иуӡыз укәац афҩы иԥынҵа ишҭасуа агьама ануба, иузыхаҳауам", - иҳәеит шәышықәса ирзааигәоу Феҳми Ашәба.
Санду лҟынтә исгәалашәоит, иҷыдоу фатәы хаак ҟаҳҵар аҩны, ҳара аишәа ҳнадтәалаанӡа, агәылацәа рхәы ҳәа иҳалҭоз рзаҳшар акәын, убас ауп сангьы. Агәылацәа ракәзаргьы - убас, уи иаанаго апатуеиқәҵара ауми.
Шаҟа иԥшӡоузеи арҭ аҵасқәа, ақьабзқәа! Аамҭа иаратәы ҟанаҵозаргьы, ҳаԥсуара хәашьрак ақәлар ҟалом, хымԥада, уи зыбзоуроу ҳарҭ зегьы ҳауп, иаԥсыуаны зхы зыԥхьаӡо. Анцәа иумырӡын ҳаԥсуара!
Ҳаԥсуа литератураҿы иреиӷьӡоу апоетцәа жәаҩык рыӡбахә уҳәозар, урҭ рхыԥхьаӡараҿ Владимир Ахьиба далоуҵоума ҳәа усазҵаар, сара хымԥада уи иӡбахә сҳәоит сизгәыдуны! Владимир, ԥсабарала ипоетҵәҟьаз, зхы-зыԥсы зегьы поезиала иҭәыз, уи зҽазҭоз, иара мацара ԥсҭазаарас измаз поетҵәҟьан. Уи дахьцалакгьы ицын ипоезиа, иара ала иԥсы ҭан, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рҟынӡа апоезиа мацара акәын дзызхәыцуаз, ԥсыс ихаз.
Апоет гәлымҵәах Иуа Коӷониа изикыз ажәеинраала "Уашәақәа" иара ихаҭа иахь иурхаргьы, хымԥада инаалоит:
Адгьылқәа ирықәҩны,
Ааԥынқәа ирылҩны,
Афырхаҵара иахҩны,
Ишьҭыҵуеит уашәақәа…
Ашәҭышқәа иргәылшәаны,
Ашьхақәа иргәылԥханы,
Ашьанҵа иаҿҩны,
Икаҩуеит уажәақәа…
Диит иара 1938 шықәсазы Гәдауҭа араион Жәандәрыԥшь ақыҭан. Иԥсҭазаара далҵит 2000 шықәсазы. Иқыҭаҿы аакласск дрылгеит, Мгәыӡырхәа шықәсык аҵара иҵон. 1956 шықәсазы диасуеит Аҟәаҟа, дҭалоит Қырҭтәылатәи ақыҭанхамҩатә техникум. Абраҟа ҩышықәса аҵара иҵон, нас атехникум Аҽгәараҟа ианиарга, 1961 шықәсазы, уаҟа аҵара хиркәшеит. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1960 шықәсазы. Убри аахыс Владимир Ахьиба иҭижьит апоезиатә шәыҟәқәа жәба. Урҭ иреиуоуп: "Еихызгоит сшьаҿа", "Адац", "Исԥыло, сызԥыло", "Ааԥын сызҭаз", "Абри сыдгьылаҿ", "Адгьыл ахьаа", "Амцеи аеҵәеи", "Сышьхақәа раамҭа", "Иалкаау".
Владимир аԥсабара даара дазааигәан, уи Аҟәа даналахалак, ахәаҽра далагон, мчыбжьык знык иадамхаргьы ма иқыҭахь, ма иҩызцәа рқыҭақәак рахь џьара дцар акәын, иԥсы еиҩигар акәын, аҳауа цқьа лбааидар акәын. Уи иҩыза гәакьа Рауль Лашәриа апоет иалкаау ишәҟәаҿы инеиҵыху, даара гәыкала иҩу иаԥхьажәаҿы инаимҩатәны иазгәеиҭоит:
"Владимир Ахьиба, еихша-еиҵша иҟоу абри Аҟәа ақалақь аҿы, иарбан кәакьзаалак иажәеинраалақәа дахьрыԥхьоз, ибызшәа заҳауазгьы, измаҳауазгьы, деицеиҟраны дрыдыркылон, зны-зынла маҷк дшахнаԥаауазгьы, неиҩмсрыда игәра ргон, жәа-наак аӡәгьы иҿыҵшәомызт. Алацәажәара аҭахны исыԥхьаӡом уи Жәандәрыԥшь, ма Мгәыӡырхәа, мамзаргьы Ҷлоу шаҟа еигәырӷьаны иԥылоз атәы. Иџьоушьаша, Владимир Ахьиба поет трибунк иаҳасабала, сыхьӡ рыласырҵәап, схы ӡырызгап ҳәа зынӡакгьы ихы иҭамшәацызт, дагьашьҭамызт. Уи аԥсабара иахшаз, аԥсабара ахаҭа еиԥш згәы аартыз ажәа сахьарк арҿиаҩы иакәын. Ицәаҳәақәа зныз ақьаад бӷьыцқәа реиқәырҷабреи рылаҽырбареи раха имамызт. Игәҭыхақәа, ихьаа-уазырқәа зниҵоз, иқьаад бӷьыцқәа шаҟа иџьыба иҭышәшәаны ицәыӡыз анцәа иоуп издыруа. Иаҳзынижьыз илитературатә ҩымҭақәа иара изхоит, ихьӡ ҳпоезиа абзиабаҩцәа рыҩнуҵҟа наунагӡа иаанхоит".
"-Аҩсҭаагьы дыҟоуп, уи духьӡоит,-иҳәеит,
Ҩысҭаас иҟоу- уи дуаҩуп,-иҳәеит.
Амаалықь дыҟоуп, уи уибашт,-иҳәеит,
Маалықьс иҟоугьы, дуаҩуп,- иҳәеит.
… Адунеи зегь дад, уаароуп,- иҳәеит,
Адунеиаҿ иҟоу, дад, ҿароуп,-иҳәеит.
Уахьынӡаҟоу дад, қәԥароуп,-иҳәеит,
Уанаҵахагьы дад, цәгьароуп,-иҳәеит.
Ара зцыԥҵәаха аазгаз ажәеинраала сара Баграт Шьынқәба иҩымҭақәа ирывасыргылоит! Ас еиԥш иҟоу ажәеинраалақәа Владимир Ахьиба сара агәра ганы сыҟоуп жәаба рҟынӡа шимоу! Сара ибзиан исгәалашәоит, иара иажәеинраалақәа дрыԥхьан данаарылгалак, иҩызцәа дҳазҵаауан, аԥсуа поезиаҿы имԥсуа хә-жәеинраалак сзынхару ҳәа! Ҳаргьы еицҿакны иаҳҳәон, Владимир, хәба ракәӡам, уара иҵегь ирацәаны иуҭынхоит, ухьӡ камшәо изларҳәаша, ҳәа! Иара ишиҟазшьаз еиԥш, дааҳалаԥшны дааччон, сшәымжьозар, даара ибзиоуп ҳәа аанарго!
Апоет ахаан имԥсуа иажәеинраалақәа рыӡбахә анаҳҳәо, хымԥада авсшьа ыҟаӡам апоезиа иреиҳаӡоу аҳракыраҿ инаган иҩу ажәеинраала «Жәаҩаҩык.» Ари ажәеинраала иреиӷьӡоу аԥсуа лирикатә жәеинраалақәа рантологиаҿы хымԥада рыгәҭа иргылатәуп. Иара ҿырҳәала издыруа рацәаҩуп, иззымдыруагьы хымԥада иазхьаԥшып ҳәа сгәы иаанагоит. Абраҟа иаазгоит ацыԥҵәахақәак:
Гәаҩа дук сынҭысны,
Ҿаҩамҩала сцон.
Жәаҩа хәык сырхысны,
Слеи-ҩеиуа сеимдон.
Уа жәаҩа шәҭы скымзи,
Жәаҩа хәы рҿы иԥшаан.
Уа жәаҩа лаԥш схымзи,
Рыжәаҩагьы хаан.
Жәаҩаҩык аацәырҵын,
Рыхцә-аԥшьқәа кассы,
Рыжәаҩаҩыкгьы ааҳәыцымцын,
Иааҭалеит рыԥсы.
Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,
Саԥхьа иаалашеит.
Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,
Саԥхьа иаакәашеит.
Ари ажәеинраала ссир сара убриаҟара исгәаԥхеит, сыҽсызнымкылакәа, усҟан апародиа алысхит! Владимир санизаԥхьа, иаргьы даара игәаԥхеит, ҭыԥқәак рҿы, сгәы ҟаиҵарц акәхап, иагьсаԥугеит, иҳәеит! Уимоу, уи аибашьра ҟалаанӡа ауп, иара иқыҭа гәакьаҿ апоезиатә хәылԥазы ҳаман, гәыԥҩык аԥсуа шәҟәыҩҩцәа ҳаҟан. Ахәылԥаз агәҭахьы ҳнеихьан еиԥш, амҩаԥгаҩ дааникылан, ирылеиҳәеит, иажәеинраалақәа руак сара апародиа шалысхыз, иара даара ишигәаԥхаз, иагьшиҭаху уаха убраҟа срызрыԥхьарц! Уа саҿаиршәит, иҟасҵоз, самыԥхьар усгьы ишимуаз здыруан, сҩагылан, раԥхьа Владимир итәы саԥхьеит, нас, иара апародиа саԥхьеит! Уа иҟаз анапеинҟьабжьқәа, аччабжь разқәа, уажәыгь ихааӡа сгәы иқәҩуеит, абриаҟара шықәса шцахьоугьы!
Иахьа, абра иаазгар сҭахуп уи апародиа шеибгоу:
Сҭакәажә лоуп сызтәу!..
Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,
Ааицгәасҭан, срытҟәеит!..
Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,
Сааимаркын, срыпҟеит!..
Гәаҩа дук сынҭаркит,
Аӡӷабцәа срыпҟарц!..
Изури, сыхҭаркит,-
Исмырҟьацыц ашьац!..
Рыбла ӷрақәа кылырцеит,
Исамхафазшәа рхәы!..
Сдырӷыӷкырц аҵәы сыларҵеит:-
«Иухҟьама, уԥшшәахәы?!»
«Шәа шәахьымӡеит сыҷкәынра,
Амшын еиԥш сқьаф анҭаз!..
Знык ахықәахь снықәлара,
Ижәдыруоу, аӡә шәшаԥсаз?!»
«Уи ҳара иабаҳҭаху,
Еиҳагь ҳгәы ԥнажәоит!..
Агәаҩа ду аубахҭаху,
Уаҳзыкәашар, уцоит!..»
Ех, скәашап наныкьара,
Санаалароуп сзықәшәаз!
Сахәом урҭ рыршәыкьара,
Сҭаркит рмацәаз!..
Аха сшьацәкьара снықәгылар,
Афархь-ҩеиԥш иԥыҵәҵәоит!..
Ишԥазуеи, сгәы кыдгылар,
Акыр-кыр иччоит!..
Убасҟан ацәа саалҵызшәа,
Сқәыԥшхан, сааихыккоит…
Суҭра иҭалаз ӷаацқәоушәа,
Срыҵаҟьеит-акакеи!..
Снеиуеит сара гәаҩала,
Издыруеит иахьцатәу…
Ишәҭахызаргь шәарҭ шәысхаҩала,
Сҭакәажә лоуп сызтәу!
Апоет изкны Енвер Ажьиба уи ишәҟәы "Иалкаау" аҟны иҩуеит: "Владимир Ахьиба дпоетҵәҟьан. Баҩхатәрыла аума, идгьылтә ԥсҭазааратә хымҩаԥгашьа аума, иҭеиҭԥш, иԥшра-исахьа, дааидкыланы даҽаӡәы диламҩашьо, нахьхьи, Жәандәрыԥшь ақыҭаҿы зымҩахәасҭақәа ылгаз, нас имҩадухаз, уи ихатәы мҩа данын. Данын, уи ишьҭыбжь рацәак имыргацәо, аха аиԥыларақәа рҿы ажәа аниоулак амцаԥшь зҿықәыҳәҳә иҟаз, иажәеинраалақәа цәгьалаҵәҟьа исахьаркны дрыԥхьон. Иара ихаҭагьы, уаанӡа иаабац иакәымкәа, иажәеинраалақәа убриаҟара дышьҭырԥаауан, анаџьалбеит, шьҭыбжьык мгандаз, даанызкылаша мчык ҟамландаз, дааҟәымҵӡакәа даԥхьаландаз ҳәа изыӡҩҩруаз ауаҩы, агәыхыҭхыҭра иоуан, апоезиа дацәыхаразаргьы акәа дҭанаҳәҳәон, аԥшӡарахь, ахаарахь дархынҳәуан. Даԥхьон ааԥсарак иқәымкәа. Усҟан аԥсабара лашәын, идагәан. Иӡыҩӡа игылан Владимир Ахьиба ҳәаа змаӡамыз идунеи ҭбаа аҽагәылаҳәан".
Владимир ибзиаӡан идыруан аԥхьаҩцәа рахь ацәырҵра иацыз аҭакԥхықәра ду закәыз, аха дшәаԥырҳаԥуагьы дыҟамызт. Дыҟамызт, избанзар уи иажәеинраалақәа рыххо мышла дрыдтәаланы, абас сҳәар ҟалару, ирымкьыԥхьыр иҟасҵарызеи ҳәа дхәыцуамызт. Урҭ изаауан, ҳара макьана ҳалаԥш иамҟьашьыц, ҳахшыҩ ахьзымнаӡац ҩаӡара дук аҟнытә. Уантәи ари аҩыза "аҳамҭа" зауа апоетцәа, изааӡарызеи, иагьырацәаҵәҟьам.
Владимир Ахьиба "Ақәыџьмақәа" захьӡу иреиӷьӡоу иажәеинраалақәа руак аҿы иаабоит аԥсабаратә гармониа еиламгакәа, аха изҿагылатәу ишаҿагылатәу, ихьчатәу шыхьчатәу.
Аҵыр-ҵыр, аҵыр-ҵыр!-
Жәҩан анмацәыс,
Адыр-дыр, агәыр-гәыр!-
Аҵх ианакьыс,
Ахыр-хыр, аҽыр-ҽыр!-
Илеиуан ақәа.
Ахьыр-хьыр, ахьыр-хьыр!-
Ихыҵуан аӡқәа.
Ахыу-су, ахыу-сыу!-
Ишуан алақәа.
Ахацәа-хацәамыз-
Игылт еибагауа.
Аҵықь-сықь, аҵықь-сықь!-
Рхысбжь агара,
Абық-сық, абық-сық!-
Гыгшәыг рнырҵәара.
Владимир Ахьиба аинститутқәа дрылымгеит, акандидаттә ҩаӡарақәа акгьы имам, апрезидумқәа рҿы дымтәацызт, аизара дуқәа бзиа ибаӡомызт, Аԥсны аиҳабыра рышҟа акы сҭахуп ҳәа ахаан дымнеицызт, акызаҵәык, иажәеинраалақәа агазеҭқәеи, ажурналқәеи, ашәҟәҭыжьырҭақәеи рҿы ианҭыҵлак иоуаз агонорарқәа рыла иԥсы ҭан. Иԥшәмаԥҳәыс алагаҿҩага даҿын, ихәыҷқәа ҩыџьа рызҳауан, аҷкәыни аӡӷаби. Иаҩцан дынхаӡомызт, аха иҩны унеир, аԥсуаҵас ишахәҭаз дуԥылон, ачеиџьыка бзиа ибон.
Апоет зегьраҵкыс иџьушьашаз, иажәеинраалақәа зегьы шамахак ҿырҳәала идыруан, амҩан даауқәшәар, автобус аҿы аума, атроллеибус аҿы аума, амшын хықәаҿ аума, ҿырҳәала рыԥхьара далагон!
Сара ибзиаӡан исгәалашәоит, уи аибашьра ҟалаанӡа ажурнал "Алашарҿы" иажәеинраалақәа акьыԥхьразы иман даннеилак, апоезиа аҟәша аиҳабы Мушьни Миқаиа шаҟа диеигәырӷьан дидикылоз, (уии сареи кабинеткаҿ ҳтәан), егьырҭ апоетцәа ишырзиуаз еиԥш, "алыхәҭа" икылхра далагаӡомызт, ари анцәа иҟынтә иаауа поетуп, иажәеинраалақәа рылакьысра аӡәгьы азин ҳамаӡам, ус грамматикатә гхак ҳмыриашозар, иҳәон!
Сара акырынтә апоезиатә хәылԥазқәа рҿы уи ицқәгыларақәа сықәшәахьан, аиаша шәасҳәап, Платон Бебиеи иареи рышьҭахь ақәгылара, ажәеинраалақәа рыԥхьара гәаӷьуацәан, анапеинҟьабжьқәа аӷьырак зегьы дара иргон! Уи сара саҵашьыцӡомызт, еиҳагьы сеигәырӷьон!
Абаҩхатәра бзиаӡа змаз апоет, ԥсабарала уамашәа иҟәышыз, аԥсҭазаара акырџьара иқәнақшахьаз, абзиарақәа раҵкыс ацәгьарақәа рацәаӡаны избахьаз, ишырҳәо еиԥш, "абга аҟарҟы" икылсхьаз, аха згәы еиҭамԥаз, иахьагьы гәыблыла иаҳгәалашәо, зҩымҭақәа есымша иҳацу ҳпоет бзиа Владимир Ахьиба иара дҳацӡамкәа иазгәаҳҭоу имшираҿ, иара дҳацушәа "иҳавагылоуп" иажәеинраалақәа. Урҭ иреиӷьӡоу руак ала ихсыркәшоит иахьатәи санҵамҭа, иахьӡуп уи "Поетк иажәеинраала шеилдыргаз!".
Иҵегь ҭыԥкаҿ иааурыххароуп,
Иҵегь гәыла иааурыԥхароуп,
Иҵегь, иҵегь, иааҵурыӷәӷәароуп,
Иҵегь маҭәак нашәуҵароуп,-
Иӡлачуазар уи макьана,
Иааӡылухыр- азамана.
Сара схәыцуеит: ирҳәо лакәу,
Арҭ зегь зылшо иара иакәу?!
"Аусурақәа амаинингқәа рҿыхразы ҳаҿуижьҭеи акрааҵуеит. Аха уадаҩрас иҟоу акоуп, аҿыхрада уаҳа азин ҳамаӡам. Акы аҿыхны егьы аҿы унеиаанӡа, иаҿырхыз аҿаркуеит. Азинтә усбарҭақәа ироур алшара ԥҟарада аус зуа афермақәа рмаругақәа рымхразы, убри лҵшәаны иҟалоит, уи азы административтә кодекс алагалақәа аҭахуп. Шьҭа ҩымз раҟара ҵуеит ари азҵаара аганахьала аусурақәа цоижьҭеи уахгьы-ҽынгьы. Афермақәа дуқәа иаҿаҳхыз амаругақәа доусы рыҩныҟақәа рахь иргеит. Амаҵурҭақәа, аҩнаҵаҟақәа, аҭуанқәа рҿы иқәыргылан аусура иаҿуп. Убри ауадаҩрақәа ҳазцәырнагоит. Ауаҩы иҿы унеины аҿыхра ҟалом, уи аҩыза азин ҳамам. Арцәара уи ус мариоуп, амаинингқәа ахьыҟоу зегьы еилкааны иҳамоижьҭеи акрааҵуеит, аха иурцәеит - иаҿаркит, убри аҟнытә акгьы аҽаԥсахӡом", - еиҭеиҳәеит Ҷыҭанаа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: