Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Ҳараз Ҳаџьараҭ-иԥа Чамагәуа диит 1928 шықәсазы Гәдоуҭа араион Аҷандара ақыҭан, анхаҩы иҭаацәараҟны.
Қарҭтәи арҵаҩратә институт, аурыс бызшәеи алитературеи рфакультет далганы дхынҳәуеит Аԥсныҟа, дагьалагоит ишкол гәакьаҟны аусура. Анаҩс, ихьӡ-иԥша, иҟазара аӡбахә заҳауаз ашколқәа реиҳабацәа агәаҳәара аадырԥшуан иара иеиԥш иҟоу арҵаҩы, аусура дрызнеирц.
1958 шықәсазы Ҳараз Ҳаџьараҭ-иԥа диаргоит Џьырхәатәи ашкол аҵара-ааӡаратә ҟәша аиҳабыс, ҩышықәса рышьҭахь ари амаҵура ааникылоит раԥхьанатә аусура дахьалагаз ишкол аҟны.
1963 шықәсазы, Ҳараз Чамагәуа даауеит Гаграҟа, абжьаратә школ №2 аҟны аурыс бызшәеи алитературеи рмаҭәарқәа мҩаԥиго далагоит.
Абраҟа, Аҷандаратәи аԥсуа рҵаҩы, имилаҭ рзинқәа рыхьчаразы илаз агәаӷь џьбара ааԥшит.
Аԥсны еицырдыруаз, унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз аинтеллигенциа ахаҭарнакцәа Лиова Гыцба, Закан Агрба, Борис Кьахьыриԥа, Никәа Шамба, Чынчор Агрба, Баграт Багаҭелиа, Белла Барцыцԥҳа, Сократ Аҩӡба, Кукуша Матуа, Лиуфа Ԥсардиа реиԥш иҟаз, амилаҭ хақәиҭратә қәԥара, Жәлар рфорум "Аидгылара" иалаз даарылагылеит.
Ҳараз Чамагәуа Гагра данааи, зегь раԥхьа инапы злеикыз аԥсуаа рхыԥхьаӡареи ирыԥсҭазаашьоуи аилкаара ауп. Иара иџьаишьон, ақалақь аҟны аԥсуа школ ахьыҟамыз, ақырҭуеи, аурыси, аермани ртәқәа умҳәозар.
"Аԥсуа школқәа рымчоуп ҳҿы зырӷәӷәо, апатриотцәа зааӡо, аԥсуа ҭаацәарақәа еидызкыло", — иҳәон Ҳараз Ҳаџьараҭ-иԥа. Аԥсуаразы згәы былуаз иҩызцәеи иареи иашьҭалеит ҳмилаҭ школ ашьаҭа аркра. Убасҟан, Гагра ақалақьуаҩ, анхаҩ нага, абырг ҟәыш Мџьыҭ Быҭәба ихатәы ҵакырадгьыл риҭоит ашкол аргыларазы.
Ашкол аргылара раԥхьатәи амш инаркны аартра аҽнынӡа, ари аус акы аԥырхагахар ҳәа дшәаны Ҳараз уахгьы-ҽынгьы уа дышгылаз дгылан. Ахыбра злеиқәыз хаҳәк илаԥш ахьымскәа аҭыԥ иқәымлеит. Иҩызцәа драԥхьагыланы, аԥсуа ҭаацәарақәа дрылаланы ахәыҷқәа ашкол иадиԥхьалеит, аусурахь иааиԥхьеит арҵаҩцәа. Гагра иқәынхоз аԥсуаа рзы аԥсуа школ гәеисырҭаны иҟаиҵеит.
"Ҳараз Ҳаџьараҭ-иԥа сицны аԥсуа ҭаацәарақәа сырҭаауан. Дара ирабжьаҳгон, агәра дҳаргон, аԥсуа школ адгылара арҭар, рхәыҷқәа наргар, уи ҳаԥсуареи, ҳмилаҭра аиқәырхареи ишахыҵхырҭахо", — лҳәоит Гагратәи аԥсуа школ ахь аусура инеиз раԥхьатәи арҵаҩцәа ируаӡәку, апоетесса Белла Барцыцԥҳа.
Ашкол анаартха, директорс дахагылеит Чынчор Агрба, хара имгакәа — Ҳараз Чамагәуа. Наҟ-наҟ ашколтә ԥсҭазаара еилашуа иалагеит, аԥсуа интеллигенциа иӷәӷәаӡа иаарылагылеит, араҟа ирыӡрыжәуаз аҿарацәа.
Ҳараз Ҳаџьараҭ-иԥа инапаҵаҟа ашкол аҵаҩцәа ирыларааӡон аԥсуа милаҭтә ҟазшьақәа, аԥсадгьыл хамеигӡарала абзиабара. Ҳаӷа ила ашьа хылон реихьӡарақәа ахьибоз. Рхыԥхьаӡара иацлон аҵаҩцәа, аҽеиҵнахуан ашкол ажәҩахыр.
Гагратәи аԥсуа школ аҟны аҵара-ааӡаратә процесс инаваргыланы, имҩаԥыслон Жәлар рфорум "Аидгылара" алахәцәа реизарақәагьы. Абарҭ аҭыӡқәа рҟны ирӡбон ҳмилаҭ интересқәа рыхьчара иадҳәалаз азҵаарақәа.
"Аурокқәа рышьҭахь, иара аҵхагәҭангьы ҳгыланы шаҟантәи аԥсуа зҵаарақәа ҳрылацәажәахьази абраҟа. Исгәалашәоит, ақырҭуа ҳәсацәа алашьцара рҽалакны, аӡырҩреи, кылԥшреи ишаауаз", — лҳәоит ажурналист Лиудмила Сергьегьиаԥҳа.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан, Ҳараз Чамагәуа, аӷа инапахьы иааигаз Гагра дзалымҵкәа даанхеит. Уи атәы заҳаз, игәаӷ змаз ақырҭцәа ишьҭашәарыцо иалагеит.
"Гагра иалаханы иҟаз аԥсуа хацәа, маӡала ҳара ҳҟны еизон, аҩцара ҽԥхьакырҭас ирыман. Баграт Сыҷынаа Ҳараз Чамагәуа бнала диманы даҳзааит. Исгәалашәоит зны, ақырҭцәа аԥсуа школ рбираҟ ахадыргылоит ҳәа аниаҳа, алашьцара иҽалакны, иахихарц дышдәықәлаз. Ҳараз Чамагәуа зегь акуоп аӷацәа дырԥыхьашәеит. Аурыс школ иҭырцахьаз Тиапа ҳәа қырҭуа ҷкәынак, аамҭала дрыцҳашьаны Ҳараз идикылахьаз, ирҵаҩы ааха даиргазаап. Анаҩс Гагратәи амилициа абахҭахь дыргеит, уагьы автомат ахәҵәала исуа аума изарцазаап. Аамҭакы ашьҭахь, Баграт Багаҭелиеи иареи аиҭныԥсахлара иақәшәеит", — еиҭалҳәоит Белла Барцыцԥҳа.
1992 шықәсазы, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраҟны иҭахаз Ҳараз Чамагәуа иаҳәшьаԥа Анзор Ҭраԥшь иԥсхәы рурц азы аҽазыҟаҵарақәа анымҩаԥыргоз, амҩатә машәыр аҟны иԥсҭазаара ҿахҵәоит. Ҳараз дицҭахоит Анзор иашьа гәакьа Зурабгьы.
"Шаҟа даҭахыз Ҳараз аибашьра ашьҭахьтәи Аԥсны, шаҟа иҳахәарыз ихәыцшьа", — рҳәон аус ицызуоз иҩызцәа.
Ҳараз Ҳаџьараҭ-иԥа Чамагәуа имшра ацны аԥсуа школ аҿиарамҩа иануп. Раԥхьатәи, Гагратәи аԥсуа школ аҭыԥан, аргылара нап аркуп иахьатәи ҳаамҭеи, ҳҭахрақәеи ирықәшәо ахыбра ҿыц. Ҳараз Чамагәуа иԥсы злаз ашкол наӡаӡа иҩныҩлоит иара ихатәы бызшәа.
Гагратәи абжьаратә школ №1, араион аҵареи, акультуреи рыҟәшақәа раԥшьгаралеи, рымчалеи еиҿкаан, арҵаҩ ду, аԥсуа ҵеи иаша Ҳараз Ҳаџьараҭ-иԥа Чамагәуа 90 шықәса ихыҵра иазкыз аиубилеитә, агәалашәаратә хәылԥазы. Уи иалахәын иуа-иҭынха, Аԥсны аҵара аминистрра ахаҭарнакцәа, аамҭала Ҳараз Чамагәуа аус ицызуоз арҵаҩцәа, Жәлар рфорум "Аидгылара" алахәцәа, Гагра араион Ахадара, анаплакқәеи аусбарҭақәеи реиҳабацәеи русзуҩцәеи, ашколхәыҷқәеи.
Ахәылԥаз шьақәгылан ҩ-хәҭакны. Раԥхьатәи аҟны, Гагратәи аԥсуа школ аҵаҩцәа ражәахәқәа рҟны иазааҭгылеит Ҳараз Чамагәуа иԥсҭазаареи ирҿиаратә мҩеи, ашкол аҭоурых, ирыԥхьеит ажәеинраалақәа, инарыгӡеит ашәақәа, акәашарақәа. Аҩбатәи ахәҭаҟны, апатриот ду ибзиаӡаны дыздыруаз, изааигәаз ажәа ихырҳәааит.
Гагратәи аԥсуа школ аҭоурыхи, Ҳараз Ҳаџьараҭ-иԥа Чамагәуа иԥсҭазаареи, ирҿиаратәи, имилаҭ хақәиҭратә, қәԥаратә мҩақәеи, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраҟны иҭахаз 16-ҩык иоушьҭымҭацәеи ртәы инарҵауланы иаҳәоит, апоетесса Белла Барцыцԥҳа иҭлыжьхьоу Гагратәи аԥсуа школ иазку "Амцажәла абжьы" захьӡу ашәҟәаҟны.
Cырма Ашәԥҳа, Sputnik
Ашәы Данаҟаи иӡбахә, ифырхаҵара, иахьа уажәраанӡа ҳажәлар инеимдаа-ааимдо еибырҳәоит, аҭоурых иазынхеит. Дазусҭада Ашәы Данаҟаи, избан ас еиԥш дыхьӡыртәны изихцәажәоз? Уи атәы дазааҭгылоит афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, аҵарауаҩ Арда Ашәба.
"Усҟантәи аамҭазы нхыҵи аахыҵи ақәыларақәа аныҟаз, ажәлар анеимырҵәоз, Ашәы Данаҟаи ицәшәаны уаҩ дзахыҵуамызт, убриаҟара ахаҵара илан. Ижәлар ихьчон, ихы ӡыригомызт, "соуп" зҳәоз ахацәа дрыжәлон", — ҳәа азгәеиҭоит аҵарауаҩ.
Иуа Коӷониа ипоемақәа руак Ашәы Данаҟаии Аҟарач Бакәыкәи ирзикхьан. Иуа ажәлар рҿы иаҳахьаз Данаҟаи изкыз аҳәамҭақәа ирылхны иаԥиҵеит апоема. Данаҟаи, нхыҵ аҟарачқәа рҿы Бакәыкә ҳәа иҟаз амагәшьхәа дҭаицалахьан.
"Абжьыуаа рашәаҳәаратә хор "Нарҭаа" Илиа Соломон-иԥа Ашәба напхгаҩыс дызмаз, агастрольқәа рахь ианцоз быргк иҳәо абас иаҳаит: "Шьыбжьонла ҳҭаацәа ҳанздмырцәалак, "Данаҟаи даауеит" ҳәа ҳдыршәон", — иазгәеиҭоит Арда Ашәба.
Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа рҟны Данаҟаи Ашәба ихьӡ камыршәӡакәа иааргоит.
"Аԥсны ҳара ҳаԥсадгьыл ауп. Аха атәымџьара анхара ҳазшаз ҳалахь ианиҵеит. Аԥснаа, ҳаԥсадгьыл зыхьчаз, сшәыкәыхшоуп. Гәадурас шәҳамоуп, шәыгәхьааҳгоит. Сара сықәрахь снеихьеит. Сыԥсы ахьынӡаҭоу сыԥсадгьыл сықәыԥшыр сҭахуп. Ашәы Данаҟаи имаҭа соуп сара. Ашәба Данаҟаи сабду иаб иоуп. Сабду Мырза ихьӡын, Мырза иаб иоуп Данаҟаи", — ҳәа иаҳзеиҭеиҳәеит Ҭырқәтәыла, Џьгьарда ақыҭа инхо, хылҵшьҭрала Данаҟаи Ашәба изааигәоу, 95 шықәса зхыҵуа Феҳми Ашәба.
Ашықәсқәа цоит иниакәкәа. Аамҭақәа реиҭасра акәзар, аҭоурых иазынхоит. Аиҳабацәа иргәаладыршәоит, ирхадыршҭуам рабацәа, рабдуцәа ирхыргаз аҭоурых. Нхыҵи аахыҵи Ашәы Данаҟаи дыхьӡыртәны ифырхаҵара аӡбахә иалацәажәоит.
Феҳми Ашәба игәалаиршәоит:
"Данаҟаи ихьӡ иадҳәалоу рацәоуп, изку иашәақәа ыҟоуп. Данаҟаи нхыҵи аахыҵи дыбжьан, дҳәынҷон. Ҽнак аҳак иҩны давсуан. Аҳ сасцәақәак шиҭаз ибеит. Иангәеиҭа, иҽы аӷәра аҵәҩан аҟны иаахишьын, дыҩхалан асасцәа рымаҵ иуа далагеит. Аҳәа идҳәалоуп, аԥынҵа аҭра кылнаҵәан, аԥынҵагьы кылыҳәҳәоит. Аҳ исасцәа иџьаршьеит, "ари аҷкәын дызусҭада, ани иаҳәызбала иҟаиҵозеи?" - ҳәа датәамбаӡо иазҵааит. Ари Ашәы Данаҟаи иоуп рҳәеит", - аҭоурых ашьҭа дазхьаԥшуа дҳацәажәон абырг.
Данаҟаи ифырхаҵара ԥыршәарц азы аҳ исасцәа аизара мҩаԥыргарц рыӡбеит.
"Ауаа еизеит. Данаҟаи аҳ ицә ахәда дадырсуеит. Иаҳәа ааҭихын, анахәҭа зкыз икышьа игәамԥхазт, Рыӷәриа Шьаабан ҳәа дыҟан, анахәҭа уи инаииркит. Арҵәааҳәа дыҳәҳәаны ацә ахәда данлас, уи ахы ахәда зкыз иааигәыдҳалеит. Зныкала днасны ахәда хиҵәеит Данаҟаи", - иҳәеит ажәабжьҳәаҩ.
Феҳми иабду иашьа Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа дцахьан. Уа иаб иаҳәшьа дыҟан, даанхеит. Ауха еицдыршеит, рызхара изеибамбауа. Аҟыз рацәаны илыман лара. Иаб иаҳәа Аԥсны инханы иҟан, уи ааилыркын, лҟызқәа руак ахәда хиҵәарц иалҳәеит.
"Аҳәа цырцыруа ианыск иҳәеит Гәызиа, ҩба-хԥа рыхәда зныкала ихысҵәап сгәахәын, иркаланы сласит иҳәеит. Ахәы аалпып-аалпыпын, инцәыҵых-аацәыҵаххын, игыланы ицеит аҟыз. Саб иаҳәшьагьы ашәхымс дықәтәаны дааԥшуан, нас алақмар ҳәаны аҵәыуара далагеит", - иҳәеит Феҳми.
Гәызи иҟалаз изеилымкааит, иаб иаҳәшьа алақмар ҳәаны дызҵәыуоз џьеишьеит. Нас, даалыԥхьан, дналыдлыртәалеит.
"Абри аҳәа уаб Данаҟаи итәуп. Абри ала иҟаиҵақәахьоу рацәоуп. Уара ҟызк ахәда узхымҵәеит, алақмар абасымҳәо", - лҳәазаап.
Аԥсны инхо абырг, Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аветеран, шәышықәса ирзааигәоу Леуарса Ашәба, иабду иҟынтәи игәалашәоит Ашәы Данаҟаи иӡбахә.
"Сара сабду Ҳасани Данаҟаи еицныҟәон. Данаҟаи иҩыза Ашәба дыҟаӡам. Убриаҟара амч иман, аилкаагьы иман. Данаҟаи ирахә ахьгылаз аҟарач днеин, иԥцаны иманы ддәықәлеит. Ахьшьцәа аӡә дыбналан, Данаҟаи адырра ииҭеит. Данаҟаи апҟеҩҳәа дишьҭалан дихьӡеит, ибжьы иқәиргеит: "Ухылԥа алаба иахаҵаны уҩах", - ҳәа. Ихылԥа алаба инахаҵаны данҩаха, ихылԥагьы алаба ахгьы аахиҵәеит, ирахәгьы иргьежьит шьҭахьҟа", - иҳәеит абырг...
Ашәы Данаҟаи илеишәа бааԥсын, ахаҵара илан. Иԥшәма ԥхәыс д-Аӡынԥҳан. Мышкы иеимсы тлан, иԥҳәыс иналымҵаиршәит, иӡахны инаилҭарц. Акыраамҭа дааԥшит, далгазаргьы, далгеит анигәахә, илҭарц леиҳәеит. Аха, лара аҭакс "исымӡахӡац", — ҳәа наиаҭалкит. Игәы ааԥжәан, иеимаа аалымихын, ус ишыҟаз инаишьаҵаны дцеит ҳәынҷара. Данаауаз Езыгәԥҳак иҽы ахәда дықәкны диманы дааит.
Абас еиԥш ирацәоуп Ашәы Данаҟаи идҳәалоу ахҭысқәа. Ажәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа иргәыласоу ажәабжьқәа ахааназы ԥсра рықәым, ԥсра шрықәым еиԥш дара зырҿио ахаҿсахьақәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Нураи Ашəԥҳа: Аԥсны - сара сдунеи, саԥсыуаны сзыхшаз сыԥсадгьыл гәакьа
Ахьӡ-Аԥша аорден актәи аҩаӡара занашьоу Аԥсны Жәлар рышәҟәыҩҩы, зыԥсы ҭоу аклассик Алықьса Ноча-иԥа Гогәуа 88 шықәса дшырҭагылоугьы, еиҭах аԥхьаҩцәа иргәырӷьеит. Уи ааигәаӡа аԥсшәахь еиҭаганы далгеит адунеи ахьынӡанаӡааӡо ибзиаӡаны еицырдыруа, шәкыла абызшәақәа рахь еиҭаргахьоу аҩымҭақәа ҩба: Ернест Хемингуеи иповест "Абырги амшыни" Х.К. Андерсен илакә "Ӡызлани". Арҭ аҩымҭақәа аԥхьаҩцәа иаарласны ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ирԥылараны иҟоуп.
– Алықьса, Мушьни Лашәриеи уареи шәлаф аасгәалашәеит уажәы, уара уахь лифтла санхалоз!.. Уи шьҭа ҩбаҟа шықәса ахыҵуеит!.. Уара усҟан угәы ԥыжәжәо иуҳәон, абри ҳлифт уаннақәтәалак англыз бызшәеи аурыс бызшәеи рыда акгьы шамҳәо, аԥсшәа ахьузамырҵаз даара хьаас ишумоу!.. Алифт ԥсышәала иузмырцәажәазаргьы, Андерсони Хемингуеии урцәажәеит. Иугәазрыԥхеи, иулазҵеи амч ҷыда урҭ реиҭагаразы?!
– Анатоли, уара иудыруеит сара адунеитә литература иреиӷьӡоу аҩымҭақәа сышрызҿлымҳау, ԥыҭкгьы шеиҭазгахьоу… Аха, абарҭ аҩымҭақәа есымша "исыцрыхон", иааиҭазымгар, аԥсшәала имцәажәар рымуҵәҟьеит!.. Сара урҭ хәыҷы-хәыҷла инаскьазгон, нас аамҭак ҟалап шәанеиҭазгаша, иаашәычҳа ҳәа, иаалырҟьан ахаа-мыхаақәа зҭаххаз ахәыҷ иеиԥш "санрықәыҵәҟьозгьы" ыҟан, аха иаарымуҵәҟьеит, дара ртәы иадыргеит!..
– Даара бзиа иубо ашәҟәыҩҩцәа дреиуоуп Фолкнер, уи иҩымҭақәа аԥсшәахь иахьеиҭаумгац азы "иуцәымгәааӡои"?!
– Уигь акыр сықәицалахьеит!.. Аха иара убри аҟара дҵаулоуп, шаҟа "уиеиҽырбо" аҟара, дуцәыхарахоит!.. Избанзар, ирлас-ырласны уизыхынҳәлар иҭахуп, знык деиҭоугар, нас духоурышҭыр ҳәа дшәоит!.. Насгьы, уи ус идыххылара цәгьоуп, ақәԥаҩ бзиа иеиԥш, имаанақәа зегьы узымдыруазар, уихәаӡом!.. Дааиҭазгахьоу зегьы аӡәгьы ҿыӷәӷәала изымҳәац "ҳнапаҿы" дааҳгеит ҳәа, аԥсыӡ еиԥш "дрымпыҵҵәраауеит!" Уи ддууп, ддуӡӡоуп!..
– Ара сахьынаԥшааԥшуа адискқәа збоит, реиҳа иалукаауеи амузикаҿы?!
– Уи ауп уажәы сыԥсы ҭакны сызку! Ҳара аԥсуаа "Ахрашәеи", "Ахәрашәеи" иреиҳау ашәа ҳамаӡам… Бетховени Моцарти рызгьы хазы аамҭа сымоуп, урҭ уахынлатәи аамҭа еиҳа иақәшәоит, ацәеи сареи бӷарҵахьы ҳанеиқәԥо!..
– Ԥхыӡқәас иибои "Аџьамԥазаратәи аҷкәын"?! (Аџьамԥазаратәи аҷкәын хәыҷы ижәлар рзыҳәан дыхьӡырҳәагахеит ҳәа изиҳәахьан Баграт Шьынқәба Алықьса Ноча-иԥа Гогәуа – А. Л.).
– Уажә ааигәа Толстои дызбеит, иԥаҵа ӡышӡа, ауардын дантәаланы, ахеиԥш дԥырны дцон!.. Маҷк дааҭгылар, сиҿаԥшыр сҭаххеит, аха дагьсызхьамԥшит!.. Саргьы сизгәаан ацәа салҵит, аха нас, уи иҩымҭақәа зегьы иреӷьасшьо "Ҳаџьы Мураҭ" жәабаҟа даҟьа санрыԥхьа, ҳаинаалеит!.. Зны-зынла Кортасаргьы дызбалоит, уи, сара бзиа избо, иреӷьысшьо иажәабжьқәа зегьы, дшыцәаз, дцәырҳаны данааԥшлак акәын ианиҩуаз!.. Убасҟак еилаӷьаны иҟан иажәабжьқәеи иԥсҭазаареи! Уаҳа узеиҭасҳәаӡом, избанзар аԥхыӡ ашьыжь ианеиҭоуҳәалак, иухашҭуеит!..
– Иаҳҳәап, аԥсуа театрқәа руак аҟны уҩымҭақәа ықәдыргыларц рҭаххазҭгьы, рыуа иарбану еиҳа асценатә ԥсҭазаара зыуҭоз?!
– Анкьаӡа зны иқәдыргылахьеит сыпиеса "Амш уаара". Исҭахын сара схаҭа сповестқәа "Асҟак дузааигәан аха дузгәмҭеит", "Мшәагә дуи Мшәагә хәыҷи" рысценариақәа ҩны ирыдызгалар, аха ишнықәсҵа-аақәысҵоз аамҭа сыцәцеит… Издыруада, мышкызны урҭ режиссиорк дрызхьаԥшыр, апроза асценахь аиагара шыцәгьоугьы...
– Алықьса, уара ухатә ҩыза лыдунеи лыԥсахижьҭеи уи лылымкаа адәахьы удәылымҵӡацт, абар шьҭа шықәсык ҵит. Аԥхынра ааит, анкьа ишыҟауҵалоз еиԥш, умпахьшь уҟәаҟәа инықәҵаны, адәахьы сдәылҵындаз, амшын сҽынҭысшьындаз ҳәа уҟаӡами?!
– Уи шьҭа аамҭа какәкәа ицеит... Сдәылҵырц салагаргьы, шәсырԥхашьар ҳәа сшәоит. Амала, ҳуадақәа рыҩныҵҟа мышкы хәышә шьаҿа ҟасҵоит. Абриаҟара сныҟәан санаалгалак, хра цаӷьцаӷьк саҿысызшәа сааԥсоит!
– Уҩызцәагьы гәхьааугозар акәхап, аха анцәа иҟынтә, аҭел ыҟоуп!..
– Зыԥсы ҭаны инхаз сырхашҭӡом, еиҳарак сымшираан!.. Аха зны-зынла аҳауеиԥш ауаагьы сызхаӡом! Ааигәа Москвантәи сеиҭагаҩ Шевалиов дысзасит, уҩымҭа ҿыцк ацәаҳәанҵа сзааушьҭыр искьыԥхьуан ҳәа. Уи сҩымҭақәа рӷьырак зегьы аурысшәахь еиҭеигахьеит, еиҭеигахьеит ахьӡми, сара иҟасҵоз ԥыҭ-чыҭк аредактор инапы аҭахын акәымзар, ишиашоу иукьыԥхьыртә иҟан… Уажәы, ула ажьа амкит, сҳәеит!.. Уи аамҭақәа цеит, сҳәеит. Дагьсырччеит!
– Алықьса Ноча-иԥа, ҳаиҿцәажәара ахыркәшамҭахь инеуиеит, абыржәыҵәҟьа угәы иаҭаху акы ҳауҳәар?
– Сара мчыбжьык ахь ҩынтә-хынтә акроссвордқәа сҳасаблон, уажәы урҭ зну ажурналқәа Аԥсныҟа раагара иаҟәыҵит, шаҟаҩ рнапы ианысҵахьоузеи, аха ари иҳалаҳаз ачымазара иахҟьаны ирзаамгагәышьозар акәхап…
– Алықьса, аԥсҭазаараҿы уара даара иуҭахны иузыҟамҵаз, узхьымӡаз, иахьагьы угәы зызхьаауа арбану?!
– Ех, урҭ акыр ирацәагәышьоуп… Ауаҩы ԥсҭазаарак ауп имоу… Уажә сгәы иалаҵәҟьоу уҳәозар, абри акомпиутер атәы ахьысзымҵаз ауп! Иареи сареи зны-зынла ҳаблақәа ҭырхаха ҳаиҿаԥшуеит, сара исҭаху иара иаздырам, иара иаҭаху сара исыздырам!..
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Араса аганахьала апроблема дуқәа ыҟоуп сҳәар имцхоит, избанзар ауаа рхатә џьабаалеи иара убас араион ақыҭанхамҩа иазоужьыз амармалташьтә пты иаҿагыланы ақәԥаразы 500 литра ахәшәи рзаҳшеит. Ахәшә ирызшаз азхаӡом, избанзар араион аҟны 18 қыҭа ыҟоуп, быжь-нызқь гектар инацны арасаҭрақәа ыҟоуп. Ҳәара аҭахума, ацхыраара иҵегьы иҳаур ибзиахон, избанзар акәыкәбаачымазара иаҿагыло ахәшә ҳақәгәыӷуан, иахьа ишҳаҳауа ала, Аԥсны ахадара азҵаара аӡбара иаҿуп. Иҳаҩсыз амчыбжь азы араион ҳалсуан, ачымазара хәыҷык идәықәлахьеит, араса аус даара ашәарҭара иҭагылоуп. Анхацәа хәыҷык ацхыраара ҳазрыҭар, аура ҟалап ҳәа ҳгәы иаанагоит", - иҳәеит Шьониа.
Иара иажәақәа рыла, ҵыԥх араион аҟны 4 нызқь гектар араса вертолиотла ихәшәтәын, сынтәагьы ахәшәтәра арбан.
"Хәыҷык аус ҳарццакыр цәгьаӡам, ианаамҭоу ахәшәқәа ҳаур акәыкәбаачымазара аҟынтә, алҵшәа бзиахон. 2017 шықәсазы араса аҽаҩра 20 % ҳамаӡамызт, 2019 шықәсазы 50-80 процент рҟынӡа аҽаҩра аанашьҭит. Иаҳхысыз ашықәсқәа рзы иҟаҵаз ахәшәтәрақәа рылҵшәақәа ҳцәыӡыр ҟалоит шықәсык бжьаҳажьыр, ажәлар рџьабаа аӡы иагеит ауп. Араион ахадара ирдыруеит, аиҳабырагьы ирарҳәахьеит ацхыраара ҳаур, кәыркәамза ахәшәтәра иара иатәуп, ихымԥадатәуп. Иахьа ачымазарақәа ҳбоит, амармалташьтә птгьы иаҳа иацло иалагеит уажәтәи ашоурақәа раан, акәыкәбаачымазара аԥхьа инаргыланы еиҭазго иара ауп", - иҳәеит Шьониа.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: