Ажәытәтәи Аҧсны аҳцәа, атиранцәа, аҧызацәа, егьырҭ аполитикатә мчра амаҵурауаа, аҭоурых-археологиатә аспект ала иҭаҳҵаауа, анаукатә, академиатә интерес ду рыҵоуп. Арҭ азҵаарақәа рыла инагӡоуп аҧсуаҭҵааратә усумҭақәа жәпакы, жәларбжьаратәи афорумқәа рҟны ажәахәқәеи апубликациақәеи раҳасабала, лымкаала амегалитикатә епоха инаркны ихьшәоу колхидатәи аепоха уахь иналаҵаны аполитогенези аполитикатә ҭоурыхи рыпроблемақәа ирыхәаҧшуа.
Меотааи, синдааи, беспорианааи, скифо-сарматааи, кобанааи, ахаменидааи, абырзенцәеи ирыдҳәалоу аҳәаахьчаратә ҭоурых апроцессқәа раамҭазы гениохо-фасиантәи аҧхьагылатә мчқәа рырӷәӷәара, аамҭакала имҩаҧысуаз, актәи аҭыҧахь ицәырнагеит азеиҧшмилаҭтә мҽхак змаз иналукааша ахаҭарақәа. Асеиҧш аполитикатә ҧхьагылаҩцәа ҷыда ҟазшьала, иҷыдоу ажанрқәа рҿы игәаумҭар залшомызт аҭоурыхтә мшынҵа аҟнеиҧш, афырхаҵаратә ҭоурых аҿы, ҳабацәа иҧшьоу рмифқәа, иара убас аҭыҧантәи ажәытәтәи ашықәсынҵақәа рҿы. Асеиҧш аҳәынҭқарратә усзуҩцәа, хымҧада иҿырҧшыган, игәадуран аетнос зегьы азы, иҧхьаӡан зегь раасҭа иӷәӷәоу аҳ Ҳаиҭ иаҧсоу ихылҵшьҭрақәа ҳәа. Уи имчра аӡәы иузидкыломызт, иҧхьаӡан Фасис, Колх, Гениох, иара Гелиос ихаҭа ирхылҵшьҭрақәоуп ҳәа.
Ари аганахьала азҿлымҳара амоуп аҳ Саулаҳ иҭоурыхтә хаҿсахьа, ииашоу ахыҵхырҭақәа жәпакы рҿы иарбоу. Ахәҭакахьала, еицырдыруа аҭоурыхҭҵааҩ, агеограф, аенциклопедист Плинии Секунд иусумҭ шьахә «Естественная историа» аҟны игәалаиршәоит Аиеҭ иҧа хьӡи-ҧшеи згым аҳ Саулаҳ. Уи иҧсҭазаара аарҧшра афырхаҵаратә ҟазшьа амоуп, египеттәи афараон Сесотрис ихаҭа иаамҭазтәи аҳцәа ишырҷыдаҟазшьоу еиҧш. Иара иргыларатә усура арҿиаратә лагамҭа азгәаҭоуп ахантә традициа ашедеврқәа рыла.
Ималқәа рхыҧхьаӡара хадырҭәаауеит, аҳ Саулаҳ ашьхарыуаа рҟны ахьи араӡныи рацәаны еизигеит ҳәа иҟоу аинформациа. Иҟоуп егьырҭ ахыҵхырҭақәагьы, урҭ рҟны иаҵшьны иазгәаҭоуп жәларбжьаратәи азҵаарақәа жәпакы рыӡбараҟны иара иавторитет шыҳаракыз. Уи атәы аҳәоит аҭоурыхҭҵааҩ Полибии иусумҭа. Араҟа аиҿцәажәарақәа ирылахәу рывараҿы, сарматтәи аҳ Гатал иӡбахә ахьырҳәо дыргәаладыршәоит аҳ Саулаҳгьы, убри аан иргәаладыршәоит иара иофициалтә титул аки-ахы (Аки-Силох), Х (ахы, ахада). Ҳара ҳҿаҧхьа, ҳәарада, атәыла анапхгаҩы, аҳ Саулаҳ, аҧсуаа рышьҭра агениохцәа аҳцәа жәпаҩык рыман, урҭ руаӡәк зегьы дырхадан, итәыла хаҭарнакра азиуан. Абри аҩыза аҭагылазаашьа анҵоуп каппадокиитәи алегат, аҭоурыхҭҵааҩ Флавии Ариан иҩымҭаҿы, уаҟа иарбоуп басилевсаа, аҧсилаа, абасгаа, саныгаа мацара, урҭ рымчра азханаҵеит Римтәи аимпериа. Аинтерес аҵоуп убасгьы иара иҟаиҵаз амонетатә легендақәа рҿы иара ихьӡ ахьыргәалашәо, ахәҭакахьала «Басилевс Сау(л) (аха)», уи инагӡаны аҧхьара анумизматцәеи археологцәеи рзы аимак ацуп иахьанӡагьы.
Убас шакәугьы, беспортәи Савмак аамҭа кьаҿк иалагӡаны ицәырҵра, ибиографиаҟны игәауҭаратә иҟоу афактқәа ахьыҟам азы, насгьы амшынеиқәаҿтәи арегион аҟны ахәҳахәҭратә-економикатә еизыҟазаашьақәа рҟны ироль зынӡа иахьмаҷу, ҳара мап ацәаҳкуан амонетатә процесс иалахәра, уи зылшоз иналукааша аҭыҧантәи аҳ Саулаҳ иакәын. Амратә коронаҿы иарбоу амонета иану асахьа, иҧшьоу иара иҧстәы ацә асахьа иаҳдырбоит Ҳаиҭ ихылҵшьҭрақәа, аҧсуа динхаҵараҿы иӷәӷәоу амшын аҳ ихаҿсахьала иаарҧшу (Д. И. Гәлиа, А. Н. Грен). Амонетақәа ирну аҩырақәа ракәзар, урҭ рахьтә ҧшьба Аҧсны иҧшаауп, уаҟа иарбоуп закәанла иазхаҵоу аҳ-басилевс Савлах ихьӡ, ахьӡ ркьаҿны иахьану иаҳәо аҳ Саулаҳ ихьӡ ауп. Дара рхатәы монетақәа ҭрыжьуан егьырҭ фасианаа- аҧсилаа, аҭыҧантәи колхидатәи аҳцәа, жәларбжьаратәи аизыҟазаашьаҟны зҭагылазаашьа уадаҩыз, иаҳҳәап Аристарх Колхидатәи иеиҧш. Раҧхьатәи ахыҵхырҭаҿы иарбоуп ари аҳ истатус, Колхида иахагылоу аҳ иеиҧш. Анаукатә зҿлымҳара ду аанарҧшуеит ааигәатәи анумизматикатә аартра, аҭыҧантәи анхацәа аихаҧшаага рхы иархәаны Феодосиа иҟоу ахырӷәӷәарҭа ду Куру Буш араион аҿы иҟарҵаз. Араҟа ирҧшааз амонета жәеиза миллиметра иҟоуп, акапан граммки бжаки инацны, иара зхаҭабзиара лаҟәу арӡны иалхуп, номиналла гемидрахм ахь иаҵанакуеит. Аҿра аганахьала иануп Афина лхы ашлем ахаҵаны, ашьҭахьала иануп ауарбажә ахы ашьҭахьҟа ирханы, иануп инеиҵыхны аҳ Саулаҳ ихьӡ. Ари аҧшаах 2005 шықәсазы иҟасҵаз ажәахә ашьҭахь икьыҧхьыз, Аҧсны аҭоурых азы арҵага шәҟәқәеи амонографиақәеи равторцәа ирзымдыруа, хадырҭәаауеит хәы змоу егьырҭ ахыҵхырҭақәагьы. Арахь иаҵанакуеит ҳара иҟаҳҵаз алкаа, амонетаҿы иарбоу изыҧсоу акәӡам, Саулаҳ иаҳра адырга ауп. «Маикоптәи» атаблица инақәыршәаны, ари амонограммагьы иаҧхьоит Ахы-аh ҳәа.
Аҭҵаарақәа жәпакы рҟны сара излашьақәсырӷәӷәаз ала, усҟантәи аамҭазы жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рҿы генуиуаа русура арӷәӷәареи, Диоскуриа (Аҧсны аҳҭнықалақь Аҟәа) Митридат аиҩызаратә ҭагылазаашьаҟны идкылареи, дара зхылаҧшуаз аҵакырадгьылахь, Скифтәи абжьаларҭақәа рҟынӡа инаскьагареи, иара убас боспортәи аҳцәа аџьармыкьақәа ахьрырҭази, убарҭ зегьы ииашаны иудырбоит усҟантәи археологиатә аартрақәа рымҽхак шыҭбаау. Ҳера ҟалаканӡатәи аҩбатәи ашәышықәсазы Ахы Саулаҳ, апроблема аҭоурых-археологиатә ҭҵаарақәа изладыршаҳаҭуа ала, кавказтәи аполитикаҿы, аекономикатә ҿиара, арратә усеицзура, жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рганахьала хара ицаз аҳцәа рыбжьара дыҟан. Иара ихаҿсахьа аҧсуа милаҭ зегьи адунеитә ҭоурыхи рзы ихьӡырҳәагоуп.