Иахьа иҵарны иқәгылоуп иаанхаз кавказтәи абызшәақәа рықәӡаара азҵаара, хаттәи, хуриттәи, урарттәи, етрусстәи, аубыхтәи, егьырҭ «иҧсхьоу» абызшәақәа ишрыхьыз еиҧш. Убри аҩыза алмыршаразы иарбанзаалак амҩақәа ҧшаалатәуп. Аӡхыҵра Ду аамҭақәа раахыс, иуҧхьаӡар ауеит убри аҟынӡагьы – шумераа анцәырҵ нахыс, рыҧсы ҭоуп аибашьра злаз ашәуа жәлар ду, урҭ рықәӡаара алыршатәым.
Зқьышықәсақәа раҧхьа Азиа Маҷ иҟаз Месопотамиа ҳәа хьӡыс измаз аҭыҧ аҟны ицәырҵит шумераа. Шумертәи аҳ Алулим Ериду ақалақь инапаҵаҟа иҟан. Алулим иаҳра иадырҳәалоит шумертәи ацивилизациа алагара, дара шумераа ргәаанагарала, ацивилизациа есымшагьы ишрымазгьы. Шумертәи аҳцәа рсиахь иалаҵоу Алулим иаҳра (ари, адунеи аҟны зегь раасҭа ижәытәӡатәу ҭоурыхтә нҵамҭоуп), «жәҩанынтә илбааган» адгьыл аҿы ианцәырҵ акы авубо иҟамызт. Шумертәи аҳратә сиа шаҟа шықәса ахыҵуа злашьақәыргылам ала, иара Алулим иаҳра аамҭа ашьақәыргыларагьы залшом, егьырҭ ахыҵхырҭақәа рҿы акәзар, иара иӡбахә ыҟаӡам. Еилкаауп, шумертәи аҳратә сиа шаныз анышәаҧшь иалхыз аҭыӡҩыраҿы 2100 шықәса, ҳера ҟалаанӡа, аха ииашаҵәҟьаны иара ианыҧшуеит еиҳа ижәытәӡатәу атрадициақәа.
Иҟоуп акыр аверсиақәа раҧхьаӡа ицәырҵыз ауаа – шумераа рхылҵшьҭразы, урҭ рҟынтәи ицәырҵит еиуеиҧшым аплемиақәа рымахәҭақәа, иаҳҳәап, абазақәа, аҧсуаа, дара ирзааигәоу ажәлар – адыгақәа, урҭ анышәаҧшьҩырақәа рыҧхьарала иаадырҧшит ишрыҵаркуаз ажәытәӡатәи ажәлар – хаттаа, иқәӡааз аубых ажәлар, абаза жәлар реиҧш, урҭгьы ҧхьаӡан Кавказ зегь реиҳа еибашьцәаз ҳәа.
Ҳахәаҧшып ажәа Ашшур аетимологоиа – ус ихьӡын ассириитәи анцәа, убас иахьӡын Ассириитәи аҳәынҭқарра аҳҭны қалақь. Ари ажәа ашумерцәа ирыдҳәалоуп: «А» иунарбоит изҵазкуа; «шшу» – ашра, абылра; «р» – ажәахырҿиааратә суффикс. Ус анакәха, ажәа Ашшур еиҭаҳгар алшоит «ишу», «еилашуа», «иӷәӷәоу», ажәа «шумер» асиноним еиҧш. Ҳахәаҧшып иара убри ажәа Ашшур аетимологиа даҽакала, ҩ-хәҭакны ишаны: Аш, Ур. Ҳаҧхьап Обри Фессенден ииҩуа: «Иҟоуп аршаҳаҭга, иара абызшәаҟынтәи иаауа, ауаҩы дшымцәажәоз Кавказ даанӡа, ацәажәашьагьы шиҵаз хаҭала Кавказ. Ихадоу, иара анырра ӷәӷәа изҭаз Кавказтәи ашьхаҿы иҟаз амцоуп, уи ажәа «Ур» акәын. «Аш» (аццышә) иаанагон «от», абасала, Ашур иаанагон амца иахылҿиаауаз акы.
Ашур мҿын, мрагыларахь аокеангьы Ашур ахьӡын, избанзар амра, иара изы имцаз, уантәи ицәырҵуан. Аҧс иаанагон аҭыҧ, амра ахьнтәцәырҵуаз, убас – мрагылара,аҳәаақәыҧшылара, ашьха анҵәамҭа, ашьха ақәыцә. Ажәытәӡатәи ажәақәа рышьагәыҭқәа абри аҩыза аформа рымоуп, убри аҟынтә урҭ даҽаџьара цәырҵшьа рымамызт Кавказ ада. Ур, Ал ашьҭыбжьқәа ракәын иаадырҧшуаз: анаҩс О. Фессенден иҟны ҳара иаҳҧылоит: «Раҧхьатәи анцәа Ур иакәын, ма Ал, алашара анцәа».
Ҳахәаҧшып ажәа Мардук аетимологиа (анцәа ихьӡ, иара иаҧхьа иаҧырҵахьаз анцәахәқәа зегьы ираҧызгоз). Мар (Мара) – абаза бызшәаҟынтәи еиҭоугозар иаанагоит «амра». Ду – абаза бызшәаҟынтәи – аду. Ажәа зегьы абаза бызшәаҟынтәи аурысшәахь еиҭоугозар иаанагоит «амра ду», «иӷәӷәаны иҧхо амра».
Ҳахшыҩ азаҳашьҭып ақалақь-ҳәынҭқарра Киш. Киш иргылеит Анцәа Киш. Анцәа ихьӡ Киш уаҳауеит абазеи аҧсуеи жәлақәа рҟны Кишеваа, Кишаеваа, Кишмаховаа, Кишоковаа, Кьышьмариаа. Иуҳәар алшоит, арҭ ажәлақәа рхылҵшьҭрақәа, џьара акы ала анцәа Киш идҳәалоуп ҳәа.
Ақалақь Ниппур аҧиҵеит Анцәа Ниппур мамзаргьы Ниппаа рхылҵшьҭрақәа, Ҟарачы-Черқьестәи ареспублика, аул Старо-Кувински Аҧсныи инхо.
Ақалақь Умма аҧиҵеит Анцәа Умма, Уммаа рыжәла зырҿиаз анцәабжа Умма иоуп. Ақалақь-ҳәынҭқарра Умма иахылаҧшуаз Уша ижәлан, уи иахьагьы еиқәханы иҟоуп Ҟарачы-Черқьестәи ареспублика, абазатә (ашәуатә) аул Инжич-Чукун.
Шумертәи ақалақь Ларса аҧиҵеит Анцәа Ларса мамзаргьы Ларсаа рышьҭра, Ҟарачы-Черқьестәи ареспублика аул Старо-Кувинск инхо. Аха араҟа иацҵатәуп ақалақь Ларса Кавказ ишыҟоу. Уи игәалаиршәоит Александр Сергеи-иҧа Пушкин, Кавказтәи иныҟәараан Ларс даангылахьан. «Ларсынтәи быжьверск рнаҩс иҟоуп Дариалтәи агәаҭаратә ҭыҧ. Аиҩхаагьы убри ахьӡ ахыуп. Наҟ-ааҟ ахрақәа еиҿагылоуп аҭӡамцқәа реиҧш. Араҟа убас иҭшәарроуп, ҳәа иҩуеит ныҟәаҩык, иахьубо адагьы иуныруеит ари аҭшәара. Ажәҩан аҟәырҷаха ацаха иаҵәа еиҧш ухаҿы ицәыҵлашоит. Аӡыхьқәа ашьха ҳаракыра аҟынтәи илбааҟьо, исгәаладыршәон Рембрандт исахьа Ганимед иӷьычра» (А. С. Пушкин. Арзрумҟа аныҟәара). Анаҩс иара абри аҩымҭаҟны Пушкин иҩуеит, Қырҭтәыла даналалоз Ананур дшаангылаз, (абаза бызшәаҟынтә еиҭаҵуеит «ан лшәахәақәа» ҳәа, «ан лылашара»: Ан – ан лоуп, нур – ашәахәа, алашара). «Сара Ананурнӡа снаӡеит,ааҧсарак снымҧшыкәа. Сыҽқәа мааит. Душет ақалақь аҟынӡа жәа-верск раҟара аанхеит ҳәа сарҳәеит, сара дырҩагьых шьапыла сдәықәлеит. Аха исыздырамызт амҩа ашьхахь ишхалоз. Урҭ жәа-верск, ҩажәа ираҩсуан».
Шумертәи ақалақь Акка еиқәхеит Аҧсны: иара аҳҭны қалақь ажәытәтәи ахьӡ Аҟәа ҳәа иашьҭоуп. Асеиҧш аҿырҧштәқәа ааугалар алшоит хыҧхьаӡара рацәала.
Иазгәаҭатәуп, қалақьқәаки анцәақәа рыхьӡқәаки еиҭоугар ауеит аҟабарда-черқьес бызшәақәа рҟынтәи, уи иаанарҧшуеит аҟабарда (адыга) жәлар, абаза (ашәуа) аҧсуеи шеизааигәоу. Убри аан иазгәаҭатәуп, даара ирацәаны абаза жәлақәа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа ҟабарда-черқьес жәланы ишыҟалаз, ҳара иахьа аҟабарда-черқьестә ҳәа ҳзышьҭоу, шумераа рыдҳәалара ҟалаӡом, избанзар аҟабардақәа, абаза-ашәуаа ирыдкыланы ицәырҵит акыр ихьшәаны. Даҽакыуп адыгақәа, урҭ абазақәа рывараҿы инхон жәытә-натә аахыс. Дара аҟабардақәа рхаҭа, анкьа зны абазақәеи аҧсуааи дареи жәларык ракәын ҳәа ирыҧхьаӡоит. Уи шьақәдырӷәӷәоит анышәаҧшьҩырақәа, ҳера ҟалаанӡа аҩбатәи – ахҧатәи ашәышықәсқәа рзы иҩыз, урҭ урыҧхьар ауеит абаза, аҧсуа, аҟабарда-черқьес бызшәақәа рыла.