Аԥсуаа мшынла рныҟәарақәа, ақәыларақәа, егьырҭ атәылақәеи ҳареи ҳабжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа аҭоурых иадыруеит ажәытәӡатәи аамҭақәа инадыркны. Уи атәы шаҳаҭра ауеит Аргонавтаа ирызку аҳәамҭагьы.
Мшынла аныҟәара иазку ажәабжьқәа уԥылоит Нарҭаа рҳәамҭақәа рҟынгьы. Аԥсны иаҭаахьаз аҵарауаа, аныҟәаҩцәа ранҵамҭақәа рҟны ишазгәарҭоз ала, аԥсуаа ӷба дуқәак рыманы иҟамызт, аха жәаба-жәохәҩык рҟынӡа зкуаз ашхәақәа рацәаны иуԥылон. Амшын анцәахәы имҵаныҳәара иазку ақьабз уԥылоит иахьатәи ҳаамҭазгьы Амԥараа рыжәлантә аныҳәараҿы. Шьалуа Иналиԥа ари ажәла аетимологиа шыҟаиҵоз ала, Амԥар – амшын аԥацәа ҳәа аанагозар ауеит ҳәа иҩуан.
Амшын анцәахәы ҳәа аԥсуаа зыӡбахә рҳәо Ҳаиҭ иакәзар, уи изку алакәқәагьы иаадырԥшуеит аамҭаказы ауаа амшын ишарҭоз хҿыхрак аҳасабала ҳәа иҩуеит А.Н. Грен. Амшынтә ныҟәарақәа (хьыӡрацара) маншәалахаразы аԥсуаа Аг(а)-Ныха иамҵаныҳәон ҳәа азгәеиҭоит аҭоурыхҭҵааҩ Валикәа Ԥачлиа: амшын ианхылоз аламҭалаз уи аныха иаҭааны ашхәаныҳәацәашь кны иныҳәон.
Аҵарауаа ишазгәарҭо ала, 20-тәи ашәышықәса алагамҭанӡагьы Очамчыра араион Тамшь ақыҭан, Дӷамшь аӡиас амшын иахьалало инеины аныҳәара мҩаԥыргон. Уахь инеиуан мшынла хьыӡрацара ицоз ахацәа рыцыԥхьаӡа ахәажәақәеи ашхәаныҳәацәашьқәеи кны. Уаҟа ашәымкьаҭ наргыланы иааргаз нықәырҵон. Нас ақәаб ала амшын-ӡы ныҭтаны раԥхьа иргыланы иныҳәон.
Иԥхьаӡан абас еиԥш аныҳәара амшын аҟны аӡхыҵра ааннакылоит ҳәа, ашхәаныҟәаҩцәа машәыр рмыхьырц ирхылаԥшуеит ҳәа. Иазгәаҭатәуп, ас еиԥш амшын анцәахәы имҵаныҳәара шрымаз ҳашьцәа адыгаа. Урҭ рҟны анцәахәы Кодес аԥсыӡ асахьа змоу аӡә иакәны даадырԥшуеит. Аӡы анцәахәы Хышхогәаша лакәзар, аԥсуа Ӡаҳкәажә длыдукылар ауеит.
Аԥсуаа рҟны ачерқьезцәа рҟнеиԥш иаԥҵан ашхәа-ашәагьы. 1960 шықәсазы Шьалуа Иналиԥа ианиҵаз ашәа ацыԥҵәаха ааигоит абас: "Еҳе-ҳееи, дыӷәа-мыӷәа, иашхәари, думгари!". Уи ишиҩуалагьы, "иашхәари" – амшын анцәахәы изку акоуп, "думгари" – дугап, агара. Убас аԥсуа мифологиаҟны иаҳԥыло атермин "Уашхәа мақьаԥсыс" – Ӡызлан лықәра абри анцәахәы иахь ахы рханы ақәра акәзар ҟалап иаанарԥшуа ҳәа азгәеиҭоит, даҽа ганкахьала жәҩантә мчы змоу нцәахәны Афы иадкыланы иааирԥшуеит.
Иахьа уажәраанӡагьы ари ақәра аҵакы аилыргара цәгьоуп, аха уи злоу аҳәамҭақәа иудырбоит абри ақәра ҟазҵаз дзырқәыз ауаҩы имаҵ уа иҩны дшыҩноу, даҽакала иаҳҳәозар, ари иадаҳкылар ауеит аԥсуаа идырҿиаз ажәаԥҟа "Зашхәа уҭоу иашәа уҳәароуп".
Ирҳәоит иара убас, аԥсуаа ирыман абас еиԥш иҟаз ақьабз: бааԥсрак ҟазҵаз ауаҩы ашхәа дақәыртәаны амшын дхырҵон, абри ақәралагьы ажәа идырҳәон уаҳа дшымхынраҳәа ҳәа дахьиз, дахьынхоз аҭыԥқәа рахь. Убри аан иазгәарҭоит, адыгаа рҟынгьы, аԥсуаа ҳҿгьы ари ақәра здырҳәоз аԥҳәыс лакәын ҳәа. Аԥҳәыс лышьра хьымӡӷны ишыԥхьаӡаз ала, ацәгьа зуз аԥҳәыс лакәхон амшын ихырҵозгьы. Иахьагьы иӡыз аӡәы изы, мамзаргьы кыраамҭа ихнымҳәыз изы "амшын дхырҵеит" рҳәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Иахьа нанҳәа 15 рзы Аԥсны иазгәарҭоит хатәгәаԥхарала еибашьуаз рымш.
Нанҳәа 1992 шықәсазы ақырҭуа мпыҵахалыҩцәа еибашьрала аԥсуа жәлар ианрықәла аҩбатәи амш аҽны Нхыҵ-Кавказынтә цхыраара иааит аҟабарда аофицар Сулҭан Сосналиев напхгара ззиуаз аешьаратә жәлар рхаҭарнакцәа раԥхьатәи ргәыԥ. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра иалахәын ҩ- нызқьҩык инареиҳаны хатәгәаԥхарала аԥсуа жәлар ирыдгылаз, урҭ рахьынтә 51 –ҩык "Аԥсны Афырхаҵа" ҳәа ахьӡ ҳаракы иаԥсахеит, 247-ҩык Леон иорден ранашьоуп, фышәҩык инареиҳаны "Агәымшәаразы" амедал. Аибашьраан иҭахеит 260- ҩык инареиҳаны хатәгәаԥхарала аԥсуа жәлар ирыдгылаз.
Нанҳәа 15 Аԥсны ныҳәак аҳасабала иазгәарҭоит 2013 шықәса раахыс.
"Ари амш ешьцәаҵас ҳаибабара аҵакы аанарԥшуеит. Ари ҳаиашьара ҳмырӡроуп, мамзар ҽеи алҵӡом. Сахьахәаԥшуа аҿар мацара ракәӡам егьырҭ ҳауаажәларгьы ԥыҭҩык ирхашҭуа иалагеит, аныҳәаҿа аныркоз аибашьраан иҭахаз аҷкәынцәа рзы раԥхьа идыргылон нхыҵаа ҳашьцәа, абра иааны ҳадгьыл зхы ақәызҵаз. Уи апроблема ганкоуп. Ҳауаажәлар ирхамшҭуазароуп иҳадгылаз хыԥхьаӡаралагьы ишырацәаз, адин иныҟәаргозгьы шеиԥшым. Хатәгәаԥхарала иааны аибашьраан иҳавагылаз рфеномен аилкаара ҳаԥхьа ишьҭоуп, еилкаатәуп ари шыҟалаз. Иазхәыцыр сҭахуп ҳауаажәлар ишԥаҟала ачеченцәа арахь шьхала раара, ақьырсиан апапцәа уҳәа егьырҭ раара. Даҽа еибашьрак, даҽа милаҭк рҟны ас иҟан ҳәа исмаҳацт. Ма динла, ма ешьарала еидгылалон. Адыгаа, ачерқьесцәа ҳашьцәа ртәы хазуп, аха араҟа милаҭла, динла еиуеиԥшым ажәларқәа рхаҭарнакцәа аԥсуаа ирыдгылеит. Ахаан иҟамызт, иагьыҟалом ас ҳәа сгәы иаанагоит", - иҳәеит Лакербаиа.
Иара убасгьы дазааҭгылеит Аԥсны хатәгәаԥхарала еибашьуаз рганахьала еиҿкаатәу, ахаҵгылара зҭаху ҳәа ииԥхьаӡо аусқәа ртәы.
Шәазыӡырҩла арадио Sputnik Аԥсны аефир.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Ари атурнир мҩаԥаагоижьҭеи инеиԥынкылан 28 шықәса ҵуеит. Аибашьра ашьҭахьтәи аамҭаз иалахәыз акомандақәеи уажәы ҳахәаԥшуазар, атурнир акырӡа аҽарҭбааит. Уажәтәи иалахәын аа-командак. Ахәмарра мҩаԥысит ибзианы лҵшәа бзиала, ҳаракырала. Ари зызку изызҳауа аҿар ҳаибашьцәа ргәалашәара, рхаҿы иаанхарцаз, апатриотизм рылааҳаӡоит ҳәа ҳаҿуп. Иџьашьахуп, атурнир ахәыԥшразы егьырҭ ақыҭақәа рҟнытә иахьаауагьы, Абгархықә, Аацы, Дәрыԥшь, Лыхны уҳәа. Аҷандаратәи анапылампыл афеномин атәы уҳәозар, ԥсабаратәла аҷкәынцәа абаҩхатәра рымоуп, ҳәарада, аха ари абзиабара раԥхьа иахьышьҭыркааз, ажәытәан, - анапылампыл иасуаз аветеранцәа ирыбзоуроуп", - еиҭеиҳәеит Царгәыш.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
АҞӘА, нанҳәа 15 – Sputnik. Бзыԥ аӡы дагеит ҳәа иршьоз Питертәи атуристка лыԥсыбаҩ ԥшаауп, абри атәы аанацҳауеит Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рминистрра апресс-маҵзура.
Аԥшаарақәа ирылахәын Гагреи Гәдоуҭеи араионқәа рымцарцәара-еиқәырхаратә бригадақәеи Аҳәынҭқарратә инспекциа аӡыҵалаҩцәеи, аволонтиорцәеи.
Аӡӷаб лыԥсыбаҩ ԥшаан амашәыр ахьыҟалаз аҭыԥ аҟынтәи шә-метрак инахыганы, ацаҟьа азааигәара, ԥшьметрак аҵаулараҟны.
Ҩыџьа атуристцәа зықәтәаз аквадроцикл Риҵаҟа узгоз амҩа иаҿҟьеит нанҳәа 12 рзы.
1998 шықәса рзы ииз арԥыси аԥҳәызбеи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа иааит Санкт-Петербургнтә. Аквадроцикл қьырала иргеит.
Аҷкәын ибыргәым аахақәа иоуит, аквадроцикл Бзыԥ аҟәараҿы ирбеит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: