Ари аҧхьа инеиуаз акьыҧхьымҭаҿы афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор Мариат Харатокова абазақәеи ажәытәтәи шумерааи реимадаразы лыгәҭахәыцрақәа ҳацеиҩылшеит, анализ ҟалҵеит шумертәи анцәақәа рыхьӡқәа ретимологиа, «Иӡааҟәрылаз Кавказтәи ацивилизациа» захьӡу Обри Фессенден иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны.
Ишәыдаагалоит иара убри атема ала Едуард Чачев иахцәажәарақәа, иаргьы игәы иаанагоит абазеи ашумери ажәақәа иахьеиҧшу шыҟоу, уи атәы даҧхьеит америкатәи ашәҟәыҩҩы, аҭоурыхдырҩы Аизек Азимов иҩымҭаҿы.
Абжьаратәи Мрагылареи, Египети, Кавкази рҭоурыхқәа равторцәа уанрыҧхьо уазымхәыцыр залшом ажәытәӡан абазақәа ирымаз ацивилизациа ду. Иара ыҟоуп Шумераа ирхылҵшьҭроу ажәлар рҿы. Хнызықь шықәса раҧхьа шумераа алахьынҵа цәгьа иақәшәеит. Анкьа зны иҟаз ацивилизациа ду аҧҽыхақәа адунеи зегьы иҟьаны иалаҧсоуп, Кавказгьы уахь иналаҵаны. Америкатәи ашәҟәыҩҩы, аҭоурыхдырҩы Аизек Азимов иҩымҭақәа: «Ааигәатәи Мрагылара. Зқьышықәсақәа жәаба рҭоурых» рҟны инарҭбааны дахцәажәоит ажәытәтәи шумераа рразҟы. Уи изымдыруазар ҟаларын, ари ацивилизациа аҧҽыха хәыҷы еиқәханы ишыҟоу иара инаицәыхараны, Кавказ. А. Азимов ашәҟәы аҿы иааигоит ақалақьқәа, ақыҭақәа, аӡиасқәа рыхьӡқәа, иахьатәи абаза бызшәа ҵакыла, шьҭыбжьыла иақәшәо афараонцәа, аҳцәа рыхьӡқәа.
Иаагап шумераа рмырҭаҭратә нцәақәа Аннунаки – зцивилизациа ҳараку анкьа зны даҽа планетак аҟынтә адгьыл иаҭааз. Шумераа урҭ анцәақәа ҳәа ирышьҭан. Аннунакимертә ажәаҟны аҧхьа игылоуп ацыра «Ан», ус шумераагьы, абазақәа реиҧш, ишьҭоуп зегь реиҳа ихадоу амырҭаҭратә нцәахәы. Ацыра «Нун» – ари шумертәи амифологиа аҟынтә адунеи аныршаз. Зегь реиҳа ҳаҭыр зқәыз, иахьа уажәраанӡагьы абазақәа иргәаладыршәо амырҭаҭратә нцәа «Ан» иоуп. Иҟоуп аҧсеиқәырхыразы анцәа иҳәара: «Анун нун» («Ҳаиқәырха»).
Ра, Мза, Ан убас егьырҭ анцәақәа
Ра ашумерцәа рҟны Амра анцәа иакәын.
Амза абазақәа-амырҭаҭцәа рҟны амаҵуцәа рынцәа иоуп. Ленинградтәи аҵарауаҩ, аҭоурыхдырҩы, апрофессор Г.Ф. Турчанинов имонографиа «Ажәытәӡатәи Кавказтәи аҩырақәа раартреи, рыҧхьареи» аҟны иҩуеит, атәцәа ажәытәӡан уахынла еизаны амза ашәахәақәа ирыкәшаны анцәа иҳәон ҳәа. Ари зегьы мҩаҧысуан Биба ақалақь аҿы, ҧыҭрак ашьҭахь уи Вавилон ахьӡырҵеит.
Ашумерцәа рмырҭаҭратә нцәа «Аддад» еиҧшуп абазатә ажәа «ддра» – «адыдра». Иҟоуп иара убас ажәаҳәа хәҭа «адыдыд», уи абазақәа иргәаладыршәоит акатастрофақәеи аҧсабаратә цәырҵрақәеи раан: "Адыдыд! Анцәа ҳихьчааит!" – ари амырҭаҭратә нцәахәы Аддад иахь аматанеира ауп.
Аккадтәи аҳ Саргон, шумертәи ацивилизациа здызкылаз, ихадоу анцәа ҳәа ихьӡ иҳәеит Мардук, уи абазатә «Мара дукI» еиҧшуп (Мра дук). Шумертәи аныҳәаҩцәа-аҵарауаа ирыбзоураны, ари анцәа ихьӡ зқьышықәсала иҟан. Уи имаҵ руан вавилонаа, амореиаа (амореи бызшәала ицәажәоз, ажәытәтәи Аҧхьатәи Азиа мраҭашәарасемиттәи ажәлар), убас ассириитәи аҳцәа ҧыҭҩык. Даҽазныкгьы ҳахшыҩ азаҳашьҭып абазатә ажәа «мара», абаза бызшәахьтә еиҭаганы иаанагоит «Ра дахьыҟоу аҭыҧ» (Ра дъаму).
Анцәа Ра Адгьыл ахь дылбааит, «Атум» ҳәа ихьыӡҵаны, иара ицхырааҩцәа – Адгьыл, Ажәҩан, Аӡы рынцәақәа рыцхыраарала – ауаа адгьыл аҿы инирхон.
Ақалақь "Ашнун" ашумерцәа изларыҧхьаӡоз ала Нун агәашәқәа ракәын анкьа зны даҽа планетак аҟынтәи иааз Анунаки ахьыҟаз. Араҟа хшыҩзышьҭра аумҭар ҟалом абазатә «Ашә Нун» иахьахаршалоу (ҳаамҭазтәи ашьҭыбжь «Нун ашә»).
Шумериа ақалақьқәеи аҳцәеи рыхьыӡқәа
Хьетттәи аҳра Шумериа ақалақьқәа хаз-хазы ианалаз, ажәытәӡатәи аамҭақәа инадыркны, иахьа уажәраанӡа еиқәханы иаанхеит ахәыҷтәы ҧхьаӡара Царакәыжә изкны, уи аӡәы иҟынтәи даҽаӡә иахь ииасуан:– ЪахIы, ъахIы!
– Дзачвыйа ауи?
– ЦIаракIвыжв сакIвпI.
– Уабаъаз?
– ХIаты саъан…
(– Кхе, кхе! – Уи дарбану? – Царакуж. – Уабаҟаз? – Хатта…)
«Ур» – Евфрат аӡиас аҿы иҟоу қалақьуп, иаанагоит аӡы арырҭа (иадышәкыл абазатә «Уыр» – аӡы уыр, уӡсаны уыр).
«Урук» – аӡы арырҭа ахыхь (абаза бызшәала «Уыр акв»). Урук 3100 ш. ҳера ҟалаанӡа, ицәырҵит адунеи аҟны раҧхьатәи аҩыра. Урук ақалақь аҿы Еианнатума ишьҭахь аҳра иуан аҳ аҵарауаҩ Урукогин. Ажәа «гин» иаанагоит иара амедициназы аҵара шимаз.
Ақалақь Урук иҟаз Шумертәи аҳ ихьӡын Гельгомеш. Сара сгәы иаанагоит, аоригинал аҟны ари ахьӡ абас иҟан ҳәа «Гьаргь амшә», А. Азимов иҩуеит, ари аҳ амч ду иман ҳәа.
Абаза ҭауадцәа Бибердоваа рыжәла аетимология агәаанагара унаҭоит, дара – алҵит ҳәа Месопотамиа иҟаз шумертәи ақыҭа хәыҷ Биба, ҧыҭрак ашьҭахь абырзенцәа уи Вавилон ала ахьӡ рыҧсахит: Бибард – Биба йгIардаз – Биба иалҵыз.
Шумертәи аҳ данҧсы ашьҭахь уи иҭыҧ ааникылеит иара ицхырааҩцәа руаӡәык, иагьрылеиҳәеит, иара аҳ изааигәоу уаҩуп Саргон, шумертәи абазатәи абызшәақәа рыла («саргван») иаанагоит "исзааигәоу".
Шумериа ажәытәӡатәи ақалақьқәа иреиуоу Лагаш – ус акәзар ҟалоит, излашьақәгылоу «ла» («ала/алақәа», аҩбатәи аҵакы – «ала») «гвашв» («агәашә). Ақалақь шьҭан Персидтәи аӡыбжьахала ахықә аҿы, аҳасгьы даман Еианнатум. Иара ихьӡ шьақәгылоуп хҩык амырҭаҭратә нцәақәа рыхьӡқәа рыла: Еи, Ан, Атум. Уи иаанарҧшуеит шумертәи аристократцәа рыхьӡқәа ишрыларгалоз анцәақәа рыхьӡқәа.
Лагаш ақалақь аҟынтә 200 км рҟынӡа инаскьаган ишьҭоуп ақалақь Елам (абазатә ажәа «иалам» иаанагоит «хазы инхо»).
Аплемиа Гудеи, Амшын Еиқәа аҿықәан ишьҭоу, аҳҭнықалақь Гәдауҭа ҳәа хьӡыс ианаҭеит, уи еиҭоугар алшоит «аҭыҧ, Гудеи (Гудау) ахьынхо». Ҳавымсып ари афактгьы, иара абри аҩызаҵәҟьа ахьӡуп Аҧсны иҟоу ақалақь. Иҟалоит Аҟәа ақалақьгьы зыргылаз аплемиа Аккад ракәзаргьы.
Тигр аӡиас аҩадатәи ахәҭаҿы ишьҭан ақалақь Ашнун. Ари ақалақь ахьӡ еиҭоугар алшоит «Нун ахь ашә» ҳәа: «ашв» – «ашә», «нун» – адунеи ашаразы шумертәи амифологиа аҟынтәи адгьыл аҭагылазаашьа ауп.
1930 ш. ҳара ҳера ҟалаанӡа Евфрат аӡиас иаҧнын ақалақьқәа Ашури Исини. Ашур абаза бызшәахь еиҭоугозар «Ур ахь ашәқәа» аанагоит, Исин («ъизин») – «азин алхра».
1770 ш. ҳера ҟалаанӡа иадрыҧхьаӡалоит Азакәанқәа Ркодекс, уи иахьа уажәраанӡагьы адунеи аҟны џьашьатәыс ирымоуп шаҟа баҩхатәрала ишьақәыргылоу. Еиқәиршәеит иара аҳ Хаммураппи, уи ихьӡ абаза бызшәала иаанагоит: ХIамма Ра йпа – Хамма Ра иҧа (Амра анцәа).
Амореи (Амара йауу – Амра Ауаа) Шумериаҟа иааит, ҭынч анхара иалагеит, ирыдыркылеит абызшәа, ацивилизациа.
1713 ш. ҳера ҟалаанӡа аҳ Урнаму Уруктәи иаҧиҵеит астела азакәанқәа ркодекс анҵаны. Уи ихьӡ иаанагоит, Ур ақалақь аҟынтәиуп ҳәа, ацыра Наму – иара дшаҧшәымоу, дшаҳау.
Ажәа «Шумераа» – абаза хьӡы еиҭакны, ашәуа диалект ала, уи еилукаар алшоит «Ашвуа мара» (Амра уаа).
Иааугар алшоит аҿырҧштәқәа рацәаны ахьӡқәа, ажәлақәа, ашумерцәа ирҭынхаз: Муран, Маршьан, Маан (Ма Ан – «Ига, анцәа Ан»), Тамара (Анцәа Ра иҟынтәи атама), Кураца – ажәытәтәи аҧҳәыс хьӡы, иаанагоит «анцәа Ра иааишьҭыз», Рамзан, шумертәи анцәақәа хҩык рыла ишьақәгылоу - Ра, Мза, Ан. Ануар, Сара, Анара, Амра убас ирацәаны абаза хьыӡқәа ирылоуп шумертәи анцәақәа рыхьӡқәа. Иахьа иҟоу абаза жәлақәқәеи ахьӡқәеи жәпакы (Ларсов, Ниппа, Кишев, Бибердов) аанхеит Шумериа аҳратә қалақьқәа рҟынтә: Ерида, Нипа, Ларса, Киш, Биба. Абаза жәлақәак рҟны иҟоуп шумертәи анцәа ихьӡ Ан – Аисан, Шогьан, Ҟәапсыргьан уб. иҵ.
Абазақәа реицәажәараан аҳаҭыреиқәҵара аарҧшуа, иахьа уажәраанӡагьы дыргәаладыршәоит анцәа Ра: «бара», «уара», «шәара», «дара», «ҳара». Уи иаанарҧшуеит ажәытәӡан ауаҩы ауаажәларраҿы ҳаҭыр ду шиқәыз. Еиҳа иҵауланы рыхьӡқәеи рыжәлақәеи рхыҵхырҭақәа ҭҵаазар, дарбанзаалак абаза ихьӡи ижәлеи ажәытәтәи шумераа рыхьӡқәа ирхаршалоу иҧшаауеит.
Нарҭаа
Нартаа – ажәытәтәи аплемиақәа ирхаҭарнакцәоуп, агәымшәара злоу, згәамч ӷәӷәоу, аиаша иашьҭоу. Кавказ ажәларқәа рфольклор аҿы иҟоуп алегендақәа, ашәақәа дара ирызку. Дара рыхьӡқәа шумертәи амырҭаҭратә нцәахәқәа рыхьӡқәа ирхаршалоуп. Нарҭаа зегьы ирхадаз аиха далхын Сосранпа. Ари ахьӡ ирацәаны ахәҭақәа рыла ишьақәгылоуп: асы – акьаҿ, Ра – амра анцәа, Ан – ихадоу шумертәи анцәа, па – аҧа. Абасала, ахьӡ еиҭоугар ауеит «Амара засхаз анчва йпа» (Ан иҧа амра кьаҿыс иззыҟалаз). Абазақәа рҿы иҟоуп аҳәамҭа «амара уасхатI» («амра кьаҿс иузыҟалааит») уи зеиӷьашьара бзиоуп ҳәа иҧхьаӡоуп.
Аҳәамҭақәа рҿы Саҭанеи нарҭаа ран ҳәа дыҧхьаӡоуп. Сата – ахьӡ, Ан – ихадоу шумертәи анцәа, неи (наи) – ацара: Сата, анцәа Ан иааишьҭыз.
Батарас – Саҭанеи лхаҵа ихьӡ. Бата – ахьӡ, Ра – амра анцәа, ас – акьаҿ: Бата, амра кьаҿс изауыз.
Сосран – ахьӡ, ишьақәгылоуп амырҭаҭратә нцәахәқәа ҩыџьа рыхьӡқәа Ра, Ан рыла. Тутарашь – анцәа Ра иашьа (Тута Ра йаща)
Шардан абаза бызшәахь еиҭаугар ауеит абас: "анцәа Ан шьарда ицзаара". (Щарда Ан)
Аҵарауаҩ-афилолог В.Н. Меремкулов еизигеит нарҭаа ирызкыз аҳәамҭақәа абаза аулқәа рҟынтәи абыргцәа изеиҭарҳәаз.
Адунеи зегьы еицырдыруа акурорттә қалақь Кисловодск Нхыҵ Кавказ иҟоу абазақәа "Нартцана" ҳәа иашьҭоуп, иаанагоит «Нарҭаа ахьынхо аҭыҧ».
Абазақәа ирҭынхоу акоуп ҳара ҳҟынӡа иааиз, аҧсҭазаараҿы ҳхы иаҳархәо амчыбжь амшқәа. Шумераа раҧхьаӡа акәны рхы иадырхәеит аҳасабеилыргара, аҳасабырба. Дара аусуцәа ауалафахәы рзыршәон есыҽны. Амчыбжь амшқәа рыхьӡқәа, иахьанӡа абазақәа рҿы еиқәханы иҟоу, адҳәалоуп ауалафахәы ашәара: швахьа (ашәахьа) – ишәаз ауалафахәы; гIваша (вторник) – ауалафахәы ашәара аҩбатәи амш; хаша (среда) – ауалафахәы ашәара ахҧатәи амш; пшьаша (четверг) – ауалафахәы аҧшьбатәи амш; хәаша (пятница) – ауалафахәы ахәбатәи амш; сабша – еиҭакны цбаша (суббота) – аҧара ашәара афбатәи амш; мтшаша – иахылҿиааит мцаша (воскресенье) – аусурахь ианымцо амш азы ауалафахәы.
Иаагоу аҿырҧштәқәа зегьы шаҳаҭра руеит ажәытәтәи шумерааи абаза жәлар рбызшәеи ракзаара. Ус анакәха, ҳара, абазақәа ажәытәтәи шумераа ҳархылҵшьҭроуп.