Аԥсуаа ирымоуп ибеиоу, акрызхыҵуа аҽыбӷаҟазаратә традициа. Урҭ инрылукаауеит ажәлар ҽылатәи рыхәмаррақәа.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Иахьа имҩаԥырго ҽылатәи аспорттә хәмаррақәа рҟны иуԥылоит аԥсуаа иртәу еиԥш, егьырҭ ажәларқәа рҟынтәи иаланагалаз ахәмаррақәа. Ҽылатәи ахәмаррақәа ҳаамҭазы аспорттә хкқәа иреиуаны имҩаԥыргоит, аха ажәытәла иара ахыхьчареи аибашьреи-ақәылареи ирхылҿиааит. Аԥсыуала аҽырхәмарра аӷәӷәара, аиҿамсра, агәымшәара, аҟазара – абарҭ аҟазшьақәа аҽыбӷаҿы аарԥшра иатәуп.
Ажәытә аҽырхәмаррақәа ҟарҵон аизара дуқәа рҿы, ачарақәа рҿы, аԥсхәра-аимҭахарақәа рҿынгьы. Аҽырхәмарразы аԥхьа аҭыԥ рырҭоит қәрала еиҳабу абыргцәа, асасцәа, харантә иааз, нас еибарԥшны еиҳаб-еиҵбыла инықәлоит аҽыбӷаҟазацәа ҿарацәагьы. Абри апатуеиқәҵаратә принцип иахьагьы иқәныҟәоит аҽыбӷаҟазацәа. Аҽырхәмарра хкқәа иреиуоуп: аҽырыҩра, аԥсыуала аҽырхәмарра, аҽымпыл, аҽҳәҵәы, абазшьҭыхра, аҭарчеи, аҳәаҟьара, аҵәыршәра, аԥара.
Аҽырҩраҿы аҽцәа азар ашәа ҳәо гәыԥ-гәыԥла инеиуан. Аԥсуаа агәра зларго ала, аҽыҩ иазыӡырҩуеит, иаҳауеит азар, агәы шьҭнахуеит. Ари ашәа рҳәон аҽыбӷаҟаза дахьԥсыз, амала аԥсраҿы ирҳәоз азари аҽырҩра (агәырӷьараҿ) ирҳәози аиԥшымзаара рымоуп.
Ари ахәмарра хкы аҟазара дуи аҽазыҟаҵара бзиеи аҭахуп. Абазшьҭыхразы иахьыманшәалоу, иахьиашароу ҭыԥк алырхуеит, уаҟа абазк, ма игьежьу ҵәаҟьак шьҭарҵон. Аҽыуаҩ ҽыла харантә дыҵҟьаны, аҽы ишалшо абаз ианавҟьо, иҽыларҟәны иарӷьа напала абаз аашьҭиԥаауеит, нас хара дымцацәакәа иҽыриашаны аҽы ажәлар рахь иааирхынҳәыр ауп. Реиҳа ихьӡуп зныкала ашьҭыхра, зныкала иззышьҭымхыз, иара игәаԥхарала даҽазныкгьы иҽԥишәар ауеит.
Иазгәаҭатәуп, Аԥснытәи Аџьынџьтәылатә еибашьраан ҳатрадициақәа жәпакы иҿыцны рыԥсы шырхалаз, аԥсуаа ирызҷыдароу афырхаҵаратә ҟазшьа шырныԥшыз. Убас, "Аибашьра акорреспондент Кәасҭа Габниа имшынҵақәа" (аиқәыршәаҩ Е. В. Ҭодуа, 2016 ш.) рҿы иуԥылоит анҵамҭа: Аиааира ааигәахара рацәак шагмыз, цәыббра 21, 1993 шықәсазы аԥсуа еибашьыҩцәа ажәылара ашьҭахь имҩаԥыргаз ахәмарра иазкны (уи аҽны дара аҽқәа рыла гәыԥ-гәыԥла рҽеихшаны аснариадқәа Каманынтәи иааргон): "Аибашьыҩцәа ар рымца еиқәҵаны итәоуп. Ус еицәажәо иштәаз рациала адырра ҟалеит Тарнаа ирота аӷа изушкеи БМП-ки ҭадырхеит ҳәа. Ари ажәабжь ҳаибашьыҩцәа даара ргәы шьҭнахит, ргәалаҟазаара еиҳагьы иацнаҵеит… Аккара ҳахьыҵатәоу "Шьараҭынаа" ррота амырзаҟан аԥсуа аркәашага адырҳәоит. Аҩбатәи абаталион аибашьыҩцәеи ҳазԥсахуази еикәшаны инагылт, амырзаҟан аркәашагабжьы хараны игон. Ашәаҳәара, акәашара лассаамҭа еиԥҟьомызт. Уи аамышьҭахь аҽырхәмарра ҟарҵеит. Автандик Лакрбеи уи иашьа Кокеи аҽқәа дырхәмарт. Урҭ рышьҭахь Гәырам Ҳагба аҽы дақәтәаны дыҩны ҵаҟа адгьыл аҿы ишьҭарҵаз ачабра иақәыз абаз шьҭихт. Ныҳәак еиԥш ахәмаррақәа цон…" – ҳәа иҩуеит амшынҵақәа равтор, ари ахҭыс иалахәыз.
Аҭарчеи ҟарҵон аԥсхәра дуқәа рҿы, аҽыбӷаҟаза иԥсхәра ахьыруаз, ма ашықәс ацәашьы ахьышьҭырхуаз – аимҭахара ду ахьыҟарҵоз. Аҭарчеи рҽаладырхәуан жәаҩык, жәохәҩык иреиҵамкәа аҭарчеи-ҷкәынцәа. Иԥсыз иҽгьы иара изааигәаз-иуа дақәдыртәон. Аҭарчеи-ҷкәынцәа анҽыжәлалак хаҵаки ԥҳәыски урҭ инрызҵаауан "Аҭарчеи зҭахыда?" ҳәа, мамзаргьы аԥшәма ихала иҭарчеи аӡәы ииҭон. Аҭарчеи ҳәа изҿыз, адима ҳәа хьӡыс измаз ақәыршә (асатина) аҽы акәадыр иаҵадыршәуан, аҽы аҵыхәеи аԥрыцәқәеи хнаҩо, мамзаргьы аҭарчеи аныҟәгаразы иалырхыз аҷкәын инапаҿы икуан атлаз ҽыҭк.
Аҭарчеи шьыбжьышьҭахь акәын ианыхәмаруаз. Уи иалахәыз аҽыҩҷкәынцәа азар ашәа ҳәо анышәынҭраҿ инеиуан, нас аҭарчеи ҷкәынс иалхыу дрылҟьаны дыҩуан, егьырҭ ҽырххыла ишьҭалон аҭарчеи ицәыргаразы. Ихьӡаз уи икәадыр иаҵаршәу амԥижәаарц далагон (ма инапаҿы иикыу аҭарчеи ицәигарц), ишеибгоу изгар еиҳагьы патуны иԥхьаӡан. Аҭарчеи-ҷкәынцәа рахьтә аӡәы дихьӡаны иҭарчеи игар, иара уигьы егьырҭ аҭарчеи иалахәу аҷкәынцәа ишьҭалон имхразы. Убас, убас мацара, аҵыхәтәан иҭазгалоз иакәын аҿанҵа (аҳамҭа) зауаз. Усҟан ҳамҭас иҟарҵон арахәҭиаа, аԥара, амаҭәа.
Ауаҩытәыҩса раԥхьаӡатәи имаругақәа злихуаз маҭәарын ахаҳә. Аԥсны хаҳәк улаԥш иҵамшәо ҟалашьа амаӡам, иуԥылоит ашьхақәа, амшын аԥшаҳәа, аӡиасқәа рҟәарақәа, ақыҭа мҩақәа уҳәа реиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Ажәытәӡатәи аамҭақәа иргәылиааз, аамҭаказы зегь раасҭа ахархәара змаз ахаҳә, ахаҳәтә маругақәа ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы акырӡа ицхыраагӡан, изы иблахтыран. Еиҳа иааскьоу аамҭақәа иргәылҷҷаауеит ахаҳә иалхыз аҭоурых иаҳзыннашьыз амаҭәарқәа – адамрақәа, ахырӷәӷәарҭақәа, абаақәа, аҭӡамцқәа, ацҳақәа, аҵангәарақәа убас иҵегьы.
Иахьатәи ақыҭа ԥсҭазаараҿы иӷарԥшарны акәзаргьы, иуԥыхьашәоит аԥсуа чыс хаа зымпыҵыҵуа аҳәса (еиҳарак аиҳабыратә абиԥара) аџьыкҵәаҵәа злаҟарҵо аҳаҟьеи аԥхныгеи.
Абраҟа иҳәатәуп, аԥсуа дгьыл аџьықәреи ықәнагалаанӡа иларҵоз аши ахәыӡи шракәыз. Урҭ афатә рылухырц азы иргәӡатәын. Аҵарауаҩ Шьалуа Иналиԥа ишәҟәы "Абхазы" аҟны иазгәеиҭоит: "Аԥсуаа рҟны иаадрыхуаз арыц дыргәӡарц, афатә алырхырц азыҳәан рхы иадырхәон метрак аҟара аҳаракыра змаз ахаҳә "алаҳәара". Иара иамаз аҭагәаҩара ашы, ма ахәыӡ ҭаԥсаны хаҳәла иаасуа ирҟәаҟәон, ирлаҳәон".
Аԥсуаа рыбзазараҿы, рынхамҩаҿы ицхыраагӡаз ахаҳәтә маҭәарқәа ҳәа иаадыруеит: аҳаҟьа, аԥхныга, алаҳәара, аҭаацәара арыц алагаразы зыда ихәарҭамыз (анапылатәи аӡлагаратәи) алу, амақьа уҳәа уб.иҵ. Традициала ахаҳә ахархәара аман, иагьамоуп аҵеџьҟаҵареи аӡыхь ачаԥареи рҿы.
Ахаҳә иадҳәалоу, ма иазааигәоу атерминқәагьы уԥылоит аԥсуа бызшәаҿы. Иаагозар:
Абырлаш. Абырлаш (урысшәала "жемчуг") амшын аҵан амыдаӷь иарҳауеит, аԥштәы шкәакәоуп, хаҳә жәлоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Ари зыхә дуу ахаҳә жәла рԥшӡагас, ҽырбагас иныҟәызго аҳәса роуп. Иара амацәаз агәы иҭарҵоит, аимхәыцқәа алырхуеит. Даҽакалагьы ирҳәоит – анасыԥдара аазго, зымшьҭа цәгьоу ауаҩы иҟнытә уахьчоит ҳәа. Убри азы цырак амацара ныҟәыргом, абырфын рахәыц абырлаш рацәа ахаԥсаны, еимхәыцҵас рыхәда иахарҵоит. Абырлаш дадыркылоит зыц-зышә ԥшӡоу аԥҳәызба данырбалак: "Лхаԥыцқәа ҟәашӡа, абырлаш еиԥш илзыҵагылоуп…" рҳәоит.
Ақаруа. Ақаруа (урысшәала "янтарь") хаҳә жәлоуп, даҽакалагьы ақаруа хаҳә ҳәа азызҳәогьы ыҟоуп, иара амшын аҟәараҿы уаҩы иԥылоит, иалырхуеит ацәарԥшӡагақәа: аимхәыцқәа, алымҳарыҩқәа, анапхаҵақәа. "Лыбла қаруоуп" рҳәоит зыблақәа ҭыџьџьаауа иҟоу аԥҳәызба лзы.
Алмас. Даара зыхә ҳараку, иԥшӡоу, иагьыӷәӷәоу хаҳә жәлоуп, зыԥшра-зсахьа бзиоу ауаҩы изы "алмас еиԥш дыԥшӡоуп", аҭыԥҳа лзы "алмас еиԥшуп лыблақәа" - рҳәоит.
Аҳашҳаҭәа. Аҳаԥқәа рыҩнуҵҟа, аҭӡамцқәа рҟны иаанахәо ашьашьалқәа аҳашҳаҭәа азырҳәоит, (урысшәала "сталактит").
Абашҳа. Аргылараҿы ахархәара змоу хаҳә жәлоуп. Иласуп, ацәра мариоуп, ацәаакыра аднакылом, ибааӡаргьы, лассы ибоит, абашҳа (урыс бызшәала: "туф").
Абӷанҷ. Ахаҳә анырлагалак иалҵуа ассара абӷанҷ ахьӡуп (урыс бызшәала "щебень"). Аҩны аргылараҿы, амҩадуқәа рыҟаҵаразы, аҵҳа ахҵараҿы уҳәа, ахархәара ду амоуп. Ашәҟәыҩҩ-ажурналист Шьаликәа Камкьиа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи" аҿы ажәа "абӷанҷ" ахьынтәаауа ашьха иҟало аԥсабаратә хҭысқәа ирыдикылоит. Ашьха ҭакнаҳақәа ирыджьылоу ахаҳәқәа ақәыаршҩы анауа, анаатә анасуа, асырӡ анлеиуа ицрыӡәӡәаз ахаҳә аҽазнымкылакәа, хланҵы иҭалоит. Ишнеиуа иара аҵкьыс еиҳау ианаахалак иԥыххааса ицоит. Ажәа "абӷанҷ" ахаҭа иаҳәоит "ибӷалаз иамҷо".
Амаҽахә. Хаҳә жәлоуп, аха еиуеиԥшымкәан аҟазшьақәа азгәарҭоит, руакы – адәқәа рҟынгьы, аҟәараҿгьы иуԥылоит, ахаҳә еиҳа иласуп, амра анақәыԥхалак иҿыпны ицоит. Егьи цәҩеижьуп, аԥсылмӡ азы амаҽахә рҳәоит, "пемза" ззырҳәо авулкан иахылҿиаауа, ашьха иҟоу ахаҳә жәлақәа иреиуоуп.
Асып. Ахаҳә аҟара изыӷәӷәамхаз, аха анышә еиҳа иӷәӷәоу, ԥшшәахәыла ацәеиқәареи ацәышреи еимаркуеит.
Амақьа. Иҵару, иџьаџьоу хаҳә жәлоуп амақьа. Игәӡоу ахаҳә иалхны иҟаҵоу, аҳәызба, мамзаргьы адалақь рыхразы ахархәара зырҭоз амақьа жәла амақьаԥсыс ҳәа азырҳәоит.
Абысҟак зҭоурых ҵаулоу, злаӡара ӷәӷәоу зынҵырагьы дуу ахаҳә еиуеиԥшым аҟазшьақәа аазырԥшуа ажәаԥҟақәа алалеит аԥсуа бызшәа. Убарҭ иреиуоуп: "Ахаҳә урбылгьаргьы џьара аҽыннакылоит", "Ахаҳә анлеиуа досу ихы инапы ақәикуеит", "Ахаҳә шбылгьо аҵыҭәа зақәиаауам", "Ахаҳә ахьышьҭоу ихьанҭоуп", "Ахаҳә уршыргьы иԥжәоит", "Иӷәӷәоу изы ахаҳәгьы бџьаруп", "Џьарак ишьҭоу ахаҳә хәтәуеит" убас иҵегьы. Ахаҳә иалхны иҟаҵоу амаҭәарқәа ракәзар, идырҿиеит дара ирнаалаша, рҟазшьа аазырԥшуа ажәацҵақәа, иаҳҳәозар: "Ауасҭа бзиа ахаҳәгьы аҵәымыӷ алаиҵоит", "Абӷаџьыҟә дзыриашо адамроуп", "Адамра чаԥаҩы дамра имоуит", "Аҟәараҿы хаҳә змоуз" убас егьырҭгьы.
Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс инарҭбааны ахархәара змоу ахаҳә ауаа рыхдырраҿы анырра ҟанамҵар залшомызт. Уи ус шакәу арҵабыргуеит хықәкыла Сасрыҟәа иира иазку аҳәамҭа, иара убас еиуеиԥшым алакәқәеи алегендақәеи.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Идыргәӡон, ма ирлаҳәон: ажәытәан ахархәара змаз аши ахәыӡи рҭоурых
Аԥсуаа рфольклор аҿы ирацәоуп ахәыҷқәа ирызку еиуеиԥшым аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа: агарашәақәа, ажәархәмаррақәа, ахәыҷыжьжьагақәа убас иҵегьы. Ахәыҷы шаҟа иаҳауа аҟара ихшыҩ ҵархоит, игәырҵҟәыл бзиахоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Насгьы ахәыҷы иаҳауа гәникыларц, игәаԥхарц азы уи хәмаррыла ишьақәгылоуп, ажәеиҭаҳәарыла исахьаркны еиҿартәоуп.
Ҳаамҭазгьы реиҳа лассы иуԥыло ахәыҷыхәмаррақәа иреиуоуп "Ҵи-ҵи, кәа-кәа", мамзаргьы "Ҵи-ҵи, гәа-гәа" ҳәа ззырҳәо. Шықәсык, ма ҩышықәса-хышықәса зхыҵуа ахәыҷы аиҳабацәа инацәкьарақәа идырыԥхьаӡоит абас ҳәо:
Ҵи-ҵи, кәа-кәа,
Маахыр џьаџьа,
Харҵәи бысҭеи
Еиҵыркәакәа!
Мамзаргьы иара абарҭ ажәақәа рҳәоит даҽа хәмаррак аҿынгьы: ахәыҷқәа, адуцәагьы алархәны, рнапқәа еихаргыланы рнацәкьарақәа рыла еибадыркуеит. Ажәақәа ҳәаны ианаалгалак, ахәыҷы ддырчыхәчыхәуеит "кәыр-кәыр-кәыр" ҳәа. Ас еиԥш иҟоу ахәыҷыхәмаррақәа рҟны ихадароу ажәақәа рҵакы акәым, рритмикеи ринтонациеи роуп.
Ари ахәмарра ззынархоу ахәыҷбаҳчақәра иаҵанакуа ахәыҷқәа рзоуп. Ахәыҷқәа рӡарақәа еибаркны ҵлак иакәшоит, мамзаргьы ус агьежь ҟаҵо ицоит. Аԥхьа игылоу "ҟәарҭ-ҟәарҭ" ҳәа ибжьы иргоит, егьырҭ "ҷи-ҷи" ҳәа аҭак ҟарҵоит. Аԥхьа игыло дырҩегьых "кырр-кырр" ҳәа ибжьы иргоит ашәарҭара ыҟоуп ҳәа – "акәҷарақәа зкуа ахьшь аауеит" аанарго. Ахәыҷқәа зегьы еимбӷьыжәаа иҩны ицоит, рҽырҵәахуеит. "Ахьшь" акы акыр, иикыз ахәмарра далҵуеит.
"Ҷыри-ҷыри,
ҟәарҭ-ҟәарҭ,
сыкәҷарақәа шәабаҟоу шәарҭ?" ҳәа аӡәы еиҭанҿиҭуеит, нас ахәыҷқәа зҽызҵәахыз ааины ҿыц агьежь ҟаҵаны ахәмарра иацырҵоит.
Хаҭала сгәалашәараҿы инханы иҟоуп аиҵбыратәи аклассқәа рҿы сантәаз ҳарҵаҩы Римма Уарҭан-иԥҳа Делба аԥсшьара аамҭазы ҳашлырхәмаруаз. Уи ахәмарра "Чабракаршә" акәын. Ахәыҷқәа агьежь ҟаҵаны ҳаатәон. Арҵаҩы аԥхьа џьара жәархәмаррак ала дыԥхьаӡон:
Ацәгьа зуда,
Изымуда,
(иалоу ахәыҷқәа рыхьӡ лҳәоит) Саҭа иоума?
Баҭа иоума?
Хаҳәыргыла,
Ҵәаҳәыргыла,
Уҵҟьа!
Аҵыхәтәантәи ажәа зықәшәаз дласны егьырҭ ахәыҷқәа дрывагьежьуеит ачабра кны. Егьырҭ рылақәа хҩаны итәоит. Зегьы дрывагьежьуа дышнеиуа аӡәы ишьҭахь ачабра нкаиршәуеит. Ачабра каршәны избаз иаашьҭыхны иҩыза дихьӡоит ҳәа далагоит, нас иара даҽаӡә ишьҭахь инкаиршәуеит. Ари ахәмарра даара илахҿыхуп, ахәыҷқәа ргәалаҟазаара шьҭнахуеит.
Иарбанзаалак ахәыҷыхәмаррақәа ианрылагоз, "Кьанц" аума, "Џьит" аума, аԥхьаӡара ҟарҵон алахҩара зықәшәо ҳәа, ма дарбан акра зықәшәо ҳәа. Аха арҭ аԥсуа ԥхьаӡарақәа иахьа ахәыҷыхәмаррақәа рҿы хархәара рыманы иубаӡом, уимоу ҿыцкгьы цәырымҵыц. "Кьанц", "Џьит" иахьагьы ихәмаруеит ахәыҷқәа, аха урҭ раԥсуа хьӡқәа рхы иадырхәо шамаха иуаҳаӡом.
Арҭ ахәмаррақәа раларҵәараҿы иааныркыло аҭыԥ маҷым ахәыҷбаҳчақәеи ашколқәеи. Ахәмаррақәа рыбзоурала ахәыҷқәа абызшәагьы аҵара рзымариоуп.
АҞӘА, лаҵара 15 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 176-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 22-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы лаҵара 14 рзы лыԥсҭазаара далҵит 1939 шықәса рзы ииз акоронавирус злаз апациентка.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 51-ҩык, урҭ рахьтә 41-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 28-ҩык, ибжьаратәуп - 12-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 31-ҩык апациентцәа, рҭагылазаашьа бааԥсуп хәҩык. Очамчыра ирхәышәтәуеит 16-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 17-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - ԥшьҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>