Сынтәа 46 шықәса ҵуеит Афонҿыцтәи аҳаԥы аҭааҩцәа рзы ашәқәа аартуижьҭеи. 1975 шықәса инаркны асасцәеи аҭыԥантәи ауааԥсыреи рзы Аԥсны зегь реиҳа бзиа ирбо аҭыԥ ԥшӡарақәа ируакуп.
Анаҟәаԥиа ашьха иамаз атыша ду анхацәа акраамҭа иазҿлымҳан, аха уахь аҭалара аӡәгьы изыгәаӷьуамызт. Афон ҿыц инхоз арԥыс Гиви Смыр иоуп раԥхьаӡа акәны уахь иҭалаз, аха аҵанӡа иҷыдоу амаҭәахәқәа имамкәа дзымнаӡеит. Убри аҟнытә 1961 шықәса рзы аспелеологцәа ицырхырааны алыбаара илшеит. Убас иаартхеит адгьылаҵантәи аҳҭынра.
Афонҿыцтәи акарсттә ҳаԥы - адунеи аҟны иреиҳау аҳаԥқәа иреиуоуп. Словениа иҟоу Шкоциатәи аҳаԥи Америка иҟоу Карлсбадтәи аҳаԥи шәагаала иаарываҟәыло карсттә гәаҩароуп.
Ари аҳаԥы аҩнуҵҟа иҟоуп азал дуқәа жәба, урҭ зегьы рхатәы хьыӡқәа рымоуп: "Анаҟәаԥиа ", "Нарҭаа", "Аҩхаа", "Аԥхьарца", "Аԥсны", "Амҳаџьырқәа рзал", "Аспелеологцәа рзал", "Агелектиттә дамра", иара убас ара иҟоуп ари аҳаԥы аазыртыз ихьӡ зыхҵоу азалгьы – Гиви Смыр изал.
Аԥсуа еибашьыга шхәа ареплика ареспубликахь иааргараны иҟоуп амчыбжь анҵәамҭаз. Иара архивтә сахьақәа рыла Петрозаводск амҿы иалхны иҟарҵеит аетнопарк "Аԥсны" аҿаҵала. Уи қәҿиарала иԥыршәеит Онегатәи аӡиаҿы иҟоу аӷбаргыларҭа "Варяг" аҿы. Ашхәа аура 14,5 метра иҟоуп, аҭбаара - 2,5 метра. Ажәҩақәа 14 амоуп. Карелиатәи аԥсаӡи аџьи ирылхуп. Сааҭк ала аццакра 12-14 километра инаӡоит. 50-ҩык ауаа акуеит. Ашхәаргылараан аҵәаӷәанҵа аԥсахрақәа алагалатәхеит. Аԥсуа шхәақәа роура 17 метра иҟан, аха нас амҩангара маншәалахарц азы уажәы аура иагдырхеит.
Аԥраҿы иануп ахьшь асахьа - аетнопарк "Аԥсны" асимвол.
Ашхәа Аԥсныҟа амҩа иқәыргалахьеит. Аҩаша иара мҩанызго Баҭал Џьапуа, аклуб "Афырхы" ахантәаҩы Адгәыр Какоба, аетнопарк "Аԥсны" апроект автор Мзауҷ Ԥлиа ирыгәҭакуп Маиҟәаԥ идгыларц. Аԥсныҟа аԥшьашаҽны иаагахоит.
Аԥсуа еибашьыга шхәа аҵәаӷәанҵақәа Баҭал Џьапуа иҟаиҵеит Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи рархивтә сахьақәа рыла, аетнографцәа рыҭҵаарақәа рыла. Иазԥхьагәаҭоуп даҽа шхәакгьы аҟаҵара.
Аԥсуа иашҭа-акәасқьа, аԥацха, амҳара, аԥсуа инхашьа инҵышьа, иҧсҭазаашьа аазырԥшуа ҭыԥуп ааигәа иаартыз амилаҭтә парк "Аԥсны". Гәдоуҭа араион Мгәыӡырхәа ақыҭа аӡиас Мҷышьҭа ахықәаҿы иаарту апарк аҵакырадгьыл аа-гектарк рҟынӡа инаӡоит.
Аҭыԥантәи ауааԥсыреи урыстәылатәи аррамаҵзурауааи рзы апарк аҭаара хәыдаԥсадоуп.
АҞӘА, нанҳәа 3 - Sputnik. Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрра "ампыҵахалара ахыхрази" аурыс-ақырҭуа еимак ҭынчмҩала аҭышәныртәаларази арезолиуциа "аԥсҭазаара иаҟәыгоу, аԥсуа-ақырҭуа еиҿагылара амзыз еиҭазкуа" акоуп ҳәа азгәанаҭеит. Абри атәы кьыԥхьуп аусбарҭа асаит аҿы.
Аԥсны ААР адырра ала, Қырҭтәыла иаднакылаз адокумент аҿы Урыстәылатәи Афедерациахь ааԥхьара ҟанаҵоит Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи "ампыҵахалара рхыхраз", иазхаҵоу рхьыԥшымра мап ацәнакырц, иара убасгьы аетникатә ҟазшьала ауаа еилырымхларц, Женеватәи аиҿцәажәарақәа рҟны аконструктивтә ҟазшьала ахы мҩаԥнагаларц азы ҳәа.
Аусбарҭаҿ иазгәарҭеит 1992 шықәсазы Аԥсны аибашьра алагаразы аҭакԥхықәра зду Қырҭтәыла шакәу, иара убас, Аахыҵ Уаԥстәыла 2008 шықәсазы аҭыԥ змаз ахҭысқәа рызгьы ахара дара ишрыду.
"Иазгәаҭатәуп Қырҭтәыла амчрақәа ишырҭаху аԥсуа-ақырҭуа еимак аурыс-ақырҭуа еимак акәушәа ауаа дырбара, аха уи изаҟаразаалак ҵаҵӷәык амам. Иззыҟарҵогьы аҭакԥхықәра рҽацәхьакны ахара ирыду мап ацәыркырц ауп", - ҳәа аҳәоит ареспублика адәныҟаполитикатә усбарҭа ахҳәааҿы.
Аԥсны адәныҟатәи аусқәа рминистрра Женеватәи аиҿцәажәарақәа ирлахәылоу жәларбжьаратәи абжьаҟазацәа рахь ааԥхьара ҟанаҵоит 1992–1993 шықәсқәеи 2008 шықәсеи рзы Қырҭтәыла ахымҩаԥгашьа цәгьоуроуп ҳәа иршьарц, Аԥсни Қырҭтәылеи рыбжьара амч ахамырхәаразы аиқәшаҳаҭра анапаҵаҩра иацхраарц.
Аусбарҭа иара убасгьы ааԥхьара ҟанаҵоит Аҟәеи Қарҭи рыбжьара еиҟароу аҳәынҭқаррабжьаратә еиҿцәажәарақәа рышьақәыргылара иацхраарц Аахыҵ Кавказ акраамҭатәи аҭынчреи аҭышәынтәалареи реиҿкаара хықәкыс иҟаҵаны.
Аԥсуа дипломатцәа иазгәарҭоит ақырҭуа ган Женеватәи аиҿцәажәарақәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аполитикатә ҭахра аарԥшны рконструктивтә позициа иқәныҟәар шрыхәҭоу. Избанзар аиҿцәажәарақәа рлахәылацәа зегьы ззыԥшу Қырҭтәыла аконструктивтә хымҩаԥгашьа ауп.