Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Идыру акоуп, аԥсуа бызшәа ижәытәӡоу, Кавказ иашьагәыҭу абызшәа шакәу. Аԥсуа жәлар егьа гәаҟра, егьа хҭыс бааԥсы рхыргахьазаргьы, рбызшәа иахӡыӡаауа иахьанӡа иаҳзааргеит. Абиԥарақәа еимаздоз, ақәра дуӡӡа змоу ҳбызшәа ҵакылагьы ҳәашьалагьы ианыԥшуан аԥсуа жәлар рдоуҳатә дунеи – рҟәышра, рхәыцра, рхаҵара, рнапы злакыз. Ажәа ианахәҭази ишахәҭази аҳәашьа иақәшәон, "ажәа хысган". Абзиа анҳәатәыз – абзиа рҿықәын. Ауаҩы имоу агха, мамзаргьы ихымҩаԥгашьа шҽеим ирдыртәызҭгьы, уигьы аҟаҵашьа, аҳәашьа иақәшәон.
Ухаҿы иузаамго иҭбаауп ажәақәа рдунеи. Ирацәоуп ауаҩы иаҭәам ихымҩаԥгашьа аҿаԥызҽуа, хкы рацәала иҟоу аграқәа аазырԥшуа, иҳәаақәызҵо ажәақәа. Урҭ иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы рхархәара иаҳа-иаҳа имаҷхоит акәымзар. Ҳарзааҭгылап ус еиԥш иҟоу ажәақәак:
Аԥскы
Зхы аҳәатәы ада даҽаӡәы иажәа змаҳауа, иаацәажәо ирыццәажәо, аиҳабы-аиҵбы ззеиԥшу, ацәажәаха уаҩытәыҩса изымҭо, иулапаны узкуа изы "аԥскы", "аԥскы сикит" рҳәоит. Абас еиԥш иҟоу ауаҩы даҽакалагьы "агәыга" ҳәа ишьҭоуп.
Аҿамҟәыџь
Ԥшра-сахьала иаҩцам, уск иадамхаргьы аҵыхәанынӡа анагӡара иацәаашьо, акрыфараҿы ҩыџьа рхәы ззымхо, дцәажәозар, иажәа бадақьқәа узырхымԥо иҟоу ауаҩы изы иажәаны инхеит "аҿамҟәыџь уааҳәра дыргом ҳәа.
Анаҩагьа
Зыламыс кьаҿу, ԥхашьара злам, аҵашьыцра, аԥсымҭәра злоу, бааԥсрамзар бзиарак зымхәыцуа "анаҩагьа" ҳәа изырҳәоит.
Амӡышәа
Ирқьынцыцны иааӡоу, аргәыбзыӷра мыцхәы иашьцылоу, аҳәатәхамҵа. Уи иагьа бааԥс ҟаиҵаргьы, ҽԥныҳәада изаҩсуа, аиҳаби аиҵби зегьы ззеиԥшу данырбалак, "амӡышәак иоуп" ҳәа ишьҭарҳәоит. Уи азоуп ҳажәлар рҟны жәаԥҟаны изаанхаз: "Ааӡара хырҟьа – ахшара мӡышәа".
Аҟраандыс
Имыццакуа, аашьара зызқәашьу, арахь уихәаԥшыр, урҭқәа дрылаҟам ззуҳәаша ауаҩы замана. Акы далагар, сааҭк ала иҟаиҵаша (иарбан ус хкызаалакгьы), шьыбжьаанӡа иадхало, иҟаиҵогьы бжамҽамны, еиҭаҟаҵатәыс иаанзыжьуа ихьӡыртәит "аҟраандыс". "Аҟраандыс иҿырҳәасшьалагьы дудыруеит" рҳәоит аԥсуаа ажәаԥҟаны.
Аҟалҭыр
Анапынҵа зырҭаз, аха инамыгӡакәа, мҩабжара иаанзыжьуа. Ауаҩы дзеигәырӷьаша уск анагӡара иамарам, еиԥхьыттоу изырҳәоит, уаҩы ҟалҭырк иоуп ҳәа.
Аикәик
Ауаҩы хԥара иҟазшьақәа ируакуп. Усутәык, цҳаражәҳәарак, мамзаргьы напынҵак рынагӡаразы, аҽыҵгақәа ԥшааны, мап ацәызкуа, аиҳабы иҳәатәы назмыгӡо. Абас зҽыҟазҵаз ауаҩы уаанӡа дшыҟаз здыруаз, "Ԥыхьа заҟа дыбзиааз, уажә даазқәылаз дышԥеикәики!" ҳәа ишьҭарҳәоит. Ажәа "аикәик" иасинонимуп ажәа "амыҷҟәик".
Асаҳәҭагар
Зхы иацкламԥшуа, дыцәан дааԥшыр, ихахәы еилажәжәа, иҿы мыӡәӡәа, инапы мыӡәӡәа, деиларҟәыҷы акрыфара итәо абас "асаҳәҭагар" изырҳәоит.
Армарыда
Иаургьы иамургьы ҳәа зегьы ззеиԥшны, иаармарианы аҟазаара зҭаху "армарыда" ҳәа ишьҭоуп.
Аӡымга
Цәгьа баны – бзиа ҟазымҵо, згаӡара даҽа грак аԥызшьуа, аҳәатәхамҵа, иабжьо цәымӷс дҟазҵо – дызҭахуи дызҭахыми ззеилмырго иоуп. Ажәа "аӡымга" - аӡы иазымыӡәӡәо, аӡы иазымрыцқьо аанагоит.
Агәырӷәындыш
Ауаҩы ҳарам, заарыхра, змал иахыбааны зызхара зымфо, даҽаӡәгьы иҿазымҵо ауаҩы гәаҵәажәпа. Асас диҭааргьы, ихәы еигӡаны ицәырзымго, "ауаҩрада зегьы злоу" абри ажәа идыркылоит.
Аџахә
Ацәгьеи абзиеи ззеиԥшу, иблақәа ырцәгьаны, иқьышә ччаԥшьк ықәымкәа иҟоу изы ирҳәауеит "Лахь мырџахә – лахьышәашә".
Аӷынҵкы
"Ацәыбзамыҟә – еснагьгьы дӷынҵкуеит" - рҳәоит, ауаҩра зыцәтәыму, акы ацәгара, аԥсықымқымра ҟазшьас измоу, зегьы иара идыруашәа зхы зыԥхьаӡо агәыԥҵәага "аӷынҵкы" ҳәа ишьҭоуп.
Аӷәамана
Цәгьарамзар бзиарак згәы иҭакым, иара иаҵкыс зҩыза деиӷьхар зҭахым. Ажәаҿы ишырҳәо еиԥш, "аҵа улихуазшәа, аӡ улазҵо". Зыԥсы акы иамырҭәуа, иагьа мазара имазаргьы деигӡаны, ицәыҵагәаны изку "аӷәамана" ма "ачычиа-ӷәамана" изырҳәоит.
Аканҵла
Ауаҩы канҵла ҳәа изырҳәоит зхашәа хы зымбо, иажәа узахымԥо, зегьы иара идыруашәа, иарбан усзаалакгьы иҽрылажьны ицәажәо, арахь хшыҩҵакыкгьы иажәақәа рҟнытә иузалымхуа иҟоу ауаҩы изырҳәоит, "иажәақәа нымҵәо, дканҵло дықәхеит".
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Ажәлар рыҩнуҵҟа наџьнатә аахыс ахьӡ-аԥша рыман ҟазарыла, ажәа сахьаркны, ажәаԥҟақәа нагәыларгыло, еихышәшәа ацәажәара зылшоз.
Ажәаҳәаратә ҟазара иаԥышәарҭаны иҟан жәлар реизарақәеи аԥсуа ҵасла аусеилыргарақәеи. Уимоу, аԥсуа жәлар ажәаҳәаратә ҟазара иарҭоз аҳаҭыр, аҵак ду иарҿиеит уҳәар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа шьахәқәа: "Ажәа зҿоу – ацуҭа итәуп", "Абыз зҿоу аҳәаццышә иҭахӡам", "Ажәа ҩынтә иуҳәар афҩы гоит", "Ажәлар рыбз хәшәуп".
Аԥсҭазаараҿы, ишаԥу еиԥш, абзиарагьы ыҟоуп, ацәгьарагьы. "Абзиа ахала аҽарҽеиуеит, ацәгьоуп ирҽеитәу" рҳәон ажәлар. Аԥсуаа ҳҟны ицәгьараны, ихьымӡӷы бааԥсны иԥхьаӡан: Аныхақәа ишакәым рызныҟәара, рыцәҳара, аиашьара, аҭаацәара иреиуоу аӡә ишьра, ахьымӡӷ дыргара, аԥсадгьыл аԥсахра, аӷьычра, уҳәа убас иҵегьы.
Ахьӡи ахьымӡӷи Аԥсуараҿы еснагь еивагылан, урҭ еихылҿиаауан. Аха "ажәлар рыбз хәшәуп" рҳәон, урҭ рыбз ахәшәра ахьааԥшуаз аимак-аиҿак аҿы акәын. Ажәлар рыбз ахәшәра еиқәнархон аиӷара зыбжьалаз.
Аҵарауаҩ Иура Аргәын иусумҭақәа руак аҿы иазгәеиҭон: "Ауаажәларратә ҵакы змаз аусқәа реилыргаразы ажәлар реизараҿы иалырхуан аӡбаҩцәа. Урҭ "аныха зфаз" ҳәа ирышьҭан, избанзар ажәлар рҿаԥхьеиԥш, аныхаҿ инеины ҭоуба руан, аусеилыргара аан аиаша ишадгылоз ала. Ӡбаҩцәас иалырхуан аԥышәа ду змаз, ацәажәашьа иақәшәоз, дипломатиала ахымҩаԥгашьа здыруаз ихатәраз ахацәа. Знык иалырхыз ауаа ражәра рыхьӡаны аҩны итәаанӡа ӡбаҩцәас иҟазар алшон".
Аусеилыргаразы хазы хыбра ҳәа акагьы алхны иҟамызт. Амш анбзиаз, аизарақәа ахьымҩаԥыргоз ҵлак ашәшьыраҿы еизон.
Ацәгьа, ацәгьоурақәа еиԥшымызт, еиԥшымызт урҭ рахьырхәшьагьы. Ауаҩы гәаӷшақә дызшьыз иҭахаз иашьцәа ишьа руан. Ажәлар рҿы уи закәанын, иақәыӡбомызт. Ус акәымкәа, машәырла ауаҩы диамхашьыр, ауаа ҟәышқәа рыбжьаҟазаны еиндыршәон.
Иҟалон убри аҩыза ахҭысгьы ауаҩы машәырла дызшьыз иҭаацәа аалаганы иршьыз ихәыҷы дымҵарсны дганы драаӡон. Данарԥысхалак, ачара изуны ауаа ицҵаны иабраа дганы дрырҭон, ауаҩшьра зыбжьалаз еиуацәахон. Ауаҩшьра зыбжьалаз реиныршәараҿы иҟан даҽа формакгьы – ашьаԥса ашәара: хыԥхьаӡара рацәала арахәҭиаа рырҭон, уи ала иагьеинышәон.
Аԥсуара азышәаҳәаҩ, ашәҟәыҩҩы Никәала Ҳашыг ишәҟәы "Аԥсуара ашьаҭақәа" аҿы далацәажәоит абас иҟаз ажәытә ҵас: "Машәырла ауаҩы дҭахеит. Амашәыр шыҟалаз еилкааны аҭыԥ иқәырҵеит: амашәыр зымшала иҟалаз, иахьыҟалаз рганахьала азин рыҭаны аԥсрахьы иаарышьҭуан. Аха уигьы азмырхакәа, амашәыр зымпыҵаҟалаз аԥсы даниџьабоз ыҟан. Иара аԥсра иақәшәаз рыҩнаҭа днеины ишьапы хтны шықәсык рымаҵ иуан, дџьабон. Шықәсык ашьҭахь аԥсаҭатә иманы, ауаа хатәрақәа шьҭыхны, аҳәса хазы ачыс ҟаҵаны аԥсхәраҟны инеиуан. Убри ашьҭахь иџьабара ааникылон. Уи инаркны урҭ аиуацәа-еигәыцхәцәа реиԥш, еибабон-еибаҳауан, рыцәгьеи рыбзиеи рҿы еилахәын".
Аԥсуараҿы зегь реиҳа иԥхашьароуп амаҳагьара. Амаҳагьа зыжәлантә, ма уарала изааигәоу ахьымӡӷ зиргаз аиашьареи ақыҭеи дрылырцон. Ақыҭан иуацәа-иҭынхацәа, дыздыруаз мап ицәыркуан, иацәажәомызт. Ажәытәан зыжәла иалырцаз данԥслакгьы, уаҩҵас дыржуамызт, дырџьабомызт уаҩы иахьиҿахырсҭамыз абнаҿы дыржуан, ирласынгьы дырхадыршҭуан.
Абасала, шәҟәы-быӷьшәы ианымыз рхатәы кодекс рыман аԥсуаа. Уи ашәҟәы иану аҵкыс амч аман, ламыслагьы имҩаԥыргон ахьы быргцәа рҳәатәхаҵарала.
Ауаажәларратә ҵакы змоу атрадициатә ҵасқәеи ақьабзқәеи иахьагьы заманала иубарҭоуп ауаа рацәа иахьреизарҭоу ацәгьеи абзиеи рымҩаԥгараҿы. Иаагозар, аԥсра ахьыҟалаз аԥсыжраҽны ауаа рацәа еизоит, агәылацәа, ауацәа, аҭынхацәа, урҭ рнаҩсангьы еизоит зыдунеи зыԥсахыз иҩызцәа-иқәлацәа, иус ицызуаз уҳәа. Аԥсы ихцәажәаны, иԥсы анҭаз абзиара иҟаиҵаз ҳәаны аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргоит. Идырцәажәо – иқыҭантәик иԥсыз ибзианы дыздыруа, ажәагьы зҿоу ахаҵа бырг иоуп.
Есма Ҭодуа, Sputnik
Аԥсны аԥсабара беиоуп аӡқәа, аӡиасқәа рыла. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ахьы ҭызго аӡқәа, егьырҭ аинерттә материалқәа ахьыҵухыр алшо, иара убас иуникалтәу аӡқәа: иаҳҳәозар, "зышьҭрахь игьежьуа аӡы" – аҵарауаа аԥсуа еставелла ҳәа изышьҭоу амшын иалало аӡы еснагь ҭыԥк аҿы шьҭахьҟа ихынҳәуа. Убри инаҷыдангьы иҟоуп зынӡаск аӡы зҭам аҟәарақәа. Урҭ иреиуоуп Оҭҳара ақыҭа еиҩызшо Ӡыдаҟәара. Иара амш цәгьа аныҟоу заҵәык ауп аӡы анҭало.
"Ӡыдаҟәара ҳәа изышьҭоу – ари жәытә ӡиас ҭыԥуп. Ари аҟәара мышцәгьамзар аӡы зҭамло, аӡы ахьҭам азоуп Ӡыдаҟәара ҳәа изашьҭоу. Амш аныцәгьахо аӡы ҭалоит, амш аныбзиоу иҭабаны иҟоуп. Иара агеи-ашьхеи ашьапаҿынтәи аҩ-бахә рыбжьара иҟәрыԥшны иаауеит, Мҷышь аҭыԥ аҿынӡа иҩеиуеит", – ҳәа еиҭалҳәоит Оҭҳара инхо Ира Қапба–Аиба.
Ӡыдаҟәара аӡы ахьҭамло адагьы, ари аҭыԥ ашанақәа адырбалоит. Ишеиҭарҳәо ала, иара ахаҿы ахәаҟны ижуп хҩык аиҳәшьцәа, урҭ ҭынха ҳәа аӡәгьы дахьрымамыз аҟынтәи анышәынҭрагьы ҟаҵам, дара ҟәырҭлаххан, убра ииасуа ауаа ирԥырхагахоит. Урҭ рнеҩсангьы араҟа лассы-лассы Ӡызлан дырбалоит. Ус еиԥш ахҭыс ҟалеит уажә ааигәагьы.
"Абасоуми "N" дзибаз. Абри ацҳаҿ дааиуан, Ӡыдаҟәара абра ацҳа ахьху, абас дџыхӡа даацәырҵит, имҩа кны дылмышьҭуа далагеит, иара дшәан, дыҳәҳәо дыҩуа дшаауаз абра Мирабраа рашҭа дҭалеит. Уи нас ԥсыуаҵас аҭәҳәа ҟарҵеит, аҵыблаа ҟарҵеит. Дшәеит даара, игәы еиҭаԥеит, аха аҵыблаа аныҟарҵа, нас дыбзиахеит. Иара ацҳа ахаҿы, ахәаҿы Папцавақәак убра, хҩык аҳәсақәа аҟан, иԥсит, аӡәгьы дрымамызт, ахәы рмоузт, егьи рмоузт, иҟәырҭлаххеит дара. Убарҭгьы ауаҩԥсы убра данынабжьалалак иҩуа ишьҭалон. Нас абри иублыр бзиоуп рҳәан, аҭәа амца ацраҵаны ирблит, нас уаҳа ирымбо иалагеит", – ҳәа еиҭалҳәоит ақыҭанхаҩ.
Оҭҳара инхо узазҵаалак, ахәыҷы инаиркны иззымдыруа дыҟам Ӡыдаҟәара иамоу ашанақәа. Урҭ уи адырра адагьы агәра ргоит аилашәшәымҭаз уаҟа аиасра шыбзиам.
"Сабхәа дибахьан, лыхьӡ сҳәар сҭахым, Ӡызлан дкацәааит. Абас иааилашәшәуа џьара дыҟан даауан, аҟәара, ани ацҳа ахьыҟоу дҭаланы дзааиуаз аӡәы дџыхӡа иаԥхьа абас днагылеит. Нас иара инапы иҟьо, ишьапы иҟьо, дшәеит, аха анс ҟаиҵацыԥхьаӡа иара, дыҩны иаԥхьаҟа диасны дкәаҩӡа дгылон, ыыт ҳәа саныҳәҳәалак сашьҭахьҟа дгылон иҳәеит. Нас абас ҳзеикәагьежьуаз мацара, ахәы сҩыхәнеит иҳәеит, ари закәызеи, баасышьҭымҵуеи ҳәа, абрагь сҩыхәнеит, ларгьы дсышьҭыҵит иҳәеит. Ашьҭахь абри ахаҵа дҟәашӡа абра дааит избаз ҳәа. Аҭыԥ бзиаӡам, уахынла акәым, иара ҽынлагьы убра сиасыр сҭахӡам сара, абас сакәшан сцоит, убри ацҳа ақәлара бзиа избаӡом", – ҳәа ҳалҳәеит Ира Қапба-Аиба.
Ӡыдаҟәара анашанара ари ала инҵәаӡом. Иара иаҿагылоу абахәраҿы ахаҳәқәа ирыбжьысны аӡы цқьа анлеиуа ыҟоуп, аӡрыжәтә ҳасабала. Аха уи аӡы цқьагьы есымша иаауам. Убри анаауа иақәшәаз ашықәсан дманшәалахоит, акгьы иԥырхагахом ҳәа иԥхьаӡоуп.
Анашанара ҳацәхьаҵуазар, аиашазы Аԥсны иамоу аӡы цқьақәа аӡрыжәтә ҳасабала рхархәара акыр ишхәарҭоу азгәарҭахьеит аҵарауаа, дара Аԥсны иқәынхо рзын мацара моу анҭыҵгьы аҭирҭақәа рахь инауго иҟауҵар ауеит. Аха иахьазы аӡымҩангагақәа рыҟамзаара иахҟьаны ақыҭақәа реиҳарак Ӡыдаҟәара иаҩызоуп – аӡы иаҿықәынхо, аха зыҩнаҭақәа рҟны аӡы змам – инашанаӡами ари?
АҞӘА, жьҭаара 31 - Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 зцәа иалоу реилкааразы атестқәа 367 ҟаҵан, урҭ рахьтә акоронавирус аарԥшын 73 тест рҟны ҳәа аанацҳауеит Аԥсны ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 132-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 114-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 23-ҩык, ибжьаратәуп - 27-ҩык, илҩаауп жәаҩык апациентцәа. Аҟәа асасааирҭа "Аиҭар" ашҭаҿы иаадыртыз амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 60-ҩык апациентцәа. 57-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, хҩык рҭагылазаашьа бааԥсуп.
Аоперштаб иара убас иаанацҳаит жьҭаара 31 рзы Аҟәа асасааирҭа "Аиҭар" аҟны иаарту урыстәылатәи хырхарҭарацәалатәи агоспиталь аҟны акоронавирус злаз ҩыџьа рыԥсҭазаара ишалҵыз.
Иԥсҭазаара далҵит COVID-19 ззышьақәырӷәӷәаз 1934 шықәса рзы ииз апациент. Иара ҩганктәи аполисегментартә гәыҵәкра ӷәӷәала илаҽны дыҟан. Иҭагылазаашьа акыр ибааԥсын. Жьҭаара 31 ашьыжь иара иԥсҭазаара далҵит игәы-шьадатәи иԥсыԥлагаҩагаратәи зымхара иахҟьаны.
1942 шықәсазы ииз COVID-19 ззышьақәырӷәӷәаз апациенткагьы жьҭаара 31 рзы лыԥсҭазаара далҵит. Лара ахәышәтәырҭанҭыҵтәи ҩганктәи асубтоталтә полисегментартә гәыҵәкра лыман, иара убас егьырҭ асоматикатә чымазарақәагьы лцәа иалан.
Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.