Аҧсны еицырдыруаз ақәра ду змаз абырг Ҳалиҭ Мсураҭ-иҧа Ҟалӷьы, схәыҷы аахыс дысгәалашәоит. Иара саб дизааигәан, лассы-лассы сасра даҳҭаауан. Ҳалиҭ дрылукаауан иҟәыӷарала, ибзиаӡаны идыруан аҧсуа фольклор. Иара иажәабжьқәа рыла еилукаар алшон аҧсуа жәлар рҿаҧыцтә ҳәамҭа абеиара. Уахынла саби иареи акыраамҭа аишәа иадтәаланы еиуеиҧшым аинтерес зҵаз аҭоурыхқәа еиҭарҳәон, урҭ рахьтә ирацәоуп схаҿы инхаз.
1986 шықәсазы еицырдыруа аҧсуа етнологцәа Л. Х. Акабеи В. Л. Бигәааи сареи ҳаиҭааит Ҳалиҭ Мсураҭ-иҧа Ҟалӷьы, иқыҭа гәакьа Абӷархықә. Усҟан иара 86 шықәса ихыҵуан.
Гәахәара дула сизыӡырҩуан сара, аха рыцҳарас иҟалаз, имаҷны ианысҵеит. Ишәыдызгалоит ианысҵаз рҟынтәи иара иажәабжьқәа руак.
Абзиа уны аӡы иаҭ
Аҧсны дынхон ҳаҭыр зқәыз хаҵак, иара хҩык аҧацәа иман. Иҧацәа ианрызҳа иааибиҭан, рыцыҧхьаӡа хәышә-хәышә мааҭ надиркын, ус реиҳәеит:
– Шәца, аамҭа лахҿыхны ишәхыжәга, аха аҧара нышәымхын, арахь ирхынҳәны иаажәга.
Иҧеиҳабы даныхынҳә, аб дҵааит:
– Аамҭа шҧоухыугеи сыҷкәын?
– Сара аамҭа бзианы исхызгеит, аха аҧара нысымхӡеит, арахь ирхынҳәны иаазгеит, - ҳәа аҭак ҟаиҵеит аҧа..
– Иахьарнахыс аҩны уаанхоит, - иҳәеит аб.
Агәыбжьанытәгьы дхынҳәит, иҧарақәа нымхӡакәа. Аб уи иҧагьы иеиҳәеит иахьарнахыс аҩны даангыларц.
Аҧеиҵбы даныхынҳә, аб дҵааит:
– Уара иҟауҵазеи?
– Ауаа збеит, аҧарақәагь нысхит, - аҭак ҟаиҵеит аҧеиҵбы.
– Изыхҭнуҵеи аҧарақәа? – дҵааит аб.
– Аӡәы иҧсҭазаара далҵит, иара ауал иқәын ҧшьышә мааҭ, зуал иқәыз аҧара иҭаацәа ирымырхырц иалагеит. Ҧшьышә мааҭ дара ирысҭеит руал ршәарц, иаанхаз шәмааҭк аҧсыжразы ирысҭеит.
Убасҟан аб иҧа иеиҳәеит иахьарнахыс ҧшәымас аҩны иҟоу иара шиакәу.
Ҽнак аҧеиҵбы ныҟәара амҩа дықәлеит, дышнеиуаз аӡәы диҧылеит. Аҧеиҵбы амҩаныза диазҵааит узусҭада ҳәа, иабжьеигарцгьы диҳәеит дахьцаша.
– Амрагыларахь уцар – ишәарҭоуп, уантәи аӡәгьы дыхнымҳәӡац. Ашьхарахь – уахьгьы ишәарҭоуп. Мраҭашәарахь уцар ауеит, - иҳәеит аҭакс ауаҩы.
– Ус анакәха амраҭашәарахь сцоит, - иҳәеит аҧеиҵбы.
– Саргьы суццоит, амҩаҟны ҩызас сузыҟалоит.
– Уаала, - дақәшаҳаҭхеит аҷкәын, аха сара ҧҟарак сымоуп: иҳауа зегьы еиҟараны иаҳшалоит.
Ианеицәажәа ашьҭахь мраҭашәараҟа амҩа иқәлеит. Амҩан аҧеиҵби иҩыза ҿыци нанагеит зегьы маҭәеиқәаҵәала иахьеилаҳәаз аҳҭынрак аҿы.
Аҳ ихаҭа дырҧылан аҩныҟа иааиҧхьеит. Аҷкәын дазҿлымҳахеит, дара зегьы ашәы зыршәу аилкаара:
– Ҳара ҳаршәиит. Сара аҧҳа ҧшӡа дсымоуп, зегьы дыргәаҧхоит, аха ҧҳәыс ҳәа дызгалакгьы зегьы ҧсуеит, - аҭак ҟаҵеит аҳ.
Аҳ иҧҳа даниба, аҷкәын дигәаҧхан ҧҳәысыс дигеит. .
Ахәылбыҽха амҩаныза аҷкәын иеиҳәеит, уахынла аҩны ашә аимыркырц. Дара аныцәа, иара иҟама ҭыхны иахьыцәаз дыҩналан, аӡӷаб лааигәара дгылеит. Убри аамҭазы лҿы иҭыҵыз амаҭ ахы хиҵәеит ахаҵа, анаҩс иҭыҵит аҩбатәи, анаҩс ахҧатәи. Урҭ амаҭқәагьы рыхқәа хиҵәҵәеит. Хаҵеи ҧҳәыси ыцәан акгьы рымбаӡеит.
Ашьыжь аҳҭынраҿы инхоз ауаа аҷкәын деибга-дызҩыда данырба еигәырӷьеит. Аҳ дгәырӷьан ақәыҧшцәа аҧара риҭеит, аҳамҭақәа рацәаны ириҭеит, анаҩс иҩыза дрыцны амҩа иқәлеит. Ус инаӡеит аҷкәын иҩызеи иареи раҧхьаӡа иахьеиқәшәаз аҭыҧ аҟынӡа, иара абзиараз ҳәа раҳәаны дырҧырҵуа далагеит, аха егьи иуамызт. Убасҟан аҷкәын игәалашәеит ииҭахьаз ажәа, иагьиҳәеит аӡӷаб деиҩаҳшароуп ҳәа. Иҩыза аҧхьа дыкшарц иҟама аӡӷаб илхыкны данҩаха аамҭазы, лҿаҟынтәи иҭыҵит амаҭ акәтаӷьқәа. Даҽазнык иҟама данҩаха ашьа лҿыҵит, убасҟан иҩыза иҳәеит ргәы рҭынчны аҩныҟа ихынҳәырц шрылшо.
– Аха, уара сара сзы абри аҟара абзиара ҟауҵеит, сара акагьы узыҟасымҵеит, - иҳәеит аҷкәын.
– Уара ныҟара уаныҟаз, машәыршақәа сҭаацәа рҿы унанагеит, суал ушәеит, сыҧсыжра аҧара ахыушәааит, убри алагьы сыҧсы урҭынчит. Нас, сара агәаҟра ушақәшәоз сцәа ианалашәа, ацхыраара усҭарц сааит, - ҳәа аҭак ҟаиҵеит ахаҵа.
«Аус бзиа ҟаҵаны аӡы иаҭ, уи хымҧада уҧсҭазаараҟны иҧылоит», – рҳәоит аҧсуаа.
1990 шықәсазы ҳара Черқьесск ақалақь аҿы еиҿаҳкааит Аҧсуа ҳәынҭқарратә музеи афондқәа рҟынтәи «Аҧсуаа рдекоративтә хархәаратә ҟазара» захьӡыз ацәыргақәҵа. Уи ашьҭахь ҳара ҳцеит Ново-Кувинск инхо, сыуацәа зегь раасҭа еиҳабу Осман Ахба иахь. Ҳара акыраамҭа ҳаицәажәон, нас изеиҭасҳәеит Ҳалиҭ Ҟалӷьы сшиҭаз – дара ҳаҩны еиқәшәахьан. Иара даара игәаҧхеит Ҳалиҭ иажәабжь, иагьазгәеиҭеит абазақәагьы ишырҳәо: «Аус бзиа ҟаҵаны аӡы иаҭ» ҳәа.
Афотосахьаҿы – Ҳалиҭ Ҟалӷьы.