Аслан Кәыркәнаа инапкымҭақәа иреиуоуп аԥсуа ԥацха, акалаҭ, амҵәышә, ауардын уҳәа. Иара иусумҭақәа, хадаратәла, аԥсуа бзазара аҟнытә ауп ишаагоу.
Атеатр азы адекорациақәа ахьдырхио ауадаҿы зеиуахкы уҭаху амыругақәа улаԥш иҵашәоит: ажьаҳәа, ахәархь, ашьалашьын уҳәа. Иаразнак уԥынҵа иааҭасуеит ҿыц ихдырффааз аӷәаӡа афҩы лаҳалаҳауа. "Ара заҟа декорациа ҩнаҳгалахьо, иҩнаҳгахьо - ԥхьаӡашьагьы амам", - абас даалафит ашә ҳзаазыртыз аԥшәмагьы.
Аслан Кәыркәынаа инапкымҭақәа иреиуоуп аԥсуа ԥацха, акалаҭ, амҵәышә, ауардын.
Абыца акәзар, асахьаҭыхыҩ ихаҭа абнахь дцаны иааигоит. Анаҩс, абыца аӡыршы иӡааҵаны иӡлаирчуеит. Амаҭәахә ишахәҭоу ианирхиалак ауп аргыларатә усқәа рахь даниасуа.
Аԥацхашышра аԥышәа ахьимамыз аҟнытә, иабду инапкымҭа даҿыԥшны ихатәы макет аҟаҵара кыр иус армарион.
Ауада уахьыныҩнало, агәҭахьшәа, еивагылоуп напыла ишышу аԥсуа ԥацха амакетқәа хԥа.
Кәыркәнаа излеиҳәаз ала, амакетқәа рыҟаҵара – кыр ачҳареи амаашьареи зҭаху, зегьы рҟазшьа изақәымшәо усуп.
Аҟаза иусумҭақәа аԥсуа бзазара аҟнытә ауп ишаагоу.
Асахьаҭыхыҩ қәыԥш иқыцә иҭнахызгьы ижьаҳәа иачаԥаз кыр иазааигәан.
Аслан аԥацхашышра инапы аиаркаанӡа аҭоурыхҭҵааҩцәа дрыдҵаалоит.
Инапкымҭақәа ҷыдала дырзыҟоуп аҟаза Аслан Кәыркәынаа.
Аԥацхашышра даналгалак ашәыга ахьишьуеит.
Аԥсуа ԥацха хәыҷы аҟны икнаҳауп ашә, акәац.
Асеиԥш аԥацха хәыҷы аҟаҵара аамҭа рацәа аҭахуп.
Лаҵара 21, 1864 шықәса – Кавказтәи аибашьра аҵыхәтәантәи амш ауп. Уи ашьҭахь хыԥхьаӡара рацәала Кавказ жәларқәа реиҳараҩык рыԥсадгьыл иқәҵны имцар ада ԥсыхәа рымамкәа аҭагылазаашьа иақәдыршәеит.
Есышықәса ари амш аҽны Аԥсны иргәаладыршәоит ари аибашьра иалаӡызи мчыла зыԥсадгьыл иахцази Кавказ ашьхарыуа жәларқәа. Аҟәа урҭ ргәаладыршәеит Амҳаџьырқәа рбаҟа амҵан. Арахь иааит жәаҩыла Аԥсны атәылауаа.
Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс аԥшьгарала абаҟа аҿаԥхьа ашьамаҟа захьӡу зоура ҳараку агәалашәара ацәымза адыркит.
Аԥсуа шәаҳәаҩы Мадина Кәарцхьиаԥҳа иналыгӡеит Баграт Шьынқәба иажәеинраала иалху ашәа "Шьышь нани".
Анаҩс еизаз ашәҭшьыҵәрақәа амшын ихырҵеит.
Лаҵара 21, 1864 шықәса – Кавказтәи аибашьра аҵыхәтәантәи амш ауп. Уи ашьҭахь хыԥхьаӡара рацәала Кавказ жәларқәа реиҳараҩык рыԥсадгьыл иқәҵны Ҭырқәтәылаҟа, Шьамтәылаҟа, Иорданиа, егьырҭ Ааигәа Мрагылара атәылақәа рахь имцар ада ԥсыхәа рымамкәа аҭагылазаашьа иақәдыршәеит.
Есышықәса ари агәалашәаратә мшы азгәарҭоит адунеи зегьы иалаԥсоу аԥсуа диаспора ахаҭарнакцәа. Иҟоу адыррақәа рыла, аԥсуаа нхоит адунеи 50 тәыла рҟны. Зегьы иреиҳау аԥсуа диаспора Ҭырқәтәыла иҟоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Зқьыла аԥсҭазаарақәа ахьҿыцәааз Қьефқьен: амҳаџьырцәа ргәаларшәара амш азы
Лаҵара 21 Кавказтәи аибашьра иалаӡыз ргәалашәара иамшуп.
Аԥсны ауаажәлар Кавказтәи аибашьра иалаӡыз ргәаладыршәеит.
Аԥсны аҳәынҭқарра ԥхьаҟатәи аусӡбатә хадақәа ируакуп – аԥсуаа ҳашьцәа рҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь рырхынҳәра.
Ахәылԥаз иалахәыз рзы Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс еиқәнаршәеит абарҭ рҩызцәа агәаларшәаратә цахақәа.
Кавказтәи аибашьра иалаӡыз ргәаларшәаратә хәылԥазы хыркәшан ашьамаҟа абылрала.
Ашәаҳәаҩ Мадина Кәарцхьиаԥҳа иналыгӡеит ашәа "Шьышь нани".
Кавказтәи аибашьра иалаӡыз ргәалашәаратә хәылԥазы хыркәшо, есышықәса еиԥш уажәгьы, Кавказ ажәларқәа рхаҭарнакцәа амҳаџьырцәа ргәалашәара иазкны амца еиқәырҵеит.
Кавказтәи аибашьра анеилга Аҩада-Мраҭашәаратәи Кавказ ажәларқәа рхырҵәара иалагеит. Ртәыла аанырмыжьыр ада ԥсыхәа рымамызт ачерқьесцәа, аубыхцәа, аԥсуаа, абазақәа.
Кавказтәи аибашьра иахҟьаны 1,5 миллионҩык ауаа рҟынӡа, урҭ рҟынтә аԥсуаа 400 нызқьҩык инаркны 500 нызқьҩык рҟынӡа мчыла рыԥсадгьыл иахыганы Ҭырқәтәылаҟа иахцан.
Зҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь ихынҳәыз ҳашьцәеи ҳаҳәшьцәеи ари амш аҽны рабдуцәа рлахьынҵа цәгьа азы ахәыцрақәа рацәаны ирызцәырҵуеит.
Агәаларшәаратә хәылԥазы анҵәамҭаз изҭахыз зегьы ацәашьқәеи ашәҭқәеи амшын ихырҵон.
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа аусдҵа инапы аҵаиҩит Аԥсны ауааԥсыра акоронавирустә инфекциа COVID-19 рацәыхьчаразы ԥкырақәак шыҟоу иааныжьзарц.
Адокумент инақәыршәаны рашәара 1, 2020 шықәсанӡа Аԥсны абарҭ акарантинтә уснагӡатәқәа шыҟоу иааныжьхоит:
Лаҵара 15 инаркны ахада иусдҵа инақәыршәаны анаҩстәи акарантинтә уснагӡатәқәа рыхәҭак аанкылоуп:
Акоронавирус иадҳәалоу егьырҭ ажәабжьқәа шәрыԥхьа ҟалоит абра>>
Акарантин аамҭазы ауаажәларратә транспорт аангыларҭа. Аҟәатәи аџьармыкьа.
Асахьаҿы ижәбоит ари аҭыԥ иахьа ишыҟоу. Лаҵарамза акы инаркны Аԥсны аиҳабыра рықәҵарала ауаажәларратә транспорт аныҟәара иалагеит.
Ашьыжь асааҭ 5: 38 инаркны аҟәатәи атроллеибусқәа аусура иалагоит
Аҟәатәи аџьармыкьа есҽны аусура хацнаркит. Араҟа акрызҭиуа зегьы ршоура ршәоит, аус ахьынӡаруа анапҭырԥақәеи асабрадақәеи рхазароуп.
Мышқәак раԥхьа амшын аԥшаҳәаҿы ҭынчран.
Иахьа амаланыҟәа иақәтәоу рацәаҩуп арирахь.
Аҳҭнықалақь апаркқәа рҟны ааԥынтәи амра хаа рҽаҭаны рыԥсы ршьоит ауааԥсыра.
Акарантин иахҟьаны ԥыҭраамҭак амшын аԥшаҳәа ҭацәын.
Ачымазара ҿкы - акоронавирус здырбалаз рхыԥхьаӡара иацлоит, аха амшын ихыԥшыло аԥсшьара бзиа избо аҿар уеизгьы апшаҳәаҿы инеиааиуеит.
Акыраамҭа ақьафурҭақәеи, акаҳуажәырҭақәеи, акрыфарҭақәеи аркын.
Акаҳуажәырҭа "Пингвин" еснагь еиԥш ауаа рацәоуп. Лаҵарамза акы инаркны ақьафурҭақәеи, акаҳуажәырҭақәеи, акрыфарҭақәеи русура хацдыркит.
Ашколхәыҷқәеи астудентцәеи рыԥсы ршьоит, инызкылода уажәшьҭа - аҵарашықәс хыркәшоуп.
Акаҳуажәырҭа "Брехаловка" ас иҭацәны иҟамлацызт.
Иахьазы, акарантин ҟалаанӡа ишыҟаз еиԥш ауаа рацәоуп, бзиа ишырбало еиԥш акаҳуа ржәуеит, адомино ихәмаруеит, ажәабжьқәа еибырҳәоит.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.
Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:
"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".
Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.
Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.
Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.
Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:
"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".
Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.
А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…
Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:
Лыбла аҭышамшамра
Иаҳагьы иҭыԥхо,
Уи дрыцҳашьан амра
Ицоит илхаԥхо!
(Б. Шьынқәба)
Уа амра игыло бадыскылоит,
Амраҿ – адунеи лашоит,
Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,
Изури, бзиа бызбоит.
(Платон Бебиа)
Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,
Нас саангылеит сымҵысуа,
Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,
Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.
(А. Аџьынџьал)
Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: