Есма Ҭодуа, Sputnik
Иарбанзаалак ақьабз иацуп ахатәы ритуалқәа. Урҭ зегьы ҵакык-ҵакык ныҟәыргоит. Дара ирымоуп адыргатә (авербалтә), алабаратә (авизуалтә), абызшәатә, аиҭаҵратә (акционалтә) кодқәа. Арҭ акодқәа имҩаԥысуа аритуалқәа рҵакы зырӷәӷәо, ишьақәзырӷәӷәо ракәны иҟоуп. Аныҳәараҿы ихадароу аҭыԥ ааникылоит аныҳәаҩ. Аныҳәаҩ ихаҭара анаҩсгьы, аныҳәара иацу ихымҩаԥгашьагьы ҵакыла ибеиоуп. Зегь раԥхьа игылоуп ацқьара.
Аныҳәаҩ "дыцқьазароуп" ҳәа анырҳәо, уи иаҵанакуа доуҳалатәи ацқьара ауп. Аныҳәара ааигәахара мчыбжьык-ҩымчыбжьа шагу, иҟалоит ианеиҳаугьы, аныҳәаҩ иҭахрақәа рҟны иҽникылоит: ифатә дацклаԥшуеит, иажәақәа ираӡоит, хазы изалху аҿаԥара дыҩноуп.
Ихадароуп иара убас аныҳәаразы иалырхуа аҭыԥ. Уи аҭыԥ ицқьоу, иԥшьоу ҭыԥны иршьоит. Шамахамзар аныҳәарақәа ахьымҩаԥысуа ахәы ҳаракырақәа рҟны иамоу адәкаршәрақәа рҟноуп.
Аныҳәаҩ данныҳәо, дыԥҳәысзар, лхы ишкәакәоу касыла иҵалкуеит, ахаҵа ихы хитуеит. Ахы жәлар рытрадициаҟны хыхьтәи адунеи иадыркылоит, ауаҩы имч зегьы ахьеизыркәкәоу ҳәа иԥхьаӡоуп, ихшыҩҭроуп.
Асимволтә ҵакқәа рымоуп ауаҩы илахь, ихагәҭа, ихцәы (иаҳҳәап: "илахь-иџьымшь иӡатәит", "ихагәҭа гәыдикылеит", "ахыцәкәыкәын").
Ахаҵа-аныҳәаҩ ихы хитуазар, Анцәа дизааигәоуп, даартуп ҳәа иԥхьаӡазар, аԥҳәыс лхы ахтра "амцқьара", амч лашьцақәа риааира иатәуп (иаҳгәалаҳаршәап ажәа "бхы бсааит").
Аԥсуа ихы анхитуа аҭагылазашьаақәа иреиуоуп аԥсраҿы аҵәыуара даннеиуа, еиҳабу аԥсшәа аниеиҳәо (даниеихырхәо, ахылԥа/ахылԥарч ихазар). Арҭ аҭагылазашьаақәа рҿы уи имч аужьуп, иаартуп. Иаҳҳәап, ари иаҿҳарԥшуазар афырхаҵаратә ҳәамҭақәа рҟны ауаҩы ихылԥарч, ма ихҭырԥа ихҟьар, афырхаҵа иҭахара ашьҭанеиуеит.
Ахы анаҩс имаҷым аҵакы рымоуп анапқәагьы. Аныҳәаҩ инапы аӡәӡәара, ихы-иҿы аӡы ақәҭәара аныҳәара аламҭалаз, данныҳәо, инапқәа еиҵыхны ажәҩан ахь рырхара. Ихы ахьирхо аган еснагь Мрагылароуп, амра ахьгыло, аԥсҭазаара ахьалаго, аԥсабара аԥсы ахьҭоу. Дгьежьуазар (аӡәы дикәшозар), арыӷьала дгьежьуеит (дикәшоит).
Аныҳәарақәа рҿы аҭыԥ ҷыда ааннакылоит аныҳәаҩ ицәеижьхәҭақәак раартра: икаба (ма икьаҿ) ахәда аҳәынҵәрақәа ԥиртлоит, ихәымџьар ԥиртлоит. Аӡәырҩы ажәларқәа ртрадициатә культураҿы "аҽаартра" анхамҩа-бзазартә магиа иадырҳәалоит. Аиҳаракгьы ари ахархәара амоуп амзартә ныҳәарақәа рҿы. Адунеи ажәларқәа рмифологиаҿы иазгәаҭоуп "аҽаартра" ала ауаҩы амч лашьцақәа рҟынтәи иҽихьчоит, иалаижьоит ҳәа. Даҽа ганкахьала - уи аԥсабара дазааигәанатәуеит, аҿиара, ақәа арура, адгьыл абеиахара иадыркылоит.
Аныҳәарақәа рҟны иуԥылоит иара убас ауаҩы иажәақәа Анцәа иҟынӡа инаӡарц азы ихы дшамеигӡо аарԥшра ицәеижь аԥырхага азурала, ахыргәаҟрала. Иаҳҳәозар, аҵәыуарақәа рҟны ауаҩы заҟа ргәы далсыз аадырԥшуан рхы аԥырхага азурала: рыӡӷы цәырԥуан, рыхцәы кыдырхуан, рхы аҭӡамц ианырҟьон.
Ҳаицәажәарақәа руак аан ҳажәабжьҳәаҩ Валентина Ҳалбад-Габниа еиҭалҳәеит Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьрахьы лыҷкәын данылышьҭуаз дышныҳәаз.
"Сара анык лаҳасабала сыҷкәын уца еибашьра ҳәа сызиамҳәеит, аха гәыла исҭахын иҩызцәа ахьыҟоу дрылагылазарц. Иара сцоит аниҳәа, дныскылоит ҳәа саламгеит. Аха еибашьроуп, зеиԥш ҟамло егьыҟам, уи саршәон… Аҩны ашә данахысуаз, дааныскылан, сныҳәеит, убасҟан сажәа иалаҵан исҳәеит деибганы дгьежьыр, ишәара ацәашьы шыҟасҵо, сшьапы хтны ҳқыҭантәи Аҟәанӡа сышцо ҳәа.
Аибашьра анеилга ашьҭахь данаа, сажәа исҳәаз насыгӡеит. Сшьапы хтны Аҟәанӡа сааит, сызбоз ауаа, амашьынақәа аангылон "шәақәтәа, шәаҳгап" ҳәа, аха аӡәгьы симацәажәакәа, схы аарҵысны сцон. Нас, аҩны саннеи, ишәара ацәашьгьы сблын, сныҳәеит", – ҳәа илгәалалыршәеит лара.
Еиқәыԥхьаӡоу аныҳәара аҵакы шьақәзырӷәӷәо акодқәа рызегьы аныҳәаҩ данныҳәо ииҳәо иажәақәа хадырҭәаауеит, цхыраагӡас ирыцуп. Урҭ рҟынтәи акы ацәыӡцыԥхьаӡа, ма иԥсахны ианыҟаҵаха, аныҳәара аҵакгьы аҽаԥсахуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Рашәара 4 рзы Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа имҩаԥигаз аилацәажәара иалахәын Аҵиаақәа рзы аҳәынҭқарратә карантинтә хылаԥшра амаҵзура аиҳабы Аркади Џьынџьиа, Аҳәынҭқарратә ветеринартә маҵзура аиҳабы Роман Џьапуа, Ақыҭанхамҩа аминистрра аҵиақәа рыхьчаразы амаҵзура аиҳабы Владимир Гьериа.
"Аиԥылараҟны ҳрылацәажәеит аԥсыӡкра аамҭа аекологиазы ԥырхагас иаму, азауадқәа русушьа, Аԥсны аӡиасқәа ирҭоу аԥсыӡ шыркуа атәы. Ааигәа иҟан ахҭыс аекологиа аԥхасҭа азҭо акаҭала аԥсыӡкра иадҳәалаз. Азакәан аилагара заҭәазшьаз иахьырхәразы иҟаҵоу, аԥхьаҟа иҟаҳҵ, лшарас иҳамоу ҳрылацәажәеит. Аилагарақәа ҟаӡҵо ирыду ахараԥса маҷуп, уи аизырҳра, хымԥада, иаҭахуп. Знык лахь зуҭаз, даҽазны ус еиԥша игәамԥхо дҟалароуп. Ус акәымкәа, уажәы иҟоу ахараԥса шәаны, даахьаҳәны даҽаџьара дцоит, даҽазны сааныркылар акгьы амам, исшәоит ҳәа. Ҳалацәажәеит агәамсам азҵаарагьы, аекологиа апроблемақәа актуалра зҵоу шьҭыхын",- иҳәеит Ҷыҭанаа.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: