Рашәара 15 рзы 60 шықәса ихыҵуеит аҵарауаҩ, арҵаҩы, аметодист, ажурналист, аиҭагаҩ, апоет-ашәаҧҵаҩ, абард Билиаль Хасароков. Исҳәандаз ҳәа убз иаақәыххуеит иқәсхьоу ацәаҳәақәа: «Абаҩхатәра злоу ауаҩы, зегьы рҟны абаҩхатәра илоуп». Аха уажәазы, ҳара ҳазлацәажәо аҧсабара иланаҵаз акәӡам, хамеигӡарала аџьа алҵшәақәеи, ауаа срыхәап ҳәа агәазыҳәара дуи роуп.
Аб – иџьбароу аҧҟарақәа ирықәымныҟәо
Билиаль диит Ҟәбина. Иаб Магомет ддинхаҵаҩын, Аҟәаран даҧхьон, зегьы «ефенди Мата» ҳәа ишьҭан, зны-зынлагьы иацырҵон «ашьапызаҵә» - уи игра иаҵыршьырц акәӡам, иара имаз аҷыдара алкааразы ауп – Мата ихьӡ зыхьӡыз аул аҿы аӡәы иакәмызт иҟаз. Магомет динвалидхеит данқәыҧшыз: ахәра азныказ уиаҟара ибаргәымыз амжьыжькрахь икылсит, убри ашьҭахь ишьапы хырҵәар акәхеит.
Ҟәбина усҟан анышәынҭрақәа ахьыҟаз аџьаамас рхы иадырхәоз аныҳәарҭа аҩны гылан, Хасароковаа рыҩны аҿаҧхьа. Аҩни анышәынҭрақәеи еиҩнашон Чибишь аӡиас зҭысуа агәаҩа.
Аҭыҧантәи ахәыҷқәа аҧхын мшқәа рзы иааиҧмырҟьаӡакәа ҽыкәабара Ҟәбинаҟа ицон. Мата иҩны ианаҩсуаз, ахәыҷқәа лассы-лассы дырҧылон, аџьаама аҟынтәи данаауаз. Аха ефенди агәаҩара наҟтәи аганахь дшыҟазгьы, еицыз зегьы аангылон, рҭыҧ иахысӡомызт иара ашьшьыҳәа имҩа данысны, игәашә дҭалаанӡа. Аиҳабацәа рымҩа еихуҵәар ҟалаӡом. Амала, уи даҽаӡәызҭгьы, иҟаларын аҷкәынцәа дрымбазшәа ҟарҵаргьы, иҩны рымҩахь ицаргьы. Аха Мата ҳаҭыр иқәымҵара аӡәгьы ихы иаҭәеишьомызт. «Ефенди Мата имҩа еихышәҵәар ҟалаӡом!» – ари ахәыҷқәа рҭаацәа изныкымкәа ирарҳәалоз ажәақәа зегьы рхаҿы иаанхеит.
Мата ихаҭа, ҷыдала ихахьы ҳаҭырқәҵарак дашьҭамызт. Ауаҩы ҟәымшәышә, агәыраз, иҟаларын аҷкәынцәа хәыҷқәа иара иганахьала рхымҩаҧгашьа ҽеимхаргьы, уи азы вбак римҭаргьы. Аха ари ахымҩаҧгашьа ахәыҷқәа еиҳагьы ефенди иахь раҳаҭырқәҵара иацнаҵон. .
Билиаль жәашықәса ихыҵӡомызт, иан лыҧсҭазаара даналҵыз. Иҟалап ари аҭагылазаашьагьы анырра ҟанаҵазар аби-аҧеи реизыҟазаашьаҿы. Мата дыџьбарамызт иҧа иахь, идиҵомызт адинхаҵаратә канонқәа зегьы дрықәныҟәаларц, мап ицәикуамызт еиуеиҧшым арлахҿыхратә усқәа рҟны – афотоҭыхра, амузыка уҳәа.
– Ҽнак, сара агитараҟны сыхәмарит амелодиа (аматанеира) саб ашәаны ииҳәалоз. Уи игәы иахәаны иџьеишьеит, – игәалаиршәоит Билиаль. Аҩны иҳаман арадиола, саб гәахәарыла дырзыӡырҩуан агрампластинкақәа, ҷыдала иара изы иаасхәоз.
Абызшәақәа рызҿлымҳара
Аҧшьбатәи акласс инаркны Билиаль диаган аобласттә милаҭтә школ-интернат ахь, уаҟа абжьаратә ҵара иоуит. Абызшәақәа рахь азҿлымҳара, аинтернат аҟны изцәырҵыз 1975 шықәсазы днанагеит атәым бызшәақәа Пиатигорсктәи аҳәынҭқарратә рҵаҩратә институт ахь. Хәышықәса рышьҭахь иара уантәи дцеит афранцызи анемеци бызшәақәа рырҵаҩы идиплом иманы. Аха атәым бызшәақәа ринститут аҟны иҵарашықәсқәа азгәаҭоуп адыррақәеи азанааҭи риура адагьы, аҩызцәа ҿыцқәа рыҧшаара, арҿиара иазааигәахара рыла. Астудентцәа афранцыз бызшәа дзырҵоз Евгени Филиппов агитара арҳәара бзиа избоз аӡәы иакәын. Иара икәша-мыкәша еизеит аҷкәынцәа, урҭ рыбжьара иааиҧмырҟьаӡакәа игон Владимир Высоцки, Булат Окуджава, Сергеи Никитин, Иури Визбор, егьырҭ абардқәа рашәақәа. Евгени ихалагьы ажәеинраалақәа иҩуан, Билиаль урҭ рахьтә ҧыҭк амузыка рзиҩит. Иаҧҵаз ашәақәа аиҩызцәа ррепертуар хадырҭәааит. Ари, автор арҿиара ҿыцқәа рахь агәаҳәара инаҭон. Аха аамҭа ааиаанӡа иҩызцәа ирхыган џьаргьы инеимгеит.
1980 шықәсазы аспециалист қәыҧш дхынҳәуеит Ҟәбинаҟа, иаб иҩнахьы, иаб шьҭа дыҟамызт – иара иҧсҭазаара далҵит 1977 шықәсазы. Билиаль уажәшьҭа Магомет-иҧа – арҵаҩцәа рыхьӡи рабхьӡи еидкылан иуҳәалар ами – ашкол аҿы афранцыз бызшәа арҵаҩыс аусура далагеит. Ашколтә усмҩаҧгатәқәа рҿы лассы-лассы агитара ашәа ациҳәон, аиҳабыратә классқәа рҵаҩцәа ҧыҭҩык иара иҿыҧшны, ари аинструмент аҟны ахәмаршьа аҵара иалагеит. Иҟалап аӡәы иҧхьаӡаргьы, ари арҵаҩы ихәҭам ҳәа, Билиаль Магомет-иҧа изы гәахәара дуун, аҵаҩцәа рҵаҩык иеиҧш акәымкәа ҩызак иаҳасабала иахьихәаҧшуаз.
Хышықәса рышьҭахь Билиаль Хасароков арра дыргоит. Аррамаҵура анихига ашьҭахь арҵаҩра деиҭалагоит, аха рацәак даанымхеит. 1986 шықәсазы иара далырхуеит Ҟәбинатәи ақыҭатә совет адепутатс, дагьнарҧхьоит анагӡаратә комитет амаӡаныҟәгаҩыс аусуразы.
Идепутаттә напынҵакәа рыҿҳәара анынҵәа Билиаль дхынҳәуеит арҵаҩы изанааҭ ашҟа, аха шьҭа абаза бызшәа арҵаҩыс, Уст-Джегут ақалақь аҧшьбатәи ашкол аҿы, амикрораион «Московски» аҟны иҟоу. Убри инаркны иара ирҿиаратә усура зегьы ихатәы бызшәа иадҳәалоуп.
Ҳара ҳакәымзар, дарбану?
1991 шықәсазы Билиаль Хасароков днарыҧхьеит «Абазашта» агазеҭ ахь аусураз. Ҩышықәса аредакциаҟны ихигаз, абаза литература аинтеллигенциа иреиӷьыз ахьыҟаз, даара анырра ӷәӷәа инаҭеит. Иналукааша Абаза поетцәа, ашәҟәыҩҩцәа, ажурналистцәа ирҿиҵааит ажәа ҟазарыла аус адулара адагьы, аҧсҭазаара азнеишьа. Абазақәа рҟны ХХ-тәи ашәышықәса 60-тәи ашықсқәа раахыс – амилаҭтә литераура аҿиара ианасакьаҳәымҭаз – убас иҟалеит, «апоет, апоетра аасҭа деиҳан». Анаукеи, алитературеи, акультуреи еиуеиҧшым русхкқәа рҿы апрофессионалтә кадрқәа анырзымхоз аамҭазы, жәпаҩык рхахьы иргон афункциақәа рацәаны: Ашәақәа аҧырҵон, инарыгӡон, абызшәа ҭырҵаауан, ажәар еиқәдыршәон, алитературатә процесс анализ ҟарҵон, ажәлар рҭоурых ҭырҵаауан. Адевиз «Ҳара ҳакәымзар, дарбану?» Билиаль изы иҧсҭазааратә принципқәа ирхадоу акы акәхеит. Иара еиҳа арҿиара инапы алеикит, раҧхьа – абаза поетцәа Кали Джегутанов, Керим Мхце, Фатимат Апсова ражәеинраалақәа амузыка рзиҩуан, анаҩс – ихатә текстқәа аҧиҵон. Убри аан иара ирҿиараҿы зынӡа абаза бызшәахь диасит. Раҧхьатәи ихатә ашәақәа ракәхеит «Сон» («Аҧхыӡ»), «Встретились навек» («Наунагӡа ҳаинеитI»), «Завет матери» («Ан луасйат»).
– Керим Мхцеи сареи ҳаибадырра сара сзы акраҵанакуан, – иҳәоит Билиаль. – Иџьоушьартә иҟаз илирика еснагь сҟаҭәаны саман, иааигәаны идырра алшара снаҭеит идунеихәаҧшышьа аилкаара, уи сара исзааигәан. Ҳәарада, сажәеинраала ҿыцқәа раҧхьаӡа иргылан изсырбоз Керим иакәын.
1991 инаркны 2006 шықәсанӡа Билиаль Хасароков ажурналистика дузаҟәымҭхо дадҳәалан. «Абазашҭа» агазеҭ ашьҭахь иара аус иуан ареспубликатә радио абазатә редакциаҿы, ателеканал «Канал-3» аҟны, Агазеҭ «Джегутинскаиа неделиа» аредактор хадас. Ажурналистика аспецифика убас иҟоуп, араҟа еснагь ауаа ҿыцқәа урабадыруеит, урҭ аибадыррақәа зны-зынла уҧсҭазаараҟны аиҭакрақәа аларгалоит.
Билиаль изы хадара злоу акы акәны иҟалеит Владимир Чикатуевыи иареи реиҧылара. Еицырдыруа акомпозитор, амузыкант, абазатә ашәатә ҟазараҟны аестрадатә хырхарҭа ашьаҭаркҩы, Ҟарачы-Черқьестәи ареспублика авокалтә-инструменттә ансамбль «Абазинка» раҧхьатәи анапхгаҩы Владимир Чикатуев абард азы музыкатә критик хаданы дҟалеит. 1997 шықәсазы дара иааигәаны аусеицура иалагеит ашәа ҿыцқәа раҧҵаразы. Билиаль, уаанӡа автортә ашәа ажанр мацараҟны аус зуаз, идиапазон ирҭбааит, далагеит Владимир Чикатуев иестрадатә музыказы атекстқәа рыҩра, ҧыҭрак ашьҭахь ихатәы естрадатә ашәақәа рыҩрагьы напы аиркит. Урҭ нарыгӡоит агәыҧқәа «Абазги», «Локт», артистцәа Беслан Мижаев, Лилиа Чукова. Арҭ ашәақәа нарыгӡеит аконкурс «Ашықәс ашәа – Абаза», иагьаҧсахеит аӡбаҩцәа рыхәшьара ҳаракқәа.
Билиаль Хасароков ихаҭагьы «ашәшьыра дыҵыҵит», дықәгылоит еиуеиҧшым абардтә фестивальқәа рҿы, 2015 шықәсазы аиааира игеит ашәатә конкурс «Абазашҭа ашәа ҿыцқәа» аҟны. Аиааира изаанагеит ашәа «Асас». Ари раҧхьатәи ҧышәаран аестрадала аус адулан ихатә ашәа анагӡараҟны. Ҩныҵҟала зфилософиа ҵаулаз аҧҵамҭа абжьы ҿыц ахалеит Олег Муренко иаранжировка абзоурала. Автор, анагӡаҩ ауаа ааиҧхьоит ииашаны аҧсҭазаара ахәшьара арҭарц, еигәырӷьаларц амралаша,, инырҵуа амшқәа.
Иуылымшогь улуыршар ауеит
Абазатә текстқәа иааиҧмырҟьаӡакәа аус рыдуло, Билиаль Хасароков еиҳа-еиҳа иҵауланы дрылалон ахатәы бызшәа азакәанқәа, анализ азиуан аус зуаз аграмматика, абазатә бызшәадырраҟны иҟоу апроблемақәа дрызхәыцуан. Ари аус иара еиҳа-еиҳа даднаҧхьалон, аҵыхәтәан днанагеит Ҟарачы-Черқьестәи аҳәынҭқарратә университет ҟабарда-черқьестәи, абазатәи филологиа акафедра аспирантурахь. Уи даналга, инапы алеикит абаза бызшәа адыргақәа рыҭҵаарадырратә анализ, ари атемала акандидаттә диссертациа иҩит, иагьихьчеит 2007 шықәсазы Ҟабарда-Балкартәи аҳәынҭкарратә университет аҿы.
Убри инаркны иара активла дрылахәуп хыҧхьаӡара рацәала анаукатә конференциақәа, арегионалтә, урыстәылазегьтәи, жәларбжьаратәи аҩаӡарақәа рҟны. Авторитет змоу специалистк иаҳасабала иара днарҧхьоит еиуеиҧшым аексперттә хеилакқәа рахь, аҳәынҭқарратә структурақәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи иаҧырҵо. Билиаль Магомет-иҧа – абаза бызшәеи абазақәа ретнокультуреи рызҵаарақәа рзы КЧР амилаҭ-регионалтә компонент арҵага-методикатә комплектқәа рзы аексперттә хеилак алахәыла; аҵарадырра аусзуҩцәа рзанааҭтә зыҟаҵара аизырҳара Ҟарачы-Черқьестәи ареспубликатә институт, КЧР аҵареи аҵарадырреи рминистрра абызшәеи алитературеи рзы арҵаратә-методикатә хеилак алахәыла; «абаза бызшәа» ахырхарҭала, Жәларбжьаратәи аидҵа. «Алашара» Жәларбжьаратәи акоординациатә хеилак алахәыла. Иара давторуп апроект «Абаза бызшәа акурсқәа» АНО «Алашара» ашьаҭала Черқьесск ақалақь аҿы иҟоу, абаза бызшәа ахы инаркны аҵара зҭаху зегьы рзы.
Билиаль Хасароков арецензиа риҭоит, аредакциа рзиуеит абаза бызшәеи алитературеи рзы ашколтә рҵага шәҟәқәа. Аус адиулоит абаза бызшәа адыргақәа рзы, абаза бызшәа архаизмқәа рзы, абазақәа рцәажәаратә етикет азы ацхыраагӡақәа реиқәыршәара. Жәларбжьаратәи акоординациатә хеилак АНО «Алашара» апрограмма анагӡара аҳәаақәа ирҭагӡаны иазирхиоит «Абаза бызшәа ахаларҵага», зхатәы бызшәа ззымдыруа, мамзаргьы ихьысҳаны издыруа рзы. Адиссертациа иҩуеит абаза бызшәа астилистика ашьаҭақәа рыла.
Убри адагьы, иара аҭыжьра аҧышәа змоу аӡәы иаҳасабала, лассы-лассы идҵаалоит еиуеиҧшым ашәҟәқәа аҭыжьра разырхиараҟны дрыцхраарц. Билиаль Хасароков иџьабаа адуп «Нхыҵ-Кавказтәи ажәларқәа рлитературақәа рантологиа» (2006 г.), «Абазатә поезиа антологиа» (2007 г.) убас егьырҭ аҭыжьымҭақәа.
Убасгьы иара иаҧиҵеит асаит «Тынха» («Наследие») абазақәа рбызшәеи ретнокультуреи рӡыргара хықәкыс иҟаҵаны, корреспондентк, еиҭагаҩык иаҳасабала аус рыциуеит асаитқәа, ГТРК «Карачаево-Черкесиа». Убарҭ зегьы иара иалеигӡоит иус хада, РГБУ ДПО «КЧРИПКРО» ҟабарда-черқьестәи, абазатәи абызшәақәеи алитературеи ркафедра аиҳабыс иусура.
– Аусутә рацәоуп. Уигьы аӡәы иҟаиҵалар ами, – ижәҩахырқәа дҩарыхоит Билиаль Магомет-иҧа, еиҭиҳәоит: – Ҳара ҳакәымзар, дарбану?