Апоетцәа зегьы еиԥшӡам, Анцәа иҟнытә! Иҟоуп апоетцәа, унарыдыххылан зхы "узымҭо", акыр узыргәаҟуа, узырхәыцуа, урҭ рышәҟәқәа нықәуҵароуп, иаақәухыроуп, ражәеинраалақәагьы, иаразнак "иузԥымҽыз" арасеиԥш, удыргәаҟуеит, аха урҭ "ԥымҽкәа" урыцрыҵӡом, избанзар, урҭ ирызҭоу ргәаҭа шыбзиоу удыруеит!.. Насгьы, уара урҭ ргьама даҽа гьамак иадукылаӡом, уадыршьцылахьеит, рыгәра угахьеит, ԥыҭраамҭак урзымхынҳәыргьы, рыгәхьаагара уалагоит, ани иқәҵан уахьырԥырҵыз гәнаҳак ҟауҵазшәа ухы убо уҟарҵоит... Избанзар, урҭи уареи ишәымбаӡакәа шәеилибакааит, мамзаргьы, цҳак шәымбаӡакәа ишәыбжьалеит, шьҭа ишәзынхаз, амаакыра аҭара ауп, шәеиқәгәыӷны шәеиҭанеиааилартә, шәыгәҭыхақәа еибышәҳәалартә, шәбызшәа еибакыртә, шәхаԥыц еибаҿаанӡа.
Саргьы убас кыраамҭа ззааигәахара саҿыз, зҿы снеиаанӡа асы ӷәӷәа "аԥра" зықәшәаз поетуп, шәҟәыҩҩуп Мушьни Миқаиа. Уи, поетк иаҳасабалагьы, уаҩык иаҳасабалагьы, иаразнак дшузеилымкаауа еиԥш, иаразнак иааигәагьы унаишьҭӡом. Иара "иашҭа" уҭаижьларц азы, уизааигәаитәырц азы, агәра игароуп, зегь раԥхьа иргылан, баҩхатәрак акәицк шулоу, нас – аԥсуа бызшәа бзиа ишубо, угәы шазыбылуа, нас, егьырҭ "уграқәа" зегьы, иара иаразнак ишгәеиҭогьы, ишуҵидыраауагьы, ԥыҭраамҭак имбазшәа ҟаиҵоит, ани "акәиц" аҳаҭыраз!
...Мушьни Миқаиа ажурнал "Алашара" аредакциаҿы аус ахьиуаз ауадаҟны саб симан даннеиуаз аа-класск рҿы стәан. Сажәеинраала хәыҷқәа зныз стетрад аасымихын, илаԥш нархигеит. Сара сахьгылаз, ачалт иаҵалаз аҳәынҵәраԥшь еиԥш, сгәы ҭҟьон, сажәеинраалақәагьы дрыԥхьар сҭахын, аха арахь, игәамԥхар ҳәагьы сшәон! Аха, Анцәа иҟнытә, сызлақәымгәыӷуаз ала дрыхцәажәеит, уимоу, ибжьы рдуны, уи иҿаԥхьа итәаз, усҟан зсакьаҳәымҭа иҭагылаз ҳпоет Витали Амаршьангьы дизаԥхьеит, уи атетрад хәыҷы аҟынтәи ҩ-жәеинраалак, иааиуа аномерқәа руак ирнырҵарц. Уи аҽны закә мҵәыжәҩаз исоуз, саби сареи ҳауп издыруаз! Уи нахыс, саныстудентыз иҭыҵыз раԥхьатәи сажәеинраалақәа реизга ашәҟәгьы иара иоуп иақәҿызҭыз агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" аҿы. Уи зегьы ԥшӡала, нас, даҽазны, даҽа аамҭак азыԥшаан изҩышт.
Агәра шәсыргоит Мушьни изкны изҩыша рацәаӡаны ишсымоу, избанзар, ԥшьышықәса аредакциа "Алашара" аҿы иареи сареи уадак аҿы ҳаидтәалан аус еицаауан, ани иара ирлас-ырласны игәалаиршәало Тур ихәы "шизылԥхаз" еиԥш, саргьы "Мушьни ихәы" сзылԥхеит, ҳаԥсуа бызшәа амшын ҵаула сӡааԥшылеит, избеит аҵаҟаӡа еилыџьџьаауаз, ахаан ԥсра-ӡра зқәым ҳаԥсуа доуҳа!.. Уи асаранџь агьама сара ԥсраҽнынӡа сгәы ихааӡа иқәзаауеит!
Мушьни ипоезиа "аартра" шымариамгьы, уанагәыланахала, уанатәнатәы, нас аԥырҵрагьы уцәыцәгьахоит, знык узышьцылаз аҭаацәара бзиа рааныжьра шуцәыцәгьоу еиԥш! Избанзар, уи ииҳәарц ииҭаху ахшыҩҵак, мамзаргьы иҭихуа аԥсабара асахьа, апеизаж, ма апоезиа иԥсаҟьан иагәылаԥсоу ажәытә ажәақәа, урҭ зегьы уара иумырбаӡакәа дара рахь "узларго" мчык рымоуп. Уи амч, ус ахы цәырган иунарбаӡом, ушаго "хатәгәаԥхаралоуп!"
Сымаӡа са сзын есымшагь имаӡоуп,
Сҵыхәтәы мшазоуп сымаӡа анцәырҵуа,
Сымаӡа маӡазаргьы, ицқьоуп, илашоуп,
Са сышьҭахьгьы, сымаӡоуп зышьҭа мыӡуа!
Апоет иаша, исҭахыз зегь сажәеинраала "иақәысҵеит", иагоит, убри шәашьҭал, убра ишәыԥшаа иҳәаӡом... Избанзар, уи есымша аҭыԥ аанижьуеит аԥхьаҩ изгьы, убригь, ажәеинраала иара ишиҭаху ианеиликаауа ыҟоуп, апоет ишиҭаху акәымкәа. Иара иахьиҭаху даангылоит, ма алагамҭа, ма аҵыхәтәа, акы алихыр ҟалоит, убра иԥшаар ҟалоит иара дзышьҭоу ахшыҩҵак, убра "иагьизирхиоит"! Егьырҭ иацу зегьы, афатә шыбзиоугьы, уи иаламкьыскәа, изҭаху зфо, акгьы узиаҳәаӡом!.. Уи далаӡоит иара! Уи изирхоит, ашә хәыҷны, абысҭа дуны.
Алу ажә еиԥш ихьанҭоуп иахьатәи амш,
Аԥхыӡ цәгьеиԥш исықәыӷәӷәоит агәҿыӷьра.
Цәгьагь бзиагь акымзарак схамышҭт,
Зегьы-зегь ныҵазгалт сажәымҭа ашәшьыра.
Апоет дызнысыз амҩа, уи шаҟа дарблаҟьаз, шаҟа деикәанаргьежьыз, шаҟа даргәырӷьаз, шаҟа даргәырҩаз аҟара, убриаҟара иаԥхьаҟагьы, ажь шаҟа иухәо аҟара аҩы шыбзиахо еиԥш, ишазеиӷьхо еиԥш, иҩымҭақәагьы ирзеиӷьхоит, аиаша иазааигәанатәуеит, иара иацәаны, иажьны иҟанаҵоит. Усҟан, ацәаҳәагьы иаҭаххеит ҳәа амц азҳәаӡом, егьи иавагылоу ацәаҳәа ианаруӡом, избанзар, апоет ихшыҩ аҟны ианнеи, уа еилашит, уа ишәит, уа "ирзышьҭыхуаз" аидара иаҵеиҵеит...
Са сӡыхь еицамкӡац иахьанӡа,
Иҵырмақьххыроу иахьагьы.
Адунеи лакәхан избаанӡа,
Адунеи сақәлахоит саргьы!..
Сӡыхь хьырҩашхан икаҭәаанӡа,
Са сажәа соуеит нархас.
Ашьха рҩаш шыцәоу избаанӡа,
Саԥсуа ажәа лашоит мраҵас!
Мушьни ҳаԥсуа поетцәа даарылукаартә аԥсшәа бзиаӡан идыруеит. Уи иҩымҭақәа зны-зынла ирцәыхьанҭоу еидарк рықәиҵацәома уҳәо ианыҟалогьы ыҟоуп, аха умыццакыкәа уҽанрылоухалалак, агәра угоит апоет иажәақәа рҭыԥаҿ ишгылоу, рҿахәы шырҳәо, мыцхәы урҭ рырԥшӡара, рырмариара иара ишиҟазшьам, ишитәышьҭрам, апоезиаҿгьы, аԥсҭазаараҿгьы дшыҟаз еиԥш, иҽшимԥсахуаз, ажәа еицааира иаҳа ианаалоит ҳәа, ма арифмеи аритмеи раҳаҭыраз, иара игәы иаҭаху, игәы иалнахыз ажәа шимыԥсахуаз!
Насгьы, иара ажәа арҽырбара, иахьаҭахымгьы амҵәыжәҩа аҭара, угәы алаҟаӡамкәа мчыла аҽырлахҿыхра ицәымӷын, уи иара ихаҭагьы 2011 шықәсазы иҭыҵыз иажәеинраалақәа реизга "Аҭәымҭа" аԥхьажәаҿы иазгәеиҭоит:
"Апоет ипоезиаҿы ччабжьымзар, лаӷырӡык зҿамшәаз, иԥсҭазаараҿы акәтаӷь ԥымҽӡакәа извагьежьны ишбылгьоз мацара, зажәреи зҿареи еиқәызҳәалаз апоет, ипоезиа агәра згаӡом. Аха уи сҳәеит ҳәа, "сан дгызмалуп" зҳәахьада. Дасу иашәа ӷарыӷаҭәа ҿарпынбжьушәа иаҳауеит!.. Иажәеинраалақәа ииаанӡа ишыԥсыз изгәаҭаӡом. Сара стәала, уи еиҳау ашәҟәыҩҩы изыҳәан уаӷеимшхара ҟалаӡом.
Ииашоуп, сҵәыуацәоит, аха хыхь џьара исҳәахьан еиԥш, сҵәыуацәозаргьы, ҽырҵәыуа ҟасымҵеит. Исыхьуан, иахьагьы исыхьуеит, иахьсыхьуа снацәа ақәыскит. Исырџьаџьацәазаргьы, аиаша сзаӷрамԥалеит.
Сара уахынлатәи поетуп. Споезиа ахы инаркны аиқәҳәаларҭа аҟынӡа апеизаж ашәахәа агәылсуеит. Аԥсабара асахьақәа иргәылаԥоуп сыгәҭыхақәа. Ааԥын, аӡын, ашьыжьтәи ашәахәақәа, аӡаӡа, ашьацаагага, амзаҿа, амзаҭәымҭа, хәылԥшәаԥшь, ашарԥыеҵәа, аеҵәа џьарсахьа, абарҭ зегьы сара сзыҳәан игәырҩахҽыгоуп, игәыҟаҵагоуп. Абарҭ зегьы сҵәыуабжь иацуп, сыччаԥшь иацуп, срылаччоит, срылаҵәыуоит".
Апоет, ипоезиа аҟазшьа, иара ишеиҭеиҳәаз, иара дшазхәыцуа, иара иҽшааиртуа, даҽаӡәы иҭаххеит ҳәа дизаартӡом. Насгьы иара имаӡа ус ирлас-ырласны иааиртӡом, уи "ианихшәо" ауп ианааиртуа. Уи акы дыхнахроуп, игәаҵа арԥхароуп, ма дзыргәырӷьаша акы дахьыԥшыроуп, ма бжьы ссирк илымҳа иҭасроуп, хәыцрак арҿыхароуп, цәалашәарак инаҭароуп, ажәакала, акы дарԥеиԥеироуп!..
Ахәда ныхшәа-аахшәо ацәацәашь,
Ацәаӡыӡ агәыҵыршо илашоит.
Ԥарԥалыкь шкәакәак, ԥаԥашьк,
Амцабз шкәакәа иахҟьашоит.
Аԥарԥалыкь амҵәыжәҩа еиҵнахуеит,
Амцаԥшь иакәшоит иааԥсаӡом.
Амцаԥшь аԥшӡара ихнахуеит,
Аԥарԥалыкь аԥсырҭа абаӡом.
Мушьни апоезиаҿы еиԥш, апрозаҿгьы алагала бзиа ҟаиҵахьан. Уи даныҷкәыназ иҭижьхьаз иажәабжьқәа реизга, ишәҟәы "Аԥслымӡ шаха" анаҩс, даара акыраамҭа, гәырхаагас иаанижьызшәа, апроза дазхьаԥшӡомызт. Аха аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рыҩнуҵҟа ииҩыз ироманқәа "Ахҟеи" "Ашацәа ртәарҭеи" иудырбоит, апоет ишиҭаху "дыӡсарц" азы, ипоезиа шӡыӷӷараз, иҵегьы иҵаулоу, иҭбаау, аҽҟьарҭа рацәаны иахьоушаз, идууз ҩымҭақәак аԥимҵар ада ԥсыхәа шимамыз. Насгьы, иара дызлаԥшыз, иибаз, ихигаз дунеи ҭбаак, ҩымҭа дук иҭеигӡарц азы, уи имаз ибаҩхатәреи, ибзиаӡаны иидыруа иаԥсшәеи игәаӷьны уи абӷацамкыра дкыдыргалеит!
Абар уи раԥхьатәи ироман "Ахҟа" аԥхьажәаҿы иара автор ихаҭа ишиҩуа: "Схәыҷра инаркны сышлара ашҭа сынҭалаанӡа, иахьагьы-уахагьы срылагылан ҳхәаҿы имҩаԥысуаз ажәытәӡатәи аԥсуа қьабзқәа. Аԥсрақәа, аԥсхәрақәа, аиныхрақәа, аимҭахарақәа шымҩаԥыргози, ирымҩаԥгашьази. Ҽеила сырхаанын аҩ-жәлантәык аиӷара бааԥс зыбжьаз еинраалашьа формақәас ирымаз, еинзраалоз абыргцәа. Издыруан, избахьан ашьԥса ахәԥҳа дшылырхуаз. Издыруан, абра избахьан анышәынҭра ишасасуаз, изасасуаз. Издыруан урҭ рымҩаԥгашьа апроцесс шыҟаз. Избахьан, исаҳахьан ахҟа зыбжьаз аиӷацәа еинзраалоз абыргцәа рдоуарақәа, рцәажәашьҭыбжьқәа. Исаҳахьан ашьанҵа еиҩызхуаз, ахаҳә зыршәҭуаз ашлақәа ражәа еихырҿиаақәа".
Асеиԥш аԥсҭазаара ду иагәылиааз, иагәылагылаз апоет данҩыҵшәа инаркны ибеит, илымҳала иаҳаит зеиӷьаҭамыз ажәабжьҳәаҩцәа дуқәа, урҭ дшырзыӡырҩуаз, рлакә хаақәа игәы ишықәыҩуаз иршон, ирхәлон, уи еиҳаз насыԥ абаҟаз арҿиаҩы изы! Насгьы, дара ҳажәларгьы, инеимда-ааимдо иааргоз рҳәамҭақәа, рфольклор, иара иҳәалоит еиԥш, ишеибгаз иҟан, ашәҟәқәа ирнырҵахьаз маҷын. Уи абеиара, уи асаранџь иалиааит усҟантәи абиԥарагьы. Убри азоуп, Мушьни Миқаиа ироманқәа уанрыԥхьо, аԥсуа қыҭацқьак агәҭа угылоушәа, уи агәырӷьеи агәырҩеи зегьы, уара иугәырӷьароушәа, иугәырҩоушәа, узхара иузымбо, иузааигәоу, иуцииз, иуцзызҳаз ахаҿсахьақәа ааукәыршан изубо, иааугәыдыҳәҳәалан, аӡәаӡәала гәыблыла игәыдукыларцгьы зуҭаххо... Избанзар, автор иажәа агәра угоит, ихшыҩҵак узааигәоуп, иидеиа уархәыцуеит, угәы шьҭнахуеит...
Мушьни Миқаиа дреиуан ҳаԥсуа литература збызшәа ацқьарала изырбеиаз, инагоу ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәа. Изакәытә насыԥыз, уи ихьымӡацыз, изымӡырҩыцыз ҳаԥсуа ҿар рзыҳәан, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҿы ааԥхьара наиҭан, аашәҩык зкуа азал ду аҿы иавтортә хәылԥазы еиҿкаазҭгьы! Уи иажәеинраалақәа рнаҩсгьы, убриаҟара жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа қьаадбӷьыцк дахәамԥшӡакәа ирзеиҭеиҳәарын, иршанхарын, убриаҟара дџьаршьарын, агәра ргарын ҳжәытәуаа дуқәа ахшыҩҭра бзиақәа шрымаз, иахьагьы ишрымоу... Мушьни Миқаиа еизган имаз афольклортә нҵамҭақәа мышкызны "ихәшәхоит!". Акызаҵәык, ҳгәы ҳзырхьуа, уи иҩыза ауаҩы иацы дышҳалагылаз зызгәамҭоз, ԥсгаха-ԥсшьаха имҭакәа ҳфольклористцәа ахьиҿымцәажәоз, ҵыхәаԥҵәара змаӡамкәа иидыруа ахьанырымҵоз, ибжьы ахьеиқәдмырхоз ауп... Уи уаҵәы ахьы иаԥсахоит!
Ҳҩыза ду, ҳашьеиҳаб Мушьни Ирод-иԥа, акыршықәса аԥхӡы ахькеиҭәоз ахәышҭаара ду аредакциа "Алашареи" аԥсуа шәҟәыҩҩцәеи гәык-ԥсык ала бзиа дырбон! Уи иажәа ҳара ҳзы акраҵанакуеит, иаҳҭахуп есымшагьы иҳацзарц! Иара амҩа иаша зирбаз, еиҵаиааӡаз, ажәа ԥшӡа, ажәа бзиа агәбылра зиркыз аԥсуа шәҟәыҩҩцәа ирҭахуп ԥсра-ӡра зқәым иҩымҭақәа рыла ирааӡаларц уаҵәы еиҵагыло ҳҿар, иажәа цҳаны, маакыраны ҿыц аҩра иалаго уаҵәтәи ахьыбҿар ирзыҟаларц! Апоет изы зегьы иреиҳау анасыԥ – ҳаԥсуа литература "ажәҩан", иара иеҵәаџьаа есымша икаххаа икыдзааит!
Аӡәгьы имражәыц адунеи,
Саргьы уаҵәынӡа сықәуп.
Ахҭа аҟынӡа сҿахәы сҳәеит,
Убри храҭахьгьы исыцуп.
Жәлар рырҿиамҭа хьыршәыгәқәа ҟаимаҭла ирныԥшуеит аԥсуаа ҳабзазара, ҳкультура, ҳанхашьа, ҳанҵышьа, ҳдунеихәаԥшышьа. Аҵарауаҩ, афльклорҭҵааҩ Сергеи Зыхәба ианҵамҭақәа рҿы иҩуан, ақьаад ахь ирзиамгаз, изхьымӡаз афольклортә нҵамҭақәа шыҟоугьы, еиқәхаз ҟаимаҭла ишаадырԥшуа "аԥсуаа аҭоурыхтә мҩа ду ишанысыз". Аҵарауаҩ иазгәеиҭон аԥсуаа "адунеи иқәынхо ажәлар дуқәа рҿы иацәыԥхамшьакәа, уимоу изларылагылаша адоуҳатә культуратә баҟа ссирқәа аԥырҵеит" ҳәа.
Аԥсуа жәлар рҿаԥыҵтә рҿиамҭақәа ашәҟәы анҵара ианалагаз 19-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркноуп, насгьы иахьа уажәраанӡагьы уи апроцесс аанымкылац. Жәлар рырҿиамҭақәа иаадырԥшуеит ҳара егьырҭ амилаҭқәа ҳазлареиԥшым, ҵасқәас иҳамаз уҳәа, ҳхаҭара шьақәзыргыло хьыршәыгәқәаны ҳдоуҳатә культура иаласоуп ҳфольклор.
Аԥсуа жәлар рҳәамҭақәа рҿы имаҷым аԥҳәыс лаҳаҭыр иазку анҵамҭақәа, урҭ иаадырԥшуеит ауаажәларра рсоциум аҿы уи лроль хаданы ишыҟаз, насгьы, лыхьӡи лыхьымӡӷи рыхьчара ахаҵа ишиуалыз. "Ала бзиа аԥҳәыс илеишуам", - рҳәоит аԥсуаа, уи ала лара лаҳаҭыр шдуу, ишабалакгьы улызныҟәар шамуа аарԥшуа. Даҽаџьара иаҳԥылоит "Ан ахьы дазыԥсахуам" ҳәа ажәаԥҟа, "Аԥҳәыс бзиа дызмоу, мҩаныфа иҭахӡам" - ҳаԥхьоит даҽаџьара. Абас ҳҿынаҳхар, имаҷым аԥҳәыс лаҳаҭыр иазку аҳәамҭақәа.
Иахьа сыззааҭгыларц исҭаху, аԥҳәысеиба илыдҳәалоу ахәыцрақәа роуп. Санхәыҷыз абыргцәа исзеиҭарҳәахьаз ахы ахьцо ала, аԥҳәыс деибаны данынхалакгьы, маҷк аамҭа анцалак, уи лразҟы амҩақәҵара иалагон. Еиҳаракгьы, аԥҳәысеиба ахшара ааӡатәыс илымазар, лхәыҷқәа абыс ироуша иазхәыцуан. Избан, сазҵаауан сара. Избанзар "аԥҳәысеиба арбаӷьгьы леиҽырбоит" рҳәон аиҳабацәа.
Ииашаҵәҟьаны, аԥҳәыс деибаны данынхалакгьы, икылкааны илышьклаԥшуан, иҟан уи лымариа иашьҭалоз ахацәагьы. Абас иҟамларц азы, лара хаҵа дрышьҭуан.
Ҳара ҳқыҭа аҩадахьы инхон ҭаацәарак, урҭ хәҩеишьцәа ыҟан. Акыр саныҩеидас ауп ианеилыскааз, аишьцәа реиҳабы, аныки абыки ирхылҵыз шиакәмыз. Уи дышхәыҷӡаз иаб дыԥсит, нас иан ҳара ҳқыҭаҿы инхоз ԥҳәыс даазымгацыз ахаҵа дирҭеит. Араҟа лара илыхшеит даҽа ԥшьҩыԥацәа. Аишьцәа реиҳабы дырнықәуан, еилых рымамызт. Ҳаиҳабацәа ишырҳәоз ала, ажәытәан, аԥҳәысеиба аҷқәын дирҭар ауан, уи иахьеиԥш иҵәылырхуамызт.
Хымԥада, иуԥылон аԥҳәысеиба лхәыҷы иаб иҩны дааныжьны, лара аҩынра ҳәа даҽазнык данцозгьы, аха еиҳаракгьы, ан лыхшара лара ишлыцыз хаҵа дрышьҭуан.
Зынӡа ажәытәӡа, аиашьа дыԥсыр, уи иԥҳәыс иашьа дирҭон, илымаз ахшара иҩны иааӡарц, раб игәара иацәымӡырц азы. Абри аверсиа еиҳа ижәытәӡатәиуп, избанзар иаҳхысыз ашәышықәсазы ус еиԥш ахҭысқәа уԥыломызт, иуԥыларгьы, ихьымӡӷны иршьо иалагахьан. Ари иахьа ҟалашьа змам акәны иаҳбозар, ажәытәан аԥҳәысеиба лразҟы мҩақәырҵон, илымаз ахшара абыда инымхарц азы, рыжәлантәқәа рааигәара инхарц азы. Абри аҳәамҭазы санду исалҳәахьан, ус зыҟарҵоз "ахәыҷқәа рымазар, раб иҩны иааӡарц, атәымџьара икыдымԥшыларц азоуп" ҳәа.
Анаҩстәи аамҭақәа рзы, аԥҳәысеиба "арбаӷьгьы шлеиҽырбоз" рхашҭуамызт, убри аҟынтә, шамаха уи деибаны дынрыжьуамызт. Ус акәзаргьы, абзҳәацәа аԥҳәысеиба еснагь рылаԥш лхын, убас иҟоуп иахьагьы. Гәнаҳарыла ахҳәаа анлоуагьы ыҟоуп, избанзар "аԥҳәысеиба арбаӷьгьы леиҽырбоит".
Ажәытә аамҭақәа рзы, аԥҳәысеиба аҭаацәара иаламлацыз дирҭозҭгьы, анаҩсан, лара аразҟы лоур, дҵәылырхуа иалагеит. Ҳазҭагылоу аамҭақәа ртәы ҳҳәозар, еилыҵыз, ма еибахаз аҩнра ҳәа данцо, иахылҵуа ацәажәарақәа рацәоуп, дызго иҭынхацәагьы уи ианаҿагыло ыҟоуп. Атрадициақәа рҽырыԥсахуеит, аха, ус акәзаргьы, "аԥҳәысеиба арбаӷьгьы леиҽырбоит" захьӡу аилкаара ԥсахрак амоуӡакәа иахьагьы иаанхоит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахь еибаны инхаз аҳәса маҷҩымызт, урҭ рахьынтә иҟоуп анаҩсан зразҟы еиқәзыршәаз, аха ҳара ҳауаажәларратә философиаҿы арҭ ахҭысқәа еиҳа негативла ишрыдыркыло убаратәы иҟоуп. Ахаҵа аԥҳәысеиба хатә ҩызас дигар лыхшареи лареи рныҟәгара илшозар, иамоузеи уи? Иабанӡаиашоу ауаҩы ихатә ԥсҭазаара аҵәылхра? Акырынтә исаҳахьеит абарҭ иреиуоу аҭагылазаашьақәа анцәырҵлакгьы, ауацәа аразҟы шеиԥдырҟьо, нас аԥҳәсеиба дзыдмыргаз иразҟы аныманшәаламхо.
Сара иахьсызҳауаз ақыҭаҿы, ҳанхарҭа иацәыхарамкәа анышәынҭрақәа ыҟан. Усҟан ирлас-ырласны иныҟәоз автобус зны-зынла даанагон ашәы зхьыссы иҟаз аԥҳәысеиба. Лыла аҭаԥшырҭа умоуа ашәы даганы дшыҟазгьы, иубон дшыԥшӡаз, автобус аанӡа ҳәа лыҩныҟа дцарцаз дахьгылоз аангыларҭаҿы илыхәаԥшырц инеиуазгьы ыҟан, убас деиҿкаан, ашәы илшәыз лыԥшӡара азхымҩо.
Лара ҩыџьа ахшара дранын, қәрала 25 шықәса дреиҳамызт усҟан. Еснагь ахьаа зхыз лыблақәа уажәгьы исгәалашәоит. Аамҭа анца, абри аԥҳәыс ԥшӡа лшәы анылшәылх ашьҭахь, дышԥҳәысеибазгьы, ашьҭазааҩцәа лоуит. Илышьҭалеит аԥҳәыс дзымгацыз аҷқәынцәагьы. Руаӡәы лгәы дақәшәон, аха лара лани, нас лабхәындцәеи илцәыԥсыз лхаҵа қәыԥш ишьҭахь ахаҵацара ԥхашьароуп ҳәа ианылҿадырхьы, мап лкит. Уаҳа разҟы лмоукәа ус дымҩаст. Иахьагьы данысԥыло ихьаазгоит уи лразҟыдара, лԥацәеи лмаҭацәеи ыҟазаргьы, аԥҳәысеибара иархәашьит лыԥҳәыстә разҟы ҳәа исыԥхьаӡоит.
Ҳара зны-зынла иҵоурам ашьцыларақәа шьҭыхны изкуа, иааџьоушьаратәы, аԥҳәысеиба аразҟы анлоуа ҳазыразым, ҳахыбаауеит, уи лынасыԥ ҳдунеи ашьҭыҵра иаԥырхагахарызшәа. Сара шәсазҵаауазар, аразҟы лоур, иҵегьы ахшара лыхшар еиӷьуп, лгәы ҭаҷаҷаны, ахҳәаақәа налхьысуа дынхар аасҭа…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Ауаҩытәыҩса дызнысуа аԥсҭазааратә мҩа гәалашәаратә хҭысла ихаҭәаауп. Аамҭа цацыԥхьаӡа узызгәышьуа, игәхьаауго ахәыцрақәа уҽрылаугалоит. Убарҭ рахьтә сара сзы зегь реиҳа агьама змоу акакәны иаанхоит схәыҷра адунеи иагәылаҵәахны иамаз, шәыга рацәала еиларсыз асахьақәа.
Ирҳәоит, аншьҭра агәыбылра амоуп ҳәа. Хымԥада, иагьиашоуп. Ҳаидтәаланы ҳхәыҷра ашықәсқәа ҳанрызхьаԥшуа зыӡбахә сымоу дунеихаан хашҭра змам Тамшь ақыҭа сандуи сабдуи ргәараҭа ауп, уаҟоуп ахы ахьакыз сара аԥсҭазаарахь скылызгаз амҩадугьы, уи акыр ԥхарралеи игәкыз бзиабаралеи иқәҵан, уи зхылҵаз сандуи сабдуи рыԥхарра акәын. Иҭбааҭыцәӡа иҟаз ашҭа ду, аҩнду иавагылаз еснагь ахәышҭаараҿы амца ахьеиқәыз аԥсуа ԥацха, згьама уамакала ихааз алҩаҿы икнаҳаз ашәха ҟаԥшьқәа, санду есышықәса ирыԥхны илырҩоз аџьанџьыхәақәа, сасык дааир ҳәа илымаз аҭаҵәахқәа, абарҭқәа зегьы ргьама хазын, уамакала ихаан.
Саншьцәа рынхарҭаҩны аихамҩатә вокзал зынӡа иазааигәан ганкахьала, егьи аганахьала амшын агаҿа шьҭан. Агәылацәа хәыҷқәеи аҩны иҟаз амаҭацәеи ҳанааизалак, иҟан маӡала амшын ахь ҳарцәыбналаны ҳанцалоз, саншьа иԥшәмеи иареи ашкол аҟны рҵаҩцәас аус руан, сабду џьара дышцаз аҟара агәра анаҳгалак, сандугьы уск даҿызшәа анаҳбалак, ҳшьамхы ҳҽаҳаргон, ус ахәыҷра анаҳиааиуазгьы ыҟан. Нас санду ллаба аакыдԥааны днаҳашьҭалон, азныказы днаҳақәмақарыргьы, нас ҳлыжьжьон, ус уаҳа ҟаҳамҵарц ҳабжьылгон, мамзар ҳҭаацәа ааир ҳацәгьа шылҳәоз ала ҳлыршәон. Ҳарҭгьы аахәлаанӡа ҳанду ҳлыдгьежьылон, лҿы иҭшәоз зегьы ҟаҳҵон, дҳаргәыбзыӷуан ҳацәгьа лымҳәарц азы.
Сабду аҽыуардын ҳнақәыртәаны амшын ахь ҳаигалон, шамахамзар мышкгьы бжьаижьуамызт. Исгәалашәоит, ҳахьнеишаз аҭыԥ аҟны ҳнаӡаанӡа ибжьы ныҵакны ашәақәа иҳәон, еиҳарак слымҳаҿы иаанхаз "Катиуша" ауп. Ҳанеизҳа еилкаахеит сабду ииҳәоз ашәақәа ҵакыс ирымаз, иара Аџьынџьтәылатә еибашьра ду дызлалахәыз ала.
Сыбла ихгылоуп бабыцк рықәшәар ҳәа дрыхӡыӡааны уажәы-уажәы ицәырганы иирыцқьалоз иорденқәеи имедалқәеи. Икәалыкәаџьо убас иԥшӡан, ҳара ҳнеины ҳидгьежьылон, ҳалахәмарырц ҳиҳәон, аха имукәа ҩаԥхьа иԥхьаикуан. Санду лакәзар, лыӡахыга машьына хәыҷы дадтәаланы амаҭәа ԥшӡақәа ҳзылӡахуан, иаҳшәыз ашәҵатәымаҭәа зегьы иреиӷьызшәа ҳзааиуан, ҳанду лыбзиабара убраҟагьы ианыԥшуан.
Аҩнынтә ҳнаԥшны иаҳбон аихамҩа аанҿасырҭаҿы игылалоз, мамзаргьы имҩасуаз адәыӷбақәа. Зегь злаҳагӡоз ҳандуи ҳабдуи ҳрыҳәон адәыӷба ҳақәыртәаны ҳдырныҟәарц, мап ҳцәыркуамызт. Иҟан ҳамч зықәхоз адҵақәа анҳарҭозгьы.
"Шәанду шәара дшәыкәыхшоуп, аус ԥсуп, ауаҩы дыбзоуп, шәнышьҭалар, ишәхашҭуеит", - ҳәа наҳаҳәаны, иҟаҳҵашақәаз ҳлырбон. Ҳус аҵыхәтәанӡа инагӡаны ҳаналгалак, ҳзыргәырӷьашаз ахҭысқәеи ахаамыхақәеи ҳзыԥшын. Ҳарҭгьы ҳнапхәыҷкәа аларԥаны иҳамаз ҳадҵа наҳагӡон, аҳәаса ҳаҟәшәон, аҵла абыӷьқәа ҳаҟәшәон, санду ашҭа быбыцк ықәыршәны илуазма, ашара илымнахыргьы, ахәлара лҽалакны акы даҿызар акәын.
Ахьҭақәа аныҟалалак, аԥацхаҿы еиқәыз амца ҳадтәаланы ҳаҽҳарԥхон, шаҟа лакәажәабжь ҳзеиҭарҳәоз сандуи сабдуи. Исгәалашәоит, санду амцаҿы ачуан ала ахш аршра даҿын, агәылацәа хәыҷқәеи ҳареи ҳшыхәмаруаз, санду ахш ршны ианыкнылхуаз аамҭазы снапқәа лыкәыршаны искит, иҭҟьаз ахш саблит, чабракаршә ҳахәмаруан… Аласра ус аныҟанаҵалозгьы ыҟан, избанзар хәыҷран, убригь дунеин.
Саншьа дҽыбӷаҟазан, изакәытә ҽқәааз ашҭа иҭаз, шаҟа ихацыркны иныҟәигоз. Аҽқәа ҳрықәыртәаны аӷәра кны ашҭа ахы-аҵыхәа ҳакәиршон, ахәыҷқәа зегьы агәаран ҳақәгылан ҳазыԥшын ҳаамҭа ааины ҳанбақәтәо ҳәа, бзиа иаҳбон, ҳгәазхара ҟаломызт. "Ахәыҷкәа аҽы иканамыжьааит…" - харантә ҳанду лҿыҭыбжьгьы ааиуан.
Аамҭа кьаҿк иалагӡаны акәзаргьы, андуи абдуи рыԥхарра зкьысыз, уԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалоуп, рыхаара уахьцалакгьы иуцуп. Ахәыҷра ашықәсқәа инрыжьуа ашьҭа даҽакы иеиԥшым, уи акырӡа ицқьоуп, иԥшьоуп. Урҭқәа зегьы бӷьыцк ианӡалом, избанзар ҵыхәаԥҵәара змам, доуҳа ԥшӡала еибарку ԥсҭазаароуп.
Абарҭқәа зегьы сгәалазыршәаз акоуп, аԥсуа-ақырҭуа еибашьраҿы ҳаӷацәа ирблыз, ирыццышәыз сандуи сабдуи ргәараҭа иаҿаз агәашәқәа ҩаԥхьа иҟьаҟьаӡа иахьаатыз, ҩаԥхьа ҳашҭаҿы агәырӷьаччабжьы ахьықәҩыз, усҟан имицыз ахәыҷқәа рџьынџь дгьылҵәҟьа ршьапы ахьықәдыргылаз, саншьа зеиҭашьақәыргылара даҿу ҳаԥсуа ԥацхаҿы ҩаԥхьа ҳхәышҭаара иахылҵуаз аԥхарра ҳахьеиднакылаз, ҳаикәшаны ҳахьадтәалаз, ажәытә-аҿатә ахьаҳгәалаҳаршәаз ауп.
Акыршықәса зылахь еиқәыз агәараҭа алакҭа ччеит, иблыз аҩны иацәынхаз амардуан шьаҭамырӡганы, ҭоурыхҳәаганы инхеит. Иҟалап уи аҽны сара аҩынтә раан сеиҭеизар, сгәазхара исызбомызт сзааӡаз саншьцәа ргәараҭа, гәынхәҵысҭала сырнысуан амҩахәасҭақәа, амҩадуқәа, сандуи сабдуи рхаҿсахьақәа сыбла уажәы-уажәы ихгылон, ҳанхәыҷқәаз еиԥш санду лҿыҭбжьы саҳауан, усҟан еиԥш лнапқәа ыргьежьны, "ишәыхьша шәанду илыхьааит" ҳәа ҳалгәыдлыҳәҳәалозшәа збон, аха ари лабҿабамызт, ари сгәаҳәарақәа ирхылҵуаз ԥхыӡҵас исзааиуаз цәырҵрақәан.
Лыԥхала аибашьра иалҵыз саншьа Валери Ҷанба ихылҵ ыҟоуп, имаҭацәа игәы рыладууп. Машәыршақә иҟамлаӡеит 70 шықәса иазкыз имшира аҽны иблыз иаб игәараҭа иҵеира иманы дахьаҭааз. Уи хықәкызаҵәык ауп иамоу - аизҳара, аԥсуа хәышҭаара аҿымцәаара, аиқәырхара! Наӡаӡа кьыс рмоуааит ҳзааӡаз ҳаԥсуа хәышҭаарақәа!
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Еиҳарак аусура ахьыҟоу араион ахадара ирыдыркыло аԥҟаԥҵәақәа реилыргараҿы ауп. Уи ҳауаажәлар ирызнагатәуп, рхы иахьадырхәаша, ишадырхәаша раҳәатәуп. Насгьы ҳара иаҳзаауа Аԥсны ахада идҵақәа роума, аԥыза-министр идҵақәа роума, дара зегьы еилырганы ажәлар ирызнагатәуп, урҭ адҵақәа инарықәыршәаны аусура мҩаԥысларц азы. Уи адагьы мчыбжьык ахь ҩынтә ауааԥсыра рызҵаарақәа рыла исыдыскылоит. Иара уи аамҭа абжьарагьы ианааиуа иҟоуп. Ауааԥсыра еиҳарак изыргәамҵуа атәылауашәҟәы аиура азҵаароуп, иҟоуп иара убас ашәахтәқәа ршәараҿы азҵаарақәа анрызцәырҵуагьы, анаҩс ауалафахәы ацҵара иаҵанакуа уҳәа, иаҳзааиуа рацәаҩуп, иахьынӡаҳалшо ҳрыхәоит", - ҳәа еиҭеиҳәеит Қәычбериа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Миқаа Галтәи ателехәаԥшра аусуразы: ҿыц аԥсы ахаҵаны ауаа ирбарцаз ҳаҿуп