Есма Ҭодуа, Sputnik
Леиаа рныҳәа акыр азҿлымҳара змоу ажәлатә ныҳәарақәа иреиуоуп. Ари аныҳәа иахьагьы ибзианы еиқәырханы иааргоит уи ажәлантәқәа. Иазгәаҭатәуп, дара рыжәлагьы ажәла дуқәа ишреиуоу, аиҳараҩыкгьы Мгәыӡырхәа ақыҭа иалҵыз роуп. Аныҳәарагьы ахьымҩаԥырго ари ақыҭаҿоуп.
Сынтәа уи аиҿкаара идын Захар Леиба, аныҳәа ахәҭак ахьымҩаԥысуазгьы уи иҩнаҭаҿоуп. Арҭ ажәлантә ишырзаԥу ала, аныҳәа аныхдыркәшо аҳамӷә зыҩнаҭаҿы инарго иоуп уи амҩаԥгарагьы здыло. Убас, Захар Леиба ҵыԥх уажәааны аҳамӷә инапы ишадыркыз ала, амҩаԥгарагьы иара идлеит.
Аҳамӷә - амгьал ықәҵаны ахәышҭаараҿы иахьырӡуа ԥшь-кәакьк змоу аӷәы ауп. Уи аҵыхәаҟны аҿарԥарҭа аманы иҟоуп - иара ахькыдкнарҳало изҿадырԥо, агәҭа икылгьежьаан икылҵәоуп – уаҟа агәи агәаҵәеи зхарҵо арасатәы лаба кылырдоит. Шықәс дуӡӡак аҳамӷә зыҩнаҭаҿы иҟоу аԥшәмацәа иаӷьыр ҟалом, иакәым рҳәар ҟалом, ишәиир ҟалом, ҳаҭырла иныҟәыргароуп. Иара ишкәакәоу ақәыршә ақәыршәны иҟарҵоит. Иара аныҳәаҿы иҟоу зегьы џьара ԥсрак иақәшәаны иҟазаргьы, еиқәароу ари амш азы иршәырҵаӡом. Иазгәаҭоуп ари аҳамӷә ишацу изыхныҳәо ақәаби аҩы зларжәуа ачаҟәеи.
"Абри ҩыџьа шәарыцара иахьцаз, аҷкәын аӡәы дычмазаҩхеит. Абри аҭыԥ аҿы аџьма ааины хынтә ирбеит. Уара абри ихәаразы иаанагазар ҟалап, иаҳшьыпи рҳәан, абас иахныҳәеит. Убри аамышьҭахь абас иныҟәго ҳаауеит. Ари заҟа шықәса ахыҵуа здыруада... Нас иара аҭыԥ аҿы аџьҵла ду гылоуп, убри ахьтәы ҵәҵәа аман. Абри аҵәҵәа Маанаа ирӷьычт, иахьыргаз уаҳа ирымбаӡеит. Убри аамышьҭахь дара рыззегьы нҵәеит, абри аҩадахьы рҳаҭгәынқәа гылоуп, уаҩ даанымхеит", - ҳәа ҳзеиҭеиҳәеит аныха амчра азгәҭо Валери (Константин) Леиба.
Аныҳәара ҟарҵоит аџьҵлақәа рымҵан. Ари аҭыԥ иԥшьоу ҭыԥны ирыԥхьаӡоит. Уахь хаҵамзар (15-16 шықәса ирҭысхьоу), аԥҳәыс днеир ҟалаӡом. Аныҳәара икуп аныхаԥааҩ Рудик Леиба. Хазы иалхуп ачакәаҳацәа (урҭ еснагь жәҩык, ма фҩык ыҟазар ауп рҳәоит дара). Дара рыԥсы ҭанаҵгьы уи амаҵ рулароуп.
Сынтәа иҟаз фҩык ачакәаҳацәа дрыдыркылеит иҿыцыз даҽаӡәгьы. Дара рызегьы зықәрахь инеихьоу аҳәса цқьақәа ҳәа ззырҳәо роуп. Ачакәаҳацәа реиҳабы Цицина Леиба-Анҭалаа 88 шықәса дырҭагылоуп. Ачақәаҳара ианалагогьы, дныҳәаныԥхьаны аԥхьа лара лнапы налылшьуеит, нас уи аџьабаа лмырбакәа, лықәра апату нақәҵаны, егьырҭ афҩык иркәаҳауеит. Дара рызегьы аԥшәмаԥҳәыс иҿыцу акасқәеи, аԥыраҳәақәеи, ачабрақәеи надлыркуеит. Нас, рча кәаҳаны, хыхьи ҵаҟаи ахьа абӷьқәа рықәҵаны, аҳамӷә инықәҵаны ирӡуеит.
"Иахьа абри ача иаҳкәаҳауа аныҳәарҭа ишатәу ала, алԥха ҳаманы, агәыԥха ҳаманы, ҳхәыҷқәа иахьыҟазаалак, дыӡӷабума, дыҷкәынума, зегьы џьара-џьара иҟоуп, иахьыҟазаалак ҳәа иадкыланы убас иахныҳәоит. Ҳныҳәаны иаҳкәаҳауеит, аџьыкхыш аҳҭаӡом, аӡи ачашыла еиқәаҵәеи рымацара. Ҳнапаҿы иааиратәеиԥш, еиҵакәаҳаны ибзианы... Ианаҳӡуагьы, ачашыла ҵаҟа иаҵаԥсаны, абыӷьқәа ақәҵаны, ақьырмыт ааргоит аҷкәынцәа, ахәышҭаара ршны, нас убра иқәырҵоит, акәиц хыхь иақәрыԥсоит. Нас, иҟалеит анаҳгәахәлак, ирыцқьаны, ашкәакәа нақәыршәны, аныҳәара астол иқәаҳҵоит", - ҳәа ҳзеиҭалҳәеит ачакәаҳацәа реиҳабы Цицина Леиба-Анҭалаа.
Ашықәсан хаҵа ицаз аҭыԥҳацәагьы ари амш азы иааины рныха иамҵаныҳәоит. Аныхаԥааҩ урҭ рзы хазы дара иааргаз дахныҳәоит. Аха уи лыԥшәма уахь днеиуам. Урҭ арахь иааргар ҟалоит дара рхәыҷқәагьы, шықәсык еиҵоу рыда. Ҿыц иаҵагыло ахәыҷқәагьы хазы аԥҳәыс еиҳабы илныҳәоит. Сынтәагьы Леиаа рныҳәарҭаҿы ҿыц иаҵарныҳәаз ахәыҷқәа ыҟан. Егьырҭ ашықәсқәа рзы рнеира-рааира иаҳа имариахоит. Иара аԥшәма иҩнаҭаҿы иҟаиҵо (ахарџь зегьы ихала иоуп изду) аишәаҿы акәзар, ажәытә иҟарҵоз аилаџьи, ахарҵәи, ачаҳаржәқәеи мацара ракәызҭгьы, уажәы "акьынтпынтқәа" ацлеит рҳәоит аиҳабацәа. Аҳәса ашьтәеи ачеи агьамагьы рбар ҟалаӡом. Ачакәаҳацәа хазы аныхаԥааҩ иныҳәоит, урҭ рзы аӡыс ршьуеит. Нас ирзалху аҭыԥ аҿы хазы инеидтәалоит.
Ахацәа еиҳабацәа аныхаԥааҩ раԥхьа днагыланы ашьтәақәа аныҳәарҭа ҭыԥ ахь инаргоит. Рхылԥақәа нархыхны зегьы мрагыларахь рхы нарханы игылоит. Аныхаԥааҩ дныҳәаны, ашьтәақәа ишьуеит – руакы адгьыл аҿы икажьны, егьи аԥсы шҭоу арӷьа шьапала аҵла ихшьны. Абри аҵыхәтәантәи агәи агәаҵәеи ауп ашьҭахьгьы даҽазныкгьы дзыхныҳәо. Ацәа иахырхуа, уи атәыҩақәагьы иара уа аҵла ихыршьуеит. Акәац иара уа иржәуеит. Амш аҩбатәи азбжазы ашәа ҳәо шьапыла уахь инаргоит иԥшьоу ача зну аҳамӷә. Аныхаԥааҩ агәи агәаҵәеи аҩы ачаҟәа иҭаҭәаны дрыхныҳәоит.
"Алԥха Анцәа иҟаҵа, аарыхра бзиа ҟаҵа, ақәа хааны иаҳзауа, амра хааны иаҳзыԥхо! Уқьҭамхә аазгаз ажәлар ныҳәа! Изахәҭоу еиԥш ҳуқәныҳәоит. Уаҳхылаԥш! Аԥааимбар дуӡӡа илаԥш шәхызааит! Ҽааныбзиала Анцәа шәнаишьҭааит!" – ҳәа ихәымџьар ԥыртны аныхаԥааҩ Рудик Леиба дныҳәоит.
Дныҳәаны данаалгалак, аԥхьа иара агәи агәаҵәеи ргьама ибоит, иара убас ачеи, нас егьырҭ агьама дирбоит. Убри ашьҭахь ауп зегьы аныҳәахь ианаарыԥхьо, кранеицырфо, кранеицыржәуа. Ажәытәан еиԥш иахьагьы адгьыл аҿы ахьаца махәқәа ирықәтәаны акрырфоит аҭыԥ аҟны. Уахь инаргоит досу иҩны ииуз абысҭа, иара убас аџьыкхыш. Акәаци абри заҵәык ауп аҭыԥ аҟны ирфогьы.
Ианааилашәшәалак, акранырфа-акраныржә ашьҭахь, аҳамӷә шьҭыхны, ашәа ҳәо, ҳаԥхьа имҩаԥыргараны иахьыҟоу аҩнаҭа аиҳабы иахь инаргоит. Иааиуа ашықәс азы уи аиҿкаара инапы ианырҵеит Гәырам Леиба.
Аныҳәа игәырӷьаҵәа иаԥылоит. Амш зегьы шәаҳәарыла, кәашарыла ирхыргоит, ажәытәан ампыл асра, аиқәԥара ҟарҵон, аҽырхәмарра ҟарҵон. Ари амш азы ахысра ҟалаӡом. Ажәытәан аиӷацәагьы ари амш азы еиндраалон.
Иалкаатәуп, аханатә ари аныҳәа Леиаа рхала ракәызҭгьы иалахәыз, нас иаларҵо иалагеит егьырҭ ажәлақәагьы, иалалар зҭаху аӡәгьы мап ицәаҳкуам рҳәоит. Аԥхьа егьырҭ ажәлақәа рҟынтәи Леиаа рныҳәа иалалаз Гәынаа роуп. Аха аҳамӷә аӡы иахысыр ҟалаӡом рҳәоит, уи еимыздо Мгәыӡырхәаа заҵәык роуп.
Иахьагьы ари аныҳәара архаикатә ҟазшьақәа еиқәырхоуп. Иубоит уи иамҵаныҳәо ауаа гәыкала ишазыҟоу. Аиҳаракгьы ачакәаҳацәа рыстатуси, рыцқьареи, рдуреи ухнахуеит. Урҭ ражәақәа ҟәандаӡа сгәы дырҭәит.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 – Sputnik, Асмаҭ Ҵәыџьԥҳа. Агәыԥсахра иазыԥшу Олег Бушев Урыстәыла атәылауаҩра иоуит ҳәа Sputnik иазаалыцҳаит Олег иан Светлана Бушева.
"Атәылауаҩшәҟәы анҳарҭоз ныҳәак иаҩызан. Урыстәылатәи ателеканалқәа ржурналистцәа алахәын. Уажәшьҭа ҳаҽҭаҳаҩуеит, аполиклиникаҟынтә ашәҟәқәа еидаҳкылоит, абри ашьҭахь Бакулев ихьӡ зху Агәи-адеи рзы аинститут аҿы ҳнеиуеит. Олег уажәы ихы цәгьамкәа ибоит", - еиҭалҳәеит лара.
Олег Бушев – Аҟәатәи аиндустриалтә коллеџь дастудентуп. Даныхәыҷыз адиагноз ДЦП изықәдыргылт, аха иҩызцәа акала дреиԥшымкәа дыҟамызт.
2019 шықәса лаҵарамзазы игәабзиара шьақәҟьеит. Ареспубликатә хәышәтәырҭаҿы ица ихьуеит ҳәа игханы адиагноз ықәдыргылеит, убри азгьы ииашамкәа дырхәышәтәуан. Аамҭақәак рышьҭахь ауп ианышьақәдыргыла иара игәы акыр иазҳаны ишыҟаз, адилатациатә кардиомиопатиа шимаз.
Иара ара ихәышәтәра залшомызт. Бакулев ихьӡ зху Аинститут аҿы агәаҭара дахыжьын. Уа угәы ԥсахтәуп рҳәеит, аха иара Урыстәыла атәылауаҩра ахьимамыз азы асеиԥш аоперациа изыҟарҵомызт.
Аҭагылазаашьа адгылара арҭеит усҟантәи атәыла ахада Рауль Ҳаџьымба, Адәныҟатәи аусқәа рминистрра, Урыстәыла иҟоу Аԥсны Ацҳаражәҳәарҭа.
Апроблема иазхьаԥшит иара убасгьы Урыстәыла Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра. RT имҩаԥнаго апроект "Не один на один" аҳәаақәа ирҭагӡаны ацхыраара ауит Олег аамҭа кьаҿла урыстәылатәи атәылауаҩра иоурц азы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: