Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа рныҳәарақәа рҟны иҟоуп амзартә цикл иадҳәалам аамҭа-аамҭалатәи аныҳәарақәа. Урҭ иреиуоуп "акәырбан", мамзаргьы "Анцәа аҿа (аҿаҭахьа) иҭара" ҳәа изышьҭоу. Убас еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы, аӡәы мамзаргьы жәларык ашәарҭара ианҭагылоу аҿаҭахьа ҟарҵоит. Иахьа адунеи зегьы иахыҵәаз ачымазара ҿкы акоронавирус ауаа ашәарҭара иҭанаргылеит. Еиуеиԥшым амилаҭқәа ари ачымазара иаҿагылоит аҳәынҭқарратә мчқәа рыцхыраарала адагьы, досу рдин ала жәлар рныҳәарақәа мҩаԥго.
Арҭ амшқәа рзы аҭелтә еимадарақәа рыла инеимда-ааимдо ажәлар иаԥшьыргеит аԥсуа дахьыҟазаалак аныҳәара мҩаԥыргарц ажәытәан ишыҟарҵалоз еиԥш "аамҭа бааԥс ҳазҭагылоу ҳаибганы ҳалҵааит" ҳәа. Аныҳәара шымҩаԥгатәу атәы ҳзеиҭалҳәеит Оҭҳара ақыҭа инхо 84 шықәса зхыҵуа Ламара Ажьиԥҳа.
"Арыцҳарақәа ҟалеит, аамҭак ҳҭагылоуп. Аныҳәара есымша ибзиоуп. Абри ишырҳәаз, ахарҵәы ӡҩаны, ацха-ӡҩа, ачаҳаржә, икәакәарынгьы иҟауҵар ҟалоит, абас стол хәыҷык адәахьы инаргыланы, шьаршьафзаргьы, столқәыршәзаргьы ипашәу акы нақәыршәны, касы шкәакәак, ма мпахьшьызаргьы иааухауҵоит... Зегьы иҟарҵар сҭахуп. Ҳазшаз ҳрыцҳашьа шәҳәа, иҳагыу рацәоуп, аха Ҳазшаз уаҳхылаԥш ҳәа шәҳәа", – ҳәа абас зегьы ныҳәартә ирабжьалгоит лара.
Иҟоуп шьтәак шьны агәыи агәаҵәеи арбаны аныҳәара мҩаԥызгарц згәы иҭақәоугьы.
Аха уажәы ачгара (аҿбаара) ишыҵоу ала, ари аныҳәара мҩаԥугар ҟалома ҳәа азҵаара зызцәырҵыз ҟалеит. Убри азы ари иахиҳәаауа еилаҳкаарц ҳаӡбеит "Аԥшьаҭыԥ" анапхгаҩы Даур Латариа иҟны. Уи ишиҳәо ала, аԥсуаа ачгара (аҿбаара) рымаӡам. Аҿбаара змоу ақьырсианцәа роуп, ачгара – аԥсылманцәа.
"Аԥсуа ныҳәарақәа рҿы ачгареи аҿбаареи ҳа иаҳтәӡам. Ари ақьырсиан дин ала имҩаԥызго, уи итәы хазуп, уи апап дцан диазҵаауеит иҟасҵои, ишԥаҟасҵои ҳәа. Аԥсылман адин ала иҟазҵо ахәаџьа иҿы днеины диазҵаауеит. Аԥсуала аныҳәараҿы ҳара еиҳабацәас иҳамоу ҳдин аҿы аныхаԥааҩцәа роуп. Аха уажә ирҳәаз аҿгьы уи ачгарагьы иаҿагылаӡом, избанзар акгьы ршьӡом, уажәы Ҳазшаз ҿа ирҭоит "Ҳазшаз уаҳхылаԥш, ҳаиқәханы, ҳаибганы ҳаилгар агәыи агәаҵәеи шуҳарбо" ҳәа. Агәыи агәаҵәеи азырбо ыҟазар, уи ԥырхага амаӡам, избанзар ишныҳәо аԥсыуалоуп. Акызаҵәык рымшшьара аҽназы ашьа карымҭәааит, убриоуп", – ҳәа ҳаиҳәеит иара.
Иара убас Даур Латариа ишаҳзеиҭеиҳәаз ала, хара имгакәа аныхаԥааҩцәагьы еидгыланы, аныхаҿ ицаны иныҳәарц ргәы иҭоуп. Иара ихаҭагьы зегьы ирабжьигоит иарбан динс изҵазкуазаалагь аныҳәарақәа мҩаԥыргаларц.
"Аныҳәара мыцхәы ыҟаӡам. Ақьырсианцәагьы ныҳәалааит, аԥсылманцәагьы ныҳәалааит. Анцәа аӡә иоуп, ҳазшаз аӡә иоуп, иарбан бызшәоу узланыҳәалакгьы иаҳауеит, иарбан ҵасу узланыҳәалакгьы иаҳауеит, зегьы Ҳазшаз ҳиҵаԥшуеит. Иныҳәалааит, иныҳәалааит уахгьы-ҽынгьы, есшьыжьгьы. Насгьы абыржә аҭагылазаашьа иҟоу, аԥсуаа ҳжәытә-ҳҵас ахь ҳгьыжьратәы, ҳхы ҳазхәыцратәы, ҳҵасқәа рахь ашьшьыҳәа ҳгьежьыр акәхошәа убысшәа збоит. Агәкажьра аҭахӡам, ашәара аҭахӡам, аха ауаа хәыҷык рхы иахылаԥшыроуп, раԥсуа ҵас, рқьабз, раԥсшәаҳәашьахь ииасыроуп" - ҳәа азгәаиҭоит иара.
Иҳәатәуп, Аԥсны еиуеиԥшым адинқәа ныҟәызго ауаа шеиларсоу ала, досу иара идин ишаҵанакуа дышныҳәо. Насгьы иҟаӡам иакыу аныҳәара. Ҭаацәацыԥхьаӡа досу ҳаиҳабацәа ишаҳдырбаз ҳәа, дара рҿы ишаԥу алоуп ишныҳәо.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аҭаацәара зегьы ишырхыҵхырҭоу дырны, аҭаацәараԥҵара, аҭаацәара алахәылацәа реизыҟазаашьа, реихӡыӡаашьа, ргәеизыбылра, рҳәатәеиқәшәара аԥсуаа лымкаала хшыҩзышьҭра арҭон. Аҭаацәараҿы апатуеиқәҵара, аҭынчра ыҟазарц азы акырӡа аҵанакуеит иҟәыӷоу абырг иажәа.
Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы, уимоу, иааидкылан аԥсуараҿы ахаҵа-аԥҳәыс ҳәа неилых ҟамҵакәа аиҳабы пату иқәуп. Аиҳабацәа рыԥсҭазаараҟны ирбаз-ираҳаз, идырҳаз рыԥсҭазааратә ԥышәа еснагь аиҵабацәа рзы имҩақәҵаган. "Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом" ҳәа рыԥхьаӡон аԥсуаа. Зегьы дырны уаҩы дзиӡом, уи икәша-мыкәша иибо, дзынҟьаз-дзынԥаз иабзоураны иҟаиҵароуп ихатәы лкаақәа, ирҳароуп ихатә ԥышәа. Зыҽны ииз мышкы зны изалшом ажәра ишәхымс иааламгылар. Ус ишоуп аԥсҭазаара.
Абырг, аиҳабы пату рықәҵара иазку еиқәаҳаԥхьаӡаз ахшыҩзышьҭрақәа ҳәаақәаҳҵар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟақәа рыла: "Аиҳабы дызмам Анцәа димам", "Аиҳаб бзиа дыԥраҳәа разуп", "Аиҳабы бзиа дԥызоуп", "Аиҳабы дышәшьыроуп", "Аиҳабы дахьыҟам аиҵбы бзабаа ибом", "Аиҳабы пату иқәуҵар, Анцәагьы пату уқәиҵоит".
Жәлар рҟәыӷара зныԥшуа афольклортә жанрқәа иреиуоу ажәлар разгәаҭарақәа рҿгьы ицәырымҵырц залшомызт абырг, аҭаацәара урҭ рыхӡыӡаара атәы зҳәо ахшыҩзышьҭрақәа.
Жәлар разгәаҭарақәа рҿы иаагоу аиҳабацәеи, аҭаацәареи, уи алахәылацәеи ирыдҳәалоу агәрагарақәа, жәаҳәарада, еиуеиԥшым, иаагозар, абаҳчаҿы абиаҵла еиҭазҳаша зықәра акыр зфахьоу абырг иоуп, ақәыԥш еиҭеиҳар ҵасым, избан акәзар, ашьаҭа ашәпара еиҭазҳаз ихәда иаҟарахар, дашәиуеит рҳәоит. Иара убас, аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо азгәаҭарақәа иреиуоуп:
Абас иҟоуп аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо ажәлар ирылаҵәаны иҟоу азгәаҭарақәак. Ажәлар разгәаҭарақәа реиԥш иҟоу атема аинтерес ду ахьаҵоу азы ԥхьаҟагьы еиуеиԥшым атемақәа ирықәшәо, илыԥшааху жәлар разгәаҭарақәа шәыдаагалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥхыӡқәа даара азҿлымҳара зцу фольклортә жанруп, дара аԥсуаа ҳҟны макьанагьы иҭҵаамкәа иаанхоит. Раԥхьатәи анҵамҭақәа аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи ртәы ҟаиҵеит Дырмит Гәлиа. Урҭ уԥылоит иара иҩымҭақәа реизгақәа рҿы. Аԥхыӡқәа рҟны иаарԥшуп аԥси нарцәытәи адунеи ирыдҳәалоу ажәлар разхаҵарақәа.
Аԥхыӡ аамҭалатәи аԥсра аанарԥшуа иҟоуп. Уи ус шакәу арҵабыргуеит абызшәа иалоу ажәақәа, ажәаԥҟақәа. Иаҳҳәап: "Ицәоу – аԥсы диҩызоуп", мамзаргьы: "Аԥсы дызгәыблымыз дыцәазшәа дибон" уҳәа реиԥш иҟақәоу.
Аԥсуа мифологиаҟны иҟоуп иара убас ауаҩы ацәа далазхало, ԥхыӡла дзыргәаҟуа аперсонаж Цәаблаҟ ҳәа хьӡыс измоу. Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа уи Напкылҵәа ҳәа лзырҳәоит. Иахьагьы ирҳәоит ауаҩы ацәа акыраамҭа даналахалак "Цәаблаҟ улкыма!" ҳәа.
Аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла иҽеим ацәара абарҵаҿы, аџь-ҵла амҵан, иара убас аилашәшәымҭаз уцәар бзиам рҳәоит. Ибзиаӡам ацәара амзартә ныҳәарақәа анымҩаԥысуа аамҭазынгьы, аиҳаракгьы аишәаргыларақәа раан, усҟан аԥшқа дыцәазаргьы хымԥада даадырԥшуеит, аритуал нагӡаны иалгаанӡагьы ддырцәом. Амцәара иадҳәалоу аритуал аарԥшуп аԥсра иадҳәалоу ақьабзқәа рҟынгьы – уи аҷаԥшьара ауп. Абасала "ацәара–амыцәара" иаадырԥшуеит еиҿагылоу ҩ-дунеик: "аԥсреи–абзареи", "нарцәи–аарцәи", "зыԥсы ҭоуи–зыԥсы ҭами".
Иҟоуп амиф-ҵабыргқәа ауаҩы дцәалаханы, хаха-хымш дмааԥшӡакәа, нарцәы дцан дшааз еиҭазҳәо. Ус еиԥш иҟоу аԥхыӡқәа раан, ауаҩы нарцәы иуацәа, ма иидыруа шьоукы ибоит, нарцәытәи аԥсҭазаара далаԥшуеит, џьанаҭи џьаҳаными иҟоу ауаа ишрызныҟәо ибоит. Абас ауаҩы ԥхыӡла нарцәы ицан иааз акраамҭа дыԥсӡом рҳәоит.
Иҟоуп илабҿабоу аԥхыӡқәагьы. Илабҿабоу аԥхыӡқәа ҳәа рзырҳәоит ауаҩы ԥхыӡла иибаз лабҿаба ианыҟалогьы. Иаҳҳәап, ԥхыӡла аԥсы ауаҩы игәиҽаниҵар ауеит, мамзаргьы игу-ибзоу алаиирдырыр.
Убас, Ешыра, 2010 шықәсазы ианысҵаз аԥхыӡ аҿы ажәабжьҳәаҩ Хьмур Еныкь исалҳәон, лара иԥсхьаз лан ԥхыӡ дшылбоз "аишәаҟны ишьаз аҵәца зықәбыргылеи" ҳәа, дааԥшны иангәалҭа, ус иагьыҟаҵәҟьан, ашьҭахь илыԥсахит.
Аԥхыӡ ала ауаҩы еиуеиԥшым адыргақәа иоуеит дзықәшәараны иҟоу аазырԥшуа. Араҟа иааҳгоит ҿырԥштәқәак аԥсуаа урҭ реилкаарақәа шаадырԥшуа:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Азинхьчаратә усбарҭақәа русзуҩцәа иааныркылеит ахаҵеи аԥҳәыси – Аԥсны аҵакырашҟа анаркотикатә маҭәашьара ииазгарц зҭахыз. Абри атәы аанацҳауеит Аԥсны ААР апресс-маҵзура. Уи адагьы ари амчыбжь азы иаанкылан ААИ аусзуҩцәа аҵарҭышагаразы.
Sputnik
Амилициа аусзуҩцәа иааныркылеит ҩыџьа ҳтәылауаа: 1995 шықәса рзы ииз – Ерик Беиеи Мураҭ Жьибеи. Дара ирымхын аԥара, ахьымаҭәа, аҭелқәа, ахатә цәамаҭәа уҳәа 670 нызқь мааҭ рыхә.
Дара ахара рыдҵоуп Алаҳаӡы асасааирҭаҟны иӷьычит ҳәа. Ацәгьоура оперативла иаарԥшын. Ашьаус хацыркны ашьаусҭҵаара мҩаԥысуеит.
Гәдоуҭа араион аҿы инхо ауаҩԥсы закәаншьаҭада абџьармаҭәа аахәара, иҵәахны амазаара, амҩангара, аныҟәгара ихараҵоуп.
Абџьари аџьаԥҳани Аԥсны ААР анаркотикқәа закәаншьаҭада реикәыршара анапхгара аусзуҩцәеи Гәдоуҭа араион ашьаусԥшаара аусзуҩцәеи имырхит Гәдоуҭа араион Лыхны инхо, 1980 шықәса рзы ииз Амиран Ӡкәиа. Иара уажәы анапынҵамҭа имхуп дахьынхо аҭыԥ ныжьны џьаргьы дшымцо азы. Аусҭҵаара мҩаԥнагоит Гәдоуҭа араион ашьаусԥшаара аҟәша.
Аԥсны ААР анаркотикқәа реикәыршара ахылаԥшразы аусбарҭа аусзуҩцәа иааныркылеит абри амчыбжь азы атәылахь анаркотикқәа ралагалара зҽазызшәоз ҩыџьа атәылауаа.
Оган Оганиани Римма Павловеи аанкылан аҳазалхратә ҭыԥ "Ԥсоу" рахысраан.
Аусҭҵаара адыррақәа рыла Оганиан закәандарыла анаркотикатә маҭәашьар метадон аахәаны Аԥсныҟа иааигон.
Цандрыԥшь инхо Римма Павлова илыдбалан Аԥсны ззин ыҟам апсихотроптә маҭәашьар "Лирика" 28 капсула.
Ареспублика ауаҩԥсы Саадыҭын Кәаӡба имашьынаҿы амарихуана рбеит апост "Маҷара" аҿы данааныркыла.
Анаркотикатә маҭәашьар закәаншьаҭада иахьныҟәигоз азы Кәаӡба иганахьала ашьаус хацыркуп. Аусҭҵаара мҩаԥысуеит.
Гәдоуҭатәи ААР ҟәша аусзуҩцәа аанкылан аҵарҭыша ргоит ҳәа азыԥхьаӡаны Аԥсны АШәМ аусзуҩцәа имҩаԥыргоз аоперативтә експеримент аан ҳәа аанацҳауеит Апрокуратура хада.
Апрокуратура адыррақәа рыла амилициа алеитенант Саид Гарцкиеи амилициа алеитенант аиҳабы Сасрыҟәа Чедиеи ААИ апост "Бамбора" аҿы рмаҵзуратә напынҵақәа рынагӡараан быжьнызқь мааҭ аҵарҭыша ргеит.
Аԥсны Апрокуратура хада ашьаус хацнаркит Аԥсны Азакәан ахәҭаҷ 285 актәи ахәҭа (амаҵзуратә напынҵақәа ахрархәара); ахәҭаҷ 292 аԥшьбатәи ахәҭа апункт "а" (амаҵзурауаҩ аҵарҭыша аниго).