Лаҵарамза 15, 2018 шықәсазы Аҧснытәи аҳәынҭқарратә музеи азал ду аҿы иаатит Нестор Аполлон-иҧа Лакоба диижьҭеи 125 шықәса аҵра иазкыз ацәыргақәҵа. Араҟа ицәыргоуп шамахамзар иуҧымло адокументқәа, асалам шәҟәқәа, афотосахьақәа, агәаларшәаратә нҵамҭақәа, Н. Лакоба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә аҭоурых-мемориалтә музеи аҟынтәи ашәҟәқәа. Ацәыргақәҵа еиҿкаауп Аҧсны акультуреи аҭоурых-культуратә ҭынха ахьчареи рминистрреи Н. Лакоба иҭоурых-мемориалтә музеи аусзуҩцәеи рыбзоурала.
Нестор Лакоба – Аҧсны иналукааша ҳәынҭқарратә усзуҩуп, Аҧсны Асоветтә Социалисттә Республика Жәлар Ркомиссарцәа рсовет хантәаҩыс даман 1922 шықәса инаркны 1930 шықәсанӡа, Аҧсны Ацентртә анагӡаратә комитет ахантәаҩыс 1930 шықәса инаркны ҧхынҷкәын 28, 1936 шықәсанӡа.
Н. А. Лакоба СССР анапхгара рҟны ҳаҭыр иқәын, Аҧсны анапхгаҩыс иҟазаара аан ареспубликазы хадара злаз азҵаарақәа иӡбон, амилаҭтә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны. Н. Лакоба ихаан Аҧсны аколлективизациа мҩаҧысуан еиҳа ирҧсыҽны егьырҭ ареспубликақәа рҟны аасҭа, иҟамызт массала акулакцәа рмазара рымхра, арепрессиақәа. Хәажәкыра 27, 2018 шықәсазы «Аҧсны: иуадаҩыз аиҭаҿиара амҩа» захьӡыз астол гьежь аҟны дықәгыло (Н. Лакобеи Е. Ешбеи иижьҭеи 125 шықәса аҵра иазкны), еицырдыруа аҧсуа ҵарауаҩ, аҭоурыхдырҩы С. З. Лакоба иазгәеиҭеит: «Аҧсны Нестор Лакоба ихәаҧшуан жәлар раҧхьагылаҩык иеиҧш. Иара ауаа идикылон жәлар ркомиссариати Анагӡкоми рҟны адагьы, амҩадуқәа рҟны, акаҳуажәырҭақәа, аҩныҟа амҩа данықәыз. Иара иахь инеиуан, абыргцәа, ҭынха дызмамыз, аҭаҭынаарыхҩцәа, абна илаз абрагьцәа. Уи ауаа драцәажәон иаартны, алафҳәара илан».
Н. Лакоба аҿар аҵарахьы идәықәиҵон, еиуеиҧшым Иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәа рахь, иара ихаан иазыҟаҵан зеиӷьыҟам аспециалистцәа, урҭ рыбжьара иҟан аҭоурыхдырҩцәа, аиуристцәа, агрономцәа, аматематикцәа убас егьырҭгьы.
Еицырдыруа аҧсуа ҭоурыхдырҩы С. Салаҟаиа иазгәеиҭеит, «Апрофессионалтә литература, аҟазара, аҵарадырра - арҭ зегьы аҧҵан Асоветтә мчра раҧхьатәи ашықәсқәа рзы, урҭ Нестор Лакоба ихьӡ иадҳәалан. Иара апровинциатә республика хәыҷы иҧхьагылоу аграртә-индустриатә тәылан иҟаиҵеит… Ажәлар Нестор дрывадыргылоит Леон II-тәи, Қьалашьбеи Чачба, Владислав Арӡынба. Дара зегьы ажәлар рдоуҳатә ҧхьагылаҩцәан, аӡбамҭагьы рыдыркылон, атәыла аразҟы акыр изыҧсахшаз. Нестор Лакоба иакәзар, ари аҧсуа ҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара, атәылаҿы акультура аҳаракра».
Н. Лакоба ашҳам иҭан дшьын Тифлис, ҧхынҷкәын 28, 1936 шықәсазы. Нестор Лакоба анышә дамардеит ҳаҭырла Аботаникатә баҳчаҿы ҧхынҷкәын 31 рзы. Мызки бжаки рышьҭахь иныҵыҩ-ааҵыҩны алымҳаҭасқәа ҟалеит ажәлар драӷоуп ҳәа, анаҩс деиҭаганы анышә дарҭеит Михаиловтәи аҧсыжырҭаҿ. Уи ашьҭахь ацәажәарақәа ыҟан иҭаацәа иҧсыбаҩ рӷьычит ҳәа. Аха НКВД аусзуҩы, Лакоба иҧсыбаҩ рӷьычзар збоит ҳәа дахьнеиз, аҧсыбаҩ аҭыҧ аҟны иҟан. Иара иџьеишьеит Лакоба иани иҧшәма ҧҳәыси анышәынҭраҿы иахьибаз. Уи аҩыза агәҭакы рымазар акәхарын аха иалымҵит. Убри анаҩс иҧсыбаҩ Маиак араион ахь иганы акьыр зҭаз ажраҟны ирыблит.
Н. Лакоба данҭаха ашьҭахь Аҧсны арепрессиақәа ирылагеит. Раҧхьа иргыланы иара иҭаацәа зегьы ндырҵәеит – иан, иҧҳәыс, иҧа, иашьцәа, иашьцәа рҧацәа, иҧшәма ҧҳәыс лашьцәа, убас иара изааигәаз зегьы.
Нестор иҧшәма ҧҳәыс Сариа Лакоба абахҭа дахьҭакыз даара ддыргәаҟит, Бериа дҵаны иқәиргылеит Лакоба Сталин иҭархара еиҿикаауан ҳәа иҟаз ашәҟәы лнапы аҵалҩырц. Иазҿлымҳан дара убасгьы Лакоба иархьив. Ҩышықәса егьагымкәа Сариа ддыргәаҟуан, аха ирҭахыз ҟалымҵеит. Дыҧсит лара 34 шықәса дшырҭагылаз, ортачалтәи абахҭаҿы. Ҧыҭрак ашьҭахь СССР апрокурор хада Р.А. Руденко Сариа лзы абас иҳәоит: «Ари аҧҳәыс лыхьӡала абаҟа ргылатәуп!». Н. Лакоба иҧа Рауф дҭакын 15 шықәса анихыҵуаз, иеихсны дыршьит ҧхынгәы 28, 1941 шықәсазы, иара инаишьҭарххны, 15 шықәса шырхыҵуаз иҭаркит, анаҩс иршьит Нестор иашьа иҧа Николаи (Кукуша), Уасил Лакоба иҧа Ҭенгьыз, Нестор иҩыза гәакьа иҧа Константин Инал-иҧа Кока. Дара аныршьуаз аӡәгьы 18 шықәса ихыҵуамызт.
1983 шықәсазы, Нестор Лакоба иҭаацәеи иареи 1923 шықәса инаркны иахьынхоз аҩны аҟны иаҧҵан Н. А. Лакоба иҩны-музеи. Ақырҭуа-аҧсуатә еибашьра аан 1992-93 ш.ш. рзы амузеи дырҳәит, идырбгеит. 2017 шықәсазы Аҧсны аминистрцәа реилазаара аӡбамҭа аднакылеит амузеи аиҭашьақәыргыларазы.