Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik
— Адгәыр Пата-иԥа, ишԥаҟалеи ахыцуаа реилазаара аиҿкаара, насгьы аҿар аспортхкы ҿыц шԥарыдыркылеи?
— Ахыцуаа реилазаара "Афырхы" ҿыц иаԥшьгоу еиҿкаароуп. Ари ахеидкыла еиҿкаан асахьаҭыхҩы Баҭал Џьапуа ибзоурала, иахьатәи аамҭазы сара напхгара асҭоит. 2016 шықәса инаркны имҩаԥаҳгоит еиуеиԥшым аицлабрақәа, сынтәа ҩышықәсоуп ашколтә спартакиада апрограммагьы ари аспорт хкы алаҳгалеижьҭеи. Раԥхьа иара амилаҭ хәмаррақәа рыхкык еиԥш иалагалазҭгьы, сынтәа хазы еицлабраны ашколхәыҷқәа рыбжьара имҩаԥаҳгеит. Иаразнак уаҩы игәаиҭартә иҟалеит ахәыҷқәа ахыци ахәымпали ала ахысра аинтерес ду шыркыз. Уи џьашьатәым. Избан акәзар ари жәытәнатә аахысгьы аԥсуаа ирыцәтәымӡамызт, иагьхәмарра хкуп, иагьеибашьыга мыругоп.
Сынтәа имҩаԥгаз ашколхәыҷқәа рыспартакиадаҿы ари аспорт хкы ала Аԥсны араионқәа зегьы рҟынтәи аҿар рхы аладырхәит. Ари аспортхкахь ахәыҷқәа азҿлымҳара ду ахьаадырԥшыз азы араионқәа зегьы, Аҟәа ақалақь аҵара аусбарҭа анапхгарагьы ҳаиҿкаара даараӡа иргәаԥханы еснагь хшыҩзышьҭра ҳарҭоит, аусеицура иазхиоуп. Акызаҵәык, ахыцуаа реилазаара аҳәынҭқарра анапхгара аганахьала ацхыраара амаӡам, избан акәзар иара ҳхатәы гәаԥхарала иаԥшьаҳгаз уаажәларратә еиҿкаароуп. Ахыцуаа реицлабрақәа реиҿкаара, урҭ рыҽрылархәра агәаҳәара змоу ирықәнагоу зегьы рыла реиқәыршәара макьана иҳалымшац, аха хәыҷы-хәыҷла урҭқәа зегьы ҳнапахьы аагара ҳаҿуп. Ҳаԥхьаҟа иҟаҳҵаша агәҭакқәагьы маҷымкәа иҳамоуп. Зегь раԥхьаӡагьы иаҳтахуп ахыци ахәымпали еиҳа изцааиуа аҿар ибзианы дырҵара, разыҟаҵара. Аҟәа араион анапхгарагьы ишрылшо ала иҳацхраауеит, аицлабрақәа мҩаԥугар ахьауа адәы ҳарҭеит.
Иахьа ҳазлацәажәо аспорт хкы Аԥсны ибзианы аҿиара аиуеит ҳәа сгәы иаанагоит. Иара ҳҿар аԥсуала рааӡаразы, рыбаҩ арҵәразы, ҳжәытә ҵасқәа рмырӡразы аҵакы ӷәӷәоуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Ари аидеиа еиҳау аҩаӡарахь ашьҭыхразы, аԥсҭазаара аҳҭарц азы сынтәа иаԥшьаҳгеит еиуеиԥшым араионқәа рышколқәа рҿы аҟаза икласс (мастер-класс — аред.) амҩаԥгара. Раԥхьатәи аҟаза икласс мҩаԥаҳгеит Кондрат Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи алицеи-интернат аҟны.
— Ҳазлацәажәо абџьари ахәмарреи рыхкы ахәыҷрашықәсқәа ирыцрымшәо акоуп. Хаҭала шәара ахыци ахәымпали рыла ахысра агәбылра анбашәки?
— Ахыци ахәымпали зхәыҷраамҭазы знапала иҟаҵаны иаламхысыц дыҟамзар ҟалап, еиҳаракгьы ақыҭахәыҷқәа. Саргьы схәыҷаахыс исзыинтересын ахҿа ҵәҩанҵәыҟа адәықәҵара, аха абас инарҵауланы снапы аласкып ҳәа сгәы иаанагомызт. Жәашықәса раҟара ҵуеит Баҭал Џьапуеи сареи традициала аԥсуаа иныҟәыргоз ахыци ахәымпали аҟаҵашьа аҵарагьы, алахысрагьы ҳалагеижьҭеи. Уажәшьҭа ҳԥышәагьы ҟәнушьартә иҟам, Урыстәыла адагьы жәларбжьаратәи аицлабрақәагьы изныкымкәа ҳаҽрылаҳархәхьеит. Убас Ҭырқәтәыла Адама ақалақь аҟны имҩаԥысуаз адунеизегьтәи афестиваль аҟны 40 инарзынаԥшуа аҳәынҭқаррақәеи, 700-ҩык ахыцуааи ахьалахәыз аицлабраҿы афинал аҟынӡа анаӡара ҳалшеит.
Ари аспорт хкы еснагь аҽазыҟаҵара аҭахуп. Ҳәарада, иахьатәи сусура уи аҩыза аҭагылазаашьа снаҭаӡом. Аамҭа рацәа ахьаҭаху аҟнытә иахьынӡасҭаху, ҩ-напыкла шырҳәо еиԥш аҽазкыха сымаӡам, аха ҳазлагаз аус хымԥада инагӡатәуп. Иҳақәҿиошәа ҳбоит азы икаҳажьыр ҳҭахӡам. Ҳԥышәа аҿар ирымаҳдар ҳҭахуп. Ари ауаҩы имилаҭтә культура абзиабара илаанаӡоит, ибаҩ арҵәуеит. Спорт хкык аҳасабалагьы иара аолимпитә программа иалоуп аҟнытә аҳаҭыр ӷәӷәоуп. Издыруада ҳазлагаз аус иабзоураны ҳаԥхьаҟа испортсмен духаша иааӡара ҳалшаргьы. Хымԥада, уи ауп ҳара иаҳхықәкы хадоу
— Ирацәаҩума иахьа ахыцуаҩхара зҭаху, насгьы иҟаҵатәуи уи азыҳәа?
— Аилазаара алалара зҭаху рхыԥхьаӡара рацәоуп, иахьа иалоугьы рхыԥхьаӡара маҷӡам. Ҳәарада, ахыцуаҩ хымԥада дзықәныҟәаша аԥҟаррақәа ыҟоуп, хадаратәлагьы дара ашәарҭадара алыршара ауп изыдҳәалоу. Ҳгәыԥ аҽалархәра зҭаху имазар ихәҭоуп ихатәы бџьар, насгьы деилаҳәазароуп аԥсуа маҭәала. Абарҭ ахәҭаҷқәа зегьы зыхшыҩ рзышьҭны аус ҳацура агәаҳәара заууа дарбанызаалак изы ҳара ҳгәашәқәа аартуп.
— Бџьарла шәеиқәзыршәода?
— Ари абџьар адәқьанаҿгьы иааҳхәоит, аха иара убасгьы ахыци ахәымпали рыҟаҵара даараӡа дазыманшәалоуп асахьаҭыхҩы Баҭал Џьапуа. Раԥхьа ари аус ҳаналагоз, ҳәарада, кыр ицәгьан абџьар аԥшаара. Аха иара ҳҭоурыхтә хыҵхырҭақәа ԥшааны, еиуеиԥшым алитература ихы иархәаны, амузеи аҟны иҵәаху ахыци ахәымпали амаҭәахәқәа зегьы еидкыланы, иҭҵааны, ажәытәан ишыҟарҵоз еиԥш иахьа аиҭашьақәыргылара илиршеит. Ахысшьа аҵара зҭаху зегьы рзы акака аҟаҵара уадаҩуп, аха арҵаразы иҳамоу абџьаргьы маҷӡам. Агәаҳәара змоу ҟалар, изладҳарҵаша еснагь иҳаԥшаауеит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ажәытә аамҭахь ухьазырԥшуа агәалашәарақәеи аҭоурыхтә хҭысқәеи акырӡа ирацәоуп. Урҭ рахьтә иҟоуп маҷк иадамхаргьы сызхаану сгәы ззыбылуа асахьақәа, ажәабжьқәа, еиҳаракгьы абыргцәа реиҭаҳәамҭақәа, хаҭала дара зхааныз, рыбла ҷыц еиԥш еиҷаҳаны иныҟәыргоз раԥсуара, уи иахылҿиаауаз ақьабзқәа, аҵасқәа.
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа атәым милаҭ ирыламҩашьо наџьнатә аахыс иҟазҵоз, ԥсабаралеи доуҳалеи иныҟәыргоз реихаҵгылара акәын. Аихаҵгылара анысҳәа, имӡакәа сазааҭгыларц сҭахуп ахааназы исхамшҭуа хҭыск.
Аԥсуа телерадиоеилахәыраҿы раԥхьа аусура саналагаз акәын. Ҿыц еибадырыз аҭыԥҳацәеи сареи адәаҿы игылаз иааизыхәхәашәа иҟаз сқамк аҿы ҳтәан, усҟан ҳазлацәажәахуаз здыруада?!
Ус, шьыбжьонтәи аԥсшьаратә аамҭа нырҵәаны машьынала дааҳадгылт ҳаиҳабы. Амашьына данынҭыҵ, ҭелла ацәажәара даҿын. Ҳарҭгьы ҳаиԥырхагамхап ҳгәахәзар акәхап, иҳахьхыз здыруада, ҳаура шоуроу ҳамгылакәа, ҳнаихаҵгылашәа ҳуит, ус ауп наԥшыхақә ишалҵуа. Иаҳбоит ҳаиҳабы акы дшаргәаҭеиуа, анаҩс дааҳадгылан дааԥышәарччан ус иҳәеит: "Гхак аҳасабала ишәыдшәымкылан, аха ауаҩы шәихаҵгылозар, ишахәҭоу еиԥш шәихаҵгылар шәара шәарԥшӡоит, даҽазны шәгылошәа-шәымгылошәа ҟашәымҵан…" - ҳәа.
Ас еиԥш анҳаҳа, ҳарҭгьы ашырҳәа ҳҩаҵибарҟьеит…
Арҭ ажәақәа ԥсраҽнынӡа сахьцалак исыцуп. Уажәы хәыҷык ашәхымс дынхыҵыргьы, ахьышәҭҳәа сҭыԥ аҟынтә снагылоит.
Убас еиԥш, иқәра ыҟаны саб иашьак (иԥсҭазаара далҵхьеит) аҩны дҳаман. Сан аҩны дныҩналацыԥхьаӡа ашырҳәа дҩагылон. Исгәалашәоит сан лажәақәа: "Сара егьараан иахьа аҩны сыҩналап-сдәылҵып, сыҩналацыԥхьаӡа шәымгылалан, сшәыҳәоит", - ҳәа дӷьаҵәыӷьаҵәуа иалҳәон. Аха, саб иашьа иара итәы ҟаиҵон, уажәы еиҳагьы ибзианы еилыскаауеит уи ала иҭаца шаҟа пату-ҳаҭыр лықәиҵоз, закәытә ԥсыуараз иныҟәигоз. Уимоу, агәылахәыҷқәа анааилакгьы, дара рҟынӡа ихы наганы дрыцыхәмаруан, ианцозгьы, агәашә инҭыганы иауишьҭуан, ахәыҷқәа ирбо-ираҳауа рхашҭӡом ҳәа ԥхьаӡаны.
Абарҭқәа зегьы ԥхаӡа сгәалашәараҿы инхаз, аха наунагӡа зыԥсы ҭаны иаанхаз цәырҵрақәоуп. Сара лассы-лассы ауаажәларратә транспорт ала ақыҭарахь сцалоит. Аиаша шәасҳәоит, убраҟоуп аԥсҭазаара агәҭылсара ахьызбаҵәҟьо, убраҟоуп ҳҵасқәеи ҳқьабзқәеи еиҳаракгьы иахьысгәалашәо, избанзар зықәрахь инеихьоу ауаа ахьааидтәало иргәаладыршәоит изнысхьоу, изҵысхьоу ажәытә аамҭа, урҭ шаҟа срызҿлымҳаузеи. "Анкьа ҳара ҳхаан ишыҟаз" ҳәа ажәабжь еиҭаҳәара иналагоит, саргьы слымҳа кыдҵаны сырзыӡырҩуеит, анаҩс урҭқәа сырҿиаратә усумҭақәа рҟны шаҟантә схы иасырхәахьоузеи?!
Аԥсуара аԥсы ҭоуп ҳхәышҭаарақәа рҟны алҩаҵә ҩеиуанаҵы, аԥсыуак иԥсы ҭанаҵы, адунеи аԥсуа шьҭыбжьы ықәыҩуанаҵы. Уи ус шакәу хаҭала агәра згеит Ҭырқәтәылаҟа сныҟәарақәа раан. "Унан, Аԥсны сыҟоума, сабаанагеи?" - ҳәа шаҟантә схы иазысҳәахьоузеи. Шаҟа иҵаулоузеи, шаҟа игьамоузеи амшын-нырцә инхо ҳашьцәа иныҟәырго аԥсуара. Шаҟа иџьашьатәузеи аиҳаби аиҵби реихаҵгылара, шаҟа иҿырԥшыгоузеи абырг ихымҩаԥгашьа, шаҟа аҵакы ӷәӷәоузеи рҳәахьашьҭыбжьқәа.
Сара схаҭа саҿахәҳәаҩуп Ҭырқәтәыла аԥсыуа ҭаацәарак аҿы сыла иабахьоу хҭыск. Аҩнаҭаҿы ҩыџьа аҭыԥҳацәеи ҩыџьа арԥарцәеи ыҟан, раб аџьаамахьы намазкра дыҟан. Ҳаб даанӡа каҳуак еицаҳжәып рҳәан, акаҳуа нақәыргыланы идыршит.
Ҳаидтәаланы аџьџьаҳәа хаицәажәо акаҳуа шаҳжәуаз, аҩнаҭа аԥшәма дшааз аӡәгьы иҳазгәамҭеит. Ҳааигәа дааиуан еиԥш, сзыдтәалаз ихшара ҩыҵеибарҟьан, адәахьы индәылҵит, аб иакәзар, ҳазҿыз аниба, зымҩа дынхынҳәит. Аиаша шәасҳәап, иҟалаз азныказы исзеилмыргеит. Ашьҭахь исарҳәеит раб иҿаԥхьа аԥхашьара ду ишақәшәаз, акаҳуа шыржәуаз дахьрыхҭыгәлаз хьымӡӷыс ишыркыз. Аиҳабы иҿаԥхьа акаҳуажәра даара иԥхашьароуп ҳәа иԥхьаӡоуп уаҟа.
Сгәы иԥхаӡа иҭоуп Ҭырқәтәыла инхо аԥсуа быргцәа рыҿцәажәарақәа, дара реиҭаҳәамҭақәа аныгәхьаазго, свидеонҵамҭақәа аашьҭыхны снарыдтәалоит.
"Дад, схәыҷы, аԥсуара алакҭа - ари аԥхашьароуп. Ауаҩы даныԥхашьа, иаԥсуарагьы иуаҩрагьы наигӡеит. Аԥсуареи ауаҩреи еимадазароуп, мамзар уаԥсуара бжьамҽамхоит", - иҳәеит аабыкьа сзыҿцәажәоз Ҭырқәтәыла инхо Лазба зыжәлаз ҭаҳмадак.
Аусура аганахьала лассы-лассы аҳәаанырцә сцалон иҳаҩсыз ашықәсқәа рзы. Амҩа сшықәлоз заҳауаз сан еснагь убас салҳәон: "Ҩмаҟахы бымӷаз, бҟәышны быҟаз", - ҳәа. Ари знык, ари ҩынтә, ари шаҟантә, илҳәоз лажәақәагьы рҽырыԥсахуамызт. Уи ахшыҩҵак зызкыз уажәы шаҟа еилыхха еилыскаауазеи.
Аԥсуа ичеиџьыка, иламыс, ипату… Ииашоуп, аԥсуара злеибарку амахәҭақәа ируакуп аԥсуа чеиџьыка.
"Дад, угәыла иифо имамкәа, уара иуӡыз укәац афҩы иԥынҵа ишҭасуа агьама ануба, иузыхаҳауам", - иҳәеит шәышықәса ирзааигәоу Феҳми Ашәба.
Санду лҟынтә исгәалашәоит, иҷыдоу фатәы хаак ҟаҳҵар аҩны, ҳара аишәа ҳнадтәалаанӡа, агәылацәа рхәы ҳәа иҳалҭоз рзаҳшар акәын, убас ауп сангьы. Агәылацәа ракәзаргьы - убас, уи иаанаго апатуеиқәҵара ауми.
Шаҟа иԥшӡоузеи арҭ аҵасқәа, ақьабзқәа! Аамҭа иаратәы ҟанаҵозаргьы, ҳаԥсуара хәашьрак ақәлар ҟалом, хымԥада, уи зыбзоуроу ҳарҭ зегьы ҳауп, иаԥсыуаны зхы зыԥхьаӡо. Анцәа иумырӡын ҳаԥсуара!
Ҳаԥсуа литератураҿы иреиӷьӡоу апоетцәа жәаҩык рыӡбахә уҳәозар, урҭ рхыԥхьаӡараҿ Владимир Ахьиба далоуҵоума ҳәа усазҵаар, сара хымԥада уи иӡбахә сҳәоит сизгәыдуны! Владимир, ԥсабарала ипоетҵәҟьаз, зхы-зыԥсы зегьы поезиала иҭәыз, уи зҽазҭоз, иара мацара ԥсҭазаарас измаз поетҵәҟьан. Уи дахьцалакгьы ицын ипоезиа, иара ала иԥсы ҭан, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рҟынӡа апоезиа мацара акәын дзызхәыцуаз, ԥсыс ихаз.
Апоет гәлымҵәах Иуа Коӷониа изикыз ажәеинраала "Уашәақәа" иара ихаҭа иахь иурхаргьы, хымԥада инаалоит:
Адгьылқәа ирықәҩны,
Ааԥынқәа ирылҩны,
Афырхаҵара иахҩны,
Ишьҭыҵуеит уашәақәа…
Ашәҭышқәа иргәылшәаны,
Ашьхақәа иргәылԥханы,
Ашьанҵа иаҿҩны,
Икаҩуеит уажәақәа…
Диит иара 1938 шықәсазы Гәдауҭа араион Жәандәрыԥшь ақыҭан. Иԥсҭазаара далҵит 2000 шықәсазы. Иқыҭаҿы аакласск дрылгеит, Мгәыӡырхәа шықәсык аҵара иҵон. 1956 шықәсазы диасуеит Аҟәаҟа, дҭалоит Қырҭтәылатәи ақыҭанхамҩатә техникум. Абраҟа ҩышықәса аҵара иҵон, нас атехникум Аҽгәараҟа ианиарга, 1961 шықәсазы, уаҟа аҵара хиркәшеит. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1960 шықәсазы. Убри аахыс Владимир Ахьиба иҭижьит апоезиатә шәыҟәқәа жәба. Урҭ иреиуоуп: "Еихызгоит сшьаҿа", "Адац", "Исԥыло, сызԥыло", "Ааԥын сызҭаз", "Абри сыдгьылаҿ", "Адгьыл ахьаа", "Амцеи аеҵәеи", "Сышьхақәа раамҭа", "Иалкаау".
Владимир аԥсабара даара дазааигәан, уи Аҟәа даналахалак, ахәаҽра далагон, мчыбжьык знык иадамхаргьы ма иқыҭахь, ма иҩызцәа рқыҭақәак рахь џьара дцар акәын, иԥсы еиҩигар акәын, аҳауа цқьа лбааидар акәын. Уи иҩыза гәакьа Рауль Лашәриа апоет иалкаау ишәҟәаҿы инеиҵыху, даара гәыкала иҩу иаԥхьажәаҿы инаимҩатәны иазгәеиҭоит:
"Владимир Ахьиба, еихша-еиҵша иҟоу абри Аҟәа ақалақь аҿы, иарбан кәакьзаалак иажәеинраалақәа дахьрыԥхьоз, ибызшәа заҳауазгьы, измаҳауазгьы, деицеиҟраны дрыдыркылон, зны-зынла маҷк дшахнаԥаауазгьы, неиҩмсрыда игәра ргон, жәа-наак аӡәгьы иҿыҵшәомызт. Алацәажәара аҭахны исыԥхьаӡом уи Жәандәрыԥшь, ма Мгәыӡырхәа, мамзаргьы Ҷлоу шаҟа еигәырӷьаны иԥылоз атәы. Иџьоушьаша, Владимир Ахьиба поет трибунк иаҳасабала, сыхьӡ рыласырҵәап, схы ӡырызгап ҳәа зынӡакгьы ихы иҭамшәацызт, дагьашьҭамызт. Уи аԥсабара иахшаз, аԥсабара ахаҭа еиԥш згәы аартыз ажәа сахьарк арҿиаҩы иакәын. Ицәаҳәақәа зныз ақьаад бӷьыцқәа реиқәырҷабреи рылаҽырбареи раха имамызт. Игәҭыхақәа, ихьаа-уазырқәа зниҵоз, иқьаад бӷьыцқәа шаҟа иџьыба иҭышәшәаны ицәыӡыз анцәа иоуп издыруа. Иаҳзынижьыз илитературатә ҩымҭақәа иара изхоит, ихьӡ ҳпоезиа абзиабаҩцәа рыҩнуҵҟа наунагӡа иаанхоит".
"-Аҩсҭаагьы дыҟоуп, уи духьӡоит,-иҳәеит,
Ҩысҭаас иҟоу- уи дуаҩуп,-иҳәеит.
Амаалықь дыҟоуп, уи уибашт,-иҳәеит,
Маалықьс иҟоугьы, дуаҩуп,- иҳәеит.
… Адунеи зегь дад, уаароуп,- иҳәеит,
Адунеиаҿ иҟоу, дад, ҿароуп,-иҳәеит.
Уахьынӡаҟоу дад, қәԥароуп,-иҳәеит,
Уанаҵахагьы дад, цәгьароуп,-иҳәеит.
Ара зцыԥҵәаха аазгаз ажәеинраала сара Баграт Шьынқәба иҩымҭақәа ирывасыргылоит! Ас еиԥш иҟоу ажәеинраалақәа Владимир Ахьиба сара агәра ганы сыҟоуп жәаба рҟынӡа шимоу! Сара ибзиан исгәалашәоит, иара иажәеинраалақәа дрыԥхьан данаарылгалак, иҩызцәа дҳазҵаауан, аԥсуа поезиаҿы имԥсуа хә-жәеинраалак сзынхару ҳәа! Ҳаргьы еицҿакны иаҳҳәон, Владимир, хәба ракәӡам, уара иҵегь ирацәаны иуҭынхоит, ухьӡ камшәо изларҳәаша, ҳәа! Иара ишиҟазшьаз еиԥш, дааҳалаԥшны дааччон, сшәымжьозар, даара ибзиоуп ҳәа аанарго!
Апоет ахаан имԥсуа иажәеинраалақәа рыӡбахә анаҳҳәо, хымԥада авсшьа ыҟаӡам апоезиа иреиҳаӡоу аҳракыраҿ инаган иҩу ажәеинраала «Жәаҩаҩык.» Ари ажәеинраала иреиӷьӡоу аԥсуа лирикатә жәеинраалақәа рантологиаҿы хымԥада рыгәҭа иргылатәуп. Иара ҿырҳәала издыруа рацәаҩуп, иззымдыруагьы хымԥада иазхьаԥшып ҳәа сгәы иаанагоит. Абраҟа иаазгоит ацыԥҵәахақәак:
Гәаҩа дук сынҭысны,
Ҿаҩамҩала сцон.
Жәаҩа хәык сырхысны,
Слеи-ҩеиуа сеимдон.
Уа жәаҩа шәҭы скымзи,
Жәаҩа хәы рҿы иԥшаан.
Уа жәаҩа лаԥш схымзи,
Рыжәаҩагьы хаан.
Жәаҩаҩык аацәырҵын,
Рыхцә-аԥшьқәа кассы,
Рыжәаҩаҩыкгьы ааҳәыцымцын,
Иааҭалеит рыԥсы.
Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,
Саԥхьа иаалашеит.
Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,
Саԥхьа иаакәашеит.
Ари ажәеинраала ссир сара убриаҟара исгәаԥхеит, сыҽсызнымкылакәа, усҟан апародиа алысхит! Владимир санизаԥхьа, иаргьы даара игәаԥхеит, ҭыԥқәак рҿы, сгәы ҟаиҵарц акәхап, иагьсаԥугеит, иҳәеит! Уимоу, уи аибашьра ҟалаанӡа ауп, иара иқыҭа гәакьаҿ апоезиатә хәылԥазы ҳаман, гәыԥҩык аԥсуа шәҟәыҩҩцәа ҳаҟан. Ахәылԥаз агәҭахьы ҳнеихьан еиԥш, амҩаԥгаҩ дааникылан, ирылеиҳәеит, иажәеинраалақәа руак сара апародиа шалысхыз, иара даара ишигәаԥхаз, иагьшиҭаху уаха убраҟа срызрыԥхьарц! Уа саҿаиршәит, иҟасҵоз, самыԥхьар усгьы ишимуаз здыруан, сҩагылан, раԥхьа Владимир итәы саԥхьеит, нас, иара апародиа саԥхьеит! Уа иҟаз анапеинҟьабжьқәа, аччабжь разқәа, уажәыгь ихааӡа сгәы иқәҩуеит, абриаҟара шықәса шцахьоугьы!
Иахьа, абра иаазгар сҭахуп уи апародиа шеибгоу:
Сҭакәажә лоуп сызтәу!..
Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,
Ааицгәасҭан, срытҟәеит!..
Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,
Сааимаркын, срыпҟеит!..
Гәаҩа дук сынҭаркит,
Аӡӷабцәа срыпҟарц!..
Изури, сыхҭаркит,-
Исмырҟьацыц ашьац!..
Рыбла ӷрақәа кылырцеит,
Исамхафазшәа рхәы!..
Сдырӷыӷкырц аҵәы сыларҵеит:-
«Иухҟьама, уԥшшәахәы?!»
«Шәа шәахьымӡеит сыҷкәынра,
Амшын еиԥш сқьаф анҭаз!..
Знык ахықәахь снықәлара,
Ижәдыруоу, аӡә шәшаԥсаз?!»
«Уи ҳара иабаҳҭаху,
Еиҳагь ҳгәы ԥнажәоит!..
Агәаҩа ду аубахҭаху,
Уаҳзыкәашар, уцоит!..»
Ех, скәашап наныкьара,
Санаалароуп сзықәшәаз!
Сахәом урҭ рыршәыкьара,
Сҭаркит рмацәаз!..
Аха сшьацәкьара снықәгылар,
Афархь-ҩеиԥш иԥыҵәҵәоит!..
Ишԥазуеи, сгәы кыдгылар,
Акыр-кыр иччоит!..
Убасҟан ацәа саалҵызшәа,
Сқәыԥшхан, сааихыккоит…
Суҭра иҭалаз ӷаацқәоушәа,
Срыҵаҟьеит-акакеи!..
Снеиуеит сара гәаҩала,
Издыруеит иахьцатәу…
Ишәҭахызаргь шәарҭ шәысхаҩала,
Сҭакәажә лоуп сызтәу!
Апоет изкны Енвер Ажьиба уи ишәҟәы "Иалкаау" аҟны иҩуеит: "Владимир Ахьиба дпоетҵәҟьан. Баҩхатәрыла аума, идгьылтә ԥсҭазааратә хымҩаԥгашьа аума, иҭеиҭԥш, иԥшра-исахьа, дааидкыланы даҽаӡәы диламҩашьо, нахьхьи, Жәандәрыԥшь ақыҭаҿы зымҩахәасҭақәа ылгаз, нас имҩадухаз, уи ихатәы мҩа данын. Данын, уи ишьҭыбжь рацәак имыргацәо, аха аиԥыларақәа рҿы ажәа аниоулак амцаԥшь зҿықәыҳәҳә иҟаз, иажәеинраалақәа цәгьалаҵәҟьа исахьаркны дрыԥхьон. Иара ихаҭагьы, уаанӡа иаабац иакәымкәа, иажәеинраалақәа убриаҟара дышьҭырԥаауан, анаџьалбеит, шьҭыбжьык мгандаз, даанызкылаша мчык ҟамландаз, дааҟәымҵӡакәа даԥхьаландаз ҳәа изыӡҩҩруаз ауаҩы, агәыхыҭхыҭра иоуан, апоезиа дацәыхаразаргьы акәа дҭанаҳәҳәон, аԥшӡарахь, ахаарахь дархынҳәуан. Даԥхьон ааԥсарак иқәымкәа. Усҟан аԥсабара лашәын, идагәан. Иӡыҩӡа игылан Владимир Ахьиба ҳәаа змаӡамыз идунеи ҭбаа аҽагәылаҳәан".
Владимир ибзиаӡан идыруан аԥхьаҩцәа рахь ацәырҵра иацыз аҭакԥхықәра ду закәыз, аха дшәаԥырҳаԥуагьы дыҟамызт. Дыҟамызт, избанзар уи иажәеинраалақәа рыххо мышла дрыдтәаланы, абас сҳәар ҟалару, ирымкьыԥхьыр иҟасҵарызеи ҳәа дхәыцуамызт. Урҭ изаауан, ҳара макьана ҳалаԥш иамҟьашьыц, ҳахшыҩ ахьзымнаӡац ҩаӡара дук аҟнытә. Уантәи ари аҩыза "аҳамҭа" зауа апоетцәа, изааӡарызеи, иагьырацәаҵәҟьам.
Владимир Ахьиба "Ақәыџьмақәа" захьӡу иреиӷьӡоу иажәеинраалақәа руак аҿы иаабоит аԥсабаратә гармониа еиламгакәа, аха изҿагылатәу ишаҿагылатәу, ихьчатәу шыхьчатәу.
Аҵыр-ҵыр, аҵыр-ҵыр!-
Жәҩан анмацәыс,
Адыр-дыр, агәыр-гәыр!-
Аҵх ианакьыс,
Ахыр-хыр, аҽыр-ҽыр!-
Илеиуан ақәа.
Ахьыр-хьыр, ахьыр-хьыр!-
Ихыҵуан аӡқәа.
Ахыу-су, ахыу-сыу!-
Ишуан алақәа.
Ахацәа-хацәамыз-
Игылт еибагауа.
Аҵықь-сықь, аҵықь-сықь!-
Рхысбжь агара,
Абық-сық, абық-сық!-
Гыгшәыг рнырҵәара.
Владимир Ахьиба аинститутқәа дрылымгеит, акандидаттә ҩаӡарақәа акгьы имам, апрезидумқәа рҿы дымтәацызт, аизара дуқәа бзиа ибаӡомызт, Аԥсны аиҳабыра рышҟа акы сҭахуп ҳәа ахаан дымнеицызт, акызаҵәык, иажәеинраалақәа агазеҭқәеи, ажурналқәеи, ашәҟәҭыжьырҭақәеи рҿы ианҭыҵлак иоуаз агонорарқәа рыла иԥсы ҭан. Иԥшәмаԥҳәыс алагаҿҩага даҿын, ихәыҷқәа ҩыџьа рызҳауан, аҷкәыни аӡӷаби. Иаҩцан дынхаӡомызт, аха иҩны унеир, аԥсуаҵас ишахәҭаз дуԥылон, ачеиџьыка бзиа ибон.
Апоет зегьраҵкыс иџьушьашаз, иажәеинраалақәа зегьы шамахак ҿырҳәала идыруан, амҩан даауқәшәар, автобус аҿы аума, атроллеибус аҿы аума, амшын хықәаҿ аума, ҿырҳәала рыԥхьара далагон!
Сара ибзиаӡан исгәалашәоит, уи аибашьра ҟалаанӡа ажурнал "Алашарҿы" иажәеинраалақәа акьыԥхьразы иман даннеилак, апоезиа аҟәша аиҳабы Мушьни Миқаиа шаҟа диеигәырӷьан дидикылоз, (уии сареи кабинеткаҿ ҳтәан), егьырҭ апоетцәа ишырзиуаз еиԥш, "алыхәҭа" икылхра далагаӡомызт, ари анцәа иҟынтә иаауа поетуп, иажәеинраалақәа рылакьысра аӡәгьы азин ҳамаӡам, ус грамматикатә гхак ҳмыриашозар, иҳәон!
Сара акырынтә апоезиатә хәылԥазқәа рҿы уи ицқәгыларақәа сықәшәахьан, аиаша шәасҳәап, Платон Бебиеи иареи рышьҭахь ақәгылара, ажәеинраалақәа рыԥхьара гәаӷьуацәан, анапеинҟьабжьқәа аӷьырак зегьы дара иргон! Уи сара саҵашьыцӡомызт, еиҳагьы сеигәырӷьон!
Абаҩхатәра бзиаӡа змаз апоет, ԥсабарала уамашәа иҟәышыз, аԥсҭазаара акырџьара иқәнақшахьаз, абзиарақәа раҵкыс ацәгьарақәа рацәаӡаны избахьаз, ишырҳәо еиԥш, "абга аҟарҟы" икылсхьаз, аха згәы еиҭамԥаз, иахьагьы гәыблыла иаҳгәалашәо, зҩымҭақәа есымша иҳацу ҳпоет бзиа Владимир Ахьиба иара дҳацӡамкәа иазгәаҳҭоу имшираҿ, иара дҳацушәа "иҳавагылоуп" иажәеинраалақәа. Урҭ иреиӷьӡоу руак ала ихсыркәшоит иахьатәи санҵамҭа, иахьӡуп уи "Поетк иажәеинраала шеилдыргаз!".
Иҵегь ҭыԥкаҿ иааурыххароуп,
Иҵегь гәыла иааурыԥхароуп,
Иҵегь, иҵегь, иааҵурыӷәӷәароуп,
Иҵегь маҭәак нашәуҵароуп,-
Иӡлачуазар уи макьана,
Иааӡылухыр- азамана.
Сара схәыцуеит: ирҳәо лакәу,
Арҭ зегь зылшо иара иакәу?!
Бадраҟ Аҩӡба, Sputnik.
Ҳафиз Аҩӡба иҩнаҭаҟны еициит ҩыџьа аҭыԥҳацәа – Мерии Хаџьереи. Урҭ рлахьынҵа раԥхьатәиқәаны иалнахит. Мери – раԥхьатәи аԥсуа ԥырҩы лакәхеит, Хаџьера – раԥхьатәи аԥсуа пианиноарҳәаҩы лакәхеит. Амузыкаҭҵааҩы Мери Ҳашԥҳа лажәақәа рыла Меригьы амузыкатә техникум дҭан, аскрипка аҟәшаҿы аҵара лҵон.
"Ҳафиз Аҩӡба иҭаацәа рыхшара апатриотизмра рыларааӡон, аԥсуара рыларааӡон", — лҳәоит Мери Ҳашԥҳа.
Раԥхьатәи аԥсуа композитор Константин Ковачи аԥсуа милаҭтә культура аусзуҩы Кандрат Ӡиӡариеи ареспублика ахы-аҵыхәа иахысны иалрыԥшаауан ашәаҳәара, акәашара рганахьала аҟыбаҩ злаз ахәыҷқәа. Убас иалкааз рыгәҭа дыҟан Хаџьерагьы.
"Усҟан атехникум аҟны рҵаҩцәаны иҟан Москватәи амузыкантцәа, Мариа Ливенцова, аиҳәшьцәа Бубноваа реиԥш иҟақәаз", — ҳәа лгәалалыршәоит ҳашԥҳа.
Аџьынџьтәылатә еибашьраан ахәцәа рҿаԥхьа дықәгылон, аконцертқәа мҩаԥылгон.
1946 шықәса рзы Хаџьера дцоит Львовҟа, дҭалоит Львовтәи аконсерваториа, афортопиано аҟәша. 1951 — 1965 шықәсқәа раан Львовтәи амузыкатә ҵараиурҭа анапхгаҩыс аус луан.
"1965 шықәса инаркны, 1979 шықәса рзы атәанчарахьы дцаанӡа Хаџьера аус луан абри аҵараиурҭаҿы рҵаҩыс. Лара активла далахәын Аԥсны амузыка аҿиар", - лҳәоит Ҳашԥҳа.
Хаџьера ллепертуар иалан: Моцарт, Шуман, Рахманинов, Прокофьев уҳәа еицырдыруаз акомпозиторцәа рырҿиамҭақәа.
Лыԥсҭазаара далҵит 1997 шықәса рзы.