Sputnik, Альбина Жьиԥҳа
Саныхәыҷыз исгәалашәоит Мгәыӡырхәа ҳаҩнаҭахьы лассы-лассы ауаа ҳҭаауан, санду илацәажәон, нас хазы игоу ауадахь ицаны акыраамҭа уа ирхыргон. Иҟарҵоз уа, убри хәыцырҭас еснагь исыман. Иаауан ахьаа змаз, амашәыр зыхьны иблыз, иҳәазо (ажәа "амаҭ" уҳәар ҟаломызт) зыцҳаз, уҳәа ичмазаҩыз, агәаҟра иақәшәаз зегьы. Дара анцоз санду дныҳәаны, илеихырхәаны, иҭабуп ҳәа ларҳәон. Лара ишылҟазшьаз еиԥш ллабашьа лҽанҵаны, дааԥышәарччон.
Ҽнак зны, еснагь иахьысҭахыз ауадахь саргьы снанагеит, сан "абри ак лыхьны дыҟоуп" ҳәа шылҳәоз сгәалашәоит. Санду снаган ауада акәынсҭхә аҿы игылаз акаруаҭ снықәлареит, схәыҷымзи, аччара салагеит.
Снапқәа сганаҿы инасывалҵан, ак аҳәара дналагеит. Даара "сыҽсырххеит", аха уаҳа умԥсит- илҳәаз сзеилмыргеит. Аҵыхәтәаны "ҷфу", "ҷфу", "ҷфу" ҳәа ҳәаны сыҭәҳәара далагеит, ирҽны илкыз агазеҭ бӷьыц аасыкәыршо. Анаҩс сханы игылаз аӡы зҭаз аҵәца аашьҭыхны еиҭах исзеилмыргоз ажәақәа аҳәара дналагеит. "Ҷфу", "ҷфу", "ҷфу" ҳәа иаахыркәшан "ижә" ҳәа инасыдылгалеит. Имӡакәа исҳәоит, иаасцәымыӷхеит, аӡы ажәра бзиа изласымбо ала, ҵәыцак аазна — са сзы, ԥсрак иаҩызан. Зегь бжәыроуп ҳәа насаҳәаны, илымӷаз аԥыраҳәа аџьыба ахьыҟаз днасит, асԥычка абжьы анаага, ллаба аашьҭхны дындәылҵит. Нас еилыскааит лара илкыз ақьаад абылра дышцаз. Ашьҭахь дааины абарҵаҿы игылаз амҿтәы каруаҭ днықәтәеит.
Санду бзиа илбон уа атәара, данааԥсалакгьы днықәиалон. Абарҵа аҟнытә ашҭа зегьы лаԥшыла еимудар алшон, сасык агәараҭа дааҭалозаргьы, дубон. Уа дыштәаз аҿырҳасра далагон, шаҟа аамҭа дҿырҳасуаз аҟара еилукаауан, дзыҭәҳәаз ауаҩы алаԥш цәгьа шимаз.
Абас еиԥш раԥхьаӡа акәны санду дсыҭәҳәеит, уи ашьҭахь "исыхьны иҟаз" ицоу имцоу сыздыруам, аха илҳәоз ажәақәа сҵарц сҭаххеит. Лассы-лассы иласҳәалон илдыруа амаӡақәа зегьы сзаалыртырц, Лара ҭакс дааԥышәарччон.
Исыздыруам санду Нуниа Кьылԥҳа аҭәҳәақәеи, аныҳәарақәеи еиуеиԥшым азгәаҭарақәеи ахьынтәиаалгаз, илзырҵаз. Аха саб еиҭеиҳәоны исаҳахьан ирацәаны ахҭысқәа, ацхыраара иаҳәарцаз илзаауаз ирызкны.
Ус ҽнак зны араса амаҵә кны ашҭа ауаҩы дааҭалеит, иара жәакгьы мҳәакәа, санду лаԥхьа иикыз ааган инышьҭаиҵеит. Уи иаанагозгьы, аӡәы амаҭ ицҳаит акәын. Ларгьы ҿымҭкәа дцаны ашҳам ахәшә ыҵхны, аӡхьамԥш аҟны еиҵаҵаны иааиз илыржәит, уи анаҩс амаҭ зыцҳаз хәарҭас иоуан. Ус иагьыҟалеит, аԥҳәыс лыԥсы еиқәхеит. Дымԥсраны дыҟан ауп шәҳәозар ҟалап шәара, сара сакәзар, агәра згоит, уи аԥҳәыс санду лыхәшә хәарҭас ишлоуз.
Ухахьы иузаамго ахҭысқәа ҳаԥсҭазаараҿы ирацәоуп,ирацәаҩуп уи аҭҵаара иашьҭалахьоугьы, ирыԥшаауеит еиуеиԥшым агәаанагарақәагьы. Аха аԥсуаа еснагь аныҳәарақәа инадыркны иҟарҵоз зегьы агәра ргон, ирымҳәои, ак ахьырҳәо ак ыҟоуп ҳәа.
Санду лыӡбахә иахьагьы ақыҭаҿы ирҳәоит, дыргәаладыршәоит ԥсеиқәырхаҩык лаҳасабала, уи слызгәдууп. Илымаз адыррақәа сара илҿысымҵаазаргьы, саб иахәшьа лара дызҿыз аус иацылҵеит. Аԥсуа хәшәқәа иахьагьы агәра зго дыҟоуп.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, лаҵара 5 - Sputnik. Аԥыза-министр Александр Анқәаб аилацәажәара мҩаԥигеит Агәабзиарахьчара аминистр Ҭамаз Ҵахнакьиеи "Аԥсныфармациа" адиректор Рустам Адлеибеи алархәны. Аилацәажәараан изҵаара хаданы иқәгылан ареспублика ауааԥсыра хәшәыла реиқәыршәара. Абри атәы аанацҳауеит Аминистрцәа реилазаара асаит.
Аилацәажәараан Агәабзиарахьчара аминистр Ҭамаз Ҵахнакьиа иҳәеит аусбарҭа курсла аҽыхәышәтәра ада ԥсыхәа змам атәылауаа хәшәыла реиқәыршәаразы хықәкылатәи апрограммақәа жәпакы шынанагӡо, аха иахьатәи аамҭазы урҭ рынагӡара 30% еиҳам ҳәа.
Арахь иаҵанакуеит абарҭ рҩызцәа апрограммақәа: "Агәыҵәкра иаҿагыланы ауааԥсыра рыцхраара", "Ахәышәтәырҭатә усҳәарҭақәа рзы џьарак ахәшәқәа раахәара", "Атерминалтә ҷаҷа зымхара змоу ачымазаҩцәа рзы аԥсахратә терапиа аҿиареи аиӷьтәреи реиқәыршәара " уҳәа егьырҭгьы.
Ҵахнакьиа иазгәеиҭеит апрограмма "Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылауаа льгота ҳасабла хәшәыла реиқәыршәара" ес-ԥшьбарак 12 миллиони 500 нызқь мааҭ аҭахуп, иааидкыланы есышықәса – 50 миллион мааҭ. Апрограмма иалахәуп 8 500-ҩык Аԥсны атәылауаа. Иахьазы ари апрограмма аус ауам.
"Иарбоу апрограммақәа аԥара рзоужьразы Афинансқәа рминистррахь ахәаԥшразы ашәҟәы нашьҭуп", - ҳәа аҳәоит Аԥсны Аминистрцәа реилазаара асаит.
"Аԥсныфармациа" анапхгаҩы Рустам Адлеиба еиҭеиҳәеит анаплакы зымаҵ ауа Агәабзиарахьчара аминистрра, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра аинвалидцәа рфонд, Хымԥадатәи амедицинатә ԥгаԥса афонд дара рҿаԥхьа 30 миллион мааҭ ауал шрықәу.
Агәабзиарахьчара аминистрра ауал – 18 миллион мааҭ; Хымԥадатәи амедицинатә ԥгаԥса афонд ауал –7 миллион мааҭ; Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра аинвалидцәа рфонд ауал – 9 миллион мааҭ.
Анқәаб Агәабзиарахьчара аминистрреи Афинансқәа рминистрреи ирыдиҵеит ауалшәара аграфик шьақәдыргыларц.
Аиԥылараҿы иара убасгьы иалацәажәан анырра ӷәӷәаны иҟазҵо ахәшәқәеи ахәшәлыхқәеи рыла ауаа реиқәыршәара апроцесс еиҳа еиӷьны ишеиҿкаатәу. Александр Анқәаб иазгәеиҭеит льготала ахәшәқәа ззеихыршо ауаа иаку аҳәынҭқарратә база рҭагалара хымԥада ишаҭаху.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: