Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Адунеи аҿы иқәынхо ажәларқәа изқәынхо адгьыл шыҟалаз, ишеиҿартәу, аԥсабаратә цәырҵрақәа ирызку уҳәа еиуеиԥшым амифқәа аԥырҵахьеит. Аԥсуаа рмифологиагьы беиоуп ас еиԥш иҟоу аҳәамҭақәа рыла. Лымкаала ажәытә ауаа рзыҳәан иџьашьатәын ажәҩан аҟны ирбоз амра, амза, аеҵәақәа, адыд-амацәыс, аҵәаҟәа реиԥш иҟаз аԥсабаратә цәырҵрақәа.
Аԥсуаа рҿы жәҩантә цәырцрақәа рахьтә ҷыдала ҳаҭыр рықәны иҟан амреи амзеи рынцәахәқәа. Ажәытә акәым иахьатәи ҳаԥсҭазаара ухаҿы иузаагом арҭ наџьнатә аахыс изымҵаныҳәоз, жәҩантә цәырҵраны иҟоу амреи амзеи рыда. Ашьыжь ашара уанаԥыло мҩашьарада иудыруеит амра зқьышәахәала адгьыл шаҩычо, ишарԥхо, ауаа адгьыл иқәаарыхыртә, ихандеиртә, рхы ныҟәыргартә аҭагылазаашьа шрынаҭо. Амра анҭашәалак, ахәлара иалыҷҷаауа, иԥшӡакәакәараӡа умҩа ырлашо ажәҩан иаакыдлоит амза. Даҽакала иаҳҳәозар, амреи амзеи ахьыҟам нхареи бзазареи зыҟалом.
Аԥсуа мифқәа реиҳараӡак изларҳәо ала, амреи амзеи рыԥсы ҭоуп, уимоу, аетнолог Н. С. Џьанашьиа иусумҭақәа руак аҟны излазгәеиҭоз ала, Амза дхаҵоуп, Амра дыԥҳәысуп. Арҭ аҩ-нцәахәык рыхьӡала иҳаҩсыз аҩажәатәи ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амзаныҳәеи амраныҳәеи мҩаԥыргон.
Амзаныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амзаныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Амзаныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Ари аныҳәара зызкыз аҳәса ракәын, аныҳәара амҩаԥгаразы иаҭахын амра асахьа змаз (игьажьыз) акәакәарқәа.
Жәлар рҳәамҭақәа рҟны амра иблахкыгоу ԥҳәызбоуп, амза дыҷкәыноуп. Вариантқәак рҿы амреи амзеи иашьеи иаҳәшьеи роуп, даҽа вариантқәак ирнубаалоит – урҭ бзиа еибабо арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп ҳәа.
Аԥсуаа амзаҿа анырбалак, ицқьоуп ҳәа иԥхьаӡаны, ахьы мацәаз, аџыр, аиха, асаркьа цқьа ма араӡын ԥара иахәаԥшуан. Уи ус аҟаҵара амагиатә мчы амоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, уи амза нҵәаанӡа даргьы рыԥсҭазаара цқьаны, гәырҩада ирхыргоит ҳәа ирыԥхьаӡон. "Амза хьаҩаҿа, улабара ҳазгәырӷьахааит!" - рҳәон. Ажәакала, амзаҿа анубо ицқьоу акы уахәаԥшыр, уи ацқьара уара уахь ииасуеит ҳәа ирыԥхьаӡон.
Аԥсуаа рдунеихәаԥшраҿы амреи амзеи ирыдырҳәалоз азгәаҭарақәа жәпакы ыҟоуп. Ҳарзааҭгылап урҭ:
Афольклор ажанр ссақәа ирыҵаркуа ажәаԥҟақәа ҳанрызхьаԥшуагьы, иаҳԥымларц залшом зыӡбахә ҳамоу жәҩан цәырҵрақәа рыӡбахә. Амала иазгәаҭатәуп, еиҳарак ажәаԥҟақәа рҟны зыӡбахә ҳәоу амра шакәу. Иаагап аҿырԥштәқәа:
Ауаҩы аашьа аус аниуа ианбахәло, аусура саҟәыҵны санбашьҭало ҳәа ажәҩан даҵаԥшуеит. Убри ауп ари ажәаԥҟа иҳанаҳәо.
Ари ажәаԥҟа иазышьҭоуп абас еиԥш иҟоу агәаанагара, ианаамҭоу амра ицәыло, зҽазырбылуа, игәабзиарагьы иазеиӷьхоит, аӡын ахьҭа илалаӡом.
Иара убас амра иазкны иҟоу ажәаԥҟақәа иреиуоуп:
Амреи амзеи ирызкны аҵарауаҩ Чурсин иусумҭақәа руак аҿы излаиҩуаз ала, аԥсуаа рҿы амра акульт еиҳа ижәытәтәин амза акульт аасҭа. Адгьылқәаарыхразы амра еиҳа аҵанакуан азы, уи еиҳа ҳаҭыр ақәырҵон. Убри аҟнытә ауп аԥсуаа рҵасқәеи, рқьабзқәеи, рлегендақәеи рҿы амра ахаҿсахьа аԥыжәара загаз амза аасҭа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
"Мышкы ииз уеизгьы мышкы дыԥсуеит" – абарҭ ажәақәа злоу афырхаҵаратә ашәа зегьы ибзианы еицырдыруеит, уи Аԥсны иақәлаз ақырҭуа агрессорцәа рҿагылараҿы аԥхьацага ашәақәа иреиуаны иҟалеит. Аха зегьы ирыздыруам ари ашәа ахыҵхырҭа. Иара аагоуп традициала аԥсуа фольклор аҟны ишьақәгылахьоу афырхаҵара-ҭоурых ашәа аҟынтәи. Николаи Марр иеизгамҭа "Аԥсуа фольклор аматериалқәа" рҟны уи "Ачерқьез ашәа" ҳәа хыс иамоуп. Иара изкуп Қәаблыхә-иԥа Зафҟара ҳәа хьӡыс измоу афырхаҵа. "Мышкы ииуа мышкы дыԥсуеит, иахьа иԥсуа џьанаҭ иауеит" ҳәа ҳәаны уи дзаԥхьагылаз ар ажәылараз ргәы азҭаиҵон.
Абас еиԥш ала традициала ишьақәгылахьоу афырхаҵара-ҭоурыхтә ашәақәа ркодқәа хархәара рзухеит аԥсуа-ақырҭуа еибашьра ицәырнагаз афырхаҵаратә ашәақәа рҿы. Араҟа автортә ашәақәа инарываргыланы, жәлар рашәақәагьы аира ҿыц роуит уҳәар ауеит. Фырхаҵара згымыз ажәлар рдырраҿы ҿыцла иҿыхеит афырхаҵаратә мотивқәа злоу ашәақәа, ажәабжьқәа. Иҿыцны абжьы зхалаз иреиуахеит иара убас, Ахәрашәа, Ахрашәа, Ахаҵарашәа уҳәа. Урҭ ҳаамҭазтәи аҭоурых иақәыршәаны еиҭаҿиеит.
Аибашьра авидеонҵамҭақәа рҟны иубоит ажәытәан қәылара ианцоз еиԥш, ԥсыуала ашәа ҳәаны, икәашаны ажәыларахь ишцоз. Ари иаҳнарбеит ажәлар зҭагылоу аекстремалтә ҭагылазаашьа ишцәырнаго рытрадициатә культурагьы. Иҟоуп ажәлар ирылаҵәаз автортә ашәақәа. Урҭ иреиуоуп Тото Аџьапуа, Кәасҭа Ченгьелиа, Анатоли Алҭеиба раԥҵамҭақәа. Урҭ раԥҵамҭақәа рҿы афольклори автортә-лирикатә рҿиареи еилаланы еиццәырҵуан, дара убысҟак ажәлар ирылаҵәон ажәлар иаԥырҵаз, дара иртәхаз акы еиԥш иҟалон. Араҟа афырхаҵаратә мотивқәа ирываргыланы ииуан аиуморгьы, асатирагьы.
Ашәақәа рнаҩсангьы аибашьра агәалашәарақәа аанхеит жәлар рҿаԥыцтә традициаҟны, афотосахьақәа рҿы, аудио-видеонҵамҭақәа рҿы. Урҭ зегьы макьана зеизгара аҭаху, ианҵалатәу роуп. Аҿаԥыцтә гәалашәарақәа рахь иаҵанакуеит дара аибашьцәа реиҭаҳәамҭақәа реиԥш, ҭаацәалатәи аҭоурыхқәагьы. Аибашьра афольклор аҿы еиҳа иуԥыло ажанрқәа иреиуоуп аҿаԥыцтә ажәабжьқәа, аҵәыуарақәа, аԥхыӡқәа, алаф.
Аԥсуа-ақырҭуа еибашьра аҭоурых ицәырнагеит иара убас ҭаацәалатәи аныҳәарақәа реиԥш (аибашьрахь ицоз изы акәырбан, аҿаҭахьа), ажәлар еидгыланы рныҳәарагьы.
Хазы иалкаау аҭыԥ ҷыда ааннакылоит Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраан аԥсуа ар раԥхьагыла Владислав Арӡынба изку ашәақәеи ажәабжьқәеи. Аҭоурыхтә фырхацәа Ԥшькьаҿ-иԥа Манча, Наԥҳа Кьагәа, Ҳаџьараҭ Кьахьба реиԥш иҟаз ажәлар рыхьчаҩцәа, раԥхьагылаҩцәа аҭоурых-фырхаҵаратә ашәақәеи аҳәамҭақәеи шырзыркыз еиԥш, Владислав Арӡынба изкны жәлар рашәақәеи аҳәамҭақәеи ииуеит. Бжеиҳан уи дидыркылоит Аԥсҳа, иара ихаҿсахьа. Ажәлар раԥхьагыла идунеи аԥсахра акәзар, ажәлар зегьы иргәырҩаны иааԥшит. Уи иԥсҭазаара алҵра аламҭалаз зегьы еицгәарҭан ирҳәон аҽыкәаҳа шырбаз. Жәлар разгәаҭарақәа рыла, аҽыкәаҳа амза иакәыршан ианырбо агәырҩа дук, уаҩ дук иҭахара иазкуп.
Ҿыц ицәырҵқәаз иреиуахеит иҭахаз аибашьцәа ирызку аныҳәаҿагьы. Арҭ зегьы иудырбоит 1992-1993 шықәсқәа аԥсуаа рзы ацәаҳәа ҿыц алыздаз ҭоурыхтә даҟьаны ишыҟалаз, уи ашьҭамҭа ааннажьит амҳаџьырра ашьҭа шыннажьыз еиԥш. Ҳаԥсҭазаара аҽеиҩнашеит аибашьра ҟалаанӡеи аибашьра ашьҭахьтәи аамҭеи ҳәа, "Асду анауз" ҳәа ашықәсԥхьаӡара алкааразы ишырҳәо еиԥш. Ажәакала, аамҭа ицәырнагеит иара афырхацәа, иара ашәақәа, иара ажәақәа. Егьа аамҭа царгьы жәлар рдырра џьаргьы ишымцо, ишмыӡуа убоит, уи ҿыцла аԥсы ахалоит, еиҭеиуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа рҿы еиԥшым ахацәеи аҳәсеи рҵәыуашьа. Аԥҳәыс лгәаҟра аалырԥшыр лылшозар лаӷырӡыла, амыткәма аҳәарала, ахаҵа иҩнуҵҟатәи гәҭахәыцрала, гәҭаҵәыуарала ауп ишихиго. Традицианы ишышьақәгылоу ала, агәырҩа иақәшәаз ахаҵа ауаа иахьырбо илаӷырӡ лаишьҭуам. Аԥа аб иҟны дҵәыуар ҟалозар, аб ихәыҷқәа иҵәыуаӡом.
Имаҷым аҿырԥштәқәа Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан ҭаацәарала еибашьра ианцоз. Игәаӷьыуацәоуп аҳәара, иарбан гәҭахәыцрақәоу аб изцәырҵуа иҷкәынгьы џьара ахы изыԥшызар шауа анидыруа. Аха "заниашьа зхаҵашьоу" иреиуоу афырхаҵа иԥа данҭахалакгьы "хаҵак дҭахеит ҳәа шәымҵәыуан, ахаҵа дзиуа ахаҵаразоуп" ҳәа иҳәон. Насгьы уи иԥа изын мацара адагьы, зеиԥшла, аӷа иҿагыланы еибашьуа, зыԥсадгьыл зыхьчо зегьы рыӡбахә иҳәон. Зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз ԥсит ҳәагьы иԥхьаӡам, урҭ ззеибашьуаз аус нагӡахеит.
Ахацәа агәакьацәа рнапқәа ргәыҵакны игылоит. Аџьабараҿы игылоу инеины ирыдышшылоит (усҟан рнапқәа нарыварыԥсоит), агәалсра ажәақәа рҳәоит. Аҵәыуарахь инеиуа ахацәа ракәзар, ргәы иҭасуеит (уажәы ари иаҳа имаҷны иуԥылоит, аха еиқәханы иахьыҟоу ыҟоуп). Ажәытәан ахацәа ҽламсла (ҟамчыла) рхы иасуан. Ус шакәугьы, ахацәа аҵәыуараан иаҳа аҽынкылара аадырԥшуан, аиҳаракгьы уи аԥсадгьыл ахьчаҩ аниакәу – афырхаҵа ԥсра иқәым ҳәа.
Зыԥсадгьыл ахьчаразы иҭахаз ауаҩи дарбанзаалак зыԥсҭазаара иалҵыз ауаҩи ирзынархоу аҵәыуарақәа еиԥшым. Жәлар рыхьчаҩцәа ирызку аҵәыуарақәа афырхаҵаратә ашәақәа анрылҵуагьы ыҟоуп. Аибашьраҿы иҭахаз ирызку аҵәыуарақәа ахамеигӡареи афырхаҵаратә мотивқәеи рыла ажәлар зҭагылаз атрагедиа аадырԥшуеит. Убас, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра аветеран, афольклорист, аԥсреи аԥсыжратә қьабзқәеи ҭызҵаауа Адгәыр Какоба ианиҵаз амыткәма иаанарԥшуеит иҭахаз аибашьҩы ихигаз агәаҟрақәа:
"Уаан, Рамин, уаан, уаан!
Ԥшьба-хәба хы анулаз ахы уамгеит, уаан!
Уаан, уаан, иуцхраан, уаан!
Хәарҭа урҭеит, уаан!..
Уаан, тәым шьала уеибаркын, уаан!..
Ԥшьба-хәба хы улан, уаан!
Уаан, урыман ицон, уаан!.."
Аб игәырҩа хызҽуа акәны иҟоу иҷкәын ифырхаҵара аӡбахә анырҳәо ауп. Иазгәаҭатәуп, аб иҷкәын дҭахеит ҳәа аниаҳалак, раԥхьа дзызҵаауаз "Дышԥаҭахеи?" ҳәа акәын, ахқәа ахьиныз гәаиҭон, ахьӡи-ахьымӡӷи араҟагьы иааԥшуан – аӷа изқәа иеиарханы акәымкәа, гәышԥыла аҭахара. Изқәа рҟны ахы аламкәа анибалак акәын аҳәса аҵәыуара азин анриҭоз.
Ҳаибашьра ахҭысқәа иаадырԥшит аамҭа иара афырхацәа шцәырнаго. "Зԥа дымԥсыц уԥа диумырҵәыуан" ҳәа ззырҳәогьы аӡәы игәырҩа даҽаӡәы иахьизымдыруа азоуп. Имариоума аҳәара: "Ҷкәынак дҭахеит ҳәа кыр ҟалама, уи иԥсадгьыл азоуп дызҭахаз!". Уи арҭ ажәақәа аниҳәо иарбан мцоу дызбылуа иара ида даҽаӡәы издыруам. Аха ус шакәугьы, зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз рҭаацәа ргәы зҟажо акәны иҟоу урҭ рҵеицәа Аԥсны ахьыԥшымра ахьазааргаз ауп, убри нагӡахааит!
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, цәыббра 30 - Sputnik, Асмаҭ Ҵәыџьԥҳа. Аԥсны иҟоу аерманцәа руаԥшь Ашьха Ҟарабах афинанстә цхыраара арҭоит ҳәа Sputnik акорреспондент илеиҳәеит ауаԥшь анапхгаҩы Галуст Трапизониан.
Иара иажәақәа рыла, Аԥсны имҩаԥысраны иҟоуп ареспублика араионқәа руаԥшьқәа рхаҭарнакцәа реиқәшәара.
"Арцах (Ашьха-Ҟарабахтәи Ареспублика - аред.) хатәгәаԥхарала аибашьцәа рҭахны иҟаӡам, дара еизхоит. Аматериалтә цхыраара, ҳәарада, ирҭахуп. Ҳашьцәа аматериалтә цхыраара рыҭара ҳара зегьы иаҳуалԥшьоу акоуп", - иҳәеит иара.
Ашьха Ҟарабах еиҭахгьы бџьаршьҭыхрала еиҿагылеит ииасыз амчыбжь азы. Бақәеи Еревани дара-дара ахара рыдибаҵоит. Аибашьратә ҭагылазаашьеи амобилизациеи рыларҳәеит Ермантәыла. Бақәа акәзар, амобилизациа ахәҭакахьала ирылаҳәоуп, акоменданттә сааҭ аус ауеит.
Аганқәа рыҩбагьы рдыррақәа рыла, аԥсыҭбарақәа ыҟоуп аруаа рганахь аиԥш аҭынчуааԥсыра рганахь алагьы, аха макьаназы заҟаҩ ыҟаҵәҟьоу шьақәыргылам. Ермантәылеи Азербаиџьани дасу ринформациақәа хаз-хазуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: