Асовет ҳәынҭқарра ахаан Амшаԥы иахьеиԥш иԥсшьара мшны иалкаамызт амзар аҟны, аофициалтә усбарҭақәагьы уи азы усмҩаԥгатә рымамызт. Усҟантәи аидеологиа инақәыршәаны, анцәахаҵара иадҳәалаз акультура уамак ԥхьагылара амамызт, уимоу "Анцәа ҳәа аӡәгьы дыҟамызт, ауаҩытәыҩса амаамын ауп дызхылҵыз" ҳәа иҟаз атеориа акыр аҿиара аман.
Сара сахьынхоз Кәтол агәаны игылаз ауахәамагьы ашә ыҵарбаҟаца иаркын усҟан, иахьынӡасгәалашәо, еиуеиԥшым анхамҩатә маҭахәқәа ахьыԥхьаркуаз ҭыԥын. Аибашьра ашьҭахь ауп уи ауахәама ареставрациа азуны аус ауа ианыҟалазгьы.
Абас шакәызгьы, асоветтә система иазымхәаҽит ауаатәыҩса рдинхаҵаратә ҭахрақәа, убри аҟынтә, схәыҷра ашықәсқәа сырзыгьежьуазар, Амшаԥы иалкааз ныҳәан ҳаҩнаҭаҿеиԥш, ҳгәылацәеи ҳазлацәеи рҿгьы. Ахәыҷқәа зегь ҳазыԥшын Амшаԥ ныҳәа, иуаркалеиуа ишәны иаҳдыркуаз акәтаӷь ҟаԥшьқәа реинҟьара амш анааиуа ҳәа.
Амшаԥы зызкыз амш ҳәа сара издыруаз зегь санду Ҷаҷа Габлиаԥҳа исалҳәаз ауп. Лара лҟынтәоуп раԥхьаӡа иахьсаҳаз "Иаса Қьырса дыбзахеит". Нанду лажәабжь ишаҳәоз ала, "Иаса аџьар дадкнаҳаланы дҭадырхеит ауаа ирылаирҵәоз анцәахаҵаразы, нас уи ашьҭахь иара дыбзахеит".
Нанду лҟынтәи иара убас, исаҳахьан Иаса иан Мариа лыӡбахә. "Уи лцәа доуҳала ахшара далашәеит", - еиҭалҳәон нанду. Абарҭқәа ракәын издыруаз усҟан ақьырсиан динхаҵара иадҳәаланы.
Издыруан иара убас амшаԥаҽны "Иаса Қьырса дыбзахеит" ҳәа нанду шьыжьла иҳалалҳәоз Анцәа ихшаз Иаса данбзахаз амш ишадҳәалаз. Абри инаҷыданы, усҟантәи аҵара асистема иҳанаҳәоз акгьы ыҟамызт, ауаҩы амаамын дшахылҵшьҭроу шьақәзырӷәӷәоз апараграфқәа дҵас иҳарҭон, ақьырсианра уамак ҳхы азымцарц азы.
Ҳашԥаԥылоз нас ари аныҳәа? Саб дкоммунистын, акәтаӷь ҟаԥшь икны дсымбацызт аӡәгьы данимбозгьы. Аха санду, анцәахаҵара злалылааӡаз ала, ҳарҭ ахәыҷқәагьы илдырқәоз ҳлырҵон. Амшаԥы ҟалаанӡа заа акәтаӷьқәа еизаҳгон, иара убас, сани сандуи акәтаӷь зларшәуаз аџьымшьцәеи ахәац быӷьқәеи дырмазеиуан. Ҩ-ԥштәык ракәын акәтаӷьшәраҿы усҟан аҩны ҳхы иаҳархәоз.
Амшаԥазы иҟарҵон аԥсуа чысқәа, иадыргалон иара убас ахаамыхаақәа. Акәтаӷьшәра ҽнак шагыз иалагон, уи аныршәуаз нанду уцәажәар луӡомызт, акәтаӷьқәа ԥҽуеит ҳәа. Иахьа Амшаԥаҽны аишәа зыргыло ыҟазар, усҟан сара исгәалашәом аҩны аишәа ҳаргыло, ари амш мҩаԥысуан еиҳа агәырӷьаратә ҵакы аманы. Анышәынҭрахь санду дныҟәон Аҳәса рымшаԥ ҳәа изышьҭаз Амшаԥ иашьҭанеиуа амҽышазы. Амшаԥы ҟаларц мчыбжьык шагыз, нанду слышьҭуан абаииақәа сыҟәшәарц, нас урҭ хыхь ҳаҩны азал аҿы иҩнаԥсаны иҟасҵон.
Абасала, Амшаԥы ааира заа ҳҽазыҟаҳҵон, ари аныҳәа аофициалтә ҟазшьа шамамызгьы. Ииашоуп, акоммунистцәа уи аҽны ақыҭаҿы аҽырыҩра еиҿыркаауан, ҳарҭ ахәыҷқәагьы уи ҳалахәзар акәын, ҳамнеиргьы, лахь ҳарҭар алшон. Убри аҟынтәи, ашьыжь нанду "Иаса Қьырса дыбзахеит" анылҳәалак, ахәыҷқәа акәтаӷьқәа еинаҳҟьон, амала акәтаӷь ҳнапы ашәыр ҳәа ҳшәон, избанзар уи ала акоммунистцәа иҳаҵырдыраауан Амшаԥы ҳшалахәыз.
Аиашазы, Кәтол ахадара зегьы ирдыруан ақыҭауаа ари аныҳәа шазгәарҭоз, аха наҟынтәи иааԥшуаз акоммунистцәа рзы рыла иамбошәа ҟарҵон, уимоу, ақыҭа анапхгара рҭаацәарақәагьы Амшаԥы азгәарҭон. Ҳарҭ усҟантәи ахәыҷқәа ҳазлаҳәатәхаҵаҩцәаз ала, Амшаԥы азгәаҭарагьы ақыҭаҿы имҩаԥыргоз аҽырыҩрақәагьы ҳаҽрыгҳархомызт, уимоу, уахь ақыҭа агәахьы ацәырҵразы иалкааны ҳҽеибаҳҭон, иҳамаз иреиӷьыз ҳшәаҳҵон.
Исгәалашәоит, Амшаԥы ааира ԥыҭк шыбжьаз, саҳәшьа Ира еиқәыԥсаны иӡахыз аиԥка ҟаԥшьи аимаа ҟаԥшьи шысзаалхәаз. Усҟан иахьеиԥш амаҭәа аиура мариамызт, ҳарҭ ахәыҷқәа, ашколтә форма инаҷыданы, иеҩцаны маҭәа-ҩыҭәала ҳаибырҭомызт. Ари зхысҳәаауа, амшаԥы ааира акыр бжьан аҟынтә, сеиԥка ҟаԥшьи сеимаа ҟаԥшьи рцәыргарҭа соундаз ҳәа "сгәаҟуан", ашкол ахь исшәысҵар ҟаломызт, џьарацага маҭәан азы, анҭыҵразы сан иԥхьакны илыман.
Усҟан зынӡа смаҷын, хԥаҟа класс рҿы стәазар ҟаларын. Ус аҩны аиҳабацәа шеицәажәоз ирҳәоны исаҳаит Чаарқыҭ ҳәа иахьашьҭоу Кәтол агәы аладахьы ԥсрак шыҟалаз. Ари аинформациа сара схы иасырхәарц сҭаххеит сымаҭәа уаркалеиқәа рӡыргаразы. Сан слыҳәеит аԥсрахьы сылгарц. "Аԥсрахьы ахәыҷқәа ргаӡом", - иаахҵәаны аҭак соуит. Нас, сҭахра маӡас иаҵаз ласҳәеит - сеиԥка ҟаԥшьи сеимаа ҟаԥшьи рыла сҽеибыҭаны ауаа рахь ацәырҵра сшазгәышьуаз. "Унан, амаҭәа ҟаԥшьқәа рышәҵаны аԥсрахьы ицома, арсҟак баргәаҟуазар, Амшаԥы анааилак, аҽырыҩрахь бҽеибыбҭап", - лҳәеит сан.
Уи ашьҭахь сазыԥшын Амшаԥы. Сгардероб ҿыц Амшаԥы анааи аҽырыҩрахь исшәысҵеит, сызбозгьы, "амшаԥкәтаӷь еиԥш бҟаԥшьӡа" ҳәа исыхлафаауан. Заҟа ҵхьоузеи уи аахыс, аха Амшаԥныҳәа ааскьацыԥхьаӡа ари ахҭыс аасгәалашәоит, Мшаԥы абзоурала сымаҭәа ҿыцқәа рцәыргара иацыз анасыԥ иасимволны.
Аҽырыҩрақәа анхыркәшахалак ашьҭахь, доусы рыҩныҟа игьежьуан, агәылацәа еиҭанеиааиуан, ахәыҷқәа ракәзар, акәтаӷьқәа еинырҟьон. Амшаԥы иашьҭанеиуаз амҽышазы Аҟәа, ма егьырҭ ақалақьқәа рҿы инхоз ҳҭынхацәа анышәынҭрақәа ирҭаауан, ашьҭахь ҳаҩныҟа имҩахыҵуан, убарҭ иааргоны избо салагеит акәтаӷь ҟаԥшьқәа реиԥш, егьырҭ аԥштәы ссирқәа рыла ишәызгьы.
Иахьагьы, санхәыҷыз еиԥш, бзиа избоит Амшаԥныҳәа, акызаҵәык - дыҟаӡам, схәыҷра адунеи зырԥшӡоз "Иаса Қьырса дыбхазеит" зҳәоз санду. Иахьа ари аныҳәа еиҳагьы инарҭбааны иазгәарҭоит, ауаа ауахәамақәа ирҭаауеит, аишәа шьахәла идырхиоит, аха схәыҷра ашықәсқәа зҩычоз Амшаԥныҳәа акы иаламҩашьо ихааӡа сгәаҵаҿы иҵәахуп…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Рашәара 4 рзы Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа имҩаԥигаз аилацәажәара иалахәын Аҵиаақәа рзы аҳәынҭқарратә карантинтә хылаԥшра амаҵзура аиҳабы Аркади Џьынџьиа, Аҳәынҭқарратә ветеринартә маҵзура аиҳабы Роман Џьапуа, Ақыҭанхамҩа аминистрра аҵиақәа рыхьчаразы амаҵзура аиҳабы Владимир Гьериа.
"Аиԥылараҟны ҳрылацәажәеит аԥсыӡкра аамҭа аекологиазы ԥырхагас иаму, азауадқәа русушьа, Аԥсны аӡиасқәа ирҭоу аԥсыӡ шыркуа атәы. Ааигәа иҟан ахҭыс аекологиа аԥхасҭа азҭо акаҭала аԥсыӡкра иадҳәалаз. Азакәан аилагара заҭәазшьаз иахьырхәразы иҟаҵоу, аԥхьаҟа иҟаҳҵ, лшарас иҳамоу ҳрылацәажәеит. Аилагарақәа ҟаӡҵо ирыду ахараԥса маҷуп, уи аизырҳра, хымԥада, иаҭахуп. Знык лахь зуҭаз, даҽазны ус еиԥша игәамԥхо дҟалароуп. Ус акәымкәа, уажәы иҟоу ахараԥса шәаны, даахьаҳәны даҽаџьара дцоит, даҽазны сааныркылар акгьы амам, исшәоит ҳәа. Ҳалацәажәеит агәамсам азҵаарагьы, аекологиа апроблемақәа актуалра зҵоу шьҭыхын",- иҳәеит Ҷыҭанаа.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: