Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Ажәлар рыҩнуҵҟа наџьнатә аахыс ахьӡ-аԥша рыман ҟазарыла, ажәа сахьаркны, ажәаԥҟақәа нагәыларгыло, еихышәшәа ацәажәара зылшоз.
Ажәаҳәаратә ҟазара иаԥышәарҭаны иҟан жәлар реизарақәеи аԥсуа ҵасла аусеилыргарақәеи. Уимоу, аԥсуа жәлар ажәаҳәаратә ҟазара иарҭоз аҳаҭыр, аҵак ду иарҿиеит уҳәар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа шьахәқәа: "Ажәа зҿоу – ацуҭа итәуп", "Абыз зҿоу аҳәаццышә иҭахӡам", "Ажәа ҩынтә иуҳәар афҩы гоит", "Ажәлар рыбз хәшәуп".
Аԥсҭазаараҿы, ишаԥу еиԥш, абзиарагьы ыҟоуп, ацәгьарагьы. "Абзиа ахала аҽарҽеиуеит, ацәгьоуп ирҽеитәу" рҳәон ажәлар. Аԥсуаа ҳҟны ицәгьараны, ихьымӡӷы бааԥсны иԥхьаӡан: Аныхақәа ишакәым рызныҟәара, рыцәҳара, аиашьара, аҭаацәара иреиуоу аӡә ишьра, ахьымӡӷ дыргара, аԥсадгьыл аԥсахра, аӷьычра, уҳәа убас иҵегьы.
Ахьӡи ахьымӡӷи Аԥсуараҿы еснагь еивагылан, урҭ еихылҿиаауан. Аха "ажәлар рыбз хәшәуп" рҳәон, урҭ рыбз ахәшәра ахьааԥшуаз аимак-аиҿак аҿы акәын. Ажәлар рыбз ахәшәра еиқәнархон аиӷара зыбжьалаз.
Аҵарауаҩ Иура Аргәын иусумҭақәа руак аҿы иазгәеиҭон: "Ауаажәларратә ҵакы змаз аусқәа реилыргаразы ажәлар реизараҿы иалырхуан аӡбаҩцәа. Урҭ "аныха зфаз" ҳәа ирышьҭан, избанзар ажәлар рҿаԥхьеиԥш, аныхаҿ инеины ҭоуба руан, аусеилыргара аан аиаша ишадгылоз ала. Ӡбаҩцәас иалырхуан аԥышәа ду змаз, ацәажәашьа иақәшәоз, дипломатиала ахымҩаԥгашьа здыруаз ихатәраз ахацәа. Знык иалырхыз ауаа ражәра рыхьӡаны аҩны итәаанӡа ӡбаҩцәас иҟазар алшон".
Аусеилыргаразы хазы хыбра ҳәа акагьы алхны иҟамызт. Амш анбзиаз, аизарақәа ахьымҩаԥыргоз ҵлак ашәшьыраҿы еизон.
Ацәгьа, ацәгьоурақәа еиԥшымызт, еиԥшымызт урҭ рахьырхәшьагьы. Ауаҩы гәаӷшақә дызшьыз иҭахаз иашьцәа ишьа руан. Ажәлар рҿы уи закәанын, иақәыӡбомызт. Ус акәымкәа, машәырла ауаҩы диамхашьыр, ауаа ҟәышқәа рыбжьаҟазаны еиндыршәон.
Иҟалон убри аҩыза ахҭысгьы ауаҩы машәырла дызшьыз иҭаацәа аалаганы иршьыз ихәыҷы дымҵарсны дганы драаӡон. Данарԥысхалак, ачара изуны ауаа ицҵаны иабраа дганы дрырҭон, ауаҩшьра зыбжьалаз еиуацәахон. Ауаҩшьра зыбжьалаз реиныршәараҿы иҟан даҽа формакгьы – ашьаԥса ашәара: хыԥхьаӡара рацәала арахәҭиаа рырҭон, уи ала иагьеинышәон.
Аԥсуара азышәаҳәаҩ, ашәҟәыҩҩы Никәала Ҳашыг ишәҟәы "Аԥсуара ашьаҭақәа" аҿы далацәажәоит абас иҟаз ажәытә ҵас: "Машәырла ауаҩы дҭахеит. Амашәыр шыҟалаз еилкааны аҭыԥ иқәырҵеит: амашәыр зымшала иҟалаз, иахьыҟалаз рганахьала азин рыҭаны аԥсрахьы иаарышьҭуан. Аха уигьы азмырхакәа, амашәыр зымпыҵаҟалаз аԥсы даниџьабоз ыҟан. Иара аԥсра иақәшәаз рыҩнаҭа днеины ишьапы хтны шықәсык рымаҵ иуан, дџьабон. Шықәсык ашьҭахь аԥсаҭатә иманы, ауаа хатәрақәа шьҭыхны, аҳәса хазы ачыс ҟаҵаны аԥсхәраҟны инеиуан. Убри ашьҭахь иџьабара ааникылон. Уи инаркны урҭ аиуацәа-еигәыцхәцәа реиԥш, еибабон-еибаҳауан, рыцәгьеи рыбзиеи рҿы еилахәын".
Аԥсуараҿы зегь реиҳа иԥхашьароуп амаҳагьара. Амаҳагьа зыжәлантә, ма уарала изааигәоу ахьымӡӷ зиргаз аиашьареи ақыҭеи дрылырцон. Ақыҭан иуацәа-иҭынхацәа, дыздыруаз мап ицәыркуан, иацәажәомызт. Ажәытәан зыжәла иалырцаз данԥслакгьы, уаҩҵас дыржуамызт, дырџьабомызт уаҩы иахьиҿахырсҭамыз абнаҿы дыржуан, ирласынгьы дырхадыршҭуан.
Абасала, шәҟәы-быӷьшәы ианымыз рхатәы кодекс рыман аԥсуаа. Уи ашәҟәы иану аҵкыс амч аман, ламыслагьы имҩаԥыргон ахьы быргцәа рҳәатәхаҵарала.
Ауаажәларратә ҵакы змоу атрадициатә ҵасқәеи ақьабзқәеи иахьагьы заманала иубарҭоуп ауаа рацәа иахьреизарҭоу ацәгьеи абзиеи рымҩаԥгараҿы. Иаагозар, аԥсра ахьыҟалаз аԥсыжраҽны ауаа рацәа еизоит, агәылацәа, ауацәа, аҭынхацәа, урҭ рнаҩсангьы еизоит зыдунеи зыԥсахыз иҩызцәа-иқәлацәа, иус ицызуаз уҳәа. Аԥсы ихцәажәаны, иԥсы анҭаз абзиара иҟаиҵаз ҳәаны аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргоит. Идырцәажәо – иқыҭантәик иԥсыз ибзианы дыздыруа, ажәагьы зҿоу ахаҵа бырг иоуп.
"Ан агара лырҵысуан…
Лыбжьы наҩуан уи хара,
Аԥшқа дыцәон, нас дааԥшуан –
Дыччон, дҵәыуон изхара" - абас иҩуан аԥсуа поет Қьаазым Агәмаа ан илзикыз иажәеинраала аҟны.
Ан – заҟа иҵаулоузеи, заҟа иҟәымшәышәузеи ари ажәа. Ан - ахшара рзы иԥшьоу, аԥсҭазаара узҭо, еихазҳауа, ԥшшәы рацәала изырбеио. Ҳиаанӡагьы, ҳани нахысгьы иҳахӡыӡаауа, ҳгара рҵысуа ихааӡа агарашәа ҳзызҳәо, гәыблыла ҳзааӡо. Абарҭ зегьы лара лоуп – ан.
Закәытә цәанырра ԥхоузеи ирхылҵуа абарҭ ажәақәа илыхшаз ианралҳәо: "Ишәыхьша сыхьааит!", "Шәан шәара дшәыкәыхшааит!", "Анцәа дышәхылаԥшааит!", "Машәыр Анцәа ишәықәимҵааит!"
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Ани агареи ртема санахьыс, иазгәасҭарц сҭахуп, ҳазну аамҭазы асабицәа зынӡа ахақәиҭра шрымоу. Ишааизҵәҟьа иааилаҳәаны ркаруат хәыҷы инагәыладыршәуеит. Аха есымша ус иҟамызт аамҭа, уаанӡа аԥшқа иааӡаразы зда ихәарҭамыз маҭәарын агара.
Аԥшқа данилак ишаԥу еиԥш шықәсыки бжаки ҩышықәса рҟынӡа агара дгарарҵон. Ҳазну аамҭазы ахәыҷқәа ргараҵара зынӡа ҳацәхҟьалеит умҳәозар.
Шәымҭак акәзаргьы ҳхьаԥшып шьҭахьҟа.
Ажәытәан, асаби ԥхьаҟатәи иԥсҭазаараҿы ауадаҩрақәа маҷхарц агара злырхуаз имҿы маҭәахә лыԥшаахыз аҭәаҵлеи ахьаҵлеи ракәын. Иара амаҭәахә аагаразы амш аныцәгьоу ицар, агара ззыҟарҵо илеишәа цәгьахоит, убри амш еиԥш есымша дҵәыуалоит ҳәа рыԥхьаӡон. Убри аҟнытә мыш бзиак аалхны рус рнапы аларкуан.
Ан лыхшараиура анааигәахалак ахәыҷы имаҭәа, игара иақәнагоу агәабан хәыҷы, ахыза хәыҷы, ашьамхыртәага хчы, ашьапкәырша, агаракәырша, агарақәыршә, акалам уҳәа аиқәыршәара лҽазылкуан, амала ахәыҷы диаанӡа урҭ зыхьӡ ҳәоу акгьы аҩны иҩнаргаломызт, џьара ирҵәахуан.
Асаби иааӡараҿы зеиӷьаҟам акәын "зымшьҭа бзиоу", ахшара рацәа зааӡахьоу агара рхы иадырхәозҭгьы. Уи аҩыза агара абиԥарақәа инеимда-ааимдо иааргон.
Агара еснагь иахӡыӡаауан, пату ақәырҵон. Акажьра, абылра рзыгәаӷьуамызт, ҵасым азырҳәон. Хәыҷы рацәа еиҵазааӡахьоу агара ахархәара анамаиулак аамҭазы, аҩны кәакьҭак азырыԥшаауан, ақәыршә наҭаны убра инадыргылон.
Аҩнаҭаҿы ан, анду уҳәа жәларык аҳәса ахьыҟоу, ахаҵа агара арҵысрахьы ус имамызт. Агара арҵысра ԥҳәыс усхәуп ҳәа иԥхьаӡан.
Агара игароу асаби алаԥш дацәыхьчазарц азын ихьӡ лассы-лассы ирҳәаӡомызт, ахьӡ ҷыда ирҭон. Асаби иааигәа инеиуа рылаԥш дамкырц азы иҟарҵақәоз иреиуан:
Алаԥш атәы анаҳҳәа, ауаҩы ихаҭа, иҩны-игәара, ихшара алаԥш цәгьа иацәызыхьчо ракәны аԥсуаа ирыԥхьаӡоит аҵәамахә, арасамахә, аҽеимаа (агәашә азааигәара аандаҿы иахыршьуан), ашыц ашәчбӷьы (агәашә аҭаларҭаҿы, амаҵурҭа акәакьҭақәа, мамзаргь аҩны уахьагәыдыԥшыло икнарҳауан).
Иаагозар, аҿыцынхацәа алаԥш иацәыхьчахазарц рыҩны акәакьҭақәа рҿы иржуан аҵәымыӷқәеи арацәа ҽыҭқәеи. Агәра ргон, арҭ амаҭәарқәа алаԥш рымԥан иаанашьҭуамызт ҳәа.
Амала уи зынӡа даҽа темоуп…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Дыхьӡырҳәаганы Анцәа дҟаҵа: ауаҩытәыҩса иира иадҳәалоу згәаҭарақәак
"Ҳазхымԥо-ҳазҵымԥо": ахәыҷы изы иҵасым ҳәа ззырҳәо азгәаҭарақәа
"Данеицәкьысуа изҳауеит": ан, ахшара, ахшараиура ирыдҳәалоу аԥсуа жәлар разгәаҭарақәак
Есма Ҭодуаԥҳа
Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.
Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.
Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.
Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).
"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.
Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.
Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).
Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.
Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.
АҞӘА, цәыббра 27 – Sputnik. Очамчыра араион ахәҭак лашарада иаанхоит асааҭ 10:00 инаркны 16:00 рҟынӡа цәыббра 28 рзы. Абри атәы аанацҳауеит "Амшынеиқәафымцамч" апресс-маҵзура.
Ари аамҭазы ирцәахоит астанциа маҷқәа "Очамчыра-2", "Мықә", "Кәачара".
Астанҵиа маҷқәа рырцәара иахҟьаны лашарада иаанхоит:
Аенергетикцәа ражәақәа рыла, аиҭашьақәыргыларатә усурақәа мҩаԥыргоит.