Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.
Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.
Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.
Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.
Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.
Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.
Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.
Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.
Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ацуныҳәа Аԥсны қыҭацыԥхьаӡа, цуҭа-цуҭала имҩаԥыргоит. Даҽакала иуҳәозар, ари еизааигәан еиланхо рныҳәара ауп. Ацуныҳәа адгьылқәаарыхра иазку ныҳәоуп. Иара изынархоуп адыди амацәыси рынцәахәы Афы. Уи иҳәоит аарыхрақәа дырхылаԥшырц, ианахәҭоу ақәа аирурц, ианахәҭоу амра ирԥхарц.
Аныҳәара мҩаԥыргоит ааԥын анҵәамҭа инаркны аԥхынра азыбжанӡа, џьоукы заа иҟарҵоит, џьоукы иаҳа ихьшәаны. Аныҳәара мҩаԥысуеит ицқьоу ҭыԥк аҿы, ӡыхьк ахьыҵыҵуа азааигәара, мҽышак аҽны.
Убас, рабацәа ишыддырбаз еиԥш, иахьагьы ацуныҳәа мҩаԥыргоит Мықә ақыҭа, Аӡыхьқәа рыҵыҵырҭа аҭыԥ аҟны. Ари аҭыԥ аҟынтәи иҵыҵуа аӡыхьқәа роуп досу рыҩнаҭақәа рахь аҵеиџьқәа ахьыҟоу инеиуагьы.
Аныҳәарҭа аҭыԥ заанаҵы ирыцқьаны иҟарҵоит. Ашьтәа иршьуа акәац зқәырҵо ашәымкьаҭгьы иара уа идыргылоит. Аныҳәаҩ Зураб Адлеиба ашьтәа (аӷаац) агәи агәаҵәеи иарма напаҿы иаанкыланы, акәакәаргьы иара уа араса-ҵәы иахаҵаны, иарӷьа напаҿы досу рыҩнаҭақәа рҟынтәи иааргаз рцәашьхәқәа неидкыланы дныҳәоит.
"Иа, Анцәа суҳәоит, ахәыҷы, аду ргәы бзиа, рхы бзиа, амаа зку, амашьына иақәтәоу дманшәалахо, аҵара зҵо иҵара маншәалахо, зехьынџьара шәаныҵыҵлакь, зехьынџьара шәгәырӷьо, шәыччо шәыҩнаҭа шәдәылҵуа, шәгәырӷьо, шәыччо шәыҩнаҭақәа рахь шәгьежьуа. Аамҭа маншәала Анцәа иҟаҵа, агәабзиара, агәамч Анцәа ишәыҭ! Ҳуҳәоит, Анцәа, ҳарманшәал, аарыхрақәа маншәалахо, аамҭа бзиа ҟало, аҳауа бзиахо, ианахәҭоу ақәа ауа, ианахәҭоу амра ԥхо! Иа, Анцәа суҳәоит, ҳахьынаҵыслакгьы, абра ацуҭа еилахәу, зцәыкәбар еилаҭәоу роуп абра еизаны иҟоу, абарҭ зегьы аманшәалара руҭаразы Анцәа суҳәоит", – ҳәа дныҳәоит Заур Адлеиба. Уи иабгьы ари аныҳәагатә икын, уи ишьҭахь аныҳәара иара иахь ииасит.
Ҳара ҳзыҿцәажәаз, ари аныҳәара иалахәыз Алиса Арутинова ишҳалҳәаз ала, ари аныҳәара дара рҿы ианымҩаԥырго амра ахьынӡагылоу ауп, иара иаҵагылоугьы ахацәеи ахәыҷқәеи роуп. Шьыбжьышьҭахь нахыс аҭыԥ аҿы аҳәсеи ахәыҷқәеи рҟынтәи аӡәгьы даанхаӡом, ахацәа аҭыԥ арыцқьаразы иаангылоит. Иара убас лара иҳалҳәеит ари ацуныҳәа иалахәу ажәлантәқәа рыӡбахә.
"Жәытәнатә аахыс ҳабдуцәа, урҭ рабдуцәа ахьныҳәо абри аҭыԥ аҿоуп, аӡыхьқәа ахьыҵыҵуа. Убарҭ аӡыхьқәа рҿы ҳаҩнқәа рахь иааиуа аҵеиџьқәа гылоуп, убарҭ аҵеиџьқәа рзааигәароуп убри аныҳәара ахьымҩаԥысуа. Ара иалахәуп ҳара ҳажәла Арутиноваа, Гәагәахьиаа, Ԥлиаа, Қәҭелиаа (ҩ-ҭӡык), Доӷәызаа (ҩ-ҭӡык), Сабакьиаа (ҩ-ҭӡык), Џьапуаа, Адлеиаа (ҩ-ҭӡык), Самсаниаа (ҩ-ҭӡык), Ҷежьиаа (хы-ҭӡык), Какалиаа (ҩ-ҭӡык), Саџьаиаа, Араҳамиаа, Дарсалиаа, Ҵәыџьаа, Асланӡиаа", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит лара.
Иҳәатәуп, Мықәаа ацуныҳәа аритуал ахәҭа хадақәа иахьагьы еиқәырханы ишрымоу. Урҭ иреиуоуп аныҳәара акульминациатә хәҭа – аӡеиқәҭәара. Ишдыру еиԥш, ацуныҳәа амҩаԥгара ҵакыс иамоу анхаҩы иаарыхра маншәалахарц ауп, адгьыл ақәа анаҭаху, ақәа леиртә, амра анаҭаху, амра ԥхарц. Убри аҟнытә аныҳәаҩ данныҳәалак ашьҭахь, зегьы (аҳәса рыда, урҭ аҭыԥ азааигәара иҟоуп ауп) агәи, агәаҵәеи, акәакәари ргьама аныдирбалак, аныҳәа гәырӷьарыла, хәмаррыла имҩаԥыргоит.
Уаҟа иҟоу ахәыҷқәеи аҳәсеи аӡы еиқәырҭәоит. Аӡеиқәҭәара – араҟа адгьыл абеиахара, аҿиара, аизҳара символра азнауеит.
Аныҳәарҭа аҭыԥ аҟынтәи аҩныҟа акгьы угар ҟалаӡом, иара уа ирфоит зегьы. Насгьы изыхныҳәаз ашьтәеи акәакәари ахацәеи ахәыҷқәеи роуп акәымзар, аҳәса агьама рбаӡом.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 3 – Sputnik, Ренат Ԥачлиа. Абжьаратә школқәа роушьҭымҭацәа амедалқәа ранашьара мҩаԥысит Аԥсны Акультура аминистрраҿы ахәаша, ԥхынгәы 3 рзы.
Аԥсны аҵареи абызшәатә политикеи рзы аминистр ихаҭыԥуаҩ Медеиа Ченгьелиаԥҳа илҳәеит сынтәатәи ашықәс уаанӡатәиқәа ишреиԥшым, аепидемиологиатә ҭагылазаашьа иахырҟьаны аҵаратә процесс шыԥсаххаз. Ус шакәугьы, аминистрра официалла аҵарашықәс хнаркәшеит.
"2020 шықәса рзы Аԥснытәи ашколқәа ирылгеит 1791-ҩык аҵаҩцәа. Урҭ рҟынтәи 11-ҩык амедалқәа рыманы иалгеит, 64-ҩык "ибзиаӡоуп" ҳәа иалгеит. Иаҳҳәар ҳалшоит, медалла ашкол иалгаз аҵаҩцәа ԥхьаҟазы ҳҿар рыхьтәы фонд иалахәхо роуп ҳәа. Абас иҟоу аҿар роуп уаҵәтәи ҳԥеиԥшгьы знапаҿы иҟало", - ҳәа лҳәеит Ченгьелиаԥҳа.
Аԥсны арккареи абызшәатә политикеи рзы аминистр Инал Габлиа аушьҭымҭацәа ирыдиныҳәалеит, иазгәеиҭеит раԥхьаҟа имариам амҩа шышьҭоу аха аҿар ирус хаданы иҟоу аҳәынҭқарра аҿиара рлагала алаҵара шакәу.
"Шәаԥхьаҟатәи шәыԥсҭазаараҿ зегь раԥхьа иргыланы ишәхашәмыршҭыроуп иреиҳаӡоу аҟазшьақәа: ауаҩреи аламыси» ҳәа иҳәеит Габлиа.
Ахада ихаҭыԥуаҩ Бадра Гәынба Аԥснытәи арҵаҩцәа ҭабуп ҳәа реиҳәеит 11 шықәса дуӡӡа аҵаҩцәа аԥсҭазаара ду амҩахь иахьнаргоз азы, иуадаҩыз рџьазы. Иара агәрагара ааирԥшуеит рџьабаа баша ишмыӡуазы.
Аҳәынҭқарра ахада Аслан Бжьаниа ихьӡала ихаҭыԥуаҩ аҵаҩцәа рыхьӡала иааишьҭыз адныҳәаларатә шәҟәы даԥхьеит.
Араӡны медал занашьоу Данил Кәыҵниа Sputnik акорреспондент даниҿцәажәоз иҳәеит Москватәи аҵараиурҭақәа руак аҭалара игәы ишҭоу. Амедицина азанааҭ шалихуа. Аҵара ашьҭахь иара Урыстәыла аԥышәа иманы Аԥсныҟа ахынҳәра игәы иҭоуп.
Нестор Лакоба ихьӡ зху Пицундатәи абжьаратә школ №1 хьтәы медалла иалгаз аҵаҩы Дамеи Ҳагба иазгәеиҭеит Урыстәылатәи аҵараиурҭа дҭаларц дшыҟоу, Аԥсны анџьныр-аргылаҩ ҳәа афакультет ахьыҟам азы. Иара иҳәеит иаԥхьаҟазы иԥсҭазаара Аԥсны мацара ишадиҳәало.
Аԥсны арккареи абызшәатә политикеи рзы аминистр ихаҭыԥуаҩ Медеиа Ченгьелиаԥҳа далацәажәеит ахьтәы ма араӡны медал аиушьа атәы.
Лара лажәақәа рыла, "Ахьтәи араӡни медалқәа рзы" аԥҟара инақәыршәаны ахьтәы медал аиуразы 10-11 аклассқәа рҿы "хәба" ҳәа аҵара ҵатәуп, араӡны медал аиуразы ҩ-ԥшьбак умазар ҟалоит.
"Аҵаҩцәа агәаҭара цҵатә усурақәа мҩаԥыргоит. Актәи аетап азеиԥшҵаратә школқәа рҟны имҩасуеит. Убри аан аԥышәарақәа хԥа – ахатәы бызшәа, алгебра, нас ашкол иалнахуа рҭиироуп "хәба" ҳәа. Аҩбатәи аетап Аԥсны араионқәеи ақалақьқәеи рҿы имҩаԥысуеит", – ҳәа лҳәеит Ченгьелиаԥҳа.
Ахыркәшаратә етап мҩаԥыргоит Аҵара аминистрраҿы. Арҭ ах-етапк ирхысыз амедалқәа ранашьаразы иқәдыргылоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ажьиԥҳа еиҭалҳәеит Гагра араион азы аҵарашықәс зеиԥшраз, уи ахарҭәаашьа шылбо