Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik
- Тото Ҭарашь-иԥа, ишәгәалашәыршәар сҭахуп зааӡатәи шәхәыҷрашықәсқәа шәара шәахьааӡаз аамҭа атәы. Ауаа рыԥсҭазаашьа зеиԥшраз, насгьы ашәаҳәара аԥсуа ҩнаҭаҿы иарбан ҭыԥыз иамаз?
- Сара санмаҷыз инаркны аԥсуа ашәақәа рыла сааӡоуп, избан акәзар ҳара ҳаҩнаҭаҿы ахаҵара, аԥсуара иазышәаҳәо аԥсуа жәлар рашәақәа ҳаҭыр-пату рықәын. Сара аҟазара сгәазырԥхаз, уи амҩагьы сықәызҵаз раԥхьаӡатәи сырҵаҩцәа ҳәа исыԥхьаӡоит сызхылҵыз сани саби. Санду лакәзаргьы, ачамгәыр уамакала ибзианы иалырҳәон, лыбжьгьы бзиан. Схәыҷра абжеиҳара лара лҟноуп сахьааӡаз. Аԥсуаа зегь реиԥш, ларгьы уахи-ҽни асасцәа зҭаауаз, зчеиџьыка дууз ԥҳәысын.
Усҟантәи аамҭазы, уажәеиԥш, ауаҩы ииҭаху зегьы адәқьан аҟны иааихәо иҟамызт, ҳәарада. Аха иага ус иҟазаргьы, ҳара ҳазхылҵыз ахаан ачеиџьыка агрыжьӡомызт, ҳаргьы асас игәыбылра ҳаркны ҳрааӡеит. Сара зыӡбахә сымоу сҭаацәа мацара ракәым, ажәытәтәи аԥсуаа зегьы роуп.
Уажәы саназхәыцуагьы, зны-зынла иџьасшьоит анкьатәи аамҭақәа: ҳаҩнаҭаҿы есымша чаразшәа акәын ашәаҳәабжьы шгоз. Асасцәа иаауаз зегьы рзиацкь еимаақәа ӡәӡәаны, рыҽқәагьы акрырҿоуҵар акәын.
- Асасцәа аҩы рҽаршьны, рхы изамыхәо иҟаланы ҳәа сара исгәалашәом. Ма ианааилатәалак, закәытә цәажәарааз ицәырыргоз, иарбан ашәақәаз ирҳәоз! Шаанӡа сырзыӡырҩландаз угәахәрын. Урҭ рцәажәашьа ахы ахьцоз, аҵыхәа ахьцоз еилымкаакәа, ажәак рҳәаӡомызт. Насгьы дара убри аҟынӡа ицәажәаҩцәан, абызшәа убас ала ихны ирҿан, иахьа хәлаанӡа иртәаны иурцәажәаларгьы, знык ирҳәаз ажәа даҽа знык еиҭарҳәаӡомызт. Ачараҿгьы ҳәсеи-хацәеи хаз-хазы издыртәозгьы уи акәын, ауаа зегьы еиԥшӡам, арыжәтә дахнаԥааны аӡәы иакәымк иамхаҳәар ҟалон. Нас уаҵәы урҭ аҳәса рыла дышԥаҭаԥшуаз?
Абасала, сара санҩыҵшәаз инаркны ашәаҳәара агәыбылра сылазааӡашаз аҿырԥштәқәа уахи-ҽни сыбла ихгылан, слымҳа иҭыҩуан.
Исгәалашәоит, ақыҭаҿы џьара еиԥыларак аныҟаз иҳашьаҳҵоз анҳамамызгьы, аҵаа сықәыхх иагьараан ашәа сҳәахьан. Сара 20-22 шықәса сырҭысаанӡагьы, анота закәыз сыздырӡомызт, иабаҟаз амузыкатә ҵараиурҭақәа… Ҳауацәақәак рҟны аанҿасра сахьцаз, апианино ахьыҩнагылаз анызба, изакәызеишь анаџьалбеит ҳәа иџьашьаны сахәаԥшуан.
- Убас, гәынкылара мацарала, аԥсадгьыл абзиабара абзоурала ашәаҳәаратә ҟазара ҳаларааӡон ҳазхылҵыз ахазынақәа. Убри азоуп ҵарада ахшыҩ змаз ҳәагьы изрышьҭаз. Ауаҩы иага ҵара далгаргьы, ҳазхылҵыз рааӡара анимоу – акымзаракгьы ихы изархәараны дыҟаӡам. Досу ихшыҩҵарра ихы ианаимырхәа, ҳаԥсуара, ҳаԥсадгьыл ашьҭыхраҿы дхәыдахоит, аҵара мацара араҟа имчыдоуп. Ажәытә аԥсуаа рыхшыҩ иаӡбоз ала акәын изланхоз. Уи ауп изыбзоураз руаҩреи, амаашьара ирымази, аразреи ақьиареи ирыҵази.
- Иахьа имаҷым Аԥсны анҭыҵ аҵарақәа ирҭоу, аус зуа аҿар. Шәара шәгәаанагарала, иԥсадгьыл азы дабанӡахәарҭоу атәым еилазаараҿы иааӡаз ауаҩы?
- Ауаҩы уа диины уа дааӡазар, даараӡа ицәыцәгьахоит абра иины иааӡаз иеиԥшҵәҟьа ишьамдгьыл агәыбылра ашьҭкаара. Аха иҟоуп уи ацәанырра ауаҩы дахьыҟазаалакгьы ԥсабарала излоу. Аха убри аангьы, аԥсуа қыҭа иааӡази, аԥсуа қалақь иааӡази, атәым қалақь иааӡази – арҭ ргәыбылра ахаан еибеиԥшны изыҟалаӡом. Ақалақь хәыҷқәа аԥсуара рылаӡам ҳазҳәом, аха ақыҭа хәыҷқәа, зегьакоуп, анкьатәи аԥсуара цқьа, аԥсуа ԥсҭазаашьа иаша еиҳа иазааигәоуп. Асас идкылашьа акәыз, ахымҩаԥгашьа акәыз, урҭ уахи-ҽни рыбла еиҳа ихгылоуп, иароуп излиаауа.
Аӡәгьы сибаӡом ҳәа ауаҩы дызлыҵыз руаҩра уашәшәырарак аницәахь – убри ауп зегьы ирбо, уаанӡа иҟаиҵахьаз абзиарақәа зегьы наҟ инабжьахәашоит. Исыхшаз афатә-ажәтә, ашәҵатәы-ашьаҵатәы рыгмырхакәа исааӡеит ҳәа ауаҩы имҳәароуп. Уи амацара ала аԥсуа ааӡара зыҟалаӡом.
Иахьа џьоукы-џьоукы аиҳабыратә абиԥара анымҩаслак, аҿар аԥсуара рзеиқәырхаӡом, ирцәыӡуеит ҳәа рхы иахашшаауа, агәрамгара аарԥшуа инеицәажәа-ааицәажәалоит. Сара ус исыԥхьаӡаӡом.
- Ҳара аҿар бзиаӡа ҳамоуп. Насгьы, ҵарак рымамкәа аԥсадгьыл абзиабара абзоурала иара аиқәырхара рылдыршазар ҳауаажәлар, иахьатәи аҵарадырра лаша аамҭазы абиԥара ҿыц еиҳагьы рымчхара ӷәӷәоуп. Гхак змоуа уаҩ дыҟаӡам, аҿаргьы агха анрымоу раҽԥныҳәара иашаӡам. Ауаҩы ихдырра ҳаракызар – игхақәагьы маҷхоит, аха зхьысҳара ариашашьа иақәшәаз ауаҩы агха ҟаиҵеит ҳәа иԥхьаӡатәым.
- Аибашьра аамҭазы ииз ашәақәа жәпакы жәлар ирашәақәаны Аԥсынра иахыҵәеит. Усҟан жәларык еидызкылоз аԥсадгьыл ахьчара аидеиа акәын изыхшоз урҭ ацәаҳәақәа. Тото Ҭарашь-иԥа, аибашьра аамҭазеиԥш аҭынч ԥсҭазаараҿгьы иҟазар ахәҭоума амилаҭ зегьы иеицыртәу аидеиа?
- Есқьынагь. Ԥымкрада. Уи еиԥш агәаҳәара ыҟамкәа ашәа ишьа амаӡам. Ашәа ма гәырӷьара дуӡӡак иахылҵуеит, ма гәыԥжәара дуӡӡак иахылҵуеит. Изыҩуа изы иԥсадгьыл иаԥырхогоу аҭагылазаашьақәеи ауааи ирацәаны ашәа ирҭоит. Аӡәы имҳәааит ианакәызаалакгьы унадыххыланы ашәа аҩра мариоуп ҳәа. Уи ус баша ахала иҟало усым, еснагь иамоуп аусхыр. Иаҳхысыз аамҭақәа санрызхәыцлак, еилыскаауеит иахьа уажәраанӡагьы аҭабиақәа рҿы иҭахаз ҳаҷкәынцәа рыхьӡала ашәа аҳәара сшаҿу. Сара урҭ ирызку аҩра сзаҟәыҵраны сыҟаӡам, иага исҭаххаргьы, сзаҟәыҵӡом.
- Сара дунеихаан сгәы иаанагомызт аибашьра ашьҭахь аԥсуаа иҳауз аидымгылара, аиҵашьыцра ҳауп ҳәа. Аԥсуаа зегьы сара сзы аӡә роуп, инеилых-ааилыхны избаӡом аҟнытә, иахьа ҳаԥсҭазаараҿ акәыз, аинтернет аҟны акәыз иҟоу аҳәынҵәеиқәҭәарақәа даара сгәы сдырхьуеит. Ииашоуп, зегьынџьара иуԥылаӡом ари аҩыза ахымҩаԥгашьа, аха зегьакоуп, милаҭк раҳасабала еицаҳхаагаз аҭоурых ӷәӷәа аҳаҭыр азы ҳара-ҳара ҳабжьара аиҵашьыцра зынӡаск иаҭыԥымзар ахәҭоуп. Дазусҭазаалак иага угәы нирхаргьы, аԥсуара иахәо ҟаиҵозар – уи иашьаҵас дбалатәуп.
- Тото Ҭарашь-иԥа, шәара шәҟазаратә ԥсҭазаараҿы кыр иаԥсоу ашәақәа жәпакы аԥышәҵахьеит. Иахьатәи аамҭазы иеиҵагылаз абиԥара ҿыц иаԥырҵо ашәақәа рзы шәгәаанагара шәҳәар сҭахын.
- Аҿар гәыбӷан рыҭара сара схы исзаҭәашьаӡом. Урҭ гәыла-ԥсыла, агәаҳәара рыманы аҟазара иахьаҿу гәырӷьара дуӡӡоуп. Аха ашәа амелодиа акы аҳәо, иагәылоу даҽа ҵакык аҳәо ианыҟоугьы ҟалалоит. Убри аҟнытә, еснагь иаҭахуп аҵара, ахы аус адулара, амаашьара. Аиашазы, аҵыхәтәантәи аамҭазы даара уеигәырӷьартә акомпозиторцәа ҿарацәа аӡәык-ҩыџьак ҭыԥк аҟны инымхакәа, рҵара аизырҳара иаҿуп, ашәа ссирқәагьы аԥырҵоит. Дазусҭазаалакгьы дацәымшәааит аԥсуа ашәа аҩра. Ԥсышәала ииашаны ақәыӷәӷәара узыҟаҵар, уи ииашаны ишыҟаҵатәу уцәа ианырыр, усҟан ашәагьы ԥшӡахоит. Ҳара ҳҿар, хымԥада, абаҩхатәра дуӡӡа рылоуп, ирзеиӷьасшьоит арҿиаратә гәацԥыҳәара.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Ауаҩи аԥсабареи шеимадоу атәы ззымдыруада. Аха аҵыхәтәантәи аамҭазы ахеибарҭәаара маҷхеит. Ҳхы иабаҳархәари ҳәа ахәыцра ҳаналага, иаргьы ҳазгәамҵуашәа ҳбо ҳҟалеит. Иахьа зыӡбахә сымоу Лӡаа ақыҭанхаҩы Ерик Џьакониа аԥсабара аҿаԥхьа гәыԥҩык ауаа рхы ҿихит, иара хатәгәаԥхарала хышықәса раахыс икәша-мыкәша абнара ирбеиоит. Инапала иааӡо абнакәытқәа (афазанқәа - аред.) рхатә ԥсҭазаара риҭоит Лӡаатәи ахәыҳаракырақәа рҿы.
Ерик Џьакониа иашьцәеи урҭ рыхшареи бзиа ирбоит ашәарыцара, аԥсыӡкра. Аха убри инаваргыланы, Џьакониаа аԥсабара аҿаԥхьа ирықәу ауалгьы ршәоит.
Хышықәса раԥхьа, Ерик ҳамҭас изааргеит ҿыц ихыҵыз абнакәытқәа 30 цыра. Урҭ рҭыԥ ҟаҵаны, ҷыдала рыфатә-рыжәтә дацклаԥшуа иааӡеит. Ианрызҳа, ишынҭаацәаз ирыӡбеит аԥшӡара иакны иагоз Кавказтәи абнакәты ахкы ала Лӡаатәи абнақәа дырбеиарц.
"Раԥхьа исыдлаз абнакәытқәа ианрызҳа, акәтаӷь рҵо ианалага, сашьцәеи, ҳхәыҷқәеи иҳаӡбеит аинкубатор аахәаны, аԥшқақәа рхыхра, адуқәа абнахь роужьра. Ус иагьыҟаҳҵеит. Рхы ныҟәыргартә иҟоуп ҳәа анаҳгәахәуа, ақыҭа ахәыҳаракырақәа рахь ҳхаланы ахақәиҭра раҳҭеит. Аиаша шәасҳәап, унапала иааӡаны аԥсабара ҳамҭас ианауҭо - уи гәахәароуп, уал дук уқәны иушәазшәа уҟалоит", - еиҭеиҳәоит Ерик.
Ерик Џьакониа занааҭла декологуп. Аха аԥсабарахь имоу абзиабара уи ихәыҷрантәи иаауеит. Ашәаԥыџьаԥ, аԥстәы, аԥсаатә ҳаҭыр рзақәын ишынҭаацәаз.
Џьакониаа раԥхьатәи абнакәытқәа аноурыжь ашьҭахь, уи аҿы иаангылозма. Хышықәса рыла Ерик илихыз шәцырак рҟынӡа абна иарҭахьеит. Аԥсаатә ахақәиҭра арыҭара - ари ныҳәак ирзаҩызоуп. Уи хәыҷи-дуи алахәны ауп ишымҩаԥысуа.
Ерик Џьакониа иажәақәа рыла, Кавказтәи абнакәытқәа аҩны ахылара рцәыуадаҩуп, избанзар бжьы ҷыдак раҳар ишәаны ихыҵуеит. Насгьы аҩнатә ԥсаатәқәеи аԥстәқәеи дареи еинаалом. Убри азы, аинкубатор аахәаны ихала иахәҭоу аԥхарреи ацәаакыреи арбаны ихихуеит.
"Абнакәты хыҵырц азы 25 мшы аҭахуп. Иҟалоит урҭ акәтаӷьқәа аҩнатә кәты, мамзаргьы ашәишәи иаҵоуҵар, аха аԥшқақәа анылҵлак, урҭ ҳзышьцылоу акәҷарақәеи ашәишәи хәыҷқәеи иреиԥшым, ршьапы ишаақәгылалак еилҟьа-еилӷәыцәӡа иҟалоит. Нас илызхуеи дареи еинаалом. Убри аҟнытә, аинкубатор еиҳа иманшәалоуп. Иахьынӡаԥшқоу ирҿоуҵар ауеит ахәац жәны, абысҭа алаҵаны, ашәишәиқәа ишруҭо еиԥш. Уажәы ирацәаӡоуп еиуеиԥшым авитаминқәа рыла ибеиоу аԥсаатә рыфатә, уи азы ирҿасҵари ҳәа ухәыцӡом", - иажәа иациҵоит иара.
Абнакәты ажьы акы иаламҩашьозаап, акралцәа рчыс ҳәа иашьҭоуп. Аха Ерик иҳәеит дара рҭаацәараҿы ирыцҳашьаны ишырымфо. Ирааӡогьы ҷыдала аԥсабара аҭара ауп изызку. Абнакәты арбаӷь еиҳа ԥшшәыла иҩычоуп, иԥшӡоуп, арцына ӷроуп.
Иахьазы Ерик Џьакониа имаз абнакәытқәа зегьы абнарахь иоуижьит. Аҳәаа шаадыртуа еиԥш игәы иҭоуп Урыстәылаҟа дцаны акәтаӷь аахәаны, ахк ҿыцқәа рылхра.
Аԥсабара иаҭоу абнакәытқәа лассы-лассы ақыҭауаа рынхарҭақәа рзааигәара ирбоит, иҟалалоит рыкәтыршәырқәа ианырҭало, аха дара урҭ рҭоурых рдыруеит аҟнытә, аԥхасҭа рырҭом. Аҭыԥантәи ашәарыцаҩцәа ракәзаргьы, ршәақь ақәрымкыцт. Уимоу, Ерик иахь аҭел иасны ирҳәоит иахьырбаз аҭыԥқәа. Изныкымкәа Бзыԥҭа аҩхааҟынгьы рылаԥш рықәшәахьеит.
Ерик иашьцәеи иареи рқыҭа иалсуа акәарақәа адыӷаҷиақәа рылагьы идырбеиахьеит. Урҭ ҷыдала Краснодар дцаны иааигеит. Аӡҭачқәа хкааны ирҭарҵахьеит аԥсыӡқәа апҟыш (карп), ақьоуқьад (осетр) хкқәа.
"Ҳара аӡәы дҵас иҳадимҵеит, ԥсаатәума, ԥстәума иааӡаны абнахь роужьра. Уи ҳара ҳхатә гәаԥхара ауп. Ҳазҿу аус иавагылоуп ҳахшарагьы", - инаҵишьит аеколог.
Џьакониаа рҭаацәара рҿырԥштәы иаҳнарбоит ауаҩы иҭаххар аԥсабара аԥсы ахаҵара шилшо. Аха, рыцҳарас иҟалаз, ас еиԥш агә ду зызҭоу ауаа рацәаҩым.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Агәаҵанӡа ахьаақәа зцу агәалашәарақәа рыҩра мариам. Акыр ҵуеит сгәы иҵхоижьҭеи иахьа изымшироу Даур Занҭариа изку сахьақәак аԥхьаҩ идгалара, аха иахьанӡа иахыԥо иаауан. Есқьынагьы сааигәа иҟоу ашәҟәқәа равтор, аԥсҭазаара аԥҟарақәа ирҭамӡоз, акыр зхы иақәиҭны адунеи ианыз уаҩны схаҿы дынхеит иара.
Избан дзырҭамӡоз аԥҟарақәа? Даур Занҭариа асовет шәҟәыҩҩцәа рӷьырак ишырҟазшьаз еиԥш, игалстук ихаҵаны апартиа астереотипқәа иҽрымаданы дыҟамызт иҩышьа астильи алеи адунеи ианызаашьа алеи. Иара дызбаанӡа саԥхьахьан рацәак идумыз, аха жәабжь ссирла еиқәыршәаз ашәҟәыҩҩы раԥхьатәи ишәҟәы "Нар улбааит". Абраҟа сылаԥш ақәшәеит ажәытә жәабжьқәа рҟазшьеи зынӡа аԥсуа проза аҿиара иҭамӡо абызшәалеи иҩыз "Енџьы-Ҳаным, зынасыԥ зцымныҟәаз" захьӡу ажәабжь. Усҟан сқәыԥшымзи, аромантикатә хыԥша рыман схәыцрақәагьы. Азныказы акыр игәаӷьыуацәаз еиҭаҳәашьаны исыдыскылеит зынасыԥ зцымныҟәаз аԥҳәыс лҭоурых. Дазусҭадашь ари автор ас ҳара иаҳзааигәаны, ас иаартны аԥҳәыс лразҟы иалацәажәо сгәахәит.
"Ари ажәабжь шҵабыргу еиқәшаҳаҭны ирҳәоит аԥхьарцарҳәаҩцәа дуӡӡақәа Агәха Хәаҭхәаҭи, Амзыц Кадыри, Шәынд Уамахьи…", - абас иалагон уи ажәабжь, автор ажәытә ҳәамҭақәа ирылганы иааиго, аха иара илитературатә ҟазара иахылҵуаз Аԥсны аҳ Ҳамыҭбеи иаҳәшьазаҵә илыдҳәалаз аҭоурых. Иҟалап усҟан ажәабжь иаҵаз афилософиатә ныррақәа зегьы рҵакы сзеилымкаазаргьы, аха санналага инаркны Енџьы лразҟы иазкыз аҭоурых сышьҭнаԥааит, имариаз, аха уамак сзышьцыламыз стильла еиҿкааз арҿиамҭа сыхнахит. "Енџьы-Ҳаным илдыруан, мышкы зны, лхаҵацара аамҭа анааилак, лара дагьылмазҵаакәа, аҳра ишахәарҭахашашәа ҳәа мацара дазнеины, лразҟы ичаԥараны дшыҟаз лашьа". Абас автор сыззааигәаитәуаз асиужет сышьҭнаԥааны, ашәҟәы ианыз егьырҭ ажәабжьқәа зегьы срыԥхьеит.
Исҭаххеит даҽа шәҟәыкгьы, аха ҳбиблиотекаҿы уаҳа егьсымбеит, башьасгьы исымааз, аҩбатәи ишәҟәы "Аҽацә лас" даҽа ԥшьышықәса рышьҭахь ауп ианҭыҵыз. Даур Занҭариа ишәҟәы иснаҭаз аестетикатә гьама анаҩсангьы, исԥылеит исзымдыруаз ажәытә лексика. Стетрад иаҵәа сышәҟәы сахьаԥхьоз инасымҵаҵаны ихызҩылаауан, нас зны урҭ рҵакы аилкааразы.
Убри атетрад иаҵәа иабзоураны ҳаибадырит Аҟәа, "Амра" захьӡыз акаҳуажәырҭаҿы Даури сареи. Акаҳуа ҳацызжәуаз исарҳәеит "бара бзызҵаало ашәҟәыҩҩы абна акаҳуа зжәуа ахацәа дрылатәоуп" ҳәа. Сҩагылан, снарыдгылеит акаҳуажәцәа. Егьырҭ аӡәгьы дысгәалашәом, иара иакәзар, зтетрад кны иааидгылаз аҭыԥҳа лнеира акыр игәы аашьҭнахын, насгьы зҩымҭақәа азҿлымҳара рымоу авторны дшыҟоу иватәаз иахьгәарҭаз дазԥагьаны, "сара сцеит" иҳәан, анаҩс иҭацәны игылаз аишәа ҳнахатәеит.
Аибашьра иалаӡит уи стетрад иаҵәа, уаҟа Даур иара иаԥсшәаҟынтә сара еилыскаауаз аԥсшәахь исзеиҭеигаз ажәақәа анын.
Аҵара саналга, Аҟәа аусура саналага ашьҭахь сзызхәыцлоз ашәҟәыҩҩы лабҿаба ирлас-ырлас дызбо салагеит. Саҳәшьа Ира лыҩны тәарҭас-гыларҭас ишимазгьы еилкаахеит.
"Ахәыҷы, ара бааи", - абас реиҳәон уи иеиҵбацәаз зегьы, убас дсыԥхьон саргьы. Сыхьӡ иҳәонгьы сгәалашәом.
Ҽнак зны Даур апиеса иманы дааит. "Аҽацә лас" ахьӡын,Аԥсуа театр аира иадҳәалаз сиужетын, исгәаԥхеит, иареи сареи ҳалацәажәеит асценаҿы ақәыргылара шыбзиахашаз. Ишыздыруа ала, атеатр аҿы инеигеит, даасԥылацыԥхьаӡа "ахәыҷы, уи аҭак смоуӡеит" иҳәон, ипиеса рылаҿ иахьымааиз гәынго.
Ддуун иара, аха ахәыҷқәа реиԥш игәала изыҵәахӡомызт. Ддуун, аха ахәыҷқәа реиԥш дыхәмаруан, иара идура аӡәгьы ила ихымсларц иҭахызшәа. Аԥсуа милаҭ-хақәиҭратә қәԥара иасакьаҳәымҭан усҟан, ашәҟәыҩҩы баша аҩра мацара иазкымызт иаамҭа, аилыхара иаргьы далагылан, аха иара убри аамҭазы иажәеинраалақәа иманы уахынла саҳәшьа лыҩны даауан. Аҵх цахьазаргьы умгылар иуазма?! Нас - ачаижәра, ма акаҳуажәра зцыз уахынлатәи алитературатә ԥхьарақәа. Иахьа ари заҳауа иџьаршьаргьы, усҟан ус иҟан аамҭа.
Даур зны-зынла дыбжьаӡуан, зны-зынла инеиқәырццакны даауан. Абас ҟазшьас иман.
Зны иаахҭеикӡеит аҵх агәаны саҳәшьа лахь ааира, убри аҟынтә, лареи сареи еибаҳҳәеит уаха даар, ҳацәоушәа ҟаҳҵап, ихы шымҩаԥигогьы ҳбап ҳәа. Саҳәшьа ақалақь агәаны дынхон, усҟан аԥенџьырқәа уажәеиԥш аихацқәа рымамызт, унацәхасыр, иаатуан. Ҳарҭ ашәгьы аҳаркӡомызт, аха Даур ицас ауха иаркны ҳиеит. Аҵх акыр инеихьан, ҳацәа аԥсымҭазы аԥенџьыр аӡәы ишааиртыз ҳаҳаит хҩыџьагьы. Ҳаҽҳарԥсит, ус саҳәшьа зышәара лаҟәыз лԥенџьыр дынкылсын, ҳахьиаз дааҩналт апоет. Ҳацәазшәа ҟаҳҵеит, ҳаччабжь мгарц азы ахыза ҳхы инҭарԥаны. Даур дааҩналан, адиван днықәтәан даҳзыԥшуан. Ҳара ҳаҽҳардагәеит. Иара "аҩысҭаа" иакәзар, ҳазҿыз изеилымкаауа дыҟазма. Ԥыҭк ашьҭахь "шәызҿуи бара уаха, ахолодильник "Орск" еиԥш, шәыхьшәашәа-хьшәашәаӡа" ҳәа ҿааиҭит. Изычҳауадаз, ҽырцәа ҟаҵаны ихәыҵаиаз ларгьы саргьы аччара ҳазлагаз иаргьы дарлахҿыхит. Нас - ачаиршра, ажәеинраалақәа рыԥхьара:
"Сышә аӡә дасит сыцәамҭаз,
Сгәылак иакәхап гәаагӡан,
"Дарбан ҭахак сызымҭаз?" -
Сыбжьы ҭысцеит сгәааӡан".
Заҟа аамҭа цахьоузеи, аха Даури ҳареи уи аухатәи "ҳаспектакль" иахьагьы иԥхаӡа саҳәшьеи сареи ҳгәаҵаҿы иҵәахуп.
Даур еснагь акы даргәамҵуан, аԥсҭазаара аҭагәҭасрақәа ирыцыз дшамырҭынчуаз убон, иҩымҭақәа ирықәнагоу аҭыԥ рымамкәаны ишибоз даналацәажәозгьы ыҟан. Уи иагьиашан, асовет шәҟәыҩҩцәа рстиль дашьашәаламызт, иара и-"Ӡызлан" лҭоурых аасҭа еиҳа аамҭа ианаалоз аҩымҭақәа ракәын усҟантәи асистема ишьҭнакаауаз. "Агаҿа иацәыхарамкәа, аӡшьышьы аҽырҭбааны, аӡмыжь ҵауланы иҭатәон. Абри аӡмыжь ҭылашьцаа акәын тәарҭас илымаз Ӡаҳқәажә… Есышықәса, ааԥын ныҳәа аҽны, Ӡаҳкәажә ду арԥыск ԥсаҭатәыс дылзааргон", - абас, сара санхәыҷыз сзыцәшәоз, ԥхыӡ дызбар сцәырҳаны саазырԥшуаз Ӡызлан, ашәҟәыҩҩы лакә ҟазшьала дысгәаирԥхон, исымаз ашәарагьы наҟ инышьҭаҵаны, Даур илакә ссир сышьҭнаԥаауан. Амифи аԥсҭазаареи реилаӡҩара акыр зҽазызшәоз шәҟыҩҩын иара, егьырҭ иҩымҭақәа рҿгьы илиршеит ажәытә ҭоурыхқәа ҟазарыла аԥсы рхаҵара.
Даур Занҭариа диман аԥҳәыс ссир. Лариса Аргәынԥҳа дыззымдыруаз дыҟамызт. Лара ус ашәҟәыҩҩы иԥшәма лоуп мацараз акәмызт дзеицгәарҭахьаз. Лариса ауаажәларратә усқәа дрылагылан, аҵара лыман, лыԥшреи лсахьеи рыла зегьы дрылукаауа дыҟан. Иара имариамыз аҟазшьа иныҟәигоз лара лҟазшьа аҿагылон. Лариса даамысҭашәан, акыр ачҳара змаз ԥҳәысын. Ҳаицны дара рахь сасра ҳаннеилакгьы, егьа деилахазаргьы, иаразнак ачеиџьыка ықәлыргылон. Даур акгьы игәаԥхомызт, лара ақәҿылҭӡомызт. Усҟан ҳара иара иахь рҿынаҳархон иԥҳәыс ссир иара дышиҵамхоз наҵшьны иазгәазҭоз ажәақәа. Лариса лахь иҳамаз абзиабара Даур ахәыҷқәа реиԥш данахыбаауаз ыҟан. Ахәыҷқәа дреиԥшымзи, лара дшылзыҟаз апоезиаҿы акәын еиҳа иаартны иахьцәыригозгьы:
"Бзиа бызбоит,
Амшын иахәларшәу абырлаш цырцыр еиԥш…"
Абарҭқәа зегь сгәы дырԥшаауеит. Иахьа ҳара ҳаҳҭнықалақь алыхәдаауп абарҭ рҩызцәа ауаа амҩадуқәа ранысра. Аибашьра анцоз иареи сареи зныкгьы ҳаибамбеит, ҳаивнагон изыхҟьазаалак. Аибашьра ашьҭахь акырынтә ҳара ҳахь дааихьан, акырынтә сан лыжьаӷь уатка наизҭаҭәаны анкьатәи ахҭысқәа ҳаиҭарылацәажәон.
1998 шықәса ԥхны мшык азы ссоф хәыҷ сықәгыланы сшыԥшуаз, апроспект аганахь игәасҭеит Даур иарҭмаҟ-шәыра изқәа иқәҵаны диасны дышцоз. Ҿысҭит. Уамашәа ибеит сыбжьы аниаҳа. Ашәҟәы зӷьычуа дӷьычым рҳәоит, аха сгәы иалоуп усҟан инапы анҵаны исиҭаз урысшәала иҭыҵыз ироман "Золотое колесо" аԥхьаразы изысҭаз иахьимыргьежьыз...
Даур Занҭариа инапы злакыз ажанрқәа рацәан: апублицистика, адраматургиа, апоезиа, апроза, акиносценариқәа уҳәа, имҽхак ҭбаан, аиашазы. Убас шакәызгьы, иара еснагь гәынамӡарак иныԥшуан, игәы ҭынчмызт, алаф иҳәозаргьы, ахьаа зцыз акы ныбжьеиҳәон. Москва даныҟазтәи имшынҵақәа ирнубаалоит заҟа џьахаџьафара ацыз иԥсҭазаара, заҟа имариамыз ашәҟәыҩҩы иҟазаара, аха даҽа ганкахьала - арҿиаразы урҭ ашықәсқәа аҽаҩра беиа иазҳәан. Ус иҟоуп жәларык ашәҟәыҩҩцәа дуцәа рлахьынҵа, рнысымҩаҿы иуԥылоит аиҿагылара, хыхь ахалара, албаара, иҟалап иара убри акәзаргьы иаԥырҵо аҩымҭақәа рдура зыбзоуроу.
Даур Занҭариа дыԥсит ҳәа ансаҳа, ихьаа дуны исыцрасит, сыԥсҭазаара иалахәыз ауаҩы уаҳа дсымбо, сзимацәажәо ишыҟалоз анаасныр. Есқьынагьы ҳаҟоу џьаҳамашьои... Аҵыхәтәаны акаҳуажәырҭаҿы ҳанеидтәалаз ирласны сусура сызцазеи, избан иҵегьы сзимацәажәаз - схы иасҭон азҵаара...
Идунеи аниԥсахуаз иара ихыҵуан 48 шықәса. Ирҿиара ианасакьаҳәымҭаз дцеит ари адунеи днаԥырҵны, илафи ихәыцрақәеи зегьы рхьыгӡара азирхазшәа.
Нанҳәамза 7, 2001 шықәсазы Даур иԥсҭазаара далҵит, иахьа дыҟазҭгьы ихыҵуаз 67 шықәса ракәын. Уи иқыҭа гәакьа Тамшь анышә данамардоз аҽны уахь аԥсыжрахь ацара сзымгәаӷьит. Исҭахымызт зхаҿсахьа са сзы еснагь илашоз Даур анышә хьшәашәа шиқәрыԥсоз сыла иабарц. Дыҟоушәа сыҟоуп иахьагьы, ҳанилацәажәогьы, сышә днасны дааҩналарашәа игәхьаагара касмыжьыц…
"Аушьҭымҭацәа аԥышәаркәа ҩбеи адипломтә усумҭа ахьчареи рыдуп. Аԥышәарақәа мҩаԥаагоит рашәара 20 шыҟоу. Амза ҩба рзы аусура ҳшааҭыҵлак астудентцәа ааҳаԥхьоит, русумҭақәа ахьнаргахьоу атәы еилаҳкаауеит, зҵаарақәак рымазар, еилҳаргоит. Латәарадатәи астудентцәа абжьааԥны рҵара иалагон рашәарамзазы, аха сынтәа ихацҳаркырц ҳҭахуп ԥхынгәымзазы. Аинститут аҭаларазы адкыларатә ԥышәарақәа ииагахоит нанҳәамзахьы. Абасала ҳҽеиқәҳаршәеит. Аҵара апроцесс акәзар, цәыббрамза рзы ихацҳаркырц ҳгәы иҭоуп", - ҳәа еиҭеиҳәеит Кәарҷиа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: