Апрозаик, асатирик, адраматург - абас иҟоуп иаазыркьаҿны иаҳҳәозар, атеатртә жанр зегь реиҳа аҽазааигәатәра зылшаз аԥсуа шәҟыҩҩы Шоҭа Ҷкадуа ирҿиаратә нысымҩа. Сызхаану рахьтә дсыздыруам даҽа ԥсыуа шәҟәыҩҩык, иара иеиԥш алитератураҿы зегь реиҳа иуадаҩу адраматургиа ажанр знапаҿы иаазгахьоу. Дыҟам даҽа шәҟәыҩҩык аԥсуа театр абас акырынтә изызхьаԥшхьоу, иахьа уажәраанӡагьы зҩымҭақәа атеатрқәа ррепертуар аҿы ицәырҵуа.
"Атеатри абзиабареи енагь еицын. Атеатр ахь уанцо, инагӡаны иузеилымкаауа гәырӷьара маӡак уамҽханакуеит. Макьана иузаамтыц аԥарда ашьҭахьҟа иузыҵәахуп еиҭаҳәашьа змам ухәыҷра, удура…",- абас иҩуеит атеатр иазикыз аессе аҿы, атеатр иаҿыгәҳәаауаз адраматург Шоҭа Ҷкадуа.
Асовет аамҭазы ашәҟәыҩҩцәа атеатр иамадан, асахьаркыратә еилазаара иалан, убри аҟынтә, урҭ аԥарда анҭыҵтәи аԥсҭазаара ибзианы ирдыруан. Шоҭа Ҷкадуа лассы-лассы атеатраҿ избоз шәҟәыҩҩын. Исахьа ҭысхуазар, аинтеллигентра иҿыҳәҳәы дыҟан, ауаҩы нарҳа, зыԥшреи-зсахьеи мацаралагьы ухызхуаз ауаҩы. Аинтеллигент анаҳҳәо, хымԥада адәахьтәи асахьа акәым ҳзызхәыцуа, ҳзыхцәажәо ашәҟәыҩҩы, зҟазара ҳаракыз, зсастиратә, драматә ҩымҭақәа рыла аҳра зуаз асистема иаҿагылоз иакәын, аха иҩымҭақәа рҿы шаҟа иҽиҟьоз аҟара, аԥсҭазаараҿы дҭынчын, даамысҭашәан.
Шоҭа Еугьан-иԥа Ҷкадуа ахӡыргара иашьҭаз иакәмызт "сара, сара, сара" ҳәа зхы иахыҽхәозгьы дрыламызт. Иҟазара заҟа иҳаракыз аҟара, ихаҭара ԥхьеикуан, иҽцәыригомызт.
"Лиҭ делегатс иӡбахә рҳәеит. Шьоукгьы иџьаршьеит. - Ицхраада уара? - рҳәеит. -Лиҭ уа еиликаауа иҟоузеи? - рҳәеит",- абас иалагоит, ҵара змамыз, аха изыҵгәаны иахьиҭыԥмыз депутатра ирышьҭыз ауаҩы изку "Лиҭ иблокнот" захьӡу, адиалогқәа злаԥсоу Шоҭа Ҷкадуа иажәабжь кьаҿ. Заҟа иактуалтәузеи иҳәап аԥхьаҩ, ҳаамҭазы депутатс инанагахьоу ԥыҭҩык илаԥш аархигар. Иагьџьашьахәуп, асовет цензура Ҷкадуа исатирақәа ркьыԥхьра иахьақәшаҳаҭхоз. Абри ажәабжь кьаҿ саԥхьон 1981 шықәсазы атеатртә институт санҭалоз. Усҟан раԥхьатәи аԥышәарақәа Аҟәа аԥсуа театраҿ иаҳҭиуан, Қарҭынтәи абитуриентцәа ралԥшааразы иааз акомиссиа адраматург Ҷкадуагьы даларҵеит атеатр администрациа. Ари ажәабжь цәгьа исгәарԥханы саԥхьон, акыр иактуалтәын, акыр иманшәалан актиортә ҟазара акомиссиа рҿаԥхьа аӡыргаразы. Аԥышәарақәа анхыркәшаха сыԥхашьаны зааигәа сзымнеиз ашәҟәыҩҩы ихаҭа снеиԥхьан иҩымҭа ахьалысхыз дшеигәырӷьаз сеиҳәеит. Абас ҳаибадырит, сқыҭа иалҵыз, аха хаҭала исымбацыз ашәҟәыҩҩи сареи.
Ашкол аҿы адраматә кружок аҿы Ҷкадуа иҩымҭақәа рыда ԥсыхәа ыҟамызт, урҭ ракәын изылшоз ахәаԥшҩы дзырлахҿыхуаз, аха дзырхәыцуаз атемақәа рцәыргара. Иахьагьы сыбла ихгылоуп "Асатира, астира" ҳәа зынпыҟҟала нбан еиҵәала изныз асатирик ишәҟәы ҳаҩны абиблиотекаҿы иахьықәгылаз. Шоҭа Ҷкадуа ашколхәыҷқәа ихаҭа дрымбацзаргьы, аминиатиурақәа ртеатр "Чарирама" ала дыззымдыруаз дыҟамызт. Аԥсны ахыи-аҵыхәеи зегьы ирылсны уи атеатр ашәҟәыҩҩы шьахә иҩымҭақәа рыла аамҭа аҿахәы аҳәон.
Уажәшьҭа сазааирц сҭахуп, ашәҟәыҩҩы иԥсы изалымхуаз атеатр азы ишаԥиҵахьаз зеиԥшыҟам акомедиақәа, урҭ иреиуоуп "Ҳауа идагәада?". 1958 шықәсазы адраматург икомедиа қәҿиарала аԥсуа театраҿ иқәиргылеит арежиссиор Азиз Агрба, анаҩсан уи акомедиа 1964 шықәсазы Москва "Ар ртеатр" аҿы иқәдыргылеит "Жьулиеи Мажьулиеи" ҳәа хьӡыс иаманы, уи ашьҭахь Асовет Еидгыла жәлар ртеатрқәа рҿы 46 рҟынӡа премиера зқәашьхаз комедиахеит. Адраматург ибзазаратә комедиа ала иааирԥшуан амилаҭкәа зегь ирзеиԥшыз азҵаатәқәа, ақыҭаҟынтә ақалақь ахь зымҩа ылызхуаз аҿар ирԥылоз ауадаҩарақәеи, арыцҳарақәеи комедиатә бызшәала асахьа ҭихуан, иара убри азоуп амилаҭқәа зегьы изырзааигәазгьы.
Раԥхьаӡа алитеаратураҿы Ҷкадуа апоет иаҳасабала дцәырҵзаргьы, нас иара изаатуеит иитәыҵәҟьаз ажәабжьқәеи, асатиреи аиумори, иара убас зегь реиҳа ихадаз адраматургиеи. Ашәҟәыҩҩы иԥсҭазаара зегьы атеатр аиԥхыӡра иазырхазар акәхарын, избанзар ирҿиамҭақәа рҿы адиалогқәа аԥыжәара ргон, аицәажәарақәа рыла ахаҿқәа раԥҵара, нас урҭ асценаҿы рцәырҵра - абри дазыԥшын иара еснагь. "Ауаа ҩналоит азал, рҭыԥқәа рыԥшаауеит, итәоит. Еибадыруа аԥсшәа еибырҳәоит, зегь ргәалаҟара бзиоуп, избан акәзар ари Театруп, ара ҳауас иҟоу романтикоуп",- абас иҳараку, ихырку бызшәалоуп ашәҟәыҩҩы атеатр шааирԥшуа.
Аԥсуа театр аҭоурыхаҿ шамаха дуԥылом ԥсыуа режиссиорк адраматург ипиесақәа ирызхьамԥшыц. "Ҳауа идагәада" акәзар Дмитри Кәартаа, Шьалуа Гыцба, Мадина Аргәынԥҳа уҳәа аӡәгьы даҩымсит. Иҟоуп иара убас даҽа комедиак, иахьа уажәраанӡа ахәаԥшцәа зҭаауа. "Акьанџьа" абас ахьӡын арежиссиор Дмитри Кәартаа 1981 шықәсазы аԥсуа театраҿ иқәиргылаз Шоҭа Еугьан-иԥа икомедиа. Иахьеиԥш исгәалашәоит, уи акомеиа анцоз азал кәапеишәа ишҭәыз. Анапеинҟьабжьқәа, аччабжь ҩныҩуан усҟан атеатр.
Ари абзазаратә комедиа инамыцхәны зыҷқәын ихӡыӡаауа ан уи илахьынҵа анырра шалҭоз иазкуп. Ан Кафа лроль ҟаимаҭла иналыгӡон актриса Софа Агәмаа, уи лыҷкәын Ардонбеи ироль дыхәмаруан Амиран Ҭаниа. "Аҭаца дысҭахуп! Амаҭацәа сҭахуп! Сара сықәлацәа зегь амаҭацәа рымоуп",- адҵа наилҭоит Кафа лыҷқәын, аха иара убри аамҭаз, Ардонбеи бзиа иибоз аурыс ҭыԥҳа лашҭа данааҭалалк днахыԥсаарашәа ҟаҵаны даалырбуам, уи ашьҭахь лашҭа иҭалаз аҩбатәи аҭацагьы даамырбыкәа дышнеиуаз, лҭыԥ дықәзыртәаша аԥсуа ҭаца Бача лашҭа дааҭалоит. Адрамтург даҿагылоит ауаҩы иразҟы аԥырхагахара, ахшара амцыхә рыԥсҭазаара алалара, рхыбаара. Аԥсуа хәаԥшҩы акыр бзиа ибоит акомеда, ҳтеатрқәа акомедиа ианазхьаԥшуа, азал ахьҭәу уи шьақәнарӷәӷәоит. Шоҭа Ҷкадуа иакәзар, иныруан ахәаԥшҩы дзырҭаслымша алахҿыхратә мҩала, абзарараҿ иуԥыло атемақәа раартышьа. Заҟа шықәса ҵхьоузеи, аха Ҷкадуа и-Кьанџьа актуалра шамац иамоуп. Иахьа уи еиҭашьақәыргыланы ахәаԥшцәа ирыдылгалеит Аԥсны жәлар ратистка Софа Агәмааԥха. "Акьанџьа" Аԥсны аҿар ртеатр арепертуар иалоуп "Ҳаԥсыуаауп, ҳаԥсыуаа" ҳәа хьӡыс иаманы. Иахьагьы ари акомедиа ахәаԥшҩы дагӡам, иахьагьы зыҷкәынцәа рразҟы ачаԥара иашьҭоу анацәа рыпроблема аԥсҭазаара ианыхым. Иахьагьы уаҟа ароль хада, Кафа-ҭацафа налыгӡоит Софа Агәмааԥҳа. Ус акәзар, адраматург иҩымҭа ԥсра ақәӡам.
Шоҭа Еугьан-иԥа Ҷкадуа икалам иҵихит "Алоу дгәаауеит", "Амараҳә" "Акьанџьа", "Ҳауа идагәада?" ухәа зеиӷьыҟам апиесақәа. Ипиесахаҭоу атеатр еснагь иазхьаԥшуеит, убри азоуп ҳаамҭазтәи арежиссиорцәа аамҭа-аамҭала Шоҭа Ҷкадуа иҩымҭақәа зышьҭырхуа. Ашәҟәыҩҩы ихьааигон аибашьра ашьҭахь аԥсуа театр иамаз акризис, актиорцәа атеатр анҭыҵ рынхара, адраматургиа аҿиара ахьацәмаҷхаз: "Атеатр ахьалаго асценаҿ акәӡам, Адраматурги Арежиссиори ргәаҿы! Аха урҭ еицәыхарахеит иахьа…",- икалам иҵыҵуан иара гәынқьыбжьҵас. Шоҭа Ҷкадуа идунеи иԥсахит 71 шықәса дшырҭагылаз 2003 шықәсазы. Дцеит ашәҟәыҩҩы атеар ахьаа шихьааз, атеатр бзиа дшеиԥхыӡуаз: "Сгәы сыхьуеит атеатр саназхәыцуа. Ҳартистцәа дуқәа ажәит, иахыӡааит, иаанхазгьы гәырҩала иҭәуп", - шиҳәоз.
Сатирала асистема иеихсуаз ашәҟәыҩҩы иахьа дҳавагылазҭгьы ихыҵуан 88 шықәса.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Ауаҩи аԥсабареи шеимадоу атәы ззымдыруада. Аха аҵыхәтәантәи аамҭазы ахеибарҭәаара маҷхеит. Ҳхы иабаҳархәари ҳәа ахәыцра ҳаналага, иаргьы ҳазгәамҵуашәа ҳбо ҳҟалеит. Иахьа зыӡбахә сымоу Лӡаа ақыҭанхаҩы Ерик Џьакониа аԥсабара аҿаԥхьа гәыԥҩык ауаа рхы ҿихит, иара хатәгәаԥхарала хышықәса раахыс икәша-мыкәша абнара ирбеиоит. Инапала иааӡо абнакәытқәа (афазанқәа - аред.) рхатә ԥсҭазаара риҭоит Лӡаатәи ахәыҳаракырақәа рҿы.
Ерик Џьакониа иашьцәеи урҭ рыхшареи бзиа ирбоит ашәарыцара, аԥсыӡкра. Аха убри инаваргыланы, Џьакониаа аԥсабара аҿаԥхьа ирықәу ауалгьы ршәоит.
Хышықәса раԥхьа, Ерик ҳамҭас изааргеит ҿыц ихыҵыз абнакәытқәа 30 цыра. Урҭ рҭыԥ ҟаҵаны, ҷыдала рыфатә-рыжәтә дацклаԥшуа иааӡеит. Ианрызҳа, ишынҭаацәаз ирыӡбеит аԥшӡара иакны иагоз Кавказтәи абнакәты ахкы ала Лӡаатәи абнақәа дырбеиарц.
"Раԥхьа исыдлаз абнакәытқәа ианрызҳа, акәтаӷь рҵо ианалага, сашьцәеи, ҳхәыҷқәеи иҳаӡбеит аинкубатор аахәаны, аԥшқақәа рхыхра, адуқәа абнахь роужьра. Ус иагьыҟаҳҵеит. Рхы ныҟәыргартә иҟоуп ҳәа анаҳгәахәуа, ақыҭа ахәыҳаракырақәа рахь ҳхаланы ахақәиҭра раҳҭеит. Аиаша шәасҳәап, унапала иааӡаны аԥсабара ҳамҭас ианауҭо - уи гәахәароуп, уал дук уқәны иушәазшәа уҟалоит", - еиҭеиҳәоит Ерик.
Ерик Џьакониа занааҭла декологуп. Аха аԥсабарахь имоу абзиабара уи ихәыҷрантәи иаауеит. Ашәаԥыџьаԥ, аԥстәы, аԥсаатә ҳаҭыр рзақәын ишынҭаацәаз.
Џьакониаа раԥхьатәи абнакәытқәа аноурыжь ашьҭахь, уи аҿы иаангылозма. Хышықәса рыла Ерик илихыз шәцырак рҟынӡа абна иарҭахьеит. Аԥсаатә ахақәиҭра арыҭара - ари ныҳәак ирзаҩызоуп. Уи хәыҷи-дуи алахәны ауп ишымҩаԥысуа.
Ерик Џьакониа иажәақәа рыла, Кавказтәи абнакәытқәа аҩны ахылара рцәыуадаҩуп, избанзар бжьы ҷыдак раҳар ишәаны ихыҵуеит. Насгьы аҩнатә ԥсаатәқәеи аԥстәқәеи дареи еинаалом. Убри азы, аинкубатор аахәаны ихала иахәҭоу аԥхарреи ацәаакыреи арбаны ихихуеит.
"Абнакәты хыҵырц азы 25 мшы аҭахуп. Иҟалоит урҭ акәтаӷьқәа аҩнатә кәты, мамзаргьы ашәишәи иаҵоуҵар, аха аԥшқақәа анылҵлак, урҭ ҳзышьцылоу акәҷарақәеи ашәишәи хәыҷқәеи иреиԥшым, ршьапы ишаақәгылалак еилҟьа-еилӷәыцәӡа иҟалоит. Нас илызхуеи дареи еинаалом. Убри аҟнытә, аинкубатор еиҳа иманшәалоуп. Иахьынӡаԥшқоу ирҿоуҵар ауеит ахәац жәны, абысҭа алаҵаны, ашәишәиқәа ишруҭо еиԥш. Уажәы ирацәаӡоуп еиуеиԥшым авитаминқәа рыла ибеиоу аԥсаатә рыфатә, уи азы ирҿасҵари ҳәа ухәыцӡом", - иажәа иациҵоит иара.
Абнакәты ажьы акы иаламҩашьозаап, акралцәа рчыс ҳәа иашьҭоуп. Аха Ерик иҳәеит дара рҭаацәараҿы ирыцҳашьаны ишырымфо. Ирааӡогьы ҷыдала аԥсабара аҭара ауп изызку. Абнакәты арбаӷь еиҳа ԥшшәыла иҩычоуп, иԥшӡоуп, арцына ӷроуп.
Иахьазы Ерик Џьакониа имаз абнакәытқәа зегьы абнарахь иоуижьит. Аҳәаа шаадыртуа еиԥш игәы иҭоуп Урыстәылаҟа дцаны акәтаӷь аахәаны, ахк ҿыцқәа рылхра.
Аԥсабара иаҭоу абнакәытқәа лассы-лассы ақыҭауаа рынхарҭақәа рзааигәара ирбоит, иҟалалоит рыкәтыршәырқәа ианырҭало, аха дара урҭ рҭоурых рдыруеит аҟнытә, аԥхасҭа рырҭом. Аҭыԥантәи ашәарыцаҩцәа ракәзаргьы, ршәақь ақәрымкыцт. Уимоу, Ерик иахь аҭел иасны ирҳәоит иахьырбаз аҭыԥқәа. Изныкымкәа Бзыԥҭа аҩхааҟынгьы рылаԥш рықәшәахьеит.
Ерик иашьцәеи иареи рқыҭа иалсуа акәарақәа адыӷаҷиақәа рылагьы идырбеиахьеит. Урҭ ҷыдала Краснодар дцаны иааигеит. Аӡҭачқәа хкааны ирҭарҵахьеит аԥсыӡқәа апҟыш (карп), ақьоуқьад (осетр) хкқәа.
"Ҳара аӡәы дҵас иҳадимҵеит, ԥсаатәума, ԥстәума иааӡаны абнахь роужьра. Уи ҳара ҳхатә гәаԥхара ауп. Ҳазҿу аус иавагылоуп ҳахшарагьы", - инаҵишьит аеколог.
Џьакониаа рҭаацәара рҿырԥштәы иаҳнарбоит ауаҩы иҭаххар аԥсабара аԥсы ахаҵара шилшо. Аха, рыцҳарас иҟалаз, ас еиԥш агә ду зызҭоу ауаа рацәаҩым.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Агәаҵанӡа ахьаақәа зцу агәалашәарақәа рыҩра мариам. Акыр ҵуеит сгәы иҵхоижьҭеи иахьа изымшироу Даур Занҭариа изку сахьақәак аԥхьаҩ идгалара, аха иахьанӡа иахыԥо иаауан. Есқьынагьы сааигәа иҟоу ашәҟәқәа равтор, аԥсҭазаара аԥҟарақәа ирҭамӡоз, акыр зхы иақәиҭны адунеи ианыз уаҩны схаҿы дынхеит иара.
Избан дзырҭамӡоз аԥҟарақәа? Даур Занҭариа асовет шәҟәыҩҩцәа рӷьырак ишырҟазшьаз еиԥш, игалстук ихаҵаны апартиа астереотипқәа иҽрымаданы дыҟамызт иҩышьа астильи алеи адунеи ианызаашьа алеи. Иара дызбаанӡа саԥхьахьан рацәак идумыз, аха жәабжь ссирла еиқәыршәаз ашәҟәыҩҩы раԥхьатәи ишәҟәы "Нар улбааит". Абраҟа сылаԥш ақәшәеит ажәытә жәабжьқәа рҟазшьеи зынӡа аԥсуа проза аҿиара иҭамӡо абызшәалеи иҩыз "Енџьы-Ҳаным, зынасыԥ зцымныҟәаз" захьӡу ажәабжь. Усҟан сқәыԥшымзи, аромантикатә хыԥша рыман схәыцрақәагьы. Азныказы акыр игәаӷьыуацәаз еиҭаҳәашьаны исыдыскылеит зынасыԥ зцымныҟәаз аԥҳәыс лҭоурых. Дазусҭадашь ари автор ас ҳара иаҳзааигәаны, ас иаартны аԥҳәыс лразҟы иалацәажәо сгәахәит.
"Ари ажәабжь шҵабыргу еиқәшаҳаҭны ирҳәоит аԥхьарцарҳәаҩцәа дуӡӡақәа Агәха Хәаҭхәаҭи, Амзыц Кадыри, Шәынд Уамахьи…", - абас иалагон уи ажәабжь, автор ажәытә ҳәамҭақәа ирылганы иааиго, аха иара илитературатә ҟазара иахылҵуаз Аԥсны аҳ Ҳамыҭбеи иаҳәшьазаҵә илыдҳәалаз аҭоурых. Иҟалап усҟан ажәабжь иаҵаз афилософиатә ныррақәа зегьы рҵакы сзеилымкаазаргьы, аха санналага инаркны Енџьы лразҟы иазкыз аҭоурых сышьҭнаԥааит, имариаз, аха уамак сзышьцыламыз стильла еиҿкааз арҿиамҭа сыхнахит. "Енџьы-Ҳаным илдыруан, мышкы зны, лхаҵацара аамҭа анааилак, лара дагьылмазҵаакәа, аҳра ишахәарҭахашашәа ҳәа мацара дазнеины, лразҟы ичаԥараны дшыҟаз лашьа". Абас автор сыззааигәаитәуаз асиужет сышьҭнаԥааны, ашәҟәы ианыз егьырҭ ажәабжьқәа зегьы срыԥхьеит.
Исҭаххеит даҽа шәҟәыкгьы, аха ҳбиблиотекаҿы уаҳа егьсымбеит, башьасгьы исымааз, аҩбатәи ишәҟәы "Аҽацә лас" даҽа ԥшьышықәса рышьҭахь ауп ианҭыҵыз. Даур Занҭариа ишәҟәы иснаҭаз аестетикатә гьама анаҩсангьы, исԥылеит исзымдыруаз ажәытә лексика. Стетрад иаҵәа сышәҟәы сахьаԥхьоз инасымҵаҵаны ихызҩылаауан, нас зны урҭ рҵакы аилкааразы.
Убри атетрад иаҵәа иабзоураны ҳаибадырит Аҟәа, "Амра" захьӡыз акаҳуажәырҭаҿы Даури сареи. Акаҳуа ҳацызжәуаз исарҳәеит "бара бзызҵаало ашәҟәыҩҩы абна акаҳуа зжәуа ахацәа дрылатәоуп" ҳәа. Сҩагылан, снарыдгылеит акаҳуажәцәа. Егьырҭ аӡәгьы дысгәалашәом, иара иакәзар, зтетрад кны иааидгылаз аҭыԥҳа лнеира акыр игәы аашьҭнахын, насгьы зҩымҭақәа азҿлымҳара рымоу авторны дшыҟоу иватәаз иахьгәарҭаз дазԥагьаны, "сара сцеит" иҳәан, анаҩс иҭацәны игылаз аишәа ҳнахатәеит.
Аибашьра иалаӡит уи стетрад иаҵәа, уаҟа Даур иара иаԥсшәаҟынтә сара еилыскаауаз аԥсшәахь исзеиҭеигаз ажәақәа анын.
Аҵара саналга, Аҟәа аусура саналага ашьҭахь сзызхәыцлоз ашәҟәыҩҩы лабҿаба ирлас-ырлас дызбо салагеит. Саҳәшьа Ира лыҩны тәарҭас-гыларҭас ишимазгьы еилкаахеит.
"Ахәыҷы, ара бааи", - абас реиҳәон уи иеиҵбацәаз зегьы, убас дсыԥхьон саргьы. Сыхьӡ иҳәонгьы сгәалашәом.
Ҽнак зны Даур апиеса иманы дааит. "Аҽацә лас" ахьӡын,Аԥсуа театр аира иадҳәалаз сиужетын, исгәаԥхеит, иареи сареи ҳалацәажәеит асценаҿы ақәыргылара шыбзиахашаз. Ишыздыруа ала, атеатр аҿы инеигеит, даасԥылацыԥхьаӡа "ахәыҷы, уи аҭак смоуӡеит" иҳәон, ипиеса рылаҿ иахьымааиз гәынго.
Ддуун иара, аха ахәыҷқәа реиԥш игәала изыҵәахӡомызт. Ддуун, аха ахәыҷқәа реиԥш дыхәмаруан, иара идура аӡәгьы ила ихымсларц иҭахызшәа. Аԥсуа милаҭ-хақәиҭратә қәԥара иасакьаҳәымҭан усҟан, ашәҟәыҩҩы баша аҩра мацара иазкымызт иаамҭа, аилыхара иаргьы далагылан, аха иара убри аамҭазы иажәеинраалақәа иманы уахынла саҳәшьа лыҩны даауан. Аҵх цахьазаргьы умгылар иуазма?! Нас - ачаижәра, ма акаҳуажәра зцыз уахынлатәи алитературатә ԥхьарақәа. Иахьа ари заҳауа иџьаршьаргьы, усҟан ус иҟан аамҭа.
Даур зны-зынла дыбжьаӡуан, зны-зынла инеиқәырццакны даауан. Абас ҟазшьас иман.
Зны иаахҭеикӡеит аҵх агәаны саҳәшьа лахь ааира, убри аҟынтә, лареи сареи еибаҳҳәеит уаха даар, ҳацәоушәа ҟаҳҵап, ихы шымҩаԥигогьы ҳбап ҳәа. Саҳәшьа ақалақь агәаны дынхон, усҟан аԥенџьырқәа уажәеиԥш аихацқәа рымамызт, унацәхасыр, иаатуан. Ҳарҭ ашәгьы аҳаркӡомызт, аха Даур ицас ауха иаркны ҳиеит. Аҵх акыр инеихьан, ҳацәа аԥсымҭазы аԥенџьыр аӡәы ишааиртыз ҳаҳаит хҩыџьагьы. Ҳаҽҳарԥсит, ус саҳәшьа зышәара лаҟәыз лԥенџьыр дынкылсын, ҳахьиаз дааҩналт апоет. Ҳацәазшәа ҟаҳҵеит, ҳаччабжь мгарц азы ахыза ҳхы инҭарԥаны. Даур дааҩналан, адиван днықәтәан даҳзыԥшуан. Ҳара ҳаҽҳардагәеит. Иара "аҩысҭаа" иакәзар, ҳазҿыз изеилымкаауа дыҟазма. Ԥыҭк ашьҭахь "шәызҿуи бара уаха, ахолодильник "Орск" еиԥш, шәыхьшәашәа-хьшәашәаӡа" ҳәа ҿааиҭит. Изычҳауадаз, ҽырцәа ҟаҵаны ихәыҵаиаз ларгьы саргьы аччара ҳазлагаз иаргьы дарлахҿыхит. Нас - ачаиршра, ажәеинраалақәа рыԥхьара:
"Сышә аӡә дасит сыцәамҭаз,
Сгәылак иакәхап гәаагӡан,
"Дарбан ҭахак сызымҭаз?" -
Сыбжьы ҭысцеит сгәааӡан".
Заҟа аамҭа цахьоузеи, аха Даури ҳареи уи аухатәи "ҳаспектакль" иахьагьы иԥхаӡа саҳәшьеи сареи ҳгәаҵаҿы иҵәахуп.
Даур еснагь акы даргәамҵуан, аԥсҭазаара аҭагәҭасрақәа ирыцыз дшамырҭынчуаз убон, иҩымҭақәа ирықәнагоу аҭыԥ рымамкәаны ишибоз даналацәажәозгьы ыҟан. Уи иагьиашан, асовет шәҟәыҩҩцәа рстиль дашьашәаламызт, иара и-"Ӡызлан" лҭоурых аасҭа еиҳа аамҭа ианаалоз аҩымҭақәа ракәын усҟантәи асистема ишьҭнакаауаз. "Агаҿа иацәыхарамкәа, аӡшьышьы аҽырҭбааны, аӡмыжь ҵауланы иҭатәон. Абри аӡмыжь ҭылашьцаа акәын тәарҭас илымаз Ӡаҳқәажә… Есышықәса, ааԥын ныҳәа аҽны, Ӡаҳкәажә ду арԥыск ԥсаҭатәыс дылзааргон", - абас, сара санхәыҷыз сзыцәшәоз, ԥхыӡ дызбар сцәырҳаны саазырԥшуаз Ӡызлан, ашәҟәыҩҩы лакә ҟазшьала дысгәаирԥхон, исымаз ашәарагьы наҟ инышьҭаҵаны, Даур илакә ссир сышьҭнаԥаауан. Амифи аԥсҭазаареи реилаӡҩара акыр зҽазызшәоз шәҟыҩҩын иара, егьырҭ иҩымҭақәа рҿгьы илиршеит ажәытә ҭоурыхқәа ҟазарыла аԥсы рхаҵара.
Даур Занҭариа диман аԥҳәыс ссир. Лариса Аргәынԥҳа дыззымдыруаз дыҟамызт. Лара ус ашәҟәыҩҩы иԥшәма лоуп мацараз акәмызт дзеицгәарҭахьаз. Лариса ауаажәларратә усқәа дрылагылан, аҵара лыман, лыԥшреи лсахьеи рыла зегьы дрылукаауа дыҟан. Иара имариамыз аҟазшьа иныҟәигоз лара лҟазшьа аҿагылон. Лариса даамысҭашәан, акыр ачҳара змаз ԥҳәысын. Ҳаицны дара рахь сасра ҳаннеилакгьы, егьа деилахазаргьы, иаразнак ачеиџьыка ықәлыргылон. Даур акгьы игәаԥхомызт, лара ақәҿылҭӡомызт. Усҟан ҳара иара иахь рҿынаҳархон иԥҳәыс ссир иара дышиҵамхоз наҵшьны иазгәазҭоз ажәақәа. Лариса лахь иҳамаз абзиабара Даур ахәыҷқәа реиԥш данахыбаауаз ыҟан. Ахәыҷқәа дреиԥшымзи, лара дшылзыҟаз апоезиаҿы акәын еиҳа иаартны иахьцәыригозгьы:
"Бзиа бызбоит,
Амшын иахәларшәу абырлаш цырцыр еиԥш…"
Абарҭқәа зегь сгәы дырԥшаауеит. Иахьа ҳара ҳаҳҭнықалақь алыхәдаауп абарҭ рҩызцәа ауаа амҩадуқәа ранысра. Аибашьра анцоз иареи сареи зныкгьы ҳаибамбеит, ҳаивнагон изыхҟьазаалак. Аибашьра ашьҭахь акырынтә ҳара ҳахь дааихьан, акырынтә сан лыжьаӷь уатка наизҭаҭәаны анкьатәи ахҭысқәа ҳаиҭарылацәажәон.
1998 шықәса ԥхны мшык азы ссоф хәыҷ сықәгыланы сшыԥшуаз, апроспект аганахь игәасҭеит Даур иарҭмаҟ-шәыра изқәа иқәҵаны диасны дышцоз. Ҿысҭит. Уамашәа ибеит сыбжьы аниаҳа. Ашәҟәы зӷьычуа дӷьычым рҳәоит, аха сгәы иалоуп усҟан инапы анҵаны исиҭаз урысшәала иҭыҵыз ироман "Золотое колесо" аԥхьаразы изысҭаз иахьимыргьежьыз...
Даур Занҭариа инапы злакыз ажанрқәа рацәан: апублицистика, адраматургиа, апоезиа, апроза, акиносценариқәа уҳәа, имҽхак ҭбаан, аиашазы. Убас шакәызгьы, иара еснагь гәынамӡарак иныԥшуан, игәы ҭынчмызт, алаф иҳәозаргьы, ахьаа зцыз акы ныбжьеиҳәон. Москва даныҟазтәи имшынҵақәа ирнубаалоит заҟа џьахаџьафара ацыз иԥсҭазаара, заҟа имариамыз ашәҟәыҩҩы иҟазаара, аха даҽа ганкахьала - арҿиаразы урҭ ашықәсқәа аҽаҩра беиа иазҳәан. Ус иҟоуп жәларык ашәҟәыҩҩцәа дуцәа рлахьынҵа, рнысымҩаҿы иуԥылоит аиҿагылара, хыхь ахалара, албаара, иҟалап иара убри акәзаргьы иаԥырҵо аҩымҭақәа рдура зыбзоуроу.
Даур Занҭариа дыԥсит ҳәа ансаҳа, ихьаа дуны исыцрасит, сыԥсҭазаара иалахәыз ауаҩы уаҳа дсымбо, сзимацәажәо ишыҟалоз анаасныр. Есқьынагьы ҳаҟоу џьаҳамашьои... Аҵыхәтәаны акаҳуажәырҭаҿы ҳанеидтәалаз ирласны сусура сызцазеи, избан иҵегьы сзимацәажәаз - схы иасҭон азҵаара...
Идунеи аниԥсахуаз иара ихыҵуан 48 шықәса. Ирҿиара ианасакьаҳәымҭаз дцеит ари адунеи днаԥырҵны, илафи ихәыцрақәеи зегьы рхьыгӡара азирхазшәа.
Нанҳәамза 7, 2001 шықәсазы Даур иԥсҭазаара далҵит, иахьа дыҟазҭгьы ихыҵуаз 67 шықәса ракәын. Уи иқыҭа гәакьа Тамшь анышә данамардоз аҽны уахь аԥсыжрахь ацара сзымгәаӷьит. Исҭахымызт зхаҿсахьа са сзы еснагь илашоз Даур анышә хьшәашәа шиқәрыԥсоз сыла иабарц. Дыҟоушәа сыҟоуп иахьагьы, ҳанилацәажәогьы, сышә днасны дааҩналарашәа игәхьаагара касмыжьыц…
Гагра арион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь лаҵара 27 рзы аилацәажәара мҩаԥигеит иаԥшәымадоу алақәа рызҵаара иазкны. Уи аҟны аӡбамҭа рыдыркылеит араион аҟны иҟоу иҷыдоу алақәа рыԥхьарҭахь инаргаларц хылаԥшра змам аԥстәқәа.
"Аилацәажәараҟны ирыӡбаз аус бзиоуп. Шьҭа хәышықәса ҵуеит алақәа рааӡарҭа "Топа" аиҳабы Саида Оҭырԥҳа ари имариам аус лнапы алакуижьҭеи. Лара илыбзоураны 700 инареиҳаны алақәа Аԥсны анҭыҵҟа ишьҭуп, аԥшәмацәа рзыԥшаауп. Ааӡарҭаҟны 180 рҟынӡа алақәа ыҟоуп, аҭыԥ азхаӡом. Гагра ақалақь аӡәгьы итәымкәа иалоу алақәа маҷым, ари аҭагылазаашьа ҽеим ҳара ҳзеиԥш, дара алақәа рзгьы, ауадаҩрақәа рацәаны иацуп ари азҵаара. Амҩа иану алақәа амла иакуеит, амашьынақәа ирыҵалоит, ауаа ирзыҭрысыр ҟалоит, ишәарҭоуп, аха рышьра иашам, игәнаҳароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ари азҵаара даҽа ӡбашьак амоуп - алақәа мшьӡакәа ааӡарҭахь рышьҭра. Уи иахьадгылаз Гагра ахадара иҭабуп ҳәа расҳәоит, ааӡарҭа ацҵара ацхыраара ахьарҭо азы. Ари ус дууп, зегьы ҳзы ибзиоуп", - лҳәеит Чаблахԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио. иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: