Cусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Амшшьара анцәырҵыз ҳәа иалкааны уаҩы ишизымдыруагьы, еиҳарак ари аҩыза аҵас аҟалара еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирыдырҳәалоит. Иаагозар, аҭаацәараҿы аманшәаламрақәа рацәахазар, агәамбзиара рчычазар амшшьара рықәырҵон, ԥхьаҟа иманшәалахарц, арыӷьарахь игьажьырц азы. Аҭаацәара аҩныҵҟа аӡә игәы бааԥсны, аԥсра абла дхыԥшыло дыҟаны, аха нашанала уи ичымазара даиааины, ишьапы дықәгылазар, ачымазаҩ ишьапы данықәгылаз амш "Анцәа дызхаҵгылаз амш оуп", иахьарнахыс мышшьарас ҳҭаацәараҿы ишышьҭаҳхуа ҳәа рҳәон аҭаацәара алахәылацәа.
Аԥсуаа ржәытә ԥсҭазаара иаҟәырҷаханы иахьанӡа иааӡаз аҵас "амшшьара" иазкны згәаанагара зҳәахьо рхыԥхьаӡара маҷым. Аҵарауаҩ Г. Чурсин игәаанагарала "Аԥсуа жәлақәа ирыман, ирымоуп амшшьарақәа. Мчыбжьык ахьтә ҩымш "ишьатәу" мшқәаны иалырхуеит". Аҵарауаҩ Н. Џьанашьиа урҭ амшқәа "иԥшьоу амшқәаны" аԥсуаа ахәаԥшуеит ҳәа иԥхьаӡон.
Амшшьара аҵас Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо жәпакы аԥсуа жәлақәа еиқәырханы ирымоуп, абжьыуаа рҟны еиԥш абзыԥқәа рҟынгьы. Убри шьақәнарӷәӷәоит афольклорист Цира Габниаԥҳа лыстатиа "Аԥсуа ҵасқәеи ақьабзқәеи зызкуи ирымҩаԥгашьоуи рзы згәаҭарақәак" аҟны иаалго аҿырԥштәқәа:
"Ажәлақәа зегьы ирымоуп рхатәы мшшьарақәа. Џьгьарда ақыҭан инхо Ашәаа амшьара азгәарҭон ашәахьеи аҩашеи. Џьгьарда ақыҭан инхо Багаԥшьаа мышшьарас ирымоу сабшоуп. Асабша ирымшшьароуп Лыхны ақыҭа инхо Шьаҟрылаагьы. Шармаҭ ажәла иатәу зегьы ашәахьа мышшьараны ирымоуп. Габниа зыжәлоу амшшьарақәа ҩба рымоуп – ашәахьа, аҩаша. Зегь реиҳа изеиҷаҳатәу мшны ирыԥхьаӡоит ашәахьа. Уи аҽны аҽыкәабара, аӡахра, ахҳәара ҟалаӡом. Аԥсра ахьыҟалаз инеины иҵәыуар ҟалаӡом, алаӷырӡ ларышьҭӡом. Габниаа зегьы "ашәахьа иԥшьоу мшуп, Анцәа данаҳҭаз ауп" ҳәа иршьоит.
Иара убри аныҳәара зыхҟьаз "Ажәытәӡан зны, Габниа ҭыԥҳак дындәылҵит. Уаҳа аӡәгьы лыхабар имбеит. Дахьынатәаз аҭыԥ аҿы ашьац хыблааны иҟан. Лара цәгьа дыԥшӡан. Анцәа дигәаԥханы, иара иахь дигеит," рҳәеит. Убри амш Габниаа зегь рзы иԥшьоу мшхеит. Есышықәса шәахьак аҽны зегьы еилахәны аныҳәара мҩаԥырго иалагеит, иахьа "Габниаа рныҳәара" ахьӡуп. Ахацәа хазы имҩаԥыргоит, аҳәса хазы. Аҩашагьы ирымшшьароуп, аха уи аԥшәмаԥҳәыс лыжәла иатәу мышшьароуп. Лара лоуп изшьо".
Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭа инхо Ҭаниаа зыжәлоу, ракәзар аҭаацәарақәа аҩашеи амҽышеи ирымшшьароуп. Дара ишазгәарҭо ала, ҩашала аҩны аԥара дәылыргом, аԥара аӡәы идырԥсахуам, аҩнымаҭәахәқәа аӡәгьы ауаара ирҭом, ахш – харҵәы рҭиуам. Мҽышала анышә ркуам, адгьыл иқәаарыхуам, амхи ауҭреи аҭалара азин рымам. Ажәакала, адгьыл иакьысуам. Рнацәхыԥ – ршьацәхыԥ хырыссом, иӡахуам, рхахәы иагдырхом. Убасгьы, амҽыша аԥсы анышә дарҭом. "Ҵасым, иҳамшшьароуп" – рҳәоит. Ари аҵас реиҳабацәа иныҟәыргон, урҭ ирҿырҵааит.
Ажәытәан амшшьара аилагара ҟаломызт, усҟан "мчы змоу" дахьдырхәуеит, – рҳәон. Амала, уи идырны еилазгаз иакәын ԥырхага зауаз, аӡәы ихашҭны, изымдыркәа иҟаиҵазар – даҭарҵомызт.
Аха аамҭа ԥхьаҟа ицацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит аԥсҭазаара. Аԥсҭазаараҿы аиҭакрақәа аныҟалалак аҵасқәа ирцәыӡуа рацәахоит. Ажәытә иаҿырԥшны ҳахәаԥшуазар, иахьатәи аамҭазы амшшьара еилазго рацәоуп, избанзар, ҭаацәарак аҩнуҵҟа аус зуа, аҵара зҵо, ашкол иҭо дубап, арҭ рхы рымҳәар, рҽырымкәабар, имӡахыр, ма аԥара аҩны идәылрымгар ԥсыхәа рымам.
Ажәакала, аԥсҭазаара иацааиуа аҭахрақәа амшшьара анырра ӷәӷәа арҭоит. Убасгьы ауаҩы данеилахо, ма цәгьарак – бзиарак данақәшәалак, дышны даныҟоу уи аҵас зынӡа ихахьы имааикәа аилагара ҟаиҵар алшоит. Усҟан амшшьара еилазгаз "Исзымдыруа Анцәа саҭаумҵан", ма "Сгаӡаразы Анцәа саҭаумҵан" ҳәа аҭамзаара шьҭаиҵон.
"Амшшьара еилазгаз, машәыр Анцәа ирықәумҵан. Ирзымдыркәа гәнаҳа ҟарҵазар, ҳхахьы иаагоит, ҳара иаҳзынхааит" – рҳәоит, ари аҵас атәы здыруа аҭаацәара аиҳабацәа андуцәа, анацәа.
Иазгәаумҭарц залшом, амшшьара аҵас еиҳарак иахӡыӡаауа, еиқәырхо иаазго ақыҭауаа шракәу. Ақалақь уааԥсыра "амшшьара" атәы уразҵаауазар, "уи аӡбахә, ҳаҳахьеит", "иҳаман, аха уажәы иҟаҳҵом", "уи аҵас агәра згаӡом" зҳәо, ма зынӡа изакәу ззымдыруа рхыԥхьаӡара еиҳа ирацәоуп.
Сгәанала, ажәытә хылҵшьҭреи амагиатә ҵаки змоу ари аҵас ҳаиҳабацәа баша – маша еиқәыдмырхаӡеит. Уи гәыгәҭамыжькәа хәыҷи дуи иреилыркаазар, досу ижәла иақәу амшшьара дықәныҟәалар, актәи – "мчы змоу" рҿаԥхьа дыхьчазаауеит, аҩбатәи – ижәытәӡоу аҵасқәа ируаку "амшшьара" ԥсра – ӡра ақәхом.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Анцәашьара", "Амшшьара": амшқәа ршьара иадҳәалоу ижәытәу аҵасқәа
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Рашәара 4 рзы Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа имҩаԥигаз аилацәажәара иалахәын Аҵиаақәа рзы аҳәынҭқарратә карантинтә хылаԥшра амаҵзура аиҳабы Аркади Џьынџьиа, Аҳәынҭқарратә ветеринартә маҵзура аиҳабы Роман Џьапуа, Ақыҭанхамҩа аминистрра аҵиақәа рыхьчаразы амаҵзура аиҳабы Владимир Гьериа.
"Аиԥылараҟны ҳрылацәажәеит аԥсыӡкра аамҭа аекологиазы ԥырхагас иаму, азауадқәа русушьа, Аԥсны аӡиасқәа ирҭоу аԥсыӡ шыркуа атәы. Ааигәа иҟан ахҭыс аекологиа аԥхасҭа азҭо акаҭала аԥсыӡкра иадҳәалаз. Азакәан аилагара заҭәазшьаз иахьырхәразы иҟаҵоу, аԥхьаҟа иҟаҳҵ, лшарас иҳамоу ҳрылацәажәеит. Аилагарақәа ҟаӡҵо ирыду ахараԥса маҷуп, уи аизырҳра, хымԥада, иаҭахуп. Знык лахь зуҭаз, даҽазны ус еиԥша игәамԥхо дҟалароуп. Ус акәымкәа, уажәы иҟоу ахараԥса шәаны, даахьаҳәны даҽаџьара дцоит, даҽазны сааныркылар акгьы амам, исшәоит ҳәа. Ҳалацәажәеит агәамсам азҵаарагьы, аекологиа апроблемақәа актуалра зҵоу шьҭыхын",- иҳәеит Ҷыҭанаа.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: