Ҳазҭоу ашықәс февраль 6 рзы, Аҟәа ақалақьтә еизараҿы иахәаԥшуан схы здыруаны Аԥсны зеиԥш сымбац, алаламбатә ҟазшьа змоу ашәҟәы, хықәкыла ахьӡ ҳҳәозар- иуль 2 2016 ш. Аҟәатәи амузыкатә — ҟазаратә школ азеиԥш еизараҿы ирыдыркылаз ааԥхьара. Уи ашәҟәы уажә ааигәа инашьҭын Аҟәа ақалақь ахадарахьы. Аԥҟарақәа инарықәыршәаны, ақалақь администрациа уи ақалақьтә еизарахь инарышьҭит.
Ҳаԥсҭазаараҿы иҟамлахьо акгьы ыҟам, аха ари аҩыза ашәҟәы аабыкьа аӡбахә ҳмаҳацызт.
Ақалақь еизарахь инеиз аҳәара абас еиԥ иҟоуп: "Аҟәатәи аҟазаратә-музыкатә школ ихьӡ ахҵазарц иахьа уи директорс иамоу Аԥсны аҟазара зҽаԥсазтәхьоу, Д. Гәлиа ипремиа алауреат Тото Аџьапуа". Ашәҟәы иацуп, ҳаҭыр зқәу аҟаза Тото Аџьапуа инысымҩа, хаҭала иара ари ашкол иџьабаа ду шацу атәы аазырԥшуа ахшыҩҵак. Ииашаны, ари амакра уадаҩуп, Аџьапуа Аԥсны еицырдыруа уаҩуп, илшахьогьы маҷым, аха Аҟәа ақалақьтә еизара адепутатцәа ари азы бжьыҭирала ақәҵара рыдыркылазтгьы, шәазхәыц инеишьҭаргыланы шаҟа рзаҳал Аԥсны аиҳабыра рахь инеираны иҟаз?!
Насыԥны, Аҟәатәи ақалақьтә еизараҿы 25-ҩык адепутатцәа рахьтә ари азҵаатәы иадгылаз 11-ҩык роуп, убри алагьы Тото Аџьапуа Аҟәатәи аҟазаратә-музыкатә школ ихьӡ ахҵара мап ацәкуп. 2016 ш ашкол аҿы имҩаԥгаз азеиԥш еизара апротокол аҵаҟа рнапы ануп акомпозитор В. Ҷкадуа, С. Паншина, Л. Губина уҳәа жәпаҩык Тото Аџьапуа инапаҵаҟа аус зуа арҵаҩцәа, иара убас, аҭаацәа ирхыԥхьаӡало аекологиазы акомитет аиҳабы С. Ҷыҭанаа, Т. Альбатова.
Ақалақьтә еизараҿы, ари ашәҟәы еицырдыруа аиурист Ҭамаз Қецба дадгылоит ҳәа шҳәазгьы, анапынҵақәа ҭҵаауа саналага, игәасҭеит аҭаацәа рхаҭарнак Ҭамаз Қецба уи иԥшәмаԥҳәыс Леила Ҭаниеи иареи рыхьӡқәа шанугьы, рнапынҵа шацым. Рнапы аным иара убас, зыжәла ану акомпозитор О. Ферзба, ашкол апрофсоиуз аиҳабы М. Чавриди. Анцәа иҟынтә, иҟазаап ари аҩыза апрецендент ҳкылнагар ахьалшо еилызкаауа. Иԥхашьаны знапы аҵазҩыз иҟалап анаҩс уи иацу ахҟьаԥҟьақәа хшыҩзышьҭра арымҭозаргьы, насгьы имариоума ашкол аиҳабы мап ицәкра?!
Ишыжәдыруа еиԥш, Апсны имаҷҩым аҟазаратә хәышҭаарақәа, арҵаратә усҳәарҭақәа, урҭ рахьтә иҟоуп аџьабаа збахьоу анапхгаҩцәа. Хымԥада, ари аҩыза аҿырԥштәы ҟалар, зыԥсы шҭоу изхагыло аусҳәарҭа рыхьӡ ахырҵарц зҭаххо маҷҩхарым. Ари иаанахәар алшоит ҳорденқәа ршашьа ацәаҩа. Иахьа ҳара ҳзызхәыцша аҳәынҭқарра ганрацәала аргылароуп, насгьы еилаҳкаауазароуп ари аҩыза ашәҟәқәа рыҩра аԥсуара ҳәа ҳазхыҽхәо акыр ишацәыхароу.
Ҳара иҳаздыруам акомпозитор Тото Аџьапуа ари азҵаатәы азы ипозициа шыҟоу, иара изымдыркәа иҟаларымызт инапаҵаҟа аус зуа ауаа, ииубилеи азы аҳамҭа изыҟарҵарц аизара мҩаԥганы анапынҵақәа шеизыргоз. Усҟан имаҳазаргьы, февраль 6 рзы Аҟәатәи ақалақьтә депутатцәа иара дызхагыло амузыкатә школ ихьӡ ахҵара мап шацәыркыз аинформациатә хархәагақәа рҟынтәи илымҳа иҭамскәа иҟаларымызт. Ахы ду беиа абара бзиазар акәхап, аха усгьы, ари аҩыза ацәырҵра ҳкультура иахьынӡахәо аҳәара уадаҩуп.
Ҳатрадициақәа ҳрызхьаԥшуазар, анкьа ауаҩы маҵурак идыргалозар, инеины иҳәон "уаҳзааԥса, мап ҳцәыумкын" ҳәа. Уажәтәи аамҭа ҳазааҭгылозар, итәан ирымбаз, дгылан ихы дирбон ҳәа, аҭыԥ зҭаху рхала ауаа азыркуеит, атәыла анапхгара рахь ацҳаражәҳәаҩцәа рышьҭуеит, убри аамҭазы изҳәо аҭыԥ аныҟәгара рылшоу ирылымшоу иазхәыцуа маҷҩуп. Уажәы ҳазлацәажәо- ауаҩы иара иԥсы шҭоу дызхагыло аусҳәарҭа ихьӡ ахҵара ҳазааҭгылозар, иахьада исмаҳац Аԥсны абри аҩыза ҟалахьаны.
Ҳтәылаҿы акультуреи, аекономикеи, аполитикеи рҿы зҽалызкаахьо ауаа рдунеи анырыԥсахлак ашьҭахь, иахәҭаны ирыԥхьаӡозар рыхьӡ наунагӡартәуеит. Аиаша аахтны иаҳҳәозар, унапаҵаҟа иҟоу ауаа ашкол ухьӡ ахырҵарц аизара анымҩаԥырго, иԥхашьароуп, ас иҟалом ҳәа аҳәара ахаҭыԥан, анапынҵақәа еизганы анапхгара рахь ашәҟәы адәықәҵара, Аԥсуара захьӡу акодекс иаднакылом.
Абас еиԥш иҟоу аԥшьгара иԥхашьаны знапы аҵазыҩуагьы реилкаара акыр иуадаҩуп. Ҳаицәыԥхашьаны аиаша аибыҳәара ахьҳалымшо, ҳҳәынҭқарра аргылараҿы акыр иаҳԥырхагоуп. Ҳкультура ҵәатәышьаҟас иаҵагылаз Д. Гәлиа, Б. Шьынқәба, И. Коӷониа уҳәа, рдунеи анырԥсах ашьҭахьоуп рыхьӡқәа еиуиеиԥшым акультуратә, аҵаратә хәышҭаарақәа ианырхырҵаз.
Доусы ихы бзиа ибоит, аха абра еиқәсыԥхьаӡ рхыҳәҳәара шымариам адырра уадаҩымзар ҟалап.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит
Нанду Ҷаҷа Габлиаԥҳа лажәабжьқәа ирлас-ырлас еиҭасҳәалоит санҵамҭақәа рҿы, уи лыбзоурала сжәар иалоуп иахьа имаҷны ахархәара змоу аԥсуа лексика, иара убас, зегь реиҳа ихадоу, ажәаԥҟақәа - "Ҿыц ибеиахаз уас анцәа дсыумҭан", "Абгадуқәа ԥсын, абгассақәа гылеит", уҳәа иаацәырылгалон лара лдунеидкылашьа аазырԥшуаз лажәақәа. Нанду аҵара лымамызт, аха лажәа ԥҟан, илдыруаз ажәытә жәабжьқәа рацәан. Исымоу алшара схы иархәаны, нанду лразҟы иадҳәалоу нҵамҭа кьаҿк шәыдызгалоит, аԥхьаҩцәа шәхаҵкы. Даара зуал сыду санду, ԥсаҭа шкәакәа, лгәалашәара адунеи саннаҵы исыцзаауеит.
Санду деибан, ҩыџьа лашьцәеи лареи зааӡоз лаб иашьа Мҭы иакәын. Иаргьы хҩык ахшара драбын. Инхон дара Тамшь ақыҭан. Лара ишылгәалашәоз ала, рыҩны даара анеиааи ыҟан.
Асасцәа инеиуаз дрылан хаҵа ԥшӡак, "дад, Ҷаҷа, снапы сбырӡәӡәар" иҳәон уи ахаҵа, Мҭы иԥшәмаԥҳәыс Тадгәыгә аишәа анлырхиалакгьы. Ҷаҷа хәыҷы, ишылдыруаз ала, уи ахаҵа еибашьра дцаны даахьан. Деилаҳәан иара еснагь ԥсыуа маҭәала, игәы икыдын аџьарқәа ԥшьба.
Ҷаҷа илызҳаит, лҭәымҭа дааҭагылеит. Зеижәҟа шықәса анылхыҵуаз, нанду ԥсрак ахь дылгеит Тадгәыгә, убри алагьы раԥхьаӡа акәны аџьар даарылагылеит. Ауаа рахь деиҿкааны дцәырҵырц азы, акәаԥкәаԥқәа зқәыԥсаз ацәҩыча иалхны аҵкы лзылӡахит. Усҟан аԥсрақәа рахь уи еиуаз акәын иршәырҵоз. Абраҟа Ҷаҷа игәалҭеит рыҩны инеиуаз, згәы аџьарқәа кыдыз ахаҵа акалашәа дышлыхәаԥшыз...
Самырзаҟантәи Гогьиак машәырла Коӷониа Кәаҵиа дишьит, уи Акоӷониа иҭынхаз иҷкәын хәыҷ иангьы дыԥсхьан азы, деибахеит, иаб иашьцәа Манчеи Ҭемрази роуп изгәакьаӡаны инхаз, дара аҭаацәара иаламызт. Машәырла иҟалаз ауаҩшьра ашьҭахь, ауаа ныбжьалан, аиӷара аанкылазарц азы а-Гогьиақәа хәдықәҵара ҟарҵеит Ҟача хәыҷы изҳаанӡа иааӡара рхахьы ишырго азы.
Аӡәы иџьеишьаргьы ҟалап уажәы ари аҩыза ажәабжь, аха ажәытәан аҟазара злаз абжьаҟазаҩцәа рыла аиӷара ааныркылон абас. Ҟача дзааӡоз аҵарагьы идырҵеит, х-класск Қәҭешьтәи аҵараиурҭа далдыргеит.
Ҽнак зны, адәаҿы дызцыхәмаруаз ҷкәынаки иареи ргәы ааибаган, "уаб дызшьыз роуп уара узааӡо" ҳәа илымҳа иааҭасит Ҟача. Аԥшәмаԥҳәыс дшихьынҳалаз, 14 шықәса иреиҳамыз Ҟача шьапыла амҩа инаныршәланы Кәтолҟа ихы ирхеит…
Ҟача Коӷониа даныҩеидас, "Аԥсуаа рышәк" даланы хатәгәаԥхарала еибашьра дцеит, уи ашәк далан иаб иашьа Ҭемразгьы, иара убас кәтолаа жәаҩык рҟынӡа.
Ирҳәоит иара дҽыбӷаҟазан, иара убас дкәашон ссиршәа ҳәа. Аҳәара уадаҩуп, избан усҟан 26 шықәса зхыҵуаз арԥыс иқәыԥшра ишәарҭараз амҩахь изирхаз. Дцеит иара хатәгәаԥхарала раԥхьатәи ааԥхьара аныҟалаз ҽаҩраҭагалан 1914 шықәсазы. Хьыӡрацаран, даара ихаҵа усын ҳәа ишьозар акәхарын, зҽи зкәадыри еибыҭаны аимператор Николаи II изыҳәан еибашьра идәықәлаз кәтолтәи арԥыс...
Ҷаҷа дышқәыԥшыз ашьҭазааҩцәа лоуа далагеит. Усҟантәи аамҭазы иахьеиԥш аинтернет ала еибадыруамызт, уи иазыркуан ақьаӷьариацәа. Аҭыԥҳа лҭаацәа ауаҩы дырнырҵон рыӡӷаб дшыргәаԥхо азы, аҵыхәтәантәи ажәа змазгьы аиҳабацәа ракәын. Ҷаҷа ажәа лнызҵоз рхи рҵыхәеи уамак игәаԥхомызт лаб иашьа Мҭы. Иара диҭахын зыхьӡ, зыжәла нагаз амаҳә.
Раԥхьаӡа акәны аџьар рахь ицәырыргаз, акәаԥкәаԥқәа зқәыԥсаз ацәҩыча иалхны аҵкы зшәыз Ҷаҷа дшеицгәарҭоз лдыруан Тадгәыгә, убри аҟынтә деиҿкааны дцәырылгарц лҭахын. Аԥсраҿы аџьар еилагылан. Зыҵкы ԥшӡа зышәҵаны уахь инаргаз Ҷаҷа игәалҭеит иҵәыуаны иаақәҵыз ахаҵа ицәҩабжьаз аблақәа шлыхәаԥшуаз… Урҭ аблақәа лара дхәыҷаахыс илдыруан...
Черкессктәи аҽцәа рполк аибашьҩы Ҟача иаразнак агәымшәара ааирԥшит. Иццышәыз иҽы дақәтәаны аибашьра адәаҿы джәылон. Гьаргь иџьар lV аҩаӡара иоуит жәабранмза 1915 шықәса рзы ақалақь Станиславов ахақәиҭтәразы. Анаҩстәи Гьаргь иџьар lll аҩаӡара кәтолтәи аибашьҩы ианаршьеит ԥшыхәра аӷа имаӡақәа ҭҵааны аагаразы дахьцаз, "амацәаз дызҭаркыз" дҭыҵны, идҵа нагӡаны дахьааз азы...
Аибашьраҿы игәымшәара ахьазгәарҭоз акыр игәы шьҭнахны, анаҩстәи ажәыларақәа дрызцон. 1915 шықәса ҽаҩраҭагалантәи ажәыларақәа рзы Ҟача ианаршьоит Гьаргь иџьар II аҩаӡара. Анаҩсан, Королиово ақыҭаҿы, 1915 шықәса рашәамзазы ԥшыхәра дцаны аӷацәа рхырӷәӷәарҭа ықәхны, 5-ҩык анемсаа тҟәаны иахьааигаз азы Ҟача Коӷониа даԥсахоит Гьаргь иџьар I аҩаӡара.
Абасала, "Аԥсуаа рышәк" афырхаҵа 1916 шықәса рнаҩсан дгьежит иқыҭахь аҭынч ԥсҭазаара дазыхынҳәырц.
Ҟача иҽааилеиҳәан, икәымжәы, икаба, иара убас игәы зыздууз иџьарқәа иаԥхьа инаҭаны дынҽыжәлеит. "Уара шьҭа ухәыҷӡам, аџьар унарылаԥш, иудыруеи, уразҟы убаргьы", - ҳәа наиқәҿылҭит иҭынхаз ԥҳәыск. Аԥсраҿы дҵәыуаны данықәҵ, ацәҩабжьа ԥштәы змаз ибла ҵарқәа лықәшәеит дхәыҷаахыс иидыруаз иҩыза Мҭы Габлиа иашьа иԥҳа Ҷаҷа. Ҟача имбацызт уи уаанӡа аџьар дрылагыланы, убри аҟынтә, дышҭыԥҳахаз, насгьы ишылԥшныз аагәеиҭеит. Уи акәхеит, аҩныҟа даныгьежь ашьҭахь, Мҭы Габлиа ауаҩы дизишьҭит "уашьа иԥҳа Коӷониа Ҟача ажәа лниҵоит" ҳәа еиҭеиҳәарц.
15 шықәса рыла Ҷаҷа дышлеиҳабызгьы, Мҭы дақәшаҳаҭхеит Ҟача иуахара. Егьырҭ илеиҽырбоз рызҵаатәы нықәганы, Ҷаҷа хаҵа дрышьҭит.
"Сҵәыуон хаҵа санцоз, сара усҟан сзызхәыцуаз даҽаӡәын, аха саб иашьа "уи ҳара дҳақәнагам" ҳәа иааҿахиҵәеит лҳәалон нанду, лхаҵацашьа аалгәалашәо. Ажәытә ҵасқәа рыла, иҟан аибагара зыбжьаз, еишьашәалаз ажәлақәа. Нанду лаб иаҳәшьа Мариа Габлиаԥҳагьы Коӷониа Абас диман, ларгьы иргәаԥханы Коӷониаа дрырҭеит лҭынхацәа.
Хҩык аԥацәа рхылҵит Ҟачеи Ҷаҷеи. Ахәыҷқәа рааӡара ада гәырҩа рымамкәа иҟан, Ҟача аҵара змаз иаҳасабала, аусҳәарҭаҿы аус иуан.
Ҽнак, ԥсшьарамшк азы, рашҭа иааҭалеит ақыҭа анапхгара ирхаҭарнакыз џьоукы. "Аиҳабыра уԥхьоит, уаалароуп" анырҳәа, гәҩара ҟамҵакәа дрыцны ашҭа аанижьит Актәи аибашьра ду афырхаҵа. Даҽа ҩбаҟа сааҭ рышьҭахь, ахаан нанду илымбацыз џьоукы аакылсын, аҩны еимырдан, Ҟача иҳәаҭҳақәа ргеит. Лара дахьӡеит иџьарқәа рыԥхьакра. Хышықәса инарзынаԥшуа дахганы дыҟан, дзыхдырҟьаз изымдырӡо.
Дхынҳәит иара иқәра аҵкыс акыр еиҳаны изхыҵуа еиԥш ихы шлаӷәӷәаӡа. Нанду гәҩарас илымаз ауаҩы дшьыц бааԥсын лҳәон.
"Дшьыцуан азы шәабду дирӡырц иӡбеит", - уажәы-уажәы еиҭалҳәалон лара. Ҷаҷа акыр илеиҳабыз Ҟача данирҭоз лылаӷырӡқәа леиуазаргьы, ашьҭахь, ианеишьцыла, ифырхаҵара зырԥшӡоз ицыз аԥхарра деилаҳауа дааҟалеит. Еснагь иӡбахә бзианы илҳәон, зегь ҳааилатәаны лҳәатәы аныхлыртлоз.
1934 шықәсазы Ҟача ахгара иқәырҵаз дацәынханы дааит. "Ахамаԥагьареи агәымшәареи зыԥсабараҿы аҳра ауаз гәаныла изыхгомызт дзыниаз азалымдара, - даақәыԥсычҳауан Ҷаҷа, урҭ ашықәс хьанҭақәа лгәаларшәо. - "Аиҳабыра уԥхьоит" ҳәа дыдмырҩашьазҭгьы, ахаан иҽриҭомызт урҭ иашҭа иҭалаз ақыҭа чынуаа", - иазгәалҭон лара.
1942 шықәсазы Аџьынџьтәылатәи аибашьра Ду ашыкьымҭазы Кәтол ақыҭан анышә дамардон Николаи II ихаан хатәгәаԥхарала урыстәылатәи акаршәрақәа рҿы анемсаа зырхуаз Коӷониа Ҟача Кәаҵиа-иԥа.
Деибаны дынхеит 30 шықәса ирҭагылаз Ҷаҷа, хҩык лыхшара лыманы. Аԥсҭазаара аҭагәҭасра акыр дкыднаҟьазаргьы, аԥҳәыс еиба илылшеит аџьынџь аиқәырхара.
Сара зны-зынла илысҭоз азҵаара "избан бара аҩбатәи аҭаацәара заԥылымҵаз" нанду абас аҭак ҟалҵон: "Ҳаӷоу ибааит, нан, Ҟача Коӷониа иԥҳәыс хаҵа дцеит ҳәа". Убасҟак ҳаҭыр ақәылҵон иара ихьӡ, убри лыԥсы ҭанаҵы ишьҭыхны илкын.
Нанду дызланагалаз аҩнаҭаҿы абиԥарақәа иахьанӡа ирызҳауазар, лара дызлыҵыз, акыр инагаз Мҭы Габлиа иашҭа иахьа иҭацәуп. Ҳара ҳаб ианшьцәа бзиа иаҳбон. Сара сызхааныз инханы иҟаз санду лашьа Ӷәыӷә заҵәык иакәын. Иара ахшара димамызт. Санду лашьа гәакьа Гәадӷа дышқәыԥшӡаз дыԥсит.
Иара диҭынхеит аԥҳа заҵәы. Иааигаз аԥҳәыс Мери Емхааԥҳа дынцәахшан. Нанду еиҭалҳәон, Гәадӷа ԥҳәыс данааига, аҭаца лыԥшӡара зегь шаршанхаз.
"Алаԥш лаахан, Мери ԥшӡа дахьыкҿагылаз дынхьыдышьшьит", - илгәалалыршәалон нанду.
Лыԥсы ҭанаҵы, лашьа Гәадӷа дылнықәуан нанду. Мҭы иҷкәынгьы дышқәыԥшыз идунеи иԥсахт, иҭынхаз ҩыџьа аԥҳацәа роуп.
Ирҳәоит, Габлиа Мҭы дызқәынхоз адгьыл ашәи ацын ҳәа, избанзар ахацәа араҟа ианахаӡомызт… Инханы иҟаз санду лашьа заҵә Ӷәыӷә идунеи иԥсахт аибашьра ҟалаанӡа, аӡәгьы диҭнымхаӡакәа.
Аибашьра ааилгазар, сымнеицызт саб ианшьцәа ахьынхоз. Сара издыруан уа уаҩытәҩыса дахымлеижьҭеи акыр шҵуаз, ашҭа иҭагылаз Мҭы икәасқьеи ашьҭахь идыргылаз амаҵурҭеи ҳара ҳаибашьра ишыццышәнатәыз. Анцәа изигәаԥхаз здырхуада, аха ауаа нагақәа ззырҳәоз рынхарҭа қьаԥҭахеит.
Аабыкьа сҩыза Саида Жьиԥҳа лмашьына ҳақәтәаны ҳныбжьалеит Тамшь Габлиаа ргәарабжьара.
Ана-ара ауаа нхоит, аха Мҭы Габлиа иҩны аԥсҭазаара анубаалом. Сгәы хьу-хьууа саншьцәа дуқәа иқьаԥҭахаз ргәараҭа снықәыԥшны сгьежьит, санхәыҷыз сахьыԥхьоз акәасқьа ду ала аҭаԥшра ахьысқәашьымхаз азы зӷьара уадаҩу хьаак сыцны…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашкол ҳанҭаз исгәалашәоит аамҭа-аамҭала ныҟәара ҳаргон. Уи ашкол аметодикатә хырхарҭа иахәҭакын. Зегь реиҳа иԥшӡаны схаҿы инхаз Амҭҟьалтәи ҳныҟәара ауп. Х-аха инарзынаԥшуа ҳаиҳабацәа ҳацны ашьхараҿ икаршәу аӡиа азааигәара ҳаԥхьон. Баша ҳаԥсы ҳшьомызт, уа ҳаҟазаара аԥсабара аԥшӡара агәаҭара адагьы, аспорттә, акультуратә усмҩаԥгатәқәа ҳаман. Ҳанылбаауаз, ҵабалтәи амҩала ҳалбааит, мҩа маҷмызт, аха ҳхәыҷра ааԥсара ҳнардыруамызт. Абас шакәызгьы, Аԥсны ахи аҵыхәеи уажә сықәрахь саннеи ауп избо саналагаз.
