Sputnik, Альбина Жьиԥҳа
Саныхәыҷыз исгәалашәоит Мгәыӡырхәа ҳаҩнаҭахьы лассы-лассы ауаа ҳҭаауан, санду илацәажәон, нас хазы игоу ауадахь ицаны акыраамҭа уа ирхыргон. Иҟарҵоз уа, убри хәыцырҭас еснагь исыман. Иаауан ахьаа змаз, амашәыр зыхьны иблыз, иҳәазо (ажәа "амаҭ" уҳәар ҟаломызт) зыцҳаз, уҳәа ичмазаҩыз, агәаҟра иақәшәаз зегьы. Дара анцоз санду дныҳәаны, илеихырхәаны, иҭабуп ҳәа ларҳәон. Лара ишылҟазшьаз еиԥш ллабашьа лҽанҵаны, дааԥышәарччон.
Ҽнак зны, еснагь иахьысҭахыз ауадахь саргьы снанагеит, сан "абри ак лыхьны дыҟоуп" ҳәа шылҳәоз сгәалашәоит. Санду снаган ауада акәынсҭхә аҿы игылаз акаруаҭ снықәлареит, схәыҷымзи, аччара салагеит.
Снапқәа сганаҿы инасывалҵан, ак аҳәара дналагеит. Даара "сыҽсырххеит", аха уаҳа умԥсит- илҳәаз сзеилмыргеит. Аҵыхәтәаны "ҷфу", "ҷфу", "ҷфу" ҳәа ҳәаны сыҭәҳәара далагеит, ирҽны илкыз агазеҭ бӷьыц аасыкәыршо. Анаҩс сханы игылаз аӡы зҭаз аҵәца аашьҭыхны еиҭах исзеилмыргоз ажәақәа аҳәара дналагеит. "Ҷфу", "ҷфу", "ҷфу" ҳәа иаахыркәшан "ижә" ҳәа инасыдылгалеит. Имӡакәа исҳәоит, иаасцәымыӷхеит, аӡы ажәра бзиа изласымбо ала, ҵәыцак аазна — са сзы, ԥсрак иаҩызан. Зегь бжәыроуп ҳәа насаҳәаны, илымӷаз аԥыраҳәа аџьыба ахьыҟаз днасит, асԥычка абжьы анаага, ллаба аашьҭхны дындәылҵит. Нас еилыскааит лара илкыз ақьаад абылра дышцаз. Ашьҭахь дааины абарҵаҿы игылаз амҿтәы каруаҭ днықәтәеит.
Санду бзиа илбон уа атәара, данааԥсалакгьы днықәиалон. Абарҵа аҟнытә ашҭа зегьы лаԥшыла еимудар алшон, сасык агәараҭа дааҭалозаргьы, дубон. Уа дыштәаз аҿырҳасра далагон, шаҟа аамҭа дҿырҳасуаз аҟара еилукаауан, дзыҭәҳәаз ауаҩы алаԥш цәгьа шимаз.
Абас еиԥш раԥхьаӡа акәны санду дсыҭәҳәеит, уи ашьҭахь "исыхьны иҟаз" ицоу имцоу сыздыруам, аха илҳәоз ажәақәа сҵарц сҭаххеит. Лассы-лассы иласҳәалон илдыруа амаӡақәа зегьы сзаалыртырц, Лара ҭакс дааԥышәарччон.
Исыздыруам санду Нуниа Кьылԥҳа аҭәҳәақәеи, аныҳәарақәеи еиуеиԥшым азгәаҭарақәеи ахьынтәиаалгаз, илзырҵаз. Аха саб еиҭеиҳәоны исаҳахьан ирацәаны ахҭысқәа, ацхыраара иаҳәарцаз илзаауаз ирызкны.
Ус ҽнак зны араса амаҵә кны ашҭа ауаҩы дааҭалеит, иара жәакгьы мҳәакәа, санду лаԥхьа иикыз ааган инышьҭаиҵеит. Уи иаанагозгьы, аӡәы амаҭ ицҳаит акәын. Ларгьы ҿымҭкәа дцаны ашҳам ахәшә ыҵхны, аӡхьамԥш аҟны еиҵаҵаны иааиз илыржәит, уи анаҩс амаҭ зыцҳаз хәарҭас иоуан. Ус иагьыҟалеит, аԥҳәыс лыԥсы еиқәхеит. Дымԥсраны дыҟан ауп шәҳәозар ҟалап шәара, сара сакәзар, агәра згоит, уи аԥҳәыс санду лыхәшә хәарҭас ишлоуз.
Ухахьы иузаамго ахҭысқәа ҳаԥсҭазаараҿы ирацәоуп,ирацәаҩуп уи аҭҵаара иашьҭалахьоугьы, ирыԥшаауеит еиуеиԥшым агәаанагарақәагьы. Аха аԥсуаа еснагь аныҳәарақәа инадыркны иҟарҵоз зегьы агәра ргон, ирымҳәои, ак ахьырҳәо ак ыҟоуп ҳәа.
Санду лыӡбахә иахьагьы ақыҭаҿы ирҳәоит, дыргәаладыршәоит ԥсеиқәырхаҩык лаҳасабала, уи слызгәдууп. Илымаз адыррақәа сара илҿысымҵаазаргьы, саб иахәшьа лара дызҿыз аус иацылҵеит. Аԥсуа хәшәқәа иахьагьы агәра зго дыҟоуп.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Аҿкы чымазара аԥсуаа рыԥсҭазаара иалаҵәеижьҭеи иаланагалаз аԥсахрақәа маҷым. Уи аныԥшит аԥсуа жәлар имҩаԥырго итрадициатәу рныҳәарақәагьы.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ачымазара зцәа иалалаз ауаа рхыԥхьаӡара арацәара иахҟьаны иҟаҵаз аԥкрақәа аныҳәарақәагьы рымҩаԥысшьа ианыԥшит. Иаҳҳәап, ааԥын-аԥхынтәи аамҭа иақәшәоз амзартәи ажәлантә ныҳәарақәеи абжьааԥнеиԥш имҩаԥгазҭгьы, ҭагалан аамҭазтәи аныҳәарақәа зҽалазырхәыз рхыԥхьаӡара иаҳа еиҵахеит, уимоу иҟоуп зынӡаск иахьымҩаԥырымгаз аныҳәарақәагьы.
Убас есышықәса ноиабр мза актәи асабшеи амҽышеи рзы имҩаԥыргоз Амԥараа рныҳәара сынтәа ари аҿкы чымазара иахырҟьаны инаскьаргеит.
"Амԥараа рныҳәара есышықәса имҩаԥаагоит ҭагалан, ноиабр мза актәи амчыбжь азы, асабшеи амҽышеи. Асабшаҽны аныҳәара аиҿкааҩ иҩнаҭаҟны еизоит, аҳәса аныҳәатә чыс дырхиоит, досу иқьҭамхә алаҵаны, амҽышаҽны ахацәа аныҳәарҭатә ҭыԥ аҿы аныҳәара мҩаԥыргоит. Сынтәа, ари ачымазара иҟоу иахырҟьаны макьаназы цқьа еилкаам иҟаҳҵо, иҟаҳамҵо. Иҟаҳҵозаргьы, наҟ инаскьаганы иҟаҳҵоит ҳәа ацәажәарақәа цоит", – ҳәа ҳаиҳәеит ҳара ҳзызҵааз ари аныҳәара иалахәу Беслан Амԥар.
Иазгәаҭатәуп, аԥхын амҭазы аԥхаррақәа аныҟаз ачымазарагьы иаҳа ишәарҭаӡам ҳәа ажәлантәқәагьы абжьааԥнеиԥш еизаны аныҳәарақәа мҩаԥыргозҭгьы, ҭагалан аамҭа иақәшәаз аныҳәарақәа рҿы ма ауаа рхыԥхьаӡара маҷны имҩаԥган, мамзаргьы абас еиԥш иахызгаз ҟалеит.
Иҟалоума абас еиԥш аныҳәара ахгара, мамзаргьы аныҳәара ахыугозар, уи шыҟарҵо еилаҳкаарц ҳара ҳиҿцәажәеит "Аԥшьаҭыԥ" аиҳабы Борис Қәҭелиа.
"Маи мза аахыс сара тәамҩахә сымаӡамкәа ақыҭақәа срылоуп. Сара схаҭагьы ари (асабрада. – Е.Ҭ.) ара исыцуп, исхасҵоит. Даҽакгьы исыцу есымша, амашьына сҭалама, автобус аҟны аума, абри сафыҩҩуеит, снапы аласрыцқьоит (аспирт. – Е.Ҭ.). Ачымазара ыҟоуп ҳәа ҳтәаӡам, ҳус ҳаҿуп, Анцәарныҳәароума, ахныҳәароума, абыржә иацгьы ахныҳәара мҩаԥызгон, Кәтол сыҟан. Сара сахьнеиуа ааҩык, жәаҩык, жәохәҩык ауаа ахьаҵагыло ыҟоуп, аха ҵәах-сах ҳәа ауаа гәыдеибакыло иҟалаӡом, ауаагьы абас аҭыԥ рыбжьаҵаны исыргылоит. Акгьы ыҟаӡам ҳәа аӡәы иҳәар саргьы исуӡом, иҟоуп, аха ҳныҳәарақәа иабжьамыжькәа ишыҟаҳҵац ҳаҿуп, иабжьаҳажьӡом" – ҳәа азгәаиҭоит иара.
Иҳәатәуп, еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәа рзы ас еиԥш ала аныҳәарақәа рзымҩаԥымго аныҟалалоз шыҟаз. Урҭ иреиуан, иаҳҳәап 1930-тәи ашықәсқәа рзы арҭ аныҳәарақәа амцхаҵарақәа иреиуоуп ҳәа амҩаԥгара азин анрымамыз, имҩаԥызгозгьы аҭакра ианақәдыршәоз. Аха убасҟангьы маӡала зныхахқәа рныҳәара иабжьамыжькәа имҩаԥызгон рацәан.
Иара убас, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ашықәсқәа рзгьы аныҳәарақәа зцәабжьахаз маҷмызт. Аха аҭышәынтәалара аныҟала ашьҭахь, уи абжьааԥны аасҭагьы еиҵыхны имҩаԥыргон.
Аныҳәара иадыргалоз ашьтәагьы иабжьахаз ашықәсқәа рзы, абжьааԥнеиԥш шықәсык зхыҵуа ашьтәа акәымкәа, ахәахьшәтәа ҳәа изышьҭоу, хы-шықәса зхыҵуа адыргалон. Иахьа ҳазҭагылоу аамҭа иаланагало аԥсахрақәа иудырбоит ари ҭоурыхтә аамҭаны ажәлар ргәалашәараҿы иаанхо акакәны ишыҟало.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аҭаацәаратә институт аиҭакрақәа анубаалозаргьы уи гәыцәс иамоу, ишьақәзыргыло ақьабзқәа ыӡхьеит ҳәа узҳәом. Аҭаацәараҿы ихадароу аҭыԥ ааникылоит ахаҵа – аҩны аиҳабы иаҳасабала.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ачара аҵас иадҳәалоу ақьабзқәа рҟны аҭаца аҩны лыҩнагара, уи иашьҭанеиуа аритуалқәа, ахымҩаԥгашьатә кодексқәа уҳәа аҭыԥ ду ааныркыло ишыҟоу еиԥш, амаҳә идҳәалоу аҵасқәагьы маҷым. Амаҳәгьы убасҵәҟьа иара ианхәеи иабхәеи рҿы лассаамҭа дцәырҵӡом, рыхьӡ иҳәаӡом. Даараӡа имаҷуп, аха иуԥылоит амаҳә иабхәараа рҿы данынхо – ахатәара ҳәа ззырҳәо.
Иазгәаҭатәуп аԥсуаа рҟны "ахатәара" ԥхашьараны ишыҟоу, шамахамзар уи ахаҵа иаҳаҭыр, истатус ланарҟәуеит ҳәа ирҭахӡам. Иара ажәа "ахатәара" ахаҭагьы иаанарԥшуеит ахаҵа иҭыԥ алаҟәра аҭаацәараҿы. Аха ус еиԥш аныҟало ыҟоуп, иаҳҳәап, аӡӷаб лҭаацәараҿы аҷкәын даныҟам, аҩны ашә амкырц ҳәа ианыҟарҵо. Аиҳаракгьы араҟа аԥыжәара амоуп аматериалтә ган – аҭаца лҭаацәа рмал лара лахь ианиасуа. Егьа ус акәзаргьы, "ахатәара" иахьагьы ибзианы иазыҟам, ақәыӡбара ацуп.
Маҳәрацара аофициалтә ҟазшьа аҭаны имҩаԥысуеит. Амаҳә иабхәара рыҩныҟа днеиуа-дааиуа даналаго данынарышьҭлак ашьҭахь ауп. Абжьааԥны уи мҩаԥыргоит аҷкәын иҩны ачара анырулак ашьҭахь шықәсык, ма ҩба-хԥа шықәса анҵлак, иҟоу иаҳа заа имҩаԥызгогьы. Араҟагьы анырра анаҭоит аматериалтә ган, уи аҽазыҟаҵара шаҭаху ала, аха иаҳҳәозар, ачара (аҷкәын иҩнаҭаҿы) лассы аура иазҿлымҳазар, амаҳә инашьҭра уеизгьы-уеизгьы иахыццакуам. Уи иаанагаӡом аҭаца ари аамҭа иалагӡаны лҭаацәа лбаӡом ҳәа. Уи лабраахь аангылара дцалар ҟалоит, лҭаацәа лбоит. Амала иҳәатәуп, аетнографиатә нҵамҭақәа рҟны ишарбоу ала, лымкаалагьы Шьалуа Инал-иԥа иусумҭаҿы иҩуеит, жәытәла маҳәрацара ачара руаанӡа имҩаԥыргон ҳәа.
XIX – XX ашәышықәсақәа рзы абхәараахь ианнеиуаз ҳамҭас инаргақәоз иреиуан: абхәа изы аҽы, ма ацә, аншьа изы абџьар, ани андуи рзы ашәҵатәқәа. Ҳаамҭазы урҭ рыԥсахит даҽа маҭәарқәаки аԥаратә ҳамҭақәеи рыла. Иара убас, уаанӡа еиԥш, амаҳә ицны инеиуа ачеиџьыка рнапы иқәыргылан инаргоит. Иахьазы уи дырԥшӡоит зеиуахк уҭаху арԥшӡагақәа рыла, аиҳарак ачыс хаақәа ҟарҵоит, зны-зынлагьы имыцхәуп ҳәа азуҳәаратәы иҟоуп. Амаҳә инаԥхьарагьы чарак еиԥш еиҵых изуа дубап.
Абхәараахь даннеиуа амаҳә иҩызцәа дрылагыланы зегь рышьҭахь ауп даныҩнало. Иара аиҳабацәеи асацәеи ахьтәоу акәымкәа, хазы аишәа изырхианы ддыртәоит аҿарацәа идыртәаланы. Араҟагьы ачараҟны еиԥш асасцәеи аԥшәмацәеи апатуеиқәҵара аарԥшы иахәҭоу аныҳәаҿақәа еимырдоит. Аишәачара аныхдыркәшо амаҳәи уи ицыз аиҳабацәеи рзынгьы аҳамҭақәа ҟарҵоит. Зны-зынла ас еиԥш анаԥхьарақәа реиҵымхразы ачара аныруа анхәеи абхәеи аннаргогьы ыҟоуп. Аха шамахамзар анхәеи абхәеи рыԥҳа лчараҿы инеиуам.
Амаҳә иабхәараа рҿы ицәырымҵра, рыхьӡ амҳәара аҭаца ланхәеи лабхәеи рыхьӡ шылшьо еиԥш аиҳабацәа аҳаҭыр рықәҵара аанарԥшуеит. Амаҳә аԥаратә ҳамҭақәа иманы абхәараахь ицара акәзар, ажәытәан аҭыԥ змаз аӡӷаб лгаразы лыхә ашәара – ачма ҳәа иҟаз ахыҵхырҭахь ухьанарԥшуеит. Иахьагьы аҷкәын ԥҳәыс дааигарц азы лыхә ылихыроуп уҳәар ауеит. Ари аматериалтә ган азҵаара иахырҟьаны ажәытәан еиԥш иахьагьы аҭаацәара алалара зцәыуадаҩу маҷым. Уи иахҟьаԥҟьангьы атәым милаҭ аҳәса аарго иалагеит аԥсуа дугар аныхтә рацәаны иуоуеит ҳәа.
Хымԥада арҭ ақьабзқәа рматериалтә ган ырмариатәуп, инахырҟьаны аҟаҵарала иахьатәи ҳаамҭазы аӡәгьы дузџьашьом. Еиҳа еиӷьуп "аицлабра" аанкыланы доусы "ихыза заҟароу гәаҭаны ишьапы еиҵыихлар".
"Абыржәы хымш-ԥшьымш раԥхьа ауп амандарина аҽаҩра аингалара ианалага, иҟалап ҩышәҟа тонна ҿырххьазар. Сынтәа аҽаҩра хар амам араион аҟны, ҵыԥх аасҭа еиӷьуп. Ауаа изхәышәтәыз рмандарина цқьоуп, иҩежьуп. Нхыҵ-Кавказынтә машьынала иаалоит, амандарина змоу ирацәажәаны иргоит. Иҟоуп анхацәа рҟны рхаҭа иҿыхны ианыргогьы. Қьырала игоу асовнхарақәагьы ирымоуп дара раахәаҩцәа. Ишыздыруа ала амандарина ҿызхуа хԥа-ԥшьба мааҭ рзыршәоит кьылак азы", - иҳәеит Бигәаа.
Иара иажәақәа рыла, араион аҟны сынтәа аҭагылазаашьа ҵыԥх аасҭа еиӷьуп амармалташьтә пты аганахьала. Араион аҟны 350 кьыла инарзынаԥшуа апты еизганы ирбылхьеит. Ақыҭанхамҩа аминистрра анхацәа кьылак еизырго апты азы 1000 мааҭ рзыршәоит.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: