Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Оксана Григолиаԥҳа даныхәыҷыз лассы-лассы лаб Назим аекскурсиамҩаԥгаҩыси акультуратә усмҩаԥгатәқәа реиҿкааҩыси аус ахьиуаз Пицунда аԥсшьарҭа ҩны "Литфонд" даҭаауан. Уаҟа Асовет аамҭақәа рзы рыԥсы ршьон СССР еицырдыруаз ашәҟәыҩҩцәа, апоетҵәа, актиорцәа уҳәа. Оксана лаб аамҭа ԥшааны, хатәгәаԥхарала "ауаа дуқәа" рфото ҭихуан. Уи збоз иԥҳа хәыҷгьы аинтерес лызцәырҵуа далагеит.
"Саб идунеи иԥсаххьеит, аха иахьа уажәраанӡа сан иҵәахны илымоуп зқьы рҟынӡа афотоқәа еидызкыло альбомқәа ҩажәа. Урҭ иргәылоуп СССР еицырдыруаз, иаҳҳәозар, аишьцәа ашәҟәыҩҩцәа Ваинераа, апоетесса Белла Ахмадулина уҳәа реиԥш иҟаз, хаҭала саб иҭихыз ауаа рфотоқәа. Исгәалашәоит зны, "Кортик", "Бронзовая птица" ҳәа бзиа избоз арҿиамҭақәа равтор Анатоли Рыбаков "Литфонд" иԥсы ишьоит ҳәа ансаҳа, аибадырреи афото аицҭыхреи шысҭаххаз. Саб сгәахәтәы сахьигӡеит. Усҟантәи аамҭазы уи еиҳаз аҳамҭа ыҟамызт сара сзы. Иара убасҟангьы еилыскааит афото иахылҿиаауаз амчи, адоуҳаи, аҭоурыхи рҵакы. Маҷк ашьҭахь, саргьы, саб ифотоаппарат ала аҭыхрақәа рымҩаԥгара салагоит", - афотоҭыхрахь абзиабара шлызцәырҵыз еиҭалҳәоит Оксана Григолиаԥҳа.
Оксана раԥхьатәи лфото аҿы дарбоуп ланду. Уи ақьаад ахь ианиалга, уантәи лыбла данхыԥшыла, еилылкааит абраҟагьы аԥсҭазаара шыҟоу. Уимоу ҿыцәаарагьы шақәым.
Оксана аҭоурыхҭҵааҩ изанааҭ анлоу, аусура далагоит атуризм ахырхарҭаҿы. Илгәаԥханы лҽазылкуеит аекскурсиақәа рымҩаԥгара. Сынтәа иҵуеит 17 шықәса уи лнапы алакуижьҭеи. Абарҭ ашықәсқәа ирылагӡаны лара иҭылххьеит зқьыла афотосахьақәа.
"Аԥсны кәакьцыԥхьаӡа ахатәы аԥшӡара амоуп. Ашәаԥыџьаԥ, ашьхақәа, аӡиасқәа, аԥстәқәа, аԥсаатәқәа - абарҭқәа зегьы аексурсиақәа мҩаԥызгонаҵы аҭыхрагьы сахьӡоит. Асоциалтә ҳақәа рҟны иӡырганы, акакала срыхцәажәоит. Хымԥада, уи збо азҵаауеит. Аԥсшьаҩцәа ракәзар, ҷыдала абарҭ аҭыԥқәа ирҭаарц иаауеит, ҳауаажәларгьы иаӡәымкәа "иаҳамбац аҭыԥқәа ҳбырдырит, уажәшьҭа лабҿаба ибатәуп" ҳәаны, уахь рымҩа дырхоит", - лҳәоит лара.
Аҵыхәтәантәи аамҭазы Оксана Григолиаԥҳа лусумҭақәа рхырхарҭа лыԥсахит. Дазҿлымҳахо далагеит аԥсуа быргцәа рфото аҭыхра.
"Сара аинтернет аҟны машәыршәа избеит "Абхазия в фокусе" захьӡу афотопроект шаԥҵоу. Уахь цәыббрамзанӡа ирыдыркылоит Аԥсны аԥсабареи, ауаа есыҽнытәи рыбзазареи, хаҭалатәи амилаҭтә хаҿқәеи ахьаарԥшу апроект иалахәхо инапала иҭихуа афотосахьақәа. Макьаназы хҩык абыргцәа рфото сышьҭхьеит, аха уи аҿы саангылом", – лажәа иацылҵоит Оксана.
Афотоҭыхҩы илҳәеит гәҭакыс ишлымоу, насгьы лҟазара ахә зшьо илзааигәоу ауаа ишлабжьарго хыԥхьаӡара рацәала аԥсуа быргцәа рфотосахьақәа ҭыхны, аконкурс анаҩсгьы хазы альбомны иҭлыжьырц, "уи ҳаԥхьаҟа аҭоурых иазынхоит" ҳәа агәра лыргауа.
Оксана иаҳзеиҭалҳәеит лаб аҿыханҵагьы дшазҟазаз. Уи абаҩхатәра лыԥҳа Александра лахь ииасит. Аҭыԥҳа лнапы иҵыҵхьеит асахьақәа жәаба.
Оксана лыԥсҭазаара зегьы аҟазара иадҳәалоуп. Шықәсқәак раԥхьа лыҩны инацәыхарамкәа иаалыртит акаҳуаҭиирҭа адәқьан. Арахь имҩахыҵуа, иаарыхәҳауа адагьыу уи инаҿыхәарцгьы аҭагылазаашьа рзаԥҵоуп. Оксана лысасцәагьы лассы-лассы лфотоқәа ирфырхацәахоит. "Адунеи убас ишоуп, зегьы ахәыцрақәа ҳрылоуп, зны-зынла игәырӷьахәу, ҽазны илахьеиқәҵагоу. Убри аҟнытә ауаа рхаҿқәа иааигәаны ианҭысхуа, рцәаныррақәагьы афото иунарбоит. Ҳамҭас ианрысҭо, "ҳамаӡақәа аабырԥшит" рҳәоит.
Оксана Григолиаԥҳа еиҿылкаарц лгәы иҭоуп аекскурсиамҩаԥгаҩыс аус луеижьҭеи лнапы иҵыҵхьоу афотосахьақәа рцәыргақәҵагьы. Иахьазы иалылԥшаауеит иреиӷьу ҳәа илԥхьаӡо аусумҭақәа. Урҭ макьана рыӡбахә лҳәом, ахәаԥшцәа лыршанхарц лгәы иҭоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Ауаҩи аԥсабареи шеимадоу атәы ззымдыруада. Аха аҵыхәтәантәи аамҭазы ахеибарҭәаара маҷхеит. Ҳхы иабаҳархәари ҳәа ахәыцра ҳаналага, иаргьы ҳазгәамҵуашәа ҳбо ҳҟалеит. Иахьа зыӡбахә сымоу Лӡаа ақыҭанхаҩы Ерик Џьакониа аԥсабара аҿаԥхьа гәыԥҩык ауаа рхы ҿихит, иара хатәгәаԥхарала хышықәса раахыс икәша-мыкәша абнара ирбеиоит. Инапала иааӡо абнакәытқәа (афазанқәа - аред.) рхатә ԥсҭазаара риҭоит Лӡаатәи ахәыҳаракырақәа рҿы.
Ерик Џьакониа иашьцәеи урҭ рыхшареи бзиа ирбоит ашәарыцара, аԥсыӡкра. Аха убри инаваргыланы, Џьакониаа аԥсабара аҿаԥхьа ирықәу ауалгьы ршәоит.
Хышықәса раԥхьа, Ерик ҳамҭас изааргеит ҿыц ихыҵыз абнакәытқәа 30 цыра. Урҭ рҭыԥ ҟаҵаны, ҷыдала рыфатә-рыжәтә дацклаԥшуа иааӡеит. Ианрызҳа, ишынҭаацәаз ирыӡбеит аԥшӡара иакны иагоз Кавказтәи абнакәты ахкы ала Лӡаатәи абнақәа дырбеиарц.
"Раԥхьа исыдлаз абнакәытқәа ианрызҳа, акәтаӷь рҵо ианалага, сашьцәеи, ҳхәыҷқәеи иҳаӡбеит аинкубатор аахәаны, аԥшқақәа рхыхра, адуқәа абнахь роужьра. Ус иагьыҟаҳҵеит. Рхы ныҟәыргартә иҟоуп ҳәа анаҳгәахәуа, ақыҭа ахәыҳаракырақәа рахь ҳхаланы ахақәиҭра раҳҭеит. Аиаша шәасҳәап, унапала иааӡаны аԥсабара ҳамҭас ианауҭо - уи гәахәароуп, уал дук уқәны иушәазшәа уҟалоит", - еиҭеиҳәоит Ерик.
Ерик Џьакониа занааҭла декологуп. Аха аԥсабарахь имоу абзиабара уи ихәыҷрантәи иаауеит. Ашәаԥыџьаԥ, аԥстәы, аԥсаатә ҳаҭыр рзақәын ишынҭаацәаз.
Џьакониаа раԥхьатәи абнакәытқәа аноурыжь ашьҭахь, уи аҿы иаангылозма. Хышықәса рыла Ерик илихыз шәцырак рҟынӡа абна иарҭахьеит. Аԥсаатә ахақәиҭра арыҭара - ари ныҳәак ирзаҩызоуп. Уи хәыҷи-дуи алахәны ауп ишымҩаԥысуа.
Ерик Џьакониа иажәақәа рыла, Кавказтәи абнакәытқәа аҩны ахылара рцәыуадаҩуп, избанзар бжьы ҷыдак раҳар ишәаны ихыҵуеит. Насгьы аҩнатә ԥсаатәқәеи аԥстәқәеи дареи еинаалом. Убри азы, аинкубатор аахәаны ихала иахәҭоу аԥхарреи ацәаакыреи арбаны ихихуеит.
"Абнакәты хыҵырц азы 25 мшы аҭахуп. Иҟалоит урҭ акәтаӷьқәа аҩнатә кәты, мамзаргьы ашәишәи иаҵоуҵар, аха аԥшқақәа анылҵлак, урҭ ҳзышьцылоу акәҷарақәеи ашәишәи хәыҷқәеи иреиԥшым, ршьапы ишаақәгылалак еилҟьа-еилӷәыцәӡа иҟалоит. Нас илызхуеи дареи еинаалом. Убри аҟнытә, аинкубатор еиҳа иманшәалоуп. Иахьынӡаԥшқоу ирҿоуҵар ауеит ахәац жәны, абысҭа алаҵаны, ашәишәиқәа ишруҭо еиԥш. Уажәы ирацәаӡоуп еиуеиԥшым авитаминқәа рыла ибеиоу аԥсаатә рыфатә, уи азы ирҿасҵари ҳәа ухәыцӡом", - иажәа иациҵоит иара.
Абнакәты ажьы акы иаламҩашьозаап, акралцәа рчыс ҳәа иашьҭоуп. Аха Ерик иҳәеит дара рҭаацәараҿы ирыцҳашьаны ишырымфо. Ирааӡогьы ҷыдала аԥсабара аҭара ауп изызку. Абнакәты арбаӷь еиҳа ԥшшәыла иҩычоуп, иԥшӡоуп, арцына ӷроуп.
Иахьазы Ерик Џьакониа имаз абнакәытқәа зегьы абнарахь иоуижьит. Аҳәаа шаадыртуа еиԥш игәы иҭоуп Урыстәылаҟа дцаны акәтаӷь аахәаны, ахк ҿыцқәа рылхра.
Аԥсабара иаҭоу абнакәытқәа лассы-лассы ақыҭауаа рынхарҭақәа рзааигәара ирбоит, иҟалалоит рыкәтыршәырқәа ианырҭало, аха дара урҭ рҭоурых рдыруеит аҟнытә, аԥхасҭа рырҭом. Аҭыԥантәи ашәарыцаҩцәа ракәзаргьы, ршәақь ақәрымкыцт. Уимоу, Ерик иахь аҭел иасны ирҳәоит иахьырбаз аҭыԥқәа. Изныкымкәа Бзыԥҭа аҩхааҟынгьы рылаԥш рықәшәахьеит.
Ерик иашьцәеи иареи рқыҭа иалсуа акәарақәа адыӷаҷиақәа рылагьы идырбеиахьеит. Урҭ ҷыдала Краснодар дцаны иааигеит. Аӡҭачқәа хкааны ирҭарҵахьеит аԥсыӡқәа апҟыш (карп), ақьоуқьад (осетр) хкқәа.
"Ҳара аӡәы дҵас иҳадимҵеит, ԥсаатәума, ԥстәума иааӡаны абнахь роужьра. Уи ҳара ҳхатә гәаԥхара ауп. Ҳазҿу аус иавагылоуп ҳахшарагьы", - инаҵишьит аеколог.
Џьакониаа рҭаацәара рҿырԥштәы иаҳнарбоит ауаҩы иҭаххар аԥсабара аԥсы ахаҵара шилшо. Аха, рыцҳарас иҟалаз, ас еиԥш агә ду зызҭоу ауаа рацәаҩым.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, лаҵара 29 - Sputnik. Саида Быҭәԥҳа ахада Иусбарҭа анапхгаҩы ихаҭыԥуаҩыс дҟаҵоуп ҳәа аанацҳауеит ахада иофициалтә саит.
Абри азы аусԥҟа инапы аҵаиҩит Аслан Бжьаниа лаҵара 28 рзы.
Аԥсны ахада Иусбарҭа анапхгаҩыс дыҟоуп Алхас Кәыҵниа.
Саида Быҭәԥҳа 2009 шықәса раахыс Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет азиндырратә факультет аҟны административтә зин рылҭоит. Иара убасгьы Аҟәатәи иаарту аинститут аҿы аус луеит.
Аус луан Адыга Хасэ аҳәынҭеилакы аппарат аҿы, Ареспублика Адыгеиа иҟаз Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахаҭарнакраҿы, Аԥсны Ашәарҭадаратә маҵзураҿы.
Аԥсны ахада иеиҭалхрақәа мҩаԥган хәажәкыра 22 рзы. Ахадарахьы иқәгылан хҩык акандидатцәа - аоппозициатә блок аиҳабы Аслан Бжьаниа, апартиа "Акзаара" ахантәаҩы Леонид Ӡаԥшьба, Аԥсны аекономика аминистр Адгәыр Арӡынба.
Аслан Бжьаниа аиааира игеит, уи изы рыбжьы арҭеит 56,5% алхыҩцәа. Ахада ҿыц иҭоубашьҭаҵара ацеремониа мҩаԥысит мшаԥы 23 рзы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: