Sputnik
Ари аҩны 1909 шықәсазы, Лорис-Меликовскаиа амҩаҟны игылан (усҟан ус акәын ишахьӡыз). Абырзен малуаҩ, аҭаҭын аусхк знапы алакыз, аҩбатәи агильдиа иатәыз аҭуџьар Онуфри Иван-иԥа Бостанджогло иҭаацәа рынхаразы абри аҩны аргылара нап алеикуеит. Адиле Абас-оглы ишылҳәо ала ари аҭыԥ иацәыхарамызт Бостанджогло хԥаны еихагылан иҟаз иҭаҭын фабрика ахыбрагьы.
Аҩны аргылара инапы ианҵан анџьныр Иван Бегич. Аҩны ажәытә фотосахьақәа еиқәымхеит, аха аҵыхәтәантәи аԥшрагьы иуанаҳәон Бегич инапкымҭа улаԥш шыхнахуаз атәы. Аҭуџьар Бостанджогло 1917 шықәса рзы аҩны иааирхәеит Гулианц ҳәа Ҭырқәтәылантәи иахыҵыз ерманык. Иара убри аамҭазы Гулианцраа иаархәеит Бостанджогло иҩны иавагылаз аҽа ҩныкгьы. XX ашәышықәса алагамҭаз араҟакәын иахьыҟаз ақалақь аҟны еицырдыруаз Френкель иаԥҭека.
Ақалақьуаа ирҳәон аҩнқәа рыҩбагь Нестор Лакоба ирҭоит ҳәа, аха Нестор игәыҭбаара ааирԥшит. Иара дақәшаҳаҭхеит аҩнқәа руак аанкылара, аха иара убри аан егьи – аԥшәмацәа Гулианцраа ирзынхозар. Абри атәы лыҩуеит Адиле Аббас-оглы лышәҟәы "Не могу забыть" аҟны. Сариа Лакоба лашьа иԥҳәыс Адиле, лҩымҭақәа рыла иаҳзынлыжьит хәызмаӡам адыррақәа, агәалашәарақәа.
Нестори Сариеи рыҩны, ааи, Нестори Сариеи рыҩны- насыԥ змаз ҩнраны иҟан. Араҟа еиҭаҳәатәуп Лакоба Бостанджогло иособниак зегь шаанимкылаз. Урҭ руадақәа аҩбатәи аихагылаҟны акәын иахьыҟаз. Быжь-уадак ыҟан араҟа инхон Сариа лаҳәшьа Назиа, лашьа Мусто, лааӡамҭацәа ҩыџьа Лизеи Марусиеи.
Адиле Аббас-оглы аҩны егьи ахәҭаҟны дынхон. Аҩнаҟны абиблиотека ду ыҟан. Нестори Рауфи ирыман рхатә библиотекақәа. Рауф афранцыз бызшәа иҵон. Иара ишәҟәқәа рыгәҭа иҟан Лавренти Бериа ҳамҭан ииҭаз, Жиуль Верн иҩымҭақәа рколлекциа, аоригинал абызшәала.
Сариа лхаҭа лакәзар, аҵара бзиа лыман, акыр ашәҟәқәа дрыԥхьахьан. Аббас-оглы Лакобаа руадақәа реиҿартәышьа абас далацәажәоит: "Акрыфарҭа агәҭаны игылан еихых-еиҵых аишәа ду, аҭӡамц ааигәара – абуфеҭ, егьи аганахь ала — адивани ҟәардәқәаки. Аганахьшәа апатефон зықәгылаз астол. Ауаџьаҟ аҿаԥхьа Нестор атәара бзиа ибон. Асасааирҭа ҩнымаҭәа татала ирхиан. Агәҭа игылан Рауф дахьыхәмаруаз ароиаль.
Сариа аҭаацәара бзиа ирылҵыз лакәын. Баҭымтәын. Нестори лареи еибадырит иара уаҟа иҽаниҵәахуаз. Лара усҟан жәохә-шықәса лхыҵуан. Иара — зеижә. Бзиа еибабаз Нестори Сариеи бналаны Аԥсныҟа иааит.
Сариа Нестор иҩызара зықәнагоз лакәны дҟалеит. Ирҳәоит Сталин ихаҭа аӡәы дидикыломызт ҳәа. Иара иоуп апатефонгьы ҳамҭас илызҭаз. Иара убасгьы Сталин иҳамҭан автомашьынагьы.
Нестори Сариеи рыҩнашәқәа еснагь иаартын асасцәа рзы. Арахь иааиуаз рацәаҩын. Урҭ зегьы ирзыӡырыҩуан, ирыцхраауан.
1936 шықәса, ԥхынҷкәынмзазы Нестор Қарҭҟа иаалырҟьаны иԥхьеит. Сариа диццар шылҭахызгьы димгеит. Ауха ҵхыбжьон аҭел абжьы геит, аԥсӡыбааԥсгьы аанагеит Нестор дыԥсит ҳәа. Абар уи Адиле Аббас-оглы лышәҟәаҟны ишылыҩуа: "Сариа дааԥшит. Ддәылҵны Назиа длазҵаауа далагеит "аҭел иасуадаз" ҳәа. Назиа "Қарҭ аӡә дыԥсит аха ихьӡ сзеилымкааит" лҳәеит. Сариа абарҵахь даннеи ашҭаҟны ауаа днарылаԥшит. В. Лакоба, В. Амԥар, К. Семерджиев уҳәа рыхқәа рыкәаҽ еилагылан. Сариа данырба инеиҵақьызқьызит. Ларгьы иҟаз еилкааны арҵәаа ааҭлыргеит…"
Нестор иԥсыбаҩ анаарга, Сариа маӡала аҳақьым диԥхьеит. Аԥсы данԥырҟа ирбарҭахеит ашҳам – ациантә кали шилаз. Насшәа еилкаахеит уи ахьынтәаанагазгьы. Нестор имашьынарныҟәцаҩ еиҭеиҳәеит Лавренти Бериа иҩнаҟынтәи данигоз Нестор "сыршьит" ҳәа ажәазаҵәык шиҳәаз.
Иџьашьатәым ари аҩны Нестор Лакоба иҩны-музеины иахьыҟаз. Аха 1992-1993 шықәсқәа раан аҩнгьы ааха аҭан, аекспонатқәагьы акыр ԥхасҭатәын.
Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik
Ҭагалантәи амш ԥхақәа руак азы ҩыџьа апоетцәа – Дырмит Габалиеи Абзагә Аҟалӷьбеи, аҽнышьыбжьон, амшын аԥшаҳәаҿы каҳуажәра ишаҿыз снарыхҭыгәлеит.
Мышқәак рышьҭахь ажурналист Девид Гобечиа дҳацны, мрагыларахь ҳхы рханы амҩа ҳанылахьан. Ҳарҭ ҳахҩык иҳацын "ҳҵәаӷәамҭақәа", Девид – "ифото-видео-блаҭыхга".
Крааҵуан жәеинраалақәак ҳармыԥхьеижьҭеи – абас иҟан ҳныҟәара аҿыҵга. Зегь раԥхьа уи ахшыҩзцара ихаҿы иааит Дырмит, иара убасҟан, аԥшаҳәаҿы акаҳуа анаҳжәуаз аамҭазы.
Аҽны ҳаҭааит Басариа ихьӡ зху Очамчыратәи ашкол-интернат. Уи аамҭазы "коронавирус" ҳцәагьы ҳацәагьы макьана иаламшәацызт аҟнытә ҳрыдыркылеит ҳаргәыдыҳәҳәаланы. Имаацызт адистанциа-мистанциақәа "рмодагьы".
Апоетцәа рҭеиҭыԥш ашколхәыҷқәа рхаҿы ишааиуа ҳашьашәалон ҳәа сгәы иаанагом, аха а-Пушкинхареи а-Шьынқәбахареи аҽны ҳаргьы хықәкыс иҳамаӡамызт. Сааҭк аҟара иргәарԥханы иӡырҩуан аҵаҩцәагьы. Рнапеинҟьабжь еиҳа-еиҳа иӷәӷәахо ианалага – иазҳархеит. Избанзар зны-зынла уи агәыԥҵәарагьы иадыргоуп.
Ԥыҭк ҳагәқәа (анаҩс ҳлымҳақәагьы) анҳарда, аԥшәмацәа адиреқтор иуадаҟны пату ҳақәырҵар рҭаххеит. Ашкол уанҭо ари ауадахь анагарақәа бзиарак иазҳәам, џьаракы аҩнагалара-аҩныгараҿы уаныцхырааҩу алаҳамҵозар. Аха уажәазы сасра ҳуеит, ҳзыцәшәо егьыҟам.
Дук мырҵыкәа ашкол анапхгареи арҵаҩцәеи иҭабуп ҳәа нараҳәаны, аԥсуа шәақәа ҳәо, мамзаргьы ирӷызуа, ҳазлааз ала ашьшьыҳәа ҳанҿынаҳхеит. Ҳаԥхьаҟа Аҟәанӡа ишьҭоу амҩа хароуп, арҿиара мҩа акәзар – нҵәара ақәӡам.
– Ҳзусҭцәоу жәдыруама? – ҳәа ҿааиҭит Дырмит, Очамчыра ҳаналсуаз аамҭазы.
– Ыы? – ҳҳәеит ҳаргьы, иҵаашьа џьашьаны.
– "Ашацкыра апоетцәа" ҳауп.
Ари машәыршақә иҳәаз ажәақәамызт, анаҩстәи ҳныҟәарахьгьы "Ашацкыра апоетцәа" раҳасабала амҩа ҳақәлеит. Жьҭаарамза 24 рзы ҳара ҳаҭааит Ҷыҷыкәа Хьиба ихьӡ зху Баслахәтәи абжьаратә школ.
Аԥсуаа рҳәашьа, сара истәуп ҳәа акәым изысҳәо, аха ари ашкол аҵас бзиақәеи аҳаҭыри змоу ҵараиурҭоуп. Аԥсуа шәҟәыҩҩцәеи апоетцәеи ирызку, ашкол ашҭа ҭбааҭыцә ҭзырҭәаауа абаҳча мацара абанӡанеиуеи. Дара рнапала еиҭарҳаз аҵлақәа еиламҩашьарц азы досу анҩыларақәа рымоуп. Аԥсуара иазку ауадаҿы еизгоуп ибеиаӡоу аҭоурыхтә материал.
Акыр жәашықәса раԥхьа ари ашкол аҟны ашәҟәыҩҩцәеи ашколхәыҷқәеи рыбжьара асалам шәыҟәқәа реимдара хацыркын. Уи аҵас бзиа еиқәырханы иаагоуп иахьанӡагьы, асалам шәҟәқәа зегьы еиҷаҳарыла иҵәахуп хыхь зызбахә ҳәаз ауадаҿы.
Ашацкыра апоетцәагьы ари абаҳча ссир аҟны ҳахьӡ зҳәо ҵлак ыҟазарц ҳҭаххан, аҳаҵла ааганы еиҭаҳҳаит. Хәыҷык-хәыҷык баҳала аус анаҳуы, ҳаиасит ажәеинраалақәа рыԥхьарахьгьы.
Анаҩстәи ахҭысқәа еиҭаҳәаратә формала иаасырԥшуеит, аԥхьаҩ ажәа дасмыршьразы.
Иҭәы-иԥха имҩаҧысыз ари аиԥылара ашьҭахь ашацкыраа анаҩстәи ҳаиқәшәара шықәсыбжак еиҳаны иахырԥатәхеит. Уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа рацәоуп.
Инҵәеит 2019-тәи ашықәс. 2020-тәи алагамҭа акәзар аибабарақәеи аиқәшәарақәеи рзин ааҳамнахын, "zoom" ала авидео еимадара мацара ҳҽалаҳагӡар акәхеит. Ари аамҭа иалагӡаны ҳаилазаара иацлеит: Алмас Шьалашьаа, Шьазина Бганԥҳа, Ҳаџьараҭ Џьыкьырба, Адгәыр Амԥар.
Ачымазара иадҳәалаз агәыҭҟьарақәа маҷк ианеихсыӷь, ԥхынгәымза 23 аҽны, Дырмит Гәлиа илитературатә-мемориалтә музеи аҟны ицәыргахеит алитературатә еилазаара "Ашацкыра апоетцәа". Уи алахәылацәа досу ҳҩымҭақәа акы-ҩба ҳрыԥхьеит, иара убас инеимда-ааимдо ҳаԥхьеит "Ашацкыра апоетцәа Рҭоуба".
Аҭӡаҿы икыдын асахьаҭыхҩы Баҭал Џьапуа ҳаилазаара иазирхиаз адыргаҷагьы.
Апоет, ажурнал "Алашара" аредактор хада Анатоли Лагәлаа, аилазаара ҿыц иазкны игәаанагара ҳәо, иазгәеиҭеит:
"Аамҭа аҿахәы шаҟа иҳазҳәо, шаҟа аҵакы ҳзеилкаауа – уброуп ҳпоезиагьы аԥсы ахьҭало. Иагьа ирԥшӡаны иуҩыргьы, агәы аҵамзар, агәаӷь амамзар, аԥсуара ыҟамзар – уи алҩа иаҩызоуп. Избанзар, иахьа узыԥхьо алитература убри аҟара ирацәоуп, уи иалкааны ахатә бжьы ацәыргара мариаӡам. Аха абаҩхатәра змоу уи амаҵ иуроуп. Даара узызхьаауа, угәы иаҭаху зегьы аанужьыр ауп, иулоу наугӡарц азы, имца хааны уаблырц азы. Изгәаԥхо ҟалоит, изгәамԥхогьы ҟалоит, аха сара исҭахыз сҳәеит, са сыдагьы аӡәгьы изҳәомызт ҳәа агәаанагара ануоулак – убасҟан ауп ажәеинраала аныуҩыз".
Адгәыр Амԥар аҭоубаҭара адырхаҽны ҳаилазаара даналҵ, Гәлиа иҩны-амузеи аҟны Даур Наҷҟьебиа иҳаиҳәаз ажәақәа атыхҳәа иааҳгәалашәеит. Ашәҟәыҩҩы ҳгәыԥ алахәылацәа зегьы шнымхо, мышкы зны аӡәы ишынижьуа ҳгәы ҳҽаниҵахьан, аха уи амш ас лассы иаауеит ҳәа ҳгәы иаанагомызт.
Ааигәазы акы-ҩба усмҩаԥгатә азԥхьагәаҭаны иҳамоуп. Аԥсуа политикцәа ражәақәа рыла иуҳәозар "иҟаҵатәу рацәоуп", аха урҭ зегьы раԥхьа игылоуп арҿиара.
Алитературатә еилазаара "Ашацкыра апоетцәа" адаҟьақәа феисбуки инстаграми рҟны иаԥҵоуп. Уаҟа агәыԥ алахәылацәа рырҿиамҭа ҿыцқәеи аилазаара аԥсҭазаашьа атәы зҳәо ажәабжьқәеи лассы-лассы ишәыдаагалалоит.
Нанҳәа 1 азы Аԥсни Урыстәылеи рҳәынҭқарратә ҳәаа аадыртит. Уи аԥхьа аҩ-тәылак руааԥсыра аҳәаа рахысразы аԥкрақәа алагалан акоронавирус ҿкы иахҟьаны.
"Аҳәаа аартра абарҭ аҵыхәтәантәи ахымш иаҳныԥшуа иалагеит, уаанӡа аӡәгьы дҳамамазыт. Амза 11 инаркны 55 ҩык ҳҭаахьеит (атуристцәа-аред.), еиҿкааны агәыԥқәа ракәӡам, ахатәы машьына хәыҷқәа рыла иаауа роуп. Уи уажәы Аԥсныҟа иҭалаз атуристцәа ҳара ҳахь иаразнак иаауам, Аԥсны егьырҭ аҭыԥқәа анддырбалак ашьҭахьшәа ауп ҳара ҳахь ианаарго. Ҳаиӷьхап ҳәа ҳақәгәыӷуеит", - иҳәеит Адлеиба.
Шәазыӡырҩла арадио Sputnik Аԥсны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: