17.01.2017 17:46 13
17.01.2017 14:19 9
17.01.2017 13:16 7
17.01.2017 12:51 7
17.01.2017 12:21 5
17.01.2017 10:29 5
12.01.2017 16:00 39
12.01.2017 14:04 43
12.01.2017 10:56 33
11.01.2017 16:21 45
11.01.2017 15:12 41
11.01.2017 14:35 47
11.01.2017 13:59 39
11.01.2017 11:49 33
04.01.2017 14:15 70
04.01.2017 11:00 82
04.01.2017 08:39 64
31.12.2016 23:55 68
30.12.2016 16:44 82
30.12.2016 16:19 74
30.12.2016 12:56 76
30.12.2016 11:39 74
30.12.2016 10:42 76
29.12.2016 15:45 84
29.12.2016 14:09 84
Популярное
11.01.2017 47
11.01.2017 45
12.01.2017 43
11.01.2017 41
12.01.2017 39
11.01.2017 39
12.01.2017 33
Алина Жьиԥҳа: ҳбызшәа аиқәырхара – зегь иреиҳау ԥышәароуп
1596
11.01.2016 09:00
Апроект “Ашьаҭа” иалагӡаны аҵарауааи арҵаҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи аԥсуа бызшәа азы ргәаанагарақәа шәыдгалахоит.
Аԥсныпресс. АПРОЕКТ “АШЬАҬА”.
Алина Жьиԥҳа, абызшәаҭҵааҩы
Иахьазы ҳтәылаҿы аԥсуа бызшәа ԥықәсларада иҿиартә еиԥш иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ыҟам. Аԥсуаа 80% инареиҳаны рхатәы бызшәа шырдыруагьы, агәҽанызаара узҭаша тенденциоуп ақалақьқәа рҿы изызҳауа ахәыҷқәа уи ԥсыҽны, мамзаргьы зынӡа иахьырзымдыруа. Ари даара ишәарҭоуп, избанзар ас еиԥш иҟоу ахәыҷқәа рнаҩс иааиуа абиԥара зынӡа рхатәы бызшәа рмаҳауа аҟынӡа инеиуеит. Ус анакәха, абызшәа азҵаара аӡбара ахәыҷӡақәа рыла иалагатәуп. Аха иара убри аамҭазы еилкааны иҳамазароуп абызшәатә проблема – комплексла, ганрацәала изызнеитәу ак акәны ишыҟоу.
Ҳхы ҳазҵаап
Иабамҩаԥысуеи иахьа абызшәа ԥсабарала аҿиара? Аҭак мариоуп – уи иааиԥмырҟьаӡакәа ахархәара ахьамоу ауаа рыбжьара. Ус иҟоу ауаатәыҩсатә гәыԥқәа иахьазы – ашәҟәыҩҩцәеи апоетцәа мацара ракәхеит, нас атеатр. Избан? Избан акәзар иарбанзаалак аҳәынҭқарратә усбарҭақәа роума, аҵараиурҭақәа роума, абизнес-наплакқәа роума, ус баша ахәаахәҭратә усхк аҿы аума – џьарамзарак аԥсуа бызшәа инеиԥынкыланы иахьа аус аларуӡом! Абри ауп ҳзызхәыцша.
Аԥсшәахь аиҭагара – абызшәа арҿиаӡом, уимоу иара аиқәырхарагьы залнаршом. Сара исҳәар сылшоит, аусшәҟәымҩаԥгара аурысшәа аҟнытә аԥсшәахь еиҭаҳго мацара ҳҿынаҳхар, ҳбызшәа ааха ӷәӷәа аҳтоит ҳәа. Убрахь иаҵанакуеит ажәабжьқәа реиҭагарагьы. Иарбанзаалак аинформациа аԥсышәала ииуазароуп, аԥсышәала ихәыцуа иҟынтә. Акәымзар иахьа иҳаҳауа абызшәа синтаксисла иоурысшәоуп. Аҳәоу артәашьа урысшәала иеиҿкаауп, аԥсуа ажәақәа рыла ишеибыҭоугьы. Абас мацара еибарку ажәаҳәа, грамматикала егьа ииашазаргьы, ихәанчамхар залшом. Иахьа макьана ус иҟоу абызшәеи абызшәа цқьеи еиҩаҳдраауеит, аха ишԥаҟало жәа-шықәса рышьҭахь, ҩажәа шықәса рышьҭахь? Уи иашьцылогьы дҟалашт, аҭагылазаашьа ИАХЬА иҳамԥсахыр.
Иҟаҵатәузеи?
Абызшәа аҳәынҭкарра амахәҭақәа зегьы рҿы аус ауа иҟаҵатәуп, акультура асфераҿы мацара акәымкәа. Аҳәынҭқарратә бызшәазы азакәан аус ауа иҟаҵатәуп, уи анамыгӡаразы ахьырхәра узахымԥо иҟазароуп. Ус иҟазар акәын аханатәгьы, аха иҟаҳамҵеит. Избанзар ҳара иахьа уажәраанӡа ҳус аасҭа ҳажәа аиааиуеит. Ажәала ипатриотцәоу репоха ҳҭагылоуп.
XIX ашәышықәсазы ҳажәлар зықәшәаз арыцҳара ду – ахҵәара аамышьҭахь, абызшәа иахьа иамоу апроблемақәа раӷьырак зыхҟьаз, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ақыҭа аҟынтә ақалақь ахь ҳаниас, ақалақьтә ԥсҭазаара аикәшара ҳбызшәа иаднаҵаз аидара ахьазышьҭымхыз ауп. Аха ақыҭа мацарагьы абызшәа аиқәырхара адаҳҵар ҟалаӡом. Избанзар уахьгьы инеихьеит абызшәеилаԥсара апроцесс.
Инароуны аԥсышәала темак ахыи аҵыхәеи нҭырҳәцааны иалацәажәаратә иҟоу аспециалистцәа иахьа иҳацәмаҷуп. Аха дара ирхароузеи, ҳарҵаратә процесс хадаратәла урысшәала акәзар ишымҩаԥысуа? Насгьы атерминологиа арҿиараҿы иҟаҳҵахьоу ашьаҿақәа азымхозар? Ҳагханы акәзаргьы иааҳартыроуп аԥсуа школқәа (ԥсышәала амаҭәарқәа зегьы иахьырхысуа), аԥсшәа ззымдыруа ахәыҷқәа иҷыдоу ахәыҷбаҳчақәа рахь ишьҭлатәуп, абызшәа ахьыддырҵалаша. Издыруа – хазы еидкылалатәуп.
Ус ҟаҳамҵар, ҳхәыҷқәа иара усгьы телехәаԥшрала, амультфильмқәеи егьырҭ арлахҿыхратә дырраҭарақәеи рыбзоурала аурыс бызшәа анырра ӷәӷәа заухьоу, зынӡа иарахьы ииасыр алшоит. Иара аԥсшәа аасҭа ашьҭкаара акыр имариоуп азы, иаҳа ирласны ахәыҷқәа ирҳәо иалагоит. Убри аҟнытә ахәыҷы ихатәы бызшәа ашьаҭа ӷәӷәахаанӡа, аԥсшәа иҿахәҳәаганы иҟалаанӡа даҽа еидарак иаҵаҵара бзиам, иаԥсшәа иаԥырхагахар ҟалоит. Ахәыҷқәа ҩба-хԥа бызшәа еиҟараны еицышьҭыркаауеит ҳәа аҵарауаа рыбжьара ишьақәгыланы иҟоу агәаанагара аԥсшәеи аурысшәеи реиԥш зынӡа еиԥшым абызшәақәа рҿы шамахазар аус ауӡом. Убри иазкны аҭҵаарақәагьы мҩаԥгалатәуп, аха аӡәыр даҿума иахьа уи?
Абызшәа иахахьуа ҳдырыр ауп ахәышәтәрагьы анҳақәҿио. Ари ҳажәлар еидызкылаша ус ԥшьаны иҟалароуп. Ҳбызшәа аиқәырхара – ҳахдырра аизҳара иузаҟәымҭхо иадҳәалоуп. Ҳбызшәа аиқәырхара – зегь иреиҳау ԥышәароуп, уи ҳзахысыр, ҳмилаҭгьы ҳаԥсуарагьы наунагӡа еиқәхоит.
Аԥсныпресс. АПРОЕКТ “АШЬАҬА”.
Алина Жьиԥҳа, абызшәаҭҵааҩы
Иахьазы ҳтәылаҿы аԥсуа бызшәа ԥықәсларада иҿиартә еиԥш иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ыҟам. Аԥсуаа 80% инареиҳаны рхатәы бызшәа шырдыруагьы, агәҽанызаара узҭаша тенденциоуп ақалақьқәа рҿы изызҳауа ахәыҷқәа уи ԥсыҽны, мамзаргьы зынӡа иахьырзымдыруа. Ари даара ишәарҭоуп, избанзар ас еиԥш иҟоу ахәыҷқәа рнаҩс иааиуа абиԥара зынӡа рхатәы бызшәа рмаҳауа аҟынӡа инеиуеит. Ус анакәха, абызшәа азҵаара аӡбара ахәыҷӡақәа рыла иалагатәуп. Аха иара убри аамҭазы еилкааны иҳамазароуп абызшәатә проблема – комплексла, ганрацәала изызнеитәу ак акәны ишыҟоу.
Ҳхы ҳазҵаап
Иабамҩаԥысуеи иахьа абызшәа ԥсабарала аҿиара? Аҭак мариоуп – уи иааиԥмырҟьаӡакәа ахархәара ахьамоу ауаа рыбжьара. Ус иҟоу ауаатәыҩсатә гәыԥқәа иахьазы – ашәҟәыҩҩцәеи апоетцәа мацара ракәхеит, нас атеатр. Избан? Избан акәзар иарбанзаалак аҳәынҭқарратә усбарҭақәа роума, аҵараиурҭақәа роума, абизнес-наплакқәа роума, ус баша ахәаахәҭратә усхк аҿы аума – џьарамзарак аԥсуа бызшәа инеиԥынкыланы иахьа аус аларуӡом! Абри ауп ҳзызхәыцша.
Аԥсшәахь аиҭагара – абызшәа арҿиаӡом, уимоу иара аиқәырхарагьы залнаршом. Сара исҳәар сылшоит, аусшәҟәымҩаԥгара аурысшәа аҟнытә аԥсшәахь еиҭаҳго мацара ҳҿынаҳхар, ҳбызшәа ааха ӷәӷәа аҳтоит ҳәа. Убрахь иаҵанакуеит ажәабжьқәа реиҭагарагьы. Иарбанзаалак аинформациа аԥсышәала ииуазароуп, аԥсышәала ихәыцуа иҟынтә. Акәымзар иахьа иҳаҳауа абызшәа синтаксисла иоурысшәоуп. Аҳәоу артәашьа урысшәала иеиҿкаауп, аԥсуа ажәақәа рыла ишеибыҭоугьы. Абас мацара еибарку ажәаҳәа, грамматикала егьа ииашазаргьы, ихәанчамхар залшом. Иахьа макьана ус иҟоу абызшәеи абызшәа цқьеи еиҩаҳдраауеит, аха ишԥаҟало жәа-шықәса рышьҭахь, ҩажәа шықәса рышьҭахь? Уи иашьцылогьы дҟалашт, аҭагылазаашьа ИАХЬА иҳамԥсахыр.
Иҟаҵатәузеи?
Абызшәа аҳәынҭкарра амахәҭақәа зегьы рҿы аус ауа иҟаҵатәуп, акультура асфераҿы мацара акәымкәа. Аҳәынҭқарратә бызшәазы азакәан аус ауа иҟаҵатәуп, уи анамыгӡаразы ахьырхәра узахымԥо иҟазароуп. Ус иҟазар акәын аханатәгьы, аха иҟаҳамҵеит. Избанзар ҳара иахьа уажәраанӡа ҳус аасҭа ҳажәа аиааиуеит. Ажәала ипатриотцәоу репоха ҳҭагылоуп.
XIX ашәышықәсазы ҳажәлар зықәшәаз арыцҳара ду – ахҵәара аамышьҭахь, абызшәа иахьа иамоу апроблемақәа раӷьырак зыхҟьаз, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ақыҭа аҟынтә ақалақь ахь ҳаниас, ақалақьтә ԥсҭазаара аикәшара ҳбызшәа иаднаҵаз аидара ахьазышьҭымхыз ауп. Аха ақыҭа мацарагьы абызшәа аиқәырхара адаҳҵар ҟалаӡом. Избанзар уахьгьы инеихьеит абызшәеилаԥсара апроцесс.
Инароуны аԥсышәала темак ахыи аҵыхәеи нҭырҳәцааны иалацәажәаратә иҟоу аспециалистцәа иахьа иҳацәмаҷуп. Аха дара ирхароузеи, ҳарҵаратә процесс хадаратәла урысшәала акәзар ишымҩаԥысуа? Насгьы атерминологиа арҿиараҿы иҟаҳҵахьоу ашьаҿақәа азымхозар? Ҳагханы акәзаргьы иааҳартыроуп аԥсуа школқәа (ԥсышәала амаҭәарқәа зегьы иахьырхысуа), аԥсшәа ззымдыруа ахәыҷқәа иҷыдоу ахәыҷбаҳчақәа рахь ишьҭлатәуп, абызшәа ахьыддырҵалаша. Издыруа – хазы еидкылалатәуп.
Ус ҟаҳамҵар, ҳхәыҷқәа иара усгьы телехәаԥшрала, амультфильмқәеи егьырҭ арлахҿыхратә дырраҭарақәеи рыбзоурала аурыс бызшәа анырра ӷәӷәа заухьоу, зынӡа иарахьы ииасыр алшоит. Иара аԥсшәа аасҭа ашьҭкаара акыр имариоуп азы, иаҳа ирласны ахәыҷқәа ирҳәо иалагоит. Убри аҟнытә ахәыҷы ихатәы бызшәа ашьаҭа ӷәӷәахаанӡа, аԥсшәа иҿахәҳәаганы иҟалаанӡа даҽа еидарак иаҵаҵара бзиам, иаԥсшәа иаԥырхагахар ҟалоит. Ахәыҷқәа ҩба-хԥа бызшәа еиҟараны еицышьҭыркаауеит ҳәа аҵарауаа рыбжьара ишьақәгыланы иҟоу агәаанагара аԥсшәеи аурысшәеи реиԥш зынӡа еиԥшым абызшәақәа рҿы шамахазар аус ауӡом. Убри иазкны аҭҵаарақәагьы мҩаԥгалатәуп, аха аӡәыр даҿума иахьа уи?
Абызшәа иахахьуа ҳдырыр ауп ахәышәтәрагьы анҳақәҿио. Ари ҳажәлар еидызкылаша ус ԥшьаны иҟалароуп. Ҳбызшәа аиқәырхара – ҳахдырра аизҳара иузаҟәымҭхо иадҳәалоуп. Ҳбызшәа аиқәырхара – зегь иреиҳау ԥышәароуп, уи ҳзахысыр, ҳмилаҭгьы ҳаԥсуарагьы наунагӡа еиқәхоит.
Аинформациатә алахәылаҩцәа
Асаит аҿы икьыԥхьу аматериалқәа рзы азин амазаара, автортә зини, егьырҭ еизырхоу азинқәеи ирызкәу аԥсуеи жәларбжьаратәи азакәанԥҵарала ихьчоуп. Асаит аҿы иҟоу иарбанызаалак аудио, афото, авидео материалқәа рхархәара, уи амазаара азы азин змоу рақәшаҳаҭхарала, мамзаргьы, www.apsnypress.info ахь азхьарԥш аҟаҵарала иҟалар алшоит. Аинтернет аҟны атексттә материалқәа инагӡаны, мамзаргьы хәҭа-хәҭала ахкьыԥхьраан, www.apsnypress.info ахь ихарҭәаау азхьарԥш аҟаҵара хымԥадатәиуп.