- Денис, ҳара ҳаицәажәара аинтернет аҿы Sputnik Аԥсни" ажурнал "Алашареи" инарҭбааны ирнылоит. Урҭ аҩыџьарагьы рҿы уара ухьӡ бзианы ирдыруеит, улитературатәи унаукатәи усумҭақәа ирызҿлымҳауп!Ҳалагап улитературатә ԥсҭазаара иадҳәалоу ахҭысқәа рыла. Ушԥалагеи уара аҩра?! Даара акыр иухәама урҿиараҿы, уаб Кьыршьал Чачхалиа Аԥсны еицырдыруа поетны дахьыҟаз?!
- Хымԥада, исыхәеит. Еиҳа ииашаны иуҳәозар: уи слахьынҵа аӡбеит. Сеизҳараҿы сыблаҟьар зымуаз, иахьакәым санагозгьы: "ачачхалиара умырӡын" ҳәа иакәым сызмырҟаҵоз. Ҳаб ипоетра анаҩс – дырҵаҩын. Иара усгьы ажәа еинраала бзиа ибон, дазҿлымҳан. Игәынкылара бзиан. Ажәеинраалақәа, ҿырҳәала иидыруаз, рацәан. Урҭ ибжьы ҭганы дрыԥхьон аҩны даныҟазгьы, сасра дахьыҟазгьы. Ауаагьы ласы-лассы " акы уаҳзаԥхьа" ҳәа дыркуан. Иаргьы ахаан мап икуамызт, ихаҭа бзиа ибон азы, машәырынгьы џьара даҿахо уаҩы имаҳацызт. Сшыхәыҷыз акырынтә сақәшәахьан ҳаб Кьыршьыл иабхәа Иасон Зақараиа "Иаирума" данизаԥхьоз. Ҳабду, ҳан лыла, ихаҭа дагыруан, аха аԥсшәа бзиа ибон, далацәажәартәгьы идыруан. Ҳбара ҳәа Тҟәарчал данҩеиуаз "Иаирума усзаԥхьа" имҳәакәан ҟалашьа ыҟамызт. Саргьы рааигәара ҭыԥк ԥшааны сӡырҩуан. Ҳаб иаԥхьашьа шыбзиаз дыздыруаз зегьы ираҳахьан, еилаҳауан. Саргьы исгәаԥхеит. Сыԥсы ӡаны, лассы инымҵәандаз ҳәа сыҟан. Исгәалашәоит "Иаирума" знык даԥхьаны дагьаалгеит, ҳан лаб, ԥсеивгаха имҭакәан деиҭаи́ҳәеит: "Ламыс умазар, даҽазнык усзаԥхьа".
Санмаҷыз агәабзиараз суашәырран аҟнытә, ааигәа иҟаз аурыс школ старҵеит. Сеиҳабацәа, Валерии Жанеи, аԥсуа школахь иныҟәон. Ҳани ҳаби аус руан иара убри ашкол аҿы. Аҩны, адҵақәа аныҟарҵоз, рыбжьы ҭганы ажәеинраалақәа рҵон ԥсышәала, сара урҭ сыԥсы ӡаны сырзыӡырҩуан, срыҵашьыцуан. Уи "аиҟарамра" ихьухьыууа, иахьагьы сгәы иҵоушәа снарбалоит.
Аҩра саналагаз атәы уҳәозар, иҟалап Аҟәатәи аботаникатә баҳча ашьақәгылареи, уаҟа еидыргалаз аҵлақәеи аҵиаақәеи ртәы хатәгәаԥхарала анҵамҭа изҩыз акәхап, раԥхьатәи сҩымҭақәа рахь иуԥхьаӡар зылшо. Уи жәабарҿы сантәаз акәын. Нас, иара убри ашықәс азы Евгени Евтушенко ҿыц иҭижьыз иажәеинраалақәа срыхцәажәеит сусумҭак аҿы. Егьырахь зегьы – Алитературатә институт санҭалаз нахыстәиқәоуп. Уи адагьы иҟасҵахьн цәаҳәанҵалатәи аиҭагақәа ԥыҭк: саб иажеинраалақәа, Баграт Шьынқәба итәқәа, Шамиль Ԥлыиа итәқәа.
Схатәык акы зыҩуазар, исзынамыгӡар, - изҩыз убыс исҵәаӷәон, ахаан уаҩы дзамыԥхьо. Саб ибар ҳәа сацәыԥсуан. Сацәыԥхашьон.
- Денис, уара уҩызцәа гәыԥҩык уцны, 1968 шықәсазы М. Горки ихьӡ зху Москватәи алитературатә институт шәҭалеит. Ари даара ихҭыс духеит ҳашәҟәыҩҩразы, ҳлитературазы. Избанзар, уи аҩыза алитературатә институт бзиа усеиԥш иҟаз агәыԥ ду Аԥснытәи иҭамлаӡацызт. Шықәсык ахьтә аӡәык-ҩыџьак ҭалон, аха уи аҩыза ҳлитературатә ҭоурых иамбацызт! Ишԥаҟалеи абри ахҭыс, иаԥшьазгадаз? Аиҿкаара аус зҟәаҟәа иқәызхыда?
- Урҭ сара исыцмызт. Сара – дара срыцын. Сара саб ари агәыԥ атәы ажәабжь аниаҳа агәыԥ ахаҭа еиқәдыршәахьан. Сара срыцлеит "иудыруазеи" ҳәа. Ахаҭа шеиҿкаахаз абас ауп. Иван Аҭарба, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа реиҳабы, Қарҭ ашәҟәыҩҩцәа Реидгылаҿ абри иаҳаит. Москва иҟаз, СССР ашәкәыҩҩцәа Реидгыла иатәу Алитературатә институт аҿы изаамҭанутәи аиҭагаратә милаҭтә гәыԥқәа еиҿыркаауан. Ашықәсан аинститут аиҳабыра ирыӡбеит аерманцәеи, ақырҭқәеи, амордовцәеи ргәыԥқәа еиҿкаазарц. Ақырҭқәа ирзыԥҵәаз аҟара изҭахыз рмоуит. Нас аԥсуаа рыла ихаҳарҭәаап рҳәан, убас ауп Иван Ҭарба иҟынӡа ишынаӡаз ари аус. Аԥсныҟа дахьааз, аусурҭаҿы имырҳауҳаукәан иҳаӡбап рҳәан, иалагеит. Дадыргалт Гена Ламиа. Уи Аҟәа апединститут афизикатә-математикатә факультет дҭан актәи акурсаҿы. Иара аӡәк иакәын ҳәа сыҟоуп ҳгәыԥ аҿы акы зыҩхьаз, акы зкьыԥхьхьаз. Дманшәаламхар, дахьҭаз ахь дгьыжьуан.
Еҭери Басариа-ԥҳа Москватәи ауниверситет, ажурналистикатә ҟәша дҭан латәарада ҳасабала. Егьырахь, Аҟәа аҳәынҭкарратә арадиокомитет аҿы акорреспондентс аус луан. Сара усҟан Аҟәа аԥсуа школ-интернат сҭан аҵыхәтәантәи акласс аҿы. Ҳашколахь дхаланы ҳдиректор Леила Никәала-иԥҳа дҭалыҩуан ҳәа сыҟоуп. Убысҟан ауп раԥхьаӡа данызба. Лфотогьы ҭысхит. Ари 1967 ш. акәын. Аԥхын аналагамҭаз. Ас еиԥш иҟоу агәыԥ еиҿыркаауеит ҳәа иаҳан – апоет, алектор Владимир Анқәаб, Иван Ҭарбеи Кумф Ламиеи дларықәлан, "ҩыџьа гәдоҭаа шәыдшәымкылар, ауаа шәрыласҵоит" ҳәа дрықәмақарын, Рауф Ебжьноуи, Руслан Гәажәбеи рыхьӡ иҳәеит.
Абарҭ зегьы раамшьҭахь ауп сабгьы ари еиԥш агәыԥ аиқәыршәара ишаҿыз аниаҳа. Сара МГИМО аҭалара аҽазырхиара сшаҿыз сааҟәыихын, алитературахь схы ирхеит саб. Рауф Ебжьноу Сухгоспединститут алгара рацәак игымкәан дыҟан. Уигьы, иамур, аҩныҟа дхынҳәуан. Руслан Гәажәба Урыстәыла анаӡара, Китаи аҳәаахь џьара аҵара иҵон. Лариса Аӡын-ԥҳа Очамчыратәи ашкол ҿыц иалгаз лакәын.
Саргьы Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат ааскьаӡа иалгаз среиуан. Абарҭ ҳазынтәык аиҭагарахь ҳхы ҳархеит, Рауф ида. Уи Владимир Анқәаб акритика аҟәшахьы ихы ирхахьан, иидыруаз шьоукы рыла ахылаԥшрагь ииҭеит. Ажәакала, 1968 шықәс азы 5-ҩык аԥсуаа (Гена Ламиа, Лариса Аӡынԥҳа, Етери Басариа-ԥҳа, Руслан Гәажба, сара) Алитературатә институт аиҭагаратә ҟәша ҳаднакылт. Уи ҳаналга доусы изкашәаз ала аусура ҳалагеит.
- Денис, саргьы Москва алитературатә институт аҭалараз егьсыгӡамызт! Уара ибзиан иугәалашәоит, сажәеинраалақәа рацәаны цәаҳәанҵала еиҭаганы Москваҟа иушьҭит. Уаҟа аконкурс даара ибзиоуп ҳәа иахысит, аха сара ара Аҟәа ҳинститутаҿ афилологиатә факультет аҩбатәи акурс хсыркәшахьан. Уа сышҭаз амырбакәа, ҩышықәса аусуратә стаж сымазшәа иҟаҵатәын, аха исзеиҿымкааит. Сара схарала, сеиҿымкаарала, Москватәи алитературатә институт сызҭамлеит, иахьагьы ихьухьууа сгәы иалоуп. Издыруада, зынӡа смажәцәацзар, аинститут иатәу иреиҳаӡоу ҩышықәсатәи алитературатә курсқәа сзырхысыр. Иунаҭо рацәами уаҟатәи аҵара? Уара ухаҭагьы, шәара шәышьҭахь инеиз аԥсуа гәыԥаҿы алекциақәа урыԥхьон.
- Сара лекторс аус зуамызт Алитературатә институт аҿы. Са сызҿыз хьӡыс иаман – аԥсуа литература аиҭагаҩцәа рсеминар анапхгаҩы ҳәа акәын. Хымԥада, аинститут аҿы, ма иреиҳаӡоу акурсқәа рҿы аҵара даара кыр инаҭоит ашәҟәыҩҩы. Уаҟатәи аҭагылазаашьа, алеқциақәа, арҿиамҭақәа рыхцәажәара, апрактикатә усурақәа даара ашәҟәыҩҩы ддырԥыруеит, ибаҩхатәра иаршәҭуеит, иарҵаулоит… Урҭ акурсқәа раԥхьа ирҭалаз Кьыршьал Чачхалиа иакәын. Нас – Шьалуа Сангәлиа, Алықьса Џьниа, Анатоли Џьынџьал, Витали Амаршьан, Таиф Аџьба, Рушьбеи Смыр. Аҵыхәтәанӡа, ҳаибашьра ашьҭахь аҵара иҵон Даур Наҷҟебиа. СССР анеилабга нахыс уи аҵараиурҭа зеиԥшрахаз здыруа иара иуоп. Шьҭа Урыстәыла иалам аҳәынҭқаррақәа рхаҭарнакцәа дара рҳәынҭкаррақәа иныҟәыргозароуп уахь иҭало абитуриентцәа, уи еиԥш агарантиақәа рымазароуп, дара рыстудентцәа дара иныҟәыргозароуп. Ҳәара аҭахума, ашәҟәуҩҩцәа реиҵааӡара усгьы кыр илаҟәит, аџьармыкьатә аизыҟазаашьақәа аныбжьала. Амала, аԥсуаа даара иаҳнаалон уи аҩыза арҿиаратә ааӡашьа, абыржәгьы аиҭагаратә ус даҽа аамҭак еиԥшымкәан актуалра анаиу, аҳәынҭқарра аҩаӡараҿ ӡбашьак зҭатәу проблеманы иаақәгылт.
- Денис, уара аԥсышәалагьы урысшәалагьы иузеиԥшны ибзианы уҩуеит. Уажәеинраалақәа ссиршәа агитараҿгьы ашәа ианҵаны иуҳәоит. Сынтәа Д. Гәлиа ихьӡ зху апремиа зуанаршьаз ушәҟәы "Апоезиа зхылҵуа" иануп иара убасгьы аԥсуа поетцәа ражәеинраалақәа аурысшәахь еиҭаганы. Урҭ иреиуоуп: Дырмит Гәлиа, Омар Беигәуа, Иуа Коӷониа, Миха Лакрба, Баграт Шьанқәба, Кьаршьал Чачхалиа, Анатоли Аџьынџьал, Никәала Кәыҵниа, Мушьни Миқаиа, Мушьни Лашәриа, Таиф Аџьба, Борис Гәыргәлиа, Геннади Аламиа, Владимир Занҭариа уҳәа убас ирацәаҩны. Аԥсуа поетцәа анеиҭауго, урысшәала иузмырцәажәо, зыхшыҩҵак еиҭамҵуа, арахь даҽа ажәак ала иуԥсахырц угәы иаҭахымкәа, "иумпыҵахахьома?!". Мамзаргьы, уажә ихьӡ сгәалашәом, поет дук иҳәан еиԥш:"Переводчик поэзии — король. Переводчик прозы — раб!" ҳәаны уазыҟоу?!
- Аиҭагара ус агьама раԥхьа иснырит, сгәанала, кыр ихьшәаны. Алитературатә институт алгара саназааигәаха. Иара егьырахь – ажәеинраала аҩраҿгьы. Сдипломтә усумҭақәа иргәылалаз иреиуоп сажәеинраалақәа: "Зубры", "Я без коня не представляю деда…", "На перевале", "За годом год, как час за часом"… Аҵара саналга ашықәс азы Москва акьыԥхь рбеит сара исеиҭагамҭаны Дырмит Гәлиеи, Баграт Шьынқәбеи ражәеинраалақәак. Акыс, Дырмит-иԥа Гьаргь уаанӡатәи аиҭагақәа ашәҟәқәа иргәылхны са стәқәа рыла иԥсахит. Ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа лассы иуԥылом. Аха… сыҷкәынан. Ус хара сызхәыцуамызт. Аҵара салган шьҭахь еиҭазгаз ажәеираалақәа ирылыскаауеит Таиф Аџьба итәы "Гитара плачет снова, до рассвета..," Рушьбеи Смыр итәы "Ливня летнего мотивы…". Даара исықәманшәалахеит Гена Ламиа иажәеинраалақәа. Уи хаз хҭысны иҟалеит сара сырҿиаратә ԥсҭазараҿгьы, аԥсуа поезиа аурысшәахь аиҭагара атоурых аҿгьы.
Сара автор сицымныҟәеит истиль аганахьала, аԥсуа поезиа иазҿыцу, зхы иақәиҭу, аверлибр аформа. Уи аганахь инықәысҵеит… Иарбан "аганахь ишьҭоуҵо"? Апсуа поезиа еиқәыршәашьа ауп. Уи ихаҭара, гәыцәыс иамоу, ԥсыс иахоу акәӡами? Ааи, аха уи – дәныҟатәиуп. Агәаӷь ауп зегьы ирыцкыу, агәыжәла ҷыдара, иаӷроу ахәыцра, ацәанырра. Хыхь исҳәаз аиҭага азнеишьа атәы анысҳәоз, зыӡбахә сымаз амилаҭтә проблемақәа згәыло аҩымҭа-џьбарақәа роуп. Аԥсҭазараҿгьы… уаҟа ҳдунеихәаԥшышьа еиқәшәон, еиқәшәеит ҳарҿиараҿгьы. Апроза атәы уҳәозар, иҟаларын сақәшаҳаҭхар, аха ԥышәа ҷыдак соуит Алықьса Гәогәуа иажәабжьқәа анеиҭазгоз. Хатәгәаԥхарала. Цәаҳәанҵала ҳәа салагеит, аха нас ԥыҭк ахы иааусыжьын, даара иԥшӡаны ҳаицныҟәеит: аоригинали аиҭагаҩи. Уи аусумҭа сгәы азҭаны саанхеит. Иԥшаатәуп. Сазыхынҳәыр цәгьа избом. Исзырҟаҵаз – аҩымҭахь исымаз абзиабара, изҩы́́з иахь исымаз агәыбылра. Ари ирӡтәым.
- Уара даара иссирны еиҭоугеит аурыс поетцәа: Александр Пушкини, Фиодор Тиутчеви, Александр Блоки, Сергеи Есенини, Анна Ахматовеи, Марина Цветаевеи, Илиа Сельвинскии ражәеинраалақәа рыхәҭак. Мышкызны иреиӷьӡоу адунеи поезиа аҟынтә аиҭагақәа рантологиа аҭыжьра аӡәыр инапы алаикуазар, хымԥада урҭ агәылаиҵар ауп! Избанзар, уара урҭ аиҭагақәа рҿы еиқәурхеит, адунеитә литература агеницәа ражәа аԥсы ахьҭаз! Ажурнал "Алашара" сынтәа иҭыҵыз 4-тәи аномер ацәаҿы иануп Сергеи Есенин иажәеинраалақәа иреиӷьӡоу ируаку уара уеиҭагамҭа. Абраҟа сгәы иауам уи алагамҭа аасымгар! "Бӷьыда иқәхаз сынҷа, ҵааи си идырчалаз, Сара сеиԥшҵәҟьа зхала, адунеи ианхалаз, Уаазгазеи, рыцҳа, аблахкыга убама? Баша сқыҭа уналҵны ԥшак науурсырц уаама?
- Есенин иеиԥш иҟоу апоет иеиҭагара аԥсуа ихгьы иҭамшәароуп, дагьаламгароуп. Аурыс поет дыззышәаҳәо аурыс ԥсабареи, аԥсуа ԥсабареи зынӡак еиԥшым. Уахь – каршәроуп, арахь – шьхароуп. Уахь аԥсабара, аҵлақәа, иаҳҳәап, аԥсы рхаҵаны, хаз персонажны, аразҟы ҷыда рыҭаны, ирыхцәажәоит, ашәа рзыркуеит. Ҳара уи аҩыза атрадициа ҳамамызт. Ас еиԥш иҟоу аиқәымшәарақәа рыда даҽа уадаҩракгьы ацын: арҭ ажәеинраалақәа ашәаны ауаа ирылаҵәахьан. Иаҳҳәап, агитара ануҵарц азы, џьара акы иалмыҳәҳәо, иҭашәозароуп аритм, абжьықәыӷәӷәарақәа, еиқәшәозароуп амузикеи ажәақәеи. ЦДЛ аҿы Фазиль Искандер 1984 ш. игәыҟаҵагас Есенин иажәинраала "Сгәырҩаӡом, сахьҵәыуам, сгәы еиқәҳәалан…" изысҳәеит. Саԥхьаны сшаалгаз еиԥш: "Денис, уаҳа кагьы умҩыр ҟалоит! – иҳәеит. Нас, игәы дҭацәажәошәа, аха ибжьы рдуны, абас иреиҳәеит насҭхашәа игылаз аурыс шәҟәуҩҩцәа: "Есенин шәиԥхьаны шәгәы ианыруа аасҭа, еиҳауп сара абыржәы слымҳа иаҳаз".
Аԥсуа литератураҿ шьҭа крааҵуеит аиҭагаратә практика ахацыркуижьҭеи. Ашедеврқәа рахь иҳаԥхьаӡоит, иаҳҳәп, Баграт Шьынқәба Русҭавели ипоема аҟнытә еиҭеигаз ацыԥҵәаха, Бараҭашьвили иҟнытә, Шандор Петиофи иҟнытә уҳәа… Еиҳарак аԥсуа поетцәа аурасшәахьтә аԥсшәахь еиҭаргоит. Аха поетк ԥсышәалагьы урысшәалагьы ажәеинраалақәа иҩуа, аԥсшәахьтә аурысшәахь еиԥш, аурысшәахьтә аԥсшәахь еиҭеиго, уахьгьы арахьгьы – профессионалтә ҩаӡараны, аԥсуаа ҳҿы иҟамлацызт. Егьырахьгьы џьара иҟалахьеит ҳәагьы ҳаздырам. Аха Ҳазшаз зегьы имчуп.
Ажурнал "Алашара" иара убри аномер уиубилеи аҳаҭыраз уажәеинраалақәеи, уеиҭагақәеи рыла иаатуеит. Ҽаантәи ашықәс ҳазҭалоугьы, уҩымҭа ҿыцқәа рыла ҳургәырӷьозар акәхап?! Насгьы, уара шьҭа унаукатә усумҭақәа рзы хымԥада аҭҵаарадырратә ҩаӡара бзиа уаԥсоуп, убригь зҿлымҳара арҭозар акәхап ҳҵарауаа.
- Денис, уара асахьаркыратә литератураҿ мацара акәӡам, даара уџьабаа рацәоуп аҭоурыхтә наукаҿгьы!Ааигәа сара гәахәарыла исыхәҳаит ушәҟәқәа: "Аԥсуаа раҳра Баграт II ишәышықәсази", "Аԥсуа ԥсҳацәа рҭоурыхи". Арҭ ашәҟәқәа Аԥсны хымԥада инарҭбааны иӡыргатәуп, араҟа иаарԥшуп ҳҭоурых шыҟаҵәҟьаз ҿаҿаӡа! Уи уара уоуп зегь раԥхьа инарҭбааны иаҳзырбаз!
- Аҵарадырра снапы аласыркыжьҭеи шьҭа кырҵуеит. Ҩынҩажәа шықәса ирзанаԥшуеит. Раԥхьы акьыԥхьахь сцәырҵцуа салагеит архитектура иазкыу астатиақәа рыла (1975). Нас аҭоурых, археологиа, аԥсуара. Сзыԥхьоз рацәан, акартотека аиқәыршәара салагеит, аматериалқәа агәылҩаан, акопиақәа рықәҭыхны, еидӡахыланы, ацәа рхаҵо, еивасыргылон, еиқәысҵон. Шьыжьымҭан снеины Ленин ибиблиотека анадыркуазынӡа уа сыҩнытәан. Акрыфараз аамҭа сеигӡаны зынӡак санымцозгьы маҷмызт. Уи сыца аганахьала апроблемақәа сызцәырнагеит. Аха хықәкыс исымаз иахьагьы исымоу: аԥсуа жәлар ирымазароуп дара ирыхәҭоу аҭоурых-иаша, аҭоурых-гәыҭгага. Убри аҩыза аҭоурых шҳамаз агәра згон. Убри сагьашьҭан.
Иахьагьы, 2020 шықәсазы, аметро сҭаланы аусурахь санцо: "Станциа метро "Библиотека имени Ленина" ҳәа анырҳәалакь, абиблиотека савсыр ҳәа сшәаны, сыҭҟьаны сандәықәло ҟалалоит. Нас саангылоит. Сгылоуп, сзыхҟьаз здыраанӡа. Фы-шықәса иааиԥмырҟьакәа сахьныҟәалоз, сархагеит. Ажәакала, исымоу ашәҟәқәа рнаҩыс 62 том абхазологиа аҭҵааразы зда ԥсыхәа ыҟам анҵамҭақәа, астатиақәа еидыскылеит: 4 томк – архитектура иазкны, убриаҟара ахыҵхырҭақәа ирызкны, акьырсианра, аетнографиа, афольклор, амифологиа, акартографиа, агеографиа, атопонимика, аԥсуа бызшәа уҳәа зуахкы уҭаху… Заҟа аамҭа, заҟа аԥара, заҟа агәамч, ахшыҩ… Анаукаҭҵаара аӡәы агәабзиара инаҭахьазар – саргьы иснаҭеит.
- Денис, сара даара исҭахуп ҳаԥсуа ҳәынҭқарратә университет аҿы ирысҭарц аидеиа бзиа! Ԥшӡала, абри ачымазара шааҳхаҳгалак, Аԥсны аҭоурых иазкны, ҩымзрахь знык иадамзаргьы, иахәҭоу ахә узшәаны, унарԥхьаларц инарҭбаау, ауаа рацәа злахәу алекциақәа рыԥхьаразы. Насгьы, урҭ алекциақәа, аԥсуа ҳәынҭқарратә телехәаԥшрала ирышьҭларц. Уақәшаҳаҭзар, сҩызцәеи сареи гәыԥҩык ари аус ҳахаӡгылоит!
- Ԥшьгамҭа бзиоуп. Садгылоит. Иҟасҵоит. Уаргьы уажәа уаԥшәымаз. Ҳдырра, шықәсы рацәала еидыҳгалоз ҳԥышәа, еиҵагылаз аҿар ирымадатәуп, урҭ рхы иҭалароуп, рылаԥшҳәаа арҭбаароуп, рыбӷа еиҵнахроуп. Ираҳто аинформациа гәырӷьаҿҳәашаха рымч-рылша иазнарҳароуп, аихаҳара ргәанарԥхароуп, еиҳау аҩаӡарахь ишьҭыхны инаргароуп аҭоурыхтә хәыцшьа, адунеи аҿиашьа афилософиа иадкыланы. Жәалагала бзиоуп. Амҩа ҳашәҭ, иҟалозар.
- Денис, уара аԥсуа ԥхьаҩ есымша гәыкала дузыԥшуп! Ҳара иаҳҭахуп, ирлас-ырласны ҳургәырӷьаларц, уажәеинраалақәеи, уеиҭагамҭақәеи, унаукатә ҭҵаамҭақәеи рыла. Ԥсра-ӡра ақәымзааит Дырмит иҳазхиҵаз ацҳа, ҵыхәаԥҵәара рымамзааит уи иқәлан зҿаазхо ҳаԥхьаҩцәа!
- Анцәа иуциҳәааит. Ҽазнынӡа!
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Иҿио аҳәынҭқаррақәа аинтернет ресурсқәа рхархәарала ртәыла ӡырыргоит, рҭоурыхи имҩаԥырго аполитикеи ирылацәажәоит, еиуеиԥшым апроблемақәа аларӡбоит. Џьоукы аинформациатә еибашьра мҩаԥыргоит. Аха ҳарҭ аԥсуаа аӡәырҩы атәым милаҭқәа "ҳзакәу рзымдырыр" ҳәа ҳшәаны, аинтернет аҳаҭыр аларҟәра, аҳәынҵәеиқәҭәара иазаҳкит.
Зны-зынла убас сгәы иаанагоит абри Facebook ҳаиӷрабаара аанарԥшит ҳәа. Ҳазхымччода, зтәы ҳамҳәода адунеизегьтәи акаҭаҿы. Ҳтәыла иахагылази иахьатәи аиҳабыреи рхаҿсахьа акарикатура алаҳхит, рцәа рхаҳхит, ржьы ҳфеит, рыбаҩқәа еимҿҳаршәшәеит. Аҭаацәара иалалаз хаҵеи ԥҳәыси иршәыз, ирхаз, ирҳәаз, шаҟа хаԥыц рымаз, рԥынҵа заҟараз ҳахыччеит. Иаарлас иахьышьҭоугьы ҳкылԥшны иҭаҳхуазар акәхап…
Аҭацацәа ачанах рызԥымҽит ҳәа аҵәы иахаҳҵеит. Арыцҳараҿгьы ҳкамера нҳажьуам. Егьараан анаркотик зыдкыланы иҟоу, мамзар аҩы иашьу ауаа ҭыхны "ижәбома аԥсуаа ҳзеиԥшроу" ҳҳәошәа, аинтернет иҭагаланы, насгьы зегьы еилыркаартә урысшәала аимак-аиҿак ахылҳарҿиаауеит. Амҩатә машәырқәа раан "гәырӷьаҿҳәаша" раҳҭошәа, иаҳдыруа зегьы иҟәыбаса ишьҭоу амашьынақәа ҭыхны ирзаҳшьҭуеит. Аӡәы ҳицхраарц анаҳгәаӷьуагьы, кьылак ашьақар изнаҳгаргьы, авидео ҭыхны адунеи иалаҳарҵәоит, аума ҟаҳҵазшәа (Агәыҳалалратә фондқәа аласҵом).
Иҟалеи? Иҳахьи? Убарҭ авидеонҵамҭақәа ҭыхны ажәлар ирылазырҵәо, уи ала ишәҳәарц ишәҭахи? "Уаԥхьа икаҳаз уихымччан" аҳәоит аԥсуа жәаԥҟа. Дыҟам "иԥшьоу" ауаҩы. Ҳазегьы граки гхаки ҳамоуп.
Зегь раасҭа гәыбӷан зысҭо уаауп ахәыҷқәа злахәу авидеонҵамҭақәа гәаразҵо. Иара уигьы, дара рықәла иакәзаргьы иҭызхыз, аинтернет ахь изышьҭуа, ахҳәаа азызуа адуцәа ҳауп. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа иакәым ахь икылсыр алшоит. Егьараан иҟалахьеит зыхшыҩ мшәыц аҿар ирамхаҭыхуа, раҳаҭыр лазырҟәуа авидеонҵамҭақәа ажәлар ианрылаҵәалак, рхы аныргәаӷьуа. Нас уи зхылҿиааз ауаҩы игәы рҭынчны адәы дзықәлару?! Иҟам аныки абыки зхәыҷы дҽеимхар зҭаху.
Ирацәаӡоуп саргьы исгәамԥхо, аԥсуара иацәтәыму анҵамҭақәа анызбо. Аха уи иаанагаӡом аинтернет иҭагаланы аҵәы ыршатәуп ҳәа. Иҟоуп аҭацацәа рышәҵатәы саназгәамҵуа. Сара исзааигәоу аҭыԥҳацәа аҽыхтра шыԥшӡам, мышкызны рмаҭацәа ирылабжьар рҭаххаргьы, "бара ибшәыз закәызеи" ҳәа аҽԥныҳәа рырҭар шалшо расҳәахьеит.
Авидео аҭыхра ҵакык амазароуп. Саргьы сдаҟьаҿы лассы-лассы ишиашоу ицо аефирқәа мҩаԥызгоит. Аха урҭ Аԥсны аҭыԥ ԥшӡарақәа рахь саныҟәарақәа ирызкуп, зны-зынла алаф рыҵоуп. Изласылшо ала Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа ирыдҳәалоу авидеонҵамҭақәа ҭазгалоит.
Аԥсуаа ишахәҭоу еиԥш аинтернет ҳхы иаҳархәозҭгьы ицәыраҳгаша рацәоуп. Ҳбызшәа, ҳлитература, ҳҭоурых, ҳкультура, ҳҵасқәа, ҳқьабзқәа уҳәа узлацәажәаша маҷым. Аҭагылазаашьа схы иархәаны Faacebook аҿы иаԥҵоу аресурс "Аԥсышәала" захьӡу агәыԥ аиҿкааҩцәа иҭабуп ҳәа расҳәоит. Макьаназы убраауп аҳәынҵәеиқәҭәара ахьыҟам, ҳхатәы бызшәа ахьхьаҳәа ашьҭыбжь ахьго. Аџьшьара рысҭоит аусбарҭақәа жәпакы адаҟьақәа ахьрымоу. Уаҟагьы ажәабжь бзиақәа ҳрыԥхьартә, мамзар авидеонҵамҭақәа ҳбартә еиԥш алшара ыҟоуп.
Срыдгылаҩуп ажәлар ринтересқәа рыхьчаразы иҭыху анҵамҭақәа. Иаҳҳәап, усбарҭак аҿы ишакәым ауаҩы иацәажәар, игәы ндырхар, иаҳаҭыр ладырҟәыр, усҟан ажәлар ирдырааит ас еиԥш ахымҩаԥгашьа згәаӷьуа рхаҿқәа, аусурагьы иамырхааит.
Сажәа хыркәшо сыуаажәлар аҳәара шәысҭоит, шәааи ҳаибахымччалап, аӡәы игха ҳбар, ҳилабжьап, амҩа иаша дықәаҳҵап, зегь раасҭа ихадоу - атәым милаҭ ҳаграқәа даҳмырбап. Ҳара ҳаилазаараҿы ҳашьцылеит ҳапроблемақәа зегьы Егры нхыҵтәи ҳгәылацәа арыҵгара. Саҭамыз, аха "ашьышьмахьы изымцогьы" уажәшьҭа дара ирхароушәа ргәы иабо иалагеит. Апроблема ахьыҟоу ҳаҩнуҵҟа ауп. Аҽеиҩшара ҳаҟәыҵны, жәларык шҳакәу еилкааны ҳаидгылап. Сшәыҳәоит.
Аҭоурыхтә наукақәа ркандидат, археолог, аетнолог, Руслан Барцыц дызнысыз ирҿиаратәи еибашьратәи мҩа Саида Жьиԥҳа ланҵамҭаҿы.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Руслан Барцыц диит Бармышь ақыҭа, анхацәа Михаил Барцыци Александра Дбарԥҳаи рҭаацәараҿы. Иара ицызҳаит ԥшьҩык аиашьцәеи, ҩыџьа аиаҳәшьцәеи. Руслан қәҿиарала абжьаратә школ даналга, Аҟәатәи апедагогикатә институт аԥсуеи англызи бызшәақәа рыҟәша дҭаларц игәы иҭан, аха ианаамҭаз аттестат ахьимоуз иахырҟьаны аԥышәарақәа дырхьымӡеит.
"Иреиҳаз аҵараиурҭа санзымҭала ақыҭатә бзазара снапы аласкит, аха сылахь еиқәнаҵон сҭагылазаашьа. Анаҩс саб иҳәеит: "иааиуа ашықәс азы угәы иаҭаху афакультет уҭалап, уажәы курсқәак урхыс, аҩны умтәан" ҳәа. Ус иагьыҟасҵеит, Аҟәа апрофессионалтә техникатә ҵараиурҭа (ПТУ) сҭалеит аихазҟаза-амотореиқәыршәаҩ изанааҭ соуит. Уи ашьҭахь, Бзыԥҭатәи автоколоннаҟны аус зуит арра сцаанӡа", - еиҭеиҳәоит Руслан Барцыц.
Арԥыс арра маҵура дахысуан Калининградтәи аобласт, Балтикатәи афлот аҟны. Иԥсадгьыл аҿаԥхьа иуалԥшьақәа анынаигӡа, Аҟәатәи Аҳәынҭқарратә университет аҽазыҟаҵаратә факультет дҭалоит, анаҩс аҭоурыхтә-азиндырратә факультет. Руслан даныхәыҷыз инаркны аҭоурых дазҿлымҳан, еиҳарак археологиа. Бармышь рынхарҭа азааигәара иҟаз аԥсыжырҭақәа еснагь аинтерес изцәырыргон, иаб диазҵаауан изтәыда, ижыда ҳәа.
"Санстудентыз, саби сареи ҳаҩны инацәыхарамкәа афымцатә гәашьа шаҳарсуаз аԥсыбаҩқәа ааԥшит, убас атехника ҷыда ақыҭамҩа аналнадоз анышәаԥшь лыхқәеи аибашьыгатә маҭәахәқәеи ҳалаԥш иҵашәеит. Уи нахыс археологиа еиҳагьы аинтерес сызцәырнагеит", - игәалашәоит Руслан Барцыц.
Аҭоурыхҭҵааҩ даныхәыҷыз, иабду игәараҭа иацәыхарамкәа аҟәаԥаҿаԥарантәи адгьыл аӡыхь ыҵыҵо иалагеит, рашҭаҿгьы аӡиас амҩа ылнадахьан. Ианизҳа, иара ҭабахьан аха, ахыҵхырҭа еиликаарц иӡбеит, ихатәы ҭҵаарақәа анымҩаԥига еилкаахеит акарсттә цәырҵрақәа ишырхылҿиааз, адгьыл аҵа аӡы шыҵаз. Убасҟан илаԥш иҵашәеит ихаҳәхахьаз амшынтә ԥсыӡ хкқәакгьы. Руслан Барцыц ас еиԥш иҟаз аԥшаах ибахьан Гагра, аԥсшьарҭа ҩны "Украина" инацәыхарамкәа иҟоу ацаҟьа аҵаҟа. Уи зҽырчны ихаҳәхаз аԥсыӡ "фуга" акәын.
Руслан Барцыц аҭоурыхтә-азиндырратә факультет қәҿиарала даналга, Қарҭ аспирантура дҭаларц азы аԥышәарақәа рыҭира далагеит, аха уахь дцартә изыҟамлеит, 1989 шықәсазтәи аидысларақәа ирылагеит. Амилаҭ хақәиҭратә қәԥара "Аидгылареи" Гагратәи аҟәша "Абраскьыли" ирылаз Руслан Барцыц арҭ аибарххарақәа активла дрылахәын.
"Қарҭ аспирантура сҭаларц азы аҵыхәтәантәи аԥышәара сзынхеит. Аха усҟантәи аамҭазы аҭҵааратә институт иеиҳабыз Владислав Арӡынбеи, ҳакадемик Шьалуа Инал-иԥеи "аԥсуа ҿар аԥынгылақәа шәырҭоит, насгьы арҭ иҳабжьаз аиҿагыларақәа уажәоуп ианеиқәтәа, ишәарҭоуп, умцан" рҳәан, ус Аԥсны саанхеит, аусурагьы салагеит Аԥсуаҭҵааратә институт археологиа аҟәша анаукатә усзуҩ еиҵбыс", - иажәа иациҵоит аҭоурыхҭҵааҩ.
Руслан Барцыц Асовет аамҭақәа раан, Аԥсны имҩаԥысуаз археологиатә ԥшаарақәа раӷьырак дрылахәын Гьаргь Шамбеи, Михаил Гәынбеи, Иури Воронови, Вадим Бжьаниеи рнапхгарала. Хаҭала иара ихылаԥшрала, Башкаԥсаратәи аекспедиациаан, ажәытә аҵалашәкәара абҩаҵхра мҩаԥысуан.
"Археологиатә ԥшаарақәа раан ҽыҭк анышәаԥшьлых еиҳа аҭоурых азы инхадароу ыҟоуп кьылак ахьы аасҭа. Ахьи араӡни ирылху амаҭәахәқәа реиҳарак Аԥсны анҭыҵынтәи иаагаз роуп, анышәаԥшь аҭыԥантәи анапҟазацәа ргьама аныԥшуеит, ахатәы ачаԥашьа амоуп", - ҳәа азгәеиҭоит археолог.
1990 шықәса алагамҭазы, Руслан Барцыци иҩыза Аркади Џьапуеи Москва, археологиатә институт аҿы аспирантура иҭалеит. Иара убри аамҭазы, Руслан Пицундатәи аҳәынҭқарратә аҭоурыхтә-культуратә ҳәырԥссара адиректорс даман. Ус хара имгакәа иалагоит Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра.
"Аибашьра ианалага, иаразнак аинститут ахь адырра рысҭеит. Снапхгаҩы иҳәеит "уара уԥсы ҭаз, аамҭа бзиак ҟалар уааины уԥышәарақәа уҭиип" ҳәа. Ҩымш-хымш рышьҭахь, Пицундатәи ауахәама аҵакыраҿы аԥсуа хацәа еизо иалагеит. Сара скабинет аҿы аштаб ааҳартит, еиҳабысгьы сарҭеит. Аштаб аусзуҩцәа ҳнапы ианын аибашьцәа рсиа ашьақәыргылара, усҟан 150-ҩык ҳзааит, амшын аԥшаҳәеи Бзыԥ ацҳаи рыхьчара, Пицунда аҭынчуааи аԥсшьаҩцәеи ралгара, аибашьцәа фатәыла-жәтәыла реиқәыршәара, ԥшыхәра аҭыҵра уҳәа", - еиҭеиҳәоит Руслан Барцыц.
Иазгәаҭатәуп аибашьра аналагаз адырҩаҽны, Руслан Барцыц аԥсышәала иҩыз аҭоуба, Пицундатәи ауахәама ашҭаҿы еизаз аибашьцәа ишрыдыркылаз.
Гагра араион ахы ақәиҭтәразы ажәылара ҟалаанӡа, аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Барцыци агеографцәа Левард Барцыци Дмитри Ҳагбеи Пицунда ахьчаратә хсаала шьақәдыргылеит. Уи ахархәарала аибашьцәа ԥшыхәра ицон.
"Гагра араион ахақәиҭтәра ашьҭахь, аштаб хадаҿы ахсаала шышьақәҳаргылаз атәы анраҳа, Владислав Арӡынбеи Сулҭан Сосналиеви ааԥхьара ҳарҭеит. Дара ҳнапы ианырҵеит Аԥсны ахсаала ԥшааны, аксерокопиа хыхны акомандаҟаҵаҩцәа ираҳҭарц. Аибашьра аламҭалазы, Аԥсны ахсаала зныз арҵага шәҟәқәа зегьы ақырҭцәа аиҭашәҟәҭаҩра мҩаԥгатәуп ҳәа еизганы Қарҭҟа иргеит, убри инамаданы арратә командаҟаҵаҩцәа рхы иадырхоз рымамызт", - игәалашәоит иара.
Руслан Барцыц Гагра инхоз иҩыза Беслан Арџьениа, Ростов ақалақь КГБ аҿы аус зуаз ҭынхак диман. Иӡбан иара иҟынӡа инаӡаны, Аԥсны ахсаала роуртә еиԥш иҳәарц. Аруаҩ тәанчара дцахьан, аха иидыруаз, Кавказ анҭыҵтәи арратә округ аҟны маҵура дук ныҟәызгоз аполковник усҟантәи аԥарала 30 миллион изшәаны, "совершенно секретно" агриф змаз ахсаала рнапаҟны иааигеит.
"Х-метрак ауреи, ф-метрак аҭбаареи змаз, квадраттә метрла еихшаны иҟаз ахсаала ианеикәаҳарҳә, х-рулонк алҵит. Уажәшьҭа хьаас иҳамаз аҳәаа аиагара акәын, цас ауашәа улаԥш иҵамшәо иҟамызт. Исгәалашәоит, Аԥсныҟа ҳанаауаз, ԥсыуа ҷкәынак ар маҭәа шә-комплектк "шәахьцо аибашьцәа ирзыжәга" ҳәа ишҳадеигалаз. Аха усҟантәи аамҭазы аҳәааҟны амашьынақәа зегьы "алыхәҭа" икылырхуан азы, аформа уеизгьы ирбоит, уи иахырҟьаны ҳахсаалагьы цәырҵоит ҳгәахәын, ԥшь-комплектк заҵәык роуп имаҳхаз. Аҳәааҿы ҳанааи, "шәагхеит, иаҳаркит, шьыжьынӡа шәыԥшыроуп" рҳәеит. Шаанӡа ҳгәы хыҭ-хыҭуа амашьына ҳҭаиан. Уи аԥхьаҟа сгәы иҭаскхьан, ахсаала хахьла амаҭәа ақәҵаны исҵәахыр, лаԥшыҵашәара рнаҭоит, еиҳа иахьырбарҭоу иқәысҵар еиӷьуп ҳәа. Аиашазы уи аметод аус ауит. Ҳамаҭәа еилырхуа ишалаз, ари ақьаад закәыи анырҳәа, "уи хсаалоуп" ҳәа тәамбашақә ҳцәажәеит. Аҳәаахьчаҩцәа хьаас имкыкәа "шәца" рҳәан, ҳгәырӷьаҵәа ҳус нагӡаны ҳааит. Исымҳәарц залшом, ахсаала аагаразы ҳанцоз Владислав Арӡынба идҵала, арратә банкир Вианор Ҭыжәба 50 миллион шҳаиҭаз. Беслани сареи ҳцара ҳаара 10 миллионк ақәҳарӡеит, 30 миллион аполковник иаҳҭеит, иаанхаз жәа-миллионк ҳаргьежьит. Уи заҳаз ҳҩызцәа лассамҭа аҵәы алхны иҳахлафаауан", - Аԥсны ахсаала шааргаз игәалашәоит Руслан Барцыц.
Руслани Леварди Барцыцаа ахсаала аксеркопиа хыхны акомандаҟаҵаҩцәа ирзыршо иалагеит. Аха ари иус мариамхеит. Ақьаад ахаҭабзиара лаҟәын азы, зныктәи рҭыҵра ашьҭахь ҿыц аксерокс ихыжьтәын. Иара аксерокс амаруга ахаҭагьы аԥшаара аџьабаа адын. Ахсаала аксерокс ианахыркалак, аԥштәы ахаҵатәын азы, асахьаҭыхыҩцәа аҭаххеит, Руслани Леварди ирыдгыланы аусура иалагеит асахьаҭыхыҩцәа Анзор Агәмааи Демур Бжьаниеи. Нас ари аус иадаԥхьалан аҭыԥҳацәагьы, дара ахсаалаҿы абнареи аӡиаси ирхаз аԥштәқәа акарандашьқәеи афломастерқәеи рыла иршәон.
Руслани Леварди Аԥсны ахсаала аиҭакрақәа аларгалар акәын Гәымсҭа аӡиас анадарбоз, избанзар амшцәгьақәа раан Гәымсҭа аӡыршьҭра аҽаԥсахуан, уи хырхарҭас иаиуз ԥшыхәра ицаны иҭҵааны, аибашьцәа аӡы иацәырхьчарц азы ҷыдала иалкааны иадарбон.
Аҟәа ахақәиҭтәра аламҭалазы, Руслани Леварди СССР ахаан, Шәбара арратә аракетатә базаҟны аурыс солдатцәа рхылаԥшрала арелиефтә хсаала шьақәдыргылон, уи мчыбжьык аус адырулон.
"Арелиефтә хсаала ашьақәыргылараҿы аԥышәа ҳамамызт, аха аԥслымӡи, ақәыц амахәқәеи аҷабгеи ҳхы иархәаны, мчыбжьык ала ишьақәҳаргылеит. Анаҩс акомандаҟаҵаҩцәа анахәаԥш, аурыс солдатцәа адҵа рыҭан еимарыԥсарц. Убасҟан афотоаппарат шсымазгьы схы иԥнамҟеит ахсаала афото ҭыхтәуп ҳәа, убри игха дуны исԥхьаӡоит иахьагьы", - иҳәоит аҭоурыхҭҵааҩ.
Аишьцәа напынҵас ирыман Бабышьратәи аҳаиртә баӷәаза ахсаала ашьақәыргыларагьы, аԥсуа командаҟаҵаҩцәа адырра рыман уантәи Шеварнаӡе дыԥроит ҳәа.
Руслани Леварди Аиҳабыра рыҩны (Совмин) агара иалахәын. Дара аԥсуа гәыԥкәа ирыхьӡеит авокзал аҿы. Уаҟа дрықәшәеит зашьа гәакьа аибашьраҿы иҭахаз Мадина Барцыцԥҳа. Лара ахысыбжьқәа анлаҳауаз, ахы рықәшәар ҳәа дшәаны ашьҭыбжь ахьынтәаауаз ала драԥхьагылон. "Совминынӡа" ианнеи, дырԥылеит Марина Барцыцԥҳа. Абас аишьцәеи аиаҳәшьцәеи гәымшәарыла аӷа иҿагылан.
"Сергеи Дбари Ака Арӡынбеи ҳрыцны "Совмин" ҳажәлеит. Иахьынӡасгәалашәо убраҟа иҳацын Борис Џьонуа, Даур Воуба, Даур Барцыц иара убра дырхәит. "Совмин" ахыбрантәи аҵыхәтәантәи аҭҟәацәа аԥсуа ар рнапахьы ианаарга, гәырӷьарахеит Аԥсны ахи аҵыхәи ҭаҳарцәышәа. Убраҟа Левард ианшьа иԥа, ихьӡ сгәалашәом Цкәуа зыжәлаз, иашьа имҭакәа трафеины иднагалаз ажәытәан акавалеристцәа иныҟәыргоз аҳәа ҳамҭас исиҭеит. Уи акадр арратә журналист Слава Сақаниа иҭыхны имоуп", - иажәабжь иациҵоит аибашьра аветеран.
Совмин аԥсуаа рнапаҟны ианаарга, Руслан Барцыц аинститут дныҩнаԥшырц иҭаххеит. Икабинеҭ даныҩнала иҭацәкакараӡа қьаадк убомызт, аха астационартә ҭел аппарат еиқәханы иҟан, уи ацәаҳәа аԥенџьыр икылганы аӷәраҵахь ицон. "Абри иаанагои" ҳәа данылбаа, ааҩык рҟынӡа агыруа ҳәсақәеи хаҵаки рҽыҵәахны итәан. Руслан данырба, еибарҵәыуа "ҳумшьын" ҳәа иашьаԥкит. Агәаҵәа зызҭаз аԥсуа хаҵа дрыламкьысӡеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра ашьҭахь, Руслан Москва аспирантураҿы иҵара иациҵарц иҽазикуеит, аха аҵыхәтәантәи акурс аԥара ахшәаатәхеит. Арԥыс имаз аԥара еиҟәырҷҷаны амҩа данықәла, адәыӷба дышҭатәаз адефолт ҟалеит, икапеиқәа имыхәо данаанха, иҵара ныжьны Аԥсныҟа дхынҳәит. Аамҭак ашьҭахь, Ҟабарда-Балкариа, аҳҭнықалақь Нальчик Бербеков ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә Университет аҿы, аетнологиа ахырхарҭала адиссертациа ихьчоит.
Археолог, аетнолог Руслан Барцыц аҵыхәтәантәи 30 шықәса адгьылжрақәа мҩаԥигоит III-тәи – V-тәи ашәышықәсқәа ирыҵаркуа Лӡаатәи ажәытә уахәама аҵакыраҟны. Араҟа иара аԥсыжырҭақәа рнаҩс иԥыхьашәеит ахьи араӡни ирылху амаҭәахәқәа рацәаӡаны. Лӡаатәи ауахәама аҿаԥхьа археологиатә ԥшаарақәа сынтәатәи ашықәс азы мҽхакы ҭбаала ирыциҵарц игәиҭоуп аҭоурыхҭҵааҩ.
Руслан Барцыц иԥсҭазаара ицеиҩылшоит, Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьраан Москвантәи иааз арратә журналист Анна Броидо. Дара драаӡоит аԥа Лаша. Арԥыс дыстудентуп, аҵара иҵоит Москва.
Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьраан Руслан Барцыц иԥсадгьыл аҿаԥхьа иибаз аџьабаазы ианашьоуп Леон иорден, иԥшәмаԥҳәыс "Агәымшәаразы" амедал. Иазгәаҭатәуп лара акыр шықәса Владислав Арӡынба иабжьгаҩс дшыҟаз.
Аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Барцыц дравторуп амонографиатәи анаукатәи усумҭақәа жәпакы.
"Акаҭран ақәҵара аус нап аркын ашықәс ҿыц ҳҭалаанӡа. Аҳабла амҩаду хада быжь-километрак инареиҳаны ибжьоуп, уи акаҭран ықәҵан. Уи ашьҭахь амҩадуқәа ҩба ҟаҵан. Еиҭа амҩадуқәа аанхеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Гагреи ҳареи ҳаимаздо, иара ихадоу ҳәа иԥхьӡоуп. Аԥсшьаҩцәа навигаторла ианаауагьы иднарбо уи амҩоуп. Амшқәа рԥырхагамхар, уи нап адыркраны иҟоуп. Аусурақәа угәы иаахәартә анагӡара иаҿуп. Еиҭа ҳгәы иҭоуп ацхыраара лас ахьыҟоу ахыбраҿы, уа уажәы амбулаториагьы ҳамоуп ачымазараҿкы змоу рзы, иара иаҳа инарҭбааны аҟаҵара. Алашара аҭагылазаашьа уажәазы еиҳа еиӷьхеит. Адҵа ҟалеижьҭеи афермақәа ахьаҿаҳхыз рацәоуп, амҳәыр ықәыргылан иахьыҟаҳҵаз ыҟоуп, афымцацәаҳәақәа иахьҿахҵәахаз ыҟоуп, уи иаразнак афымцамч ианубаалартә иҟалеит. Уигьы угәы иамыхәарц залшом", - иҳәеит Цыгәба.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәызыӡырҩыр шәылшоит аудио аҿы.