Есма Ҭодуа, Sputnik
Иҟоуп убас еиҧш ажәаҧҟа "аҭаацәа – ахәҷы изы, ахәыҷы – ихазы" ҳәа. Аҭаацәараҿы ахәыҷы данилак нахыс рдунеи зегь аҽаҧсахуеит, ихадароу усны иҟалоит ахәыҷы иааӡареи асоциалтә ҧсҭазаара иалархәреи. Аҧсуаа рҟны азеижәтәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа аҭыҧ рыман аҭаацәара дуқәа аб, ма абду еиҳабыс дызхагылаз аҭаацәара иаламлацыз аишьцәеи аиҳәшьцәеи, аҭаацәара иалалахьои џьарак ианеицынхоз. Аҭаацәа рыбжьарагьы анхамҩатә ус аихшараан ахаҵа еиҳабы ахацәа рганахь дыҟан, аҧҳәыс еиҳабы илыҵалкуан аҩнаҭаҿы иҟаз аҧҳәызбацәа.
II ашәышықәса инаркны аҭаацәаратә коллективтә нхарахь ииасуа иалагеит аб, абду еиҳабыс дызмаз аҩнаҭақәа еиҿыҵны аҭаацәаратә гәыԥқәа шьақәдыргылеит. Иахьатәи ҳаамҭазы аҭаацәаратә коллектив иаҳагьы иҭшәахеит, макьанагьы имаҷым аб, абду (иаҳа имаҷны) дызхагылоу аҭаацәарақәа, аха рхыҧхьаӡара ишазҳауа убоит еиднагалаз арҧыси аҧҳәызбеи рыла мацара ишьақәгылоу аҩнаҭақәа – рхала рхы еиҳабыс иазныжьны. Ари аҭагылазаашьа, ҳәарада, ахәыҷы иааӡараҿгьы анырра ҟанаҵоит.
Аханатә ахәыҷы даниуаз инаркны, дыҷкәынзар, ахаҵа ус дазкхартә еиҧш, дыӡӷабзар – аҧҳәыс ус ирызку амаҭәарқәа хшара дзауаз лхаҿы ишьҭарҵон. Аетнограф Виачеслав Бигәаа ишазгәаиҭо ала, арымарахьала ишьҭарҵон амыркатыли арахәыци, арыӷьарахь – аиха, аҳәызба, аӡаӡ. "Быӡӷабзар арымарахь, амыркатыли адырди адырдхеи рахь, уҷкәынзар – арыӷьарахь, аихеи, аҳәызбеи, аӡаӡи рахь уца" ҳәа рҳәон. Аҵарауаҩ Сима Дбар ишазгәалҭоз ала, арҭ амаҭәарқәа амч лашьцақәа рҟынтәи ахәыҷы ихьчаразгьы иҟан.
Абасала аҷкәыни аӡӷаби рааӡарагьы еихшан. Ҩба-хҧа шықәса анырхыҵлак инаркны ахәыҷы маҷ-маҷ аҭаацәа рынхамҩатә ус даларгалон. Быжьба-ааба шықәса инаркны аҷкәыни аӡӷаби русқәа хаз-хазы ишьақәгылоит. Аҷкәын изы ихадаран абџьар анапахьы аагара, аҽықәтәара ирҵара. Иаамҭа аиҳарак иаби иабдуи ирыцырхигон. Абду иҟынтәи аҷкәын иоуаз ааӡара аестетикатә хырхарҭа аман. Уи иажәабжьеиҭаҳәарақәа, ифырхаҵаратә ҳәамҭақәа ахәыҷы аҧсуара анормақәа дырзааигәанатәуан, уи аҧҟарақәа иланааӡон. Аҷкәын иааӡара иаҳа азҿлымҳара арҭон, уи иира ишазыҧшу еиҧшҵәҟьа. Абшьҭра назыгӡаша ҵеины ишихәаҧшуа ала, аҷкәын дызлымиааз аҭаацәа "иҵәҩаншьап назыгӡаша димоуит" рҳәоит. Иахьагьы ари ажәа аҵакы шыӷәӷәац инхоит.
Аҷкәын дхаҵахеит ҳәа изырҳәоит абџьар инапахьы ианааигалак нахыс. Иаҳгәалаҳаршәап, автобиографиатә романқәа "Ахаҳә еиҩса" (Баграт Шьынқәба), "Камаҷыҷ" (Дырмит Гәлиа). Урҭ равторцәа рхәыҷра иахцәажәо ирыҩуеит уи иамаз аҵакы атәы. Лаган раҧхьаӡакәны абџьар изыркыз иабду Бежьан иакәын, уи иоуп ахысшьа изырҵазгьы. Дырмит Гәлиа иакәзар, ашкол ахь данцоз, иҭаацәа ишьҭра рзымгәаӷьуа еилацәажәо иахьтәаз агәылак ус иҳәоит: "Уи насыҧми шәыҷкәын аҵара иҵар, усҟан абџьар аныҟәгара азин иоуеит".
Абџьар аҵакы атәы ануҳәо иазгәаумҭар ауам аҧсуаа ирымаз атрадициагьы – аҧҳәысҳәара "ахы акаршәра" ала. Ажәакала абџьар анапахьы аагарала аҷкәын иҿыцу ҧсҭазааратә етапк дықәлон. Уи раҧхьатәи ихысрагьы ныҳәарала еигәырӷьон. "Хьӡы алаугааит!" ҳәа дырныҳәон. Зегь иреиӷьу ҳамҭасгьы иҧхьаӡаз аҷкәын изы ахысга абџьар акәын. Иазгәаҭатәуп, иахьагьы аҧсуа хаҵа изы уи иреиӷьу ҳамҭаны ишыҟоу. Иара ҳәынҭқарратә ҳамҭангьы иалкаау ауаа ирырҭоит.
Уаанӡа ахысра ахыци ахәымпали алоума, тапанчалоума, мамзаргьы аҳәа аҟьашьа соуп зҳәо арҧыс идыруазар ахәҭаны иҟазҭгьы усҟантәи анхашьа-нҵышьа, иара аҧсҭазаара ахаҭа ишықәнаргылоз ала, иахьа ҳәарада уи акыр аиҭакрақәа рнубаалоит.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуа, Sputnik
Аԥсҭазаараҟны зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу арбану ҳәа ианҵаа, аӡәы уи уаҩ ишьапы зқәымгылац асыԥса ауп иҳәеит, егьи – уаҩ ишьапы ахьзымнеиц Амшын Еиқәа иаҵоу абырлаш ауп иҳәеит, ахԥатәи - Ерцахә ашьапаҟынтәи иҵхәраан иаауа аӡыхь зегь раасҭа ицқьоуп, иԥшьоуп, ишкәакәоуп иҳәеит. Аҟәыӷацәа, аиҳабацәа ас еидтәаланы иахьеицәажәоз, даҽаӡәгьы аҭак ҟаиҵеит: абарҭ еиқәырыԥхьаӡаз зегь раасҭа иԥшьоу, ишкәакәоу, ицқьоу оума зхызгахьоу абырг ихцәы ашлара ауп ҳәа. Аха аханатә ацәажәара хацзыркыз зегьы даарылаԥшын, ус ҿааиҭит: "Адунеи аҿы зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу ан лгәыԥҳәыхш ауп!" ҳәа.
Ииашаҵәҟьангьы, Аԥсны аҭоурых иадыруеит ан лгәыԥҳәыхш иамоу амчра – ашьоурагьы аанызкылар зылшо, еиӷацәоу еинзынраало. Уимоу, ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭанӡа еиқәханы иҟан "ахашатәра" (хшыла еибатәыз, еиуацәаз). Ас еиԥш ала ҭауади аамысҭеи рхәыҷқәа анхаҩцәа ааӡара ирырҭон. Ахәыҷы дзааӡоз "аӡӡеи" ҳәа изырҳәон, ирааӡоз – "ахәыԥҳа". Ари аҩыза аиуара рыбжьарҵар ҟалон ахәыҷы диаанӡагьы: аӡӡеицәас иҟалар зҭахыз, ахшараиура иазыԥшыз аԥҳәыс лнапы арахәыц ахарҵон, данилак уи дара дрырҭаран дшыҟоу ала. Мамзаргьы ааӡаҩыс иҟаларан иҟаз ихәыҷы уи лгәыԥҳәы дахькьысуан – убри алагьы ахштә еиуара рыбжьарҵон.
Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита иаҳзеиҭалҳәеит ажәытәан ахш зрыбжьарҵози уи шыҟарҵози атәы:
"Анкьа даҽа ҭоурыхкгьы ыҟан: ауаҩы амашәыр импыҵҟьеит, иҭахӡамкәан амашәыр ахьимпыҵҟьаз, ауаҩы диамхашьит. Ауаҩы даниамхашь, нас аҭыӡшәа рыбжьаланы ауаҩшьра рыбжьарҵар рҭахӡамызт, ажәытәуаа аҟәышқәа ыҟамзи, акрызхыҵуаз, илеидтәаланы илеицәажәон, аԥшәма, аҷкәын амашәыр зымпыҵҟьаз иҭаҳцәа рҿы инеиуан (дыҷкәыноума, ԥыҭк ихыҵуама)… Аиӷара рыбжьалар рҭахӡамызт, убри агәаанҷ аныбжьало, ахшара рызҳацԥхьаӡа, иҭоурыхны инхар, еиӷацәоуп ҳәа инхар рҭахӡамызт. Ан дыҟами, лықәра ыҟазаргьы егьамаӡамызт, амашәыр ҟазҵаз ауаҩы даашьҭыхны иан лҿы днаргон, ицны инеиуан. Абас ҳаззааиз, ҷкәынҵас сшәыдышәкылар сҭахуп ҳа даннеилагь, касышума, ма шьалума акы аалықәыршәны, лгәыҳәԥы ааиҿакны, далырцҳауеит ҳәа иԥхьаӡан", – ҳәа, абасала аиуара рыбжьалон, ацәгьеи абзеи рзеиланы иҟалон лҳәоит лара. Ас ала ԥас иҟалозгьы "ахәыԥҳа" ҳәа изырҳәон.
Ишыхәыҷыз ааӡара иргоз иакәзар, рхатә хшара иаасҭагьы еиӷьны дырбон, уи ахааӡала иакәхон. Хымԥада, ас еиԥш иҟаз аиуара рыҩганк афеида алырхырц иаҿын, аха еиҳарак уи ззыфеидаз ҭауади аамысҭеи ракәын. Избанзар хшылатәи аиуара абзоурала ҭауади аамысҭеи рекономикатә, рполитикатә ҭагылазаашьа еиӷьыртәуан, анхаҩы урҭ дырхьыԥшызар акәхон.
Аӡӡеиреи ахәыԥҳареи аамҭа иагахьоу ҵасзар, еибатәым, аха еициз ртәы хазуп. Иахьагьы иуԥылоит аӡәы иашьас ма иаҳәшьас даныҟарҵо, аиуара рыбжьарҵарц ргәы аназыҳәо.
"Ахәыҷы даниуа аҽны, еициз ҳәа акәымкәаны, аҭаца даауганы ахшаа данылхылҵуа лгәылара аҭаца иҟоу, еиқәшәаны, ахшаа анеицроулак, абарҭ еишьцәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Еишьцәас аԥхьаӡаразыҳәаны акыкахш рыбжьарҵон, агәыҳәԥыхш. Агәыҳәԥыхш бжьаҵарас иҟаз убас акәын: ахәыҷы мызкы аҟара анихыҵлакь, ан, рыуа изҭаху, еигәылацәоу, аԥхьа инеиз, лгәыла ахәыҷы агара дахьгароу днеины дынидтәаланы агәыҳәԥыхш далырцәон, иҿалҵон. Нас убри аамышьҭахь, адырҩаҽны, ани ахәыҷы иан дааиуан егьи ахәыҷы игароугьы иҿы дааины агәыҳәԥыхш иҿалҵон. Убас агәыҳәԥыхш рыбжьоуп, еишьцәоуп ҳәа иԥхьаӡаны ирааӡон", – ҳәа еиҭалҳәоит Дбар–Ҭаниа Рита.
Абасала, еишьцәаны, еиҳәшьцәаны иҟеибаҵогьы ианызҳалакгьы агәакьацәа реиԥш еибабоит, хшла аиуара зыбжьоу иреиуоуп.
Иазгәаҭатәуп, амифологиаҟны еициз (аӡәы еицлоуз) ирызку ахаҵарақәа еиуеиԥшымкәа ишыҟоу. Еициз еиҳау амчқәа ныҟәызго ракәны ирыхәаԥшуеит, убри аҟнытә архаикатә жәабжьқәа рҿы урҭ антогонисттә хаҿсахьақәаны иаарԥшуп – руаӡәык абзиа дадыркылоит, егьи – ацәгьа, мамзаргьы дара еиӷацәаны ианаарԥшугьы ыҟоуп. Даҽа ганкахьала еициз аԥсабара, аԥсҭазаара аҿиара иасимволны иаарԥшуп. Абри аҵыхәтәантәи зегь реиҳа ихадароугьы ауп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Гагра арион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь лаҵара 27 рзы аилацәажәара мҩаԥигеит иаԥшәымадоу алақәа рызҵаара иазкны. Уи аҟны аӡбамҭа рыдыркылеит араион аҟны иҟоу иҷыдоу алақәа рыԥхьарҭахь инаргаларц хылаԥшра змам аԥстәқәа.
"Аилацәажәараҟны ирыӡбаз аус бзиоуп. Шьҭа хәышықәса ҵуеит алақәа рааӡарҭа "Топа" аиҳабы Саида Оҭырԥҳа ари имариам аус лнапы алакуижьҭеи. Лара илыбзоураны 700 инареиҳаны алақәа Аԥсны анҭыҵҟа ишьҭуп, аԥшәмацәа рзыԥшаауп. Ааӡарҭаҟны 180 рҟынӡа алақәа ыҟоуп, аҭыԥ азхаӡом. Гагра ақалақь аӡәгьы итәымкәа иалоу алақәа маҷым, ари аҭагылазаашьа ҽеим ҳара ҳзеиԥш, дара алақәа рзгьы, ауадаҩрақәа рацәаны иацуп ари азҵаара. Амҩа иану алақәа амла иакуеит, амашьынақәа ирыҵалоит, ауаа ирзыҭрысыр ҟалоит, ишәарҭоуп, аха рышьра иашам, игәнаҳароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ари азҵаара даҽа ӡбашьак амоуп - алақәа мшьӡакәа ааӡарҭахь рышьҭра. Уи иахьадгылаз Гагра ахадара иҭабуп ҳәа расҳәоит, ааӡарҭа ацҵара ацхыраара ахьарҭо азы. Ари ус дууп, зегьы ҳзы ибзиоуп", - лҳәеит Чаблахԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио. иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: