|Агъкащара ха7арам
|
Ари ах0ыс йалеит юажъижъабатъи ашы6ъс6ъа рзы, ауаа хабарда ианыбжьадырёуаз, Сталини Бериеи рхаан. Убасйантъи аам0азы, ха7а яьеюк ишиаанагара дынхон Илакра )одуа щъа ха7а яъяъак. Иара усйан, а8суаа ражъа ишалоу еи8ш, иаркы-ирцъ щъа акъын дшыйаз, йазшьалагьы ды5ьбаран. Уи агъарабжьара дыбжьаланы данаауаз дыздыруаз иа8хьа амюа еихыр7ъомызт. Иара абас дахьы5ьбаразазыщъан дызцъымяыз рацъаюын. Убри иахйьазаргьы йалап убри ашы6ъсазы и8а и0ахара.
Илакра и8а д0ахеижь0еи рацъак 7уамызт, аха уи и0ахара игъы канамыжьёеит, ийазшьа им8сахит, уи акъым иащагьы арыцщашьара ицъма3ханы дйалеит. Аха уи егьа ды5ьбаразаргьы, дзыдгылоз еснагь аиаша акъын.
Энак Илакра иэи икъадыри еи6ъ7аны, дшъышъуа агъарабжьара дыбжьаланы даауан. Дызбоз зегьы, - Рыцща, и8а ды8сижь0еи зынёа деила8сазар йалап, - щъа инеихъа8шы-ааихъа8шуан. Ус дышнеиуаз сара сабду, Баграт )одуа, Илакра дааи8ылеит. Уи Илакра иаас0а деи7бын, аха игъы иамукъа имюа дна8ыххылан, иэы аяъра ааникылеит.
- Ийау7о закъузеи, уеилагама, у8а иацоуп данащжыз, иахьа ушъышъуа агъарабжьара уш8абжьоу1
- Дад, Баграт, иущъо сащауеит, аха сара иахьа сгъырюа сэа0аны снатъар, усйан ани икылатъан исызкыл8шуа саяа игъыр8са йас7оит, уи ау пиара ии0ахугьы. Мап, дад, сара сылабара иацъшъоз саяа ччархъыс сйаи7ар с0ахёам. С8а ды8сит, аха дызшьызгьы гъаяла ды8сыроуп! – абригьы ищъеит, Илакра апйацащъа иэы айамчы нахийьан амарда да=алан дцеит.
- Илакра иищъаз а0ак аха7а гъы змоу еиликаауеит, иззеилымкаауа, уи аха7ара да8саёам! – ищъеит сабду, арии ажъабжь саб изеи0ащъан данаалга. Сара сабду сихьымёеит и8сы ш0аз, аха арии ажъабжь мыёкъа еи6ъхеит. Уи исзеи0еищъеит сара саб, Вахтанг )одуа. Сара уажъы шъара шъйынёа иаазгеит.
Ахьёи ажълеи
Аёъы ус иаз7ааит4
- Уара есымша акы унапы ана7ауюуа ухьёи ужълеи нагёаны изану7ои иркьа=ны акъымкъа, усгьы зегьы урдыруеит.
- Избан умбои, сыжъла нбанк ала иарбаны сыхьё нагёаны ианыс7ар, сыжълантъ6ъа ргъы иалсуеит – щажъла ёыримгаёеит, ихьёоуп иани7аз – рщъоит. Сыжъла нагёаны сыхьё злалаго анбан мацара аныс7ар, сара сха0ара ланарйъыр йалоит, - ищъеит изаз7ааз, уи зхы дара бзиа избоз аёъы иакъымкъа дйаларым.
«Изы8соузеи знык адъы а6ъы8шра…»
Ауаюы и8сы ан0оу и8с0азаара шайа а7анакуа издырёом, даны8суа алам0алазы ауп уи дазхьаауа даналаго. Шы6ъсык ирххо иааигоз аус мышкала ийаи7арц далагоит. Аха иара убасйангьы, уи аюс0аа дихыччозаап, айа7ахагьы дахьигёом.
Адлеи-8ща Сунара ҳәа дыҟан 8щъыск. Уи шъихъба шы6ъса лхы7уан лы8с0азаара данал7уаз. Лы8сы 0ана7ы акрылуан, тъамюахъ лымаёамызт. Уи лы=щъара ааины ианаалыдгыла, дымшъакъа да8ылеит. Аха ауаюы убас дшоуп, егьа акыр шы6ъса ни7хьазаргьы, адунеи аныёаара и0ахёам. Ааи, иашоуп, щанцъажъо ус щамщъозаргьы, гъаныла данхъыцуа ауаюы, егьа акааме0 их0игахьазаргьы, а8сра аёъгьы и0ахёам.
Сунара уажъымзар-уажъы а8сцъаща даны сигоит щъа лиар0а дахьылаз, уаща лзымчщакъа лмо0ацъа инарыз=ыл0ит4
- Ара щайоуп, ди, кыр б0ахызма1 – иналаз7ааит ур0, щанду 5ьаракыр щазлыхъозар щъа.
- Шъааи, нан, сшъыкъыхшоуп, абра а8ен5ьыр айынёа снажъгар с0ахуп, - лщъеит, уи аарлащъа лы8сы еивго.
А3къынцъа ааины иаалы7агылан, ашьшьыщъа а8ен5ьыр айынёа днаган, ахышъ аартны днаддыргылеит. Сунара лызхара илызбомызт дыз6ъы8шуаз адъы, лызхара ащауа ц6ьа лзылбаадомызт. Дзызхъыцуаз сеидру уи абри амину0 азы, ийалап убасйан лы8с0азаара зегьы лыбла6ъа иааины иаарыхгылазар, мамзаргьы дыз8ыр7уаз адунеи даэазныкгьы дны6ъы8шыр л0ахыз0гьы.
- Щаи, шьыри, изы8соузеи мину0к иадамхаргьы адунеи а6ъы8шра! – лщъеит уи, а8ша ахъхъащъа ил=асуа дахьгылаз, лы8сгьы аалылышъшъан, дынхьыдышьшь лмо0ацъа рнапы даанхалеит.
Айъйъа6ъа
Ёы6ь *ачлиа щъа дыйан ха7а еи=амск. Дынхон *а6ъашь. Уи нхара-н7ырала деибы0ан. Аюны, арахъ рйынтъи, уи иан7аны имаз ащъа6ъа ракъын, хы8хьаёаралагьы иугозар, жъохъ щъа изанын. Аха ар0 ащъа6ъа игъылацъа нхара рыр0омызт, рымхы и0алан иаа6ъырхуан. Ёы6ь даалаган метрак-метрак ийаз айъйъа ду6ъа йаи7ан ирхеи7еит. Аха и=кны ийамыз, уигьы рмыхъеит, иннамкылеит, хапыцла аанда рхны и0ало иалагеит. Ёы6ь уаща иихъыцра анизымдыр, ийаи7аз айъйъа6ъа иреищаз ича8ан, ююба-юба щъа еидкыланы ирхеи7еит. А7ыхътъан, ююба-юба еидкыло дышнеиуаз, х-щъак аанхеит, ур0гьы, акы ахала инсыжьыр, иаратъы шыйана7ац ийана7оит ищъан, рых8агьы еидкылан ирхеи7еит.
Энак Ёы6ь июны игъыцхъык дизааин, акъас6ьа асоф и6ътъаны ишы8шуаз, ари исас амбатъ ила иабеит, дахьтъаз дагьюы7ыззеит4 ацъ уяъ6ъа реи8ш, ююба-юба щъа еидкыланы аккара ил7ны иаауеит. Ур0 р7ыхъан иааиуаз, ды8шызар, ю-щъак рыбжьара щъак бжьы8сааны и6ъшьуа ирыманы иаауеит.
- Уана5ьалбеит, Ёы6ь, избо закъызеи1 Ари аюыза7ъйьа сымбац!
- Уи закъу умбо, иахьатъи щауаажълар иахьабалак ры8сцъа ржуеит, ры8сыбаю6ъа иахьабалак икарыжьуеит. Сара сщъа6ъа ракъзар, убас иааёоуп, ирывы8сааз рашьа абаю6ъа абна= икамыжькъа аюныйа иааргоит.
З0ы8 зы8сахыз ауаюы
Сабшан. Асабша, ишдыру еи8ш, ачара иамшуп. Убас асабша6ъак руак аан 6ы0ак а=ы ачара руан. Ачара аилашыкьым0аз акъын. Асасцъеи а8шъмацъеи еидшыланы най-аай а7ъца6ъа реимдара иа=ын. Аюынащацъа усгьы уа ирхагылан ама7 руан. Ачарауаа аищараюык р6ьаф6ъа йа7аны игылан ицахьеит. Климент )одуа дахьтъаз иааигъа-сигъа итъаз гылахьан, аёъыза7ъык лахьхьи ашьа8а а7ыхъа=ы дтъан, уигьы макьана игыларц згъы и0аз аёъы иакъмызт, а7ъца6ъа дрыхныщъаны Климент изааишь0уан. Ус, ды8шызар, лахьхьи итъаз, ашьшьыщъа дааигъахо, дааигъахо дааин дааиватъеит.
- Ари щган а=ы уареи сареи щауп инхаз, иужълоузеи уара абысйаюык итъаз ахызцаз1 – щъа дна7ааит, а7ъца6ъа змидо дидырц и0ахны.
Климент ажъазы хара ицоз уаюымызт усгьы, арии иааины иааиватъаз датъамбакъа днеи=а8шын, ус ищъеит4
- Сара с-)одуоуп, аха абри уара, лахьхьи ашьа8а а7ыхъантъи уащъцъы6ъырщъазала мацара иааины иаасыватъаз, уара узыжълада, баба1
Уи иаз7аазгьы уа дахьтъаз ды8сыр еияьаишьеит.
«Аеле6тричка сашьааит»
Жора Бганба щъа Тйъарчал а6ала6ь а=ы аёъы дынхон. Уи, сзы6ъшъаз, ма избаз щъа акы анеи0еищъоз ахаангьы мцымзар 7абырг имщъацызт, арахь иажъа щъаны данаалгалак, «абри имцны исщъозар, аеле6тричка сашьааит» щъа ды6ъуан. (Усйан Тйъарчал аеле6тричка6ъа аныйъара ианалагаз аам0азы акъын.9
Энак 3къынцъа6ъак ахьеидгылаз дышрацъажъоз, ани а7ыхътъан иищъоз а=ааирхеит4
- …Абыржъ исщъо имцны исщъозар, аюныйа сышцо аеле6тричка сашьааит, - щъа. Арахь аеле6тричка абайоу, иара дзыдгылоу агъашъ айынтъи июнынёа юбайа метра роуп ибжьоу.
- Уара Жора! Абри Лагълаа рыюны а8хьа уиасны, ацща у6ъсны, аихамюа ааих7ъаны, уеикъшаны уюныйа ухаларцоума1 – щъа =ааи0ит уи имц6ъа згъы 8на7ъахьаз руаёъы.
- Ыы, ус сызцо, абра юы-юнык сахьаараюсуа амии сахьынхо, иааих7ъаны сымнеиуеи! – ищъеит Жора, арии деилагама, иищъо закъи щъа дааихъа8шын.
- Нас, уара, Анцъа ииныщъаша, аеле6тричка уабашьуеи, Жора, ара уахьнеиуа ииасёомеи1 – щъа иааи=аирхьит уи.
- Щаи, уара, уи сазымхъыцёацызт, - ищъеит Жорагьы дааилашъан.
«Ухъы3ызар, хъы37ас утъаз!»
Пан5ьа Чачхалиа *а6ъашьтъын. Унеишь-уааишь щъа зарщъоз аёъы иакъын, а6ы0а=ы акы ахьыйалоз еищабыс далырхуан. Уахык, чарак айынтъи данааи, ачара зеи8шрааз, а0аца дызус0ада щъа шъы-з7аарак наи6ълы8сеит ацъажъара бзиа избоз и8шъма8щъыс. Пан5ьагьы и5ьоушьаша акы леищъарц и0аххеит.
- Ачара уаща наз0ахымыз акъын, афара, ажъра, акъашара, ашъащъара, акы агмызт. Амала 3къынак ачара ааилаигарц егьааигымхеит.
- Избан уара, ийалеи1 – лыла6ъа аакъеицеит а8шъма8щъыс, 5ьашьахъык шлащауаз дазы8шны.
- Ийалаз бымбои, 3къын-мыжда, иэы дна6ътъан, ирхъмаруа аш0а зегьы дакъшаны а0аца ла8хьа дааиуан еи8ш, иэы шьацъхныслан, длахыюрын, а0аца ла8хьа дынкащан асаба лышь0аирббит, - ищъеит Пан5ьа.
- Ди-ди! – щъа дна7йьеит и8щъысгьы дахьтъаз, лгъыла илзеи0алщъарц дцарц дахыццакуа. Ари аюыза ажъабжь аёъы иамщъакъа илзычщауазма!
- Пан5ьа, асы шь0оупеи адъахьы, асаба йаз7азеи1 – щъа д7ааит ари зегьы защауаз агъыла 3къын, Пан5ьа иищъаз агъра изымгацъо.
- Уара, баба, ухъы3ызар, убра хъы37ас утъаз, аищабы иищъо имаумклан, - ищъеит Пан5ьа, игъыяра6ъа рыйалара=ы агъыла дахьи8ырхагахаз игъы иаланы.
Анышъын0ра=ы
Чымхьа даныхъы3ыз иабду ищъо иащахьан уахынла анышъын0ра уанаюсуа, «уа, хълыбзиа» щъа мюасюык ду8ылар ишиоущъара еи8ш, а8сшъа ущъароуп щъа. Уахык чарак айынтъи и6ьаф 0а7аны июныйа дгьежьны дшааиуаз, амюа а=ы6ъан нышъын0рак шгылаз аниба, иабду еищъахьаз ааигъалашъеит.
- Уа, хълыбзиа6ъа! – ищъан Чымхьа ибжьы аа0ицеит.
- Уа, бзиара умаз, бзиала уаабеит! – ищъан, анышъын0ра айынтъи бжьык ааган, аёъы дыюны7ыззеит.
- Аа-аа-аа!.. – щъа Чымхьа рыцща дыщъщъо, а8сы дгылаз 5ьишьан, ишьамхы иэаиргеит.
Адырюаэны агъылацъа зегьы жъабжьны ирылаюит Чымхьа а8сы дибеит щъа.
Уи аам0азы уи игъыла Наниа изхара дыччо, июызцъа ирзеи0еищъон Чымхьа иара дышицъшъаз. Наниагьы иара убри ачара айынтъи дшаауаз, и8сы ааи0аикырц днеины, Чымхьа а8сшъа щъаны дназыдгылаз анышъын0ра д0атъазаарын.
Икьы8хуп ашъйъы «Ашацкыра. Апоезиа, апроза, акритика, аи0ага6ъа» / Еи6ълыршъеит4 З. )щаи7ыкъ8ща. Айъа, 2011. Ад. 124-132.