Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ҭагалан уажәааны анхацәа рымхқәа анҭаргалалак, ршәыр-рқәыр, руҭраҭых ҿыхны ианалгалак, имҩаҧыргоит азеиҧш ныҳәаду аҽаҩраҭагалара иазкны. Уи инаҷыдангьы, ҭаацәацыҧхьаӡа имҩаҧыргон аҽаҩраҭагалара иазку аныҳәа иара Анцәахәы – Џаџа илызкны. Афатә дырхион лымкаала аҧшәмацәа иаадрыхыз руҭраҭыхи ашәырхкқәеи рыла.
Аетнографцәа Соломон Ажәанба, Григори Чурсин, Николаи Џьанашьиа уҳәа рҟынтәи иаҳзеиқәхаз адыррақәа рыла Џаџа [дыҧҳәысуп] илыҳәон аҽаҩра барақьаҭылтәырц. Идырхиаз афатә зегьы аишәа ианаақәырҵалак, аҭаацәа реиҳабы Џаџа лыхьӡала аныҳәара дналагон. Ашықәсан рҽаҩра беиахазар, уи илыџьшьаны, иҭабуп ҳәа лаиҳәон аҽаҩра беиазы. Имаҷхазар, иааиуа ашықәс азы рҽаҩра беиалтәырц, иаҳа еиҳахарц длыҳәон.
Григори Чурсин ишиҩуала, иара ихаангьы (XX ашәышықәсазы) Џаџа лкульт ауаа ирхашҭхьан, уи лымч ду аихырхәара иаҟәыҵәхьан. Аиҳарак уи илызку аинформациа еиқәханы иахьаанхаз аҧсуа жәлар рқьабзтә ашәақәа рҟноуп. Урҭ ашәақәа ртекстқәа ирныҧшуеит Џаџа дырзыцәгьамхарц азы лхәы-лыҧхь ҟаҵаны дышдыргәыбзыӷуаз. Џаџы лхәы иҟарҵо злырхуа ҳәа рыӡбахә ҳәоуп: аҟәыд, аҟаб. Ҿырҧштәыс иааҳгап ацыҧҵәаха 1984 шықәсазы афольклорист Валентин Кәаӷәаниа ианиҵаз ашәа аҟынтәи:
"Џаџы, сбыкәхшоуп, Џаџы!
Абри аҟабақ бхәы сҵәахын,
Абра иҟасҵит, Џаџы.
Џаџы, аҟәыдеиларшәшәы бзиа иббоит ҳа,
Шьыжьымҭан сгылан ибзыҟасҵит, Џаџы…
Џаџы, ҳамхы рџаџа, Џаџы!
Ҳуҭра рџаџа, Џаџы!.."
Аҵарауаа ишырыҩуа ала, Џаџа илызкны ҩынтә имҩаҧыргон аныҳәара – ааҧынразы (алаҵара ианалагози), ҭагалан (иҭагалан ианалгалаки). Иҟарҵоз афатәқәа амхырҭахьы, ма ауҭраҿы инаганы акәын ишныҳәоз, абарҭ ажәақәа ҳәо: "Џаџа ду! Ҳара иҳахәҭаз зегь наҳагӡеит, ҳара иааҳгеит ибыхәҭоу зегьы, убри аҟынтә ҳбыҳәоит баҳхылаҧшырц, иҳаҭ аҽаҩра бзиа амхаҿгьы, ауҭраҿгьы!"
Аныҳәараҿ иадыргалоз аҟны ихымҧадатәны иҟаз иреиуан аҟаб.
Баграт Шьынқәба иавтобиографиатә роман "Ахаҳә еиҩса" аҟны аперсонаж хада Лаган игәалашәарақәа рыла иаарҧшуп Џаџа илызкны иҭаацәа иҟарҵоз аныҳәара атәы:
"Ахаџьгәыгәын асахьа змаз акәакәар кәымпыл агәаблаа ианҵаны, аҭаҳмада [Лаган иабду Бежьан.– Е.Ҭ.] арахә днарылҵны, ауҭра агәашәахь днаскьоит. <…> Аҭаҳмада ауҭрахь инапы нарханы, деиҭаналагоит: Уа, Џаџа, шьарда зымчу! Былҧха, бгәыҧха ҳагыбмыжьын! Жәлацк ахькаҳаршәыз – адгьыл иқәӷьацо, алапҟьа иҿало – раки-ӡаки, хә-мацәки!.."
Даҽа ҭыҧк аҿы игәалаиршәоит абас: "Ԥшьашак аҽны, сан илжәыз акәакәарқәа алҩаҵә рыхҟьо, гәаблаак инанҵаны, ауҭра дааҭагылон. Лыӡӷабцәа наҟ-ааҟ иаалыдыргыланы, лкасы шкәакәа аалхыхны, Џаџа лыҵаныҳәара далагон" ҳәа.
Ишаҳбо ала, Џаџа илызкны ахацәагьы аҳәсагьы хаз-хазы иныҳәон, ахацәа – амхаҿы, аҳәса – ауҭраҿы. Ари аҩыза азгәаҭара ҟарҵоит зыӡбахә ҳамаз аҵарауаагьы.
Иахьатәи ҳаамҭазгьы, аҭагаларақәа ианаарылгалак, инеидтәалоит аҭаацәа аџьықәреи ҿа иалхыу абысҭа уны, рнапала иаадрыхыз ршәыр-рқәыр ала реишәа рхианы, арбаӷь, ма акәыт ҿа ршьуеит. "Иааҳрыхыз ихааны иаҳфо" ҳәа иақәныҳәоит уи анцәахәы ихьӡ рзымдыруазаргьы, уаанӡа еиҧш уажәы дыдмыргәыбзыӷуазаргьы.
"Џаџа дгәааргьы дыцәгьоуп. Лгәы ҟарҵалар, дыдмыргәаар акәын. Џаџа дузылҧхааит! — рҳәоит. Аҧша бааҧс асуеит, акырцх цәгьа ауеит… Аныҳәагатәқәа ҟаҳҵаӡом, ҳарҟәаҵт азы Џаџа ҳалцәымӷхазар акәхап" ҳәа рҳәоит афольклористцәа ранҵамҭақәа рҟны иаагоу аинформантцәа џьоукгьы (Сергеи Зыхәба ишәҟәы "Аҧсуа мифологиа" аҟынтә).
Издыруада, урҭ ахьиашоу ыҟазаргьы?! Ныҳәара мыцхәы ҟамлаӡац… Аҧсуаа иаҧырҵаз арҭ аныҳәарақәа урҭ рдунеихәаҧшра, рыбзазара аарҧшра адагьы, рыҧсҭазаара аиӷьтәра, арманшәалара иазкын. Иахьа аӡәы игәы иаанагар ауеит, уныҳәеит ҳәа иабаухәо, аусуроуп иаҭаху ҳәа. Ҳәарада, аџьабаа мбакәа алҵшәагьы зыҟалом, аха убри уџьабаагьы алҵшәа шыбзиахо ала агәрагарагьы ацзароуп!..