Есма Ҭодуа, Sputnik
Аӡын зегьы асы иазыҧшуп агәалаҟазаара бзиа узҭо ҧсабаратә цәырҵраны. Ауаа раасҭагьы аӡын шӡыну имҩасыр зҭаху иара аҧсабара ахаҭоуп. Ажәлар рҿы ишырҳәо алагьы "Дгьылс иҟоу жәҩануп. Адгьыл бзиа еиҧшҵәҟьа, ианраамҭоу ақәеи амреигьы аарыхра ҟарҵоит".
Анхацәа ишазгәарҭо ала, аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аӡын аси аҵааи ахьамбаз иахҟьоит ааҧынразы ашәыр ишахәҭоу иахьымшәҭуа, урҭ аҧырхага рызҭо ахәаҷамаҷақәа ахьцәырҵуа. Асы рацәа аарыхра ҟанаҵоит рҳәоит. Сынтәагьы макьана аӡынра уныруа иҟамлац аҟынтә ҳаҧхьаҟатәи ашәыр-ақәыри аҽаҩреи шыҟалаша атәы ашәарақәа цәырнагоит.
Ҳаамҭазы атехникатә прогресс иабзоураны еилыркаауеит амш зеиҧшрахо: ианыцәгьахо, ианыбзиахо. Уи азҵаара еилзырго асиноптикцәеи аметеорологцәеи аҧсуаагьы иҳамоуп уажәшьҭа, аха иахьагьы ажәлар рамзартә гәаҭагақәа рыла амш, мамзаргьы аамҭа зеиҧшрахо еилзырго ауаа ыҟоуп. Урҭ аҧсабара иахҭысуа аҽыҧсахрақәа ирыхәаҧшны, арахә рхымҩаҧгашьа, аҵиаақәа рызҳашьа рыла ишьақәдыргылоит аӡын зеиҧшрахо, аҧхын аарҩарахо, иӡысаамҭахо уҳәа.
Сара синформант Денис Аиба қәрала дышқәыҧшугьы ҧсабарала ас еиҧш иҟоу адырра илоуп. Иара даныхәыҷыз аахыс еиҳабацәа дрыцны ашьха дхалон, уантәи иагьышьҭихит аҧсабарра ашьклаҧшра иазку адыррақәа.
"Аҧсабара ҭынч уазыӡырҩыр, иара иуанаҳәоит зегьы. Аҵыс ашәа аҳәашьа алагьы иудыруеит амра ҧхо, ақәа ауа. Мамзаргьы арахә рыла. Сара игәасҭахьеит арахә ашьыжь аҭра аҭыҵра аҭахымзар, мчыла ианҭуцо, амш цәгьахоит", - ҳәа еиҳабацәа ирҿиҵаази ихатәы азгәаҭарақәеи ртәы ҳзеиҭаиҳәеит иара.
Убри инаҷыдангьы амаха, ажәҩашәаҟьа аҧшралагьы аамҭа зеиҧшрахо, аҽаҩра аҟалашьа, ахьча ирахә рызҳарц иҟоу, иҟаму алагәарҭон. Ҳара ҳарҧысгьы уи аҧшышьа идыруеит, аха ҳаниҿцәажәоз аамҭазы ажәҩашәаҟьа инапы иакымызт акәымзар. Иазгәаҭатәуп иара ирацәаны ашьха дышныҟәо, аӡынгьы аҧсшьацәа рзы шьхала аныҟәарақәа еиҿызкаауа дышреиуо. Уи иазкны иара иахәҭаз аҵарагьы дахысит.
"Ашьхарахьынтә аҧша хьшәашәаӡа иасыр, амш еилгоит. Аҧсҭҳәақәагьы аҩада, мрагыларахь ицозар, амшцәгьа ықәыргоит, ақәа ауӡом. Ус акәымкәа, аҧша ҟәанда асыр, ақәа ауеит", - ҳәа ҳаиҳәеит Денис. Иазгәасҭар сҭахуп иара ирцәажәара акыр ишыуадаҩыз, иара иҳәаралагьы имаӡақәа зегьы араҟа иаасыртуам, урҭ иреиуоуп аҧхыӡ иибо зеиҧшроу ала амш зеиҧшрахогьы шидыруа атәы. Абарҭ идыррақәа инарҷыдангьы иара, 34 шықәса зхыҵуа, макьана аҭаацәара иаламлац арҧыс, аҭәҳәақәагьы идыруеит, иагьыҟаиҵоит (иззыҟаиҵо маҷуп, иаҳа изааигәақәоу заҵәык роуп). Иара убас ақыҭаҿы дымшуп, имшьҭа бзиоуп ҳәа дгәаҭаны дрымоуп аҟынтә Ажьырныҳәа (Хьачхәама) адырҩаҽныгьы рыҩны днеирц азы заа иарҳәоит.
Сынтәа асы ҳзауо, иаҳзамуо иазкны уи игәаҭага зеиҧшроу ала, ашьхарахь асы ихьшәаны ишықәнаҵаз ала, арахь (лбаа) асы рацәак ауам. Абас еиҧш иҟаз аамҭақәа ирызкны аҧсуаа имҩаҧыргон аныҳәара "Хыхь иҟоу" ҳәа, мамзаргьы "Сынтәа ҳазмадоу" ҳәа. Аетнографцәеи афольклористцәеи ишазгәарҭо ала, уи иазку иалкаау аамҭак ыҟам. Иаҳҳәап, амшцәгьа акыраамҭа еилымго аарыхра иаҧырхагахо ианыҟала, "Хыхь иҟоу аказы ҳаигәаҧхом" ҳәаны рбаӷьк шьны аҭаацәа еиқәныҳәон, аамҭа рзыбзиахаразы "Хыхь иҟоу" иҳәон. Убасҵәҟьа ҽа аамҭаказгьы, ӡынроума, ааҧынроума, анхацәа аамҭа рзеиӷьымшәа рбозар, абас рхы иақәныҳәон. Иахьагьы џьоукы-џьоукы ирҳәо уаҳауеит "Ҳаи, хыла длеиааит сынтәатәи аамҭа зтәу" ҳәа ишәиуа, аамҭа зеиҧшроу аныргәамҧхо. Мамзаргьы, "Сынтәа аамҭа бзиоуп, изтәу ҳикәыхшоуп" рҳәоит.
Анҵамҭақәа аагоуп Гь. Амҷба "Аҧсны аҭоурыхи аетнографиеи ирызкыу астатиақәа" 1977 ш. Ад.51-54 аҟнытә.