12-ҟа шықәса анысхыҵуаз, ҳгәыла Гьаргь (Жора) Лашәриа ателевизор ааихәеит ҳәа ҳаҳаит. Ари ахҭыс 1975-тәи ашықәскәа ирыҵаркуеит. Уаанӡа аҩны ҳара ажәабжьқәа ҳзырҳауаз саб иныҟәигоз аспидолақәа ракәын. Уи еснагь иаҿакын, ҳазыӡырҩуан аԥсуа радио, иара убас, еиуеиԥшым ацәаҳәақәа ражәабжьқәа. Исгәалашәоит арадио аҟынтә абжьы шҭыҩааз Иури Гагарин дҭахеит ҳәа. Усҟан зынӡа смаҷын, аха саб игәалсра ала игәныскылеит акосмос ахь иԥрыз акосмонавт ԥшӡа дышҭахаз. Абри зхысҳәаауа, ателевизор ақыҭаҿы ицәырҵаанӡа ажәабжьқәа арадио ала иҳаҳауан.
Усҟантәи атехнологиа ҿыцқәа ртәы ҳҳәозар, иҳаман амагнитофон, нас апластинка зҿаркуаз ашәа рҳәага. Апластинкақәа рацәаны иҳаман, агәыр зхагылаз абжьыргага нақәыргыланы ашәақәа аҿаҳкуан, ажәакала, иҳаҩсыз ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа рзы ҳқыҭа Кәтол кҿаханы иҟамызт.
Абас ишааиуаз, ателевизорқәа рцәырҵра аамҭа ааит, аха саб аахәаха иоуаанӡа, иара аԥшаарагьы мариамызт, ҳгәыла иааигеит ателевизор.
Ахәылбыҽха, агәылацәа-азлацәа ҳҽааилаҳәаны ателевизор ахәаԥшра Жора Лашәриа иахь ҳцон. Ари ҳагьеибанарбон, асахьаныҟәагьы ҳахәанарԥшуан. Исгәалашәоит раԥхьа ателевизор санаҿаԥшы, исзымбатәбараханы сшыҟаз, "ТВ СССР" ҳәа адырраҭара ахышә анаацәырҵ, ҟалашьас иамои абжьы зцу асахьа Москвантә ара иааиуа ҳәа џьашьатәыс исыман. Са сеиԥш уи џьазшьоз рацәаҩын.
Абас аамҭак агәылара ателевизор ахәаԥшра ҳцон, аха саб ас ԥхашьароуп, ателевизор сыԥшаароуп ҟаиҵан, аҩны иаҳзааигеит. Исгәалашәом уи ахьӡ, иҟалоит "Рубин" акәзар, иахьаԥштәылан иара. Заҟа ҳгәырӷьоз аиҭаҳәара уадаҩын. Саб ателевизор анааига, ҳгәылацәа абжаҩык ҳара ҳахь иаауа иалагеит. Анаҩс, маҷ-маҷ ақыҭауаа зегьы иаархәо иҟалеит, 80-тәи ашықәсқәа рзы ателевизор змамыз шамаха дубомызт ақыҭаҿы.
Усҟантәи ателехәаԥшра иахьеиԥш уахи ҽни аус ауамызт. Ахәылбыҽха иаацәырҵуан "ТВ СССР". Ажәабжьқәа ҳарҳәон урысшәала, инеиԥынкыланы сааҭбжак инеиҳаны иҟан. Исгәалашәоит ақырҭуа телехәаԥшрагьы шаҳнарбоз, аха рбызшәа ҳаздыруамызт аҟынтә, уи аканал ҳахәаԥшуамызт, концертк рмышьҭуазар.
Ҳтелевизор уажәеиԥш апульт ала иурҵәиуа иауҟахыз, унеины унадгыланы аргьежьыга ала иқәургылон. Ателехәаԥшра аартра техникатә еволициоуп ҳҳәар ауеит. Аҵарауаа акыр шықәса рҽазыршәон асахьаныҟәа атехникатә мыругақәа рыла аарԥшра. Аҭоурых ҳагәылаԥшуазар, ари аидеиа 19-тәи ашәышықәсазгьы ицәырҵхьан, аурыс ҵарауаа рҽазыршәон асахьа арбара. Ус акәзаргьы, Асовет ҳәынҭқарра раԥхьатәи ателехәаԥшра аусура хнартит 1931 шықәсазы.
Ателехәаԥшра аартра ҵарадырратә еволиуциоуп ҳҳәазаргьы, анаҩс уи ишьҭнахит ихадоу аидеологиатә ҵакы. Абасала, иахьа ҳазҭагылоу аамҭазы, амеханикатә, аелектронтә шьҭахьҟа иныжны, ацифратә телехәаԥшра амҩахь ииасны адунеи зымҽхазкыз аинформациатә, акультуратә, аҵарадырратә хырхарҭақәа змоу жәабжьҳәаганы иҟалеит.
1996 шықәсазы ООН Ассамблеиа хадаҿы абҵара 21 адунеижәларбжьаратәи ателехәаԥшра иамшны ирыларҳәеит, абри амш азы Адунеижәларбжьаратәи ателехәаԥшратә форум ахьымҩаԥгаз азы. Ҳара ҳазлааӡаз СССР ахаантәи ателехәаԥшра иахьа иахыҵуеит 89 шықәса, ари абжа аҟара ахыҵуеит, ҳара ҳмилаҭтә телехәаԥшра. Абҵара 6 рзы Аԥсуа телехәаԥшра 42 шықәса ахыҵит. Схәыҷра ашықәсқәа раамҭазы агәылара сцаны ателербага анызбоз аума, аҩны ианҳау санеигәырӷьоз аума, сыԥсҭазаара уи иадҳәалахоит ҳәа сыҟамызт.
Сара ибзианы исгәалашәоит аԥсуаа рықәгыларақәа ателехәаԥшра аартра азҵаатәазы. Усҟан аиҳабыратәи аклассқәа рҿы стәан. Раԥхьаӡа Аԥсуа телехәаԥшра ацәырҵра даара игәышьҭыхган, анаҩс амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аамҭазы, ажәлар рус ахаҵгыларазы ихадоу ароль нанагӡон. Аибашьра аԥхьа ақырҭуа информациатә хархәагақәа рхаҭарнакцәа аԥсуа зҵаатәқәа рзы инегативтәыз аинформациа адунеи иаладырҵәон, аԥсуаа ракәзар, гәыӷырҭас ирыман Аԥсуа телехәаԥшра, арадиогьы налаҵаны.
Усҟан, акоммунистцәа рхаан, имариамызт ииашоу аинформациа ауаа дырбара, аха аԥсуа журналистцәа, арежиссиорцәа, атехникцәа уҳәа, русура рамхра азҵаатәы иацәымшәакәа аус руан. Иазгәасҭарц сҭахуп, ателехәаԥшра раԥхьатәи ахада Шамил Ԥлиа даара дшадгылоз ҳидеологиа. ОБКОМ захьӡыз ахь иара дцон ажурналистцәа рыхьчаразы. Иахлафааны ирҳәон, Шамил Хәсеин-иԥа апартиа анапхгара агәынамӡара аарԥшразы ианиԥхьалакгьы "аусура сгьежьыр, урҭ рҭыԥ иқәысҵоит" ҳәа акоммунистцәа ширблаҟьоз. Шамил Ԥлиа аусурахь даныгьежьлакгьы "шәызҿу нашәыгӡала иҳәон". Ус ҟаимҵар, аԥсуаа ридеиа хада ауаажәлар рызнагашьа аиуӡомызт, иалшон ҳара аинформациатә еибашьра ҳаҵахар.
Аԥсуа телехәаԥшра ажәлар ирҿахәҳәаганы иаартын, уи акыр иазықәԥеит амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ахаҭарнакцәа. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра анцоз ҳтелехәаԥшра иалнаршеит аинформациатә ԥхьагылара агара, ҳтәыла аҩнуҵҟеиԥш анҭыҵгьы ҳжурналистцәа азықәпон агеноцид ҳзызурц иҳақәлаз ақырҭқәа имҩаԥыргоз аибашьра аҵакы адунеи арҳара.
Аибашьра ашьҭахьгьы акыраамҭа аԥсуа телехәаԥшра аԥсҭазаара аиҭашьақәыргылара, аоккупациа зызуз аԥсуа нхарҭақәа рҿы ҳауаажәлар ирхыргоз иазкыз афильмқәа рҭыхра уҳәа, аус ауан, алшара дуқәа амамзаргьы.
42 шықәса раԥхьа амилаҭ ирҿаҳәҳәаганы иаартыз ателехәаԥшра, еиҳаракгьы аҵыхәтәантәи 15 шықәса рзы амчра знапаҿы иҟоу аполитикцәа ирҿаҳәҳәаганы иҟалеит сҳәарц сылшоит, схаҭа ажурналист лаҳасабала сызнысхьоу амҩақәа исзааргаз ахшыҩҵакқәа еизыркәкәаны сцәажәозар. Ателехәаԥшра ҳәынҭқарратәуп анырҳәо, изцәеилаго ыҟоуп, иара ахаҭа ашәахтәшәаҩцәа рымчала ишеибарку, уи ҷыдала ачынуаа рхатә ԥарала ишеиҿкаам.
Ирлас-ырласны ҳтәыла анапхгара рҽырыԥсахуан аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, амчрахь инеиуа имҩақәырцон ирҭахыз аинформациа, ииашоуп, иуԥылон ишиашоу ицоз аефирқәагьы. Уаҟа еиқәшәон амчраҿ иҟои урҭ роппонентцәеи. Арҭ рҩызцәа адырраҭарақәа хымԥадатәизароуп ателехәаԥшраҿы, досу игәаанагара ажәлар дырҳаразы. Ус шакәызгьы, уи инеиԥынкыланы имҩаԥысуаз процессмызт. Амчра агра атәы зҳәоз ақәгыларақәа ателехәаԥшраҿы рцәыргара имариам усын ажурналистцәа рзы.
Иааихҵәаны иаҳҳәозар, еснагь амчраҿ иҟоу ателехәаԥшра анахәҭа ахаршәны иркуп. Иҳаҩсыз аԥхынтәи, иара убас ҳазҭоу ашықәс азтәи апрезиденттә алхрақәа раамҭазы ицоз адебатқәа, мамзаргьы, аинтервиуқәа рҿы амчра арԥшӡара анубаалон.
Иҟамызт алхратә кампаниа аамҭазы алхҩы "иргәыбзыӷразы" атәыла бетонла ахҟьара иазкыз арепортажқәа, урҭ ирыдҳәалаз азҵаарақәа. Ажәакала, аԥсуа телехәаԥшратә журналистика ацҳафырра иацәыхарахо иалагеит. Амчра аҽанаԥсах, "апластинка ықәзыргыло" аполитикцәагьы рҽырыԥсахит, даҽакала иаҳҳәозар, даҽа партиак имҩақәнацоит аинформациа.
Иахьагьы иацгьы, ателехәаԥшра иагуп ицҳафыруа аполитикатә, асоциалтә хырхарҭақәа змоу адырраҭарақәа. Ателехәаԥшра афинанстә лагала зҭаху ресурсуп, еснагь ирҿыцлатәуп атехникатә хәҭақәа, аха ҳазҭагылоу аамҭазы ҳтәылаҿы афинанстә еиҵахарақәа ыҟазаргьы, аус ауеит ателехәаԥшра, уимоу атематика аганахь акыр аҽарҭбааит, амала макьаназы, аполитикцәа аидеиақәа рзы реицлабра аарԥшра ацәаарагьы ыҟам. Еиҳа имодахеит анонимтә саитқәа рҿы акарикатиуарақәа ҭаҵаны аҳәынҵәеигәыдҭәалара. Ауаа ирбо, ираҳауа, аԥсуа политикцәа еидтәаланы ргәаанагарақәа реимдара аҭыԥан, анонимтә "апельсинқәеи мандаринқәеи" раамҭа цәырҵит. Иахьа аинтернет хархәагақәа ателехәаԥшра излаоппонентцәахаз ала, иарбан телехәаԥшразаалакгьы азхәыцлароуп, иара аканал аҿы ишцәыргатәу зегь реиҳа иактуалтәу, зегь реиҳа иџьбароу азҵаатәқәа.
Ҳтәылаҿы иҟоуп иҳәынҭқарратәу Аԥсуа телехәаԥшреиԥш, ахатәы канал "Абаза-ТВ". Уи аканал аацәырҵижьҭеи, ражәабжьқәа санрыхәаԥшуа избоит еиҳа рхы ишақәиҭу, амчраҿ иҟоу рнапы усҟак ишымнаӡо дара рҟынӡа. Аканал алшарақәа еиҳа имаҷуп, иубоит рресурсқәа шырацәам, аха зегь акоуп, рхақәиҭра рныԥшуеит ахәаԥшҩы лаҳасабала сцәажәозар.
Амчраҿы иҟоу ирдыруазароуп, зыгра зӡаз иан дшаго. Атәылаҿы иҟоу азҵаатәқәа иаахтны ирылацәажәатәуп, ажурналистцәа ачынуаа ирыцхырааҩцәоуп, дара иаадырԥшуа апроблемақәа анапхгара рзы ихәарҭоуп, ииашаны издызкыло дыҟазар. Уажәы ицәырҵыз афымцалашаратә уадаҩразы, "уара иухароуп, сара исхароуп" аҭыԥан, зегьы иреиӷьуп уаанӡатәии уажәтәии амчрақәа рхаҭарнакцәа ажәлар ирбо-ираҳауа адебатқәа мҩаԥыргар, усҟан иалшоит азҵаатәы аӡбаразы еиҳа еиӷьу амҩа ааԥшыргьы.
Иахыҵӡозеи ателехәаԥшра, аха иахьагьы уи ииашаны ахархәаразы ахьысҳарақәа ҳамоуп ҳполитикцәа ирыбзоураны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Sputnik
Сергеи Дбар аибашьраҿы иааирԥшыз афырхаҵара далацәажәо, Аԥсны Раҧхьатәи Ахада Владислав Арӡынба ус иҳәахьан: "Сергеи Платон-иԥа Дбар иҟаиҵаз аԥсуа жәлар зегьы ирдыруеит. Сара сызлахәаԥшуа ала, ҳиааира аагараҿы иара илагала дуӡӡоуп. Исхамышҭуа схаҿы иаанхеит Сергеи Платон-иԥа иажәақәа, аиааира анаҳга ииҳәаз — "Уажәшьҭа ҳгәы рҭынчны ҳаԥсыр ҟалоит, избанзар, ҳуалԥшьа наҳагӡеит" ҳәа".
Лаҵарамза 2, 1946 шықәсазы Мгәыӡырхәа ақыҭан диит заб игәараҭа еснагь иҭҭәааз, зхәыҷра ашықәсқәа ақыҭаҿы изхызгаз, еснагь аччареи ахәмарреи згымыз, зшьапы зыжәлар рԥеиԥш азы иеихызгаз, зцәажәара, зхәыцра, змилаҭ рҭоурых иузаҟәымҭхо иадызҳәалоз, Аԥсны ашәарҭа ианҭагылоз зыбжьы аӷьеҩҳәа изыргоз, ҳарбџьармчқәа ҵәатәы шьаҟаны ирыҵагылаз аибашьҩы-аинрал, Аԥсны Афырхаҵа Сергеи Платон-иԥа Дбар.
Мгәыӡырхәатәи абжьаратә школ далгеит, уи ашьҭахь Бақәатәи иреиҳаӡоу азеиԥш арратә ҵараиурҭа хиркәшеит, авзводи, аротеи, абаталиони ркомандирс дыҟан, Фрунзе ихьӡ зху Арратә академиа азыӡырҩыс дыҟан, Аеҵәа ҟаԥшь аорденқәа дыркавалерын, Германиеи, Венгриеи, Ефиопиеи реиҳабыратә ҳамҭақәа ианаршьахьан, Аԥсны аиҳабыра иҟарҵаз аҳәарала, 1990 шықәсазы Сергеи Дбар арратә комиссарс дҟаҵан. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьра ианалага инаркны уи Аҟәа ахьчара напхгара аиҭон.
"Сергеи Дбар аибашьра алагаанӡа хаҭала дсыздыруамызт, аха иӡбахәи имаз арратә ԥышәеи ртәы саҳахьан. Август 26 рыҽны Гагра ахырхарҭаҟны имҩаԥаагаз, илҵшәадаз ажәылара ашьҭахь ҳаибадырит. Ҳгәыԥ ахьыҟаз аҭыԥ ахь Сергеи Дбар шьыбжьоншьҭахь дааит, убра ҳаиқәшәеит, ҳаибадырит, уи инаркны аибашьра зегьы ҳаицын", — ҳәа игәалаиршәоит Сергеи Дбари иареи реибадырра шыҟалаз Гарри Саманба.
Афронт Гәымсҭа аӡиас ахь ианиас ашьҭахь, Сергеи Дбар Бзыԥтәи ахырӷәӷәарҭатә ҳәаа аштаб еиҳабыс дарҭеит, Гагра ахақәиҭтәра напхгара азиуан, уи қәҿиарала ианхыркәшаха, Гәымсҭатәи ахырӷәӷәарҭа акомандаҟаҵаҩыс далхын.
1993 шықәса лаҵарамза инаркны Аԥсны арбџьармчқәа рыштаб хадас Сергеи Дбар дҟаҵан, иара Аԥсны аҳҭнықалақь ахақәиҭтәра аплан аус адызулаз дыруаӡәкын.
"Даара иаҳирбаз, иаҳирҵаз рацәоуп, аибашьра абаҳбахьаз, иара арратә напхгара азыҳәан дыррала деиқәшәан, акәамаҵамарақәа идыруан, шәаԥхьаҟа ишәыхәоит ҳәа ҳаҳәаны, иҳабжьеигоз рацәан. Иџьабаала, ибзоурала ҳаԥсы аанхазшәа сгәы ыҟоуп иахьагьы. Иаҳирҵоз убас аҟазшьа аиҭон, иара днавсны, ҳхаҿы инеирц азы алаф ааҳәашәа иҳазнеигон. Даара игәра ҳгон, аиаша азыҳәан, абык иеиԥш игәра ҳгон, ииҳәозгьы ҳахыԥомызт", - ҳәа ациҵеит Аԥсны Афырхаҵа Гарри Саманба.
Аибашьраан "17-тәи", мамзаргьы "Аду" ҳәа ахьӡ ҷыдақәа иман Сергеи Дбар, иара дахьыҟазаалак аибашьцәа дырԥшаауан, агәра ргозаргьы иара имазҵааӡакәа шьаҿак ҟарҵомызт.
"Абри ауаҩы сара игәы каҳаны дсымбаӡацызт, избан акәзар иара игәы каҳазҭгьы, ивагылазгьы ҳгәы каҳауан. Иара амҩа иаша ҳақәиҵон, адҵа ҳаҭаны уа аштаб аҟны дтәо акәымкәа, доусы ҳахьыҟоу днеины, дынҳавагыланы, илаԥш ҳхын, имацарагьы аԥшыхәра данцозгьы ыҟан", - ҳәа азгәеиҭеит Саманба.
Шрома аҭарцәраан ԥшыхәра ицаз Сергеи Дбар аӷацәа рыгәҭаҵәҟьа далашәеит, дыҭҟәаны дыргарц маҷк ауп игхаз. Аԥсуа еибашьцәа Анцәа иҳәон Сергеи Дбар деибганы дхынҳҳәырц.
"Шрома анаҳгоз аан аҳаркыра зегьы ҳзымгаӡеит, уа ҳаангылеит, иара аҵх лашьца иалагӡаны ԥшыхәра дцеит, даауеит ҳәагьы ҳаԥшымызт, избанзар аӷацәа рыгәҭанӡа днеит. "Сзымнеиргьы иҟоу, иҟоу абри ауп", - ҳәа аинформациа ҳаиҭеит. Анцәа имчала, иара деибга дгьежьит. Уи ашьҭахь иаҳҳәалон данцозгьы ҳамбеит, данаауазгьы ҳамбеит ҳәа. Аиааира агаразы Аҟәа ахақәиҭтәра ҳҽаназыҟаҳҵоз, есҽны ҳаибабон, ҳгәы ҟаҵаны амҩа ҳақәиҵон, аибашьра еибашьроуп, аӡәгьы дҭахароуп, аӡәгьы дыԥсыроуп ҳәа иҳәалон", — абасала ари ахҭыс игәалаиршәоит Гарри Саманба.
Абри ашьҭахь аибашьцәа даҽазныкгьы агәра ргеит Сергеи Дбар имаз агәаӷьреи адырреи Аиааира аҟынӡа ишнанагоз.
Сергеи Дбар зажәа ҿацаӡа иҟаз, агәаӷьра злаз, хара ихәыцуаз ԥхьагылаҩны ҳаибашьцәа дырзыҟан. Аибашьра ашықәсқәеи уи ашьҭахьи иоуз агәыфареи агәамҵреи ирыхҟьаны игәабзиара уашәшәырахеит.
"Иара ианакәызаалак аибашьра далацәажәомыз, аҽхәара захьӡу уи иааигәара иҟамыз акакәын. Аиааира амш аныҟоу, қәгыларак аныҟоу џьара акы имҳәозар, абжьааԥны уи далацәажәаӡомызт. Иҟасҵаз ҳәагьы дыҽхәомызт. Акызаҵәык ииҳәоз, аибашьра цон, аха уаҟатәи аԥсҭазаара аҵәыуареи, алаӷырӡи, агәырҩеи шыҟоу еиԥш, алафгьы ацын, лафшақә иигәалашәақәоз акы имҳәозар, аибашьра зынӡагьы далацәажәомызт", — иҳәеит Саманба.
Сергеи Дбар аибашьцәа ргәалашәараҿы даанхеит, аԥсыуа хаҵа наганы, зыжәлари, зҩызцәеи бзиа избоз, аибашьраҿы дмыцәа-дымтәа, аҩныҟа дымца аиааира аагара иазықәԥоз фырхаҵаны.
"Гәыкала зыԥсадгьыл зҭахыз абри иеиԥш ауаҩы иԥшаара уадаҩуп. Санхәыцлак, сгәы иабоит иара Анцәа даҳзааишьҭызшәа, избанзар илшаз зылшаз маҷуп. Иара аԥсҭазаараҿы егьа ицәыуадаҩзаргьы, зныкгьы иҿы ҭыганы акгьы иҳәомыз. Убасҟак дҳаракын, аӡәы усыцхраа ҳәа сышԥаидгыло иҳәон. Ихы шьҭыхны зегь реиҳа сара иҟасҵеит ҳәа иҳәаны ахааназ исмаҳацызт. Сергеи иаҳзаанижьыз агәыбылра еиԥымкрада иаагоит. Даҳзымыхьчеит Сергеи, иҟамзаара ҳныԥшуеит. Иеибашьратә мҩеи ифырхаҵареи аҭоурых иазынижьит", — иҳәеит аибашьраан Сергеи Дбар ивагылаз Аԥсны Афырхаҵа Гарри Саманба.
Рашәарамза 27 рыҽны, 2002 шықәсазы Сергеи Дбар 57 шықәса дшырҭагылаз иԥсҭазаара далҵит. Иҟаиҵарц ииҭахыз рацәаӡан, урҭ зегьы бжамҽамны иаанхеит. Зыхьӡи зыжәлеи еидкыланы аҳәара иаԥсахаз, зымчи зылшеи зыжәлар ирызҭоз, зхаҿсахьа наунагӡа зыԥсадгьыл иазынзыжьыз Сергеи Дбар игәалашәара аҳаҭыраз аҳҭнықалақь Аҟәа амҩадуқәа руаки Гәдоуҭатәи иҭахаз аибашьцәа рмузеии ихьӡ рыхҵоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ҳаԥсуа литератураҿы сара даҽа шәҟыҩҩык дысгәалашәаӡом Кәымф Шьрын-иԥа Ломиа иаҟара Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿы зхы-зыԥсы ақәҵаны акыр шықәса иааиԥмырҟьаӡакәа аус зухьаз. Уи ашьыжь шаанӡа амаӡаныҟәгаҩцәа раԥхьагьы аусураҿы днеиуан, амш иааимнахаанӡагьы иҭыԥаҿ аус иуан, мамзаргьы ахәылԥазқәа еиҿикаауан, имҩаԥигон аиԥыларақәа, иазыҟаиҵон ҿыц иҭыҵран иҟаз ашәҟәқәа, ма Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла иалаларан иҟаз аҿар рышәҟәқәа еиқәиршәон, аҭыжьра иазыҟаиҵон.
Кәымф Ломиа сара санихьӡа иаркы-ирцә ҳәа дыҟан. Уи Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аиҳабыс усҟан иҟаз еицырдыруа аԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Иван Константин-иԥа Ҭарба дарӷьажәҩан дивагылан, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿ имҩаԥысуаз аусқәа зегьы реиқәыршәараҿы, разрыхиараҿы иара инапы зԥимшьуаз, дызхьымӡоз акгьы ыҟаӡамызт.
Сара раԥхьаӡа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿ саб снапы санкны симан саннеи, ашәхымс уанынхыҵлак иԥырԥыруа иуԥылоз амаӡаныҟәгаҩ ԥҳәызба ԥшӡа исалҳәеит аиҳабы иҿы Кәымф Шьрын-иԥа дыштәоу, уаҵәы имҩаԥысраны иҟоу еиԥылара дук рыҽшазыҟарҵо, шьҭа рцәажәарагьы ахыркәшарахь ишнеиуа, ҳаргьы ҳидикылартә ишыҟалҵо. Уи ҳара, саби сареи, даара ҳаигәырӷьеит, избанзар знык убра ҳгәы рҭынчны ҳаздәылҵыр, саб иҳәалон еиԥш, ҳзыргәырӷьаша ак ҳарҳәар, нас иҵегь ақалақь аҿы иҳамаз аусқәа ҳрыхьӡон, цәыкьагьы аҩныҟа ҳҩеиуан.
Амаӡаныҟәгаҩ ҭелла иахьылҳәоз саҳаит Кәымф Шьрын-иԥа Ломиа иахьа аусқәа рацәаны ишимоу, аха урҭ дшаархашәалалак, сасцәақәак Гагрантәи идикылараны дшыҟоу. Са сахьтәаз аҟаԥыҳәа иаасгәалашәеит уажә ааигәа даара исгәаԥханы исҵаз иажәеинраалақәа руак, абар иара, уи иахьагьы исгәалашәоит:
Сара исҭахуп аҵла адацқәа
Адгьыл иалмыԥсаарц бзанҵы.
Адәаҿы ииларц ашьацқәа,
Ашәҭқәа есымша иҭазарц рыԥсы.
Жәҩанаҿ аеҵәақәа мхәашьырц,
Урҭ збаларц ажәҩан иаҿаҩҩы.
Аԥсыӡ аӡыжь аҿы имхәаҽырц,
Адгьыл аҿы - ауаҩы.
Исгәалашәаз ажәеинраала сгәы аарыӷәӷәеит, издыруада, сара сыӡбахә абауаҳаи ҳәа дсазҵааргьы, исҳәо сыман, амала сыԥхамшьар! Сара ус зны-зынла исыхьлон, аха уи шәымҭак акәын, нас иаразнак исгәалашәон!
Саб ашәҟәыҩҩцәа зегьы шамаха дрышьцылан, избанзар Баграт Шьынқәбеи, Алықьса Џьонуеи, Ҷыҷыкәа Џьонуеи ҳареи қыҭак ҳазлатәыз ала, рыҩнқәа рҿы акырынтә днеихьан, уаҟа урҭ ирҿахырсҭан, убри азы ирлас-ырласны дрықәшәалон, насгьы иаргьы данқәыԥшӡаз ажәеинраалақәа иҩуазаарын, аха нас, Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ахь данца, ишьҭеиҵеит уи аус.
Уи зегьы уажәы исгәалазыршәаз, Кәымф Ломиа уи аҽны даара ибзиан ҳидикылеит саби сареи, нас ҳнаганы Иван Ҭарба ҳаиирдырит, уи даара зҿлымҳарыла даҳзыӡыҩрит, амҩа шсыҭатәыз, сҩымҭақәа акьыԥхь ишазырхиатәыз рнапы ианиҵеит иусзуҩцәа! Уи сара сзы мҵәыжәҩан, саби сареи аҽнынтәарак ажәҩанахь ҳзымԥырит акәымзар, уаҳа акгьы ҳагымхеит!
Ажәакала, сара сзы акраанагеит апоет Кәымф Ломиа дшысԥылаз, сышидикылаз, уимоу, иҳалалӡа иҟаз иччаԥшьҵәҟьагьы абыржәыгь исгәалашәоит. Уи нахыс, апоет ирҿиара еиҳагьы сазҿлымҳахеит, игәныскылеит, иара еиҿикаауаз, иара дызлахәыз аиԥыларақәа зегьы шамаха сҩызцәеи сареи ҳаҽрылаҳархәуан. Иахьагьы слымҳа иҭаҩуеит уи хрыжь-хрыжь, ажәак изыӡыҩрцәа рҟынӡа имнеир ҳәа дшәаны дзыԥхьоз иан илызкыз иажәеинраалақәа руак:
Бара быԥсы ҭанаҵы,
Сара исыхьӡын "ахәыҷы".
Агәашә санҭыҵуаз шьыжьы,
Ибҳәон: "Убзиаз, нан, схәыҷы".
Хәылбыҽха ашҭаҿ игар сыбжьы,
Бгәырӷьон: "Заа дхынҳәит схәыҷы".
Бҵаауан, снатәар сеиқәышьшьы:
"Угәы акралоума, нан, схәыҷы?"
Сҩыза дсыцны санааи аҩны,
Бгәырӷьеит: "Инасыԥ збеит схәыҷы!"
Сара дансоу ахылҵ хәыҷы,
Агарашәа бҳәон: "Схәыҷы ихәыҷы!"
Бара быԥсы ҭанаҵы,
Сара исыхьӡын "ахәыҷы".
Ба бцеит, зегь сызныжь сара,
Быуаҩра, быразра, бгәыбылра.
Заҵәык сан, исцәыбгеит сара,
Сара схәыҷра, сара схәыҷра…
Уажәы иаҳгәалаҳаршәап апоет ихәыҷра шықәсқәа, ибиографиа, аҵара ахьиҵоз, аус ахьиуаз, ишәҟәқәа рыхьӡ.
Ломиа Кәымф Шьрын-иԥа диит жәабран 14, 1928 шықәсазы Очамчыра араион Кәтол ақыҭан. Аҵара иҵон Очамчыратәи аԥсуа школ аҟны. Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә техникум далгеит 1946 шықәсазы, нас – А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт 1950 шықәсазы. Аус иуан агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" акультуреи абзазареи рыҟәша аиҳабыс. 1955-1957 шықәсқәа рзы ажурнал "Алашара" аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан. 1957 шықәсазы ажурнал ҿыц "Амцабз" аредактор хадас дарҭеит, аха хара имгакәа дыиаргеит Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аусбарҭа аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс, араҟа аусгьы иуит 1984 шықәсанӡа. 1986-1993 ашықәсқәа раан Аԥсны Аминистрцәа Рсовет аҟны иҟаз архивтә усбарҭа аиҳабыс аус иуан.
Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол данҭаз. 1937 шықәса инаркны агазеҭ "Акоммунизм ахь" (уаанӡа – "Абольшевик мҩа" захьӡыз) ианиҵон иажәеинраалақәа. Иҩымҭақәа ркьыԥхьуан аԥсуеи, аурыси, ақырҭуеи газеҭқәа: "Аԥсны ҟаԥшь", "Советская Абхазия", "Правда", "Советская культура", "Литературноя газета", "Литературная Россия", "Собҷоҭа Аԥхазеҭи", ажурналқәа: "Алашара", "Амцабз", "Москва", "Юность", "Смена", "Огонек", "Наш современник", "Нева", "Звезда" уҳәа егьырҭгьы.
Кәымф Ломиа 25 инареиҳаны ажәеинраалақәеи апоемақәеи реизгақәа дравторуп, урҭ ҭыҵуан аԥсышәала еиԥш, аурысшәахь еиҭагангьы (А.Кронгауз, Е.Елисеев, И.Полухин уҳәа реиҭагамҭақәа). Иажәеинраалақәа еиҭаргахьан иара убас аукраин, аҟабарда, ақырҭуа уҳәа абызшәақәа рахь.
Кәымф Шьрын-иԥа цәгьала иԥшӡаны ажәеинраалақәа дрыԥхьон. Насгьы, уи иажәеинраалақәа даара иаԥсыуа жәеинраалақәан, ижәлар рҟазшьақәеи, рқьабзқәеи, ртрадициақәеи бзиаӡаны ирныԥшуан, избанзар иара дхәыҷны данҩыҵшәа инаркны ижәлар дрылагылан, рхьааи, ргәырҩеи, рхаҵареи, ргәымшәареи ирылихуан ирҿиамҭақәа зегьы.
Апоет иажәеинраалақәа иреиӷьӡақәоу рахь иушьартә иҟоуп аԥсуа-қырҭуатә еибашьраан ақырҭқәа Аҟәа ианалала, Д. Гәлиа ибаҟа иаразнак аихсра иахьалагаз иазку ажәеинраала:
Ақырҭуа ир Аҟәа ианалала,
Раԥхьаӡа изеихсыз - Дырмит ибаҟа!
Аха апоет игәа ахы аналамла,
Иусқәа шҽеимхоз идырит аӷа…
Апоет дхәуп, аха даагылазар,
Дзышьцылахьаз ами - иԥызҵәахьаз игәахы.
Омашәа ибатәӡам Дырмит иааникылазар,
Аӷа иҭирҟьаз раԥхьатәи ахы.
Уи дымцеит иқалақь гәакьа далҵны,
Аӷа дшәаӡыӡоит дынҭаԥшыр илакҭа.
Сгәы иабоит дгылоушәа игәы иалсны,
Имшираз ҳахьзымнеизаз иҩнаҭа.
Иқалақь агәҭан дышгылоугьы ихала,
Аҟәа ахы ишақәиҭхо агәра игоит.
Ҵабыргуп, аӷа ихҭыԥқәа инпыҟҟалоуп,
Аха деицакуам - дыш-Дырмиту даанхоит!
Абраҟа иазгәаҭазарц ахәҭоуп апоет Кәымф Ломиа иҷкәын Алиоша Ломиа ҳаибашьра ахы инаркны аҵыхәанӡа дшалагылаз, хаҵарыла аӷа диҿагыланы дшеибашьуаз, акырынтә ашәарҭара ӷәӷәақәа дышрықәшәаз, аха деибга-деизҩыда дшалҵыз, егьырҭ иӡӷабцәа зегьы анасыԥ бзиақәа шроуз, аҭаацәа хазынақәа шаԥырҵаз, рыхшара зегьы ҳгәы рыладухартә ишырааӡаз.
Апоет Кәымф Ломиа иԥсҭазаара зегьы алитература амаҵ аура иазикит, лацәааихьшь ҟамҵакәа уахгьы-ҽынгьы уи аус даҿын. Уи инапы зыԥшьымыз литературатә еиԥыларак, иубилеик, ҭыжьымҭак шамахак иҟаӡамызт. Уаҩы игәы шьҭнахуеит, иара иҭаацәара, еиҳараӡакгьы ихатә ҩыза, Аԥсны жәлар рпоет Нели Ҭарԥҳаи иареи, ахшара бзиааӡақәагьы ахьеицрааӡаз. Абра иаазгар сҭахуп, Нели Ҭарԥҳа иара изылкыз, даара гәыкала иҩу ажәеинраала:
Уара сара усцәымшәан ахаан…
Уара сара усцәымшәан ахаан,
Сара сҟынтә иумамыз агәалеи ахьааи.
Сара уара иуцәымӷу,
Аҵәымӷ еиԥш иҵәымӷу,
Уа угәы уазырго,
Ахьымӡӷ узырго,
Акы узыҟасҵом, иузызуам ахаан!
Уи уара иумамыз игәалан, ма ихьаан!
Уара сара усцәымшәан ахаан!
Уара сара сумамыз сгәалан, ма схьаан!
Сара агәырӷьареи,
Агәазҳара-агәахәареи,
Уаҩ изҭамлац агәи,
Уаҩ имоуц аразҟи,
Уара заҵәык иусҭарц азыҳәан мацараз,
Сизшәа збоит сара ианшаз, ма ианлашьцараз!
Уара сара усцәымшәан ахаан,
Сара сҟынтә иумамыз агәалеи ахьааи.
Мышкы сизар,
Мышкы сыԥсуазар,
Урҭ аҩмшык ирыбжьаӡо,
Урҭ аҩмшынк ирҭаӡо,
Сара сыԥсҭазаара уара иугсыжьуам ахаан,
Уара уԥсҭазаара сара исыгмыз ахаан!
Апоет Кәымф Шьрын-иԥа Ломиа ирҿиара даара ибеиоуп, даара иҵаулоуп, уи еибаха-еибафо инеиуа ӡиас дук иаҩызоуп ҳаԥсуа доуҳатә культураҿы… Аус злоу, иахьа игылоу аҿар рахь шаҟа иҳазнаго, шаҟа иреилҳаркаауа, шаҟа дара ишыртәу рдырыртә, иалаҽхәартә, ргәы аладуны иахцәажәартә иаҳзыҟаҵо, убриаҟара анарха аиуеит зда ҳамам ҳбызшәагьы!
"Ашьыжь асааҭ жәба рзы иалагоит ҳҽазыҟаҵарақәа. Ҳгәыԥ аҿы ҩ-комнадак ааидкыланы иурхәмарыртә иҟоуп. Ҿыц аҽырыҩрақәа ирылахәхоит ԥшь-ҩык, хә-ҩык. Акоманда алахәылацәа рҟнытә иҟоуп аҵара зҵо, аус зуа, аха аҽыбӷаҟазара рыԥсы ақәҵаны иаҭахны иаҿуп зегьы. Ҳаҽқәа зегьы рҭыԥ ахь иааит, уажәшьҭа ҳазыԥшуп аныҳәа, акомнадақәа зегьы аиааир рҭахуп, аха ҳаргьы унҳагәҭасуа ҳаҟам", - ҳәа еиҭеиҳәеит Аргәын.
Аҽыбӷаҟаза иҳәеит ақыҭаҿы аҿар ари аус ишазҿлымҳау.
"Есышықәса ҩыџьа-хҩык аҿар анымааиуа ыҟаӡам. Аҽқәа рааӡараҿы ақыҭа ҳацхраауеит, иҳамоуп аспонсорцәа, ҩыџьа аишьцәа Шьониаа ҳавагылоуп, уажәы аҽқәа ахьҭаҳкуа ахыб ҳзыҟарҵеит. Дҳавагылоуп Алхас Аргәынгьы", - ҳәа иҳәеит аҽыбӷаҟаза.
Ҟәланырхәатәи аҽыбӷаҟазацәа ргәыԥ алахәыла еиҭеиҳәеит аҽқәа ықәгылартә еиԥш аҽазыҟаҵарақәа ианрылаго атәы, уи апроцесс шымҩаԥысуа.
"Ҭагалан аҽқәа ҭаҳкуеит. Иара ҳақәтәарцаз акраҿауҵароуп, амч ауҭароуп, мызкы-ҩымз рышьҭахь, ашықәс ҿыц нахыс, ҳақәтәоит. Дара аҽқәа зегьы еиԥшым. Акы иаразнак иазыҟауҵоит, егьи хәыҷык уадхалар алшоит. Уқәгыланы ухәмарыртә еиԥш хәымз-фымз уаҿызароуп. Абасала ауадаҩрақәа ацуп, аха уи зегьы ҳара ҳамыхәаԥшкәа ҳус бзиа ибаны ҳаҿуп", - ҳәа еиҭеиҳәеит Аргәын.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Шәлымба еиҭеиҳәеит Аԥсны лаҵарамзазы имҩаԥгахо аҽырыҩрақәа ртәы