Аҧсуа-абаза жәлар Жәларбжьаратәи рассоциаициа VII-тәи аизара ду аихшьала ҟанаҵеит, ари аиҿкаара 25 шықәсатәи аусура. Иара раҧхьатәи аизара ду мҩаҧган Лыхны ақыҭан, 1992 шықәса, цәыббрамзазы, Аҧсны аибашьра анцоз аамҭазы. Абыжьбатәи аизара ду апленартә еилатәара аартраҟны, Ассоциаициа ҧсахрада хадас иамаз Тарас Шамба ишазгәеиҭаз еиҧш, «ҳҳәынҭқарра рнапахьы иааргарц аҽазышәара аныҟарҵа, ҳара ҳҽеидаҳкылеит, иагьҳалшеит ашәарҭара аҿагылара, аӷа ихьацара, ахьыҧшымра аагара».
– Жәларбжьаратәи аҧсуа-абазатә конгресс аҧҵара ҟалеит, ҳҧыза ду Владислав Арӡынба хара иҧшуа ишьаҿа акәны, Аҧсны азы иуадаҩыз 1992-тәи ашықәс, аҳәаанырцә инхогьы зыҧсадгьыл аҟны инхогьы аҧсуааи, абазақәеи, урҭ риашьаратә жәларқәеи еидызкыло акы акәны, аӷа иҿагыланы ақәҧараҟны мчы ӷәӷәаны.
Аҧсуа-абаза жәлар иахьатәи рхықәкы хада - аҧхьаҟатәи абиҧарақәа рзы рмилаҭтә акзаара аиқәырхара ауп. Ари ахықәкы анагӡара алыршахоит, ҳажәлар, зыҧсадгьыл аҿы инхои адиаспора аҿы инхои ҳәа еилымхкәа аус еицырур – иҳәеит Тарас Мирон-иҧа.
Аҟәа имҩаҧысуаз VII-тәи аизара ду еизнагеит 300-ҩык инареиҳаны Аҧсны, Урыстәыла, Ҭырқәтәыла, Шьамтәыла, Иорданиа, Египет Англиа уҳәа егьырҭ атәылақәа рҟынтәи аделегатцәа. Урҭ бзиала шәаабеит ҳәа реиҳәеит Аҧсны Ахада Рауль Ҳаџьымба. Афорум хҭыс дууп ҳәа азиҳәеит ҳажәларқәа рҿиареи, ракзаареи, реимадареи рзы..
- Иахьа Аконгресс аҟны еизаз ауаа еиднакылоит хшыҩҵакык – зықьҩыла Аҧсадгьыл аҵеицәа рхы зқәырҵаз, Аҧсны ахьыҧшымреи аиааиреи аҧхьаҟа арӷәӷәареи аҿиареи рзы амҩақәа рыҧшаара. Ҳара ҳаиднакылоит абасеиҧш апроблемақәа рыӡбара, адемографиатә ҭагылазаашьа аиӷьтәра, амилаҭтә ресурсқәа реизырҳара, аҧсуеи абазеи бызшәақәа рыҿиареи реиқәырхареи, - иҳәеит Аҧсны Ахада.
Ҳара ҳполитикатә хықәкы хаданы Рауль Ҳаџьымба иаликааит аҧсуа-абаза жәлар ҧхьаҟатәи рҧеиҧш лаша. «Ҳара азин ҳамаӡам ари ахшыҩҵак ацәхьаҵра, мап анакәха ҳазҿу зегьы ҵакыдахоит. Ҳара жәларык ҳакәзар, мап рцәаҳкроуп ҳхатәы интересқәа, аус ҳаулароуп ҳаиашьаратә еизыҟазаашьақәа,, ҳакзаара, ҳаҧсадгьыл реиқәырхаразы», – ҳәа азгәеиҭеит иара.
Аҧсуа телехәаҧшра анҵамҭа:
Ари ахықәкы анагӡара хырхарҭас иамоуп аҧсуа ҳәынҭқарра аполитика, хыҧхьаӡара рацәала ауаажәларратә еиҿкаарақәа русура, аизара ду аҿы урҭ рхаҭарнакцәа еиҭарҳәон имҩаҧырго аусурақәа ртәы. Ари аганахьала иалукаар ауеит абаза-аҧсуа етнос аҿиара ацхрааразы Жәларбжьаратәи аидҵа "Алашара" ахада ихаҭыҧуаҩ Рамазан Мхце иқәгылара.
– 5 шықәса ирылагӡаны ҳаиҿкаара иҟанаҵаз маҷӡам. Иҭыжьуп жәанызьқьла ашәҟәқәа, амультфильмқәа абаза бызшәала абжьы рхаҵоуп, иаҧҵоуп абаза акьанџьатә театр, имҩаҧысуеит ацәыргақәҵақәа, абаза ашәа аконцертқәа. Еиҿаҳкаауеит аныҳәақәа Абираҟ амш, Аҧсныи Ҟарачы-Черқьестәи ареспубликеи рҟны еиҧш Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи рықалақьқәа рҟны. Аҵыхәтәантәи 4 шықәса рыла ари ауснагӡатә традицианы иҟалеит, иара иалахәуп зықьҩык адунеи зегьы аҟны. Иргылоуп 30 рҟынӡа аспорттә дәқәа, Красныи Восток аул аҟны ахыркәшарахь инеиуеит аспорттә комплекс ду аргылара. Иааҳхәоит аспорттә мыругақәа, имҩаҧысуеит еиуеиҧшым аспорттә еиндаҭларақәа, атурнирқәа, урҭ рыбжьара аҭыҧ хада ааныркылоит Абаза хәмаррақәа, - иҳәеит, – иҳәеит Рамазан Мхце.
Уи иара убасгьы иазгәеиҭеит абаза бызшәа аиқәырхараҟны аиҿкаара «Алашара» алшарақәа шдуу:
– Иаҧҵоуп абаза бызшәа аҵаразы ахархәагақәа, иаартуп х-ҩаӡарак змоу абызшәа арҵаразы акурсқәа, аинтернет аҟны онлаин арежим ала еиҿкаан 72 ҽазыҟаҵара, урҭ уажәы иубар алшоит авидео-урокқәа раҳасабала аиҿкаара асаит аҿы, аканал YouTube аҟны.. «Алашара» ацхыраара ҟанаҵоит абаза бызшәала ателедырраҭара ҿыцқәа раҧҵараҟны. Аиҿкаара иҟанаҵаз аҧшьгамҭа иалнаршеит ашколқәа рҿы абаза бызшәа арҵаразы асааҭқәа рхыҧхьаӡара аизырҳара, мчыбжьык хсааҭк рҟынтәи хәсааҭк рахь ииаган, ашколқәраҟынӡатәи аусҳәарҭақәа рҿы абаза бызшәа арҵара рҿыцуп.
Аҧсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ахада Зураб Џьапуа аделегатцәа ирзеиҭеиҳәеит Жәларбжьаратәи аидҵа «Алашареи» дареи аус зцеидыруалаз анаукатә программа атәы.
– Ҳара аус адаҳулалоит абазеи аҧсуеи бызшәақәа рыҿиара, аҭоурыхи акультуратә ҭынхеи рыҭҵааразы еиуеиҧшым аусурақәа рымҩаҧгара. Ҳара ҳусура иадҳаҧхьалоит Аҧсныи Урыстәылеи реиҧш, Европеи Америкеи рҵарауаагьы. Иҭаҳҵаауеит ари апроблема знапы алаку рҧышәа. Иазгәаҭатәуп, апрограмма аус адулара ишалахәыз ҳдиаспора ахаҭарнакцәа, уи еиҳагьы иарҭбааит, иарҵаулеит. Ари даҽазныкгьы ишьақәнарӷәӷәеит ҳусқәа зегьы рыӡбара шахәҭоу ҳдиаспора алархәны. Ҳаидгыланы ҳара иҳалшоит ҳхаҿы аиқәырхара, ҳкультура, ҳбызшәа, ҳқьабзқәа, ҳҵасқәа, - иҳәеит Зураб Џьота-иҧа.
Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, апрофессор Виачеслав Чрыгба еиҳа инарҭбааны дазааҭгылеит анаукатә программа абызшәатә хырхарҭа. Ари аусура иалҵшәахароуп ашколқәранӡатәи аусҳәарҭақәеи ашколқәеи рҟны ареформақәа.
Ажәахәҟаҵаҩцәа ахҩыкгьы иазгәарҭеит ари аусура зегьы шымҩаҧысуа АНО «Алашара» ахада Мусса Экзеков ибзоурала, иҧарақәа рыла. Иара Мусса Хабал-иҧа ишьақәирӷәӷәоит аӡәы ихала акагьы шизыҟамҵо, иҭабуп ҳәа заҳәатәу иара иакәӡам, акоманда зегьы ауп. Аизара ду аҿаҧхьа дықәгыло ажәлар рпроблемақәа рыӡбашьа иара ишибо атәы иҳәеит:
– Аҧхьаҟатәи аусуразы, иаҳҭаху алҵшәақәа рынагӡаразы ҳара иҳалшароуп: адунеи зегьы аҟны абаза жәлар реидкылара, убри ала абызшәа, акультура, атрадициа, ақьабз реиқәырхара: апроблемақәа рыӡбаразы аҭагылазаашьа аҧҵара: апотенциал иҳамоу зегьы еизактәуп, Аҧсны аекономика аҿиаразы: зыҧсадгьыл ахь ахынҳәра зҭаху зегьы рзы аҭагылазаашьа маншәалақәа аҧҵатәуп – Аҧсны ҧхьаҟа иҿиалар, араҟа аҧсҭазааразы аҭагылазаашьа бзиахоит. Иҟаҵатәузеи убарҭ зегьы аус руларц? Абаза жәлар иаку ринформациатә қәыҧшылара аҧҵара: ҳара ҳаицәажәалоит, ҳаизҵаалоит, ҳгәаанагарақәа еимаҳдалоит – абасала аҧеиҧш лашахь ҳкылсуеит. Иаҧаҳҵап ауаажәларратә хеилакқәа – асеиҧш аструктура Ҟарачы-Черқьестәыла иҟоуп, ирылаҳарҵәап абазақәа ахьынхо егьырҭ атәылақәа рҿгьы аиҧш-зеиҧшу ахеилакқәа. Атәылақәа рҿы иазҳархиап абаза жәлар рыҿиара инарҭбаау апрограмма – уи аҧсҭазаара иаларҵәахоит арҭ аструктурақәа рыла. Атәылақәа зегьы рҿы иҟалоит аинформациатә маҵзурақәа, урҭ рыла ҳусура аарҧшхоит. Иаҧҵахоит аштаб хада, ҳусура зегьы ҳәаақәызҵо.
Иқәгылара Мусса Екзеков ихиркәшеит абарҭ ажәақәа рыла:
– Ҳара агәра ганы ҳаҟоуп, амҩа ду ҳшанылаз. Ҳара иаҳҵеит аусушьа, ҳаҭыр еиқәҵашьа, ҳаидгыланы ахәыцра. Уи акраҵанакуеит. Ҳара зегьы иаҳзеиӷьасшьоит 100 шықәса рышьҭахь миллионҩыла иҳазҳарц. Уи ҟалар алшоит – ҳарҭ зегьы ҳаидгылар, зегьы бзиахоит. Убас иҟаҳҵап, зегьы ҳбызшәала ҳцәажәаларц, зегьы ҳаҵашьыцыртә, иаҳҿыҧшыртә. Агәра шәсыргоит, ари гәазыҳәара мацарам. Уи аҧсҭазаара иаларҵәахар ауеит.
Азал аҿы иҟаз зегьы абаза ҧхьагыла игәаанагара ицеиҩыршон (ишәгәалаҳаршәоит, Мусса Екзеков иара убас абаза уаажәларратә еиҿкаара рассоциациа «Апсадгьыл» ахантәаҩыс дшыҟоу). Анаҩс ҩажәи хәба шықәса МАААН хадара азызуаз Тарас Мирон-иҧа Шамба инапынҵақәа шышьҭеиҵо азы аҳәамҭа ҟаҵо Адунеизегьтәи аҧсуа-абаза конгресс анапхгаҩ ҿыц изы азҵаара анықәиргыла аделегатцәа еицҿакны рыбжьы рҭиит Мусса Екзеков икандидатуразы.
– Сара сзы ари ҭакҧхықәра дууп, - иҳәеит ари аӡбамҭазы Мусса Хабал-иҧа. – Иҭабуп, сыгәра згаз зегьы. Шәара сшәықәгәыӷуеит. Зегьы ҳаидгыланы аус ҳаулоит ҳажәлар реизҳазыӷьаразы. Иҭабуп!
Тарас Шамба акыршықәсатәи иусура Аконгресс алахәылацәа ахәшьара амҭакәа иаанырмыжьит, 25 шықәса зегьы МАААН амаӡаныҟәгаҩ иаҳасабала ивагылаз Геннади Аламиа, иҟаиҵаз ажәалагала ала Тарас Мирон-иҧа далхуп Ассоциациа Ҳаҭыр зқәу ахадас. Геннади Шьаликәа-иҧа ихаҭагьы иҭыҧ шаанижьуа атәы ҳәаны ажәалагала ҟаиҵеит ихаҭыҧан Сенер Гогәуа, Аҧсны аибашьра анцоз иааны бџьарла уи ахьчаразы игылаз, араҟа нхара иаангылаз, зыжәлар ирыцхраауа, агәыҳалалра знапы алаку икандидатура иадгыларц. Сенер Гогәуа ҳаҭыр иқәҵо, Мусса Екзеков ари амаҵурахьы Инар Гыцба икандидатура иадгыларц ажәалагала ҟаиҵеит, уи аделегатцәа аӡәырҩы адгылара ирҭеит. Сенер Гогәуа икандидатура анықәига ашьҭахь аделегатцәа реиҳараҩык Инар Гыцба рыбжьы ирҭеит.
Инар Гыцба диит Тҟәарчал ақалақь аҿы, 2002 шықәсазы далгеит Гагратәи «Башаран -коллеџь», 2007 шықәсазы – Гданьтәи Аҳәынҭқарратә университет (Польша), афакультет «Политологиа», «Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьа» азанааҭ ала.
Аизара ду аҿы ирыдгалан аиҿкаара аҧҟаҧҵәа аредакциа ҿыц, уи апроект ашьаҭас ирыдыркылеит, аҵыхәтәантәи аверсиа шьақәдырӷәӷәарц ажәалагала ҟаҵан 2018 шықәса ааҧынразы имҩаҧысраны иҟоу афорум аҟны. Убасҟан ауп ианрыдыркыло аӡбамҭа аиҿкаара Иреиҳау Ахеилак аилазааразы. Аизара ду аҟны ишьақәырӷәӷәан арегионқәа рзы ахаҭарнакра аквотақәа.
Аизара ду аҵыхәтәантәи амш азы еиуеиҧшым атәылақәа рҟынтәи аделегациақәа идикылеит Аҧсны Ахада Рауль Ҳаџьымба, ҧхынҷкәын 10 рзы аизара ду алахәылацәа аҭааит Лыхны, уаҟа дара ирзеиҿкаан аныҳәа ду.