Sputnik, Сырма Ашәԥҳа
Аԥсуа жәлар аамҭа цәгьақәа рацәаны ирхаануп. Дарбанызаалак ауаҩы, ихатәы лахьынҵа шизшоу еиԥш, аҭоурыхтә ԥсадгьылгьы иамоуп иара ахатәы разҟы, изнысхьоу амҩа, иацтәи иахьатәи амш, уаҵәтәи агәыӷра. Аҭоурыхтә мзызқәа ирхырҟьаны амҳаџьырра иагаз ҳауаажәлар, Аԥсны изқәыҵыз адгьылқәеи, изныҵыз ақыҭақәеи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны, атәым дгьыл аҿы иахьнанагаз анхара рҽазыршәеит.
Еиқәдырхеит рқыҭақәа рыхьӡқәа, ахаҿра. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит иниакәкәа. Аха, иахьагьы уаҟа иҩеиуеит урҭ рылҩаҵәқәа, аԥсы ҭоуп раԥсуара, иргәаладыршәоит рабдуцәа ирхыргаз аҭоурых.
Феҳми Ашәба иоуп Аԥснынтә ахҵәара иақәшәаз. Иан, Ааишьа Шьакаииаԥҳа ҩышықәса лхыҵуан Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаанага, аҭаацәара даналалоз 16 шықәса ракәын илхыҵуаз.
"Ҳара хабдуцәа Аԥснынтә ихҵәаны ианаауаз, изаазеи? Ихҵәаны иаама, иалырцама, мамзаргьы изыцәшәашаз ҳәа акыр ҟалама? Арҭ азҵаарақәа рҭак сара сзы макьанагьы еилкаам. Сықәрагьы маҷым уажәшьҭа, шәышықәса снарзааигәахоит. Сабду иашьа Гәызи ииҳәоны исаҳахьаз уажәы жәабыжьк шәзеиҭасҳәап.
Ажәытә Ҭырқәтәыла аԥадишьаҳқәа ыҟан. Ажәла бзиақәа змақәаз хгыларас иҟарҵон. Убарҭ Аԥсны ицаны, ирҭахыз рылганы Ҭырқәтәылаҟа иааргон, иҟоуп зхала иаақәазгьы. Ихҵәаны иаақәаз аума аџьабаа рбеит, амла иакит, ахьҭа иакит, ачымазара рыхьит. Аӷбаҟны иԥсуаз амшын иаларыжьуан, аԥсыӡқәа ирфон. Амаалықьцәа ранацәа ирымкәыкәаан аӷба амаҵзуцәа амшын иаларыжьуан. Уи зыхгара уадаҩыз, угәы ҭызшьаауаз хҭысын. Анацәа рхәыҷқәа амла аԥсра ианалагалак, ргәы рыжьжьарц азы ахәы ҟарҵоушәа ахаҳә акы инҭаҵаны, амшын аӡы аҵаҭәаны еиқәдыршәон. Убас цәгьаԥсышьа рыманы иӡхыҵит Амшын Еиқәа. Афатә азы мацара зхәыҷы дызҭиизҵәҟьа дыҟоуп…
Ҭырқәтәыла Аҳәынҭқарра ахадара азызуаз Қьемал Аҭаҭиурк ибзианы идыруан аԥсуаа шеибашьцәа ӷәӷәақәаз, инапы рыдикылеит, иааигәа иааигеит. Насгьы зегьы еизганы џьарак гәыԥны имыртәеит. Игәыԥны иртәар, рхы шьҭыхны, еидгыланы, аҳәынҭқар ижәлар ҳәа ишәан, хазы-хазы қыҭа-қыҭала иртәеит. Анхарҭа ҭыԥқәа дара рхала иалырхит. Аԥсуа хьӡқәа рырҭеит. Раԥсуара рыбла ҷыц еиԥш иахӡыӡаауа, еиқәырхауа иааргеит".
Ҭырқәтәыла иҟоу Џьгьарда ақыҭа, Аԥснытәи ақыҭа зынӡа еиԥшуп. Иааизакны ари ақыҭаҟны инхоит 300 ҭӡы инарзынаԥшуа аԥсуаа: Шлараа, Гындиаа, Ашәаа, Иуанаа, Арҩыҭаа, Ахаа, Ернаа, Матуаа, Цыбаа, Палаа, Ҳараниаа, Допуаа, Агәмаа, Аӡынаа, Қәҭалиаа уҳәа имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа. Урҭ зегьы аԥсыуак ишиаҭәо еиԥш рхы ныҟәыргоит, изларылшо ала инхоит-инҵуеит, адгьыл иқәаарыхуеит.
Адаԥазар ақалақь иаҵанакуа Џьгьарда ақыҭан игылоу ҩчамҳаҵлак, иахьа аҭоурых иаҿахәҳәагоуп. Аԥснынтә ахҵәара иақәшәаны аԥсуаа уахь ианнанага, зынӡа иҿарақәан, кьаҿк нахаурԥар, иааннакылартә еиԥш иҟан. Уажәы урҭ 200 шықәса инарзынаԥшуа ирхыҵуеит.
"Ачамҳақәа ҳбацыԥхьаӡа, Аԥснынтә иааз ҳабацәа, ҳабдуцәа ҳгәаланаршәагәышьоит. Убри ҳгәалашәацыԥхьаӡа даара ахәыцырҭақәа ҳҭаргалоит, ирбаз аџьамыӷәа цәгьа ҳахшыҩ аҟны иааиуеит. Аԥсны ԥшӡа аԥсабара ҳагәылакны ҳамазшәа ҳала иабоит. Аҭоурых иашаны иҳаздыруам, уи даара хьаас иҳамагәышьоуп".
Феҳми Ашәба изныкымкәа Аԥсны днеихьеит, аха игәазхара изымбаӡац иԥсадгьыл. Ҩыџьа иԥацәа Аԥсны еибашьуан, ирылшоз ала рыԥсадгьыл аҿаԥхьа руалԥшьа нарыгӡеит. Мышкгьы ыҟам Аԥсны аӡбахә ианаламцәажәо.
"Аԥснытәи аԥсуа шьҭыбжьы гәхьаазгоит, сзықәшәаз сыуаажәлар ҩаԥхьа снарҿаԥшыр сҭахуп, издыруада, ҳазшаз сразҟы иалеиҵазар, сыԥсаанӡа даҽазнык сыԥсадгьыл ала аҭаԥшра?! Аԥснынтә аӡә данызбо, сеиҳабацәа зегьы рыԥсы ҭаланы саԥхьа иаагылазшәа сааҟалоит. Атәым дгьыл иқәынхо аԥсуа илахьынҵа ус ажәала аиҭаҳәара уадҩуп.
Ҳауаажәлар ахааназы цәгьара Анцәа ирзааимгааит. Иахьа, аԥсуаа адунеи ҳаԥсаҟьаны ҳалаԥсоуп. Ҳара ҳахьыҟазаалакгьы, Аԥсны акәша ҳхы еидаҳкылароуп"!
Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik
Ҭагалантәи амш ԥхақәа руак азы ҩыџьа апоетцәа – Дырмит Габалиеи Абзагә Аҟалӷьбеи, аҽнышьыбжьон, амшын аԥшаҳәаҿы каҳуажәра ишаҿыз снарыхҭыгәлеит.
Мышқәак рышьҭахь ажурналист Девид Гобечиа дҳацны, мрагыларахь ҳхы рханы амҩа ҳанылахьан. Ҳарҭ ҳахҩык иҳацын "ҳҵәаӷәамҭақәа", Девид – "ифото-видео-блаҭыхга".
Крааҵуан жәеинраалақәак ҳармыԥхьеижьҭеи – абас иҟан ҳныҟәара аҿыҵга. Зегь раԥхьа уи ахшыҩзцара ихаҿы иааит Дырмит, иара убасҟан, аԥшаҳәаҿы акаҳуа анаҳжәуаз аамҭазы.
Аҽны ҳаҭааит Басариа ихьӡ зху Очамчыратәи ашкол-интернат. Уи аамҭазы "коронавирус" ҳцәагьы ҳацәагьы макьана иаламшәацызт аҟнытә ҳрыдыркылеит ҳаргәыдыҳәҳәаланы. Имаацызт адистанциа-мистанциақәа "рмодагьы".
Апоетцәа рҭеиҭыԥш ашколхәыҷқәа рхаҿы ишааиуа ҳашьашәалон ҳәа сгәы иаанагом, аха а-Пушкинхареи а-Шьынқәбахареи аҽны ҳаргьы хықәкыс иҳамаӡамызт. Сааҭк аҟара иргәарԥханы иӡырҩуан аҵаҩцәагьы. Рнапеинҟьабжь еиҳа-еиҳа иӷәӷәахо ианалага – иазҳархеит. Избанзар зны-зынла уи агәыԥҵәарагьы иадыргоуп.
Ԥыҭк ҳагәқәа (анаҩс ҳлымҳақәагьы) анҳарда, аԥшәмацәа адиреқтор иуадаҟны пату ҳақәырҵар рҭаххеит. Ашкол уанҭо ари ауадахь анагарақәа бзиарак иазҳәам, џьаракы аҩнагалара-аҩныгараҿы уаныцхырааҩу алаҳамҵозар. Аха уажәазы сасра ҳуеит, ҳзыцәшәо егьыҟам.
Дук мырҵыкәа ашкол анапхгареи арҵаҩцәеи иҭабуп ҳәа нараҳәаны, аԥсуа шәақәа ҳәо, мамзаргьы ирӷызуа, ҳазлааз ала ашьшьыҳәа ҳанҿынаҳхеит. Ҳаԥхьаҟа Аҟәанӡа ишьҭоу амҩа хароуп, арҿиара мҩа акәзар – нҵәара ақәӡам.
– Ҳзусҭцәоу жәдыруама? – ҳәа ҿааиҭит Дырмит, Очамчыра ҳаналсуаз аамҭазы.
– Ыы? – ҳҳәеит ҳаргьы, иҵаашьа џьашьаны.
– "Ашацкыра апоетцәа" ҳауп.
Ари машәыршақә иҳәаз ажәақәамызт, анаҩстәи ҳныҟәарахьгьы "Ашацкыра апоетцәа" раҳасабала амҩа ҳақәлеит. Жьҭаарамза 24 рзы ҳара ҳаҭааит Ҷыҷыкәа Хьиба ихьӡ зху Баслахәтәи абжьаратә школ.
Аԥсуаа рҳәашьа, сара истәуп ҳәа акәым изысҳәо, аха ари ашкол аҵас бзиақәеи аҳаҭыри змоу ҵараиурҭоуп. Аԥсуа шәҟәыҩҩцәеи апоетцәеи ирызку, ашкол ашҭа ҭбааҭыцә ҭзырҭәаауа абаҳча мацара абанӡанеиуеи. Дара рнапала еиҭарҳаз аҵлақәа еиламҩашьарц азы досу анҩыларақәа рымоуп. Аԥсуара иазку ауадаҿы еизгоуп ибеиаӡоу аҭоурыхтә материал.
Акыр жәашықәса раԥхьа ари ашкол аҟны ашәҟәыҩҩцәеи ашколхәыҷқәеи рыбжьара асалам шәыҟәқәа реимдара хацыркын. Уи аҵас бзиа еиқәырханы иаагоуп иахьанӡагьы, асалам шәҟәқәа зегьы еиҷаҳарыла иҵәахуп хыхь зызбахә ҳәаз ауадаҿы.
Ашацкыра апоетцәагьы ари абаҳча ссир аҟны ҳахьӡ зҳәо ҵлак ыҟазарц ҳҭаххан, аҳаҵла ааганы еиҭаҳҳаит. Хәыҷык-хәыҷык баҳала аус анаҳуы, ҳаиасит ажәеинраалақәа рыԥхьарахьгьы.
Анаҩстәи ахҭысқәа еиҭаҳәаратә формала иаасырԥшуеит, аԥхьаҩ ажәа дасмыршьразы.
Иҭәы-иԥха имҩаҧысыз ари аиԥылара ашьҭахь ашацкыраа анаҩстәи ҳаиқәшәара шықәсыбжак еиҳаны иахырԥатәхеит. Уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа рацәоуп.
Инҵәеит 2019-тәи ашықәс. 2020-тәи алагамҭа акәзар аибабарақәеи аиқәшәарақәеи рзин ааҳамнахын, "zoom" ала авидео еимадара мацара ҳҽалаҳагӡар акәхеит. Ари аамҭа иалагӡаны ҳаилазаара иацлеит: Алмас Шьалашьаа, Шьазина Бганԥҳа, Ҳаџьараҭ Џьыкьырба, Адгәыр Амԥар.
Ачымазара иадҳәалаз агәыҭҟьарақәа маҷк ианеихсыӷь, ԥхынгәымза 23 аҽны, Дырмит Гәлиа илитературатә-мемориалтә музеи аҟны ицәыргахеит алитературатә еилазаара "Ашацкыра апоетцәа". Уи алахәылацәа досу ҳҩымҭақәа акы-ҩба ҳрыԥхьеит, иара убас инеимда-ааимдо ҳаԥхьеит "Ашацкыра апоетцәа Рҭоуба".
Аҭӡаҿы икыдын асахьаҭыхҩы Баҭал Џьапуа ҳаилазаара иазирхиаз адыргаҷагьы.
Апоет, ажурнал "Алашара" аредактор хада Анатоли Лагәлаа, аилазаара ҿыц иазкны игәаанагара ҳәо, иазгәеиҭеит:
"Аамҭа аҿахәы шаҟа иҳазҳәо, шаҟа аҵакы ҳзеилкаауа – уброуп ҳпоезиагьы аԥсы ахьҭало. Иагьа ирԥшӡаны иуҩыргьы, агәы аҵамзар, агәаӷь амамзар, аԥсуара ыҟамзар – уи алҩа иаҩызоуп. Избанзар, иахьа узыԥхьо алитература убри аҟара ирацәоуп, уи иалкааны ахатә бжьы ацәыргара мариаӡам. Аха абаҩхатәра змоу уи амаҵ иуроуп. Даара узызхьаауа, угәы иаҭаху зегьы аанужьыр ауп, иулоу наугӡарц азы, имца хааны уаблырц азы. Изгәаԥхо ҟалоит, изгәамԥхогьы ҟалоит, аха сара исҭахыз сҳәеит, са сыдагьы аӡәгьы изҳәомызт ҳәа агәаанагара ануоулак – убасҟан ауп ажәеинраала аныуҩыз".
Адгәыр Амԥар аҭоубаҭара адырхаҽны ҳаилазаара даналҵ, Гәлиа иҩны-амузеи аҟны Даур Наҷҟьебиа иҳаиҳәаз ажәақәа атыхҳәа иааҳгәалашәеит. Ашәҟәыҩҩы ҳгәыԥ алахәылацәа зегьы шнымхо, мышкы зны аӡәы ишынижьуа ҳгәы ҳҽаниҵахьан, аха уи амш ас лассы иаауеит ҳәа ҳгәы иаанагомызт.
Ааигәазы акы-ҩба усмҩаԥгатә азԥхьагәаҭаны иҳамоуп. Аԥсуа политикцәа ражәақәа рыла иуҳәозар "иҟаҵатәу рацәоуп", аха урҭ зегьы раԥхьа игылоуп арҿиара.
Алитературатә еилазаара "Ашацкыра апоетцәа" адаҟьақәа феисбуки инстаграми рҟны иаԥҵоуп. Уаҟа агәыԥ алахәылацәа рырҿиамҭа ҿыцқәеи аилазаара аԥсҭазаашьа атәы зҳәо ажәабжьқәеи лассы-лассы ишәыдаагалалоит.
Нанҳәа 1 азы Аԥсни Урыстәылеи рҳәынҭқарратә ҳәаа аадыртит. Уи аԥхьа аҩ-тәылак руааԥсыра аҳәаа рахысразы аԥкрақәа алагалан акоронавирус ҿкы иахҟьаны.
"Аҳәаа аартра абарҭ аҵыхәтәантәи ахымш иаҳныԥшуа иалагеит, уаанӡа аӡәгьы дҳамамазыт. Амза 11 инаркны 55 ҩык ҳҭаахьеит (атуристцәа-аред.), еиҿкааны агәыԥқәа ракәӡам, ахатәы машьына хәыҷқәа рыла иаауа роуп. Уи уажәы Аԥсныҟа иҭалаз атуристцәа ҳара ҳахь иаразнак иаауам, Аԥсны егьырҭ аҭыԥқәа анддырбалак ашьҭахьшәа ауп ҳара ҳахь ианаарго. Ҳаиӷьхап ҳәа ҳақәгәыӷуеит", - иҳәеит Адлеиба.
Шәазыӡырҩла арадио Sputnik Аԥсны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: