С. И. Ожегови Н. И. Шведови еиқәдыршәаз аурыс бызшәа Аилыркааратә жәар аҿы атермин "коррупция" аарҧшуп абас:
"Акоррупциа - ари амаҵзурауааи аполитикцәеи изакәаным рмалырҳареи, рҵарҭышагареи, рӷьычреи, ацәгьоуцәеи дареи зеиҧш уск реиднакылареи зыхҟьо моралтә еилабаароуп".
Ажәытә уаажәларра аҩныҵҟа амчра знапаҿы иҟаз ауаҩы, ҳамҭак анирҭалак акәын, изҭаз "дангәеиҭоз", уи изҵаара аӡбара данахаҵгылоз. Аҳамҭа шаҟа идууз аҟара, аус ахаҭагьы аӡбарагьы мариахон. Аха аамҭа цацҧхьаӡа аҳәынҭқарра амаҵзуҩцәа раппарат шьақәгыло ианалага, амчра аиҳабыра анцәырҵ, апрофессионалтә чынуаа аныҟала, урҭ аҳәынҭқарра аҟнытә ирзыҧҵәоу "афеида" роуит. Аха амаҵзурауаа ирзыҧҵәаз аҽҭагӡара рзыцәгьан, изакәанымзаргьы еиҳаз иашьҭан еснагь. Убри аҟнытә, аҳәынҭқаррақәа реиҳабырақәа еиуеиҧшым ахьырхәрақәа алдыршон, еиҳаракгьы аҳәынҭқарра иаҵаӷьычуаз акоррупционерцәа рзы: алымҳаҿыхра, аҧынҵахҵәара, анапхҵәара, ахәдахжәара, аҭакра, амаҵзура амхра, аҧсҭазаара алхра.
Егьа ус акәзаргьы, иахьа уажәраанӡа акоррупциа аҭыҧ амоуп, акоррупционерцәа еиуеиҧшым аҳәынҭқаррақәа ҩныҵҟала аҭыфаара ишаҿыц иаҿуп. Урҭ иреиуоуп ахәаршы еиҧш иахьа ҳҳәынҭқарра иалаҵәаз аҧсуа коррупционерцәагьы.
Адунеи аҳәынҭқаррақәа зегьы рхатәы коррупционерцәа рымазар, аҧсуа коррупционерцәа рхатә ҳәынҭқарра рымоушәа иҟоуп. Урҭ ракәхап ааигәа Аҧсуа университет ахыбраҿы имҩаҧысуаз аекономикатә Форум аҿы Р. Џь. Ҳаџьымба: "...500 миллион акәӡам, уи акырынтә еиҳаны ашықәсан ҳчынуаа аҳәынҭқарра иаҵаӷьычуеит" ҳәа дызҿыз. Абраҟа ицәырымҵыр аушам зҵаарак: изҿуи убри аамҭазы аҳәынҭқарра аиҳыбыреи анапхгареи? Иахьырхәыда жәлар рмал аимҵәара? Злымҳа ҿыхда? Зҧынҵәа хҵәада? Зыхәда хжәада? Иҭакыда? Змаҵзура иамхда? Ишьыда?
Џь. Сентуриа иажәақәа рыла иуҳәозар: "аҳәынҭқарра амчра зхатә феидазы зхы иазырхәо" амаҵзурауаа идырҿио акоррупциоуп Аҧсуа ҳәынҭқаррагьы ашьақәгылаха азымҭаз. Ҳҳәынҭқарра амчра аппарат шьақәзыргыло амаҵзурауаа-коррупционерцәа роуп ҳтәыла аҧеиҧш зқәыӡуа, ахәаршра иаҩызоу урҭ ркоррупциоуп ажәлар ирыхәҭоу асоциалтә ҧсҭазаашьа рызымҭаз.
Жәытә ҭоурыхла, акоррупциа "ҳамҭеимдаратә ҵаск" аҳасабала ахы акызаргьы, ҳаамҭазы Аҧсуа ҳәынҭқарра ҳмаҵзурауаа ҳамҭас аӡәгьы иримҭаӡеит, уи ҳамҭак аҳасабала азныҟәара азин ҳажәлар аӡәгьы ирымҭаӡеит. Ус анакәха, ҧсыхәас иамоузеи иахьа ҳҳәынҭқарра аполитикатә ҧсҭазаара иузагәылаҧымҟо, иузагәылаҧымжәо, иузагәыламбылуа, ахәаршы еиҧш иагәылалаз акоррупциа? Ҧсыхәас ирымоузеи ажәлар нхамҩа рызымҭаз акоррупционерцәа?
Ас иабанӡа? Ас ианбанӡа?
Адунеитә ҧышәа иазхьамҧшуа, аҳәынҭқарра акәым, ииашаны аҩнгьы иргылараны дыҟаӡам.
Адунеи аҿы акоррупциа иаиааихьоу аҳәынҭқаррақәа ыҟоуп, ишҧаҟам. Уи азы, раҧхьаӡа иргыланы, урҭ иҟарҵаз ашьаҿақәа иреиуоуп:
- Азакәанқәа рырӷәӷәара
- Ачынуаа рхыҧхьаӡара агырхара
- Аџьабааҧсеи аулафахәи рышьҭыхра
- Аҳәынҭқарратә маҵзура лҵшәа бзиала аус аруразы аиҭакрақәа азымҩаҧгара, есааира уи аусушьа аиӷьыртәра зылшо аусеиҿкаара амҩаҧгара
- Азинхьчаратә усбарҭақәа акоррупциа аҿагыларазы "зинтә маругала" реиқәыршәара
- Аинформациа массатә хархәагақәа иашахаҭала рус аиҿкаара
- Аҵарҭыша амҭареи амымхреи
- Акоррупциа иалахәу рзы иҷыдоу ашьауӷатә устә хьырхәрақәа раҧҵара
- Ауаажәларраҿы акоррупциа ақәшаҳаҭымхара алзыршо еиуеиҧшым аусмҩаҧгатәқәа реиҿкаара, рымҩаҧгара
Ауаҩы зеӷьыҟам чынуаҩны дшыҟало азы агәраҳзырго методкгьы ыҟам апедагогика аҿгьы, аменеџьмент аҿгьы. Аха убри аамҭазы адунеи аҿы гәарҭак аҳәынҭқаррақәа ыҟоуп, зыҟны ачынуаа қәҿиарала аус руа, уи азы акоррупциагьы шәарҭара ахьаанамырҧшуа. Уимоу, акоррупциа иахьаиааихьоу аҳәынҭқаррақәагьы ҿырҧшҧтәқәас иааҳгар ҳалшоит: Сингапур, Гонконг, Португалиа, Швециа, уб. иҵегьы.
Аҳәынҭқарра ахьыҟам оуп акоррупциа ахьыҟам зҳәогьы дубап, аха ҳара ҳҳәынҭқарра ҵнашәаартә аҟара зымҽхак ҭбаау акоррупциа аанкылара акәӡам, шьаҭанкыла арҟьацроуп ихымҧадатәу. Убри аамҭазы, ҳара акоррупциа арҟьацра акәӡам, макьана уи аргәыбзыӷроуп ҳазҿу. Акоррупционерцәа ыргәыбзыӷны акоррупциа иаҟәаҳхыр ҳҭахушәа збоит... Ус акәымзар, шаҟа шықәса ҵуазеи, "Акоррупциа иаҿагыланы ақәҧаразы ООН Аконвенциа а-20-тәи астатиа" Аҧсны азакәанҧҵара алагаларазы ауаажәларратә инициативатә гәыҧ аусура иаҿуижьҭеи, уажәраанӡа иҟалашаз лҵшәа ыҟаӡамкәа... Изакәаным амалырҳара шьауӷатә усуп ҳәа иҧхьаӡазарц азы, шаҟантә Аҧсны Жәлар Реизара - Апарламент ашҟа инеихьозеи уи агәыҧ алахәылацәа... Урҭ еиқәдыршәаз азакәан апроекти, Апарламент адепутат Аслан Бжьаниа ицәыригаз апроекти еилагӡаны, иаарласны Жәлар Реизара адепутатцәа ирыдыркылараны иҟоуп - "Ачынуаа рмалтә рҳатәи рныхтәи аазрыҧшуа адекларациа" азы азакәан апроект. Ианамуӡа, абри акәхааит акоррупциа аҿагылара ҳалзыршо азакәанқәа рыдкылареи аус друреи рахь амҩа ҳақәызҵо ашьаҿа.
Аҳәынҭқарраҿы ауаажәларроуп зегь зыцку. Ҳарҭ, ауаажәларра ахаҭарнакцәа ҳауп изыӡбо иарбан ҳәынҭқарроу иҳаргыло: жәлар рымаҵ зуа акәу, акоррупционерцәа ирзыфеидоу акәу?
Адунеи аҿы ҳаҭыр зқәу ауаҩы, мамзаргьы афирма, мамзаргьы аҳәынҭқарра акоррупциа иалахәу атәыла аҳаҭыр рбаӡом, акала иахаҵгыларангьы иҟаӡам. Ауаҩы ихы аҳаҭыр, раҧхьаӡа иргыланы, иара ибалароуп: ацәгьа далахәымзароуп, ихаҭагьы иҟаимҵалароуп. Ус оуп аҳәынҭқарразгьы ишыҟоу, Аҧсуа ҳәынҭқарразгьы иҟазарц шахәҭоу.
Дырмит Габалиа
Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла
Аҟәа, 11 І 2018 ш.