Иахьатәи аԥсуа туризм ҳазааҭгылозар, еиҳарк анҭыҵынтәи иаауа рзоуп издырҿио.
Абар ҩышықәса ирықәуп, сҩызцәа ажурналистцәа Зарина Коӷониа, Саидеи Радеи Жьиԥҳацәа срыцны, уаанӡа иаҳамбацыз аҭыԥқәа ҳарҭаауа ҳалагеижьҭеи. Аԥсуа театр аҿы аус анызуаз, акыр сныҟәахьан, сахьымнеиц ԥсыуа қыҭак ыҟам, аха акультуратә баҟақәеи аӡҭыҽҽа ссирқәеи рӷьырак уажәоуп избо саналагаз…
Даара акыр ҳныҟәахьеит сҩызцәеи сареи, аха Ҳабҩы ҳамцацызт. Амҩа здыруаз иҳарҳәеит уахь илаҟәу амашьына хәыҷ ала цашьа шыҟам, иҭел ҳарҭеит урҭ амҩақәа зыбла хҩаны ирхысырц зылшо ауаҩы.
Ҳмашьына хәыҷ ала иашҭа ҳанҭалеит а-Царгәыш. Аукы, ихы-иҿы ааиқәаны, агәыкра ицны "бзиала шәаабеит" ҳәа даҳԥылеит Ҳабҩыҟа ҳамҩаԥызгараны иҟаз аԥсуа хаҵа.
Беслан Царгәыш дынхоит ашьхақәа ирыԥну Аҷандара ақыҭа агәаны, насгьы Аԥсны аҭыԥ ԥшӡарақәа наԥшыхақә акәым ишидыруа. Абар 15 шықәса ҵуеит, аибашьра аветеран, хҩык ахшара раб аџьиԥинг ззырҳәо даҿуижьҭеи.
Дынхоит иара ихыркны акәымкәа, ԥсыуак ишихәҭоу еиԥш, инхара ауаа рыла ихымсло. Беслан иашҭа лаша ҩбаны еихагылоу аҩны ҭагылоуп, уахьынаԥшы-ааԥшуа анхара анапы адкыланы измоу абраҟа дшаԥшәымоу убоит.
Аҷандара ҳнеиаанӡа амҩа ҳахьаныз иаҳбарҭан ҵыԥх уажәаны атуристцәа рыла иҭәыз амшын аҟәара, амҩа иаԥныз асасааирҭақәа уҳәа иҭыкка ишыҟоу. Апандемиа иахҟьаны, атуризм знапы алаку зегьы усурҭада иаанхагәышьеит.
Амҩа ҳақәнаҵы иаҳхәыцуаз, избан изалыршамзеи аҩнуҵҟатәи атуризм арҿиара? Ирацәаҩуп ҳтәыла иамоу аԥшӡарақәа зымбац, нас иалымшаӡои атуристтә фирмақәа рыхшыҩ аҭыԥантәи ауааԥсыра ирыздырхар?!
Сынтәа зықьҩык инарзынаԥшуа ашкол аҿы рҵара хдыркәшеит, рҭаацәеи дареи асоциалтә ҳақәа рҿы аресторанқәа рахь зыхә ҳараку рымаҭәақәа рышәҵаны иахьзымцо азы иашшуеит, аха иара убри аамҭазы Аԥсны аҭыԥ ԥшӡарақәа рҽеизакны рҭаара азҵаатәы зныкгьы ишьҭырымхыц. Атәыла аҩнуҵҟатәи атуризм инадҳәаланы, ҽнактәи аныҟәара, уахыктәи аресторан аҿы инухуа аасҭагьы еиҵахоит уҽазкны уныҟәо уалагар. Ауаҩы иара дахьынхо итәыла наԥшыхақә акәым, хаҭала ибла иаирбароуп, Аԥсны аԥшӡара асасцәа рзы мацара акәӡам изыҟоу.
Изыхҟьазаалак, аҩнуҵҟатәи атуризм ҿиара дук амам, аха сынтәа иҟалаз аҭагылазаашьа иаԥшны, издыруада, ҳтәылауаа анеиааира рхы азыркыр, уи иабзоураны атуризм знапы алаку, ирацәамзаргьы, аусутә роур алшон...
Беслан Царгәыш баша машьынарныҟәцаҩым, иара аекскурсиа амҩаԥгаразы даара дҟазоуп. Иашҭаҿы ҳмашьына хәыҷы ныжьны, Ҳабҩыҟа ихалоз имашьына ду ҳлақәтәаны ҳҿынаҳхеит, изҩыдоу аԥсабара ҳаԥыларцы. Беслан алаф иҳәон, "сара еиҳарак аурысшәа заҳауа атуристцәа роуп иныҟәызго, убри аҟынтә, раԥхьаӡа акәны аԥсуа туристцәа ԥсышәала ахҳәаа рзыҟасҵоит" ҳәа.
Ҳамҩаныза амҩа ҳақәнаҵы иаҳзеиҭеиҳәон иахьа иҭацәу, аха анкьа араҟа инхоз ауаа ирыбзазашьаз. Алашара ыҟамызт, аха рырахә, рышәахә уҳәа, Анцәа ишиҳәара инхон иҳәеит. Арҭ аҭыԥқәа рҿы анкьа инхоз Џьниаа, Чамагәуаа, Инаԥҳаа лбааҟа ицеижьҭеи акыр ҵуеит, аха зегь акоуп еиқәханы иҟаз Зарина лҭынхацәа рыҩны ашҭагьы ҳҭанагалеит. Асезон аныҟаз, аҷандараа рыҷқәынцәа арҭ аҭыԥқәа акыр игәцараркуан, амҩа аӡын маҷк еиланажьуазаргьы, ааԥын анааилакь идрыцқьоит, еиҟарартәуеит.
Ҳмашьынарныҟәцаҩ иаԥсшәа хазынала аҭыԥантәи атуризм аусзуҩцәа рџьабаа, русушьа апринципқәа ҳзеиҭеиҳәон. Уажәы-уажә имашьына ду ииасуа аӡиас Ааԥсҭа амч хьаас имкыкәа агәырқьҳәа инырсуан.
Иҳамбаӡакәа аӡҭыҽҽақәа руак ҳазааит, дара зынӡа хԥа ыҟоуп: Ҳабҩы, Ацә ахы, Ааԥсҭа. Ҳахьынаԥшы-ааԥшуаз агәамсам ишакәым икажьны иҳамбеит, ииашоуп, џьара-џьара ашәарыцаҩцәа рышьҭрақәа ахьынрыжьызгьы ыҟоуп.
Беслан ибзоурала, ҳара иаҳбеит агеолог Курочкин ибаҟа, уи гылоуп аекспедициа анымҩаԥигоз иҭадырхаз ихьӡ зху аҩхааҿы. Ҳабҩытәи аԥсабара аҭыԥҳацқьа илеиԥшуп, иубоит аԥсҭазаара ишашаз ишыҟоу, атуризм ашьҭрақәа уԥылозаргьы.
Сҩызцәеи сареи ҳалацәажәон, шаҟа ҭыԥ ссир аҵаҵәахны иамоузеи ҳара ҳаԥсабара, нас уи зегь раԥхьаӡа зыбла иабарц зыхәҭоу ҳара ҳакәӡами? Аҽнытәи ҳныҟәара еснагь еиԥш, пикникла ихҳаркәшеит, амҩа ҳаршәазаргьы, ҳала иабаз аԥсабара аԥшӡара ҳгәы акыр ишьҭнахит.
Аҩныҟа ҳаныгьежьуаз схәыцуан, ииашам аԥсуаа аусура бзиа ирбом ҳәа зны-зынла ҳхы иазаҳҳәо. Беслан Царгәыш ихатә џьабаа дыннархеит, ус анакәха, аԥсуа аусура дацәхьаҵуам. Сажәабжь афырхаҵа, атуристцәа рымҩаԥгара анаҩсангьы, изныкымкәа аӡы иагоз атуристцәа еиқәирхахьеит. Уи иара ианеиҭеиҳәо, уамаӡак ҟазҵаз иеиԥш акәымкәа, иара иусура иахәҭакны иԥхьаӡоит…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аԥсыуаҵасла иааӡоу, ахӡыргара злам, зыхшыҩ ҵаулоу, забдуцәа хылҵшьҭрала Ҵабал еиуаз, аха заб зхьышьҭрахь ахынҳәра зылшаз Елиф Аргәынԥҳа акыр иҭбаауп лдунеихәаԥшышьа, лыԥсадгьыл ахь илымоу агәыбылра, лыгәҭахәыцрақәа. Хымԥада, уи лыларааӡеит лара лҭаацәа, леиҳабацәа, лырҵаҩцәа, иаалыкәыршаны иҟоу аԥсуара иазҿлымҳау зегьы.
Елиф лаб Неџьаҭ Уаасыф-иԥа Аргәын Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ианалага, Ҭырқәтәылантәи раԥхьатәи агәыԥ даланы зыԥсадгьыл ахьчара иааз ҳџьынџьуаа аибашьцәа дыруаӡәкуп, Аԥсны Аиааира агара далахәын, уи анаҩсгьы иԥсҭазаара иабдуцәа рџьынџьдгьыл аҿы ишьақәиргылеит. Инасыԥ ицеиҩылшеит аԥснытәи аҭыԥҳа Мадина Кациаԥҳа. Иахьа урҭ ирааӡоит хҩык ахшара, ҩыџьа аԥацәа Еснаҭи Арноуи рыԥҳа ԥшӡа Елифи.
Арҭ аҭаацәара ҷыдала пату сызрықәуп, ҳаибадыруеижьҭеи акрааҵуеит. Аамҭа аанкылашьа амамкәа иқәԥраа ицоит, рхәыҷра амҵәыжәҩақәа рыла инарыҵԥрааны аԥсҭазаара ду амҩа инанылоит иацы ҳара ҳзы ихәыҷқәаз, иахьа ҳгәыӷрақәа здаҳҳәало аҿар. Убарҭ дыруаӡәкуп Аԥсны ииз, иааӡаз, Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥшьбатәи абжьаратә школ қәҿиарала иалгаз, Ҭырқәтәыла иреиҳау аҵараиурҭаҿы аҵара зҵоз Елиф Аргәынԥҳа. Ари аҭыԥҳа акыр дазгәыдууп даԥсыуаны Анцәа дахьишаз, лара дазҿлымҳауп лабдуцәа рҭоурых, илҭахуп аҳәаанырцә инхо аԥсуаа рыԥсадгьыл аҿы инхо-инҵуа иҟаларц.
"Амҳаџьырра аамҭазы Аԥсны, Ҵабалынтә ахҵәара зықәшәаз Феҭқьери Аргәын иоуп. Феҭқьери быжьҩык ахшара ихылҵит. Сабду иабду Ҳасан ԥшьҩык ахшара драбын - ҩыџьа аԥацәеи, ҩыџьа апҳацәеи. Саб иабду Аиуаз ихылҵит ҩыџьа ахшара, сабду Уаасыф, уи иашьа Қьаазым. Уа иахьынхозгьы Мезиҭ ақыҭа Ҵабал ҳәа иашьҭоуп иахьагьы. Сабду Уаасыф хәҩык ахшара драбуп, иашьа Қьаазым ҩыџьа ахшара имоуп", - абас лабдуцәа рышьҭра лгәаларшәауа ҳаиҿцәажәара хацҳаркит Елифи сареи.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра анеилга, Елиф лаб иҭаацәеи, иаб иашьа Қьаазым иҭаацәеи иманы арахь нхара иааит. Лабду Уаасыф Аргәын ара идунеи иԥсахит, иабдуцәа рыдгьыл аҿы анышә дамадоуп.
Зџьынџь ахь ахынҳәра зқәашьхаз Неџьаҭ Аргәын иакәзар, иахьа иԥсадгьыл аҿы иҭаацәа рыла ихы-игәы дақәгәырӷьо дыҟоуп, иҵәҩаншьап еихаиҳаит, ихәышҭаарамца еиқәиҵеит. Шаҟа игәадуроузеи ихшара аҷҷаҳәа аԥсышәала ицәажәо рыԥсадгьыл аҿы ихьӡырҳәагақәаны иахьыҟоу! Иԥа Еснаҭ иакәзар, Ҭырқәтәыла иреиҳау аҵараиурҭа архитектортә факультет далгахьеит, аус иуеит Аԥсны. Арноу Аҟәатәи аԥшьбатәи абжьаратә школ аҟны аҵара иҵоит, аԥшьбатәи акласс аҿы дтәоуп. Елиф лакәзар, Сақариатәи иреиҳау аҵараиурҭа адәныҟатәи ахәаахәҭреи алогистикеи рфакультет далгеит, лԥышәа аизырҳаразы ҩаԥхьа Ҭырқәтәылаҟа дцарц лгәы иҭоуп, нас хымԥада лыԥсадгьыл ахь дхынҳәуеит.
"Сара раԥхьа Сҭампыл аҵара сҵон, аҽазыҟаҵаратә курсқәа рахь сныҟәон. Анаҩс, аӷбақәа амшынтә мҩа русбарҭақәа рҳәаақәҵара иазкыз азанааҭ алысхит, аҩбатәи акурс анасыркы, Сақариатәи ауниверситет ахь сиасит, исзааигәаз азанааҭ ала сҵарагьы хсыркәшеит. Аҵара аӡбахә анысҳәа, ҭабуп ҳәа расҳәарц сҭахуп ари аус аҟны аџьабаа сыдызбалаз Октаи Ҷкотуа, Сонер Гогәуа, иара убас адернеқьқәа реиҳабацәа, иааидкыланы абарҭ ашықәсқәа ирылагӡаны анра, абра сзызуаз Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа зегьы", - ҳәа азгәалҭоит Елиф Аргәынԥҳа.
Ииашаҵәҟьаны, Елиф Аргәынԥҳа лҵара илыдҳәалоу ахырхарҭала азҵаарақәа анлысҭоз, рҭак аҟаҵара дацәыԥхашьауа, ус лҳәеит: "Схы сырҽхәошәа иалымҵааит…" Агәра лсыргеит уи ус шакәмыз, Елифи лареи рҩызцәа рыҿцәажәара ҳара ҳзы ишгәадуроу.
Ҳазҭагылоу аамҭазы, Аԥснынтәи Ҭырқәтәыла аҵара зҵо астудентцәа рхыԥхьаӡара 30-ҩык инарзынаԥшуеит. Урҭ рахьтә Сақариатәи иреиҳау аҵараиурҭақәа рҿы еиуеиԥшым афакультетқәа рҟны аҵара рҵоит 15-ҩык. Елиф Аргәынԥҳа лажәақәа рыла, Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспореи ҳареи ҳаимаздо цҳа ӷәӷәоуп дара. Уи ус шакәу агәра згоит Ҭырқәтәылаҟа изныкымкәа сныҟәарақәа ирыбзоураны.
"Сҭампыл аҵара анысҵоз лассы-лассы уаҟа еиҿкаау акультуратә хеидкылахь (адернеқь) сныҟәон, аԥсуа бызшәа аҵара зҭахыз рзы аурокқәа мҩаԥызгон, Сҭампыл иҟоу Аԥсны ахаҭарнакраҿы (усҟан хаҭарнакс иҟаз Инар Гыцба иакәын) маӡаныҟәгаҩыс аус зуан, иара убас акәашаратә ансамбль "Редада" салан. Аҿари сареи ҳаибадырит, акыр ҳаилаҵәеит, сара избарҭан рыԥсадгьыл ргәы ишҭоу, бзиа ишырбо", - Сҭампылтәи лажәабжьқәа сзеиҭалҳәон Елиф Аргәынԥҳа.
Елиф Аргәынԥҳа, Сақариаҟа даниасгьы, лҵара инаҷыданы, лҩызцәеи лареи уа инхо ҳдиаспора ирымадан. Даара гәыблыла илгәалалыршәоит Сақариатәи адернеқь аиҳабы Орал Бганба аԥхьа днаргыланы ирхаҵгылаз зегьы рыӡбахә.
"Сақариа аҵара зҵоз аԥсуа студентцәа зегьы ҩнеихагылак аҟны ҳаицынхон, еснагь ҳҿаҵа еиҩшаны иаҳфон. Бысҭак ҳур, уадак аҿы еицынхоз ҳхала иаҳфаӡомызт, ҭаацәара дук еиԥш аишәа ҳаицахатәон, ус традициас иҳаман. Иазгәасҭарц сҭахуп, аҭоурыхҭҵааҩ Сельчуқ Сымсым шықәсак ахь знык Аԥснытәи астудентцәа зегьы ҳаизганы аԥсуа қыҭақәа рахь ҳшигоз, уаҟа аиҳабацәа-аиҵбацәа зегьы еизон, ҳгәазхара ҳаибабон, ҳаибадыруан, ҳаицәажәон", - илгәалалыршәеит Елиф Аргәынԥҳа.
Арҭ аиԥыларақәа рҟынтәи Елиф Аргәынԥҳа еиҭалҳәо, угәы зырԥшаауа ахҭысқәа рацәаӡоуп. Убарҭ ирылыскаауеит абри ажәабжьгьы.
