Марина Барцыцԥҳа, Sputnik
Ауаҩы ибызшәала ауп шамахамзар ишиоуа ижәлар зқьышықәсалатәи рԥышәа, рдыррақәа, рҟазшьа, ркультура. Аԥсуагьы идунеидкылашьа амаӡақәа, раԥхьаӡа иргыланы, иԥшаатәуп ибызшәаҿы, ижәытәӡатәиу имифқәа, илакәқәа, иажәаԥҟакәа, иажәабжьқәа, идин аҟны. Убри аан уи иҭоурых мҩаҿы, егьа ҳҳәаргьы имацара адунеи данымызт, анырра ирҭон иааигәа иҟаз, ихьысуаз егьырҭ амилаҭқәа ркультурақәа, рбызшәақәа, рдинқәагьы.
"Алахь-ы-нҵа" ажәа ахаҭа ишҳанаҳәо ала, ауаҩы изыԥшу, дызхысраны иҟоу илахь иануп, иҩуп, уимоу, аԥсуа лакәқәа рҿы ахыбаҩ алахь иануп ҳәа ирыԥхьаӡоит. (Убас ауп ишыҟоу Кавказ жәларқәа рӷьырак, насгьы атиурк бызшәақәа уб.иҵ. рҟны.). Ажәлар ишырҳәо ала: досу илахь иану дақәшәоит, идунеи аниԥсахуа аҽынгьы "илахь ианыз ала, Ашацәа изыршаз ала дымҩасит" рҳәоит. Зразҟы, зыԥсҭазаара цәгьаз изы ирҳәон: "алахьеиқәаҵәа", "алахьыцәгьа", "алахьышьашә" - илахь ианыхын, илахь ҷышәшәын ҳәа, мамзаргьы зынӡа акгьы анӡамызт ҳәа "алахьынҵада" рҳәон.
Ҳбызшәаҿы убасгьы алахьынҵа аазырԥшуа ажәақәоуп: аԥеиԥш, аразҟы, анасыԥ (араб.), аџьал (араб.), ауахҭа, ақәнага, ахәҭа, ақәашь. Ақәашьда, ахәаша(бга) рхы иадырхәоит ацәгьара, аразҟы амамзааразы.
Ажәакала, аԥсуаа рдин-мифологиатә дунеихәаԥшышьала, ауаҩы иразҟы мгәарҭа иҭигаӡом, данилак ашьҭахь ицыршоит. Ажәаԥҟа ишаҳәо ала, "ауаҩы даниуа акгьы зҭаӡам аҵәцаш даҩызоуп". Уи Ҳазшаз иразҟгьы илахьынҵагьы ицишоит даниз ауха, ма хаха, хымчыбжь, шықәсык ашьҭахь уб. иҵ. Амифологиа шьаҭа змоу алакәқәа рҿы Ашацәа-чапацәа иԥырны иааины, ахыб ма ахаԥра инықәтәан, аӡбара иалагоит ииз иԥеиԥш: дзыниараны дыҟоу, ихатәы насыԥ, иԥсышьа-иаџьал (иаҿшәырԥш хҩык аеҳәшьцәа Μοῖραι ажәытә бырзен мифологиаҿ).
Аразҟи, анасыԥи, аԥсреи роуп ихадараны, ицыршаны ауаҩы илахь иану. Дарбаанзаалакь ауаҩы Дызшаз (Ҳаиҳа зымчу, Анцәа) иҟынтә имоуп досу иара илахьынҵа, ихатәы насыԥ. Баша ԥҳәысаагараны/хаҵацараны акәымкәа, ихатәы "разҟы далалеит"(!), "иразҟы, инасыԥ имԥыхьашәеит", ҩыџьа "рразҟқәа еиларҵеит" ҳәа ауп ишырҳәо.
Аԥсҭазаараҿы ихадоу ҳәа иԥхьаӡоу - аразҟы, анасыԥ ауаҩы далхәдаазаргьы ҟалоит, зынӡа илахь ианырымҵазар. Абри иԥшра-исахьа ак игымкәа, ишьҭра, иҟазшьа, иааӡашьа, ихшыҩ, иуаҩышьа, ихымҩаԥгашьа бзиаӡаны, арахь илахь акгьы шԥанымыз рҳәогьы иҟалалоит. Анасыԥ ауаҩы ибзиарала иҟам. Убри аганахьала ауаҩы илахьынҵа қәнамгарыла ианизныҟәо ыҟоуп. Насгьы алахьынҵа иузымԥсахуа усуп ҳәа иԥхьаӡоуп (фатализм). "Ианым уара иузанҵом!" - рҳәоит аԥсуаа. "Анасыԥ ухала, мчыла иузаагом", аха аҽышәара аҭахуп, угәы уҽанызароуп, ухиазароуп, иуаҩумыжьроуп "иануԥыхьашәо".
Егьа ус иҟазаргьы, ажәакала иуҳәозар "Ашацәа иузыршаз ԥсахра амаӡам, узацәцом". (Иаҳгәалаҳаршәап, ажәлар рҿы есымша еиҭарҳәало, зынасыԥ рымшацкәа иҟаз аӷьыч Ашацәа изырыӡбаз дышзацәымцаз атәы). Ауаҩы иԥсҭаазаартә хәҭаагьы (жизненная доля) ицыршоит даниуа. Ашацәа-чаԥацәа ауаҩы даниуа, ихатәы разҟи иаџьали рыдагьы, изыршоит иара ихәҭаагьы. Ажәа "ачаԥара" акәым, иара "ашара"-гьы аҟаҵара, иҟамкәа ҿыц ииз аҵанакуа иҟоуп (создать, творить) - "адунеи зшаз", "сызшаз" , мамзаргьы "дихылҵт" ацымхәрас "дихшеит" анырҳәо. Аха уи адагьы, аԥхьагьы игыламзар, ашьҭахь игылам егьи аҵакы - ашара, аиҩшара (деление).
Урҭ Ашацәа идуу акы аҟынтә ахәҭақәа ауаа рыбжьара иршоит: "Абри анасыԥ-хәы, заҳҭо…", мамзаргьы, уимоу аԥсышьаҵәҟьагьы аџьал "аџьал-хәы" ҳәа ауп ишырҳәо. Ауаҩԥсы адунеи дықәнаҵы, ажәҩан аҿы иеҵәа кыдуп – уи "иеҵәа-хә" ауп (урысшәала иуҳәозар - "его доля звезды", д.и. судьбы). Ирацәаны абызшәақәа рҿы алахьынҵеи ахәҭеи (судьба и доля) еицуп, еихылҿиаауеит. Иаҳҳәап, убас аԥсуаа ҳҿы шәиира бааԥсын "умца-хә ыцәааит" рҳәар ("да погаснет твоя доля огня"), уи иаҵанакуаз ишьҭамҭа ыҟамкәа даныӡааит акәын. Изхаҳҳәаауа, убри амцагьы иара ихәҭаа алан. Уимоу, иаӡәку Анцәа изгьы сара сы-нцәа-хәы ("моя доля Бога"), уара у-нцәа-хәы рҳәон. Уи шәышықәса раԥхьа аԥсуаа рҿы иазгәарҭахьан аҵаруаа дуқәа Н. Марри Н. Џьанашьиеи, аԥсабара ма уи аҭыԥқәа роума, жәлала–ҭаацәала аума, хазы уаҩума, Ҳазшаз ихәҭаа рыманы ианырԥхьаӡоз.
Ажәакала, аԥсуаа рыԥсҭазаара-философиатә дунеиқәыԥшылара ала - ауаҩы ихәҭаа ицыршоит. Ибзианы изцыршаз, уи ихазгьы иааигәа иҟоу рызгьы "дымшуп", дманшәалахоит, дбарақьаҭуп. Аха ус акәымкәа, изцырымшаз "дмыждоуп", иааԥсарагьы иԥылом. Уи азоуп "мыжда дырҳаҩуп, мыш дчаҩуп" зырҳәо". Гәыӷрас иҟоу усҟан - иҭаацәа рҿы мшык дрылашәар, уи ила дҭыҵуеит. Уи ауп аҭаца дахьаарго "дымшхааит!" зырҳәо, аҭацагаара ашәагьы "аҭацамшы", радеда "ма(о)фа" ажәақәа залоу. Мамзаргьы аҭаацәа реиҳабы идунеи аниԥсахуа, "имшра шәзынхааит" (имал зегьы нархыӡаа ицаргьы ҟалон), насгьы "дахьазнеизгьы дазымшхааит" зырҳәо.
Ауаҩы ихәҭаа (доля жизненных благ), иара иԥсҭазаара аҿҳәара иадҳәалоуп – "изыԥҵәоу аамҭа". Ауаҩықәра ҳәа иԥхьаӡаз 100 шықәса иҵегь днарҭысны, нас неихыркәа имамкәа иажәны зыдунеи зыԥсахыз ауаҩы изы "иқәра ифахьан" ҳәа зизырҳәоз – уи данииуаз изыԥҵәаз иаамҭеи уи иалаз ихәҭеи ифахьан ҳәа акәын иаҵанакуаз. Убри ауп, ихлымӡаахны, ирыцҳара дуӡӡан зегьы изрыдыркылоз иаҳҳәап, иҷкәыназ – иҿаз (агәлымҵәах ҳәа зырҳәоз) иԥсра, иҭахара. Уи дықәрахьымӡан, џьалда дҭахазар ауан, изшаз иаамҭа аҟынӡа дзымнеит, уи аԥсҭазаара аамҭа иалазгьы даламҭхаџьит, игәахәтәгьы дахьымӡеит. Уи дшырџьабоз хазын, ус иҟаз изоуп изырҳәоз "макьана иижәша аӡыхь ахы ыҵнамхӡацызт" ҳәа.
Абас ала, узшаз ухәҭагьы ишоит ҳәа ирыԥхьаӡон апсуаа. Зықәра дууз уи даҽаӡәы итәы хифааӡом, ихәгьы ус идуны ишоуп, зышықәс кьаҿу, иқәра шмаҷу еиԥш ихәгьы ус имаҷны изшоуп.
Убри азоуп, аԥсуаа изыҟарымҵоз аԥсаҭатәқәа зцыз аԥсхәра дуқәа ихәыҷыз, исабииз - хышықәса, хәышықәсанӡа, иҟалалон быжьбагьы зхымҵыз рзы. Иахьагьы, шықәсык ихыҵаанӡа иҿахрагьы хазы ианырҵаӡом. Ҳинформантцәа изларҳәо ала, "Ашацәа роуп дызшаз, урҭ дыргеит. Иара ихәҭа уа Ҳазшаз иҟны иҟоуп. Ихәыҷны, исабины ииуа рхәы уа иҟоуп, иушар ҟалаӡом, избанзар иара ихәы чанахк азна ауп иҟоу. Ашьтәақәа ушьыр ҟалаӡом, нас убарҭ илыхьԥшу абалго, асаби рыцҳа?! Лыжә ҟаауа азхаз игылоуп, луаса ҟаауа азхаз игылоуп, лчыс еидараха инаганы илырҭеит, лцәымза каххаа... Дшәаҟьаны ахәыҷы лҩызцәа днарылҵны днеины днагылоит. Ҳара ҳахьгәаҟуа амцхәқәа иҟаҳҵо зегьы ҳа иаҳзеицәоуп…"
Абас, иааидкылан иуҳәозар, аԥсуаа рдунеидкылашьаҿ ауаҩы ари иԥсҭазаара азы ихәҭаа даниуа ицыршоит, аха даныԥслак, идунеи аниԥсахуа иԥсхәы (иԥсы ахәы) арахьынтә иоуроуп, уи зуша, иқә-иҵас назыгӡаша, изуалу иҭынхаз роуп. Убри ашьҭахь ауп дара ргәы андырҭынчуаз: ихәҭа, иқәнага ҟаҳҵеит ҳәа.
Аԥсуаа рмагиатә практикаҿ иуԥылоит "Аицира" ҳәа аныҳәагатә. Избанзар, изларыԥхьаӡоз ала, аӡҟы даниуаз даҽа сабик, уимоу ласбоума, цгәума, ҳәынаԥума, маҭума, ааигәа абас акы ицизар ҟалон, нас "дхәымҵәы-хәымзха", ачымазара дакны, дзаифны, иазҳара иаԥырхагахон. Ас аицира иаҵанакуаз убри акәын, уи арахь иԥсҭазаарахь ицыршаз ихәҭаа, имч абас ициз иацеиҩишар акәхон, нас дрыхьчаразы иара иазкыз асаби иныҳәарақәа мҩаԥыргон.
Ажәакала, ауаҩԥсы иира, иразҟы алалара, иԥсра - ихадоу ҳәаақәоуп иԥсҭазаарамҩаҿы. Уи хзыркәшоз аԥсра акәын. Ауаҩы иԥсышьа – иаџьал умбакәа илахьынҵа убарҭамызт, ахы-аҵыхәа узҳәомызт.
"Ан агара лырҵысуан…
Лыбжьы наҩуан уи хара,
Аԥшқа дыцәон, нас дааԥшуан –
Дыччон, дҵәыуон изхара" - абас иҩуан аԥсуа поет Қьаазым Агәмаа ан илзикыз иажәеинраала аҟны.
Ан – заҟа иҵаулоузеи, заҟа иҟәымшәышәузеи ари ажәа. Ан - ахшара рзы иԥшьоу, аԥсҭазаара узҭо, еихазҳауа, ԥшшәы рацәала изырбеио. Ҳиаанӡагьы, ҳани нахысгьы иҳахӡыӡаауа, ҳгара рҵысуа ихааӡа агарашәа ҳзызҳәо, гәыблыла ҳзааӡо. Абарҭ зегьы лара лоуп – ан.
Закәытә цәанырра ԥхоузеи ирхылҵуа абарҭ ажәақәа илыхшаз ианралҳәо: "Ишәыхьша сыхьааит!", "Шәан шәара дшәыкәыхшааит!", "Анцәа дышәхылаԥшааит!", "Машәыр Анцәа ишәықәимҵааит!"
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Ани агареи ртема санахьыс, иазгәасҭарц сҭахуп, ҳазну аамҭазы асабицәа зынӡа ахақәиҭра шрымоу. Ишааизҵәҟьа иааилаҳәаны ркаруат хәыҷы инагәыладыршәуеит. Аха есымша ус иҟамызт аамҭа, уаанӡа аԥшқа иааӡаразы зда ихәарҭамыз маҭәарын агара.
Аԥшқа данилак ишаԥу еиԥш шықәсыки бжаки ҩышықәса рҟынӡа агара дгарарҵон. Ҳазну аамҭазы ахәыҷқәа ргараҵара зынӡа ҳацәхҟьалеит умҳәозар.
Шәымҭак акәзаргьы ҳхьаԥшып шьҭахьҟа.
Ажәытәан, асаби ԥхьаҟатәи иԥсҭазаараҿы ауадаҩрақәа маҷхарц агара злырхуаз имҿы маҭәахә лыԥшаахыз аҭәаҵлеи ахьаҵлеи ракәын. Иара амаҭәахә аагаразы амш аныцәгьоу ицар, агара ззыҟарҵо илеишәа цәгьахоит, убри амш еиԥш есымша дҵәыуалоит ҳәа рыԥхьаӡон. Убри аҟнытә мыш бзиак аалхны рус рнапы аларкуан.
Ан лыхшараиура анааигәахалак ахәыҷы имаҭәа, игара иақәнагоу агәабан хәыҷы, ахыза хәыҷы, ашьамхыртәага хчы, ашьапкәырша, агаракәырша, агарақәыршә, акалам уҳәа аиқәыршәара лҽазылкуан, амала ахәыҷы диаанӡа урҭ зыхьӡ ҳәоу акгьы аҩны иҩнаргаломызт, џьара ирҵәахуан.
Асаби иааӡараҿы зеиӷьаҟам акәын "зымшьҭа бзиоу", ахшара рацәа зааӡахьоу агара рхы иадырхәозҭгьы. Уи аҩыза агара абиԥарақәа инеимда-ааимдо иааргон.
Агара еснагь иахӡыӡаауан, пату ақәырҵон. Акажьра, абылра рзыгәаӷьуамызт, ҵасым азырҳәон. Хәыҷы рацәа еиҵазааӡахьоу агара ахархәара анамаиулак аамҭазы, аҩны кәакьҭак азырыԥшаауан, ақәыршә наҭаны убра инадыргылон.
Аҩнаҭаҿы ан, анду уҳәа жәларык аҳәса ахьыҟоу, ахаҵа агара арҵысрахьы ус имамызт. Агара арҵысра ԥҳәыс усхәуп ҳәа иԥхьаӡан.
Агара игароу асаби алаԥш дацәыхьчазарц азын ихьӡ лассы-лассы ирҳәаӡомызт, ахьӡ ҷыда ирҭон. Асаби иааигәа инеиуа рылаԥш дамкырц азы иҟарҵақәоз иреиуан:
Алаԥш атәы анаҳҳәа, ауаҩы ихаҭа, иҩны-игәара, ихшара алаԥш цәгьа иацәызыхьчо ракәны аԥсуаа ирыԥхьаӡоит аҵәамахә, арасамахә, аҽеимаа (агәашә азааигәара аандаҿы иахыршьуан), ашыц ашәчбӷьы (агәашә аҭаларҭаҿы, амаҵурҭа акәакьҭақәа, мамзаргь аҩны уахьагәыдыԥшыло икнарҳауан).
Иаагозар, аҿыцынхацәа алаԥш иацәыхьчахазарц рыҩны акәакьҭақәа рҿы иржуан аҵәымыӷқәеи арацәа ҽыҭқәеи. Агәра ргон, арҭ амаҭәарқәа алаԥш рымԥан иаанашьҭуамызт ҳәа.
Амала уи зынӡа даҽа темоуп…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Дыхьӡырҳәаганы Анцәа дҟаҵа: ауаҩытәыҩса иира иадҳәалоу згәаҭарақәак
"Ҳазхымԥо-ҳазҵымԥо": ахәыҷы изы иҵасым ҳәа ззырҳәо азгәаҭарақәа
"Данеицәкьысуа изҳауеит": ан, ахшара, ахшараиура ирыдҳәалоу аԥсуа жәлар разгәаҭарақәак
Есма Ҭодуаԥҳа
Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.
Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.
Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.
Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).
"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.
Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.
Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).
Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.
Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.