Кәырбан-баирам ма кәырбан-ныҳәа Аҧсны иалаҵәахьо ныҳәароуп. Адунеи иқәынхо аҧсылманцәа зегь реиҧш Аҧсны инхо аҧсылманцәагьы уи ныҳәа дууны иаҧылоит. Аҧсуаа ҳҟны ҳаҧсылмануп ҳәа зхы зыҧхьаӡо хыҧхьаӡарала имаҷым, урҭ зегьы аџьаамахьы иныҟәом умҳәозар.
Аҧсуа жәлар рмифологиа уазхьаҧшуазар, имаҷым ахәаџьа иӡбахә зҳәо аҿаҧыцтә жәабжьқәа. Лассы-лассы иара убас иуҧылоит "ҧссымилаҳ" ҳәа ҳәаны ауаҩы иусқәа данрылаго, мамзаргьы аҧшқа уахынла адәахьы ддәылыргозар, "ҧссымилаҳ" рҳәоит, џьара кәарак, мамзаргьы нышәынҭрак уахынлан ианаҩсуагьы "ҧссымилаҳ"уҳәар, аҩсҭаа дуҧырхагахом ҳәа азгәарҭоит ажәабжьҳәаҩцәа.
Анцәа еиҧш аҧсуаа рҟны дрылаҵәаны дыҟоуп Аллаҳ. Егьырҭ ажәларқәа рҟын еиҧш аҧсуаа рҿгьы адинқәа реилалара анырра ҟанаҵоит. Аҧсуаа рҿы Анцәеи Аллаҳи рфункциақәа еиҟароуп уҳәар ауеит. Анцәа еиҧш Аллаҳгьы даӡәыкуп, ҭыҧс имоу ажәҩан ауп. Адунеи зегьы арҿиара, ашара иара ибзоуроуп ҳәа иҧхьаӡоуп: адгьыл, ажәҩан, амра, амза, аеҵәақәа уҳәа иара ишеит ҳәа иҧхьаӡоуп. Аҧсылманцәа рышәҟәы хада аҟәырҟан ишаҳәо ала, Аллаҳ ицназго аӡәгьы дыҟаӡам, уи дагьыџьбароуп, дагьқьиоуп, зегь зымчу, зегь зылшо иоуп.
Аҧхьаӡа аллаҳ иӡбахә ахьцәырҵыз ажәытәӡатәи араҧтә мифологиаҿы ауп, уантәи ауп егьырҭ ажәларқәа ишрылаҵәазгьы. Аҧсуаа рцәажәараҿы, рныҳәараҿы, рышәираҿгьы Аллаҳ дрыланы дубоит. Иаҳҳәап, аҧсуаа ражәа иалоуп "Аллаҳ уиныҳәааит", "Аллаҳ абзиара узиҳәааит", "Аллаҳ уишәиааит". Акы иақәшәар, "Анцәа иџьшьоуп" ҳәа шырҳәо еиҧш, "Аллаҳ иџьшьоуп" ҳәа анырҳәогьы ыҟоуп.
"Кәырбан-баирам" аҧсшәахь еиҭаугозар, "ашьакаҭәара амш" ҳәа азуҳәар ҟалоит. Ари амш азы аҧсылманцәа зегьы рыҩнаҭақәа рҿы шьтәак ашьа карҭәоит, уимоу аҩнаҭаҿы заҟаҩ ыҟоу рыцыҧхьаӡа акака ауаса ршьуеит ҳәа ҳзеиҭаиҳәеит ҳара ҳзыҿцәажәаз Ҳаири Қәҭарба.
"Кәырбан-ныҳәа ҧшьымш ицоит. Ԥшьымш аҩныҵҟа ашьакаҭәара ианыҟауҵалак ҟалоит. Аҧааимбар кәырбанс ауаҩы ауаса изынаишьҭит рҳәоит. Убри аҟнытә амч змо (алшара змо. – аред.) зегьы уасак-уасак ршьыроуп, аҭаацәараҿы заҟаҩ ыҟоу аҟара ауасақәа ршьуеит изылшо. Ацә ршьуазар еилахәны фҩы-быжьҩы, акәац еиҩыршоит. Насгьы имчыдоу, алшара змамгьы ирзыршоит", - ҳәа ҳаиҳәеит иара.
Ари асиужет Анцәа ауаҩы ҧхыӡырла иҧа ҿаҭахьас дҟаиҵарц ахьиаиҳәо, нас иҧа ихаҭыҧан ауаса ахьизылбааишьҭуа аҧсуа жәлар рҳәамҭақәа рҟныгьы иуҧылоит. Аҧсуа шәҟәыҩҩцәагьы уи асиужет рҩымҭақәа рҟны ахархәара аманы иаҳбоит.
Ҳаира Қәҭарба ишҳаиҳәаз ала, аҧхьа ахацәа аџьаамаҿы иныҳәоит, нас досу рыҩнаҭақәа рҿы ашьтәа ршьуеит, еибаныҳәоит, еиҭанеиааиуеит. Убри аан аиҳабацәа аҩны идәылҵӡом, сасра ицо, адныҳәалараз инеиуа аҿарацәа роуп. Аиҳабацәа ианрыдныҳәалалак ашьҭахь дара рыҩны асасцәа ирзыҧшуеит, еибаныҳәоит.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Гагра араион аҟны сынтәа ашколқәа роушьҭымҭацәа 256-ҩык ыҟоуп, урҭ рахьынтә ҩыџьа хьтәы медалла рҵара хдыркәшоит ҳәа изықәгәыӷуа роуп.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: