Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аҧсаӡ архиара аҧсуаа рҟны иалагеижьҭеи рацәакгьы ҵуам. 60-70 шықәса зхыҵуа ауаа уи шдырхиоз ргәалашәозар, урҭ иреиҳабацәоу "ашықәс ҿыц ҳәа ҳара иазгәаҳҭоз ажьырныҳәа ауп, уигь аҧсаӡ ҳаргылон ҳәа ҳгәалашәом" рҳәоит. Аҧсаӡ аҧсуаа рдунеихәаҧшышьаҿы зымшьҭа бзиам аҵлақәа рахь ирыдыркылоит. Иара ҧҳәыс ҵлоуп ҳәа иахьыршьо аҟынтәи, аҩнаҭа ааигәара азҳара иалагар, ахацәа ирҧырхагахоит, аҩнаҭа ахацәа рҟынтәи иҭанарцәуеит ҳәа иқәыргон. Аха иара убри аангьы џьанаҭ ҵлоуп ҳәа иҧхьаӡаны анышәынҭрақәа рҿы еиҭарҳауан – уи еснагьтәи аиаҵәара, ашәҭра ҧсраӡра зқәым акы акәны иахәаҧшуан.
Адунеитә культураҟны аҧсаӡ амахәқәа еиуеиҧшым аритуалқәа рымҩаҧгараҿы рхы иадырхәон, ақьабзтә ҵла ҳәа ахьӡгьы аман ишьақәгылеит (обрядовое деревце). Аҵла ахаҭа х-дунеик еимаздо сахьаны иаарҧшуп: ахықәцә – ижәҩантәу, амахәқәа – идгьылтәу, адацқәа – адгьыл аҵаҟатәи. Абрантәи иара асемантикатә ҵакгьы аҽашоит. Аҧсаӡ акәзар, ҳара иаҳтәуи иаҳтәыми адунеиқәа рҳәааҿы игылоу ҵланы иҧхьаӡоуп. Ақьырсианраҿы иара аџьар иадыркылоит.
Аҧсуаа рҿы аҧхьаӡа аҧсаӡ дырхио ианалага, уи ашықәс ҿыц ирзаанагаша раарыхра абеиара иадырганы еиуеиҧшым ашәырхкқәа, ачакәаҳа иалхны иҟаҵаз амра, амза рсахьақәа, ацәашьқәа аларгыланы иҟарҵон. Хымҧада ашықәс ҿыц аухазгьы акы ашьа карҭәон. Ҧақәашь ақыҭан инхо Адлеиба-Ҷаҭанаа Ламара илгәалашәоит даныхәыҷыз лани ланду аҧсаӡ шрыздырхиоз.
"Сара ишысгәалашәо ала, Ашықәс ҿыц ныҳәа дуун зегьы рзы. Уаҵәы ныҳәаны уаха ҳаб дцаны аҧсаӡ ҳзааигон. Ҳара ҳааҧшаанӡа ҳан илырхион илымаз ала: аџьынџьыхәа, алаҳарҩа, амандаринақәа, ахаа-мыхаақәа рыла. Нас усҟан уажә еиҧш арлашагақәа абаҟаз, ацәашь хәыҷқәа ҟаҵаны иаҳаркуан. Саб есышықәса акы имшьыр иуамызт, аӡыс ҿа ишьуан, аҩ ҿа иҭаҭәаны имаз ықәиргылон, аҩ ҿа ала дныҳәон", — ҳәа ҳзеиҭалҳәеит лара.
Иазгәаҭатәуп Ашықәс ҿыц жәытәла ианазгәарҭоз анхацәа аарыхра ианалагоз аамҭазы, арахәгьы ашьха ианкарцоз, аҧсабара зегьы анҿыхоз аамҭазы шакәыз. Иарбанзаалак аныҳәа иҷыдоу мшны ишыҟоу ала, амышшьара еиҧшны иршьон Ашықәс ҿыц аныҳәагьы. Иарбанзаалак уск ҟарҵомызт, иааҟарҵоз зегьы аҧсабаратә мчқәа ргәы аҟаҵара иазкын. Иҟан аамҭақәа аҧсаӡ ахаҭыҧан аиаҵәара еснагь изцыз даҽа ҵлак андырхиозгьы. Џьоукы аҧсаӡ аҩныҟа аҩнагалара рҭахымызт рыхдырраҿы иҟаз уи амышьҭа иацәшәаны, даҽа џьоукы аҧшаара, аагара рцәыцәгьан, иҟан акоммерциатә гангьы – аахәара аныуадаҩыз.
Убас ҳара даҽа ҳинформантк ишаҳзеиҭалҳәаз ала лара даныхәыҷыз адаҧа, ма амимоза-ҵлагьы дырхиалон: "Ҳандуи, ҳани, ҳаби адаҧ ҳаздыргылон. Уи саргьы сахаануп. Адаҧ аҟны иаҿарҵон аҵәа, акамфеҭ, апечениа. Ақьаадқәа ҧыҟҟаны иакәдыршон, амандаринагь арҭон. Амимоза зыргылозгьы дыҟан. Урҭ зегьы ҳара еилаҳкаауа ҳаналага аҧсаӡҵәҟьа ҳаргыло ҳалагеит. Асааҭ жәаҩа аныҟалалак ҳандуи ҳани астол дырхион: абысҭа руан, акәты ршьуан, ачашәқәа ҟарҵон, усҟан уиаҟарақәа ачысқәа рыздырӡомызт (ачарӡхаақәа) хкы-хкыла. Асааҭ жәаҩа аныҟалалак ахысра иалагон, аҧсаӡ ҳакәшон, ҳкәашон, ҳахәмаруан. Нас агәылацәа ааиуан, шьыжьынӡа убас иҳаршон, Ашықәс ҿыц ҳаҧылан", — ҳәа еиҭалҳәоит Џьгьарда ақыҭа инхо Динара Џьопуа.
Иҳәатәуп даҽакгьы: ишдыру еиҧш Ашықәс ҿыц аныҳәа иацуп аҧсаӡ архиара адагьы ашәҵатәы ҧшӡақәа рыла ауаҩы иҽырхиарагьы. Иахьа еиуеиҧшым ашәҵатәы блахкыгақәа рӡахуеит. Аханатә аҧыжәара змаз еиуеиҧшым аҧстәқәа рсахьа аазырҧшуа амаҭәақәа рышәҵара акәын, иара убас амч лашьцақәа: аџьныш, аҭакәажә омага, аҩсҭаа тәыҩа хаха аазырҧшуаз ацәамаҭәала рҽеибырҭон. Избанзар аамҭақәа анеилысуазы еиуеиҧшым амч лашьцақәа иаҳа ирацәаны ианцәырҵуа мшуп ҳәа иҧхьаӡан.
"Сара сан ибзианы дӡахуан, дықәҵон. Ашықәс ҿыц ааирагьы ҳгәы хыҭхыҭуа ҳзазыҧшыз ҳан амаҭәа ҿыцгьы шаҳзылӡахуаз ҳдыруан азоуп. Есышықәса ҿыц маҭәак ҳзылӡахуан еиуеиҧшымкәа иҟаз", — ҳәа ҳалҳәеит Ламара Адлеиба-Ҷаҭанаа.
Аҧсуаа Ашықәс ҿыцазтәи разнеишьа иара аҧсаӡ аҵакы аҽшашо еиҧш ҩбаны иршоит: акы гәырӷьарала, барақьаҭрала иҭәы, иҧха аҧылара – аҧсаӡ аҿы ихыршьуаз ашәырқәагьы аарыхра абарақьаҭхара символра шазнауа еиҧш, егьи – амч лашьцақәа рҟынтәи ахыхьчара. Ари аҵыхәтәантәи азы аҧсуаа разгәаҭарақәа рыла убас ирымоуп, аҧсаӡ аҩны ианыҩнаргало аҳәымсаг ҿыцгьы ацыҩнаргалоит. Аҧсаӡ ашәхымс иахыргаанӡагьы аҳәымсаг ашәхымс аҧхьа икадыршәуан амышьҭа цәгьа аҿаҟәарц азы. Аҧсаӡ андәылырго акәзар, ажәытә ҳәымсаг ала иалаҧссаны адәахьы иацдәылганы, аҩны азааигәара акәым, хара инаскьаган иҟарҵон. Абасалагьы аҧсуа иҩны ҩ-ҳәымсагк еснагь иҟоуп ҳәагьы рҳәон, акы аҩынтәи, егьи адәахьтәи – ажәытә адәахьы иаанхоит, аҿыц – аҩны.
Аамҭа цацыҧхьаӡа аҧсаӡ иаҳа-иаҳа изырҧшӡо, еиуеиҧшым ахәмарга хкқәа аҧырҵо иалагеит. Аҧхьатәи ахәмаргақәа уаанӡа ихыршьуаз ашәырқәа рсахьақәа аманы иҟазҭгьы, иахьатәиқәа аельфқәеи асҭыҧҳаи аҵаа бабадуи инадыркны зқьыхкы сахьахкыла иҩычоуп, лашарбагала икәыршоуп, алакә ссирҵәҟьа ацәаҩа ахоуп. Ҳаамҭа алахтреи лашаралеи иаҳа ишҭәу убоит. Макьанагьы егьахк ҳбара ҳаҟоуп. Ҽаанҧшӡала инеиша!