Аҧсны ақыҭанхамҩатә усхкқәа рыбжьара аӡахәааӡара аҭыҧ хада ааннакылон. Уи иацхраауан атәыла аҧсабаратә ҭагылазаашьагьы: асубтропикатә ҳауа цәаакыра, амшын иахыкны еиуеиҧшым аҳаракыра, адгьыл аилазаашьа уб. иҵ.
Аҧсны ажь ажәытәӡан ишцәырҵыз азы шаҳаҭра руеит ибеиоу археологиатә, афольклор-бызшәатә материалқәа, иара убас аҩыратә хыҵхырҭақәа.
Аҧсны аҵакырадгьыл аҿы ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы аӡахәа аира шьақәдырӷәӷәоит Аҟәатәи аботаникатә баҳча апалеоботаникцәа апрофессор Колоковскии (1958) Рухаӡеи (1964) рырбагақәа. Дәаб (Дәаб – Мықә аӡы иахьалало) ахықәан ажрақәа рымҩаҧгараан Колоковскии егьырҭ аҵарауааи ирыҧшааит абнатә, егьырҭ ажь ахкқәа рыжәлақәа, х-миллион шықәса раҧхьатәи аамҭахь иаҵанакуа.
1964 шықәсазы Рухаӡеи егьырҭ аҵарауааи Аҟәа аҵакырадгьыл аҿы археолог Соловиов ииҧшааз, адгьыл иҵаз аторф цәынхақәа анҭырҵаауаз ирбеит ажьҵәҟьеи абнатә жьи ргәаӷьқәа, урҭ ахҧатәи-ахәбатәи ашәышықәсақәа рахь иаҵанакуеит.
Афольклортә хыҵхырҭақәа Аҧсны аҵакырадгьыл аҿы ажь ацәырҵра зынӡа ажәытәӡатәи аамҭақәа рахь ирыҧхьаӡоит, уи нарҭаа рышьҭра иадҳәалоуп. Ажәытә ҳәамҭақәа инарықәыршәаны, хаҭала ажьи нарҭаа зегь рҳаҧшьа дуи зтәу ҳәа нарҭаа реимак ауп мзызс иамоу аишьцәа нарҭаа реиҧырҵра. Нарҭаа зегь реиҳа иӷәӷәаз, Сасрыҟәа,аимак анроу ӷәӷәала дгәааны, аҳаҧшьа ашьха иахырууаан Аҧсныҟа иааишьҭит. «Аҳаҧшьа ду», адгьыл ианҟьан иҧыххаа ицеит, аҵаҟны иҭаз ажь агәаӷьқәа аҧсуаа рыдгьыл иҟьаны иқәыҧсеит, урҭ ирхылҿиааит, аҧсуаа, нарҭаа ртәы ҳәа изышьҭаз аӡахәақәа. Абасала Аҧсны аӡахәа акультура аҿиара иалагеит. Даҽа легендак ала, адунеи аҿы иреиӷьу аҩы ҳәа иҧхьаӡан нарҭаа рӡахәа иҿалоз ажь иалҵыз аҩы.
Ажәытәтәи ахыҵхырҭақәа равторцәа ирыҩуеит, Амшынеиқәаҿықәантәи еиҧш Аҧснынтәигьы аҩы алганы ишыргоз. Персиатәи ақалақь Султании архиепископ Иоанн де Галонифонтибус 1404 шықәсазы ииҩыз иусумҭа «Адунеи адыррақәа рышәҟәы» аҟны Аҧсны дахьахцәажәо иазгәеиҭоит, араҟа «зеиҧшыҟам аҩы» шыҟарҵо.
XVII –тәи ашәышықәсазтәи италиатәи амонах Джиованни Лукки (Жан-де-Лукка), 1625–34 шықәсқәа рзы Ҟрым иҟаз доминикантәи амиссиа ахаҭарнак, изныкымкәа татартәи, ногаитәи, ачерқьестә дгьылқәа рахь дцахьан, арҭ ажәларқәа рыҧсҭазаашьа иааигәаны аилкааразы. Дыҟан иара аҧсуаа рҿгьы, иагьиҩит дара ирызкны даара аинтерес зҵаз ажәабжьқәа, убри аан иазгәеиҭеит, дара аҩы рацәаны ишыҟарҵо.
Еицырдыруа ақырҭуа ҵарауаҩ Вахушти XVIII-тәи ашәышықәсазы иҩуан, Аҧсны «беиоуп еиуеиҧшым ауҭраҭыхқәа рыла, иара убас арыц, ашәыр, аӡахәарҭақәа».
Аҧсуаа рҿы аӡахәааӡареи аҩыҟаҵареи ртәы рыҩуан XIX-тәи ашәышықәса иаҵанакуаз авторцәа аӡәырҩы. Убас XIX-тәи ашәышықәса алагамҭаз С. Броневски иазгәеиҭон, «Аҧсны иҟарҵоит иара убас ажь иалху аҩы».
1829 шықәсазы Г. Навицки аубыхцәеи аҧсуааи ирызку иусумҭақәа рҿы иҩуан «арҭ ажәларқәа рҿы изызҳауа ажь убри аҟара ирацәоуп, дара ахаан аизгара иахьӡаӡом», дара иҟарҵо аҩы акәзар, «агьама бзиоуп».
XIX-тәи ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы Фр. Диубуа иҩуан, аҧсуаа рҟны аҩы «агьама бзиоуп» ҳәа. Убри аамҭахь иаҵанакуеит Аҧсны аӡахәааӡаразы Торнау иҳәамҭақәа: «арҭ аӡахәақәа ирҿало ҵҩа змам ажь иалҵуеит даара аҩы бзиа». Н. Альбов иусумҭа «Аҧсны абаҳчааӡара аҭагылазаашьа» аҟны иазгәеиҭоит, «Аҧсны аҩқәа рыла ахьӡ хара ишгахьаз… уажәы ақыҭақәа жәпакы рҿы (Аацы, Дәрыҧшь, Аҷандара) иҟарҵоит зеиӷьаҭам аҩқәа, зыфҩы лаҳа-лаҳауа, хадаратәла абарҭ ажь хкқәа ирылхны, амлахә ( ицәыҟаҧшьу, ажьыргәыц азыхәхәаны, ганкы еиҳа еиқәаны), акаҷыҷ (ицәеиқәа ҟаҧшьу ахкы ажьыргәыцқәа азыхәхәагьежьны), убас ауасархәыжә (ашкәакәа хкы ажьыргәыцқәа гьежьны».
Аӡахәааӡара акультура шжәытәӡатәиу, уи иахылҿиаауа аҧсуаа рҟны аҩыҟаҵареи аҩыжәреи шьақәдырӷәӷәоит Лыхны (Бамбора) имҩаҧгаз имаҷымкәа археологиатә ҧшаарақәа раан ирҧыхьашәаз аџьазтә скульптура «бамборатәи аҩыжәҩы» иара убас аҧаҭхь арҧшӡагақәа аҭаны (II-тәи азқь. ҳера ҟалаанӡа), иахьатәи аамҭазы иара ҵәахуп Ермитаж аҟны. Иара убас Диоскурия – Себастополис (Аҟәа) ахырӷәӷәарҭақәа рҟны ажрақәа раан иҧшааз амфорақәеи аҩыржәгақәеи рыҧҽыхақәа. Иара убраҟа иҧшааз ажь агәаӷьқәа (апроф. Рамишвили иалкаақәа рыла) ажәытәӡатәи аҧсуа ажь – акаҷыҷ иатәын (III–II-тәи ашәышықәсқәа ҳера ҟалаанӡа).
Анаҟәаҧиатәи абааш Баграт иаҳҭынраҿы, Кьалашәыртәи аҭӡамцқәа рҿы иҧшаан аҩы зҭарҵәахуаз аҳаҧшьақәа, урҭ VI–XII-тәи ашәышықәсақәа рахь иаҵанакуеит. V–IV-тәи ашәышықәсқәа рахь иаҵанакуа хыҧхьаӡара рацәала аирыӡқәеи аҳаҧшьақәеи рыҧҽыхақәа ҧшаан Аҟәатәи ашьхаҿы. Аҟәатәи ашьхаҿы иҧшааз амфорақәа ишьақәдырӷәӷәоит, 2500-2600 шықәса раҧхьа аирыӡқәа рхы ишадырхәоз ҳаҧшьак аҳасабала. I–X-тәи ашәышықәсқәа ҳераҟны Аҧсны адгьылқәаарыхра аҩаӡара ҳаракын, уи шьақәнарӷәӷәоит хыҧхьаӡара рацәала асаанмаҭәахә, Пицунда, Аҟәа, Ҵабал, Дранда рҟынтә. Аҧсуаа рҿы аӡахәааӡареи аҩыҟаҵареи аҭыҧ шрымаз атәы шаҳаҭра руеит аӡахәазы аҳәызбақәа, аигәышәқәа, егьырҭ анхамҩатә мыругақәа.
Жәытә-натә аахыс аҧсуа ибаҳча иахәҭа хадоуп аӡахәарҭа. Аҧсуаа аӡәырҩы ҷыдала ирааӡон алқәа, егьырҭ абаҳча ҵлақәа аӡахәазы, уи «ақәаҵа» ахьӡын. Иара убас аӡахәа еиҭарҳауан ана-ара аҵлақәа ршьапқәа рҿы, зны-зынла ашҭанҭыҵгьы. Лассы-лассы ахьчаҩцәеи ашәарыцаҩцәеи ирҧылон аӡахәақәа зқәыз аҵлақәа.
Аҵла иқәыз аӡахәа иҿаз ажь, ҧҟарак еиҧш, даҽакы иаламҩашьо агьама амоуп, избанзар уи аҩыза аҳаракыраҟны ашәшьыра ыҟаӡам, амра ашәахәақәа ишиашоу иақәыҧхоит, убри аҟнытә еиҳа ихааны иҟалоит. Ааҧынра акыр шагу, мамзаргьы аҧсуаа ишырҳәо еиҧш аӡахәа аӡы алалаанӡа аӡахәа иазку аҳәызба ҷыдала, еигәышәла иалоу амахә ҩақәеи амыцхәқәеи алырхуеит. Убри аамҭазы аӡахәа ашьапы ауац аҵарыҧсоит. Ажь, ишаҧу еиҧш ирҭаауеит жьҭаара-абҵара, мамзаргьы ҧхынҷкәын мзазы. Аҧсуаа изларыҧхьаӡо ала аҩы бзиа алҵуеит ахьшәашәара анааилак иуҭаауа ажь, раҧхьатәи асы анаулак ашьҭахь.
Ажьҭаара иалагаанӡа аҧсуаа аҵла иамҵаныҳәон, ажь зҭаауа аҵла далҟьаны дкамҳарц азы. Убас, аҷкәынцәеи аиҳабацәеи, ажьҭаара знапы азыркраны иҟаз, аҵлахь инаргон, аҵла амчра иамҵаныҳәон, акаҳара дацәырыхьчарц. Убри аан, ирныҳәоз, изшьапык аҵла икыдиргылон. Аныҳәара, еиҳарк имҩаҧызгоз аҷкәын иан, ма ианду лакәын. Лныҳәараҿы аҧҳәыс аҵла анцәа диҳәон: «Амахә ҩа икыргьы, иӷәӷәахааит» уб.иҵ.
Ҭырқәтәыла аҳра анауаз амҳаџьырраан (аҧсуаа мчыла рыҩнқәа ирхыганы Ҭырқәтәылаҟа ианыргоз) аӡахәарҭақәа жәпакы ҧшәымада иаанхеит, Аҧсны аӡахәааӡара лаҟәит. Ашьҭахь икарыжьыз аӡахәарҭақәа рхы иадырхәо иалагеит Аҧсныҟа иааганы индырхаз, уи дара «анцәа иҳамҭа» ҳәа иашьҭан. Аха ауадаҩрақәа шырҧылозгьы, аҧсуаа икармыжьӡеит аӡахәааӡареи аҩыҟаҵареи. Иахьазы Аҧсны ирызҳауеит 60 хкы рҟынӡа аҭыҧантәи ажь хкқәа.
Аҧсуаа ҳаҭыр ақәҵан иазнеиуан аҩы, уи ааҧшуан адинхаҵаратә қьабзқәеи аныҳәарақәеи рымҩаҧгараан рхы иахьадырхәоз, уи анцәарныҳәара зыҧшьоз мчык еиҧш ирыдыркылон.
Шамахамзар анхаҩцәа зегьы адгьыл иҵаҵаны ирыман аҩы зҭаз аҳаҧшьақәа акымкәа-ҩбамкәа (иахьагьы ари ақьабз еиқәханы иҟоуп аӡәырҩы рҟны), есышықәса аҧшьаҭыҧқәа рҟны аныҳәара иазкыз, иаҳҳәап, Дыдрыҧшь-ныха, Елыр-ныха, Инал-Кәуба, Лӡаа-ныха уб. иҵ.
Аҩы рхы иадырхәон аҩны аргылара иазку аныҳәарақәа раангьы, аҩны ҿыц аҟны аҧсҭазаара маншәалахарц азы. Аныҳәара мҩаҧыргон адгьыл иахылаҧшхәу иаҳаҭыр азгьы.
Аныҳәаҩ, иныҳәара хыркәшо, ачашәи, агәи, агәаҵәеи ҿаҵак-ҿаҵак аарымхны иҳәоит: «Ачбеи Чачбеи зегь шәеизызгоит, убарҭ зегьы абри рҿасҵаанӡа, ҿамҩак аҩы дсыржәаанӡа, ари аҩнаҭа иаҵанакуа чмазарак рмыхьааит, гәырҩак рмоуааит» – анаҩс аҩы кәармак ачашәи, агәи агәаҵәеи инарықәҭәаны аныҳәарҭа ҭыҧаҿы иқәиҵоит. Анаҩс иара ифоит агәи агәаҵәеи ҿаҵақәак, аҩы ижәуеит, нас егьырҭ еиҳабы-еиҵбыла зегьы ирзишоит.
Аҧсуаа еснагь рыхьӡ хара инаҩхьан рысасдкыларазы, раҧхьатәи аныҳәаҿа хымҧадатәын - «Анцәа улҧха ҳаҭ!». Убри аан зегьы ршьапы иқәгылоит.