|№и3ико %ьонуа ипроза апроблематика
|
№и3ико %ьонуа а8суа литературазы, еищараёакгьы а8суа проза ажанр аизырщаразы, ар=иаразы акыр а5ьабаа збахьоу ашъйъыююцъа дыруаёъкуп. Алитература=ы имоу амэхак 0баауп. Уи иа8и7ахьеит ашьха-ёыхь еи8ш иц6ьоу, еихышъшъа ицо ажъеинраала6ъа, ажъабжь6ъа, аповест6ъа; илах=ыхыу, з7акы щараку адраматъ юым0а6ъа. Иара акыраам0а аибашьра амцабз далагылан, афронттъ 8с0азаара ибзианы идыруан, убри азоуп ир=иам0а6ъагьы инар0бааны А5ьын5ьтъылатъ еибашьра атематика заны8шуа. Аибашьра ашь0ахь ауп уи ир=иаратъ усура аэар0баауа ианалагаз, иидеиатъ сахьаркыратъ йазара есааира ианеияьхауа. №и3ико %ьонуа ипоезиа ажанргьы каимыжьёеит, аха еищарак апрозахь ихы кыдикыло далагеит. Уи апроза ажанр ала ласы-лассы дцъыр7уа дахьалагаз шъйъыююык иащасабала ишъра, изщара, и0ышъынтъалара иазщъоуп.
50-тъи ашы6ъс6ъа рзы а8суа проза а=иара ауадаюра6ъа рацъаны измаз, аи=агылара6ъа згымыз процессын. Убри аюыза апроцесс анцоз аам0азы ауп №и3ико %ьонуа аюра даналагазгьы. Иара иажъабжь6ъа, иповест6ъа реищарак аибашьра ашь0ахьтъи аи0ашьа6ъыргылара аам0азы иа87оуп. Ур0 акырёа ирны8шит усйантъи аам0а иа6ъшъоз анхамюеи акультуреи ирыдщъалаз аз7аара6ъа.
Ра8хьаёатъи аюым0а6ъа иреиуоуп абри аам0а азыр8шуа аповест «Гъдиса Шларба». Уи 50-тъи ашы6ъс6ъа ралагам0азы и0ы7ит, усйан хьёыс иаман «Дыргъын», аха ашь0ахь иамаз агха-8ха6ъа рэеины =ыц еи0а0ыжьын 1955 шы6ъсазы, автор аюым0а ахьыёгьы «Гъдиса Шларба» щъа и8сахит. Аповест аи0а0ыжьраан автор аюым0а атема, аидеиа ийаз аанижьит, аха асиужет акыр еи0еикит, иалоу афырхацъагьы 8ы0юык рыхьё6ъа 8сахуп4 Дыргъын – Гъдиса, Мышьа – Къаяьына. Иалагалоуп юы5ьа-хюы ауаа =ыц6ъагьы.
Ари аюым0а=ы инар0бааны иаар8шуп а8суа 6ы0анхамюа а8с0азаара атъы. Уи иара автор иха0а дшалааёоу, ибзианы ишидыруа аны8шуеит. Ари атема аар8шра адагьы ауаюы иабжьгара, иааёара аганахьалагьы адидактикатъ 7акы аманы ийоуп.
Аповест а=ы автор ищабжьигоит аусура ауаюы дшааёо, дшыннархо, иагьа а5ьабаа ибаргьы иа8хьайа уи ал7шъа6ъа шаиуа. Дыр=агылоит, иа=а8иэуеит аашьара, абаша цъажъара, амцщъара ущъа реи8ш ийоу айазшьа6ъа.
Абар0 айазшьа6ъа рыла уахъа8шуазар, аюым0а=ы ийоуп ха=сахьала, цъыргашьала еи=агыло юы5ьа афырхацъа. Ур0, иара аюым0а ахьё зыхьёу афырха7а хада Гъдиса Шларба иоуп, егьи ахъаахъ0юы Къаяьына иоуп. Арайа ибзианы иубар0оуп аюым0а аюбатъи авариант айны аперсонаж6ъа рыхьё6ъа ры8сахра 7а7яъыс иамоу.
Гъдиса ща0ыр з6ъу 3къыноуп, уи иаб аибашьраан фырха7арыла д0ахеит. Иара и6ы0а= бригадирс аус иуеит, анхара-ан7ыра бзиа ибоит, уи еи=икааз а=ар рбригада напхгаюыс дамоуп. Дызлаго аус наигёоит, а8хьахъ6ъа ааигоит. И6ы0а=ы зегьы бзиа деицырбоит. Уи д7аруп, деилйьоуп, аусура=ы ды5ьбароуп, игъы еицщауеит. Насгьы абар0 айазшьа6ъа рыдагьы иара а8суа ха7ак иши6ънаго еи8ш дагьэыбяайазоуп, дкъашаюуп ущъа дызлайоу рацъоуп.
Къаяьына иакъзар – ари ар8ыс эырбаюык иоуп. Иара дхъаахъ0юуп, аха иусура а0ы8 а=ы рацъак дубаёом, бжеищан идъ6ьан ашъ лы7арбайа иаркны амюа дануп, ныйъароуп дыз=у. Ащъсахъы36ъа днарышь0ащауа, дреиэырбо дрыцуп. Энак аёъы акы налаимщъакъа дызлаюсуам, арахь иара димоуп бзиа дызбо а8щъызба, уи Марушьа лоуп. Лара д6ы0анхаюуп, акырынтъ лусура=ы а8хьагылара6ъа лгахьеит. Иагь5ьоушьартъ ийоуп абас еи8ш ийоу а8щъыс еилйьа Къаяьына еи8ш ийоу, «зхы а8ша 0оу» ауаюы дахьылгъа8хаз. Аха абзиабара лашъуп, лара лгъы далнахит уи ауаю. Иара уаща наз0ахым ар8ысу 5ьушьап, иэырщаракны, еияьыу дызбозар щъа дла8шыхуеит. Уи р6ы0а=ы а6ала6ь айынтъи а7ара иалганы иааз Ца6ъеи иареи анеибадырлак, игъы д0ахъыцуа, Марушьа дыбзиоуп, аха егьаумщъан дынхаюуп, Ца6ъа - а7ара лымоуп, уи еища деияьуп ищъоит.
Аха, ус акъзаргьы, автор Къаяьына дааир8шуеит напы идкылазар, арэеирахь зхы хоу уаюны. Уи макьана зынёагьы ибжьысёахьоу, илеиёахьоу уаюым, деи8хьхъыцааны ихы гъыбяан анаи0огьы ыйоуп, ийазшьа6ъа хъыцыр0ас ишь0ихуеит. А7ыхътъаны иара иаалырйьаны 8щъыс дааигоит, Айъа дахьцаз ды6ъ7ны а6ы0ахь даауеит, аколнхара=ы и8щъыси иареи аусеицура иалагоит. Ажъакала уи дызлайоу аилкаара уадаюуп. Къаяьына ас еи8ш а8с0азаара=ы ишьа6ъйьара зхароу иан лоуп, уи даныхъы3ыз инаркны агъылацъа р=ы еснагь длырэхъон, схъы3ы дзеи8шроу, ийаи7о щъа. Иаргьы ари иахьиащауаз, ииаша7ъйьоуп щъа иэырха7аны «соуп» щъа дйалеит.
Абри ах0ыс хъы3ы алагьы №и3ико %ьонуа ицъыригеит даэа проблемак. Уи апроблема ихъы3уп щъа ззущъаша акы акъым. Уи – ани ахшарем реизыйазаашьоуп. Ан, щъарада, лыхшара бзиа дылбоит, аха иара иахьиащауа амцхъ ихыэхъара даныюеидаслак а8с0азаарайны дшьа6ънарйьоит Къаяьына ишихьыз еи8ш, иара ии0аху ада даэак йам7о, аёъы ищъатъы имащауа, ауаа амц ижьо дйалоит.
Абас еи8ш ийоу, а8с0азаара=гьы ласы-лассы иу8ыло проблемоуп автор ари ах0ыс ала июым0а=ы иааир8шыз.
Ари апроблема акыр дадщъаланы ибзианы даар8шуп, иара убас, Йъыб3а захьёу аперсонаж. №и3ико %ьонуа иалихыз ахьыёгьы иащъоит уи дзакъ уаюу, ийазшьа а3ыдара6ъак аанар8шуеит, дышйъыб3оу щанащъоит. Аха хъы3ы-хъы3ла иусура=ы деи7ахо далагеит, уи ас изызуз абзиабара ауп. Ибзиабара анзынамыгёаха, бзиа иибоз Марушьа данлызгъам0а, уи иаща-иаща игъы иаланы дархъыцуа даналага, аусура=гьы иным8шыр амуит. Арайагьы автор ицъыригеит даэа проблемак; уи Марушьа л=ала Йъыб3а изы6ъиргылеит аз7аара4 абзиабара иахйьаны азеи8 ус а=ы уеи7ахар йалома щъа. Аха ари аз7аара а0ак рзымщъеит Йъыб3агьы, лара Марушьа лха0агьы.
Абасала юым0ак айны автор и6ъиргылеит акымкъа-юбамкъа апроблема6ъа рацъаны. Ур0 рйынтъи инагёаны иаар8шыз ыйоуп, ийоуп а8хьаю ёбатъыс, дазхъыцыртъ изынижьыз аз7аара6ъагьы. Ганкахьала уахъа8шуазар, ус еи8ш иахьыйоу бзиоуп, избанзар ашъйъыююы зегьы еи6ъыршъаны ийа7аны а8хьаю инапы иаимыркуазароуп, уи а8хьаюгьы иёбам аз7аара изы6ъиргылароуп, дазхъыцны ихатъ хъыцрала дазнеиртъ еи8ш. Ари ашъйъыююцъа рхы иадырхъо априом6ъа иреиуоуп.
№и3ико %ьонуа а8суа литература иазынижьит ажъабжь ссир6ъа4 «Ахра шкъакъа», «А8хьарцарщъаюы», «Алаб-3ашьа зкыу», «Ампахьшь хъбаба» ущъа убас ирацъаны.
60-тъи ашы6ъс6ъа ралагам0азы и0ы7ит ажъабжь «Ахра шкъакъа». А8суа литература=ы ари ажъабжь цъыр7роуп, =ыцроуп ущъар йалоит. Уи ан0ы7 ашь0ахь аёъырюы ашъйъыююцъеи а8хьаюцъеи акьы8хь айны и6ъгылеит ргъаанагара6ъа щъо. А.М. Горки ихьё зхыз Айъатъи ар7аюратъ институт айны еи=ыркааит ажъабжь аилыргара. 1962 шы6ъсазы еилдыргон, иара убас, А8сны ашъйъыююцъа реидгыла=ы, ажъахъ йаи7он акритик Ш.Д. Инал-и8а.
«Ахра шкъакъа» тема хадас иамоу абзиабароуп. Автор абзиабара ц6ьа, абзиабара ду дазышъащъоит. Идеиас аюым0а иа7оу «абзиабара – 8с0азаароуп, а8с0азаара – бзиабароуп», - щъа Ш.Д. Инал-и8а зыёбахъ имоу ауп. «Автор иидеиала, бзиабарадагьы а8с0азаара алшоит, аха уи еи8ш а8с0азаара – 8с0азаара бжатоуп, хаара а7ам, гьама амам. Автор ищъоит4 ауаюы анасы8 азы ды8щъыс-дха7а ийаим7ара, иимгъыяьра ийоузеи, ианицъыёгьы – еицъоу арыцщара збахьада. Аха зегьы иреищаны трагедиа дуёёас ийаз ажъабжь ах0ыс6ъа зхаану иара ажъытъ аам0а аха0а акъын – уи акъын изцыз ауаатъыюса реийарамра. Убри ауп ауаа насы8дазтъуаз, абзиабартъ цъаныррагьы ахы иа6ъи0ызымтъуаз» (Инал-и8а 1965: 2509.
Аюым0а афырхацъагьы Мар0еи Ас0анеи рыбзиабара 0азырхаз усйантъи аам0азы ийаз асоциалтъ-политикатъ 0агылазаашьа ауп. Ари апроблема аюым0а=ы ихадоу акоуп. №и3ико %ьонуа иааир8шит усйантъи аам0азы ийаз асоциалтъ еийарамра6ъа ирыхйьоз арыцщара6ъа.
Иахьатъи щаам0азы асоциалтъ еийарамра аам0а щшахысхьоугьы ийоуп абри аюыза апроблема. Иахьагьы ийоуп амазара иашь0оу ауаа, ма7урас изхагылоугьы иахъа8шуа дубап, ийоуп ауаюы ишь0ра иашь0а7аауагьы. Абас ийаз ауаа «сара, уара, ужъла, сыжъла» щъа еилызхуаз ирыхйьаны аёъырюы ры8с0азаара р=айъахьеит, рынасы8 иа8ырхагахахьеит. Аха №и3ико %ьонуа ифырхацъа зегьы акоп рыбзиабара наёахарц азы акгьы иацъымшъеит, ур0 ры8с0азаара еимардарц рыёбеит, аха рыцщарас ийалаз, ур0 рыгъ0ак6ъа зегьы анагёара иахьымёеит. Мар0а асы8са дагоит. Ари збаз Ас0анагьы наунагёа игъы и0ым7ъо ахьаа изыннажьит, и8сы 0ана7ы уи ахьаа ицын есымша, ихы еила8соит. «Сшъа5ьщъаюуп» щъа уи а6ы0ахь д7ъаа-7ъаауа даныхынщълакгьы Мар0а лашьцъа Сузари Ма5ьгеи зхы еилагаз ауаюы датъамбакъа ршъа6ь ахым0агьы иа0ъарымшьеит.
Аха абзиабара 8сёом, им8сит Мар0еи Ас0анеи рыбзиабарагьы. Ур0 рыбзиабара еи6ъдырхеит, уи аиааира агеит, ахра шкъакъа еи8ш иц6ьаёа ишыйаз убас иаанхеит. Абзиабара апроблема абас еи8ш иуирбоит автор абри аюым0ала. Мар0а дызгаз асы8сагьы, уи машъырын щъарада, аха ари ала ийалаз зегьы машъырын щъа акъёам автор иищъарц ии0ахыз. Уи зыхйьаз Мар0еи Ас0анеи рыбзиабара ахьыза7ъыз ауп. Ур0 рыбзиабара аха6ъи0ра 0баа а0ахын. Аха а8с0азаара=ы, ишдыру еи8ш, ас еи8ш ийоу ацъанырра анарха аиуёом, ур0 рхы а6ъыр7оит, и0ахоит. «Абри еи8ш аан и0ахо, зы8сы а6ъыз7о шамаха еснагь аиааира ргоит. Избанзар ур0 ир0ынхоит ахра шкъакъеи8ш ишыц6ьоу инхаз абзиабара» - ищъоит Алы6ьса Гогъуа (Гогъуа 1976: 59.
Ажъакала, иахьагьы има3ёам ажъытъ цъынхамынха6ъа абзиабара иа8ырхагоу. Абри аганахьала №и3ико %ьонуа иажъабжь «Ахра шкъакъа» иахьатъиалагьы акыр ащъоит, щазну аам0а ианаалоит, узлазхъыцшагьы рацъоуп.
«Ахра шкъакъа» айны ины7акны акъзаргьы и6ъыргылоуп даэа з7аарак. Уи а8суа шьхауаю иха=сахьа аар8шра ауп. №и3ико %ьонуа Ас0ана дааир8шит зеияьыйам а8суа шьхауаюны. Уи аабоит исахьа, и0еи0ы8ш атъы анищъо аума, мамзаргьы бзиа иибоз лзы ашьабс0а а8сы ш0аз иахьылзааиго аума ущъа акыр5ьара.
Аиашаз, а8суа литератур=ы ирацъаёам ари еи8ш абзиабара иахщъааны июу апоезиатъ жъабжь6ъа. «Ахра шкъакъа апоезиатъ цъа ахоуп, ажъабжь аи0ащъара аха0а апоезиа алыжжуа ийа7оуп. Ажъабжьщъара астиль акъзар, «абзиабара апоема» - щъа азищъоит Ш.Д. Инал-и8а ари аюым0а еилырго. Аюым0а зегьы абзиабара ашь0ыхра, абзиабара ахьё аргара иазкуп.
№и3ико %ьонуа иажъабжь кьа=6ъа урылацъажъозар, дара шъагаала идуцъамзаргьы и6ъиргыло аз7аара6ъа акрыз7азкуа ракъны ийоуп. Иажъабжь6ъа4 «Ампахьшь хъбаба», «Алаб-3ашь зку» щъа хьёыс изма6ъо афилософиатъ 7акы змоу ажъабжь6ъоуп. Ар0 ажъабжь6ъа р=ы иаабоит а8с0азаара иамюалацъам еиуеи8шым ауаа.
«Алаб-3ашь зку» айны автор дааир8шуеит Мура0-и8а Ра5ьаб щъа захьёу ауаюыза7ъ, злаб-3ашьа ада 0ынха дызмам. Уи дажъит, деихълащаит, инапы злакыз иус аёъгьы имыр7аёакъа, иус назыгёаша щъа и0ы8 а=ы уаюы дынмыжьёакъа. Уи ийаи7аз, изалымдара дазхъыцуа иёбеит4 «Есымша еихащала уйазара; аха иахьа иу7аз, иахьа7ъйьа уюыза ир7а, иахьа7ъйьа уюыза и0 иурщаз а8ышъагьы!..» (%ьонуа 1966: 1659.
Ашъйъыююы абри июым0ала а8хьаю еилиркаауеит иудыруа уйазара уара иуцы8сыр аас0а, аёъы иур7ар иаща ишеияьу, ажълар ирыхъаша шыйау7о.
Анаюстъи иажъабжь «Ампахьшь хъбаба» айны иаар8шуп зцъа иамкуа, а8агьара ихна8ааз ар8ыс, за8сшъеи заурысшъеи неила7о идъы6ъу Чаба, уи ихйьаны аюыжъра иахамшъало, залымдарала имюасыз Арзаме0. Ари ажъабжь а=ы автор абжьгарак ащасабала ищъоит4 – «ауаюы, у6ъра кьа=уп… Уйана7 уйаз ха7а7ас, аха иулшои утъылазы и7егь йау7арц4 абашазы ухы 0аумырхан! Ргъы иаумырган анацъа!..» (Иара уа4 2019.
Абар0 акык-юбак №и3ико %ьонуа июым0а6ъа зыёбахъ щамаз рыла иубартъ ийоуп уи и6ъиргылаз аз7аара6ъа, апроблема6ъа а8с0азаара айынтъи ишаагоу, дара а87оижь0еи акыр ш7уагьы иахьатъи щаам0еи дареи еи6ъ=ыр0уа ийоуп. Ишаабо еи8ш уи зюым0а даэа юым0ак иаламюашьо, абаюхатъра бзиа змаз шъйъыююын. Июым0а6ъа а8хьаю дзырхъыцша, дызлацъажъаша рацъаны ии0оит. Ур0 зегьы и6ъдыргылоит еиуеи8шым аз7аара6ъеи а8с0азааратъ проблема6ъеи. Авторгьы ибзианы да6ъшъоит а7абырг ацъа рха7аны ур0 р0акгьы айа7ара. Аха, хыхь ишащщъахьоу еи8ш, апроблема6ъа зегьы ихтны анапсыргъы7а и6ъушъа иаамыр8шёакъа а8хьаюгьы дазхъыцыртъ а0агылазаашьа иза8и7оит.
Хыхь щазлацъажъаз зегьы ааидкыланы урыхъа8шыр ийау7ар йалоит абас еи8ш ийоу алкаа4
№и3ико %ьонуа ипроза=ы дызза0гылаз апроблема6ъа иреиуоуп4 аусуреи аашьареи реи=агылара, ани ахшареи реизыйазаашьа=ы ааёара 7акыс иамоу аар8шра; абзиабара ахьчара, уи иа8ырхагоу а0агылазаашьа6ъа ра8ырйъйъаара; ауаюы иара игаёара дыш0анархо, зхы ада даэакы иашь0ам, за8хьайа щъа имхъыцуа ауаюы иаар8шра, нас уи иааёара ущъа убас жъпакы. Иащщъар щалшоит №и3ико %ьонуа ипроза апроблематика аам0а6ъа зегьы иры6ъшъоит, ирышьашъалоуп щъа. Иахьатъи а8суа проза а=иара уанацкла8шуа иккаёа иубоит ари апроблематика и7егьы ар0баара амюа ишану.
Алитература
Гогъуа 1976: Гогъуа А.Н. Апоет ипоезиеи ипрозеи // №. %ьонуа. Иалкаау. Айъа, 1976. Ад. 3-6.
Инал-и8а 19654 Инал-и8а Ш.Д. Мюахъас0ала ахра6ъа рахь. Айъа, 1965.
%ьонуа 19664 %ьонуа №. Алаб-3ашьа зку // Иалкаау. Айъа, 1966.
%ьонуа 1966: %ьонуа №. Ампахьшь хъбаба // Иалкаау. Айъа, 1966.
Икьы8хьуп ажурнал Алашара. Айъа, 2007. №3. Ад. 186-189.