Sputnik
Арԥызбеи аԥҳәызбеи анеигәаԥхеибашьалакь, ажәа еибырҳәо иалагар анапеимдахьа еимырдон. Напы еимдахьас еиҳарак иҟаз ачабра, амацәаз ракәын. Аха урҭ зегьы иреиҳаны иԥхьаӡаз ажәа акәын – ажәа еимырдон. Ажәа анеимырдо ашаҳаҭ дыҟоуп, есымша.
Анаҩыс лҭаацәа ирымуа иалагар убри ашаҳаҭ днеиуеит: "Шәыԥҳа ари арԥыс ажәа анилҭоз сара сыҟан", иҳәоит. Знык ашаҳаҭ ишиаҳауа ажәа анилҭалакь мап акра даара иуадаҩын, уи акәым зынӡагьы иҟалаӡомызт, уи аус ду злыҵуа акы акәхон. Ирҳәоит: "Ажәа ауаҩы дҿанаҳәоит, ашаха арахә ҿанаҳәоит", ҳәа.
Аха анапеимдахьа еимырдахьаны аус аныҟамлогьы ҟалон. Арԥыси аԥҳәызбеи рыбжьара ашаҳаҭ иҟоу иҳәон аус зыҟамло изыхҟьаз усҟан. Ус ианыҟалалак ацәгьара анахылҵуазгьы ҟалон. Ари аҩыза алыҵшәа аҭыԥҳа лхаҵацара иаԥырхагахон. Иара арԥысгьы иԥырхагахон. Убас зыхьқәахьаз, ус ишыҟоу аҭаацәара иаламлаӡакәа ианынхозгьы ҟалон.
Ԥырхага ыҟамкәа арԥыси аҭыԥҳаи рус ҟалозар, ишаҳҳәахьоу еиԥш аԥҳәызба лҭаххара азын аҷкәын иаб ауаа ишьҭуан. Уаҟа арԥыс иаб иқәырҵо ачма ԥырҵәон. Уи анишәалакь ашьҭахь ачара аҿҳәара ԥырҵәон.
Ачара ҩымш ицон – асабшеи амҽышеи. Ахәаша инаркны харантәи иаауа асасцәа аизара иалагон. Урҭ зегьы агәылацәа иргон, ашьтәа зызшьтәугьы ашьтәа рзыршьуан, идырсасуан.
Ирҳәоит аԥсуараҿ ачара зуа ауаҩы ачара анимоу имӡырха иара итәӡам ақыҭа иртәуп ҳәа. Аԥшәма иуалыз ирфашаз архиара акәын. Егьыс иаҭаху зегьы агәылацәа иҟарҵон. Аҭаца ачара аҽны даарымгозар џьара дтәан. Уи данҭыргоз еиҳарак амҽыша ашьыбжьышьҭахь акәын. Уи аԥхьа ауаа дыртәон, акрырҿарҵон.
Ачарахь иаауаз ауа-аҭынха ахаршә ааргон. Еиҳарак арахә ааргон. Егьырҭ аԥара, ахьы уҳәа доусы илшоз ааигон. Ачара ахьыруаз аҩны ашҭа агәҭа еишәак дыргылон, досу иааигаз уа иқәырҵон. Нас хаҵак уи дазыркуан уа днеиуан, раԥхьа анхәа длыԥхьон. Анхәа данааилакь бҭаца илыбҭазеи ҳәа длазҵаауан. Лара ҳамҭак напхаҵоума, хәдахаҵоума, мацәазума џьара акы лылҭон. Анаҩыс, ани иалхны иҟоу ауаҩы аҭынхацәа, ақәлацәа иааргаз абри абри ауп ҳәа иаазгаз рыхьӡ ҳәаны ауаа идирбон.
Лара аԥҳәызба лҭаацәа лымаҭәа иаалгоз ада акгьы лырҭаӡомызт, дахьнеиз дабароуп ҳәа иԥхьаӡан. Ачара аҽны имҩаԥыргоит еиуеиԥшым ахәмаррақәа: акәтаӷь ацәа иԥаны акы акәыршаны иҳаракны икнарҳауан. Нас арԥарацәа иақәзыршәо ҳәа еицлабны иеихсуан. Иақәзыршәаз, арԥыс аҭацаҩыза ҳамҭа хәыҷык илҭар акәын. Анаҩыс иҟарҵон аҽырхәмарра, аҽырҩрақәа.
Ачараҿ имҩаԥыргоз аицлабрақәа зегь раасҭа ирылаҵәаны иҟаз аџьмацәа амҵарсра акәын. Уи усҟантәи аамҭақәа рзын иахьатәи ашьапылампыл иаҩсуа апату аман. Ачара аҽны ааигәа иршьыз, акры зхымҵуа аџьма ацәа иманы арԥыск ҵла дук дыҩхалон.
Аҽцәа, ашьаҟауаа зегьы икәшаны иара ихәаԥшуеит. Иаргьы аџьмацәа ҳәа ибжьы ныхҵа-аахҵаны иргоит. Ауаа ианраҳалакь, уажәшьҭа ибзианы дшырбо агәра анигалакь уахьынтәи аџьмацәа ыршәны ирылаиҵоит. Изԥыхьашәаз, изызкыз ауаҩы иманы дыҩуеит.
Дызраԥысыр иалхны иҟоу аиҳабацәа раԥхьа иааигароуп. Амала ари аџьмацәа имырхырц ишьҭоуп ирацәаҩны арԥарацәа, ихьӡар имырхыр имызхызгьы ишьҭалоит, имырхуеит. Ус ишнеиуа аҽцәа рнапахьы ииасуеит, нас дара рызегь уи иашьҭалоит. Ганкы быжьҩык-ааҩык еимдырххоит – егьи агангьы убас, акыр ианеимдырххалакь, изызгаз ани аиҳабацәа ахьыҟоу иаазгаз ауаҩы аҳамҭа ирҭоит. Дызтәу ақыҭагьы аиааит ҳәа иԥхьаӡоуп.
Аџьмацәа згаз арԥыс иаразнак иманы дзыгьежьӡом. Амҩан иԥыло аԥынгылақәа зегьы дырхыԥароуп, зегьы дыриааины даароуп. Иҟалоит џьара аанда дахыԥар, џьара ахәы дхалан дакәшар, џьара аӡы дырыр, аха ишакәхалакь аџьмацәа ааигароуп, усҟан даиааиуеит.
Ахәмаррақәа, аџьмацәа амҵарсра рышьҭахь аҿар акәашарақәа ирылагон. "Аԥсуа кәашара", — захьӡу аӷәи алабеи ирысны иахькәашо ала иалагон. Аҭацаҩыза аҭыԥҳа алабақәа ылманы дааиуеит, арԥарацәа уи аамҭазы аӷәи алабеи рхианы иҟарҵахьеит, лара алабақәа рзылшоит, нас акәашара иалагоит.
Аӷәи алабеи амырзакан рыцуп есымша. Уи амырзакан аԥҳәызба иалырҳәоит. Лнапаҿы икны иарҳәо дықәгьежьааны даныкәашогьы рацәоуп. Убас акыраамҭа икәашоит. Ачара ахыркәшарахь инеиуа ианалагалакь амҽыша ауха "Аураашьа" ҟарҵон. "Аураашьа" — арԥарацәа, аҭыԥҳацәа рнапы еибаркны икәашоит, агәҭа аӡәы дҭагылоуп ахапа иҳәоит.
Абра иазгәаҭатәуп "Аураашьа" икәашо ишнеиуа аҵыхәтәахьы инеиуа ианалагалакь аҩны аҭӡамц иасны икылырҵәон, иахьшьыз амырхуан. "Аураашьа" иахьыкәашоз амҳараҿы акәын. "Аураашьа" анынҵәалакь, рызхара ианыкәашалакь "Арзазага" икәашон – уи рнапы еинҟьаны, амырзакан арҳәаны икәашон, аӷәи алабеи ацӡам.
Абас, иччо ихәмаруа икәашо аҵхабжьон ачара хыркәшан еилысуан. Амала адырҩаҽны аҩны аҭӡамц икылырҵәаз аҭаца иҟалҵар акәын, аҭацара шымариам лдырроуп ҳәа иԥхьаӡан. Аха, ҳәарада уи лара илдырҟаҵаӡомызт, лара иҟалҵазшәа рҳәон, аха аԥшәмацәа иҟарҵон.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуа, Sputnik
Аԥсҭазаараҟны зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу арбану ҳәа ианҵаа, аӡәы уи уаҩ ишьапы зқәымгылац асыԥса ауп иҳәеит, егьи – уаҩ ишьапы ахьзымнеиц Амшын Еиқәа иаҵоу абырлаш ауп иҳәеит, ахԥатәи - Ерцахә ашьапаҟынтәи иҵхәраан иаауа аӡыхь зегь раасҭа ицқьоуп, иԥшьоуп, ишкәакәоуп иҳәеит. Аҟәыӷацәа, аиҳабацәа ас еидтәаланы иахьеицәажәоз, даҽаӡәгьы аҭак ҟаиҵеит: абарҭ еиқәырыԥхьаӡаз зегь раасҭа иԥшьоу, ишкәакәоу, ицқьоу оума зхызгахьоу абырг ихцәы ашлара ауп ҳәа. Аха аханатә ацәажәара хацзыркыз зегьы даарылаԥшын, ус ҿааиҭит: "Адунеи аҿы зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу ан лгәыԥҳәыхш ауп!" ҳәа.
Ииашаҵәҟьангьы, Аԥсны аҭоурых иадыруеит ан лгәыԥҳәыхш иамоу амчра – ашьоурагьы аанызкылар зылшо, еиӷацәоу еинзынраало. Уимоу, ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭанӡа еиқәханы иҟан "ахашатәра" (хшыла еибатәыз, еиуацәаз). Ас еиԥш ала ҭауади аамысҭеи рхәыҷқәа анхаҩцәа ааӡара ирырҭон. Ахәыҷы дзааӡоз "аӡӡеи" ҳәа изырҳәон, ирааӡоз – "ахәыԥҳа". Ари аҩыза аиуара рыбжьарҵар ҟалон ахәыҷы диаанӡагьы: аӡӡеицәас иҟалар зҭахыз, ахшараиура иазыԥшыз аԥҳәыс лнапы арахәыц ахарҵон, данилак уи дара дрырҭаран дшыҟоу ала. Мамзаргьы ааӡаҩыс иҟаларан иҟаз ихәыҷы уи лгәыԥҳәы дахькьысуан – убри алагьы ахштә еиуара рыбжьарҵон.
Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита иаҳзеиҭалҳәеит ажәытәан ахш зрыбжьарҵози уи шыҟарҵози атәы:
"Анкьа даҽа ҭоурыхкгьы ыҟан: ауаҩы амашәыр импыҵҟьеит, иҭахӡамкәан амашәыр ахьимпыҵҟьаз, ауаҩы диамхашьит. Ауаҩы даниамхашь, нас аҭыӡшәа рыбжьаланы ауаҩшьра рыбжьарҵар рҭахӡамызт, ажәытәуаа аҟәышқәа ыҟамзи, акрызхыҵуаз, илеидтәаланы илеицәажәон, аԥшәма, аҷкәын амашәыр зымпыҵҟьаз иҭаҳцәа рҿы инеиуан (дыҷкәыноума, ԥыҭк ихыҵуама)… Аиӷара рыбжьалар рҭахӡамызт, убри агәаанҷ аныбжьало, ахшара рызҳацԥхьаӡа, иҭоурыхны инхар, еиӷацәоуп ҳәа инхар рҭахӡамызт. Ан дыҟами, лықәра ыҟазаргьы егьамаӡамызт, амашәыр ҟазҵаз ауаҩы даашьҭыхны иан лҿы днаргон, ицны инеиуан. Абас ҳаззааиз, ҷкәынҵас сшәыдышәкылар сҭахуп ҳа даннеилагь, касышума, ма шьалума акы аалықәыршәны, лгәыҳәԥы ааиҿакны, далырцҳауеит ҳәа иԥхьаӡан", – ҳәа, абасала аиуара рыбжьалон, ацәгьеи абзеи рзеиланы иҟалон лҳәоит лара. Ас ала ԥас иҟалозгьы "ахәыԥҳа" ҳәа изырҳәон.
Ишыхәыҷыз ааӡара иргоз иакәзар, рхатә хшара иаасҭагьы еиӷьны дырбон, уи ахааӡала иакәхон. Хымԥада, ас еиԥш иҟаз аиуара рыҩганк афеида алырхырц иаҿын, аха еиҳарак уи ззыфеидаз ҭауади аамысҭеи ракәын. Избанзар хшылатәи аиуара абзоурала ҭауади аамысҭеи рекономикатә, рполитикатә ҭагылазаашьа еиӷьыртәуан, анхаҩы урҭ дырхьыԥшызар акәхон.
Аӡӡеиреи ахәыԥҳареи аамҭа иагахьоу ҵасзар, еибатәым, аха еициз ртәы хазуп. Иахьагьы иуԥылоит аӡәы иашьас ма иаҳәшьас даныҟарҵо, аиуара рыбжьарҵарц ргәы аназыҳәо.
"Ахәыҷы даниуа аҽны, еициз ҳәа акәымкәаны, аҭаца даауганы ахшаа данылхылҵуа лгәылара аҭаца иҟоу, еиқәшәаны, ахшаа анеицроулак, абарҭ еишьцәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Еишьцәас аԥхьаӡаразыҳәаны акыкахш рыбжьарҵон, агәыҳәԥыхш. Агәыҳәԥыхш бжьаҵарас иҟаз убас акәын: ахәыҷы мызкы аҟара анихыҵлакь, ан, рыуа изҭаху, еигәылацәоу, аԥхьа инеиз, лгәыла ахәыҷы агара дахьгароу днеины дынидтәаланы агәыҳәԥыхш далырцәон, иҿалҵон. Нас убри аамышьҭахь, адырҩаҽны, ани ахәыҷы иан дааиуан егьи ахәыҷы игароугьы иҿы дааины агәыҳәԥыхш иҿалҵон. Убас агәыҳәԥыхш рыбжьоуп, еишьцәоуп ҳәа иԥхьаӡаны ирааӡон", – ҳәа еиҭалҳәоит Дбар–Ҭаниа Рита.
Абасала, еишьцәаны, еиҳәшьцәаны иҟеибаҵогьы ианызҳалакгьы агәакьацәа реиԥш еибабоит, хшла аиуара зыбжьоу иреиуоуп.
Иазгәаҭатәуп, амифологиаҟны еициз (аӡәы еицлоуз) ирызку ахаҵарақәа еиуеиԥшымкәа ишыҟоу. Еициз еиҳау амчқәа ныҟәызго ракәны ирыхәаԥшуеит, убри аҟнытә архаикатә жәабжьқәа рҿы урҭ антогонисттә хаҿсахьақәаны иаарԥшуп – руаӡәык абзиа дадыркылоит, егьи – ацәгьа, мамзаргьы дара еиӷацәаны ианаарԥшугьы ыҟоуп. Даҽа ганкахьала еициз аԥсабара, аԥсҭазаара аҿиара иасимволны иаарԥшуп. Абри аҵыхәтәантәи зегь реиҳа ихадароугьы ауп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Гагра арион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь лаҵара 27 рзы аилацәажәара мҩаԥигеит иаԥшәымадоу алақәа рызҵаара иазкны. Уи аҟны аӡбамҭа рыдыркылеит араион аҟны иҟоу иҷыдоу алақәа рыԥхьарҭахь инаргаларц хылаԥшра змам аԥстәқәа.
"Аилацәажәараҟны ирыӡбаз аус бзиоуп. Шьҭа хәышықәса ҵуеит алақәа рааӡарҭа "Топа" аиҳабы Саида Оҭырԥҳа ари имариам аус лнапы алакуижьҭеи. Лара илыбзоураны 700 инареиҳаны алақәа Аԥсны анҭыҵҟа ишьҭуп, аԥшәмацәа рзыԥшаауп. Ааӡарҭаҟны 180 рҟынӡа алақәа ыҟоуп, аҭыԥ азхаӡом. Гагра ақалақь аӡәгьы итәымкәа иалоу алақәа маҷым, ари аҭагылазаашьа ҽеим ҳара ҳзеиԥш, дара алақәа рзгьы, ауадаҩрақәа рацәаны иацуп ари азҵаара. Амҩа иану алақәа амла иакуеит, амашьынақәа ирыҵалоит, ауаа ирзыҭрысыр ҟалоит, ишәарҭоуп, аха рышьра иашам, игәнаҳароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ари азҵаара даҽа ӡбашьак амоуп - алақәа мшьӡакәа ааӡарҭахь рышьҭра. Уи иахьадгылаз Гагра ахадара иҭабуп ҳәа расҳәоит, ааӡарҭа ацҵара ацхыраара ахьарҭо азы. Ари ус дууп, зегьы ҳзы ибзиоуп", - лҳәеит Чаблахԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио. иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: