Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Изааӡари, аԥсуа фольклор иахәышҭааран, иахьагьы иахәышҭаароуп аԥсуа қыҭа. Саргьы убас иҟоу аԥсуа қыҭа Ԥақәашь салҵит. Уи еснагь сазгәдууп. Ари ақыҭаҿ имаҷҩымызт зажәа хшыҩрҵагаз ажәабжьҳәаҩцәа шьахәқәа – змаҭацәа алакә ссирқәа рзеиҭазҳәоз. Урҭ дыруаӡәкын жәаха шықәса раԥхьа зыдунеи зыԥсахыз сабду Ҭаниа Колиа Жьыгәа – иԥа.
Схәыҷра ашықәсқәа насыԥла иҭәын, алакә гьама ахыскаауан иара ибзоурала. Дахьцалак агага еиԥш сицын. Аԥхын мшқәа раан адәахьтәи иусқәа данрылгалак, ашәаԥыџьаԥ рышәшьыра амҵан, ма аӡын ҵхы ҭбаақәа раан ахәышҭаара аҿаԥхьа днатәаны, ҳаи, иаанымҵәандаз ззуҳәаша лакәк аацәыригон. Урҭ агәалашәарақәа хашҭшьа рымам, сыԥсы ахьынӡаҭоу.
Убас аӡынра даара игьамоу, агәгәаҳәа амца ахьеиқәыз ҳхәышҭаара сахьыныҽҳәатәаз, дырҩеигь урҭ ацәаныррақәа снарыланагалан, иаасгәалашәеит сабду исзеиҭаиҳәахьаз лакәк "аҭаца ӷәӷәа" илыхҳәаау. Аԥхьаҩцәа уи алакә шәаргьы ишәдыруазарц сҭахуп.
Қыҭак аҟны дынхон-дынҵуан ҭаца ӷәӷәак. Шьыжьымҭанк акамбашь шылхьоз лыхш канаҭәеит, дангәаа, аҵыхәа ианкны икыдылҟьеит. Ари гәаиҭеит лабхәа, аха алаҿимҭит.
Ҽнак зны абри ақыҭа даҭааит хаҵа ӷәӷәак. Уи ажәлар ирылаиҳәеит имч ԥишәарц дшааз.
Ақыҭан иҟаз абыргцәа еилацәажәарц ақәыркит, рқыҭантә иҿагылараны иҟоу далырхырц. Аизараҿы аҭаца лабхәа ҿааиҭит:
— Сара издыруеит иҿаҳаргылаша ахаҵа гәымшәа, сара даазгоит, шәара сыгәра жәга, шәыҩныҟақәа рахь шәца! – ҳәа.
Аҩны данааи абхәа аҭаца илаиҳәеит иҟалаз ахҭыс, уаҵәы ахаҵа диҿагылараны дшыҟоу. Аҭаца аԥхьа мап лкит, аха нас дақәшаҳаҭхеит.
Ианааша, хаҵа маҭәала лҽааилалҳәан аизарахь дцеит. Уа даннеи, ахаҵа ӷәӷәа дахьтәаз днеит инапы анимылх, инацәкьарақәа ҭлырԥеит. Данааиватәа, ижәҩахыр данықәс, ихылжәеит, аха ичҳаит. Ахаҵа имаз ахьаа чҳауа дыштәаз, еизаз ажәлар аисара ҳалагоит ҳәа наиарҳәеит.
Усҟан ахаҵа ӷәӷәа ибжьы ныҵакны ҿааиҭит:
— Мап, абаақәа, сара уажәшьҭа ак зылшо сакәым, смырԥхашьакәа сымҩаԥыжәга, — ҳәа.
Ииҳәазгьы нарыгӡеит, иажәа ҩбарымтәит. Абасала, аҭаца ӷәӷәа аиааира лгеит.
Аиашазы, ари алакә рацәак ашәагаа шдумгьы, уамырхәыцыр залшом. Избан акәзар, наџьнатә аахыс ҳауаажәлар рҵас инақәыршәаны аҭыԥҳа аҩнаҭаҿы драаӡон дыхԥарамкәа, илҳәо-илуа лдыруа. Дызтәу лҭаацәа рзы дгәазырҳаган, анаҩс, дызланагало рзы дхырҳаган, рымаҵушьа дақәшәо. Аха аԥсуа ԥҳәызба аԥшӡареи аҟәымшәышәреи раамҷыдарахазгьы, афырхаҵара анаалырԥшуа аамҭақәа рацәаӡан.
Уи афольклори алитературеи рҟнытә иагәылыԥхьаау ахаҿсахьақәа Баалоу-ԥҳа Мадина, Камаҷыҷ уҳәа иреиԥшу – имшәаӡо агәы зызҭаз. Ус еиԥш иҟоу аҭыԥҳацәа лабҿаба иаҳбеит Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраан, рыхцәԥарақәа ар рхылԥа инаҵаҵәахны, ахаҵа еиқәа рышьаҵаны, арԥарцәа аказы ирыҵамхо аԥсадгьыл ахьчара ианца.
Ажәа мыцхә шәасыршьыр ҳәа сшәоит, аха шәыблала ижәбеит исгәалашәаз жәлар рҿаԥыц иарҿиаз "аԥҳәыс ӷәӷәа ллакә" заҟа тема цәырнагаз.
Аиашазы, уажәтәи аамҭазы угәы узырхьуа фактны иаанхоит, абас еиԥш ихшыҩрҵагоу, инашаноу, аҳәамҭақәа еиҭазҳәо абыргцәа есҽны иахьмаҷхо. Аԥсуаа баша ражәаҳәа иалаҵаны ирҳәом "Аиҳабы дызмоу Анцәа димоуп" ҳәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аҭаацәара зегьы ишырхыҵхырҭоу дырны, аҭаацәараԥҵара, аҭаацәара алахәылацәа реизыҟазаашьа, реихӡыӡаашьа, ргәеизыбылра, рҳәатәеиқәшәара аԥсуаа лымкаала хшыҩзышьҭра арҭон. Аҭаацәараҿы апатуеиқәҵара, аҭынчра ыҟазарц азы акырӡа аҵанакуеит иҟәыӷоу абырг иажәа.
Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы, уимоу, иааидкылан аԥсуараҿы ахаҵа-аԥҳәыс ҳәа неилых ҟамҵакәа аиҳабы пату иқәуп. Аиҳабацәа рыԥсҭазаараҟны ирбаз-ираҳаз, идырҳаз рыԥсҭазааратә ԥышәа еснагь аиҵабацәа рзы имҩақәҵаган. "Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом" ҳәа рыԥхьаӡон аԥсуаа. Зегьы дырны уаҩы дзиӡом, уи икәша-мыкәша иибо, дзынҟьаз-дзынԥаз иабзоураны иҟаиҵароуп ихатәы лкаақәа, ирҳароуп ихатә ԥышәа. Зыҽны ииз мышкы зны изалшом ажәра ишәхымс иааламгылар. Ус ишоуп аԥсҭазаара.
Абырг, аиҳабы пату рықәҵара иазку еиқәаҳаԥхьаӡаз ахшыҩзышьҭрақәа ҳәаақәаҳҵар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟақәа рыла: "Аиҳабы дызмам Анцәа димам", "Аиҳаб бзиа дыԥраҳәа разуп", "Аиҳабы бзиа дԥызоуп", "Аиҳабы дышәшьыроуп", "Аиҳабы дахьыҟам аиҵбы бзабаа ибом", "Аиҳабы пату иқәуҵар, Анцәагьы пату уқәиҵоит".
Жәлар рҟәыӷара зныԥшуа афольклортә жанрқәа иреиуоу ажәлар разгәаҭарақәа рҿгьы ицәырымҵырц залшомызт абырг, аҭаацәара урҭ рыхӡыӡаара атәы зҳәо ахшыҩзышьҭрақәа.
Жәлар разгәаҭарақәа рҿы иаагоу аиҳабацәеи, аҭаацәареи, уи алахәылацәеи ирыдҳәалоу агәрагарақәа, жәаҳәарада, еиуеиԥшым, иаагозар, абаҳчаҿы абиаҵла еиҭазҳаша зықәра акыр зфахьоу абырг иоуп, ақәыԥш еиҭеиҳар ҵасым, избан акәзар, ашьаҭа ашәпара еиҭазҳаз ихәда иаҟарахар, дашәиуеит рҳәоит. Иара убас, аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо азгәаҭарақәа иреиуоуп:
Абас иҟоуп аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо ажәлар ирылаҵәаны иҟоу азгәаҭарақәак. Ажәлар разгәаҭарақәа реиԥш иҟоу атема аинтерес ду ахьаҵоу азы ԥхьаҟагьы еиуеиԥшым атемақәа ирықәшәо, илыԥшааху жәлар разгәаҭарақәа шәыдаагалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥхыӡқәа даара азҿлымҳара зцу фольклортә жанруп, дара аԥсуаа ҳҟны макьанагьы иҭҵаамкәа иаанхоит. Раԥхьатәи анҵамҭақәа аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи ртәы ҟаиҵеит Дырмит Гәлиа. Урҭ уԥылоит иара иҩымҭақәа реизгақәа рҿы. Аԥхыӡқәа рҟны иаарԥшуп аԥси нарцәытәи адунеи ирыдҳәалоу ажәлар разхаҵарақәа.
Аԥхыӡ аамҭалатәи аԥсра аанарԥшуа иҟоуп. Уи ус шакәу арҵабыргуеит абызшәа иалоу ажәақәа, ажәаԥҟақәа. Иаҳҳәап: "Ицәоу – аԥсы диҩызоуп", мамзаргьы: "Аԥсы дызгәыблымыз дыцәазшәа дибон" уҳәа реиԥш иҟақәоу.
Аԥсуа мифологиаҟны иҟоуп иара убас ауаҩы ацәа далазхало, ԥхыӡла дзыргәаҟуа аперсонаж Цәаблаҟ ҳәа хьӡыс измоу. Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа уи Напкылҵәа ҳәа лзырҳәоит. Иахьагьы ирҳәоит ауаҩы ацәа акыраамҭа даналахалак "Цәаблаҟ улкыма!" ҳәа.
Аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла иҽеим ацәара абарҵаҿы, аџь-ҵла амҵан, иара убас аилашәшәымҭаз уцәар бзиам рҳәоит. Ибзиаӡам ацәара амзартә ныҳәарақәа анымҩаԥысуа аамҭазынгьы, аиҳаракгьы аишәаргыларақәа раан, усҟан аԥшқа дыцәазаргьы хымԥада даадырԥшуеит, аритуал нагӡаны иалгаанӡагьы ддырцәом. Амцәара иадҳәалоу аритуал аарԥшуп аԥсра иадҳәалоу ақьабзқәа рҟынгьы – уи аҷаԥшьара ауп. Абасала "ацәара–амыцәара" иаадырԥшуеит еиҿагылоу ҩ-дунеик: "аԥсреи–абзареи", "нарцәи–аарцәи", "зыԥсы ҭоуи–зыԥсы ҭами".
Иҟоуп амиф-ҵабыргқәа ауаҩы дцәалаханы, хаха-хымш дмааԥшӡакәа, нарцәы дцан дшааз еиҭазҳәо. Ус еиԥш иҟоу аԥхыӡқәа раан, ауаҩы нарцәы иуацәа, ма иидыруа шьоукы ибоит, нарцәытәи аԥсҭазаара далаԥшуеит, џьанаҭи џьаҳаными иҟоу ауаа ишрызныҟәо ибоит. Абас ауаҩы ԥхыӡла нарцәы ицан иааз акраамҭа дыԥсӡом рҳәоит.
Иҟоуп илабҿабоу аԥхыӡқәагьы. Илабҿабоу аԥхыӡқәа ҳәа рзырҳәоит ауаҩы ԥхыӡла иибаз лабҿаба ианыҟалогьы. Иаҳҳәап, ԥхыӡла аԥсы ауаҩы игәиҽаниҵар ауеит, мамзаргьы игу-ибзоу алаиирдырыр.
Убас, Ешыра, 2010 шықәсазы ианысҵаз аԥхыӡ аҿы ажәабжьҳәаҩ Хьмур Еныкь исалҳәон, лара иԥсхьаз лан ԥхыӡ дшылбоз "аишәаҟны ишьаз аҵәца зықәбыргылеи" ҳәа, дааԥшны иангәалҭа, ус иагьыҟаҵәҟьан, ашьҭахь илыԥсахит.
Аԥхыӡ ала ауаҩы еиуеиԥшым адыргақәа иоуеит дзықәшәараны иҟоу аазырԥшуа. Араҟа иааҳгоит ҿырԥштәқәак аԥсуаа урҭ реилкаарақәа шаадырԥшуа:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, цәыббра 25 – Sputnik. Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара апресс-маҵзураҿы ииашам ҳәа ахырҳәааит Аԥсны ашколқәа зегьы рҟны цәыббра 25 инаркны жьҭаара 16 рҟынӡа акарантин аларгалоит ҳәа уаанӡа АИХқәа рҟны ицәырҵыз аинформациа.
"Аминистрцәа Реилазаара акәым, Ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы акоординациатә штаб акәым ашколқәа рҟны аҵаратә процесс аанкыларазы азҵаара иалацәажәомызт, аӡбамҭа ҳәагьы акгьы рыдрымкылацт", - ҳәа аанацҳауеит Аминистрцәа Реилазаара асаит.
Акоординациатәи аоперативтәи штабқәа иааиԥмырҟьаӡакәа ичмазаҩхази згәы бзиахази ауаа ирыцклаԥшуеит, иара убасгьы аҵара аусҳәарҭақәа рҟны ачымазара зыхьыз рхыԥхьаӡара гәарҭоит ҳәа аарыцҳаит Аминистрцәа Реилазаара апресс-маҵзураҿы.
"Аиҳабыреи акоординациатә штаби ирыдыркыло аофициалтә ӡбамҭақәа зегьы Аминистрцәа Реилазаара аофициалтә саит аҟны иҟалоит", - ҳәа азгәарҭеит апресс-маҵзураҿы.
Уаанӡа цәыббра 25 ахәылбыҽха Агәабзиарахьчара аминистрра апресс-маҵзура Аԥсны асанитартә ҳақьым хада Лиудмила Скорик адырра ҟалҵеит атәыла ашколқәа зегьы рҟны жьҭаара 16 рҟынӡа акарантин алагалахоит ҳәа.
Скорик ишылҳәаз ала, ари аҩыза аӡбамҭа атәыла аиҳабыра иаднакылеит Агәабзиарахьчара аминистрреи Асанитартә епидемиологиатә маҵзуреи иҟарҵаз абжьгарақәа инрықәыршәаны.