Афилологиатә наукақәа рдоктор, апрофессор Виачеслав Чрыгба инарҭбааны далацәажәоит аԥсуа бызшәа аҿиара иаԥырхагоу афакторқәеи урҭ излариааитәу амҩақәеи. Аиҿцәажәара мҩаԥылгеит Нонна Ҭхәазԥҳа.
– Виачеслав Андреи-иԥа, шәгәы ишԥаанаго аԥсуа бызшәа иӡуа абызшәақәа ирхыԥхьаӡалоума? Ирхыԥхьаӡалазар, уи аиқәырхаразы иҟаҵатәузеи?
– Ииашаҵәҟьаны, аԥсуа бызшәа ашәарҭа иҭагылоу, иуашәшәыроу абызшәақәа рахь иаҵанакуеит. Абызшәа иалацәажәо рхыԥхьаӡара агхара иаҿызар, абиԥара ҿыцқәа рҿы абызшәа ахархәара еиҵахозар – арҭ зегьы агәҽанызаара узҭаша факторқәоуп. Аԥсуа бызшәа апроблемақәа ирызку сышәҟәаҿы сара сазааҭгылоит Ирландиа ари азҵаара аӡбара шымҩаԥыргоз: уаҟа абызшәа арҿиаразы, ашколқәа рҿы ишахәҭоу азнагаразы аҳәынҭқарратә харџь рацәаӡаны ирышьҭуеит, ачынуаа зегьы аҳәынҭқарратә бызшәала ицәажәаларц ԥҟараны ишьҭыхны ирымоуп. Аха иахьеи-уахеитәи аԥсҭазаараҿы ауааԥсыра дара-дара реицәажәараан аирланд бызшәа рхы иадырхәаӡом, избан акәзар уи хатәы бызшәаны иззынхаз рхыԥхьаӡара 20% иреиҳаӡам. Аԥсны, Анцәа иџьшьаны, ари ахыԥхьаӡара акырӡа еиҳауп: 80% аԥсуаа рхатәы бызшәа бзианы ирдыруеит. Аха, ус шакәугьы, иахьа ҳгәы рҭынчны ҳтәар ҟалаӡом. Ахәыҷбаҳчақәеи, ашколқәеи, аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи, абизнеси рҟны абызшәа аҭагылазаашьа зеиԥшроу гәаҳҭар – иккаӡа иааԥшуеит апроблемақәа шыҟоу. Аԥсуа бызшәа ихадароу аҭыԥ ацәыӡра ишалагаз уаҳауеит ақалақь амҩадуқәа уанырнылалак, уимоу ақалақьқәа ирзааигәоу ақыҭақәа рҿгьы. Лингвистк иаҳасабала сара исҳәар сылшоит, ари зыхҟьо амзызқәа ируакуп ҳәа абызшәа асоциалтә статус алаҟәра. Уи – абызшәа аԥсра акәымзаргьы, аҿыҵәаара иалагеит ҳәа азуԥхьаӡартә аҟынӡа инанагоит: иара зтәу амилаҭ рҟны абызшәахьы ирымоу аинтерес анмаҷхо, рхәыҷқәа иддырҵар, ирымардар анырҭахымхо. Ари апроцесс аанаҳамкылар, абызшәа иаҳҭахым маругак еиԥш иаҳхашҭыр ҟалоит, еиҳа "имариоу", зфункционал ҭбаау абызшәа аныҟала, уи ахь ҳаиасуазар.
Хаҭала сара сзықәшәахьоу ҿырԥштәык шәзаазгоит. Сыҷкәын дахьныҟәо аԥсуа хәыҷбаҳчаҟны, дызлоу агәыԥ 20-ҩык рҟынтә иара ихаҭагьы дналаҵаны хҩык роуп аԥсшәа бзианы изҳәо. Ҳәара аҭахума ахәыҷқәа дара-дара урысшәала ацәажәара иалагеит. Ахәыҷбаҳча аусзуҩцәа изласарҳәаз ала, егьырҭ агәыԥқәа рҿгьы ари аҩыза аҭагылазаашьа ыҟоуп.
Абасала, иаҳҳәар ҳалшоит Аҟәа инхо аҭаацәарақәа рҟынтә зхатәы бызшәала ахәыҷқәа ирацәажәо рхыԥхьаӡара маҷуп ҳәа. Ас еиԥш аусқәа рцара ҳауаажәлар аршәароуп, хатәы бызшәада ирааӡо ахәыҷқәа рыхдырреи рмилаҭтә культура иаҵоу ахаара-бзаареи рзымдырӡакәа ицоит. Аха, иџьоушьаша, ажәлар рҟны уи аганахьала хьаа дук ыҟаны иубаӡом. Аинтеллигенциа азҵаара алацәажәара шрыгымгьы. Уи иаанаго абызшәа ачымазара бааԥс ахьхьеит оуп.
Араанӡа ианааҳга, уи шьҭа ирадикалтәу ашьаҿақәа рыла еиқәырхатәуп, аиҳабыра иахәҭоу ахыдҵақәа шьҭырхроуп. Аха аиҳабырагьы иахьа уажәраанӡа шьаҿа ӷәаӷәақәак ҟарҵо иҳамбацт, абызшәа азҵаара уажәыгьы априоритет амаӡам. Ҳҭагылазаашьа даара ишәарҭоуп.
– Абызшәақәа рхархәареи реиқәырхареи рҿы иарбан механизмқәоу ихадоу?
– Абызшәа аиқәырхараҿы ихадоу механизмқәас иҟоуп – уи апрестиж ашьҭыхразы ишьаҭанкылоу, исистематәу аҳәынҭқарратә программа аҟазаара, абызшәа дзырҵо арҵаҩцәа рзы зхаҭабзиара ҳараку аметодикатә цхыраагӡақәа, арҵага шәҟәқәа рҭыжьра, абызшәатә курсқәа реиҿкаара, ахәыҷқәеи адуцәеи рзы. Еиҳаракгьы, ахәыҷқәа зегьы аԥсшәа цқьаны ирҳәо иҟаҵатәуп, ахәыҷбаҳчақәеи ашколқәеи ианрылго – рбызшәа аҩаӡара узавамло иҟазарц азы. Уи аҟаҵара ҳалшоит иахьа. Ашколқәа рҿы ԥсышәала изыԥхьо амаҭәарқәа еизырҳатәуп. Амедиа-хархәагақәагьы рнырра даара ирацәоуп. Ателехәаԥшраҿы ԥсышәала иҟоу ахәыҷтәы дырраҭарақәа рхыԥхьаӡара еиҳахароуп, амультфильмқәеи ахәыҷтәы сериалқәеи рацәаӡаны еиҭаҳгалароуп. Уи мацара иаҿу арҿиаратә гәыԥқәа ҳамазароуп. Иаԥаҳҵароуп ԥсышәала иҟоу акомпиутертә хәмаррақәа.
Аԥсуа бызшәазы аԥышәара — ԥышәараҵәҟьаны иҟаҳҵароуп, ишахәҭоу еиԥш рҽазыҟарҵаларазы, иахьа ишыҟоу еиԥш ахьӡазы мацара акәымкәа. Ибзианы иҟаҵоу аӡыргарала аԥсуа бызшәа моданы иҟаҵатәуп аҿар рыбжьара. Аҿар роуп зегь зыцку. Ахәыҷбаҳчахь данца инаркны ауниверситет далгаанӡа абызшәа ицзароуп ауаҩы, уи ада ԥсыхәа имамзароуп –анаҩсгьы. Аԥсуаа ҳмилаҭтә хаҿра аԥсуа бызшәада иаҳзеиқәырхаӡом.
Арҭ еиқәысыԥхьаӡаз зегьы хәҭа хәыҷык оуп иҟарҵо, абызшәазы имҩаԥгатәу аусқәа зегьы ааидкыланы урыхәаԥшуазар. Ахатәы бызшәа арҿиара аус ашьҭыхразы аспециалистцәа ааҳаԥхьар ҟалоит Уельс, Каталониа, Абасктәыла уҳәа рҟынтә. Урҭ атәылақәа рҿы ахатәы бызшәа аӡра апроблема иаиааит, урҭ рбызшәақәа иахьа аҿиара, аизҳара иаҿуп, ахархәара ҭбаа рымоуп. Уи зегьы ауаажәлар рыла ишабоз иҟалеит, урҭ рԥышәа ҳара хымԥада ҳхы иаҳархәароуп. Аԥсуаҭҵааратә институт ҳамоуп, Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ҳамоуп, Аԥсуа университет аус ауеит, Абзшәа аҿиара афонд аус ауеит, ателехәаԥшра, арадио аус руеит, ҳхәыҷбаҳчақәеи ҳашколқәеи ԥсыуоуп, аха зегь акоуп аԥсуа бызшәа аҭагылазаашьа еиӷьхеит ҳәа уҳәаратәы иҟам, еицәахеит хамҳәозар. Ахылаԥшра иаҳҭо азымхозар акәхап. Хыхь еиқәысыԥхьаӡаз аҳәынҭқарратә усбарҭақәа зегьы иахьынӡахәҭоу абызшәа азҵаара аӡбара апроцесс иалаҳгалароуп. Избан акәзар ари баша милаҭтә проблемаӡам, иҳәынҭқарратәуп.
Иацысҵарц сҭахуп, аԥсуа бызшәа арӷәӷәара иазку апроектқәа зегьы раԥхьаӡа иргыланы милаҭла иаԥсыуаау шракәу иззынархатәу. Насгьы еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны зхатәы бызшәа ззымдыруа ауаагьы рхы ҳаақәсуа ҳхы мҩаԥаҳамгалароуп. Урҭ аҭагылазаашьа иахәхеит, рхара маҷуп. Аха зегь акоуп, аҭакԥхықәра шрыду еилыркаауазароуп. Аԥсшәа уадаҩуп, уаныхәыҷу иумҵар нас аҵара залшом ҳәа ирҳәо иашаӡам. Ҳәарада, абызшәа мариаӡам, аха уаныҩеидаслакгьы икәаԥӡа иуҵартә иҟоуп. Сара издыруеит милаҭла иаԥсыуаам рҟынтәгьы, адиаспора аҟынтәгьы зынӡа аԥсшәа шырмаҳауазгьы шықәсқәак рыла ибзиаӡаны иалацәажәартә еиԥш изҵаз. Ауаҩы иҭаххар, илымшо ҳәа акгьы ыҟаӡам. Ианиҭахымха, егьа ҟауҵаргьы – башоуп.
– Абызшәа хьаҳәра ахьыҟам акәаԥ (точка невозврата) ҳәа изышьҭоу аҿы иҟоуп ҳәа ианбаԥхьаӡоу? Аԥсуа бызшәа уанӡа инеирц акрагума?
– Макьана уи ҳацәыхароуп, Анцәа иџьшьаны. Абызшәа зҳәо рхыԥхьаӡара рацәоуп. Аха иара уеизгьы амаҷхара иаҿуп. Насгьы зхатәы бызшәа зҳәо аҿар, иара ақыҭақәа рҿгьы, рабацәа раасҭа иԥсыҽны ирдыруеит абызшәа. Ақалақьқәа рҿы аҿар аурыс бызшәа еиҳа еиӷьны ирдыруеит аԥсшәа аасҭа. Ақалақь аҿы ицқьаны ԥсышәала еицәажәо аҿар маҷны иуԥылоит. Ус иҟоу анҳԥылогьы иџьашьаны ҳархьыԥшуеит. Убри ахьџьаҳшьо ауп иџьашьатәу! Аԥсны ҳаҟоуп, аԥсшәа ҳҳәозар нас уи ихымԥадатәиу акы акәны иахәаԥштәӡами? Иахьатәи аҿар ишахәҭоу еиԥш абызшәа рзымдыруазар, урҭ рхәыҷқәа ихаҭәааны изларызнаргои? Убас акәӡами абызшәа аҿыцәаара ишалаго? Даара иуадаҩу аҭагылазаашьа ҳҭагылоуп, ажәакала. Хнырҳәышьа змам акәаԥ аҟынӡа ҳамнеицт, Анцәа иџьшьаны, аха иахьатәи анегативтә тенденциақәа ҳзаанымкылар, урҭ ҳзырҿамгылар, ҩба-хԥа абиԥара рышьҭахь ҳусқәа даара ицәгьахоит.
–Иарбан бызшәазаалак аҿиареи ахархәареи рыла шәарҭара амаӡам ҳәа ианбаԥхьаӡатәу?
– Абызшәа азҵаара хьаас иумкыр ҟалоит уи зтәу амилаҭ аиҳараӡак алацәажәозар, аҭаацәараҿы, аусураҿы, амҩаду аҿы, аџьармыкьеи адәқьанқәеи рҿы уҳәа ахархәара амазар, аҿар ирхатәы бызшәаны иҟазар, уи ала ихәыцуазар. Даҽазнык иазгәасҭоит, иахьа аԥсуа бызшәа хатәы бызшәаны измоу рацәаҩуп, аха рыцҳарас иҟалаз, уи имаҷны рхы иадырхәоит иахьеи-уахеитәи аԥсҭазаараҿы. Иаабац атемақәа урысшәала рылацәажәара еиӷьыршьоит. Убас иҟоу ауаа рхыԥхьаӡара даара ирацәахеит. Ишәылшома урыс бызшәала зыхшыҩҵак аҳәара иашьцылаз ауаҩы аԥсышәала мацара дцәажәо иҟаҵара? Уи даара ицәыуадаҩхоит, избанзар атәым бызшәала ахәыцра далагахьеит. Убри оуп зегь реиҳа ишәарҭоу. Аԥсшәа идыруеит ҳәа игәы иаанагоит, арахь ииҳәарц ииҭаху зегьы иҿы изарҳәаӡом, ибызшәа изхаӡом, иԥсыҽхахьеит…
–Аԥсуа бызшәа иахьа ахархәара ахьыԥсыҽхаз зхароу иарбан факторқәоу?
– Аԥсуа бызшәа апозициақәа рыԥсыҽхара зыхҟьо афакторқәа ируакуп: а) илаҟәу асоциалтә статус – аԥсышәала ицәажәо ақыҭа иалҵыз, зҵарадырра ҳаракым аӡә еиԥш ихәаԥшуеит, избан акәзар иахьатәи ҳҵара еиҳарак урысшәалоуп ишеиҿкаау (уигьы проблемоуп). Убри аҟнытә абызшәа астатус иахьынӡауа ишьҭыхтәуп, еиҳарак аҿар, астудентцәа рыбжьара. б) ақалақьтә ԥсҭазаараҿы аԥсуа бызшәа аидара маҷӡаны иақәуп. Даҽакала иаҳҳәозар, иахьатәи аҭагылазаашьа зеиԥшроу ала, аԥсшәа узымдырӡакәангьы ҭынч унхоит-унҵуеит, аус уур улшоит иара уҭахымхаӡакәа. Абизнес аҿоума, акариера аҟаҵараҿоума џьарамзар-џьара ада ԥсыхәа ыҟамкәа иҟаӡам. Абри аҭагылазаашьоуп иԥсахтәу.
Икосмополиттәу иахьатәи аԥсуа қалақь аԥсшәа аҿиара иаԥырхагоуп, ақалақь иахьа ишыҟоу еиԥш ианыҟала абызшәа ашьуеит. Иҷыдоу апрофессионалтә-занааҭтә, асоциалтә усбарҭақәа аарттәуп, аԥсуа бызшәа ихадароу аҭыԥ ааннакылартә иахьыҟалаша. Уи ҭҵаарадырратә институтзар ауеит, академиазар ауеит, ашколқәа, ауниверситетқәа, иара убас аҳәынҭқарратә усбарҭақәа. Насгьы шьҭрала ақыҭа иалҵыз ауааԥсыра ақыҭахь ихынҳәыртә еиԥш аԥсуа қыҭақәа шьҭыхтәуп, уаҟа аԥсҭазаара еигьхартә иҟаҵатәуп. Аԥсуа қыҭоуп аԥсшәа хәышҭаарас иамоу. Ус анакәха аԥсуарагьы уа еиқәхоит, адоуҳатә культурагьы уа аԥсы ҭоуп. Аха ус иҟаларазы, ақыҭа аекономика иацхраатәуп, уаҟа азаудқәа афабрикақәа аус рыулароуп, амҩа бзиақәа ылгатәуп, ашколқәеи ахәыҷбаҳчақәеи ак рыгымкәа иҟазароуп. Уи зегь ахарџь маҷымкәа иақәырӡтәхоит, аха даҽакала ақыҭа узышьҭыхуам. Ақалақьқәа рҿы мацара аԥсуаа етноск аҳасабала ҳхаҭәааны ҳзеиқәхаӡом. Раԥхьатәи цәыӡс иҳауагьы – абызшәа акәхоит, аҭагылазаашьа анаҳамԥсах.
– Ҳбызшәа асоциалтә статус ашьҭыхразы иҟаҵатәузеи, шәгәанала?
– Аԥсуа бызшәа асоциалтә статус ашьҭыхразы аусмҩаԥгатәқәа комплексла инагӡатәуп. Апарламенти егьырҭ аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи русугатә бызшәаны иҟаҵатәуп. Аусшәҟәымҩаԥгара шынеибаку аԥсшәахь еиҭагатәуп, еиҳарак ақыҭақәа рҿы. Аԥсуа бызшәа арҵаҩцәа руалафахәы акырынтә ишьҭыхтәуп. Абаҩхатәра змоу абызшәазы аспециалист ҿарацәа рзы астипендиақәа аԥҵатәуп. Аҭҵаарадырратә, аҵараиуратә, аҳәынҭқарратә усбарҭақәа зегьы русура иахьынӡауа ираԥсышәатәуп. Аҳәынҭқарратә маҵурақәа ирхагыларц згәы иҭоу зегьы аԥсуа бызшәазы аԥышәара иахыжьлатәуп.
Ҳара ҳхықәкы – асимметриатә билингвизм аԥҵароуп, ахатәы бызшәеи аурыс бызшәеи рдырреи рсоциалтә ҵакыи ауаажәларраҿы еиҟарахарц азы. Макьана ус иҟоуп ҳазҳәаӡом. Апрограммақәа реиҳарак аҿар ирзынархазароуп. Абарҭ ахырхарҭақәа зегь рыла аус ҳазур, абызшәатә ҭагылазаашьа арҽеира ҳалшоит. Ацәажәарада акгьы ҟаҳамҵар аԥсуа бызшәа азықәԥараҿы ҳаҵахоит… Ихьшәахаанӡа ҳалагароуп.
Сара даҽазныкгьы сышәҟәы шәазхьасырԥшыр сҭахуп. Уаҟа срылацәажәоит абызшәа апроблемақәа рыӡбара иацхраауа аусқәа, ахәшәқәа. Иџьоушьаша, иахьа уажәраанӡагьы аӡәы-ҩыџьа рыда аспециалистцәа уи аганахьала ргәаанагара рҳәо исмаҳацт. Абри атематика хьаас иркымшәоуп ишыҟоу, уи рыцҳароуп, уи иаанаго ҳажәеи ҳуси еиқәшәом ауп. Астол гьежьқәа еиҿаҳкаауеит, ацәажәара ҳалшоит, арахь ажәалагалақәа аныҟалахгьы урҭ ирықәҿаҳҭӡом… Лозунгла ацәажәара ҳашьцылацәеит. Ҳбызшәа ссируп, ибеиоуп, ижәытәӡатәиу аҭоурых иаларсуп, ҳмилаҭ шьагәыҭс иамоуп, уи аиқәырхаразы ҳхы ҳамеигӡароуп. Уи азы иахәҭоу зегь ҳамоуп – ауааԥсыра, аҵарадырра, зегь реиҳа ихадароу – аҳәынҭқарра. Ирацәаӡам амилаҭ маҷқәа зхатә ҳәынҭқарра змоу. Аԥсуа бызшәа аҭагылазаашьа шьаҭанкыла аиӷьтәразы ҳара иҳагу акызаҵәык ауп – аполитикатә гәазыҳәара. Уи ада ҳазҿу зегь лыҵшәадахоит. Шәааи нас, ҳхазы ишьақәҳарӷәӷәап ҳхатәы бызшәа аиқәырхара шҳалшо!
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.
Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."
Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.
Абз агәы иаҭырџьмануп
Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.
Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит
Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.
Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит
Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.
Ажәа хаа абз арҩом
Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.
Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп
Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.
Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит
Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.
Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп
Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.
Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа
Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.
Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом
Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.
Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп
Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.
Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом
Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.
Агәы зҩыда – хаҿычча
Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.
Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом
Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.
Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам
Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.
Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам
Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.
Ажәлар рыбз хәшәуп
Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.
Алашә ииҭаху - ҩ-блакы
Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.
Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ
Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.
Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан
Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.
Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз
Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.
Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит
Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.
Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон
Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.
Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа
Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.
Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит
Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.
Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит
Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.
Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан
Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.
Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит
Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.
Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит
Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.
Абџьар гәыда алаба иаҩсуам
Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.
Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы
Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.
/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.
Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.
Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.
Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.
Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.
Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.
Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.
Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.
Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".
АҞӘА, ԥхынгәы 10 - Sputnik. Ашәарақәа рыҿҳәара анахара, акредитқәа рыпроцентқәа реиҵатәреи рреструктуризациеи иара убасгьы анапынҵадатә шәарақәа рырҭбаареи ирылацәажәеит Апарламент аҿы акризис аан ауааԥсыра рыцхыраарак аҳасаб ала ҳәа арадио Sputnik иазеиҭалҳәеит абиуџьети, акредиттә еиҿкаарақәеи, ашәахтәқәеи, афинансқәеи рзы аилак ахантәаҩы Натали Смырԥҳа.
Лара илҳәеит абанктә хсаалагақәа "Аԥра" змоу реиҳараҩык, урҭ шәнызқьҩык инарзынаԥшуеит, хәдықәҵаҩцәаны иҟоуп. Атәылаҿ акредитқәа рзеиԥшшәара 4 миллиард мааҭ ыҟоуп, ауаа акризис аамҭазы урҭ ршәара рцәыуадаҩуп.
"Иахьа аҳәаақәа аркуп. Аиԥылараҟны аплан "Б" иалацәажәан, уи аҳәаа аадмыртыр ахархәара аҭаразы. Ҳбанктә системаҿы анапынҵаԥара адефицит шамоу дыруп. Урыстәыла акризис аамҭаан ԥынгыларыда атәанчахәқәа, асоциалтә шәарақәа мҩаԥган. Ҳара ҳҿы усеиԥш егьыҟам", - лҳәоит Смырԥҳа.
Атәыла абанктә система аҭагылазаашьа апарламентари иуадаҩуп ҳәа ахылҳәааит. Ашьақәыртәаратә уснагӡатә ҳәа иазылшьеит анапынҵа ԥара ахьшәатәым амаҵзурақәа рынагӡареи аиҿкаарақәа рҿы абанкоматқәа аԥара рҭыгара аԥкыреи.
Анапынҵадатә шәарақәа лара лгәаанагарала атәыла аҩнуҵҟа аԥареикәыршара шьҭнахуеит.
Смырԥҳа илҳәеит арҭ ауснагӡатәқәа макьана ишрылацәажәо, аха ԥхынгәымза абжа ашьҭахь аҳәаа шаадмыртуа анеилкааха ашьҭахь урҭ нап рылактәуп ҳәа.
Апарламент абиуџьети, акредиттә еиҿкаарақәеи, ашәахтәқәеи, афинансқәеи рзы аилак инарҭбаау аилацәажәара мҩаԥган ԥхынгәы 9 рзы. Иара иалахәын: Апарламент аиҳаби адепутатцәеи, ахада Иусбарҭа анапхгара, Амилаҭтә банк ахантәаҩы, акоммерциатә банкқәа рҟазауаа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: