Марина Барцыцԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа, рашьцәа кавказтәи ажәларқәа рҟнеиԥш, итрадициатәу ркультура шьаҭас иаман: аиҳабы пату иқәҵара, асасдкылара, аԥҳәыс лаҳаҭыр абара. Аԥсуаа ражәа ишалаз еиԥш, "ԥҳәыс илхымшаз дыҟаӡам" ҳәа, ахаҵа аԥҳәыс лынамыс иара инамыс аҵкыс ихагаланы пату шлықәиҵаша идыруан. Ишақәнагаз етикетла ихы мҩаԥигар акәын уи лааигәара.
Ииашоуп, традициала аԥсуа-кавказтә культура ахаҵаратә (маскулиннаиа), еибашьратә культуроуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Ара аԥыжәара имоуп ахаҵа, аҵеи дизар, насыԥс иршьон, рыжәла, рышьҭра рынхара-рмазара уи ила ииасуан, еиҭаҵуан, иазҳауан. Аԥҳа дыжәларӡгоуп, "абнахь дыԥшуеит" ҳәа рҳәозаргьы, ажәҩахыр лырҳауан – лыла ауа ҿыцқәа дырҳауан. Аԥҳәыс лзинқәа хьчан, лыхьӡ-лыхьымӡӷ рыхьчара рыдын дызланагалаз; убри инаваргылан, лыԥсы ахьынӡаҭаз лабраа, лашьцәа рыбӷа, рыдгылара, рыцхыраара лыман; изыхҟьазаалак, данеиқәымшәалак (ианамулак), лаб иҩныҟа ахынҳәра азин лыман.
Аԥсуаа ршьауӷатә зин инақәыршәаны, ахаҵеи аԥҳәыси еиԥшны ршьа руан. Ажәлар рҿы ишырҳәало еиԥш, аимак-аиҿак, шамахамзар, ҩ-уск ирхылҿиаауан – адгьыли аԥҳәыси рҵыхәала. Убри азыҳәан ларгьы иахьынӡауа лхы раӡаны имҩаԥылгар акәын, лашьцәа ма лабхәараа, лыҷкәынцәа аланамгаларц. Даҽа ганкахьала, ада ԥсыхәа аныҟамла, азин лыман ларгьы ашьоура.
Уимоу, ажәлар рҿы еиҭарҳәоит ахәажәҵәы шцәырҵыз аԥҳәыс лымшала ауп ҳәа. Зхаҵа дыршьхьаз аԥҳәысеиба хҩык лԥацәа аныҩеидас, раб ишьа рур лҭаххеит. Егьа инықәҳәа-аақәҳәаны илҳәазаргьы, раб ишьа мукәа иԥсы шҭынчым, ирмаҳауашәа ҟарҵон. Уаҳа ианаму, ахәажәақәа рзыҟалҵеит, руакы аҵәы агәылаҵаны – изықәшәо ашьоура идуп ҳәа. Аха лара лхаҭа илықәшәеит. Иҟалҵахуази, лыԥшәма ихаҵамаҭәа аалышәҵаны, иабџьар аашьҭыхны, амҩа дықәлеит, ишьагьы луит.
Егьа ус иҟазаргьы, аԥҳәыс лакәзар, абырги ахәыҷи реиԥш, лыла (лымшала) ауаҩы дҭахахьазаргьы, лара лхаҭа ашьоура даҵанакуамызт.
Иаҳҳәап, убасгьы аԥсуажәлар рзинхьчаҩы 2004 шықәсазы Ҭамара Шьаҟрылԥҳа аполитикатә еиҿыхараҿы данрыбжьыԥсаа, ажәлар рхы иақәырҵеит "Ҳаи, абааԥс, иҟалазеи, аԥҳәыс аибашьраҿ дыршьуамызт!" ҳәа.
Иналукааша усын, аԥсуа ԥҳәыс азин ахьлымаз аусӡбараҿ лхала лхы ахьчара ахьлылшоз (илҭахызар лыхьӡала аӡәы дықәлыргылон, илҭахызар - лара лхала).
Иҳаҩсхьоу аамҭақәа рзы уи шамахамзар адунеи аҿы ус иҟамызт, иара кавказжәларқәа рыбжьарагьы. Убасҵәҟагьы дыгәраган, лаҳаҭыр убасҟак иҳаракын лыԥшәма дыҟамкәа сасык дааиргьы длыдылкыло. Уи харантәи дсас дахьзар, хымԥада агәылацәагьы идеизылон, пату иқәырҵон, ишаԥу еиԥш.
Аԥсуа ԥҳәыс иахәҭаны илԥхьаӡозар, илылшон аныхаҿгьы ақәра, абӷара. Аха убри аан ахрыцқьара ақәра лыдырҵомызт, ус лара илҭахымкәа аныха дамҵадыргыломызт. Избанзар, аԥҳәыс аԥсҭазаара иацызҵоз лакәын, лыла аизҳара ҟалар акәын.
Ахаҵашьҭрала акәын ишиасуаз абхәҭаа - адгьыл, амал. Аԥҳәыс еиҳабы алацәажәараҿы далахәзаргьы, иақәиҭны арахә-амал аҭиира зылшоз ахаҵа иакәын. Аԥҳәыс илтәын лабраа илыцырҵаз (дызлеихрарҵаз, ачма, лӡатә иахылҵыз арахә). Ма еилыҵны иҟалозар - лааԥсара ҳәа лабхәараа илзыршон. Аилыҵрагьы ус имариамызт - уи ҩ-жәлантәык, жәларык ирусын. Ганкахьала лара сныҟәнамгеит ҳәа дилҵыр ҟалон. Аха ахаҵагьы ус иаармарианы дкаижьыр ҟаломызт. Ма ахшаара дылмоуит, ма акалҭ, анапхы мыцқьара ракәымзар, уи лашьцәа рхы иақәырҵон, ашьауӷа ус алҵыр ҟалон. Хыхь ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, ҳетнограф ду Шьалуа Иналиԥа иажәақәа рыла, лыԥсы ахьынӡаҭоу лабраа рыдгылара лыман. Убри азы хаҵа имцази, хшаара дызмамкәа забраа рахь ихынҳәыз аԥҳәысеибеи рбара рашьцәа ирыдын.
Еилыҵыз, ма еибахаз аԥҳәыс даҽазнык аҩнрахьы лхы лырхазар, лыхәҷқәа рабраа рҿы инлыжьыр акәын (исабиҵәҟоу аамҭала дылгаргьы, ижәла мԥсахкәа, нас дгьежьуан иабраа рахь). Ахшара рабраа, рыжәлантә, рыиашьара ирылааӡазар акәын, ианахәҭазгьы, дара рныҳәарақәа, рныхахәқәа ирымҵагылазар акәын. Ус акәымкәа, аԥҳәысеиба џьаргьы лхы лмырхар, лыхәҷқәеи лареи рныҟәгара лабхәындацәа ирыдын.
Аҵарауаа ишазгәарҭо ала, ахаҵеиба аҩбатәи иԥҳәысаагара еиҳа изымариан аԥҳәысеиба лхаҵацара аҵкыс. Амала, аԥсуаа рдунеидкылашьа ала, дара еибагар иашан ҳәа изырыԥхьаӡоз убри акәын – анарцә анаӡараҿы лара хаҵас илоуаз раԥхьа дзыццаз иакәын, иаргьы уа иоуаз раԥхьатәи иԥҳәыс лакәын. Убри азыҳәан, арԥыс ԥҳәыс даазымгацыз аԥҳәысеиба диаадыргомызт.
Аԥсуаа рҿы азеижәтәи ашәышықәсазы 100 шықәса ицоз аибашьрагьы, нас ахҵәара ишақәшәазгьы, 1897 шықәсазы имҩаԥгаз раԥхьатәи ашәҟәҭаҩра ала ахацәа еиҳан аҳәса раҵкыс – зықьҩык рҟынтә 568-ҩык ахацәеи 437-ҩык аҳәсеи ыҟан. 1926 шықәсазы ауп (усҟантәи ашәҟәҭаҩра иашаҳнарбо ала) ианеиҟараха аҳәсеи ахацәеи. Уаанӡа аҭыԥҳацәа аныҩеидасуаз еиҳа иԥсуан, рҳәоит.
Убраантәи ауп убасгьы иахьатәи стереотипқәак ахьынтәаауа: ахацәа атәым милаҭ дааргар ҟалоит (нас уи даԥсыуартәуеит ҳәа иԥхьаӡаны), аха рҭыԥҳа даҽа милаҭк диццар ҟалом ҳәа. Ус аныҟала, "уи лыбаҩ ҳцәыӡит", лыԥсы ҳцәыӡит ҳәа ирԥхьаӡон. Уи инаркны аҵыхәтәантәи ашәышықәса иахьанӡа, егьырҭ аҩбатәи адунеижәлартә еибашьра зхьысыз ажәларқәа зегьы рҟнеиԥш аԥсуажәлар рҟынгьы аҳәса еиҳан ахацәа раҵкыс. Аха традициала иааиуеит – арԥыс атәым милаҭ дааигар усҟак ибыргәымшәа. Аҭыԥҳа лакәзар – уи хьырхәрак илзаҩызан. Атәым милаҭ, ма абырг, ирҭоз уи хьҳәак змаз, вбак змаз лакәын.
Ишыҟазаалакгьы, уаанӡа абжеиҳан аԥсуаа аҭаацәара ианалалоз ахацәа 30-40 шықәса инахысны, аҳәса 26-28 инҭысны акәын. Ауаҩықәрагьы ҳәа усҟан ирԥхьаӡоз 100 шықәса акәын.
Иаҳҳәап, аԥсуааи аҟарачқәеи егьырҭ ргәылацәа раҵкыс ихьшәаны аҭаацәара иахьалалоз, кавказҭҵааҩцәақәак ражәақәа рыла, "причиной этому послужили более позднее половое созревание и стремление ограничить рождаемость в условиях осложненной природной среды".
Аныҟәаҩцәа ирыҩуан аԥсуа, ачеркес ҭыԥҳацәа рыԥшӡара атәы. Абжьаратәи ашәышықәсқәа рзы Мрагыларатәи ауаа рыҭирҭақәа рҿы ачеркес ҭыԥҳа ззырҳәоз лыхә акырӡа иҳаракын.
Дыԥшӡоуп ҳәа ирԥхьаӡоз: дкьаҿцәамкәа, лоура лыҭбаара бзианы – "дауны дгьаргьалашьымкәа", дҵаӷаны, лӡара паны, лыхцәы шьқьыруа" (лыхцәы дашьаҳауа), лыц-лышә ԥшӡаны, лцәатәхәы - "ашьеи ахши еилаҭәо". Аҭыԥҳа лааӡашьа, лхымҩаԥгашьа, лтәашьа-лгылашьа иацклаԥшуан. Аҭаацәара ианалалоз, иахәаԥшуан лыжәла (икьаҿымкәа, иҿиауа), лышьҭра - урҭ рыуаҩышьа (иҵҟьо-еисуа иҟамкәа), ашьҭрала ицо ачымазарақәа рымамкәа, убас иҵегь.
Арԥарцәа аԥҳәызба илеиҽырбо, лбаразы ианымҩахыҵуаз, раԥхьаӡа иргыланы лыхшыҩ аҵарра (аинтеллект) иашьклаԥшуан. Уи алафҳәарала еилыркаауан - дақәшәан алаф аҭак шыҟалҵоз ала.
Уи лыбаҩ дацәымаашьо, анхара аҟны аԥҳәысмусхә лдыруа, дчеиџьыкауаҩны, дласызар рҭахын, ҭаацәак еиламырсӡакәа илбо. Дышнеиуа, лан длеиԥшхоит ҳәа, лангьы илышьклаԥшуан. Зегь раԥхьа игылан - ааӡара бзиа, анамыс.
Шьалуа Иналиԥа иажәақәа рыла, лыԥшреи лсахьеи рыдагьы, аилҟьара, агәаӷьра лыманы, дзықәшәозаалакгьы, акгьы дацәымшәо дыҟазар акәын. Убри инаваргыланы, аԥсуа ҭыԥҳа дҟәышны, акры лдыруа, адипломатиа лылааӡаны дыҟазар акәын: аханшьалара, ахачҳара лыманы, ауаҩы дизааигәаны, дрыцҳалшьо, аиҳабы-аиҵбы дылдыруа, дыԥхашьаԥхаҵо, лых ҳаҭыр-пату ақәҵан. Аҩны ацҭәы маҷны, аилибакаара, аҳәоуеиқәшәара, аизыразра – абри зегьы зыбзоурахаша нас лара лакәын.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Идыруп, иарбан милаҭзаалакгьы ахы злаӡырнаго иара амилаҭтә колорит, атрадициақәа, акультура рыла шакәу. Уи иаднаԥхьалоит анҭыҵтәи асасцәагьы, иара амилаҭ ахаҿрагьы шьақәнаргылоит. Ақалақь абрендқәа рыӡбахә ануҳәо, аԥхьа ухаҿы иааиуа уи архитектура ауп, иара убас асимволтә ҭыԥқәа – еиуеиԥшым абаҟақәа ахьгылоу, аԥсшьарҭатә ҭыԥқәа. Урҭ иаадырԥшуеит ажәлар рнысымҩа, ртрадициа, ркультура, иара убри аангьы ақалақьтә уаҩы исубкультурагьы шьақәдыргылоит.
Есыҽнытәи ауаҩы иԥсҭазаараҿы илаԥш иҵашәо, лассы-лассы дызҭаауа аҭыԥқәа илаԥшҳәаа шьақәзыргыло ракәны иҟоуп, иузгәамҭо асимволқәа рыҵоуп, урҭ, иуҭахы-иуҭахым, маӡала иулаҵәоит, ухәыцра шьақәнаргылоит. Ҳаамҭазы аҿар атрадициа рылааӡара, абызшәа ашьҭыхра азҵаарақәа рыӡбахә ануҳәо, аҿар иаарыкәыршан ирбо ақалақь ахаҿра дара рсубкультурагьы арҿиоит.
Иаҳҳәап, ақалақь уахьналсуа улаԥш иҵашәо аӡыргарақәа рбызшәеи раарԥшышьеи, есыҽны ауаҩы дызҭаауа адәқьанқәа рыхьӡқәа, иара убас еиуеиԥшым ақьафурҭақәеи аԥацхақәеи рхаҿреи рыхьӡқәеи. Жәаҳәарада, атәым милаҭқәа рҟынтәи иаарго ахьыӡқәа раасҭа аԥсуа хьыӡқәа иаҳа улаԥш рыдхалоит, аԥсуара рныԥшуеит, убриала асасцәагьы азҿлымҳара рнаҭоит. Аха иҳамҳәар ҳиашахом, аԥсуа дҩылақәа убас имаҷуп, ак анаҳбалакгьы "ари аҩыза ахаан иаҳмаҳац" ҳәа иџьашьо ҳнықәлоит, убри аан иара улаԥш зышьцылоу, иудыруа акәны иаҟазар анакәу.
Ари иаҿурԥшыр ауеит ҳаамҭа даҽа рыцҳаракгьы: жәаҩык ахьеилагыло аӡәы ԥсышәала дцәажәо даҳбар, "ҳаи, Анцәа иџьшьоуп" ҳәа дахьџьаҳшьо. Убри аҩыза арыцҳара еиҵаҳтәырц азы иааҳакәыршан иҟоу зегьы аԥсуа цәа рхызароуп.
Иахьазы ус иҟоу иреиуоуп ақалақь аҟәараҿы игылоу аԥацха "Нарҭаа", ақьафурҭа "Ӡызлан", ашәарыцагатә маҭәахәқәа ахьырҭиуа адәқьан "Ажәеиԥшьаа". Акыр иблахкыгоуп, аԥсуа цәалагьы иҩычоуп аԥацха "Аӡыхь".
Уи асасцәа ирбар рылшоит адәахьалагьы аҩнуҵҟагьы иқәыргылоу еиуеиԥшым амифологиатә персонажцәа. Уи аҽыуаҩ ала-шәарыцақәа зцу инаиркны еиуеиԥшым аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхаҿсахьа, ахьча исахьа уҳәа.
Убас, Аҟәа ақалақь аҿы иргылоу жәлар рҳәамҭақәа ирылху аперсонажцәа рсахьақәа иреиуоуп, уажәшьҭа ақалақьуаагьы аԥсшьацәагьы бзиа ирбо хаҿсахьаны иҟалаз, маанала адау ииааиз аԥсуа лакә афырхаҵа Ҭаҷкәым искульптура. Иара убас Ӡызлан лфонтан. Ари аганахьала аусурақәа шцо убарҭоуп, аха иҵегь еиҳандаз ҳәа угәы азыҳәо иҟоуп.
Иаҳҳәап, Аԥсны злеицырдыруа аԥсуа нарҭтә епос афырхацәа брендк аҳасабала ақалақьтә субкультураҿы аҭыԥ ҷыда ааннакылар алшон. Зегьы ирдыруеит ақәранҵырақәа рансамбль "Нарҭаа" иарбан хьӡу иарҳаз Аԥсни уи анҭыҵи. "Нарҭаа" рыӡбахә анырҳәоз иаразнак Аԥсни аԥсуааи рхаҿсахьа уаԥхьа иаацәырҵуан. Уи Аԥсны аӡбахә ӡырызгоз брендк аҳасабала иҟан. Иахьа ус еиԥш ала узлаҽхәаша маҷуп.
Аԥацха "Нарҭаа" акәзар, иара ахьӡ ада аԥсуа нарҭҭә епос иатәу ҳәа акгьы убом (уаҟа ицәырҵыз Таҷкәыми иԥҳәыси рхаҿсахьа улаԥш аигәырӷьо ишыҟоугьы). Ари иаҿурԥшыр ҟалоит ҳашьцәа аҟабардақәа рҿы Нальчик ақалақь аҟны (Ҟабарда-Балкариатәи ареспублика) иҟоу Нарҭаа рынхарҭеиԥш абааш ҵәца асахьа змоу, иара афырхаҵа ихаҿалагьы иҩычоу ақьафурҭа "Сосруко".
Иазгәаҭатәуп асувенирқәа рганахьалагьы аԥсуа мифологиатә персонажцәа рсахьақәа рхархәара шазулатәу: уи ахәышҭаара ахылаԥшҩы Ҷап иоума, амышьҭа, алаԥш аҽацәыхьчаратә маҭәарқәа, Ӡызлан лыхҳәа, мамзаргьы дызныԥшыло асаркьа уҳәа. Гәында-ԥшӡа лхаҿсахьа акәзар, аԥшӡара аазырԥшуа символны иҟалар ауан есышықәсатәи аԥшӡацәа реиндаҭлараҿы.
Уажәы нап здыркыз ақалақь арԥшӡараҿгьы аԥсуа культура аазырԥшуа асахьақәа алагалахап ҳәа ҳгәыӷуеит. Убас "Алакә" ҳәа ахьӡ змоу ақалақь апарк аҟны аԥсуа лакәқәа рфырхацәа рбара ахәыҷқәеи адуцәеи акыр еигәырӷьарын: уи Анҷакәынҷа, Кәтаӷьцәахылԥа, адау, мамзаргьы аԥсуа лакәқәа иргәылоу аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи – аӡыси, аҭсыси, асыси, абгахәыҷи аҵысӷреи уҳәа, иара убас дара ахьынхо рыҩны хәыҷы.
"Атәым рбаӷь ааины аҩнатә рбаӷь дәылнацон" ҳәа, изыҟаҳҵарызи ҳара ҳхатәы иӡыраҳгаша анҳамоу. Асасцәагьы ирбалар ирҭаху дара зышьцылахьоу акәӡам, ирзымдыруа, ирымбац ауп. Асас изы даҽа милаҭк акультура аҵара еснагь азҿлымҳара ацуп, убри аан уаргьы уҩны ушыҟоу, ушаԥшәымоу убо уҟалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аҟазареи амилаҭтә доуҳаи, мамзаргьы аԥсуа кәашарақәа бызшәас излацәажәо
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ауаҩы иԥсҭазаара зегь аҿы еснагь ҩ-ҳәаак, ҩ-дунеик дрыбжьагылоуп – иара иитәуи иитәыми, даҽакала иаҳҳәозар, нарцәи аарцәи дрыбжьоуп. Зны-зынла ауаҩы убас еиԥш иџьахәу ахҭысқәа дрыниоит, иуадаҩуп аҳәара уи ԥхыӡу, лабҿабоу. Абжьааԥны иҵабыргыхаҭоу ахҭысқәа ауаҩы игәалашәараҿы краамҭа иаанхаӡом, ихәыцу, ихыҭҳәаау ракәзар, абиԥарала еимдо иааргоит. Убри алагьы "ихыҭҳәаау" еиҳагьы азҿлымҳара ацуп, ауаҩы уи аԥшаара, аилкаара дашьҭоуп.
Иҳанаҭои ҳара амиф? Акымзаракы? Ма зегьы? Егьаҩы аҵарауаа дуқәа еимаркларгьы, еиҿаркларгьы, аӡәгьы изҳәаӡом амиф аҿиара ианалагаз, уи шьаҭас иамоу. Аха ауаҩы адунеи данықәнагалаз аахыижьҭеи урҭ рҿио даауеит. Ауаҩы иааикәыршан иҟоу зегьы аԥсы ахаиҵоит.
Убас еиҭарҳәоит иара ауаҩы адунеи дшықәнагалаз, адгьыли ажәҩани рыҟалара зыхҟьаз, ауаҩы дызлацәажәо абызшәақәа шыҟалаз, амилаҭқәа шыҟалаз уҳәа ирацәаны. Аха арҭ аҳәамҭақәа рҿы еснагь аҵабырги аџьашьахәреи рҳәаақәа еиларсуп. Иара адунеи аиҿкаарагьы "аҳәаақәа" амоуп: нырцә / аарцә, иааигәоу / ихароу, илашоу / илашьцоу, иаарту / иарку, аҩнуҵҟатәи / адәахьтәи, иутәу / иутәым.
Аԥсуа миф-ҵабыргқәа рҟны нарцәи аарцәи еимаздо ҳәаақәаны иԥхьаӡоуп аӡы (арахь иаҵанакуеит аӡы иадҳәалоу аҭыԥқәа зегьы: аӡиасқәа, аӡыхьқәа, акәараҷҷақәа, аӡмахқәа, аӡлагара), абна (ицәыҵлашьцароу, уаҩ дахьнымхо аҭыԥқәа, абнаршәырақәа, амҩахәасҭақәа, аихҵәарҭақәа, ааҵрақәа, анышәынҭрақәа), ашьха (аҳаԥқәа, ахаҳә дуқәа). Арҭ аҭыԥқәа хаз-хазы аҿаԥыцтә мифологиатә жәабжьқәа рперсонажцәа ирыдҳәалоуп. Иаҳҳәап: Ӡызлан / Ӡызлан-Ӡаҳкәажә дынхоит аӡаҿы, аҩсҭаа (аџьныш, ақаҷаа), аԥсы, абга (ақәыџьма, ацгәы) иақәтәоу – абнаҿы, ашәарахи ашәарыцареи рынцәахәы Ажәеиԥшьаа нхарҭа ҭыԥс имоу ашьхара ауп.
Адәахьтәи аҳәаақәа рнаҩс иҟоуп аҩнуҵҟатәи аҳәаақәагьы. Урҭ рахь иаҵанакуеит: ахәышҭаара, ашәхымс, акәакьҭақәа, аԥенџьыр, аҭуан. Аҭыԥтә ҳәаақәа ауаҩы "ианаамҭам" ианеилеигалак ауп иџьашьахәу ахҭысқәа данрыниогьы. Ҳинформантцәа ишазгәарҭо ала, иҟоуп хаз игоу аҭыԥ ҟьашьқәагьы:
"Абнахьхьи акәара анаҩс аҩсҭаа дыҵоуп рҳәон. Аҩсҭаа дырбахьеит рҳәеит убра ҭыԥк аҟны, аха уажәшьҭа ибгеит-егьит акәымзар, ахықәан инеины аҷкәынцәа тәаӡомызт, "аҩсҭаа дыҵоуп, аҩсҭаа уикуеит" рҳәон", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Мгәыӡырхәа инхо Лара Тәанԥҳа.
"Аҳәаақәа" рахь иаҵаукыр ауеит аԥсуаа разхаҵарақәа рҿы иуԥыло амшшьарақәа – жәлантәыцыԥхьаӡа дара зықәныҟәо амшқәа алхны ирымоуп. Арҭ амшқәа рзы иҵасым, иаамҭам ҳәа иԥхьаӡоуп акы аҟаҵара: аусура, адгьылқәаарыхра, аӡахра, акы аимдара. Амшшьара еилазго ауаҩы ԥырхага инаҭоит ҳәа иԥхьаӡоуп.
"Иҳамоуп ҳара абыржә амшшьара - асабша схы ҵсырффаӡом, агәыр скыр ҟалаӡом. Закәанлаҵәҟьа башьҭазар, аиха кны абна уламлароп, ҳара уи ҳазшьаӡом акәымзар. Убри аҽны зыԥсы ҭоу акы уакьымсуазароуп. Имышшьароуп ҳа ирыԥхьаӡеит, Анцәа иҟынтәи иҟоуп. Уи аӡәы аԥшьаша иқәуп, аӡәы - амҽыша, аӡәы - ашәахьа, Ҳазшаз дара ишрыдиҵаз еиԥш. Уи акгьы иазкӡам, аха ишьҭыхны иҟоуп убас, ҵасым ҳәа", - азгәалҭеит Лара Тәанԥҳа.
Арахь иаҵаукыр ауеит, иара убас, ажәлар рҟны иазгәарҭо аныҳәақәа. Аԥсуаа рзы нарцәытәи адунеи акыр шаҵанакуа гәаумҭар залшом урҭ иазгәарҭо аныҳәарақәа уанрызхьаԥшлак: Мшаԥы, Нанҳәа, Қьырса уҳәа. Ауаҩы ицәыԥсхьоу аиҳабацәа, аҩнаҭа иатәу иҭынхацәа рхәы ҟаиҵоит, рыхәҭаа риҭоит ныҳәацыԥхьаӡа иара иақәнагоу аритуал мҩаԥганы. Уи ҟаиҵоит урҭ ԥырхага ирымҭаразы адагьы, иара убас иҩнаҭа абарақьаҭра иоуразы.
Ицқьоу, иԥшьоу ҭыԥны иԥхьаӡоуп ашьха, иара иааидкыланы аҳарыкара иадҳәалоу аҭыԥқәа. Аҳаракырақәа рҟноуп аԥсуаа рныхақәа ахьыҟоу. Ажәа "иҵасым" акәзар, аԥсуа дызхымсыр ауа ак акәны ишьақәгылоуп. Иаҳҳәап: иҵасым иԥшьоу аҭыԥқәа рҟны абжьы ардура, ацәҳара, иҵасым ашьха иҟоу ицәа хитыр, иҵасым уахынла аԥшқа адәахьы идәылгара уҳәа.
Ажәакала, акгьы аанагаӡом ҳәа узхәаԥшуа уԥсҭазаара шьақәзыргыло акәны иҟоуп. Амифологиатә жәабжьқәа абиԥарала еимырдонаҵы ауп дара абиԥарақәа рхаҭақәа реимадара аԥсы ахьынӡаҭоугьы. Амифи ақьабзи, амифи аҭоурыхи, амифи абызшәеи ашьхақәа ирыбжьакнаҳау ауаҩы дызқәысуа ацҳа па иаҩызоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"300-ҩык инареиҳаны иахьа еиуеиԥшыма амзызқәа ирыхҟьаны Қырҭтәыла иҟоуп. Асааҭ 9 инаркны асааҭ 15:00 рҟынӡа иахьатәи аамҭа иалагӡаны аҳәаа иахысхьеит 70-ҩык инареиҳаны. Урҭ рахьынтә иҟоуп згәамбзиара иахҟьаны ицазгьы, аха ус еиԥш иҟаз хәҩык роуп, аиҳараҩык уахьынтә иаауа Гал иқәынхо, еиуеиԥшым азҵааракәа рыла Қырҭтәыла инанагаз роуп. Уа дыҟан аҵара зҵо, аԥсра иақәшәаз, зҭаацәа збоит ҳәа ицаз уҳәа. Хынтә иаартыз акоридор иабзоураны 1500-ҩык инареиҳаны рыҩнқәа рахь ихынҳәит. Ари аҭагылазаашьа ауааԥсыра гәахәарыла ирыдыркылоит, ҳтәылауаа ринтересқәа рыхьчаразы Аԥсны атәыла анапхгара ари аус анагӡара хымԥадатәны иахәаԥшуеит", – ҳәа азгәеиҭеит Латипов.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: