Аџьықәреи акультура Аԥсны иаланагалеит XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы. Уи иаԥсахит уи аԥхьа ирааӡоз аши (ашырӡи) ахәыӡи. Аџьықәреи аарыхра аџьабаа иацу шмаҷымгьы, уи уеизгьы аши ахәыӡи раарыхра аасҭа еиҳа имариоуп. Аԥсны иаадрыхуа аџьықәреи ҩ-хкыкны иҟоуп: алаҭаҷаҷа, алгажә.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсны ақыҭанхамҩатә культураҿы аџьықәреи актәи аҭыԥ ааннакылоит. Уи иалҵуа ашылала ируа абысҭа аԥсуа ичыс хада - агәыхә - ауп. Уи анаҩсгьы аԥш аҵәы иахаҵаны иӡны, ма ижәны ирфоит. Ашыла мгьал агьама акәзар, акы иаламҩашьо иҟоуп. Иара убас ашыла ахархәара арҭоит егьырҭ афатә хкқәа рҟынгьы.
Аџьықәреи анҭаргалалак ашьҭахь аԥҳә арахә рзы аӡын хәы ҳәа ирҵәахуеит. Уи аҵлақәа рҿы ҷҟарапатла еиқәҵаны иҟарҵоит. Аџьықәреи ахаҭа цәырҳәны аца иҭарыԥсоит. Аца хәажәбыцала ишышны иҟарҵоит. Аца – ақьабзтә практикаҿы аҽаҩра, аизҳара аазырԥшуа ҵәахырҭатә ҭыԥны иԥхьаӡоуп.
Иаҳгәалаҳаршәатә амифологиатә персонаж Ӡызлан аамҭала дызцынхо ахаҵеи лареи ахьеинио аҭыԥ – уи аца (ацалаҟьа) аҟны ауп. Амифологиатә ҳәамҭаҿы иалагалоу ари ацәаҳәа символра ауа иҟоуп: Ӡызлан дзықәшәо ауаҩы дахьынӡаицынхо аманшәалара, абеиара изаалгоит ҳәа иԥхьаӡоуп, убри аҟнытә урҭ ацалаҟьаҿы реиниара аҽаҩра абеиахара ауп ҵакыс иамоу.
Ацаҟны имҩаԥыргоит аҽаҩра ахьчара, уи аизҳазыӷьара иазку ақьабзқәа. Аџьамԥазра ақыҭа иалиааз Наргули Дочиаԥҳа еиҭалҳәоит урҭ ақьабзқәа руак.
"Аԥсуаа рыԥш аиқәырхара иазкыз акәамаҵамақәа мҩаԥыргон: ԥшӡала, гәырӷьа чарала ҳаура Анцәа иҳаҭәаушьаз ҳфааит ҳәа ианахныҳәалак, абас рҳәон раԥхьатәи х-калаҭк нҭаԥсаны: аҳәахьча ихәым, аҽыхьча ихәым, аҳәахьча ихәым, аҽыхьча ихәым, аҳәахьча иҳәым, аҽыхьча ихәым. Х-калаҭк ҭарыԥсон. Абри зызкыз – ахәа ирымкырц азыҳәан, аԥакәа алымҵырц азыҳәан. Аца аарыцқьаны, иршәшәаны, ирқацаны, нас иҭарыԥсон", – ҳәа. Уи шыҟарҵо атәы авидеонҵамҭа асоциалтә-ҳақәа рҿгьы ианылҵеит. Лара ишҳалҳәаз ала, ари ақьабз амҩаԥгара лан Нусиа Багаҭелиа-Дочиа илыдылҵеит. Уи иазгәалҭоит, иара убас, аџьықәреи ахьчаразы аца аҭаҭын, амҵырбӷьы ҭакнарҳауан ҳәа.© Foto / из архива семьи Нусиа Багаҭелиа-ДочиаНусиа Багаҭелиа-Дочиа
Аца иадҳәалоу амагиатә практикақәа иреиуоуп иара убас ахәыҷы ихаԥыц аара аныцәгьахалак имҩаԥырго ақьабз: ахәыҷы дрыманы ацаҿы инеины ихы хынтә аца иныҵадыркьысуеит.
Иазгәаҭатәуп, арҭ ақьабзқәа уарла-шәарла акәзаргьы ҳаамҭазгьы ахархәара рыманы ишыҟоу. Убасгьы аџьықәреи, ашыла, абысҭа ирыдҳәалоу азгәаҭарақәа уажәгьы ирықәныҟәоит. Иаҳҳәап, урҭ иреиуоуп аџьықәреи арыц амца иақәыԥсар, иблыр арыцҳара аанагоит ҳәа иахьыршьо.
Абысҭа зларуз амҳаԥ акәзар, имыӡәӡәакәа акраамҭа иаанужьыр, аҩнаҭа аӡӷаб аҭаацәа лалалара наскьагахоит рҳәоит. Убри аан амҳаԥ анурыцқьо, бысҭа хәыҷык акәзаргьы иаман иаанхароуп, зегь амуӡәӡәаар ҵасым ҳәа иԥхьаӡоит. Иара убас аԥхьа иҭырго аҿахра ахәыҷы ирҭом. Ҳаамҭа иарӡхьо ақьабзқәа ируакуп аҭаца аҩны даныҩнаргалоз ашылеи ахрыӷи ҟьо аҩны акәакьқәа рҟны иахьыҩналыԥсоз.
Сынтәа аџьықәреи аҭагаларазы Аԥсны араионқәа арекордқәа шыҟарҵаз азгәарҭоит. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ақыҭанхамҩа ахьысҳара шанубаалоз ала, ас еиԥш аизҳара уаҩ дамыргәырӷьар залшом. Ҳхатәы аалыҵқәа реизырҳареи ҳқьабзқәа реиқәырхареи ҳаԥсыуааны ҳанзырхо акқәа ирыхәҭакуп. Иарбан милаҭу зхатәы змамкәа зыӡбахә рҳәо?!
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аҿкы чымазара аԥсуаа рыԥсҭазаара иалаҵәеижьҭеи иаланагалаз аԥсахрақәа маҷым. Уи аныԥшит аԥсуа жәлар имҩаԥырго итрадициатәу рныҳәарақәагьы.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ачымазара зцәа иалалаз ауаа рхыԥхьаӡара арацәара иахҟьаны иҟаҵаз аԥкрақәа аныҳәарақәагьы рымҩаԥысшьа ианыԥшит. Иаҳҳәап, ааԥын-аԥхынтәи аамҭа иақәшәоз амзартәи ажәлантә ныҳәарақәеи абжьааԥнеиԥш имҩаԥгазҭгьы, ҭагалан аамҭазтәи аныҳәарақәа зҽалазырхәыз рхыԥхьаӡара иаҳа еиҵахеит, уимоу иҟоуп зынӡаск иахьымҩаԥырымгаз аныҳәарақәагьы.
Убас есышықәса ноиабр мза актәи асабшеи амҽышеи рзы имҩаԥыргоз Амԥараа рныҳәара сынтәа ари аҿкы чымазара иахырҟьаны инаскьаргеит.
"Амԥараа рныҳәара есышықәса имҩаԥаагоит ҭагалан, ноиабр мза актәи амчыбжь азы, асабшеи амҽышеи. Асабшаҽны аныҳәара аиҿкааҩ иҩнаҭаҟны еизоит, аҳәса аныҳәатә чыс дырхиоит, досу иқьҭамхә алаҵаны, амҽышаҽны ахацәа аныҳәарҭатә ҭыԥ аҿы аныҳәара мҩаԥыргоит. Сынтәа, ари ачымазара иҟоу иахырҟьаны макьаназы цқьа еилкаам иҟаҳҵо, иҟаҳамҵо. Иҟаҳҵозаргьы, наҟ инаскьаганы иҟаҳҵоит ҳәа ацәажәарақәа цоит", – ҳәа ҳаиҳәеит ҳара ҳзызҵааз ари аныҳәара иалахәу Беслан Амԥар.
Иазгәаҭатәуп, аԥхын амҭазы аԥхаррақәа аныҟаз ачымазарагьы иаҳа ишәарҭаӡам ҳәа ажәлантәқәагьы абжьааԥнеиԥш еизаны аныҳәарақәа мҩаԥыргозҭгьы, ҭагалан аамҭа иақәшәаз аныҳәарақәа рҿы ма ауаа рхыԥхьаӡара маҷны имҩаԥган, мамзаргьы абас еиԥш иахызгаз ҟалеит.
Иҟалоума абас еиԥш аныҳәара ахгара, мамзаргьы аныҳәара ахыугозар, уи шыҟарҵо еилаҳкаарц ҳара ҳиҿцәажәеит "Аԥшьаҭыԥ" аиҳабы Борис Қәҭелиа.
"Маи мза аахыс сара тәамҩахә сымаӡамкәа ақыҭақәа срылоуп. Сара схаҭагьы ари (асабрада. – Е.Ҭ.) ара исыцуп, исхасҵоит. Даҽакгьы исыцу есымша, амашьына сҭалама, автобус аҟны аума, абри сафыҩҩуеит, снапы аласрыцқьоит (аспирт. – Е.Ҭ.). Ачымазара ыҟоуп ҳәа ҳтәаӡам, ҳус ҳаҿуп, Анцәарныҳәароума, ахныҳәароума, абыржә иацгьы ахныҳәара мҩаԥызгон, Кәтол сыҟан. Сара сахьнеиуа ааҩык, жәаҩык, жәохәҩык ауаа ахьаҵагыло ыҟоуп, аха ҵәах-сах ҳәа ауаа гәыдеибакыло иҟалаӡом, ауаагьы абас аҭыԥ рыбжьаҵаны исыргылоит. Акгьы ыҟаӡам ҳәа аӡәы иҳәар саргьы исуӡом, иҟоуп, аха ҳныҳәарақәа иабжьамыжькәа ишыҟаҳҵац ҳаҿуп, иабжьаҳажьӡом" – ҳәа азгәаиҭоит иара.
Иҳәатәуп, еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәа рзы ас еиԥш ала аныҳәарақәа рзымҩаԥымго аныҟалалоз шыҟаз. Урҭ иреиуан, иаҳҳәап 1930-тәи ашықәсқәа рзы арҭ аныҳәарақәа амцхаҵарақәа иреиуоуп ҳәа амҩаԥгара азин анрымамыз, имҩаԥызгозгьы аҭакра ианақәдыршәоз. Аха убасҟангьы маӡала зныхахқәа рныҳәара иабжьамыжькәа имҩаԥызгон рацәан.
Иара убас, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ашықәсқәа рзгьы аныҳәарақәа зцәабжьахаз маҷмызт. Аха аҭышәынтәалара аныҟала ашьҭахь, уи абжьааԥны аасҭагьы еиҵыхны имҩаԥыргон.
Аныҳәара иадыргалоз ашьтәагьы иабжьахаз ашықәсқәа рзы, абжьааԥнеиԥш шықәсык зхыҵуа ашьтәа акәымкәа, ахәахьшәтәа ҳәа изышьҭоу, хы-шықәса зхыҵуа адыргалон. Иахьа ҳазҭагылоу аамҭа иаланагало аԥсахрақәа иудырбоит ари ҭоурыхтә аамҭаны ажәлар ргәалашәараҿы иаанхо акакәны ишыҟало.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аҭаацәаратә институт аиҭакрақәа анубаалозаргьы уи гәыцәс иамоу, ишьақәзыргыло ақьабзқәа ыӡхьеит ҳәа узҳәом. Аҭаацәараҿы ихадароу аҭыԥ ааникылоит ахаҵа – аҩны аиҳабы иаҳасабала.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ачара аҵас иадҳәалоу ақьабзқәа рҟны аҭаца аҩны лыҩнагара, уи иашьҭанеиуа аритуалқәа, ахымҩаԥгашьатә кодексқәа уҳәа аҭыԥ ду ааныркыло ишыҟоу еиԥш, амаҳә идҳәалоу аҵасқәагьы маҷым. Амаҳәгьы убасҵәҟьа иара ианхәеи иабхәеи рҿы лассаамҭа дцәырҵӡом, рыхьӡ иҳәаӡом. Даараӡа имаҷуп, аха иуԥылоит амаҳә иабхәараа рҿы данынхо – ахатәара ҳәа ззырҳәо.
Иазгәаҭатәуп аԥсуаа рҟны "ахатәара" ԥхашьараны ишыҟоу, шамахамзар уи ахаҵа иаҳаҭыр, истатус ланарҟәуеит ҳәа ирҭахӡам. Иара ажәа "ахатәара" ахаҭагьы иаанарԥшуеит ахаҵа иҭыԥ алаҟәра аҭаацәараҿы. Аха ус еиԥш аныҟало ыҟоуп, иаҳҳәап, аӡӷаб лҭаацәараҿы аҷкәын даныҟам, аҩны ашә амкырц ҳәа ианыҟарҵо. Аиҳаракгьы араҟа аԥыжәара амоуп аматериалтә ган – аҭаца лҭаацәа рмал лара лахь ианиасуа. Егьа ус акәзаргьы, "ахатәара" иахьагьы ибзианы иазыҟам, ақәыӡбара ацуп.
Маҳәрацара аофициалтә ҟазшьа аҭаны имҩаԥысуеит. Амаҳә иабхәара рыҩныҟа днеиуа-дааиуа даналаго данынарышьҭлак ашьҭахь ауп. Абжьааԥны уи мҩаԥыргоит аҷкәын иҩны ачара анырулак ашьҭахь шықәсык, ма ҩба-хԥа шықәса анҵлак, иҟоу иаҳа заа имҩаԥызгогьы. Араҟагьы анырра анаҭоит аматериалтә ган, уи аҽазыҟаҵара шаҭаху ала, аха иаҳҳәозар, ачара (аҷкәын иҩнаҭаҿы) лассы аура иазҿлымҳазар, амаҳә инашьҭра уеизгьы-уеизгьы иахыццакуам. Уи иаанагаӡом аҭаца ари аамҭа иалагӡаны лҭаацәа лбаӡом ҳәа. Уи лабраахь аангылара дцалар ҟалоит, лҭаацәа лбоит. Амала иҳәатәуп, аетнографиатә нҵамҭақәа рҟны ишарбоу ала, лымкаалагьы Шьалуа Инал-иԥа иусумҭаҿы иҩуеит, жәытәла маҳәрацара ачара руаанӡа имҩаԥыргон ҳәа.
XIX – XX ашәышықәсақәа рзы абхәараахь ианнеиуаз ҳамҭас инаргақәоз иреиуан: абхәа изы аҽы, ма ацә, аншьа изы абџьар, ани андуи рзы ашәҵатәқәа. Ҳаамҭазы урҭ рыԥсахит даҽа маҭәарқәаки аԥаратә ҳамҭақәеи рыла. Иара убас, уаанӡа еиԥш, амаҳә ицны инеиуа ачеиџьыка рнапы иқәыргылан инаргоит. Иахьазы уи дырԥшӡоит зеиуахк уҭаху арԥшӡагақәа рыла, аиҳарак ачыс хаақәа ҟарҵоит, зны-зынлагьы имыцхәуп ҳәа азуҳәаратәы иҟоуп. Амаҳә инаԥхьарагьы чарак еиԥш еиҵых изуа дубап.
Абхәараахь даннеиуа амаҳә иҩызцәа дрылагыланы зегь рышьҭахь ауп даныҩнало. Иара аиҳабацәеи асацәеи ахьтәоу акәымкәа, хазы аишәа изырхианы ддыртәоит аҿарацәа идыртәаланы. Араҟагьы ачараҟны еиԥш асасцәеи аԥшәмацәеи апатуеиқәҵара аарԥшы иахәҭоу аныҳәаҿақәа еимырдоит. Аишәачара аныхдыркәшо амаҳәи уи ицыз аиҳабацәеи рзынгьы аҳамҭақәа ҟарҵоит. Зны-зынла ас еиԥш анаԥхьарақәа реиҵымхразы ачара аныруа анхәеи абхәеи аннаргогьы ыҟоуп. Аха шамахамзар анхәеи абхәеи рыԥҳа лчараҿы инеиуам.
Амаҳә иабхәараа рҿы ицәырымҵра, рыхьӡ амҳәара аҭаца ланхәеи лабхәеи рыхьӡ шылшьо еиԥш аиҳабацәа аҳаҭыр рықәҵара аанарԥшуеит. Амаҳә аԥаратә ҳамҭақәа иманы абхәараахь ицара акәзар, ажәытәан аҭыԥ змаз аӡӷаб лгаразы лыхә ашәара – ачма ҳәа иҟаз ахыҵхырҭахь ухьанарԥшуеит. Иахьагьы аҷкәын ԥҳәыс дааигарц азы лыхә ылихыроуп уҳәар ауеит. Ари аматериалтә ган азҵаара иахырҟьаны ажәытәан еиԥш иахьагьы аҭаацәара алалара зцәыуадаҩу маҷым. Уи иахҟьаԥҟьангьы атәым милаҭ аҳәса аарго иалагеит аԥсуа дугар аныхтә рацәаны иуоуеит ҳәа.
Хымԥада арҭ ақьабзқәа рматериалтә ган ырмариатәуп, инахырҟьаны аҟаҵарала иахьатәи ҳаамҭазы аӡәгьы дузџьашьом. Еиҳа еиӷьуп "аицлабра" аанкыланы доусы "ихыза заҟароу гәаҭаны ишьапы еиҵыихлар".
АҞӘА, ԥхнҷ 1 – Sputnik. Валериа Адлеиԥҳа ҷыдала афестиваль "Аԥсны", Москватәи аԥсуа диаспора еиҿыркааз азы иҭалҩит аԥсышәала ашәа "Сыҟоуп уааигәара" (Я с тобой). Абри атәы Sputnik иазеиҭалҳәеит лара ашәаҳәаҩ лхаҭа.
"Афестиваль "Аԥсны" ҩынтәуп салахәхоижьҭеи. Ҵыԥх Москва сықәгылан, сынтәа апандемиа иахҟьаны иҳаӡбеит онлаин амҩаԥгара. Азыӡырыҩцәа рзы ашәа-аҳамҭа ҭааҩит",- лҳәоит лара.
Валериа лажәақәа рыла ашәа аҩызареи аицхыраареи ирызкуп.
"Ашәаҿ уҩыза ҭагылазаашьак иахҟьаны инапқәа аниваҳауа, имч анымхо ушивагылаша атәы аҳәоит. Зегь шыбзиахо агәра иуыргароуп. Ашәа ахьӡгьы "Сыҟоуп уааигәара" ҳәоуп ишыҟоу",- лҳәоит лара.
Ажәақәеи амузыкеи иҩит Анри Гәымба, ашәа акустикатә версиа иалахәын амузыкантцәа - Алхаси Алмасхани Марколиаа, Ҭимур Агрба. Абек вокал – аԥсуа блогер Сандро Аблоҭиеи Ирена Сымсымԥҳаи.
Афестиваль "Аԥсны", Москватәи аԥсуа диаспора еиҿыркааит цәыббра 30 2018 шықәса рзы.
2020 шықәсазы акоронавирустә пандемиа иахырҟьаны онлаин-формат ала имҩаԥгахоит.
Валериа Адлеиԥҳа – жәларбжьаратә авокалтә шоу "Ты супер!" актәи асезон аҿы аиааиҩы афестиваль лҽалалырхәырц анаԥхьара лыҭан.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: