Аҧсны Аҳәынҭқарра асоциалтә - економикатә
ҭагылазаашьазы аилыркаа
Аҧсны Аҳәынҭқарра (Аҧсны) ажәлар рхы иақәиҭны рхатәҳәаақәҵаратә зин инақәыршәаны, ҭоурыхла ишьақәгылаз, ихьыҧшым, демократиатә, зинтә ҳәынҭқарроуп. Ахьыӡқәа «Аҧсны» «Аҧсны Аҳәынҭқарра» ҵакыла иеиҟароуп. Азеиҧш ҵакыра - 8,7 нызқь ҧшь.км. ыҟоуп. Бжьаратәла ҩадантә аладанӡа – 54 км, мраҭашәарантә мрагыларанӡа – 160 км артәоит. Амшынҿықә ацәаҳәа 214 км инаӡоит. Ашьхара 64% рыҵаркуеит. Бнала ихҟьоуп 57% (аџь, ашә, ахьаца, ахьа, аҧса, агәырҵла). Аҳауа цәаакуп субтропикатәуп, ажьырныҳәа мзазаы аҳауа бжьаратәла аӡхықәқәа рҿы +4 +7 С, ашьхарақәа рҿы +2 до -2 С, ҧхынгәазы +22 +24С ыҟоуп. Ашықәс аҩныҵҟа 1300-2400 мм. алышәшәақәа леиуеит.
Абҵара 26, 1994шықәсазы Аҧсны Жәлар Реизара иаднакылеит жәларбжьаратәи азин асубиект, исуверентәу Аҧсны аҳәынҭқарра Аконституциа ҿыц, жәларызегьтәи бжьыҭирала (ареферендум ала) жьҭаара 3, 1999 ш.ирыдкылан иалагалаз аҧсахрақәа ацҵаны жьҭаара 3, 1999 ш. Аҧсны ҳәынҭқарратә бызшәас иҟоуп аҧсуа бызшәа, аурыс бызшәа аҧсуа бызшәа инаваргыланы, аҳәынҭқарратәии егьырҭ иеиуеиҧшым аусҳәарҭақәеи рыҟны ахархәара амоуп.
Аҧсны – Ахада дызхагылоу ҳәынҭқарроуп.
Аҧсны Аҳәынҭқарра хыс дамоуп - Аҧсны Ахада - иалхра мҩаҧысуеит хәышықәса аҿҳәара аҭаны. Ҳазҭагылоу аамҭазы Аҧсны ахадас дыҟоуп Ҳаџьымба Рауль Џьумка-иҧа.
Азакәанҧҵаратә мчхара Аҧсны Жәлар Реизара анапаҵаҟа иҟоуп.
· Аҧсны Анагӡаратә мчхара Ахада дызхагылоу Аиҳабыра анапаҵаҟа иҟоуп. Аҧсны аҩныҵҟа анагӡаратә усура азеиҧш напхгара анагӡаразы Аҧсны Ахада Аҧсны Аҳәынҭқарра Аминистрцәа реилазаара напхгара азиуеит. Атәыла зегьы аҿы анагӡаратә усқәа зегьы азеиҧш хылаҧшра рыҭаразы Аҧсны Ахада Аҧсны Аминистрцәа реилазаара напхгара азиуеит.
Аминистрцәа реилазаара шьақәиргылоит Аҧсны Ахада, уи иара инапаҵаҟагьы иҟоуп.
Аминистрцәа Реилазаара иалахәуп Аҧыза-министр, Аҧыза ихаҭыҧуаа, Аминистрцәа, закәанла иазгәаҭоу егьырҭ амаҵурауаа.
Аҧсны иқәынхо ауааҧсыра рхыҧхьаӡара – зегьы 242 756-ҩык, урҭ рахьтә 122 309 – ҩык ақалақьуаа, 120 447 – ақыҭауаа.
Аҧаратә акра – аурыс мааҭ
Аҧсны Аҳәынҭқарра административтә-дгьылҵакыратә еихшара
Аҧсны Аҳәынҭқарра Кавказ аҩада-мраҭашәаратәии аган аҿы ишьҭоуп. Аҩада – мраҭашәарахьала аҳәаа Урыстәылатәи Афедерациа Краснодартәи атәылҿацә иадуп (аӡиас Ҧсоу ала), алада-мрагыларахьала (Егры аӡиас ала) – Қырҭтәыла. Аҩадахьала аҳәаа Урыстәыла иалоу ареспубликақәа – Ҟарачы-Черқеси Ҟабарда-Балкариеи. Аладахьала Амшын еиқәа аҿыкәыршоуп.
Аҧсны адгьылҵакыратә – административтә акрақәа рыла ишьақәгылоуп. Уахь иаҵанакуеит: Гагратәи, Гәдоуҭатәи, Аҟәатәи, Гәылрыҧшьтәи, Очамчыратәи, Тҟәарчалтәи, Галтәи иара убас ақалақь Аҟәа. Ақалақьқәа – араионтә центрқәа: Гагра, Гәдоуҭа, Очамчыра, Тҟәарчал, Гал, араионқәа рыҟны ақалақьқәа - Афон Ҿыц (Гәдоуҭа араион), Пицунда (Гагра араион). Аҳәынҭқарраҿы иҟоуп амшынтә баҕәазақәа хҧа: Аҟәатәи, Очамычыратәи, Пицундатәи. Аҧсны аҳҭнықалақь инаркны 18 км ахьыбжьоу иҟоуп В.Г. Арӡынба ихьӡ зху Аҟәатәи жәларбжьаратәи аҳаирбаҕәаза (ашьҭыҧрааратә цәаҳәа – 3,6 км аура амоуп). Аҩбатәи аҳаирбаҕәаза ыҟоуп Гәдоуҭа араион (Бамбора аҳ.).
Аарыхратә-нхамҩатә ус
Ааглыхра
Аамҭала ибзианы иҿианы иҟаз, 500 наплакы еидызкылоз Аҧсны ааглыхра, 1992-1993 шш. Аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахьи уинахыс, Ихьыҧшым аҳәынҭқаррақәа реиҩызара атәылақәа рганахьала аекономикатә санкциақәа ирыхҟьаны быжьшықәса изҭагылаз аблокада анаҩс икаҳаит. Афонд хадақәа, аинфраструктуратә обиектқәа хырбгалан, иеимҵәан мамзаргьы атехнологиа акыр иаҵахахьеит, уи иахҟьаны аквалификациа змаз акадрқәа рцара. Ари зегьы ҳазҭагылоу аамҭазы Аҧсны ааглыхра аҧеиҧш, аҿиара акырӡа иҧнакуеит. Аха иазгәаҭоу аҭагылазаашьа шыҟоугьы Аҧсны ааглыхра аиҭаҿиара иаҿуп. Аҧсны иахьатәи ааглыхра аҿиара ахырхарҭа хадақәаны иалукаар алшоит: аӡфымцамч, амҿаусадуларатә ааглыхра, аргыларатә материал аарыхра, афатә афатә ааглыхра, ааглыхра ласы, аарыхратә ааглыхра.
Еиҳа иццакны аҿиара иаҿуп: афатә ааглыхра, аргыларатә материал аарыхра, аарыхратә ааглыхра. Аҧсны ҳазҭагылоу аамҭазы афатә ааглыхра шьаҭас иамоуп аекспортхырхарҭазмоу ааглыхра.
Иара убас, ирацәамкәа иҟоуп: ацха аарыхра, ауараш, аџьыка, аминералтәи аӡыхаақәеи раарыхра. 2012 шықәсазы Аҧсны асоциалтә-економикатә ҿиара ацхырааразы 2010-2012 шықәсазтәи Акомплекстә план инақәыршәаны аусура иаларган Аҟәатәи ахштә зауад, иазгәаҭоуп аиҭаусадуларатә ааглыхрахь аҳәынҭқарратә инвестициақәа ралагалара.
Хадаратәла, акапиталтә ргылареи асоциалтә инфраструктура аобиектқәа реиҭашьақәыргылареи хырхарҭас измазУрыстәылатәи Афедерациа афинанстә цхыраара аҳәаа иҭагӡаны аргылара амҽхак арҭбаара анырра бзиа анаҭеит аргыларатә материалқәа аҩныҵҟатәи раарыхра амҽхак, уи иара убас аарыхратә ааглыхра амҽхакгьы иазнарҳаит.
2014 шықәсазтәи Шәачатәи аолимпиада аҽазыҟаҵара аҳәаа иҭагӡаны аспорттәи инфраструктур
обиектқәеи рыргылараҿы иаҭахыз аинерттә матриалқәа рекспорт азҳара иара убас аргыларатә матриалқәеи аарыхратә ҟәшеи рраглыхра амҽхак ибзианы ианыҧшит.
Ааглыхра астратегиатә хәҭа иаҵанакуеит афымцамч аарыхра. Иазгәаҭатәуп, Аҧсны иаадрыхуа афымцамч зегьы Кавказ Егры аӡы аҿы иҟоу аӡфымцамчхарастанциа дуӡӡа ишышьақәнаргыло. Аҧсны аӡылшарақәа азгәаҭаны, шықәсык аҩныҵҟа 13,5 млн.куб.м. инареиҳаны аӡы алеира иеиуеиҧшым агәаанаграқәа рыла 3,5 млн кВТ иреиҳауп. Аҳәынҭқарра аӡфымцамчхара аҿиара астратегиатә ҵакы шамоу еиҧш, ҧеиҧш змоу уснагӡатәны иқәгылоуп атәыла анапхгара рҿаҧхьа.
Атәыла ауааҧсыра
Аҧсны Аҳәынҭқарратә статистика Аусбарҭа арбагақәа рыла, ауааҧсыра рхыҧхьаӡара ажьырныҳәа 1, 2014 шықәсазы 242756-ҩык ыҟоуп, урҭ рхыҧхьаӡараҿы иҟоуп:
• ақалақь уааҧсыра - 122309 - ҩык., (50,4 %)
• ақыҭа ууааҧсыра - 120447 - ҩык., (49,6%)
Афинансқәа
Аҧсны Аҳәынҭқарра атәылуаҩратә Закәанеидкыла ахәҭаҷ 140 инақәыршәаны Аҧсны Аҳәынҭқарра аофициалтә валиутаны иҟоуп Урыстәылатәи Афедерациа амааҭ:
«Урыстәылатәи Афедерациа амааҭ закәанла Аҧсны зегьы иахьаҵанакуа азеиҧш хәыҧсала хымҧада ирыдыркыло шәаганы иҟоуп».
Аҧсны зхатә валиута мап ацәызкыз атәылақәа рхыҧхьаӡараҿы ишыҟоу ала, атәыла аҧаратә масса аизакра хыҵхырҭас иамоуп ахәашәаратә баланс иҵоуроу асальдо.
Аха иҧсыҽны аҿиара змоу аекономика, раҧхьа иргыланы аҩныҵҟатәи аџьармыкьаҿы азеиҧш ҭахреи азеиҧш хаҧшьгареи реиқәымшәара атәыла есышықәса иҵоурам асальдо адныҟәаахәҭратә еикәшара иазнарҳауеит, убасала Аҧсны аҧаратә-кредиттә политика алшара акыр иҧкуа, атәыла аекспорт маҵузарқәа (атуризм) рымҽхакәа (атрансферттәи егьырҭ ашәатәқәеи), адәныҟатәи афинанстә лагаламҭақәа, аҳәаанҭыҵтәи анивестициақәа ирхьыҧшны иҟанаҵоит.
Аҧсны Аҳәынҭқарра иаку аҳәынҭқарратә ҧаратә-кредиттә политика иазнархиоит иагьымҩаҧнагоит Аҧсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк Аҧсны Аминистрцәа реилазаара ацырхырааны.
Аҧсны Абанк аҧаратә-кредиттә еизыҟазаашьақәа ҟазшьарбагас ирымоу ихадоу арбақәа:
· Аҧсны Абанк аҿаҧхьа акредиттә еиҿкаарақәа ирықәу акредит ашықәсбжьаратәи азыҧҵәа – 12%4
· Аҧсны Абанк аҿаҧхьа акредиттә еиҿкаарақәа ирықәу акредит ашықәсбжьаратәи апроценттә зыҧҵәа (амаржа апунктқәа 6 ашықәсбжьаратәи азыҧҵәа иадкыланы) – 18%;
· Аурыс мааҭ ала ирыдгалоу бжьаратәлаишәоу-изоу апроценттә зыҧҵәа абанкбжьаратә кредитқәа рзы - – 22%;
Аҧсны акредиттә система шьақәгылоуп жәеиза кредиттә усбарҭа рыла.
Аҧсны Аҳәынҭқарра инарҭбааны азхаҵара ахьамам иахҟьаны акредиттә еиҿкаарақәа адәныҟаекономикатә усура мҩаҧыргоит Урыстәылатәи Афедерациа абанкқәа рыҟны акорреспонденттә хыҧхьаӡаларҭақәа рыла. Убри инақәыршәаны авалиута аҧсахреи, анаҩс егьырҭ атәылақәа рхыҧхьаӡаларҭақәа рахь аиагара мҩаҧысуеит заа иҟаҵоу аҳәарала. Ари аусхк, бжьаратәла, абанктә мшык аҭахуп.
Аҳәынҭқарратә биуџьет
Аҧсны Аҳәынҭқарра акрызҵазкуа документны иҟоуп Аҳәынҭқарратә биуџьет. Аҳәынҭқарратә биуџьет иахәаҧшуеит, ишьақәнарҕәҕәоит, уи анагӡашьа иахылаҧшуеит Аҧсны Жәлар Реизара.
2007 шықәса инаркны 2012 шықәсанӡа аҳәынҭқарра ахашәалахәы хәҭа 8 млрд. 90,7 млн. мааҭ иазҳаит. 2009 шықәса инаркны иаалырҟьаны азҳара абиуџьет ахашәалахәы ахәҭа Урыстәылатәи Афедерациа аганахьала хәыда-ҧсада ахархәаразы афинанстә цхыраара алаҵара иадҳәзалоуп.
«2013 шықәсазтәи Аҧсны аҳәынҭқарратә биуџьет азы» Азакәан аҿы иара убас УА аганахьала иарбоуп ацхыраара 1 млрд 939,5 млн мааҭ иаҟараны, ахатәы хашәалахәқәа 3 089,9 млн руб. ыҟоуп, урҭ еиҳарак ашәахтәқәа рыла ишьақәгылоит.
Аҩныҵҟатәи азеиҧш аалыҵ
Аҧсны аҳәынҭқарратә статистика аусбарҭа арбагақәа рыла 2009-2012 шш. рзы аноминалтә ҩныҵҟатәи зеиҧш аалыҵ бжьаратәла 14,2% артәеит, еснагьтәи ахәқәа рҿы шықәсык 12,7% артәоит.
Аҩныҵҟатәи азеиҧш аалыҵ амҽхаки адинамикеи
(млн.мааҭ.)
|
|
|
|
2009
|
|
2010
|
|
2011
|
|
2012
|
|
аҩныҵҟатәи азеиҧш аалыҵ (изаамҭанутәи ахәқәа рҿы), млн мааҭ.
|
|
15676,6
|
|
20777,8
|
|
21988,1
|
|
25069,7
|
|
аҩныҵҟатәи азеиҧш аалыҵ (еснагьтәи ахәқәа рҿы), аҧхьаҟатәи ашықәс азы апроцентқәа рыла.
|
|
-
|
|
121,7
|
|
102,5
|
|
114,0
|
|
Аҩныҵҟатәи азеиҧш аалыҵ аиндекс-дефлиатор аҧхьаҟатәи ашықәс азы акырынтә иеиҳаны).
|
|
-
|
|
1,3
|
|
1,1
|
|
1,1
Уаанӡа ишазгәаҭаз еиҧш, Аҧсны аекономика аҷыдарақәас иамоу, ааглыхра ахырхарҭа хадақәа аимпортхьыҧшымра ахьыҳаракуи адәныҟатәи аџьармыкьа аҭагылазаашьа аҟнытә анырра ду ахьаиууеи роуп.
Аноминалтә ҩныҵҟатәи зеиҧш аалыҵ ишазҳауагьы, ахарџьқәа рымҽхак шыҳараку, иҟоу алшарақәагьы еффективла рхархәара шылаҟәу иаанхоит. Ари Аҧсны аекономикаҿы аекстенсивтә ҿиара шеиҳау атәы аҳәоит.
Атуризм
Аҧсны аекономика аҟәшақәа еиҳа ибзианы, ҧеиҧш аманы иҿио иреиуоуп атуризм. Есышықәса Аҧсны миллионҩык инареиҳаны атуристцәа адзыҧхьало, Аҧсны атуристтә аалыҵ аконкуренттә ҧыжәарақәа жәпакы (аҳауа, аҧсабара, аҭоурыхтә баҟақәа, архитектура уҳәа уб.егь.) ирыбзоураны атуристтә маҵзурақәа рџьырмыкьаҿы апозициа ҕәҕәоуп.
Еиҳа хархәара змоу туристтә хкны иҟоуп адыррра-еилкааратә, уи бжьаратәла аҧсныҟа иаауа атуристцәа рҟынтә 60% дыртәоит.
Адырра-еилкааратә инаваргыланы қәҿиарала аҿиара иаҿуп агәабзиарачаҧаратә туризмгьы. Аҧсшьареи аҽыхәышәтәреи рзы иаауа реиҳараҩык Гагра араион аҟны иаангылоит, избан акәзар 70% инареиҳаны аус зуа Аҧсны агәабзиарачаҧарҭатә-курорттә обиектқәа ахьыҟоу Гагра, Пицунда ақалақьқәа рыҟноуп.
Абас, Аҧсны атуризм лҵшәа бзиала аҿиара ишаҿугьыатәыла, изыхҟьазаалак, атуристтә лшара иахьынӡахәҭоу хархәара амам. Хыхь иеиқәыҧхьаӡоу аконкуренттә ҧыжәарақәа рхыҧхьаӡараҿы ихадароу акәны иҟоур атәыла аекологиа азҩыдара.
Ақыҭанхамҩа
Аҧсны – традициала аграртә тәылоуп, 2011 шықәсазтәи ашәҟәынҵара арбагақәа рыла, ақыҭақәа рҿы 49% инареиҳаны ауааҧсыра нхоит. Аҩны нхамҩа, аҩныҵҟатәи азеиҧш аалыҵ ашьақәгылараҿы бжьаратәла 50% ааннакылоит.
Иахьатәи ақыҭанхамҩа аҿиара ахырхарҭа хадақәа рахьтә иалукаар алшоит: аҧсыӡкреи (ақамашьи́а, афаранџь) аҵиааӡареи (ацитрустәқәа, араса фундук, ажь). Аҧсны иаадрыхуа ақыҭанхмҩаалыҵ еиҳарак Урыстәылатәи Афедерациеи Ҭырқәтәылаҟеи идәықәҵахоит.
(млн мааҭ.)
|
|
ақыҭанхмҩаалыҵ
|
|
2011
|
|
2012
|
|
2013
|
|
аҧсыӡ
|
|
51,5
|
|
43,3
|
|
0,9
|
|
аҧсыӡаалыҵ
|
|
160,2
|
|
208,5
|
|
135,7
|
|
ацитрустәқәа
|
|
178,5
|
|
361,2
|
|
584,5
Аҧсны аекономикаҿы ақыҭанхамҩа аҵакы ду азгәаҭаны, аҳәынҭқарра анапхгара аганахьала ари аҟәша адгылара аҭаразы ауснагӡатәқәа мҩаҧгоуп. Убас, Аҧсны асоциалтә-економикатә ҿиара ацхыраара аҭаразы Акомплекстә план аҳәаақәа ирҭагӡаны 2010-2012 шш. рзы 1000 Га инареиҳаны акыршықәсанызҵуа ақыҭанхамҩатә культурақәа еиҭаҳан. 20015 ш.??? иазгәаҭоуп еиҭа 1000 га ахархәара аҭахоит ҳәа. Аргылара мҩаҧысуеит 2500 тонна зкуа ашәыруҭраҭыхҵәахырҭа, амыруга аахәахоит. Ашәыртә культурақәа, ацха аус адуларазы анаплакы апроект азырхиара мҩаҧысуеит. Арҭгьы егьырҭ ауснагӡатәқәагьы иҭыжьхо аалыҵ ахаҭабзиара ашьҭыхра, егьырҭ атәылақәа рыҟны аиндаҭларатә џьырмыкьақәа рҿы, лымкаала Урыстәыла аҧсуа қыҭанхамҩатә аалыҵ хкқәа рыцҵара ирызкуп.
Атранспорт
Аҧсны ихадоу транспорт хкны иҟоуп автомашьынатә. Аҳәынҭқарратә ҵакы змоу автомҩақәа раура – 473,8 км инаӡоит, аҭыҧантәи аҵакы змоу аиҭашьақәыргылара зҭаху – 1830,9 км ыҟоуп.
Аҧсны аҳаиртә баҕәазақәа ҩба ыҟоуп. Аҳаиртә баҕәаза Аҟәа иҭбаауафиузелиажтә пассаџьыртә лаинерқәеи 200т. Рҟынӡа аидарашьҭыхра зылшо атранспорттә ҳаирпланқәа рыдкылара алшоит. Аҳаирплан Бамбора Гәдоуҭа ақ. азааигәара атәылауаҩратә ҳаирпланқәа рыдкылареи амш зеиҧшразаалак арра-мшынтәи атранспорттә авиациа амаҵуреи алшоит.
Атәылаҿы иҟоуп амшынтә баҕәазақәа хҧа, аибашьратә ҭахрақәа рзы иргылоу Очамчыраттәи абаҕәаза налаҵаны.
Аимадара
Аҧсны иҟоуп абарҭ аимадара хкқәа:
· Аҭелтә еимадара (араионтә центрқәа зегьы рыҟны хархәара амоуп)
- арыцхәтә телефониа
- аиҧш-зеиҧштә телефониа
· Иеиҭаҵуа абларҭатә еимадара
- АҞӘАФОН GSM
- AMOБАИЛ
3) Зцәаҳәаҭбаау аинтернет (араионтә центрқәа зегьы рыҟны хархәара амоуп).
Адәныҟаекономикатә усура
Атәыла адәныҟахәаахәҭратә еикәыршара 2008 шықәса раахыс 2013 шықәсанӡа 2,5-нтә иазҳаит. Иҵоуроу адинамика атәыла аекономикаҿы имҩаҧысыз аиҭакрақәа ирыбзоуроуп, ауааҧсыра рганахьала ашәаралшара иахьацло, уи инақәыршәаны ахархәатәқәа рымҽхак аизҳара, иаауа атуристцәа рхыҧхьаӡара ацлара, аекспорт амҽхаки аилазаашьеи аҧсахра, иара убас Аҧсны Аҳәынҭқарра асоциалтә-економикатә цхырааразы 2010-2012 шш. Акомплекстә план инақәыршәаны аусурақәа рымҩаҧгара ахацыркра.