Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Жәытәнатә аахыс традициала ишаԥу ала, аԥҳәызба хаҵа данцалак, дызлыҵыз аҭаацәа рҟынтәи аӡатә лзынарышьҭуеит. Ӡатәыс иҟарҵоз имхьацыз ажә ҿа акәын. Уи ажә аԥҳәызба лыжә ӡатә ауп ҳәа иԥхьаӡан, зынӡа иажәаанӡа иршьыргьы ҟаломызт, ирҭиргьы ҟаломызт. Ажә ԥсыр, ма иажәаанӡа иршьыр, иара ацымхәрас ӡатәс иқәдыргылон уи иахшаз рахьынтәи акы.
Ҳаамҭазы уи ацымхәрас иаҳа лассы-ласс иҟарҵо излагаз амацәаз ауп.
Убас, ҳара ҳзыҿцәажәаз Гәыԥ ақыҭан инхо Ханагәуа-Ԥлиа Агнесса лыԥҳа еиҳабы аҭаацәара даналала, ӡатәс амацәаз лзыналышьҭит, лара лхаҭагьы есышықәса ааԥынразы аҿбаара ианыҵыҵлак ашьҭахь, уи иазкны аныҳәара мҩаҧылгоит.
"Уҿи-унапи аауӡәӡәоит, арбаӷьи арцынеи рыԥсы шҭоу, амрагыларахь ухы рханы угыланы ҿа ауҭоит, ухазы аԥсы шҭоу уахныҳәоит. Нас иушьуеит, каканла еиҵачаҧан иҟауҵоит. Аӷәазалқәа хԥа ҟауҵоит, аҷешьҭерқәа (ашә згәылоу амгьал – Е. Ҭ.) х-цырак, ашәқәа хыхь-хыхь иагәылаҵан иҟауҵоит. Ачашәқәагьы уӡуеит хԥаҟа, ацәашьқәа ҩ-цырак ҟауҵоит ашацәа рӡатә ҳәа. Нас адәахьы идәылганы, еиҭахгьы Анцәа уиҳәоит. Аԥара ықәуҵароуп, ашацәа рӡатәс – амацәаз, арахә узықәгылоуп, иузықәгыламзар, иара ацымхәрас амацәаз ҟауҵароуп", - ҳәа ҳзеиҭалҳәеит лара аныҳәара шымҩаԥылго атәы.
Лыԥҳа аҭаацәара даналалагьы, абас еиҧш дныҳәаны, лӡатә (амацәаз) лзыналышьҭит. Уи хазы иаԥылҵаз аҭаацәараҟынгьы лан ишыллырбаз еиҧш аныҳәара мҩаԥылгоит есуажәааны асабша мшык азы. (Иазгәаҭатәуп, џьоукы ари аныҳәара мҩаԥыргоит ашәахьаҽны).
Иара убас, ашацәа рӡатә, аныҳәара мҩаԥызго ишҳаиллыркааз ала, арбаӷьи арцынеи аҿаҭаразы иузыҟамҵозар, арцына ацымхәрас акәтаӷьқәа ҩба ҟауҵар ауеит. Дара изныҳәо аԥҳәыс лыдагьы даҽаӡәы ифар ҟалаӡом. Узыхныҳәо аҩеиқәаҵәагьы иныҳәо лыда даҽаӡәы ижәыр ҟалом. Иара изыхныҳәаз аӷәазалқәагьы аҳәса, аӡӷабцәа роуп акәымзар, хаҵа злоу агьама ибар ҟалом. Ажәакала иуҳәозар, ари аныҳәара лымкаала аҧҳәыс илызку ныҳәароуп, иныҳәогьы дыԥҳәысзароуп, изыхныҳәогьы агьама збаша аҳәса заҵәык роуп.
"Сымаха, сышьаха, схы смыхьуа, сгәы смыхьуа ҳәа абас Анцәа уиашьапкны ухы уақәныҳәоит", - ҳәа лара данныҳәо илҳәо ажәақәа ҳалҳәеит Ханагәуа-Ԥлиа Агнесса.
Аетнографцәа ранҵамҭақәа ҳрызхьаҧшуазар, Иван Аџьынџьал ишиҩуаз ала, ашацәа рыхьӡала аныҳәара ахәышҭаараҿы имҩаҧыргон аилаџьи акәтаӷьқәеи адгаланы, ацәашьы аркны. Николаи Џьанашьиа иакәзар, ашацәа рӡатә ҳәа ианныҳәоз, Анана-шацәа ҳәа илымҵаныҳәон, ажә ӡатәгьы Анана лӡатәыс иҟарҵон, уи лыхьӡала иныҳәон.
Аныҳәаҩ Анана длыҳәон аҭаацәара рышьҭра иацылҵарц, ахшароура хьаадалтәырц, заҟаҩы ирыхәҭоу ахәыҷқәа иирц ҳәа иҩуеит аетнограф. Ари анцәахәы илмеихырхәо, лара илызкны имныҳәо Аԥсны ԥҳәыс дыҟам ҳәа иарҳәеит аҵарауаҩ уи иазкны анҵамҭақәа анеизигоз.
Уаанӡатәи аетнографцәа ранҵамҭақәеи иахьатәии еиҿурҧшуазар, иумбар залшом аиҭакрақәа. Анцәахәы дахьырхашҭхьо, лыӡбахә ахьырымҳәо адагьы, иаҳҳәап, иахьа иҟарымҵо иреиуоуп: ажә ҿа ӡатәыс ианырышьҭуаз, арӷьа лымҳа аахсаны, раӡын ҧарак нацҵаны илзырышьҭуан. Аҧҳәызба уи аџьма-цәа илаҳәаны, иҭаӡахны лыхәда иахаҵаны дыҧсаанӡа иныҟәылгалар акәын. Иахьа уи ахаҭыԥан, ажә-аӡатә иаҭнырхуа аԥарала иаархәо амацәаз ауп иныҟәырго.
Ҳәараҭахума, абзазара аҽеиҭакра ауп ас еиԥш аԥсахрақәа цәырызгогьы. Иаҳҳәап, ақалақь аҿы аҭаацәара иалало хымԥада арахә лызныҟәнаӡом, уи ахаҭыԥан ӡатәс илзыҟарҵоит амацәаз. Иазгәаҭатәуп, амацәаз аншьҭрала еимданы ишаарго. Ҳара ҳинформант дзыхныҳәо лан илылҭахьаз амацәаз ауп. Лара лыԥҳа аӡатә ҳәа аныҳәара лымылдеит ауп (уи лара лыҩнаҭаҿы данныҳәо макьана амацәаз лкӡам), аныҳәара анлымылдозгьы, уи амацәаз ықәҵаны дныҳәеит. Аԥҳәыс еиҳабы дыҟанаҵы, амацәаз лара лҟны иаанхоит.
Иазгәаҭатәуп даҽакгьы: уаанӡатәи анҵамҭақәа ишаҳдырбо ала, аҭаацәараҿы иагьаҩ аӡӷабцәа ыҟазаргьы, рызегь рзы, хаҵа ианцалак, хазы аӡатә нарышьҭуан. Ҳара ҳинформант лҿырԥштәы ҳгозар, уи изылҭаз лыԥҳа еиҳабы заҵәык лоуп.
Ҳаамҭазы ас еиҧш иҟоу аҿырҧштәқәа рацәоуп, избанзар зегьы ирылшом уи иацу акәамаҵамақәа рныҟәгара. Иҟоуп зынӡаск ишьҭазҵазгьы.
Ауаҩы инхашьа-нҵышьа, ибзазара ауп изырҿио иара итрадициақәагьы, иқьабзқәагьы, ҳәарада ҳаԥсҭазааратә еиҭакрақәагьы, ҳахдыррагьы, ҳкультурагьы анырра рнаҭоит.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа атәыла анаплакыҩцәеи амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәеи рԥылараан адырра ҟаиҵеит Аԥсны ауаа мҵазырсуаз ацәгьоуцәа шасыс иргаз роужьразы иааидкыланы миллиард мааҭ инареиҳаны ишазыҳәоз, абри атәы аанацҳауеит ахада ипресс-маҵзура.
Аиԥылараан Бжьаниа иҳәеит ауаажәлари аҳәынҭқарреи ацәгьоурақәа рацәыхьчаразы уаанӡа иаҳамбацыз ашьаҿақәа рынагӡаразы аамҭа шааиз.
"Ацәгьоурақәа уаҩы ишимбац ирызҳаит, ари апроблема аӡбаразы ҳамчқәа зегь еидаҳҵароуп. Абри аус аҟны даара ҳшәықәгәыӷуеит", - иҳәеит Аслан Бжьаниа, анаплакыҩцәа рахь ихы нарханы.
Убри аан ахада иазгәеиҭеит атәыла аиҳабыра ибзианы ишеилнакаауа абизнес ала мацара апроблемақәа зегьы рыӡбара шалымшо.
Бжьаниа иҳәеит зегьы раԥхьа игылоу азакәанқәа рықәныҟәареи ауааԥсыра ршәарҭадара алыршареи шракәу.
"Аҳәынҭқарра, раԥхьаӡа иргыланы, уи азин ауп", - иҳәеит ахада.
Атәыла ахада дырзааҭгылеит абизнесгьы злахәхар алшо игәҭакқәак ҳәа аанацҳауеит апресс-маҵзура.
Бжьаниа иара убасгьы ауааԥсыра рымҵарсрақәа рзы иҟоу астатистика азеиԥш хыԥхьаӡарақәа ааигеит.
"Ҷыдала иаагозар, азинхьчаратә усбарҭақәа иҟарҵаз аинформациала, имҵадырсыз Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылауаа 53-ҩык роушьҭразы ацәгьоуцәа ззыҳәаз аԥара иартәоит миллиард мааҭк инацны, урҭ рахьтә иршәаз 200 миллион мааҭ инареиҳауп", - ҳәа иарбоу ахада исаит аҟны иӡыргоу адырраҭараҟны.
Атәыла ахада иара убасгьы анаплакыҩцәа ҭабуп ҳәа реиҳәеит апандемиа аамҭазы Аԥсны атәылауаа ирзыҟарҵаз ацхырааразы.
"Ҳара зегьы ҳзы, ҷыдала сара схаҭа сызгьы, даара игәышьҭыхгахеит шәара шәаӡәыкны ҳзеиԥш проблема шәахьахаҵгылаз. Акоронавирус азҵаара даара иуадаҩуп, хымԥада, уи ахҟьаԥҟьақәа анырра бааԥс ҟарымҵар алшом. Аха, Анцәа имч ала, ҳара ари аҭагылазаашьа алҵшьа ҳақәшәоит", - иҳәеит Бжьаниа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: