Аурыс ар аинрал-маиор, арратә анџьныр, абарон Пиотр Карл-иԥа Услар Кавказ дықәнагалеит Кавказтәи аибашьра ианасакьаҳәымҭаз, асапиортә батальон аҿы амаҵура анагӡаразы. Аха, Кавказ ажәларқәа рҭоурых аҿы ихьӡ аанхеит ампыҵахалаҩ иаҳасабала акәымкәан, аԥҵаҩык иакәны. Услар зегь реиҳа ихы-игәы зызцоз алингвистикеи аетнографиеи ракәхеит. Иара Аимператортә Аурыс Географиатә Хеилак Кавказтәи Аҟәша далан, Аурыс империа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа Аҭоурыхтә-филологиатә ҟәша алингвистика аганахьала алахәҩы-корреспондентс. Академиа адҵалагьы Кавказ иҟазаара аамҭа зегьы, 1837 шықәсазы иҟаҵаз еиԥҟьара хәыҷык алаҳамҵозар, иԥсы ахьынӡаҭаз – 1875 шықәсанӡа Услар Кавказ аҭоурых анҵара даҿын. Убри иԥсҭазаара зегьы ззикыз усны иҟалеит. Услар иԥҳа лгәалашәарақәа рыла, лаб иԥсра мышқәак шагызгьы атәым ажәақәа иҳәон, «ибжьы ҭыганы дцәажәон, дааҟәымҵӡакәа Шура аус зциуаз ашьхарыуаа рызҿиҭуан, еиҳаракгьы Казанфер». (Казанфер-Бек – даӷьсҭантәи ақыҭа Мамраҷ инхоз, алезгин бызшәазы Услар информаторс имаз – аред.).
Услар зегь реиҳа иҵабыргу хыҵхырҭас иԥхьаӡон абызшәа, ажәлар рҭоурых уи зеиӷьыҟам ала ианыԥшуеит ҳәа дахәаԥшуан, убри аҟнытә раԥхьаӡа инаргыланы кавказтәи абызшәақәы рыҭҵаара напы аиркуеит. Иҭҵаарақәа дрылагеит, мраҭашәаратәи Кавказ абызшәақәа – ачерқьес бызшәеи, аубых бызшәеи, аԥсшәеи рыҭҵаарала. Ачерқьес бызшәеи аубых бызшәеи рганахьала маҷк аинформациа аидкылара илшеит. Урҭ ирызкны иҟаиҵаз анҵамҭақәа кьыԥхьан Услар даныԥсы аамышьҭахь. Еиҳа инарҭбааны Услар иҭиҵааит аԥсуа бызшәа.
Аԥсуа бызшәа аҭҵаара далагеит 1861 шықәсазы Аҟәа, иагьациҵеит 1862 шықәсазы Тифлис. Ҩышықәса заҵәык рыла кавказтәи абызшәақәа рҟынтә реиҳа иуадаҩу ируаку аԥсшәа аструктура еилкааны уи алфавит аԥҵара илшеит. Бзыԥтәи адиалект шьаҭас иҟаҵаны иара иаԥиҵаз анбан 55 дырга рыла ишьақәгылан, акириллицала ианҵан. Абасоуп аԥсуа ҩыра аҭоурых шалагаз.
Даҽа хышықәса рышьҭахь, 1865 шықәсазы ицәырҵуеит анаҩстәи аурыс аинрал Иван Бартоломеи ианбан, уи даҽа 30 шықәса ахархәара аман. Ари анбан аиқәыршәараҿы шамахамзар ԥсахрада Услар иалфавит ахархәара аҭан.
1892 шықәсазы, Аҟәатәи Ашьхарыуаа рышкол арҵаҩы Константин Маҷавариани, уи ҵаҩыс имаз Дырмит Гәлиеи аԥсуа нбан ҩаԥхьа аус адырулоит. Анбанқәа рхыԥхьаӡара 51 рҟынӡа инаргоит, бзыԥтәи адиалект афонемақәа агырханы. Маҷавариани Гәлиеи еиқәдыршәаз анбаншәҟәоуп Аԥсны ашколқәа рҿы активла ахархәара зауз. Маҷавариани Гәлиеи ралфавит ҿыц аус адиулеит ауаажәларратә усзуҩы Андреи Ҷоҷуа, убри инапы иҵыҵыз анбаншәҟәы 1909 шықәса инаркны аԥсуа школқәа рҿы аҵара аларҵон. 64 дырга еидызкылоз абри алфавит ахархәара аман 1926 шықәсанӡа, иарала иҭыҵуан арҵагатә, асахьаркыратә литература, агазеҭқәа.
Анаҩс, ХХ-тәи ашәышықәса зегьы аԥсуа алфавит аграфикатә шьаҭа изныкымкәа ирыԥсахуан – акириллица аҟынтә алатин шьаҭахь, нас ақырҭуа шьаҭахь, нас ҩаԥхьа акириллицахь.
Аҵыхәтәан, 1954 шықәсазы иӡбан Андреи Ҷоҷуа иалфавитахь ахынҳәра, иара уи оуп рҿыцрақәак алагаланы иахьа уажәраанӡагьы ахархәара змоу.