Аҧсуа-адыгатә бызшәақәа рбызшәатә еимадара аспектқәа рҿы (синокавказтәи абызшәақәа рмакроҭаацәара) индоевропатәи абызшәақәа рыбжьара ихаданы иҟоуп абырзен бызшәа.. Убас, абырзен-колонистцәа Кавказ инхон, абазгааи аҧсилааи, зихааи ахьынхоз аҧшаҳәаҿы, иааиҧмырҟьаӡакәа 2000 шықәса инарзынаҧшуа ( ҳера ҟалаанӡаVI-тәи ашәышықәсеи – XV –тәи ашәышықәса ҳера аҟынӡеи рыбжьара). Ҳера ҟалаанӡа V -тәи I-тәи ашәышықәса аҟынӡа ибжьанакыз – уа иҟан Милетынтәи аколонистцәа; I -тәи ашәышықәса инаркны IV –тәи аҟынӡа, абаскаа зхылҵыз ррегион аҿы, абырзенқәа рантикатә колониақәа ахьынхоз, аҧыжәара аман Рим; VI-тәи ашәышықәса инаркны 15-16-тәи ашәышықәсақәа рҟынӡа – аҧыжәара аман абырзенбызшәатә Византиа.
Абаскааи абырзенқәеи зхылҵыз рцуҭа рыҭҵааратә еиҧылара мҩаҧысыр алшон Малаиа Азиа, индоевропатәи аҧхьабызшәа ахьцәырҵыз раҧхьатәи аҧсадгьыл (убарҭ рхыҧхьаӡараҿы абырзен) синокавказтәи (убарҭ рхыҧхьаӡараҿы аҧсуа-адыгатә).
Убас, ажәытәмрагыларатә хронографқәа рыла, Крит Егеитәи ацивилизациаан инхон даҽа уааҧсырак: «…етникас изҵазкуа шьақәыргылам, аха дара синокавказтәи агәыҧқәа рбызшәақәа руак ала ицәажәон». (Атәылақәа, аҳәынҭқаррақәа, ақалақьқәа. Крит. http://www.hrono.info/ land/landk/krit.php). Урҭ рықәҵра мзызс иаиур ҟалон Санторини авулканҵысра иахҟьаны криттәи ацивилизациа аилаҳара апроцесс. Арегион ахь ахьеицәа рнеираан, еиҧылар алшон ажәытәтәи автохтонцәеи дареи («кавказаа»), уимоу ахәҭакахьала ихҵәаны Кавказҟа еицыиасыр.
Убас, адгьылбжьаха Крит, Ханиа ақалақь ауаа аланхон неолиттәи аамҭақәа раахыс (ҳера ҟалаанӡа 2800 шықәсанӡа). Ахьӡ «Аниа» вариантк еиҧш арабцәа рахь иахырыҧхьаӡалоит 823 шықәсазы Крит знапахьы иаазгаз, иара абызшәала иаанагоит: аҧшӡа, ахаа, угәы иахәо. Аха дара ахьӡ иацырҵаз «Аль» мацароуп: Аль-Ҳаным ( Хани). Убри аан, абаскаа реилкаараҿы (изхылҵыз уаҟа инхар зылшоз), сино-кавказтәи амакроҭаацәаратә бызшәақәа рыҿиара амахәҭақәа руак еиҧш, ари ахаҿсахьа ахылҿиаар алшон ХЬ-АН-ИА, ажәытәӡатәи агәабзиара анцәахәы: хь(ыгIа) – ачымазара; АН(ым) – аҟамзаара; ИА – аҭагылазаашьа. Мамзаргьы ХIАН – ҳара ҳан; ИА – амазаара. Инеизакны иазгәаҭо «агәабзиара, анасыҧ, агәакьа».
Аметрополиа абырзенцәеи абаскааи еиҧылеит 2600 шықәса раҧхьа, кавказтәи аҧшаҳәахьы ианықәнагала. Усҟан ара инхон абаскаа рыдагьы абырзенцәа зхылҵыз - ахьеицәа. Дара зегьы, абырзенцәа-аколонистцәа аҭыҧантәи рдиалектқәа («жәлар рбызшәа» ажәытәтәи ашьаҭала), уажәшьҭа автохтонцәа реиҧш араҟа еиҧылеит 1600 шықәса раҧхьа Византиа абжьарабырзентә бызшәа (Ρωμαϊκή γλώσσα), кавказтәи абызшәақәа реимадара абас иманшәалахеит. Есхили Геродоти (ҳера ҟалаанӡа VI-V –тәи ашәышықәсақәа рзы), абырзенцәа ирдыруан амифологиатә тәыла иалиааз кавказаа, дара ргәаанагарала уаҟа дықәҿаҳәан дара рдау Прометеи, ҧыҭрак ашьҭахь дара рыҿцаауан ашьагәыҭуаа.
Усҟантәи аамҭазы абырзенцәа ирҳәон кавказтәи аплемиа «дандараа» рыӡбахә, урҭ аҵанакуан аҧсуа-абаза цуҭа зхылҵыз рахь (меотаа, ашәуаа?), аладатәи Ҟәбина аҿықә. Ликофрон дара аниҵеит ҳера ҟалаанӡа III-тәи ашәышықәсазы Кавказ ацуҭақәа дрылацәажәо (Avaskous?). Хазы игоу аетнонимқәа «абаскаа (абазки) / аҧсилаа» (’Αβασκοί / ’Αψίλαι) иҩуеит Флавии Арриан II-тәи ашәышықәсазы. Псевдо-Орфеи IV-тәи ашәышықәсазы Амшын Еиқәа мрагыларатәи аҧшаҳәа иқәынхоз рабшьҭратә цуҭа колхаа инарываргыланы.
Ганкахьала, абырзенцәа автохтонцәа ахьӡқәа рацәаны ирырҭон. иаҳҳәап, абаски (Αβασκοι), Колхидеи аӡиас Абасгусе (Ҟәбинеи) ирбаз. Араҟа «а-баск» бырзен бызшәала ирҳәоит – «ибаскым». Абырзенцәа Ибериатәи баскаа здыруаз, урҭ рбызшәақәа рҿы аиқәшәарақәа гәаҭо иҟалоит амшынеиқәа аҿықәаҿтәи анхацәа «баски акәым» – АБАСКИ.
Ажәытәтәи аҩыратә хыҵхырҭақәа (ҳера ҟалаанӡа I-тәи ашәышықәса инаркны) иаадырҧшуан аҧсуааи абазақәеи зхылҵыз Кавказ ишашьагәыҭу, уи аҭоурыхҭҵааҩцәа ҳасаб аназырымуагьы ыҟоуп. Дара алыркаауан иҵегь екзоетнонимқәа ҳәа, ахәҭакахьала – гениохаа (ἡνιοχι…), «Диоскураа руардынхьча» ахьӡ аҟынтәи иаауазар ҟалоит. Убас, иара Геродот иҟны иаҳәоит, аҩада-мраҭашәаратәи Кавказ ауааҧсыра ртәы – меланхленах «атәым жәлар скифаа иртәым» убас егь.
Ахәҭакахьала, ажәытәӡатәи абаскаа рҟазшьахьы иаҵанакуа абырзен хьыӡқәа, убасгьы адыгаа рабацәа рцуҭа иадҳәалазар ауеит – Амшынеиқәаҿықә ауааҧсыра, абаскаа (абаза) рабацәа гәылацәас измаз. Убас, Меланхленаа (Μελάγχλαινοι) – ауапа еиқәаҵәа зшәыз – аҧсуа-адыга жәларқәа ахацәа хыхьтәи рышәҵатәы. Керкетаа (κερκέτηζ – аӷбаҵыхәатә жәҩа), ажәа аҧсҟы зку иахылҿиаазар алшоит ( Κολχίδα – арҳәра, аҭарцәра). Кораксаа (κόραξοί) – аҟәраанқәа ҟыруеит. Абаскаа рбызшәа, абырзен бызшәа иаҿырҧшны ахәшьара ауҭар алшоит, ииашан «иҟыруа» еиҧш. Мамзаргьы авариант, ахьӡ иахылҿиааз: «абордажтә ҵәаҳә» – κόραξ, изхылҵыз еицырдыруан ҳера ҟалаанӡа актәи ашәышықәсазы Амшынеиқәа апиратцәа раҳасабала, ари абџьар рхы иадырхәар ауан..
Ҳхаҿы иааҳгап Византиа ахсаала (565 ш.), абырзенцәа «Абазгиа» атәыла ахьаҧырҵаз. Уаанӡа римтәи агеограф Кастории (IV ашә.) ахсаала шьақәиргылеит ахсаала Агриппа ахҩылаақәа руак ашьаҭала, ихарҭәаан Птолемеи, Дионис, Периегета аҟынтәи «Абазгиа» арбаны. V-VI-тәи ашәышықәсқәа рзы Стефан Византиискии Прокопии Кесариискии атәыла азгәарҭоит ’Αβασγο еиҧш.
Даҽа ганкахьала, апсилаа, Абырзенцәа здыруаз (картвелизм – «аҟәыӷара») ҳера ҟалаанӡа VI-тәи ашәышықәса инаркны, Кавказ аҧшаҳәа ианықәнагала аамҭанӡа, мамзаргьы ари аамҭа ҟалаанӡагьы. Абазгаа ракәзар, ажәытәтәи абырзенцәа, ҳера ҟалаанӡа IV-тәи ашәышықәса инаркны Амшынеиқәа мрагыларатәи аҧшаҳәаҿы ирықәшәоз, ажәытәтәи рхатәы хьӡала ирышьҭан Ἀχαιοί – АХАЙУА.
Абжьаратәи ашәышықәса инаркны ашьха инхоз абазгаа абырзенцәа «Урым» ҳәа рыхьӡырҵеит. Аамҭа ҿыц аан ауп ианарбахаз «понтиитәи абырзенцәа», ахәҭакахьала аҧшаҳәаҿы. Ахеиаа зқьышықәсақәа рышьҭахь аҭыҧантәи ауааҧсыра ирылаӡит, уажәшьҭа дара «алацәажәон адыга-аҧсуа-абаза гәыҧ ажәларқәа рбызшәақәа рыла». (Антикатә ҭоурыхҭҵааҩцәа Кавказ азы. Иванова Н.В. http://school.bakai.ru/ history/obthij_obzor_geografii_i_ehtnologii_kavkaza/antichnye_istoriki_o_kavkaze). Иҟалар алшон, «урым» аилазаара ахәҭак, убасгьы иалаӡыр аҧсуа-адыгаа рыҩныҵҟа, понтиитәи абырзенцәа ракәзар арҭ апроцессқәа иҧсыҽны рхы рыладырхәуан.
Иҟалар алшон убас, аҭыҧантәи ауааҧсыра аристократцәа рахь иаҵанакуаз абырзен бызшәа рдыруазар алшон (раҧхьа, ахәаахәҭратә еимдаразы иахьхымҧадатәыз), ҧыҭрак ашьҭахь ақьырсианра анрыдыркыла, анцәа имҵаныҳәаразы.Уимоу, абырзенцәа-аколонистцәа рыҳәсақәа апсилаа рҟынтәи акәзар ҟалон (абазгаа-ашьхарыуаа еиҳа имаҷын). Урҭ рахьтә ирацәаҩуп тәыҩцәас Бырзентәыла, Египет иргаз (раҧхьатәи ашәышықәсақәа рзы арҧарцәа Римтәи апровинциахь иргон еибашьыҩцәас).
Арҭ аимадарақәа зегьы рышьҭа аанрыжьыр алшон атәылақәа рцәажәараҿы Аха иҧшаау аимадарақәа ҧсыҽуп. Араҟа иаразнак иазгәаҭатәуп: абырзенцәа акультура, адгьыл аус адулара, арахәааӡара, абаҳчааӡара, ашьхымзааӡара амҩаҧгаҩцәа раҳасабала акәӡам Кавказ аҧшаҳәахьы иааны ишынхаз – арҭ анаплакырақәа еиҳа аҿиара рыман аҭыҧантәи ауааҧсыра рыҩныҵҟа, урҭ акы рыҿҵаара аҭахны ирыҧхьаӡомызт.
Ари аҩыза аҭагылазаашьа гәауҭоит ирымҧсаху ажәақәа анализ рзыҟаҵараан, урҭ рҟны иубаӡом арҭ аусхкқәа рыхьӡқәа релементқәа. Иколонистцәахеит абырзен дгьылбжьахалақәа рҿы инхоз ананамгақәа. Жәашықәсақәа дара рыҧсадгьыл аҟны аӷарра иацәыбналон, Амшынеиқәа аҧшаҳәаҟны анхара иалагон, еиҭа аҭыҧ ҿыц аҟны рыҧсы еиқәдырхон. Убри аҟнытә ахәаахәҭра напы адыркит, ирҭиуан аҭыҧантәи, џьарантәи иааргоз аалыҵ, ҧыҭрак ашьҭахь – ауаа тәыс ирҭиуа иалагеит.
Ииашаҵәҟьан, усҟантәи аамҭа иаҵанакуаз абырзен жәлар наӡеит аполистә культура адемократизм аҩаӡара ҳаракы аҟынӡа: аҳатәыраҟаҵара, аҿыханҵа, алитература, атеатртә усхк, афилософиа, амузыкатә ҟазара. Аха урҭ зегьы араҟа Кавказ дара ирҭахымхаӡеит, ашьагәыҭуаа рыбжьара иаларҵәамызт. Уи ҟазшьарбагоуп антикатәи аамҭазы, анаҩс иааз аристократиа ҿыц аҟазарахь рхы дырхеит, аха уи ҟалеит абжьаратәи ашәышықәсазы.
Ашьхарҧытә культураҿы еилан азонақәа: ашьхаҳаракыра, ашьхабжьаратә, ашьхарҧытә, альпиатәи арахәааӡара ахәҭаҿы, ашьхарҧытә дгьылқәаарыхра, абаҳчааӡара, ашьхымзааӡара, убасгьы аҽыбӷаҟазара, абрагьра, убас егьырҭгьы.
Убри инаҷыданы абазгаа, апсилаа ирыдкыланы аҧшаҳәахьы уарла-шәарла акәын ишцәырҵуаз. Абырзенқәагьы, амшын еиҳа иахьырзааигәаз азы атерриториа иагәылаланы амҩа шьҭарҵомызт. Убри инамаданы, абырзенцәа Кавказ анхара ианалага раҧхьатә аамҭазы дара ашьагәыҭуаа рыҽрымардомызт уиаҟара – аҧсуа-адыгатә еилазаара зхылҵыз, мамзаргьы зынӡа изеибадыруамызт.
Аамҭақәак рышьҭахь, аиҭныҧсахларатә аалыҵ аагара иадҳәалоу афеида еилкааны, абырзенцәа ашьагәыҭуаа рхы иадырхәон, амҩангаҩцәа раҳасабала, урҭ зегьы ирышьҭан «ауардынхьчацәа» ҳәа. Дара рхаҭақәа хәаахәҭыҩцәахеит, абаскаа ари аус атәарбомызт. Дара ҳасаб азыруит ақалақь аҟны аиха аус адулареи абзазаратә мыругақәа ржьиреи аҿиара шрымаз, аҭыҧантәи анхацәа урҭ рҭахын. Араҟа антика анҵәамҭеи абжьаратәи ашәышықәса алагамҭеи рзы рабшьҭра аиха аус адулара ашьҭақәа ахьырцәыӡыз азы ирзыфеидахеит афатәи аалыҵи реиҭныҧсахлара абырзенцәа, римаа, византиаа рҟны.
Егьырҭгьы, Амшынеиқәа мрагыларатәи аҧшаҳәаҿы иҭрыжьуаз атауар иаргәаҟуан. Иаагозар, аласа, убас аматериалқәа ирылхыз (анармеиқәа, акәафтақәа, ауапақәа), зхаҭабзиара ҳаракыз амҿлых, ацха, егьырҭ арахә аалыҵқәа. Абри атәы иҩхьан Геродот ҳера ҟалаанӡа 5-тәи ашәышықәсазы, Понт мрагыларатәи аҧшаҳәаҿы инхози дареи ахәаахәҭра шрыбжьаз азгәаҭо.
Убас шакәугьы, иҟоуп адырра абаскааи (абаза) абырзенцәеи реимадаразы, даҽакала адоуҳатә ҩаӡараҿы – Абиблиа адырра, уи аҧхьара бырзен бызшәала, антика анҵәамҭеи абжьаратәи ашәышықәса алагамҭеи рзы. Абазгиа аҳраҿы IV-VI-тәи ашәышықәсақәа ҳеразы. Администрациеи ауахәамеи рофициалтә бызшәа акәны иҟан абырзен бызшәа. Аҳра Византиа аполитикатә хьыҧшымраҿы иҟан 300 шықәса инарзынаҧшуа. Константинопольтәи Апатриархат акафедрақәа рсиаҿы (VII-IXтәи ашә.) иазгәарҭон Абазгтәи Аепархиа (ἐπαρχία τῆς ̓Αβασγίας) автокефальтә архиепископиа астатус аманы.
Абазгиатәыла ҟалеит Мрагыларатәи Амшынеиқәа иаҧну атәылақәа рахьтә раҧхьатәиқәа ируакны, ақьырсианра аларҵәара заҳаз (бырзен бызшәала, уаанӡа – иврит ала). (Абазгиатәи аепархиа. http://www.pravenc.ru/text/62404.html). Урҭ рҵарадырра ахыҵхырҭақәа ракәын апостолцәа Андреи Аҧхьанаҧхьаҩи Симон Кананити. Ҧыҭрак ашьҭахь Константинополь иаартын иҷыдоу ашкол, инагаз абазгаа рхәыҷқәа аҵара ахьыддырҵоз.
Убас «Константин-Кирилл Афилософ иҭбааҭыцәу инхарҭа» аҟнытә, IХ-тәи ашәышықәсазы, болгартәи агиографиа абаҟаҿы иаҳҧылоит адырра бырзен бызшәала ашәҟәы аҧхьара, хыҧхьаӡара рацәала ажәларқәа рыбжьара иҟоуп абазгаагьы. (Аишьцәа Кирилли и Мефодии рус аҵакы. Аҭыжьырҭа «Удмуртиатәи ауниверситет», 2013. – 514 с. http://elibrary.udsu.ru/ xmlui/bitstream/handle/123456789/11312/ 2013409.pdf? sequence=1).
Излацәажәо аҭыҧантәи аҩыра акәзар ҟалоит, абиблиа абаза бызшәахьы аиҭагара, абырзентә графика ахархәарала Асеиҧш аҩыра ахархәара иаҿурҧшыр ҟалоит артефакт: «Зеленчукская надпись», Большои Зеленчук игылоу абаҟа (Нижний Архыз), IX-тәи ашәышықәсазы иргылаз. Араҟа абырзентә графика ашьаҭала абазгаа рбызшәала адҩылара ҟаҵоуп. (Муртазов Т.А. «Зеленчуктәи адҩылара. Адҩылара аиҭага аҧсуа-абазатә бызшәала», 2013. 111 с. http://apsnyteka.org/images/m/Murtazov_T_ Zelenchukskaya_nadpis_2013_obl_big.jpg).
Мамзаргьы даҽа ҿырҧштәык. Аҳратә мҳәыр бырзен бызшәала адҩылара "Константин Абазгтәи" (Абазгиа аҳ, VIII-тәи ашәышықәса аҩбатәи аҧшьбарак). Убас, Пицундатәи ауахәама ргылоуп 10-тәи ашәышықәсазы (Абазгаа аҳра) 4-тәи ашәышықәсазтәи антикатәи ақьырсиантә уахәама аҭыҧан. Уаанӡа 2-4-тәи ашәышықәсақәа Римтәи ақалақь ду ыҟан, уатәуп 325 шықәсазы Никеи актәи ақьырсиантә Вселентәи ауахәамаҿы абазгаа хаҭарнакра ззыруаз Аепископ Питиунт Стратофил.
XII-XIII-тәи ашәышықәсақәа инадыркны Қырҭтәыла атерриториа аҽарҭбаауа ианалага, ауахәаматә бызшәаны рхы иадырхәо иалагеит ақарҭвел бызшәа (хадаратәла Аҧсны алада-мрагылара, аҩада-мраҭашәара акәзар, иаанхеит абырзен бызшәа, хәҭа-хәҭала аҧсшәахь ииасуа).
Убри аамҭаз аимадара зыбжьаз аетносқәа рмифқәа рҿы иаанхеит аицтәарақәа: абаскаа рҿы Абраскьыл, Прометеи ианалог – абырзенцәа ркультуратә фырхаҵа. Араҟа ихадоу – анцәахәқәа рфункциа, амца амҵахырхәара адагьы, ауаа рзы алашареи аҧхареи рыҧшаауан. Убас, амч ду змаз Абраскьыл ихьӡқәа руак «Ҧрымца» – «иҧыруа амца». Ажәытәтәи бырзен бызшәала ἁδρός – аду, аиҳарак, кырзылшо; амцаҧшь – πῦρ ἁδρόν. Абаскаа рзы АБРАЦКЫЛ дықәгылоит абасеиҧш афункциақәа назыгӡо аӡәы иакәны: Абр-ацкIы́(с)-ла – «араҟа аасҭа иахьеиӷьу».
Ҭоурыхла, Гекатеи, Есхил, Геродот рхаан аахыс (VI-V-тәи ашә. ҳ.ҟ..) ажәытәӡатәи абырзенцәа ирдыруан Кавказ, уи иашьҭан Καυκάσιος, дара ртәала аҧрымца Прометеи дахьықәҿаҳәаз: «Pro-me-theus» – «заҧхьа иҟоу збо», «аҧхьа ихәыцуа». Даргьы арахь еихон, араҟа абаскааи абырзен-колонистцәеи рыбжьара аетно-культуратә еимадарақәа шьақәгылеит.
Иазгәаҳҭап иарбоу абызшәақәа рҿы аиҧшра афакт, иаагозар, концепт – ПС (аҧсы). Урҭ уҧылоит абырзентә (понтиитәи), абаза-аҧсуа бызшәақәа рҿы. (Араҟагь, анаҩсгьы еиҿдырҧшуеит абаза бызшәеи ажәытә бырзен бызшәеи рҟынтәи атемақәа: «Ажәытәбырзен жәар». http://www. ancientgreek.ru/»).
Абаскааи ажәытә бырзенқәеи рзеиҧш еилкаара: <ПС>, <ПСЫ> – ацәаакыра, абааӡара, <ψάω> – икаҭәо, иҵаӷоу; <ПСЫ> – аҧсы, аҧсҭазаара, ахдырра <ψυχή> еиҧш – аҧсы, аҧсҭазаара, ахдырра. ҦСАҬА – аҧсҭынчра ҭыҧ, инаваргыланы, абырзенқәа рҟнеиҧш ψάθα – ауарҳал. Убарҭ иреиуоу: ПСЫАЛУ – аҧсы ахьыҟоу аҭыҧ, ψάλλω – аҧсы иахьихаҧхьо аҭыҧ; ҚӘАҦССАРА – ақәа ссаны ианауа, ψᾰκάζω – ақәа ссаны ианлеиуа; ПШКАЛА – ахәыҷы аҧшқа, ψάκαλος – аҧа аҧшқа; ПШКА – иҧшқаны иху, ψᾰκάς – ацыра, ахәаша.
Аамҭақәак рышьҭахь, мраҭашәаратәи Кавказ абырзентә колонизациа иналага, ицәырҵуеит аҧсуа-адыга ҧхьабызшәа аморфема ПС иҧсыҽу аиҟәыҭхара. Алексема ҦСЫ абаскаа рбызшәала иаанагоит «аҧсы». Убас, «амаркатыл» ПС-АРТ / АҦСАРД (аҧсы + аартра) – «аҧсаартҩы» (абырзентә мифологиаҿы аҧсы ахаҭара, аҧсыҧ – Психеиа) – ари анышәынҭратә хаҳә иану аҳәса рдырга, аҧсы асахьанҵа.
Ажәа «аҧсыӡ» аҟны: ҦС-Ы-Ӡ (аҧсы / аҧсҭазаара + аӡы) ианыҧшуеит аҧсҭазаара алагареи аҧсреи. Иҟоуп хыҧхьаӡара рацәала аџьар асахьақәа аҧсыӡқәа ирыдҳәалоу – аллегориа «аҧсҭазаара аӡы». Бырзен бызшәала аҧсыӡ – ψάρι, Абаза бызшәала АҦСЫ-АРИ – «аӡы иахылҵыз». Ажәа иадырҳәалоит аҧсыҧ – Апс-ып, ма «аҧстәы» Апс-хIау-швхIа – (аҧсҭаазаара + аҧсыҧ / аҳауа + ашәара?), анаҩс зҽызыҧсахуа Пс-ау-ы-шв-хIа (зыҧсы ҭоу + иҧыруа + ибнатәу (иныҟәо) + ахратә (?)). Инеизакны абазақәа рконцепт АПС-АТА – «аҧсы аҭыҧ»; АПС-АТЫ(х) – «аҧсы аҭыхра».
ПСРА / АҦСРА ма АМПСРА / АМҦСРА, абаскаа рмифқәа (рлегендақәа) рфырхацәа Сасрыҟәеи Абраскьыли рзы. Араҟа иуҧылоит арҭ ахаҿсахьақәа рреализмқәа, рмифологизмқәа ианрықәымҿио: актәи афырхаҵа даниы инаркны дуаҩҧсуп, аҩбатәи – ахаан дыҧсӡоуп, наунагӡа дгәаҟлоит. Ажәакала, Абраскьыл АПСРА-ЦКЬИЛ (аҧсра + да / аҧсахра) – имҧсуа анцәахәы, анцәақәа ирҿагылоу. Сасрыҟәа илегендартәу афырхаҵа – ахаҳә аҟынтәи аҧсра здызкылаз.
Абазақәа рҿы арҭ аилкаарақәа аамҭақәак рышьҭахь ихаҭәаауеит ҦС егьырҭ аконцептқәа рцәырҵрала, аилкаара «аҧсы / аҧсҭазаара» инаваргыланы иҳәоуп «аҧсра» атәгьы – аҧсҭазаара аҵыхәтәа, зны-зынла иара ацәырҵрақәа раан иузеиҩымдыраауа. Убас, ҳаамҭазтәи ажәа ПС-Ы-ХЪА (аҧсра + алагара), иахцәажәоит «аҧсраҧхьатәи аҭагылазаашьа», аамҭаказ иарбаны «аҧсы аира», иара алагамҭа. Ус анакәха, иҟан аилкаара «аҧсы аҧсра алагамҭа» ПСЫРА ма АҦСЫ / ИҦСЫЗ – иҧсыз. Иарбоу аилкаара еиҭашьақәгылоит ПСРА-ХӘА еиҧш.
Ицәырҵуеит асахьаркыратә хаҿсахьақәа, иаагозар АҦС-НЫ – «Аҧсы атәыла» (мамзаргьы «аҧсра ахьыҟоу»?), – «аҧсы акзаара (ҦС), имҧсуа аҧсы (НЫ)», урҭ аҵанакуеит Џьаҳаным, Џьанаҭ аилкаарахь. Мамзаргьы ахәшьаратә категориа «аҧсыцқьара» – ҦС-АҦА (аҧсы + аҧа). Зехьынџьара иаҳәоит аӡы атәы – аҧсҭазаара шьаҭас иамоу, Аҧсуа ихаҭа – Адунеиаҿ раҧхьаӡа ииз. Аӡы, аҧсҭазаара – арҭ аҩбагьы иузеиҟәымҭхо еицуп, зегьы рыҿиара шьаҭас ирымоуп, дара роуп аҧсуа-абаза еилкаара ҦС аҟны иаҳәо. Ус анакәха, аҧсҭазаара зыхьчо – ари АПСАҬА ауп.
Ҳрыхәаҧшып егьырҭ ацхыраагӡатә жәарқәа. Ажәытәтәи абырзен мифологиаҿы амц анцәахәы – Апата, абаза бызшәала (Лар)ПАТА – аҵабырги амци реилаҵара – ажьара. Ажәытә бырзенцәа жәлар реизара αγορά – Агора, уи ахьымҩаҧысуаз аҭыҧ, аганқәа рҿы иҟан ауахәамақәеи абаӷәаза хәыҷқәеи. Убри инаваргыланы, «гардс» – аҩны, ашҭа; анемец бызшәа «гартен» – ауҭра; урыс бызшәала – агәара. Абаза: АГОРА / Агә-а-ра – ашҭа иакәыршоу, АГӘАРАН – ашҭа.
Ажәа «Пирамида» абырзен ажәа (πυραμίδος) аҟынтәи иаауеит, араҟа πυρ, «амца» (ацъ, лат. быз.), Иаку Анцәахәы Имцабз асимволтә ҵакы». (Амифқәеи алегендақәеи асимволт бызшәала. https://nlo-mir.ru/jezoterika/39618-simvolicheskom-jazyke.html). Абаза бызшәала πυραμίς Ҧыр-Амаз (Ҧыр – «амца» + Амаз – «иахьыҟаз»); πυραμίδος ПЫР-АМА-ДУ (пыр / фыр – «амца» + ама – «иахьыҟаз» + «ду» – аду) «Идуу – амца змаз».
М.Л. Кулова илыҩуа ала, лара хыҵхырҭас илымоу Омар Беигуаа (аҭоурыхдырҩы-кавказҭҵааҩ, афольклорист, апоет, апублицист, Ҭырқәтәыла инхо аҧсуа диаспора адоуҳатә ҧхьагылаҩцәа ируаӡәку), иусумҭақәа рҿы иҳәоит ишыҟаз абаза аетнос хыҧхьаӡара рацәала амырҭаҭратә нцәахәқәа шамаз, урҭ абзазараҿы иаанымхаӡеит: Арыс, Атана, Ханиа (Аҧсуаа итрадициатәу рмырҭаҭратә динхаҵара азҵаарақәа рахь. Кулова М.Л. http://www.apsnyteka.org/ k/k_voprosu_ o_traditsionnoi_yazicheskoi_religii_abhazov_v_sovremennoi_abhazii). Ажәытә бырзенцәа рмифологиаҿы иуҧылоит Арес – аибашьра анцәахәы, микентәи аепохаан иазгәаҭан «a-re» еиҧш. Абаза: АРЫС – аибашьра анцәахәы («рыс» – апҟара, аисра, аибашьра); АР – аруаа.
Микентәи Афина Атана лсахьанҵа (a-ta-na-po-ti-ni-ja) – «Атана-аҳкәажә»), еиҿкаау аибашьреи аҟәыӷареи рынцәахәы, уи адагьы, адыррақәа, аҟазара, анапҟазара рынцәахәы. Ҭырқәтәылатәи абазақәа рбызшәала «Атана» аҟәыӷара анцәахәы. Х. Зикард игәаанагарала анцәахәы Атана дҟалеит абырзентә Афина лакәны. Иуҧылоит анцәарҭыҧҳа лхаҿсахьа, Ажәытәӡатәи Египет амра анцәахәы иеиҧш – Атон ма Атум. Абаза: АТАНА ари «Адыррақәа рынцәахәы», араҟа АТА – иагәылоу; Н-А – иахьҭоу аҭыҧ. (Атана – аҩада-мраҭашәаратәи Африка аплемиақәа рынцәахәы, ажәҩан анцәаҭыҧҳа, аиреи аҧсреи раҳкәажә). Атана абаза бызшәала иаанагоит – ацәҵыс.
Абырзен мифқәа рҿы иаарҧшуп ала «Лаилапс», уи ҟаиҵеит, аҧсгьы ҭаиҵеит Гефест Зевс изы (иахылҿиааит ахьӡ иаармарианы «Лелап», «афырҭын»); ҧыҭрак ашьҭахь иара иалихит еҵәаџьаа Ала Ду. Абаза: ЛА-И-ЛАПС (ала + аира + алаҧс).
Еиҿҳарҧшып аилкаарақәа θᾰμά – ажәпа, абаӷьа, ажәытә бырзен бызшәала, абаза бызшәала атама ахьӡ АТIАМА, уи синонимла иарбоуп. Мамзаргьы егьырҭ аицтәарақәа: λάχεσις – ари «алахьынҵа, аҵәҭаҧса», ахәыҷы диаанӡа илахьынҵа еилызкаауа, уи инагӡаҵәҟьаны иақәшәоит абазатә еилкаара ЛАХЬЫ – алахьынҵа, дзықәшәо аилкаара λάχος. Абазақәа рҿы, убасгьы иҟоуп аилкаара алахьынҵа анцәахәы – ЛАХЬЫ – «ахьтәы бла», уи ҵакыс иамоуп «Аҧсҭазаара ашәҟәы». Уантәи ауп ЛАХЬИБА – аҧшра. Абырзенқәеи абазгааи адыргақәа рзы азеиҧш хаҿаагара рыман, ҿыц ииз ауаҩы илахьынҵазы ацәалашәара, ҧхьаҟатәи аҧеиҧш еицахәаҧшуан.
Абазатә абырзентә лексикатә еимадарақәа ирныҧшыр ауеит аханатәтәи аформақәа ирыцәхьаҵыз аилкаарақәа. Убас, аморфема АГВА – агәҭасра, ақәҧара, рықәшәоит абырзентә agon. мамзаргьы АГВА-НЫ, иаанарҧшуеит убасгьы аҟаҵара – «алҵра / ҭыҧк аҟынтәи алҵра». Бырзен бызшәала ари аҟаҵара аарҧшуп – ago (agoniа). Мамзаргьы ДЖЬАРАУ(иуҧылоит тиуркизм еиҧш) – аҽы аҽырыҩра азыҟаҵара, иара акапан аларҟәрала, аҭак ҟанаҵоит ажәытә бырзен γηράω – ашәра, аҟалара, ажәра.
С.Л. Николаев – урыстәылатәи алингвист, аиҿырҧшра-ҭоурыхтә бызшәадырра аусхк аҿы аспециалист, ианҵамҭақәа рыла абырзенқәа абаскаа ирымрыҧсахыр алшон ажәар: апсы (apsә) – аҧсы, аҧсыҧ; ара (ara) – араҵла; акакан (akakan) – араҵла иҿало; ахIа (aha) – аҳа; ахъвы (axºә) – ахахәы; абахə (abaxº) – абахә, ашьха ақәыцә; адырды (adәrdә) – адырдхәы (дадырхва) уб. иҵ. (https://inslav.ru/ images/stories/people/nikolaev/Nikolaev_1985_Severnokavkazkie_zaimstvovanija.pdf).
Ҷыдала урыдрыҧхьалоит еиҭнырыҧсахуаз аалыҵқәа рыхьӡқәа анеиқәшәоз. Аха дара рыбжьара имаҷуп еивагылоу ахьӡқәа, абаскааи абырзенқәеи рлингвисттә еимадарақәа ирылҵшәахаша. Иаагозар,ақәны иалху аба, ақәныжәла, ацәа. Урҭ рыдагьы ҧхьабаскаа, арҭ аҭыҧқәа рҿы инхоз иаадрыхуан НЫЧВА / Ақанаф – ақәныжәла, ЧВАБА / АЦХАцəа – ацәа, ГЬАТАН / Ақьафына – ақәны иалху аба.
Зҿлымҳара урҭоит аҧсышәала дара рыхьӡқәа ирымоу аҷыдарақәа. Урҭ абазг хьыӡқәа ирыдкыланы абырзен тауар хьыӡқәа иреиҧшуп. Иаагозар, κάνναβη – ақәныжәла; ρετσίνα – аҵла амзаша; ύφασμα – ақәнылых аба. Араҟа иаарҧшуп Колхида аҧсилаа рҭоурыхра (I-тәи азқь.ш. ҳ.ҟ.), абырзенқәа ҷыдала иахьхәаахәҭуаз. Аҧсуа-абазгаа рышьҭра нхон дара рхыхь аҩада-мраҭашәарахь – Колхида анҭыҵ, ахәаахәҭрагьы инеиҧынкыланы имҩаҧыргомызт, уи атәы рныҧшуеит абазақәа рыхьыӡқәагьы.
Абаскаа реилазаара аҩныҵҟа абырзенцәеи дареи реиҿцаара аиҟәшара иалҵшәахеит, аҧсилаа амшын иаҧну анхацәа реиҧш ахәаахәҭра иалахәыз, акапанга Аканҭар ҳәа иашьҭан, ажәытә бырзен бызшәала καντάρι. Абазгаа ракәзар, аиҭныҧсахларатә хәаахәҭра аиҿкааразы амыруга рхатәы бызшәала иашьҭан ЧАКЬГА ҳәа – «акапанга». Ашәҵатәгьы аҧсилаа амаҭəа, ҳәа иашьҭан, аҩбатәи ахьӡ (актәи – чгIвыча), Амшынеиқәа аҧшаҳәаҿы инхоз абырзенцәа, аколонистцәа ирымрыҧсахыз, иаахәоу ашәҵатәы ενδύματα.
Аихатәы аалыҵқәа ааргон ирацәаны ашьагәыҭуаа ртауар аҭныҧсахларазы. Урҭ рахьтә иалукаар алшоит амыругақәа – аиҭныҧсахлара атауар хада, раҧхьатәи абырзен колонистцәа рҿы. Убас ажәытәтәи абырзенцәа рҿы аиҭныҧсахлара ажәа – ари ἄμειψις, иара убри ауп абазгаа рабшьҭраҿы зҽызыҧсахыз амыругақәа ахьӡ рыҭаразы ЪАМАПСЫМА, аҭыҧантәи ауааҧсыреи аколонистцәеи рыбжьара амаҭәарқәа реиҭныҧсахларазы. Мамзаргьы даҽа ҿырҧштәык: арыҭәа хәыҷ Πιτσιρίκος, абаза бызшәала ПАЦЫКЬ.
Абаза бызшәа гумлокттәи ацәажәарала, ахәы ТУМБА. Атермин «тумба» абаза бызшәаҿы – ари архаизмуп, уи ахылҿиаазар алшоит абырзен τύμβος “ахәы”», ма алатын аҟнытә tumbа “анышәынҭра”. Ари аҩыза ахьӡ абазгаа рҿы иаанхазар алшоит ажәытәтәи абырзенцәа рҟынтәи ( V-тәи ашә.ҳ.ҟ.)
Мамзаргьы абасеиҧш аицтәара (абаза бызшәала / ажәытәбырзен бызшәала): Дида / δείδω – абжьҭҟьа аџьшьара / ашәара, ацәшәара; кIвастха / κάσχεθε – амца ахы зларкуа / акра, аанкылара; ПСАРТ / ψαλίς – амаркатыл /. ПСЛЫМДЗ / ψάμᾰθος – аҧслымӡ (амшынтә) / амшын ҧслымӡ; МАЖВА-ДЗА / μᾶζα – амажәа /; ТАЛ / θαλ – аҭалара, аҩныҵҟа аҭалара / аҭра, аҩхаа, аҩныҵҟа; АНАСА (угыл) / ανάσα – аҧсшьара (агылара) / аҧсшьара; ГIВНАХЪА / γυναίκα – аҩнатә маҵуҩы; ХIВЫРТА / χόρτο – луг, аҳәырҭа / аҳаскьын. Пату /Πάθος – апату, аҳаҭыр / арыцҳашьара; НАМЫС / νόμός – азакәан; МИЛАТ / όμιλία – аилазаара; аназ / αναζ – князь / аҳ.
Иазгәаҭоуп аилазаара адемократиа апринципқәа рыла аиқәшәара: АДЗБАРА / Гелиэя – жәлар рыӡбарҭа; АИДГЫЛАРА / Экклесиа – жәлар реизара; АНЫХА / Ареопаг – аӡбарҭа аҭыҧ. Уахь иаҵанакуеит аилкаара – «агора / агәара». Ахәҭакахьала, иуҧылоит азеиӷьашьара χαίρο – «аманшәалара умаз», абаскаа реилкаара иақәшәо ХАИР – аманшәалара (арабтә акәзар алшоит); ᾅδης (гадес) – анышәынҭра абаҟа ахагыланы, абазақәа рҿы анышәынҭра абаҟа – ХЪАДАСА; χθωυ – «адгьыл», абаза бызшәаҟны ХIЪАТУ – «ҳанхарҭа ҭыҧ».
Убасгьы, ажәытәбырзен бызшәала θερίζω [therízo] – ахҵәара, абаскаа рбызшәа аҟынтәи ажәа иақәшәозар ҟалоит ТАРАЗ – аиаша аҵакы змоу: «иҳәеит – ихиҵәеит». Ажәытәбырзентә еилкаара ἄγχω [ˈaŋ.xo] (аттикатә, египеттә, византиатә шьҭыбжьы) – акыдцалара, аргәаҟра, арҟьыцра, ахәаҽра. Абаскаа рҿы арҭ атерминқәа рыла дадырбон анхәа АНХЪВА, раҧхьатәи ҩба – лара лҭахрақәа ракәын, аҩбатәиқәа – амаҳә лара лганахьала ииҭахыз (алаф).
Абазгааи (аҧсилааи), ажәытәӡан абырзенцәа рҟны еилыркааит аҧарақәа-амонетақәа ртәы (драхмы), аколонистцәа зны-зынла ахәаахәҭраҟны рхы иадырхәоз. Дара рҟынтәи иалагеит рхатә ҧара аҟаҵара. Иаагозар, VIII-тәи ашә. азы аҳра Абазгиа – мискалк зыкапан ыҟоу ахьтәы гиперпирон. «Аҧара» АХЧА, абаза бызшәаҿы авариантқәа ыҟоуп: АХЫ – аиха + ЧIА – чеканка; АХI - аҳ + ЧА – афара.
Аҧшаҳәаҿтәи антикатә абаскааи зихааи, усҟан бызшәала еизааигәаз – аҧсуа- адыгатә ҧхьаҭаацәаратә бызшәақәа, абырзенқәа ирымрыҧсахыр алшон джьмажакIьа ахаҿсахьа, хыҧхьаӡара рацәала урҭ рныҳәақәа раан иубон аџьма асабрада ҳаҭыр шақәыз(tragos) – Дионис ихаҿсахьа.
Абаскаа рбызшәа Аҧхьатәи Азиантәи ишааз аршаҳаҭуеит мрагыларатәи Амшынеиқәа иаҧну ажәларқәа ртрадициатә чысқәа ажәытәтәи рыхьӡқәа реиҧшра. Убас абазгтәи ачысхкы Мамырсеи адыгатәи марэмысэ– румыниатәи, молдавиатәи ачыс – «мамалыга» еиҧшуп. Абырзентә παστά (паста) – ачаҧшь қашь, италиатәи – «полента» иеиҧшуп, шьҭыбжьыла Баста еиҧшуп аҧсуа-адыгатә бызшәаҟны. Ажәытәтәи абшьҭра ари ақашь рфон асыӡбал иадкылан КВТIУДЗЫРДЗА – акәты жәны асыӡбал шкәакәа, аџыш аҭаны. «квтIу» – акәты: асанскрит аҿы kukkuṭī; бырзен бызшәала kotópoulo; қырҭшәала k’at’ami. ДЗЫРДЗА – асыӡбал: бырзен бызшәала σάλτσα; мальта бызшәала zalza; баск бызшәала saltsa, уб.иҵ.