Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
"Мышкы ииз уеизгьы мышкы дыԥсуеит" – абарҭ ажәақәа злоу афырхаҵаратә ашәа зегьы ибзианы еицырдыруеит, уи Аԥсны иақәлаз ақырҭуа агрессорцәа рҿагылараҿы аԥхьацага ашәақәа иреиуаны иҟалеит. Аха зегьы ирыздыруам ари ашәа ахыҵхырҭа. Иара аагоуп традициала аԥсуа фольклор аҟны ишьақәгылахьоу афырхаҵара-ҭоурых ашәа аҟынтәи. Николаи Марр иеизгамҭа "Аԥсуа фольклор аматериалқәа" рҟны уи "Ачерқьез ашәа" ҳәа хыс иамоуп. Иара изкуп Қәаблыхә-иԥа Зафҟара ҳәа хьӡыс измоу афырхаҵа. "Мышкы ииуа мышкы дыԥсуеит, иахьа иԥсуа џьанаҭ иауеит" ҳәа ҳәаны уи дзаԥхьагылаз ар ажәылараз ргәы азҭаиҵон.
Абас еиԥш ала традициала ишьақәгылахьоу афырхаҵара-ҭоурыхтә ашәақәа ркодқәа хархәара рзухеит аԥсуа-ақырҭуа еибашьра ицәырнагаз афырхаҵаратә ашәақәа рҿы. Араҟа автортә ашәақәа инарываргыланы, жәлар рашәақәагьы аира ҿыц роуит уҳәар ауеит. Фырхаҵара згымыз ажәлар рдырраҿы ҿыцла иҿыхеит афырхаҵаратә мотивқәа злоу ашәақәа, ажәабжьқәа. Иҿыцны абжьы зхалаз иреиуахеит иара убас, Ахәрашәа, Ахрашәа, Ахаҵарашәа уҳәа. Урҭ ҳаамҭазтәи аҭоурых иақәыршәаны еиҭаҿиеит.
Аибашьра авидеонҵамҭақәа рҟны иубоит ажәытәан қәылара ианцоз еиԥш, ԥсыуала ашәа ҳәаны, икәашаны ажәыларахь ишцоз. Ари иаҳнарбеит ажәлар зҭагылоу аекстремалтә ҭагылазаашьа ишцәырнаго рытрадициатә культурагьы. Иҟоуп ажәлар ирылаҵәаз автортә ашәақәа. Урҭ иреиуоуп Тото Аџьапуа, Кәасҭа Ченгьелиа, Анатоли Алҭеиба раԥҵамҭақәа. Урҭ раԥҵамҭақәа рҿы афольклори автортә-лирикатә рҿиареи еилаланы еиццәырҵуан, дара убысҟак ажәлар ирылаҵәон ажәлар иаԥырҵаз, дара иртәхаз акы еиԥш иҟалон. Араҟа афырхаҵаратә мотивқәа ирываргыланы ииуан аиуморгьы, асатирагьы.
Ашәақәа рнаҩсангьы аибашьра агәалашәарақәа аанхеит жәлар рҿаԥыцтә традициаҟны, афотосахьақәа рҿы, аудио-видеонҵамҭақәа рҿы. Урҭ зегьы макьана зеизгара аҭаху, ианҵалатәу роуп. Аҿаԥыцтә гәалашәарақәа рахь иаҵанакуеит дара аибашьцәа реиҭаҳәамҭақәа реиԥш, ҭаацәалатәи аҭоурыхқәагьы. Аибашьра афольклор аҿы еиҳа иуԥыло ажанрқәа иреиуоуп аҿаԥыцтә ажәабжьқәа, аҵәыуарақәа, аԥхыӡқәа, алаф.
Аԥсуа-ақырҭуа еибашьра аҭоурых ицәырнагеит иара убас ҭаацәалатәи аныҳәарақәа реиԥш (аибашьрахь ицоз изы акәырбан, аҿаҭахьа), ажәлар еидгыланы рныҳәарагьы.
Хазы иалкаау аҭыԥ ҷыда ааннакылоит Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраан аԥсуа ар раԥхьагыла Владислав Арӡынба изку ашәақәеи ажәабжьқәеи. Аҭоурыхтә фырхацәа Ԥшькьаҿ-иԥа Манча, Наԥҳа Кьагәа, Ҳаџьараҭ Кьахьба реиԥш иҟаз ажәлар рыхьчаҩцәа, раԥхьагылаҩцәа аҭоурых-фырхаҵаратә ашәақәеи аҳәамҭақәеи шырзыркыз еиԥш, Владислав Арӡынба изкны жәлар рашәақәеи аҳәамҭақәеи ииуеит. Бжеиҳан уи дидыркылоит Аԥсҳа, иара ихаҿсахьа. Ажәлар раԥхьагыла идунеи аԥсахра акәзар, ажәлар зегьы иргәырҩаны иааԥшит. Уи иԥсҭазаара алҵра аламҭалаз зегьы еицгәарҭан ирҳәон аҽыкәаҳа шырбаз. Жәлар разгәаҭарақәа рыла, аҽыкәаҳа амза иакәыршан ианырбо агәырҩа дук, уаҩ дук иҭахара иазкуп.
Ҿыц ицәырҵқәаз иреиуахеит иҭахаз аибашьцәа ирызку аныҳәаҿагьы. Арҭ зегьы иудырбоит 1992-1993 шықәсқәа аԥсуаа рзы ацәаҳәа ҿыц алыздаз ҭоурыхтә даҟьаны ишыҟалаз, уи ашьҭамҭа ааннажьит амҳаџьырра ашьҭа шыннажьыз еиԥш. Ҳаԥсҭазаара аҽеиҩнашеит аибашьра ҟалаанӡеи аибашьра ашьҭахьтәи аамҭеи ҳәа, "Асду анауз" ҳәа ашықәсԥхьаӡара алкааразы ишырҳәо еиԥш. Ажәакала, аамҭа ицәырнагеит иара афырхацәа, иара ашәақәа, иара ажәақәа. Егьа аамҭа царгьы жәлар рдырра џьаргьы ишымцо, ишмыӡуа убоит, уи ҿыцла аԥсы ахалоит, еиҭеиуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Есма Ҭодуа, Sputnik
Аԥсны аԥсабара беиоуп аӡқәа, аӡиасқәа рыла. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ахьы ҭызго аӡқәа, егьырҭ аинерттә материалқәа ахьыҵухыр алшо, иара убас иуникалтәу аӡқәа: иаҳҳәозар, "зышьҭрахь игьежьуа аӡы" – аҵарауаа аԥсуа еставелла ҳәа изышьҭоу амшын иалало аӡы еснагь ҭыԥк аҿы шьҭахьҟа ихынҳәуа. Убри инаҷыдангьы иҟоуп зынӡаск аӡы зҭам аҟәарақәа. Урҭ иреиуоуп Оҭҳара ақыҭа еиҩызшо Ӡыдаҟәара. Иара амш цәгьа аныҟоу заҵәык ауп аӡы анҭало.
"Ӡыдаҟәара ҳәа изышьҭоу – ари жәытә ӡиас ҭыԥуп. Ари аҟәара мышцәгьамзар аӡы зҭамло, аӡы ахьҭам азоуп Ӡыдаҟәара ҳәа изашьҭоу. Амш аныцәгьахо аӡы ҭалоит, амш аныбзиоу иҭабаны иҟоуп. Иара агеи-ашьхеи ашьапаҿынтәи аҩ-бахә рыбжьара иҟәрыԥшны иаауеит, Мҷышь аҭыԥ аҿынӡа иҩеиуеит", – ҳәа еиҭалҳәоит Оҭҳара инхо Ира Қапба–Аиба.
Ӡыдаҟәара аӡы ахьҭамло адагьы, ари аҭыԥ ашанақәа адырбалоит. Ишеиҭарҳәо ала, иара ахаҿы ахәаҟны ижуп хҩык аиҳәшьцәа, урҭ ҭынха ҳәа аӡәгьы дахьрымамыз аҟынтәи анышәынҭрагьы ҟаҵам, дара ҟәырҭлаххан, убра ииасуа ауаа ирԥырхагахоит. Урҭ рнеҩсангьы араҟа лассы-лассы Ӡызлан дырбалоит. Ус еиԥш ахҭыс ҟалеит уажә ааигәагьы.
"Абасоуми "N" дзибаз. Абри ацҳаҿ дааиуан, Ӡыдаҟәара абра ацҳа ахьху, абас дџыхӡа даацәырҵит, имҩа кны дылмышьҭуа далагеит, иара дшәан, дыҳәҳәо дыҩуа дшаауаз абра Мирабраа рашҭа дҭалеит. Уи нас ԥсыуаҵас аҭәҳәа ҟарҵеит, аҵыблаа ҟарҵеит. Дшәеит даара, игәы еиҭаԥеит, аха аҵыблаа аныҟарҵа, нас дыбзиахеит. Иара ацҳа ахаҿы, ахәаҿы Папцавақәак убра, хҩык аҳәсақәа аҟан, иԥсит, аӡәгьы дрымамызт, ахәы рмоузт, егьи рмоузт, иҟәырҭлаххеит дара. Убарҭгьы ауаҩԥсы убра данынабжьалалак иҩуа ишьҭалон. Нас абри иублыр бзиоуп рҳәан, аҭәа амца ацраҵаны ирблит, нас уаҳа ирымбо иалагеит", – ҳәа еиҭалҳәоит ақыҭанхаҩ.
Оҭҳара инхо узазҵаалак, ахәыҷы инаиркны иззымдыруа дыҟам Ӡыдаҟәара иамоу ашанақәа. Урҭ уи адырра адагьы агәра ргоит аилашәшәымҭаз уаҟа аиасра шыбзиам.
"Сабхәа дибахьан, лыхьӡ сҳәар сҭахым, Ӡызлан дкацәааит. Абас иааилашәшәуа џьара дыҟан даауан, аҟәара, ани ацҳа ахьыҟоу дҭаланы дзааиуаз аӡәы дџыхӡа иаԥхьа абас днагылеит. Нас иара инапы иҟьо, ишьапы иҟьо, дшәеит, аха анс ҟаиҵацыԥхьаӡа иара, дыҩны иаԥхьаҟа диасны дкәаҩӡа дгылон, ыыт ҳәа саныҳәҳәалак сашьҭахьҟа дгылон иҳәеит. Нас абас ҳзеикәагьежьуаз мацара, ахәы сҩыхәнеит иҳәеит, ари закәызеи, баасышьҭымҵуеи ҳәа, абрагь сҩыхәнеит, ларгьы дсышьҭыҵит иҳәеит. Ашьҭахь абри ахаҵа дҟәашӡа абра дааит избаз ҳәа. Аҭыԥ бзиаӡам, уахынла акәым, иара ҽынлагьы убра сиасыр сҭахӡам сара, абас сакәшан сцоит, убри ацҳа ақәлара бзиа избаӡом", – ҳәа ҳалҳәеит Ира Қапба-Аиба.
Ӡыдаҟәара анашанара ари ала инҵәаӡом. Иара иаҿагылоу абахәраҿы ахаҳәқәа ирыбжьысны аӡы цқьа анлеиуа ыҟоуп, аӡрыжәтә ҳасабала. Аха уи аӡы цқьагьы есымша иаауам. Убри анаауа иақәшәаз ашықәсан дманшәалахоит, акгьы иԥырхагахом ҳәа иԥхьаӡоуп.
Анашанара ҳацәхьаҵуазар, аиашазы Аԥсны иамоу аӡы цқьақәа аӡрыжәтә ҳасабала рхархәара акыр ишхәарҭоу азгәарҭахьеит аҵарауаа, дара Аԥсны иқәынхо рзын мацара моу анҭыҵгьы аҭирҭақәа рахь инауго иҟауҵар ауеит. Аха иахьазы аӡымҩангагақәа рыҟамзаара иахҟьаны ақыҭақәа реиҳарак Ӡыдаҟәара иаҩызоуп – аӡы иаҿықәынхо, аха зыҩнаҭақәа рҟны аӡы змам – инашанаӡами ари?
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Абызшәа аԥсҭазаара ахыҵхырҭаҿы игылоуп, иарада ауаа реицәажәара зыҟалом, ргәы иҭоу рзеибыҳәом, рԥышәа аимдара залыршахом. Егьырҭ ажәларқәа зегьы рхатәы бызшәа шрымоу еиԥш, аԥсуаагьы даҽа жәларык излареиԥшым ирдырга ҷыдоуп ибеиоу рхатәы бызшәа – аԥсшәа.
Азқьышықәсақәа рӡеибафареи аамҭа цәгьеи иргәылсны ҳаԥсадгьыл аҿы иаԥшәымаха иҟаз ҳбызшәа-бырлаш ҟәышрыла ҳажәлар рҿахәы ҳәо рымаҵ ауеит иахьа уажәраанӡа.
Ҳбызшәа шәыга рацәала иҩычоуп, ибеиоуп, иҵаулоуп. Иарала иузымҳәара маҷуп. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раарԥшразы абызшәа иалоуп ихиоу, имазеиу, ажәаҳәаҿы ахархәарада ак зҭахым ажәахиақәа (иаҳа ииашаны иуҳәозар, афразеологиатә жәеидҳәалақәа). Ҳарзааҭгылап урҭ:
Напы мацара; напы мацара дааит – акгьы укымкәа, унапы ҭацәны иаалырҟьаны џьара сасра неитәыс иануқәшәа "ҳаи, сышԥаԥси, напы мацара сааит" рҳәоит.
Ҳәызбада ихәда ԥиҟеит – ауаҩы даара игәы иалсшаз ажәабжьк аниаҳа ма ажәала, уск ала ихәҭамыз аӡәы данақәиршәа, "ҳаи, ҳәызбада сыхәда шԥаԥиҟеи" иҳәоит.
Инапаҿы дааигеит – диргәыбзыӷит, иҳәатәаҿы дааигеит аанагоит.
Атымитыша дҭаҳаит – уск иахҟьаны дызлымҵша ауадаҩра дақәшәеит.
Аҽада дақәтәеит; аҽада дақәиртәеит – ауаҩы дзырԥхашьаша уск данақәшәалак, мамзаргьы дандырԥхашьалак, "аҽада сышԥақәуртәеи" ҳәа иҳәоит ҭакс.
Лахь ииҭеит – диацәҳаит, диабжьеит аанагоит.
Гәалагәала дцәажәеит – ауаҩы дгәааны даныҟоу ма игәамырԥхаӡакәа уск даналацәажәо абас рҳәоит.
Ҷанҷаны еибафоит – еицәҳауеит, еисуеит, иааибуам аанагоит.
Ԥынҵала аӡы ижәуам – даара дҟәыӷоуп, ииҳәо-ииуа идыруеит ҳәа аӡәы дурҽхәарц ануҭаху абас еиԥш иҟоу ажәеицааира ухы иаурхәар алшоит.
Ҳаи, уабаҟаз рҳәааит; уччаԥшь еиқәаҵәахааит; ӡибнаҟа дцааит – уӡааит, ухнымҳәааит, ацәгьара уаҳааит, иузыҟалааит аанагоит абас еиԥш иҟоу ажәақәа. Дара ашәиратә елемент ҳасабала рхы иадырхәоит.
Мшызҳа изҳаит – ирласны ддухеит.
Ашьеи ахши еилаҭәо – иқәыԥшу, зцәа-зжьы патәу, ишкәакәоу, зӡамҩақәа ҟаԥшьу аӡӷаб абас лзырҳәоит.
Дызлааз амҩа ихадыршҭит – ддыршәеит.
Ибыз дафоит – амыцхә дцәажәоит, амыцхә иҳәоит.
Игәы цқьам – дҳарамуп, аӡәы изы абзиа иҭахым.
Кәрыжәаа дрықәлоуп; Кәрыжәаа ирықәлоуп – зықәра наскьахьоу ауаҩы, мамзаргьы ижәытәтәиу амаҭәар иазкны абри еиԥш иҟоу ажәеицааира рхы иадырхәоит.
Аԥсы мыжда ҵаауп; игәы ҭҟьеит – ашәара, акы даршәеит.
Ауа иуа, кьантыжә маҟа – иаагозар, ачарахь аԥшәмацәа иаҭахугьы иаҭахымгьы ааԥхьара анрырҭа, "ауа иуа кьантыжә маҟакгьы даанырмыжьит", зегьы ирарҳәеит рҳәоит.
Махәи ҵыси еиқәиртәом; аҵыс мҩас асахьа ҭихуеит – дшәарыцаҩ бзиоуп аанагоит.
Мыцла деибаркуп – амцҳәара бзиа избо изы.
Акьаброу асра; акьаброу дасуеит – амшгара, амш игоит, ак аҟаҵара иҭахым.
Иԥсахы еибакит – игәы ԥжәеит, дгәамҵит.
Ибыз ихәоит – иҿабызшәа ырхааны ихы иахәаша ҟаиҵоит.
Аман иирҳәеит – диргәаҟит, дирааԥсеит аанагоит.
Изшьапык адамра иҭагылоуп – аԥсра ахықә дхықәгылоуп.
Ихы дубеиа ибоит – иҽирԥагьоит, ихы дуны ибоит.
Хыхь еиқәыԥхьаӡоу аҿырԥштәқәа инарҭбааны рхы иадырхәоит ԥсышәа цқьала ицәажәо, иара убас зықәра зфахьоу ҳбызшәа аҵаулара бзианы изнырхьоу абыргцәа ражәаҳәаҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, жьҭаара 27 - Sputnik. Аԥсны COVID-19 аҿагыларазы аԥкырацҵақәа алагалахоит Бжьаниа Москва амедусзуҩцәа данырԥыла ашьҭахь, абри атәы арадио Sputnik иазеиҭеиҳәеит Урыстәыла иҟоу Аԥсны ацҳаражәҳәаҩ Игор Ахба.
"Аиԥылара еиҿнакааит Москва иҟоу Аԥсны Ацҳаражәҳәарҭа. Уахь инаԥхьан акоронавирус зыхьуа рҟны аус заухьаз ҳџьынџьуаа-амедусзуҩцәа: Владимир Аргәын, Викториа Тарԥҳа, Мераб Арӡынба, Астан Мышәба, Едуард Быҭәба. Бжьаниа ирзеиҭеиҳәеит Аԥсны иҟоу аепидемиологиатә ҭагылазаашьа зеиԥшроу. Нас аҳақьымцәа рабжьагарақәа дырзыӡырҩит. Авирус аҿаԥҽра еиҳа хра аманы иҟаларц азы аԥкырацҵақәа алагалахоит", - иҳәеит Ахба.
Иара иажәақәа рыла абжьгарақәа ахәышәтәра апроцесси апациентцәа онлаин-режим ала аконсультациақәа рыҭареи роуп ирыҵаркуа. Ацҳаражәҳәаҩ иҳәеит ишалацәажәаз Москвантәи Аԥсныҟа амедусзуҩцәа ргәыԥ аарагьы.
Аслан Бжьаниа усутә ныҟәарала Москва дыҟоуп жьҭаара 26 раахыс. Аслан Бжьаниа Москва иҟазаараан дырԥылеит Москва аус зуа Аԥснытәи амедицинатә усзуҩцәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: