Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аиаҵәара, ҷыдала иааугозар аҵлақәа, аԥсуаа рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалоуп. Аныҳәарақәа жәпакы аҵлақәа ирыдырҳәалон, амч ҷыда змоу ҳәа ирыԥхьаӡоз ирымҵаныҳәон. Ирыман "Аҵла ныҳәара" захьӡызгьы. Аамҭала уи анымҩаԥыргоз нанҳәамзазы акәын.
Иахьагьы ҵлак иаҵагыланы, ма урҭ рыжәпараҿоуп анцәаиҳәарақәа реиҳарак ахьымҩаԥырго. Ас еиԥш иҟоу аныҳәарақәа жәытәла ирацәаӡаны иҟан, ҳара ҳҟынӡа зегьы мааӡеит акәымзар.
Аԥсуа инхара-нҵыра уаназааҭгыло, абаҳча аӡбахә мҳәакәа узавсуам. Абаҳчаҿы хкы рацәала иуԥыло ашәырхкқәа иреиуан аҵәасса. Ҳаамҭазы иеиқәхаз аинформациа шырацәамгьы, аҵәассақәа абаҳчақәа рҿы реиҭаҳара зызкыз иҿалоз ашәыр инаваргыланы, иззеиҭаҳау рыҩнаҭа ахьчоит ҳәа ахьырыԥхьаӡоз аҟнытә акәын.
Аҵәасса – алаԥш бааԥси аҩсҭаацәеи урцәызыхьчо, амч ду зманы аԥсабара ианылаз ҵлоуп.
Аҵәассаҵла иалоу амч ахәыҷқәа алаԥш иацәнахьчоит. Аҩнаҭаҿы аԥшқа дызмаз алаԥш имкырц азы аҵәассаҵла амахә ԥҵәаны, ацаха иҭаӡахны, агараҿы ихчы иаҵарҵон, мамзаргьы агараҿы аԥшқа иҵаз ашыц гәабан амахәқәа аҵарҵон. Иаҳа ихбыџу ахәыҷқәа амахә зҭаӡаху ацаха рыхәда иахыршьуан, рцәа иадзарц, иахьыҟазаак иахьчаларц.
Аҵәассаҵла аҩнатә ԥстәқәа алаԥш рацәыхьчараҿгьы ихәарҭан. Ҿыц ихьаз арахә амахә аӡа наганы ахәда, ма атәыҩа иахьыршьуан.
Иҟоуп ари ашәыр хкы амчра атәы бзианы иҳазҳәо аҳәамҭақәа. Урҭ руак анылҵеит афольклорист Цира Габниаԥҳа. Уи аҳәамҭа иааркьаҿны излаҳәо ала, Анцәа иҭаххеит Аҩсҭаа илаԥш, имчра ԥишәарц. Еицны идәықәлеит.
Ишнеиуаз, ауардын иақәтәаз хаҵак даарԥылеит. "Абри иҿы иулшарызеи?" – дҵааит Анцәа. "Еҳ, исылшогьы маҷӡам, аха ари ахаҵа - дхаҵа бзиоуп, иӷьатама аҵәассамахә иалхуп. Уи аҿы сара мчы сымам", – иҳәеит Аҩсҭаа.
Иаагоу аҳәамҭа иаҳнарбоит аҵәассаҵла аҿаԥхьа Аҩсҭаа дшымчыдаз. Аха уи иалоу амч атәы здыруа маҷхахьеит.
Есма Ҭодуаԥҳа
Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.
Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.
Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.
Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).
"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.
Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.
Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).
Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.
Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.
Есма Ҭодуаԥҳа
Ани аби ахшареи рҳәоу анеиқәшәо, хҭак ианеицҭахысуа, ҿык ианеицҭацәажәо ахьтәы цҳак иаҩызоуп урҭ реизыҟазаашьақәа. Еиҳау насыԥ ыҟаӡам ус еиԥш аизыҟазаашьа аԥҵара зылшаз изы. Аӡәы ианиазҵаа, иаауҳәо зегьы узыҟасҵоит, уԥсы ахьынӡаҭоу иузхаша амал усҭоит уҭахызар, иарбан иуҭахәу ҳәа – "аҳәоуеиқәшәара сыҭ, уаҳа акагь сҭахым" иҳәеит аҭакс. Иҵабыргыҵәҟьаны, умал-ушьал акгьы иаԥсам, уҭаацәа рыҩнуҵҟа аҳәоуеиқәшәара ыҟамзар, досу ихыза иара иахь дахозар.
Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит. Аҭаацәара ашьақәгылашьа аҳәынҭқарра ашьақәгылашьа амахәҭақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Иарбанзаалак махәҭак ԥсыҽхар, аҭаацәара зегьы ирныԥшуеит.
Ааӡара аԥсуаа еснагь аҵак ду арҭон. "Ахәыҷы аҩны ишьҭихуа ауп агәашә иҭигогьы" рҳәоит. Аԥсуаҵасла ахәыҷы иааӡара ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны "ахаҵеи абнеи, аԥҳәыси аҩни" рҳәоит, убри алагьы ахаҵеи аԥҳәыси русеихшара ааԥшуеит.
Аҭаацәараҿы ахаҵеи аԥҳәыси реизыҟазаашьа ҭоурыхла ишьақәгыланы иҟоуп, иамоуп ахатәы ҟазшьақәа. Аҭаацәа дырхадоуп аԥшәма, уи иаҳаҭыр ӷәӷәазароуп. Аԥшәма иҭаацәараҿы шаҟа иаҳаҭыр шьҭыху аҟара, анҭыҵгьы иаҳаҭыр ӷәӷәахоит. "Аԥҳәыс аҩны лхагылоуп" ҳәа рҳәоит. Абасала ахаҵеи аԥҳәыси хеибарҭәаауа ианыҟоу ахәыҷы иааӡараҿгьы иҿырԥшыгахоит. Ишырҳәо еиԥш, ахәыҷы дзааӡо уара уҿырԥштәы ауп.
Аԥсуаа ражәа иалоуп "аибааӡара шәоуааит" ҳәа. Ари ажәа иаанарԥшуеит аӡәы даҽаӡәы диааӡо ҳәа акәымкәа, дара дара хеибарҭәаауа, еибааӡо ишыҟазар акәу. Аԥсуа ҭаацәаратә традициақәа азқьышықәсала ишьақәгыланы иаауеит. Урҭ анормақәа алеишәа шьақәдыргылоит. Алеишәа ахьыҟам "аҳәынҭқарра маҷ" еилабгоит, уи анырра анаҭоит иара аҳәынҭқарра ахаҭагьы, избанзар аҳәынҭқарра шьақәзыргыло абарҭ "аҳәынҭқарра маҷқәа" роуп. Аҭаацәаратә традициақәа џьара-џьара рыцәхьаҵра, рыԥсыҽхара иааидкыланы аԥсуа иԥсҭазаара ишаныԥшуа бла иазгәамҭар залшом.
АҞӘА, цәыббра 24 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 азы атестқәа арҭеит 536-ҩык Аԥсны ауааԥсыра, урҭ рахьтә 112-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит.
Урыстәылатәи арратә госпиталь аҟны акоронавирус злаз 1960 шықәсазы ииз аԥҳәыс лыԥсҭазаара далҵит.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 45-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп фҩык, ибжьаратәуп - 28-ҩык. Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 28-ҩык, урҭ рахьтә ааҩык апациентцәа рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 9-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, урҭ рахьтә хҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 8-ҩык апациентцәа. Аҟәа иҟоу амобилтә госпиталь аҿы - 66-ҩык апациентцәа, жәаҩык рҭагылазаашьа хьанҭоуп.
Аоперативтә штаб аҳәара ҟанаҵоит ауааԥсыра аҿкы рхы ацәырхьчаларц.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>