Sputnik
Аԥсуа чыс аԥсуа милаҭ рықәра ақәроуп. Аԥсны ихаау, ибарақьаҭу ачыс хкы рацәоуп. Аԥсуа чысеишәаҟны рхы иадырхәоит аалыҵ бзиа, ачысқәа реиҳарак амцаԥшь рылҟьоит. Урҭ традициала амцаҟноуп иахьдырхио.
Аԥсны зегь реиҳа ирылаҵәаны иҟоуп абысҭа. Абысҭа чароума, иара ус аума, еснагь аԥсуа иеишәаҟны ихадоу аҭыԥ ааннакылоит. Аџьықәреи шыла иалху абысҭа аџьыкхыш амҭакәа, амца иахакнаҳау ачуан иҭаруеит.
Ишәыдаагалоит абысҭа иазку еицырдыруа афактқәа рыдагьы, шәзызҿлымҳахаша егьырҭ адыррақәагьы.
1. Мамрыс, журан-худур, ахьар-худур, мамалыга – абарҭ еиуеиԥшым абызшәақәа рҟынтәи ажәақәа зегьы ҵакыс ирымоу "абысҭоуп". Ари ачыс арумын, амолдавиа, адыга, аԥсуа культурақәа рҟны аҭыԥ ду ааннакылоит.
2. Аԥсны абысҭа аџьыкхыш амҭакәа ируеит. Аиҳарак ашыла шкәакәа иалырхуеит (иҟоуп ашыла ҩежь ала ианыруагьы). Аишәаҟны реиҳа ихадоу гәыхәуп.
3. Асаан ианырҵо абысҭа ԥханаҵы ашәеилаҵа аларҵоит мамзаргьы аџьыкҵәаҵәеи ашьыхәи рыла ирҟәыҷу ашәаӡа аларҵоит. Абысҭа амҳабысҭа иадымҷаблаларц азы иара аамҭа-аамҭала аӡы иҭыршьуеит, идырбааӡоит. Ачуан иҭадырхом, ируз абысҭа зегьы иаразнакала ианырҵоит. Ирымфакәа иаанхаз – ашәи иареи адырган ианҵаны ирџьуеит.
4. Ажәытәан, ачысмаҭәа аныҟамыз – абысҭа иара иазкыз аишәа иқәырҵон. Иахьагьы зны-зынла (Ацуныҳәа анымҩаԥырго) ари атрадициа иқәныҟәоит.
5. Абысҭа ибзианы ианаалоит ашәеилаҵа, ашәхарҩа мамзаргьы ашәаӡа. Уи адагьы аԥсуа бысҭа иацырфоит асыӡбал зҵоу ижәу ма иӡу акәац. Иара убасгьы ахарҵәысыӡбали арашыхсыӡбали даара ибзианы абысҭа иаццоит. Аԥсуаа рыфатә агәыхәи ацыфеи ҳәа еихшоуп. Агәыхә — афатә хада, ацыфа – афатә хада иадукыларц зылшо зегьы.
6. Аԥсны ируеит ҩ-хкык абысҭа. Очамчыратәи абысҭеи гәдоуҭатәи абысҭеи. Актәи ҩбаҟа сааҭ инарзынаԥшуа аамҭа ақәырӡтәуп, ахрыӷи ашылеи еиларԥсоит аураан. Аҩбатәи – аамҭа рацәа уцәагаӡом. Рхы иадырхәоит иара азы ашылагәӡа амацара, зны-зынлагьы аманка аларԥсоит.
7. Абысҭа напылоуп ишырфо. Аишәатә приборқәа XVIII ашәышықәсаахыс атәылаҟны ахархәара шрымоугьы, иахьанӡагьы абысҭа напыла ифатәуп ҳәа ишьоуп.
8. Ажәытә, аԥсуаа абысҭа аџьықәреишыла иалыхуамызт. Усҟан ируаз ахәыӡбысҭа акәын. Азеижәтәи ашәышықәсазы арҭ акультурақәа рыҩбагь ахархәара еицрыман. Аха аҩажәатәи ашәышықәса алагамҭазы аԥыжәара агеит аџьықәреи акультура.
9. "Аҭацабысҭа" — аҵак ҷыда амоуп. Уи иаанагоит ачарашьҭахь аҭаца лнапала илуаз абысҭа ҳәа. Аԥсны итрадицианы иҟоуп ачара ашьҭахь аҭаца лбысҭа афараҳәа аҭаацәа рыуа-рҭахы, ирзааигәоу рнеира.
10. Аџьықәреи иалху ашыла, ишдыру еиԥш, ашьақар, акрахмал, авитамин В1 алоуп. Иара ирласны иухаҳауа акакәны ишьоуп. Арҳәарах азы ифатәы ласуп ҳәа азырыԥхьаӡоит.
2-3 ҿахра злыҵуа абысҭа ауразы: ашыла гәӡа – 2 ҵәыцак; аӡы – 4-5 ҵәыца.
Ашыла рхәуеит. Абжа ампыр ҟамларцаз иаҵшьуа, иҟәандоу аӡы иҭарԥсоит, иансалак – иаанхаз ашыла ахарԥсоит. Ибзианы еилырхны ахҩа ахадыршәуеит. 10-15 минуҭ рҟынӡа абысҭа аҟалара иазыԥшуеит. Абри ашьҭахь ихәаны асаанқәа ирнырҵоит.
2-3 ҿахра злыҵуа аилаџь ауразы: ашыла гәӡа – 2-3 ҵәыца; ашәаӡа – 500 грамм; аӡы – 4-5 ҵәыца; аџьыкхыш – ишугәаԥхо еиԥш.
Аџьыкхыш аҭаны иууз, иҟалахьоу абысҭа ашәаӡа асақәа ԥҟаны иалоуҵоит. Абысҭеи ашәи еилаланы, еиҵыхәхәа ианыҟалалак амца иақәухуеит. Аилаџь асаанқәа ирынҵаны ишшу ахарҵәы мамзаргьы ацха иадкыланы аишәа иқәдыргылоит.
Гәаԥхачара шәоуааит!
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа атәыла анаплакыҩцәеи амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәеи рԥылараан адырра ҟаиҵеит Аԥсны ауаа мҵазырсуаз ацәгьоуцәа шасыс иргаз роужьразы иааидкыланы миллиард мааҭ инареиҳаны ишазыҳәоз, абри атәы аанацҳауеит ахада ипресс-маҵзура.
Аиԥылараан Бжьаниа иҳәеит ауаажәлари аҳәынҭқарреи ацәгьоурақәа рацәыхьчаразы уаанӡа иаҳамбацыз ашьаҿақәа рынагӡаразы аамҭа шааиз.
"Ацәгьоурақәа уаҩы ишимбац ирызҳаит, ари апроблема аӡбаразы ҳамчқәа зегь еидаҳҵароуп. Абри аус аҟны даара ҳшәықәгәыӷуеит", - иҳәеит Аслан Бжьаниа, анаплакыҩцәа рахь ихы нарханы.
Убри аан ахада иазгәеиҭеит атәыла аиҳабыра ибзианы ишеилнакаауа абизнес ала мацара апроблемақәа зегьы рыӡбара шалымшо.
Бжьаниа иҳәеит зегьы раԥхьа игылоу азакәанқәа рықәныҟәареи ауааԥсыра ршәарҭадара алыршареи шракәу.
"Аҳәынҭқарра, раԥхьаӡа иргыланы, уи азин ауп", - иҳәеит ахада.
Атәыла ахада дырзааҭгылеит абизнесгьы злахәхар алшо игәҭакқәак ҳәа аанацҳауеит апресс-маҵзура.
Бжьаниа иара убасгьы ауааԥсыра рымҵарсрақәа рзы иҟоу астатистика азеиԥш хыԥхьаӡарақәа ааигеит.
"Ҷыдала иаагозар, азинхьчаратә усбарҭақәа иҟарҵаз аинформациала, имҵадырсыз Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылауаа 53-ҩык роушьҭразы ацәгьоуцәа ззыҳәаз аԥара иартәоит миллиард мааҭк инацны, урҭ рахьтә иршәаз 200 миллион мааҭ инареиҳауп", - ҳәа иарбоу ахада исаит аҟны иӡыргоу адырраҭараҟны.
Атәыла ахада иара убасгьы анаплакыҩцәа ҭабуп ҳәа реиҳәеит апандемиа аамҭазы Аԥсны атәылауаа ирзыҟарҵаз ацхырааразы.
"Ҳара зегьы ҳзы, ҷыдала сара схаҭа сызгьы, даара игәышьҭыхгахеит шәара шәаӡәыкны ҳзеиԥш проблема шәахьахаҵгылаз. Акоронавирус азҵаара даара иуадаҩуп, хымԥада, уи ахҟьаԥҟьақәа анырра бааԥс ҟарымҵар алшом. Аха, Анцәа имч ала, ҳара ари аҭагылазаашьа алҵшьа ҳақәшәоит", - иҳәеит Бжьаниа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: