"Ҳцәа иалоу ҳзыбзиахааит" рҳәоит ауаҩы гәамбзиарак даргәамҵуа даналагалак. Аӡәы инапала дхәыҷума, ддуума хәшәыбыӷьшәык анииржәуагьы, "хәарҭас иуоуааит", мамзаргьы "иузыхәшәхааит" ҳәа дақәныҳәан ииҭоит. Ауаҩы игәабзиара шьақәзыргыло иара иҩнуҵҟатәи ицәанырреи уи иациҵо ихшыҩи роуп. Уи иазыҟазаашьа аҵыхәтәантәи аҭыԥ шааннамкыло азгәарҭоит аҳақьымцәагьы. Убри аҟнытә, иаҳҳәар ауеит машәырны иҟамлеит ҳәа аԥсуаа еиуеиԥшым ачымазарақәа рынцәахәқәеи рныҳәареи ахьаԥырҵаз. Ари иаҵоуп ауаҩы ипсихологиатә, иемоциатә дкылара, идунеихәаԥшра.
Анаԥра – ари амгәа хьаа иазку ныҳәароуп. Иара даара злеишәа цәгьоу нцәахәуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Ауаҩы амгәа хьаа даргәамҵуа даналагалак, Анаԥра ихарахеит рҳәон. Уи ихыргарц азынгьы аҿаҭахьа рықәырҵон абас еиԥш: аӡахәа рқьақьа игьежьны иааҟаҵаны, аныҳәаҩ ачымазаҩ хынтә ихигон. Анаԥра зқәу дхаҵазаргьы, дыԥҳәысзаргьы ҟалон. Ачымазаҩ дырныҳәаразы иара иазкны аҟәбар хәыҷы аархәон. Аҵарауаҩ Сергеи Зыхәба ишазгәаиҭоз ала, ажәытәан аҿаҭахьа анрықәырҵоз, аныҳәаҩ жәаба, жәохә капеи ицо араӡын ԥареи манаҭки ачымазаҩ ихы иакәихшон. Нас уи аӡахәа рқьақьеи жәаба, жәохә капеи ицоз араӡын ԥареи рҵәахуан аҩцараҿы ачымазаҩ дызларныҳәашаз аҟәбар аахәаразы. Егьи манаҭк ауаса шьтәа аахәаразы ачымазаҩ дахьышьҭаз ихаҿы ирҵәахуан. Ачымазаҩ даныбзиахалак, ауаса шьтәа шьны, акәакәарқәа ҟаҵаны, аҩцараҿы инаргон, убраҵәҟьа анышә иҵарҵон аҟәбаргьы. Уи нахыс есышықәса Анаԥра ахьӡала убри аҟәбар аҩы ҭарҭәон.
Ашәҟәыҩҩы Баграт Шьынқәба иеизга "Ахьырҵәаҵәа" аҟны Џьарымхан Адлеиба-Шьынқәба илҳәамҭаны 1945 шықәсазы иҟаиҵаз анҵамҭа ишаҳәо ала, Анаԥра чахәажәала акәын ишахныҳәоз. Аҳаԥшьа ахылмыӷә иаҟароу ачамгьал ӡны, ацәа-цәашьгьы нацҵаны идыркуан. Ихала днеины дныҳәон: "Анаԥра, улыԥха сыҭ, угәыԥха сыҭ!" ҳәа. Егьырҭ ирԥырхагахар ҳәа ишәаны ааигәа инеиуамызт, уи аҩгьы ржәуамызт.
Аетнограф Николаи Џьанашьа иҩуеит Анаԥра ахьӡала есышықәса аныҳәара зҭахым абнахь ицаны иныҳәон ҳәа, иара убра ҵлак аҿы иҳаракны арахәыц ҟаԥшь аҵданы аԥырԥита (дощечка-планка. – Н. Џьанашьиа) хыршьуан. Уи нахыс Анаԥра имҵаныҳәара иаҟәыҵуан.
Анаԥра ҳәа ахьӡ змоу Аԥсны атопонимқәа маҷым. Урҭ иреиуоуп Блабырхәа ақыҭа Наԥра ихәы ҳәа хьӡыс измоу аҭыԥ, иара убас иҟоуп Наԥра ҳәа ашьха ахҿа ахьықәырҵо. Ари ашьха иԥшьоу акы акәны иԥхьаӡан. Амҩасыҩцәа уи ашьапаҿы ахҿа, ма ахы, мамзаргьы аԥара ҿырп аанрыжьуан рымҩа маншәалахаразы.
Ныҳәарала ахьаа ихыргон ахыхь бааԥс ҵганы измаз ауаҩгьы – уи агырӡныҳәа ахьӡын. Ари аныҳәарагьы ахацәа, аҳәса ҳәа еилых амаӡам. Аныҳәаҩ, мамзаргьы аҩнаҭа аиҳабы арцына аакны, аика хиҵәон, уи ашьа иалҵуаз ачымазаҩ илахь иахьыршьуан, арцына ахаҭа наҟ иноурыжьуан. Мызкы аҟара анҵлак ашьҭахь зика хырҵәаз арцына шьны, ачашә, ацәашьы ҟаҵаны иныҳәон.
Ҳаицәажәараан Оҭҳара ақыҭан инхо Оҭар Аиба игәалашәеит абас еиԥш иҟаз аныҳәара иара даныхәыҷыз ишизыҟарҵаз:
"Саныхәыҷыз схы лассы-ласс исыхьуан, ахыхь бааԥс сыман. Сан арбаӷь еиқәаҵәа аика хҵәаны ашьа сылахь иахьылшьын, иноулыжьит. Еиқәаҵәазар иаҳа иухәоит рҳәон. Иара иагьсыхәаҵәҟьеит. Уи нахыс иахьагьы ахыхь захьӡу сыздырам", - иҳәеит.
Џьоукы ишеиҭарҳәо ала, арбаӷь ҿнаҭаанӡа иукыр бзиоуп рҳәоит иззыҟаиҵо рзы. "Абри ихьаа-баа ихыхны, абри иахьсырԥшуеит, Агырӡныҳәа улԥха иҭ, угәыԥха иҭ! Ихы иумырхьын, иԥынҵа умыршьан!" - ҳәа ихы инакәыхшаны, аика хҵәаны иаурышьҭуан. Нас иаргьы аныршьлак ашьҭахь ачымазаҩ ихьаагьы цон.
Иазгәаҭатәуп арҭ аныҳәарақәа агәрагара шрыцу. Иныҳәогьы ирныҳәогьы абри шиашоу, ишрыхәаҵәҟьо ҳәа агәра ргон. Адунеи егьырҭ ажәларқәа (иаҳзааигәоугьы, иаҳцәыхароугьы) рҟынгьы имаҷым абас амагиатә ритуалқәа рыла ауаҩы ихьаа даҽа ԥстәык ахь, ма даҽа маҭәарк ахь ианиарго. Арҭ аритуалқәа ҳаамҭазгьы ахархәара ахьрымоу ыҟоуп ҳаамҭа иашьашәалоу даҽа маҭәарқәак рхархәаралагьы.
Есма Ҭодуа, Sputnik
Аханатә ажәытәӡатәи аԥсуаа рабџьарқәа иреиуан иҵарыз анҵәамҭа змаз алаба. Ашьҭахь, аиха анцәырҵ инаркны аихатә ҵаргәа аҭаны аҟаҵара иалагеит – алабашьа ҳәа ззаҳҳәо.
Алабашьа ашьха ихалоз хархәагас ирыман, уи ашәарыцацәеи ахьчацәеи рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхоз мҩанызан. Ашьха ианаҿысуаз ицхыраагӡан иахьрымаз адагьы абџьарсгьы рхы иадырхәон. Уи инаҷыдангьы, алабашьа ахаҿы ашәақь нықәҵаны ахысразы рхы иадырхәон, ҵаргәас ирыман. Ҳәамҭак ишаҳәо ала, ашьха абнаршәырақәа рҿы иҟьалаз илабашьа иаԥхьа инарсны даназҵаа имҩа абаирхара ҳәа, илабашьа абна дызлалҵыша аганахь инкашәеит, убри алагьы абна дылнагеит.
Алабашьа абыргцәа, ахатәрақәа ҳәа ззырҳәо, зажәа ԥхылнадо ратрибут хадақәа иреиуоуп. Еиуеиԥшым аусқәа реилыргараан, аӡбарақәа раан, аизарақәа рҿы илабашьа адгьыл иныҵарсны иаарылагылаз зегьы ҿымҭкәа изыӡырҩуан иажәа далгаанӡа. Ари аганахьала акыр иҟазшьарбагоуп Миха Лакрба иновеллақәа руак: аизараҿы аҭаҳмада илабашьа нарсны ацәажәараз дахьыҩагылаз, илабашьа аҵарыра иган аҿы игылаз арԥыск ишьапы иалалазаап, аха "ҟыт" имыргакәа иажәа далгаанӡа дагьымҵысит, ишьапы ашьа алыжж ацара ишаҿызгьы.
Аԥсуаа ирҳәоит алабашьа "абызшәа" амоуп ҳәа. Уи знапы иаку ишыҵаирсуа, иахьынаирҳәуа-иахьааирҳәуа ала иара аԥшәма иҟазшьеи игәҭаки аанарԥшуеит. Ииашахәҵәаӡа адгьыл иҵарсны иргылоу алабашьа асемантикатә ҵакыла адунеи аиҿкаара алагамҭа аанарԥшуеит. Ҩ-жәлантәык реинраалараан аиҳабы илабашьа ажәада ицәажәон: иаҳҳәап, уи ашьшьыҳәа, дмыццакыкәа адгьыл иныҵаирсзар, "аццакра аҭахӡам, иазхәыцтәуп" ҳәа ҵакыс иаман. Ус акәымкәа, алабашьа аҵарыра, инарнааны аганахь ирхазар, "ари хыда цәажәароуп шәызҿу, баша сшәырааԥсоит" ҳәа аҳәон. Иара убас алабашьа ахаҿы имашьхәылҵ нықәҵаны днагылар, иҵаргәаны иҟаиҵар – аригьы "аамҭа агара шәаҿуп, аус ырццактәуп шьҭа" ҳәа игәы иҭаз ааирԥшуан, убри алагьы аицәажәара иалахәыз дырныӡбон, рус ацашьа шигәамԥхоз ааирԥшуан. Алабашьа аҿы адәылҵырҭа аганахь ахы ирхар, "ҳус ҟаҵоуп, шьҭа ҳдәықәышәҵа" ҳәа аҳәон алабашьа абызшәа.
Ҳаамҭазгьы имаҷым алабашьа ныҟәызго, забацәа ирҭынханы измоу, аха иахьа уи иаҳа аԥсуа еибыҭашьа иацу аелементқәа ируакуп, рԥшӡагас иҟоуп, иара аҵакы ацәымӡыцкәа, зегьы еилыркаауа ишыҟоугьы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Игәашәҭахьазар, аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы инарҭбаан ахархәара раҳҭоит ажәеицааирақәа "уи зегь шьцылароуп", "узышьцылаз узаҟәыҵуам", иара убас иахәҭоу аҭагылазаашьаҿы ахархәара азыруеит ажәаԥҟақәа "Ашьцылара бааԥс идыршо ашаха иаҩызоуп, есымша иацлоит", "Ашьцыларақәа раԥхьа иласуп, ианулаҽ – ихьанҭахоит".
Аиашаз, ауадаҩрақәа зцу ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы изцәырҵырц алшоит ԥыла-ԥгала имоуа дымҩахызҟьарц зылшо ашьцыларақәа, аграқәа.
Грак, шьцыларак зыцрамсыц ауаҩы иԥшаара уадаҩуп, аха зегь реиҳа ихадароу аԥырхага узҭо ашьцылара шҵоурам дырны аҿагылароуп.
Наџьнатә аахыс аԥсҭазаара иацыз шьцылара бааԥсқәоуп уҳәар алшоит: инамыцхәу арыжәтә, аашьара, аҭаҭын ахара, акаҷбеира уҳәа.
Зыхьӡ ҳҳәаз ашьцыларақәа рықәыӡбара, рҵәылхра зныԥшуа аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа уԥымлар залшомызт. Ԥҳьаҟа урҭ ҳрызхьаԥшып.
Аашьара зегь реиҳа ижәытәу шьцылара бааԥсуп. Аашьароуп егьырҭ иацааиуа ашьцыларақәагьы зырҿио. Аашьаҩ дахьугалакгьы, аус ихы злахигаша дашьҭоуп, иара изы зны мышныҳәоуп, зны мышӷьарсуп. Арахь аҽхәарагьы илоуп, цқьа изыҟамҵо, иҟаимҵарц ииҭаху акы иахароушәа уирбоит, даҽазных даҽа ҿыҵгак иԥшаауеит. Аашьара иазку ажәаԥҟақәас иалукаарц алшоит: "Аашьаҩ иныҳәақәа рацәоуп", "Аашьареи ахәышҭаареи еишьцәоуп", "Аашьаҩ иҿырҳасрала дудыруеит", "Аашьаҩ ақалмышь аниба - дадтәалт, ачашә аниба - дадиалт", "Аашьаҩ нхан дымҵызар иҭахуп, крыфан – ддаузар", "Аашьаҩ иҿаҵа зегьы иреиҳауп".
Иҟоуп аԥсуа жәлар рҳәамҭа цҳафырк ари ашьцылара бааԥс ҟалашьас иаиуз ҳзеиҭазҳәо. Ҳазааҭгылап уи:
Иҟан хҩык аишьцәа. Даара иаашьон, иахьтәоугьы изгыломызт. Иагьарааны иубаргьы аҳа ашьапы иҵаианы ицәан.
Ус ишыҟаз, ҽнак зны руаӡәк дахьышьҭаз ииулак илақәа аахитын аҳа дҩаҵаԥшит:
– Шьири, цәгьала иҳа бзиазаап! – иҳәеит.
– Шьири, иааганы иҳамандаз! – иҳәеит аҩбатәи.
– Ҳаи, аҳәара злашәылшозеи! – иҳәахт ахԥатәи.
Ус ишааиуаз, аашьара икны иагоз аишьцәа рыҩны амца акит. Ҩыџьа уа илалаблы ицеит. Аӡәы даанхеит. Убри ихылҵыз роуп иахьатәи аашьацәа зегьы рҳәоит.
Ажь ааӡареи аҩыҟаҵареи аԥсуа иԥсҭазаара иахәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Уимоу, ачеиџьыка иузаҟәыҭхом арыжәтә. Аныҳәарақәа, ачара, аԥсра-абзара ухаҿы иузаагом зегьы ирыцку арыжәтә ада.
Аԥсуаа ҳкультуратә ҭынха иагәылҷчаауа Нарҭаа ирызку аепос уаназхьаԥшуа, аҳәамҭақәа рҟнытә еилыхха иубоит Нарҭаа даара аӡахәа иахӡыӡаауа ишырааӡоз, рбаҳча шырацәаз, аҩгьы меигӡарахда ишҭарҭәоз. Нарҭаа рахьтә аҩыҟаҵара дазҟазан Нарҭ Хнышь. Ҩымаҭәас Нарҭаа иныҟәыргоз ҳаԥшьан. Нарҭаа рҳаԥшьақәа рацәан, аҩгьы рҭабзиахон. Урҭ аҳаԥшьақәа ирыман рхатәы хьыӡқәа: Ҩаӡамакьаҭ, Аҩаӡакьаҭ, Агӡакьаҭ, Хьамхәа уҳәа убас егьырҭгьы. Арҭ аҳаԥшьақәа зегьы иреиҳан Ҩаӡамакьаҭ. Иара Нарҭаа рӡаагага ԥҳалқәа фышә акуан. Ҩаӡамакьаҭ инахагыланы иқәыз ииҳәаз наигӡар акәын.
Аха ишааиуаз акәымкәа, аишьцәа утәы-стәы нарыбжьалан, аҳаԥшьа рзеимакырахеит. Аимак-аиҿак згәы кыднахыз Нарҭ Сасрыҟәа "ҳаимак зхароу уара уоуп, уҟамзар, еимактәы ҳауамызт" иҳәан, Ҩаӡамакьаҭ анышә иҩыҵхны ианиршә, ашьхақәа ирхыууаан Аԥсны агәаны икаҳаит. Ҩаӡамакьат ахьынкаҳаз иԥыххаа ицеит. Аҳаԥшьа агәаӷьқәа ҭан. Аҳаԥшьа анԥҽы, ажьгәаӷьқәа бӷьыжәаан, Аԥсны иахьабалак иқәԥсеит. Агәаӷьқәа ахькаԥсаз аӡахәа рхылҵт. Урҭ ирҿалаз ажь Нарҭ рыжь ҳәа иашьҭалт, аха нас, Нарҭаа репос аҿы ишаҳәо ала, уи ажәла ыӡт, ианыӡааит.
Аԥсуа изы аҩы ус баша ақьафҟаҵара иатәымызт, уи, жәаҳәарада, иҷыдоу культуран. Аԥсуаа реилкаараҿы "арыжәтә ужәыроуп, иара уамжәроуп". Арыжәтә мыцхәы зҽадызцалоз ауаҩы еснагь пату иқәмызт. Арыжәтә аҟазшьа аазырԥшуа ажәаԥҟақәоуп: "Арыжәтә ахьыҩналаз амаӡа дәылҵуеит", "Арыжәтә гра хтыгоуп", "Арыжәтә амаӡа азыҵәахуам", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз иажәа нҵәара ақәым", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз ибз мыцхәы аҳәоит", "Арыжәтә ркәашагоуп, амцхә – блаҟьагоуп".
Ауаҩы илоу аҟазшьақәа зегьы реиҳа иҿаасҭоуп акаҷбеира. Акаҷбеира зцәа иалалаз, кажьшьа имаӡам – шьцылара бааԥсык иаҩызоуп. "Акаҷбеи агәыр ахьалеиҵо аиха алихуеит", "Акаҷбеи игәыла ичарагь дахыбаауеит", "Акаҷбеи ухы аҟара урбаны, ула аҟара уиҭоит", "Акаҷбеира ауаҩы иԥсы арцәгьоит" - акаҷбеи адунеи зегьы иара ихифауашәа, дзырҭәыша шыҟамло ауп иҳарҳәогьы арҭ ажәаԥҟақәа.
Акаҷбеира иахҟьаз ахҭыс аанарԥшуеит Очамчыра араион, Гәыԥ ақыҭан, Аџьамҽыӷра аҳаблан иҟоу аӡиа Папанҵҟәыр иахҳәаау алегенда. Папанҵҟәыр ҳәа изышьҭоу аӡиа ахьыҟоу ажәытәан нхарҭа ҭыԥны иҟан. Уа амал рацәаны измаз апап ԥсыцәгьак иҭаацәеи иареи нхон.
Ҽнак амхырашәаразы ауааҳә иун, ицхыраацәа рацәаҩны еизигеит. Ашьыбжьон акрырҿаҵара аамҭа анааи, аҳәа ырҟааны ала рзишьит.
Ауааҳәцәа апап имаҳәгьы дрылазаарын (вариантқәак рҟны иуԥылоит иԥҳа бзиа илбоз, мамзаргьы дҳәаны дзызтәаз арԥыс дрылан ҳәа). Шьыбжьон аишәа инадтәаланы акрыфара рнапы надыркуан еиԥш, апап иӡӷаб ачамгәыр ианҵаны ашәаҳәара далагеит "аҳәа ырҟааны, ала зшьыз" ҳәа. Ари змааназ еилызкааз амаҳәи ауааҳәцәеи аишәа иахыҵны идәықәлеит. Ауааҳәцәа ашҭагь инҭыҵит, адгьыл ааимыҩрын, апап инхарҭа, иҩны, иашҭа-игәара зегьы ҩҭабга ицеит.
Апап иԥҳа лхаҵа дишьҭалан, дыҩны ддәықәлазаап сихьӡоит ҳәа, данихьӡа аамҭазы лхаҵеи лареи рыбжьара адгьыл еиҩԥан, ларгьы дагеит, иара дынхеит. Аха иҟоуп амаҳә иԥҳәысгьы далигеит ҳәа ҳазҳәо алегенда авариантқәа.
Абас акаҷбеира иахҟьаны апап дшынҭаацәаныз, инхарҭагьы иаргьы нҭабга ицеит.
Арҭ аҳәамҭақәа шаҳаҭра руеит ауаҩытәыҩса адунеи дықәнаҵы цәаҩас илоу ашьцылара бааԥсқәа иԥсҭазаара ԥырхага арҭар шрылшо, урҭ аҽрыдцалара мап шацәктәу, риааира шаҭаху.
АҞӘА, нанҳәа 10 - Sputnik. Минск иаанкылаз урыстәылатәи ажурналист Семион Пегов азинеилагаҩцәа ахьҭаркуа Ацентр аҟынтә доушьҭуп, абри атәы аанацҳауеит Sputnik Беларусь Telegram-канал.
Белоруссиа иҟоу Урыстәыла ацҳаражәҳәаҩ адырра ҟаиҵахьан, Семион Пегов аҩаша аҩныҟа дхынҳәырц шилшо.
Белоруссиа алхрақәа мҩаԥысит нанҳәа 9 рзы. Алхырҭатә ҭыԥқәа шадыркызҵәҟьа, Минск зиншьаҭада аҿагыларатә акциақәа ирылагеит Белоруссиа ақалақьқәак рҿы.
Ажурналист Семион Пегов Минск дааныркылеит нанҳәа 9 ауха. "Комсомольская правда" арратә корреспондент Александр Коц иӡыригеит
Пегов дшааныркылоз акадырқәа.
Белоруссиатәи амчрақәа рахь ааԥхьара ҟалҵеит RT, МИА "Россия сегодня" рредактор хада Маргарита Симониан. Лара Белоруссиа аиҳабыреи ҷыдала Александр Лукашенкои рахь ааԥхьара ҟалҵеит Семион Пегов дызлоу иаанкылоу ажурналистцәа рхы иақәиҭыртәырц.
Аԥсны ажурналистцәа Реидгыла Белоруссиа амчрақәа рахь ааԥхьара ҟанаҵеит Минск имҩаԥысуаз аҿагыларатә акциақәа раан иаанкыло ажурналистцәа рхы рақәиҭтәразы.
Семион Пегов – апоет, урыстәылатәи афедералтә телеканалқәа рырратә корреспондент, апроект WarGonzo аиҿкааҩ. Диит 1985 шықәса рзы. Иҩымҭақәа кьыԥхьын альманахқәа "Под часами", "Персона", "Современники". Пушкин ихьӡ зху афестиваль "С веком наравне-2008" алауреат, ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа р-Форум "Липки-2011"алахәыла. Семион Пегов 2008 - 2013 шықәсқәа рзы Аҟәа, ателекеилахәыра "Абаза-ТВ" аҟны аус иуан, "Нужная газета", "Чегемская правда", "Новый день" иҩымҭақәа ркьыԥхьуан.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: