Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсуа ԥҳәызбацәа рымаҭәа иахьатәи амода аҟынӡа иааиаанӡа аиҭакрақәа ирнысит. Амаҭәа иаанарԥшуан досу инапы злакыз аус. Ахацәа ркәымжәы, ркаба аибашьҩы ихаҿсахьа аныԥшуазар, аԥҳәыс лымаҭәаҟны иаарԥшу аҩны зхагылоу аԥҳәыс лхаҿсахьа ауп. Ихадароу уи лымаҭәа ахкқәа иреиуоуп: аҵкы, аиԥка, акасы, ахҵакыга, аԥыраҳәа.
Аҭоурыхҭҵааҩ Шьалуа Инал-иԥа ишиҩуа ала, хаҵа ицахьаз аԥҳәызбацәа ԥшь-кәақьҭак змаз акасы аҵаҟа ирхарҵон х-кәакькны иҟаз акасы еицарсагьы, рхы злаҵаркуаз. Аԥҳәыс афатә аныҟалҵоз ахҵакыга лхамкәа акҿыҩра дыҩналомызт.
Аԥсуа ҭыԥҳацәа рымаҭәа агьама аҵаҵаны иршәырҵон еснагь. Урҭ уи дырԥшӡон еиуеиԥшым аҳәынҵәра ԥшӡақәеи, амаҟақәеи, аимхәыцқәеи рыла, аӡахырсҭақәа ирнырҵон асахьа ԥшӡақәа. Уажәеиԥш амаҭәа аахәарҭа алшара шыҟамыз ала, шамахамзар аҭыԥҳацәа аӡахышьа, ақәҵашьа рдыруан. Уи урҭ ишыхәыҷыз ирҵон. Аҭаацәара ианалалоз акәзаргьы, дара рнапала ирӡахыз амаҭәа, ампахьшьқәа ҳамҭас иҟарҵон.
"Ажәытә уажәеиԥш амаҭәа аархәо егьиуа иҟамызт, иаархәозаргьы, иаазгоз амалуаа ракәын, иара уигьы анҭыҵынтәи акәын ишааргоз. Зегьы рхала ирӡахуан. Аӡӷаб дшыхәыҷыз аӡахышьа лдырҵон. Усҟан хаҵа ицаша аӡӷаб анапҟазара лылоума ҳәа иазҵаауан. Сара сан, санду ибзианы иӡахуан, саргьы урҭ реиԥшҵәҟьа исзымҵазаргьы, ак ҟасҵақәоит. Абри афото иану санду, саб иан Арина Шармаҭ лоуп. Араҟа сара хышықәса схыҵуеит. Усҟан уи шыҟалҵаз сгәалашәо сыҟам, аха абра исшәу амаҭәа напылаҟаҵароуп. Асумка хәыҷ, акьанџьа искугьы – усҟан напыла иаҳзырӡахуан, уажәы иуҭаху зегь рзаархәоит ахәыҷқәа", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Оҭҳара ақыҭан инхо Таиса Ласариа.
Иазгәаҭатәуп аҩнымаҭәа адагьы, џьара излаҭыҵуаз амаҭәа хазы ишыҟаз. Баграт Шьынқәба ишиҩуа ала, аԥҳәызба цәырҵгас илымаз аԥсуа ҵкы ҳәа иҟаз "ажәҩақәа дырчуан, рцәа иадшәало ирҭшәан, амаӷра, анапы ахәдаҿы иҭшәан, ажәҩахь иааскьацыԥхьаӡа, идырҭбаауан. Ажәҩа инаркны амахәҿаҟынӡа амаӷра иадырӡахылон амҵәыжәҩақәа, ианныҟәо иԥырԥыруа ирышьҭан. Иара ахаҭа аун, ҵаҟа иаҳа иҭбаан, акалҭ аҿы аԥаԥар анахарԥсозгьы ыҟан. Аӡара ҭархханы, алада иаҳа еилышәшәо иҟан" ("Ахьырҵәаҵәа", 1990, ад. 456).
Аиԥка, аҵкы аԥыжәара шрымазгьы, аԥсуа ԥҳәыс илыцәтәыммызт аиқәагьы. Уи аԥҳәыс-еиқәа ахьӡын, иара аҭбаара аҭаны иӡахын, ашьапы ахәдаҿы аизгарҭа аҭаны. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьаҿы, аԥҳәыс лныҟәашәа аманшәаларазы абри аԥҳәыс-еиқәа рышьарҵон, аха иара ахыхь иауз аԥсуа-ҵкы ршәырҵон, уи иаҵыԥшны аиқәа умбо. Убри инаҷыдангьы иҟан аҽықәтәараан иршәырҵоз амизан-ҵкы. Ашьаҵатәы аганахьала, абжьааԥнытәи ажәцәеимаа анаҩсгьы, зышьхәақәа ҳаракыз, амҿы иалхыз аҟаԥҟаԥқәа ныҟәыргон.
Аамҭа наскьацыԥхьаӡа ашәҵатәгьы аҽаԥсахуан. Иахьа ақыҭақәа рҿы инхо аиҳабацәа роуп акасы ныҟәызго, иара убас ныҳәақәак рҿы акаси аԥыраҳәеи аԥҳәыс ҳамҭас илырҭоит (иаҳҳәап, Леиаа рныҳәараҿы ачакәаҳацәа рыцыԥхьаӡа акасқәеи аԥыраҳәа ҿыцқәеи рырҭоит). Егьи абжьарак европатәи амаҭәа аҳра ауеит, зны-зынла аԥсуа елементқәа злоу амаҭәа шубогьы. Иҳәатәуп, иахьагьы анҭыҵынтә иаауагьы ишазгәарҭо аԥсуаа амаҭәа аганахьала агьама ҳаракы шрымоу. Ус шакәугьы, ауаҩы иҭеиҭыԥши иҩнуҵҟатәи аԥшӡареи еицнеибаго иҟазароуп данарԥшӡо. Ԥсаҭа шкәакәа Боча Аџьынџьал иажәақәа рыла иаҳҳәозар: "Ашәҵатәқәа зегьы иреиӷьуп аламыс, амала ишәмыркьаҿцәалан".
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥсуаа еснагь рынхарҭаҭыԥ алхра даара иацклаԥшуан. Анхарҭаҭыԥ алхраҿы азҿлымҳара ду арҭон адгьыл иаҳа иахьыбарақьаҭыз, иахьчашәырҭаз, ахныҟәгаразы иманшәалаз. Нхарҭаҭыԥс иалырхуамызт адгьыл ахьыҳәазоз аҭыԥқәа, убри инаваргыланы аҭыԥ алԥшаараҿы акырӡа ихадаран аӡыхь, аӡыржәтә ааигәа аҟазаара.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Традициала, аԥсуаа ахьынхоз-иахьынҵуаз ақыҭақәа рҟны акәын. Уаҟа иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп хыхь еиқәаҳаԥхьаӡаз аҷыдарақәа зныԥшуа, анхара-бзазаразы иманшәалаз аҭыԥқәа рҿы зшьапы зҳаз хылҵшьҭрала, жәлала, абиԥарала еизааигәоу реиланхарҭақәа.
Аԥсуаа рынхара иамоуп ахатәы ҷыда ҟазшьақәа. Аҩны ҭагылазароуп ашьац зқәышьшьы саси ԥшәымеи рзы згәашә аарту иҭбаа-ҭыцәу ашҭа. Ашҭа иқәубаауа ахыбрақәа зегьы хадаратәла амҩаду ахь иԥшуеит. Аԥсуа иашҭа иқәгылоуп аԥхынра ашәшьыра ҟазҵо, аҭаацәа зегьы зҵатәоу ҩба-хԥа ҵла.
Аԥсуашҭа ҭзырҭәаауаз ахыбрақәа ирыман дара ирыдҳәалоу, иҷыдоу алексикагьы.
Аԥсуа бызшәаҿы иуԥылоит аҩны (ахыбра) аргылара иадҳәалоу ажәар ҷыда. Убри ажәар шьақәдыргылоит иахьа зхархәара ԥсыҽу ззуҳәар зылшо ажәақәа. Хшыҩзышьҭра раҳҭап ҿырԥштәқәак:
Аҟауар
Аԥсуаа рыҩныргылараҿы ахархәара ҭбаа рыман амҿлых маҭәахәқәа. Убарҭ иреиуан аҟауар. Аҟауар – ари аӷәы ршьшьаны иалырхуаз хыбга маҭәахәуп, аҟауар злыҵуаз аԥсатә, аџьтә ӷәқәа ракәын.
Алартҟа
Аҩныргылараҿы аҟауар здыркуа надаада аҩны ахыб иақәу амҿлых маҭәахәы иахьӡуп алартҟа.
Аварҩа
Ақәацә ихаргьежьны, ақә ылганы иҟарҵоз хыброуп, уи аӡын асы анақәҳалак еиламҳарц азы адәахьала иӷәӷәоу аҵәҩанқәа, мамзаргьы ашьаҟақәа адҵаны идырӷәӷәон. Убарҭ ашьаҟақәа ирыхьӡын аварҩа.
Аӡарҵәи
Ажәа аӡарҵәи иаанагоит "арасамахә аӡа". Ажәытәан аҭырас зқәырҵоз ахыбрақәа хаҳәҵәаҳәла еибаркны, иласкьаганы быцала ишышны, ӡарҵәила еидҿаҳәаланы иҟарҵон.
Аҳаҷашь
Иахьазы аҩнқәа ирымоу ауадақәа руак, азал ҳәа изышьҭоу – асас дахьдыртәо, дахьрыдыркыло асасааирҭа иазынархоуп. Аха ажәытә асасааирҭа иазкны хазы ахыбра дыргылон. Хазы идыргылоз асасааирҭа ахыбра иахьӡын аҳаҷашь.
Ананыра
Иахьа, зегьынџьара акәымзаргьы, аԥсуа нхаҩы иашҭа иқәубаауеит акыр имаҭәахәыз, ихы иаирхәо ауардын. Убри ауардын ахьыҵадыргылоз ахыбра ҷыда иахьӡын ананыра.
Ақаруаса
Ақаруа еилыԥхаауа иҟоу аҩеижьԥшшәы змоу хәызмоу хаҳә жәлоуп. Убри ахаҳә жәла ахархәарала ахацәа напҟазацәа идыргылаз аҩнеихагыла иазырҳәауеит "ақаруаса". Ақаруаса зыздыргылоз амалуаа ракәын.
Аҳацаҟьа
Ицыҩцыҩуа, иҵәырҵәыруа иҟоу ахаҳә ду иахьӡуп "аҳацаҟьа". Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы аҳацаҟьа аҩныргылараҿы ахархәара аман.
Абашҳа
Аргылараҿы ахархәара зырҭоз хаҳә жәлоуп. Ацәаакыра аднакыломызт, ацәра мариан, иласын. Абри ахаҳә жәла иаҿырԥшны ирҳәон: "Аҩны иргылеит ахаҳә "башҳакы ала", иара убас аӡы злам, иласу маҭәарк рбар ирҳәон: "Ари башҳакӡа иҟоуп".
Абжьында
Акәасқьақәеи амаҵурҭақәеи рыбжьара неигас-ааигас ирыбжьдоу "абжьындақәа" рыхьӡуп (урыс бызшәала "коридор, навес"). Урҭ цхыраагӡа бзиан, уарманшәалон адәахьы умцаӡакәа, ахыбра ушыҵоу аҩнусқәа рҭыԥ рықәҵаразы.
Азақәԥах
Ҿыц идыргылаз аҩны, џьара кылххарак амоурц, аҭӡамц ԥшӡахарацы иаҿыкәдыршо иашьҭоуп "азақәԥах" (урысшәала "плинтус").
Акыӷәра
Ажәытәан, анхаҩы изгылаз аԥацхақәа, аганҩнқәа, ананырақәа уҳәа рҿы, ашьҭахьшәа уаҩы ибла иахьыҵамшәашаз иаҿаԥыршьуан ашылаҭра, аишәақәа, ачуанқәа убас реиԥш иҟоу ауаҩы ихы иаирхәо амаҭәарқәа рыԥхьакырҭас ахархәара змаз ахыбра маҷ "акыӷәра" ҳәа изышьҭаз (урыс бызшәала иуҳәозар "чулан").
Ахыбрақәа рыргылара иадҳәалоу ажәар ҷыда ҭбаауп, урҭ рахьтә хәҭа хәыҷык ауп абраҟа иззааҭгылоу.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ахылԥарч – кавказтәи ашьхарыуа жәларқәа ртрадициатә маҭәақәа иреиуоуп. Иҳәатәуп ахылԥарч ишаанарԥшуа ауаҩы иҟәыӷара, имч, ихьӡ, ихьымӡӷ. Кавказаа рҿы иуԥылоит убас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа: "Аӡәы акы уабжьеигарц ануҭаху, ухылԥарч уазҵаа". Аԥсуаа ирҳәоит: "Ахы ыҟазар, ахылԥарч ахалоит".
Ахылԥарч асимволтә ҵакыла ауаҩы имч аазырԥшуа акәны иҟоуп. Зхылԥарч зцәыӡыз, зхы зцәыӡыз диҩызоуп, иԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылоуп. Ҭоурыхла ахылԥарч анцәырҵ инаркны кавказтәи ажәларқәа рҟынтәи егьырҭ амилаҭқәагьы издызкылаз ыҟоуп уи ӡынгьы ԥхынгьы аныҟәгара ахьыманшәалаз азы – аӡын уарԥхозар, аԥхын ашоура аҟынтәи уахьчоит.
Азеижәтәи ашәышықәса алагамҭа инаркны Аахыҵ Кавказ аофициалла ахылԥарч аибашьҩы иеилаҳәага маҭәахәқәа ирыларҵоит. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡаан акәзар, иреиҳаӡоу аофицарцәа реилазаара, аибашьцәа зегь раԥхьа идыргылоз ирхарҵон. Аԥсуаа ҳҿы иахьатәи аамҭазы иаҳҳәозар, аибашьҩы иеилаҳәага маҭәахәқәа ирыланы иҟаӡам, уи ус еиԥш ала хархәара азуур шауагьы. Иахьазы ари еиуеиԥшым аныҳәақәа раан ирхарҵо традициатә хаҵатәуп.
Иазгәаҭатәуп, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан ирхарҵо ахылԥарчқәагьы еиԥшым. Иаҳҳәап: есыҽнытәи хаҵатәны еиқәароу, мамзаргьы ихәаԥштәылоу ахылԥарч рхарҵоит, аныҳәақәеи ачарақәеи рҿы – ашкәакәа ԥштәы змоу, аԥсраҿы – еиқәаҵәоу.
Аԥсуа изы ахылԥарч ихаӡамкәа ауаа рылагылара ҟалашьа змамыз акы акәын. Ахылԥарч анырхырхыруа ианныҳәо заҵәык ауп (аныҳәаҩ анцәа иахь ихы рханы данныҳәо ихы хтуп), иара убас аԥсраҿы ианнеиуа.
Аҿар рыбжьара иҟан убас еиԥш атрадициа: аҷкәын игәаԥхаз аҭыԥҳа лаԥхьа ихылԥарч, ма ихҭырԥа каиршәуан ("сыԥсҭазаара бнапы иануп" ҳәа), аӡӷаб уи аҷкәын дылгәамԥхозҭгьы, ихылԥарч лыргьежьуан, аха уи иара изы хьымӡӷ дуун, урҭ реинрааларазы ацәажәацәа аныбжьалоз ыҟан.
Ахылԥарч ҳаамҭазтәи ахархәара ахьуԥыло жәлар рашәаҳәаратә, рыкәашаратә ансамбльқәа рҿоуп, аха иара уи адагьы аҿар бзиа ибаны изхазҵогьы ыҟоуп, аиҳаракгьы амилаҭтә ныҳәақәа раан аҿаргьы еиҳабу абиԥарагьы ари ахаҵа рхаҵаны иуԥылоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, жәабран 27 - Sputnik. Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Аслан Бжьаниа Аԥсны амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа рзанааҭтә ныҳәа рыдиныҳәалеит. Абри атәы аанацҳауеит ахада иофициалтә саит.
"Аԥсны амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа зегьы гәык-ԥсык ала ишәыдысныҳәалоит шәзаанаҭтә ныҳәа. Ари амш азгәаҭара иазку арыцхә ҳажәлар рзы аҵак ду амоуп. 1919 шықәса жәабранмза 27 рзы раԥхьатәи аԥсуа газеҭ "Аԥсны" аҭыҵра ахҭыс аԥсуа жәлар рҭоурых даҟьа ҿыцны ианылеит. Амилаҭтә кьыԥхьи, ателехәаԥшреи, арадиои еснагь ҳажәлар ирҿахәҳәаганы иҟан. Ахә ашьара уадаҩуп Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан ҳажәлар хацәнмырха иззықәԥоз аиаша адунеи аларҵәараҟны аԥсуа журналистцәа рылшамҭақәа", - аҳәоит адныҳәалараҟны.
Адемократиатә ҿиара амҩа ылызхыз ҳҳәынҭқарра азы аҵак ду амоуп ажәа ахақәиҭра, аҵабырг аарԥшны аларҵәара, амассатә информациа ахархәагақәа рыҿиара, азгәеиҭеит Атәыла ахада.
"Ҳазҭагылоу аамҭа лымкаала аҭакԥхықәра рыднаҵоит ателехәаԥшреи, арадиои, акьыԥхьи русзуҩцәа. Урҭ рҟынтә аԥхьаҩцәа, ателехәаԥшцәа, арадиозыӡырҩцәа еснагь ирзыԥшуп обиективра злоу, ҳажәлари ҳаԥсадгьыли реизҳазыӷьара хықәкыс измоу, ҳжурналистцәа рнапы иҵыҵуа зхаҭабзиара ҳараку ажәабжьқәа", - иҳәеит Аслан Бжьаниа.
1919 шықәса жәабран 27 рзы иҭыҵит аԥсуа милаҭтә газеҭ "Аԥсны" раԥхьатәи аномер. 2001 шықәсазы Аԥсны раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба иқәҵарала ари амш Аԥсны ажурналистцәа рзанааҭтә ныҳәамшны ишьақәырӷәӷәоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: