Нонна Ҭхәазԥҳа, Sputnik
Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рҿы аҵак ду амоуп асасдкылара. Дарбан аԥсуазаалак изын асас пату, ҳаҭыр ду иқәуп. Аԥсуа имоу иреиӷьу зегьы асас изкуп. Асас аҩнаҭа данымҩахыҵуа ашьтәа шизыршьуа зегьы еицырдыруа акоуп. Уи асас пату иқәҵара иатәуп.
Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа асас ашьтәа изшьра ақьабз иахьа уажәраанӡагьы игәцаракны иныҟәыргоит. Асас ашьтәа анизыршьлак, еиҿыхны ахәҭақәа шеибгоу абысҭа иаварҵоит. Абысҭа аишәа ианықәырҵо, ачуан ишҭыҵыз еиԥш ишеибгоу идуу акы ианырҵоит. Рахәыцла ма ҳәызбала иԥырҟҟоит, еихшаны ҿахра-ҿахрала иҟалоит. Абысҭа агәҭа иҭарҭәоит ахәша. Ажәытәан ахәша аҭыԥан акакан иалырхуа арашы-хәша ҭарҭәон. Иара иаакәыршан иаварҵоит ашьтәа ахәҭақәа: ахыбжа, аԥылгды (ҭырқәтәылатәи аԥсуаа ари амаха ҳәа иашьҭоуп), ажәыҩшәаҟьа, агәы, агәаҵәа уҳәа.
Абри акәац ақәҵашьаҿы заегь реиҳа ихадоуп ахыбжа. Аишәа ианықәырҵо ахыбжа еицу асасцәа иреиҳабу иҿаԥхьа иқәырҵоит. Иара иаварҵоит амаха ҳәа ззырҳәо аԥылгды. Ахыбжа аҿаԥхьа иқәырҵоит ажәыҩшәаҟьа. Ахыбжеи ажәыҩшәаҟьеи рыбжьара егьырҭ ахәҭақәа.
Аишәа иқәырҵо акәац ахәҭақәа зегьы ҵакык-ҵакык рымоуп. Аҵакы хада – асас пату иқәҵара ауп. Ахыбжа – схы аҟара пату сызуқәуп ҳәа аанагоит. Аԥсаса шьтәа аџьма ма ауаса ахыбжа ауп аишәа иқәырҵо. Уи ахыбжа ҵаҟатәи ахәҭа ауп. Хыхьтәи ахәҭа аишәа иқәырҵаӡом. Агәи агәаҵәеи – сгәи сгәаҵәеи реиԥш узбоит ҳәа аанагоит аԥшәма иганахьала асас иахь. Ажәыҩшәаҟьа аишәа ақәҵара ҵакыс иамоу – ажәытә аԥсуаа иара иаԥшны иҟалоз рбон ҳәа ауп. Аишәа ианахатәалак ажәыҩшәаҟьа шьҭыхны аиҳабы иаԥхьа иқәырҵон, иаргьы уи даԥшуан.
Ашьтәа рзыршьуеит: а) асасцәа-дахьқәа харантә иааз, б) ақыҭаҿы уаҩшьрак, ҭыԥҳамҵарсрак уҳәа уск аныҟало еилзырго аиҳабацәа-аӡбаҩцәа, в) аҭыԥҳа лнапы иаҳәарц азын лҭаацәа рахь ирышьҭуа аиҳабацәа, г) аҭаца данаарго илыцу аҭацаҩыза, иара дарԥысуп, аҭаца илзааигәоу, лыуа-лҭахы рахьынтә аӡә иоуп. Абарҭ акатегориақәа ирыҵаркуа асасцәа ашьтәа анырзыршьлак, хыхь ишазгәаҳҭаз еиԥш, аишәа иқәырҵоит.
Асасцәа дахьқәа анырҭаауа, раара хықәкыс иамоу, иззааз уҳәа ирыхәаԥшны, аԥсаса ма ашьамаҟа рзыршьуеит. Ашьтәа аныршьлак, ирҭааз асасцәа зааз аус зеиԥшроу еиԥш ала, акәац аишәа ианықәырҵо ахыбжа ақәҵашьа ахатәы кәама-ҵамақәа амоуп. Иаҳҳәап, аӡәы уск дақәшәазар, ма ус дук ҟалазар, уи аӡбаразы хара-ааигәа аиҳабацәа адыргалон. Ари ахҭыс ақыҭа зегь алахәын. Аус зызкызаалак, иара зыхьыз имацара иакәымкәа, ақыҭа зегьы ирусны ирыԥхьаӡон. Харантә ирзааз рысасцәагьы аусӡбара нҵәаанӡа ақыҭауаа аӡәаӡәа иргон, ашьтәагьы рзыршьуан. Аус зызкызаалак ақыҭа зегьы ахара рыдны рхы рбон, уи аӡбарагьы даара иазҿлымҳан.
Аусӡбара аҵыхәтәахьы ианнеилак, уи аӡбаҩцәа зегьы ашьтәа рзыршьуан. Усҟан уаҟа иҟан зус рыӡбо аҩ-ганкгьы рхаҭарнакцәа, ақыҭауаа, аиҳабацәа, урҭ рымаҵ зуа аиҵбацәа уҳәа ауаа рацәа. Аԥшәмацәа ашьтәа еиҿыхны аишәа андырхиалак аӡбаҩцәа иреиҳабу акрыфара иалагаанӡа дныҳәоит, аус ирыӡбоз дахцәажәоит, аишәа зырхиаз аԥшәмацәа, амаҵ зуа аиҵбацәа зегьы иныҳәоит. Нас иаԥхьа иқәырҵаз ахыбжа алымҳа ԥиҟоит, еицу иреиҵбу акәац ԥыҟҟа ҳәа идиҵоит. Аиҵбагьы акәац ԥиҟҟоит, жьыхәҭала еилихуеит, аишәа иахатәоугьы ирзишоит. Ирҳәоит, алымҳа ԥҟаны ақәҵара – Аԥсны иҟалоз аибашьрақәа ирыдҳәалоуп ҳәа. Аиҳабы ахыбжа алымҳа ԥҟаны аиҵбы иаԥхьа ианықәиҵо – ашәарҭара ҟалозар угәуҽаныз ҳәа ауп иаанаго.
Аҭыԥҳа лҳәаразы лҭаацәа рахь аиҳабацәа анырышьҭуа, ашьтәа анырзыршьлак асасцәа еицу реиҳабы дныҳәоит, иззааиз аус ажәа ахиҳәаауеит, анаҩс ахыбжа алымҳа хҵәаны аишәа агәҭа иқәиҵоит. Избанзар, ара еицу зегь еиҳабацәоуп. Амала аишәаҿы ирыдтәалам аиҳабы аҩнаҭаҿы дыҟазар, ахыбжа иара изишьҭуеит. Ахыбжа ззынарышьҭыз аиҳабгьы кәац жьыхәҭа бзиак ааишьҭуеит. Ари наҟ-ааҟгьы патуеиқәҵаратә хымҩаԥгашьоуп. Аишәа иахатәоу асасцәа реиҳабы иишьҭыз ахыбжа зауз аиҳабы иҟынтәи ажьыхәҭа ааргаанӡа, иара акрыфара напы аиркӡом, ицугьы зегьы иара изыԥшны итәоуп. Иара инапы акрыфара иаиркаанӡа аӡәгьы иаиркӡом.
Абарҭ асасцәа ззааиз аус аԥшәмацәа зықәшаҳаҭым, ма ирҭахым уадаҩрак ацзар, ахыбжа ацлымҳәа аҵхны иқәырҵоит. Уи иаанаго – шәара ҳара шәҳасасцәоуп, пату шәықәыҳҵоит, аха шәыззааиз аус уадаҩрак ацуп ҳәа ауп. Ас ианыҟало, асасцәа реиҳабы ахыбжа алымҳа хҵәаны ирыцу аиҵбы иаԥхьа иқәиҵоит. "Угәуҽаныз, иакәым сҳәозар, убла сара сҿы иҟаз, улымҳа адәахьы иҟаз" ҳәа аҵанакуеит. Аҭыԥҳа хаҵа данцо, илыцу аҭацаҩызаизы ашьтәа ршьуеит, лара аргама даазар – ачара ашьҭахь. Ашьтәа хазы изшьны, пату иқәҵаны доурыжьҭуеит аҩныҟа.
Аҭаца маӡала данаауа џьара ддыртәоит – аԥшәма иқәлак, игәылак-иҭахык иҟны. Абри аԥшәма иҩны иаанагаз аԥҳәызба лҭаацәа "шәыԥҳа сара сҿы дыҟоуп, шәылцәымшәан" ҳәа ажәа рзицхауеит. Ас ианыҟалалак, аиҳабацәа аԥҳәызба лҭаацәеи даазгаз иҭаацәеи ирыбжьалоит. Убри аамҭазы лара илыцыз аҭацаҩыза лара дахьыҟоу дыҟоуп, даанижьӡом. Аҭаца лҭаацәа ақәшаҳаҭхар, аҭацаҩыза ашьтәа изыршьуеит, зны-зынла ачара ашьҭахь ианизыршьуагь ыҟоуп. Аҭацаҩыза ашьтәа анизыршьлак, аҩны иҟоу аиҳабы, ма уи иаҵкыс еиҳабу агәылара дыҟазар, ахыбжа алымҳа хымҵәаӡакәа уи изишьҭуеит. "Саргьы жәлантәык, еиҳабцәақәак рыхьӡала ара сыҟоуп, дара исдырбаз ҟасҵоит" ҳәа аҵанакуа аиҳабы пату иқәиҵоит.
Аҭыԥҳа дымҵарсны дааргазар, хымԥада лҭаацәа рахь аиҳабацәа рышьҭуеит. Избанзар аҭаацәа ақәшаҳаҭымхар, аус алҵыр алшоит. Аҭаацәа рахь ирышьҭыз аиҳабацәа ашьтәа ахыбжа абыз амхны ирымҵарҵазар, ҳара иаҳҳәо ауп иҟало ҳәа аанагоит. Абыз шамоу иқәырҵазар, шәара ишәҳәо ҟалоит ҳәа аанагоит.
Абас еиԥш акәамаҵамақәа зцу ахыбжа аишәа иқәызҵо аҳҷыԥсааи, асаӡқәеи абзыԥқәеи роуп. Дал-Ҵабал иқәҵыз аԥсуаа ахыбжа аҭыԥан иқәырҵо аԥылгды – дара ишырҳәо ала амаха ауп. Ашьтәа асас изшьра, ишазгәаҳҭаз еиԥш, жәытә-натә аахыс аԥсуа иныҟәиго ақьабз иалоу акоуп. Аха иалкаатәуп, аишәа иқәырҵо ахыбжа зтәу аԥсаса мацара шакәу. Ашьамаҟа ршьызар, уи ахыбжа аишәа иқәырҵаӡом. Насгьы ашьамаҟа рзыршьуеит ауаа анырацәоу. Ахыбжа зымҵарҵо асасцәа – дара рхыԥхьаӡара мыцхәы ианырацәам ауп.
Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik
Ҭагалантәи амш ԥхақәа руак азы ҩыџьа апоетцәа – Дырмит Габалиеи Абзагә Аҟалӷьбеи, аҽнышьыбжьон, амшын аԥшаҳәаҿы каҳуажәра ишаҿыз снарыхҭыгәлеит.
Мышқәак рышьҭахь ажурналист Девид Гобечиа дҳацны, мрагыларахь ҳхы рханы амҩа ҳанылахьан. Ҳарҭ ҳахҩык иҳацын "ҳҵәаӷәамҭақәа", Девид – "ифото-видео-блаҭыхга".
Крааҵуан жәеинраалақәак ҳармыԥхьеижьҭеи – абас иҟан ҳныҟәара аҿыҵга. Зегь раԥхьа уи ахшыҩзцара ихаҿы иааит Дырмит, иара убасҟан, аԥшаҳәаҿы акаҳуа анаҳжәуаз аамҭазы.
Аҽны ҳаҭааит Басариа ихьӡ зху Очамчыратәи ашкол-интернат. Уи аамҭазы "коронавирус" ҳцәагьы ҳацәагьы макьана иаламшәацызт аҟнытә ҳрыдыркылеит ҳаргәыдыҳәҳәаланы. Имаацызт адистанциа-мистанциақәа "рмодагьы".
Апоетцәа рҭеиҭыԥш ашколхәыҷқәа рхаҿы ишааиуа ҳашьашәалон ҳәа сгәы иаанагом, аха а-Пушкинхареи а-Шьынқәбахареи аҽны ҳаргьы хықәкыс иҳамаӡамызт. Сааҭк аҟара иргәарԥханы иӡырҩуан аҵаҩцәагьы. Рнапеинҟьабжь еиҳа-еиҳа иӷәӷәахо ианалага – иазҳархеит. Избанзар зны-зынла уи агәыԥҵәарагьы иадыргоуп.
Ԥыҭк ҳагәқәа (анаҩс ҳлымҳақәагьы) анҳарда, аԥшәмацәа адиреқтор иуадаҟны пату ҳақәырҵар рҭаххеит. Ашкол уанҭо ари ауадахь анагарақәа бзиарак иазҳәам, џьаракы аҩнагалара-аҩныгараҿы уаныцхырааҩу алаҳамҵозар. Аха уажәазы сасра ҳуеит, ҳзыцәшәо егьыҟам.
Дук мырҵыкәа ашкол анапхгареи арҵаҩцәеи иҭабуп ҳәа нараҳәаны, аԥсуа шәақәа ҳәо, мамзаргьы ирӷызуа, ҳазлааз ала ашьшьыҳәа ҳанҿынаҳхеит. Ҳаԥхьаҟа Аҟәанӡа ишьҭоу амҩа хароуп, арҿиара мҩа акәзар – нҵәара ақәӡам.
– Ҳзусҭцәоу жәдыруама? – ҳәа ҿааиҭит Дырмит, Очамчыра ҳаналсуаз аамҭазы.
– Ыы? – ҳҳәеит ҳаргьы, иҵаашьа џьашьаны.
– "Ашацкыра апоетцәа" ҳауп.
Ари машәыршақә иҳәаз ажәақәамызт, анаҩстәи ҳныҟәарахьгьы "Ашацкыра апоетцәа" раҳасабала амҩа ҳақәлеит. Жьҭаарамза 24 рзы ҳара ҳаҭааит Ҷыҷыкәа Хьиба ихьӡ зху Баслахәтәи абжьаратә школ.
Аԥсуаа рҳәашьа, сара истәуп ҳәа акәым изысҳәо, аха ари ашкол аҵас бзиақәеи аҳаҭыри змоу ҵараиурҭоуп. Аԥсуа шәҟәыҩҩцәеи апоетцәеи ирызку, ашкол ашҭа ҭбааҭыцә ҭзырҭәаауа абаҳча мацара абанӡанеиуеи. Дара рнапала еиҭарҳаз аҵлақәа еиламҩашьарц азы досу анҩыларақәа рымоуп. Аԥсуара иазку ауадаҿы еизгоуп ибеиаӡоу аҭоурыхтә материал.
Акыр жәашықәса раԥхьа ари ашкол аҟны ашәҟәыҩҩцәеи ашколхәыҷқәеи рыбжьара асалам шәыҟәқәа реимдара хацыркын. Уи аҵас бзиа еиқәырханы иаагоуп иахьанӡагьы, асалам шәҟәқәа зегьы еиҷаҳарыла иҵәахуп хыхь зызбахә ҳәаз ауадаҿы.
Ашацкыра апоетцәагьы ари абаҳча ссир аҟны ҳахьӡ зҳәо ҵлак ыҟазарц ҳҭаххан, аҳаҵла ааганы еиҭаҳҳаит. Хәыҷык-хәыҷык баҳала аус анаҳуы, ҳаиасит ажәеинраалақәа рыԥхьарахьгьы.
Анаҩстәи ахҭысқәа еиҭаҳәаратә формала иаасырԥшуеит, аԥхьаҩ ажәа дасмыршьразы.
Иҭәы-иԥха имҩаҧысыз ари аиԥылара ашьҭахь ашацкыраа анаҩстәи ҳаиқәшәара шықәсыбжак еиҳаны иахырԥатәхеит. Уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа рацәоуп.
Инҵәеит 2019-тәи ашықәс. 2020-тәи алагамҭа акәзар аибабарақәеи аиқәшәарақәеи рзин ааҳамнахын, "zoom" ала авидео еимадара мацара ҳҽалаҳагӡар акәхеит. Ари аамҭа иалагӡаны ҳаилазаара иацлеит: Алмас Шьалашьаа, Шьазина Бганԥҳа, Ҳаџьараҭ Џьыкьырба, Адгәыр Амԥар.
Ачымазара иадҳәалаз агәыҭҟьарақәа маҷк ианеихсыӷь, ԥхынгәымза 23 аҽны, Дырмит Гәлиа илитературатә-мемориалтә музеи аҟны ицәыргахеит алитературатә еилазаара "Ашацкыра апоетцәа". Уи алахәылацәа досу ҳҩымҭақәа акы-ҩба ҳрыԥхьеит, иара убас инеимда-ааимдо ҳаԥхьеит "Ашацкыра апоетцәа Рҭоуба".
Аҭӡаҿы икыдын асахьаҭыхҩы Баҭал Џьапуа ҳаилазаара иазирхиаз адыргаҷагьы.
Апоет, ажурнал "Алашара" аредактор хада Анатоли Лагәлаа, аилазаара ҿыц иазкны игәаанагара ҳәо, иазгәеиҭеит:
"Аамҭа аҿахәы шаҟа иҳазҳәо, шаҟа аҵакы ҳзеилкаауа – уброуп ҳпоезиагьы аԥсы ахьҭало. Иагьа ирԥшӡаны иуҩыргьы, агәы аҵамзар, агәаӷь амамзар, аԥсуара ыҟамзар – уи алҩа иаҩызоуп. Избанзар, иахьа узыԥхьо алитература убри аҟара ирацәоуп, уи иалкааны ахатә бжьы ацәыргара мариаӡам. Аха абаҩхатәра змоу уи амаҵ иуроуп. Даара узызхьаауа, угәы иаҭаху зегьы аанужьыр ауп, иулоу наугӡарц азы, имца хааны уаблырц азы. Изгәаԥхо ҟалоит, изгәамԥхогьы ҟалоит, аха сара исҭахыз сҳәеит, са сыдагьы аӡәгьы изҳәомызт ҳәа агәаанагара ануоулак – убасҟан ауп ажәеинраала аныуҩыз".
Адгәыр Амԥар аҭоубаҭара адырхаҽны ҳаилазаара даналҵ, Гәлиа иҩны-амузеи аҟны Даур Наҷҟьебиа иҳаиҳәаз ажәақәа атыхҳәа иааҳгәалашәеит. Ашәҟәыҩҩы ҳгәыԥ алахәылацәа зегьы шнымхо, мышкы зны аӡәы ишынижьуа ҳгәы ҳҽаниҵахьан, аха уи амш ас лассы иаауеит ҳәа ҳгәы иаанагомызт.
Ааигәазы акы-ҩба усмҩаԥгатә азԥхьагәаҭаны иҳамоуп. Аԥсуа политикцәа ражәақәа рыла иуҳәозар "иҟаҵатәу рацәоуп", аха урҭ зегьы раԥхьа игылоуп арҿиара.
Алитературатә еилазаара "Ашацкыра апоетцәа" адаҟьақәа феисбуки инстаграми рҟны иаԥҵоуп. Уаҟа агәыԥ алахәылацәа рырҿиамҭа ҿыцқәеи аилазаара аԥсҭазаашьа атәы зҳәо ажәабжьқәеи лассы-лассы ишәыдаагалалоит.
Нанҳәа 1 азы Аԥсни Урыстәылеи рҳәынҭқарратә ҳәаа аадыртит. Уи аԥхьа аҩ-тәылак руааԥсыра аҳәаа рахысразы аԥкрақәа алагалан акоронавирус ҿкы иахҟьаны.
"Аҳәаа аартра абарҭ аҵыхәтәантәи ахымш иаҳныԥшуа иалагеит, уаанӡа аӡәгьы дҳамамазыт. Амза 11 инаркны 55 ҩык ҳҭаахьеит (атуристцәа-аред.), еиҿкааны агәыԥқәа ракәӡам, ахатәы машьына хәыҷқәа рыла иаауа роуп. Уи уажәы Аԥсныҟа иҭалаз атуристцәа ҳара ҳахь иаразнак иаауам, Аԥсны егьырҭ аҭыԥқәа анддырбалак ашьҭахьшәа ауп ҳара ҳахь ианаарго. Ҳаиӷьхап ҳәа ҳақәгәыӷуеит", - иҳәеит Адлеиба.
Шәазыӡырҩла арадио Sputnik Аԥсны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: