Ҩымзи бжаки Ҭырқәтәыла сыҟазаара иалагӡаны, акырџьара аныҟәарақәа сзеиҿылкааит сҩыза Иуџьаль Сергьегьиаԥҳа (Ҷықьԥҳа). Иацы лара исылҭеит алшара аԥсуа қыҭа чара сыблала абара. Зынасыԥ еилазҵаз Ихсан Аиқәысбеи Фатма Аҩӡԥҳаи рчарахь сылгеит.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Ҭырқәтәыла аԥсуа қыҭақәа рҿы нхаҩык ачара аниуа, иуаажәлар зегьы ицгәырӷьоит. Аныҳәа мчыбжьык шыбжьоу ажәабжь заҳауа зегьы аҭаацәа ирыдырныҳәаларц ирызнеиуеит. Ачара аҽны агәырӷьаратә хҭыс еиднакылоит зықьҩыла ауаа.
Асабшаҽны, рашәара 26 рзы, аԥсуаа Калдахәара ҳәа изышьҭоу ақыҭаҟны Аиқәысаа ачара рыман. Ашьыжь агәылацәа еизеит, аԥшәма игу иазҵааит, ирылшо аҿы ивагылеит.
Анаҩс аҭацаагацәа амҩа иқәлеит. Ҳаргьы шьыбжьон асасцәеи аҭынхацәеи реиԥш ашҭа ҳанҭалеит. Уи аамҭазы аҭаца дааргахьан.
Ҭырқәтәыла аԥсуаа рчара аиҿкаашьа даара аинтерес сзаҵан азы, зехьынџьара снаԥшааԥшуан. Ашҭа, агәара, аанда уҳәа арҩычагақәа рыла ирхиан. Ашьшәыраҿы ахаршә алхыҩцәа тәан.
Аԥшәмеи иганаҿы инхоз агәылацәеи рашҭақәа рҿы асасцәа рыԥсы ахьыршьаша аҟәардәқәеи аишәақәеи гылан. Уажәы уажәы аҿар ачаи рызнаргон.
Аԥшәма ибаҳчаҿы ҩба-хԥа метра аура змаз аишәа столқәа ҩажәаҟа ашьаԥа еиԥшыз ахыҵакырҭақәа ирыҵагылан, аха аӡи аирани рыда ачыс ықәны исымбаӡеит. Сҩыза "акрыфара ыҟаӡами" ҳәа иџьашьаны санлазҵаа, "иҟоуп, амла иакуа аишәа данадтәалалак амаҵуцәа аԥрынџь акәац аваҵаны, нас ахааи изнаргоит" лҳәеит. Аԥснытәи ачарақәа рҿы чысла еицлабуеит азы, уи сара уамашәа избеит. Аҭаца лакәзар, дахьышьҭало ауадаҿы ддыртәоит. Уахь инеины аԥсшәа лазҳәо аҳәса заҵәык роуп.
Ҭырқәтәыла аԥсуа чарақәа раан аԥшәма аламала ауал иқәшәаӡом. Иалиҵаз ылихуеит.
Ахәылбыҽхан иалагоит аинтерес зҵоу аԥсуа кәашара. Амра анҭашәалак, ахацәа азҟазацәа аӷәы лаба иасуа, рыбжьы ақәыргауа ажәытә аԥсуа кәашарахь ачарауаа аарыԥхьоит. Акәашара аадыртуеит аҭацаҩызеи қәрала илываҟәыло арԥыси. Абраҟа даара исгәаԥхаз акәны иҟоуп еицыкәашо иахьрывамло. Аԥҳәызбацәа ааԥхьара иазыԥшны аӷәы лаба иасуа ахацәа рывара игылоуп. Акәашара мҩаԥысуеит шьаҵада.
Аԥсуа кәашара аазыртыз арԥыс, акәашарҭа ҭыԥ аҟынтә данықәҵлак, аӷәы лаба иасуа рахьтә руаӡәы дкәашарц дангылалак, илаба имхны иҭыԥ аҟны дтәоит. Убас зегьы кәашаанӡа рымаҵ иуеит. Аҭацаҩыза лакәзар, икәашаны зҭыԥ ахь инеиуа ақалԥад ҿыцқәеи ачабрақәеи рзылшоит. Шьаҵада акәашареи арҭ аҳамҭа хәыҷқәеи ршара ҵакыс иамоуи ртәы сзеиҭеиҳәеит ачараҿы сасыс иҟаз Ердынч Аҭеиба.
"Аӷәы лаба асра ари зқьышықәса раԥхьа иҳаднагалаз культуроуп. Игәашәҭазар ҟалап, аӷәы иасуа ахацәа рлабақәа рҟьашьа ргәеисыбжь ишақәшәо. Икәашо изгьы даара иманшәалоуп. Избанзар агәы аритм ианааланы икәашо дааԥсаӡом. Амырзакан ихьшәаны иҳауз акоуп. Ашьаҵа ашьхра акәзар, уи ҵакыс иамоу уи ауп, арԥыси аԥҳәызбеи аныкәашо, ашьацәхыртәра рзыманшәалахарц. Ажәытәан иманшәалаз аимаа абаҟагәышьаз, уи азы ршьапы хыртуан, иахьанӡагьы ус иаҳзаанхеит", - инаҵишьит иара.
Ердынч иажәақәа рыла, еицыкәашо раԥхьа, адунеи шыгьежьуа еиԥш, акәашарҭа ҭыԥ иакәшоит, анаҩс аӷәы лаба иасуа рахь иааҳәуеит. Акәашара анхдыркәшалак, аҭацаҩыза ақылԥад ҿыцқәа рылҭоит реимаақәа рымҟьшьырц. Ачабра ҳамҭас аҭара иҿыцны иаланагалеит. Анкьа аҭацаҩыза аӡәы ачабра илҭар, дылгәаԥхеит ҳәа акәын иаанагоз, уажәы зегьы ирзыршоит.
Аӷәы лаба асра наука дуӡӡоуп ҳәа азгәеиҭеит Ердынч Аҭеиба. Уи хазы алацәажәара аҭахуп. Иара агәеисыбжь аритм иақәшәоит ҳәа исзеиҭеиҳәазгьы немец профессорк, афольклорҭҵааҩык иҟынтә иаҳаз ауп иҳәеит иара.
Сызлахәыз ачара даара сгәы иахәеит. Иалыскаауа иреиуоуп аиҳаби аиҵби реизыҟазаашьа, реицәыԥхашьара, арыжә џьбара аҟамзаара, аҭаца дахьтәоу ахацәа иахьырусым. Ачараҟынтә аӡәгьы амла дакны дцаӡом, аха чысла иахьымеицлабуа, насгьы рчара ахашәала бзиа ахьырнаҭо зынӡа сеигәырӷьеит.
Сҩыза, Иуџьаль Сергьегьиаԥҳа, ажәытәтәи ачарақәа еиҳагьы аинтерес рыҵан лҳәеит, уамакала алаф рҳәон. Мчыбжьык аԥшәма игәараҭаҟны кәашаран, шәаҳәаран. Аха уеизгьы сара сыла иабаз аԥснытәиқәа ҳзы иҿырԥштәы бзианы исыԥхьаӡоит.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Елиф Ҭаԥшьԥҳа лхы лдыруеижьҭеи Аԥсуа дернеқь лыԥсҭазаара иадҳәалоуп. Араҟоуп лара лхатәы бызшәа ашьаҭа ахьлырӷәӷәаз, аԥсуа культурахь агәыбылра ахьеизлырҳаз.
Сҭампыл иҟоу Адернеқь егьырҭ ҳмилаҭ-культуратә центрақәа реиԥш, "аԥсуа ихәшҭаара" ҳәа иԥхьаӡоуп. Апандемиа ҟалаанӡа араҟа лассы-лассы аиԥыларақәа еиҿыркаауан. Аԥснынтәи иаауаз асасцәа рыдыркылон. Арҭ аҭыӡқәа рҟны ҳџьынџьуаа ирымоуп алшара рхатәы бызшәеи, рмилаҭ кәашареи рҵара, рҟазара арҿиара.
"Адернеқь аҟны аԥсшәа ҳлырҵоит Дали Санӡааԥҳа, лара лыбзоурала ԥхамшьарада зхатәы бызшәала ицәажәо ҟалеит, уи азы иҭабуп ҳәа ласҳәоит. Апандемиа аамҭазгьы онлаин ала алекциақәа ирыцаҳҵон. Еиҿкаауп акәашаратә ансамбльқәа хԥа - "Редада", уи еихшоуп аиҳабыратәи абжьаратәи гәыԥны, иҳамоуп ахәыҷтәы коллектив "Рерашьа", иара убас акәашара абзиабаҩцәа ргәыԥ "Ааԥын". "Редада" аконцертқәа мҩаԥнагахьан Аԥсны. Аҟазауаа рзы иаԥҵоуп еиуеиԥшым акружокқәа, иаҳҳәап амырзакан арҳәара, асахьаҭыхра, аԥҽыхалых аҟаҵара", - Адернеқь аҟны рнапы злаку дазааҭгылеит Елиф Ҭаԥшьԥҳа.
Аԥсуа дернеқь ахыбраҟны иҟоуп амилаҭ чыс ахьыҟарҵо акрыфарҭагьы. Елиф лажәақәа рыла, араҟа илҵуа аԥара цхыраарак аҳасабала ишьҭарҵоит. Изныкымкәа агәыҳалалра аадырԥшхьеит аԥсуа ҭаацәарақәа рзы, ацхыраара аарышьҭхьеит Аԥсныҟа. Иахьагьы еизганы ирымоуп амаҭәа.
Адернеқь аҟны мызкахьы знык абыргцәа алархәны аизарақәа мҩаԥыргоит. Ирылацәажәоит ҳмилаҭ ахаҿра ахьчара иадҳәалоу азҵаарақәа.
Сҭампылтәи Аԥсуа дернеқь аҿы ҩышықәса раахыс аус ауеит аҳәса рхеилак "Агәыбылра". Уи еиҳабыс дамоуп Емине Пасаниаԥҳа. Елиф илҳәеит дара апандемиа ҟалаанӡа ус дуны иҟарҵаз шакәу Ҭырқәтәыла инхо аԥсуа ҭаацәарақәа рыбжьара, аҳәса рганахьала ахацәа рымч ахархәара арҭо иарымҭо аилкаара.
"Ҭырқәтәыла, астатистика излаҳәо ала, есыҽны аҳәса рганахьала ахацәа рымч ԥыршәоит, ирацәаҩӡоуп ааха зауа, иара убас зыԥсҭазаара иалҵуа. Абри азҵаара аҳәса рхеилак "Агәыбылра" алахәцәа есқьынагьы ҳгәы иҵхон. Убри аҟнытә иахьынӡаҳалшоз аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы аҳәса анкетақәа рызшаны, иҟарҵаз аҭакқәа рыла еилаҳкааит, урҭ рхыԥхьаӡара зынӡа ишмаҷу. Иҟоугьы апсихологцәа рацәажәеит. Атәым милаҭ аҿы еиԥш астатистика ҳаргәамҵызҭгьы, Адернеқьқәа реиҳабацәа, абыргцәа ари аус аӡбара иадҳаԥхьалон. Анцәа иџьшьаны, уаанӡа ҳамнеиӡеит", - инаҵылшьит Елиф.
Елиф Ҭаԥшьԥҳа иазгәалҭеит, ргәы хыҭхыҭуа ишазыԥшу Адернеқь уаанӡеиԥш аусура анхацнаркуа ҳәа. Усҟан апандемиа иахырҟьаны иаԥыхыз русқәа ирыцырҵоит. Аџьџьаҳәа ахәшҭаараҿы рҽеизыргоит.
"Адернеқь доусы иҩнаҭа еиԥш иԥхьаӡоит. Ахәыҷқәаҵәҟьа рҭаацәа иразҵаауеит "ҳанбацо" ҳәа. Араҟа ақалақь ду иаланарӡуа ҳмилаҭ иреизарҭоуп, ҳбызшәеи ҳкультуреи реиқәырхарҭа ҭыԥуп. Шықәсқәак раԥхьа Адернеқь аҿы аԥсуаа иазгәаҳҭо ҳалагеит "Ажьырныҳәа". Ажьира амаҭәахәқәа ҳамоуп. Иахәҭоу зегьы еиқәыршәаны, аиҳабы дҳақәныҳәоит. Усҟан Аԥсны иҟоу ҳауаажәлар рыгәҭа ҳгылоушәа ҳхы ҳбоит", - ҳәа азгәалҭоит ҳџьынџьуаҩ.
Елиф Ҭаԥшьԥҳа (Маршьан) Аԥсныҟа даахьеит, илымоуп атәылауаҩшәҟәы. Лара лгәы иҭоуп лабдуцәа рыдгьыл ахь ахынҳәра.
Елиф лажәақәа рыла, амҳаџьырра ашықәсқәа раан, аҳҷыԥсаа ахьынхоз, Гәбаадәы ҳәа иахьашьҭаз (Красная поляна) аҟынтәи лабду иабду Мырзаҟан ахҵәара дақәшәеит. Уинахыс Ҭырқәтәыла рышьаҭа адыркит.
"Аԥсны саныҟаз, сахьынаԥшааԥшуаз зехьынџьара сылаӷырӡ ахькаҭәам ыҟам. Схаҿы иаазгон ажәытә сахьақәа. Уажәы сахьгылоу анкьа сабдуцәа мҩасны ицозар ҟалон сгәахәуан", - лҳәоит Елиф.
Елиф Ҭаԥшьԥҳаи Сҭампылтәи Аԥсуа дернеқь аиҳаб ҿыц Албуз Иаани (Иаган) сара сыхәҭакахьала иҭабуп ҳәа расҳәоит, апандемиа шыҟазгьы, дара ргәаҳәарала, аԥҟарақәа арбаны, ааигәа Ҭырқәтәыла иҭыҵыз сышәҟәы-альбом "Ицәажәо аҭыӡқәа" аӡыргара ахьеиҿыркааз азы.
Араатәи аԥхарра знырхьоу агәра имгар залшом, миллионҩыла амилаҭ еилаԥса ахьынхо ақалақь ду аҟны, аԥсуара ҿыцәаара шақәым.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Еиҵагылеит афбатәи абиԥара: Џьамалеҭҭин Кьылба иабдуцәа Ҭырқәтәылаҟа ишықәнагалаз иазкны
"Андарбуааи Кәтыблааи ҳаишьцәоуп": ҳџьынџьуаҩ ижәла иазкны
Сельчук Ешьреф-иԥа Сымсым иахьа дравторуп "Аԥсуаа рполитика аҭоурых 1770-1993 шш.", "Даҽа ԥсадгьылк ҳамаӡам. Аԥсуаа рхақәиҭратә еибашьра 1992-1993 шш." захьӡу ашәҟәқәа. Урҭ инрываргыланы аҭыжьра азырхиара даҿуп даҽа хԥа.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Сельчук Ешьреф-иԥа Сымсым диит Голандиа. Аҷкәын 12 шықәса анихыҵуаз иҭаацәа Ҭырқәтәылаҟа ихынҳәит, асаӡ қыҭа Ақбалық анхара иалагеит. Сельчук даныхәыҷыз, аиҳабацәа еидтәаланы Аԥсны иазкыз ажәабжьқәа анеибырҳәоз ихшыҩ азышьҭны дырзыӡырҩуан. Ашкол даналга, Сақариатәи ауниверситет аҭоурыхтә факультет дҭалоит. Уи ашьҭахь аамҭакы ашкол аҿы аус уны абизнес амҩаԥгара иҽазикуеит. Убри инаваргыланы, Аԥсны аӡбахә зҳәоз аҭоурыхтә нҵамҭақәа реизгара иҽазишәоит. Бжьышықәса ирылагӡаны Ҭырқәтәыла инхоз аԥсуа быргцәа дрыҿцәажәаны ианиҵаз рацәоуп. Османтәи аимпериа архив аҿы дцаны еиликааз ыҟоуп, анаҩс аматериалқәа реизгара иациҵеит Аԥсны, Ҟарачы-Черқьесиа, Москва. Арҭ анҵамҭақәа ихы иархәаны 2016 шықәсазы иҭижьит раԥхьатәи ишәҟәы "Аԥсуаа рполитика аҭоурых 1770-1993 шш." захьӡу.
"Аԥсны иазкны аиҳабацәа рҟнытә исаҳауаз аҭоурыхи сыла иабози еиқәшәо ианаламга, еилыскааит аҳәынҭқарра дуқәеи амилаҭ рацәеи ҳрылаӡуа ҳшалагаз. Ҳанҵәара ааима ҳәа ахәыцра соуит. Убри аҟнытә сҽазысшәеит иахьсылшоз зехьынџьара сыԥсадгьыл иадҳәалаз анҵамҭақәа реидкылара. Ари ашәҟәы ахьӡ ишаҳәо еиԥш, 1770-1993 шықәсанӡа аԥсуаа имҩаԥыргоз аполитика аныԥшуеит. Аус адызулон бжьышықәса. Ашәҟәы акьыԥхь анаба, аԥсуа диаспора ахаҭарнакцәа аӡәырҩы рнапаҿы инеит, аӡыргарагьы ара адагьы еиҿкаан Аԥсны", - иҳәоит Сельчук Сымсым.
2019 шықәсазы иҭыҵит "Даҽа ԥсадгьылк ҳамаӡам. Аԥсуаа рхақәиҭратә еибашьра 1992-1993 шш." захьӡу аусумҭа.
"Ари ашәҟәы азы хышықәса аматериалқәа еизызгон. Аԥсны сцаны 300-ҩык Аџьынџьтәылатә еибашьра аветеранцәа срыҿцәажәеит. Ргәаанагарақәеи ргәалашәарақәеи срызҵааит Ҭырқәтәылантәи зџьынџьдгьыл ахьчаразы ицаз сыуаажәларгьы. Схы иасырхәеит аҳәаанырцә иҭыҵуаз ҳаибашьра атәы зҳәоз агазеҭқәеи ажурналқәеи уҳәа", - иажәа иациҵоит Сельчук.
Автор аҩбатәи ишәҟәы аԥсшәахь еиҭеигеит Оқтаи Ҷкотуа, редакторс дамоуп Арда Ашәба. Уи иаарласны акьыԥхь абараны иҟоуп Аԥсны, Арепатриациазы аҳәынҭқарратә еилакы ацхыраарала.
Сельчук Сымсым бжьышықәса рыла Османтәи аимпериа архиви, Англиеи, Германиеи, Франциеи, Италиеи, Бырзентәылеи, Ирани, Ермантәылеи, Қырҭтәылеи, Монголиеи, уҳәа рҟны ииԥшааз Аԥсны аҭоурых зырҵабыргуа аматериалқәа еидкыланы имоуп. 2022 шықәсазы аԥсуа иҭоурых зырҩашьо ақырҭцәа уи ала аҿагылара рызҭо хаз шәҟәны аҭыжьра игәы иҭоуп.
Сельчук Сымсым аԥшьбатәи ишәҟәы рызкхоит Ҭырқәтәыла иҟоу аԥсуа-абаза қыҭақәеи уаҟа инхо ҳауаажәлар рыжәлақәеи.
"Ҭырқәтәыла иҟоу аԥсуа-абаза қыҭақәа ҭҵааны, рхыԥхьаӡареи рҭоурыхи, амҳаџьырра ашьҭахь уаҟа инхоз ҳауаажәлар рхаҭаранкцәа рыжәлақәеи реидкылара сашьҭоуп. Рыцҳарас иҟалаз, Ҭырқәтәыла аԥсуа-абаза қыҭақәа маҷхо иалагеит, иқәӡӡаз ажәлақәа рацәахеит", - инаҵишьит иара.
Автор ахәбатәи иусумҭа азкхоит аԥсуа етнографиа.
Сельчук Сымсым атәым дгьыл аҟны дынхоит, аха Аԥсны аҭоурых аихаҳара даҿуп. Иара иџьабаа хәы змаӡам материалны архив иазынхоит.
Сельчук иҭаацәаратә ҭоурых дазааҭгыло иҳәеит, амҳаџьырра аамҭақәа раан, Аԥсны, Калдахәара ақыҭантә 12 шықәса зхыҵуаз иабду иаб Адамыр иҭынхацәеи ижәлантәқәеи дрыцны дшааз. Ахҵәацәа аԥхьанатә Ҭырқәтәыла, Карадере ҳәа иахьашьҭоу иӡхыҵит, анаҩс аԥсуаа Цхьынара ҳәа зыхьӡырҵаз ақыҭахь иааит урҭ ирхылҵыз.
"12 шықәса зхыҵуаз, аныда абыда атәым дгьыл ахь иқәнагалаз сабду иаб Адамыр даазгаз иаб иашьцәа драаӡеит. Иқәра анааи, Хагәышьԥҳак динасыԥхеит. Ҩыџьа аҷкәынцәа рхылҵит. Рԥацәа ианрызҳа, Карадере иқәҵны Цхьынараҟа иааит. Сара сабдуцәа жәа-абиԥарак рыхьӡқәа еилкааны исымоуп. Саб ихьӡын Ешьреф, сабду Рыфаҭ, уи иаб Адамыр. Анаҩс дцоит Лац, Чагәыҭ, Мамсыр, Муса, Гыд, Баӷыр, Қач, Озбақь. Уи инахыс аилкаа сымам, аха иҭысҵааз зегьы ақьаад ианысҵеит", - иажәа иациҵоит ҳџьынџьуаҩ.
Сельчук 2002 шықәсазоуп раԥхьаӡакәны иԥсадгьыл ишьапы анықәиргыла. Уи нахыс есышықәса дмаакәа иҟамлацт. Раԥхьатәи ашықәс азы иара драбадырит иашьцәа-ижәлантәқәа Аслани Ҭемыри Сымсымаа, Џьони Виталии Смыр. Агәахәара ду инаҭеит ашәҟәыҩҩы Рушьбеи Смыр идырра.
"Раԥхьаӡа Аԥсныҟа саннеи, иаразнак иснырит уи сыԥсадгьыл шакәыз. Сашьцәа сыргеит аамҭала сабдуцәа ахьынхоз Калдахәараҟа. "Абраакәын рҭыԥ, уажәшьҭарнахыс уара иутәуп", - ҳәа сарҳәеит. Уи даараӡа сгәы арԥшааит. Анкьа зны сеиҳабацәа рышьҭа сшьапы ахьықәсыргылаз рыԥхарра снырызшәа сҟалеит", - ҳәа азгәеиҭоит Сельчук.
Сельчук Ешьреф-иԥа Сымсым арҭ хә-шәҟәык рҟны даангыларц игәы иҭам. Ирҿиаратә мҩа иацҵауа ижәлар адунеи аҟны иӡыригалоит.
АҞӘА, ԥхынгәы 29 - Sputnik. Ермантәыла атәылахьчара аминистрра аҳәамҭа ҟанаҵеит азербаиџьантәи ар аԥшьаша ауыха аерманцәа рпозициақәа ирылахысуан ҳәа. Абри атәы аанацҳауеит РИА Новости.
"Ԥхынгәы 29 асааҭ 03.00 (02.00 мск) азы аҳәаа гегаркунитәи аучасток аҿы азербаиџьантәи аруаа аиқәшаҳаҭра еилаганы апровокациақәа ирылагеит, аерманцәа рпозициақәа иреихсуан. Аерман ган аҭак ашьҭахь ахымца аанкылан. Асааҭ 07.00 (06.00 мск) рзы иҭынчроуп", - аҳәоит атәылахьчаратә усбарҭа адырраҿы.
Уаанӡа Азербаиџьан атәылахьчара аминистрра аҳәамҭа ҟанаҵахьан Ермантәыла аиқәшаҳаҭра еиланагеит ҳәа.
Ахаша Ереван адырра ҟанаҵеит аҳәааҿы аҭыԥ змаз аиҿахысраан хҩык ҭахеит хәҩык ахәрақәа роуит ҳәа.
Анаҩс Еревани Бақәеи ишьақәдырӷәӷәеит ахымца шааныркыло.