АҴЛА
Ажәабжьқәа
Аҟәа 2005
ХӘЫЛБЫҼХАК
Амра хыкьасаны аҟаԥшьра амшын ишаланаҭәара алаԥшҳәаа иқәгылан.
Мрагыларантәи ԥсаатә еиқәаҵәақәак ажәҩан рымҽхак иаауан, рыбжьы мыргаӡо. Рымҵәыжәҩа дуқәа ԥшьаала иҟьо, амра иазааигәахон. Ԥсаатә шкәакәакгьы аҽрылак инеиуан.
Амшын асаркьеиԥш иҭынчын...
Абри зегь сара ԥхыӡны избахьан. Анкьа зны. Санҿыха – сӡамҩа бааӡажжыраӡа иҟан...
Аԥсаатә амра иазааигәахон. Амра ӡыҩӡа амшын иахагылан, аҭашәашьа иақәымшәо.
Асааҭ снахәаԥшит. Слымҳа иадыскылан сазыӡырҩит: абжьы гаӡом. Исҟьан, еиҭах сазыӡырҩит: итәан.
Амра шгылац игылоуп. Аԥсаатә шкәакәагьы икәаԥ шкәакәаханы акәаԥ еиқәаҵәақәа аҽрылак амра аҟаԥшьра иалаӡуеит.
Убасҟан еилыскааит иҟалаз: аамҭа ааҭгылеит. Сара сзы.
Сара сҵәыуон.
1984
АМАӠА
Аҭаҳмада аԥсра даҿын. Аӡәгьы уи гәҩарас имаӡамызт. Иара заҵәык иакәын издыруаз.
Иара акыр дажәын, ақыҭан зегь раҵкьыс иажәыз абыржәы дшыҟоу еиԥш акәын еснагь дшидыруаз. Егьырҭ знымзар-зны иԥсуан, иржуан, нас ирхашҭуан. Ари дыҟан, зегь ирԥеиԥшу даҵанамкуазшәа, амшыни ашьхақәеи реиԥш ԥсра иқәӡамшәа.
Аха уи дыԥсуан. Даазқәылаз дызнымиац ак шизыԥшу ала ацәанырра иоуа далагеит. Мҩоушәа, иагьхароушәа. «Еҳ, саџьал аазаап...» – идырит уи закәы мҩаз.
Ашьыжь ашьхақәа ирхыҵны илбааз ашоура шьыбжьон ԥсҭеи гәаҩеи ҩыҭнарҭәааит, адунеигьы зазо уа инӡаалеит.
Аҭаҳмада дызҵаиаз аҵла қәрала оума ахыҵуан: ихы идыруа дҟалеижьҭеи, ахыцәқәа ажәҩан иаҵакьысуа игылан. Ианшоураз ашәшьыра дахьчон; ианаҳәон аеҵәақәа ирыҵаԥшуа иахантәарак икәаҩӡа аҵх иахьалагылаз изызхәыцуаз.
Ҵаҟа, аҵла зықәгылаз ахәы ашьапаҿы, ииасны ицон аӡиас. Уи абжьы иаҳауан иара, аха изеилкаауамызт иаҳәоз. Ашьхақәа, аҵлақәа рбызшәа иҵеит, аха аӡы абызшәа аҵара дахьымӡеит.
Аҵла аҿамҭа иҭагылан аӡиас шыҟоу анаанартыз. Аӡиас зны арахьтәи аҟәара иҩадыххылон, даҽазных – наҟтәи. Зны ихышәҭны рыҩбагьы еицамҽханакуан, иазымхакәа адәы иқәлон, шаҟантәгьы аҵлақәа ыҵжәаны рдацқәа хаххала иагахьази. Аха уи џьарак акәын ахы ахьхаз: ашьхақәа рҟынтәи мраҭашәарахь амшын иалалон.
Амшын акәзар, еснагь иҟан, аха аҽаԥсахуан: аҭра иҭамӡо ацаҟьақәа ирҿасны иҟәыбаса ицон, ма ажәҩан аныҷҷало ус ишьҭан. Ари ашьхақәа ажьон. Рықәра амшын ақәра аасҭа еиҳаз џьшьаны рыҽхадырззалеит, ҳхы шлақәагьы ҳақәра иатәуп рҳәеит.
Аҭаҳмада идыруан ҩ-аамҭак дышрыбжьахаз: ишьҭахь ишьҭази, иаԥхьа иҟази. Урҭ еидызҳәалоз иахьатәи амш нҵәон. Аҵыхәтәантәи ацәыкәбар ацыршәаны, иԥсы ама ицаанӡа, абри аамҭаҿы, абри аҭыԥ аҿы иҽеизигар акәын.
Зны-зынла ихигаз аԥсҭазаара зынӡак имаҷызшәа ибон. Изакәи, мшәан, иҟаз?! Ахьыԥшыхагьы иамраӡакәа инеимпыҵабеит. Дахьынтәааз, дахьцо, ихьыз еилиргаанӡа.
Аха ихигаз зегьы цқьа данрызхәыцлак, иџьеишьон урҭ шаҟа рҭаӡаз. Игәгьы иаанагон: аԥсҭазаара – наунагӡа аҵантәи машәыршақә хыхь иҩеиз акоуп. Ажәҩан иаҵаԥшырц. Мышкызынгьы иӡааҟәрыланы еиҭах аҵахь ицароуп...
Аҭаҳмада дҭанагаланы дыҟан. Ҩаԥхьа дхәыҷызшәа ибон. Дыҩит. Дықәсын, иҽеиҵыхны дыԥеит. Инапқәа рыхха, аҳауа дагәылҟьаны, ҵаҟа еилашуа инеиуаз аӡы дазааигәахон. Ажәҩан аеҵәара дазцошәа акәын игәы ишинаҭоз.
Аӡы хьшәашәа днагәылалеит. Деимлагәа дыкны ихеит аҵахь, нас хыхь дханагалеит. Аӡыблара даалҵын, ажәҩан днаҵаԥшит. Еимгеимцарак, аха уи изхеит.
Аӡы иаҳа-иаҳа иацлоит. Дышьҭԥааны даманы ицоит амшын ахь. Ашьхақәа ишьҭахь инхоит.
1983
ЛАРА
Лара лҽылкәабон.
Аӡы данҭалалак, насыԥла иҭәуаз амшын абжьы саҳауан.
Сара акгьы сҭахӡамызт. Усгьы сара дыстәын... Наӡаӡа сара дыстәын.
Амшын насыԥла иҭәын. Сара – хьаала. Сӡамҩа иқәланы инеиуаз ацәыкәбар амшын аасҭа иҵаулан.
1985
СНЕИУЕТ САРА АҴХ СҼАЛАК...
Шеи-шықәсеи исыӡбоз иахьа инасыгӡоит: абри адгьыл ныжьны сцоит. Уажәшьҭарнахыс амшын сыԥсы иаԥшәымоуп – асқьалаҿы исзыԥшуп аӷба.
Сзаҵәӡам сара абра. Сыуа-сҭахы, сҩызцәа-сықәлацәа – имаҷҩым урҭ. Дыҟоуп иара убасгьы ӡӷаб ҵәрышкәак. Уи лыбла гәыҭбаақәа санырҭаԥшлак, ахааназ сшымԥсуа агәра сдыргоит.
Аха уеизгьы... снеиуеит сара аҵх сҽалак.
Амшын абжьы сԥылоит. Исанаҳәоит алаԥшҳәаа анахыс иҿыцу акгьы шыҟам, даҽа лаԥшҳәаак ада.
Уи ус шакәу схаҭагьы издыруеит, аха... Снеиуеит сара аҵх сҽалак.
Сара мышкызны схынҳәуеит. Сыӷба аԥырсал амшын иналарсны, игазҽазуа ишааӡыхгылалак, абри адгьыл ҵҩа змам аԥштәқәа блала снарҿыхәаны сналбаауеит амардуан... Мамзаргьы сеихьыжә-еикәыжә, сқьыԥаха аҟәара снықәҳауеит. Цәгьаԥсышьа сыхганы абрахь амҩа сықәлеит сара. Ажәҩани уи иамҵаԥсоу ҳареи ԥшәымас аӡәыр дҳамазар, сиашьапкуан, сыԥсы абранӡа иаазгарц. Аха амш бааԥс сызҭаз аӷба иԥыххааса ишьҭанаҵеит, саргьы ԥҽыхак сҽаларԥс икны, иахантәарак скәалкәало атымитыша сахакнаҳан. Ашьыжь сеигәыдҵо сызмаз ацәқәырԥақәа аҟәара сықәрыжьит...
Схынҳәуеит, аха шьҭа аӡәгьы сиздырӡом ара. Сҩызцәа, сҭынхацәа, тәымуаҩык иеиԥш, хьаасгьы сымкӡакәа инасаҩсны ицоит. Сырхашҭит. Саргьы уи акәын исҭахыз анкьа зны, ари адгьыл ныжьны санцоз, аха уажәы...
Аӡӷаб ҵәрышкәа... Ахаан слымбацызшәа, лыбла ҭацәқәа рыла днасҿаԥшуеит, нас дынхьаҳәны лымҩахь лҿыналхоит. Сара сгылоуп, лыхцәы иалызбааз ашлақәа срызхәыцуа.
Ааи, мышкызны схынҳәуеит, аха уажәы... Снеиуеит сара аҵх сҽалак.
Асқьалаҿы исзыԥшуп аӷба. Амшынгьы сышхьамҵуа дырны еиқәтәан, иазышьҭымхуа маӡак иазхәыцуа ҭынч ишьҭоуп.
1985
МЫШК АДА НЫЗЫМҴУА
АԤАРԤАЛЫКЬ
Амш иациуеит уи. Мыз дуӡӡак амгәарҭа-апаркь изҭагәаҟуаз абри амш азы акәын. Мыш заҵәык азы.
Уамашәа иԥшӡоуп иара. Ацәаҟәа иамҟәыҵшәаз цәыкәбарушәа, ԥштәырацәала еилаԥсоуп, адунеи зегьы знубаало ижәҩанԥштәу аблақәагьы азҭоуп.
Ма ишԥаԥыруеи! Унапы ишантәалоу, улаԥш ахьымӡо ҵәҩанҵәы ихалоит. Нас аԥрақәа реиԥш иаку амҵәыжәҩақәа ԥшьаала иҟьо, шәҭы ԥшӡак инықәтәоит. Аха рацәак аҽаднархалом, адәҳәыԥш иқәԥрааны иахьнеиуа, шәҭыс иааҟоу зегьы инархьыс-нархьысны рыфҩы лаҳалаҳауа илбаанадарц иашьҭоуп. Амра, ашьхақәа, аҵлақәа, ашьац – ахааназ игәыннакылар аҭахуп.
Аԥарԥалыкь акгьы иазашшӡом, акгьы хьаас иамаӡам; иабо еигәырӷьоит, изықәшәо аднакылоит.
Амш анҵәамҭазы – аҵх ахьӡаанӡа – аԥарԥалыкь ԥсуеит.
Аҵыхәтәаны иабо – иӡыҭны амшын ишалаҭәо амра.
1983
АЗҴААРА
Ҽнак сара сгәы иҭамкәа, схы иҭамкәа хаҳә еиқәаҵәала зыҭӡамцқәа шьҭыхыз ханк сыҩнанагалеит. Сахьыныҩнашылаз иҭбааҭыцәӡа иҟан, алашарагьы маҷымкәа иҩнан, аха ухы наҵакшома уҳәаратәы илаҟәын аҭуан.
Улаԥш иҭамӡо зҽеиҵҳәа игылаз, ҿык-бзык иазымҳәо чысла ихиаз аишәа иахатәан урҭ. Иаҿын афара – иааҟәымҵӡакәа, ԥсеивгарак рымаӡамкәа; рыцлымҳәақәа заҵәык ракәын зыԥсы ҭаз, ааԥсарак ззымдыруа илеиҩеиуаз; инарыбжьашәаз хыхны, нас ихыршәҭны идәықәырҵон... Раԥхьа иқәгылаз ачанахқәеи, агәыблаақәеи, аҵәцақәеи, аԥаҭлыкақәеи рылаԥш рызрыҟәгомызт, уи амчала иқәырҟаца иркушәа. Аха зны-зынла иаалырҟьаны, акы шыргәалашәаз мҩашьо, аӡы зҵабаз алуқәа реиԥш рыцлымҳәақәа рҽааиқәыркуан, рхаҿқәа шәаӡыӡарак рхыҵәаны, рыхқәа хьаҳәны аханы итәаз иахь иԥшуан. Ибла ишынҭаԥшлак, аҟәара-ҟәараҳәа аиҵасра иалагон; аха уи мчылаҵәҟьа иҽимхны, ҩаԥхьа рыцлымҳәашьҭыбжьқәа ирыларҵәахуан ршәаӡыӡара: рымаха-шьаха иалшоз амч зегьы аҳаҳара иақәдырӡуа иалагон, ашша рқьышәқәа арцырцыруан, рнацәкьарақәа ирхьыкәкәаны аишәа иқәҭәон. Уеизгьы акы иахьымӡар ҳәа ишшәоз зынӡа ирзыҵәахуамызт.
Сара аханы итәаз сивагылан, еихсыӷьра ҟамҵа ижаҳәоз ацлымҳәақәа сырзыԥшуа.
– Иубома, – даҿын иара, – арҭ рызхара дгьылахаан иҟалараны иҟаӡам, рыгәқәа ҭәышьа рымаӡам. Убри аҟнытә, ианысҭаххалак иԥхьаскуеит.
Инапы дҩахеит. Даара икылкааны аҭӡамц укыдымԥшылар ада иузгәамҭоз шәык аатын, имаҵуҩцәа ныҩнибаҳәеит; ухәы-ужьы қақаӡа еилазыргылоз фҩы бааԥсыкгьы рыцыҩналеит. Ирфо ргәы излақәгылозеи, анаџьалбеит, аасгәахәт сара, аха сахьрылаԥшуаз уи зынӡаск ирмаҳазшәа, еиҳагьы ирыҵасызшәа, хыма-ԥсыма афара иаҿын.
Иҩналаз, имлашьуа ақәыџьмақәа реиԥш, рыблақәа цырцыруа, ишаҟь-шаҟьо афацәа инарыжәлеит; рыԥсыбаҩ напқәа рыла рыхәдацәақәа ҵкаа, акаҭа иҭашәаз ԥсыӡҵас ирԥаҭԥаҭуа аишәа иахырҳәон. Ихәааз дубап; иҵәыуоз, зылаӷырӡқәа зҿыкьаса ицоз дубап; зхы зыкәаҽ иаанхаз дубап... Аха бжеиҳараҩык рыхқәа мшаҭа иқәԥон, маанала акәзаргьы, мчыла акәзаргьы ирымпыҵҟьаны аишәахь еихон. Акәты иамҵасырц ахьшь имҩаннаҵо ашьапхыцқәа реиԥш, рнапқәа ҭԥартә аҟынӡа еиҵҳәаны, ирԥыхьашәаз иалаԥсырц рнапхыцқәа мҩанырҵон. Ирзышьҭыхыз рсас ахь идәықәырҵон; амаҵуҩцәа иқәыргаанӡа, рсас егьа рызҭагәозар иҭаргәон.
Абас мацара еибарххо, рхи рнапи еилаханы ишеилаз, еиманы амаҵуҩцәа злаҩналаз ашә ахь еибагеит, иаргьы аҭӡамц аҽаларӡны иҵарбаҟа иакит. Ҩаԥхьа аҳра рнапаҿы иааргеит иаанхаз рыцлымҳәашьҭыбжьқәа.
Ус еиҭа шәык аатын, аҽа гәыԥҩык аԥсымҭәцәа азал иааҩнаҳаит. Ҩыџьа аҟәардә еимаркит, аха еиҳа изланы иҟаз егьи днаигәҭасын, адашьма дықәижьит.
Дкаҳаит умҳәацкәа дҩаҵҟьан, аҭыԥ ҭацә дазгәышьуа илаԥш ааҩнаиргьежьит. Ишибазҵәҟьа дазыҩит...
– Иуҭахызар, уразҵаа, – иҳәеит аҵыхәтәан...
Раԥхьатәи сзызҵааз гәхьаасгьы сҟаимҵеит, жьыхәҭа дук арашых инылшьны, ҩынтә раҟара ихаԥыцқәа ирыҵганы, ихәда абжьы рганы иналбааидан, инапы ианымӡалоз бысҭа ҿаҵакгьы нашьҭеиҵеит. Схы ларҟәны, сыбжьы инацҵашәа еиҭа сиазҵааит. Башоуп! Адунеи бжьык иаҳауа дыҟамызт.
Даҽаӡәы иҿы иҭаигәаз ихәламшәы икылигаанӡа исас еихҳәа дшыҟаз даанхеит; инапқәа мыч-кәарак рыламкәа инаиваҳаит. Нас мчыла ихы дааҩахан днасҿаԥшит. «Исымоуки, срыцҳами?!» – рҳәон ишҳазӡа иҟаз иблақәа. Нас дмыццакӡакәа, иҭахушәа-иҭахымшәа, сышҟа дхьаԥш-кәаԥшуа афара далагеит. Сызҵаара аҭакс иҿы иҭаз, ихәламшәа икылагылаз анылбааида, дхьасаҟәаӡа иҽааиқәикит.
Сидҵын, иватәаз снаидгылеит. Гәнырхага жәак иаҳазшәа, абаҩлаша зҿатата иҟаз иаҳәызба аӷьеҩҳәа аишәа инықәикшан, аԥылгыды зхымбаалацыз иблақәа насҿаирмацәысит.
– Иузҭада азин!!! – инасгәыдиҵеит, ихаԥыцқәа аҿҿа рыҵго.
Ихышхыҵәаны иблақәа ирҭыкьаса исыҵалаз агәаӷ сӡааҟәрылон. Нас, ӡык самыӡәӡәо, иҿы иааҭашәоз зегьы сарганы, ҩынтә-хынтә, ибз иахьықәло хәынгашьо, сызҵара еиҭеиҳәеит. Иаҳәызба аашьҭихын, асҟак исықәиҳәацәаз амца иҽҳәакызшәа иарҟаԥшьыз ибз нахьишьит.
Аԥшьбатәи убри аҩыза ччарак исит, уажәымзар уажәы деиҟәжәап угәахәрын; илабжышқәа нхыддылеит, апырпыл еиԥш деицралеит, имгәацәа ду цәқәырԥаҵас иаатҟатҟеит; иифаз ихәласит, ирыԥҳақәа кыдыбго данеимҳәа, ахәашақәа аишәа инықәтатеит. Иччабжь сзычҳауамызт. Шәык снадыххылан, снагәҭасит...
Аӡәы асқам дықәгыланы, аҭуан иалыҳәҳәоз аихатә ҵәаҳә ашаха ахаиршәырц даҿын; иахьынӡаилшоз иҽеиҵихуан, аха маҷк игхон дҩаӡарц. Аҽа ԥсык иҽааирххар ишахаиршәуаз ҩашьомызт, аха аҵыхәтәаны иҽизеизгомызт, дагьманшәалахомызт. Иҽазԥышәарақәа лҵшәада инхозшәа аниба, насгьы данааԥса, дҩалбаан днатәеит, ихы иқәыжьны. Ԥыҭрак ус дтәан, имчқәа еизго. Нас ашырҳәа дҩаҵҟьеит, сагьгәеиҭеит.
– Аҩыза, иулшозар усыцхраа! – убасҟак иҽрыцҳатәны иҳәеит, убасҟак дӷьаҵәыӷьаҵәит, исылшо игысмыжьырц иа иахь снаҭрысит. Аха, ицхраара сшазыхиоу аниба, иԥшшәы наихҟьан, инапқәа сԥыреикит, уаангыл аанарго.
– Иаҭахӡам, иаҭахӡам! Ари аҩыза аусқәа ауаҩы ихала ишизыӡбо еиԥш, ихалагьы инаигӡозароуп. Иҭабуп сахьеилукааз!
Азҵаара иҭара иаԥсаӡамызт.
Егьи ауадаҿы зарԥысымҭа иҭагылаз хаҵак дкәалкәало дыкнаҳан. Ҩырақәак анны астол иқәыршәын ақьаадбӷьыц. Иаақәысхын саԥхьеит: «Ашьыжь издырит дгьылахааназ сшымԥсуа. Ауха сара сҽысшьит».
...Аиха ԥаны изларсыз аҿышәҭа хәыҷы ауаҭах арлашон. Агәҭа игылаз аҟәардә, инапы ихы иаҵаргәаны, еиқәыԥсаз ишьапқәа имашьхәылҵ ықәыргыланы дықәтәан уаҩабаак; илахь ҭбаан, ихцәы еилагылан, иԥынҵа абласаркьа ахажьын. Ицәеи-ижьи мацара акәын ара иҟаз, ихәыцрақәа меигӡарах алаԥшҳәаақәа ирхысны хараӡа инаскьахьан. Сыбжьы аниқәсырга, дызҭанагаланы дыҟаз ихәыцрақәа даарылҵын, иԥырхагахаз дарбану ибарц дааԥшит.
– Саргьы уи ауп еилыскаарц сзышьҭоу, – насаҭаикит саниазҵаа.
– Ишԥа?
– Схәыцуеит.
– Узызхәыцуеи? Аԥсроума?
– Зегьы срызхәыцуеит. Аԥсра акәӡам ихадоу.
– Еилукааи, нас?
– Макьана акгьы, аха мышкызны ишеилыскаауа здыруеит. Ишахәҭоу ирҵауланы уанхәыц, акахьы укылымсыр залшом.
Амшын еиԥш еиҵәҟаҟараӡа адгьыл хызҩоз ашьац тата снылашьшь сцеит. Ажәҩан цқьа, ажәҩан ҵаула убла хызкуа лашараха исхагылан.
Аԥарԥалыкь ҩежь дашьҭаны, адәҳәыԥш дыҩуа дықәын ахәыҷы.
Сцо-саауа исҿыҵакыз сызҵаара анисҭа, иџьашьашәа днасыхәаԥшит. Уи ԥыҭрак ҿымҭ дгылан, дагьынаԥшааԥшит, абри аҩыза азҵаара ахьынтәиаазгаз еиликаарц иҭахушәа. Аха ажәҩан, ашьхақәа, аҵлақәа, даргьы сызҵаара уамашәа ибаны, ҿымҭ иӡыҩӡа иԥшуан. Нас ԥшьаала иҿынеихеит. Ус дҩаҵҟьан, адәы аҵыхәанӡа инаӡахьаз аԥарԥалыкь ҩаԥхьа дазыҩит.
Аҵла ҩа, аҵла хәарҽ иаҩызаз аҭаҳмада дысԥылеит. Сызҵаара аниаҳа, илабашьа иҽанҵашәа даагылан, акыҷырақәа зхылахьаз иблақәа рыла днасҿаԥшит.
– Ани аԥарԥалыкь иашьҭоу аҷкәын иеиԥш санбаҟало сара?!.
1987
АҾЫМҬРА
Сара ҳәатәыс акгьы сымаӡам. Ишәмаҳац, ишәзымдыруа ишәасҳәои сара! Сгәы иҭыхо, сзызхәыцуа, иахьанӡа сеиқәханы, уахынлатәи ажәҩан чҳаны сызлааиз шәасҳәар, иҿыцхом уи.
Раԥхьатәи ауаҩы – уи силаигӡеит сара.
Иблақәа – урҭ роуп сара исхоу.
Игәы – уи ауп сара исызҭоу.
Ишьҭрақәа – урҭ роуп сзықәланы снеиуа. Сырцәыхҟьаргьы даҽаӡәы ишьҭрақәа снархылап. Ишьҭрақәа рышьҭрақәа.
Шәарҭгьы – убас.
Убри аҟнытә, акгьы шәасҳәом сара. Шәхы шаҟа ижәдыруа аҟара сыжәдыруеит саргьы.
Ҿымҭ зымҩа сгылоуп.
Ҿымҭ.
Зымҩа.
1986
САРА БЗИА ИЗБОН АЕҴӘАҚӘА
Сара сыҩны ааныжьны сазцон аҵх, нас алашьцара салагыланы аеҵәақәа сырзыԥшуан. Уахьынтә мшынны ицәқәырԥон, ԥшаны иасуан аамҭа. Адгьыл сықәԥааны, ажәҩан иагәылсны ицоз амҩа сықәнаҵон иара. Аеҵәақәа – аамҭа аблақәа, уи амҩа иқәыԥхон.
Ус снаӡон адунеи ахыҵхырҭаҿы. Аԥсҭазаареи аԥсреи закәу еилыскаарц схы аныласырҟәлак, дара ӡыхьхон, ихьшәашәаӡа снацәкьарақәа ирыбжьҟьаны ицон. «Аамҭа» ахьӡын уи аӡыхь.
Абас еилыскаауан аамҭа ада акгьы шыҟам, аиреи аԥсреи ҳәа ҳзышьҭоугьы шымцу: сышьҭахь санхьаԥшлак, избон сызнысыз амҩа аимгеимцарақәа зегьы дгьылахааназ смыӡуа сышрыларсу.
Сшәарақәа насылаӡны ицон, насыԥла сыҭәны сааҟалон.
Аха иҟазар акәхап убасеиԥш ҳәаак, уанахыслак иудыруа зегьы рҽахьырыԥсахуа. Сара еснагь уи аҳәаа сахысуан. Убри аҟынтә рацәак мҵыцкәа сгәырӷьара гәкаҳараны исзыхынҳәуан: саргьы сыԥсыр шалшо збон. Избанда, сызусҭадаз сара ҵа змамыз, ҳәаа змамыз адунеи аҿаԥхьа! Сыԥхыӡын. Уи, сзыԥхыӡыз, иҿыхара – мышкызынгьы дымҿыхар ауам усгьы – сара сзыҳәан ԥсрахоит.
Агәырӷьареи агәаҟреи сызхымго аҟынӡа ирацәахо иалагеит. Сышнеи-шнеиуаз саҟәыҵит аеҵәақәа рыхәаԥшра; ус уарла-шәарла снарзыԥшлоит, афеиԥшгьы акы насылҟьоит, аха сылаԥш рыдсырхалацәом.
Аеҵәақәа – аамҭа иахәхаз ауаа рыгәқәа роуп, иҩагангьы ажәҩан иаҵачаԥоуп – ҳдыргәырӷьаларц, ҳдыргәаҟларц, ҳагьдыргәыӷларц...
1983
АХЬӠ
Сзықәшаҳаҭым – ахьӡ.
Сышизҵәҟьа исырҭеит сара уи. Имҵаа-имԥшаа, ус иаҭахуп рҳәан.
Аԥхьаӡа уи рацәак сазхәыцуамызт, агәхьаа сымамызт. Ҳашнеи-шнеиуаз, сыхьӡи сареи ҳаузеиҩымдыраауа ҳаиԥшхеит. Убасҟак маанала исыҵалеит, аҳәатәы мацара сшықәныҟоз сатәнатәит, ашьацҳәа саҿанаршәит.
Ажәакала, ԥсраҽнынӡа саҵазар, цәгьа-бзиа иҟасҵо зегьы иара иатәызар аҭаххеит. Ԥсраҽнынӡа, нас... Нас, сара сныбжьахәаша санцалак, иара ӷьазӷьазуа хаҳәк инанылашт.
Абри шеилыскааз инаркны ҳәаҭыхла ҳаиҿагылоуп иареи сареи, еинышәашьагьы ҳамаӡам. Ахақәиҭра, ахақәиҭра сҭахуп сара! Сыхьӡ наҟ инасыхҳәаны, сымшәо-смырҳауа адунеи сықәзарц...
Сзакәхарыз сара хьӡыда! Сзыԥсоу, исылшоҵәҟьа убасҟан акәымзи ианеилкаахоз! Убасҟан акәымзи аамҭа ахаҭагьы санаиааиуаз, аԥсрагьы анаԥырысхуаз!
Аха...
Абас гәаӷшақә ҳаишьҭоуп. Сара уи ада ԥсыхәа сымамкәа, иара сара сыда ԥсыхәа амамкәа.
1986
АБЖЬЫ
Кьышә абжьыӷәӷәа иман. Ԥшь-шьапык зҵоу иарбанызаалакгьы днадгыланы данақәҟаалак, аҳауа иара иахьынӡаннакылоз иҭыкка иааныжьны, адгьыл аҽеиуатәны инықәиҵон. Усҟан исас ҭаҷкәымк иаҟараз ихиҿы иацәымыцхәцәаны еихиҳәон, ибаҩқәагьы еилаԥыҵәҵәаны ицәа иҭаԥсарызшәа, деиқәҟацаӡа дҟалон.
Кьышә иабацәа убас ҟазшьас ирыман: ианиз инаркны рылақәа ҭраа, ихарахаԥшуа ҿымҭ адгьыл иқәын, иаарыкәыршаны иҟаз, излашәаз зегьы мбатәшәа ибо. Руаҩыбжара ианахыслак, рыбжьы иацәыԥхашьо иныҵакны жәақәак рҳәон, уаҳа акгьы. Асҟаамҭа иҿызымҭуаз, ахаҳә еиҟәызжәо митәык рҳәарызшәа угәы иаанагрын. Аха уаҳа умԥсит, иаабац, иҳаҳац акәын: «Амра, ақәа, аҵх, ажәҩан...»
Арҭ зегьы анеидихәыцла, ииашамкәа срызныҟеит ааигәахәын, ирыгирхаз зегьы Кьышә ибжьы иациҵеит Анцәа: абџьарк еиԥш иҭҟьо иҟалеит.
Кьышә ибжьы ацәырҵра зыхҟьаз иԥҳәыс Маҭаҭа лоуп. Кьышә Маҭаҭа Чамчыра абазар аҿы дибеит. Дибеит, аҳауа ацынхәрас аҵса рҭәаны илбааидазшәагьы даанхеит.
Макьана хаҵа зхылаҳәоу асҟаамҭа алаԥш иаимыргацыз Маҭаҭа сигәаԥхеит ҟалҵеит. Еиҳа илаԥш нылкыларц дыҭрысшәа дахьаақәгьежьыз, убри аҩыза цәқәырԥак лышԥы иқәгьежьит, лшьапы дықәнаҟьарц ак аалыгымхеит. Кьышә дахьгылаз уи ацәқәырԥа абжьы иаҳаит, уи моу, инаижәланы дагьаарбырбрит. Ари азхеит: Кьышә Маҭаҭа лӡыблара даанахәеит.
Маҭаҭа ԥҳәызбатәахьак лакәын. Хаҵа дахьзымцаз дазгәырҩацыԥхьаӡа, заҵа илыгымхара, мацәа-мацәа ашша лықәлон. Лгәы ҿызкаауаз, цәышьхәак змаахац, жәлак зқәымшәац адәаӡеиԥш лхы лбо дҟазҵоз лцәаныррақәа лхәаҽырц хыма-ԥсыма акрыфара далагон. Уигьы анамыхәалак, убасҟак лхы лцәымыӷхон, днызкыло шахак ыҟазҭгьы, лҽыкнаҳаны лыхгьы лцәаныррақәагьы лхәарыртә аҟынӡа.
Агәарагәараҳәа еилашуаз лцәеижь лхаҭа дарӡыҭуа ианалагалак, лхы нықәҵаны ацәа лҽалҭон. Маҭаҭа ацәара бзиа илбон, ацәашьагьы лдыруан. Илдыруан ами, лхы шнықәылҵалак дынҭаҳәахаа даманы ицон.
Ирҳәон, Маҭаҭа дышгылоугьы дыцәозшәа. Ас рылазҵаз иаазбоз зегьы џьазшьоз Аԥсар иоуп.
Аԥсар ажәҩан иалаз ашьауардын аблақәа дырхыԥшылон, ахшыбаҩ аазырқәацоз ахәыцрақәагьы рышьҭыбжь иаҳауан.
Ҽнак, ажәҩан ахьанҭара зымҵәыжәҩақәа ирықәыӷәӷәо ихыз ашьауардын дназыԥшын, игылаз рахь даахьаҳәны, иреиҳәеит адгьыл шыкәымпылу. Ашьауардын аблақәа ирхибааит уи.
Дем инапы наирххан, ааигәа игылаз аҵәаҵла ахыцәқәантәи ҵәак ааҿыхны инаимҵеикит, абри еиԥшума аанаго. Аԥсар дааиԥхьхәыцын, ҩаԥхьа ажәҩан ахь ирхеит илаԥш.
– Акәтаӷь еиԥшуп...
Ажәлар ргәы ааиҭаԥеит. Иҟьаԥсуп, ухы ахьынаурхалакгьы ибаӷьаӡа ушьапашҵақәа ирыҵаӷәӷәоит – абас акәын адгьыл шырдыруаз. Уажәы иаалырҟьаны чарҳәара рызнауит. Ари шәараха ирысит. Иҟан адгьыл иқәбылгьаны имцарц азы аҵәаҵла ашьапы знапқәа акәыршаны изкыз. Егьырҭ акәтаӷь иахьеиԥшу ауп еиҳарак ргәы рымызҟьаз. Акәтаӷь ианеиԥшха, издыруада, ацәагьы акәтаӷь ацәеиԥш иҵаӷазар?! Ус анакәха, иҭаԥҽны унҭабга умцеи! Рыԥсқәа ӡаны, ргәеисыбжь рлымҳақәа ҵнахуа, ҽмырқәаца игылан. Иззымычҳаӡаз инышьҭыԥа-аашьҭыԥақәеит, ацәа иалшо ԥыршәарц.
Аҵлаҳәысҭа Ҭлабӷан, зҟәыӷара зҿымҭрахаз, иӷраз аамҭа рацәа ааиртатын, иреиҳәеит анкьа зны дшыҟаз абасҵәҟьа зҳәаз. Адгьыл кәымпылзар, амшынӡ ахьыкәкәаны изкамҭәои ҳәа даныхҭарк, алаԥшҳәаа анахыс ус иагьшыҟоу агәра диргеит.
Ари заҳаз ӷбала амшын ихылеит, адунеи аҵкар аҟынӡа инаӡарц. Аха алаԥшҳәаа есааира ихарахон. Ҳахысит шырҳәоз, амшыни ажәҩани еиламҩашьарц ирыбжьдаз даҽа лаԥшҳәаак инахьыԥшуан. Уи акәмызҭгьы, ажәҩан лбааҽҽны амшын иалаҭәон. Амшынгьы, уажәымзар-уажәы аҭра иҭамӡакәа, иҭаԥах изкыз архәа ԥнаҵәарызшәа, аҽылгәыгәны иҟан. Ажәҩани амшыни асҟак еизгәыкуазар, џьарамзар џьара еиламҵәар ԥсыхәа рымам, ҳара баша ҳхы аџьабаа аҳарбоит, адгьыл кәымпылӡам рҳәан, иӡхыҵит. Аҵхгьы мрагыларантәи аҿаанахахьан.
Ашәышықәсқәа рҟәыӷара ӡмыжь ҵауланы зыблақәа ирҭыԥшуаз, аамҭа жакьа шкәакәаны згәы иқәыԥсхьаз Ҭлабӷан игәра мгакәа, Аԥсар игәра ргозма зых пату ақәызҵоз!
Аԥсар иакәын Ҭлабӷан ҿымҭ ииҳәоз егьырҭ рахь ибжьызгоз.
Ҽнак акы заҩымшәоз, убри аҵыхәалагьы бжьы рацәала иҭәыз Аԥсар илымҳақәа ҭыкка иаанхеит. Абжьы ссамыссақәа шиаҳац иаҳауан, аха урҭ зегьы зыҵазырӡуаз бжьы ӷәӷәак рылшәеит. Уи абжьы ахьыӡыз еилиргарц, иҽырԥсны дӡырҩит, нас Кьышә инхарҭа шыҟоу деихеит. Дыԥшызар – Маҭаҭа ашҭа агәҭа дгыланы дыцәоуп. Еихсыӷьыз лныҟәабжь акәзаап Аԥсар илымҳақәа ҭыкка иаанзыжьыз...
Адәахьала Маҭаҭа дшәырҭаҭаха дыҟан, аха лҟазшьа цәгьахеит. Еиҳарак шьыжьла акәын уаҩы данылмыхәоз. Аҵх илзаламырӡыз амцашоура хылҽырц, згәаӷ дагоз Кьышә ишәира далагон.
Амш шьыбжьон шыҟоу ахы археит – Маҭаҭа дхьаԥссон; амрагьы аҭашәарахь инагәагәеит – Маҭаҭа дыхәшахон. Аха шьыбжьонк Кьышә изымычҳаит. Длықәҟааит. Маҭаҭа дахьгылаз, ахыкәалаа лгәаҵаӷара еиҩнаҵәазшәа, днеизҟәыҿын, асаба днылаҳаит.
Кьышә абас еиԥш драцәаны, адунеи шынеибакәу ицәа иҭаигӡар илшо дҟамлацызт. Анасыԥгьы уи ауп, игәы инҭиҳәааит иара. Аха абри зегьы еимгеимцарак азхеит – инеихысны ицеит, Анцәа дызцәыԥсыз дунеик еиԥш дҭыкка дааныжьны...
Ииулакгьы, хҩык игәылацәа ицырхырааны, Маҭаҭа лшьапы дықәиргылеит. Ддыргылонаҵы Маҭаҭа еимаҭәаны аҵәыуара даҿын.
Ҽнак цәгьахәыцҩык – ацәгьахәыцыҩцәа, усгьы, қыҭацыԥхьаӡа иҟоуп – абри Кьышә ибжьы ала Дем дизкажьрушь ҳәа имырхьаацәакәаны дҵааит. Ашәиҭышәи днаишьҭуам, ихы дамыхәо деизҟьа дшықәжьу убап, рҳәеит ԥыҭҩык, реиҳараҩык – егьилшом, Маҭаҭа, егьаумҳәан, дыԥҳәысуп, Дем иҿы ибжьы еибагом рҳәеит.
Ицон аӡиас, адгьыл ацәеижь ҭӷәыхаа; игылан аҵла, дацла адгьыл аҽаларс; маӡас иааҟоу зегьы ацәа иҭагӡаны ишьҭан амшын; акәтаӷьцәеиԥш ирхагылаз ажәҩан адыд-мацәыс еиҩнаршьшьон, ашьшьарҭақәа ирыбжьҟьаны илеиуан ақәа; аҩада, адгьыл агәыԥҳәқәа реиԥш, игылан ашьхақәа; дыҟан Дем.
Рымхқәа ықәызххьаз цәкамбашьк аҟәҟәа шахаз итәӷәыбжьара ибжьууаа ицахьан. Ирҳәон: ианар ашәырҵаа азыҳәан аилашәшәымҭазы днаганы хәдацәахьы Амҭҟьал дӡааургылар, иаашаанӡа ахәаҭахәаҭаҳәа иршуеит.
Дем иаразнак дақәшаҳаҭхеит, Кьышә азныказ мап икит: игәалашәон Маҭаҭа лылабжышқәа. Аха игәалашәон даҽакгьы: драцәаны, адунеи зегьы ицәа иҭаигӡазшәа дшыҟалаз...
Дем аилаҳара далагеит. Илшонаҵы иҽирӷәӷәон, аха адгьыл, ихьанҭареи имчи азымчҳауазшәа, иҵабганы ацара иаҿын. Иҽыкәикырц иҽирххон, адгьыл ишьапы ашҵақәа ирыҵаӷәӷәонаҵы дышшәарҭам дырны, аха ажәҩан уқәҳар узаҵагыла аҳа, ижәлаз амч дзаиааиуамызт. Еизаз рсасақәа ранаханы, рцәа иҭаӡыӡо Дем ишизыԥшуаз, днеизҟәыҿын, Анцәа диҳәарц иҭахушәа дшьамхнышлеит. Еимгеимцарак ус ихы иқәыжьны, дшьамхнышланы дгылан, нас дыҵдырхаазшәа гәышԥыла адгьыл днықәҳаит.
Зегьы џьазшьоз, жәра зқәымыз Аԥсар иқәра шықәсык шацлаз инырит. Аҵлаҳәысҭа Ҭлабӷангьы, зҟәыӷара зҿымҭрахаз, идырит иӷрашәыз аамҭа шьҭарнахыс шьаҿак шинамырҟаҵо. Ажәа зынӡаск мап ацәикит – игәгьы аҭацәажәара даҟәыҵит. Маҭаҭа дахьгылаз еимаҭәаны дҵәыуон.
Уи аамҭазы Кьышә аизҳара даҿын. Дгьыли-жәҩани рымч илалон, ицәа ҭнарҭәаауан. Иара деизҳауан, аха иӷраз – иԥсы, игәы – маҷхон. Иҩныҵҟа данҭаԥшлак, еиҵаланы, изаҵәха аҳауа ишалакнаҳаз ибон.
Убасҟан Кьышә Анцәа диҳәеит, иабацәа реиԥш иаргьы ибжьы имихырц. Иаҳхылаԥшхәу уи иаҳаит...
1987
АНАШАНА
Есааира иҵыкәкәо, хыда инырхуа амал еиԥш, ажәҩан инампыҵаба ицеит алашьцара. Аҵх амгәарҭа иҭаз зегьы амш иараргаман, рхаҭазаҵәра изацәымцо иҟанаҵеит. Аира – ҽыхтроуп.
Аԥхыӡ иԥсаҟьаны иалаԥсаз ихәҭақәа ашәымҭак алашара еизнаҳәҳәан, адгьыл ахьанҭара ааинырит. Дызҭашьшьы дыҟаз ацәа хәыҷы-хәыҷла ихыҵуан. Ҩаԥхьа ицәа-ижьы дҭагӡан ауаҩы, иира амши иԥсра амши дшырҭагӡоу еиԥш.
«Иалшома урҭ аҳәаақәа рхыҳәҳәара? – дхәыцуан Ахра. – Унархыжжыхыр, алаԥшҳәаа ишахыжжуа еиԥш амшын. Дагьмиуазар дагьмыԥсуазар ауаҩы? Идгьылтә цәырҵра заҵәык акәзар ииреи иԥсреи, арыҭәа ацқәа реиԥш, еимарӷәӷәа ирҭаку?»
Аҵх иалыргеит ажәа, аха абас иҿаҳа-дагәаӡа иахьыҟаз аҵх ахаҭа, жәак ахьахәлымшәоз рзымбатәбаран дара. Уи рыгәқәа ҭнарԥсаауан, рцәа иҭанарӡыӡон, аха алашьцара иацәызыхьчо ирымаӡазгьы иара ажәа акәын. Изыҟоугьы уи азыҳәан акәхап ажәа – аҵх иалыҩларц. Агәра ргон ажәа зегь шалшо, ахьӡ зауз шыҟаҵәҟьоу, иагьшмиаӡаауа.
...– Бара, игәабымҭаӡаци акалашәа дышшоу?
Инацәкьарақәа ирыбжьакыз иҭаҭын даҿыхарц данҩахалак, алашьцара иалнадон еимгеимцарак ианхалоз ацәаҳәа лаша. Уи игәы ҟанаҵон, илаԥшгьы ԥыҭк иҵазарц, ԥшьаала акәын инапы дышҩахоз.
Ивараҿы ишьҭаз иԥҳәыс лыԥхарра иныруан. Ирацәан уи ианаҳәоз: аҵх лашәи ахьҭеи дыкҿарцалар, азаҵәра ихаԥаны ицәа-ижьы дҭанарҟацар – ихы змеидаша диман.
Уажәы иҿацаӡа игаз ибжьы анацла, аҵхи иареи ирыбжьаз ахҟа рыбжьаӡны еинышәазшәа инарбеит азныказ.
Аԥҳәыс дҭыкка дыҟан. Лымчи, лцәаныррақәеи, лхәыцрақәеи иахьантәарак тәамҩахә лымаӡамкәа дзыҩнагьежьуаз аҩны иҩналырӡит. Ацәа деизнагап, уаҵәы ашьыжь, уажәеиԥш ддысны дшыҟоу акәымкәа, ԥсыԥхак лыланы дҿыхап ҳәа агәыӷра лыман. Аха лхаҵа иҭаҭын алҩа лԥынҵа аҭыҩрақәа арчыхәчыхәуан, ибжьгьы, дӡаакәкәала ацәа аҵахь дышцоз, арахь даалнахуан. «Ацәажәара егьаурым, даҽак бжьаимгалондаз...» – лгәы иқәыҩуаз иажәақәа гәаныла ирыцылҳәон лара.
Уажәы рыҷкәын иӡбахә анцәырига, дызҭанагалаз ацәа мчылаҵәҟьа лҽамылхит, лара лтәы иалыргарц азыҳәан.
– Ахәыҷқәа зегь реиԥш дыҟоуп, митәык идубалазшәа умцәажәан! – дацраланы ҿаалҭит лара.
– Дхәыҷума, бароубаџьар, ԥҳәыс дыззааугаша дгылоупеи! – дызнышәаз аҵх изаанагаз агәыраҳаҭра бжьихыр иҭахымызт, ҭынч иҳәеит. – Уаҩы ибахьоума, есышьыжь шаанӡа дгыланы аҵеџь дҭаԥшуеит. Иҭихуеи? Ҽынла дҭаԥшы, шьыжьы дҭаԥшы ак акәӡами?
– Атәыла мыбгеит аҵеџь дҭаԥшызар! Егьырҭ реиԥш, шьыбжьагәанынӡа аиарҭа дылахо, ашкол дагхалар акәызма иуҭахыз!
– Ашкол дагхааит сымҳәеит, аԥсшәа баҳауазар, – игәалаҟара бзиа усҵәҟьа аламала ихҽуа иҟамызт. Уи ус шакәу ихаҭа агәра игарц, иԥҳәысгьы ииҳәаз дазааигарц, днахлафшәа инациҵеит: – Усгьы шаҟа бзиа иббозеи сажәақәа аарҳәны реилкаара, бара нҵәа! Уамашәақәа шәшоуп шәара аҳәса...
«Бара нҵәа» ҟәандашьшьыраӡа лгәы ишықәлазгьы, игәҭакқәа рҵыхәтәа ԥылҵәарц, насгьы иациҵаз «аҳәса» лгәамԥхан инаиҿалырхьит:
– Аҳәса ҳашшоу иалухи, ухатәы уалацәажәа!..
Лгәаҟәышра иланаҳәон иажәақәа цәгьа шрыҵам, аха дҭыкка дыҟамзи, уи лгәаҵәа аржәпон, акы ианалыжьыр лҭахымызт. Аха уажәы лааԥсара лыхьӡеит, лажәақәа мацара ракәын ицҳауаз, лгәы ҭацәӡа иаанхон.
– Игәабҭахьоу уахынла дшышьҭоу. Иҽреиџьны, ихы ахыза ақәжьны. Дагьзламхәаҽуазеи! Ишааилахәлалак ашәиҭышәи дузынашьҭуам, арахь џьара лашарак хәыҵыԥхозар дзыцәаӡахуам...
– Нас убри аума иџьоушьаз? Иџьашьатәу умбац...
Ԥыҭрак ҭынчран. Ахаҵа ԥшьаала аҭаҭын дахон, аԥҳәыс ихааӡа ацәа лҽалҭон, ани уажәаԥхьа дзыцәшәоз шьҭа игәаӷьыргьы цәгьа илымбо.
Ахаҵа дахьышьҭаз Ахра дааигәалашәан, ишибоз игәалаҟара абжьысра иалагеит. Уи ихала дазаанхар иҭахымызт, илаҳартә даақәыԥсычҳаит:
– Ахра рыцҳа! Макьана иԥсышаз иакәызма! – Еилшәара амаӡамкәа игоз иԥҳәыс лыԥсыԥ лагаҩагабжьы маҷк иахьааҭгылаз ала ишлаҳаз анидыр, инациҵеит: – Ҳазегьы уа ҳҟалоит, хьаас иктәӡам. Уҟанаҵ уҟаз, настәи башоуп...
Аԥҳәыс дааҳәыцымыцит.
– Уаҿымхааит, уахынлагьы ҽынлагьы ишԥоуҿыҵаку! – абарҭ рыда даҽа жәақәак дрызхо дыҟамызт.
– Абриак сахеит, уаҳа мап...
Нас ацәа иагеит. Ахаҵа иаразнак дынҭаҳа дцеит, аԥҳәыс дҭаауанаҵы иахьизымгәаӷьыз хьаалгон.
Еснагь еиԥш, абас иааигәа даныҟаз, дышлаԥшҵашәарам, сналхьысып иҳәар аҳауа дшаламӡуа агәра анигалак, лызхәыцра даҟәыҵуан. Убасҟак насыԥла дҭәуан, ихы ацәимгар дахәаҽратәы. Лыԥсы ахьҭоу, адунеи дахьықәу иара изыҳәан изхымго хьаан, изхымго гәырӷьаран. Зны-зынла, изыхҟьаз изымдырӡо, иаалырҟьаны лгәаӷ шьҭихуан, иаалҳәо зегьы дараапкуан; шамаха рыгәқәа нибамырхакәа еиԥырымҵыцызт. Еиҳараӡак абас анихьуаз, ани анасыԥ дахәаҽуа ианалагоз акәын. Усҟан дацәшәон зегь зхароу лара шлакәу агәрагара, уи дзаҵамгыло ихьанҭан, дбангьы дықәымгыло далагон. Аха дидҟьаны данцалак, иԥсы ҭоу иҭаму изеилмырго аҟынӡа дзаҵәхон, дибаанӡагьы иԥсы иамхарацәан.
...Автобус ианҭыҵ, ирыцҭыҵыз дара рган ахь ицоз ашколхәыҷқәа раԥхьаҟа акыр инаскьаанӡа, егьи аган ахь ицоз рыҽрыддырхалеит.
Абзиала рҳәан, еиԥырҵит.
...– Уи дыԥсит, бзиоуп, дыԥсит, аха уареи сареи ҳаԥсы ҭами! – илзеилкаауамызт Ахра иԥсра асҟак игәы изыҵалаз.
– Аиеи, маакьана ҳаԥсы ҭоуп. Мышкызны ҳаԥсуеит ҳаргьы.
– Уи мышкызны, уаанӡа акыр бжьоуп.
– Шаҟа бжьазаалакгьы, уи амш мааир залшом, уи амш ацәцашьа ҳамаӡам! – Абарҭ ажәақәа аӡәы иҳәаны иаҳахьазшәа игәы инаҭон, уи моу, иара ихаҭа иакәызшәа изҳәахьоу, абри аҭыԥ аҟны, абри аамҭазы, абас дақәымчны.
– Иухаршҭ, иааины иааудгылаанӡа – иухаршҭ. – Уаҳа илҳәаша лыздырамызт. Илҳәо зегьы ԥсхаԥсны ишыҟоу аҟара лгәы азҩон, аха аҷкәын дызҟажаша ажәақәа лԥыхьашәомызт.
Иаргьы деихьысеиԥысуа ажәақәа дрылахеит, инапы мҩанҵаны зегь раҵкыс ихадоу, зегь еилыкка изырбо, изырдыруа шиԥыхьашәо деигәыӷуа.
– Иухаршҭ! Иамои уи харшҭшьас. Адуцәа маӡак рдыруеит, ҳара иаҳцәырҵәахуеит акәымзар...
Аҷкәын ибон жәала акахьы дызкылсуа дшыҟамыз. Искит шиҳәо, импыҵҵәраа ицон, ма ԥсык рыламкәа ихәашхәашха импыҵахон.
Ԥыҭрак ҿымҭ инеиуан. Аӡӷаб илныруан уажәы лара дихаршҭны џьара дшамоу, дшыхароу, уи лгәы еихьнашьуан.
– Уаҟәыҵ шьҭа! Агаӡа иикыз икит ҳәа... – лгәы иҵаххны ҿаалҭит лара.
– Уи бара еилыбкаараны быҟаӡам, быхшыҩ азхаӡом!
– Уара ухшыҩ ԥжәаны ицоит, сара мыжда!
Лажәақәа игәы иасын, бзиала ҳәагьы ламҳәаӡакәа имҩахь дымҩахыҵит.
– Уаҵә ашьыжь сузыԥшрыма, нас?
– Ишыбҭаху...
Ажәҩан аныҷҷало, напсыргәыҵак иаҟароу саркьаны иҭылашоит аӡы. Аҵх тәарҭас иахьамоу, амш ашәахәак шынахьыслак игәыҭҟьа-ԥсыҭҟьаха инҭашәкәа иахьцо. Иара аҵх аблазаҵә акәхап иааԥшуагьы. Шәаӡыӡарак хуп, ахҿа агәы иақәкушәа. Уи аблазаҵә алагьы алашара агәы хьанарԥссарц иаҳәоит: «Уаргьы саргьы акы ҳауп, ҳзеилибакаауам акәымзар. Убома, схаҭагьы зегь рыла слашьцам, сыбла лашоуп. Ҳаинышәап!»
Уа инҭаӡны ицарц иахьшәо аҟынтә, ҵа змам аиаҵәара улаԥш алаурӡырц ухы уанҩахалак, ажәҩан есааира аҽырҳаракра иалагоит. Улаԥш убасҟак имчызшәа, иара аҳәаадара иаиааины адгьыл иазааигәанатәыртә.
Ажәҩан нижьын, ҩаԥхьа дынҭаԥшит аҵеџь. Аҵантә изазазазо иҩеиуа шәыҭҳаны ибоит ихы.
Амра ҭашәеит... Ахра иԥсы аманы.
Мызкы дзыҩнагәаҟуаз ауада аԥсҭҳәа ҩначызшәа ибеит аҵыхәтәан иара. Инапы наирххар, аҟаԥшьра инацәкьарақәа налишьрашәа игәы ишинаҭозгьы, ашәвазқәа ирыбжьахаз амреи иареи ҵыхәаԥҵәара змамыз, анаҟә зыхчылаз адәеиужь рыбжьан. Ахра дласӡа дҩагылан уи адәеиужь дықәланы иҿынеихеит.
Иааҩнаххыз иԥҳәыс, икыдхаланы иҟаз иблақәеи, иқьышәқәа рықәбара иаҿыз иԥсы ԥхеи рыла еилылкааит иԥсы ицәа-ижьы мап шацәнакыз, уи лырхынҳәыр лҭахызшәагьы арҵәаа ҭлыргеит. Лыбжьы ақыҭа ахи-аҵыхәеи иахьӡаны, ауаа иднарҳаит лхаҵа идунеи шиԥсахыз – аратәи ааныжьны бла иамбо ҽа дунеик иҽшамеидаз.
Уи аамҭазы иара адәеиужь дықәланы днеиуан, иааҭгыланы изыԥшыз амраҿы изқәаҭыԥ ылихырц.
Ахра иҭахӡамызт аԥсра. Ихадоу акы ихашҭызшәа ихы ибон, аха егьа иундазгьы игәалашәомызт. Зда ԥсыхәа имамыз акы ааныжьны дцон. Еиҭа маҷӡак азхәыцха иаӡар, инапы наргӡаны днахьысрашәа инаҭон игәы, аха...
Дахьышьҭаз игәалашәон жәаф-жәибжь шықәса анихыҵуаз дзықәшәаз ахҭыс.
Аҽны рҳаблаҿы ачара руан. Аҵх агәы еиҩнашахьан, ихала аҩныҟа аатәыс иоуит.
Изқәа икыдыӷәӷәалоз ауаа ршыкьыбжь еихсыӷьит. Дышнеиуаз ак ицәа иалашәан дааҭгылеит. Ԥыҭрак дгылан, еишьхныԥсыланы алашьцара зҽазҭаз абна далыԥшуа. Бӷьык қәацомызт, машәыршақә бжьык гомызт, зегь аҿымҭра аҵааршәыреиԥш иакын.
Ахра анашана иоут, ҳәаа змаӡам гәырӷьарак шизыԥшу ала. Дацәшәаны, еиҭа ԥыҭрак илаԥш алашьцара иалаҵәахызар иҭахын, аха мчык инаруамызт. Ихы дҩахан ажәҩан дҩаҵаԥшит. Еҵәала иҵҟьаны ихагылан уи. Убасҟан Ахра раԥхьаӡа акәны идырит иԥсы шҭаҵәҟьоу, дшыҟаҵәҟьоу, иара иара шиакәу. Дшымиз, дагьшымԥсуа – ахааназ дшыҟоу.
Иҿы неихԥеит:
– Сара!
Уи аахыс маҷ ҵуама, аха уи аҩыза уаҳа данымиеит Ахра. Иҟалап, дхәыцуан уи, ауаҩы адгьыл дзықәнагалогьы убри аимгеимцара азыҳәан акәзар – ианеиликаауа иԥсы шҭаҵәҟьоу. Настәи уи иацнанаго иҟам, баша аамҭагароушәа имҩасуеит.
Аха уажәы усҟан ибжьы ҭцаны иџьашьашәа, рацәак агәра изымго ииҳәаз «сара» иахьа мап ацәикыр иҭахын. Иԥсуаҵәҟьаз иара иакәӡамызт, уи «сара» акәын иԥсуаз.
Ауаҩы иҟоу зегьы ахьӡ риҭарц иҭахуп, дхәыцуан иара. Ихгьы ахьӡ аиҭоит. Аха уи аԥсра дақәшаҳаҭхеит ауп иаанаго, идикылеит.
Аҷкәыни алашареи реизыҟазаашьа уамашәан. Ихәлеит, алашьцара хышхыҵәаны адунеи инагәылаҭәеит – аҷкәынгьы дзаҵәӡа, раԥхьаӡа адгьыл иқәнагалаз иара иакәушәа, ихы ахьигара изымдыруа даақәхон. Иидыруаз зегьы рыхьӡқәа рыхнахуан аҵх, дгьыли-жәҩани ирыбжьакнаҳаушәа, рыгәра узымго. Нас абри адунеи аҿы узықәгәыӷша акы ыҟазарц, рызегьы ҿыц ахьӡқәа рыҭара далагар акәын. Уи даара иуадаҩын, аҵх иалагӡаны дзахьӡо иҟамызт.
Аха еиҭах ишон, еимгеимцарак абжьарала аҵх ирыхнаҳәаз рыхьӡқәа ҩаԥхьа иранашьахон, аҷкәынгьы иара ихаҭа дзакәу, ихьӡу идыруа дҟалон. Уи иџьеишьон алашареи алашьцареи абасҟак еицәыхароу, еицәтәыму ацәаныррақәа ахьдырҵысуаз, арахь иара иара иакәны дахьаанхоз. Убасҟан аҷкәын еиликааит иара хазы дшыҟам, алашареи алашьцареи дышрыхәҭаку. Ус анакәха, ианылашаз алашара ианыруаз акәын иаргьы иныруаз, ианылашьцаз – алашьцара ианыруаз.
Иҩналаз аҷкәын шиакәыз аниба, Ахра даалашеит, зыԥсымҭа ааихьаз амра ашәахәақәа нарывҵажжит икыҷырақәа. Аҷкәын рацәак иҭахымызт уи иааира Ахра абасҟак дахьеигәырӷьоз, изызкыз издырамызт.
Ахра ибараҳәа есҽны иаауан. Ааигәа-сигәа инхоз ракәзар, ашьыжь инаркны хәлаанӡа ачымазаҩ гәаҟ ишидтәалаз идтәалан, уахынла дырҷаԥшьон.
Урҭ зегьы аԥсра рзаанкыломызт, ирҭаххаҵәҟьаргьы, рымчқәа зегьы еибырҭаргьы. Аԥсра иара Ахра ихаҭа иакәын, уи џьара иҩныҵҟа иӷратәан, ицәа-ижьы иузалымго; даныԥслак акәын иаргьы аницыԥсуаз. Ахра нап шиланакыҵәҟьаз идыруан, убри аҟынтә аӡәгьы гәыбӷан ииҭомызт, аха абас икәшаны иахьтәаз ицәымӷын.
Ибон дышрыцҳаршьоз. Аха зегьы ррыцҳашьара еиԥшымызт. Иҟан, даргьы абас рыхьыр шалшо дырны заанаҵ зхы рыцҳазшьоз. Иҟан, игәаҟрақәа рҵыхәтәа ԥҵәарц азыҳәан иԥсра иахыццакуаз. Зынӡаск имаҷын иара ихьаа заҵәык азыҳәан дрыцҳазшьоз.
Аха урҭгьы иҭахцәамызт Ахра. Иара иитәу акы имырхырц, иара изшаз еидара хаак имырдарц иаҿын. Ирыҳәада, агәра дзыргада ус ҟарымҵар амуа иҟоушәа! Ррыцҳашьара гәҭыӷьӷьала зқьышә иқәкны иааҩналоз гәаӷшақә дырзыҟан, рцара дахыццакуан.
Аҷкәын иакәзар, анҭгьы дреиԥшымызт, арҭгьы. Дшааҩналалак гәыӷрак ицыҩналон, лашарак ицран. Уажәраанӡа, хәылбыҽхала дызбарцы иааиуаз ашәхымс инахыҵуаз амра иахьаԥырагылоз ргәаӷ икуазҭгьы, аҷкәын даныҩналоз ихылҵуаз алашара изхон.
Ахра инапы ааигәа иҭацәны игылаз аҟәардә ахь инаирххеит, утәа аанаго. Аҷкәын дтәеит. Насҭхашәа рыбжьқәа ныҵакны ицәажәоз быргцәақәак тәан.
– Иҟои адунеи аҿы?
– Ишыҟац...
– Уи бзиоуп...
Ԥыҭраамҭак ҭынчран. Аԥенџьыр асаркьа иадӷьызкылаз амҵ абжьы ада бжьык ҩныҩуамызт. Адәахьынтәи иҩнашылоз абжьқәагьы ара ишаҭәам дырны, иаразнак рҽырӡон. Иҩнаҭәоз алашара абжьгьы гон. Аха уи абжьы усҟак иашьцылахьан, рлымҳақәа кыдрымҵакәан ираҳаӡомызт.
Ахра ихала данаанхалак ихы-игәы ихаршҭны алашара абжьы дазыӡырҩуан. Уи зны-зынла амҵ абжьы иархәашьуан, убасгьы агәаӷ икуан, имчқәа еизганы днықәтәон, агылара иҽазкуа. Иԥҳәыс, абас аԥхӡы ахәаҭаҳәа илнаҳәаны, инапқәа иҵаргәаны ииарҭа дшылатәоу дылбахьан. Иузыҟалазеи, уара рыцҳа, ҳәа данихалалак, ибжьы аарла инҭикаауан: «Амҵ... Амҵ...»
Аҷкәынгьы бзиа ибон алашара азыӡырҩра, еиҳарак игәышԥы ҩарханы ашьац данылаиаз. Иблақәа хҩаны – иблақәа аныхҩаз еиҳа иныруан ажәҩан лашарала ишҭәу – уи алашара абжьы иҽаиҭон... абжьы илаиӡҩон... дыбжьхон... длашарахон... Абри нҵәара ақәымзарц иҭахын усҟан иара.
– Сыԥсуазар ҟалап...– Ахра аҷкәын днаиҿаԥшит.
Абжьааԥны ус аниҳәалак, ахәшә-абыӷьшәы угым, иабатәи ԥсроу рымшын иуа-иҭахы, игәылацәа, ибацәа. Игәы дырӷәӷәон. Аха ус баша ажәазы ишырҳәоз, рхаҭақәа уи агәра шырымгоз идыруан. Иаргьы дшыԥсуа атәы аҳәара иҭахны акәӡамызт ишиҳәоз, ус иахәҭан, қьабзк иаҩызахахьан ачымазаҩи уи ибацәеи реизыҟазаашьа: ачымазаҩ ихы дахашшаалар акәын, дара, егьухьуам, угәы каумыжьын, амарџьа, рҳәалар акәын, егьшизыҟамҵо рбозаргьы.
Аха аҷкәын иҳәар урҭ ажәа еижьагақәа, Ахра ҽакала идикылон.
– Уажәы аума ианудыр ушыԥсуа! – Аҷкәын дшақәымгәыӷуаз ауп арҭ ажәамчқәа шиҿыҵҟьаз.
Ишәаԥырҳаԥуа аҭӡамц инкыдлеит Ахра илаԥш; аха мчык аԥырхаган, хланҵы илбаанашьҭуан.
Ишьақәгылаз аҭынчра Ахра ишәарақәа рыбжьы алыҩуа иалагеит.
– Аԥсра бзиа акыр иаԥсоуп, – урҭ абжьқәа ихәаҽырц ҿааиҭит иара. – Иаауқәшәаны, ма ацәа ушалоу – ҳаи шьыри!..
Аҷкәын акгьы ахимҳәааит. Иҿымҭра шәаӡыӡараны Ахра ишилалоз ибон, аха акала дицхраарц иҭахымызт. Ииҭахыз акы акәын: ибжьы ахьимаҳауа џьара дыҟазарц, зынӡаск дихашҭыр. Аха еснагь мчык абрахь ихон, Ахра акала дизааигәан, диҭахын.
Убасҟан илаԥш ақәшәеит Ахра иҵаз ашьаршьаф. Иҟәашкакараӡа иҟан. Асы! Иаалырҟьаны асоура иалагахыр; ажәҩан аҳәылыҳәылыҳәа асцырақәа аҿышәшәоит. Зыԥсы зылҵхьоу, иԥштәыдахахьоу Ахра инапқәа-имҵәыжәҩақәа ҟьо, ԥсаатә дуӡӡак еиԥш аҳауа далалап. Имҵәыжәҩақәа иҟьоит, иҟьоит, иҟьоит, аха ирықәнауаз асы ахьанҭара дзаиааиуам, дкаҳауеит. Аҷкәын уи диҵахазшәа ихы ибоит.
Убри аамҭазы дааҩнашылеит Ахра иԥҳәыс. Аҷкәын данылба, уара уакәзаару лҳәан, Ахра ихчы, ихыза рҽеины дындәылҵит: ачымазаҩ ибара иааз ишрыхәҭоу имҩаԥгатәын.
– Шаҟа усҭази, шаҟа, шаҟа! Зегь ыфаны, иӷәыхны! – Лара деицрашәаны дыҟан. Арҭ зегьы иацоуп ианыҟиаҵаз, аха иахьа аԥсра дахнаган, рацәак иаха лымамызт. Иаргьы аиныхраҿы ижәын, ихы наикәаҽуа ауаџьаҟ дыҽҳәатәан. – Нас абри иҟны унха, унҵы!..
– Аԥҳәыс, бҭыԥ дыр! – даамақарит иара, днеицәкьысын. – Са исфаз, изжәыз бус алам!
– Ишԥыкәу сус шалам, ишԥыкәу! – Лылаӷырӡқәа лызнымкылакәа инхыддылеит. – Абас аӡы иауҭарц акәызма алԥхынрак ачаи сызхыԥсылоз!..
– Ы-ы, сара снапқәа еиқәыԥсаны стәазма?! – илақәа ҭца дналзыԥшит. – Бысҭыҳә, аламысда! Лара аӡәк лакәу џьушьап аҩнаҭа зхагылоу...
Аҷкәын ицәымӷын иани иаби абас ажәа анеимаркуаз. Адунеи азна дрыцҳаишьон зџьабаа цәгьаз иан, дрыцҳаишьон аҩыжәра зҽадызцалоз иаб. Аха жәала ианеибакуаз, рҭыӡшәа аныцәгьахоз, тәымуаҩцәақәак ракәызшәа, изымдыруа аҟынӡа рҽырыԥсахуан.
Агәгәаҳәа иааилалеит.
– Шәаҟәыҵ, шәаҟәыҵ! – изымычҳакәан дныҩныҵәааит аҷкәын. – Шәеигәырӷьала шәыԥсы ахьҭоу, шәеигәырӷьала! – Ашә еимԥааны дындәылҟьеит.
Дахьындәылҟьаз амра днагәыдыххалеит. Ицралазшәа ибан, дыҭрысны дааҭгылеит. Иҟаԥшьӡа, аҭашәара иаҿын, арантәи иубарҭамыз амшын иӡаалон. Аԥсабарагьы ҿымҭ уи аӡаалара иазыԥшын.
Дгьылахаан имбаӡацызшәа, дшанханы даанхеит аҷкәын. Убасҟан ишьа-ида ирҭалеит нҵәара зқәымыз агәырӷьара.
– Мышкызны абарҭ зегьы снарылаӡны сцоит, мшкызны... – дҟәындҟәындуан уи дышьхныԥсыланы дахьгылаз.
...Иааилашәшәит.
Иан лыбжьы:
– Ахра, уабаҟоу?.. Шьҭа аҩныҟа уааи, нан!..
Ахра иан ҽазнык иқәҿылҭаанӡа дазыԥшны ус дгылан, дымҵысӡо. Аха уаҳа лыбжьы анымга, даахьаҳәын, аҩныҟа иҿынеихеит...
1988
ЗЫЖӘҨА ҬҞЬАЗ
Ацәа схы анамысх нахыс иџьбараӡа сԥынҵа иҭасуан адеколон афҩы. Еиҭах ашацкыразы иҩнаирчит!
Есышьыжь иԥаҵа пашәӡа, иацы даагәылшәазшәа, исоит. Афымцатә ԥаҵасага атәеибаӡом, иӡамҩақәа ԥышқарахцәоуп, уи адигалартә иҟам. Аԥхьа ӡыԥхала иҿы иӡәӡәоит, зныкымкәа-ҩынтәымкәа зыфҩы хаау асапын шәах иарганы, нас аӡыхьшәашәа иҿеиҭәоит, убрыгь дамеигӡакәа. «Уф! Уф!» имшуп, игәаԥхозар акәхап. Насоуп иԥаҵасара даналаго. Убасҟак ицәа деиҷаҳаны аԥаҵасага ахьишьуеит, ус ашәах шкәакәа анихуеит угәахәып.
Исаны даналгалакгьы, асаркьа дадҵӡом. Митәык адибалазшәа иҿы дацрыхоит; иӡамҩа, ма ицлымҳәа машәыршәа аԥаҵасага иацәынханы хәыц еиқәаҵәак алыҳәҳәозар, ашьаҭа иаркны ихымҵәакәа дацрыҵуам. Ихаҿы зегьы хәҭа-хәҭа аревизиа аназиулак, цәыкәбарк ицәкамҭәарц деигӡаны, афлакон ссир иҭоу адекалон иҿишьуеит, дҿыҟаԥшьааӡагьы ицралоит. Нас абарҭ зегьы – асапын, аԥаҵасага, адекалон – ааизыҳәҳәаны икаруаҭ ахаҿы игылоу ашьқаԥ хәыҷы иҭаиҵоит, аҷараҳәа ацаԥхагьы наиркуеит. «Сгаӡома, мшгаҩыс иҟоу зегьы ацкласуа иахьырбарҭоу иаансыжьыртә!» – игәы иҭиҳәаауазар акәхап усҟан иара. Душьуазаргьы иуирааӡом. «Зых пату ақәызҵо дарбанызаалакгьы иҽы уаара иҭиӡом!» – уа инауҿаирхьуеит. Уигьы азмырхакәа, хшыҩ ҵарыла абри зегьы мзызс иамоу аацәырганы уаԥхьа инықәиҵоит:
– Акультура ҳацәмаҷуп, бабараа, акультура! Агигиена закәу уажәыгьы иаҳзеилымкаац. Зегь зыхҟьо – ҳаашьара. Чеховгьы игәеиҭахьан... Мап, акы ҳаԥсам, аиаша уасҳәоит. Ачарақәеи аԥсхәрақәеи ҳархашәалом, арахь иҟаҳҵаз, џьара ҳахьӡ зҳәо егьыҟаӡамкәа амҩасра ҳаҿуп! Еинштеин ҳара дҳамам, Пеле...
Санҭалаз аԥхьатәи амшқәа раан, рацәак санеиқәшәамыз, аԥаҵасага анысҭахха, «иморалтә кодекс» дысзаԥхьеит:
– Иудыруаз: умаҭәа аума, ушьаҵатә аума аӡәгьы иумыраан, иагьа дуҳәаргьы, мамзар арҭ алашьапыфацәа уаахьаҳәаанӡа уеимырҵәоит!
Ашьыжь дшыҩагылаз, сааҭбжак инақәгәыӷуа абаҩрҵәыра ҟаиҵоит.
– Шәаангыли, Шварценигер дышәхасыршҭып, саб сиԥазар! – дмақаруеит аԥхӡы илхәаҭа дахьаҿу.
Саргьы рацәак ишысҭахымыз садицалан, мызкы аҟара еицыҟаҳҵон, аха нас сгәы ахшәеит. Акарате ахьгьы дныҟәоит. Ҽнак маанак сирбарц сыжәҩахыр дахьынадсылаз, инҿыԥсааит.
Афакультет аҿы акомҿареидгыла амаӡаныҟәгаҩыс далырхаанӡа, еидысларак ҟалар, аҷкәынцәа жәақәак еимаркыр, зхы ыҵызхыз аибапҟара афҩы аниклак, изыстәыда, зыцламҳәа амжәатәыда, зԥынҵа ҭаԥҵәатәыда ҳәа дызҵаара мацараха ихы аакылирҳәҳәон. Уажәгьы иаразнак афҩы икуеит, аха иҽрылеигалом, хара-хара дрывсуеит, шәыхқәа ҭибаҽҽааит ишәҭахызар, сус иалои иҳәарашәа.
Азеиԥшнхараҿы зныкымкәа-ҩынтәымкәа аидыслара ӷәӷәақәа ҟалахьеит, аҩы иашьны аума, ма амаца еимакны. Зегьы аҩ иҵазцало, шамахамзар зҳәатәы иахымԥогьы дҳамоуп. Амбал – ус ихьӡ ршьоит. Аиашазы, уахьынеигәыдԥшыло – абнауаҩы. Иԥаҵа саны уаҩы димбац; есқьынгьы аҭаҭын иҿыҵакуп; хәынгашьарак иблақәа ирхуп, тәамбарак иқьышәқәа ирықәуп. Акы шааимарклак, еилиргарц иҩны Амбал изцоит.
Уаха шаанӡа амаца дасуеит, ма анаша дахоит, ҽынла дыцәоуп.
Зны акоридор аҿы сааникылан, ахәы зқәыссы иҟаз инапала сӡамҩа днаснасын, «Уцқьоуп... уцқьоуп...» иҳәеит, нас, адунеи агәнаҳара зегьы ижәҩахырқәа ирықәызшәа, дхьанҭаӡа иҿынеихеит. Сара сеицрашәаны сгылан, арахь сахьгәеиҭазгьы сгәы иахәахуан, ацәыршәага. Маҷӡак аҟара сиҵашьыцун: убас ӡӷаб ссирқәак, блахкыгақәак дрыцны сиқәшәахьеит! Сара урҭ рҩызцәа анызбалак, исызгәакьоу аӡәы дсывыршьаазшәа, сгәы нҭаҳа ицоит.
Ирҳәоит зны дҭакын ҳәа.
Русикгьы уаанӡа Амбал ишькылкыҩцәа дреиуан, иаашар хәлаанӡа дицрымшәо дицын. Амбал иҿы иааҭшәоз зегьы иара изыҳәан Сократи ма Лао-цзи ирзымҳәара ҟәышажәақәан, аԥсҭазааратә ӡеибафара уалызго, уӡхызго; зны-зынлагьы абыржәыҵәҟьа аблокнот ааҭԥааны, ашәышықәсақәа ирзынхарц анҵара далагоит угәахәрын – убасҟак деиқәлымҳаха, жәак иаҩшәар дахыԥсаарашәа иаԥхьа дгылан. Амбалгьы, Џьамалунгма ахы агәра шазымгара ихы агәра го, иҿыҵҟьоз алҩа иажәа лыԥшаахқәа нашьҭаҵо, рза-рзаа дцәажәон.
Аха уажәы Русик иҽыԥхьакны дыҟоуп. Данибалак, ԥасеиԥш дицәнымхо аԥсшәа каирҵәоит, аха иҽидирхалом, ихы амца акызар арцәаха имамкәа деилахоушәа дидҟьоит. Амбал Русик ас иҽшиԥсахуаз заанаҵы идыруазшәа, хьаасгьы иҟаимҵеит; «иаҳбац, иҳаҳац, ҳзышьцылац» роуп ихаҿы иану.
Маҷ-маҷ адекалон афҩы ауада иҩныӡаауан. Уажәы аҳра знапахьы иаазгоз аԥакәа фҩи асаба фҩи ракәын.
Кнаҳара ирго иеиԥшҵәҟьа сгәы азҭамкәа, изулакгьы сиарҭа снылҵын сҩагылеит. Сшынагылаз еиԥш акалендар ҟьаҟьа аҟынтәи актиор Ианковски илахь еиқәышьшьы днасҿаԥшит. «Угәы иҭои? Иҟауҵои?» – дҵаауан уи.
Егьырҭ ауаҭахқәа реиԥш акәымкәа, ҳара ҳуаҭах аҭӡамцқәа ҭацәуп, абри акалендари, ааигәа журналк иагәылжәаны Русик иадирҷаблаз, згәыԥҳәқәа ирыҵамӡоз ӡӷаб ҟьантазк лсахьеи ракәымзар. Дыцлабны акәхап изыҟаиҵаз.
Чаик снахәан сындәылҵит. Илақәа ҭчаа, ихцәы еилажәжәа дысԥылеит Амбал. Аҭаҭын иҭахын. Дшеилаҳәаз дыцәазҭгьы акәхарын, деилаҟәыҷы дыҟан.
Сшындәылҵыз, исыцәнымхозшәа исыжәлеит ақалақь абжьқәа; инасыфҩы-аасыфҩит, сырдырит; сыргәылак рҿынархеит.
Иацы уажәааноуп зегьы аныҟалаз.
Уаанӡагьы слаԥшықәҵаны симан. Ҽнак, дсыхлафны акәу иҵабыргны иҳәоу узеилмырго, атәамбара иҿықәыжж дсазҵааит:
– Абра уҭарҵарц, шаҟа шықәса еизырыҟәшәози уани уаби рыҟәрышьқәа? – Уџьыба иҭоу хьаасгьы имаӡам, ухы иҭоу ауп ҳәа иӡбахә цахьеит (уигьы ахьынӡаиашоу Анцәа иоуп издыруа), уи шьақәирӷәӷәарц акәхап ас дызцәажәаз уажәы сара сҿы. Алекциақәа рҟынгьы, асҵәҟьа ихтны имҳәазаргьы, бжеиҳараҩык шәышҭалақәаз здыруеит егьиуеит ҳәа акырынтә дҳақәмақархьеит, аекзаменқәа рҿы ишәсырбап аанаго.
Сгәысҽанӡамкәа аслан ҟаԥшьқәа ирдыдуа инасаҩҟьаны ицазшәа, сҳашҳатәраны саанхеит.
– А-а, еилыскааит, еилыскааит: рԥазаҵә изыҳәан акы еигӡома, иршәу ршәыхынгьы ирымҭиуеи! – иҳәеит уи дааццакны, сҿаԥшылара инардырзар акәхап иажәақәа шаҟа сшьара сықәырҟьаз.
– Сара сԥазаҵәӡам! – иныҵакшәа, аха ирымчны инаиаҭаскит. Сгәахы санахаԥжәо, сыбжьы насыхәлашәоит, аарла ауп ишго; убас мцакгьы насҿықәлоит, сыжжаӡа сҟалоит, амацәыс зысыз аҵлеиԥш. Схы ахьызгара сақәшәом, амгәарҭа иҭоу иаҟара сзаҵәхоит. Џьара ԥсҭазаарак ыҟоуп, ауаагьы, аха урҭ срылахәым сара.
– Нас, Анцәа ииааӡаша, сымчқәа рыла сҭалеит ҳәа уҳәар аума иуҭаху?! – Сбылны сышцо изгәаҭаӡом.
Абас ақалақьтәиқәа ақыҭауаа рцәажәашьа аныҟарҵо ауп зынӡаск исызхымго. «Анцәа ииааӡаша» уҭахым!
– Сара сышҭалаз шәус алам! – иаахызжәеит.
Сзыхҭеики, дсыдызцалеи! Машәырны акәзаргьы, зымчала иҭало ҩыџьа-хҩык уеизгьы ишалашәо ибзиаӡаны ишидыруа.
– Уихәаԥшишь, илеишәагьы цәгьазаап, мшәан! – иаҳаз ицәымӷхан, иблақәа ныцәиркшаԥеит. – Иарбан ҳаԥу узҭыҵыз?
Иацы, дшааҩналазҵәҟьа, ишыҟаиҵалац еиԥш, ипартфел астол инықәиргылан, адәахьынтәи аӡәы изҿиҭызшәа, иаразнак аԥенџьыр ахь деихеит – ҵаҟа ицырцыруа игылоу и-«Волга» илаԥш нахигарц. Алекциа даԥхьонаҵы, имҩатәны аԥенџьыр днадгыланы дназыԥшлоит. Ааигәоуп ианааихәаз, дзамышьцылац, иԥсы алоуп.
Нас дпатазӡа, иԥынҵа аҭчаарақәа ибласаркьа иаҵгәаны, хыхьтәи иқьышәҵаӷа иахаҳар рымуа, иҭаҷкәымқәа астол инықәырӷәӷәаны днаҳалаԥшит: алекциа далагеит. Дзыԥхьогьы ажәытәӡатәи аҭоурых ауп, ауаҩы аҳаԥқәа данырҭаз, иуаҩра аасҭа игыгшәыгра анеиҳаз аамҭақәа ртәы. Иахьатәи ауаҩы, уи диҿырԥшны дугозар, иаҳагьы дгыгшәыгхеит акәымзар деиӷьымӷеит ҳәа иԥхьаӡоит. Абрыскьыл мчыла аҳаԥы дҭаҿарҳәеит, ус аҳәоит алакә. Аха Фреид дадгаланы инарҵауланы (дызхамшәало аҳаԥқәа рыҵанӡа?) иҭуҵаар ари азҵаара, Абрыскьыл ихаҭа дзышьҭаз, иԥсы иахимырӡаауазаргьы, игәаҵан ииҭахыҵәҟьаз ауп дзықәдыршәаз: адгьыл егьшизықәымгоз аниба, ауаҩы рҽеишьа шимам агәра анига, адунеи иахыҵәаз ахәымгара ибла иахьамбо џьара дыҟазар еиӷьеишьеит. Ҽакала иуҳәозар, ауаатәыҩса аҳаԥқәа рахь ихынҳәыр, издыруада, иаԥсоу акахьы изкылсыр.
Аконспект змам, ииҳәо жәак бжьамыжьӡакәаны атетрад ианызымҵо иаразнак ддәылирԥоит.
Сара днасхагылеит.
– Изакәузеи уара изанумҵо?! – ибжьы ырцәгьаны, ихьымӡӷшьаны ҿааиҭит.
– Сгәы рахәым! – наиаҭаскит сара. Аиашазы уи аҽны сгәы ҽеимызт, ахьҭа сылан, ашоура шсымаз ауп ауниверситет ахь сышцаз.
– Ишԥауҳәеи, ишԥауҳәеи?! – иҽизнымкылакәа икьатеиах ԥҵәо аччара далагеит. – Иҳәеит, аха ишԥеиҳәеи – игәы рахәымзаап! – илаӷырӡқәа хыддыло, игәаԥханы дыччон.
Сара сахьгылаз, изҭакыз аваҵарақәа «рбахҭа» аҭӡамцқәа ирыдсылон сгәы. Аха сеилазгоз, сҩызцәа – сҩызцәа ами, курск аҿы ҳаицтәоуп – иаҵахар ҳәа ишәаны иахьицкьыркьыруаз акәын. Ақалақьтәиқәа усҟак рыччабжь думызт, атәамбара акәын еиҳарак рқьышәқәа зырхәоз; ақыҭатәиқәа аламырхәӡакәа, блала еибадырбон, шәихәаԥш арныг аанаго.
Уи сычҳартә сыҟан, уимоу – хьаасгьы исымаӡамызт, избанзар, акыр срылаԥшхьан, рцәаҩа сҵахьан, ԥыҭкгьы еиҿаҳакшахьан. Уажәы акәзар, аԥсшәа ишахәҭоу иахьырзымдыруаз иҿнахуан. Аха имҩанырҵаз аҳәа цагә ала схы схәамц инықәырҟьаны идырбылгьазшәа сеилазгоз – анҭ ақыҭатәиқәа рқыҭақәа рҿы ианыҟоу уи ажәа зҿыҵаку, уажәы, дгьылахаан ирмаҳацызшәа ҟаҵаны, исхыччоз иахьрылаччоз акәын. Даргьы еиҿаԥшӡомызт, зегьы рыхқәа антенақәа реиԥш адоцент изхан, иччара аритм рҽақәдыршәарц. Изеиҿамԥшуазгьы еицәыԥхашьаны акәын: ауаҩы иҭахым длазырҟәуа акы аныҟаиҵо ашаҳаҭ дамазар. Рыхқәа ржьон, рсасақәа еихызҳәоз аччабжь даҽаӡәы имбар иҟаӡам аанагозшәа. Рхаҭақәа иахьырдыруаз рыԥхьаӡаӡомызт.
Абас санрылаԥш, иаарыцҳасшьеит. Сагьыԥхашьеит. Агәаӷгьы бжьныҩрашәа иласылаба ицеит. Аха ара хыҩнакышьа сымаӡамызт, аҭӡамцқәа схыччара иалагаанӡа сдәылҵыр акәын.
– Уара иарбан ҳаԥу изҭугаз ари ажәа?!. – икьатеиах ԥыҵәҵәахақәа «анеиԥишь», аӷьеҩҳәа ашә нкыджьыланы сыҩныҵит.
Адәахьы ҭынчран, саргьы сзызхьаауаз уаҩык дысҿаҳазшәа сааҟалеит.
Шьыжьымзи, индиатәи акиносахьа шцозгьы, акинотеатр «Аԥсны» акассақәа ауаа адибагәаланы иҟаӡамызт. Абилеҭ аасхәан, азал усгьы иҭацәын, аха сааигәа-сигәа уаҩы дахьтәамыз снеины стәеит.
Асеанс ашьҭахь агаҿа шыҟоу сдәықәлеит. Амра еиҳа-еиҳа еибакуан, сааҭқәак рнаҩс ашоура шҭакархо агәра угартә.
– Уааишь, арахь, уааишь! – бжьык ҵарыхәҵәаӡа ахҿеиԥш слымҳа инҭасит, иҵәыҵәӡа сыбз инықәлеит.
Ааигәа иҟоу аиҳабыра ртәарҭаҿы иаргьы дтәоуп, иаргьы аиҳабыра дрылаԥхьаӡоуп, шьыбжьон ҳауак наиҿаирсырц, ажәларгьы днарылагыларц, «дырзааигәахарц», ирҳәо, «ргәы иҵхо» иаҳарц ддәылҵзар акәхап. Абжьааԥны аӡәы дицуп: зарԥысымҭа иҭагылоу, аха узықәгәыӷша, хыхь, аҭыԥ бзиақәа рахь излахало амардуан ааигәа зшьапы аҿазыргылаз, убри аҟынтә «амҩа иаша» иқәҵатәу, изабжьатәу, изыцхыраатәу. Аҿагьы баҩ еиламгылак, ҵарык иоуп: ирҵаҩы иҿы иааҭшәо зегьы, ԥсыӡкҩы бзиак иеиԥш дласны «акаҭа» рхаирԥоит: хашҭра рықәымкәа игәникылоит.
«Ҳкабинетқәа ҳрыҩнаҟәыкит, аха шәара шәзоуп ҳхы ҳзамеигӡо» иҳәарызшәа, акаҳуа зжәуа, адомино ма ашахмат иасуа ирыхәаԥшуа игылоу аџьар дрылаԥшуеит. Дыздыруа шьарда ирацәоуп, реиҳараҩык ихацәа ишнықәыԥшыз инаизыҩуеит, ицәнымхогьы аԥсшәа иарҳәоит. Иаргьы ихы пату ақәҵаны, аха даргьы пату рықәҵаны, арыӷьарахьгьы арымарахьгьы аԥсшәа иазҳәаз дреихырхәоит, дрыхәаччоит, рнапқәа рымихуеит; аха ишиаиҩслак иԥышәарчча иаразнак ихаҿы инықәбоит, аҳарҭа-сырҭа ыҟаӡамкәа. Даҽаӡәы дыздыруа диԥылар ма днаидгылар – еиҭа убасҵәҟьа. Аха имцхоит зегь еиԥшны аԥсшәа реиҳәоит уҳәар. Аӡәы изы ихы еиҳа илаирҟәуеит, еиҳа ирлашаны диҿаччоит; даҽаӡәы днаидгыланы, инапы ааимихуеит, деиқәлымҳаха дизыӡырҩуа, инапы мышьҭыкәа, егьи инапгьы ақәҵаны ԥыҭрак диацәажәоит. Ас дзызныҟәо, шамахамзар, ажәлар рахь иԥхьаӡам роуп – иара иаҵкьыс еиҵаны аҭыԥқәа змоу, аха зыхьӡ цахьоу, еицгәарҭахьоу, иахьа-уаҵәы иара иаԥыргар зылшо.
Иара иеиԥш аҭыԥқәа аанызкыло ишахәҭоу еилаҳәазароуп – ргалстук, ркостиум, ртуфли еиқәаҵәақәа... Аха ашоура аҵыхәала, акостиум ус ижәҩахыр иҭарԥоуп, амаӷрақәа инапқәа ркылымхкәа.
– Апартиа уалалахьоума? – дҵааит, аԥсшәа анеибаҳҳәа ашьҭахь.
– Мап...
– Хымԥада уалала. Ауниверситет аҿы парткомс ишәымада? – Дсыздырамызт, илысхызи. Иара даахәыцхәыцын, данигәалашәа инациҵеит: – Уи са дыздыруеит, сиацәажәоит ирласны уалаиҵарц. Акомҿарра уалами?
– Салоуп...
– Азамана! Уаагьы ухы бзианы, активла иаарԥшы. Текушьчаиа политикагьы уазҿлымҳами? Азамана!.. Ҳаамҭазы акы улҵырц уҭахызар, апартиа уаламкәа шьаҿак узыҟаҵом. Ауниверситет ушаалгалак, акомҿарра аганахьала аусура уаласыргоит. Уи уара узы трамплином будет. Сара аҭаҳмадагьы зны салоугәалашәап. Ус ами?
– Шәышԥасгәаламшәо...
– Саргьы уара сануқәлаз абас аӡәы дсызкамшәазҭгьы, ас сҟалоз џьушьома. Умыццакын, всио в своио времиа. Уара, иҩашьом, ҷкәына ҟәышк уоуп, насгьы уареи сареи қыҭак ҳалҵит, аиуарагьы ҳабжьоуп, ҳара ҳажәҩахырқәа анеибаҳамҭа, ҳанеидымгыла, уаҳа иҳадгылода...
Иӡбахә саҳахьан ауп – Аҟәа аҭыԥ ду шааникыло, илшо шырацәоу – аха лаԥшҿаба дсымбацызт, ашкол салганы ауниверситет ахь схы сырхаанӡа. Аҭалараан исԥырхагамхарц азыҳәан, адкыларатә комиссиа иалахәу рацәажәара зылшоны иара аӡәк иоуп иҟоу иҳәан саб, ихәы ҳаҵаланы ҳизцеит.
Хаҵа еиқәыззак, имгәацәа иаԥхьа иргыланы, ашә ҳзааиртит. Ҳатәабмакәа, ихы-иҿы аҭчаара иалаӡырц маҷк згыз, злацәақәа хьынҳалаӡа иҟаз иблақәа наҳхьиҳәеит.
Сабгьы дахьгылаз ус даанхеит, қәацара имамкәа. Даашьҭыхны дганы апарк аҿы баҟас дықәургылап, «Ачынуаҩы иҿаԥхьа ишьхныԥсылаз анхаҩы» ахьӡҵаны.
– Шәызусҭацәада?! – ашәхымс ҳахмыжьуа инҳадыӷәӷәалеит ибжьы.
– Сара Бекҭор иԥа соуп! – днапырҟәыҷуа-дшьапырҟәыҷуа ҿааиҭит саб.
Иара ԥыҭраамҭак игәы дҭахәыцуа дгылан, нас имырхаакәа деиҭанаҳзыԥшит.
– Шәыҩнал, ашә шәзылагылоузеи! – даацәажәеит аҽԥныҳәа ҳаҭо, ашә ҳахьылахаз иара иакәӡамызшәа изхароу.
Сабгьы игәаӷьуа-изымгәаӷьуа ашәхымс ишьапы нахигеит. Сара саб ихымҩаԥгашьа сацәыԥхашьаны аӡыҭра саҿын.
...Саби сареи абзиала ҳәа нараҳҳәан, ҳандәылҵит. Игәаӷ сакны сагон абасҟак иҽахьрыцҳаитәуаз. Иаргьы игәы сзынханы дшыҟаз ҩашьомызт, ҿымҭ иԥсы ӡаны дааиуан. Уи ала сыгәхьаа шикым сирдыруан. Аха аҵыхәтәаны изымычҳаит:
– Ишызбо ала, акы злыҵырц згәы иҭоу уакәӡам уара, баша аџьабаа ҳбоит... Уҽырӷәаԥны ушԥатәаз! Иара дҳавагьежьуан, ауак, гәыцхәык ишихәҭоу пату ҳақәуиҵарц даҿын, уара игәы ҟазҵашаз ажәак уҿыҵымшәеит. Аиҳабы, аиҵбы – зегь дара роуп шәара шәзы... Сара акапеикылҵәа ҳәангьы дысҭахӡам, уара узоуп, ауаҩрахьы укылсырц, пату уқәны, ахьӡ-аԥша уманы уҟаларц ауп иаҳҭаху... Дшыҩноу убеит усгьы. Уаргьы мышкызны убри уиеиӷьымхозар уиеицәахом, хәыҷык уҽуртатар, убз урхаар. Ҳаргьы бзабаак ҳамбарызишь, иабадихәа, ма ҳара ҳрыцҳаушьар, анышә ҳшынахыкәласуаз ҳаԥсхьеит, ҳцәа ҳхыҵхьеит. Уи зегьы убаӡом, урыгәҭасны зегьы аӡы иауҭоит, ус ауп ҳџьабаа пату шақәуҵо... Иаргьы иԥсы ҭоуп, ҳаргьы...
Саб абас аниҳәа дрыцҳасшьеит акы еиԥшымкәа, сыгәгьы аасыхьит...
...– Акы уҭаххозар, усзас, ма аҩныҟа унеи, сахьынхо усгьы иудыруеит.
Иҿынеихеит. Ибӷа сахькыдыԥшылоз исанаҳәон: «Уразҟы ӡбоуп, умшәан!»
Агаҿа амра иаршын, убла хнакуа ицырцыруан. Дгьыли-жәҩани ирыбжьачыз аҭакар ибалыбаҭо иалан ауаа. Аҟәара иқәԥсан урҭ, аԥслымӡ илаԥсан, рҽеимыртаӷа, рҽаартны; ашоура анырзымычҳалак, амшын рыҽҭыршьуан. Амшынгьы амра иарԥхацәан, аҭра изҭамгыло, алаԥшҳәаа ажәҩан аныхра иаҿын.
Схы ахьсырхара сзымдыруа, сыхраӡраауа аԥшаҳәа сшаваз, Русик ӡӷабцәақәак ицны даасԥылеит. Рыԥшрақәа злаҟаз ала, шыԥсшьаҩцәаз ҩашьомызт. Рацәакгьы мҵуазар ҟаларын иааижьҭеи: амра цқьа ирымкыцызт.
– Избо дызусҭада! – шәышықәса ҵуашәа ҳаибамбеижьҭеи, дсыцәнымхо са сахь иҿааихеит. – Шәеибадыр, ари Дамеи ихьӡуп, арҭ – Лиуба, Надиа.
– Ишԥауҳәеи, ишԥауҳәеи?! «Дама» уҳәама? – сыхьӡ џьашьаны дынцәыҵаччеит Лиуба.
– Лиуба-а! – Русик дԥышәарччо, ихысга нацәкьыс ырмақарны иналирбеит. – Ҳахьыӡқәа ас бырхымччалан. Усҟак злаӡо шҳакәым бдыруаз. Ашьхаруаа! «Хаџьы-Мураҭ» бамыԥхьаӡаци?!
– Русикчик, умгәаан, – диҿагәыбзыӷуа ижәҩахыр лҽынахьылшьит Лиуба, – сыхәмарны исҳәеит... Аиашазы, шәыхьӡқәа рҳәара маҷк иуадаҩуп. «Петиа» ма «Васиа» шәыхьӡызҭгьы, шаҟа имариахози.
– «Амра» аҟынӡа инаагап, патук рықәаҳҵап, – ихы насықәкны ԥсышәала иҳәеит Русик, – нас иаҳҷыҷып, иаҳбылып! – Иблақәа цырцыруан.
Надиа ганхашәа дгылан, дхарахаԥшуа, иаҳҳәақәоз рацәак дрызҿлымҳамызт.
«Амра» ашҟа ҳаҩхалеит.
Аҵыхәтәантәи амодақәа рыла еилаҳәаз ӡӷаби ҷкәыни аҭаҭынқәа рҿазза, ршьамхқәа еиқәыршәны итәан ара. Музыкакгьы улымҳа ҵнахуа абжьы гон.
Ҳшыҩхалаз, Русик аӡәы иқәҿиҭын, саҭашәымҵан, уажәыҵәҟьа сааиуеит ҳәаны уахь деихеит
Иҭацәыз астол ҳнахатәеит. Сара иҟасҵаша сақәымшәо Лиубеи Надиеи срыдтәалан. Хәминуҭк цеит, жәаминуҭк – Русик ихабар ыҟаӡам. Снаԥшны избон еиқәызза итәаз уи аҷкәыни зҽеиҩырхәа ихагылаз Русики. Уабаҟаз, сабаҟаз, узҿыз, сызҿыз – хымԥада, иаабац абашацәажәара.
Арӷьарахьгьы, армарахьгьы аԥсшәа ҳәо, дҿаԥха-ҿаччо Русик ҳара ҳахь иҿааихеит.
– Шәҽеиқәыԥса шәызтәозеи, уара?! Дамеи, асҵәҟьа суқәгәыӷуамызт, ҳурԥхашьеит! Ҳасас дахьқәа иахырҳәаауеи! Уааҵысишь, аӡӷабцәа агәҿыӷь иагеит.
Дызлоумшьыша акы далаҟам! Зны-зынла убас иҽыҟаиҵоит, даашьҭԥааны амшын далаужьып. Аха илаҿысымҭит. Маҷкгьы сҽааныскылеит, иажәақәа шысгәамԥхо исырдырырц. Аха уи даҽакала еиликааит:
– Аԥара умамзар?
– Умшәан, исымоуп! – сгәахы сахаԥжәо, акаҳуа аазгарц снарыдҵит.
...Акаҳуа ҳнаҿыхәо ҳахьтәаз, Русик абадақь дасуан:
– Шәрыхәаԥш ашьхақәа, аԥсабара. Аҳауа акәзар – ишылбааудо уахыԥсаап! Анцәа ихы азыҳәан иалихыз адгьыл ҳара иҳаиҭеит. Ҳҭоурых аума, ҳҵасқәа роума...
Сара, зуапа иҭашьшьы, аҵх еимгәҳәо, апҟацаҳәа ҟамчыла алашьцара ԥхьацо инеиуа аҽыуаҩ санизхәыцлак, зылабжышқәа нхыддыло, Русик ииҳәоз зегьы сгәы иасуан. Сара еснагь исыцу, схатә маӡак еиԥш сгәы иҭаҵәаху иара зегьы ирбарҭаны иҟаиҵон, абз иаиргон.
– Ҳаҭаҳмадацәа рыӡбахә усгьы ишәаҳахьеит. – Русик дналаган урҭ аҭаҳмадацәа ирызкыз лафкгьы иҳәеит. Иабду ԥшьынҩажәижәаба шихыҵыз, аха макьана уҿацәоуп ҳәа «Абжьыуаа» рхор ахь дышрыдрымкылаз.
Лиуба уи аҟырҟырҳәа дарччеит, Надиа дааԥышәарччазшәа луит. Сара сеицрашәаны, сеиҵаӷәӷәа стәан. Ҳаицәажәара ахы даҽаџьара исырхарц, насгьы акы сҳәар акәымзи, ас сыбз сыхәлашәаны санбанӡатәоз, снаразҵааит:
– Ашәҟәқәа раԥхьара бзиа ижәбо?
Русик исҳәаз рацәак игәамԥхазт, уаҳа узызҵааша умоуӡеи иҳәарызшәа, иқьышәқәа наирҵәит.
– О-о! – лшьапқәа еиқәыԥсаны, лыхәдахаҵа лхысга нацәкьысла далахәмаруа дахьтәаз дацԥыҳәаны ҿаалҭит Лиуба. – Даара бзиа избоит! Уажәааигәа, ҽнак ҳәа исдыраан, уахык ала «Фаворит» саԥхьеит. Адырҩаҽнынтәарак убри акәын сзызхәыцуаз. Аҷкәынцәа, абра сыҟанаҵы «Анжелика» сзышәыԥшаарауеи!
– Бхы бзианы имҩаԥыбгар, ибзаҳаԥшаауеит, бымшәан! – Русик аҭаҭын даҿыхан, иқьышәқәа аматреиԥш иҟаҵаны, алҩа мацәазшәа ирҳәырҳәны Лиуба лышҟа идәықәиҵеит. Иара аҭаҭын ахара каижьхьеит – игәабзиара деиҷаҳауеит, – аха компаниак аҿы даныҟоу даҵаҽырбаны инаиҿыҵаикуеит. Пачкакгьы аҭаҭын есымша иџьыба иҭоуп: Амбал иеиԥш иҟоу аӡәы диҳәар, мап злаицәикуеи!
– Фу, фу! – лҳәахын Лиуба, лнапқәа лҟьеит, аҭаҭын алҩа лԥырцо.
...Ҳналбаан, ахәларахь зхы зырхахьаз амш аҭакар зланарчыз ақалақь ҳналалеит. Русики Лиубеи ҳашьҭахь иаанхеит.
Сара еиҭах сгәы ак ныҵалан, ҿымҭ снеиуан. Смыцхәны схы збон.
Аҭашәара иаҿыз амра сылаԥш надсырхалеит...
Русик дҳахьӡан, Лиуба акы балҳәар лҭахуп ҳәа, Надиа уи лахь дишьҭит.
– Азеиԥшынхарҭахь иҳаццарц Лиуба дазаазгеит, дақәшаҳаҭхо дақәшаҳаҭымхо – Надиа лоуп знапаҿы иҟоу, – слымҳа дынҭахәыҭхәыҭит иара. – Излагәасҭаз ала, улаԥш еиҳа Надиа илыдхалон. Иудыруеит, аҩыза изыҳәан сара акгьы сеигӡом. Насгьы, Лиуба еиҳа длахҿыхуп, уи лҩызцәа бзиа избоит: даргьы былуеит, уаргьы урбылуеит...
...– Ашә цаԥхала иасыркуеит... – илҳәарызеишь ҳәа сналҿаԥшит. Иақәыццеиуа амра азхымгакәа аӡыҭра зҽазызкыз аҵаа ԥҽыха сакәны схы збон сара уажәы.
– Иуҭахызар иаркы... – зегьы лзеиԥшны, уаҵәтәи амш атәы зҳәо адиктор лыбжьы лхаҵаны инасаҭалкит. Рацәак сгәы зызҭамыз сгәыӷрақәа ааилышшеит, сыгәгьы ҭыкка, иҭадырцәыз аконсервтә банкеиԥш иаанхеит.
Аамҭа цон. Уи сара исаӷан; есааира ижәпахо, акы сзыҟамҵо сашьаҳауан.
...Лнапы еимлагәа иааныскылеит. Лхы ҩышьҭылхын днасҿаԥшит: лыблақәа ашәаӡыӡара рхын. Лнапы лырххеит исымылхырц, аха сара ирӷәӷәаны искын, исмышьҭит.
– Дамеи, иаҭахымзар... – лшәара ҵәахуа днасыҵаԥшит.
– Иаҭаху иаҭахыму сара издыруеит! Бааи арахь! – Акаруаҭ шыҟоу сналыхеит.
Илҭахӡамкәа днагылеит. Акаруаҭ ҳашнықәтәаз дысгәыдсыҳәҳәалан, лгәыԥҳәы снахьысит...
– Иаҭахым, Дамеи, иаҭахым! Суҳәоит акы еиԥшымкәа, ҟаумҵан... Шәара ахацәа аҳәса зегьы еиԥшноуп шәышрыхәаԥшуа. Агәра га: сара анҭ, ԥарарҳара, кьафура иаауа среиԥшым. Уареи сареи машәыршақә ҳаиқәшәеит, уажәшьҭа дгьылахаан ҳаибамбар алшоит...
– Машәыршақә ҳахьеиқәшәаз, дгьылахаан ҳахьеибамбо азы мацара иаҭахуп. Ҳацәымшәароуп наунагӡа, ҳаиааироуп. Ауаҩы аԥсреи наунагӡеи ирҿаиргылаша ҳәа имоу акоуп: абзиабара! – Абарҭ зыгәра сымгоз, абз иадыргахьаз ажәақәа анысҳәа, сҿы ашаӡа иааҟарҵеит.
Сқьышәқәа лқьышәқәа инарзыҩит... Иԥшааны снарыдыԥсыларызшәа санрылаҵәа, зызқәа атыша иазырханы иԥаз сиеиԥшны схы збеит; сцәа-сжьы ҭыԥсаауа, сҵысхәны сыхиааланы снеиуан... Лкьаҿ ааибасыртит, лцәеижь афҩы адунеи аҿы фҩыс иааҟоу зегьы иреиӷьны инасҿасит... Гәырӷьарак сааимнадеит, гәхьаагарак самҿханакын, самхаҵәыуарц егьаасыгымхеит.
«Иаҭахым... иаҭахым...» – лыбжьы ҭаауан лара, лхы лдыруанаҵы.
Лцәа снацәкьарақәа ирыбжьыкәкәаны ицарашәа итатан, снапы ашҵа былуан – убасҟак ишын лцәеижь. Лгәыԥҳәы ааимасырӷәӷәеит.
– А-а! – ахьаа лзымычҳазт дааӷызит, дагьҩыҵыззеит.
Ари лыбжьы еимгеимцарак ала зегь аасыхнацеит, сцәаныррақәагьы сылахьшәашәеит, сшынеибакәу Аҵааршәыратә океан сӡааршьылазшәа.
Ҿыцха сналываиеит.
Ус ԥыҭрак ҳашьҭан.
– Дамеи, аҭаҭын умазар?
Аҭаҭын лысҭеит, асԥычкагьы аркны илымҵаскын, днаҿыхеит.
Сара сгәы насыԥк иҭнарҭәаауан. Исымҳәар ада ԥсыхәа сымамызт.
– Надиа, зныкыр базхәыцхьоу ҳазегьы ҳшыԥсуа?
– Мап, уи егьаԥсам азхәыцра.
– Бааӡырҩы, бааӡырҩы. – Сыжәҩашәаҟьа шыҟоу аҭыԥсаара иалагахьан: ацәа иалҵуан сымҵәыжәҩақәа. Абыржәы исҳәон ахааназ уаҩы иимҳәац ажәақәа. – Аԥсра, аԥсра ыҟаӡам, зегьы рыԥсы ҭоуп, ҳара аӡәгьы ҳаԥсӡом, ибаҳама, аӡәгьы! Уахынла ацәара сҽаназыскуа, сшыԥсуа азхәыцра салагоит. Уи убасҟак идууп, ихьанҭоуп, имаӡоуп – ацәа сҽасымҭар сашьыртә аҟынӡа. Уаҵәы сҿыхарушь, сымҿыхарушь ҳәа гәырӷьарала сыҭәны ацәа сҽасҭоит... Бареи сареи ак ҳауп, иԥсызгьы ибзоугьы ак роуп, избанзар, аӡәгьы дыԥсӡом. Иуҭаху зегьы рыҟаҵара азин умоуп, избанзар, аӡәгьы дыԥсӡом. Ихадоу – «сара» ҳәа ҳзышьҭоу ауп. Сара сыԥсы, бара быԥсы акгьы аанагаӡом, акгьы аԥсахӡом адунеи аҿы: ҳашьҭахь дҟалоит «сара» ҳәа зҳәо, зцәа-зжьы, зыԥсы здыруа, зхы заҵәны избо. «Сара» ҳәа зҳәо аӡә дыҟанаҵы бареи сареи ԥсышьа ҳамаӡам...
Убри аамҭазы аӡә ашә дасит. Уи Русик иакәын. Ашә ныдысҵан, акоридор ахь сдәылҵит.
– Иҟои?..
Сара акгьы сымҳәаӡеит, аха сҿаԥшыларала еиликаазар акәхап...
– Ҿабырҳацә!
Уи зегьы сылаӡартә сыҟан, иага қәа леиргьы излабо адгьыл еиԥш. Аха нас ииҳәаз уажәраанӡа исылаӡоз зегьы арахь исыланаржжит.
– Снашьҭи, уара Лиуба лахь уца... – Днасыгәҭасит, амҩа сыҭ аанарго.
Снацәақәа ааилаҵәан, сҭаҷкәымқәа снапқәа ҿырхуа иаахьанҭахеит.
Исԥырагылаз аҭӡамц хаха снажәлан иҟәыбаса иқәысҵеит: дышьҭҟьаны дцаны дкаҳаит, ашьагьы наиҿашәит.
Сара сҭацәӡа, амшын зҽаҭа иаашьаҟәӡа инеиуа ԥсыӡк еиԥш, хәыцрак сыхшыбаҩ инагәылаӡсар, ашьҭыбжь исыӷрабжьныҩуа исыӷрахон, слымҳақәа ирҭадыдуа иалагон.
Дҩаҵҟьеит.
Аԥсыӡ аҵыхәа аҟьан, аҵахь ицеит...
1985
АҚӘОУРА
Уи ауха икыдҵәа илеиуаз ақәа абжьы заҵәык акәын игоз адунеи. Ажәҩан шынеибакәу ӡы ҭрахан, зхы лахаз мшынҵас адгьыл ахь илбааҽҽон. Аҵх ахаҭа ӡхыҵрак иаҩызан – убасҟак ирацәан, илашьцан икыдхаҽа илеиуаз ақәа. Аҵлақәа маҟҿаҳәара ирызнеихьан аӡы, ҩни уааи ирхылҵуаз алашара аҵәахит.
Сара ақәа сацәыхьчан, нап сыланакыртә еиԥш мыч амамызт – сзыҩназ аҩнеихачаԥа баагәарак иаҩызан. Уи хыԥхьаӡарала ирацәаз ауадақәа ԥхан, алашара блахкыга рыҩнаршын, иахьабалак ухы-угәы ухазыршҭыша, уԥсы узыршьаша акы уԥылон.
Аха... аха ақәабжьы рзынкыломызт аҩны аҭӡамцқәа, уадацыԥхьаӡа ирыҩнаҭәон, ирыҩнамӡоз алашарагьы архәашьуан. Уажәраанӡа зҽыҭҳәа, зҽырԥагьа иҟаз зегь нхьыдышьшьит, рхы ахьыргара рыздырамызт, ишәаӡыӡон – ақәабжьы шәарҭара дук алаҵәахын.
Саргьы иҟасҵара сақәымшәо сыҩнахеит, гәаӷшақә исышьҭан ақәа, сыҩныҵҟа акәушәа еимаҳан иахьлеиуаз – соуразоуроу сқәабжьыцәгьаны схы збон. Сыҩнымҵыр ада ԥсыхәа шыҟам санаҳәон ақәа, аха абасҟаамҭа сахьылакҩакуаз сананажьуамызт, аҵх ахь, аӡахьы исыԥхьон.
Хырԥашьа змамыз ҿҳәарак насыдгылеит, аџьал еиԥшнысшьалон уи, ашә еимԥаа аҵх қәа аналахәашара зыссымгәаӷьуазгьы уи азоуп, ақәа ҵых алахәашара, алаӡра. Ақәабжьы наџьнатә аахыс ицәаз, цәамҭхаа еижьагак иашьаҳаз, иҿанаҳәаз мчык арҿыхон сгәаҵан, уи амч сыгәон адәахьы. Адәышкәаӷьазаҿ, ҵхы лашьцеи ақәаршаҩы цәгьеи еимаркуаз адәышкәаӷьазаҿ иҟан сара сҭыԥҵәҟьа, аханатә исзыԥҵәаз сҭыԥ иаша.
Аҩнду хыхь, ҵаҟа еимыздеит, маҷ шымҵуазгьы ара сыҩнеижьҭеи, исымбацыз, сзыҩнамлацыз ауадақәа сԥыхьашәеит, аха уи џьасымшьеит – ус ари аҩны иснарбахьоу ассирқәа маҷымызт; насгьы, саамҭа ааиуан, иццактәын. Иахьанӡа еиқәырхагас, хыхьчагас исшьоз сыҩны уажәы кыр шықәса сызҭагәаҟуаз акеиԥш избон...
Ашә неимысԥаан, згыгцәа ргыланы исзыԥшыз аҵхи ақәеи инарықәкны сҿынасхеит...
1994
АЛАШЫБЖЬ
Ҵхагәазы игеит уи. Аҵх лашьца аӷра инҭагьежьыз хьааҵас игон такәаамҭа, еихсыӷьра ақәымызт.
Изеишуази уи ала? Жәҩанума, дгьылума, ҵхума?
Бжьызаҵәыла иаҳәон ахатәы, уи лымҳак аҟынӡа ишынаӡо агәра агон, агәра агон ишыҟоу уи алымҳагьы – акгьы заҩымшәо, изаҳауа иара ахьаа, агәырҩа, азаҵәра...
Асас еихҳәаны гәаӷшақә дгьыли жәҩани ианреишуаз, аҵх лашьца нахәлаҵәозшәа, абжьы ҭахәаҽӡа иҟалон.
Убас гәырҩацәгьак аҵан уи абжьы, сиарҭа схы сзыламкит, сгәы адәныҟа, алашыбжь ахьгоз ахь исыхон.
Сахьындәылҵыз еҵәак зҵаршәымыз ажәҩан сааҵагылт, иҵзырҭәаауаз алашыбжьгьы саагәҭаланакит.
Аҵх ажәпара схы нақәк имаҷымкәан снаскьеит, аха алашыбжьгьы иаҳа-иаҳа инаскьон. Уи сыхон, уаҩы ибызшәала иузымҳәо сара стәык аҳәозшәа снарбон...
Алашыбжь наскьон, саргьы сашьҭаланы аҵх сҽагәыласхалон есааира. Аха нас сааҭгылеит, алашыбжьгьы анаскьара иаҟәыҵит.
Ахаан еихсыӷьра ақәымшәа игон уи уажәы.
Сара сакәзу дгьыли жәҩани иреишуаз, ала лахьыцәгьа акәзу сзеилмырго салагылан аҵх...
1994
АЖӘАНҴАРА
Сара ажәа сынҵоуп: «Абри аамҭазы, абри аҭыԥан усзыԥшыз!»
Уи аҿҳәара макьаназ иааигәам, аха сгәы иамузт, заанаҵ сааит: ҳаиқәшәара аума зҵазкуа акоуп сара сзыҳәан. Убри аҵыхәалагьы, иҳәахьа шынасаҳаз ҭынчрак сымам, сгәы инықәишьыз анлабҿабахо сахыццакуеит.
Аԥхьа, иажәа ахы ахьхоу цқьа ианеилсырга, акраамҭа исызхаҵомызт, схы исзадкыломызт. Ишԥа?! Избан?! Ҵоуп, ус еиԥш ажәак сазыԥшын сара аханатәгьы, сцәа иалашәахьан ҽнак, ахара-наскьа сылаԥш адырхало сышнеиуа, иҵааршәыраха ишсыхьӡоз. Сдагәа, слашәы – зегь акоуп аҽыснарбон, аҽыснарҳауан. Аха абриаҟараҵәҟьа иӷәӷәахап, имчхап ҳәа сыҟамызт.
Убри инаркны сымҩа иахьынӡасыркәараҵаша сашьҭалеит сара. Аамҭа хырԥашьа змам аҿҳәарахьы аҽаднахалон, аха ма иарбаз аҭыԥ шьақәсырҟьар, иажәа исзыԥнаҵәоз сҽацәызгарашәа збон.
Акыр мҩа ԥысшәеит сара абас. Урҭ зегьы, сара саламырхәӡакәа, исзыӡбаз аҭыԥ савыргошәа сгәы иаанагон ԥыҭраамҭак. Ус сшыҟаз иџьашьахәатәу аартырак сазнеит: иага мҩала сҿынасхаргьы, дара зегьы уахь, иара ажәа снызҵази сареи ҳаиԥыларҭахь ихан!
Убасҟан ауп схаҿы ианааи: мшәан, абри аамҭазы абри аҭыԥан синиарц ажәа анысзааицҳа нахыс еилкаамзи сара шсакәу дзырманшәалаша, са ишысуалу уи, ишсыдҵоу! Убри инаркны аҽырххара иаԥсамкәан избеит, агәрагьы згеит узқәу амҩа ишацныҟәатәу.
Такәаамҭа убас, аӡӷьы ишьҭнаԥааз иеиԥш, сласӡа санын сымҩа, есааира сыҿҳәареи сҭыԥи сырзааигәахо. Исынҵаз ажәагьы ԥасеиԥш имчны избомызт, исыласыгӡахьан, уи моу, нагӡашьас иаиуа сазҿлымҳан.
Аха схы-сгәы азҭаны сшааиуаз, гәыҩбарак сыхҭанакуа салагеит: ажәа сынҵаҵәҟьоу, ма схы зжьоу? Ари даара саргәамҵит, даара саргәаҭеит. Аҵыхәтәан ҩаԥхьа схы агәра асыргеит ажәа шыҟаҵәҟьоу, ҟамлашьа шамам. Убри нахыс ҳаиԥылра сахыццакуа салагеит сара...
Сшыԥшыз игеит аҽа бжьык иаламҩашьоз уи ишьапашьҭыбжь. Уажәраанӡатәиқәа зегьы зыҵазырӡуаз ус ӷәӷәак шысԥигалоз здыруан, сазыхиан.
Дааскьон есааира...
Даасыдгылеит.
Ажәа снызҵаз сара схаҭа иакәны саԥхьа дгылан...
1996
АСАС
Иахьанӡа сара аӡәк сакәын абри аҩны иахыз, аԥшәымас иамаз. Аха рацәак ҵуам ҽаӡәгьы дыҩноушәа сгәы иснаҭо салагеижьҭеи. Мышқәак раԥхьа иҵабыргхеит уи: ауха сԥаҵасага ӡәӡәаны иахьықәысҵаз, ашьыжь ахәы аҿатата, асапын шәах амаҩаны избеит.
Иаасамхацәгьахан ауадақәа снырыҩныс-аарыҩнысит; зегьынџьара имҩашьо исԥылон аԥшәымара иашьҭаз аӡә ишьҭақәа. Са исызгәамҭеит акәымзар, акыргьы ҵуазар ҟаларын уи ихы имабзиаха сыҩны дыҩназижьҭеи. Саназхәыц, исгәалашәақәаз маҷым: зныкымкәан-ҩынтәымкәан ҵхагәазы бжьык сшарҿыхахьаз, ҽнакгьы, сышәҟәқәа сышрылаз, аӷьеиҩҳәа икыдрыжьлаз ашә абжьы шгаз. Усҟан аԥша иақәысҵеит, избанзар, схаҿы исзаагомызт тәымуаҩык дымҵаа-дымԥшаа сыҩны аҩналара игәаӷьып ҳәа.
Ҩналашьасгьы имази, ацаԥхақәа са снапы иакызҭгьы!
Аха дшыҩналазаалакгьы дыҩналеит, аамҭалагьы акәым, аԥшәымак иеиԥш. Уи ус шакәу убаратәы иҟан. Асас абас иҽԥыртла дныҟәом, уи, ҿҳәарак змоу иҟазшьала, ихы ираӡоит: иажәа уашьуам, иус уашьуам, убла дыхкьакьалом. Ари дшааҩналаз, зегьы хыла-гәыла еилеиҵеит: амебель ҽакала иргылеит, аҭӡамцқәа злаҷабыз ақьаад иԥсахт, сышәҭқәа рҭыԥан, ацәаҟәа рхьыршоушәа еилыӷраӡа шәҭы ҿаасҭақәак ықәиргылеит... Уи азмырхакәа, данцоз ашәқәа, аԥенџьырқәа ҟьаҟьаӡа иартны дцон, ма аӡәы иҽыҩнеижьлап ҳәагьы дшәомызт. Сара саазқәылаз сыҩны сдәылҵӡом, аха анкьа сандәылҵлозгьы, ашәқәеи аԥенџьырқәеи ыҵарбаҟа иамыркыкәан сдәылымҵыцызт. Изыхӡыӡаатәу митәык ҩнамзаргьы сыҩны, иҩноу зегьы сара истәуп, урҭ иреигӡатәын, ихьчатәын.
Аха сџьабаақәа капеи кылҵәасгьы изымшьоз, аӡы иазҭарц зҭахыз аӡә дсызцәырҵит, саргьы иҵазгалаша, дызлаҩнысцаша акгьы схаҿы иааиуам. Аԥхьа убасшәа сгәы иаанагон, ихымҩаԥгашьақәа злаҟаз ала, уи ара дшаԥшәымам еиликаауеит, убри азоуп аҩнгьы рацәак хьаас изимам. Хьаас имазҭгьы, ашәқәа ҟьаҟьаӡа иаанижьрымызт, иҭаҭын ацыблаахгьы иахьабалак икаиԥсарымызт – аҩны амца акыр алымшози! Мап, ари ауаҩ иааҟаиҵо зегьы хәмаршақә иҟаиҵоит, дазхәыцӡом. Уи аԥшәымара згәы иҭоу иԥшра имам.
Иара есшьыжьы џьара дцон, аусурахь акәхап, хәылбыҽхан дгьежьуан. Даныҟамыз изакәытә гәҭынчрази исымаз, анаџьалбеит, шаҟа сраҳаҭзи! Анкьеиԥш.
Аха даакылсуан иҩызцәа иманы, нас шаанӡа шәаҳәаран, кәашаран, аҩны дырхыџхыџуан. Акырынтә иақәыскхьан сналбааны сырзыцәгьахарц, излаҟақәоу зегьы мӡакәа ирасҳәарц, ианамуӡах, срыҵаҟьаны идәылысцарц. Аха иахьа-уаҵәы дықәыцқьаап ҳәа гәыӷрак сыман аҟынтә, сҽааныскылон. Мышкызны игәаҵәа иалсышт, иара иҩыза ахабжьаҟьала дшамаҭәам ара, усҟан имаҭәа-иҩыҭәа аашьҭыхны ԥшьаала дахьааз дцоит, аҩны зтәу, иагьзыхәҭоу изныжьны.
Аха уаҳа умԥсит! Заҵа дыҩнымҵра, иаҳа-иаҳа сатәаимбо далагеит: ак кыдиҟьаларын, ак каижьларын, ак дахҟьашаларын, ибжьы ихарззала ҭелла аӡәы диацәажәаларын... Ажәакала, сара сыԥсы ҭасгьы иԥхьаӡомызт! Рацәа еилахоу иеиԥшҵәҟьа иҽыҟаҵаны дыҟан, аԥсцәеирымга!
Шьыжьык абарҭқәа зегьы змааназ еилыскааит. Шықәсы рацәала, сыцәа ыҟамкәа, сыфа ыҟамкәа зеизгара саҿыз, сыҩны иҩнагылаз зегьы ҩниҳәан, аҿыц аҩнаргылара даҿызаап!
Баша схы сжьозаарын, иҩныҵырц згәы иҭоу иакәмызт уи, идац аиркырц дашьҭан.
Мап, ари ахамаԥагьа ирдыртәуп аҩны алахәмарра аӡәгьы азин шимам, уи иаԥшәымаҵәҟьоу сара шсакәу. Иахьынӡа сычҳаз азхоуп, шьҭа ҳәаҭыхла ҳаиҿамгылар ада иауам. Аамҭа ааит, лаԥшҿаба ҳаинианы ҳус ишахәҭоу еилыргатәуп.
Слымҳа кыдҵаны снаӡырҩит, иҽахьеиҭаз гәасҭарц. Уадак аҿы ҟыгә-чыгә имшын. Уахь сеихеит. Аха уа снеиаанӡа, ҽаџьара диасхьан. Исаҳауан иныҵакшәа ашәакгьы шиҳәоз, ихы-игәы шазҭоу мҩашьо. Баша сыҽхәызжәон, иагьа зундазгьы, нап иласкыртә сызихьӡомызт, уажәы-уашьҭан снаихьыԥшып шысҳәоз, ҽа уадак дныҩнашәкәа дцон.
Ус ҟәардәк сахҟьашан икаҳаит, саргьы сшанханы саанхеит: аҟәардә икаҳаз ашьҭыбжь мгаӡеит! Иаашьҭысхын, ишсымчыз адашьма инықәсыкшеит, аха... ҟытгьы ахәлымшәеит.
Сышьҭыбжь ҩныҩуамызт аҩны, са сыҩны! Исамхацәгьаханы, иҟасҵо сақәымшәо сгылан. Аха нас схы снапаҿы иаазган, асаркьахь сеихеит, уи еснагь ҽԥышәагас исыман.
Снадыххылан снаныԥшылеит, анкьеиԥш схы шанызбаало агәра ганы. Аха уаҳа умԥсит: уигьы агәы ҭацәын.
Ани иашәаҳәабжь шгац игон.
Сара шьҭа ара аангылашьа сымаӡамызт. Ашә ааимысԥаан ашәхымс снықәгылеит. Адәахьы илашьцан, уыла аҵәыршы ҭакызар иумбо...
1998
АБЛАЗАҴӘ – АЖӘҨАН
– Алахьынҵа ыҟам умҳәан, иҟоуп, ишԥаҟам, – ҿааиҭит Аслан.
Ешыра ахәадақәа руак иаҿгоу амҩа ҳануп. Ашоура бааԥсы, асаба, ҳабџьар хьанҭа, ҩаха лацәеихьшь ахьыҟаҳамҵац – уаҳа наҳалымшо ҳааԥсаха ҳнеиуан.
Ӷас иҳамоу иреицәан ажәҩан иалашьыхыз амра. Аӷа ихымҭа уҽацәуӡап, уи абла ца – мап, ужьы хтны иабеит, акәиц ақәшәазшәа, инкылнаблаауан.
Иахьыгәрагамҭаз, иахьшәарҭаз ҳаназааигәахалак, жәақәак неимаҳдон, егьыс ҿаҳҭуам. Ас иҟоу аҭыԥқәа ҳамҩан имаҷӡам. Ахәқәеи ашәаԥыџьаԥи рыбзоурала зҽыԥхьак инеиуа ҳамҩа џьара-џьара аӷа ибарҭахартә аҽцәырнагон. Нырцә итәоу илаԥш ухьӡаанӡа уи аҭыԥ ианыстәуп, анакәымха – иухьӡар алшоит ихы. Аӡәым-ҩыџьам абас уи ихымҭа иагахьоу.
– Ахшыҩ ӷәӷәа уҳәеит, иузырҵада?! – аҵәы наиласҵашәа зуит сара.
– Баша уахыччоит, сзықәшәахьоу ссирк уасҳәоит, иџьоушьап.
– Ус анакәха, сеиқәлымҳаха сӡырҩуеит, алакә ахаангьы сазгаган.
– Лакәӡам ари, аҵабырг ахаҭоуп!
Амҩа азааигәа зҽеимыртаӷа игылаз аџь амҵан ашьац ҳаҽнылаҳажьит. Ҳшьапқәа еилаҳхит, ҳкьаҿқәагьы наҳшәаҳхын, иԥсыршьагаха ԥшак наҳахьҳарсит.
Ҳабжьара аԥсреи абзареи шамаха рыӡбахә ҳҳәаӡом. Хара-хара ҳархыкәшоит, дара шыҟаҵәҟьоу, ишхыҭҳәаам агәра ҳзымгошәа. Урҭ уԥсы узеивымго уанрыбжьарк, еиҟәызго, зны шьардаамҭа иашьашәалан иубоз асаанӡӷә ахьынӡапоу – рҽаадырххар инеилаҩашьо! – ангәоуҭа нахыс убз ухаԥыц нақәурӷәӷәоит. Имгәыӷкәа иԥсхьада, аха ауаҩ илаԥш иацәыҵәахуп ҳара ҳгәыӷра, ҳаԥсы иахҳарӡаауам, аидарагьы ҳхала ҳаҵоуп.
Ҿымҭ иныҟәаагоз ари аԥҟара уажәы Аслан еилеигеит.
– Уалага нас, ианумуӡах...
Аҟәа агәахьшәа еилаҳанто алҩа хчылан. Ԥыҭраамҭак ус иахатәан, аҽыларҟәӡаны, ақалақь иахаҳаз гәылшьапк еиԥш еиқәаҵәасамсалха. Нас ашьҭыҵра иалагеит, еиҳа-еиҳа иҵаӷахо.
– Аҩадатәи ацҳа аҵаҟа ҳтәан. Уаҩ дызхымыз ҩнык аанаҳкылан, ҳаҩноуп. Аԥшәма, ицәгьарахошәа аниба, ишьамхы иҽаиргеит, имаз зегь кажьны. Абасала, афатә-ажәтә азыҳәан хара ҳцомызт, ҭаха ҳазымҭо ақырҭқәа роуп: бзарбзанла ҳажәҵара иналагаз идырхәлоит, идыршоит. Амала, ҳара ҳамԥан иара усгьы акы ахы архом, зегьы зыҵаҟа ҳтәоу ахәы ақәцәаҿы иԥжәоит. Ԥҽыхассақәак нҳалаԥсалоит ауп, егьыс ԥхасҭа ҳамам...
Сгәы ҩарханы сахьиаз, исыҵаӷәӷәоз адгьыл ахьшәашәара иаҳа-иаҳа самҽханакуан. Зқәала исныруан шаҟа игәрагоу, ҩба шалам адгьыл, насгьы изакәытә мчу ацәа иҭагӡаны иамоу; исыхон, ашьац сыҵарҽуа. Сгәы убасшәа иснарбон, аамҭак абас саанхар сналашьшь сцарашәа, сышьҭамҭак ыҟаӡамкәа. Аӡ аҵахь иагаз игазго ишынеихатәо еиԥш, адгьыл аҵахь санагалак анышә хьанҭа сгәы инықәҳап, уи алагьы иԥҵәашт сара сзыҳәан алашара аҵыхәтәа...
– ...Уи ауха асааҭ акы инаркны хԥа рҟынӡа ҷаԥшьатәыс исықәшәеит. Аҽны ақырҭқәа еиқәтәашәа иҟан, абжьааԥнеиԥш ахысыбжьи атҟәацыбжьи улымҳа ҵырхуамызт, аҵхгьы убас ҭынч ишԥамцари угәахәрын... Аҳандакь иацәыхарамкәа ҭыԥ маншәалак ааныскылан, нырцә саԥшуа стәоуп. Гәымсҭа абжьы аарла игоит, ахаҭа збаӡом, анаҩс ишьҭоу адәы ауп избарҭоу. Ацәа мыжда уажәы-уажәы ихьанҭаӡа инасықәҳауеит, аха сҽасҭом, насгьы, сагаӡо ианалагалак, ԥхыӡ бааԥсқәак насықәпапоит, саргьы сцәырҳаны саалҵуеит. Сааҭк аҟара абас стәан. Ус... Иахьанӡагьы еилкааны исымам, уи абжьы аиашазы игоу мамзаргьы сзырҩышьыз аԥхыӡ иснарҳау.
Аҟәа иахачыз алҩа акыр иҵаӷахахьан, аԥштәгьы аԥсахит: уажәы ицәиқәаран.
– Ишакәхалакгьы, ацәа сынҭанагалон еиԥшаан аӡә слымҳа дынҭахәыҭхәыҭит: «Аслан, угыл, уҭыԥ ааныжь!» Иҳәашьа убас иҟан, дагьсыҳәон, иагьсыдиҵон; убас иҳәан – хырԥашьа змам акәны. Саргьы иажәа ҩбамтәкәа сҩагылан, ацәа салыхәхәа снагәагәеит. Сахьцо цқьа исзеилмырго сцәалашьшьы сышнеиуаз, адгьыл бжьыцәгьак иархыџхыџит. Уи – ааигәа иԥжәаз абзарбзан хы абжьы акәын... Уажәаԥхьа сахьтәаз ауаҩы ишәара иҭнажааит, иацҟьаз анышә, аӡыршы еиԥш, афақь ахылҟьон.
– Уи зегьы убарымызт, нас...– иамуит сгәы.
– Мзаҭәымҭан, ишԥасымбоз!
– Ус акәзаргьы...
– Уи усым уажәы, уӡырҩла. Амалазаҵәы ашҭа иқәгылаз аҳаҵла савалахьан, уи ауп сеиқәзырхазгьы. Абас ҭаҷкәымк абжа иҟаз, сыбӷашшара иақәк зҿаазхаз аԥҽыха алаҟацаны иаабеит анша уи ашьапы. Унапқәа зкәымшоз ашәпара абжаранӡаҵәҟьа иалалеит. Изаахаз, ҳаӷеимышхара, итәы башан, уаҵәҟьа инаилгон...
Аслан ацәажәара даҟәыҵын, ус ҿымҭ диан.
Ажәҩан шынеибакәу иблазаҵә мацараха адгьыл ахь илбааԥшуан, еихмырсыӷь иаҳхагылан уи. Абас ажәҩан санаҵаԥшуа, анкьа зны, наӡаӡа амгәарҭа санҭаз зхы зкыз акы аҽыснардырлоит. Уи аҿаанахоит, ажәҩани сареи ԥаса акны ҳшыҟаз агәра сырго, нас ҳаицәыӡит акәымзар: иара – хыхь, сара – ҵаҟа.
Снапы сҩахан, сыхәнацәа ажәҩан иаԥыраскит. Анацәаду, арбаганацәа, уажәы – ахысганацәа, агәыбжьынацәа, уажәы – ахҭацалага, амацәазнацәа, анацәкьыс. Нас – ихәышәзагахаз снаргәыҵа. Ҳаизгәыҳәра, ҳаизгәакьара амитә ахыҵуеит – адунеи иақәлоуп: сара исыциит.
Абас сшанхашәа срыхәаԥшуанаҵы, адунеи аныршоз иацыршаз маӡак сзаатызшәа збоит. Сцәа-сжьы иалаланы, сшьа иацны маӡамҩала еиласоу сдақәа ирҭаныҟәоит уи – аханатәтәи амаӡа.
Ԥыҭрак сылаԥш анрыдсырхалалак, сҩашьо салагон: снапы ашәпара иалиааз махәҭақәоу, мамзаргьы снаргәыҵаҿы еиԥылаз мҩақәоу сзеилыргомызт.
Хәмахәҭак, хәымҩак!
Сыхәнацәа ажәҩан дагәа иаԥыракын: «Абри соуп сара!..»
– ...Аибашьраҿы узқәымшәо егьыҟам, аха сара сзықәшәаз злаџьоушьаша рацәоуп. Акы – абжьы исаҳаз, ҩба – абзарбзан хы аԥжәамҭазы аҵла сахьавалахьаз. Абарҭ аҩхҭыск ирыбжьаз аамҭакьаҿ иҭаӡеит сразҟы зегьы. Блеихаҟәысрак саԥысыр ма сахьымӡар – иахьа ара субаӡомызт, метрак анышә аҵаҟа сыҟазаарын.
– Уҭынчымхози, асҟак цәажәатәыс иуоуӡомызт. – Исгәаԥхомызт абри, дҵәылхны дшьақәсырҟьар, алаф ахь диазгар сҭахын. Ауаҩы иблазы иҵәаху цәыригарц дахьаҿыз сҭахымызт, усгьы ицәгьаз ҳҭагылазаашьа аруадаҩуан уи.
– Уара ухәмаруеит, сара иахьагьы сшьара сықәымлац.
– Уԥсхәыҷы уацәшәоит акәу?
– Сыԥсы сацәшәаны акәӡам, аха сзықәшәаз ссиршәа избоит. – Аслан ихатәы дханагаланы даман, алаф сыциҳәарц игәгьы иҭамызт. – Уазхәыц, иргәазырԥхеи убри аамҭа иақәыршәаны Кьалашәыр џьара итәаз бзарбзанла ахысра? Уи нахыс ма ихысындаз! Зыбжьыда исаҳаз? Изеиқәшәеи аҳаҵла савалареи абзарбзан хы атҟәацреи?.. Абарҭ азҵаарақәа схы рықәԥысҽит, аха рҭак сзыԥшаауам. Еилыскааз акы заҵәык ауп: ус баша акгьы ҟалаӡом адунеи аҿы.
– Даҽа хшыҩ ӷәӷәак уҳәеит... Уи шԥа?
– Шԥа умбои, ҳаџьал аханатә ианыӡбаха, ҳаира амш ҳшақәиҭым еиԥш ҳаԥсра амшгьы ҳанақәиҭымха, уи ауха сзыхьчаз аҵла еиҭазҳаз ианеиҭеиҳауаз, баша ихы иааҭашәаз ҟаиҵомызт, аха иара дызлахәымкәа џьара иӡбаз аус неигӡон. Уи – аҳаҵла еиҭазҳаз, аха егьырҭ: убри аҭыԥан аҩны зыргылаз? Ауха ҷаԥшьатәыс сақәзыршәаз? Аҽны избаз, сызбаз? Сара схаҭа саниз амши асааҭи?..
– Аӡын ахәашаз амҩаду аҿы уаанкыланы уздықыз амӡышәа? – инаимыздеит саргьы. – Аҽны аилашәшәымҭазы раԥхьа ицәырҵыз аеҵәа? Иҵыҩрны икарыжьыз уанду лаҳәшьаԥҳа лмоҭа хәыҷы леимаақәа? Быжьшықәсеи бжьымзи бжьымши рнаҩстәи уԥхыӡ иалаз, ухьаа мацараха уааныжьны ицаз, зцәа амсыр қьаадыш иаҩызаз аԥҳәызба? Кьалашәыр ихысыз иан лымгәарҭа данҭаз илеишыз алаԥина?..
– Сабду мҿык ԥиҟарц аигәышә ахьымҩаниҵаз, ихысга нацәеи игәыбжьынацәеи рыбжьара иалалаз анацкьар? – Уи сеигәырӷьеит – иахьсымидаз; избац Аслан иакәын, ҩаԥхьа дысзааигәан. – Саб илымҳа ҿазырҵәиуаз аҭоурых арҵаҩы аибашьраан инацәкьыс хызҵәаз ахы? Абахә иаҿаз ашәарыцаҩ ишьапы иаҵҟьаны илеиз ахаҳә?..
– Раԥхьаӡа акәны узцышьҭылаз, зыҟны «уабџьар» еибамгаз аԥҳәыс? Иухаԥыр инеиуаз аҵыс ухагәҭа иқәнаршәыз ауац? Ахәырма уаналҟьаз иуҵаԥҵәаз амахә? Уеиӷракны ашьашьма уанҭатәаз хараӡа, Африка абнатоураҿы зыԥсы зхыҵыз аслан? Жәҩан икыдшәаны хланҵы иҭалаз аеҵәа? Исхашҭыз: ижжаӡа! Нас – ахра иаласоу адац? Нас – ухы зықәкны ихырҵәо ақды?.. Уара уҳәашьала, адунеи ахьынӡаҟоу ашьапы ишнықәгылаз, уара аӡәк уакәын хәыцырҭас иамаз, аҽазҵәылх изышьҭаз.
Аслан дааԥышәарччеит.
– Ус сымҳәеит сара. Сызҿу убри ауп, ауаа – иԥсхьоугьы, ибзоугьы, имиицгьы – рлахьынҵа, рразҟы убасала еилышьуп, сара иахьатәи сқәыԥсычҳара, иахьатәи снацәақәацара зқьышықәса рышьҭахь дыдраха адгьыл инықәҩыр алшоит, ма асду анарур, аӡәы иаџьалхар, ҽаӡәы изынасыԥхар, ма амра атыҩ ианаркыр, ма...
– Мҵык абызкаҭаҳахь ахы архар... Башоуп уи зегьы, ажәақәоуп. Убла иабо заҵәык ауп иҟаҵәҟьоу, егьырахь зегьы хыҭҳәаауп, ԥхыӡуп. Ауаҩԥсы ицәеижь дҭаҟацоуп дзаҵәӡа, уи анҭыҵ, анахыс акгьы изалаӡам, дәысакароуп иара изын. Ахәа ҳалыппырц ҳаҟоуп ҳазынтәык хара имгакәан, умыццакын...
Исҳәаз шидикылаз симырбеит Аслан, зымҩа дыԥшуан. Нас, зымҩа дшыԥшыц дыԥшуа, ибжьы ныҵакшәа даацәажәеит:
– Сгәанала, бла иабо мацарала ишьақәгылам адунеи, абла иханаҵаз мацарала...
Аҟәа инахыкны алҩаҵә шкәакәа хәхәаӡа ҵәҩанҵәы иҩеиуан, хыхьынтә иазылбаашьҭыз шахак еиԥш. Атыша иҭызго еиқәырхагас акәу, ҽыкнаҳагас акәу?
Аҵла ирықәыз, амра ца иарчалаз абӷьыжәпа ахәажәцәа аҟәнын, абырг ибаҩ еиԥш, урҭ ирылԥшуан амахәқәа...
Ладатәи ацҳахь инеиқәырццакны ҩынтә атҟәацыбжь геит.
– Уа итәоу роуп акаамеҭ иақәшәаз, – иҳәеит Аслан.
Шьҭа идәықәлатәын, ҳанхацәеит. Ишаҳҭахцәамызгьы, ҳҩагылеит.
Иахьантәарак гәаӷшақә иҳашьҭаз амра ажәҩан агәҭа неиҩнаҵәан, уажәраанӡа еиԥш акәымкәа, улаԥш иҭаӡо аҽырмашьца амшын ахь албаара иаҿын.
Уажә ҳзызнеиз аҭыԥ ишәарҭоу рахь иԥхьаӡоуп. Азганк ҿҟьарсҭаны Гәымсҭа аӡиас ахь илбаауан, егьи – каӡӷы ҟьантазны иҩаган; хаҳәқәакгьы аныжьлан. Уҽзывауҵәахыша ма чықьк ықәгыландаз ахықә! Нырцәынтә ауаҩы иакәым, ацгәыҵәҟьа ниасыр игәоуҭап.
Иуадаҩын, ицәгьан ҳаԥхьа ишьҭаз амҩа кьаҿ агәаӷьра. Иауан ҳахыкәшаны ҳцар, ласкьа амҩаду иацрыгоу мҩахәасҭала. Ҵоуп, усҟан ҳамҩа аҽароууан, аха ари аҩыза аҭыԥ мшьҭикахь ҳкылнагомызт.
Ҳаивагыланы ҳҿынаҳхеит, ҳааԥсара излаҳалнаршоз ала ҳаццакны. Ҳаивагыланы, избанзар, ҳуаӡәк диасны егьи дынхар, нырцә итәоу азныказ ахысра дахьымӡаргьы, игәиҽанызаауеит, ашьҭахьтәи деибганы дишьҭуам.
Ҳнахысхьан еиԥш – ԥсеиқәырхага шьаҿақәак роуп инхаз, – блаҵыхәала избеит Аслан ихәанга адгьыл ахь аҽшҿынанахаз. «Дшьацәхныслеит ауп, уаҳа акгьы», – сажьеит сгәаҟәышра, саргьы саанымгылакәа сиасын, раԥхьатәи аҵла сыҽнаваскит. Усҟан ахысыбжь гахьан, егьсаҳахьан, аха ихасҵар ахьысҭахымыз аҟынтә, ишсаҳаз еиԥш иаразнак исхасыршҭит...
Схьаԥшит. Аслан агылара даҿын, иарӷьа напы иҵаргәаны. Аха изышьҭымхуаз еидарак ҵаҟа дагон, даргыломызт...
Аҩбатәи ахы дзымқәацо асаба цәҩеижь дныланакит.
Сышзахәоз сеихеит иара иахь. Снаихаххуан еиԥшаан, сааигәа асаба шьҭҟьеит, инашьҭархх игеит ахысыбжьгьы... Аслан ивараҿы сҽынкасыжьит.
Аԥсхыхра даҿын. Игәынқьыбжьы иӷралаз ашьа иахәаҽуан, аарла акәын ишгоз.
– Уаргьы саргьхандаз... – еилсыргартә исаҳаит, зхы ихьӡаз изы акәхап изиҳәаз.
– Умшәан, уажәыҵәҟьа, уажәыҵәҟьа! – снапы наикәсыршеит, дырҳәазаны дықәызгарц.
Аха иҽсиҭомызт, иҽирххон, изыҟалаз ахьаацәгьа иҽацәигарц иҭахызшәа. Дызқәыз адгьыл ицәмаҷын, дҿанаҳәон. Нас иҽеиқәикит.
Ҽыцха дахьышьҭаз даасырҳәын иблақәа хызҩеит. Дхьанҭан, ирҵысра ус имариамызт, аха макьана аԥсы ԥха илан, дмыхьшәашәацызт, иҵегь дхьанҭамхацызт.
Убасҟан Аслан ицәеижь ааҭрысит. Ани, нырцәтәи, сызҿқәаз ибазар акәхап, дсеихсит, аха Аслан сихьчеит.
Снапы икәырша снаиваиеит. Дшыԥсхьазгьы сеиқәзырхоз сҩыза есааира дыхьшәашәахон.
Абас ҳашьҭан, аӡәк иеиԥш ҳаилаҵәаны, аԥси абзеи, ажәҩан блазаҵә аҵаҟа.
1994
АԤСАҬАТӘ
Иацоуп Алхас анышә данаҳҭа. Иахьа иԥсаҭатә ҳаманы амҩа ҳақәуп.
Аԥсаҭатә – ашәаныуа лакҭацәгьа иоуп. Аџь еиԥш дыӷәӷәаҟацаӡа дшыҟоугьы, уашәшәырарак иныԥшуеит, иԥсырҭа ахьыҟоу аргамахазшәа. Ижакьа цәҩаԥшь еилажәжәа ишԥы иагәыдыҽҽалон.
Дахьааго, илахь еимарџахә, жәак имҳәацт – асҟаамҭа ҳахьилымгац уамашәа ибозар акәхап. Атҟәацәа анеиҭнаҳаԥсахлоз аамҭақәа цеит. Аакьыскьа, иҳабжьаҳҵахьаз ажәа еилаганы, бжьҩык ҳҩызцәа шьны иҳарҭеит. Ҳаргьы ацкы ҳуит: хәҩык икны иҳамаз рыхәдақәа аҳәызба наҵшьны, ишыԥаҭԥаҭуаз ирызнаагеит.
Абри зегь изымдыруа дыҟам, еицәоу дазыԥшуп.
Славик шахала инапқәа ишьҭахь иҿеиҳәан, диаԥцаны дааигоит. Ашәаныуагьы иҽмырххакәа днеиуеит.
– Уара атәыҩақәа узымҭаз... – дыгәрымуеит Славик. – Уцәкамбашьхон зегь рыла!
Ашәаныуа ҿиҭуам. Уи иҿымҭра деиланагоит Заур, уажәы-уажә деицралоит.
– Быивал, панимаиш, быивал! – иҽырҭаҷкәымны иаԥхьа днагылон, ашәаныуа илакҭа цәгьа иаҵамхоз илакҭа ырмацәысуа. – Ма дбыҩҩыр, уара, ҳаиуанк ишахәҭоу еиԥш... Уаангыл, уаангыл, уажәы иухәлашәаз убз арахь иҭысцашт, са сеибгазар!..
Заур зегьы ҳзеилаҳауа резинатә магәқәак ишьоуп, дырҭаԥало; аҳәынҵәа-ӡынҵәа акы ишаҭом, избанзар – далаҟоуп! Дук ҵуам дрыҵаҽырбо, аарлаҳәагьы дырҭыҳәҳәо даацәырҵижьҭеи. Кәачара анеимырҵәоз иаргьы инапы налимшьыкәа дыҟам, иҳәом акәымзар.
– Иуҳәар, анаџьалбеит, ҳаргьы ҳашьҭамлари, иудыруеи акы нхазар. Уаҳа рыцҳашьарак улаӡамкәа, изыржәпазеи абриаҟара угәаҵәа, иумбаӡои ахьҭа ҳшынҵәо! – ҳаҽрыцҳатәны инеиҿаҳархьлоит, аха уаҳа умԥсит: ахаҳә хьшәашәа акы уанаҳәара аҳа, ицәыригом имагәқәа «рымаӡа», ҭоуба иузшәа.
Иаргьы дахьшьыцааго игәаԥханы, инарҳәы-аарҳәуа, имагә хазынақәа дрызгәдууа инаҳирбоит. Еиқәаҵәа самсалӡа, хымԥада, урыс ҟаҵамҭам, аҳәаанхыҵ цәоуп ирыҟәну, еиҿкааӡа, иԥшӡаӡа.
Аха иазууеи, ицәдуцәоуп иара ахәаша, хацалакык дшеибгоу дҭаӡоит. Ҽынлаз, уахынлаз – шамаха ишьихӡом, иавтомат минуҭк иадамзаргьы ишнықәимҵо еиԥш. Ишьапҭаршәқәа аниԥсахуа убас цахажәқәак, кьынтыжә ԥжәахақәак цәыригоит, рыфҩы рҟьиуа, иџьоушьап абасҟак ахьиԥшааз. Ианҿыцыз ҭаацәарак ирызхашаз ыҟан, рхызаҵҟьагьы рыхчыхҟьагьы налаҵаны. Ма шаҟа еилаԥсоузеи рыԥштәқәа!.. Амца иҽҳәакны ианирбалак, ҩаԥхьа ишьапы инакәыршаны имагәқәа ишьеиҵоит.
Абас изхара изымбо дышрыхәаԥшуа... ашәымҭак иҽааԥсахны, ибла мацәысха инаҳҿаикшон, инацәа дугьы нхеиршалон:
– Меҳ шәымоуп, меҳ, меҳ! Башаӡагьы шәымгәыӷын саныршьлак ишәзынхоит ҳәа! Уажәнатә сшәиуеит, смагәқәа сышьхны изшьазҵаз дсышьҭаргаларц. Ишәаҳама?! Шәара ҽадҳәысаа, аԥсҭазаара иашаҵәҟьа ахьыҟоу Нарцәоуп, уагьы магәда схәарҭам. Ишәаҳама?!
Амитә иҿыцҳәацәоит, арахь – игызмалӡа ԥышәарччарак ихы-иҿы иахыҵәон. Ус ауп Заур: ҵабыргыла данцәажәои даныхәмаруеи реилыргара уадаҩуп.
Ҳахьцоз ҳәынҵәаран, ҟьыҵәыран. Ааигәа илеиз асы азныказ ибахҵәаӡа аҽышьҭанакшәа ауит, аха нас ианыԥхарраха, уарла-шәарла ицәырҵлоз амрагьы анас, иазымычҳазт иҵыкәкәо иалагеит, адгьылгьы ԥсаан унылашьшьуа иҳәынҵәарахеит.
Алхас быжьҩык ишьны иҳарҭаз дрылан. Данрымпыҵашәаз дшеибгаз ҩашьомызт, избанда иаргәҵысҭаҿ ада уаҳа хҭыԥ инӡамызт. Иаргәҵысҭа акәзар, ихы иадыргыланы ишеихсыз удырратәы, ихахәы хыблаа-ҿыблаа иҟан, убасгьы ицәа арахь иалԥшуан иалалаз ашәақьхәшә. Даныршьхызгьы аиҭныԥсахлара аламҭалаз ауп – цқьа дмыхьшәашәацызт.
Ашәаныуа ҳгәы ишҭамыз ауп дышҳампыҵашәаз. Иццышәаҳтәхьаз ашәанцәа рҳабла ҳалсны ԥшыхәра ҳашцоз, ҩнык аҿы быжьқәак геит. Аҩны былны игылан, шьҭа еиқәханы иҩнугоз егьыҟамызт, еихаԥсыхәк иадамзар, дара рхырӷәӷәарҭагьы иацәыхаран, убри аҟынтә ҳара ҳтәык иакәхап ааҳгәахәт аԥхьа. Аха ҳзашьҭоузеи ҳәа ҳҽыԥхьакны, идәылҵра ҳазыԥшуа ҳаагылт. Дук мырҵыкәа мышәҵас аҩны ашьҭахьала дындәылбгеит уи, ишаанагара иҟаз еихатә ԥечкьк иазқәынҵаны.
Иҳамҩатәны аштаб аҿы ҳныдгыларц ҳаӡбеит. Иудыруеи, ҳҿы иҭаҳаршәша ак ҳаургьы. Аштаб зыҩназ аҩнеихагыла ду саркьак еибганы иҭамызт. Иахьанӡа еиқәхашәа иаауан, аха иахатәи ахысрақәа аҩымсит. Аҭӡамцқәагьы ана-ара ршьыхрақәа рымԥԥеит. Аминақәеи абзарбзан хқәеи ааигәаӡа ишкаҳазгьы, аҩны ахаҭаҵәҟьа иамаахеит.
Аԥшәма иҵакыра иманы аҿаҩаҟа дықәҵхьан. Имазарагьы иахьынӡалшоз иқәигеит. Иналаршә-ҩаларшә даалон, иҩны-игәара илаԥш нахигарц.
Аҩбатәи аихагылахь аламалазгьы аӡәы дхаланы дыцәомызт, зегьы ҵаҟа азал аҿы ишьҭан. Шәҽыԥсаҟьаны шәиала, ауадақәа мачхәума, акы нашәылаҳар шәызынтәык шәыннарҵәоит ҳәа, акырынтә дрылагьежьхьеит Заур, аха изаҳауада! Азал ԥхоуп, уахынла ауаџьаҟ амца ҭарҵоит; уҩызцәагьы аџьџьаҳәа уахьрылаиоу угәы ҭынчуп. Насгьы, азал аҿы еиҳа ишәарҭамшәа иҟоуп: ҩ-ҭӡамцк ирылҟьаны ишԥаҩнаԥжәари абзарбзан хы! Аминаршәга акәзар, уи атәы цәгьоуп, аха макьана Анцәа даҳхылаԥшуеит.
Уахык, аштаб аҿы ԥхьатәыс ианҳау, Заур, слахьынҵа ԥысшәароуп иҳәан, хыхьтәи уадак аҿы дышьҭалеит. Цасҳәа, ауха убас еиԥш хысрак ҭарҵеит ақырҭқәа, иаашаанӡа аҿыв-сыв, аҿыв-сыв рымшын иҳавыҟьҟьа ицоз ахқәа. Уаҳагьы иааихымсыӷьыз атҟәацыбжьқәа рыҽрылак имҩасит аҵх. Анша Заур иԥшшәы ихыгга, аухантәарак лацәеихьшь шыҟаимҵаз мҩашьо, даӷьуа-дыԥсуа дылбааит. Уинахыс, аҳәақәа реиԥш шәеилагәыгәуп ҳәа, уаҳа ҽԥныҳәа ҟаиҵомызт.
Арациа иаҿатәаз иаамҷыдахаз уаҩ дыҟамызт аштаб аҿы.
– Иахатәи еимнарпит акәу?! – аҵәы налаҵаны даацәажәеит Заур.
– Тҟәарчал аверталиот штәаз раҳан, патронақәак, гранатақәак ҳзаанагазар ҳәа ицеит.
– Ишҳәыԥыз имцар амуа иҟазма, еиҳабык дынрыжьрауази.
– Сара сынрыжьит еиҳабыс.
– Уароу?! – иааџьеишьеит Заур. – Уара ҳанузаанха қьаф ҳуит, егьырҭгьы уара излауеиӷьу егьыҟам аха...
– Исыхьи сара?! – дҩаҵҟьашәа ҟаиҵеит, рацәакгьы игәы азҭамкәа.
Заур иблақәа цәыркшаԥаны днаизыԥшит дпатазӡа, зҽырхықәымҵа итәаз арадист. Абжьааԥны акәызҭгьы, Заур уи аминуҭаз иҭыԥ иирбон, аха уажә иҳамаз аус дазхәыцзар акәхап, ихыжжырц иаҿыз игәеибакра даиааит, иҽааникылт, фатәык-жәтәык умазар иҳәан, иаахьеиршшеит.
Какалк анаҳк – бысҭа хьшәашәак, адырган ианшәыланы иҟаз ашша иаларшәыз жьҵаак, – ҳамҩахь ҳдәықәлеит. Ашәаныуагьы иҿы мырҵысыкәа даҳзынмыжьит; хыма-ԥсыма акрифон, зегьы ихаршҭны.
Ҳақәҵымҭаз, акы рзаагар иҳазнрыжьыртә реиҳәарц инапы ианиҵеит Заур арациа иаҿатәаз.
– Атҟәа изҵаар?
– Уи ҳа даҳтәуп, рус алам! Убас сызраҳәа.
Ақыҭа агәахьы зыҩнқәа ирхыз еиҳан, ахәыҷқәаҵәҟьа ԥхьаркит, Тҟәарчалҟа, ашьха қыҭақәа рахь ауа-аҭынха ирзыршеит, аверталиот бжьанаҵы Гәдоуҭаҟа ирышьҭызгьы маҷҩым.
Амҩаду иацәыхараны абнарахь дынхон Алхас иаб Кәынта, убри азакәхап ҳахьнеиуаз уаҩԥсык дзаҳҿамҳаз. Убри адагьы, итәаз аверталиот Гәымсҭа нырцә иҟоу рҭаҳцәа, ргәакьацәа рыӡбахәк аанагазар ҳәа, Тҟәарчалҟа еихеит ауаа.
Амҩаду ҳаныҵны абна ҳанылала, уи шицәымӷхаз ааиныԥшит ашәаныуа. Уажәраанӡа иихәаҽуаз ишәара иблақәа ирхылеит, ҳагәҭакы еиликаарцгьы днаҳҿаԥшит. Дааҭгылазшәагьы иуит, иҽирххарцгьы далагеит, аха шәақьшьхәала иҟәаҟәа анкыдҳаршаа, деиҭаҵит. Аштаб аҿы дынмыжькәа ддәықәаҳгалеижьҭеи иқәхәланы дыҟан усгьы, аха амҩаду ҳаннаҵы гәыӷрак имазҭгьы, абна ҳхы нылаҳкит – изымычҳаит, деилышшо далагеит.
– Аԥшәма, уҟоума? – ҿаҳҭит, Кәынта игәашә ҳаннадгыла.
Амаҵурҭа ашә аартны даадәылҵит Кәынта. Аукы, хцәышлак; ихы-иҿы акыҷырақәа меигӡарахны ианын.
Азныказ ҳаизымдырызт, ҳаҭҵаауа илаԥш нҳадирхалеит.
– Шәааи арахь, бабараа! – ибжьы иргеит ибла дшамжьо, иԥа иҩызцәа шҳакәу аниба, ихаҭагьы ҳара ҳашҟа дааццакит.
Аԥсшәа анеибаҳҳәа, Заур иаразнак аус ахь диасит:
– Кәынта, абри иубо ацәылдыз дыԥсаҭатәуп, Алхас ԥсаҭа шкәакәа иԥсы дазкуп. Унапала душьырц дузаагеит.
Кәынта дхәыцуа дгылан, нас ҿааиҭит:
– Мап, дад, уи ишьала сышҭа-сгәара сызхәымгом, мап. Иара хәашабга Алхасгьы ихәо иҟам.
Уи ҩаԥхьа лаԥшыла ҳааимидеит, ҳзусҭацәаз ихашҭны игәалеиршәозшәа. Иҳәашьа злаҟаз ала, зегьы иаадырит ашәаныуа ишьра шиҭахым, «ишьала сышҭа сызхәымгом» шҿыҵгаз, иаахтны мап имкит акәымзар.
Уажәраанӡа иҳамаз ҳгәыӷра лабҿаба инҳампыҵабеит, аха уи џьеи иҳанҳарԥшрын.
Ашәаныуа еибаҳҳәаз изеилкаауамызт усгьы, аха иара ишизку аҟара ицәа иаламшәакәа дыҟам, иблақәа шаҟьшаҟьон, сса-ссагьы дҵысуан. Ажәҩанахьгьы илаԥш неирхахуан, уахьынтә цхыраарак дақәгәыӷуазшәа.
Убасҟан дааҳадгылеит Алхас иаҳәшьеиҵаб Рита. Ӡӷаб ҵәрышкәак, лашьа иҭынхаз, илыцәдууз бамба кьаҿк лыжәҩахыр иқәыршәын, аҿацәқәа кны лҽаалалҳәалон уажәы-уажә; икылыжәжәаз магә хырҟаахақәак лышьан, лшьапы мбааӡарц азыҳәан иакәлыршаз ацелафан арахь иҭыҳәҳәон; ахьҭа дакын, лқьышәқәа хиаҵәааӡа иҟан.
Дааҳадгылаанӡа ашырҳәа лаб иаԥхьаҟа дниасын, Заур иавтомат днамҵасны илкит.
– Исышәҭ, сара дысшьуеит!
– Бҽаанкылишь, аӡӷаб хымдыр! – дналықәыцәҟьеит Кәынта.
– Сара дысшьуеит, сара! – илуамызт, аҵәыуара дакуазшәагьы лқьышәқәа қәацон.
Автомат лҽаларԥс илкын.
– Бысҭыҳә! – ҩаԥхьа дналықәымчит лаб. – Иҳахьыз ҳзымхошәа...
Аха Рита ак лаҳауа дыҟамызт.
– Лашьа ишьа луазар, мап шԥоуҳәои!
– Ари шьоураӡам, насгьы аӡӷаб илусым... Лгәы ԥжәаны дыҟоуп, дызҭоу лыздырӡом...
Ҽазных иаҳзамуит. Заур деиԥхьхәыцаауа дгылан, изқәикра изымдыруа, ҳаргьы днаҳҿаԥшит, ацхыраара даҳәозшәа. Ас Заур дҳамбеижьҭеи акрааҵуан.
Аҵыхәтәан игәыҩбарақәа иҽрылганы ҿааиҭит:
– Арахь шәаала...
Анышәынҭра аҟныҵәҟьа дымшьыкәа, ахықә ахь днаскьаганы днықәҳаргылеит. Славик инапқәа ԥиртлеит.
Ахәлара иаҿын. Иахьак ажәҩан иаҵашьыхыз аԥҭақәа неилыҵ-ааилыҵын, ажәҩан ккаӡа иаадырԥшит. Хара ҳазхыԥшылоз амшын араӡын ԥшшәы аманы ҭынч ишьҭан, уи аӡаалара иаҿыз амра аԥхын еиԥш идумызт, иԥхамызт. Ашәахәақәа ҟаԥшьӡа ҳхаҿқәа ирнылеит.
Ашәаныуа шьҭа идырхьан иԥеиԥш, макьана инагӡаны агәра шизымгозгьы. Арыжәтә ишьамхы иҵнахызшәа, мчылаҵәҟьа еихигон ишьапқәа. Дҳаҭҟәеижьҭеи дызҵаз ишәаӡыӡара дыхәнажәеит, ишша иӷраԥнаҽит. Ҳиҵагылаҵәҟьаны ауп днаганы ахылаӷьара дшықәҳаргылаз.
– Макьана деибгоупеи, мшәан, уажәнатә аԥсеизгара далагама... – даагәрымит Славик.
Заур иавтомат аҿахҳәа инхеиршалт.
Ари зегь уамашәа ибаны, агәра изымго, иԥсы еивҵахо дыԥшуан ашәаныуа. Заур автомат аниқәик, уи убас бжьык ҭицеит, убас дхәааит, иааузымычҳартә.
– Да-аа-да!!! – жәак ала иҳәеит ихьаа, игәырҩа ртәы зегьы, адунеи иаирҳаит иахьантәарак деиҵаӷәӷәа дызмаз, жәҩан хьанҭаран иқәыӷәӷәоз имаӡа. Иагьнеиԥыреикит инапқәа: узшьуа ибла аҭаԥшреи аԥсра абла аҭаԥшреи акоуп, зегьы ирылшом.
Ахысыбжь геит. Ашәаныуа иԥыракыз инапқәа ахы ахьиаахаз иӷра инҭеикын, дхынааны длеит, жәак мҳәаӡакәа – ииҳәарц ииҭахыз зегьы аҵыхәтәантәи ихәаабжь ала иҳәахьан...
Алхас инышәынҭраҿы инхаҳҭәалан, ҵәыцақәак аанаҳкылеит, аҭаҭынгьы ҳнаҿыхан, иханы игылаз аишәа хәыҷы инықәаҳҵеит, алҩаҵә ахылҵуа.
Убри алҩаҵә заҵәык акәын абра зыԥсы ҭаны инҳажьуаз...
1994
НЫРЦӘ – НАРЦӘЫ
Уаха нырцәҟа ицатәуп. Аиаша уҳәозар, рацәак сгәы азҭам: ҳҽеихом, ҳманшәалахом уажәазы – сгәы азыҩбахеит уахатәи ҳус. Гәымсҭа ццак сеиҩнашеит, нырцәи аарцәи сеимаркуеит. Изыхҟьо – ҵаа ԥҽыханы исыӷратәеит ашәара, схәыцра еснагь уи иахҟьашоит, изаҩсуам. Гәымсҭа наҟ сшыруа аазгоит схаҿы, аха арахь сызмыррашәа збоит: аарцәҟа иаагоу амҩа исзықәҵом схәыцра, иагьа зундаз, зыжәҩа ҭҟьаз иеиԥш, игәаҭеиуа нырцә иануп.
Хпыҿк, ҩ-хпыҿк араҟа егьрылшом, ирзыԥсаҳәараны иҟаӡам исыӷрашәыз аҵаа. Ма исылсыҵәҟьароуп, исхьынԥашало, ԥсеивгаха сызымҭо зегьы насхыҵны ицартә, ма зынӡаскгьы иаҿыхәатәӡам... Арахь нырцәҟа ирраны иҟаз агәыԥ сеиҳабуп, ԥшьҩыуаак рыԥсқәа снапы иануп, убри аҟынтә, рыжәтә џьбарак цәгьа ишысымбозгьы, сҽааныскылон, егьырҭгьы рҿахьы инаргар зуамызт. Аӷьфҩы зыҿҟьоны избаз уаанӡагьы дсымгацызт, уахагьы дызгараны сыҟаӡам. Нас узаанрыжьыз, узыхдырҟьаз деилыркаала, угәы шеиҭамԥаз, фырџьанк ажьаӷь уатка «ушақәӡыз» агәра дыргала! Избанда, нырцәҟа ацара хьыӡрацарак иаҳзаҩызоуп, инеибеиԥшны зегьы ирылшом, аӡә машәырла агәыԥ дзалашәо дыҟам. Иҟалап, фырџьанк ауатка иԥсы еиқәнархаргьы, аха згәы ицәыхьшәашәаз, лахә-лахәы ишьклаԥшуа иалагаз иҩызцәа рылагылашьас имази!..
Арантәи Аҟәа ицәгьамкәа уалаԥшуан. Зцәеижь каԥсаз адауцәа реиԥш, ихаккала еилагылаз Аҳабла ҽыцтәи аҩнеихагылақәа ракәзар, ихәаԥштәылаха, игәырмаҷгаха улаԥш инаԥыраҳауан. Сара Аҟәа салымиааит, аха амацәаз иҭакыз сықалақь гәакьа Тҟәарчал аасҭа инеиҵамкәа игәхьаазгон, ӡык арра акәын иабжьаз уи. Иахьагьы сзанымшәац – ҳаӷа ҳашә днылагылаанӡа дахьҳазгәамҭаз, агәҽанызаара иҳамаз уи аҽны иахьеибамгаз, ҳахьажьаз. Ҳгәаҵәа зеилымси, ҳзырлашәи! Ақырҭуа ԥынгыла ӷәӷәак имоуӡакәа ҳаҳҭнықалақь иҽналаижьит, уажәы ихы имабзиаха, дшьагьуа далоуп.
Ажьымдыр еиԥш Аҟәа иацәымыцхәыз, иацәтәымыз Аҳабла ҿыц сылаԥш наҟәызган, агәахьы исырхеит. Мра шәахәала зыҽзыршышуа ԥҳәызбаҵас, игәыкха, агаҿа ықәырҭәаа амшын иаваиан уи. «Мышкызны ҳазнеирушь, ҳхы вба аҳамҭо абла ҳазҭаԥшрушь?!» Уи ҟалашьас иамоу макьана схаҿы исзаагом, макьана рацәак агәра сызгом уи аҩыза аамҭа шааиуа. Аха ҳаԥсадгьыл абас еиҟәшаны, азбжак ԥсны, азбжак бзаны аанхашьа амаӡам, ҳажәларгьы уажәеиԥш еиҩшаны изыҟалом, ус ианыҟала – зыбжа ҩаз аҵла еиқәхараҳа ҳзеиқәхом. Аҟәоуп дара ақырҭқәагьы рыԥсырҭа ахьыҟоу, ҳаргьы ҳаԥсырҭа ахьыҟоу. Мариала ироуз Аҟәа анрызнымкыла – зыԥсы згаз Егры нырцә иқәеибамӡо убап. Аха ҳаргьы Аҟәа анҳазмырхынҳә – ҳусқәа шәарҭоуп...
Абарҭ игәкажьгоу ахәыцрақәа сыҽрыҭа стәан Аҟәа салаԥшуа, убасҟан ауп Агәыӡера ахьаанҵәо, иҳаракцәамкәа ажәҩан аҿы ҩ-кәаԥ еиқәаҵәақәак ангәасҭазгьы. Уи иаанагоз еилкаан: «агәылшьапқәа», иҳалахысырц ргәы иҭаны, иҳамариаша иаауан. «Агәылшьапқәа» – ус рыхьӡ ҳшьон, аиашазы, зыԥшра цәгьеи зцәаҩеи агәылшьап угәалазыршәоз аибашьыга верталиотқәа. Аԥхьа гәырԥынҵак иҟамыз акәаԥ еиқәаҵәақәа дук мырҵыкәа ажәҩан ацқьараҿы ҟәрышьк иаҟараз шәытақәаны рҽанырҵахьан. Иааихҵәаны, мшынгәыла Гәымсҭа иху ҵаҟатәи ацҳа иазааигәахон, рыбжьгьы шьҭа слымҳа еилнаргартә иҟан. Хаха ишааиуаз, ргәышҵақәа насырбаны иаақәҵәиаан, амшын агәахьы идырхеит рхы, устәи ирхыкәшаны, ҵаҟатәи ацҳаҿы итәаз ҳаруаа рышьҭахьҟала иргәыдырҵарц. Уи усҟак иадымхалеит, абри сҳәонаҵы ҳхырӷәӷәарҭақәа реихсра иалагахьан бџьар хкыс ирымаз зегь рыла. Ацәкша еиԥш рыхқәа шьҭацаланы, иргәыҵамӡо иааргаз абџьар ҭдырҟьон, ирымҵәаанӡа. Цәаҳәа-цәаҳәала аҳауаҿы иалырдон аракетақәа рышьҭа, нас хҿаҵас адгьыл иалаҟацон. Аҳауа иалырдаз алҩа ацәаҳәа нкабаанӡа, ирышьҭагыла рҿаархон егьырҭ рҩызцәа. Ҵаҟатәи ацҳа акәша-мыкәша ԥжәаран, тҟәацран, алҩеи асабеи еилаҳанто ихчылан.
Ирдыруеит излакаҳажьша егьшҳамам, мамзар џьеи иргәаӷьрын абас имшәа-имырҳа аҽнышьыбжьон нап ҳалакра. Аха иҟалашт, Анцәа иҳәар, убас аамҭагьы, ижьышуа иаҳхалаз акы ҳамеигӡакәа хланҵы илаҳашьҭуа!..
Рыгәқәа андырда, хыма-ԥсыма инахынҳәын, Аҟәа шыҟоу идәықәлеит. Убри аамҭазы, уаанӡа хҩаха ззыҟамҵоз ҳаруаа рахьынтә аӡәы изымычҳазт, рышьклахысра далагеит. Гәыԥжәаратә усын уи: еихатә кәалӡыла ихьчаз «аԥсаатә» кәыбры цҳарак еиԥшгьы ирымбеит еихьымӡа-еиԥымӡо ирышьҭаз, ираахоз ахқәа. Аԥхьа инеиуаз «агәылшьап» ҳаруаҩы ипмыҵҟьаз «агаӡара» ацкы аура ахы «иаҭәанамшьеит», аха иашьҭанеиуаз ахы иақәнаҵеит: иаахьаҳәын, алацәгьа еиԥш «аақ-аақ» ахга, ҽазнык ацҳа иажәнаҵеит. Нас имыццакӡакәа аҩыза инашьҭалеит, ахы қьан ақәҵа. Ирышьклахысуазгьы, рырбыжкра шаԥсам ибазар акәхап, дырҟәаҵит, игәахы еиҟәыҷҷо.
Убас иахьа ҳазынтәык ҳгәахы еиҟәыҷҷоит. Ақырҭуа бџьархкыс имам егьыҟам, џьаԥҳанылагьы деиқәшәаӡоуп, дамеигӡакәа иаҳгәыдиҵоит, ҳаргьы, макьана ҳаԥсы шҭоу игәаҵәа жәпа иалсыртә еиԥш, ҳнеиҿаӷыӷуашәа ааҟаҳҵалоит. Аргама дҳалахәмаруеит, амала, иахьатәи ихәмарра аҵыхәтәаны ишыхәмархабыҟәхоу иԥхыӡгьы иаламшәацт.
Аха уи ахала изыҟалом, зда ԥсыхәа ҳамам абџьар ҳнапы иакаанӡа ҳтәаны ҳзыԥшуам. Уи аҩыза абџьар ҟамлаӡаргьы, уашхәа ҳҳәома, сеидроу! Аӡнырцәҟагьы ҳамҩа зхоу уиазоуп: иҳалшонаҵы, ҳшьамхы ҳнанагонаҵы аӷа ус мариала аҽимҭаразы, ирдырразы агәаӷь ахьынӡаҳазҭоу, ҟалашьа шамам имагәшьхәа ҳҭеицало. Уаҳа царҭа змамкәа икҿарцалаз агыгшәыг аԥсы ианақәыԥшлак ишмитәхо, абжьааԥны иалымшо шалнаршо еиԥш, напышьашәалаҵәҟьа ҳаиҿагылоуп ҳаргьы аӷа, меигӡарахда иҳажәиҵо аиха ца махәҿала иаанаҳкыларц ҳаҿуп.
Ҳцәеижь уашәшәыреи хык иазымго ҳдоуҳаи – абарҭ роуп иахьазы ҳара бџьарс иҳамоу. Ҳхы ҳамеигӡа ахымца ҳанаҿало, ҳцәеижь ҭаҳархоит – ҳдоуҳа еицаҳамкырц, илазырҟәыша шәытарак анымларц, аӡәгьы гәыҩбарак изнамырҵысырц. Ахы цаҳә-цаҳә ҳгәаҵаӷара анкылнаблаалак, ҵсала ҳцәеижьқәа аныҭәлак, ҳаԥсқәа наҳхыҵны адгьыл ҳнықәҳауан, аха убри аамҭазы ари адгьыл қәеи, си, дыди, мацәыси, аамҭа ахаҭа ирзанымхуа ианылон ҳдоуҳа асахьа, уи ажәҩан азы иаргамахон. Иахьанӡа ҳцәеижьи ҳдоуҳаи еиҟәгашьа рымамшәа аабон, еицәнымхо еилаҵәаны иҟоушәа. Аха аԥсадгьыл аншәарҭаха, аԥсреи абзареи ианырзеимакыраха, ҳшьа-ҳда иналҟьеит адоуҳа иныҟәааго ҳаԥсадгьыл ишаҟәырҷахоу, ҳагьшақәиҭым уи, ҳаԥсадгьыл аҳәатәала ишныҟәатәу. Ҳцәеижь ала акәын ишеилаҳәаз ҳаԥсадгьыл, иашәыз, аха иахьа убас иаҭаххеит, ԥхьаҟа еицакра зқәым «маҭәала» аҽеиланаҳәарц азыҳәан, иахьатәи мшаҭакәа иашәхҳәатәын. Убас адагьы еиқәырхашьак амаӡамызт адоуҳа. Ус анакәха – еигӡатәым ацәеижь, иныхтәуп. Аӡы иаанахәаз имаҭәа дазхәыцӡом, аԥсадгьыл иаанахәаз – ихы.
Анкьа ҳабацәа акырынтә рыбаҩ ала ихырҟьахьан абри адгьыл, ҳаргьы уи ҳлахьынҵазаарын. Ауаҩы адгьыл ахьанҭара изыхгарц, изычҳарц азы иан лымгәрҭаҿы дышшәуа еиԥш, ҳаргьы ҳабаҩ ала еибарктәын, еиларстәын ҳаԥсадгьыл, иахьаанӡа изҵагылаз ажәҩан шьҭарнахысгьы иаҵагыло иҟаларц азыҳәан.
Аԥсадгьыл... Аԥхьаӡа, ҳшазыԥшӡамыз ахлымӡаах анаҳзыҟала, акы ахароушәа, уи азы сгәы намӡо салагеит. Исыднаҵоз мыцхәцәан, сымч зқәымхаша, схәызжәаша... «Уԥсы сыхҭынҵа!» – абас жәа џьбарала ицәажәон уи. Сыԥсадгьыл-сан! Ижьышон, ишьашуан, еиқәызкраны иҟоугьы акызаҵәык акәызшәа збон: ԥыҭҩык аҵеицәа ҳшьа аблакьар, ԥыҭҩык ҳшьа ца нықәшны, ирԥсаҳәаганы иналабар, ԥыҭҩык ҳабаҩ ҟәаш аҟынӡа ҳнықәҳаҳа ҳафар... Агәымбыл, аԥсымҭә!
Гәдоуҭа саннеилак, аԥсра тәарҭас иахьамоу, аԥсра аҳҭынраҿы снеизшәа, аԥсра амацәаз сҭашәон. Аҳәсақәа, сыԥсадгьыл-сан аҟәырҷахақәа, рыблақәа ирхызбаалон: «Узҭамхаци, иахьанӡагьы изҭои уԥсы?!» Ашәы зхьыкәкәоз анацәаҵәҟьагьы рлакҭақәа уи саҽԥнырҳәон – сыԥсы ахьҭоу, «сыԥсадгьыл схы ахьақәсымҵац». Аԥсра ӷәӷәала нап ҳаланакызшәа збон, чмазара бааԥсны иҳалаҽызшәа. Усҟан «аԥсадгьыл» сҳәомызт сара, аха исҳәон – «аԥсрадгьыл».
«Хьӡи-ԥшеи згымыз, ҳадгьыл еиқәырханы иҳазҭаз ҳабацәа» рыӡбахә анцәырыргоз, сыбла иаахгылон аԥсцәа. Аԥсцәа ракәын абзацәа мҩақәҵаҩцәас ирымаз!
Схи сгәи еиҿагылан. Сгәы хацәнамырхарыла ақәԥарахь, шьамҩала аиасрахь исыԥхьон, уи шыхьӡу, ишыламысу, Анцәагьы дшазыразу санаҳәон. Схы – аҽыԥхьакрахь, аҽеиқәырхарахь, еибашьра ахьыҟам дгьылк ахь. Сара аӡәк сзыҳәан акәым, ҳажәлар зегьы рзыҳәан. Ҳандырҵәар аасҭа, ҳшынеибакәу ҳазбаша, ҳзыхьчаша кәакьк ҳҽаҳҭар еиӷьуп. Урыстәыла дуӡӡаҿы усеиԥш акәакь, ҳазламаҷу ала, еснагь иҳауеит. Усгьы аурысшәахьтә аԥсшәахь ҳаиҭагоушәа ҳҟаларц егьҳагым, ианамуӡах, Урыстәыла ҳналаӡ ҳцап, ҳцаӡап. Ԥсадгьылда ажәлар зыҟамло иҟоума, аԥсадгьыл ҳцәыӡыргьы – ажәлар нхап...
Абас гәыҩбарала сааиуан ԥыҭраамҭак. Сыжәлар макьаназы ргәы раԥысуашәа збон, сазыԥшын урҭ рыхшыҩ анеимҟьо, аԥсадгьыл аасҭа ажәлар шхадоу ргәаҵәа ианалсуа.
Аха сыжәлар рыгәгьы иҭамызт ихьаҵырц, урҭ ҩаԥхьа амҳаџьырра мап ацәыркуан.
Уахык нырцәҟа ҳцон. Аӡы ҳахьнырыз, ԥыҭрак ааҭгылатәыс иҳауит, ҳаԥхьаҟа, ҳгәыҳҽанҵо, быжьқәак гон. Сара сгәы ак ныҵасын, ашырҳәа сышьҭахьҟа сынхьаԥшит, ишәаҟьаны иаразнак алашьцара зҽалазырӡыз бла рацәа снархыԥшылазшәагьы сааҟалеит. Снаргәыдыԥшылеит аҵх лашьца рҽаҭа исхагылаз ахәқәа, избеит иҩархыкны, ажәҩан рхагалан еилыџьџьоз еҵәа гәарҭак, исаҳаит зқьышықәсала абри аиҩхаа ҭзырцәажәоз аӡиас абжьы. Иаасыкәыршан зегь рыԥсы ҭан, ибзан: адгьылгьы, ажәҩангьы, аеҵәақәагьы, аӡиасгьы, аҵхгьы... Зегь раџьал ахыцәқәа инықәыԥшызшәа, рцәа иҭаӡыӡон, ацхыраара иаҳәон. Абри зегьы – ажәҩан, адгьыл, аӡиас, аҵх – наџьнатә аахыс исыцын, ҟама ԥынҵак амыхәо иалаӷьахьан хараӡантәи иаауаз сгәалашәара, сиаанӡагьы исылаҵәахьан, сцәеижь аасҭа исызгәакьан. Абыржә избоз, иблахкыгаз аԥшӡара, адунеи ахьынӡаҟоу ҽаџьара иуԥымло, схы исзаҟәымго исзааигәан, схаҭа сакәын. Абри адгьыл цҳаражәҳәаҩыс, ҿахәҳәаҩыс сашеит, иахьанӡа абызшәала сцәажәон, агәҭыха адунеи иасырҳауан. Са саныҟамла изыҟаломызт иаргьы: атәым изыҳәан иара ҿаҳан, атәым иара азыҳәан ддагәан. Аха иара аныҟамла – сзыҟаломызт саргьы: ҽа дгьылк абызшәа ахааназ исзышьҭыхран сыҟаӡам, ҽа дгьылки сареи ҳбызшәа еибакышьа амаӡам.
Абарҭ зегьы еимгеимцарак абжьарала афы еиԥш инасылҟьеит, иахьауажәраанӡа зыҽсылак иаауаз амч ҿыхеит, сгәыҩбарақәагьы ыҟаӡамшәа инкацәеит. Убриаахыс сара аԥсра сазыхиоуп. Аԥсра анакәха, сыԥсы исхыҵуа ҽа жәҩанк ахь иҩеир сҭахым, абри исхагылоу ажәҩан ахь ада, сыбаҩгьы ҽа дгьылк иамадазар сҭахым, абри сзықәгылоу адгьыл ада. Амра зныҷҷалаз аҟама еиԥш слашаӡа, сыцқьаӡа схы збоит сара убри аахыс. Аҟама еиԥшгьы иаргамоуп, иҵабыргуп сыгәҭакы, идыруп сымҩа. Ҩашьара ақәымкәа.
Уи ауха, исзымычҳазт, аибашьра алагеижьҭеи раԥхьаӡа акәны сгәы ԥшааит. Алашьцара ҳҽалаҵәах ҳахьнеиуаз сылаӷырӡ уаҩы ибарҭамызт усгьы, инысымкылеит, исҿыкьаса илеиуан. Сара исҵәыуон схы, исҵәыуон исывыршьаахьаз сҩызцәа, исҵәыуон сани саби, сашьеи саҳәшьеи – са сҭахара дара рзыҳәан гәырҩа бааԥсхашт. Исҵәыуон адунеи шынеибакәу, лаӷырӡыла икәабаны иамсыӡәӡәон ацәгьа, абааԥс...
Абас ԥыҭк санлаӷырӡыша ашьҭахь, аибашьра ҵысижьҭеи исхаҩоз аҵх неимыггазшәа збеит, саргьы лашарак сныҭнарҭәаан, сыжжаӡа снеиуан.
Усҟантәи аҵх уажәгьы сгәы иҭымҵәац, мшаҽнеиԥш сыбла ихгылоуп. Мыч ҷыдак сыланаҵеит уи аҵх, ҳәаа змам, сара ажәла-арыц еиԥш сызгәыларшәу дунеик ахь схьанарԥшит...
Сара убас исҟазшьоуп: ак схы ианҭашәа, знык санатәнатә, нас арахь иузыҭцараны иҟаӡам. Аха хәшәыс иасҭаша збом, аиаша уҭахызар – иҟаӡам уи аҩыза ахәшә; уахатәи нырцәҟа ҳцара акәзар – уи ӡбоуп, ԥсахшьа амаӡам.
Ҳкомандир, игәаҵәажәпара анаҩсгьы, мыцхәык еилызцо иакәӡам. «Ашкәакәа – аиқәҵәа» – абри ауп шәага-загас имоу, абарҭ аҩ-ԥштәык ирҭаӡоит иара изыҳәан адунеи ԥштәы рацәала аилазаара. Снахыкәша-аахыкәшашәа, снавала-аавалашәа инықәсшьыр игәы слакҩакра атәы – баша аџьабаа збеит ауп, игәаҵәа иалсӡом. Ихшыбаҩ убасҟак еилашәхьеит, ахәыцра мҩақәа зегь жәагәоуп, ихшыҩ кәацашьа амамкәа. Иаахтны исҳәар – иаразнак «ашәаргәында»! Уи сҿаҿы исаҽԥниҳәарым – аҳәагыла еиԥш шәара злам шиакәугьы, иҽсылеигалом, слеишәа идыруеит, зныкымкәа ибызбызуа ицралахьеит, – аха иагьараан, «гәаартыла» цәажәараха ианисло, инаимҩатәны иқьышә снықәҵашәа сыӡбахәгьы налеиҵалашт. Уи игәы иаанаго, ма ииҳәо хьаас измада, аха... Нырцәтәи аус ԥасагьы слакҩакуа сҟанаҵахьан, аха иахьа еиԥшҵәҟьа сгәы ашәара иамырлаҳәыцызт. Иахьа ҽакгьы ҵызгеит – сылаԥш кыдхалоит. Ааигәа ма ахара блала ихҭаскуеит, митәык адызбалазшәа. Сшызынтәыку сыблахоит. Слымҳагьы уахь икыдуп – сылаԥш зкыз ацәҟьахьы. Сыла ианамба, ма слымҳа иаҳап – ани хырԥашьа змам шьаҿала ишааигәахо.
Шьыжьымҭан ауп абри зегьы ахы анакыз. Адәахьы сҽанысыӡәӡәоз, избеит сжьы! Снапқәа схымхәыцкәа иааҭгылан, сылаԥш рытҟәеит. Ус имбатәха сышрыхәаԥшуаз, еимгеимцарак ала сжьы нықәҳаҳа акы иафазшәа, сыбаҩ ҟәашӡа сыбла иаахгылеит. Убасҟан ауп раԥхьаӡа сылаԥшгьы анкыдхалаз: абасала зҽеицазкыз снапы сыблақәа сзаҟәгомызт...
Нас иааит ашәара, игәыҭҟьагаха, игәкажьгаха. Шьыжьы зыхәанга снахьзырԥшыз, шьыбжьоншәа имҩашьо ахаҿы цәырнагеит, амрагьы нҭагьалеит – соуразоуроу сатәнатәит...
«Агәылшьапқәа» акырӡа инаскьахьан, акәаԥ еиқәаҵәақәа ажәҩан алабара иаҿын. Зегьынџьара иааҭынчрахеит. Сара схы сымхацәгьаха ашьац сылаиан такәаамҭа, ухы-уҿы знубаалартә ицқьаз ажәҩан саҵаԥшуа. Ишаабо еиԥшҵәҟьа игәаҩоумашь, иҭышшоумашь уи? Мамзаргьы... Сҩагылан, ҳзыҩнаԥхьоз ашкол ахь сҿынасхеит...
Хәҩык ҳҽеибыҭа, ҳаиқәышәшәа Гәымсҭа ҳанхықәгылеит. Ҽынла макьаназы иԥхароуп. Ҭагалан абжеиҳара ннаххьан, ашәаԥыџьаԥ рыбӷьыԥсымҭа иҭагылоуп, аха заџьал ҩеижь инахьыԥшны згәы зымҟьаз быӷьқәак ракәымзар, егьыс еилшәара ӷәӷәак рыман иҟаӡам. Мышнаҟьак зҽеизызгоз аԥхарра, аҵх агәы еиҩнашаанӡа амч хон, аха нас иаҳа-иаҳа иагнархо, ашаранӡа ахы азнагомызт, ахьшәашәара ахыҵәон.
Уажә аӡы ҳарны ҳазқәылаз адәы макьана минала «ихәшәыркым», иахьымӡац. Дук набжьамкәа, аҳабла ахьынҵәоз игылаз аҩнқәа рԥенџьырқәа лашаӡа иаабон, ҳаргьы урҭ ирықәкны ҳнеиуан.
Гәымсҭа знык ҳанзыр, аӡы хьшәашәа ҽынлатәи сыгәҭыхақәа сымнаӡәӡәазшәа, сгәы аасыԥсахит, аҩыџьбара еиԥш сеилыхха сҟанаҵеит. Шьыжьаахыс иҵабаны иҟаз схагәрагарагьы хынҳәит.
Агәыԥ аиҳабы ишихәҭоу ала, сраԥхьагыланы снеиуан. Ԥыҭкгьы инсыжьуан, ҳшызынтәыку шәарҭарак ҳаҵанамкырц азыҳәан. Ари аҩыза аус аҿы, ианаҭахха ҭаҷкәымны еилаҵәо хәнацәак реиԥш, блала шәеибамбозаргьы, гәыла-ԥсыла шәеилибакаауазароуп.
Амшын аган ахь, мацәысроушәа, уажәы-уажәы иҵлашаауан, нас игон ахысыбжь: наскьа амшын иӡыхгылаз аӷба ҳхырӷәӷәарҭақәа иреихсуан. Ҳара ҳаԥсқәа ӡаны ҳахьнеиуаз аҷытбжьы ҳаҩымшәар акәын. Иҟаҵәҟьоу еилҳаргаанӡа, ҳлымҳақәа кыдҵаны аҵх ҳалыԥшуа ҳаагылон. Шәарҭарак шыҟам агәра анаагалак, ҩаԥхьа аҵх ҳҽаларҩашьа ҳҿынаҳхон.
Уахазы убас иӡбаны иҳаман: аҳабла рацәак ҳаламлакәа, раԥхьа инаҳҿашәаз аӷа ируаа еиланырҵәаны ҳхынҳәырц. Иаадыруан урҭ аҩнқәа рҿы ишыԥхьоз, рыцәаԥсымҭа инақәыршәаны ҳрызкылсырц ҳаҟан...
Ахьчаҩ ихалазаҵәык, алашьцара иҽаҭа, аҩны аԥхьа днеиааиуан. Агәараанда ҳҽавакны, иааулакгьы аҩны ашьҭахьҟьа ҳаиасит, агәашә хәыҷы аартны арасаҭра ҳныҵалеит. Алашьцара еимаҳаӡан ишьҭан. Аха уи нахыс алашарақәа акын, зегьы ҳбарҭан.
Абас алашьцара ҳшалаҵәаху ҳаанхаӡар сҭаххеит сара азныказ, уажәы-уашьҭан инсыжьраны сахьыҟаз хьааха исыӷралан. Ашәымҭак сыхшыҩ ааимҟьан, иснырт маӡа-маӡа алашьцараҿы ицоз аԥсҭазаара. Хәаҷа-маҷақәак реимак еилсыргеит, амахә еицықәымӡаз ҵарақәак рӷьал-пал, ишәаӡыӡо иниаҟьаз, зыбзара згәыҭҟьараз аҳәынаԥ ашьҭыбжь. Уимоу, уамацәак илахҿыхымыз, аха агәыӷрагьы зцыз аҵлақәа ргәеисыбжьгьы саҳазшәа збеит. Сшышкамсындаз, сҵысындаз, алашьцара ахаҭа сакәындаз – аасгәахәт. Уи ахьзалымшоз, уахь инагаз ацҳақәа зегьы ахьҿаҟәаз, амҩақәа ахьаԥырхыз сыԥсы сзеивымго исықәыӷәӷәон. Ҿааҳәыра зыҟалом, гәырӡ-шашәаӡ абжьаӡра ада...
Сыбӷьыжә ҩеижьны срыҵаԥсандаз аҵлақәа, сқәа цәыкәбарны сырхьыкәкәондаз рымахәҭақәа...
Алашьцара ҳныҵыҵит. Ахьчаҩ ак абаха иамраӡеит. Уи ҳашилгаз, ԥшра ҟамҵакәа аӡәаӡәала аԥенџьыр ҳхыҵын, наҟ ҳҽыҩнаҳаԥсеит. Ишиашаз адәахьала хыхьтәи аихагылахь аҩеира гәаӷьыуацәан: абарҵаҿы алашара каххаа иаркын, машәыршәа наԥшҩык илаԥш ҳаҵашәар ауан.
Раԥхьа ҳзыҩнашылаз ауадаҿы ицәаз риарҭақәа иларҟәаҟәонаҵы, сара анаҩстәи ауадахь сеихеит. Уи ҭацәын. Сназыгәҭасыз ашә коридорк ахь снанагеит. Арагьы лашьцаран, аха сҿаԥхьашәа иҟаз шәык иавҵыԥхоз алашара збеит. Уа аӡәы лацәеихьшь ҟамҵа дтәазҭгьы акәхарын. Аха ԥыҭҩык ыҟазар? Усҟан ҟама ԥынҵала срыхәом, сабџьар саахар акәхоит. Арахь знык санхыс, аусқәа цәгьахон: иааҳакәыршаны игылоу аҩнқәа инардәылеибаҳәон, аҟәҟәаҳәа иаҳгәыдҵо.
Ашә слымҳа надысҵеит. Ауада аҩныҵҟантәи бжьык гомызт, ҭынчран. Ма алашара шакыз иамхацәеит, ма аӡә ихала дыҟоуп. Ашә немысԥааит.
Иҟаз цқьа еилсыргаанӡа, аӡә днасԥыраҳан, сеимлагәа сикит. Гәыцхәык иеиԥш игәышԥы снадирӷәӷәалеит. Ҳәагәыжьла сеилаԥахны сирҭазшәа, сзымқәацо саанхеит, инап рыҭәақәа ааидирӷәӷәалар – дсылгоит.
Ус аԥсык ҳаанхеит, нас слымҳа еилнаргеит ибжьы ныҵакны ииҳәаз ажәақәа: «Сумшьын! Сумшьын!» Иӡыӡоз ицәеижь шынеибакәыз уи акәын изыҳәоз: «Сумшьын! Сумшьын!»
Уаҩ нырҳарак, амч ду шилажьу ҩашьом, аха ишәаҟьаны аҽиланарӡит, ихы изархәом. Дагьзеиҭаҵуам, дадырсызшәа дгылоуп, илаԥсыз имч хьанҭа егьилнаршом... Аха инапаҿы ихы ааигар ҟалоит.
Исулакгьы сыҽимысхын, сҟама мҩанысҵеит. Уи игәышԥы иналашьшь ицеит. Дыззыԥшӡамыз акы дақәшәазшәа, иџьашьаны «аа-аа-аҳ!» ааирган, дхынааны шьҭахьла иҿылеихеит...
Деизҟьа адашьма дахьықәжьыз снеихалан, иабџьар ихысхит – атапанча, аҳәызба ду. Аҟәардә ихшьыз автоматгьы ҩышьҭысԥаан, сындәылҟьеит...
Сҩызцәа русқәа ирылган, алашьцарахь рҽыԥхьакра иаҿын. Убри аамҭазы игеит ахысыбжь. Изаҵәӡа ишгаз еиԥш иаанхарашәа саргәыӷит азныказ. Аха уи инашьҭарххны инеиларҵеит, аҵх рхагалаӡаны.
Ааскьатәи аҩны ааҵраҿы ихәыҵҟьаз амцабз блаҵыхәала избеит, изызҳәазгьы сгәаҟәышра иаразнак иснардырит, аха хьаас иоуҟасҵахуаз – зышьра иаҿыз сҩызцәа рахь ихан схы...
1996
МИНАШЬ
Амҩан Беслан игәалеиршәон Минашь илызкны иаҳахьаз, ихаҭагьы дызхааныз.
Минашь лԥазаҵә ԥасатәи аибашьра ду далаӡит, ихабар зхабару уаҩы изымдырӡо. Уи ус шакәу зҳәоз ашәҟәгьы лоухьан. Аха ашәҟәы агәра лымгеит Минашь, илзаазгаз аԥошьҭаныҟәгаҩ Махьал акырынтә дшылзаԥхьазгьы. Избанзар, ашәҟәы лыҷкәын дшыбжьаӡыз мацара акәын иаҳәоз, дшыԥсыз ма фырхаҵарыла дышҭахаз атәы егьаҳәомызт. Ларгьы дшизыԥшыц дизыԥшын. Ҩынҩажәижәаба шықәса шцахьоугьы уи аахыс, лара лгәыӷра аҽарҿыцуан ауп, еиԥхьбара амамызт.
Дарбанызаалакгьы изыҳәан асҟаамҭа аԥшра ус баша ииасны имцозар акәхап. Еиҳаракгьы шықәсы рацәа раԥхьа ԥхыӡҵас адгьыл инықәбаз, зыбаҩқәа хараӡа џьара анышә иафахьоу уанизыԥшу. Абарҭқәа зегьы ирыхҟьаны аума, Минашь лҟазшьақәа уамашәа иҟан.
Убас, еибашьра ӷәӷәак ҵысызшәа, хацәа зхылаҳәоу аӡәымзар-аӡәы даанмыжькәа ишҳәыԥу еибашьра иргошәа «игәыҟаҵагоу» ажәабжь лызназгаз ихаҵкы калыршәуамызт. Али-ԥси рыбжьара илымаз ахәыҷы изцәырылгон, злеишәа аӡбахә хара инаҩхьаз луаткагьы неизықәлыргылон, иахаџьгәаз аԥшхәынҵә шахнаҟьара агәы зҭаҿыӷьхьаз аԥаҭлыка ԥыраҳәала ирыцқьо.
Амца мцала ишдырцәо еиԥш, лыҷкәын дылцәызгаз аибашьра иаҩызоу даҽа еибашьрак длызнархынҳәуаз џьылшьозаргьы здырхуадаз.
Минашь дзаҵәын, ақыҭа иналгашәа дынхон, уиаҟара уаҩы иахьиҿырхасырҭамыз аҭыԥан. Убри аҟынтә ла лахь иқәнагалоз маҷҩын, бнахьчаҩык, шәарыцаҩык, мҿыԥҟара иныҵыҵыз аӡә иакәымзар. Амала, аԥошьҭаныҟәгаҩ Махьал есымза лпенсиа лзааигон, ималаныҟәа иҽахажьны. Убри аӡәк иакәын иара усгьы зыԥсы зыӷрамӡо, гәкаршәрак ззымдыруа ахацәа уажәазы идыршоз атәы лазҳәалоз.
Аха Махьал мыцхәы иҽалеигаломызт, днахыкәша-аахыкәшашәа, хыхь-хыхь дцәажәон, аҿҳәара – ани ахацәа зегь ықәызго аибашьра анҵысуа – ааигәоуп, бгәы кабмыжьын, амарџьа, ада илзаԥсоу акгьы лаҳауамызт иара иҟынтә. Анапы иагахьаз, иҩызхьаз амааҭқәа налиркуан, нас изыԥҵәаз афырџьан нҭарпҟаны, ималаныҟәа иҽынахаижьуан.
Махьал ақыҭа зегьы далсны акәын Минашь лпенсиа шлызнеигоз. Еихаҭәо дшаауаз, Минашь лфырџьан анацлалак, аминуҭаз дашьуан. Дук хара дымцацкәа ималаныҟәа дналбаауан, нас амаа кны давагыланы иҿынеихон. «Алеишәа шԥацәгьоу, афаст!» – дыгәрымуан уи.
Злеишәа цәгьоу амаланыҟәа акәу, луатка мыжда акәу цқьа илзеилыргомызт игәрымра заҳауаз Минашь. Аха иахьагьы «аҟаԥшь» ахьлывигаз аҟынтә, «дҽыжәҵны» цатәыс иахьиоуз – лгәырԥса наӡаз илзаҩызан.
«Аҟаԥшь» атәы абас иҟан. Махьал амитә иқәсхьаз амааҭқәа ракәын пенсиас илиҭоз. Убри аамҭазы лара дзеилаҳауаз, акырантә зыӡбахә иалҳәахьаз Ленин ахпаш дызну «аҟаԥшь» дақәыргәыӷуа дааигон.
Аха «аҟаԥшь» аблагьы дҭаирԥшуамызт, еснагь мааҭк-мааҭк ицоз рыла дибон. Афырџьан ибз аныԥнартлалак – «Иагьарааны исҳәахьазаргьы, саб сиԥам, иааиуа амзазы ибзаасымгозар!» – иҳәахуан, лгәы ҟаҵо, аха «амза анааилак», илбац амааҭ ҩазақәа налиркуан.
Абарҭқәа рҟынтә, хара имгакәа еибашьрахошәа егьиуашәа ииҳәақәоз усҟак ихалҵомызт Минашь, агәыҭҟьа даго, дагьгәыӷуа мышқәак деиқәлымҳаха дшыԥшызгьы. Зны-зынла мраҭашәара, уи ашықәсан еиԥш, иҵыблаауан, ашьа ахьыршушәа, аха аҽа еибашьра ӷәӷәак шҵысыз атәы зҳәоз акгьы ааҩуамызт.
Зпенсиа лоуз адырҩаҽны Минашь лымҩа адәқьан ахь ихан. Иаалхәон зыфҩы хааз асапын, зны-зынла илгәаӷьуан ахацәа рԥаҵа анырсалак ирҿыршьуа адекалонгьы.
Адәқьан иҵагылаз аԥҳәыс шәпа-жәпа Минашь лхацәа днықәыԥшит, иламхацәгьахон. Аиашазы, Минашь лшьа лыртәон: адәқьан иҩназ аҭитәқәа шамаха изызку, изыԥсоу еилымкаакәа, анапаҿы иукыртә иҟаз лымкыкәа – «Нан, исырбеишь абни, уахьахәаԥшуа ссирӡак ауп!» – дылԥырҵуамызт.
Аԥҳәыс шәпа-жәпа лыблақәа цәыркшаԥаны длыхәаԥшуан, аха Минашь егьҟамлазшәа «атауарқәа» лыԥсы рылахо еиԥхьылышьшьаауан, ишьҭалҵон-ишьҭылхуан, иаалырҳәуан-иналырҳәуан.
Аҵыхәтәаны, ишыҟалҵалац, дшыԥжәара илзыԥшыз аԥҳәыс шәпа-жәпа ҟырак асапын ахә налылҭон, уигьы аҿырпы акәымкәа, уаҩ иимкыша, зыбла ахьҭоу умбо анапы иагахьаз амааҭ! Илызлыргьежьыз аҿырпы ааԥхьаӡаны – «Амитә ишԥаԥсоу, иабадихәа гызмал!» – есааира иахьылцәоухоз аҟынтә ихылҵәоз ллабҷашь ныҵакшо дындәылҵуан.
...Аиааира амш азгәарҭон. Бесланраа пионерԥызас дрыман ԥҳәызба қәыԥшк. Дышьҭаӷачаӡа, ублаҿы дааиуамызт, аха еиҿамск лакәын, аҽраԥшрагьы дашьҭан. Лара лоуп иаԥшьызгаз зегь ирхашҭхьаз Минашь аныҳәамш лыдныҳәалара. Ашәҟәгьы ҭыҵны иҟан, Аибашьра Ду аҟны ибжьаӡызи иҭахази зныз, «шамахамзар аӡәгьы дыбжьамыжькәа» (аԥхьажәа агәра ганы излаҳәоз ала).
Зыҿҳәара ааины иҭыҵыз 1962-тәи атом.
Рыхәдхаҵа ҟаԥшьқәа шәыршәыруа, зцәа еиқәаҵәаз, хьтәы нбанла изықәҩыз ашәҟәы иаҵақь аҽнышьыбжьон Минашь иналызкылсит. Аԥыза лқьышә аҵәаԥшь ықәтата, леимаа ҵыркьакьақәа рыбзоурала маҷк дрылыҳәҳәо раԥхьа дгылоуп.
Убла хнакуа жәҩанынтә илбааҽҽон амра...
Рԥыза лажәа даналга: «Хацәнамырхала Аӷа Хәымга Иҿагылаз...», «Аԥсадгьыл Аҵеи Лаша...», «Ахааназ Зыхьӡ Камшәо...» – ашәҟәы Минашь лаԥхьа инықәырҵеит. 1993-тәи адаҟьаҿы, март фба рзы иҭахази ибжьаӡызи рыӡбахә ахьаныз, аарла убла еилнаргартә, нбан ссала лыҷкәын итәы аҳәон.
Минашь уи ацәаҳәа кьаҿ, ацәаҳәа қәрахьымӡа лнацәа ҵысҵысуа инықәылшьит, лыҷкәын иԥсы ҭаны дыҟазар ныррак шлоуа агәра лгошәа.
Аха ақьаад хьшәашәа егьланамҳәеит. Анбанқәа еиҵаланы, хьҭа бааԥсык иқәнацалазшәа еиџьыԥны, изаҵәӡа ақьаад ашкәакәара ду иқәыԥсан.
Акрахмал иарҩаз акьаҿ ахәда кьакьаӡа зыцламҳәа иҵагылаз Беслан, аҭакәажә иԥхыӡгьы иаламшәац хьаак дшаҵоу аҟара игә хәыҷы еилнаргеит. Еилнаргеит – имыцхәцәаны иҳәазар ҟалап. Дназхьаԥшит ауп, илаԥшгьы иаразнак иаҟәигеит, ицәа дынҭаӡыӡан: идууцәан.
Уажәы Беслан иҩызеи иареи абри аҭакәажә илызцон: Минашь далгатәын. Ҳаибашьцәа, аԥхьатәи ахырӷәӷәарҭа ааныжьны, аҩбатәи ахь ианхьаҵ, ҩажәа ҭӡы рҟынӡа – Минашьгьы дназлоу – аӷа изынхеит. Аилаҩеиласраҿы лара уаҩы дигәаламшәеит, ларгьы дхьаазгашаз агәыла-азла ааигәа длымамызт. Уи адагьы, аҳабла иалҵны аҿаҩаҟа ма Тҟәарчалҟа иқәҵхьаз рацәан, еиҳарак аҳәсеи, ахәыҷқәеи, абыргцәеи.
Ақырҭқәа дрымпыҵашәар, иагьа аҵәы иахарҵарын, аԥсуаа рыҭаҳмадацәа кажьны ршьамхы рҽадыргоит рҳәашт.
Минашь лкәасқьа алашьцара иалырбааит. Акәасқьа иавагылаз амаҵурҭаҿы алашара ҭаауан.
Иахьыҩналаз акҿыҩра икҿаз Минашь иналыхҭыгәлеит. Аҭӡамц иадкнаҳалаз агаз лампа – афымца роура иаҟәыҵхьан – акы уахымҟьашартә аҟара илашон ауп, еилыргаҵәҟьаны егьубомызт.
– Шәарбану?! – лгәы ҭҟьаны днаҵааит Минашь.
– Бымшәан, аҳаблатәиқәоуп, – налаҭеикит Беслан.
Минашь ашьқаԥ днадҵын, Беслан дааидгылеит. Ԥыҭрак диҵаԥшуа дгылан, дыҭҵаауа. «Уиаахижьҭеи иаҳагьы деиҵалазаап», – ааигәахәт иара.
– Усзымдырит, нан, узмоҭада?
– Кадыр симоҭоуп.
– А-а, Ҭарсхан имоҭа уоумашь! Ус ихьӡ сшьон, Аԥсцәҳа дыззыҟамлаз сара. Ҭарсхан ԥсаҭа шкәакәа, даанӡа умнеиааит, нан!..
– Ара аангылара шәарҭоуп, Минашь, бҽырхиа, аҿаҩаҟа баагоит.
– Иҟалазеи, нан, сыҩны сахымҵыр амуа?!
– Еибашьроуп, аӷа дҳақәлеит.
Илаҳаз агәра лзымго днеиҿаԥшит.
– Дииҭа хаас, исаҳауазеи! Ани зыӡбахә рҳәалоз аибашьра ҵысызаару! Уи ами, ариабжьарак хысыбжьқәак саҳауеит, аҳаирплангьы лаҟәӡаны иԥыруан. Ашҭа уахьынҭало аҳа ду игылоу шәымбеи, ахыцәқәа иқәсырц егьагымхеит. Ма иабжьызи, Анцәа срыцҳашьа! Акы ишамааноу здыргәышьеит, нан, аха еибашьраҵәҟьоуп ҳәа сыҟамызт...
– Нас зда бхәарҭам маҭәақәак хәыҷ-мыҷык шьҭых, ԥшра ҟаҳҵарым...
Минашь зназыҳәа дкахәыцуа даанхеит, изқәылкыша дақәымшәо.
– Нан, заџьал зышә илагылоу са ҭакәажәык сырххара иаԥсамзар акәхап, сахьыҟоу сыҟаз...
– Меҳ, ҭакәажәына икалцозаап! – иаҳаз ааџьеишьеит Џьон.
Ииҳәаз цқьагьы ишылзеилымкаазгьы, гәынамӡарак ишазҳәоу аҟара лгәаҵәа иԥнаҟан, ихьалыршшарц лыӡбеит:
– Аџьабаа жәбагәышьеит, нан, бзабааны Анцәа ишәԥигалааит!
– Ибцәажәашьои, Минашьхеит, уажәы-уашьҭан дааиуеит иара, нас ишԥабуеи?!
– Исыхьлакгьы, сыҩны сыҟазар еиӷьасшьоит, нан.
– Иуасымҳәеи, икалцоит!
Егьарундазгьы, иаҿаршәны мап лкит.
– Са ҭакәажәык исылырхи, нан, хьаас ишәымкын...
Анс рҳәеит, арс рҳәеит, аха аԥсраҩанҵәаразы илуам.
– Дызҿу закәи, мшәан! – Џьон ичҳара хыжжуа иалагеит. – Абыржәы дааилышьны, дысҩыҵрак дызгоит, уаҳа акгьы!
Минашь, ишыцәгьарахоз анылба, аԥхьа иныҵакшәа, нас иаҳа-иаҳа лыбжьы хҵо агәжәажәара далагеит, мыткәмашәагьы акы алалҵон:
– Уан хәашабга, уан! Аҷыт гар, сындәылҟьон, уа уоумашь ҳәа. Лацәеихьшь здыруазма, сеиқәлымҳаха сиарҭа сыларшәын. Ауаџьаҟгьы амца ҭамзи, ахьурӡгьы мазеины икнаҳамзи. Аӡыршы хазы игылан. Амҩа иашәаз, инаухьуршар, уааԥсара уханаршҭрын, узлаз акаамеҭ цәгьа-мыцәгьак алугазар, асапын шәах иумнаӡәӡәон, шәытак унымкәа, сқамфафыл... Аҵх уалыхәхәа уаакылсыр, қьаԥҭажәуп иуԥыло, снан, ақьаԥҭажә!.. Уахьгьы аибашьра, арахьгьы аибашьра, умҩақәа зегьы шԥарки, снан!..
Иҭыԥан лԥа дгылоушәа, Беслан лхы иқәкны илҳәон абарҭқәа зегьы. Беслан иааизымбатәбарахеит.
Ус Минашь дааилашәан, гәымх-цәымӷ даацәажәеит:
– Шәа, шәара ахацәа еиҵашәҟәҟәаз ауп зегьы! Исзыжәухьоу азымхошәа, шәеиқәных шәаакылсит, ҭакәажәык шәылиааирц! Шәымч шәақәгәыӷуеит акәу! Рыцҳа, убас шәысшәиип, ашәхымс шәахыҵаанӡа ишәзыӷьашкуа!..
Аҵх агәы еиҩнашахьан. Ҭагалантәи ажәҩан цқьан, иагәылсны ицоз Асар рымҩа ианыԥсалаз аеҵәақәа рыцыԥхьаӡа убартә еиԥш. Ахысыбжь ахьзымааҩуа ахара џьара иҭырҟьаз ахқәа жжаӡа ҵәҩанҵәыҟа ицон, еишьҭагыланы. Рымч анымхалак, ма ирзыԥҵәаз ҳәаак ианазааигәахалак, изахымсыкәа акакала иҿыцәаауан.
Минашь ҿылҭуамызт. Бжеиҳан Џьон длыҵаланы дааигон. Еилаҳәаракгьы лгәыҵак илкын.
Акыр лыҽлырххеит, аха егьаналымҵ, уаҳа жәак мҳәаӡакәа днарышьҭалеит.
Беслан дахьнеиуаз иахьанӡа аасҭа дуашәшәырахазшәа, ишәиҵаз «акәалӡы» ишәхырҳәазшәа ибон. Икәыршаз ицәа аамҷыдаха акгьы зшәым, иан дшаалыхшаз ашьа зҿыҵуа ажәҩан иҵахаз аӡәы иеиԥш. Аибашьра алагеижьҭеи мап зцәикырц даҿыз, хаҳә хьшәашәак аиҳа дыҟамзарц, игәы зырԥсаҳәаша иарбанызаалак акгьы имԥан иқәимыжьларц дзышьҭаз зегьы импыҵышшон. Иахьанӡа Беслан ашәара аҳәаа иахысхьоу аӡә иакәушәа ихы иԥхьаӡон. Ашәара ахьыҟоу агәыӷра ахьыҟоу ауп. Агәыӷра аныҟамла – уаҵәахьы улаԥш ҿажәкуа, иблаҟы-блаҵәо ианумырха, уаҵәтәи уеимлаҳәах уанамк, – ашәарагьы аҳарҭа-сырҭа умбо инабжьахәаша ицоит, амра анҭашәалак агагагьы шыӡуа еиԥш...
Аха уажәы ҽакын иныруаз. Иҭалаҳаз ашықәс рацәа ирылганы иаалгоз Минашь лгәыӷра иахаран уи. Аибашьра игәаҿы иҭӷәыхаа иалнагаз аԥсра амҩа илашаӡа аԥсҭазаара амҩа нацлеит. Уимоу, аԥсрагьы аԥсҭазаарахь иҟоушәа, урҭ амҩақәа рыҩбагьы асҟаамҭа зҽыртла имеисыцыз Беслан игәаҿы еилаҵәеит. Абыржәы аҵх далс дахьнеиуаз – уи ԥсҭазааран. Ани, иара изы идырхиахьоу ахырҭәа (издыруада, ашәақь амгәа иҭарцалахьазаргьы) – уигьы ԥсҭазааран...
Беслан ибла ишабоз ашьацҳәа даҿалон, аха иҽирххомызт, дмадаӷь-мадашәомызт. Уи идыруан шьҭа иеидара акыр ишеиҳахаз: идақәа ирҭаныҟәоз ашьа шыԥхац иԥхазар акәын. Ани ахырҭәа игәы аныҵнаблаалак, илкьаса зҿыназхо ашьа ԥхазароуп, дшыҟаҵәҟьаз ажәҩан иазханаҵарц азыҳәан...
Уажә изну амҩа аҵыхәан инаӡаанӡа, Минашь абасҟаамҭа иаалгоз лгәыӷра ду лыӷраԥсуеит. Аха Минашь лҿы инҵәом уи, дыҟоуп илымыздаша: Беслан. Дҟалашт, нас, иаргьы имыздаша...
Ашьжьымҭан Тҟәарчалҟа ицоз амашьына гәыԥҩык ахҵәацәа агон. Минашьгьы урҭ дрыцырҵеит.
Ианеиԥырҵуаз леилаҳәара ааԥлыртлан, макәан хәыҷык ааҭылгеит.
– Аказы ишәыхәар здыруада, нан...
Рҭыԥ аҿы иахьааиз ихдыртлазар – мааҭк-мааҭк ицоз ибжьысхьаз ԥарала иҭәуп. Ибжьысхьаз!
Аха уи Беслан дазырҩашьо, мамзаргьы дазжьо иҟамызт. Уи игәалашәон анҭ ижжаӡа, ажәҩан агәы кылызҵәарц еишьҭагыла инеиуаз ахқәа ҳәаак шырзыԥҵәаз, иҟарҵалакгьы уи аҳәаа изахымскәа акакала ишҿыцәаауаз...
Ахымш рыҽны Минашь дшыԥсыз ала Тҟәарчалынтә ажәабжь ааргеит.
1999
АҚӘЫЏЬМА
– Анкьа уажәеиԥш акәымызт, агыгшәыг рацәаны иаман абна. Аԥхасҭагьы ӷәӷәаны иҳарҭон. Хәылбыҽха игәарымлаз арахә иӡызшәа ԥхьаӡа: адырҩаҽны рыхәдақәа ԥыжәжәаны ҳнархагылон...
Абду акырынтә ииҳәахьаз ажәабжь иахьагьы ԥасеиԥш ихациркит, ҿыцны иалеигалаз ажәак-ҩажәак ракәымзар. Убас, мышқәак раԥхьа алагамҭа маҷк аҽакын: «Ажәытәан уажәеиԥш акәымкәан, абна агыгшәыг аман. Даара аԥхасҭа ҳарҭон, игәарымлакәа уахынла абна илахаз иӡыз иаҩызан: аншалак ифаны иаабон».
Абду ибжьгьы аҽаԥсахызшәа иҟан. Аҽнынтәарак тәамҩахә ахьимамыз акәхап – ааԥсарак аҵан...
Абарҭқәа зегьы – иабду иажәақәеи ибжьи, рацәак акәымзаргьы, рҽахьырыԥсахыз – аҷкәын хәыҷы изыҳәан иаҵанакуаз рацәан. Избанзар, еснагь агәыӷра ирҭон, абарҭ аԥсахрақәа абас маҷ-маҷ еицыланы иабду иажәабжь аҵыхәтәа – ақәыџьма шишьуа – шаԥырырхуа. Иусымызт уи шыҟалоз. Ма ишәақь еибагарым, ма ихымҭа кашәап, ма ахаҭа дахьахаҩоз аҭыԥахь инеирым – ишакәхалакгьы, ақәыџьма шизымшьыз ала инирҵәон иажәа.
Убри аҵыхәала аҷкәын иабду имҩахҟьарақәа азгәеиҭон, иааҭгылашьа, ихы рҵысышьа, дызқәымч, дызқәыӷәӷәаны ииҳәаз ажәақәа – зегь ҳасаб рзиуан, зегь илаԥш иҵакын. Игәы убасшәа инарбон, дара шынеибакәу ақәыџьма аиқәырхара, илаԥшықәызҵаз ахызаҵә ацәыхьчара иашьҭоушәа, уи иацхраауашәа. Иабду ихаҭагьы уахь ирхозшәа ибон иажәа; уи анҵәамҭахь аҽархьанҭон, мышкызны иҟалаз иҽацәигар шиҭахыз, аха ишилымшоз мҩашьо. Ажәақәа драбашьуан иабду – ус игәы инаҭон аҷкәын, – аха имч мырхакәа, рӡыблара далак аҵыхәтәантәи «исшьит» ахь дкылыргон.
Аха, издыруада, уаха уи алшар, ажәақәа зхьыԥшу, уажәраанӡа высшьа змамыз «исшьит» амԥан иқәнамгалар, ма иаҩнагар.
– Уи ашықәсан даара ӡынра цәгьан, шьамхахьы иауз асы хымз наҟьак иқәҵуамызт, аҵаа анас, еиқәшәы адгьыл иқәжьын. Ахьҭа бааԥс, ҳабнақәа ирымаз анаҩс, аԥсҭантә илбаанацеит агыгшәыг, ԥсцаха ҳарҭом, аҽнышьыбжьон алашәага еицрыхәхәа ҳааҵрақәа ирывоуп, ҳаԥсаса, ҳшьамаҟа нхом. Ҳгәы анкыдгыла инҳарҵәарц ҳаӡбеит. Нырҵәашьас иҟазгьы уи акәын: абнара азганк ашәарыцацәа ԥыҭҩык рҽырмазеины итәон, егьирахь ала ауаа абна илалон, рыбжьқәа цәгьаха, аӷьӷьа-агәгәа рыхга. Ишәаҟьаз агыгшәыг ирзыԥшны итәаз рахь рҽарҭон, уи акәхон раџьалгьы ...
Абду аҽҳәа дынхәыҵхан, анду лахь илымҳа нкыдҵаны дааӡырҩит. Аҿаԥара ахьынтә лышьҭыбжь гомызт, уахь ҭынчран. Уахак акҿыҩра дыкҿан лара: асаан, аҵәца, амҳаҵә... Зыӡәӡәара даҿыз ачысмаҭәа реинҟьабжь ааскьанӡа игон, уажә еиқәтәашәа иҟан. Илыӡәӡәан, шьҭа рырбара даҿызар акәхап, ааигәахәт иара.
Аҿаԥара аӡә дшыҩноу аҟара удырыртә, шьҭыбжьқәак илымҳа ианеилнарга, ҩаԥхьа иажәабжь дналагеит:
– Сара схы здыруа саныҟала инаркны ашәарыцара сазгаган, сыԥсы алан. Еимҟьарак шаазбалак, сшәақь аашьҭыхны сныҵыҵуан, иагьсықәҿион, Ажәеиԥшьаа шамаха напҭацәы сырмышьҭыцызт. Абас сышнеиуаз сгәарҭан, ашәарыцаҩ бзиа сыхьӡхеит...
Уи даалаган ишәақь, ихы-ихәшә – зегь рыла иҽирмазеит. Зеиуахк гыгшәыг ихымҭа иланамышьҭыцыз ыҟамызт, аха ақәыџьма макьанала иқәашьымхацызт, дахьқәыԥшыз аҟынтә уи иара итәала даара игәнигон. Абыржәы ианизымшь, ласы ицәыригои!..
Ишаашаз ауаа абна илалеит. Ашәарыцара иаманшәалаз, ус шәақьк змаз, хысшьак здыруаз итәеит, амҩақәа кны, егьырҭ рыбжьқәа митәха, абна агәы ҭҟьо агыгшәыг ррырҳара рҽазыркит.
Иара мҩахәасҭа наӡа-ааӡак зыҵсны инеиуаз аџь ду аимҿаԥарҭа иҽыбжьакны дыԥшын. Ажәҩан с-цырақәак аҿышәшәон. Уи ашьҭахьгьы иауит асы, иагьыхьҭахеит, аха уи аҽны аҽынкылашәа иҟан. Аҵлақәа изаҵә-заҵәӡа, еицәтәымха еилагылан.
Ԥыҭраамҭак ԥштәыс иоуит. Гәыԥ-гәыԥла зыҽшаны абна илалахьаз аизцаҩцәа есааира иааскьон, аӡынтәи аҳауа хьшәашәа иҵарӡа иалыҩхьан ахысыбжьқәа, аха иара имԥан гыгшәыг зхылаҳәоу – бгоума, аҽакоума – ахабар ыҟамызт. Жьақәак ӡыӡо, илԥа-ылԥо афасара инылашәкәеит, бгахәыҷыкгьы ихьаԥш-кәаԥшуа, нас ахы шьҭацаланы ифҩышәо мҩахәасҭала иниасит...
Иахьазгьы исықәымҿиозаап ааигәахәуан еиԥш, ибеит... ақәыџьма!
Дзықәтәаз аџь иамариашаны, амҩахәасҭа ианыршәланы иаауан уи. Заманак акәын, ԥагьак. Аӡын бааԥс, амлакра иааҭәоумшьартә ианыԥшхьан, иагын, аха зегь дара роуп, уажәтәи амчымхара иалыԥшуан гәашьамхла ишкамҳаз, гәеиҵахарак шазымдыруа.
Ихымҭа деигәыӷыртә ианизааигәаха, атрышә дасит. Ақәыџьма џыхӡа иаагылт, инаԥш-ааԥшит.
Дхысит.
Ақәыџьма шьҭҟьаны иахьынкаҳаз, уаҳагьы изымгылеит.
– Ахыҵәҟа иҭасыртәеит...
«Адырдха еиԥш иаагьежьы-гьежьын, уаҵәҟа инкаҳаит», – абас иҳәеит аҵыхәтәантәи иеиҭаҳәараан. Уи адагьы, аџь дықәтәаны дыԥшуанаҵы, «аԥсҭҳәақәа неилыҵ-ааилыҵын, рыбжьара амра нцәыҵыҷҷеит». Аха зегь раасҭа иџьоушьаша, ԥасатәи иажәабжь абжеиҳараӡак амхын: «Хышықәсан, абар, уи ақәыџьма ҳқыҭа еимнаҵәозижьҭеи. Хар змамкәан иҟаз ашәарыцаҩцәа аӡәырҩы акыр рҽыршәеит, аха егьрылымшеит, абжьааԥны мыц зымҳәоз рхымҭа абри ақәыџьмаҿы ибыруан. Избахьаз зегьы еицҿакны иџьаршьон аԥшра-асахьа, агылара. "Иԥшӡоуп, идууп!" – уаҳа ирҳәара рҿашәомызт, абарҭ ҩажәак аздырхон изыргачамкыз агыгшәыг атәы ианалацәажәоз...
Ахымҩаԥгашьагьы аҭеиҭыԥш иацнанаго иҟан: агәаӷьра иамаз мбатәын, уахынлаз, ҽынлаз аԥшәма ибла ишабоз ирахә мҵанарсуан. Иаргьы иаҳауаз рацәак агәра изымго такәаамҭа дааиуан, аха рыцәкамбашь ду ахәда ԥжәаны ианканажь нахыс, рыбна уажәраанӡа иамбацыз гыгшәыг цәгьаӡак шыланагалаз аргамахеит иара изыҳәан.
Уахык ҵхагәаны бжьыцәгьак дарҿыхеит. Зылашьцара замхацәгьахаз аҵх хәаазҭгьы, абри ақәыџьма еиԥш акәхарын ишыхәаауаз. Ицәа ҟьаланы ииарҭа дахьылаиаз, адунеи аҿы хьаас, гәырҩас иҟоу зегьы еизганы иҭнарҟьозшәа иаҳауан.
Адырҩаҽны ақыҭан еимырҟьо ирымаз иахатәи ақәыџьма абжьы акәын. Изаҳаз зегьы рцәа иҭанарӡыӡеит.
Ишьара дықәнарҟьеит иаргьы. Ишааигәалашәалак аԥхӡы хьшәашәа наилнаҳәон, игәы аҭра иҭамгыло аисра иалагон. Блала ибаанӡагьы, асахьа гәаныла иҭиххьан: блахкыгак, еиҭаҳәатәык, лакҭацәгьак, ҿаасҭак, митәык...
Абас иԥсҭазаара иазбжахаз агыгшәыг хықәкыла ишьырц дашьҭалеит. Уи ақәыџьмеи иареи дунеик изықәеибарӡо иҟамшәа ибон, ма иара дыҟамзар акәын, ма – ақәыџьма...»
Нас амаҵурҭа иҩдәылҵын, рышьҭаларҭа ахьыҟаз акәасқьахь рҿынархеит.
– Иҟам-иным зегь иаҳәо, аԥшқа игәы ҭуҟьеит, игәнаҳа узымгааит!.. – днаӷьит анду.
Амаҵурҭаҿы алашара андырцәа, иаразнак аҵхлашә аарыкәшеит, хыхьи ҵаҟеи еиларҩашьо. Азныказы иамышьҭрашәа ибеит аҷкәын – убасҟак, унацәа узаламҵо, ижәпан. Аха иабду уи хьаас имкыкәа иҿанынеиха, аҵх хьаҵит, амҩа рнаҭеит, даргьы алашьцара рҽагәылахало инеиуан уажәы. Аҷкәын аҵх иалганы инаргоз рышьҭақәа лашаӡа инхозар здыруада ааигәахәын, дхьаԥшит. Аха рышьҭахь аҵх иаразнак еимаҳауан, зегь ырӡуа.
Знапы икыз иабду днаиҵаԥшит аҷкәын. Хараӡа хыхь џьара ӡыркәиҵас еилацәҟәуаз аеҵәақәа дрылаӡуан уи, дхаран. Убри аамҭазы абду инап џьаџьа маҷ-маҷ аҽеиҭакра иаҿын: ахәыԥшқа ақәлон, анапхыцқәа еизҳауан, иҵархон... Аха аҷкәын имаршәа баны, иеиҷаҳаны, гәыблыла акәын инапы шааннакылоз.
Аҷкәын ҩаԥхьа иабду днаиҵаԥшит. Аеҵәақәа рылашара рыҵарӡ, икәицха ицырцыруан ақәыџьма аблақәа – иабду иблақәа.
Аҷкәын иабду иҽнаидирӷәӷәалеит...
1995
АҴЛА
Абна хшьаауа ишнеиуаз, ауаа рмацәаз иҭаркит аҵыхәтәантәи аҵла. Рхәамц иалаӷьазшәа, еихак-еихак ркын урҭ, ишымҩанырҵара. Ахәыц еиҩызҵәоз, зыҿқәа ҟьаҟьаз.
Егьырҭ дрыламҩашьо хазы дгылан Аԥыза. Уи иарма напала игәыдирӷәӷәалон шәыҟә дуӡӡак, иарӷьала – ишьацԥштәыз, аиха ҟаԥшь асахьа зныз абираҟ.
Аҵааԥҽыхеиԥш ихьшәашәаз, иҭацәыз иблақәа ахара џьара иԥшуан.
Аҵла ахыцәқәа, улаԥш ахьымӡо, ииашахәҵәаӡа ҵәҩанҵәы иалаӡуан. Ажәлар шәарак иамҽханакны иаҵагылан, ариак иамыхәарашәа рбон. Рхәамц иалиааз реихақәагьы ԥасеиԥш ижьышуамызт, рҽеиқәкшәа иҟан.
Аԥыза илаԥш еихмырсыӷь, ишанхашәа, ажәлар инархыкны ахарахь ихан. Ажәлар изин иазыԥшын. Урҭ рышьхныԥсылара абжьааԥнытәи еиԥшымызт, шәарҭарак шыҟаз иныруан, измааноузеишь ҳәагьы ихы дазҵаауан. Игәы азҩон ирымбацыз мбатәык шырбаз, уи ргәалаҟара шыхнаҽыз, аха издиҳәалаша издырамызт: зыӡбахә рҿакыз ажәҩан акәзу, ибаны иқәымгылоз аҵла акәзу. Ишыҟазаалакгьы, ак ӡбатәын.
Убри аамҭазы ажәлар даарылҵны раԥхьа днагылеит аӡәы. Егьырҭ еилақь еилагылаз уи дызлареиԥшымыз – аиха икӡамызт. Зегьы иааџьаршьеит абас зҽырҩашьаны ирылаз иахьанӡа дахьгәарымҭацыз. Цәымӷ-цәыбза рылаԥш неихьырҳәан, ҩаԥхьа аҵлахь идырхеит. Аха ибжьы анирга, ишырҭахымызгьы еиҭах инеизыԥшит.
«Ари аҵла шьтәым!» – инарылаҩит уи ибжьы.
Уҿы иузҭамыгӡоз арҭ ажәа хәымгақәа рхы ахьхоу ргәаҵәа ианалс, ажәлар ааилауаҭырит, рыбжьқәагьы цәгьахеит.
«Аԥыза! Аԥыза!» – иахырҳәаара ианақәымшәа, уи иахь идырхеит рхы.
Ргәынамӡара еиқәтәаанӡа, Аԥыза ибжьы иргеит: «Ииҳәаз шәаҳаит, усгьы!»
Аԥыза ибжьы заҳаз ажәлар еиқәлымҳаха иаагылт, аӷьалпал еиқәтәеит, ҭынчрахеит. Абар шьҭа жәымз ҵуан абри аҵла ацәқәа иаԥшны, иара ашҟа амҩа иқәижьҭеи. Адәысакара иқәӷьазкит, аха аҵла, иазааигәахацыԥхьаӡа инаскьозшәа, ишыхарац ихаран.
Уи рычҳарын, мышкызны аҵла аҟынӡа ишынаӡоз рдыруан, ирызхымгоз – Аԥыза иҿымҭра акәын. Ршьа-рда амацәыс еиԥш иҭҟьоз ибжьы ахьырмаҳауаз ргәы канажьуан, рымчқәа рылнарԥсаауан. Рыԥсы аныршьоз, ашәҟәы ихы нанкыланы даатәон, нас еиҭах раԥхьа днагылон. Аҵла ашәшьыра инахьысыртә ишазааигәахахьазгьы, Аԥыза иахь ирымаз агәынамӡара хыжжуа иалагеит, иааилагәрымит. «Ԥшьаала иҟаз акәымзар, реихақәа рымысхуеит!» – абас рзааицҳаит ианырмуӡа. Ус шиҳәаз заҳаз уаҩ дшыҟамызгьы, зегь агәра ргеит, егьҟамлазшәагьы инеихашәит. Дара рҟынӡа ихы наганы дахьцәажәаз рызхон. Нас амҩа иқәнаҵы абри акәын ҳәатәыс ирымаз – дзакә уаҩ гәыҭбаау, дышҟәыӷоу, шаҟа дрыхӡыӡаауа, раԥхьа иаӷьцәаны иҳәоушәа иубо иажәақәа, инарҵауланы урызхәыцыр, рҵакыҵәҟьа шеилукаауа: «Шәгәы кашәмыжьын, амарџьа! Маҷк ауп иаҳзынхаз!»
Рхы-ргәы азҭаны ауп аҵла ишнамҵагылаз.
Абар еиҭах игеит ибжьы, даргьы иацгәырӷьаны инаиаҭаркит: «Ааи!» – «Шәгәы иасит, шәхы иасит!» – «Ааи!» – «Аҭаҷкәым еиԥш ҳаилаҵәаны, ҳаӡәыкны ҳаҟан иахьанӡа!» – «Ааи!» – «Ҳабацәа, урҭ рабацәа иаҳдырбаз амҩа ҳануп иахьанӡа!» – «Ҳануп!» – «Ҳабацәа, урҭ рабацәа рыгәҭакы лаша, рхықәкы ԥшьа наҳагӡон иахьанӡа!» – «Рыгәҭакы лаша, рхықәкы ԥшьа!» – «Шьаҿак ауп иаҳзынхаз!» – «Шьаҿак!» – «Нас хымдырк ҳирблаҟьар аауама?!» – «Иаауам, иаауам!» – «Абри ауаҩ даҳԥырхагоуп, дҳаӷоуп!» – «Дҳаӷоуп, дҳаӷоуп!»
Аԥыза иажәақәа ахырҭәеиԥш еиланацалон ажәлар. Убас еиԥш мыч ҷыдак рыланаҵон, ажәҩан ахаҭа ргәаӷьыртә еиԥш: инахьынԥашаланы илбааҳәаны адгьыл иқәырҟаца иааныркыларашәа рнарбон ргәы.
«Ишьтәым! – еиҭах ибжьы иргеит Еихазкымыз. – Саб иҳәо саҳахьан: ҳаҵлашьҭроуп ауаа. Ашәҟәы иадырбахьан, ашәыҟә иаша. Саб даԥхьахьан».
«Мцуп! Шәыҟә иашас иҟоу абриак ауп!» – Аԥыза игәыдырӷәӷәала иикыз ашәҟәы дҩаханы инадирбеит. «Абриак, абриак!» – иааиларыԥсеит ажәлар.
«Мап, иҟан даҽа шәҟәык! – иуамызт Еихазкымыз. – Уи ус анын: аԥсҭазаара аԥхыӡи алабҿабеи иреиԥшьырҭоуп. Ҵла злагылам амш наӡам, ибжоуп. Зымш бжахаз ауаҩы иԥхыӡгьы бжахоит. Абас аҳәон уи ашәҟәы».
«Иаанагои "аԥхыӡ"? – дҵааит Аԥыза. – Избахьада уи?! Аӡәгьы». – «Аӡәгьы! Аӡәгьы!» – «Убри алагьы иумдыруеи мцымзар иаша шимҳәо!» – «Дҳаӷоуп! Дҳаӷоуп!»
«Аԥхыӡ, абзиабара, аԥсра! Абарҭ ажәақәа анын уи ашәҟәы».
«Аԥсра?!. Уи аԥырҳамххьеи!» – «Иҟаӡам аԥсра, иҟаӡам!» – «Издыруада уи иаанаго?!» – «Аӡәгьы иҳаздырам, аӡәгьы!»
Ԥыҭраамҭак ҭынчран. Аҵла ҵәҩанҵәыҟа ишхац ихан, иамҵаԥсаз ауаа хьаасгьы иамаӡамызт.
«Ажәлар, шәхаҵкы! – даацәажәеит ус Аԥыза. – Абри ахымдыр ииҳәаз ажәақәа реиҭаҳәара салагом – исзыгәаӷьуам, избанзар, ҿкы бааԥсны иҳалалар алшоит. Абри иску ашәҟәы иаҳәоит уи ус шакәу. – Ашәҟәы аартны ихы наникылеит. – Ара иануп ԥхьаҟа ҳзымго, ҳазмырӷьацо, икаԥсатәу ажәа хәымгақәа зегьы. Сыгәра шәымгозар, шәааи, шәаԥхь!»
«Мап, мап! Угәра аагоит, угәра аагоит!»
Цәгьарас иаҳаухьази, абас дцәажәартә еиԥш, иаарцәымӷхеит ажәлар. Рыхқәа ааидыркылан, иҟарҵаша иазхәыцит. Нас руаӡәк даарылҵны Аԥыза иаԥхьа днагылеит: «Аԥыза, ухаҵкы! Ҳара харамхәыцқәак, нанамгақәак ҳахь иумоу агәыбылра дуӡӡа зҭаӡо угәы ҭбаа ҳгаӡарала ҳасзар, ҳаҭоумҵан, иҳанажь. Уара уда ԥсыхәа ҳамаӡам, ҳкоумыжьын! Иумырцәгьан ҳлахьынҵа! Иумырцәгьан ҳԥеиԥш! Ҳрыцҳашьа...»
Аԥыза, згәы хыҭ-хыҭуа иԥшыз ажәлар хәыҷык рхы ианалеирԥш, ашәҟәы наркны дырҩегьых иааигәыдирӷәӷәалан, егьҟамлазшәа дналагеит: «Ари аиха зикым жәдыруа?! Дшәаҩуп азоуп!»
Аҳәахьа иҟарҵаз акгьы ахьахимҳәааз азныказ ирамхацәгьахеит, аха нас, цәгәышрак, гәынамӡарак аҵамкәа данцәажәа, рыԥсқәа аарылалан, рыбжьы нҭырцеит: «Дшәаҩуп! Дшәаҩуп!»
«Ари иеиха каижьит, дыԥсахҩуп!» – «Дыԥсахҩуп! Дыԥсахҩуп!»
Еихазкымыз иқәырҳәацәоз имаҳауазшәа иара итәы даҿын: «Анкьа зны здацқәа ыҵжәаны зҿыназхаз ҵлақәоуп ҳаргьы. Ахара ҳгәыҵхон, иԥаҳшәар ҳҭахын. Убасҟан ауп ҳанымҩахҟьазгьы. Аха иахьа абри аҵла ҳаламкьыскәа иаанҳажьыр, издыруада, ҳшьара ҳзықәлар, ҳҭыԥахь ҳзыхынҳәыр».
«Шәихәаԥш ииҳәо! Шәрыцҳақәаны, шәмыждақәаны акәӡами шәхы шыжәбо аҵла шәанаҵаԥшуа?!» – «Ус ауп, ус ауп!»
«Аҵла еснагь ҳланарҟәуан, еснагь иҳаӷрагылан, еснагь тәамбашақә ҳабон!» – «Ааи! Ааи!»
«Еснагь аҽханарззалон!» – «Ааи! Ааи!»
Ԥыҭрак иааҭынчрахеит. Ажәлар еиқәыӡырҩуа иԥшын.
«Ажәҩан ауп ҳара ҳзызгәыҳәуа, ажәҩан ҳазмырбо зегьы...» Алгаха иамраӡакәа иааиладырӷызит: «Ажәҩан! Ажәҩан!»
Саргьы шьҭа ажәҩан збашт, абасҟак изахыԥсаауагьы еилыскаашт, ааигәахәт Аԥыза.
Ажәлар наҵысит.
Аԥызеи Еихазкымызи инарыжәлан, ицҟьаны ирыӷрысит.
Аҵла ахәдацәа нҵыркааит...
Ашәҟәы ахькажьыз акгьы знымыз абӷьыцқәа аԥша еихнаршәшәон...
1994