Акыр иаҧсоу аҧхьаҩцәа! Ишәыдаагалоит Аҧснынтәи ҳавтор Мактина Аиба лессе. Мактина Виктор-иҧҳа - аҭоурыхтә наукақәа ркандидат, хыҧхьаӡара рацәала аҭҵаара усумҭақәа дравторуп. Лара лҭаацәара Абаза жәлар ракзаара иахаҿроуп: Мактина лыҧшәма, Амарби Гогов, аул Красныи Восток далҵит, убри аҟнытә лара еиҧшны илзааигәоуп аилкаара "Абазара", "Аҧсуара", урҭ еицны Абаза жәлар рыҧсҭазаара, ркультура, рыбзазара шьаҭас иамоуп. Аҧсуара аморалтә принципқәа ирызкуп Мактина Аиба иахьатәи лматериал.
Ихәыҷра иацыз ажәақәа, реилыргара уадаҩны ихдырраҿ иҵәахын, ирылаӡуан иқәыҧшра аамҭақәа, дырҩегьых иаацәырҵуан иҭәымҭа данҭагылоз ашықәсқәа рзы. "Ҵасым", "ламысдоуп" рҳәон аиҳабацәа, ахәыҷқәа рыбла иҽеим акы анхырбаалалак: убри "иҟалаӡом" ақәыҧшцәа илахҿыху рыхәмарра еснагь иацын: иара, анаҩс наунагӡа ахдырраҿы аҭыҧ аанкыланы ииасуан абзиабареи аҳаҭырқәҵареи рахь, уи здыруаз дара реилазаара иалоу мацара ракәын. Дара ииашаҵәҟьаны ирҵеит ашҭаҿы, аҩнаҭаҿы, аишәаҿы, еицны, мамзаргьы хаз-хазы, ааигәа, ма хара, рықәрақәа реиҧшымзаара инақәыршәаны, иарбан шьоу ирылоу инамаданы иааныркыло аҭыҧ азы адҵа.
Аамҭа ақәыҧшылара ацәго, ақәыҧшылара аамҭа ацәго, дара ааҭгылон ашәышықәсақәа рыҵантәи иаауаз Наунагӡа Азинҟамҵара.
Аҵасқәеи ақьабзтә ныҳәарақәеи раан, есҽнытәи ааӡараҟны, аеҵәақәа рыла иҭәыз уахынлатәи ажәҩан аҟны, дара ирбон Наунагӡа Азинҟамҵара.
Иҟәашӡа ишлахьаз аекзегетцәа, ахәышҭаара иҽҳәатәаны еиҭарҳәон, дара зегьы ирылоу шьак шакәу, дара ҳазшаз ишрыхьӡиҵаз ажьра-цәара, абиҧарала ишиасуа аҟазшьа ҷыдарақәа, ачымазарақәа, урҭ рыхәышәтәышьа, аныҳәарҭақәа, Ҳазшаз игәалашәара. Уи анаҩс ихылҵшьҭрақәа ишихьӡырҵаз еиҧш, Ашьацқьа ҳәа ишьҭан.
Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы ажәла иаман ирзеиҧшыз адгьылқәа, арахә рҳәырҭа, абна, аӡиасқәа Иреиҳаӡоу Ахеилак. Уи аижәлантәқәа рҿаҧхьа ахыдҵа аман аибашьра, ахәҳахәҭратә функциақәа рзы, иара убас агәыларатәи ажәлақәеи дареи аибагара рыбжьан.
Ажәабжьҳәаҩцәа еиҭарҳәон, рыжәла аҭоурых аҿы ахҭысқәа шырацәаз: аарыхра аныҟамлаз ашықәсқәа, ачымазара бааҧс "испанка", ашьханхыҵынтәи ақәылаҩцәа рҿагылара, абырг Уча зныкала быжьҩык амаҭацәа шиоуз, раҧхьатәи амҳаџьыр ихынҳәра иацыз агәырӷьара, убас ирацәаны.
- Ааи! - дқәыҧсычҳауан абырг ҟәыӷа. - Ацәгьа еиҳан. Ҳазшаз иӡбазар акәхап ҳҧишәарц. Аха ҳара ҳгәы камҳаит, зегьы иара ибзоураны - Ҳазшаз идоуҳала, иара ҳаҭыр иқәҵара ҳзырҵаз, ҳҵасқәа рыхьчара, ҳшьа аиламгара, аҩсҭаа импыҵамшәара.
Иабеидыруаз аҭаҳмада, даҽаӡәы, аурыс бырг арҭ аҳәамҭақәа ирҿагылоз, иара итәала ишииҩуаз: "Ииашаҵәҟьан, абасеиҧш аристократиатә ҭеиҭыҧш аахәаразы, иаҭахуп абиҧарақәа рацәаны, ахатәҳәаақәҵара зылшо ашәаргәындара, аашьара риааира зылшо, ахақәиҭра ахә ҳаракны изшьо, ахеиқәырхареи, ахатә ҭахрақәа рхарҭәаареи раасҭа" (Н.О. Лосски).
Аладатәи аҵх еиқәаҵәақәа раан абырг ҟәыӷа иациҵон иажәабжь Аӡхыҵра Ду азы, Адунеи аҵыхәтәантәи амш азы, ашьхақәа, аӡиақәа, амшынқәа зхылҵыз, иара убас аҧхыӡқәа, аҧшақәа, агәырҩа, агәырӷьара рыҧсабаразы, Кавказ ахьчаҩцәа рфырхаҵара атәы, иара ихаҭа ииҧшааз абырзен гәымшәа Иазон иџьазтә хылҧа атәы, ахымҩаҧгашьа аҧҟара атәы уҳәа ирацәаны, ацәа иааимнахаанӡа...
...Илашоу ааҧынтәи агәалаҟазаара ацәа иалҵуаз аҧсабара аритмқәа ацны ииасуан аижәлантәқәак рҟынтәи егьырҭ рахь. Ахрыцқьаратә шьакаҭәареи анцәа иашьапкреи рышьҭахь, еиуеиҧшым аҳамҭақәеи, аицәажәарақәеи, аҧҳәысҳәареи реимдарақәа рнаҩс - хәыҷгьы-дугьы неиуан Адәҳәыҧш Ду ахь. Уаҟа - ари ақәгылараҟны урҭ ирзыҧшын ақьачақьцәа, аџьмацәақәа рхарҧаны, асакьқәа рхы иҭарҧаны, алақәа рҭыҧ ҭаҧҟаны, аџьма атәыҩақәа рылахь иаҭаны: ӡызланраа рыхцәқәа ауны, иҟаҧшьны ишәны: адауцәа, аҵанцәа, нарҭаа, абрыскьылцәа, егьырҭ амифологиатә фырхацәа еиуеиҧшым арольқәа назыгӡоз.
Аразра иаҿагылоз аҧсымцқьақәа рыбжьара иҟан: арупапцәа зҧынҵақәа ирҩаханы, атәамбара зҿықәыҳәҳәыз: ахәырҭлаӷьцәа зыблақәа агәыҳәра рхыз иаханы иргон акалаҭ дуқәа иҟаз зегьы ҭаҵаны: цәыблаҟқәа аашьаҩцәа, еихьыжә-еикәыжә, иршәыз амаҭәа еергьҳәа рцәеижьы хнаҩон: амаҳагьақәа рылақәа шаҟь-шаҟьо ауаа ирылаҧшуан: аҳарамқәа ашьыццәа, ашьарақәа реиҧш иҷыжьуа, адәҳәыҧш ду иҩуа иқәын аҳаскьын шьаҽуа: аџьнышқәа аҧсыцәгьақәа ирҳәазо иргон аҩы зҭаз аҧҳалқәа: иара убас аҧагьара асабрада, есышықәса ихеиҵон аҧхьагылаҩ, иара убри иҟазшьазы аиқәҧара иаҵахаз. Асабрадақәа даара ирацәан, аха ахәаҧшцәеи дареи Адҳәыҧш ду иамкыр ҟалон.
Адәҳәыҧш ду аҟны, алашьцара иалыҩуан аҳәҳәабжь, ацәҳабжь, ашәибыжь.
Аҵыхәтәан, даарылҵуеит хаҵа ҧшӡак, амаҭәа шкәакәа ауны ишәуп, Ҳазшаз ихаҿала, иагьеимирпуеит аҧсымцқьақәа зегьы абарҭ ажәақәа ҳәаны:
Шәыгәҭакқәа зегьы цәыршәагоуп
Ацәеижь иалҵыз ашәреиҧш
Шәышьҭра ырҧхашьо
Шәҽеизганы шәажәлеит.
- Шәышьтәума? Шәара сшәеиҧшхарцу?
Мап, шәықәҵыр еиӷьуп!
Мҩак ауп ишәымоу
Наунагӡа ҳажәла шәалҵырц.
- Ҳазшаз,- деиҭалагеит абырг иажәабжь, - даара даун, маха-шьахала днаӡа-ааӡан, ихахәы, иҧаҵақәа аҧшьын, деилҟьан. Иара ихшыҩ ҵар, иара убас ахараҧшра ирыбзоураны аартрақәа ҟаиҵон, анаҩс уи ахҟьа-ҧҟьақәа ахылҿиаауан. Иара илан адгьыл ахь абзиабара, иара убас ажәҩан ахь ирхаз ашәарыцаҩцәа рышьҭра ашьхатә ҟазшьа. Иҿара ашықәсқәа рзы Ҳазшаз деицырдырит агәымшәара злоу аӡәы иакәны, иара убас ирацәаны ихәарҭоу аинтерес зҵоу амаҭәарқәа ихәыцит. Иара ауаа ирыхәо аҟаҵара дашьҭан. Убас аҧсуа даҽаӡәы данибалак дгылон. Ҳазшаз ари дахәаҧшуан Анцәа ихәыҷқәа рзы агылара-атәара хәарҭаны иҧхьаӡон ҳәа. Убри азы акәзар ҟалап агәыҧ рыбаҩқәа зырмыхьуаз, уи ирылнаршон аҧсҭазаараҟны еиуеиҧшым аусурақәа рымҩаҧгара. Аха арҭ Ҳазшаз ихшыҩҵакқәа, абырг ҟәыӷа ииҳәақәаз ракәын.
Аӡәгьы игәалашәаӡом, хаҭала ианба адгьыл иқәаарыхуаз аншьҭраҿы ашьышь аҵыхәа змаз ахәыҷы даниз. Агәыҧ Иреиҳаӡоу Ахеилак изаамҭанытәым аилатәараҿы иӡбан, иҟалаз ахҭыс аҟны дара ишырбо анцәақәа ауаҩы иҭеиҭыҧш аҧсахра рхәыцит ҳәа, аха ирзеилкаауамызт хаҭала аҳәа асахьа залырхыз. Анцәа иҿамгылакәа ари ахҭыс анаунагӡатәразы абираҟ аҳәа еиқәаҵәа асахьа анырҵеит. Аамҭа ҧыҭк анҵы ари аҩыза ахҭыс ҟалеит ашәарыцаҩцәа ргәыҧ аҿгьы, уаҟа диит ашьышь аҵыхәа змаз ахәыҷы, уи инаишьҭарххны ииуа иалагеит агибридтә хәыҷқәа. Убри инаҷыданы, ацәҟьарақәеи, ашәытақәеи ахәрақәеи ирыхҟьаны ашьацара иалагон, ахәыҷқәагьы рыҧсҭазаара иалҵуан. Ахәыҷқәа - агәыҧқәа реизыҟазаашьа иаҿаҵахәхеит. Убас, ҩ-гәыҧк абри аҩыза агәаҟра ианҭагыла Ҳазшаз ибжьы иргеит... Уи иҳәеит дара рыҧсҭазаара ашьақәгылашьа иаҿагылоз ажәа, ахҟьа-ҧҟьақәа рбарц рыдиҵеит ахыҵхырҭаҿы.Наунагӡа азинҟамҵара амҳәыр аҩ-гәыҧкгьы ирылахәыз зегьы ираархан, аҵыхәтәантәи зыҧсы еиқәхаз ахәыҷы ихыган, ахәышҭаараҿы икнаҳаз архнышьна иадырҷаблан. Уинахыс азеиҧш жәла иахылҵуаз абиҧара ҿыц ирыман ицон архнышьна ахәҭак. Ашьа аҧшшәы ҟаҧшь иҧшьоу ҳәа иазхарҵеит, иара аҳаҭыр азы Адәҳәыҧш Ду Адәҳәыҧш Ҟаҧшь ахьӡырҵеит, Аҳәа еиқәаҵәа зну ашьҭра абираҟ шәын ашьаҧшшәала, анаҩс ажәлаҟны зҽалызкааз иршәырҵо иалагеит абри аҧштәы змоу амаҭәа. Ҳазшаз дызлыҵыз Ашьацқьа ихьӡырҵеит.
Наунагӡа Азинҟамҵара адекларациа иагәылан апунктқәа рацәаны: Ҳазшаз игәрагара, асасдкылара аҵас, ашәира азинҟамҵара, шьала еизыҟоу реибагара азинҟамҵара уб. иҵ.
Егьырҭ агәыҧқәа, Наунагӡа Азинҟамҵара атәы заҳаз, даргьы иқәныҟәо иалагеит, хәыҷы-хәыҷла Ҳазшаз ишиҳәахьаз еиҧш, иакыу ҳәынҭқарраны рҽеидкыло.
- Ҳазшаз, - еиҭеиҳәон абырг,- амҩа иаша ҳирбеит, аразрахь, ачҳарахь, агәыҭбаарахь... Иара иҳаиҳәеит Наунагӡа Азинҟамҵара азакәанқәа.
- Аҧсуа, - иажәабжь хиркәшеит абырг,- ари ҳара ҳауп, егьырҭ ажәлақәа рыжәла Аҧсуара аморалтә принципла еидҳәалоу Наунагӡа Азинҟамҵарала еибарку.