Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аҟны аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ҳаԥхьаҩцәа зеигәырӷьаша аусқәа маҷымкәа еиҿкаауп. Имҩаԥысуеит Аԥсны қалақьцыԥхьаӡа ашәҟәыҩҩцәеи аԥхьаҩцәеи реиԥыларақәа, ҳашәҟәыҩҩцәа риубилеиқәа рымҩаԥгарақәа, аҩра знапы алаку аҿари ашәҟәыҩҩцәеи реиԥыларақәа, ашәҟә ҿыцқәа рӡыргарақәа, Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла иатәу ҳжурналқәеи ҳгазеҭқәеи рактиви дареи реиқәшәарақәа, Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәа дуқәа рԥыларақәа уҳәа убас ирацәаны. Убарҭ зегьы ирылукаартә иҟоуп Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҟны ааигәаӡа иахьаԥырҵаз, раԥхьаӡа акәны иара иатәу асаит. Ари аиашаз гәырӷьара дууп, ҳаԥсуа доуҳатә культура иазҿлымҳау ҳаԥхьаҩцәа адунеи ахьынӡанаӡааӡо зегьы рзы. Избанзар ари асаит аҟынтәи урҭ шьҭа ироулоит алшара ҳлитература иаланагало аҿыцрақәа зегьы рыҩны ркомпиутерқәеи рҭелқәеи рҟны рбара, раԥхьара! Шәааи нас, уажәы ҳиҿцәажәап ари асаит аԥҵаразы аџьабаа ду збаз ашәҟәыҩҩы, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахантәаҩы Вахтанг Аԥҳазоу!
- Иахьа адунеи аҿы арҿиаратә еилазаарақәа зхатә саит змам аимадарагьы рымаӡам, еиҳаракгьы Ашәҟәыҩҩцәа реидгылақәа. Избанзар анкьа ажурналқәеи, агазеҭқәеи, ашәҟәқәеи раахәарҭа дәқьанқәа рҿы инанагозҭгьы, уажәы уи аҩыза алшара еиҳа акырӡа имаҷхеит. Убри аганахьала, даара ихҭыс бзиахеит Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла асаит ахьаԥышәҵаз! Уаҳзалацәажәар ҳҭахын уи аиҿкаашьа аҭоурых…
- Ишдыру еиҧш, Аҧсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) ҳажәлар ацәыӡ дуқәа роуит, шьардаҩ рыҧсадгьыл рхы ақәырҵеит, аҵыхәтәан Аиааира рнапаҿы иҟалеит. Уи нахысгьы ахақәиҭра ашьақәырӷәӷәареи ахьыҧшымра азхаҵареи ирзықәҧалатәын, Аҧсны асоциал-економикатә ҿиара амҩа ианылеит, аха даара ауадаҩрақәа цәырҵуан. Аибашьраан ақәылаҩцәа, аӡәгьы дшырымшаҭоз еиҧш, акгьы ршаҭомызт, ргыгшәыграқәа аадырҧшуан.
Урҭ адоуҳатә культура ахәышҭаарақәагьы иреигӡомызт, идырбгон, ирбылуан, иреихсуан амузеиқәа, архивқәа, абиблиотекақәа, абаҟақәа, зехьынџьара еиҧш, аҧсуа интеллигенциа рынхарҭақәа дырҳәуан, еимырҵәон рхатә архивқәа, рнапылаҩырақәа. Убас ирҳәын Аҧсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ажурналқәеи агазеҭқәеи рредакциақәа. Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аҟны шамахамзар акгьы еиқәымхеит. Аибашьра ашьҭахь архив инаркны, адокументқәа зегьы шьақәыргылатәхеит. Аидгыла иалаз рыҧсҭазаареи рырҿиаратә мҩеи зныҧшуаз, досу изкны хаз-хазы еиқәыршәаз зегьы бжьаӡит. Аибашьра ҳажәлар риааирала ианеилга, ҩаҧхьа хәыҷы-хәыҷла рхьышьҭра иазыхынҳәуан акультуратә хәышҭаарақәа, арҿиаратә еилазаарақәа. Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿгьы, ақәра змоу ахеидкылақәа ируакны излаҟоу ала, ҿыц ишьақәыргылатәын уи аиҿкаареи изнысхьоу амҩеи, амилаҭтә литература аҿиара апроцесс ишалахәыз, имҩаҧнагоз аусура аазырҧшуа рҭоурых, афотосахьақәа убрахь иналаҵаны. Абри аус хымҧада ишаҭахыз аҧсҭазаара ахаҭа иҳаҵанаҳәон, анапхгараҿы еснагь уи рылаҧшҳәааҿы иҟан, амаҵ азыруан.
Ҳара иаадыруан нхыҵ-кавказтәи ҳаешьаратә жәларқәа рмилаҭтә литературақәа рхацыркыҩцәа инадыркны ҳаамҭазтәиқәа рҟынӡа ашәҟәыҩҩцәа рбиографиақәеи рбиблиографиақәеи еидызкылоз хазы ашәҟәқәа шыҭрыжьхьаз. Ҳаргьы 2015 шықәсазы иазаҳаӡбеит ус еиҧш иҟоу аҭыжьымҭа азырхиара напы алаҳкырц. Имариоу акы акәны ишыҟамызгьы, ари аҧшьгараҿы дсыдгылеит афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор Виачеслав Бигәаа, ҳусгьы даара иарманшәалеит аматериалқәа реиқәыршәараҿы, рыҩраҿы. Ҩышықәса ирылагӡаны ашәҟәы урысшәала еиқәҳаршәеит, аҵарауаҩ Бигәаа инарҭбаау иаҧхьажәагьы ацны. Уи иахьӡуп "Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа рырҿиаратә еилазаарақәеи амилаҭтә литературатә процесси аҭоурых-культуратә контекст ала (1920-2010 ш.ш.)"
- Ҳара уажәраанӡа Виачеслав Бигәааи уареи урысшәала иҭшәыжьхьаз ашәҟәы "Абхазские писатели. Биобиблиографический словарь" ҳхы иаҳархәон. Уажәы уи шеибгоу асаит ахь ииажәгозар акәхап.
- Иазгәаҭатәуп аҭыжьымҭа "Абхазские писатели. Биобиблиографический словарь" хәарҭара шалоу, агәра аагоит арҿиаҩцәа мацара ракәымкәа, арҵаҩцәеи, астудентцәеи, аҵаҩцәеи, алитература абзиабаҩцәеи рзы хархәага бзианы ишыҟазаауа. Аҵарауаа, аҧхьаҩцәа, аҧсуа литература, акультура, Аҧсны алитературатә ҧсҭазаара иазҿлымҳау зегьы рзы ицхыраагӡаны иҟалап ҳәа сгәы иаанагоит. Ажәар аҟны ицәыргоуп аҧсуа сахьаркыратә литература ашьаҭаркҩы Дырмит Гәлиа инаиркны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла иалаз, иахьа уи аилазаараҿы иҟоу рнаҩсангьы Аҧсны Ашәҟәыҩҩцәа рассоциациа еиднакылогьы. Ҳәарада, ари аҭыжьымҭа иагәылоу аматериалқәа асаит аԥҵараан ахархәара роуит. Ашәҟәы ахаҭа акәзаргьы асаит иҭагалахоит.
- Ишԥаҟоу Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәеи шәареи шәеимадарақәа, аиҭагара аус шәызхацыркыма ҿыц?
- Иазааҭгылазар ахәҭоуп ҵыҧх 85 шықәса зхыҵыз Аҧсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла алахәылацәа рахьтә СССР Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла иалаз зегьы 1999 шықәсазы Урыстәыла Ашәҟәыҩҩцәа реидгылахь ишрыдыркылаз. 2019 шықәсазы ҿыцны ишьақәҳаргылеит урҭ Урыстәыла Ашәҟәыҩҩцәа реидгылахь ишрыдыркылахьаз шьақәзырӷәӷәо ашәҟәы, уи ала зегьы аршаҳаҭга ҿыцқәагьы роуит. Абарҭқәа алыршахеит Урыстәыла Ашәҟәыҩҩцәа реидгылеи Аҧсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгылеи ирыбжьоу аиҩызареи аусеицуреи ирыбзоураны. Уи зыршаҳаҭуа акоуп 2019 шықәсазы Урыстәыла Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахантәаҩы Н. Иванов зхадараҿы дыҟаз ашәҟәыҩҩцәа рделегациа Аҧсны раҭаара. Аҧсны ахада иҟны аиҧыларагьы рзеиҿкаан, уи нахыс аҧсуа шәҟәыҩҩцәеи дареи еиҧылеит. Ҳәара аҭахума, ҧхьаҟатәи ҳаимадареи ҳусеицуреи рганахьала еиуеиҧшым азҵаарақәа ҳаицрылацәажәеит. Еицаҳзеиҧшу апроектқәа раҧҵареи рынагӡареи алыршаразы агәыӷрақәагьы ҳамоуп.
Аҧсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла алоуп Москва иҟоу ашәҟәыҩҩцәа реидгылақәа жәларбжьаратәи реилазаара, аусеицурагьы ҳабжьоуп. 2016 шықәсазы антологиак аҳасабала дара рхарџь ала иҳазҭрыжьит аурысшәахь еиҭагоу 19-ҩык ҳаамҭазтәи аҧсуа поетцәа ражәеинраалақәа (иаазыркьаҿу рбиографиақәеи рфотосахьақәеи рыцны) реизга. Ари арҿиаратә еилазаара аҧшьгарала иахьазы аус рыдааулоит ҩ-проектк: ҳаамҭазтәи аҧсуа шәҟәыҩҩцәа рыжәабжьқәа аурысшәахь реиҭагақәа еидызкыло ашәҟәы (еиқәыршәоуп, рхатә харџь ала Москва иҭрыжьраны иҟоуп); аҩбатәи - ҳаамҭазтәи аурыс поетцәа ҩажәаҩык ражәеинраалақәа реизга аҧсшәахь еиҭаганы аҭыжьра иазырхиахоит.
Ажәа ахы мҳәакәа аҵыхәа узҳәом, сыззааиуа убри ауп, "Аҧсуа шәҟәыҩҩцәа. Абиобиблиографиатә жәар" ҳазҭагылоу аамҭазы аҵарауаҩ Виачеслав Бигәааи сареи аҧсшәахь аиҭагара ҳнапы алакуп. Урҭ аматериалқәа уасхырны иҟалеит Аҧсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿы ҩышықәса раҧхьа иаҧшьаагаз ҳарҿиаратә еилазаара ахатә саит аҧҵараҿы. Аамҭа ҧхьаҟа ицоит, аҧсҭазаара адҵа ҿыцқәа ықәнаргылоит. Урыстәылеи егьырҭ атәылақәеи рҟнытә ҳҩызцәа ашәҟәыҩҩцәа еидызкыло ртәылақәа рҟны рхатә саитқәа еиҿкааны ирымоуп, уи ала адунеи алитературатә процесс аҿиара иалахәуп, реимадарақәа дырҭбаауеит. Абри хықәкыс ишьҭыхны асаит аиқәыршәаразы иаҭаху аматериалқәа разырхиара напы аҳаркит. Аҧхьа зегьы урысшәала еиқәҳаршәеит, уи нахыс аҧсышәала разырхиара ашҟа ҳаиасит. 2019 шықәсазы асаит аартра аус адызуло аҟаза – апрограммист Нар Занҭареи ҳареи иҳабжьаҳҵаз аиқәшаҳаҭрала инапынҵа наигӡеит. Абар, ааигәа иазҿлымҳау зегьы ахархәарахь ироуит Аҧсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла асаит (аҧсышәалеи урысшәалеи).
- Уажәы уазааҭгылар ҳҭахуп асаит аиқәыршәашьа, уи аҟәшақәеи, адаҟьа хадақәеи ирну, ҳаԥсуа ԥхьаҩ иабанӡаицхраауеи, инаҭома иахьатәи ҳлитератураҿы имҩаԥысуа арҿиаратә процесс аизҳашьазы аинформациа?!
- Ааи, аҧхьаҩцәа ирдырырц рҭаххоит асаит аиқәыршәашьа. Асаит ахьаатуа адаҟьа хада аҟны ицәырҵуеит: хыхь – Аҧснытәи ашьхақәа, урҭ дыргәылубаауеит амилаҭтә литература ауасхыр азышьҭаҵаҩ Дырмит Гәлиа (армарахьала); агәҭаны – Аҧсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ҳәа изну ҳарҿиаратә еилазаара анаҧҵаз арыцхә узырбо, сахьала еиқәыршәоу аемблема ҷыда (еиқәиршәеит Руслан Габлиа); арӷьарахь – Дырмит Гәлиа ицитата "Амилаҭ хәыҷы алитература ду рымазар ауеит. Сара уи агәра згоит".
Асаит еихшоуп аҟәшақәа рыла. "Аидгыла" зыхьӡу аҟны ахархәаҩцәа иднардыруеит ҳарҿиаратә еилазаара аҭоурых алитература аҿиара апроцесс иаҿырҧшны. "Анапхгара" аҟәшаҿы иубарҭоуп Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахадара аилазаара; Аидгыла агәаҭара-ревизиатә комиссиа аилазаара; Аидгыла аусзуҩцәа; Аидгыла анапхгара (1933-2020); Аидгыла Алитфонд анапхгара. "Ажәабжьқәа" рыҟәша аҟны аҧхьаҩцәа ирыдгалахалоит алитературатә ҧсҭазаараҿы имҩаҧысуа ахҭысқәа ирызку еиуеиҧшым ажәабжьқәа. "Аҭыжьымҭақәа" аҟәшаҿы ицәыргахоит ҿыц иҭыҵуа аҧсуа шәҟәыҩҩцәа рырҿиамҭақәа еидызкыло ашәҟәқәа. "Ашәҟәыҩҩцәа" аҟәша аҟны акәзар, аҧхьа иаатуеит ашәҟәыҩҩцәа рсиа (рыжәла, рыхьӡ, рабхьӡы, ианиз арыцхә). Уи нахыс ахархәаҩ ииҭаху ашәҟәыҩҩы ижәла ахьану хазы иааиртуеит. Уаҟа ицәырҵуеит ашәҟәыҩҩы ифотосахьа зцу ибиографиеи ибиблиографиеи. "Афотоҭыхымҭақәа" аҟәша еиднакылоит Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла еиҿнакаауа аусмҩаҧгатәқәеи, иара убас алитературатә ҧсҭазаареи аазырҧшуа афотосахьақәа. "Аимадара" аҟәша ахархәаҩ иеилнаркаауеит Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аҭыӡҭыҧ ахсалаа ацны.
- Даара уаҩ деигәырӷьартә иҟоуп Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аофициалтә саит ахьеиҿкаахаз, уи уара хыла уџьабаа ӷәӷәа адуп! Насгьы, акраанагоит уи ҩ-бызшәак рыла иахьышьақәгылаз: аԥсшәеи аурысшәеи. Адунеи аҿы ҳдоуҳатә культура аӡыргаразы ари аус бзиа акырӡа ицхыраара духоит, ҳлитературатә шҭа "иҭанарԥшуеит" уажәраанӡа ҳаззымдыруаз ҳаԥхьаҩцәа зқьҩыла!
- Асаит ахьаатуа адаҟьа хада аҟны ицәырҵуеит ажәабжь ҿыцқәа рцыҧҵәахақәа асахьақәа рыцҵаны, иара убас Аидгыла аҭоурых ацыҧҵәаха.
Ахархәаҩ даара дарманшәалоит ҳәа сгәы иаанагоит хазы-хазы иахьцәыргоу Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла иатәу ҳжурналқәа "Алашареи", "Амцабзи", ҳгазеҭ "Аамҭеи" рыхьӡқәа (рсахьақәа), ианаҧҵаз арыцхәқәа рыцҵаны. Арҭ аҭыжьымҭақәа рдаҟьа ҷыдақәа рҟны ицәырҵуеит уажәазы аҵыхәтәантәи хәышықәса ирымҽханакуа ашықәсқәа рзы иҭыҵхьоу ажурналқәеи агазеҭқәеи рномерқәа зегьы. Аҧхьа ицәырҵуеит аҭыжьымҭа ахьӡи ашықәси ахьану ашықәсқәа рсиа, араҟа иҟоуп аҭыжьымҭа аҭоурыхгьы.
Иазгәаҭатәуп аҧхьаҟазы Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла асаит есааира ишхарҭәаахало. Мышьҭабзиала шәаҭаала Аҧсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аофициалтә саит, араҟа еснагь ишәыдгалахалоит шәзызҿлымҳахаша ажәабжь ҿыцқәеи, ашәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәеи, иара убас Аҧсны алитературатә, акультуратә ҧсҭазаара шәагәыланарҧшлоит.
Аҵыхәтәан иҭабуп ҳәа расҳәарц сҭахуп аханатә аҧшьгамҭаҿы исыдгылаз Виачеслав Бигәаа, ажурналқәа "Алашареи" "Амцабзи" рархивқәа реиқәыршәара иахаҵгылаз урҭ рредакторцәа Анатоли Лагәлааи Инна Аҳашбеи, асаит аиқәыршәара иазааҧсаз, иаамҭамкәа зыҧсҭазаара ҿахҵәаз, абаҩхатәра злаз ашәҟәыҩҩы Даур Занҭариа иҧа Нар, насгьы Адамыр Беренџьи, алагала ыҟоуп иара убас Алитфонд (аиҳабы – Гәында Кәыҵниа).
Сгәы иаанагоит аҳәынҭқарратә бызшәа ахархәареи аларҵәареи рус аҟны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла асаитгьы ахатә лагала ҟанаҵалоит ҳәа, еснагь еиҧш, асахьаркыратә ажәа аӡыргара ианазгәышьуа аамҭазы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саныҩуа ауп сыԥсы шҭоу аныздыруа: апоет Гунда Сақаниаԥҳа лыҿцәажәара
Даур Наҷҟьебиа: зсахьаҩыра, зышәҟәы, збызшәа пату рықәзымҵо ажәлар ԥеиԥш рымаӡам
Сара аакласск рҿы стәан Виачеслав Ҷыҭанааи сареи ҳанеибадыр. Усҟан ашәҟәыҩҩцәа лассы-лассы араионқәа рҿы инеиуан, еиҿыркаауан алитературатә семинарқәа. Уаҟа ахәыҷқәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи ианырзыӡҩрлак, иргәаԥхоз Аҟәаҟа аредакциақәа рахь иаарыԥхьон. Убасҟан ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәбеи акритик Рауф Ебжьноуи сҩымҭақәа ргәаԥхан, саргьы Аҟәаҟа алитературатә семинар ахь саарыԥхьеит.
Ари асеминар иалахәын Аԥсны араионқәа зегьы рҟынтә иалрыԥшааз ахәыҷқәа, астудентцәа. Убасҟан ауп Виачеслави сареи ҳанеибадыр. Уи К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа интернат далгахьан, Аҟәа ақалақь бзианы идыруан, даԥшәымахахьан, ашәҟәыҩҩцәагьы рацәак дырцәыԥхамшьакәа драцәажәон.
Виачеслав иажәеинраалақәа зегь ҿырҳәала идыруан, ибзиангьы дрыԥхьон. Уи аҽны ашәҟәыҩҩцәа ҳҩыџьагьы ҳажәеинраалақәа даара иргәаԥхеит. Асеминар анеилга, Виачеслав даасыдгыланы дсазҵааит, узцыда уара ҳәа. Азныказ сара стәала иаахьымӡӷысшьеит, аха нас иасҳәеит саб дышсыцыз, уи апарк аҿы дысзыԥшны дыштәоу!
- Аҩныҟа дҳашьҭып!- иҳәеит иара, гызмалрак аҵаӡамкәа дааччан.- Уаха сара сҿы уҟаз, ара азеиԥшынхарҭаҿы ауада сымоуп.
Сара азныказ исҳәашаз сақәымшәеит, саангыларцгьы сҭахын, аха саб сицны аҩныҟа сцаргьы цәгьа избомызт, арахь асеминар аҿы сдырҽхәахьан, уи ажәабжь "шыԥхаз" саб изеиҭаҳәара сахыццакуан!
- Аҟәа усырҵоит!- деиҭаасыхлафит иара, - ажәеинраала бзиақәа зыҩуа Аҟәагьы бзианы идыруазароуп!
Саб иҿы ҳнеины иаҳҳәеит иааӡбаз, Виачеслав ихы-иҵыхәа цқьа ианеиликаа, инапы снаниҵан, ҟәрышьқәакгьы наҳаиҭан аҩныҟа дцеит.
Абас ауп ҳаибадырра ахы шакыз, сҩыза, сыԥсҭазаараҿы даара иӷәӷәаны исывагылаз, иахьа сызқәу сымҩа сахымҟьартә ианаамҭаз ацхыраара сызҭаз Виачеслави сареи.
Уи нахыс, сара ашкол сшалгазҵәҟьа аинститут сҭалеит, хышықәса азеиԥшынхарҭа сыҩнан, иаргьы ешьак еиԥшҵәҟьа илаԥш схын. Иҟоуп иареи сареи ҳаиҩызараҿы ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа рацәаны, абраҟа урҭ рахьтә ҩбаҟа-хԥаҟа анысҵоит.
Виачеслав иашьцәеи иаҳәшьцәеи зегьы дреиҳабын. Уи иашьцәа ԥсуаҵас иааӡаз ҷкәынцәан, иара иаԥхьа аҭаацәара алалара рзыгәаӷьуамызт. Арахь иара иани иаби дыхҭаркит, уеиҳабызар, уашьцәагьы мҩакы иқәҵа, урԥырхагамхан, уаргьы шьҭа ухы уаазхәыц ҳәа. Уи иаанагоз еилкаан, ихы дахәар акәын! Виачеслав абри абри лоуп ҳәа аӡәгьы далхны димаӡамызт, иара иҳәашьа аӡәгьы "дҭеимԥшыхәцызт" макьана, анаԥш-ааԥшра акәын дызҿыз!
Исгәалашәоит, хәылԥазык, ҳаашәарыцап, иудыруеи ҳдарҩатә еиӷьхар иҳәан, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Ус ҳалаԥш нақәшәеит афиша, усҟан астудентцәеи Аҟәатәи акультуратә хан аҿы еиҿкааз ақәыԥшцәа ртеатри еицымҩаԥыргоз спектакльк цон. Нас ҳаузынкылозма ҳара, ахәаԥшҩы ирольгьы, аҽырбаҩ ирольгьы нагӡо аԥхьаҵәҟьа ҳнатәеит! Виачеслав ихы аасыдикылан исеиҳәеит, уаҟа ихәмаруаз ӡӷабк дшигәаԥхаз. Уи акәхеит, аспектакль анаанҵәа, лҩызцәеи лареи алаф нараҳәо, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Лҩызцәа аӡәы, лара лыжәлантә, ҳпоетесса гәлымҵәах, Саида Делԥҳа лакәын, егьи- ажурналист Инна Ҳаџьымԥҳа, лара- иахьа Виачеслав ихәыҷқәа ран, Нонна Делԥҳа лакәын!
Азеиԥшынхарҭаҿы ҳаннеи, урҭ рахьтә сара Саида дыздыруан, иласҳәеит, ҳҩыза лаҳәшьа дшигәаԥхаз, еибаҳардырырц шаҳҭаху!
- Ибзиоуп!- лҳәеит лара,- амала амыцхә дыԥхашьаҩуп, иаҳзеирцәажәар!
- Иаргьы дыԥхашьаҩуп, аха уи ихәшә сара издыруеит, сҳәан, иаразнак рыжәтә хәыҷык аахәан иаазган, азеиԥшынхарҭа аҩбатәи аихагылаҿы дара руада ҳныҩналеит.
Нонна иара усгьы ажәак аалыхәлымшәеит, иаразнак лцәа иалашәеит ҳгәы иҭаз. Аха Саидеи, Иннеи сареи аҭагылазаашьа "еиқәҳархарц" ҳалагеит. Ус ҳаӡбеит, ҳарҭ ҳабжьы рдуны ҳцәажәалап, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьалап, уимоу, амҳаҵәқәа ықәықшаны "амузыка" аҳарҳәалап, уи иалагӡаны, издыруада Виачеслав акыр изҳәозар ҳәа! Аха Виачеслав, цас иҟаиҵозшәа, убри аҽны ибыз ихәлашәеит, акызаҵәык ииҳәаз, иаб ԥҳәыс даага ҳәа дшыхҭеикыз ауп, лара дшигәаԥхаз, лара лыда дышхәарҭам, - уаанӡа ииҳәарц игәы иҭаз зегьы шҳәатәыз ихашҭит!
Ҳара еиҭах ҳабжьқәа ҳрыӷәӷәеит, дара зынӡак хьаас иҳамаӡамшәа ҟаҳҵеит, уимоу, Саида дагьыкәашеит, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьеит! Виачеслав уи иаҩижьуазма, арыжәтәгьы, иқәыԥшрагь, ҳара ҳазҿызгьы зегьы еилалан, игәы иацрасзар акәхап, уаанӡа иҿаҳәазшәа иваԥсаз инапқәагьы рҟьара далагеит. Аха игәы иҭаз зегьы иҳәарцаз, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр акәын, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр,- акомендант дхалан ҳдәылицон! Ус ҳаӡбеит, уахатәи ҳаиқәшәараҿ ҳаангыларц, уаҳа ацҳамҵарц, уаҵәы ҳаиҭеиқәшәарц. Дара аӡӷабцәагьы гызмалқәамзи, еиҿдырԥшуазар акәхарын, ауха иаҳҳәози адырҩаҽны иаҳҳәози еиқәшәозу еиқәымшәозу! Уаҵәы захьӡыз ҳазегь ҳаиҭеиқәшәеит, еибаҳҳәеит ҭыԥ ԥшӡак ахь ҳаиццарц, ҳаԥсқәа ҳшьарц. Ҳцеит Лбаатәи Ешыра, Виачеслав иҩыза гәакьак иҿы зегьы ҳшеицыз. Уи ауаҩ даара ибзиаӡаны ҳидикылеит, Виачеслав ауха Нонна диҳәеит! Мызк анааҵ, Виачеслави Ноннеи рынасыԥ еиларҵеит!
Ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа иреиуоуп: даҽа уахык, усҟан авокзал авараҿы ҩынхәыҷык аҟны қьырала иамхны ҳанхон сҭаацәеи сареи, цхыбжьон ашә асыбжь геит. Сҩагылан иаасыртызар, Славик дҳаш-ҳашуа, иԥсы игәы икылахо, ццакырак, ма ус ӷәӷәак дшақәшәаз мҩашьо, ирласны уҽеилаҳәаны уаала иҳәеит. Ҳабацо сҳәан, ҳабацо умбо, Нонна ахшараиурҭаҿы дааганы дышьҭасҵеит, аҳақьым хадеи уареи ибзианы шәшәшеизыҟоу здыруеит, усызиацәажәароуп иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа сҽааиласҳәан, сҿанынасхоз аамҭаз: "Дәрыԥшьҟа ааигәа умцаӡаци?!" ҳәа дсазҵааит. Ҳашԥамцац, иаҳхысыз асабшазы уахьынтәи ҳмааи анысҳәа, нас, ҳацлымҳәа зырҵасыша акгьы ааумгаӡеи, иҳәеит! Ишԥаасымгеи, уааи, акака аажәып сҳәан, аҿаԥарашәа иҟаз ахь ҳнҩналеит. Уи акәхеит, аҩны иҟазгьы цыфақәак анааҳзықәлыргыла, аӡәы имаӡа иҵәахып, ҩбаҟа сааҭ ҳаидхалеит!
Ацхыбжьон, ахшараиурҭаҿы ҳаннеи, Нонна деибга-деизҩыда аҷкәын длоухьан!.. Ахшареилыргаҩ ӡӷаб гәырӷьаҽҳәаша анҳалҭоз, Славики сареи лхы наҳақәылкын:
- Нонна дсыҳәан, хынтә ахԥатәи аихагыла аҟынтә сылбаалышьҭхьеит, - лҳәеит,- цхыбжьон хәшәык иашьҭалан ицан, машәырк рмыхьзааит ҳәа! Ҳарҭ ҳабызқәа ҳрымҭииргьы, алашьцара ҳалубаауазар акәхарын ҳҟаԥшьҟаԥшьӡа ҳшыҟаз!
- Шәарҭарак ҳақәшәеит, аха ҳацәцеит!- ҳҳәеит ҳаргьы ҳаҿамхаӡакәа!
Виачеслав аҩыза изы иԥсы ҭихуан, иахьынӡаилшоз дивагылан. Уи алитератураҿы даара агьама бзиа змаз поетын, ирацәаӡаны аҩымҭақәа ҿырҳәала идыруан. Уи аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ииҩыз аепиграммақәеи, апородиақәеи, ажәеинраалақәеи, ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ианылахьеит. Ҳаԥсуа поезиа дацәыӡит ҳаԥхьаҩцәа бзиақәа зыргәырӷьашаз, иҵаулан ихәыцуаз, ажәа агьама зныруаз, злафи зҟазшьа бзиақәеи рыла угәырҩақәа ухазрышҭуаз, ахааназ зҭыԥ даҽаӡә иҭыԥ иаламҩашьо ҳҩыза бзиа, ҳашьа бзиа- Виачеслав Ҷыҭанаа.
"Аԥсуа поезиа антологиаҿы" иануп зхатә ҭыԥ аанызкылахьоу иара ицәаҳәақәа – иара иуасиаҭ.
Сҩызцәа, игәыӷуа исзыԥшыз,
Еиқәтәаз сгәеисыбжьы шышәныҩуа,
Исзымҳәаз ажәа, сгәы иҭашыз,
Сызхьымӡаз сашәала сышәҵәыуа!
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
- Цуца Виссарион-иԥҳа, адунеи иалаҵəаз аҿкчымазара иахҟьаны ашколқəа рҟны имҩаԥысуаз аҵаратə процесс еиԥҟьоуп, уи уадаҩрақəас ицəырнагазеи, ишԥарныԥшуеи аҵаҩцəа рҵарадырра аизырҳараҿы?
- Ҳəарас иаҭахузеи ари аҭагылазаашьа аҵаҩцəагьы, арҵаҩцəагьы, аҭаацəагьы ирнымԥшырц залшом, ԥсыхəа змам акакəны иҟалеит, аҵарадырра знапы алаку зегьы гəҭыхас иҳамоуп. Онлаин арежим ала, аҭелқəа рыла ахəыҷқəа разыҟаҵара, адҵақəа рыҭара нап аркуп, аха уи еиззырҳауа акакəым. Сара аиҵбыратəи аклассқəа рҟны аус злазуа ала, ибзианы избарҭоуп ахəыҷи арҵаҩи аԥхарра рыбжьазар шакəу, урҭ еснагь еимадазароуп. Ахəыҷы арҵаҩы ила дхыԥшылозароуп, арҵаҩы ахəыҷы ила дхыԥшылозароуп, дихəаԥшуазароуп, аҩышьа, аԥхьашьа инацəкьыс нақəкуа, дырҽеиуа дцозароуп. Ари аҩыза аҭагылазаашьа аԥхьаҟа ҳҳəыҷқəа абакылнаго ҳəа зегьы хьаас иҳамоуп.
- Абри аамҭа иалагӡаны шəҵаҩцəеи шəареи аимадара шшəыбжьоу ҳасаб азуны, рҵара аус еихьӡара ҳəа акраманы ижəбома?
- Иҟоуп аҭаацəа рхəыҷкəа напы рыдкыланы, ирыдтəаланы рыдҵақəа рыцҟазҵо. Аха, еиҳараӡак аҭаацəа ирылшаӡом, аус зуа ыҟоуп, хəлаанӡа ахəыҷқəеи аҭаацəеи изеибамбо ыҟоуп. Убри азы ахəыҷқəа еиҳа изцəыуадаҩу еиҳахеит, иззымариоу реиҳа. Ахəыҷы еиҳа аҭакԥхықəра иднаҵоит ашкол аҟны даныҟоу, аҩны даныҟоу днатəоит, днагылоит, уиаҟара ихы дацклаԥшӡом. Иреиҳау аҵараиурҭақəа ирҭоу рҭагылазаашьа хазуп, еиҳа иазҿлымҳаны иазнеиуеит рҵаратə процесс.
- Шəара имаҷымкəа абиԥарақəа еиҵашəааӡахьеит, шəџьабаа акыр ирацəоуп. Иаҳҳəозар, шаҟа шықəса ҵуеи уажəшьҭа шəзанааҭ ала аус шəуеижьҭеи?
- Уажəшьҭа 50 шықəса инареиҳауп ахəыҷқəа нап рыдкыланы рааӡара саҿуижьҭеи. Аҭаацəа змоу ауаҩы иҭаацəа рыда дышхəарҭам еиԥш, ахəыҷқəа рыда ухəарҭаӡам. Абыржəы аҩны ҳаҩнахеижьҭеи, сааҟəымҵӡакəа ахəыҷқəа роуп сзызхəыцуа, сыла ихгылоуп еснагь. Ирҳəоз-ируаз зегьы сгəалашəоит, ашкол аҟны аус анууа ахəыҷқəа бзиа иубароуп, бзиа иумбакəа гəыла-ԥсыла аус рызудулаӡом. Ахəыҷқəа анааԥсогьы ыҟоуп, усҟан лафк нараҳəаны, иаарччаны аусура иналасыргалоит. Ахəыҷы дук иаҳасабала пату-ҳаҭыр иқəҵаны уиацəажəозароуп, уи ахəыҷы имнырырц залшом.
- Шəара шəырҵаҩратə ԥсҭазаараҿы иарбан ҟазшьа ҷыдарақəоу иалышəкаауа, еиҳа зҿлымҳара зышəҭо?
- Еснагь уҽырԥшӡаны ахəыҷы уҽиаҟаратəны уцəажəозароуп, уи лымкаала сацклаԥшуеит. Аԥшьбатəи акласс иалганы маҷк ианеизҳалак, иҟəышхо ианалагалак, уҟазшьа ааԥсахны маҷк иаарымчшəа рацəажəара уалагоит. Убри анаҩсан, актəи акласс аҟны ианааҳго иаҳбарҭоуп, насгьы аҳəыҷбаҳчеи рҭаацəеи рыда уаҩ дзымбац ахəыҷқəа рҟазшьа шхазу, ишəаӡыӡо, иԥхашьо, иҟəиҭ-ҟəиҭӡа ианынатəо аамҭазы уаргьы уҽраҟаратəны ацəажəара уалагозар ауп, есииуа ҳрыциуазароуп ҳəа лафны исҳəалоит зны-зынла. Нас, амшын ацəқəырԥа еиҳа-еиҳа ишеиҳахо еиԥш, хəыҷы-хəыҷла уҟазшьа ааԥсахуа унапқəа нарыкəыршаны ԥхьаҟа иугозар ауп. Ахəыҷы мыцхəы иахьырхəрагьы сҟазшьаӡам сара. Аурокқəа рыбжьара аԥсшьарахь иандəылҵлак, аӡəаӡəала иааганы срацəажəоит, срылабжьоит, рҭаацəа дара гəыӷырҭас ишрымоу, идмырԥхашьарц, аҵара бзианы ирҵарц шырҭаху расҳəоит.
- Акыршықəса ҵуеит шəзанааҭ бзиа ибаны, шəыԥсы ахҭынҵаны, ааԥсарак шəынмырԥшкəа шəааиуеижьҭеи. Иаҳҳəап, егьырҭ ашықəсқəа ирҿырԥшны ҳахəаԥшуазар, раԥхьа аҵара зшəырҵоз ахəыҷқəеи уажəтəи ахəыҷқəеи еиԥшымзаарас, ҷыдарақəас ирымои?
- Ҳəарас иаҭахузеи, ахəыҷқəа аамҭа рҽақəыршəаны ицозар ҟалап, уи азы ахара ҳазрыдҵом. Ахəыҷы дани инаркны дшысабиӡоу ахəыҷбаҳчахь игара, даҽаӡəы диааӡартə еиԥш аҭагылазаашьа аԥҵара, абри сара тəымнапык дааӡазшəа азысыԥхьаӡоит. Урҭ уиаҟара аԥхашьара рылаӡам аҩны иааӡаз ахəыҷқəа реиԥш, рҟазшьақəа еиқəшəаӡом, еиԥшӡам. Ахəыҷбаҳчақəа хымԥада адырра рнаҭоит, иааӡоит, аҩра, аԥхьара, аԥхьаӡара, ажəеинраалақəа ахьыддырҵо рацəоуп. Уажəтəи аамҭазы, шəымбои, аҭелқəа рыҽрыдырцалоит, раамҭа иахнагоит, рҟазшьақəагьы аԥсахуеит. Зҟазшьа зыԥсахыз ахəыҷгьы дгəыгəҭамыжькəа хылаԥшра иуҭароуп. Артист асцена данықəу еиԥш, ахəыҷқəа раԥхьа дыхəмарроуп арҵаҩы.
- Цуца Виссарион-иԥҳа, шəҵаҩцəа рахьтə уажəшьҭа иҟоуп иандуцəоу, иабдуцəоу, зыуаҩыбжара инҭысхьоу. Дареи шəареи шəанеибабо шəгəалаҟазаара зеиԥшрои, цəаныррақəас ишəызҵəырҵуеи?
- Ашкол ианалго, аҵыхəтəантəи аҵəҵəа аныҟало, раԥхьатəи рырҵҩык лаҳасабала еснагь ус расҳəоит: "Арҵаҩы изы еиҳау гəадура ыҟаӡам данубо уивсны умцакəа аԥсшəа аниауҳəо, убри аҟынтə, шəҳавымслан, аԥсшəа ҳашəҳəала" - ҳəа. Аԥсшəа самҳəакəа, сыргəыдмыҳəҳəалакəа исывымсыц сҵаҩцəа.
- Ҳаиҿцəажəара ишьҭнахуа азҵаарақəа рацəоуп, аха ахыркəшамҭазы иҳаҳарц ҳҭахуп шəара шəзеиӷьашьарақəа.
- Сара аҭаацəа рахь, ахəыҷқəа рахь схы нарханы исҳəо убри ауп, абыржəы ҳазҭагылоу аамҭазы агəабзиареи аманшəалареи Анцəа ириҭааит. Агəабзиара аныҟала, зегьы ҟалоит, рхатəы бызшəа рхамшҭуа, рыԥсадгьыл иаԥсаны иаҵагыло аманшəалара Анцəа ириҭааит!
- Иҭабуп ҳаиҿцəажəаразы, аманшəалара шəыцзааит!
Иара убас шәаԥхьа ҟалоит:
АҞӘА, абҵара 24 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа аусдҵа инапы аҵеиҩит. Уи инақәыршәаны аԥкырақәа рыҿҳәара инахахоит 2021 шықәса ажьырныҳәа 12 рҟынӡа ҳәа аанацҳауеит ахада исаит.
Аусдҵа анапы аҵаҩуп Акоординациатә штаб 2020 шықәса абҵара 20 азтәи аӡбра шьаҭас иҟаҵаны.
Аусдҵа ҿыц инақәыршәаны ареспубликаҿы 2021 шықәса ажьырныҳәа 12 рҟынӡа азин ыҟам:
Ауааԥсыра ирабыжьгоуп ауаажәларратә ҭыԥқәа рҟны рыҟазаараан ахыхьчаратә хархәагақәа ах рархәара, аԥсрақәеи аԥсхәрақәеи ирылахәу ауааԥсыра рхыԥхьаӡара рырмаҷра, аныҳәақәа раан акульттә обиектқәа (аҵакырақәа) рҟны ауаа рырмаҷра.
Абри аамҭазы икоммерциатәуи иккоммерциатәыми аиҿкаарақәа ирабжьгоуп руалафахәы рызныжьны 60 шықәса ирҭысхьоу, ашколқәраҟынӡатәии алагарҭатә школқәреи (1-4 аклассқәа) ирыҵаркуа ахәыҷқәа змоу русзуҩцәа рхы иақәиҭыртәырц ажьырныҳәа 12 2021 шықәсанӡа рулафахәы рызныжьны.
Аҟәа ақалақьи араионқәеи рҟны афатә, ақыҭанхамҩатә, ацәамаҭәатә џьармыкьақәа рҟны апрофилактикатә рзҩыдара мҩаԥгалатәуп.
Араионқәа рхадарақәа еиҿыркаароуп есыҽнтәи арзҩыдаратә усурақәа ауаажәларратә транспорт аҿы, атранспорт арныҟәцаҩцәа асабрадақәа рҿазароуп, амедицинатә напхаҵақәа ныҟәыргозароуп. Иара убасгьы иҟалом ахыхьчага зхы иазмырхәо апассаџьырцәа рныҟәгара.
Ауаажәларратә крыфарҭақәа ирабыжьгоуп робиектқәа ртәарҭақәа 50 процент рхы иархәаны атәылауаа рымаҵура иазку аишәақәа рыбжьара асоциалтә дистанциа (1,5 метра) рыбжьаҵарац, амаҵ зуа аусуҩцәа хаҭалатәи ахыхьчагақәа (амедицинатә сабрадақәеи амедицинатә напҭарҧақәеи) рхархәаразы аҭаххарақәа ирықәныҟәаларазы.