Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аҭаацәара зегьы ишырхыҵхырҭоу дырны, аҭаацәараԥҵара, аҭаацәара алахәылацәа реизыҟазаашьа, реихӡыӡаашьа, ргәеизыбылра, рҳәатәеиқәшәара аԥсуаа лымкаала хшыҩзышьҭра арҭон. Аҭаацәараҿы апатуеиқәҵара, аҭынчра ыҟазарц азы акырӡа аҵанакуеит иҟәыӷоу абырг иажәа.
Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы, уимоу, иааидкылан аԥсуараҿы ахаҵа-аԥҳәыс ҳәа неилых ҟамҵакәа аиҳабы пату иқәуп. Аиҳабацәа рыԥсҭазаараҟны ирбаз-ираҳаз, идырҳаз рыԥсҭазааратә ԥышәа еснагь аиҵабацәа рзы имҩақәҵаган. "Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом" ҳәа рыԥхьаӡон аԥсуаа. Зегьы дырны уаҩы дзиӡом, уи икәша-мыкәша иибо, дзынҟьаз-дзынԥаз иабзоураны иҟаиҵароуп ихатәы лкаақәа, ирҳароуп ихатә ԥышәа. Зыҽны ииз мышкы зны изалшом ажәра ишәхымс иааламгылар. Ус ишоуп аԥсҭазаара.
Абырг, аиҳабы пату рықәҵара иазку еиқәаҳаԥхьаӡаз ахшыҩзышьҭрақәа ҳәаақәаҳҵар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟақәа рыла: "Аиҳабы дызмам Анцәа димам", "Аиҳаб бзиа дыԥраҳәа разуп", "Аиҳабы бзиа дԥызоуп", "Аиҳабы дышәшьыроуп", "Аиҳабы дахьыҟам аиҵбы бзабаа ибом", "Аиҳабы пату иқәуҵар, Анцәагьы пату уқәиҵоит".
Жәлар рҟәыӷара зныԥшуа афольклортә жанрқәа иреиуоу ажәлар разгәаҭарақәа рҿгьы ицәырымҵырц залшомызт абырг, аҭаацәара урҭ рыхӡыӡаара атәы зҳәо ахшыҩзышьҭрақәа.
Жәлар разгәаҭарақәа рҿы иаагоу аиҳабацәеи, аҭаацәареи, уи алахәылацәеи ирыдҳәалоу агәрагарақәа, жәаҳәарада, еиуеиԥшым, иаагозар, абаҳчаҿы абиаҵла еиҭазҳаша зықәра акыр зфахьоу абырг иоуп, ақәыԥш еиҭеиҳар ҵасым, избан акәзар, ашьаҭа ашәпара еиҭазҳаз ихәда иаҟарахар, дашәиуеит рҳәоит. Иара убас, аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо азгәаҭарақәа иреиуоуп:
Абас иҟоуп аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо ажәлар ирылаҵәаны иҟоу азгәаҭарақәак. Ажәлар разгәаҭарақәа реиԥш иҟоу атема аинтерес ду ахьаҵоу азы ԥхьаҟагьы еиуеиԥшым атемақәа ирықәшәо, илыԥшааху жәлар разгәаҭарақәа шәыдаагалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ҭагалан уажәааны анхацәа рымхқәа анҭаргалалак, ршәыр-рқәыр, руҭраҭых ҿыхны ианалгалак, имҩаԥыргоит азеиԥш ныҳәа ду ҽаҩраҭагалара иазкны. Уи инаҷыдангьы, ҭаацәацыԥхьаӡа имҩапыргон ҽаҩраҭагалара иазку аныҳәа иара Анцәахәы – Џаџа илызкны. Афатә дырхион лымкаала аԥшәмацәа иаадрыхыз руҭраҭыхи ашәырхкқәеи рыла.
Аетнографцәа Соломон Ажәанба, Григори Чурсин, Николаи Џьанашьиа уҳәа рҟынтәи иаҳзеиқәхаз адыррақәа рыла Џаџа [дыԥҳәысуп] илыҳәон аҽаҩра барақьаҭылтәырц. Идырхиаз афатә зегьы аишәа ианаақәырҵалак, аҭаацәа реиҳабы Џаџа лыхьӡала аныҳәара дналагон. Ашықәсан рҽаҩра беиахазар, уи илыџьшьаны, иҭабуп ҳәа лаиҳәон аҽаҩра беиазы. Имаҷхазар, иааиуа ашықәс азы рҽаҩра беиалтәырц, иаҳа еиҳахарц длыҳәон.
Григори Чурсин ишиҩуа ала, иара ихаангьы (XX ашәышықәсазы) Џаџа лкульт ауаа ирхашҭхьан, уи лымч ду аихырхәара иаҟәыҵәхьан. Аиҳарак уи илызку аинформациа еиқәханы иахьаанхаз аԥсуа жәлар рқьабзтә ашәақәа рҟноуп. Урҭ ашәақәа ртекстқәа ирныԥшуеит Џаџа дырзыцәгьамхарц азы лхәы-лыԥхь ҟаҵаны дышдыргәыбзыӷуаз. Џаџы лхәы иҟарҵо злырхуа ҳәа рыӡбахә ҳәоуп: аҟәыд, аҟаб. Ҿырԥштәыс иааҳгап ацыԥҵәаха, 1984 шықәсазы афольклорист Валентин Кәаӷәаниа ианиҵаз ашәа аҟынтәи:
"Џаџы, сбыкәхшоуп, Џаџы!
Абри аҟабақ бхәы сҵәахын,
Абра иҟасҵит, Џаџы.
Џаџы, аҟәыдеиларшәшәы бзиа иббоит ҳа,
Шьыжьымҭан сгылан ибзыҟасҵит, Џаџы…
Џаџы, ҳамхы рџаџа, Џаџы!
Ҳуҭра рџаџа, Џаџы!.."
Аҵарауаа ишырыҩуа ала, Џаџа илызкны ҩынтә имҩаԥыргон аныҳәара – ааԥынразы (алаҵара ианалагози), ҭагалан (иҭагалан ианалгалаки). Иҟарҵоз афатәқәа амхырҭахьы, ма ауҭраҿы инаганы акәын ишныҳәоз, абарҭ ажәақәа ҳәо: "Џаџа ду! Ҳара иҳахәҭаз зегь наҳагӡеит, ҳара иааҳгеит ибыхәҭоу зегьы, убри аҟынтә ҳбыҳәоит баҳхылаԥшырц, иҳаҭ аҽаҩра бзиа амхаҿгьы, ауҭраҿгьы!"
Аныҳәараҿ иадыргалоз аҟны ихымԥадатәны иҟаз иреиуан аҟаб.
Баграт Шьынқәба иавтобиографиатә роман "Ахаҳә еиҩса" аҟны аперсонаж хада Лаган игәалашәарақәа рыла иаарԥшуп Џаџа илызкны иҭаацәа иҟарҵоз аныҳәара атәы:
"Ахаџьгәыгәын асахьа змаз акәакәар кәымпыл агәыблаа ианҵаны, аҭаҳмада [Лаган иабду Бежьан.– Е.Ҭ.] арахә днарылҵны, ауҭра агәашәахь днаскьоит. <…> Аҭаҳмада ауҭрахь инапы нарханы, деиҭаналагоит: Уа, Џаџа, шьарда зымчу! Былԥха, бгәыԥха ҳагыбмыжьын! Жәлацк ахькаҳаршәыз – адгьыл иқәӷьацо, алапҟьа иҿало – раки-ӡаки, хә-мацәки!.."
Даҽа ҭыҧк аҿы игәалаиршәоит абас: "Ԥшьашак аҽны, сан илжәыз акәакәарқәа алҩаҵә рыхҟьо, гәаблаак инанҵаны, ауҭра дааҭагылон. Лыӡӷабцәа наҟ-ааҟ иаалыдыргыланы, лкасы шкәакәа аалхыхны, Џаџа лыҵаныҳәара далагон" ҳәа.
Ишаҳбо ала, Џаџа илызкны ахацәагьы аҳәсагьы хаз-хазы иныҳәон, ахацәа – амхаҿы, аҳәса – ауҭраҿы. Ари аҩыза азгәаҭара ҟарҵоит зыӡбахә ҳамаз аҵарауаагьы.
Иахьатәи ҳаамҭазгьы, аҭагаларақәа ианаарылгалак, инеидтәалоит аҭаацәа аџьықәреи ҿа иалху абысҭа уны, рнапала иаадрыхыз ршәыр-рқәыр ала реишәа рхианы, арбаӷь, ма акәыт ҿа ршьуеит. "Иааҳрыхыз ихааны иаҳфо" ҳәа иақәныҳәоит уи анцәахәы ихьӡ рзымдыруазаргьы, уаанӡа еиԥш уажәы дыдмыргәыбзыӷуазаргьы.
"Џаџа дгәааргьы дыцәгьоуп. Лгәы ҟарҵалар, дыдмыргәаар акәын. Џаџа дузылԥхааит! — рҳәоит. Аԥша бааԥс асуеит, акырцх цәгьа ауеит… Аныҳәагатәқәа ҟаҳҵаӡом, ҳарҟәаҵт азы Џаџа ҳалцәымӷхазар акәхап" ҳәа рҳәоит афольклористцәа ранҵамҭақәа рҟны иаагоу аинформантцәа џьоукгьы (Сергеи Зыхәба ишәҟәы "Аԥсуа мифологиа" аҟынтә).
Издыруада, урҭ ахьиашоу ыҟазаргьы?! Ныҳәара мыцхәы ҟамлаӡац… Аԥсуаа иаԥырҵаз арҭ аныҳәарақәа урҭ рдунеихәаԥшра, рыбзазара аарԥшра адагьы, рыԥсҭазаара аиӷьтәра, арманшәалара иазкын. Иахьа аӡәы игәы иаанагар ауеит, уныҳәеит ҳәа иабаухәо, аусуроуп иаҭаху ҳәа. Ҳәарада, аџьабаа мбакәа алҵшәагьы зыҟалом, аха убри уџьабаагьы алҵшәа шыбзиахо ала агәрагарагьы ацзароуп!..
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Идыру акоуп, аԥсуа бызшәа ижәытәӡоу, Кавказ иашьагәыҭу абызшәа шакәу. Аԥсуа жәлар егьа гәаҟра, егьа хҭыс бааԥсы рхыргахьазаргьы, рбызшәа иахӡыӡаауа иахьанӡа иаҳзааргеит. Абиԥарақәа еимаздоз, ақәра дуӡӡа змоу ҳбызшәа ҵакылагьы ҳәашьалагьы ианыԥшуан аԥсуа жәлар рдоуҳатә дунеи – рҟәышра, рхәыцра, рхаҵара, рнапы злакыз. Ажәа ианахәҭази ишахәҭази аҳәашьа иақәшәон, "ажәа хысган". Абзиа анҳәатәыз – абзиа рҿықәын. Ауаҩы имоу агха, мамзаргьы ихымҩаԥгашьа шҽеим ирдыртәызҭгьы, уигьы аҟаҵашьа, аҳәашьа иақәшәон.
Ухаҿы иузаамго иҭбаауп ажәақәа рдунеи. Ирацәоуп ауаҩы иаҭәам ихымҩаԥгашьа аҿаԥызҽуа, хкы рацәала иҟоу аграқәа аазырԥшуа, иҳәаақәызҵо ажәақәа. Урҭ иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы рхархәара иаҳа-иаҳа имаҷхоит акәымзар. Ҳарзааҭгылап ус еиԥш иҟоу ажәақәак:
Аԥскы
Зхы аҳәатәы ада даҽаӡәы иажәа змаҳауа, иаацәажәо ирыццәажәо, аиҳабы-аиҵбы ззеиԥшу, ацәажәаха уаҩытәыҩса изымҭо, иулапаны узкуа изы "аԥскы", "аԥскы сикит" рҳәоит. Абас еиԥш иҟоу ауаҩы даҽакалагьы "агәыга" ҳәа ишьҭоуп.
Аҿамҟәыџь
Ԥшра-сахьала иаҩцам, уск иадамхаргьы аҵыхәанынӡа анагӡара иацәаашьо, акрыфараҿы ҩыџьа рхәы ззымхо, дцәажәозар, иажәа бадақьқәа узырхымԥо иҟоу ауаҩы изы иажәаны инхеит "аҿамҟәыџь уааҳәра дыргом ҳәа.
Анаҩагьа
Зыламыс кьаҿу, ԥхашьара злам, аҵашьыцра, аԥсымҭәра злоу, бааԥсрамзар бзиарак зымхәыцуа "анаҩагьа" ҳәа изырҳәоит.
Амӡышәа
Ирқьынцыцны иааӡоу, аргәыбзыӷра мыцхәы иашьцылоу, аҳәатәхамҵа. Уи иагьа бааԥс ҟаиҵаргьы, ҽԥныҳәада изаҩсуа, аиҳаби аиҵби зегьы ззеиԥшу данырбалак, "амӡышәак иоуп" ҳәа ишьҭарҳәоит. Уи азоуп ҳажәлар рҟны жәаԥҟаны изаанхаз: "Ааӡара хырҟьа – ахшара мӡышәа".
Аҟраандыс
Имыццакуа, аашьара зызқәашьу, арахь уихәаԥшыр, урҭқәа дрылаҟам ззуҳәаша ауаҩы замана. Акы далагар, сааҭк ала иҟаиҵаша (иарбан ус хкызаалакгьы), шьыбжьаанӡа иадхало, иҟаиҵогьы бжамҽамны, еиҭаҟаҵатәыс иаанзыжьуа ихьӡыртәит "аҟраандыс". "Аҟраандыс иҿырҳәасшьалагьы дудыруеит" рҳәоит аԥсуаа ажәаԥҟаны.
Аҟалҭыр
Анапынҵа зырҭаз, аха инамыгӡакәа, мҩабжара иаанзыжьуа. Ауаҩы дзеигәырӷьаша уск анагӡара иамарам, еиԥхьыттоу изырҳәоит, уаҩы ҟалҭырк иоуп ҳәа.
Аикәик
Ауаҩы хԥара иҟазшьақәа ируакуп. Усутәык, цҳаражәҳәарак, мамзаргьы напынҵак рынагӡаразы, аҽыҵгақәа ԥшааны, мап ацәызкуа, аиҳабы иҳәатәы назмыгӡо. Абас зҽыҟазҵаз ауаҩы уаанӡа дшыҟаз здыруаз, "Ԥыхьа заҟа дыбзиааз, уажә даазқәылаз дышԥеикәики!" ҳәа ишьҭарҳәоит. Ажәа "аикәик" иасинонимуп ажәа "амыҷҟәик".
Асаҳәҭагар
Зхы иацкламԥшуа, дыцәан дааԥшыр, ихахәы еилажәжәа, иҿы мыӡәӡәа, инапы мыӡәӡәа, деиларҟәыҷы акрыфара итәо абас "асаҳәҭагар" изырҳәоит.
Армарыда
Иаургьы иамургьы ҳәа зегьы ззеиԥшны, иаармарианы аҟазаара зҭаху "армарыда" ҳәа ишьҭоуп.
Аӡымга
Цәгьа баны – бзиа ҟазымҵо, згаӡара даҽа грак аԥызшьуа, аҳәатәхамҵа, иабжьо цәымӷс дҟазҵо – дызҭахуи дызҭахыми ззеилмырго иоуп. Ажәа "аӡымга" - аӡы иазымыӡәӡәо, аӡы иазымрыцқьо аанагоит.
Агәырӷәындыш
Ауаҩы ҳарам, заарыхра, змал иахыбааны зызхара зымфо, даҽаӡәгьы иҿазымҵо ауаҩы гәаҵәажәпа. Асас диҭааргьы, ихәы еигӡаны ицәырзымго, "ауаҩрада зегьы злоу" абри ажәа идыркылоит.
Аџахә
Ацәгьеи абзиеи ззеиԥшу, иблақәа ырцәгьаны, иқьышә ччаԥшьк ықәымкәа иҟоу изы ирҳәауеит "Лахь мырџахә – лахьышәашә".
Аӷынҵкы
"Ацәыбзамыҟә – еснагьгьы дӷынҵкуеит" - рҳәоит, ауаҩра зыцәтәыму, акы ацәгара, аԥсықымқымра ҟазшьас измоу, зегьы иара идыруашәа зхы зыԥхьаӡо агәыԥҵәага "аӷынҵкы" ҳәа ишьҭоуп.
Аӷәамана
Цәгьарамзар бзиарак згәы иҭакым, иара иаҵкыс зҩыза деиӷьхар зҭахым. Ажәаҿы ишырҳәо еиԥш, "аҵа улихуазшәа, аӡ улазҵо". Зыԥсы акы иамырҭәуа, иагьа мазара имазаргьы деигӡаны, ицәыҵагәаны изку "аӷәамана" ма "ачычиа-ӷәамана" изырҳәоит.
Аканҵла
Ауаҩы канҵла ҳәа изырҳәоит зхашәа хы зымбо, иажәа узахымԥо, зегьы иара идыруашәа, иарбан усзаалакгьы иҽрылажьны ицәажәо, арахь хшыҩҵакыкгьы иажәақәа рҟнытә иузалымхуа иҟоу ауаҩы изырҳәоит, "иажәақәа нымҵәо, дканҵло дықәхеит".
"Еиҳарак аусура ахьыҟоу араион ахадара ирыдыркыло аԥҟаԥҵәақәа реилыргараҿы ауп. Уи ҳауаажәлар ирызнагатәуп, рхы иахьадырхәаша, ишадырхәаша раҳәатәуп. Насгьы ҳара иаҳзаауа Аԥсны ахада идҵақәа роума, аԥыза-министр идҵақәа роума, дара зегьы еилырганы ажәлар ирызнагатәуп, урҭ адҵақәа инарықәыршәаны аусура мҩаԥысларц азы. Уи адагьы мчыбжьык ахь ҩынтә ауааԥсыра рызҵаарақәа рыла исыдыскылоит. Иара уи аамҭа абжьарагьы ианааиуа иҟоуп. Ауааԥсыра еиҳарак изыргәамҵуа атәылауашәҟәы аиура азҵаароуп, иҟоуп иара убас ашәахтәқәа ршәараҿы азҵаарақәа анрызцәырҵуагьы, анаҩс ауалафахәы ацҵара иаҵанакуа уҳәа, иаҳзааиуа рацәаҩуп, иахьынӡаҳалшо ҳрыхәоит", - ҳәа еиҭеиҳәеит Қәычбериа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Миқаа Галтәи ателехәаԥшра аусуразы: ҿыц аԥсы ахаҵаны ауаа ирбарцаз ҳаҿуп