Есма Ҭодуа, Sputnik
Аӡын зегьы асы иазыԥшуп агәалаҟазаара бзиа узҭо ԥсабаратә цәырҵраны. Ауаа раасҭагьы аӡын шӡыну имҩасыр зҭаху иара аԥсабара ахаҭоуп. Ажәлар рҿы ишырҳәо алагьы "Дгьылс иҟоу жәҩануп. Адгьыл бзиа еиԥшҵәҟьа, ианраамҭоу ақәеи амреигьы аарыхра ҟарҵоит".
Анхацәа ишазгәарҭо ала, аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аӡын аси аҵааи ахьамбаз иахҟьоит ааԥынразы ашәыр ишахәҭоу иахьымшәҭуа, урҭ аԥырхага рызҭо ахәаҷамаҷақәа ахьцәырҵуа. Асы рацәа аарыхра ҟанаҵоит рҳәоит. Сынтәагьы макьана аӡынра уныруа иҟамлац аҟынтә, ҳаԥхьаҟатәи шәыри-қәыри аҽаҩреи шыҟалаша атәы ашәарақәа цәырнагоит.
Ҳаамҭазы атехникатә прогресс иабзоураны еилыркаауеит амш зеиԥшрахо: ианыцәгьахо, ианыбзиахо. Уи азҵаара еилзырго аҳауагәаҭаҩцәа аԥсуаагьы иҳамоуп уажәшьҭа, аха иахьагьы ажәлар рамзартә гәаҭагақәа рыла амш, мамзаргьы аамҭа зеиԥшрахо еилзырго ауаа ыҟоуп. Урҭ аԥсабара иахҭысуа аҽыԥсахрақәа ирыхәаԥшны, арахә рхымҩаԥгашьа, аҵиаақәа рызҳашьа рыла ишьақәдыргылоит аӡын зеиԥшрахо, аԥхын аарҩарахо, иӡысаамҭахо уҳәа.
Ҳара ҳинформант Денис Аиба қәрала дышқәыԥшугьы ԥсабарала ас еиԥш иҟоу адырра илоуп. Иара даныхәыҷыз аахыс иеиҳабацәа дрыцны ашьха дхалон, уантәи иагьышьҭихит аԥсабара ашьклаԥшра иазку адыррақәа.
"Аԥсабара ҭынч уазыӡырҩыр, иара иуанаҳәоит зегьы. Аҵыс ашәа аҳәашьа алагьы иудыруеит амра ԥхо, ақәа ауа. Мамзаргьы арахә рыла. Сара игәасҭахьеит арахә ашьыжь аҭра аҭыҵра аҭахымзар, мчыла ианҭуцо, амш цәгьахоит", - ҳәа иеиҳабацәа ирҿиҵаази ихатәы азгәаҭарақәеи ртәы ҳзеиҭеиҳәеит иара.
Убри инаҷыдангьы амаха, ажәҩашәаҟьа аԥшралагьы аамҭа зеиԥшрахо, аҽаҩра аҟалашьа, ахьча ирахә рызҳарц иҟоу, иҟаму алагәарҭон. Ҳара ҳарԥысгьы уи аԥшышьа идыруеит, аха ҳаниҿцәажәоз аамҭазы ажәҩашәаҟьа инапы иакымызт акәымзар. Иазгәаҭатәуп иара ирацәаны ашьха дышныҟәо, аӡынгьы аԥсшьацәа рзы шьхала аныҟәарақәа еиҿызкаауа дышреиуоу. Уи иазкны иара иахәҭаз аҵарагьы дахысит.
"Ашьхарахьынтә аԥша хьшәашәаӡа иасыр, амш еилгоит. Аԥсҭҳәақәагьы аҩада, мрагыларахь ицозар, амшцәгьа ықәыргоит, ақәа ауӡом. Ус акәымкәа, аԥша ҟәанда асыр, ақәа ауеит", - ҳәа ҳаиҳәеит Денис. Иазгәасҭар сҭахуп иара ирцәажәара акыр ишыуадаҩыз, иара иҳәаралагьы имаӡақәа зегьы араҟа иаасыртуам, урҭ иреиуоуп аԥхыӡ иибо зеиԥшроу ала амш зеиԥшрахогьы шидыруа атәы.
Абарҭ идыррақәа инарҷыдангьы иара, 35 шықәса зхыҵуа, аҭәҳәақәагьы идыруеит, иагьыҟаиҵоит (иззыҟаиҵо маҷуп, иаҳа изааигәақәоу заҵәык роуп). Иара убас ақыҭаҿы дымшуп, имшьҭа бзиоуп ҳәа дгәаҭаны дрымоуп аҟынтә Ажьырныҳәа (Хьачхәама) адырҩаҽныгьы рыҩны днеирц азы заа иарҳәоит.
Ашықәс аамҭақәа ишрықәнагоу еиԥш аҳауа анышьақәымгыло, аԥсуаа имҩаԥыргоит аныҳәара "Хыхь иҟоу" ҳәа, мамзаргьы "Сынтәа ҳазмадоу" ҳәа. Аетнографцәеи афольклористцәеи ишазгәарҭо ала, уи иазку иалкаау аамҭак ыҟам. Иаҳҳәап, амшцәгьа акыраамҭа еилымго аарыхра иаԥырхагахо ианыҟала, "Хыхь иҟоу аказы ҳаигәаԥхом" ҳәаны, рбаӷьк шьны аҭаацәа еиқәныҳәон, аамҭа рзыбзиахаразы "Хыхь иҟоу" иҳәон.
Убасҵәҟьа ҽа аамҭаказгьы, ӡынроума, ааԥынроума, анхацәа аамҭа рзеиӷьымшәа рбозар, абас рхы иақәныҳәон. Иахьагьы џьоукы-џьоукы ирҳәо уаҳауеит "Ҳаи, хыла длеиааит сынтәатәи аамҭа зтәу" ҳәа ишәиуа, аамҭа зеиԥшроу аныргәамԥхо. Мамзаргьы, "Сынтәа аамҭа бзиоуп, изтәу ҳикәыхшоуп" рҳәоит.
Анҵамҭақәа аагоуп Гь. Амҷба "Аҧсны аҭоурыхи аетнографиеи ирызкыу астатиақәа" 1977 ш. Ад.51-54 аҟнытә.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсуа ԥҳәызбацәа рымаҭәа иахьатәи амода аҟынӡа иааиаанӡа аиҭакрақәа ирнысит. Амаҭәа иаанарԥшуан досу инапы злакыз аус. Ахацәа ркәымжәы, ркаба аибашьҩы ихаҿсахьа аныԥшуазар, аԥҳәыс лымаҭәаҟны иаарԥшу аҩны зхагылоу аԥҳәыс лхаҿсахьа ауп. Ихадароу уи лымаҭәа ахкқәа иреиуоуп: аҵкы, аиԥка, акасы, ахҵакыга, аԥыраҳәа.
Аҭоурыхҭҵааҩ Шьалуа Инал-иԥа ишиҩуа ала, хаҵа ицахьаз аԥҳәызбацәа ԥшь-кәақьҭак змаз акасы аҵаҟа ирхарҵон х-кәакькны иҟаз акасы еицарсагьы, рхы злаҵаркуаз. Аԥҳәыс афатә аныҟалҵоз ахҵакыга лхамкәа акҿыҩра дыҩналомызт.
Аԥсуа ҭыԥҳацәа рымаҭәа агьама аҵаҵаны иршәырҵон еснагь. Урҭ уи дырԥшӡон еиуеиԥшым аҳәынҵәра ԥшӡақәеи, амаҟақәеи, аимхәыцқәеи рыла, аӡахырсҭақәа ирнырҵон асахьа ԥшӡақәа. Уажәеиԥш амаҭәа аахәарҭа алшара шыҟамыз ала, шамахамзар аҭыԥҳацәа аӡахышьа, ақәҵашьа рдыруан. Уи урҭ ишыхәыҷыз ирҵон. Аҭаацәара ианалалоз акәзаргьы, дара рнапала ирӡахыз амаҭәа, ампахьшьқәа ҳамҭас иҟарҵон.
"Ажәытә уажәеиԥш амаҭәа аархәо егьиуа иҟамызт, иаархәозаргьы, иаазгоз амалуаа ракәын, иара уигьы анҭыҵынтәи акәын ишааргоз. Зегьы рхала ирӡахуан. Аӡӷаб дшыхәыҷыз аӡахышьа лдырҵон. Усҟан хаҵа ицаша аӡӷаб анапҟазара лылоума ҳәа иазҵаауан. Сара сан, санду ибзианы иӡахуан, саргьы урҭ реиԥшҵәҟьа исзымҵазаргьы, ак ҟасҵақәоит. Абри афото иану санду, саб иан Арина Шармаҭ лоуп. Араҟа сара хышықәса схыҵуеит. Усҟан уи шыҟалҵаз сгәалашәо сыҟам, аха абра исшәу амаҭәа напылаҟаҵароуп. Асумка хәыҷ, акьанџьа искугьы – усҟан напыла иаҳзырӡахуан, уажәы иуҭаху зегь рзаархәоит ахәыҷқәа", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Оҭҳара ақыҭан инхо Таиса Ласариа.
Иазгәаҭатәуп аҩнымаҭәа адагьы, џьара излаҭыҵуаз амаҭәа хазы ишыҟаз. Баграт Шьынқәба ишиҩуа ала, аԥҳәызба цәырҵгас илымаз аԥсуа ҵкы ҳәа иҟаз "ажәҩақәа дырчуан, рцәа иадшәало ирҭшәан, амаӷра, анапы ахәдаҿы иҭшәан, ажәҩахь иааскьацыԥхьаӡа, идырҭбаауан. Ажәҩа инаркны амахәҿаҟынӡа амаӷра иадырӡахылон амҵәыжәҩақәа, ианныҟәо иԥырԥыруа ирышьҭан. Иара ахаҭа аун, ҵаҟа иаҳа иҭбаан, акалҭ аҿы аԥаԥар анахарԥсозгьы ыҟан. Аӡара ҭархханы, алада иаҳа еилышәшәо иҟан" ("Ахьырҵәаҵәа", 1990, ад. 456).
Аиԥка, аҵкы аԥыжәара шрымазгьы, аԥсуа ԥҳәыс илыцәтәыммызт аиқәагьы. Уи аԥҳәыс-еиқәа ахьӡын, иара аҭбаара аҭаны иӡахын, ашьапы ахәдаҿы аизгарҭа аҭаны. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьаҿы, аԥҳәыс лныҟәашәа аманшәаларазы абри аԥҳәыс-еиқәа рышьарҵон, аха иара ахыхь иауз аԥсуа-ҵкы ршәырҵон, уи иаҵыԥшны аиқәа умбо. Убри инаҷыдангьы иҟан аҽықәтәараан иршәырҵоз амизан-ҵкы. Ашьаҵатәы аганахьала, абжьааԥнытәи ажәцәеимаа анаҩсгьы, зышьхәақәа ҳаракыз, амҿы иалхыз аҟаԥҟаԥқәа ныҟәыргон.
Аамҭа наскьацыԥхьаӡа ашәҵатәгьы аҽаԥсахуан. Иахьа ақыҭақәа рҿы инхо аиҳабацәа роуп акасы ныҟәызго, иара убас ныҳәақәак рҿы акаси аԥыраҳәеи аԥҳәыс ҳамҭас илырҭоит (иаҳҳәап, Леиаа рныҳәараҿы ачакәаҳацәа рыцыԥхьаӡа акасқәеи аԥыраҳәа ҿыцқәеи рырҭоит). Егьи абжьарак европатәи амаҭәа аҳра ауеит, зны-зынла аԥсуа елементқәа злоу амаҭәа шубогьы. Иҳәатәуп, иахьагьы анҭыҵынтә иаауагьы ишазгәарҭо аԥсуаа амаҭәа аганахьала агьама ҳаракы шрымоу. Ус шакәугьы, ауаҩы иҭеиҭыԥши иҩнуҵҟатәи аԥшӡареи еицнеибаго иҟазароуп данарԥшӡо. Ԥсаҭа шкәакәа Боча Аџьынџьал иажәақәа рыла иаҳҳәозар: "Ашәҵатәқәа зегьы иреиӷьуп аламыс, амала ишәмыркьаҿцәалан".
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аҭаацәара зегьы ишырхыҵхырҭоу дырны, аҭаацәараԥҵара, аҭаацәара алахәылацәа реизыҟазаашьа, реихӡыӡаашьа, ргәеизыбылра, рҳәатәеиқәшәара аԥсуаа лымкаала хшыҩзышьҭра арҭон. Аҭаацәараҿы апатуеиқәҵара, аҭынчра ыҟазарц азы акырӡа аҵанакуеит иҟәыӷоу абырг иажәа.
Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы, уимоу, иааидкылан аԥсуараҿы ахаҵа-аԥҳәыс ҳәа неилых ҟамҵакәа аиҳабы пату иқәуп. Аиҳабацәа рыԥсҭазаараҟны ирбаз-ираҳаз, идырҳаз рыԥсҭазааратә ԥышәа еснагь аиҵабацәа рзы имҩақәҵаган. "Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом" ҳәа рыԥхьаӡон аԥсуаа. Зегьы дырны уаҩы дзиӡом, уи икәша-мыкәша иибо, дзынҟьаз-дзынԥаз иабзоураны иҟаиҵароуп ихатәы лкаақәа, ирҳароуп ихатә ԥышәа. Зыҽны ииз мышкы зны изалшом ажәра ишәхымс иааламгылар. Ус ишоуп аԥсҭазаара.
Абырг, аиҳабы пату рықәҵара иазку еиқәаҳаԥхьаӡаз ахшыҩзышьҭрақәа ҳәаақәаҳҵар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟақәа рыла: "Аиҳабы дызмам Анцәа димам", "Аиҳаб бзиа дыԥраҳәа разуп", "Аиҳабы бзиа дԥызоуп", "Аиҳабы дышәшьыроуп", "Аиҳабы дахьыҟам аиҵбы бзабаа ибом", "Аиҳабы пату иқәуҵар, Анцәагьы пату уқәиҵоит".
Жәлар рҟәыӷара зныԥшуа афольклортә жанрқәа иреиуоу ажәлар разгәаҭарақәа рҿгьы ицәырымҵырц залшомызт абырг, аҭаацәара урҭ рыхӡыӡаара атәы зҳәо ахшыҩзышьҭрақәа.
Жәлар разгәаҭарақәа рҿы иаагоу аиҳабацәеи, аҭаацәареи, уи алахәылацәеи ирыдҳәалоу агәрагарақәа, жәаҳәарада, еиуеиԥшым, иаагозар, абаҳчаҿы абиаҵла еиҭазҳаша зықәра акыр зфахьоу абырг иоуп, ақәыԥш еиҭеиҳар ҵасым, избан акәзар, ашьаҭа ашәпара еиҭазҳаз ихәда иаҟарахар, дашәиуеит рҳәоит. Иара убас, аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо азгәаҭарақәа иреиуоуп:
Абас иҟоуп аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо ажәлар ирылаҵәаны иҟоу азгәаҭарақәак. Ажәлар разгәаҭарақәа реиԥш иҟоу атема аинтерес ду ахьаҵоу азы ԥхьаҟагьы еиуеиԥшым атемақәа ирықәшәо, илыԥшааху жәлар разгәаҭарақәа шәыдаагалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, цәыббра 26 - Sputnik. Ԥшьынҩажәи жәаба шықәса зхыҵуаз, акоронавирус ззышьақәыргылаз Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа апациент лыԥсҭазаара далҵит цәыббра 25 рзы ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы оперативтә штаб.
Аԥҳәыс бырг Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь дааргеит цәыббра20 рзы, аԥсыԥлагаҩагара лцәыуадаҩны, ҩ-ганкахьалатәи агәаҵәкра лыманы.
"Атерапиа шылзыҟарҵозгьы лҭагылазаашьа еиҳа-еиҳа еицәахон, арыԥҳа-аҳауаҭарсгатә аппаратгьы даҿаркит, аха уигьы лмыхәеит, ахәашаҽны лыԥсҭазаара далҵит. Апациентка агәачымазарақәа лыман, иара убас ашьақәыӷәӷәара ҳараки атеросклерози", - аҳәоит аоперштаб аацҳамҭа.
Аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыла игәаҭаз 216-ҩык ауаа рахьтә акоронавирус рыдбалан 41-ҩык.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаы ишьҭоуп 118-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 114-ҩык адиагноз COVID-19 рзышьақәыргылоуп. 14-ҩык апациентцәа рҭагылазаашьа хьанҭоуп, 25-ҩык – бжьаратәуп. Хҩык згәы бзиахаз ылҩаауп.
Акоронавирус иадҳәалоу аҵыхәтәантәи ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>