Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Абар мчыбжьык аахыс амшаҧ ныҳәа аламҭалазтәи ақьабзқәа рымҩаҧгара иалагахьеит. Имҩаҧысит раҧхьатәи аишәаргылара – кәацла-бысҭала. Иааит аҩбатәи аишәаргылара – шәыла-бысҭала, уи аҧхьа асабшаҽны Ацқьашә иазкызгьы аныҳәара заа имҩаҧган. Ацқьашә уара агьама убаанӡа аишәа ақәҵара ҟалом ҳәа ҳарҳәахьан ҳинформантцәа. Иааит амш уи аишәахь анагарагьы.
"Шәыла-бысҭала ҳәа иҟоу аишәаргылараҿы ашә-лыхс иааузыҟаҵо зегьы аишәа иқәуҵоит: аилаџь, акәакәарқәа, ашәырҟәаҷ, ачашә, ашә ахаҭагьы ҧҟаны. Измоу, асабшаҽны ацқьашә агьама збахьаз, ашәцқьоуп иқәырҵо. Уи зны уара агьама убароуп аишәаргылара аҧхьа, нас абжа аанужьуеит аишәахь ақәҵаразы. Ҳара ацқьашә ҟаҳамҵаӡеит, ус ашә аахәан иқәаҳҵоит", - ҳәа еиҭалҳәоит дара рыҩнаҭаҟны ари аишәаргылара шымҩаҧырго атәы Фатима (Хатуна) Шьершьелиа.
Аҧшәмаҧҳәыс лхаҭа лоуп аишәа иақәнагоу азырхианы, ақә-аҵас мҩаҧызго. Ацхыраара лыҭо длывагылоуп уи лҭаца, аҧхьаҟагьы ари атрадициа иацызҵаша.
Ашәлых инаваргыланы ари аишәазы идырхиеит лымкаала аишәаргылара иатәу ачысқәа: ақашь, ачаџьқәа, ачамчамыта, ахарҵәы-ӡҩа, ацха-ӡҩа. Нас егьырҭ ахышәҭ-мышәҭқәагьы, ахаа-мыхаа. Ацәашьы адыркуеит: иаҳа ииашан иуҳәозар, ацәашьы афҩы лаҳа-лаҳауала иҩналарц азы акәицқәа ирықәҵаны ацәа рбылуеит, акы инанҵаны аишәа аҧхьа иахьгылоу. Ихырҭәалоит.
"Арҭ аҵасқәа, нан, ҳара есқьынагь ҳаҟаӡам, шәара ижәбароуп, ишәҵароуп, нас шәа шәоуп иҟазҵало. Сара абас акы аныҟаҳҵо сҭацагьы бааи нан ҳәа днасывасыргылоит. Уи макьана илсыркӡом, сара соуп имҩаҧызго аха. Уигьы ақәра амоуп. Уқәра анааилак нас ахала иуццо иалагоит. Ҳаргьы ҳанхәыҷқәаз иҟаҳҵоз џьыбшьо, ҳанхәацәа ҳрывагылан ауп. Абри сара иҟасҵалома ҳәа сыгәгьы иаанагахьан сҭацан сҿаны санаанагаз, - лҳәеит лара аҿарацәа атрадициа ралааӡара зыбзоуроу аиҳабацәа шракәу азгәаҭаны.
Ихадароу аныҳәарақәа аишәаргылара иатәу анымҩаҧырго быӷьпытыни быӷькаҧсани азоуп: ааҧыни ҭагалани анааиуа ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Фатима (Хатуна) Шьершьелиа. Лара диит Аацы, лыҩнаҭаҟны ари аишәа дыргыломызт ишҧсылманцәаз ала, дахьаанагаз аҩнаҭа қьырсианцәоуп, уаҟа ланхәа иллырбаз ауп иналыгӡо.
Ари аҩбатәи аишәаргылара адырҩаҽны инаркны амшаҧныҳәанӡа ачгара иҵалоит. Аха иара аныҳәа азгәарҭаанӡагьы имҩаҧыргоит даҽа еишәаргыларакгьы чачхадыл ҳәа изышьҭоу. Зынӡа аишәаргыларақәа хҧа ыҟоуп амшаҧы ааира аҽазыҟаҵара иазкқәоу.
Иазгәаҭатәуп ачгара раҧхьатәи амш злалаго хәажәкыра аныҳәара ала шакәу. Уаанӡа, ачгара иҵалаанӡа имҩаҧгатәуп даҽа ныҳәакгьы - Жәабран. Уи аҽазыҟаҵара иалагахьан раҧхьатәи аишәаргылара инаркны. Ари иазку анҵамҭа шәаҧхьарц ишәыдаҳгалоит анаҩстәи ҳматериал аҟны.
Егьа аамҭа царгьы атрадициақәеи ақьабзқәеи роуп амилаҭ аколорит аазырԥшуа, мамзар зҿлымҳарас иаиуааз амилаҭқәа зегьы рхатә цәаҩа рхамкәа, инеибеиԥшны инхозҭгьы?! Ҳара ҳҵасқәеи ҳқьабзқәеи ҳара ҳмилаҭ иамалуп, ҳмилаҭтә культура, ҳҭоурых иадацԥашәуп.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Иахьатәи ҳаамҭазы иубоит аҽԥышәарақәа атрадициеи аамҭеи еинырнааланы аԥсуа қьабзқәак рцәыргара еиуеиԥшым агәырӷьа ныҳәақәа рҿы, ачарақәа рҿы. Аҵыхәтәантәи аамҭазы ицәырҵуа иалагеит атенденциа абзиа ҟаҳҵап ҳәа згәы иҭоу иччархәха ианаақәхо, "иагьҩымкәа, иагьӡымкәа" ҳәа шырҳәо еиԥш.
Аԥсуаа "ҵаара ԥхашьарам" рҳәоит, уск уҽаназукуа атәы здыруа аиҳабацәа уразҵаар хымԥада еиҳа еиӷьуп, уаргьы уарԥшӡоит, угәҭакгьы арманшәалоит. Убарҭқәа иреиуоуп уажәы ҳаззааҭгыло аҽықәтәара аԥҟарақәа, лымкаалагьы аҭаца данаарго.
Абжьыуаа рҟны аҽы ианақәтәо иркуа аҟамчхәы алхразы ианцоз ажәархәмарраны ирҳәон абарҭ ажәақәа:
– Уабацо?
– Абнахь.
– Узцозеи?
– Ҟамчхәаагара.
– Уа узгьы акы аага.
– Са сызгьы акы аага!
Арҭ ажәақәа рҳәон ҟамчхәыс илырхыз алаба азхык рнапы акәыршаны, азҵаара аҭак ҟарҵацыԥхьаӡа рнапқәа еиҭныԥсахло еихаргыло ирку алабаҿы. Ари заҳҳәо, аҽымаҭәеи аҽыжәлага маҭәеи аԥхьа рыӡбахә умҳәакәа аҽықәтәарахь узиасуам. Насгьы идыруп, аԥсуаа рҟны ахаҵа иҽықәтәашьеи аԥҳәыс лҽықәтәашьеи, урҭ рҽымаҭәеи хаз-хазуп.
Аҽымаҭәа иаҵанакуеит: акәадыр, аӷәра, аҟамчы. Аԥсуа кәадыр чаԥа ҟарҵоит ҩ-хкыкны: абҩаш аласаны, ма араӡны ҳәынҵәрала еибыҭаны.
Аԥҳәыс кәадыр (аседла) чаԥашьала ахаҵа кәадыр зынӡагьы еиԥшым: уи аҩмахак аԥхьоуп иахьамоу, акьахьи абалышьи хаз-хазы иҟам, еимазыкны ицоит, иаҳа ирԥшӡангьы ихҟьоуп, ашькыл акәзар – армарахь ауп иахьамоу.
Аԥҳәыс кәадыр иацырҵоит иара убас, аседласал – уи аҽы ашьҭахь хнаҩоит аҵыхәаҟынӡа. Иара убас аԥҳәыс дзықәтәоу аҽы аӷәра амаақәа еиҳа ипоуп, аҟәынақәа маҷны иақәгылоуп. Аԥҳәыс ҟамчгьы хазуп, уи ахәгьы аҿгьы еиҳа иԥшӡоуп, ипоуп.
Аҽы иақәтәоу аҽыжәлага маҭәалагьы деилаҳәазароуп хымԥада. Ахаҵа изы – акәымжәи акабеи, аԥҳәыс аҽыжәлараан илыкәлыршоит аԥхьа рҟьаны лӡараҿы еибалыркуа амизанҵкы. Абас еиԥш иҟоуп ари азҵаара иааркьаҿны, еиҳа ихадоу алкааны иазгәауҭозар.
Аԥсуаа рҿы аԥҟарақәа амоуп аҽыжәлара, аҽыжәҵра, ҽыла аныҟәара. Аҽыжәлараан асаси қәрала еиҳабуи рыҽқәа рзыркәадыруеит, рышькыл кны иҽыжәырҵоит аиҵбацәа. Аиҳабацәа анҽыжәлалак ашьҭахь аҿар еибарԥшны иҽыжәибаҵоит. Ашькылкра патуқәҵаран иԥхьаӡоуп, еихаҵгылароуп.
Аҽыжәҵраан ашькыл зкуа аҽы арыӷьарахьала давагылоит, иарӷьа напала икуеит аӷәра амаақәа, иарма напала амгәырха, ма ашькыл абжьында длақәыӷәӷәаны иааникылоит. Аҽыуаҩ иарӷьа шьапы ашькыл инкылхны иармарахьала дылбаауеит. Аҽыжәҵраангьы аҽыуаҩ иԥыланы дҽыжәырхуеит.
Аԥҳәыс иаҳагьы пату лықәҵаны, илыцхрааны дҽыжәырҵоит – дҽыжәырхуеит. Уи аҟәардә дықәыргыланы патула, ҳаҭырла дҽыжәырҵоит, данҽыжәҵуагьы убасҵәҟьа.
Иманшәаланы аҽықәтәара пату амоуп, аҽы ианымаало изы "ахых-шәых еиԥш дақәтәоуп", "аҽы агәҭа дақәтәоуп" рҳәоит. Иқәнагамкәа иԥхьаӡоуп аԥҳәыс дзықәтәоу аҽы иавасны аҩра. Аԥҳәыс ҽыла лыцныҟәараан лара аԥхьа ддыргылоит, амҩа ахьыбааԥсу, ма ашәарҭара ахьыҟоу ахаҵа аԥхьаҟа диасуеит. Аҽцәа рацәаҩны еицызар, аԥхьа идыргылоит аҳәсеи ахацәа еиҳабацәеи, урҭ рышьҭахь инеиуеит қәрала еиҵоу аҷкәынцәа. Аԥҳәыс дзықәдыртәо аҽы аҵыхәа ҿарҳәом. Аҽыуаҩи ашьаҟауаҩи анеицныҟәо акәзар, ашьаҟауаҩ аԥхьа ддыргылоит.
Ҽыла аҭаца дахьаарго ибжьоу, аҽы бзиа, иԥшӡаны ҽымаҭәала (раӡынла) иҩычоу, аԥҳәыс кәадыр ақәҵаны илыздырхиоит. Аҭаца дахьынтәидәылырго инеиаанӡа абри аҽы аӡәгьы дақәмыртәакәа, ирывакны иргоит. Аҭаца абри аҭацаагага аҽы дақәдыртәоит, пату лықәҵаны дҽыжәҵаны. Пату ақәымкәа иԥхьаӡоуп ҽыуаҩ заҵәык ашьаҟауаа дрылагыланы днеиуа.
Аҭаца аҭацаагацәа дрыгәҭылакны дааргоит. Уи илывасны иҩны ицом. Аԥхьа аиҳабацәа гылоуп, аиҵбацәа ашьҭахь, амаҳәгьы ашьҭахь аҿар дрылагылоуп, мыцхәы ибжьы рдуны дцәажәаӡом, иҩызцәа акы нраиҳәозаргьы, ибжьы ныҵакны дцәажәоит. Аԥҳәыс кәадыр ашькылқәа арымарахьала ишыҟоу ала, аҭацаагацәа иреиуоу хаҵак, аҽыуаҩ-ҟаза, уи арӷьарахьала длывагылоит, лкәадыр акы агхар, иҟаиҵоит, длыцхраауеит.
Аҭаца ҽыла данааргоз аҽықәтәашьа бзианы издыруаз, аҽҟазацәа ракәын ирышьҭуаз. Агәырӷьара ахьыҟоу аҩны ианазааигәахо, ашҭа иҭалаанӡа аҭаца инлыцхрааны дҽыжәырхуеит, лҭацаҩызцәа налываргыланы ашҭа дынҭаргалоит. Амаҳә иакәзар, асасцәеи аиҳабацәеи дрымбаратәы "иҽиҵәахуеит". Аҭаца аҩны даныҩнаргалалак ашьҭахь, ачара-агәырӷьа ахьыҟоу, саси ԥшәымеи ахьеиқәгәырӷьо аҽыуаҩцәа руаӡәы аҭаца дахьыҩноу аҩны амардуан даҿаланы дхалон уи азы азин ылхны аԥхьа. Дышҽыжәу аҭаца лҿы днеиуеит. Аҩны ихалаз аҽы "аҿанҵа" арҭоит – аҽы аӷәра ампахьшьы адырҳәалоит. Аҽыуаҩ рацәак дыҩнамхаӡакәа дгьежьны амардуан дылбаауеит.
Аԥсуара – ҵароуп, уи ишаԥу ала аныҟәара мариам, атәы удыруазароуп. Аҿар акы анаԥшьыргогьы, атәы еиӷьны издыруа аиҳабацәа иразҵаалароуп, ажәытәи аҿатәи реимадара еснагь иаҭахуп, акы ада даҽакы зыҟалом.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аӡын ааԥын амҩа анаҭеит, макьанагьы инагӡаны ишоунамышьҭуа, аԥша хьшәашәақәа шанарсуагьы. Ахьшәашәарақәа шыҟоугьы, анхацәа адгьыл нап адыркуеит, ажәаны ишырҳәо еиԥш: "Аԥаса ахәы ыӡӡом, иԥасаны илаҵоу аҽаҩра еиҳа ибзиахоит, рацәак аамҭа ақәымшәаргьы, ԥыҭк ацәыҟалоит".
Адгьыл ақәаарыхра аԥсуаа рнапаҿы ианаарга аахижьҭеи идырҿиеит еиуеиԥшымыз азгәаҭарақәа адгьыл нап аркра аныманшәалоу иазкны, амш зеиԥшроу, аԥсабара ашьклаԥшрақәа рыла. Ааԥынтәи аусурақәа ауҭраҿы аума, амхаҿы аума ирылҵшәахоит аҽаҩра, убри аҟынтә уи ианаамҭоу нап аркра акраҵанакуеит. Аӡын анҵәамҭазы амшқәа макьанагьы ихьшәашәоуп, аха ааԥын алагамҭазтәи ақәа ашьацаагагоуп рҳәоит. "Ақәаԥсата ҳауаны иаауеит, убри амукәа, ацха зыҟалом" ҳәа рҳәоит анхацәа.
Амзақәа зегь раасҭа зхымҩаԥгашьа џьашьахәу хәажәкырамза иазкны идырҿиеит еиуеиԥшым аҳәамҭақәа. Иара аҵыхәтәантәи амшқәа есхьар ҳәа азырҳәоит. Есхьар амшқәа зыхҟьаз ҳәа еиҭарҳәоит абас:
"Ахьча ирахә иманы ашьха дцон. Март шьҭа ицоит, иқәҵраны иҟоуп. "Ааит, иубама, Март егьыузыҟамҵт, са суиааит. Шьҭа хымш роуп иҟоу!" - иҳәеит ахьча. Март аагәаан, апрель иаҳәоит хымш сыҭа ҳәа, апрель ианаҭеит, абри афымш, хымш март ақәҵра шагу, даҽа хымш апрель мшқәа. Фымш амшцәгьа ҟалеит: ақәа, аԥша, асы - зегь леит. Ахьча дықәхеит ирахәи иареи адәахьы дзымцо. Афатә рымаӡам, ирымам, ас иқәхеит, амш ҟамлеит. Даалаган, ацгәы наганы аҳаҭа иҭаиртәан, ирахә ахьааз инаган икнеиҳаит. Ацгәы хыхь иахҭакыз имбӷьаҭуаз, арахә рхы раҳан уи ишахәаԥшоз фымш рхыргеит. Абас ахьча даиааит гызмалрыла, ахьҭа даиааит", - аҳәоит аҳәамҭа.
Иазгәаҭатәуп ҳаамҭазы есхьар амшқәа ҳәа изышьҭоу ажәытә амзар ԥхьаӡарала мшаԥы жәиԥшь, жәохә, жәаф роуп изықәшәо. Абарҭ амшқәа рынахыс ахьҭақәа ықәҵны, аԥхарра ҟалоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп. Арҭ амшқәа ирызкны иҟоуп еиуеиԥшым азгәаҭарақәагьы аҽаҩрақәа зеиԥшрахо иазкны. Иааҳгап ҿырԥштәқәак:
АҞӘА, мшаԥы 14 - Sputnik. Иахьазы Аԥсны аҵакыраҿы иалагалоу алашара арцәара аграфик ԥсахуп абзазаратә обиектқәа еиҳа иҭышәынтәаланы русуразы ҳәа аанацҳауеит "Амшынеиқәафымцамч".
Аԥкыратә схема шыҟаз иаанхоит: сааҭк ҽынла, ҩ-сааҭк – уахынла идырцәалоит.
Мшаԥы 8рзы урыстәылатәи аган Аԥсныҟа иаауа алашарамчра алимит ҳәаақәнаҵеит 7 миллион киловатт-сааҭ ҳәа. Убри аан ареспублика иаҭахны иҟоуп 9,6 миллион киловатт-сааҭ ҳәа азгәарҭоит "Амшынеиқәафымцамч" аҿы.