Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аԥсадгьыл ахьаагара, агəыбылра, уи иадҳəалоу ахəыцрақəа, агəалашəарақəа, ԥсҭазаара дук гəылзырҭəаауа, аԥшшəы ахазҵо, агəашьамх аҵазҵо, аҭоурых уазхьазырԥшуа... Ҭырқəтəыла иҟоу Џьгьарда захьӡу аԥсуа қыҭаҿы инхо 95 шықəса зхыҵуа Феҳми Ашəба иҭаацəа еснагь Аԥсынтəыла иамадан, рабшьҭра рџьынџь иазҿлымҳан, иазҿлымҳауп иахьагьы.
Аԥснеиԥш, уи анҭыҵгьы иӡбахə бзианы ираҳахьеит, иахьагьы ихьӡыртəны, насгьы ашəаны зыӡбахə рҳəо Ашəы Данаҟаи ифырхаҵара. Данаҟаи дихылҵшьҭроуп атəым жəҩан аҵаҟа зыԥсҭазаара мҩасуа аԥсуа бырг хатəра Феҳми Ашəба. Иара ԥшьҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥацəеи - Беқьыр, Али, ҩыџьа аҭыҧҳацəеи - Нураи, Иулқьу. Аԥсны Аџьынџьтəылатə еибашьра анцоз аамҭазы, арҭ аишьцəа рыԥсадгьыл бџьаршьҭыхла ирыхьчеит, аиҳəшьцəа ракəзар, еснагь гəыла-ԥсыла рҭоурыхтə ԥсадгьыл иадҳəалоуп.
Абраҟа инаҵшьны исҳəарц сҭахуп, Аԥснытəи аҳəынҭқарратə телехəаԥшраҿы имҩаԥызгоз адырраҭара "Агəыӷра" аиреи ашьақəгылареи аҟны арҭ аҭаацəа рыбзоура акыр ишырацəоу, ҷыдала Нураи Ашəԥҳа. Ахааназы акамера знапаҟны изымкыцыз Нураи Ашəԥҳа Ҭырқəтəыла мызкы сыҟанаҵы дсыцын, аҭыхрақəа лара лакəын имҩаԥызгоз, уи даҽа ҭоурыхуп, саназааҭгылаша ҟалап...
Уажəы ишəыдызгало анҵамҭа аҩра сгəазырԥхаз ахҭыс шәасҳәоит. Ааигәа аусураҟынтə аҩны сшааиҵəҟьаз еиԥш, сҭел абжьы геит. Иаашьҭыхны снахəаԥшызар, избеит Нураи исзаалышьҭыз авидеонҵамҭа. Усгьы аҵаҩуп: "1991 шықəса рзы Аԥснынтə иааҳгаз акассета дазыӡырҩуеит саб Феҳми Ашəба. Иаҳəо Данаҟаи Ашəба изку ашəақəа роуп. Ҭырқəтəыла, Џьгьарда, 26.06.19 ш.".
Авидео инашьҭарххны иааит даҽа фотосахьакгьы, убригьы Аԥсны аӡбахə зҳəоз акакəын, изызкызгьы Нураи лыбжьала иаашьҭын. Урҭқəа шəаргьы ишəеилсыркаарц сыӡбеит, Нураи ҳаиҿцəажəараҟны илҳəан еиԥш, арҭқəа зегьы ҭоурыхуп.
Арҭ аматериалқəа ансоу адырҩаҽныҵəҟьа Нураи аҭел сылзасит, ҩаԥхьа аҭоурых ашьҭа дхыларц сҭаххеит, исҭаххеит шəаргьы саргьы ари амҩа ԥшьа ҳлыцанысырц.
"Саб Аԥсны иԥсеиԥш бзиа ибоит, игəхьааигоит. Зынӡа игəы ианыҵалалак, ибжьы ааҭыганы сызҿиҭуеит: "Нураи, акассета амагнитафон инаҿаҵеи, аԥсышəала шьҭыбжьык саҳап, ашəак сназыӡырҩып", - ҳəа. Шамахамзар есыҽны дазыӡырҩуеит. Нас иара ихала ибжьы ныҭганы ашəаҳəара дналагоит. Абас ихиҽуеит Аԥсныҟа имоу ихьаагара", - дҳацəажəон Нураи Ашəԥҳа.
Иазгəасҭарц сҭахуп, ахшара реиҵбы Али Ашəба, зегь раԥхьа Ҭырқəтəылантəи Аԥсныҟа иааны иреиҳау аҵараиурҭа иҭалаз ҳџьынџьуаа дшыруаӡəку. Анаҩс аишьцəеи аиҳəшьцəеи рҽеибаркны рыԥсадгьыл иаҭааит 1991 шықəса рзы, Аԥсны Жəлар рартист Кандид Ҭарба Ҭырқəтəыла еиҿикааз акəашаратə ансамбль иалахəны. Хымԥада, урҭ 24 мшы Аԥсны рыҟазаара иахьа ианазхəыцуа, иҟалап, лакəҵас ирзааиуазар, зхаҵара уадаҩу хəыҷтəы ԥхыӡк ирзаҩызазар.
"Ансамбль иалаз Алии Иульқьу ракəын, Беқьыргьы саргьы ҳрыцны Аԥсныҟа ҳамцар ҳамуит. Урҭ амшқəа ҳара ҳаԥсҭазаара иузаҟəымҭхо мшқəаны иаанхеит. Ҭырқəтəылаҟа ҳанаауаз, ахаҳəқəа инадыркны иааҳамгаз акгьы ыҟам, ҳгəазхара иҳазбомызт иаҳԥылаз аԥсуаа, ҳнапқəа еиҵаҳхыр, иҳазгəыдыҳəҳəаломызт ҳ-Аԥсынра, избанзар дунеи дук акəа ҳҭаршəын, уи адунеи - сара с-Аԥсны акəын, сара саԥсыуаны сзыхшаз сыԥсадгьыл гəакьа", - гəыблыла дҳацəажəон Нураи.
Ҭыԥла еицəыхароу, аха гəыла еизааигəоу аԥсуаа, егьа аамҭа царгьы, ирыбжьоу агəыбылра ыӡуам, еибаԥшаауеит, еигəныҩуеит аишьцəа, маҷ-маҷ акəзаргьы, рыԥсадгьыл иазыхынҳəуеит ҳџьынџьуаа рхылҵшьҭрақəа.
"Аҧсныҟа ҳара автобусла ҳнеит, ҩымш амҩа ҳақəын Баҭым ала. Ҳанаауазгьы, ҩымш ҳашҵəыуоз ҳааит. Уҭаацəа акыраамҭа ианыумбалак угəы шырзыбылуа еиԥшхеит, Аҧсныҟа ҳнеирагьы, ҳахынҳəрагьы. Аԥсны сахьынаԥшы-ааԥшуаз зегьынџьара сара истəызшəа сзааиуан, унхарҭа аҭыԥ азы аршаҳаҭга шумоу еиԥшмызт уи. Усҟантəи сцəаныррақəа ус ажəала исзеиҭаҳəом..." - дҳацəажəон Нураи.
Ирҳəоит, ауаҩытəыҩса игəҭакқəа анынаӡо, жəҩангəашəԥхьарак изаатызшəа шибо. Убри иаҩызахеит Нураи лашьцəеи, лаҳəшьеи, лареи рыԥсадгьыл ахь раара.
"Ԥхыӡла иубаз лакəк иаҳзаҩызахеит, иҳазхаҵомызт акраамҭа. Усҟан сара абанк аҿы аус зуан, есымша ус сҳəон, тəанчара санцалак фымз Аԥсны сыҟазаауеит, фымз Ҭырқəтəыла сыҟазаауеит, нас зынӡа уахь нхара сцоит", - ҳəа. Аха, зны-зынла иухəыцуа анымнаӡогьы ыҟоуп, нас ус ишоуп аԥсҭазаара, иузаанаго аҭагылазаашьа уацныҟəароуп, иуҭаху зегьы узыҟаҵаӡом", - ҳəа азгəалҭоит Нураи Ашəԥҳа.
Феҳми Ашəба иҭаацəа иахьа инхоит иара иабшьҭра Аԥснынтə ианыхҵəоз иахьынхоз ақыҭа ахьӡ зху Џьгьарда ақыҭаҿы. Ииашаҵəҟьаны, уи ақыҭа акыр Аԥснытəи ақыҭа ахаҿра амоуп, иаҵəабӷьыла иҭалаҳауп, уаҟа аԥсы ҭоуп аԥсуара. Хаҭала изныкымкəа саҭаахьеит, сыблала избахьеит, исзымбатəбарахо сҟалахьеит, Аԥсны акəу Ҭырқəтəыла акəу сахьыҟоу сзеилмыргауа.
"Ашəы Данаҟаи иоуп ҳара ҳазхылҵшьҭроу. Сара сабду Шьмаф ихьӡын, уи иаб Гəызиа, Гəызиа иаб Мырза ихьӡын, убри иаб иоуп Данаҟаи. Хышықəса раԥхьа Аԥсны сыҟан. Еицыз ҳцаны иаҳбеит уатəи Џьгьарда ақыҭа, Ашəы Данаҟаи иҭыԥ. Азныказы сгəы исыҵанаҳəоз сзеилыргомызт. Нас, акыраамҭа ашьац, аҳаскьынра сахəаԥшуа салагеит, убасгьы схəыцраҿы иааит, саргьы абарҭ аҵиаақəа реиԥш Аԥсныдгьыл сықəиааит ҳəа. Зны сыччеит, даҽазных сҵəыуеит. Ҳахьынхоз аҭыԥ ахь ҳанца, ишьҭысхыз уатəи анышə счемодан иҭасҵан, ауха сыцəеит. Ашьыжь асааҭ фба реиԥш сааԥшит, аха сахьыҟаз сзеилыргомызт, анаҩс агəра згеит сҭыԥ аҟныҵəҟьа сшааԥшыз..." - дҳацəажəон Нураи Ашəԥҳа.
"Аԥсынтəыла иахҭнагахьоу иаҳдыруа ауп, уажəшьҭарнахыс иббарц шԥабҭаху, насгьы Аԥсадгьыл закəуи бара бзы?" - ҳәа иҟасҵаз азҵаара аҭакс абас салҳəеит Нураи:
"Аԥсны - сара соуп, Аԥсны ыҟамзар, саргьы сҟаломызт... Аибашьра Анцəа иҟаумҵан. Аԥсназы, ҳахьыҟазаалак, аус ҳуроуп, анс ҟалома, арс ҟалома ҳəа ҳамхəыцроуп, досу иҳалшо ҟаҳҵароуп, ԥаралоума, хшыҩлоума ҳаидгылароуп", - лыгəҭахəыцрақəа ҳацеиҩылшон Нураи Ашəԥҳа.
Ҳаиҿцəажəара акыр аамҭа имҩасуан саҳəшьеи сареи. Аҵыхəтəаны ус лҳəеит: "Сырма, саб дбацəажəарц иҭахуп", - ҳəа. Аҭел аҿы ибжьы геит Феҳми-амџьа: "Салам бымоуп, саҳəшьа хəыҷы. Шəыбзиоума Аԥснаа? Зегьы сысалам сызрыҭа", - нас агəыԥшаара иаԥнагеит... Ашьҭахь, Нураи изласалҳəаз ала, акыр аамҭа илаӷырӡқəа аауан...
Ҳауаажəлар рлахьынҵа ахааназы уаҳа атəым жəҩан аҵаҟа имҩамсааит. Атəым дгьыл аҿы рылаӷырӡ камҭəааит абыргцəа, рыԥсадгьыл абара иазгәышьратәы аҭагылазаашьа рмоуааит аҿар. Аԥсадгьыл агəеисыбжь аус ауеит, уи анҵыра ацызҵо амшын-нырцə иҟоу ҳауаажəлар ирызгəыкуеит, ирзыԥшуп Аԥсныҟа!
Дызусҭада хатәгәаԥхарала арыцҳара иақәшәаз ажәлар рывагыларазы, рхақәиҭтәразы гәыҩбарак ҟамҵакәа, еимгеимцарак ала изыӡбо? Аусуҩ, аҳақьым, арҵаҩы. Аус уцызуа. Угәыла. Удыр. Зны-зынла акала егьырҭ зегь ирылумкаауаз. Азеиԥш уаҩы.
Нанҳәамза 14 ашьыжь ашараз Аԥсны амра атыҩ ишакыз заҳаз рҟынтәи шәҩыла арахь амҩа иқәларц рыӡбеит. Урҭ рҟынтәи иҟан Аԥсны иаахьаз, бзиа избахьаз. Иҟан аӡбахә мацара заҳахьаз. Аха уи акәмызт урҭ ргәы-рыԥсаҿы ихадараз. Ихадараз - арыцҳара иҭашәаз рыдгылара, рывагылара акәын. Убри аан ирдыруан аибашьра еиқәханы изалымҵыр шауазгьы. Аха ауаҩы наџьнатә аахыс ицәа-ижьы иалоу аҟазшьа ҷыдақәа ируаку – аҽа уаҩытәыҩсак ицхраара ахымԥадара аԥыжәара агон.
Арахь амҩа иқәларц зҽеидызкылоз рҟынтәи иҟан аԥсра абла иҭаԥшхьаз, абџьар зкхьаз. Иҟан иржәышаз аӡыхь ахы ыҵнамхыцкәа аԥсҭазаара ашәхымс иацы иаахыҵыз. Иҟан ҭаацәарак рхадацәа. Иҟан аԥазаҵәқәа. Ажәлеи абиԥареи уаҵәтәи амш иадызҳәалашаз. Аха абарҭ аминуҭқәа раан урҭ рҟынтәи аӡәызаҵәыкгьы хьаҵрак ҟасҵап ҳәа дхәыцуамызт. Иҟаз мҩа заҵәык акәын – Аԥсныҟа.
Ажәытә зны ахақәиҭраз Бырзентәыла иқәԥоз рыцхыраараз амҩа иқәлаз апоет ду Баирон иеиԥш Аԥсныҟа амҩа дықәлеит Урыстәыла уаҵәтәи аԥеиԥш зырлашартә аҟара аҟазара злаз, "Чем меньше мужчин, выбирающих страх, тем выше полет ястребиный…" ҳәа изыԥхьаӡоз апоет қәыԥш Александр Бардодым. Аԥсны иҟоу аиашареи аиашамреи зыблала избарц зҭаххаз, Польша атәылауаҩ Годав Иануш Анжеи Аԥсны дахьааиз, абџьар шьҭыхны ҳажәлар дрывагылеит. Аҳҭнықалақь агара ихгьы ақәиҵеит.
Анкьа зны забацәеи забдуцәеи аҭырқәа шхәақәа рыла амшын ихырхәхәалан атәым жәҩан иаҵаргалаз рхылҵшьҭрақәа шьҭахьҟа игьежьит ахааназ ирымбацыз, аха рыԥхыӡ иалаз рҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь. Ранацәеи рабацәеи рыбла инҭагәӡны, уажәыҵәҟьа ҳхынҳәуеит ҳәа раҳәаны, арахь амҩа иқәлеит "ашьа ахала аҽадыруеит" ҳәа ажәаԥҟа шиашоу агәра ҳзыргаз Нхыҵ Кавказаа рыҷкәынцәа. Урыстәыла, Украина, Прибалтика, Белоруссиа уҳәа ииз, изызҳаз, аиаша азықәԥара зшьа-зда иалаз аԥсуаа рыцхыраара иазыхианы амҩа иқәлеит ахацәа.
Иуҳәар ауеит ауаҩы ихала ихы даназынхо игәаӷь егьа иӷәӷәазаргьы, цәшәарак аҵалар алшоит ҳәа. Наԥсҵәык иҟаз аԥсуа жәлар ԥшьмиллионк инареиҳаз, бџьарла еибыҭаз амилаҭ рҿаԥхьа шәарак шрымамызгьы, хатәгәаԥхарала "ҳахьышәҭаху ҳаҟоуп, ҳшәашьцәоуп" ҳәа ашьха каҵәарақәа ирхысны ҳшымгәыӷӡоз ианаарыдгыла, рымч еиҭа мыч ацлеит, рыгәаӷьрагьы ҩбахеит, ихԥахеит.
Ушаӡәыку жәаҩыла, шәҩыла ауаа анааувагылалак, уаӡәкра уаалҵны ухы уҩахоит. Уӷәӷәахоит.
Аԥсуа жәлар ирыдгыланы иқәгылеит: Адыгатәи ауаажәларратә еиҿкаара "Адыгэ Хасэ", Ҟарачытәи адемократиатә еилазаара "Джамагат", ачечен жәлар рзеиԥшмилаҭтә Конгресс, абаза уаажәларратә еиҿкаара "Адгылара", Алада-Уаԥстәылатәи ауаажәларратә еиҿкаара "Адамон ныхас", Дон, Ҟәыбина аказақцәа реиҿкаарақәа. Адунеи иахыҵәеит Еиду аштатқәа, Германиа, Ҭырқәтәыла, Шьамтәыла инхоз аԥсуа жәлар рхаҭарнакцәа рықәгыларақәа. Иҿаҳазарц, идагәазарц зҭахыз ҳәынҭқаррақәак рҿынӡагьы инаӡеит урҭ рыбжьы.
Адунеиаҿ иахьагьы инагӡаны ирзеилымкаац аԥсуаа рфеномен - урҭ ақырҭцәа риааира рылзыршаз. Иҭырҵаауеит. Сара сгәаанагарала, уи афеномен аԥсадгьыл ахьчареи, абзиабареи, ахақәиҭреи ахьыԥшымреи разгәышьреи реиԥшҵәҟьа иахәҭаны иҟан аидгыларагьы.
Ҳаиқәырхара иацхрааз аидгылара... Ҳәарада, аԥсуаа рыԥсадгьыл азы аҵыхәтәантәи ахаҵа иԥсы ныҭшәаанӡа еибашьышан, аха иахьатәи ҳиааира ԥсыс иахоу иреиуоуп хатәгәаԥхарала иҳавагылаз, аамҭак ала аԥсуа иеиԥшҵәҟьа ахәыцра иалагаз, зхы-зыԥсеиԥш ҳадгьыл бзиа избаз...
Ирацәаҩуп, ирацәаҩӡоуп урҭ рҟынтәи ари адгьыл иамардаз... Наӡаӡа ара иаанхаз... Ҳажәҩан цқьа, ҳажәҩан лаша зыԥсыцқьақәа аҵоу...
Аԥсны Аԥсынны адунеи иақәлахарц азы Ҟабарда-Балкариа, Ҟарачы-Черқьесиа, Аедыгьтәыла, Чечниа, Ингуштәыла, Даӷьсҭан, Нхыҵ Уаԥстәыла, Аахыҵ Уаԥстәыла, Ҭырқәтәыла, Шьамтәыла, Урыстәыла, Белоруссиа, Украина, Естониа, Азербаиџьан, Ҟазахстан, Кыргызстан, Ҭаҭарстан, Узбекистан, Туркменистан уҳәа рҟынтәи шәҩыла аиаша иазықәԥоз ауаа.
Иахьа ҳара ҳзы ихадароу - еиҵагылоу ҳабиԥара абарҭ ахьӡқәа рхамшҭыртә рааӡароуп!
Иахьа ҳара ҳзы ихадароу - абарҭ ауаа иҳацрыхьчаз ҳаԥсадгьыл амырӡроуп!
Иахьа ҳара ҳзы ихадароу - уаҳа абри адгьыл аҿы ашьа камшуа аҟаҵароуп!
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Иахьа нанҳәа 15 рзы Аԥсны иазгәарҭоит хатәгәаԥхарала еибашьуаз рымш.
Нанҳәа 1992 шықәсазы ақырҭуа мпыҵахалыҩцәа еибашьрала аԥсуа жәлар ианрықәла аҩбатәи амш аҽны Нхыҵ-Кавказынтә цхыраара иааит аҟабарда аофицар Сулҭан Сосналиев напхгара ззиуаз аешьаратә жәлар рхаҭарнакцәа раԥхьатәи ргәыԥ. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра иалахәын ҩ- нызқьҩык инареиҳаны хатәгәаԥхарала аԥсуа жәлар ирыдгылаз, урҭ рахьынтә 51 –ҩык "Аԥсны Афырхаҵа" ҳәа ахьӡ ҳаракы иаԥсахеит, 247-ҩык Леон иорден ранашьоуп, фышәҩык инареиҳаны "Агәымшәаразы" амедал. Аибашьраан иҭахеит 260- ҩык инареиҳаны хатәгәаԥхарала аԥсуа жәлар ирыдгылаз.
Нанҳәа 15 Аԥсны ныҳәак аҳасабала иазгәарҭоит 2013 шықәса раахыс.
"Ари амш ешьцәаҵас ҳаибабара аҵакы аанарԥшуеит. Ари ҳаиашьара ҳмырӡроуп, мамзар ҽеи алҵӡом. Сахьахәаԥшуа аҿар мацара ракәӡам егьырҭ ҳауаажәларгьы ԥыҭҩык ирхашҭуа иалагеит, аныҳәаҿа аныркоз аибашьраан иҭахаз аҷкәынцәа рзы раԥхьа идыргылон нхыҵаа ҳашьцәа, абра иааны ҳадгьыл зхы ақәызҵаз. Уи апроблема ганкоуп. Ҳауаажәлар ирхамшҭуазароуп иҳадгылаз хыԥхьаӡаралагьы ишырацәаз, адин иныҟәаргозгьы шеиԥшым. Хатәгәаԥхарала иааны аибашьраан иҳавагылаз рфеномен аилкаара ҳаԥхьа ишьҭоуп, еилкаатәуп ари шыҟалаз. Иазхәыцыр сҭахуп ҳауаажәлар ишԥаҟала ачеченцәа арахь шьхала раара, ақьырсиан апапцәа уҳәа егьырҭ раара. Даҽа еибашьрак, даҽа милаҭк рҟны ас иҟан ҳәа исмаҳацт. Ма динла, ма ешьарала еидгылалон. Адыгаа, ачерқьесцәа ҳашьцәа ртәы хазуп, аха араҟа милаҭла, динла еиуеиԥшым ажәларқәа рхаҭарнакцәа аԥсуаа ирыдгылеит. Ахаан иҟамызт, иагьыҟалом ас ҳәа сгәы иаанагоит", - иҳәеит Лакербаиа.
Иара убасгьы дазааҭгылеит Аԥсны хатәгәаԥхарала еибашьуаз рганахьала еиҿкаатәу, ахаҵгылара зҭаху ҳәа ииԥхьаӡо аусқәа ртәы.
Шәазыӡырҩла арадио Sputnik Аԥсны аефир.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: