Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Уаҵәы нанҳәа ныҳәан уахеиҧш (жәытәла нанҳәа 14 рзы, ҿатәла – нанҳәа 27 рзы) аҧсуаа имҩаҧыргоит аныҳәа ааира аламҭалазтәи ақьабзқәа. Ари аухазы ҩысҭаамысхәыс иҟоу зегьы адәы иқәлоит, аҧсцәа рыбжьы уаҳауеит ҳәа азыршьоит. Убри аҟнытә ари аҽны аҩсҭаа итәаны изкылҧшыр, аргама дылырхуеит, рынхара-нҵыра аҧхасҭа азҭо дарбану алеилыркаауеит, убас аҧсцәа реицәажәарагь иазыӡырыҩуеит, урҭ ауаа рынасыҧ еилдыргоит.
Азныказы уанахәаҧшуа изакәытә лакәузеи ҳәа угәы иабоит, аха арҭ ақьабзқәа иахьагьы ахархәара рымоуп. Аиҳарак ари аухаз зҽеидызкыло аҿар роуп, урҭ хәмаруеит, иччоит, алаф рылеибахуеит, аҵәы рылеибаҵоит – Нанҳәа аныҳәа аламҭалазтәи ҽазыҟаҵароуп уҳәар ауеит ари амш азы имҩаҧырго зегьы.
Аивгарақәа рымоуп ари амш шазгәарҭо абжьыуааи абзыбқәеи рҿы. Абжьыуаа имҩаҧыргоит "барбанџьиа" ҳәа хьӡыс измоу ақьабз, бзыҧаа – "аӡырыҩра" ҟарҵоит. Ҳәарада, ажәытәтәи аамҭақәа инадыркны иахьанӡа арҭ атрадициақәа атрансформациа иахысит, аҽеиҭакрақәа убоит, убри аан урҭ аҧсахрақәа иаҳагьы азҿлымҳара рымоуп иахьатәи реиҭаҿиаразы.
Ажәытәан, ари аухазы, аҩсҭаацәа рҽырцәырыхьчарц азы рхы ашьҭахь (рхахәы) ацәа (ацәашьы) хәыҷык иааркәымпылны иладырҳәуан, алакәымҳа иалхны аџьар ҟаҵаны ақәыц (амаӷ) ала ихаргьежьны еибаркны аҩны ашә, аборақәа рҿы икнарҳауан – уи ахьыҟоу аҩсҭаа ҧырхага изыҟаҵом ҳәа иҧхьаӡаны. Аҿар ракәзар, рҽеибаркны абнарахь ицон. Уа алакәымҳа ала амца еиқәырҵон, дара хазы рҽыҵәахны уи амца иазҧшуан. Абри аамҭаз зыҽзырҧхарц амца ааигәа инеиуаз даҩысҭаауп ҳәа дкагәаны дыркуан. Абасала аҩсҭаа дылырхуан, аҧхасҭа рызҭоз деилыркаауан. Ирҳәоит уи амш ала аҭыӡшәақәагьы аныҟалоз ыҟан ҳәа.
Ҳаамҭазгьы алакәымҳа аџьар сахьа аҭаны акәым, аха, амахә ааганы ауаа рыҩны ашәқәа рҟны иавҵаҵан иҟарҵоит, ихыршьуеит.
Ажәа "барбанџьиа" аҵакы ҳа ҳзы еилкааӡам. Уи аныҟарҵоз аҭырас, аҭәа амца адыркуан. Абри ахыҷ-мыҷ иахылҵуа абжьы аҟынтәи иара ахьӡгьы аауазар ҳәа агәҩара ҳамоуп ("игәыргәыруеит", "ибарбаруеит").
Барбанџьиа лара лыҩнаҭаҿы ишыҟалҵо атәы ҳара иаҳзеиҭалҳәеит Гәыҧ ақыҭаҿы инхо Ханагәуа Светлана Уарҭан-иҧҳа:
"Ахәысхәа ажәла аамхны исҵәахуан, убри ала абарбанџьиа ҟасҵон иансымаз, иансымамыз арас рҩаны заанаҵы ирхны ишьҭасҵон, нас ауыха, амца аркны, аџьыкхыш ухы иаакәыршаны, ҭаацәала зегьы, амца аркны, хынтә-хынтә уахыҧоит. Уахынла закәызаалакь, еимааума, маҭәоума, закәызаалакь адәахьы инрыжьӡом, избанзар аҩсҭаа даҧырхагахоит ҳәа".
Иахьагьы лара абас еиҧш амца ҟаҵаны, лмоҭацәа аџьыкхыш рхы иакәыршан, амца иақәыҧсан раҩсҭаахә дылбылуеит. Ажәытәан еиҧш, иахьагьы аилашәшәра ианалаго инаркны, уахынла хәыҷи дуи наҟ-ааҟ хынтә-хынтә амца инахыҧоит. Уи иара ақьабз анымҩаҧыргалак ашьҭахьгьы акыраамҭа еиҧырҵуам, ахәыҷқәа еицлабны еисоит, реиҳа амца андуу изахыҧо ҳәа. Еибархәмаруа акыргьы аҵх ргоит.
Бзыҧаа рҿы акәзар, ари аухазы, асааҭ жәаҩа рышьҭахь аҭыҧҳацәа, арҧарцәа гәыҧ-гәыҧла рҽеибаркны, ҳанасыҧ еилаҳкаауеит ҳәа хы-мҩак ахьеихало итәаны "иӡырҩуеит". Ҳаамҭазы, ас еиҧш ҟазҵо аиҳарак аҭыҧҳацәа роуп, насгьы урҭ ари аухазы аҧсы иҧхьангьы дааганы иҧшуеит, еиуеиҧшым азҵаарақәа ирҭоит.
Дәрыҧшь ақыҭа инхо Џьениа Емма Кәыта-иҧҳа ианлаазгьы ас еиҧш аӡырыҩра шыҟарҵоз атәы лгәалалыршәеит абас, уи иазҿлымҳахаз лмоҭагьы ишыҟалҵаша лалҳәеит:
"Жәаҩа рынахыс, шәтәоит абас, шәҽааидкыланы [шәнеиуеит] шәааигәара, шәыччар ҟалаӡом, ҿышәҭыр ҟалаӡом, ажәак шәҳәар ҟалаӡом, шәеимҳәар ҟалаӡом, уцәа уафоит ҳәа уалагозар, алаба хәыҷы укуеит, абас иааубыӷоит. Аҧсрақәа, Анцәа абзиара ҟаҵа, аҧсра Анцәа иҟаумҵан, аха аҧсра ахьыҟалаза, иҳәҳәо агәара иҭалоит, ачанахқәа рҟьо, ачанахқәа рыӡәӡәошәа ҟарҵоит. Ачара ахьыҟоу ашәа ҳәо агәара иҭалоит. Абасоуп изыҟоу. Шәызтәозар, аха аччара шәакоит, ишәзеиҿкаауазар гәашәҭ", – ҳәагьы дналылабжьеит.
Абас еиҧш аччара, алаф ацны ирхыргоит ари ауха, лацәааихьшь ҟамҵакәа зынасыҧ иазыӡырҩуа изыршогьы дубап.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Игәашәҭахьазар, аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы инарҭбаан ахархәара раҳҭоит ажәеицааирақәа "уи зегь шьцылароуп", "узышьцылаз узаҟәыҵуам", иара убас иахәҭоу аҭагылазаашьаҿы ахархәара азыруеит ажәаԥҟақәа "Ашьцылара бааԥс идыршо ашаха иаҩызоуп, есымша иацлоит", "Ашьцыларақәа раԥхьа иласуп, ианулаҽ – ихьанҭахоит".
Аиашаз, ауадаҩрақәа зцу ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы изцәырҵырц алшоит ԥыла-ԥгала имоуа дымҩахызҟьарц зылшо ашьцыларақәа, аграқәа.
Грак, шьцыларак зыцрамсыц ауаҩы иԥшаара уадаҩуп, аха зегь реиҳа ихадароу аԥырхага узҭо ашьцылара шҵоурам дырны аҿагылароуп.
Наџьнатә аахыс аԥсҭазаара иацыз шьцылара бааԥсқәоуп уҳәар алшоит: инамыцхәу арыжәтә, аашьара, аҭаҭын ахара, акаҷбеира уҳәа.
Зыхьӡ ҳҳәаз ашьцыларақәа рықәыӡбара, рҵәылхра зныԥшуа аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа уԥымлар залшомызт. Ԥҳьаҟа урҭ ҳрызхьаԥшып.
Аашьара зегь реиҳа ижәытәу шьцылара бааԥсуп. Аашьароуп егьырҭ иацааиуа ашьцыларақәагьы зырҿио. Аашьаҩ дахьугалакгьы, аус ихы злахигаша дашьҭоуп, иара изы зны мышныҳәоуп, зны мышӷьарсуп. Арахь аҽхәарагьы илоуп, цқьа изыҟамҵо, иҟаимҵарц ииҭаху акы иахароушәа уирбоит, даҽазных даҽа ҿыҵгак иԥшаауеит. Аашьара иазку ажәаԥҟақәас иалукаарц алшоит: "Аашьаҩ иныҳәақәа рацәоуп", "Аашьареи ахәышҭаареи еишьцәоуп", "Аашьаҩ иҿырҳасрала дудыруеит", "Аашьаҩ ақалмышь аниба - дадтәалт, ачашә аниба - дадиалт", "Аашьаҩ нхан дымҵызар иҭахуп, крыфан – ддаузар", "Аашьаҩ иҿаҵа зегьы иреиҳауп".
Иҟоуп аԥсуа жәлар рҳәамҭа цҳафырк ари ашьцылара бааԥс ҟалашьас иаиуз ҳзеиҭазҳәо. Ҳазааҭгылап уи:
Иҟан хҩык аишьцәа. Даара иаашьон, иахьтәоугьы изгыломызт. Иагьарааны иубаргьы аҳа ашьапы иҵаианы ицәан.
Ус ишыҟаз, ҽнак зны руаӡәк дахьышьҭаз ииулак илақәа аахитын аҳа дҩаҵаԥшит:
– Шьири, цәгьала иҳа бзиазаап! – иҳәеит.
– Шьири, иааганы иҳамандаз! – иҳәеит аҩбатәи.
– Ҳаи, аҳәара злашәылшозеи! – иҳәахт ахԥатәи.
Ус ишааиуаз, аашьара икны иагоз аишьцәа рыҩны амца акит. Ҩыџьа уа илалаблы ицеит. Аӡәы даанхеит. Убри ихылҵыз роуп иахьатәи аашьацәа зегьы рҳәоит.
Ажь ааӡареи аҩыҟаҵареи аԥсуа иԥсҭазаара иахәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Уимоу, ачеиџьыка иузаҟәыҭхом арыжәтә. Аныҳәарақәа, ачара, аԥсра-абзара ухаҿы иузаагом зегьы ирыцку арыжәтә ада.
Аԥсуаа ҳкультуратә ҭынха иагәылҷчаауа Нарҭаа ирызку аепос уаназхьаԥшуа, аҳәамҭақәа рҟнытә еилыхха иубоит Нарҭаа даара аӡахәа иахӡыӡаауа ишырааӡоз, рбаҳча шырацәаз, аҩгьы меигӡарахда ишҭарҭәоз. Нарҭаа рахьтә аҩыҟаҵара дазҟазан Нарҭ Хнышь. Ҩымаҭәас Нарҭаа иныҟәыргоз ҳаԥшьан. Нарҭаа рҳаԥшьақәа рацәан, аҩгьы рҭабзиахон. Урҭ аҳаԥшьақәа ирыман рхатәы хьыӡқәа: Ҩаӡамакьаҭ, Аҩаӡакьаҭ, Агӡакьаҭ, Хьамхәа уҳәа убас егьырҭгьы. Арҭ аҳаԥшьақәа зегьы иреиҳан Ҩаӡамакьаҭ. Иара Нарҭаа рӡаагага ԥҳалқәа фышә акуан. Ҩаӡамакьаҭ инахагыланы иқәыз ииҳәаз наигӡар акәын.
Аха ишааиуаз акәымкәа, аишьцәа утәы-стәы нарыбжьалан, аҳаԥшьа рзеимакырахеит. Аимак-аиҿак згәы кыднахыз Нарҭ Сасрыҟәа "ҳаимак зхароу уара уоуп, уҟамзар, еимактәы ҳауамызт" иҳәан, Ҩаӡамакьаҭ анышә иҩыҵхны ианиршә, ашьхақәа ирхыууаан Аԥсны агәаны икаҳаит. Ҩаӡамакьат ахьынкаҳаз иԥыххаа ицеит. Аҳаԥшьа агәаӷьқәа ҭан. Аҳаԥшьа анԥҽы, ажьгәаӷьқәа бӷьыжәаан, Аԥсны иахьабалак иқәԥсеит. Агәаӷьқәа ахькаԥсаз аӡахәа рхылҵт. Урҭ ирҿалаз ажь Нарҭ рыжь ҳәа иашьҭалт, аха нас, Нарҭаа репос аҿы ишаҳәо ала, уи ажәла ыӡт, ианыӡааит.
Аԥсуа изы аҩы ус баша ақьафҟаҵара иатәымызт, уи, жәаҳәарада, иҷыдоу культуран. Аԥсуаа реилкаараҿы "арыжәтә ужәыроуп, иара уамжәроуп". Арыжәтә мыцхәы зҽадызцалоз ауаҩы еснагь пату иқәмызт. Арыжәтә аҟазшьа аазырԥшуа ажәаԥҟақәоуп: "Арыжәтә ахьыҩналаз амаӡа дәылҵуеит", "Арыжәтә гра хтыгоуп", "Арыжәтә амаӡа азыҵәахуам", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз иажәа нҵәара ақәым", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз ибз мыцхәы аҳәоит", "Арыжәтә ркәашагоуп, амцхә – блаҟьагоуп".
Ауаҩы илоу аҟазшьақәа зегьы реиҳа иҿаасҭоуп акаҷбеира. Акаҷбеира зцәа иалалаз, кажьшьа имаӡам – шьцылара бааԥсык иаҩызоуп. "Акаҷбеи агәыр ахьалеиҵо аиха алихуеит", "Акаҷбеи игәыла ичарагь дахыбаауеит", "Акаҷбеи ухы аҟара урбаны, ула аҟара уиҭоит", "Акаҷбеира ауаҩы иԥсы арцәгьоит" - акаҷбеи адунеи зегьы иара ихифауашәа, дзырҭәыша шыҟамло ауп иҳарҳәогьы арҭ ажәаԥҟақәа.
Акаҷбеира иахҟьаз ахҭыс аанарԥшуеит Очамчыра араион, Гәыԥ ақыҭан, Аџьамҽыӷра аҳаблан иҟоу аӡиа Папанҵҟәыр иахҳәаау алегенда. Папанҵҟәыр ҳәа изышьҭоу аӡиа ахьыҟоу ажәытәан нхарҭа ҭыԥны иҟан. Уа амал рацәаны измаз апап ԥсыцәгьак иҭаацәеи иареи нхон.
Ҽнак амхырашәаразы ауааҳә иун, ицхыраацәа рацәаҩны еизигеит. Ашьыбжьон акрырҿаҵара аамҭа анааи, аҳәа ырҟааны ала рзишьит.
Ауааҳәцәа апап имаҳәгьы дрылазаарын (вариантқәак рҟны иуԥылоит иԥҳа бзиа илбоз, мамзаргьы дҳәаны дзызтәаз арԥыс дрылан ҳәа). Шьыбжьон аишәа инадтәаланы акрыфара рнапы надыркуан еиԥш, апап иӡӷаб ачамгәыр ианҵаны ашәаҳәара далагеит "аҳәа ырҟааны, ала зшьыз" ҳәа. Ари змааназ еилызкааз амаҳәи ауааҳәцәеи аишәа иахыҵны идәықәлеит. Ауааҳәцәа ашҭагь инҭыҵит, адгьыл ааимыҩрын, апап инхарҭа, иҩны, иашҭа-игәара зегьы ҩҭабга ицеит.
Апап иԥҳа лхаҵа дишьҭалан, дыҩны ддәықәлазаап сихьӡоит ҳәа, данихьӡа аамҭазы лхаҵеи лареи рыбжьара адгьыл еиҩԥан, ларгьы дагеит, иара дынхеит. Аха иҟоуп амаҳә иԥҳәысгьы далигеит ҳәа ҳазҳәо алегенда авариантқәа.
Абас акаҷбеира иахҟьаны апап дшынҭаацәаныз, инхарҭагьы иаргьы нҭабга ицеит.
Арҭ аҳәамҭақәа шаҳаҭра руеит ауаҩытәыҩса адунеи дықәнаҵы цәаҩас илоу ашьцылара бааԥсқәа иԥсҭазаара ԥырхага арҭар шрылшо, урҭ аҽрыдцалара мап шацәктәу, риааира шаҭаху.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥхьарца – аԥсуа жәлар рмузыкатә инструмент, "аԥхьа цара" ҳәа еиҭарго. Ақәыларақәа, аибашьрақәа раан аԥхьарцарҳәаҩы раԥхьа дгылан еснагь, уи аԥхьарца арҳәо, афырхацәа ргәы шьҭыхуа, афырхаҵара ргәы азыҳәо иҟаиҵон. Аԥхьарца азырҳәоз дышнеиуаз ахы иқәшәар, ишьҭахь иааиуаз аԥхьарца аанкыланы инаигӡон.
Аԥхьарца ахаҭа аӡахәа, алаҳаҵла, ал, ма ашәч иалхны иҟарҵоит, арахәыцқәа ракәзар – аҽы аҵыхәа иалырхуеит, ахыц иаҿыршьуа алаба итыруа аҵла ахкқәа – араса, ашымҳа, амжәа ирылырхуеит. Иара азырҳәо ахацәа роуп.
Кәыҷа Лакрба игәалашәарақәа рҿы иҩуеит абас:
"Сара изласгәалашәо ала, Жана Ачба имаз аԥхьарца алаҳатәы мҿы иалхын. Иара амгәа-шьынка ԥшран иамаз, аҭбаара еимааҵак иаҟаран, аура ҩ-ԥсыӡак ыҟан, ахҩа аӷәыцәмаҟьа иалхын. Ахҩа агәҭаны бҩатә ҟәрышьк ицауа аҟара икылҵәан, убри акылҵәарсҭа наҟ-ааҟ аганқәа рҿы амзаҿа еиԥш иҭасаны иҟаҵан, ахәҵәы аура амгәа аҵкьыс еиҵан, алымҳарҭа гьежьын, алымҳацәқәа хԥа аман, ахәыцқәа хԥа аҿан, хыџьара иҿаҟәан".
Аԥхьарцақәа аки-аки рыԥшрақәа еиԥшым. Урҭ шоит амҵәышә аԥшра змоу, аҳа аԥшра змоу, ашьынка ԥшра змоу ҳәа. Ҽыла иныҟәоз аԥхьарца акәадыр амаха иадҿарҳәалон, ианырҭахыз, иамырхуан.
Ахәыҷы данилак, дхаҵарԥысзар, раԥхьатәи инапхыцқәа ихырыссоз аԥхьарца иҭарыԥсон уи арҳәара разҟыс ироурц азы.
Шамахамзар қыҭацыԥхьаӡа аԥхьарцарҳәаҩцәа нагақәа ыҟан. Урҭ аизарақәа, аныҳәақәа ахьыҟаз ааԥхьара рырҭон. Аԥхьарцарҳәаҩцәа дуқәа ҳәа ззырҳәоз иреиуан Жана Ачба, Шаҷ Чыкәбар, Мақьҭаҭ Агрба, Ҟасҭеи Арсҭаа уҳәа. Иазгәаҭатәуп дара аиҳараҩык амузыка азаанаҭла зыҟаҵара ҷыдак змаз шракәмыз, ԥсабарала аҟыбаҩ злаз ракәын. Дара аԥхьарцарҳәаҩцәа дуқәагьы лассы-лассы еигәныҩлон, рҟазара еимырдон.
Ашәа ианҵаны зыӡбахә рҳәоз аԥсҭазаараҟынтәи иааган: дарбанзаалак ауаҩы иуаҩышьа, ихаҵашьа, исахьа, иҟазшьа аадырԥшуан. Џьоукы афырхаҵаратә ашәақәа рзыркуазар, даҽа џьоукы рыгьангьашра ҿаԥҽуа ахьӡыртәрақәа рзыркуан, алаф ашәақәа рҳәон.
Еиҭарҳәоит Жана Ачбеи Шаҷ Чыкәбари априц Олденбургтәи иаҳҭынрахьы ааԥхьара риҭахьан, усҟан дара рыԥхьарцарҳәара азыӡырҩразы инеиз аҭыԥ роуамызт. Жәлар рмузыкатә инструмент ианҵаны ирҳәон Нарҭаа рашәақәа, афырхаҵаратә ашәақәа, аҭоурыхтә ашәақәа, Азар, Ахәрашәа, Ажәеиԥшьаа рашәа уҳәа.
Иахьа аԥхьарца ахархәара амоуп жәлар рашәаҳәаратә инструменталтә ансамбльқәа рҿы. Иара убас имҩаԥыргоит "Аԥхьарца" ҳәа хьӡыс измоу афестиваль.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Араса атәыла анҭыҵ ианахырго ашәахтә аԥыхуп ҵыԥх аахыижьҭеи. Егьыс араса аҽаҩра 13 нызқь тонна рҟынӡа сынтәа иҟалоит ҳәа ҳазыԥшуп. Уи аҿыхра, аизгара, аҭира иалагахьеит. Араионқәа рҟны араса ахьрыдыркыло еиҿкааны ирымоуп, макьаназы ахә 60 мааҭ рҟынӡа ыҟоуп. Сынтәа аҽаҩра ҵыԥх аасҭа еиҳауп. Иҟоуп араса ахәшәтәра иахьахьӡаз, аҳәынҭқарраҟны аԥара аҟамзаара иахҟьаны ахәшәтәра иахьагхазгьы ыҟоуп. Араса ачымазара акит, ҳахьахьымӡаз. Аҽаҩра иҟоу 60 процент рҟынӡа араса бзиоуп ҳәа адырра ҳамоуп", - иҳәеит Барганџьиа.
Иара иазгәеиҭеит иахьа аҳәынҭқарраҟны азҿлымҳара шыҟоу ақыҭанхамҩа аҿиара азҵаара аганахьала.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sрutnik аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: