Аҧсуаа
Етноним[ариашамҭа | править код]
Раҧхьаӡа ақәны аҧсуа хылҵшьҭрақәа ирыдҳәалоу аетнонимқәа цәырҵуа иалагеит ҳиера ҟалаанӡа II-тәи азқьышықәса анҵәамҭазы. Ассириатәи аҳ Тиглатпаласар I-тәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы (XI-тәи ашәышәықәса алагамҭа) далацәажәоит аетнонимқәа "абешла". Аҵарауаа ишырыҧхьаӡо ала, аетнонимқәа "абешла", "аҧшьилаа", "аҧсилаа", "аҧсуаа" шьаҭас ауп ирымоу. Иара абри аҵыхәтантәи ауп аҧсуа иахьагьы рхазы хьӡыс - етноним ирымоу. Ҳәарада, аетноним "апсуаа" урҭ жәларык иаҳасаб ала рышьақәгыла иадҳәалоуп.
Антикатәи аамҭазы авторцәа аӡәырҩы иахьатәи Аҧсны иахьаҵанакуаз иахгәарҭон абарҭ ахьӡқәа - аетнонимқәа: колхаа, гениохаа, аҧсилаа, абазгаа, мысымианаа, саныгаа.
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы, аҧсуаа жәларык раҳасабала ианышьақәгыла, урҭ ргәылацәа рыҟнытә еидызкылоз ахьыӡқәагьы роуа иалагеит. Убас византиаа "абазгаа" ҳәа ирышьҭан, ақыртқәа - "аҧхази", аерманцәа - "аҧхази", аурысқәа - "обезы", "абазы", адыгаа - "азега", аублаақәа - "басхыг" ҳәа. Иахьанӡагьы аҭырқәцәа аҧсуаа хылҵшьҭрақәа "абаза" ҳәа ирышьҭоуп, арабқәа рыҟны зызбахә ҳамоу аетноним "абаза" аҧсуаа иреиуоу аӡәырҩы жәлас ишьҭыхны ирымоуп, иара убри алагьы ретникатә хдырра еиқәдырхәоит.
Ишаабо еиҧш, "абаза", "аҧхаз", "аҧсуа" зхылҿиааз етнонимк ауп, насгьы дара шьаҭас ирымоу "ҧс", "бз" роуп.
Шьоукы аҭҵааҩцәа ахьӡ „аҧсуа“ агәызҩаратә ажәа „аҧсы“ (иҧсыз) иалҵуеит ҳәа ирҳәоит. Егьырҭ аҭҵааҩцәа "ҧсы" аелемент еиҿырҧшоит аӡыи аӡиасеи реиҧш, "аҧсуаа" урҭ етимологиала еиҭаргоит "аӡы иапну ауаа", мамзаргьы "аӡы (амшын) аҧшаҳәаҿы инхо ауаа" (Инал-иҧа, 1971. Даҟь.377). Излашьақәыргылоу ала, аҧсуа-адыга бызшәақәа рыҟны "ҧсы" иаанагон "аӡы" ҳәа ауп, "бзы" аубых бызшәалагь "аӡы" иаанагоит. Дара абарҭ ажәашьагәыҭқәа рылоуп излашьақәгыло Амшын Еиҟәа аҧшаҳәааҟынтәи ирацәаӡаны иахьанӡагьы иаҳҧыло агидронимқәа - аӡиасқәа рыхьӡқәагьы. Аҧсны анҭыҵ - Акамҧсыс, Ариҧса, Дуабзу, Туаҧсе, Суҧса, насгьы Аҧсны иаҳҧыло: Гәымҧсы, Ааҧсы, Хыҧсы, Бзыҧ, Лашҧсы, Ҳашҧсы, Ҧсоу уб. иҵ.
Етнографиатә гәыҧқәа[ариашамҭа | править код]
Аҧсуаа жәытә-натә аахыс ишон быжь-гәыҧкны:
- Садзуаа — иахьатәи аамҭазы инхоит Ҭырқтәылеи Аҿариеи. Амхаџьырра аҧхьа инхон Аҧсны амраҭашәарач, аӡиасқәа Шәаҽеи Гагреи рыбжьара.
- Бзыҧаа — Гагреи Шыҵқәареи аӡиасқәа рыбжьара инхоит. Гәдоуҭа араион еиҳарак иуааҧсыроуп. Ирацәаны инхоит Ҭырқтәылагьы.
- Гәымаа — агәҭанҭәи Аҧсны ишьагәыҭу ауааҧсыра. Рыззегьы ирылырҵеит Ҭырқтәыла.
- Абжьуаа — Ахәри Кәыдрыи рыбжьара инхоит. Очамчыра араион еиҳарак иуааҧсыроуп.
- Самырзақанаа — Самырзақан ишьагәыҭу ауааҧсыра.
- Далаа-Цабалаа — амхаџьырра аҧхьа инхон Кәыдры аханы.
- Ҧсхәыаа-Аибгаа — амхаџьырра аҧхьа инхон Ҧсоу Бзыҧеи рханқәа рыбжьара.