Sputnik, Есма Ҭодуаԥҳа
Ҳазну адунеи гәыблыла абзиабаразы ауаҩы дшыхәыҷу инаркны аԥсабара амаӡақәа изаауртлароуп, уи аԥсабара пату ақәиҵартә дуааӡароуп. Узлыҵыз уахәланарбгар шалшогьы удыруазароуп. Уи ҟамларц азы, уара узлыҵыз аԥсабара уара ишуцхраауеиԥш уаргьы уацхраароуп. Ауаҩы аԥсабарахь абзиабара илазааӡар зылшо атрадициатә культура ауп. Убри азы ахәыҷы ирҵалатәуп аԥсабара адунеи еиҿызкаауа акәны ишыҟоу адагьы, уи ҳара ҳкультураҿы иааннакыло аҭыԥ, аԥсуаа аҵла, абна ишазыҟоу.
Аԥсуаа ҳҵасқәеи ҳқьабзқәеи ибзиаӡаны ирныԥшуеит ауаҩи аԥсабареи реилаӡҩара, аӡәыкны рыҟазаара. Абнеи абна анцәахәи ракәзар, иалкаау аҭыԥ ааныркылоит аԥсуаа рфольклор аҿы. Аҵлақәа зымшьҭа бзиақәоу ҳәа иалыркаауа шыҟоу еиԥш, аҩны еиҭауҳар иҟало, иҟамло ҳәа, иара убас абнаҿгьы аҵла аҳаҭыр шьалатәуп, уи ианхуҵәалак ҟалом, аҩархь убылуазаргьы, иара аамҭа амоуп, аҭыԥгьы амоуп. Абна – ари қыдбажәла еиҿартәу акы акәым, мамзаргьы аекологиатә система мацарам. Абна – ари ажәларқәа ркультуратә мазароуп, доуҳатә малуп.
Абна асакралтә ҵакы аныԥшуеит ҳкультуратә мазарагьы. Иаагозар, иахьауажәраанӡангьы еиқәхаз аӷәтәы ҩнқәа, еиуеиԥшым архитектуратә комплексқәа, иара убас хыԥхьаӡара рацәала амҿлыхқәа. Аҵлақәа рымҵаныҳәареи урҭ рымҵан ақьабзқәа рымҩаԥгареи иудырбоит дара рсакралтә ҵакгьы.
Иҟоуп жәлантәқәак иԥшьоу аҵлақәа ҳәа иԥхьаӡоу рымҵан имҩаԥызго аныҳәарақәа. Урҭ иреиуоуп, иаҳҳәап: Зыхәаа аџьҵла амҵан имҩаԥырго аныҳәара, Габниаа рыжәлантә иазку аныҳәара – аҭәаҵла амҵан имҩаԥыргоит иахьагьы. "Быжьҩык аҩызцәа умазар аиҳа арасатәы лаба иаҳа уахьчоит" ҳәа иҟоу ажәаԥҟа акәзар, иунарбоит уи аҵакы шаҟа иҳараку, амч иамоу – уи амч шыӷәӷәоу убоит араса-ҵәы агәи агәаҵәеи ахаҵаны аныҳәарақәа ахьымҩаԥыргогьы.
Традициатә культурала абна – ари ауаҩы иитәым, ицәтәыму ҭыԥуп. Уаҟа инхоит даҽа дунеик иатәу амчқәа, урҭ ирылоуп ауаҩы ибзианы изыҟоу еиԥш, иԥырхагоугьы (аҩсҭаа, абнауаҩы реиԥш иҟоу). Абнараҿы иҟоуп иалкаау иԥшьоу аҭыԥқәагьы узхысыр ҟамло. Уи аҭыԥ уахысыр, иара иахылаԥшхәу иҟны унанагоит (Ажәеиԥшьаа, Абна инцәахәы). Ақә, аҵасла уныҟәар, Абна инцәахәы духылаԥшуеит, аха иахурҟьар, амашәыр уақәшәар ҟалоит. Уи атәы еиҭазҳәо ажәабжьқәа иахьагьы рхыԥхьаӡара рацәоуп.
Аҵла акульт шыҳараку "Адунеитә ҵла" ҳәа изышьҭоу аилкаараҿгьы ианыԥшуеит: адацқәа – адгьыл аҵантәи адунеи, амахәҭақәа – ҳзықәгылоу адгьыл аҿтәи аԥсҭазаара, ахықәцә – хыхьтәи, жәҩантәи адунеи. Хазы иалкаау "абна абызшәа" иахьауажәраанӡагьы еиқәханы иҳамоу шаҳаҭра ауеит аԥсуаа ҷыдала абна ишазыҟоу. Уи арҵабыргуеит аԥсҭа ианҭало имҩаԥырго аныҳәарагьы. Шәарыцара инҭыҵуа ауаҩы изы акәзар – "абна афҩы ихалароуп" рҳәоит.
Абна амаӡақәа аԥсуаа иршьоз, иахьа иаҳхашҭхьоу акырӡа ирацәоуп, урҭ ақьабзқәа рыԥсыҽхара абна ахьчара аԥҟарақәагьы ирныԥшуеит. Ауаҩы аԥсабара шаҟа дацәыхарахо аҟара иара даӷахоит, "зқьы ааӡаны, шәкы абна аҭара" ахаҭыԥан, "шәкы ааӡаны, зқьы игарц" далагоит. Аха аԥсабара ухьчар, иаргьы ушахьчо еиԥш, иаԥырхагоу ҟауҵар, уҭанархаргьы ҟалоит. Ҳазхылҵыз аԥсабара ахьчара ҳара ҳнапы иануп, уи азы амаланыҟәа ҿыц арныҟәара аҭахӡам, ҳара ҳкультура ҳазхьаԥшыр, ҳаибааӡо ҳҟанаҵоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥсуаа еснагь рынхарҭаҭыԥ алхра даара иацклаԥшуан. Анхарҭаҭыԥ алхраҿы азҿлымҳара ду арҭон адгьыл иаҳа иахьыбарақьаҭыз, иахьчашәырҭаз, ахныҟәгаразы иманшәалаз. Нхарҭаҭыԥс иалырхуамызт адгьыл ахьыҳәазоз аҭыԥқәа, убри инаваргыланы аҭыԥ алԥшаараҿы акырӡа ихадаран аӡыхь, аӡыржәтә ааигәа аҟазаара.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Традициала, аԥсуаа ахьынхоз-иахьынҵуаз ақыҭақәа рҟны акәын. Уаҟа иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп хыхь еиқәаҳаԥхьаӡаз аҷыдарақәа зныԥшуа, анхара-бзазаразы иманшәалаз аҭыԥқәа рҿы зшьапы зҳаз хылҵшьҭрала, жәлала, абиԥарала еизааигәоу реиланхарҭақәа.
Аԥсуаа рынхара иамоуп ахатәы ҷыда ҟазшьақәа. Аҩны ҭагылазароуп ашьац зқәышьшьы саси ԥшәымеи рзы згәашә аарту иҭбаа-ҭыцәу ашҭа. Ашҭа иқәубаауа ахыбрақәа зегьы хадаратәла амҩаду ахь иԥшуеит. Аԥсуа иашҭа иқәгылоуп аԥхынра ашәшьыра ҟазҵо, аҭаацәа зегьы зҵатәоу ҩба-хԥа ҵла.
Аԥсуашҭа ҭзырҭәаауаз ахыбрақәа ирыман дара ирыдҳәалоу, иҷыдоу алексикагьы.
Аԥсуа бызшәаҿы иуԥылоит аҩны (ахыбра) аргылара иадҳәалоу ажәар ҷыда. Убри ажәар шьақәдыргылоит иахьа зхархәара ԥсыҽу ззуҳәар зылшо ажәақәа. Хшыҩзышьҭра раҳҭап ҿырԥштәқәак:
Аҟауар
Аԥсуаа рыҩныргылараҿы ахархәара ҭбаа рыман амҿлых маҭәахәқәа. Убарҭ иреиуан аҟауар. Аҟауар – ари аӷәы ршьшьаны иалырхуаз хыбга маҭәахәуп, аҟауар злыҵуаз аԥсатә, аџьтә ӷәқәа ракәын.
Алартҟа
Аҩныргылараҿы аҟауар здыркуа надаада аҩны ахыб иақәу амҿлых маҭәахәы иахьӡуп алартҟа.
Аварҩа
Ақәацә ихаргьежьны, ақә ылганы иҟарҵоз хыброуп, уи аӡын асы анақәҳалак еиламҳарц азы адәахьала иӷәӷәоу аҵәҩанқәа, мамзаргьы ашьаҟақәа адҵаны идырӷәӷәон. Убарҭ ашьаҟақәа ирыхьӡын аварҩа.
Аӡарҵәи
Ажәа аӡарҵәи иаанагоит "арасамахә аӡа". Ажәытәан аҭырас зқәырҵоз ахыбрақәа хаҳәҵәаҳәла еибаркны, иласкьаганы быцала ишышны, ӡарҵәила еидҿаҳәаланы иҟарҵон.
Аҳаҷашь
Иахьазы аҩнқәа ирымоу ауадақәа руак, азал ҳәа изышьҭоу – асас дахьдыртәо, дахьрыдыркыло асасааирҭа иазынархоуп. Аха ажәытә асасааирҭа иазкны хазы ахыбра дыргылон. Хазы идыргылоз асасааирҭа ахыбра иахьӡын аҳаҷашь.
Ананыра
Иахьа, зегьынџьара акәымзаргьы, аԥсуа нхаҩы иашҭа иқәубаауеит акыр имаҭәахәыз, ихы иаирхәо ауардын. Убри ауардын ахьыҵадыргылоз ахыбра ҷыда иахьӡын ананыра.
Ақаруаса
Ақаруа еилыԥхаауа иҟоу аҩеижьԥшшәы змоу хәызмоу хаҳә жәлоуп. Убри ахаҳә жәла ахархәарала ахацәа напҟазацәа идыргылаз аҩнеихагыла иазырҳәауеит "ақаруаса". Ақаруаса зыздыргылоз амалуаа ракәын.
Аҳацаҟьа
Ицыҩцыҩуа, иҵәырҵәыруа иҟоу ахаҳә ду иахьӡуп "аҳацаҟьа". Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы аҳацаҟьа аҩныргылараҿы ахархәара аман.
Абашҳа
Аргылараҿы ахархәара зырҭоз хаҳә жәлоуп. Ацәаакыра аднакыломызт, ацәра мариан, иласын. Абри ахаҳә жәла иаҿырԥшны ирҳәон: "Аҩны иргылеит ахаҳә "башҳакы ала", иара убас аӡы злам, иласу маҭәарк рбар ирҳәон: "Ари башҳакӡа иҟоуп".
Абжьында
Акәасқьақәеи амаҵурҭақәеи рыбжьара неигас-ааигас ирыбжьдоу "абжьындақәа" рыхьӡуп (урыс бызшәала "коридор, навес"). Урҭ цхыраагӡа бзиан, уарманшәалон адәахьы умцаӡакәа, ахыбра ушыҵоу аҩнусқәа рҭыԥ рықәҵаразы.
Азақәԥах
Ҿыц идыргылаз аҩны, џьара кылххарак амоурц, аҭӡамц ԥшӡахарацы иаҿыкәдыршо иашьҭоуп "азақәԥах" (урысшәала "плинтус").
Акыӷәра
Ажәытәан, анхаҩы изгылаз аԥацхақәа, аганҩнқәа, ананырақәа уҳәа рҿы, ашьҭахьшәа уаҩы ибла иахьыҵамшәашаз иаҿаԥыршьуан ашылаҭра, аишәақәа, ачуанқәа убас реиԥш иҟоу ауаҩы ихы иаирхәо амаҭәарқәа рыԥхьакырҭас ахархәара змаз ахыбра маҷ "акыӷәра" ҳәа изышьҭаз (урыс бызшәала иуҳәозар "чулан").
Ахыбрақәа рыргылара иадҳәалоу ажәар ҷыда ҭбаауп, урҭ рахьтә хәҭа хәыҷык ауп абраҟа иззааҭгылоу.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ахылԥарч – кавказтәи ашьхарыуа жәларқәа ртрадициатә маҭәақәа иреиуоуп. Иҳәатәуп ахылԥарч ишаанарԥшуа ауаҩы иҟәыӷара, имч, ихьӡ, ихьымӡӷ. Кавказаа рҿы иуԥылоит убас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа: "Аӡәы акы уабжьеигарц ануҭаху, ухылԥарч уазҵаа". Аԥсуаа ирҳәоит: "Ахы ыҟазар, ахылԥарч ахалоит".
Ахылԥарч асимволтә ҵакыла ауаҩы имч аазырԥшуа акәны иҟоуп. Зхылԥарч зцәыӡыз, зхы зцәыӡыз диҩызоуп, иԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылоуп. Ҭоурыхла ахылԥарч анцәырҵ инаркны кавказтәи ажәларқәа рҟынтәи егьырҭ амилаҭқәагьы издызкылаз ыҟоуп уи ӡынгьы ԥхынгьы аныҟәгара ахьыманшәалаз азы – аӡын уарԥхозар, аԥхын ашоура аҟынтәи уахьчоит.
Азеижәтәи ашәышықәса алагамҭа инаркны Аахыҵ Кавказ аофициалла ахылԥарч аибашьҩы иеилаҳәага маҭәахәқәа ирыларҵоит. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡаан акәзар, иреиҳаӡоу аофицарцәа реилазаара, аибашьцәа зегь раԥхьа идыргылоз ирхарҵон. Аԥсуаа ҳҿы иахьатәи аамҭазы иаҳҳәозар, аибашьҩы иеилаҳәага маҭәахәқәа ирыланы иҟаӡам, уи ус еиԥш ала хархәара азуур шауагьы. Иахьазы ари еиуеиԥшым аныҳәақәа раан ирхарҵо традициатә хаҵатәуп.
Иазгәаҭатәуп, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан ирхарҵо ахылԥарчқәагьы еиԥшым. Иаҳҳәап: есыҽнытәи хаҵатәны еиқәароу, мамзаргьы ихәаԥштәылоу ахылԥарч рхарҵоит, аныҳәақәеи ачарақәеи рҿы – ашкәакәа ԥштәы змоу, аԥсраҿы – еиқәаҵәоу.
Аԥсуа изы ахылԥарч ихаӡамкәа ауаа рылагылара ҟалашьа змамыз акы акәын. Ахылԥарч анырхырхыруа ианныҳәо заҵәык ауп (аныҳәаҩ анцәа иахь ихы рханы данныҳәо ихы хтуп), иара убас аԥсраҿы ианнеиуа.
Аҿар рыбжьара иҟан убас еиԥш атрадициа: аҷкәын игәаԥхаз аҭыԥҳа лаԥхьа ихылԥарч, ма ихҭырԥа каиршәуан ("сыԥсҭазаара бнапы иануп" ҳәа), аӡӷаб уи аҷкәын дылгәамԥхозҭгьы, ихылԥарч лыргьежьуан, аха уи иара изы хьымӡӷ дуун, урҭ реинрааларазы ацәажәацәа аныбжьалоз ыҟан.
Ахылԥарч ҳаамҭазтәи ахархәара ахьуԥыло жәлар рашәаҳәаратә, рыкәашаратә ансамбльқәа рҿоуп, аха иара уи адагьы аҿар бзиа ибаны изхазҵогьы ыҟоуп, аиҳаракгьы амилаҭтә ныҳәақәа раан аҿаргьы еиҳабу абиԥарагьы ари ахаҵа рхаҵаны иуԥылоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Аремонттә усурақәа ирзоурыжьран иҟоуп 3 миллионки 500 нызқь мааҭи. Урҭ аԥарақәа ҳарзыԥшуп. Апроект ала аџьармыкьа аартны иазгәаҭоуп, аха иаркызар иаҳа еиӷьхон. Уажәы ахәаахәҭразы аџьармыкьахь иааиуа ауаа маҷуп. Иахьықәгыло ыҟаӡам, ақәа леи, асы леи, адәы иқәгылазароуп. Бедиа ибгаз амҩа иахҟьаны аџьармыкьаҿы ахәаахәҭыҩцәа агхеит. Уажәы ауаа адәахьы ихәаахәҭуеит, астолқәа ргыланы ирымоуп", - ҳәа еиҭеиҳәеит Џьопуа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудио аҿы.