Cусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Амшшьара анцәырҵыз ҳәа иалкааны уаҩы ишизымдыруагьы, еиҳарак ари аҩыза аҵас аҟалара еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирыдырҳәалоит. Иаагозар, аҭаацәараҿы аманшәаламрақәа рацәахазар, агәамбзиара рчычазар амшшьара рықәырҵон, ԥхьаҟа иманшәалахарц, арыӷьарахь игьажьырц азы. Аҭаацәара аҩныҵҟа аӡә игәы бааԥсны, аԥсра абла дхыԥшыло дыҟаны, аха нашанала уи ичымазара даиааины, ишьапы дықәгылазар, ачымазаҩ ишьапы данықәгылаз амш "Анцәа дызхаҵгылаз амш оуп", иахьарнахыс мышшьарас ҳҭаацәараҿы ишышьҭаҳхуа ҳәа рҳәон аҭаацәара алахәылацәа.
Аԥсуаа ржәытә ԥсҭазаара иаҟәырҷаханы иахьанӡа иааӡаз аҵас "амшшьара" иазкны згәаанагара зҳәахьо рхыԥхьаӡара маҷым. Аҵарауаҩ Г. Чурсин игәаанагарала "Аԥсуа жәлақәа ирыман, ирымоуп амшшьарақәа. Мчыбжьык ахьтә ҩымш "ишьатәу" мшқәаны иалырхуеит". Аҵарауаҩ Н. Џьанашьиа урҭ амшқәа "иԥшьоу амшқәаны" аԥсуаа ахәаԥшуеит ҳәа иԥхьаӡон.
Амшшьара аҵас Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо жәпакы аԥсуа жәлақәа еиқәырханы ирымоуп, абжьыуаа рҟны еиԥш абзыԥқәа рҟынгьы. Убри шьақәнарӷәӷәоит афольклорист Цира Габниаԥҳа лыстатиа "Аԥсуа ҵасқәеи ақьабзқәеи зызкуи ирымҩаԥгашьоуи рзы згәаҭарақәак" аҟны иаалго аҿырԥштәқәа:
"Ажәлақәа зегьы ирымоуп рхатәы мшшьарақәа. Џьгьарда ақыҭан инхо Ашәаа амшьара азгәарҭон ашәахьеи аҩашеи. Џьгьарда ақыҭан инхо Багаԥшьаа мышшьарас ирымоу сабшоуп. Асабша ирымшшьароуп Лыхны ақыҭа инхо Шьаҟрылаагьы. Шармаҭ ажәла иатәу зегьы ашәахьа мышшьараны ирымоуп. Габниа зыжәлоу амшшьарақәа ҩба рымоуп – ашәахьа, аҩаша. Зегь реиҳа изеиҷаҳатәу мшны ирыԥхьаӡоит ашәахьа. Уи аҽны аҽыкәабара, аӡахра, ахҳәара ҟалаӡом. Аԥсра ахьыҟалаз инеины иҵәыуар ҟалаӡом, алаӷырӡ ларышьҭӡом. Габниаа зегьы "ашәахьа иԥшьоу мшуп, Анцәа данаҳҭаз ауп" ҳәа иршьоит.
Иара убри аныҳәара зыхҟьаз "Ажәытәӡан зны, Габниа ҭыԥҳак дындәылҵит. Уаҳа аӡәгьы лыхабар имбеит. Дахьынатәаз аҭыԥ аҿы ашьац хыблааны иҟан. Лара цәгьа дыԥшӡан. Анцәа дигәаԥханы, иара иахь дигеит," рҳәеит. Убри амш Габниаа зегь рзы иԥшьоу мшхеит. Есышықәса шәахьак аҽны зегьы еилахәны аныҳәара мҩаԥырго иалагеит, иахьа "Габниаа рныҳәара" ахьӡуп. Ахацәа хазы имҩаԥыргоит, аҳәса хазы. Аҩашагьы ирымшшьароуп, аха уи аԥшәмаԥҳәыс лыжәла иатәу мышшьароуп. Лара лоуп изшьо".
Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭа инхо Ҭаниаа зыжәлоу, ракәзар аҭаацәарақәа аҩашеи амҽышеи ирымшшьароуп. Дара ишазгәарҭо ала, ҩашала аҩны аԥара дәылыргом, аԥара аӡәы идырԥсахуам, аҩнымаҭәахәқәа аӡәгьы ауаара ирҭом, ахш – харҵәы рҭиуам. Мҽышала анышә ркуам, адгьыл иқәаарыхуам, амхи ауҭреи аҭалара азин рымам. Ажәакала, адгьыл иакьысуам. Рнацәхыԥ – ршьацәхыԥ хырыссом, иӡахуам, рхахәы иагдырхом. Убасгьы, амҽыша аԥсы анышә дарҭом. "Ҵасым, иҳамшшьароуп" – рҳәоит. Ари аҵас реиҳабацәа иныҟәыргон, урҭ ирҿырҵааит.
Ажәытәан амшшьара аилагара ҟаломызт, усҟан "мчы змоу" дахьдырхәуеит, – рҳәон. Амала, уи идырны еилазгаз иакәын ԥырхага зауаз, аӡәы ихашҭны, изымдыркәа иҟаиҵазар – даҭарҵомызт.
Аха аамҭа ԥхьаҟа ицацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит аԥсҭазаара. Аԥсҭазаараҿы аиҭакрақәа аныҟалалак аҵасқәа ирцәыӡуа рацәахоит. Ажәытә иаҿырԥшны ҳахәаԥшуазар, иахьатәи аамҭазы амшшьара еилазго рацәоуп, избанзар, ҭаацәарак аҩнуҵҟа аус зуа, аҵара зҵо, ашкол иҭо дубап, арҭ рхы рымҳәар, рҽырымкәабар, имӡахыр, ма аԥара аҩны идәылрымгар ԥсыхәа рымам.
Ажәакала, аԥсҭазаара иацааиуа аҭахрақәа амшшьара анырра ӷәӷәа арҭоит. Убасгьы ауаҩы данеилахо, ма цәгьарак – бзиарак данақәшәалак, дышны даныҟоу уи аҵас зынӡа ихахьы имааикәа аилагара ҟаиҵар алшоит. Усҟан амшшьара еилазгаз "Исзымдыруа Анцәа саҭаумҵан", ма "Сгаӡаразы Анцәа саҭаумҵан" ҳәа аҭамзаара шьҭаиҵон.
"Амшшьара еилазгаз, машәыр Анцәа ирықәумҵан. Ирзымдыркәа гәнаҳа ҟарҵазар, ҳхахьы иаагоит, ҳара иаҳзынхааит" – рҳәоит, ари аҵас атәы здыруа аҭаацәара аиҳабацәа андуцәа, анацәа.
Иазгәаумҭарц залшом, амшшьара аҵас еиҳарак иахӡыӡаауа, еиқәырхо иаазго ақыҭауаа шракәу. Ақалақь уааԥсыра "амшшьара" атәы уразҵаауазар, "уи аӡбахә, ҳаҳахьеит", "иҳаман, аха уажәы иҟаҳҵом", "уи аҵас агәра згаӡом" зҳәо, ма зынӡа изакәу ззымдыруа рхыԥхьаӡара еиҳа ирацәоуп.
Сгәанала, ажәытә хылҵшьҭреи амагиатә ҵаки змоу ари аҵас ҳаиҳабацәа баша – маша еиқәыдмырхаӡеит. Уи гәыгәҭамыжькәа хәыҷи дуи иреилыркаазар, досу ижәла иақәу амшшьара дықәныҟәалар, актәи – "мчы змоу" рҿаԥхьа дыхьчазаауеит, аҩбатәи – ижәытәӡоу аҵасқәа ируаку "амшшьара" ԥсра – ӡра ақәхом.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Анцәашьара", "Амшшьара": амшқәа ршьара иадҳәалоу ижәытәу аҵасқәа
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Игәашәҭахьазар, аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы инарҭбаан ахархәара раҳҭоит ажәеицааирақәа "уи зегь шьцылароуп", "узышьцылаз узаҟәыҵуам", иара убас иахәҭоу аҭагылазаашьаҿы ахархәара азыруеит ажәаԥҟақәа "Ашьцылара бааԥс идыршо ашаха иаҩызоуп, есымша иацлоит", "Ашьцыларақәа раԥхьа иласуп, ианулаҽ – ихьанҭахоит".
Аиашаз, ауадаҩрақәа зцу ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы изцәырҵырц алшоит ԥыла-ԥгала имоуа дымҩахызҟьарц зылшо ашьцыларақәа, аграқәа.
Грак, шьцыларак зыцрамсыц ауаҩы иԥшаара уадаҩуп, аха зегь реиҳа ихадароу аԥырхага узҭо ашьцылара шҵоурам дырны аҿагылароуп.
Наџьнатә аахыс аԥсҭазаара иацыз шьцылара бааԥсқәоуп уҳәар алшоит: инамыцхәу арыжәтә, аашьара, аҭаҭын ахара, акаҷбеира уҳәа.
Зыхьӡ ҳҳәаз ашьцыларақәа рықәыӡбара, рҵәылхра зныԥшуа аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа уԥымлар залшомызт. Ԥҳьаҟа урҭ ҳрызхьаԥшып.
Аашьара зегь реиҳа ижәытәу шьцылара бааԥсуп. Аашьароуп егьырҭ иацааиуа ашьцыларақәагьы зырҿио. Аашьаҩ дахьугалакгьы, аус ихы злахигаша дашьҭоуп, иара изы зны мышныҳәоуп, зны мышӷьарсуп. Арахь аҽхәарагьы илоуп, цқьа изыҟамҵо, иҟаимҵарц ииҭаху акы иахароушәа уирбоит, даҽазных даҽа ҿыҵгак иԥшаауеит. Аашьара иазку ажәаԥҟақәас иалукаарц алшоит: "Аашьаҩ иныҳәақәа рацәоуп", "Аашьареи ахәышҭаареи еишьцәоуп", "Аашьаҩ иҿырҳасрала дудыруеит", "Аашьаҩ ақалмышь аниба - дадтәалт, ачашә аниба - дадиалт", "Аашьаҩ нхан дымҵызар иҭахуп, крыфан – ддаузар", "Аашьаҩ иҿаҵа зегьы иреиҳауп".
Иҟоуп аԥсуа жәлар рҳәамҭа цҳафырк ари ашьцылара бааԥс ҟалашьас иаиуз ҳзеиҭазҳәо. Ҳазааҭгылап уи:
Иҟан хҩык аишьцәа. Даара иаашьон, иахьтәоугьы изгыломызт. Иагьарааны иубаргьы аҳа ашьапы иҵаианы ицәан.
Ус ишыҟаз, ҽнак зны руаӡәк дахьышьҭаз ииулак илақәа аахитын аҳа дҩаҵаԥшит:
– Шьири, цәгьала иҳа бзиазаап! – иҳәеит.
– Шьири, иааганы иҳамандаз! – иҳәеит аҩбатәи.
– Ҳаи, аҳәара злашәылшозеи! – иҳәахт ахԥатәи.
Ус ишааиуаз, аашьара икны иагоз аишьцәа рыҩны амца акит. Ҩыџьа уа илалаблы ицеит. Аӡәы даанхеит. Убри ихылҵыз роуп иахьатәи аашьацәа зегьы рҳәоит.
Ажь ааӡареи аҩыҟаҵареи аԥсуа иԥсҭазаара иахәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Уимоу, ачеиџьыка иузаҟәыҭхом арыжәтә. Аныҳәарақәа, ачара, аԥсра-абзара ухаҿы иузаагом зегьы ирыцку арыжәтә ада.
Аԥсуаа ҳкультуратә ҭынха иагәылҷчаауа Нарҭаа ирызку аепос уаназхьаԥшуа, аҳәамҭақәа рҟнытә еилыхха иубоит Нарҭаа даара аӡахәа иахӡыӡаауа ишырааӡоз, рбаҳча шырацәаз, аҩгьы меигӡарахда ишҭарҭәоз. Нарҭаа рахьтә аҩыҟаҵара дазҟазан Нарҭ Хнышь. Ҩымаҭәас Нарҭаа иныҟәыргоз ҳаԥшьан. Нарҭаа рҳаԥшьақәа рацәан, аҩгьы рҭабзиахон. Урҭ аҳаԥшьақәа ирыман рхатәы хьыӡқәа: Ҩаӡамакьаҭ, Аҩаӡакьаҭ, Агӡакьаҭ, Хьамхәа уҳәа убас егьырҭгьы. Арҭ аҳаԥшьақәа зегьы иреиҳан Ҩаӡамакьаҭ. Иара Нарҭаа рӡаагага ԥҳалқәа фышә акуан. Ҩаӡамакьаҭ инахагыланы иқәыз ииҳәаз наигӡар акәын.
Аха ишааиуаз акәымкәа, аишьцәа утәы-стәы нарыбжьалан, аҳаԥшьа рзеимакырахеит. Аимак-аиҿак згәы кыднахыз Нарҭ Сасрыҟәа "ҳаимак зхароу уара уоуп, уҟамзар, еимактәы ҳауамызт" иҳәан, Ҩаӡамакьаҭ анышә иҩыҵхны ианиршә, ашьхақәа ирхыууаан Аԥсны агәаны икаҳаит. Ҩаӡамакьат ахьынкаҳаз иԥыххаа ицеит. Аҳаԥшьа агәаӷьқәа ҭан. Аҳаԥшьа анԥҽы, ажьгәаӷьқәа бӷьыжәаан, Аԥсны иахьабалак иқәԥсеит. Агәаӷьқәа ахькаԥсаз аӡахәа рхылҵт. Урҭ ирҿалаз ажь Нарҭ рыжь ҳәа иашьҭалт, аха нас, Нарҭаа репос аҿы ишаҳәо ала, уи ажәла ыӡт, ианыӡааит.
Аԥсуа изы аҩы ус баша ақьафҟаҵара иатәымызт, уи, жәаҳәарада, иҷыдоу культуран. Аԥсуаа реилкаараҿы "арыжәтә ужәыроуп, иара уамжәроуп". Арыжәтә мыцхәы зҽадызцалоз ауаҩы еснагь пату иқәмызт. Арыжәтә аҟазшьа аазырԥшуа ажәаԥҟақәоуп: "Арыжәтә ахьыҩналаз амаӡа дәылҵуеит", "Арыжәтә гра хтыгоуп", "Арыжәтә амаӡа азыҵәахуам", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз иажәа нҵәара ақәым", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз ибз мыцхәы аҳәоит", "Арыжәтә ркәашагоуп, амцхә – блаҟьагоуп".
Ауаҩы илоу аҟазшьақәа зегьы реиҳа иҿаасҭоуп акаҷбеира. Акаҷбеира зцәа иалалаз, кажьшьа имаӡам – шьцылара бааԥсык иаҩызоуп. "Акаҷбеи агәыр ахьалеиҵо аиха алихуеит", "Акаҷбеи игәыла ичарагь дахыбаауеит", "Акаҷбеи ухы аҟара урбаны, ула аҟара уиҭоит", "Акаҷбеира ауаҩы иԥсы арцәгьоит" - акаҷбеи адунеи зегьы иара ихифауашәа, дзырҭәыша шыҟамло ауп иҳарҳәогьы арҭ ажәаԥҟақәа.
Акаҷбеира иахҟьаз ахҭыс аанарԥшуеит Очамчыра араион, Гәыԥ ақыҭан, Аџьамҽыӷра аҳаблан иҟоу аӡиа Папанҵҟәыр иахҳәаау алегенда. Папанҵҟәыр ҳәа изышьҭоу аӡиа ахьыҟоу ажәытәан нхарҭа ҭыԥны иҟан. Уа амал рацәаны измаз апап ԥсыцәгьак иҭаацәеи иареи нхон.
Ҽнак амхырашәаразы ауааҳә иун, ицхыраацәа рацәаҩны еизигеит. Ашьыбжьон акрырҿаҵара аамҭа анааи, аҳәа ырҟааны ала рзишьит.
Ауааҳәцәа апап имаҳәгьы дрылазаарын (вариантқәак рҟны иуԥылоит иԥҳа бзиа илбоз, мамзаргьы дҳәаны дзызтәаз арԥыс дрылан ҳәа). Шьыбжьон аишәа инадтәаланы акрыфара рнапы надыркуан еиԥш, апап иӡӷаб ачамгәыр ианҵаны ашәаҳәара далагеит "аҳәа ырҟааны, ала зшьыз" ҳәа. Ари змааназ еилызкааз амаҳәи ауааҳәцәеи аишәа иахыҵны идәықәлеит. Ауааҳәцәа ашҭагь инҭыҵит, адгьыл ааимыҩрын, апап инхарҭа, иҩны, иашҭа-игәара зегьы ҩҭабга ицеит.
Апап иԥҳа лхаҵа дишьҭалан, дыҩны ддәықәлазаап сихьӡоит ҳәа, данихьӡа аамҭазы лхаҵеи лареи рыбжьара адгьыл еиҩԥан, ларгьы дагеит, иара дынхеит. Аха иҟоуп амаҳә иԥҳәысгьы далигеит ҳәа ҳазҳәо алегенда авариантқәа.
Абас акаҷбеира иахҟьаны апап дшынҭаацәаныз, инхарҭагьы иаргьы нҭабга ицеит.
Арҭ аҳәамҭақәа шаҳаҭра руеит ауаҩытәыҩса адунеи дықәнаҵы цәаҩас илоу ашьцылара бааԥсқәа иԥсҭазаара ԥырхага арҭар шрылшо, урҭ аҽрыдцалара мап шацәктәу, риааира шаҭаху.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥхьарца – аԥсуа жәлар рмузыкатә инструмент, "аԥхьа цара" ҳәа еиҭарго. Ақәыларақәа, аибашьрақәа раан аԥхьарцарҳәаҩы раԥхьа дгылан еснагь, уи аԥхьарца арҳәо, афырхацәа ргәы шьҭыхуа, афырхаҵара ргәы азыҳәо иҟаиҵон. Аԥхьарца азырҳәоз дышнеиуаз ахы иқәшәар, ишьҭахь иааиуаз аԥхьарца аанкыланы инаигӡон.
Аԥхьарца ахаҭа аӡахәа, алаҳаҵла, ал, ма ашәч иалхны иҟарҵоит, арахәыцқәа ракәзар – аҽы аҵыхәа иалырхуеит, ахыц иаҿыршьуа алаба итыруа аҵла ахкқәа – араса, ашымҳа, амжәа ирылырхуеит. Иара азырҳәо ахацәа роуп.
Кәыҷа Лакрба игәалашәарақәа рҿы иҩуеит абас:
"Сара изласгәалашәо ала, Жана Ачба имаз аԥхьарца алаҳатәы мҿы иалхын. Иара амгәа-шьынка ԥшран иамаз, аҭбаара еимааҵак иаҟаран, аура ҩ-ԥсыӡак ыҟан, ахҩа аӷәыцәмаҟьа иалхын. Ахҩа агәҭаны бҩатә ҟәрышьк ицауа аҟара икылҵәан, убри акылҵәарсҭа наҟ-ааҟ аганқәа рҿы амзаҿа еиԥш иҭасаны иҟаҵан, ахәҵәы аура амгәа аҵкьыс еиҵан, алымҳарҭа гьежьын, алымҳацәқәа хԥа аман, ахәыцқәа хԥа аҿан, хыџьара иҿаҟәан".
Аԥхьарцақәа аки-аки рыԥшрақәа еиԥшым. Урҭ шоит амҵәышә аԥшра змоу, аҳа аԥшра змоу, ашьынка ԥшра змоу ҳәа. Ҽыла иныҟәоз аԥхьарца акәадыр амаха иадҿарҳәалон, ианырҭахыз, иамырхуан.
Ахәыҷы данилак, дхаҵарԥысзар, раԥхьатәи инапхыцқәа ихырыссоз аԥхьарца иҭарыԥсон уи арҳәара разҟыс ироурц азы.
Шамахамзар қыҭацыԥхьаӡа аԥхьарцарҳәаҩцәа нагақәа ыҟан. Урҭ аизарақәа, аныҳәақәа ахьыҟаз ааԥхьара рырҭон. Аԥхьарцарҳәаҩцәа дуқәа ҳәа ззырҳәоз иреиуан Жана Ачба, Шаҷ Чыкәбар, Мақьҭаҭ Агрба, Ҟасҭеи Арсҭаа уҳәа. Иазгәаҭатәуп дара аиҳараҩык амузыка азаанаҭла зыҟаҵара ҷыдак змаз шракәмыз, ԥсабарала аҟыбаҩ злаз ракәын. Дара аԥхьарцарҳәаҩцәа дуқәагьы лассы-лассы еигәныҩлон, рҟазара еимырдон.
Ашәа ианҵаны зыӡбахә рҳәоз аԥсҭазаараҟынтәи иааган: дарбанзаалак ауаҩы иуаҩышьа, ихаҵашьа, исахьа, иҟазшьа аадырԥшуан. Џьоукы афырхаҵаратә ашәақәа рзыркуазар, даҽа џьоукы рыгьангьашра ҿаԥҽуа ахьӡыртәрақәа рзыркуан, алаф ашәақәа рҳәон.
Еиҭарҳәоит Жана Ачбеи Шаҷ Чыкәбари априц Олденбургтәи иаҳҭынрахьы ааԥхьара риҭахьан, усҟан дара рыԥхьарцарҳәара азыӡырҩразы инеиз аҭыԥ роуамызт. Жәлар рмузыкатә инструмент ианҵаны ирҳәон Нарҭаа рашәақәа, афырхаҵаратә ашәақәа, аҭоурыхтә ашәақәа, Азар, Ахәрашәа, Ажәеиԥшьаа рашәа уҳәа.
Иахьа аԥхьарца ахархәара амоуп жәлар рашәаҳәаратә инструменталтә ансамбльқәа рҿы. Иара убас имҩаԥыргоит "Аԥхьарца" ҳәа хьӡыс измоу афестиваль.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, нанҳәа 7 - Sputnik. Қырҭтәылантәи Аԥсныҟа ихынҳәит 476-ҩык инареиҳаны агәаҭара-аушьҭратә ҭыԥ "Егры" аҟны иаартыз агуманитартә коридор ала, абри атәы Sputnik имҩаԥысыз апресс-конференциаҿ еиҭеиҳәеит Аҳәынҭқарратә шәарҭадаратә маҵзура аҳәаахьчаратә отриад аиҳабы ихаҭыԥуаҩ Рудольф Цыба.
Цыба, иажәақәа рыла нанҳәа 5 рзы Аԥсныҟа иааиит 188-ҩык, нанҳәа 6 рзы – 288-ҩык.
Агуманитартә коридор аус ауеит нанҳәа 5 - 9 рыбжьара асааҭ 9:00 инаркны 19:00 сааҭ рҟынӡа.
Аҳәынҭқарратә ҳәаа ахысра ҟалоит абарҭ адокументқәа умазар:
Аҳәаа иахысуа зегьы ргәабзиара аҭагылазаашьа амедико-санитартә хылаԥшра арҭоит.
Аамҭала Қырҭтәыла иҟаз Аԥсны атәылауаа хынҳәырц азы ԥхынгәы 13-17 рзы иаартыз агуманитартә коридор ала 1269-ҩык инареиҳаны ауаа хынҳәит.