Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Амшаԥныҳәа азгәаҭаранӡа Ачгара Ду ахьынӡацо аԥсуаа рҵасқәа рыла имҩаԥыргоит ааԥын аҿыхара, аԥсабара аҿиара, адгьылқәаарыхра, арахәааӡара ирызку ақьабзқәа жәпакы. Аҵыхәтәантәи хы-мчыбжьа рзы акәзар аишәаргыларақәа ҟарҵоит. Иазгәаҭатәуп, "аԥсы акриҿаҵара" - аҩнаҭа иахылаԥшу иаҳасабала, ихадароу аритуалқәа ишреиуоу еиуеиԥшым аныҳәарақәа раан. Ус иҟоуп адунеи ажәларқәа егьырҭ рҟынгьы.
Аԥсуа жәлар ишазгәарҭо ала, амшаԥы аламҭалазы адгьыл иқәлоит иԥсхьоу рыԥсқәа, иубоит амч лашьцақәа ныҟәызго ацәырҵрақәа, еиуеиԥшым алаԥшҵашәарақәа. Амшаԥы аламҭалазтәи аҵыхәтәантәи амчыбжь азы ауаҩы амч лашьцақәа рҟынтәи иҽирыцқьарц иҽазишәоит: еилдыргоит аҩны, агәара, иӡәӡәоит-иҳәҳәоит, быбыцк ықәмыршәкәа зегь дырцырцыруеит. Аетнограф Николаи Џьанашьиа ишиҩуаз ала, амшаԥ аухазы анышәынҭрақәа рҟны ацәашьқәа адыркуан, акәтаӷьқәа шәны иқәырҵон. Хәык унықәгыларгьы алашарақәа жжаӡа иакны иубон, ари "амшаԥы-мца" иаҿурԥшыр ауеит.
Амшаԥы иацгыло амчыбжь азы акәзар, ауаҩы дзықәшәо ахҭысқәа ашықәс зегь азы анырра инаҭоит ҳәа рыԥхьаӡоит. Еиҭарҳәоит ари аамҭазы ауаҩы жәҩангәашәԥхьара изаатыр шауа, мамзаргьы аӡы шыцәоу, аԥсабара шыцәоу дақәшәар ауеит ҳәа, иара убасҟан Анцәа дызиҳәогьы нагӡахоит.
Амшаԥы аҽныи адырҩаҽныи аиҭанеиааира, ахәыҷқәа рыхәмарра ритуалк аҳасабала имҩаԥысуеит. Ихадароу ныҳәагатәыс иҟоу хәыц еиқәаҵәа злам ашьтәеи аҳаԥшьа-ҩыи роуп. Аныҳәара мҩаԥигоит аҭаацәара аԥшәма еиҳабы. Ҭаацәарақәак рҟны аныҳәара иаҵагылоит зегьы: аҳәсагьы ахацәагьы, даҽа ҭаацәарақәак рҟны аныҳәагатә иаҵагыло ахацәа заҵәык роуп. Аишәачыс хаа-мыхаала идырхиоит акы агмыжькәа заҟа барақьаҭрыла уаԥыло убриаҟарагьы аманшәалара узаанагоит ҳәа иԥхьаӡаны. Хыхь иаҳҳәаз рнаҩс ихадароу чысқәаны араҟа иҟоуп аилаџь, ачаҳаржәқәа, ачашә, ачаԥақәа. Амшаԥчыс иахьа иузаҟәымҭхо иадҳәалоу апаскақәа (куличи) ракәзар, аԥсуаа рҟны уи зыԥсахуаз аҵәырса-мгьал акәын, иара аҟаҵарагьы ритуалк аҳасабал имҩаԥысуан ахатәы мшы азалхны.
Уамашәа азҿлымҳара амоуп амшаԥы аҽны ажәлантәқәак имҩаԥырго аныҳәара (Џьапыуаа, Салаҟаиаа). Урҭ рныҳәарагьы ирнубаалоит аӡын анаскьагареи ааԥын ааиреи ирыдҳәалоу амотивқәа. Џьапыуаа рныҳәараҿы акәзар, ааигәанӡагьы еиқәханы иҟан "Гьаргьаласа" ҳәа ашәа ҳәо ахәмарра-ақьабзтә кәашара анагӡара. Иара убас ари амш азы Елыр-ныхеи Инал-ҟәыбеи рҟны аныҳәарақәа мҩаԥыргон. Аҳаԥшьа аартреи ашьтәа ашьреи акәзар, жәлантәыцыԥхьаӡа имҩаԥызымго дыҟам.
Аԥсуа жәлар рҳәамҭақәа рҟны иуԥылоит акәтаӷь зыҟаԥшьу, амшаԥы зыхҟьаз иазку анҵамҭақәа. Еиҭарҳәоит, ӷбала, амшын ихыланы ада даҽакала ианзымеиҭанеиааиуаз аамҭақәа рзы Аԥсны амаа зкыз ԥҳа заҵәык диман. Лара доуҳала лцәалтәымкәа дҟалеит. "Мшаԥуп убри илыхьыз" рҳәеит. Ашьҭахь лара аҷкәын длыхшеит. Убри инаркны Амшаԥ азгәаҭара иалагеит ҳәа азгәаҭоуп Цира Габниа еиқәлыршәаз "Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭақәа" 7 атом аҟны иагәылоу аҳәамҭақәа руак аҟны. Ари аҳәамҭа ианыԥшуеит абиблиатә мотив.
Иазгәаҭатәуп, амшаԥныҳәа иашьҭааиуа амчыбжьқәа руак азы аԥсуаа ишымҩаԥыргоз аҵла-ныҳәагьы. Иара убас Леиаа рыжәлантә рныҳәарагьы анымҩаԥырго амшаԥ аҟынтәи иԥхьаӡаны иҟарҵоит, уи ақәшәоит амшаԥ аамышьҭахь инеиуа абыжьбатәи амчыбжь (аныҳәара мҩаԥыргоит хашала).
Амшаԥныҳәа иакыу рыцхәк аманы иҟам, уи жәамш-жәохәымш рыҩныҵҟа шьҭахьҟа, ма ԥхьаҟа еиҭаԥалоит. Иара иԥшьоу аныҳәақәа ируакуп. Иџьашьатәым асҟак аритуалқәа зцу ари амзартә ныҳәа ажәытәан ашықәс ҿыц иахьадыркылоз. Избанзар анхаҩы изы ихадараз аусмҩаԥгатәқәа зегьы абри аамҭа инаркны напы рылаикуан, уи иқәманшәалахарц азы иахылаԥшхәу дрымҵаныҳәон.
Ҳаамҭазы амшаԥныҳәа амҩаԥгара аиҭакрақәа шанубаалогьы, ауаа рсоциал-бзазаратә ҭагылазаашьа аҽшаԥсахыз ала, иара агәыцә еиқәханы иҟоуп уажәгьы. Аныҳәа жәлар ртрадициа шьаҭас ишамоу иаанхоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аслан Бжьаниа Аԥсны аҳәынҭусбарҭақәаки, иара убас аветеринартә маҵзуреи аҵиаақәа ркарантин азы амаҵзуреи рхадацәа аиҭеит. Абри азы иахәҭоу ашәҟәқәа ахада исаит аҿы иӡыргоуп.
Ахада иусдҵақәа инарықәыршәаны:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Еидырҵаз, еиҭаркыз: Аԥсны аиҳабыра реилазаашьа ҿыц