Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Ҳәоук, ҩ-ҳәоук ирҭагӡаны еиқәыршәоу, ахшыҩҵак нагӡаны иаазырԥшуа, ауаҩы иажәаҳәа хазырҭәаауа ракәны иҟоуп ажәаԥҟақәа. Дара ажәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа "ажанр ссақәа" ирыхәҭакуп. Ажәаԥҟақәа анҿиаз, раԥхьаӡа акәны урҭ зхы иазырхәаз ртәы аҳәара уадаҩуп. Аха аԥсуаа ражәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп, хыԥхьаӡаралагьы ирацәоуп.
Ажәаԥҟақәа реиҳак ахшыҩырҵаратә функциоуп инарыгӡо. Урҭ дара аԥызҵаз ажәлар рҭоурых, рҵас, рқьабз, рыхныҟәгашьа, рдунеихәаԥшра, рыԥсҭазааратә ԥышәа рныԥшуеит.
Ажәаԥҟақәа иахәҭоу аҭагылазаашьаҿы, иашьашәалоу атема инақәыршәаны ухы иузархәар, ухшыҩҵак гәылнаршәоит.
Ҵакыла ажәаԥҟақәа еиуеиԥшым, аԥсҭазаара аганқәа зегьы рымҽхаркуеит. Ажәаԥҟа ахатәы (иконкреттәу) аҵакы адагьы, бжеиҳан аҵакы еиҭарсны иҳәоуп.
Ҿырԥштәыс иаагозар: "Амҟәыба еснагь аӡы аанагом" - ҳәарас иаҭахузеи, амҟәыба аамҭа ишархоу акәым ари ажәаԥҟа зызку, ара зыӡбахә ҳәоу ауаа роуп. Ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа рхы иадырхәоит есқьынгьы ауаҩы дманшәаланы, иусқәа зегьы иқәҿио дзыҟалом ҳәа рҳәарц анырҭаху.
Ажәытәан ус џьара иҟалахьаз ԥсҭазааратә фактк, мамзаргьы алафтә ҟазшьа змоу хҭыск, ҳәамҭак, лакәк иахылҵыз ажәаԥҟақәа ҳара иахьа ианаҳԥыло маҷӡам. Жәаԥҟақәак зхылҵыз ажәабжьқәа ажәлар рҿы иахьагьы изгәалашәақәо ыҟоуп.
"Абжьаҟәаа ирықәгәыӷны зԥаҵа зсаз" – ари ажәаԥҟа ҵакыс иамоу, аус иалҵуа цқьа уазымхәыцкәа, аӡәы уиқәгәыӷны нап ауркыр, уарԥхашьоит ауп. Уи зхылҿиааз атәы ажәлар иахьагьы ажәабжьны ирҳәоит. Ажәытәан Абжьаҟәа ақыҭа иқәынхоз аԥсуаа ахарҵәы бзианы иҟарҵон ҳәа иԥхьаӡан, рхарҵәы ахьӡ аман. Хаҵак абри ақыҭа дсасны даҭаарц дандәықәлоз аламҭалазы, абжьаҟәаа рхарҵәы анысфо исԥырхагахоит иҳәан, даалаган иԥаҵа исеит. Аха Абжьаҟәа дахьнеиз, аӡәгьы ахарҵәы иҿеимҵеит. Баша иԥаҵа ахьисаз игәы инархьит. Убри нахыс ажәлар ирҳәо иалагеит: "Абжьаҟәаа ирықәгәыӷны зԥаҵа зсаз" ҳәа.
"Гәымаа рысакаса акаԥатәык иҽанижьлон" - иԥсыз ауаҩы иуам-иҭынхам аԥсраҿы ихы ԥҽуа, игәы дҭасуа зегь реиҳа иара игәы иалсызшәа иҽыҟаиҵар, абас рҳәон. Гәыма - Ешыреи Аҟәеи рыбжьара Гәымсҭа ахықәан ишьҭоу адгьыл иахьӡуп. Акаԥа – қыҭахьӡуп. Уи шьҭоуп Аҟәа аҩадахьы. Уажәы уи Шьрома ҳәоуп ишырдыруа.
"Асас ицәуҵәахуа кәуахоит" - ари ажәаԥҟа аԥсуаа жәытәнатә аахыс ирымаз ачеиџьыка, асасдкылара еилазгаз аԥҳәыс илыхҳәаау алегенда шьаҭас иазышьҭоуп. Ԥҳәыск лашьа даауазшәа анылба, аишәа иӡны иқәыз лыкәты ачанах иҵахылҩеит. Лашьа данца, ачанах иҵаз лыкәты лфарц ианааҵылх, икәуахахьан.
"Ԥсҳәы амала ицаны иааз" - џьара ирышьҭыз ауаҩы дыззырышьҭыз еилымкааӡакәа данаауа абас рҳәоит. Ажәаԥҟа сиужетс иамоуп абри: зны аҳ имаҵуҩы уаҵәы Ԥсҳәы усышьҭуеит аказы ҳәа иеиҳәеит. Амаҵуҩы аҳ игәы иахәоит иҳәан, аухаҵәҟьа дзызцоз еилымкааӡакәа амҩа дықәлеит.
"Аҽа зшьыз иашьа ида иашьа димоуит" - ауаҩы ацәгьара данақәшәалак, ашәара данҭагылоу, ивагылоу, ицхраауа изгәакьаӡоу (иан, иаб, иашьа, иаҳәшьа) роуп. Ианыцәгьарахалак, аҩызцәа-ақәлацәа рҽаныԥхьаркло ыҟоуп. Ари еицырдыруа аԥсуа жәаԥҟа сиужетс иамоу аҽа зшьыз (ауаҩы дысшьит "шәсыцхраа" ҳәа цас иҳәаны) дахьымнеиз, дызмыҳәаз, иашьа ида аӡәгьы днымхеит. Аха ҳуцхраауеит, ҳувагылоит ҳәа зҳәоз ҩызагьы-қәлагьы аӡәгьы дҟамлеит. Уаанӡа дызмацәажәоз иашьа иҿы дахьнеиз, дзықәшәаз аниеиҳәа, "Унеила, абаҳа сыманы сушьҭалоит", иҳәеит. Еимакык-еиҿакык аашәоургьы, уҭаацәа раҟара узҭаху даҽаӡәы дҟалаӡом ҳәоуп ари ажәаԥҟа иҳаилнаркаауа.
Ажәаԥҟақәа хәарҭа дууп, урҭ рхатә ҭыԥ ааныркылахьеит ажәлар рҿаԥыц аҟнеиԥш, алитератураҟынгьы. Ҳацәымҩашьо иаҳҳәар ҳалшоит, Дырмит Гәлиа аԥхьа днаргыланы, зҩымҭақәа рҿы ажәаԥҟақәа зхы иазмырхәац аԥсуа шәҟәыҩҩык дыҟам ҳәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аԥсаатә, аԥсатәааӡара уаназхәыцуа аԥсуа қыҭақәа уи аганахьала еснагь атрадициа бзиақәа рыман, ҭӡыцыԥхьаӡа акәты, ашәишәи, акәата, аҟыз иреиуоу аԥсаатә рзанын, ирзануп иахьагьы.
Иахьагьы аԥҳәыс лбеиара, лбарақьаҭра, лымаашьара иадыргоуп лашҭа иҭоу аԥсаатә. Насгьы акыр узцәыԥхашьо сасык дануҭаалак, аԥшәмаԥҳәыс кәтык ахәда ахҵәара анылзымгәаӷь хьымӡӷуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аҭаацәарақәа рҿы аԥсаатә шьны иахьырфо адагьы ирҵо акәҭагь, еиҳараӡак ахьара анрыцәмаҷу ижәны, мамзаргьы иџьны ирфоит цыфак аҳасабала.
Иара убас, ичаразааит, иԥсхәразааит иҟаҵоу аишәа зхарҭәаахом аԥсаатә ажьы анықәым, еиҳараӡак -акәтыжь. Нас ҳәара аҭахымкәа ас еиԥш хәарҭара зланы иҟоу аԥсаатә ранҵара, рааӡара, рырмарымажара апроцесс иахылымҿиаар залшомызт еиуеиԥшым ажәлар разгәаҭарақәа. Ҳрызхьаԥшып урҭ:
Аԥсаатә ирызку жәлар разгәаҭарақәа.
Ажәлар разгәаҭарақәа ирнубаалоит аҩнатә ԥсаатәқәа реиԥш егьырҭ аԥсаатәқәа рхаҿсахьагьы, иаагозар:
Арахә, аҩнытә ԥсҭтәқәа аҭыԥ ду ааныркылон аԥсуа ихныҟәгараҿы. Ԥсуаҵасла аԥсуаа арахә рҭиуан, иаархәон, урҭ раалыҵ – ахш, ахарҵәы, ашә, акәац аҭаацәа ргәы ҟазҵоз фатәын. Ҳрылацәажәап аԥстәқәа ирызку азгәаҭарақәа:
Аԥстәқәа ирызку жәлар разгәаҭарақәа.
Убасгьы рыӡбахә умҳәарц залшом абнатә ԥстәқәа (агыгшәыгқәа), урҭ шеишықәса раахижьҭеи иреишәарыцон, ркәац, рцәа рхы иадырхәон. Аԥстәқәа ирызку азгәаҭарақәагьы акык-ҩбак аазгоит:
Аԥсуаа ртрадициатә культураҿы ашьха анцәахәқәа ахьтәоу ҭыԥны иԥхьаӡоуп, убри аҟнытә ашьхара ацқьара, адоуҳара иадыркылоит. Уи рнубаалоит аныҳәарҭа ҭыԥқәагьы. Аныҳәарақәа еснагь иахьымҩаԥырго аҳаракыра ҭыԥқәа рҟноуп, ашьха ашьапаҟны, дәы ԥшӡак аҟны. Иара убас, аԥсуаа иршьо аныхақәа тәарҭас иахьрымоу ашьхараҿы ауп, урҭ аҭыԥкәа убас иагьырзырҳәоит "аныхатәарҭа" ҳәа. Реиҳа иӷәӷәоу аныхақәа ҳәа иԥхьаӡоуп Дыдрыԥшьныха, Лӡааныха, Лыхныха, Лапрныха, Елырныха, Инал-Ҟәыба, Лашькьындар. Шамахамзар дара аныхақәа ахьыҟоу рҭыԥ аҿынӡа узнеиӡом.
Аетнограф Николаи Џьанашьиа ианиааз изныкымкәа иҽԥишәахьан арҭ аныхатәарҭақәа рҿынӡа днеирц, урҭ рыҭҵааразы, аха иара иусумҭаҿы ишиҩуала, уи залыршамхеит, иара димоуит уаанӡа дымҩаԥызгарыз ауаҩы, изаиҳәоз зегьы уахь ахалара мап ацәыркуан "аныха ҳаргәаауеит" ҳәа.
Ашьхара ахалара адоуҳатә ҽрыцқьара иадыркылоит, избанзар иара иԥшьоу ҭыԥны иԥхьаӡоуп. Ашьха ихало ауаҩы атрадициатә культуратә нормақәа дрықәныҟәоит: абжьы амырдуцәара, аҽхымтра, жәа-цқьала ацәажәара уҳәа. Арҭ аҭыԥқәа иахылаԥшхәу дрымоуп, убри аҟнытә ашәарыцаҩцәа аҭыԥ аналырхуа аҭыԥ иахылаԥшхә имҵаныҳәоит, ирманшәаларц иҳәоит. Ҭыԥк аҟынтәи даҽа ҭыԥк ахь ианиасуагьы уи иахылаԥшхәу иҭабуп ҳәа иарҳәоит дахьырхылаԥшуаз азы. Даҽакала иуҳәозар, нцәахәык хылаԥшра зиҭоз аҭыԥ аҟынтәи даҽа нцәахәык дызхылаԥшхәу аҭыԥ ахь ианиасуа уигьы ихәҭоу ҟарҵароуп дыдмыргәааразы, мамзар аиакәым иақәшәар ҟалоит.
Ашьха ҭыԥ апату ақәҵара, уи ацқьара аанарԥшуеит ашьха иныҟәо рхы иадырхәо хазы иалкаау "абна бызшәа". Ари иунарбоит ауаҩы адоуҳара зцу даҽа дунеик дшагәылахалоу. Аԥсуаа иаарыкәаршан иҟоу аԥсабара еснагь лымкаала иазыҟан. Аԥсуа мифологиаҿы иуԥылоит Ашьха инцәахә, Абна инцәахә ҳәа иҟоу анцәахәқәа. Урҭ егьырҭ анцәахәқәа реиԥш, дара зхылаԥшхәу аҭыԥқәа рыхьӡала аныҳәара мҩаԥыргоит. Арҭ аныҳәарақәа мҩаԥызго ахацәа роуп, ашьха аԥсҭазаара иадҳәалоу дара шракәу ала.
Ашьха ихало Анцәа дизааигәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аԥсуаа рдунеихәаԥшраҿы, аӡәырҩы ажәларқәа рҿын еиԥш ашьха адунеи агәы иадыркылоит: уи аҳаракыра, акьышәкьышәра – анцәахәқәа иртәарҭазар, ашьапы адгьыл иахьықәгылоу – ауаа ахьынхо, аҵа – адгьыл аҵатәи аԥсҭазаара аазырԥшуа.
Ашьха ажәҩани адгьыли еимаздо акәны иаарԥшуп, акосмос иадыркылоит. Уамашәа ибатәӡам ашьхараҿы иҟоу инашаноу аџьашьахәқәа дахьрынио, анцәахәқәа ибар (ԥхыӡ, ма лабҿаба) ахьалшо, дыррак иоур ахьыҟало.
Ашьха ихало хымԥада дазыҟаҵазароуп, доуҳала еиԥш, маха-шьахалагьы дыӷәӷәазароуп. Аҭыԥантәи ауаа реиԥш ашьхара ихалоит аԥсшьацәагьы.
Ашьхарахь аныҟәарақәа ӡынгьы ԥхынгьы имҩаԥугалаша ԥсшьарҭатә хырхарҭаны иҟазар ауеит, убри аан ауаа ршәарҭадареи аҵасқәеи ақьабзқәеи азгәаҭаны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Угәарҭыԥ азҳааит!": арахәааӡара, асасдкылара, ашәарыцара ирыдҳәалоу аԥсшәаҳәашьа
Шьхацан иацу абарақьаҭра: Оҭраа рҭаацәара Ҽхы аҳаракыраҿы ртәарҭа иазкны
АҞӘА, абҵара 24 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа аусдҵа инапы аҵеиҩит. Уи инақәыршәаны аԥкырақәа рыҿҳәара инахахоит 2021 шықәса ажьырныҳәа 12 рҟынӡа ҳәа аанацҳауеит ахада исаит.
Аусдҵа анапы аҵаҩуп Акоординациатә штаб 2020 шықәса абҵара 20 азтәи аӡбра шьаҭас иҟаҵаны.
Аусдҵа ҿыц инақәыршәаны ареспубликаҿы 2021 шықәса ажьырныҳәа 12 рҟынӡа азин ыҟам:
Ауааԥсыра ирабыжьгоуп ауаажәларратә ҭыԥқәа рҟны рыҟазаараан ахыхьчаратә хархәагақәа ах рархәара, аԥсрақәеи аԥсхәрақәеи ирылахәу ауааԥсыра рхыԥхьаӡара рырмаҷра, аныҳәақәа раан акульттә обиектқәа (аҵакырақәа) рҟны ауаа рырмаҷра.
Абри аамҭазы икоммерциатәуи иккоммерциатәыми аиҿкаарақәа ирабжьгоуп руалафахәы рызныжьны 60 шықәса ирҭысхьоу, ашколқәраҟынӡатәии алагарҭатә школқәреи (1-4 аклассқәа) ирыҵаркуа ахәыҷқәа змоу русзуҩцәа рхы иақәиҭыртәырц ажьырныҳәа 12 2021 шықәсанӡа рулафахәы рызныжьны.
Аҟәа ақалақьи араионқәеи рҟны афатә, ақыҭанхамҩатә, ацәамаҭәатә џьармыкьақәа рҟны апрофилактикатә рзҩыдара мҩаԥгалатәуп.
Араионқәа рхадарақәа еиҿыркаароуп есыҽнтәи арзҩыдаратә усурақәа ауаажәларратә транспорт аҿы, атранспорт арныҟәцаҩцәа асабрадақәа рҿазароуп, амедицинатә напхаҵақәа ныҟәыргозароуп. Иара убасгьы иҟалом ахыхьчага зхы иазмырхәо апассаџьырцәа рныҟәгара.
Ауаажәларратә крыфарҭақәа ирабыжьгоуп робиектқәа ртәарҭақәа 50 процент рхы иархәаны атәылауаа рымаҵура иазку аишәақәа рыбжьара асоциалтә дистанциа (1,5 метра) рыбжьаҵарац, амаҵ зуа аусуҩцәа хаҭалатәи ахыхьчагақәа (амедицинатә сабрадақәеи амедицинатә напҭарҧақәеи) рхархәаразы аҭаххарақәа ирықәныҟәаларазы.