Аԥсны аҳәынҭқарратә абираҟ
Аԥсны аҳәынҭқарратә абираҟ — Аԥсны Аҳәынҭқарра бираҟоуп.
Абираҟ автор — Валери Гамгиа.
Апропорциа — 1:2
Атоурых
Аԥсуа бираҟқәа еиҳа ижәытәӡоу рсахьақәа рнуп Кәыдры аха ҿы Гәараԥ ашьха ишьҭоу далаа ркульттә хаҳә аҿы. Ишәдыру еиԥш, анапы акульт ажәытәтәи ажәларқәа аӡәырҩы рыҩныҵҟа ахархәара аман... Аԥсны, ари зыӡбахә ҳәоу Гәараԥ ашьхаҿы ишьҭоу акульттә хаҳә аҿы ада-гьы асахьа ануп Афон ҿыц иҟоу аҳаԥы Агца аҟны. Аҵарауаа изларҳәо ала, абираҟ ахьыӡ 8-9-10-11 ашәышықәсқәа раан Аԥсуа ҳәынҭқарра иаҵанакуаз атопонимқәа рҿы иуԥылоит, иаҳҳәап, “Анаԥа” ахьыӡ аҟны... Абаза бызшәаҿы иҟоуп абираҟ ахьыӡқәа ҩба – “абираҟ” иара убас “анапы”.
13 ашәышықәса алагамҭазы Аԥсны амшын аԥшаҳәа лассы рхы иадырхәо иалагеит ақ. Генуиа аҟнытә италиатәи ахәҳахәҭцәа: идыргылоит ахәаахәҭратә факториақәа, абаашқәа. Танаиси (Азови) Севастополиси (Аҟәеи) рыбжьара генуеаа зынӡа иаԥырҵеит 39 колониеи, факториеи, ҳаблеи. Аҟәа аҭыԥан иаԥҵан аҩыратә хыҵхырҭақәа рыҟны еиуеиԥшымкәа зыхьӡ аагоу афакториа: Себастополис, Санастополи, Сканосколполи, Сант-Себастиан, Севаст. Ақалақь ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ари аамҭазы 2000-2500–ҩык рҟынӡа инаӡоит. Ара иҟан атәыҭиирҭа џьармыкьа, акафедралтә католикатә ныхабаа, аконсул итәарҭа, абанкқәа рхаҭарнакцәа, аҳаза алхҩцәа уҳәа уб. егь. Ақалақь иахаргылоу зегь раасҭа изаатәу абираҟ асахьа арбоуп аиталиауаҩ Пиотр Висконти ихсаалаҿы 1320 ш. (шәахә. алада). Абри ашықәсан ари абираҟ асахьа аҩызаҵәҟьа ҭихуеит аҭоурыхҭҵааҩ, асенатор Санудо... 1320 шықәса инаркны 1327 шықәсанӡа шьҭа аџьар ҟаԥшьи уи аганқәа рҿы агьежь хәыҷқәа ԥшьбеи зныз аш шкәакәа Аҟәа иахашәыршәыруан.
1385 шықәсазы Аҟәа иахагылаз анапы асахьа зныз абираҟ ҭихуеит Гвильельма Солери. Анапы абираҟ ахәы ашҟа ихоуп. Инеиҭак-ааиҭакуа Аҟәа иахагылаз абираҟ анапы асахьа анҵара, аԥсуаа иааиԥмырҟьаӡакәа ақәылаҩцәа ирҿагыланы имҩаԥыргоз ақәԥареи аиааирақәа ргареи иазҳәазар ҟалоит.
Абжьарашәышықәсатәи абираҟқәа
Аҟәа – Мрагыларатәи Амшынеиқәаҿықәаҟныакырӡа зҵазкуа хәаахәҭратә баӷәазаны, иара убасгенуеаа колонизациа ззыруаз амшын аԥшаҳәаҿыхадара зуаз ҭыԥны иҟалоит. Ақалақь 14-15–тәиашәышықәсақәа раантәи ахсаалақәа рыҟны, иаҳҳәап,абжьарашәышықәсазтәи амшынтә хсаалақәеи, иараубас амшынҿықәқәа рыхҳәаанҵақәа (алоциа ҳәаизышьҭоу) жәпакы рыҟны иарбоуп. Урҭ реиҳаракрҿы иаарԥшуп аԥшшәы змоу усҟантәи ақалақьқәеиаҳәынҭқаррақәеирбираҟқәа. Убарҭақалақьқәа ирылоупАҟәагьы. Уи иеиуеиԥшымаамҭакәа раанеиуеиԥшым абираҟқәаахашәыршәыруан. Аҟәаиахагылаз италиатәи(генуеатәи) абираҟқәа руакы иамаз аԥшшәқәаҵакык -ҵакык рыман.
1428 шықәсазы Аҟәа еиҭа иахашәыршәыруеитиаарту анапсыргәгыҵа зну абираҟ. Ари абираҟ ар-боуп алаҭин хсаалаҿы, “58 ҳәынҭқарра рбираҟ”ҳәа хьӡысгьы иамоуп. Иара еиқәзыршәазз Жохасде Виллдестес иоуп.1428 шықәсазы абри аҩызаҵәҟьа абираҟ асахьаирхиоит Иакуб Бертран.
1439 шықәсазы ицәырҵуеит Габриел де Валсеква иеиқәиршәаз ахсаала, уи аҿы Себастополисеиҭа иахаргылоуп генуеатәи абираҟ. Ари иаҳәоит,генуеаа рымчхара шыӷәӷәахаз атәы, хара имгакәаурҭ рылшарақәа ԥызкуаз аԥсуа ҳәынҭқар имчхарашеиҭашьақәыргылазгьы. Кавказ рнапаҿы аагаразы ақәԥара мҩаԥысуанмчы змаз ҩ-ҳәынҭқаррак рыбжьара – Ҭырқәтәылеи Ирани.
Ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра иабзоураны ир-шеит рымчхара аҳра ахьауаз, рнапаҵаҟа иҟалозаҭыԥқәа. Убас Ҭырқәтәыла анапаҵаҟа иҟалеитМраҭашәаратәи Кавказ зегьы, Аԥсынгьы убрахьиналаҵаны. Абри инаркны Аԥсны Ҭырқәтәылаиампыҵанархаларц иалагоит (уи аҵыхәанӡаанагара шзалымшазгьы). 1571 шықәсазы Аҟәаицәырҵуеит амзаҿа зну аҭырқәа бираҟ ҟаԥшь.
1578 шықәсазы Севастополис аҭықәа ириртәеит. Уи атәы рҳәоит ақалақь аҩныҵҟа адамра хаҳәқәа ирну аҩырақәа.
20-тәи ашәышықәса 60-тәи ашықәсқәа рзыаԥсуа поет, Ҭырқәтәылатәи аҵарауаҩ ОмарБеигәа иԥшаауеит Стамбултәи архив Топканы аҟны ажәытә сахҭан хсаалақәа рыхҳәаа– аҭырқәа хсаалаҩҩы Ҳаџьы Абуласан (мамзаргьы Ҳаџьы Ебульхассан) ихсаалақәа. Иараабри ашықәсан 1578 шықәсазы ақалақь иаха-иргылоит амзаҿақәа хԥа рсахьа зну абираҟеиқәаҵәа. Ақалақь хьӡыс иарҭеит Сухум-кале.
XIX шәышықәса
Урыстәылатәи аимпериа анхыбгала анаҩсАԥсны Аԥсны зҽеидызкылаз Кавказ ашьхаруаажәларқәа Реидгылеи Алада-Мрагыларатәи Аидгылеи иалалеит. 1918 шықәса лаҵара мза 11 рзыБаҭым имҩаԥысыз жәларбжьаратәи аҭынчратәконференциаҿы иаԥҵан “Ашьхаруаа рреспублика”. Даӷьысҭани, Ачечен-Игәуштәи, Ауаԥстәыла,Аҟабарда тәыла, Аҟарач-балкартә тәылақәареиԥш ари афедерациа иалалеит Аԥсынгьы.Абасала, еиҭашьақәыргылан 1864 шықәсазыихырбгалаз Аԥсуа ҳәынҭқарра. Ашьацԥшәиашкәакәеи еиҭныԥсахло инашьҭу быжь-цәаҳәак(ашьацԥшшәы змоу ԥшьба, ашкәакәақәа хԥа)Кавказ ажәларқәа рыхдырраҿы аԥсылманреи(ашьацԥшшәы) ақьырсианреи (ашкәакәа) реи-нырнаалара, реиҿамгылара иадыргоуп. Аԥсны,ижәытәӡоу қьырсиан тәылак аҳасабала егьырҭаҩ-тәылак (Ауаԥстәылеи Ҟабардеи) надкыла-ны Ашьхаруаа Рреспублика абираҟ аҿы цәаҳәашкәакәала иарбан. Ашьхаруаа Рреспублика Ҭырқәтәыла иазханаҵеит, уи шықәсык аупнҵырас иаиуз.
Зураб Шервашиӡе аҳра аниуаз аԥсуаа изныкымкәа аҭырқәцәаАҟәа иалырцарц иалагахьан,аха аҵыхәтәан, урҭ ара еиҭааҽышьақәырӷәӷәара рылшеит.Аҭырқәцәа Зураб днықәганы 18–тәи ашәышықәсазы 80-тәи ашықәсқәа раан амчраҿы инеизҚьелешьбеи Чачба иаҳра азхарҵеит. Қәҿиарала имҩаԥигазаибашьра ашьҭахь аҭырқәа ир ржәыларақәа аанкыланы,Қьелешьбеи Аԥсны аҳәаақәа еиҭашьақәиргылеит. Уи ицирхыраауан бџьарла, аҳәала, кьарахәла ибзианы иеибыҭазабжьаратә аамсҭцәеи анхацәа “цқьақәеи”. Еснагь аибашьраиазыҟаҵаз ар рхыԥхьаӡара наӡон 500-ҩык рҟынӡа. Аибашьразыашәарҭа аныҟаз Қьелешьбеи аамҭа кьаҿк ала илшонбџьарла еиқәных 25 нызықьҩык ар рыргылара. Уи иманартиллериеи, аҽуааи, иӷәӷәаз амшын ари (аӡсҭар). 600-ҩык рыҟнынӡа аҳәынҭқар ишхәар (галер) иааԥмырҟьаӡакәаБаҭым инаркны Анаԥанӡа Амшынеиқәа аԥшаҳәа рыхьчон,насгьы ԥуҭи Баҭыми рбаашқәа хылаԥшҩыс иахагылаз иараиашьеиԥацәа, Чачаа ракәын.Қьелешьбеи ихаан, иара иԥеиҳаб Асланбеиианиасакьаҳәамҭаз Аԥсни Аҟәеи ирхагылан абри абираҟ.Аԥсны Османтәи Ҭырқәтәылеи Аурыс ҳәынҭқари рполитикатәинтересқәа ирыҵаркит. Иалагеит аурыс-аҭырқәа еибашьра,аурыс-кавказтә еибашьра, уи иахҟьаны ажәлар арыцҳараинҭагылеит. Иҟалеит амҳаџьырра. Кавказтәи аибашьра анеилга ашьҭахь мызкы анааҵ, 1864 шықәса рашәарамзазыаҳра зуаз аурыс имчра Аԥсуа аҳра хнарбгалан, иқәнаргылеит“аамҭалатәи жәлар-русбарҭа”.Абри инаркны Аԥсны Урыстәылатәи аимпериа Аҟәатәиарратә ҟәша ҳәа ахьыӡ ԥсахын.
1866 шықәса ԥхынгәы 26 рзы Лыхны ақыҭа имҩаԥысуазбыжь-нызықьҩык злахәыз жәлар реизараҿы аԥсуа жәларықәгылеит аурыс иколониалтә политика иаҿагыланы. Уииамҽханакит Калдахәара ақыҭа инаркны Ҵабал, Дал, Аҟәа.20 нызықьҩык рҟынӡа абџьар кны игылт.Ахыҵхырҭақәа рыҟны ишарбо ала, ажәлар реизараҿыицәырган абираҟқәа. Убас, Аҟәа Баалоу ашьхаҿы абџьаршьҭыхны иқәгылаз рахь иааргеит “аамысҭа” бираҟқәеи“анхацәа” рбираҟқәеи ҳәа изышьҭаз. Анхацәа рбираҟ икынГәмаа ақыҭантәи Џьыгра Аҩӡба. Изларҳәо ала, ари абираҟҟаԥшьын, аҳәа асахьа қәҵаны ианын.
XIX шәышықәса
1921 шықәса хәажәкыра мза анҵәамҭазы Никәала Ақырҭаанапхгара зиҭоз аԥсуа отриад 9-тәи Ар Ҟаԥшьаа рыцхыраара-ла абџьар шьҭыхны ԥсоу ахықәан Қырҭтәыла аменшевиктәеиҳабыра рыр иаҿагылеит. Аԥхьа игылан “Кьаразаа”...Хәажәкыра 4 рзы Аҟәа ахы иақәиҭтәын. Анаҩс ОчамчыреиГали – Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо Асовет мчра шьақәыргылан.Баҭым имҩаԥысит Кавказбиуро Ацентртә Комитетаҭакзыԥхықәу аусзуҩцәа злахәыз аизара – аилацәажәара.Ара Аԥсны аиҳабыра “ихьыԥшым ареспублика” АԥснытәиССР аԥҵаразы иҟарҵаз ажәалагала рыдыркылеит.
Хәажәкыра 31 рзы Аԥсны Аревком Ленини егьырҭ асоветтәреспубликақәа зеги адырра рырҭеит Аԥсны советтә республиканы ишрылаҳәаз атәы. 1922 шықәса жәабран мзазыимҩаԥысит Аԥсны АсоветқәаI Реизара ду. Ара ишьақәырӷәӷәан Қырҭтәылеи Аԥснирыбжьара “ҷыдалатәи аидгыларатә еиқәшаҳаҭра”. ҚырҭәылаАԥсны иақәыӷәӷәо ишалагазгьы ари аиқәшаҳаҭраҿы аҩ-республикак рзинеиҟарара арбахеит. 1922 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Аԥснытәи ССР ахаҭарнак инапы аниҵеит ССР Аидгыла ашьақәгыларазы Аиқәшаҳаҭра. 1924-25 шықәсазыишьақәырӷәӷәан Аԥснытәи ССР Агерби Афлаги.
Асоветтәи период
1931 шықәса жәабран мзазы Сталини Бериеи, Орџьоникиӡеиуҳәа “ирыбзоураны” Аԥсны Асоветтә Қырҭтәыла иалаҵанавтономиак аҳасабала. Ари аԥсуа ҳәынҭқарра анаԥыххазаамҭазоуп, абызшәа ахархәара азин ыҟамызт, активла аԥсуажәлар ассимилиациа рзура апроцесс мҩаԥысуан (АԥсныҟаҚырҭтәыла еиуеиԥшым арегионқәа рыҟнытә ақырҭқәа ааганыАԥсны индырхон), иԥсахын атопонимика.., аԥсуа жәлар даҽаџьарантә иааз жәларуп ҳәа рылаҳәаны рыԥсадгьыл аҿыизинданы иҟаҵан. Аԥснытәи аобкоми Қырҭтәыла ацентртәкомитети рхыбрақәа рҿы Аԥсны икнаҳан амаганеи ажьаҳәеи,“ижәҩанԥшшәу ацәаҳәа зылдаз амра” асахьеи зныз абираҟҟаԥшь. Ашьҭахь урҭ рыҵаҟа “Аԥсны АССР” ҳәа ианҵан.
ХХ –тәи ашәышықәса 80-тәиашықәсқәа рынҵәамҭази 90-тәи ашықәсқәа рылагамҭазиАԥсны амилаҭтә – хақәиҭратәҵысра аан иазгәаҭоуп(Аԥсны аҳәынҭқарратә статус архынҳәра иасимволхаз)анапы асахьа зну абираҟ ҟаԥшь еиҭа ашьақәгылара. 1922шықәса ԥхынгәы 23 рзы Аԥсны Иреиҳаӡоу асовет иаднакылеит асимволика ҿыци Аԥсны Ареспублика ҳәа ахьыӡи.
Абираҟ авторс дамоуп Валера Гамгиа.Абираҟ: аурыла ианҵоуп ҭбаарыла еиҟароу ашьацԥшшәиаԥшшәы шкәакәеи змоу, еиҭныԥсахло быжь-цәаҳәак. Урҭрахьтә 4 шьацԥшшәуп, 3 шкәакәоуп.Ахәы инадкыланы арымарахьтәи акәакь аҿы хыхьла ианупиҟаԥшьыхәхәароу акьакьҭаиаша, зышәагаа абираҟ аураиадкыланы 0,38 иаҟароу, аҭбаара ах-цәаҳәак еидкыланыиаҟароу. Иҟаԥшьыхәхәароу акьакьҭаиаша агәҭаны аҩадаҟаахы рханы иануп арӷьа напы иатәу иаарту анапсаргәыҵашкәакәаны. Анапсаргәыҵа ахыхь иаакәыршаны хә-кәақьҭакзмоу быжь-иаҵәа шкәакәак ануп.
Зыҵа ҟаԥшьу иаарту анапсаргәыҵа шкәакәа – АԥсныАҳәынҭқарра иасимволуп. Иара Аԥсуа ҳәынҭқарра (8-10–тәи ашәышықәсақәа) ахаан ишьақәгылеит. 12 шәышықәсааҵанакуеит. Ари аҩыза абираҟ асахьа ануп генуеатәи амшынхсаалақәа рҿы 13-тәи 14 –тәиашәышықәсақәа рзы.Анапсаргәыҵа шкәакәа зну иҟаԥшьыхәхәароу абираҟабжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Аԥсны иахьатәиаҳҭнықалақь Аҟәа аҭыԥаҿы ишьҭаз ақалақь Себастополисиахашәыршәыруан. Анапсаргәыҵа ахыхь иаакәыршаныианҵоу хә-кәақьҭак змоу аеҵәақәа быжьба – Аԥсны ихада-роу аҳаблақәа быжьба ирдыргоуп: Саӡен (Џьигеҭиа), Бзыԥ,Гәмаа, Абжьуа, Самырзаҟан, Дал-Ҵабал, ԥсҳәы-Аибӷа. Убриаан абираҟ ашәагааи, аеҵәақәа рхыԥхьаӡареи, ашьацԥшшәиаԥшшәы шкәакәеи змоу ацәаҳәақәа реиҭныԥсахлара уҳәаНхыҵ Кавказтәи Ареспублика (Ашьхаруаа Рреспублика ҳәаизышьҭоу) аҭоурыхтә бираҟ аҷыдарақәа угәаладыршәоит.
Иахьатәи аамҭа
Иеиуеиԥшым аамҭақәа раан атәым қәылаҩцәаизныкымкәа Аԥсны дара рбираҟ ахаргылара шрылшозгьы,аԥсуаа ашәышықәсақәа иргәылганы еиқәырханы иааргонрхатә символқәа...Аҳәынҭқарреи уи адыргақәеи, иаҳҳәап, аҳәынҭқарратәбираҟ, цәырҵуеит ажәлар рмилаҭтә хдырра аҩаӡара акырӡаианышьҭыҵлак, иара убас ажәлар акны аҽеидкылара ан-рылша, аҭоурыхтә ԥеиԥш агәра рго ианыҟала. Аԥсуа жәларабарҭ аетапқәа зегьы ирхысит, уажәы иааиз аамҭа ҿыц ашәинылагылеит, ауаатәҩса рҭоурых иагәылганы иаанагоз амҩаԥхьаҟа иацҵоҲара ҳбираҟқәа –хьӡи-ԥшеи змоу ҳабацәеи ҳабдуцәеиҳареи аимадара ҳабжьазҵо иԥшьоу дыргақәоуп.Аԥсуа бираҟқәа зықьҩыла ҳабиԥарақәа ршьеи рыԥхӡашеирхьыршоуп!
Зқьышықәсала аԥсуа анацәа рыхшара ирықәныҳәаныидәықәырҵон, аӷа иҿагыланы ақәԥараҿы хьӡи-ԥшеи рыманы Аиааира ргаразы. Урҭ ҭахон ԥхьаҟатәи аԥсҭазааразы, иахьатәи амш азы –Аԥсуа баагәара Ду амҵан, Трахеи Ҵабали рымҵан византиааианрабашьуаз, Анаҟәаԥиа ашьапаҿы арабцәа ианрабашьу-аз, Аҟәа абаа азааигәара аҭырқәцәа ианрабашьуаз, АфонҾыци, Драндатәи аныхабааи рымҵан ақырҭуа қәылаҩцәаианырҿагылаз, актәи аҩбатәи адунеитә еибашьраҿы Европаеиуеиԥшым атәылақәа рыҟны, мраҭашәаратәи мрагыларатәиаганқәа рҿы 1992-1993 шықәсқәа раан... Имариам, урҭҳҭоурых ду иагәылоу ахҭысқәа зегьы реиқәыԥхьаӡара, Аԥсуаеибашьҩы иԥсҭазаара ахҭынҵаны иахьатәи амш ахьиихьчаз.Леони, Қьелешьбеии, Нестори, Владислави рыр ирылҵыз,аамҭақәа, азқьышықәсақәа зегьы Реибашьҩы.Хашҭра рықәым ҳаԥсадгьыл ахақәиҭра зхы ақәызҵазАԥсны аҵеицәа!
Ауаатәҩса рҭоурых иақәлоуп ҳажәлар знысыз амҩа. Имариам, ҳажәлар зну амҩа, иахьагьы ԥсахра ақәӡамкәа иаартуанапсаргәыҵа асимвол имҩақәҵаганы изку.Иахьа – насыԥ зцыз ари адырга аҭоурых аҿы аиашаашьақәгылара иасимволхеит.Абасала, азқьышықәсақәа рнаҩсгьы анапы асимволҳажәлар еиқәырханы иаанагоит. Уи ҳаԥхьаҟа аиааираҿыцқәа рахь ирыԥхьоит!