Нонна Ҭхәазԥҳа, Sputnik
Ҭырқәтәыла, ақалақь Ҳендеқь иаҵанакуа ақыҭа Узунџьыорман инхо, 74 шықәса зхыҵуа Тапшь-иԥа Аҭилла (Маршьан) Аԥснытәи рыдгьылқәа рҭоурых еиҭеиҳәеит, аҵыхәтәан иабду иҿынтә иаҳахьаз аԥсуа лакәкгьы ациҵеит.
"Сара Тапшь-иԥоуп Аҭилла сыхьӡуп, сынхоит Узунџьыорман ахьырҳәо ақыҭаҿы, 72 шықәса схыҵуеит. Ари ақыҭа анкьа Тапшь иқыҭа ҳәа иашьҭан. Аԥсны Тапшьи Багаԥшьи ртәарҭақәа еизааигәан рҳәоит. Убри аҭыԥ аҟынтәи ихҵәаны иааит ҳабдуцәа. Тапшь-иԥа – абхьӡуп. Ҳара Дарыҟәа иԥацәа ҳауп. Дарыҟәа ҩыџьа аԥацәа иман. Аӡәы Хьрыԥс ихьӡн, аӡәы Тапшь ихьӡын. Тапшь иԥацәагьы Хьрыԥс иԥацәагьы хҵәаны арахь иааит. Ҳара Тапшь-иԥа, Хьрыԥс-иԥа ҳәа абхьӡы ныҟәаҳгоит, аха абарҭ абхьӡы ныҟәызго зегьы Маршьанны иаҳдыруеит.
Аԥснынтәи арахь иааз сара сабду иаб иоуп. Иара Мырзаҟан ихьӡын. Џьоукы ишырҳәо ала, Аԥснынтәи ҳабдуцәа арахь иааит аԥсуара мыӡындаз ҳәа. Даҽа џьоукы ҳаԥхасҭамхандаз ҳәа иааит рҳәоит. Аԥснынтәи арахь иааз сабду иаб Мырзаҟан иаб Саиҭ ихьӡын. Саиҭ Аԥсны джуп, уи арахь дмааӡеит рҳәоит. Шьоукы амҩахь дыԥсит ҳәагьы рҳәоит. Саиҭ иԥа Мырзаҟан иакәын, Мырзаҟан иԥа — сабду Фаиқ ихьӡын. Фаиқ иԥа Емир ихьӡын. Емир иԥа сара соуп. Абранӡоуп издыруа. Саргьы исымоуп ҩыџьа аԥацәа.
Ҳабдуцәа аҭырқәа идгьыл аҿы ианаанагаз иаҳхылаԥшуаз Османлы иакәын. Аибашьрақәа ыҟан. Ҳабдуцәа шааиз аибашьра иалалаеит. Уаҟагьы аибашьра иахҟьаны иԥхарҵеит, ара иахьааизгьы уи иақәшәеит. Ус ала даара аџьабаа рбеит. Ари ақыҭаҿы раԥхьа иааиз Тапшь-иԥацәа роуп. Мырзаҟан иоуп раԥхьа иааизгьы. Ақыҭа еиҿызкаазгьы иара иоуп. Аԥснынтәи арахь данаауаз уа ицынхоз Амҷба, Абагаԥшь, Ахба, Лазар-иԥацәа, Ҳәатышьаа, Ҽымҵаа уҳәа уажәы абарҭ роуп исгәалашәо. Абарҭ Мырзаҟан ицны иааит, уажәгьы ҳаигәылацәоуп.
Ҳара иаҳдыруала, ажәытә ус иҟан, Маршьан ҭыԥҳак (аамсҭа ҭыԥҳак) анхаҩы диццаӡомызт. Амаршьан анхаҩ ҭыԥҳа дааигар ҟалон рҳәоит. Аха уажәы уи нымхаӡеит, иӡуа иалагеит. Ажәытә Тапшьаа рынхаҩы Амҷба иакәын. Уи шыҟалаз ус оуп, сара сабду иҟынтәи исаҳаз ауп. Уа Аԥсны Тапшьк сасра џьара дцазаап, Чачбак иҟны днеит. Уа Ачачба иҟны дсасны дшыҟаз, Ачачба иԥҳа Тапшь дииҭарц иӡбеит. Атаԥшь, сара ара сзынхаӡом, дгьыл сымам, ҭыԥ сымам, аниҳәа, Ачачба – сара иусҭоит иҳәеит. Амҷбагьы ус иҳәеит, сара агәыжь аӷәра ааныскылоит, агәыжь мышныҟәа иҳарныҟәап, ианаангылалак, убри аҭыԥ аҟынӡа игәаҳҭап, иҳәеит. Ачачбагьы уи аҟара изныҟәарым игәахәит. Аха агәыжь лалаган — Амҷба аӷәра икын рҳәеит — амра анынҭашәозынӡа иныҟәеит. Нас амра анынҭашәа, иазхоуп ихәан, аҟама лаирсит. Убри аҭыԥ Тапшь итәарҭаны иаанхеит рҳәоит Аԥсны. Нас Тапшь-иԥа ани Ачачба иԥҳа дииҭан, уа даанхеит. Анаҩс Тапшь-иԥа иҭыԥ хазны, Хьрыԥс-иԥа иҭыԥ хазны иаанхеит. Амыҷбеи Тапшь-иԥеигьы пату рзеиланы иҟоуп.
Уажәы сара Аԥснынтәи сабду иҳәаны исаҳаз лакәк шәзеиҭаҳҳәар сҭахуп.
Ажәытә Аԥсны ҭакәажәык хҩы-ԥацәа лыманы дыҟазаарын. Цәыкгьы рымазаарын арҭ. Ани рыцә, рызхара ӡы рмоуа даара хаԥсыра рбон, аџьабаа рбо иҟан. Анахь ицеит, арахь ицеит, иахьыргалакгьы рызхара аӡы рмоуа ишыҟаз, еиҳабацәақәак рбан, ас-ас оумак ҳақәшәеит, ари ҳацә азхара аӡы ҳауам. Џьара мҩак ҳақәызҵара акыр жәдыруазар ҳәа иразҵааит. Аӡы ахьырацәаз ҭыԥк аӡбахә рарҳәеит, иахьыкәу сыздыруам. Убрахь ишәыманы шәцар, аӡы ашәыржәуеит ҳәа рарҳәеит. Аҩны ианаа, ран иларҳәагәышьеит. Уаҵәы ҳацә ҳаманы амҩа ҳақәлоит, ҳаҽҳархиоит рҳәеит.
Рыҽдырхиан, аишьцәа амҩа иқәлеит. Рыцә рыманы ишцоз ҽыуаҩык даауазаарын. Аҽыуаҩ даарҿагылан, аиҳабы ацә ахахьы иақәтәаз ихы наиқәкны, шәабацо ҳәа данразҵаа, абас-абас абри ҳацә азхара аӡы аҳаржәып ҳәа абра џьара иҳарҳәеит, убрахь ҳцоит рҳәеит. "Мҩамш шәақәшәааит" иҳәан, дандәықәла ус иарҳәеит: Уаниасуа, агәыбжьанытә ацә аҟәаҟәа дақәтәоуп, маҷк даасааит, лассы ҳцап, иҳазиаҳә!" – рҳәеит. Аҽыуаҩ мчыбжьык данныҟәа, ацә аҟәаҟәа иақәтәаз агәыбжьанытә иҿы днеит, иаиҳәеит: "Уашьа маҷк дасааит, ҳамҩа хароуп, лассы ҳнеиуеит ҳәа иҳәеит" иҳәеит. "Џьабаауп, аха сеиҵыбгьы ацә аҵыхәахь дақәтәоуп, уигь даасааит" иҳәеит. Даҽа мчыбжьык данныҟәа аиҵбы иҿы днеит. Уигь инаиеиҳәан. аҽыуаҩ дцеит.
Арҭгьы рыцә рыманы иахьырҳәаз аӡаҿы инеит. Даара азхара аӡы адыржәын, аишьцәа еибаргәырӷьо, ҳацә азхара аӡы аҳаржәит рҳәан, иҳәлааит ҳәа рыцә нықәырҵан, даргьы ҵлак аҵаҟа илатәеит. Игәырӷьаҵәа иштәаз уарбажәк хыԥраауа иаахалан, иааины рыцә аашьҭнахын, иааԥааны, иаманы ицеит. Иҟарҵо рзымдыруа аҷкәынцәа рыцҳақәа ихынҳәын, рқыҭахь иааит. Ҳара иҳахьыз абас оуп, ҳацә ауарбажә иагеит рҳәеит. Иҟарҵахуаз уа иаанхеит.
Ани ауарбажә хаԥрыланы, ацә аманы ицан — аӡ нырцә ҭаҳмадак ибаӷь ирҳәуан — ани абаӷь атәыҩа иқәтәеит, ацә аманы. Уи шафоз, абаӷь зтәыз аҭаҳмадагьы абаӷь ажакьақәа рыҵаҟа ашәшьыраҿы дыцәан. Ус амаха аамыҩрын, илеины аҭаҳмада ила ихаҳалт. Ила ианҭаҳа, сыла ак ахьит иҳәан, иааирҟәыҷын, нырцә аҽы гәарызхуаз ҷкәынак дыҟан, абни иҿы сцап иҳәан, сыла даахыԥшылап, ихшәалаз аахыихып иҳәан, уи иҿы дцеит. Аҷкәын дылхыԥшылан, иамуӡеит. Иҽы длақәтәан, ила данҭала дук данца, даныԥшы ацә амаха ила иҭаршәуп.
Шаха дук иман, иладиҳәалан, дахеит-дахеит. Ианҭымҵ, аҽқәа аацырҳәаны дахан, амаха ҭыхны уа инкаижьит. Аҭаҳмадагьы "Аллаҳ уусқәа узеиқәиршәааит, сурраҳаҭит!" иҳәан, иџьмахь дхынҳәит. Ани амахагьы уа икажьын, аҽы гәарызхуазгьы дықәланы дцеит. Ари амаха ахькажьыз, иахьа, уаҵәы, уаҵәашьҭахь шырҳәоз, қыҭак ықәтәеит. Қыҭак ықәтәеит, аха ақыҭа ҵысуеит есыуаха. Аҩнқәагьы ҵысуа иалагеит. Аҿар ааизибаган, иҟаҳҵарызеи, акы ҳақәшәеит рҳәан, иҷаԥшьеит уахынла. Рабџьар рыманы ишыҷаԥшьоз, бга хәыҷык аакылсын, ани амаха иацрыхацыԥхьаӡа, ақыҭа ҵысуазаап. Ақыҭа ҵысуашәа анырба, иааихсны иршьит.
Адырҩаҽны ашьыжь иааизибаган, ацәа аахырхын, азынтәрахь ирзаамырҳәӡеит. Хыхь иахырхыз ацәа ақыҭаҿы итәаз ауапа зӡахыз дубап, ахылԥарч зӡахыз дубап, зегьы ирызхеит. Адырҩаҽны ҭакәажәык аӡы аазгап ҳәа лкьат кны дышнеиуаз, лшьапы акы иаҿаԥеит. Ианаҿаԥа дааԥшын, абагахәыҷы кажьуп. Ани лшьапы анаҿаԥа, иааҳәны икаҳаит. Ара хазынак ыҟоуп лҳәан, ацәа аахылхын, ари, лҳәеит, хышә рахәгьы рцәа нацысҵар, сԥа еиҵбы изы хылԥарчык алҵуеит, лҳәеит. Уигьы уи лӡахын, дцеит. Ана абага хәыҷы ахыбаҩгьы уа икәымпылуа иқәуп.
Ақыҭаҿынгьы шәҩык џьыка аагара ицон, рыцәқәа ҵакны ицеит. Ицеит, аха ихнымҳәӡеит. Иахьа, уаҵәы амчыбжьқәа ҵит, иҟаӡам. Ақыҭаа иргәырҩо иалагеит, арҭ ицаз абанхеи ҳәа. Урҭ ргәырҩо иштәаз, аӡә ирахә ҭицан ишлеицоз, ани абагахәыҷы ахыбаҩ кажьны ибеит. Алаба илахарԥаны иҟәаҟәа илықәиҵан, данаауаз, иманы дааит.
Иааиган, ақыҭа агәҭа аҵәҩан ианыҩхыишьы, ацәқәагьы, ауардынқәагьы, ауаатәыҩсагьы лҭыҩрын илкаҳаит. Ианылкаҳа, шәабаҟаз анырҳәа, ҳара ҳанцоз, ахьҭа ҳаақәнакын, амш цәгьа ҳанақәшәа, џьара хыбрак ҳҭалан, ҳазҭымҵӡеит. Убра ҳҭан рҳәеит иҭыҩрқәаз зегьы. Ԥшьынҩажәа цәы, ҩынҩажәа уаатәыҩса, руардынқәа зегьы ахыбаҩ иҭан. Уажә исҳәаз алакә аҿы иреиҳау акыр еилышәкаама? Уи шәара шәазхәыцла, сара иҭабуп ҳәа сҳәоит".
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.
Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."
Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.
Абз агәы иаҭырџьмануп
Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.
Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит
Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.
Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит
Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.
Ажәа хаа абз арҩом
Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.
Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп
Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.
Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит
Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.
Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп
Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.
Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа
Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.
Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом
Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.
Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп
Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.
Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом
Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.
Агәы зҩыда – хаҿычча
Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.
Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом
Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.
Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам
Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.
Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам
Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.
Ажәлар рыбз хәшәуп
Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.
Алашә ииҭаху - ҩ-блакы
Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.
Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ
Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.
Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан
Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.
Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз
Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.
Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит
Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.
Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон
Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.
Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа
Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.
Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит
Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.
Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит
Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.
Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан
Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.
Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит
Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.
Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит
Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.
Абџьар гәыда алаба иаҩсуам
Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.
Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы
Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.
/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.
Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.
Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.
Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.
Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.
Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.
Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.
Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.
Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".
Аԥсны Алхратә комиссиа хада иҭацәыз адепутаттә ҭыԥқәа рахь ԥхынгәы 12 рзы алхрақәа рымҩаԥгара ҿҳәарас ишьақәнаргылеит.
Аԥсны Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаԥысуеит алхратә ҭыԥ хадақәа ԥшьба рҿы: Кындыӷтәи, Гәдоуҭатәи, Бзыԥтәи, Оҭҳаратәи. Бзыԥтәи алхратә ҭыԥ хада № 10 аҟынтә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп: Ҭамаз Леибеи Ҭемыр Беиеи.
"Ажәабатәи алхырҭатә ҭыԥ хадаҿы ашәҟәы иҭагалоуп алхыҩцәа 5-нызықьҩык инареиҳаны. Ҳокруг аҿы иҟоуп алхырҭатә ҭыԥқәа хәба. Алхыҩцәа рсиақәа зегьы кнаҳауп, ачымазаҩцәа рҟнытә арзаҳалқәа адкылара ҳалагахьеит. Ҳкомиссиа ахадацәа зегьы рҭыԥқәа рҿы иҟоуп. Асабша асиақәа еиҭагәаҭахоит, ари аамҭа иалагӡаны аиҭакрақәа ҟалазар урҭ ашәҟәы иҭаҳгалоит, иара убасгьы ианыхтәу дҟаларгьы уи аусгьы нагӡахоит", - ҳәа еиҭалҳәеит Кәакәасқьырԥҳа.
Азакәанԥҵаратә мчраҿы амандатқәа ԥшьба ҭацәуп - уаанӡа депутатцәас иҟаз атәыла ахада Аслан Бжьаниа, аԥыза-министр Александр Анқәаб, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр Дмитри Дбар, Гагра араион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь рҭыԥқәа.
Кындыӷтәи алхратә ҭыԥ хада №31 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп: Аидар Кәыҵниа, Гарри Кокаиа, Џьансыхә Адлеиба; Гәдоуҭатәи алхратә ҭыԥ хада №18 ала - Асҭамыр Ахбеи Алхас Ҳагбеи; Оҭҳаратәи алхратә ҭыԥ хада №14 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп Робесҭан Габлиеи Алмасхан Барцыци.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: