Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа ражәаҳәаҿы акырӡа ҵуеит ахархәара рымоижьҭеи ажәаԥҟақәа: "Аира зшаз, аԥсрагьы ишеит", "Аира аԥсра ацуп", "Ацәгьеи абзиеи рышьхәа еивҵоуп", "Имԥсуа аӡәгьы дыҟам".
Аԥсҭазаараҿы зыҽны ииз мышкызны идунеи имԥсахыр ауам, заџьал иацәцахьоу аӡәгьы дыҟам. Алԥсаа дзауз игәы рӷәӷәо, аԥсабара азакәанқәа рҿы ауаҩытәыҩса дшымчыдоу иеилыркаауа, уи инамаданы агәкажьра шахәҭам ирдыруа, хыхь иаагоу ажәаԥҟақәа рҳәоит.
Адунеи аԥсахра иадҳәалоу аҵасқәа ҳмилаҭ рыҟны имаҷым.
Уажәы аӡбахә сҳәарц сҭахуп ажәытәан имҩаԥыргоз, иахьа зыӡбахә уарла-шәарлатәиу "аԥсраҿаҳәара" ақьабз.
Аԥсраҿаҳәара – аԥсреи агәаҟреи ихҭанакыз аҭаацәараҿы, ԥхьаҟа агәаҟрақәа раанкыларазы имҩаԥыргоз ҵасын. "Аԥсра ахы рацәанашьаӡом" рҳәоит аԥсуаа, убри аҟнытә аҩнаҭа аԥсра иацәырыхьчарц азы еиуеиԥшым аҵасқәеи ақьабзқәеи мҩаԥыргон.
Аҵарауаҩ Г. Ф. Чурсин иетнографиатә нҵамҭақәа руак аҿы иҩуеит: "Зегь реиҳа ишәарҭан аҭаацәара аиҳабы иԥсра. Уи иԥсра даҽа ԥсрак ашьҭанеир ҳәа ишәаны, аԥсы дандәылыргоз аамҭазы аӡәы ашаха жәпа иманы аҩны аԥхьа даагылон. Иикыз ашаха аҩны иахырууааны аҩны ашьҭахьҟа игылоз ишҟа ишьҭуан. Рҩыџьагьы наҟ-ааҟ ашаха бжьданы аҩны иқәырӷәӷәаны идырххон. Ари ақьабз "аҩны аҿаҳәара" ҳәа иашьҭан". Абас, аԥсра ихҭанакыз агәараҭа рыхьчон. Ас еиԥш иҿаҳәоу аҩны аԥсра иацәыхьчахоит ҳәа азырыԥхьаӡон.
Аԥсра ҿааҳәыра амоуа аҩны-агәара аҭцаразы, аԥсы ашҭа данынҭыргоз аамҭа иақәыршәаны, гәыԥҩык рҽааидкыланы аҟәҟәаҳәа еицхысуан. Ахысбжьы иацәшәоз аԥсрагьы изчычаз аҩнаҭа ааныжьны, уаҳа аара агәамԥхо ицон. Уи аамышьҭахь уи акраамҭа ихьаԥшӡом ҳәа агәрагара рыман.
Иара убасгьы, ажәытәан аҩны ахьчаразы имҩаԥыргоз аритуалқәа ируакын "аҩны аҟнытә аԥсра адәылцара" ҳәа хьӡыс измаз. Аԥсуаа ргәаанагарала аԥсра зыцәшәо, адәылцара зылшо аиха мамзаргьы аихалых оуп. Убри аҟнытә уи аритуалқәа рҿы ахархәара арҭон.
Абас раԥхьаӡатәи ахылҵ дзыԥхаз аԥҳәыс қәыԥш лысаби анышә данамардоз аламҭалазы амацәаз форма аҭаны еиҿадырԥаз архнышьнақәа ҩба дрыҵысыр акәын, уи ала аԥсра еихала иршәаны наҟ илҟәырцон.
Ус ҟарымҵар аԥсра аҩны аҩнуҵҟа иаанхоит, ԥхьаҟа иираны иҟоу ахшара ирԥырхагахалоит, рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭанаргылалоит ҳәа азырыԥхьаӡон.
Есма Ҭодуа, Sputnik
Аԥсны аԥсабара беиоуп аӡқәа, аӡиасқәа рыла. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ахьы ҭызго аӡқәа, егьырҭ аинерттә материалқәа ахьыҵухыр алшо, иара убас иуникалтәу аӡқәа: иаҳҳәозар, "зышьҭрахь игьежьуа аӡы" – аҵарауаа аԥсуа еставелла ҳәа изышьҭоу амшын иалало аӡы еснагь ҭыԥк аҿы шьҭахьҟа ихынҳәуа. Убри инаҷыдангьы иҟоуп зынӡаск аӡы зҭам аҟәарақәа. Урҭ иреиуоуп Оҭҳара ақыҭа еиҩызшо Ӡыдаҟәара. Иара амш цәгьа аныҟоу заҵәык ауп аӡы анҭало.
"Ӡыдаҟәара ҳәа изышьҭоу – ари жәытә ӡиас ҭыԥуп. Ари аҟәара мышцәгьамзар аӡы зҭамло, аӡы ахьҭам азоуп Ӡыдаҟәара ҳәа изашьҭоу. Амш аныцәгьахо аӡы ҭалоит, амш аныбзиоу иҭабаны иҟоуп. Иара агеи-ашьхеи ашьапаҿынтәи аҩ-бахә рыбжьара иҟәрыԥшны иаауеит, Мҷышь аҭыԥ аҿынӡа иҩеиуеит", – ҳәа еиҭалҳәоит Оҭҳара инхо Ира Қапба–Аиба.
Ӡыдаҟәара аӡы ахьҭамло адагьы, ари аҭыԥ ашанақәа адырбалоит. Ишеиҭарҳәо ала, иара ахаҿы ахәаҟны ижуп хҩык аиҳәшьцәа, урҭ ҭынха ҳәа аӡәгьы дахьрымамыз аҟынтәи анышәынҭрагьы ҟаҵам, дара ҟәырҭлаххан, убра ииасуа ауаа ирԥырхагахоит. Урҭ рнеҩсангьы араҟа лассы-лассы Ӡызлан дырбалоит. Ус еиԥш ахҭыс ҟалеит уажә ааигәагьы.
"Абасоуми "N" дзибаз. Абри ацҳаҿ дааиуан, Ӡыдаҟәара абра ацҳа ахьху, абас дџыхӡа даацәырҵит, имҩа кны дылмышьҭуа далагеит, иара дшәан, дыҳәҳәо дыҩуа дшаауаз абра Мирабраа рашҭа дҭалеит. Уи нас ԥсыуаҵас аҭәҳәа ҟарҵеит, аҵыблаа ҟарҵеит. Дшәеит даара, игәы еиҭаԥеит, аха аҵыблаа аныҟарҵа, нас дыбзиахеит. Иара ацҳа ахаҿы, ахәаҿы Папцавақәак убра, хҩык аҳәсақәа аҟан, иԥсит, аӡәгьы дрымамызт, ахәы рмоузт, егьи рмоузт, иҟәырҭлаххеит дара. Убарҭгьы ауаҩԥсы убра данынабжьалалак иҩуа ишьҭалон. Нас абри иублыр бзиоуп рҳәан, аҭәа амца ацраҵаны ирблит, нас уаҳа ирымбо иалагеит", – ҳәа еиҭалҳәоит ақыҭанхаҩ.
Оҭҳара инхо узазҵаалак, ахәыҷы инаиркны иззымдыруа дыҟам Ӡыдаҟәара иамоу ашанақәа. Урҭ уи адырра адагьы агәра ргоит аилашәшәымҭаз уаҟа аиасра шыбзиам.
"Сабхәа дибахьан, лыхьӡ сҳәар сҭахым, Ӡызлан дкацәааит. Абас иааилашәшәуа џьара дыҟан даауан, аҟәара, ани ацҳа ахьыҟоу дҭаланы дзааиуаз аӡәы дџыхӡа иаԥхьа абас днагылеит. Нас иара инапы иҟьо, ишьапы иҟьо, дшәеит, аха анс ҟаиҵацыԥхьаӡа иара, дыҩны иаԥхьаҟа диасны дкәаҩӡа дгылон, ыыт ҳәа саныҳәҳәалак сашьҭахьҟа дгылон иҳәеит. Нас абас ҳзеикәагьежьуаз мацара, ахәы сҩыхәнеит иҳәеит, ари закәызеи, баасышьҭымҵуеи ҳәа, абрагь сҩыхәнеит, ларгьы дсышьҭыҵит иҳәеит. Ашьҭахь абри ахаҵа дҟәашӡа абра дааит избаз ҳәа. Аҭыԥ бзиаӡам, уахынла акәым, иара ҽынлагьы убра сиасыр сҭахӡам сара, абас сакәшан сцоит, убри ацҳа ақәлара бзиа избаӡом", – ҳәа ҳалҳәеит Ира Қапба-Аиба.
Ӡыдаҟәара анашанара ари ала инҵәаӡом. Иара иаҿагылоу абахәраҿы ахаҳәқәа ирыбжьысны аӡы цқьа анлеиуа ыҟоуп, аӡрыжәтә ҳасабала. Аха уи аӡы цқьагьы есымша иаауам. Убри анаауа иақәшәаз ашықәсан дманшәалахоит, акгьы иԥырхагахом ҳәа иԥхьаӡоуп.
Анашанара ҳацәхьаҵуазар, аиашазы Аԥсны иамоу аӡы цқьақәа аӡрыжәтә ҳасабала рхархәара акыр ишхәарҭоу азгәарҭахьеит аҵарауаа, дара Аԥсны иқәынхо рзын мацара моу анҭыҵгьы аҭирҭақәа рахь инауго иҟауҵар ауеит. Аха иахьазы аӡымҩангагақәа рыҟамзаара иахҟьаны ақыҭақәа реиҳарак Ӡыдаҟәара иаҩызоуп – аӡы иаҿықәынхо, аха зыҩнаҭақәа рҟны аӡы змам – инашанаӡами ари?
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Абызшәа аԥсҭазаара ахыҵхырҭаҿы игылоуп, иарада ауаа реицәажәара зыҟалом, ргәы иҭоу рзеибыҳәом, рԥышәа аимдара залыршахом. Егьырҭ ажәларқәа зегьы рхатәы бызшәа шрымоу еиԥш, аԥсуаагьы даҽа жәларык излареиԥшым ирдырга ҷыдоуп ибеиоу рхатәы бызшәа – аԥсшәа.
Азқьышықәсақәа рӡеибафареи аамҭа цәгьеи иргәылсны ҳаԥсадгьыл аҿы иаԥшәымаха иҟаз ҳбызшәа-бырлаш ҟәышрыла ҳажәлар рҿахәы ҳәо рымаҵ ауеит иахьа уажәраанӡа.
Ҳбызшәа шәыга рацәала иҩычоуп, ибеиоуп, иҵаулоуп. Иарала иузымҳәара маҷуп. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раарԥшразы абызшәа иалоуп ихиоу, имазеиу, ажәаҳәаҿы ахархәарада ак зҭахым ажәахиақәа (иаҳа ииашаны иуҳәозар, афразеологиатә жәеидҳәалақәа). Ҳарзааҭгылап урҭ:
Напы мацара; напы мацара дааит – акгьы укымкәа, унапы ҭацәны иаалырҟьаны џьара сасра неитәыс иануқәшәа "ҳаи, сышԥаԥси, напы мацара сааит" рҳәоит.
Ҳәызбада ихәда ԥиҟеит – ауаҩы даара игәы иалсшаз ажәабжьк аниаҳа ма ажәала, уск ала ихәҭамыз аӡәы данақәиршәа, "ҳаи, ҳәызбада сыхәда шԥаԥиҟеи" иҳәоит.
Инапаҿы дааигеит – диргәыбзыӷит, иҳәатәаҿы дааигеит аанагоит.
Атымитыша дҭаҳаит – уск иахҟьаны дызлымҵша ауадаҩра дақәшәеит.
Аҽада дақәтәеит; аҽада дақәиртәеит – ауаҩы дзырԥхашьаша уск данақәшәалак, мамзаргьы дандырԥхашьалак, "аҽада сышԥақәуртәеи" ҳәа иҳәоит ҭакс.
Лахь ииҭеит – диацәҳаит, диабжьеит аанагоит.
Гәалагәала дцәажәеит – ауаҩы дгәааны даныҟоу ма игәамырԥхаӡакәа уск даналацәажәо абас рҳәоит.
Ҷанҷаны еибафоит – еицәҳауеит, еисуеит, иааибуам аанагоит.
Ԥынҵала аӡы ижәуам – даара дҟәыӷоуп, ииҳәо-ииуа идыруеит ҳәа аӡәы дурҽхәарц ануҭаху абас еиԥш иҟоу ажәеицааира ухы иаурхәар алшоит.
Ҳаи, уабаҟаз рҳәааит; уччаԥшь еиқәаҵәахааит; ӡибнаҟа дцааит – уӡааит, ухнымҳәааит, ацәгьара уаҳааит, иузыҟалааит аанагоит абас еиԥш иҟоу ажәақәа. Дара ашәиратә елемент ҳасабала рхы иадырхәоит.
Мшызҳа изҳаит – ирласны ддухеит.
Ашьеи ахши еилаҭәо – иқәыԥшу, зцәа-зжьы патәу, ишкәакәоу, зӡамҩақәа ҟаԥшьу аӡӷаб абас лзырҳәоит.
Дызлааз амҩа ихадыршҭит – ддыршәеит.
Ибыз дафоит – амыцхә дцәажәоит, амыцхә иҳәоит.
Игәы цқьам – дҳарамуп, аӡәы изы абзиа иҭахым.
Кәрыжәаа дрықәлоуп; Кәрыжәаа ирықәлоуп – зықәра наскьахьоу ауаҩы, мамзаргьы ижәытәтәиу амаҭәар иазкны абри еиԥш иҟоу ажәеицааира рхы иадырхәоит.
Аԥсы мыжда ҵаауп; игәы ҭҟьеит – ашәара, акы даршәеит.
Ауа иуа, кьантыжә маҟа – иаагозар, ачарахь аԥшәмацәа иаҭахугьы иаҭахымгьы ааԥхьара анрырҭа, "ауа иуа кьантыжә маҟакгьы даанырмыжьит", зегьы ирарҳәеит рҳәоит.
Махәи ҵыси еиқәиртәом; аҵыс мҩас асахьа ҭихуеит – дшәарыцаҩ бзиоуп аанагоит.
Мыцла деибаркуп – амцҳәара бзиа избо изы.
Акьаброу асра; акьаброу дасуеит – амшгара, амш игоит, ак аҟаҵара иҭахым.
Иԥсахы еибакит – игәы ԥжәеит, дгәамҵит.
Ибыз ихәоит – иҿабызшәа ырхааны ихы иахәаша ҟаиҵоит.
Аман иирҳәеит – диргәаҟит, дирааԥсеит аанагоит.
Изшьапык адамра иҭагылоуп – аԥсра ахықә дхықәгылоуп.
Ихы дубеиа ибоит – иҽирԥагьоит, ихы дуны ибоит.
Хыхь еиқәыԥхьаӡоу аҿырԥштәқәа инарҭбааны рхы иадырхәоит ԥсышәа цқьала ицәажәо, иара убас зықәра зфахьоу ҳбызшәа аҵаулара бзианы изнырхьоу абыргцәа ражәаҳәаҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, жьҭаара 28 - Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 зцәа иалоу реилкааразы атестқәа 458 ҟаҵан, урҭ рахьтә акоронавирус аарԥшын 106 тест рҟны ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 137-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 118-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 26-ҩык, ибжьаратәуп - 40-ҩык, илҩаауп 15-ҩык апациентцәа. Гәдоуҭатәи агоспиталь иҭашәеит жәҩык ачымазцәа.
Аҟәа асасааирҭа "Аиҭар" ашҭаҿы иаадыртыз амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 51-ҩык апациентцәа. 47-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ԥшьҩык рҭагылазаашьа бааԥсуп. Амобилтә госпиталь аҟынтәи илҩаауп быжьҩык.
Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>