Ҳазшаз Анцәа Ду ибзоурала, аҧсуаа аҧсабара ссир ҳалаҟоуп. Аԥсуа жәлар рзы уи зегьы иреиҳау малуп, ԥхьаҟатәи рԥеиԥш здуҳәалаша афакторқәа иреиуоуп. Ҳаԥсабареи ҳаекологиеи рылшарақәа макьанагьы инагӡаны ҭҵаарадыррала рыхә шьаӡам, иазааҭгылам.
Раԥхьаӡа иргыланы, аҳәынҭқарра аргылараҿы ҳара ҳзы ихадоу ахырхарҭақәа иреиуоу: ақыҭанхамҩеи атуризми рырҿиара аус иацхрааша, ҳаԥсабареи ҳаекологиеи ирызку аҭҵаамҭақәа ҳҵарауаа ицәыррымгаӡац.
Ақыҭанхамҩа азҵаара ҳалацәажәозар, иазгәаҭатәуп, ҳаҧсабара абеиара аҧсуа нхаҩы инхамҩаҿы, ибзазараҿы иҵегьы иныԥшыр шахәҭаз. Убри аҟнытә, ҳанхацәа иҵегьы иҭәы-иԥха иҟазар, ибеиазар акәын ҳәа агәаанагара узцәырҵуеит. Хымԥада, уи ишаҭаху еиԥш иалзмыршо аҳәынҭқарратә проблемақәа рацәоуп. Ҿырԥштәыс иааҳгозар: ақыҭанхамҩаҿы атехникеи амаҭәахәқәеи маҷуп; ақыҭанхамҩа знапы алаку рзы акредитқәа ыҟаӡам; анхацәа раалыҵ аҭиирҭа аџьармыкьақәа шьақәыргылаӡам.
Абри аҩыза аҭагылазаашьаҿы, иахьа аҧсуа қыҭа аиқәырхара, уаҟа анхацәа рзы аҧсҭазаара маншәала аиҿкаара азҵаара аартны иқәаҳмыргылар анамуа аамҭа ҳҭагылоуп. Иҟаҵатәузеи, нас, ақыҭаҿы анхацәа рыбзазара аиӷьтәразы ирыхәаша, хатәы хандеирала изланхаша, рџьабаала амал зладырҳаша?
Раҧхьаӡа иргыланы: аҧсуа нхаҩы ихы дақәиҭзароуп; банкқәеи, мамзаргьы иаҧшәымара имазкуа даҽа «маругақәеи» иааигәа иҟамзароуп; иаарыхра цқьазароуп, ихәшәыркымзароуп; аџьармыкьахь инеиго иаалыҵ ахә бзиа иаҧсахартә иаарыхзароуп. Убри аамҭазгьы, ҳанхаҩы ҵасла инхашьа-инҵышьеи, иаԥсуа бзазара аиҿкаашьеи ҧырхага рымамзароуп. Ҟалашьа амоума ҳаамҭазы ақыҭанхамҩа абас аиҿкаара? Иҳалшома ҳқыҭақәа рҿы ас еиԥш иҟоу аԥсҭазаара ашьақәыргылара? Хымҧада, иҳалшоит. Уимоу, ҳҳәынҭқарра ахатәы мчқәа рыла иҳалшоит.
Абраҟа иазгәаҳҭарц ҳҭахәуп, иахьа адунеи аҿы актуалра змоу ақыҭанхамҩа ахырхарҭақәа хҧа: аорганикатә нхамҩа; ақыҭаҿы атуризм; аекологиатә хыбрақәа. Иара убасгьы, арҭ апрограммақәа рымчала аҧсуа қыҭаҿы абзазара ҿыц аиҿкааразы иҟоу алшарақәа ҳарзааҭгылоит.
Адунеи аҿы аорганикатә нхамҩа иаҵанакуа адгьылқәа есааира рхыҧхьаӡара ацлара иаҿуп. Аҵыхәтәантәи ҩажәа шықәса рыҩныҵҟа, урҭ раҟара хәынтә еиҳахахьеит: 1999 шықәсазы – 11 млн. гектар инаркны, 2015 шықәсазы – 51 млн. гектар рҟынӡа.
Адунеитә џьармыкьаҿы аорганикатә қыҭанхамҩа аалыҵ ԥарала 1999 шықәсазы 15 млрд. доллар аҟынӡа инаӡон, 2014 шықәсазы – 30 млрд доллар аҟынӡа еизҳаит. Аекспертцәа ражәақәа рыла, уи иҵегьы ишьҭыҵуеит. Изыхҟьои, нас, адунеи аҿы аорганикатә қыҭанхамҩа аалыҵ иамоу азҿлымҳара ду?
Иаҳхысыз ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа рзы, адунеи атәылақәа жәпакы рҿы, ааглыхратә технологиақәа рыла ақыҭанхамҩаҿы иаадрыхуаз зегьы рҿы асинтетикатә рҵәыреи, апестицидқәеи рхы иадырхәон. Аҵиаақәа мчыла реизырҳара рнапы алакын. Арахәи аҧсаатәи апрепаратқәеи антибиотикқәеи рыла ирааӡон. Уи иахҟьаны, ааглыхраҿы зыхә мариоу афатә-ажәтә анырацәаха, ицәырҵит апроблема дуқәа хҧа. Актәи: аекономикаҿы – аарыхра мыцхәхеит. Аҩбатәи: аекологиаҿы – аҧсабара ҟьашьит, адгьыл чмазаҩхеит. Ахҧатәи апроблема – афатә агьама бжьысит, ахаҳара лаҟәит.
Ақыҭанхамҩаҿы ари аҩыза абааҧс аныҟала, ҳазлацәажәо атәылақәа рҿы аорганикатә нхамҩа арҿиаразы аҳәынҭқарратә программақәа аусура иалагеит. Аекономикеи аекологиеи рызҵаарақәа хымҧада ихадоуп, аха уи адагьы, ауаҩы ифатә-ижәтә цқьазар
иҭахуп, ихәыҷқәеи иареи ирфо рхаҳарц рҭахуп. Уи оуп, раԥхьаӡа иргыланы, аорганикатә қыҭанхамҩа ацәырҵреи аизҳареи зыбзоуроу.
Аорганикатә аалыҵ аҧсабара цқьа агьама амоуп, ҷыдала ауаҩы ихаҳауеит. Уи ауаа зда ҧсыхәа рымам авитаминқәеи аминералқәеи – кальции, магнии, железо, омега-3, акислотқәа, антиоксидантқәа рыла ибеиоуп. Ас еиҧш иҟоу аалыҵ иалаӡам ауаҩы дзырчмазаҩуа: аконсервантқәа, аемульгаторқәа, еиуеиҧшым ашәыгақәа, ароматизаторқәа, апестицидқәа, антибиотикқәа, агьама аизырҳагақәа, ихьанҭоу аметаллқәа.
Аорганикатә қыҭанхамҩа аалыҵ аарыхшьақәа хазуп. Макьана иҟам атәылақәа зегьы ирзеиҧшу азнеишьақәа. Аха ишьақәгылахьеит апринципқәа ҧшьба. Шәазхәыц, урҭ ҳаҧсуа нхацәа рыбзазареи, рқыҭанхамҩатә ҧсҭазаашьеи шаҟа ирзааигәоу:
Агәабзиара апринцип;
Аекологиа апринцип;
Аиашара апринцип;
Ахӡыӡаара апринцип.
Агәабзиара апринцип:
Аорганикатә қыҭанхамҩа, адгьыли аҵиаақәеи, аҧстәқәеи аҧсаатәи ргәабзиара иацхраауеит. Уи ала, ауаҩи ари апланетеи ргәабзиара иацклаҧшуеит. Ари апринцип излаҳәо ала – аҧсабара ацқьареи ауаҩы игәабзиареи ииашахаҭаны иузеиҟәымҭхо еидҳәалоуп, насгьы ауаҩы ифатә-ижәтә ацқьара зегь реиҳа ихадоу усуп. Ус акәзар, аорганикатә қыҭанхамҩа аалыҵ оуп ауаҩы игәабзиара иацклаԥшуа, избанзар уи аҧсабара ацқьара иадҳәалоуп. Аҧсабара ацқьара акәзар, уи адунеи еиқәнархоит.
Аекологиа апринцип:
Аорганикатә қыҭанхамҩа, аекологиа злашьақәгылоу асистема апринципқәа ирықәшәозароуп. Арахәааӡара, аҧсаатәааӡара, абаҳчааӡара рҿы ауаҩы ҷыдала дзызхәыцша акологиа ацқьареи уи алшарақәеи роуп. Ааглыхра аекологиатә процессқәа ирыцхраауазароуп: аҵиаақәа рзы – адгьыл агәы бзиазароуп; арахәааӡараҿы – арахәааӡарҭа ферма аекосистема хылаҧшра амазароуп; аҧсыӡи амшынтә организмқәеи рзы – аӡаҵаҟатәи аҧсҭазаараҿы аекологиа ҧырхага амамзароуп. Ажәакала, аорганикатә тауарқәа аазрыхуа, аус рыдызуло, изыхәҳауа зегьы аҧсабара ахьчара иазҿлымҳазароуп, аекологиа иамоу абаланс иахылаҧшлароуп.
Аиашара апринцип:
Аорганикатә қыҭанхамҩа знапы алаку зегьы реизыҟазаашьақәа аиашара ауасхыр иқәгылазароуп. Ауаа рыбжьара аизыҟазаашьақәа реиҧш, аорганикатә қыҭанхамҩа аиҿкаашьа ахаҭагьы иашала иазныҟәатәуп. Анхацәа, афермерцәа, аарыхҩцәа, ааглых аус адулаҩцәа, аҭиҩцәа уҳәа, ари анхамҩа иадҳәалоу зегьы агәыцқьареи агәыҳалалреи рымазароуп. Аорганикатә қыҭанхамҩа знапы алаку ихатә мал ирҳауеит, дбеиахоит, атәылаҿы иҟоу аҕарра даиааиуеит, насгьы аҳәынҭқарра ашәарҭадарақәа ируаку: афатә-рыжәтә шәарҭадара азҵаара иӡбоит.
Аиашара апринцип ишаҳәо ала: аҧстәқәа рфизиологиа инақәыршәаны ргәы бзианы иааӡалатәуп, рааӡашьа цқьазароуп; аҧсабара амазара ахархәара аҭатәуп аекологиеи асоциалтә ҧсҭазаареи ирыдҳәаланы, насгьы анаҩстәи абиҧарақәа ринтересқәа ҳасаб рзуны; ааглыхраҿы акәзар, аџьармыкьақәа рахь анеира мариахароуп, уаҟа ааглыхҩцәа зегьы еиҟараны алшара рымазароуп.
Ахӡыӡаара апринцип:
Аорганикатә қыҭанхамҩа напхгара азҭо ауаа рҭакԥхықәра ҳаракызароуп, уажәтәии ҧхьаҟатәи абиҧарақәеи ргәабзиара ҳасаб азыруазароуп, аҧсабара ахӡыӡаара аадырԥшуазароуп.
Аорганикатә ааглыхра аиҿкаареи амҩаҧгареи рҿы акраҵанакуеит агәҽанызаареи ахӡыӡаареи. Уи хәыцырҭас ирымазароуп ақыҭанхамҩаҿы ҳаамҭазтәи атехнологиақәа зхы иазырхәо зегьы. Убри аҟнытә, ари аус аҿы ицхыраагӡа дууп анаукатә ҭҵаарақәа рызхьаҧшра. Наукала ишьақәырҕәҕәоуп аорганикатә қыҭанхамҩа шәарҭара злам, екологиала ицқьоу, згәы бзиоуп ак акәны ишыҟоу.
Арҭ хыхь еиқәыҳаҧхьаӡаз апринципқәа ҳаԥсуа нхацәа ирзааигәоуп, жәытәнатә аахыс рхы иадырхәоит, рынхамҩа шьаҭас иамоуп. Убри аҟнытә, аорганикатә нхамҩа аԥсуа қыҭақәа ирнаалоит, анхацәа рџьабаала амал дырҳартә аҭагылазаашьа рзаԥнаҵоит.
Аорганикатә қыҭанхамҩа аиҿкаашьа аметодқәа иреиуоуп, раԥхьаӡа иргыланы: афунгицидқәеи, агербицидқәеи, антибиотикқәеи, иҧсабаратәым арҵәырақәеи мап рыцәкра; ааци, аҧсабаратә рҵәырақәеи рхархәара; адгьыл ацқьара ацклаҧшразы, ҧырхага ҟазҵо аҵиаақәа рыхшьаара; адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи акны реидҳәалара (аҵиааӡарала аҧстәқәа рхәы архиара, адгьыл аҧстәқәа иҳарҭо арҵәырала арбеиара); арахәааӡараҿы аҳәырҭақәа ахархәара рыҭара; арахә есааира иҭакны рааӡара мап ацәкра;
Арҭ аметодқәа аҧсуа нхамҩаҿы еснагь ахархәара рыман. Урҭ рылоуп ҳқыҭанхамҩагьы шеиҿкааз. Убри аҟнытә, ҳара иаҳзааигәоу аметодқәа ҳхы иархәаны, ҳқыҭауаа рхатәџьабаала рхы иахәо, амал дырҳауа аусеиҿкаара аҧҵаара ҳалшартә аҭагылазаашьа ҳамоуп. Иҟаҵатәузеи, нас, уи азы? Абраҟа ҳазааҭгылоит, адунеи аҿы зымҽхак ҭбаау, аорганикатә ааглыхра аиҿкаара иадҳәалоу – ақыҭаҿы атуризм.
Зыҿиараҿы акыр ҧхьаҟа ицахьоу атәылақәа, еиҳаракгьы Еивропатәи Аидгыла иалоу руааҧсыра 30 % раамҭа ақыҭаҿы ирхыргоит. Урҭ есааира ақыҭаҿтәи атуризм азҿлымҳара аадырԥшуеит. Еилкаау усуп, ақыҭаҿы ауаҩы иҧшаауеит ақалақь аҿы изымхо: аҭынчреи, агәалаҟазаара ҷыдеи, аҳауацқьеи, иҧсабаратәу апродуктқәеи, аҧсабара азааигәахареи.
Ақыҭа сасааирҭақәа рҿы анхара адагьы, ақыҭаҿтәи атуризм иҳаднагалоит азҿлымҳара ду зцу еиуеиҧшым ахырхарҭақәа: аекологиатә туризм; активла аамҭа ахгара аазырҧшуа атуризм; аҵарадырратә туризм; акультура-етнографиатә туризм; афестивальқәеи, аныҳәақәеи, аҧхынтәи алагерқәеи; аграртә туризм; аекстремалтә туризм; агәабзиарарҳаратә туризм; аныҟәаратә туризм; аспорттә туризм; апрактикатә ҧышәа иадҳәалоу атуризм; аполомникцәа рзы атуризм; аҽыбҕаҟазаратә туризм; аҧсыӡкра-шәарыцаратә туризм уҳәа, убас егьырҭгьы…
Иџьоушьаша, ақыҭаҿтәи атуризм арҭ ахырхарҭақәа зегьы Аҧсны ақыҭақәа ирылаурҵәар алшоит. Аҧсуа ҧсабара абеиара, аекологиа ацқьара алшара бзиа ҳарҭоит ҳтәылаҿы ақыҭаҿтәи атуризм аиҿкаара, уи ала ҳқыҭақәа рырҿиара – ҳқыҭауаа рџьабаала рхы иахәо, амал дырҳауа аҟаҵара. Убри аамҭазы, ҳқыҭауаа амаҵура рҽадрымцалакәа, зысасдкылара ҳараку аҧшәмацәа реиҧш иаанхароуп. Асасцәа-ҧсшьаҩцәа ракәзар, урҭ аҧсуа қьабзқәеи акультуреи ҳаҭырла иазныҟәароуп. Рхымҩаҧгашьа аҧсуа ҵасқәа ирҿымгылароуп.
Иазгәаҳҭарц ҳҭахуп даҽакгьы. Аҧсны дгьылҵакырала иахьдуум, ҳқыҭақәа ааигәаны иахьеивоу азы, ауаҩы аамҭа кьаҿк иалагӡаны дахьнеиша-дахьааиша, иибаша-иаҳаша дарааӡа ирацәоуп. Уи краҵанакуеит ақыҭаҿтәи атуризм аиҿкаареи амҩаҧгареи рзы.
Убри аамҭазы, ирзааҭгылатәуп ақыҭаҿтәи атуризм арҿиараҿы иаҳҧыло апроблемақәагьы. Раҧхьаӡа иргыланы, атуристцәа ршәарҭадар. Уимоу, ҳқыҭақәа рахь иаауа асасцәа ирнаала анхарҭақәа рыҟамзаарагьы зҵаатәны иқәгылоит. Зыӡбахә ҳамоу аԥсшьаҩцәа малуаауп аҟнытә, иахьаангылаша анхарҭақәагьы рацәа еиҿкаазарц рҭахуп. Ус акәзар, уажәшьҭа ҳазааҭгылап анхамҩаҿы актуалра змоу даҽа хырхарҭакгьы – аекологиатә хыбрақәа.
«Аекологиатә хыбрақәа» захьӡу аргыларақәа адунеи аҿы ааигәоуп ианцәырҵыз, аха есҽны урҭ рхыҧхьаӡара ацлара иаҿуп. Арҭ ахыбрақәа аҧсабареи аекологиеи ирҧырхагаӡам, иҩноу ауаа цәаҩала ирзыманшәалоуп, гәабзиарала ирзеиҕьуп ҳәа
иԥхьаӡоуп. Избанзар, урҭ: феида злоу афымцамчтә технологиақәа рыла еиқәыршәоуп; ицқьоу аргыларатә маҭәахәқәа ирылхуп; ауаҩы игәалаҟазаареи игәабзиареи ирзеиҕьу атмосфера рыцуп; аекологиа ианаало иҟаҵоуп.
Аекологиатә хыбрақәа раргылараҿы еиуеиҧшым атехнологиақәа ыҟоуп. Аҧсныгьы иҳамоуп ари азҵаараҿы зхатәы идеиақәа змоу аргылаҩцәеи архитекторцәеи.
Иара убасгьы, адунеи аҿы ирацәоуп аекологиатә хыбрақәа рзы астандартқәа. Уимоу, атәылақәа рыҧсабара-ҳауатә, рсоциал-економикатә ҷыдарақәа инарықәыршәаны, рхатәы милаҭтә стандартқәа рымоуп. Иаҳҳәап, Германиа акәзар, уаҟа аекологиатә хыбрақәа раргылараҿы аҧыжәара амоуп аҵастә культура иадҳәалоу астандарт. Ҳарҭ аҧсуаагьы ҳхатәы стандартқәа шьақәҳаргылар ҳалшоит.
Ишдыру еиҧш, ақыҭаҿтәи атуризм иазҿлымҳау аекологиа иашьҭоу, амал зку ауаа роуп. Иаҳҳәап, Аҧсны ақыҭаҿтәи атуризм арҿиара ҳалагар, қыҭацыҧхьаӡа 150-200 сасааирҭа ҳаргылоит. Урҭ аҩнқәа рышҟа афымцамч анагара аҭаххаӡом, рыцҧхьаӡа амрахәагатә фымцеихшарҭақәа рымазаауеит, аӡырҧхаразы авакуумтә коллекторқәа рыла еиқәыршәазаауеит. Ари аҩыза аҩны автономла «аус аулоит», ақыҭахь имҩахыҵуа атуристцәагьы ринтересқәа ирықәшәоит.
Ҳазлацәажәо, зыхә цәгьоу, зыӡбара уадаҩоу, ҳара иҳалымшо акы акушәа шәгәы иаанамган. Ари аус аҳәынҭқарра аҩаӡара аҟынӡа инаганы, аҳәынҭқарратә программа инақәыршәаны, еимухуа-еибуҭо амҿтәыҩнқәа рзы акомбинат аартроуп иаҭаху. Амрахәагатә фымцеихшарҭақәеи, авакуумтә коллектарқәеи ракәзар, урҭгьы ҳара ҳамч рықәхоит.
Ҿырҧштәык аҳасабала, ари апроект аусура иалаҳаргар ҟалоит қыҭак аҟны, анаҩс уи аԥышәала егьырҭ ақыҭақәагьы ирылаҳарҵәар.
Иазгәаҭатәуп, ҳазлацәажәо апроектқәа ахҧагьы: аорганикатә нхамҩеи, ақыҭаҿтәи атуризми, аекологиатә хыбрақәеи ахархәара раҳҭар, аҧсуа қыҭақәа рҿы абзазара еиҿнакаауеит, аԥсҭазаара аҩаӡара шьҭнахуеит, иаадкыланы аҳәынҭқарра ашьақәгылара иацхраауеит.
Ақыҭанхамҩатә ааглыхра афинансттә цхыраара ду аҭахуп. Уи иахьа ҳара ҳҳәынҭқарра иалшаӡом. Атәымуаа рымчала ари азҵаара аӡбара ҳҽазаҳкыргьы, ҳқыҭақәа ҳара иаҳтәхаӡом, атәым ҟазшьа аархәоит. Ҳхатә ҧара аҧҵаны, ақыҭанхамҩа ацхыраара аҭара ҳалагар: зхаҭабзиара лаҟәу афатә-ажәтә аарыхра ҳалагоит; ақалақь аҿы усурҭада иҟоу рхыҧхьаӡара иацаҳҵоит; ақыҭанхамҩатә ааглыхра иахҟьаны ақалақь ашҟа нхара ииасуа рацәаҩхоит; адгьыл чмазаҩхоит, аҧсылара ацәыӡуеит; аҧсабара ҟьашьуеит. Убри аҟнытә, анхаҩы ихы дақәиҭны аорганикатә аарыхра еиҿикаартә алшара иоур, иаарыхра аџьармыкьахь агара аҭаххаӡом, ақыҭаҿтәи атуризм алшарала сасра изаауа аҧсшьаҩцәа иаархәалоит, иҩны дшыҟоу иаалыҵ аҧара изаанагалоит. Убри аамҭазы, ҳхазгьы афатә-ажәтә цқьа ҳауеит.
Аҳәынҭқарратә программа ҟалар, уи инақәыршәаны, ҳазлацәажәо апроектқәа хышықәса рыҩныҵҟала аусура иалаҳаргар ҳалшоит. Анаҩс, ақыҭаҿтәи атуризм абзоурала, ақыҭаҿы хәыҷгьы-дугьы аусутә рауеит, рыхныҟәгара еиҕьхартә аҭагылазаашьа ҟалоит. Аекологиатә хыбрақәа рыла ақыҭаҿтәи атуризм арҿиара мариоуп, избанзар аҭыҧантәи ауааҧсырагьы, урҭ рышҟа иаауа асасцәагьы нхарҭала еиқәыршәахоит, ақыҭауаа афымцамч аҟнытә ахьыҧшымра рауеит, ақалақь ашҟа нхара ацара рҭаххаӡом.
Иазгәаҭатәуп ихадоу даҽакгьы. Хыхь ҳаззаҭгылаз апроектқәа Аҧсны аусура иалаҳаргар, ҳҳәынҭқарра адунеи аҿы аҳаҭыр шьҭыҵуеит, иҿиахьоу атәылақәа ҳара ҳашҟа азҿлымҳара аадырҧшуа иалагоит. Зхатә хаҿра змоу, зкультура ҳараку ҳаамҭазтәи аҳәынҭқарра ҳәа ахьӡгьы, азхаҵарагьы ҳауеит. Избанзар, зыӡбахә ҳамоу аидеиақәа Еиду Аиҿкаарақәа Рхеилак (ЕАР «ООН») иаднакылаз «Аҿиара Шьақәгылара Апринципқәа» ирыҵанакуеит, «Азқьышықәса 17 хықәкы» ирықәшәоит, ирнаалоит. Уи ус шакәу
изныкымкәаны иазгәарҭахьеит Ауаажәларратә Фонд «Аиҭар» аусзуҩцәа, арҭ аидеиақәа Аԥсны Аҳәынҭқарра аҟны аларҵәара аиурц азы зылшарақәа ԥызшәахьо.
Швеицариа, ибзианы амал ахьурҳаша аҭыҧ – «ахьы иалху абаз» ҳәа иашьҭазаап. Ус акәзар, Аҧсны зегьы «ахьы иалху абаз» иеиҧшуп.
Автор Дырмит ГАБАЛИА.