"Есмаҳаным ақыҭаҿы ҳара ҳаиҭааит хылҵшьҭрала Ҳәаҭиԥацәа иреиуоу, 90 шықәса инарҭысхьаз Неџьмеҭҭи Агрба ҳәа абырг бзиа. Илымҳа ҽеила иаҳауамызт, саргьы снеины иааигәа снаиватәеит. Аԥснынтә ҳшааз аниарҳәа, илаӷырӡқәа изнымкылауа ус ҿааиҭит: "Сара уажәшьҭа сықәра сфахьеит, иахьа уажәранӡа Аԥсны ахьаа сшабылуаз сынарцәымҩа сықәлар ҳәа сшәон, уажәшьҭа сыԥсыргьы сгәы ҭынчуп, Аԥснынтә сашьцәа шәыбла сҭаԥшит, џьанаҭ сцашт…" - акыр лгәы ԥшаауа дсацәажәон Елиф Аргәынԥҳа.
Ари анҵамҭа ахьынӡеиқәсыршәоз, Елиф ахабар сылҭеит, мышқәак раԥхьа ари абырг хатәра иԥсҭазаара дшалҵыз…
Абас еиԥш аԥсуа қыҭақәа рҿы ирԥылоз аԥсуаа рҳәамҭақәа, аҿар ргәыбылра, Аԥсадгьыл ахь ирымоу ахәыцрақәа Елиф лгәаҵаҿы иԥхаӡа аҭыԥ ааныркылоит. Аԥсадгьыл ацәыӡра иадҳәалоу ахьаа атәымаџьара еиҳагьы ишуныруа хаҭала иԥылшәеит.
"Ҭырқәтәыла аҵара зҵоз сҩыза Ариана Аҩӡԥҳаи сареи Ҳендеқь уахык Аҩӡба Орҳан ҳисасын. Ауха ҳанааи аҭаацәа реиҳаби ҳареи ҳзеибамбаӡеит. Ашьыжь асааҭ фба шыҟаз ҳашә дасуа далагеит: "Шәсырҿыхоит, аха уаҳа сзычҳауам, шәызбарц сҭахуп, шәылақәа сырҭаԥшырц сҭахуп, уахатәи аҵх шәыҵхык ахалазшәа збоит…" - ҳәа. Иԥҳа ҳаимырҿыхарц шиалҳәозгьы, имуит, ҳаргьы иаразнак ҳҩагылан, аԥсшәа ааиаҳҳәеит, анаҩстәи ҳаицәажәара шаҟа аԥхарра ахылҵыз, шәазхәыц", - абас еиԥш ахаан илхамышҭуа ахҭысқәа ртәы сзеиҭалҳәон Елиф Аргәынԥҳа.
Ҭырқәтәыла инхо аԥсуааи ҳареи ҳаимадара аус аҟны, жәаҳәарада, аҿар рылша акырӡа аҵанакуеит. Досу иара ихатә лагала ҟаиҵоит. Иара убас, Елифи сареи ҳаиҿцәажәараҟны иазгәалҭеит аԥсуа қыҭақәа ианырҭаауа ажәытә хәмаррақәа шымҩаԥырго. Убарҭ иреиуоуп ампахьшьы хәмарра (ҭырқәшәала - ҳавлу). Сара исыздыруамызт ари ахәмарра аҵакы, уи амаӡа Елиф исзаалыртит.
"Иааикәшаны итәоит зегьы, амҩаԥгаҩ ампахьшьы ырбааӡаны еиқәҳәаланы икуп. Ҩ-хәҭакны еихшоуп агәыԥ. Иаҳҳәап, уажәы ҩыџьа ахьеидтәало, "бызгарц сҭахуп сара сахь" ҳәа даҽаӡәы изҿиҭыр, изызҿиҭыз иааигәа итәоу мап икыр, "дусҭаӡом" иҳәар, мап зкыз агәҭахьы днаганы зегьы ишырбо амҩаԥгаҩ днеины ампахьшьала инапы дасуеит. Убас еиԥш ахәмарра мҩасуеит ампахьшьы ахала иԥытлаанӡа. Ари ахәмарра ҵакыс иамоуп маӡала аӡәы даҽаӡә иахь имоу агәаԥхара аарԥшра. Убас ауп иааркьаҿны ахәмарра аҵакы, сара излаздыруа ала", - дсацәажәон лхы-лҿы еихаччауа Елиф Аргәынԥҳа.
Елиф Аргәынԥҳа излалҳәо ала, сынтәа Диузџьа иаҵанакуа аԥсуа қыҭақәа рахь ицарц гәҭакыс ирыман, аха иҟалаз ачымазараҿкы аамҭала иааннакылеит. Хымԥада, аамҭа бзиа ҟалар, ҩаԥхьа рныҟәарақәа ирыцырҵоит. Ари аамҭа иалагӡаны имаҷым дара зҭаахьоу аԥсуа қыҭақәа, иаҳҳәозар: Ҳалыбеи иқыҭа (Цхьынара) - ԥсҳәааи ахҷыԥсааи ахьынхо, Есмаҳаным, Дилавер ақыҭа, Аҩӡаа рқыҭа, Ефҭениа ақыҭа, хылҵшьҭрала абзыԥқәа ахьынхо.
Елиф Аргәынԥҳа лҵареи лусуреи раамҭа лҽырхаршәаланы аԥсуаа рынхарҭаҩнқәеи, рқыҭақәеи, рыҿцәажәарақәеи ҭылхуан. Хымԥада, уи наунагӡа аҭоурых иаҿахәҳәаганы инхашт. Хаҭала, Елиф илзеиӷьасшьоит лыгәҭакқәа рынагӡараҿы аманшәалара, аизҳазыӷьара, агәалаҟара бзиа. Аргәынаа рҭаацәа рыԥсадгьыл иқәӷьацааит.
Сгәы иаанагоит, лаб Неџьаҭ аԥсадгьыл ахьчаҩ иаҳасабала изку ажәа аҳәара даҽа нҵамҭак аҳәаақәа аҭагӡарагьы сылшап ҳәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: