Sputnik
Аԥсуа жәлар рынхара-рынҵыра зегьы иацклаԥшуан есымша. Аԥсабареи дареи еинаалан инхон. Рыбзазараҿы рхы иадырхәоз зегьы иара акәын ирызҭоз. Амала амазара ӷәӷәа иашьҭамызт, дара ирызхаша, асас дырҭаар дызларбаша акәын еидыргалоз. Аха дара даара акырӡа иацклаԥшуан зқьышықәсала рабдуцәа иаԥырҵоз рқьабызқәа рынагӡашьа. Уи иҳаранакуан рыуаажәларратә хымҩаԥгашьа, ркультура зегьы. Иахьеи-уахеитәи ахымҩаԥгашьа, атәашьа-агылашьа, аиҳабы-аиҵбы реизыҟазаашьа, реихаҵгылашьа, сасра ацара, асасдкылара уҳәа аетикет иаҵанакуа зегьы аԥсуаа "алеишәа" ҳәа иашьҭан. Алеишәа имҩақәнаҵон ажәлар еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан рхымҩаԥгашьа. Уахь иаҵанакуан аизарақәа, агәырӷьарақәа, ачарақәа, ахәмаррақәа, алахьеиқәра, аусеилыргара уҳәа ирацәаны. Аха абра иалаҳкааит аԥсуара аҟны аиҳаби аиҵби рыпатуеиқәҵашьа иадҳәалоу атәашьа-агылашьа иазкны жәытә-натә аахыс ирымоу аизыҟазаашьақәа.
Аԥсуа "Анцәа иҟнытә дааит", "быжь насыԥк ицуп" ҳәа ииԥхьаӡо асас даниҭаауаз, сасра данцоз, аҩны даныҟазгьы налаҵаны итәашьа-игылашьа еиҿкаан. Еилыхны иҟан аиҳабы итәарҭа, аиҵбы итәарҭа зегьы. Машәырны иҟамлазар ҟалапатәашьа-агылашьа идыруеит ҳәа иаҳҳәо ажәа. Гәырӷьарак, еизарак, даҽа уск, ма аҩнаҭаҿы иааиднагалаз асасцәа, аԥшәмацәа қәрала иреиҳабу, иреиҵбу зегьы ртәарҭақәа шьақәгылан. Аҩнаҭахьы асасцәа анымҩахыҵуа аума, сасра ианцо аума, ус џьара ианеизо аума, Ҭырқәтәыла инхо ҳауаажәлар иахьа уажәраанӡагьы еиҳабы-еиҵбыла атәашьа аԥҟарақәа ирықәныҟәоит. Аҩнаҭаҿы аиҳабы иҭыԥ, иуада, аиҵбы иҭыԥ алхны иҟоуп, дасу иахьиҭаху дызтәаӡом.
Ауаџьаҟ змаз аҩнқәа андыргылоз, аиҳабы иҭыԥ ауаџьаҟ армарахь акәын. Ауаџьаҟ – аиҳабы иарӷьарахь иаанхон. Арӷьарахь ала аҟәардәқәа дыргылон, еиҳабы-еиҵбыла атәаразы. Аҩнаҭа аиҳабы иара даныҟамгьы иҭыԥ аҿы итәаӡомызт, ари апатуқәҵара, абзиабара иазкын.
Ауаџьаҟ змам аҩнқәа дыргыло ианалага, аиҳабы иҭыԥ ашә анаатлак, иахьибарҭоу арӷьарахьтәи аҭыԥ акәхеит. Ашә ахьаатуа аганахьала аиҳабы ддыртәаӡом. Аҳаҷашь ашә ахьаатуа арӷьарахь акәзар, иааҩнало ибзианы дахьибарҭоу аҿы аиҳабы иҭыԥ ауп.
Ирҳәоит: "аиҳабы дԥызоуп", "аиҳабы дышәшьыроуп", "еиҳабы дызмам Анцәагьы димам" ҳәа. Арҭ зегьы иаадырԥшуеит аиҳабы пату ахьынӡаиқәу. Иаргьы идыруеит ижәлар дшырҭаху, ҳаҭыр шиқәу, аԥсҭазаара агәҭа дшалагылоу. Уи иара иԥсҭазаара аҵакы анаҭоит, иароуеит ишықәснҵыра. Аиҵбацәа зегьы аиҳабацәа пату ду рықәырҵоит, бзиабарала ирзыҟоуп.
Аҩнаҭаҿы асасцәа анымҩхаыҵуа, еицу реиҳабы иоуп зегь реиҳа пату зқәу. Уи аахаҿы ддыртәоит. Иара иармарахьала дтәоит аԥшәма исасцәа пату рықәҵаразы ирыдигалаз аиҳабы. Иара аԥшәма ихаҭа дтәаӡом, уи исасцәа ирыгу-ирыбзоу дахылаԥшуеит. Аха аԥшәма иқәра рацәазар, иааиз ирыцу аиҳабы иаҵкыс деиҳабызар, усҟан ахаҿы дтәоит. Арҭ аҩыџьа рнаҩс ддыртәоит асасцәа иааиз рахьынтәи ахаҿы идыртәаз аиҳабы ишьҭахь қәрала еиҳабу. Уа аҭыԥ ыҟамзар, ахаҿы итәоу аиҳабы аҩны иааҩнало дибар, аҭыԥ изныжьны, иара дызцу аиҳабы дизааигәаны дтәоит. Арҭ рнаҩс асасцәа еиҳабы-еиҵбыла итәоит. Амала ахаҿы итәоу аиҳабы иарӷьарахьала аӡәгьы дтәаӡом. Аиҳабы инаҩс итәоу зегьы шеибарку армарахьалоуп. Асас иқәра еиҳа еиҵазар, аԥшәма ирыдиртәалаз деиҳабызар, ахахьы иара ддыртәоит, иармарахь дтәоит асасцәа реиҳабы. Иҟоуп зны-зынла иааиз асас қәрала деиҵбызаргьы ахахьы дтәарц ианидырцало. Усҟан уи ирацәаны пату зқәу, ма харантә иааз аӡә иоуп, убри аҟнытә ахахьы ддыртәоит.
Аԥшәмацәа рахьынтәи еиҵбу ашә азааигәара дтәоит. Уи асасцәа дырхылаԥшуеит, ак рыгхозар гәеиҭоит. Ауадаҟны асасцәа штәоу даҽа гәыԥк ааир, иааиз еиҳабыс ирыцу еиҳа ихыҵуазар, еиҳа иахьыхароу џьарантә даазар, ахахьы уи ддыртәоит. Иармарахь иара иаԥхьа иааихьаз, ахаҿы итәаз аиҳабы ддыртәоит. Уи ашьҭахь аҩынтә раан иааиз аиҳабы иаҵкыс еиҵыбны ицу дтәар ҟалоит, аԥшәмацәа рхаҭарнак дтәаргьы ҟалоит. Егьырҭ иаанхаз ирхыҵуеи рысасра ахьынӡаҳараку ала аҭыԥ рибаҭоит. Араҟа еиҳарак ихадароу иааиз асасцәа ирыцу аиҳабыи уи инаҩс қәрала еиҳабуи ртәарҭоуп – урҭ алхны иҟоуп, уаҟа аӡәгьы дтәаӡом, ԥхашьароуп, патудароуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Ара ҳаззаҭгылаз асасцәа аҩны ианааҩнало ишеибартәо ауп. Убасҵәҟа иҟоуп аишәа ианахатәоугьы атәашьа. Асасцәа аишәа ианахатәо, иааиз ирыцу аиҳабы ашә иааҩнало дахьибарҭоу ала аишәа ахахьы ддыртәоит. Аԥшәма деиҳабызар, иара дрыдтәалозар, ахахьы дтәоит. Акрыфара напы адыркаанӡа, асасцәа реиҳабы иззааиз аус далацәажәоит, анаҩс дныҳәоит, насоуп зегьы акрыфара ианалаго. Асасцәа аишәа ианахатәоу ашәа ааигәа-сигәа ирхаӷылоуп арԥарацәа, урҭ аишәа иахатәоу рымаҵ руеит, ирхылаԥшуит. Аҭыԥҳацәеи аҳәсақәеи амаҵурҭахь иҟоуп, ахәы дырмазеиуеит.
Ауаа адәахьы ианеизо арымӡқәа ргыланы иантәогьы, иалкааны иҟоуп аиҳабацәа ртәарҭа. Арымӡ ҵлак амҵаҿы иргыланы уск анырыӡбозгьы арымӡ ахаҿы итәоз еизаз иреиҳабыз иакәын. Нас уи ишьҭанеиуа еиҳабы-еиҵбыла еидтәалон. Ҿарацәа ма игылоуп, ма инаскьашәа даҽа рымӡк иқәтәоуп.
Амҩа ианықәу, џьара ианцо, аиҵбы аиҳабы иармарахьала шьаҿақәак раҟара ишьҭахь дгыланы дицныҟәон. Аригьы патуқәҵаран.
Ажәытә Аԥсны аибашьрақәа ақәыларақәа аныҟаз, аиҳабы иҭыԥ аҩны аҿаҟны, ашәа ахьибарҭаз акәын. Ари зызкыз, шәарҭарак ҟалар, раԥхьа иара ибап, дахҭыгәлар, иеиҵбацәа ихьчарц азы акәын. Аиҳабы аԥхьа дахьдыргылоз апатуқәҵара анаҩсангьы ашәарҭарақәа раан ахыхьчара иадҳәалан. Анкьа аныҟәарақәа, аиҭанеиааирақәа аныуадаҩыз, аиҳабацәа аҿар ирабжьыргон: "Шгәышәҽаныз, ақыҭа сасык, мах ара ицо аӡәы, ма шәаџьҳәаҩык даалалар, адәы дықәымхааит, ԥхашьароуп, игәашәҭала" ҳәа. Ари ианыԥшуеит аихаҵгылара, агәеибаҭара, агәыбылра ахьынӡаҳаракыз.
Ахаҵа-аԥҳәыс ҳәа еилымхкәа аԥcуара аҟны аиҳабы пату иқәуп. Аиҳабацәа рыԥсҭазаараҟны ирбаз-ираҳаз, ирыхҭысыз зегьы аиҵбацәа рзы мҩақәҵагоуп. Аиҳабацәа аиҵбацәа мышкызны дара реиԥш ишажәуа лассы-ласс ирарҳәон, ирҭахын аамҭа мгакәа акы рҿырҵаарц, убри азын рԥышәа рымардон. Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом ҳәа иԥхьаӡан. Иахьцоз, иахьтәоз-иахьгылоз аиҵбацәагьы рыцын. Уахынла шаанӡа иантәоз уа ирхаҵгылан, рымаҵ руан, ирзыӡырҩуан. Шәца ҳәа рарымҳәакәа ицар ҟалаӡомызт. Абасала, рылшара дырӷәӷәон, ирааӡон. Аиҳабацәа рхаҭақәа рхымҩаԥгашьа даара ишәан-изан. Урҭ ахәыҷы инаиркны аду иҟыӡа рызнеишьа иақәшәон. Реиҵбацәа рԥышәа шрымардоз мчыла ирыдцаланы акәымызт, хымҩаԥгашьала идырбаны акәын. Шықәсыла аиҳабра мацара азхомызт уи. Зыԥсҭазааратә мҩа ицқьаны ианысыз, ҽыԥныҳәа змамыз, доуҳала иҳаракыз иакәын еиҳаб дууз, иззыӡырҩуаз, раԥхьа идыргылоз, зажәа ԥхылнадоз, ахаҿы идыртәоз.
Аиҳабацәа ажәлар ираԥхьагылацәан, дара иразҵаауан, аха ажәлар рызҵаарақәа анырыӡбоз, азакәанқәа анаԥырҵоз ақәра мацара азхомызт. Усҟан урҭ ирывагылон азеиԥш иазхәыцуаз, ачҳара змаз, адырра змаз ауаа. Урҭ ирҳәо, ируа ажәлар ирзеиӷьу акәзар, уи иацныҟәон. Еиҳабы-еиҵбыла реибааӡарагьы, реихаҵгыларагьы зегь зызкыз, ауаажәларратә еилазаараҿы ахымҩаԥгашьа, атәашьа-агылашьа, ахпатуакәҵашьа уҳәа зегь рыла еиҿкааны, иҳаракны аԥсҭазаара аныҟәгара акәын.
Баша ирҳәаӡом аԥсуара аныҟәгара уадаҩуп ҳәа, аха аԥсуара ишахәҭоу аныҟәгара ауаҩытәыҩса деиҿызкаауа, даамысҭашәаны дҟазҵо уаажәларратә кодексуп.
Абра иаазыркьаҿны ҳазлацәажәаз аетикет ахәҭак, атәашьа-агылашьа аԥҟарақәа иахьа уажәраанӡагьы иныҟәыргоит адиаспора аҿы инхо ҳауаажәлар. Ирҳәоит ари аиҳаб дуцәа Аԥснынтәи иааргаз ауп, ишаҳдарбаз ауп ишынаҳагӡо ҳәа.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.
Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."
Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.
Абз агәы иаҭырџьмануп
Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.
Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит
Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.
Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит
Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.
Ажәа хаа абз арҩом
Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.
Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп
Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.
Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит
Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.
Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп
Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.
Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа
Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.
Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом
Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.
Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп
Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.
Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом
Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.
Агәы зҩыда – хаҿычча
Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.
Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом
Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.
Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам
Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.
Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам
Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.
Ажәлар рыбз хәшәуп
Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.
Алашә ииҭаху - ҩ-блакы
Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.
Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ
Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.
Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан
Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.
Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз
Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.
Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит
Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.
Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон
Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.
Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа
Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.
Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит
Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.
Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит
Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.
Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан
Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.
Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит
Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.
Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит
Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.
Абџьар гәыда алаба иаҩсуам
Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.
Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы
Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.
/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.
Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.
Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.
Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.
Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.
Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.
Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.
Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.
Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".
Александр Хроленко, арратә хҳәааҟаҵаҩ
Хнызқьҩык инарзынаԥшуа аԥснытәии урыстәылатәии аррамаҵзурауаа алахәуп Аԥсны имҩаԥысуа аҽазыҟаҵарақәа. Аҽазыҟаҵарақәа ирылагеит ԥхынгәы 8 рзы аполигонқәа Нагвалоуи Ҵабали рҿы. Ахархәара рыҭоуп 300 ак арратә техника ҷыда: акәылӡтәы транспортиорқәа БТР-82А, атанкқәа Т-72Б3 алархәны. Аҽазыҟаҵарақәа ирылахәуп Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рминистрреи Аԥсны Ашәарҭадаратә маҵзуреи рхаҭарнакцәа.
Ашьхаратә ҭыԥқәа рҿы аԥснытәи абаталионтә тактикатә гәыԥқәеи урыстәылатәи Абыжьбатәи арратә база аруааи арратә авиациа ахархәарала аманиоврқәа ҟарҵоит. Амшын аԥшаҳәаҿы амотохысцәеи, аҳауаҽацәыхьчаратә ҟәшақәеи, аԥшыхәцәеи, артиллеристцәеи ахыхьчаратәи ажәыларатәи маниоврқәа мҩаԥыргоит.
Аԥсны иҟоу арратә база апрактикатә ҽазыҟаҵарақәа 2020 шықәса рзы 10% ирыцлоит. Зынӡа имҩаԥгахоит 1000 рҟынӡа ҽазыҟаҵареи тактикатә ҵареи зхала иныҟәо агаубицақәа "Акациеи" ареактивтә система "Гради" алархәны. Аполигонқәа рҿы урыстәылатәи аруааи аԥснытәи аруааи еивагыланы рнапынҵақәа нарыгӡалоит.
Еидкылоу арратә гәыԥ адәныҟатә шәарҭарақәа ирнырԥшуп. Аԥсуа жәлар рҭоурыхтә ҭахра хьаас имкыкәа Қырҭтәыла ар амч еизнарҳауеит. Ԥхынгәымза алагамҭазы Қырҭтәыла ахада Саломе Зарубишвили, Қырҭтәыла арбџьармчқәа рнапхгаҩ ҿыц аинрал-маиор Георги Матиашвили иахь лхы нарханы илҳәеит: "Шәара ҳар Қырҭтәыла акзаарахь анагара шәаҿын" ҳәа.
Амшын еиқәа арегион аҿы НАТО аамҭа-аамҭала ахы цәырнагоит, алианс алархәны ақырҭуа ҵакыраҿ аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргоит. Абри зегьы аҭак аиуеит.
Аԥсны Аҳәынҭқарра аҵакыраҿ урыстәылатәи арратә база аруааи аԥснытәи аррамаҵзурауааи ҩымш ирықәуп ҩ-ганктәи абатальон-тактикатә ҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргоижьҭеи амшын аԥшаҳәаҿи ашьхараҿи. Абатальон-тактикатә гәыԥқәа арратә авиациеи амшынтә флоти алархәны дара-дара "еибашьуеит".
"Аӷа" итыл иҭалаз урыстәылатәи арратә база аруаа ԥхынгәы 8 рзы аҽазыҟаҵаратә лагер еилаԥырыххааит. Убри аан ахархәара рыҭан аԥырҩы зызҭам аԥрыгақәа "Орлан-10", акәылӡтәы транспортиорқәа БТР-82А, агранатаршәгақәа РПГ-7В, АГС-17. Аҽазыҟаҵарақәа мчыбжьык иназынаԥшуа имҩаԥыслоит.
Аԥсны аполигонқәа рҿы аҽазыҟаҵарақәа раан урыстәылатәи арратә база иатәу аԥырҩы дызҭам аԥрыгақәа рыҟәша БПЛА "Орлан", "Застава", "Гранат" рхархәара иацырҵеит. Азеиԥш хаԥырра 30 нызқь километра инаӡеит. Ииасыз ашықәс иадкыланы уи 12% рыла еиҳауп. Ҳаамҭазтәи аԥрыгатә комплексқәа ашьхараҿи амшын аԥшаҳәаҿи иҵәаху ахықәкқәа рыԥшааразы ирымоуп аинфраҟаԥшьы фото-, видеомодульқәа. Урҭ иалдыршоит ар рҿаԥхьа иқәгылоу аусдҵақәа хра рыманы рынагӡара.
Ԥхынгәы 8 рзы урыстәылатәи арратә база 100-ҩык аснаиперцәа ахысрақәа мҩаԥыргеит авинтовкақәа СВД, СВ-98, ВСС "Винторез" рыла, имҩаԥыргеит сааҭ рацәала аԥшыхәрақәа ҳаамҭазтәи атактикатә хархәагақәа (еиҭарго алазертә ԥшыхәгақәа ЛПР-3) рыцхыраарала аԥшыхәра.
Аицманиоврқәа мҩаԥгахараны иҟоуп Амшын аԥшаҳәаҿы. Арратә мчрақәа еицымҩаԥыргоит ахысрақәа ҳаамҭазтәи абџьар ахархәарала акәылӡтәы техника, аршьаҟауаа, авертолиотқәа реиԥш зеиԥшу 1000 цәҟьара ирықәкны.
Аԥсны иҟоу урыстәылатәи арратә база арҟәшақәа аԥхынтә ҽазыҟаҵара ҳәа ирзазыԥхьагәаҭоуп 100 инареиҳаны атактикатәи, иҷыдоуи, акоманда-штаттәи ҵарақәа, 600 рҟынӡа атактикатә уснагӡатәқәа. Аҽазыҟаҵарақәа реиҳарак мҩаԥысуеит ашьахараҿ, уахынланы. Аҽазыҟаҵара мҩаԥгахоит аполигонқәа фба рҿы, Аԥсни Урыстәылеи (Адыгеиа, Астрахантәи Волгоградтәи аобластқәа рҿы).
Аԥсни Урыстәылеи рыруаа реицхымҩаԥгашьа аҽарҭбаауеит атактикатә елемент ҿыцқәа рыла. Уас, мшаԥымзазы ашьхаратә полигон Ҵабал аҿы амотохысцәа рнапынҵақәа нарыгӡеит агранатаршәгақәа РПГ-7В, "Пламя", акәылӡтәы транспортиорқәа БТР-82АМ, 122-мм иҟоу артиллериатә гаубицақәа Д-30 рыла. Зынӡа рхы иадырхәеит 30 000 џьаԥҳаны. Ахысрақәа мҩаԥысуан уахынла. Артиллеристцәа ацәҟьақәа дырхәашеит аҽыҵәахырҭақәа рҟынтәи. Арадиолокациатә станциа "Соболятник" иалнаршоит "аӷа" ицәҟьара дуқәеи ицәҟьара маҷқәеи рбара жәабала километра ахьыбжьоугьы.
Аԥсны иҟоу арратә база аҽазыҟаҵарақәа раан 100-километрактәи амаршқәа шәкыла арратә техника рылахәуп. Ацәҟьаратә дәқәа рҿы игылоуп 900 иреиҵамкәа цәҟьара. Урҭ ирықәырӡхоит 20 000 рҟынӡа џьаԥҳаны. Ахысрақәа мҩаԥысуеит 5000 метра ныбжьаҵаны.
Амотохысцәа авиациатә дгылара рырҭоит аԥшыхәра-жәыларатә вертолиотқәа Ка-52 "Аллигатор". Аԥшыхәратә ҟәшақәа ашьхараҿы адиверсиаҿагыларатә уснагӡатәқәа мҩаԥыргоит. Аҵара-ҽазыҟаҵара аруаа рыпрофессионализм ҳаранакуеит.
Арадиоелектронтә ҿыгалара аҟазауаа аимадареи анавигациеи рсистемақәа ршьаҽуеит, арадиоԥшыхәра шьақәыртәуеит, "аӷа" инахараны иабџьар ҭадырхоит, 200 километра рҟынӡа ашьхараҿы ма ашьаҟьасҭараҿы "аӷа" ицәҟьарақәа ирықәдыршәоит, УАЗ "Патриот" иақәгылоу аимадареиҭакга "Лава" анавигациатә дәы 15 километра рҟынӡа еиҭанакуеит.
Ар ртехнологиатә еиқәыршәара аиӷьтәра ԥхьаҟагьы иацҵахалоит. Уи Аԥсны Аҳәынҭқарра ахьчаралшара арӷәӷәоит.