Cусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зегь ԥшрала ҳшеиԥшым еиԥш лахьынҵалагьы ҳаиԥшым рҳәоит аԥсуаа. Уи агәаанагара дырҵабыргуеит ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа змоу "Улахьынҵа бзиахааит", "Улахь абзиа анылааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Илахь егьанымызт" уҳәа реиԥш иҟоу алахьынҵазы иҟазшьарбагоу ажәақәа.
Ҳмилаҭ традициатә дунеихәаԥшышьаҿы дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп ҳәа ажәлар агәаанагара рымоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбон, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, иаџьал дзахыԥом.
Аетнограф И. А. Аџьынџьал иусумҭа "Из Этнографии Абхазии" аҿы ишазгәаиҭо ала, Ашацәа-чаԥацәа рыхьӡала ааԥын, шәахьак аҽны аныҳәара мҩаԥыргон ахәышҭаараҿы, ӡатәыс ирзыҟарҵон аилаџьи акәтаӷьқәеи, ацәа цәашьы адыркуан.
Ашацәа ирызку амифтә жәабжьқәа жәпакы ыҟоуп, урҭ шхыркәшоугьы трагедиалоуп. Ауаҩы илахь иану анеиликаалак сзацәцозар ҳәа иҽазишәоит, аха илҵшәадахоит. Иаагап афольклор аҟнытә аҿырԥштәы:
"Ашацәа ааин ахәыблы иаақәтәеит. Зегьы рразҟқәа ршон. Ӡӷабк, уи збаз ауаса дрылатәан лҽылҵәахт. Дара "уара амни аӡӷаб ауаса ирылатәоугьы лразҟы ҳшап", – рҳәеит. "Аразҟы анлоулак, ԥа заҵәык дылхылҵааит. Аԥа заҵә ддуханы аԥҳәыс данааиго ауха лара ақәыџьма дафааит", рҳәеит.
Ари лаҳагәышьеит.
Ус лара хаҵа дцеит. Лԥа ддухан ԥҳәыс дизааргаратәы даныҟала ԥҳәыс дизааҳгап ҳәа дыркит аҭынхацәа, агәылацәа. Лара илуам, иҟало лымдыруеи. Нас лхаҵа длазҵааит: "Банаџьалбеит, ҳаҷкәын ԥҳәыс дааигар зыбымуазеи? Ибыхьыз саҳә! – аниҳәа, – Сыҷкәын ԥҳәыс данааиго сара ақәыџьма сафаран сыҟоуп", – лҳәеит. "Ҳаи, абааԥсы, сара ақәыџьма баҿасҵом, бахьамфаша бызгоит", – иҳәеит.
Аҩны акәцәан ауада саркьалых лзыҟаиҵеит. Уа днаган дыҩнеикит. Ԥҳәыс дизырҳәеит аҷкәынгьы.
Абар уаха ԥҳәыс дизааргоит. Агәылацәа еизан ачарӡқәа ҟарҵоит. Руаӡәк ачарӡ ақәыџьма асахьа аҭаны иҟаҵаны илықәлыргылт. Аҭацагьы дрыманы агәгәаҳәа агәара иааҭала, ачарӡ иалхыз ақәыџьма нашанарыла аԥсы ааҭалан ан длахәлабга дцеит.
Зегь акоуп ашацәа ирҳәаз изахымԥакәа инаӡеит". [Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭа. VIII атом]
Иазгәаумҭар залшом, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа – анцәахәқәа Лахесис, Клото, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа узаҭомызт.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥхыӡқәа даара азҿлымҳара зцу фольклортә жанруп, дара аԥсуаа ҳҟны макьанагьы иҭҵаамкәа иаанхоит. Раԥхьатәи анҵамҭақәа аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи ртәы ҟаиҵеит Дырмит Гәлиа. Урҭ уԥылоит иара иҩымҭақәа реизгақәа рҿы. Аԥхыӡқәа рҟны иаарԥшуп аԥси нарцәытәи адунеи ирыдҳәалоу ажәлар разхаҵарақәа.
Аԥхыӡ аамҭалатәи аԥсра аанарԥшуа иҟоуп. Уи ус шакәу арҵабыргуеит абызшәа иалоу ажәақәа, ажәаԥҟақәа. Иаҳҳәап: "Ицәоу – аԥсы диҩызоуп", мамзаргьы: "Аԥсы дызгәыблымыз дыцәазшәа дибон" уҳәа реиԥш иҟақәоу.
Аԥсуа мифологиаҟны иҟоуп иара убас ауаҩы ацәа далазхало, ԥхыӡла дзыргәаҟуа аперсонаж Цәаблаҟ ҳәа хьӡыс измоу. Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа уи Напкылҵәа ҳәа лзырҳәоит. Иахьагьы ирҳәоит ауаҩы ацәа акыраамҭа даналахалак "Цәаблаҟ улкыма!" ҳәа.
Аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла иҽеим ацәара абарҵаҿы, аџь-ҵла амҵан, иара убас аилашәшәымҭаз уцәар бзиам рҳәоит. Ибзиаӡам ацәара амзартә ныҳәарақәа анымҩаԥысуа аамҭазынгьы, аиҳаракгьы аишәаргыларақәа раан, усҟан аԥшқа дыцәазаргьы хымԥада даадырԥшуеит, аритуал нагӡаны иалгаанӡагьы ддырцәом. Амцәара иадҳәалоу аритуал аарԥшуп аԥсра иадҳәалоу ақьабзқәа рҟынгьы – уи аҷаԥшьара ауп. Абасала "ацәара–амыцәара" иаадырԥшуеит еиҿагылоу ҩ-дунеик: "аԥсреи–абзареи", "нарцәи–аарцәи", "зыԥсы ҭоуи–зыԥсы ҭами".
Иҟоуп амиф-ҵабыргқәа ауаҩы дцәалаханы, хаха-хымш дмааԥшӡакәа, нарцәы дцан дшааз еиҭазҳәо. Ус еиԥш иҟоу аԥхыӡқәа раан, ауаҩы нарцәы иуацәа, ма иидыруа шьоукы ибоит, нарцәытәи аԥсҭазаара далаԥшуеит, џьанаҭи џьаҳаными иҟоу ауаа ишрызныҟәо ибоит. Абас ауаҩы ԥхыӡла нарцәы ицан иааз акраамҭа дыԥсӡом рҳәоит.
Иҟоуп илабҿабоу аԥхыӡқәагьы. Илабҿабоу аԥхыӡқәа ҳәа рзырҳәоит ауаҩы ԥхыӡла иибаз лабҿаба ианыҟалогьы. Иаҳҳәап, ԥхыӡла аԥсы ауаҩы игәиҽаниҵар ауеит, мамзаргьы игу-ибзоу алаиирдырыр.
Убас, Ешыра, 2010 шықәсазы ианысҵаз аԥхыӡ аҿы ажәабжьҳәаҩ Хьмур Еныкь исалҳәон, лара иԥсхьаз лан ԥхыӡ дшылбоз "аишәаҟны ишьаз аҵәца зықәбыргылеи" ҳәа, дааԥшны иангәалҭа, ус иагьыҟаҵәҟьан, ашьҭахь илыԥсахит.
Аԥхыӡ ала ауаҩы еиуеиԥшым адыргақәа иоуеит дзықәшәараны иҟоу аазырԥшуа. Араҟа иааҳгоит ҿырԥштәқәак аԥсуаа урҭ реилкаарақәа шаадырԥшуа:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Адунеи иқәынхо ауааԥсыра зегьы еиԥшны ицәажәом, шамахамзар, ажәларқәа зегьы ирымоуп маӡа шәкы зҭаҵәаху ашәындыҟәра иаҩызоу рхатәы бызшәа. Абызшәа ианыруеит зегьы, изырҿиаз ажәлар рыхдырра, рҟәыӷара, рхатәы ҷыдарақәа.
Абызшәаҿы ирацәаӡоуп аҿырԥштәқәа ажәак ҩба-хԥа ҵакы анаиуа. Уи аԥсуаа ҳамацара ҳҟны акәым, миллионҩыла иҟоу егьырҭ амилаҭқәа рбызшәаҿгьы иуԥылоит. Ҿырԥштәыс ҳҳы иаҳархәап аԥсуа бызшәа иалоу ажәа "агьазар".
"Агьазар" – ари ажәа раԥхьатәи аҵакы аҿы аусура зцәымӷу "бездельник" аанагоит. Аҩбатәи аҵакаҿы, "агьазар" ҳәа изырҳәоит аус уны, ирҳаз аԥара зегьы зфо-изжәуа, хыда-ҵыхәада аԥара зҟьо ауаҩы (урысшәала "шабашник"). Ҳазхьаԥшып анеиҩстәи ажәа "асыкь". Ари ажәа раԥхьаӡатәи аҵакы иаанаго, зхашәа хы мбо зҽыҟазҵо ауаҩ иоуп. Аҩбатәи аҵакаҿы "асыкь" ҳәа иашьҭоуп ауаҩы ишәҵатәы ахахәда изеибамыркуа, ихарчыланы аԥсылара иақәжьу.
Убас имаҷым ажәак аҿы ҩба, хԥа, ԥшьба ҵакы змоу егьырҭ ажәақәеи ахьӡқәеи. Маҷк иадамзаргьы, срылацәажәарц сҭахуп аҵакырацәа зныԥшуа иахьа зхархәара маҷхо иалагаз ажәақәак. Урҭ иреиуоуп:
Ԥштәыс иааҟоу зегь реиҳа иҟаԥшьы-цқьоу ауарцеи ҳәа азырҳәоит. Уи аҩыза аԥшшәы амреиԥш, ацәаҟәагьы иаанахәоит. Жәлар рҳәамҭақәа руак аҿы иуԥылоит абри аҩыза аҳәоу: "Дкьаҿынгьы дпалтыҟсамкәа, даунгьы дгьаргьалашьымкәа, деиқәангьы дсамсалымкәа, даԥшьынгьы дуарцеимкәа…" Абасала, аҟаԥшьқәа зегьы ираԥызго аԥштәы "ауарцеи" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "пурпур"). Ауарцеи – ари ажәа аҩбатәи аҵакаҿы аиха, абҩа, аџыр, убас егьырҭ аихажәлақәагьы, рырҭәара ашьҭахь, ашкәакәареи аиқәаҵәареи аламҵакәа, иаархәо аԥшшәы иахьӡуп. Ауарцеи – ари ажәа ахԥатәи аҵакаҿы ахьы, араӡны, абҩа, уҳәа убас ахьы иашьҭрақәоу зегьы ааилаҵаны, хьӡыс "ауарцеи" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "цветной металл").
Алымҳа аҩнуҵҟа абжьы зныҩуа ауаҩы ицәеижьхәҭа иахьӡуп аҭаҩа. Уи аҟара иҵаӷоу, ауаҩы ицәеижь аҿы даҽакы ыҟаӡам. Ауаҩы уаниацәҳауа ирҳәалоит: "Уи илымҳа аҭаҩара бзиастәит". Аҭаҩа, даҽакалагьы "аҭыҩ" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "перепонка"). Аҭаҩа – даҽакала алу иалаго ашыла зҭаԥсо иахьӡуп. Уи ԥшь-шьапык аҵаны, ԥшь-кәакькны ӷәыла еидчаԥаланы иҟаҵоуп. Ашәындыҟәра иеиԥшуп – ахҩа амаӡам.
Идыру акоуп, ашәарыцараҿы ахьшь рхы ишадырхәо. Ашәарыцаҩ ахшь иманы хара данцо - инапы иқәԥраауа, аҽаҟьо, иӡыӡымкуа иҟамларцаз, асахҭан иалхны, иргәаҩаны ахы иахауҵартә ирӡахуаз "аҭаӡ" ахьӡуп. Аҭаӡ (урыс бызшәала: "колпак"). Аҭаӡ – даҽакалагьы, жәытәаахыс ауаа рхы иадырхәо амчра бааԥсқәа рацәыхьчагоуп. Изызҳауа ахәыҷы алаԥш, аҩсҭаа, аџьныш дырцәнахьчоит, иԥырхагахом ҳәа, ақьаад аҵәаӷәарсҭақәа анҵаны, еицарсаны, абырфын рахәыц аҵданы, ахәыҷы ихәда иахарҵон. Уи даҽакалагьы "амулашәҟә" ҳәа иашьҭан (урыс бызшәала иуҳәозар, "амулет").
Асақь ҳәа изырҳәоит ауаҩы имҵарҵаз ихәы, хәашацк аанмыжькәа инықәырбзаа изфо. Ирҳәоит ажәаҿы: "Ихәы ирҭаз, дынҵәозшәа, исақьны дҩагылт" ҳәа. Абас ҟазшьаз измоу ауаҩы даҽакалагьы "амлаҟымлаҵә" (урысшәала "обжора") ҳәа ишьҭоуп. Даҽакалагь, асақь – ауаҩы игәы рҭынчны, дкаххаа дшыцәоу, инаиқәланы, имаз ахәыҷы еимҵәаны, акы аанмыжькәа, иӷәыхны агара "асақьра" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "грабеж").
Ашәақь аԥынҵаҿы, ацәҟьара кылкаагас, қәыԥшырҭас иарҭаз акәаԥ хәыҷы "аларцәа" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "мушка"). Иҟоуп аԥсуа ажәарццак, "Сшәақь аларцәа аӡы сцәаҿаҭәацәеит". Аларцәа – ианылашьцоу, уахьцо-уахьаауа узырбо амаҭәахәқәа ируакуп. Ажәытәан, ауаа рнеиааигас иҟаз афаитонқәеи адилижансқәеи ракәын. Урҭ ирыҵакыз аҽқәа ныҟәызцоз, амҩа ишықәыз ирцәыхәлар, раԥхьаҟа лашара-цәаарак рбарацы рхы иадырхәон "аларцәа".
Дыррала иаҩцам, аха зҽырбабаны, жәа ҭлаԥҟала ицәажәо изырҳәоит "Акыр идыруашәа иҽырҟасаны ауп дышцәажәо". Ажәа "аҟаса" даҽакалагьы "аҽырҟәышра" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "умничать"). Аҟаса – амалуаа ирыҵакны ирымаз адгьылқәа рҿы хәыда-ԥсада, мчыла аус здыруаз анхацәа рџьабаа "аҟаса" ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "барщина"). Уажәтәи аамҭазы, ауаҩы иџьабаа анирымҭалак, ирҳәалоит: "Сџьабаа ҟасамзар, исуҭарауазеи?!" ҳәа.
Аӡиасқәеи акәарақәеи рыццакра аӡырҩ ҳәа иашьҭоуп (урыс бызшәала "течение"). Аӡырҩ – ақәа анауа, аҩнқәа рхыб аҟнытә ҵаҟа излалбааҽҽо аҩны аԥшь-кәакьк аҿы иарҭо аӡырҩ ҳәа иашьҭоуп (урысшәала иуҳәозар, "желоб").
Иахьанӡагьы аԥсуа қыҭақәа рҿы ԥсышәа цқьала ицәажәо абыргцәа ражәаҳәаҿы иуԥылоит арҭ ҳазлацәажәаз ажәақәа. Урҭ абыргцәа анцәажәо зҿлымҳарыла урзыӡырҩыр, ражәа иалаҵаны ирҳәоит, ҳаамҭазы зхархәара ԥсыҽхахьоу, аха зеилкаара, здырра аҭаху ижәытәӡоу ажәақәеи ахьӡқәеи.
Астатиа аиқәыршәараҿы ахархәара аман ашәҟәыҩҩы-ажурналист Шьаликәа Камкьиа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи".
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аҳәынҭқарра ахада Аслан Бжьаниа аусԥҟа ҭижьит "Аԥсны Аҳәынҭқарра ауааԥсыра ргәабзиара акоронавирустә инфекциа COVID-19 ацәыхьчаразы хаз игоу уснагӡатәқәак рышьақәыргыларазы" ҳәа. Аԥкрақәа азинмчы роуеит жьҭаара 5 инаркны. Урҭ инарықәыршәаны, ачарақәа рымҩаԥгара аанкылатәхоит.
"Ашықәс нҵәаанӡа 20-25 чара ҳәа ашәҟәы ианҵаны иҳамоуп. Аԥарагьы ԥароуп, аха ачымазара ыҟазар, аҳәынҭқарра ахада иҭижьыз аусԥҟа ажәлар ацныҟәоит ҳәа ауп ишыздыруа, ус ауп ишеилыскаауа. Ажәлар чмазаҩхар, ирыцҳашьатәуп. Ауаа кредитла аԥара ргеит, ачара иазыԥшын, аха иҟауҵои. Ачара ахьыруа ахыбрақәа рҟны 40-45 рҟынӡа ҽнак иҭыҵуа ауаа аус руеит… Ачарақәа рыҿҳәара ԥҵәоуп. Октиабр азы ашәҟы ианыз сентиабр ахь рҽанырҵар рҭаххеит, агәыҭҟьара иҟоу збоит, аҩашагьы ачарақәа ҟарҵо иалагеит", - иҳәеит Ҷедиа.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: