Есма Ҭодуа, Sputnik
Аԥсыжратә қьабзқәа ирымоуп рхатә ҷыдарақәеи акәамаҵамарақәеи. Аԥсуаа рҿы, аԥсра иақәшәаз аҩнаҭа иалкаау агәцаракра арҭоит ауа-аҭахыра, агәылацәа рганахьала. Араҟа иааԥшуеит аицхыраара. Аԥсы дыкҿанаҵы, урҭ русқәа наҟ инышьҭаҵаны, аԥсы ирҽеира, имҩаԥгара рҽазыркуеит. Ихадараны ирыԥхьаӡоит аԥсы қәнагала инарцәымҩа иқәҵара. Агәыла иагьа деилахазаргьы, иаҳҳәап, ирашәатә аума, ижьҭаара аума, ма даҽа уск аума, аԥсы дахьынӡакҿоу иусқәа зегь ааныжьны аԥсра иақәшәаз ицхыраара иҽазикуеит.
Аԥсы уаҵәы дыржраны уахеиԥш, аҵаҵәыуарҭа ҟарҵон, уажәы аҵаҵәыуарҭа ҭыԥ ашьыжь шаанӡа иҟарҵалоит. Иԥсыз ауаҩы аҽы имазҭгьы, мамзаргьы деибашьҩызҭгьы, аԥсыжра аҽны иҽы кәадырны, иабџьармаҭәа – иаҳәа, иҟама, икьарахә уҳәа шәыла иҭаҳәҳәаны иқәдыргылон, иԥеиҵыб, ма имаҭа дадыргыланы.
Аԥсыжра амш, аԥсы аҵыхәтәантәи имҩахь инаскьагара, ҷыдала иазнеиуеит, досу рҭыԥ рзалхны ирымоуп. Аԥсы ихагылоит иӡӷабцәеи, иҭацацәеи, имаҭацәа аӡӷабцәеи. Ихахьи ишьапахьыи игылоит иаҳәшьцәа. Урҭ аҵәыуара ҳәа иааиуа ирыкәшоит, ирызӡатәуеит. Иԥсыз иԥшәма лакәзар, ишьапахьы дгылоит, аха аҵәыуара лыхәҭам (ахаҵа иакәзаргьы убасҵәҟьа дҵәыуом).
Ахацәа аџьабараҟны иҟоугьы ргылашьа ахатә ҷыдарақәа амоуп: ахаҟны агылара рыхәҭоуп иԥсыз иԥеиҵыб ма имаҭацәа, нас иԥа агәыбжьанытә, урҭ ирывагылоит аешьаԥацәеи аеҳәшьаԥацәеи. Зегьы рхаҟны дгылоит аешьа (аешьа димамзар, уи иҭыԥ ааникылоит аԥеихаб).
Аҵәыуаҩ данааиуа, заа идыргылахьо астол аҿы ихылԥа нықәҵаны (абџьармаҭәа зыҟәну, рабџьармаҭәагьы нықәҵаны) аҵәыуара дықәлоит.
Аҵарауаҩ Валентин Кәаӷәаниа аԥсыжратә қьабзқәа дырзааҭгыло иазгәеиҭоит, иԥсыз иашьцәа ршьамхы арсны иҵәыуон ҳәа. Иара убас, шьамхарсрала аҵәыуара рыдын: аԥа – ани аби рыԥсраан, аеҳәшьаԥа – аншьа иҟны.
Аҳәса аҵәыуара инеиуа, иҵәыуаны иангьежьлак, зны инеины аџьар инрылагылоит, нас ԥыҭрак ашьҭахь ауп аџьабацәа рҿы инеины иандышшыло.
Аԥсыжра аҽны иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит аҵәыуара мҩақәызҵо ахацәеи аҳәсеи рганахьала. Урҭ аилыргаҩцәа ҳәа ирышьҭоуп. Дара ҩыџьа-ҩыџьа алырхуеит. Аилыргаҩцәа руаӡәк "абӷакҩы" ҳәа ишьҭоуп. Уи аҵәыуаҩ ибӷа кны днықәигалоит, дырҵәыуангьы дықәигоит, нас астол аҿы иқәиҵахьаз ихылԥеи иабџьармаҭәеи нықәхны ииҭоит. Аҩбатәи аилыргаҩ аҵәыуацәа аџьабацәа рахь инеигоит адашшыларазы. Аҵәыуаҩ игәы инапы инадкыланы, мамзаргьы ихы аарҵысны "сгәы иалсит" ҳәа ддашшылоит.
Аԥсра-абзараҿы аилыргаҩцәа ҟарҵоит, аха аԥсраҿы уи аҵас амҩаԥгара иаҳа иуадаҩуп ҳәа иҳәоит ас еиԥш амҩаԥгара изныкымкәа издырҵахьоу Мықә ақыҭанхаҩ Гена Маланиа.
"Сара жәаба-жәохә шықәса раԥхьа абри салагеит. Сгәылацәа, аиҳабацәа абзиақәа нхоит. Ари аԥсуара, аҵасқәа, ақьабзқәа акәамаҵамақәа рацәоуп. Аиҳабацәа, шьҭа нас, рықәрахь анеира иаҿуп, еиҳабык даасыдгылан убыс иҳәеит: "баба, иҟоу удыруама, ҳара шьҭа ҳақәра ыҟоуп, абри ацәгьа-абзиа аҟны уара еилыргаҩыс угылазар сҭахуп" иҳәеит. Уигьы атрадициақәа амами, амҩаԥгараҿы. Изхысҳәаауа, аилыргараҿы агылара убри уалагароуп, уара иуҵароуп ҳәа саиҳәеит. Са схәыҷуп, иабасҭаху-егьыи сҳәеит, аха мамоу иҳәеит, иуҵароуп иҳәеит. Аилыргараҿы иқәгылоу, аԥсраҿы, нас аԥсы ианихцәажәо, абри-абри дцәажәоит ҳәа иҳәаанӡа, иара дцәажәароуп. Абри раԥхьаӡа сара сахьақәшәаз, мшаԥын, мшаԥык аҽны авариа иақәшәан ҩыџьа аишьцәа, аҩыџьагь ҭахеит, абри аԥсраҟны жәак, ҩажәак уҳәароуп анырҳәа, абри сцәа-сыбаҩ сзышьҭымхуа ихьанҭахеит, фразак сҳәеит, ишысҳәазгьы, анаҟә салазшәа акәын ишысҳәаз, убриаҟара ицәгьоуп. Ажәлар рҿы угыланы ацәажәара ус имариаӡам, еиҳарак ацәгьараҟны", – ҳәа еиҭеиҳәоит Гена Маланиа.
Аԥсы ихцәажәарагьы иалкаау аҭыԥ амоуп. Аилыргаҩ ажәақәак аниҳәалак ашьҭахь, ацәажәацәа аӡәаӡәала рыхьӡ ҳәаны, аԥсы излаизыҟоу нацҵаны аԥсы ихцәажәарахь иниаигоит. Аԥсы ианихцәажәо еснагь ибзиа ауп ирҳәо, иҭоурых (дахьиз, дахьааӡаз, иҭаацәара) иазааҭгылоит. Ацәажәаҩ иажәа даналго, "Зегьы дҳагхеит, имшра шәзынхааит", "Зегьы шәшьапы шәықәиргылеит, шәашҭақәа рҿы абзиара ҟалааит", "Уа ҳаннеиуа ҳаԥсқәа еиқәшәааит" уҳәа реиԥш иҟоу ажәақәа иҳәоит. Анаҩс аԥсы аҳалал иҭарахь ииасуеит. Аӡәаӡәала инеины аԥсы илахь гәыдыркылоит изааигәаӡоу ауаа, агәыцхәцәа. Ари аҵас аиҳарак иахьуԥыло бзыԥаа рҿоуп, абжьыуаа рҟны абжьааԥны агәыцхәцәа рҟынтәи иааигәаӡоу аӡәы иоуп ус еиԥш ҟазҵо.
Аԥсуаа рҟны иуԥыло арҭ аԥсыжратә қьабзқәа асакралтә ҟазшьақәа рыманы иҟоуп. Аҵәыуара аума, адышшылара аума, аԥсы дымҩапызго рхымҩаԥгашьа, аҵәыуацәа рықәлашьа, рықәҵшьа уҳәа зегьы асимволтә ҵакқәа рыманы иҟоуп. Аха иахьатәи ҳаамҭазы аилагарақәагьы анубо ыҟоуп, зны-зынла еимактәыс ироуеит аԥсы иарбан гану ихы ахьдырхаша, мамзаргьы аҵәыуара ҳәа иқәлаз арма-ӷьырма данықәҵуа убалап, убригьы аилыргаҩ имҩақәҵара дақәшәозароуп. Убри аҟнытә ҳинформант ииҳәаз ажәа "иуҵароуп ҳәа сеиҳәеит" ҳәа, иаҳәо акры ыҟоуп.
Иара убас шәаҳьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуа, Sputnik
Аԥсҭазаараҟны зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу арбану ҳәа ианҵаа, аӡәы уи уаҩ ишьапы зқәымгылац асыԥса ауп иҳәеит, егьи – уаҩ ишьапы ахьзымнеиц Амшын Еиқәа иаҵоу абырлаш ауп иҳәеит, ахԥатәи - Ерцахә ашьапаҟынтәи иҵхәраан иаауа аӡыхь зегь раасҭа ицқьоуп, иԥшьоуп, ишкәакәоуп иҳәеит. Аҟәыӷацәа, аиҳабацәа ас еидтәаланы иахьеицәажәоз, даҽаӡәгьы аҭак ҟаиҵеит: абарҭ еиқәырыԥхьаӡаз зегь раасҭа иԥшьоу, ишкәакәоу, ицқьоу оума зхызгахьоу абырг ихцәы ашлара ауп ҳәа. Аха аханатә ацәажәара хацзыркыз зегьы даарылаԥшын, ус ҿааиҭит: "Адунеи аҿы зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу ан лгәыԥҳәыхш ауп!" ҳәа.
Ииашаҵәҟьангьы, Аԥсны аҭоурых иадыруеит ан лгәыԥҳәыхш иамоу амчра – ашьоурагьы аанызкылар зылшо, еиӷацәоу еинзынраало. Уимоу, ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭанӡа еиқәханы иҟан "ахашатәра" (хшыла еибатәыз, еиуацәаз). Ас еиԥш ала ҭауади аамысҭеи рхәыҷқәа анхаҩцәа ааӡара ирырҭон. Ахәыҷы дзааӡоз "аӡӡеи" ҳәа изырҳәон, ирааӡоз – "ахәыԥҳа". Ари аҩыза аиуара рыбжьарҵар ҟалон ахәыҷы диаанӡагьы: аӡӡеицәас иҟалар зҭахыз, ахшараиура иазыԥшыз аԥҳәыс лнапы арахәыц ахарҵон, данилак уи дара дрырҭаран дшыҟоу ала. Мамзаргьы ааӡаҩыс иҟаларан иҟаз ихәыҷы уи лгәыԥҳәы дахькьысуан – убри алагьы ахштә еиуара рыбжьарҵон.
Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита иаҳзеиҭалҳәеит ажәытәан ахш зрыбжьарҵози уи шыҟарҵози атәы:
"Анкьа даҽа ҭоурыхкгьы ыҟан: ауаҩы амашәыр импыҵҟьеит, иҭахӡамкәан амашәыр ахьимпыҵҟьаз, ауаҩы диамхашьит. Ауаҩы даниамхашь, нас аҭыӡшәа рыбжьаланы ауаҩшьра рыбжьарҵар рҭахӡамызт, ажәытәуаа аҟәышқәа ыҟамзи, акрызхыҵуаз, илеидтәаланы илеицәажәон, аԥшәма, аҷкәын амашәыр зымпыҵҟьаз иҭаҳцәа рҿы инеиуан (дыҷкәыноума, ԥыҭк ихыҵуама)… Аиӷара рыбжьалар рҭахӡамызт, убри агәаанҷ аныбжьало, ахшара рызҳацԥхьаӡа, иҭоурыхны инхар, еиӷацәоуп ҳәа инхар рҭахӡамызт. Ан дыҟами, лықәра ыҟазаргьы егьамаӡамызт, амашәыр ҟазҵаз ауаҩы даашьҭыхны иан лҿы днаргон, ицны инеиуан. Абас ҳаззааиз, ҷкәынҵас сшәыдышәкылар сҭахуп ҳа даннеилагь, касышума, ма шьалума акы аалықәыршәны, лгәыҳәԥы ааиҿакны, далырцҳауеит ҳәа иԥхьаӡан", – ҳәа, абасала аиуара рыбжьалон, ацәгьеи абзеи рзеиланы иҟалон лҳәоит лара. Ас ала ԥас иҟалозгьы "ахәыԥҳа" ҳәа изырҳәон.
Ишыхәыҷыз ааӡара иргоз иакәзар, рхатә хшара иаасҭагьы еиӷьны дырбон, уи ахааӡала иакәхон. Хымԥада, ас еиԥш иҟаз аиуара рыҩганк афеида алырхырц иаҿын, аха еиҳарак уи ззыфеидаз ҭауади аамысҭеи ракәын. Избанзар хшылатәи аиуара абзоурала ҭауади аамысҭеи рекономикатә, рполитикатә ҭагылазаашьа еиӷьыртәуан, анхаҩы урҭ дырхьыԥшызар акәхон.
Аӡӡеиреи ахәыԥҳареи аамҭа иагахьоу ҵасзар, еибатәым, аха еициз ртәы хазуп. Иахьагьы иуԥылоит аӡәы иашьас ма иаҳәшьас даныҟарҵо, аиуара рыбжьарҵарц ргәы аназыҳәо.
"Ахәыҷы даниуа аҽны, еициз ҳәа акәымкәаны, аҭаца даауганы ахшаа данылхылҵуа лгәылара аҭаца иҟоу, еиқәшәаны, ахшаа анеицроулак, абарҭ еишьцәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Еишьцәас аԥхьаӡаразыҳәаны акыкахш рыбжьарҵон, агәыҳәԥыхш. Агәыҳәԥыхш бжьаҵарас иҟаз убас акәын: ахәыҷы мызкы аҟара анихыҵлакь, ан, рыуа изҭаху, еигәылацәоу, аԥхьа инеиз, лгәыла ахәыҷы агара дахьгароу днеины дынидтәаланы агәыҳәԥыхш далырцәон, иҿалҵон. Нас убри аамышьҭахь, адырҩаҽны, ани ахәыҷы иан дааиуан егьи ахәыҷы игароугьы иҿы дааины агәыҳәԥыхш иҿалҵон. Убас агәыҳәԥыхш рыбжьоуп, еишьцәоуп ҳәа иԥхьаӡаны ирааӡон", – ҳәа еиҭалҳәоит Дбар–Ҭаниа Рита.
Абасала, еишьцәаны, еиҳәшьцәаны иҟеибаҵогьы ианызҳалакгьы агәакьацәа реиԥш еибабоит, хшла аиуара зыбжьоу иреиуоуп.
Иазгәаҭатәуп, амифологиаҟны еициз (аӡәы еицлоуз) ирызку ахаҵарақәа еиуеиԥшымкәа ишыҟоу. Еициз еиҳау амчқәа ныҟәызго ракәны ирыхәаԥшуеит, убри аҟнытә архаикатә жәабжьқәа рҿы урҭ антогонисттә хаҿсахьақәаны иаарԥшуп – руаӡәык абзиа дадыркылоит, егьи – ацәгьа, мамзаргьы дара еиӷацәаны ианаарԥшугьы ыҟоуп. Даҽа ганкахьала еициз аԥсабара, аԥсҭазаара аҿиара иасимволны иаарԥшуп. Абри аҵыхәтәантәи зегь реиҳа ихадароугьы ауп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, лаҵара 29 - Sputnik. Саида Быҭәԥҳа ахада Иусбарҭа анапхгаҩы ихаҭыԥуаҩыс дҟаҵоуп ҳәа аанацҳауеит ахада иофициалтә саит.
Абри азы аусԥҟа инапы аҵаиҩит Аслан Бжьаниа лаҵара 28 рзы.
Аԥсны ахада Иусбарҭа анапхгаҩыс дыҟоуп Алхас Кәыҵниа.
Саида Быҭәԥҳа 2009 шықәса раахыс Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет азиндырратә факультет аҟны административтә зин рылҭоит. Иара убасгьы Аҟәатәи иаарту аинститут аҿы аус луеит.
Аус луан Адыга Хасэ аҳәынҭеилакы аппарат аҿы, Ареспублика Адыгеиа иҟаз Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахаҭарнакраҿы, Аԥсны Ашәарҭадаратә маҵзураҿы.
Аԥсны ахада иеиҭалхрақәа мҩаԥган хәажәкыра 22 рзы. Ахадарахьы иқәгылан хҩык акандидатцәа - аоппозициатә блок аиҳабы Аслан Бжьаниа, апартиа "Акзаара" ахантәаҩы Леонид Ӡаԥшьба, Аԥсны аекономика аминистр Адгәыр Арӡынба.
Аслан Бжьаниа аиааира игеит, уи изы рыбжьы арҭеит 56,5% алхыҩцәа. Ахада ҿыц иҭоубашьҭаҵара ацеремониа мҩаԥысит мшаԥы 23 рзы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: