Sputnik, Альбина Жьиԥҳа
Саныхәыҷыз исгәалашәоит Мгәыӡырхәа ҳаҩнаҭахьы лассы-лассы ауаа ҳҭаауан, санду илацәажәон, нас хазы игоу ауадахь ицаны акыраамҭа уа ирхыргон. Иҟарҵоз уа, убри хәыцырҭас еснагь исыман. Иаауан ахьаа змаз, амашәыр зыхьны иблыз, иҳәазо (ажәа "амаҭ" уҳәар ҟаломызт) зыцҳаз, уҳәа ичмазаҩыз, агәаҟра иақәшәаз зегьы. Дара анцоз санду дныҳәаны, илеихырхәаны, иҭабуп ҳәа ларҳәон. Лара ишылҟазшьаз еиԥш ллабашьа лҽанҵаны, дааԥышәарччон.
Ҽнак зны, еснагь иахьысҭахыз ауадахь саргьы снанагеит, сан "абри ак лыхьны дыҟоуп" ҳәа шылҳәоз сгәалашәоит. Санду снаган ауада акәынсҭхә аҿы игылаз акаруаҭ снықәлареит, схәыҷымзи, аччара салагеит.
Снапқәа сганаҿы инасывалҵан, ак аҳәара дналагеит. Даара "сыҽсырххеит", аха уаҳа умԥсит- илҳәаз сзеилмыргеит. Аҵыхәтәаны "ҷфу", "ҷфу", "ҷфу" ҳәа ҳәаны сыҭәҳәара далагеит, ирҽны илкыз агазеҭ бӷьыц аасыкәыршо. Анаҩс сханы игылаз аӡы зҭаз аҵәца аашьҭыхны еиҭах исзеилмыргоз ажәақәа аҳәара дналагеит. "Ҷфу", "ҷфу", "ҷфу" ҳәа иаахыркәшан "ижә" ҳәа инасыдылгалеит. Имӡакәа исҳәоит, иаасцәымыӷхеит, аӡы ажәра бзиа изласымбо ала, ҵәыцак аазна — са сзы, ԥсрак иаҩызан. Зегь бжәыроуп ҳәа насаҳәаны, илымӷаз аԥыраҳәа аџьыба ахьыҟаз днасит, асԥычка абжьы анаага, ллаба аашьҭхны дындәылҵит. Нас еилыскааит лара илкыз ақьаад абылра дышцаз. Ашьҭахь дааины абарҵаҿы игылаз амҿтәы каруаҭ днықәтәеит.
Санду бзиа илбон уа атәара, данааԥсалакгьы днықәиалон. Абарҵа аҟнытә ашҭа зегьы лаԥшыла еимудар алшон, сасык агәараҭа дааҭалозаргьы, дубон. Уа дыштәаз аҿырҳасра далагон, шаҟа аамҭа дҿырҳасуаз аҟара еилукаауан, дзыҭәҳәаз ауаҩы алаԥш цәгьа шимаз.
Абас еиԥш раԥхьаӡа акәны санду дсыҭәҳәеит, уи ашьҭахь "исыхьны иҟаз" ицоу имцоу сыздыруам, аха илҳәоз ажәақәа сҵарц сҭаххеит. Лассы-лассы иласҳәалон илдыруа амаӡақәа зегьы сзаалыртырц, Лара ҭакс дааԥышәарччон.
Исыздыруам санду Нуниа Кьылԥҳа аҭәҳәақәеи, аныҳәарақәеи еиуеиԥшым азгәаҭарақәеи ахьынтәиаалгаз, илзырҵаз. Аха саб еиҭеиҳәоны исаҳахьан ирацәаны ахҭысқәа, ацхыраара иаҳәарцаз илзаауаз ирызкны.
Ус ҽнак зны араса амаҵә кны ашҭа ауаҩы дааҭалеит, иара жәакгьы мҳәакәа, санду лаԥхьа иикыз ааган инышьҭаиҵеит. Уи иаанагозгьы, аӡәы амаҭ ицҳаит акәын. Ларгьы ҿымҭкәа дцаны ашҳам ахәшә ыҵхны, аӡхьамԥш аҟны еиҵаҵаны иааиз илыржәит, уи анаҩс амаҭ зыцҳаз хәарҭас иоуан. Ус иагьыҟалеит, аԥҳәыс лыԥсы еиқәхеит. Дымԥсраны дыҟан ауп шәҳәозар ҟалап шәара, сара сакәзар, агәра згоит, уи аԥҳәыс санду лыхәшә хәарҭас ишлоуз.
Ухахьы иузаамго ахҭысқәа ҳаԥсҭазаараҿы ирацәоуп,ирацәаҩуп уи аҭҵаара иашьҭалахьоугьы, ирыԥшаауеит еиуеиԥшым агәаанагарақәагьы. Аха аԥсуаа еснагь аныҳәарақәа инадыркны иҟарҵоз зегьы агәра ргон, ирымҳәои, ак ахьырҳәо ак ыҟоуп ҳәа.
Санду лыӡбахә иахьагьы ақыҭаҿы ирҳәоит, дыргәаладыршәоит ԥсеиқәырхаҩык лаҳасабала, уи слызгәдууп. Илымаз адыррақәа сара илҿысымҵаазаргьы, саб иахәшьа лара дызҿыз аус иацылҵеит. Аԥсуа хәшәқәа иахьагьы агәра зго дыҟоуп.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Аԥсуаа рфольклор аҿы ирацәоуп ахәыҷқәа ирызку еиуеиԥшым аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа: агарашәақәа, ажәархәмаррақәа, ахәыҷыжьжьагақәа убас иҵегьы. Ахәыҷы шаҟа иаҳауа аҟара ихшыҩ ҵархоит, игәырҵҟәыл бзиахоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Насгьы ахәыҷы иаҳауа гәникыларц, игәаԥхарц азы уи хәмаррыла ишьақәгылоуп, ажәеиҭаҳәарыла исахьаркны еиҿартәоуп.
Ҳаамҭазгьы реиҳа лассы иуԥыло ахәыҷыхәмаррақәа иреиуоуп "Ҵи-ҵи, кәа-кәа", мамзаргьы "Ҵи-ҵи, гәа-гәа" ҳәа ззырҳәо. Шықәсык, ма ҩышықәса-хышықәса зхыҵуа ахәыҷы аиҳабацәа инацәкьарақәа идырыԥхьаӡоит абас ҳәо:
Ҵи-ҵи, кәа-кәа,
Маахыр џьаџьа,
Харҵәи бысҭеи
Еиҵыркәакәа!
Мамзаргьы иара абарҭ ажәақәа рҳәоит даҽа хәмаррак аҿынгьы: ахәыҷқәа, адуцәагьы алархәны, рнапқәа еихаргыланы рнацәкьарақәа рыла еибадыркуеит. Ажәақәа ҳәаны ианаалгалак, ахәыҷы ддырчыхәчыхәуеит "кәыр-кәыр-кәыр" ҳәа. Ас еиԥш иҟоу ахәыҷыхәмаррақәа рҟны ихадароу ажәақәа рҵакы акәым, рритмикеи ринтонациеи роуп.
Ари ахәмарра ззынархоу ахәыҷбаҳчақәра иаҵанакуа ахәыҷқәа рзоуп. Ахәыҷқәа рӡарақәа еибаркны ҵлак иакәшоит, мамзаргьы ус агьежь ҟаҵо ицоит. Аԥхьа игылоу "ҟәарҭ-ҟәарҭ" ҳәа ибжьы иргоит, егьырҭ "ҷи-ҷи" ҳәа аҭак ҟарҵоит. Аԥхьа игыло дырҩегьых "кырр-кырр" ҳәа ибжьы иргоит ашәарҭара ыҟоуп ҳәа – "акәҷарақәа зкуа ахьшь аауеит" аанарго. Ахәыҷқәа зегьы еимбӷьыжәаа иҩны ицоит, рҽырҵәахуеит. "Ахьшь" акы акыр, иикыз ахәмарра далҵуеит.
"Ҷыри-ҷыри,
ҟәарҭ-ҟәарҭ,
сыкәҷарақәа шәабаҟоу шәарҭ?" ҳәа аӡәы еиҭанҿиҭуеит, нас ахәыҷқәа зҽызҵәахыз ааины ҿыц агьежь ҟаҵаны ахәмарра иацырҵоит.
Хаҭала сгәалашәараҿы инханы иҟоуп аиҵбыратәи аклассқәа рҿы сантәаз ҳарҵаҩы Римма Уарҭан-иԥҳа Делба аԥсшьара аамҭазы ҳашлырхәмаруаз. Уи ахәмарра "Чабракаршә" акәын. Ахәыҷқәа агьежь ҟаҵаны ҳаатәон. Арҵаҩы аԥхьа џьара жәархәмаррак ала дыԥхьаӡон:
Ацәгьа зуда,
Изымуда,
(иалоу ахәыҷқәа рыхьӡ лҳәоит) Саҭа иоума?
Баҭа иоума?
Хаҳәыргыла,
Ҵәаҳәыргыла,
Уҵҟьа!
Аҵыхәтәантәи ажәа зықәшәаз дласны егьырҭ ахәыҷқәа дрывагьежьуеит ачабра кны. Егьырҭ рылақәа хҩаны итәоит. Зегьы дрывагьежьуа дышнеиуа аӡәы ишьҭахь ачабра нкаиршәуеит. Ачабра каршәны избаз иаашьҭыхны иҩыза дихьӡоит ҳәа далагоит, нас иара даҽаӡә ишьҭахь инкаиршәуеит. Ари ахәмарра даара илахҿыхуп, ахәыҷқәа ргәалаҟазаара шьҭнахуеит.
Иарбанзаалак ахәыҷыхәмаррақәа ианрылагоз, "Кьанц" аума, "Џьит" аума, аԥхьаӡара ҟарҵон алахҩара зықәшәо ҳәа, ма дарбан акра зықәшәо ҳәа. Аха арҭ аԥсуа ԥхьаӡарақәа иахьа ахәыҷыхәмаррақәа рҿы хархәара рыманы иубаӡом, уимоу ҿыцкгьы цәырымҵыц. "Кьанц", "Џьит" иахьагьы ихәмаруеит ахәыҷқәа, аха урҭ раԥсуа хьӡқәа рхы иадырхәо шамаха иуаҳаӡом.
Арҭ ахәмаррақәа раларҵәараҿы иааныркыло аҭыԥ маҷым ахәыҷбаҳчақәеи ашколқәеи. Ахәмаррақәа рыбзоурала ахәыҷқәа абызшәагьы аҵара рзымариоуп.
Есма Ҭодуа, Sputnik
Амшаԥныҳәа аԥсуа жәлар рымзартә ныҳәарақәа рҿы иалкаау аҭыԥ ааннакылоит. Амшаԥныҳәа азгәаҭара аҭоурых ажәытәра иагәыларсоуп. Амшаԥныҳәа ду ациклтә қьабзқәа рыла еишьҭагылоуп уҳәар ауеит. Иара амш азгәаҭара ахаҭа аиаанӡа ԥыҭк шабжьоу аҽазыҟаҵарақәа ирылагоит, иазыԥхьагәаҭоу ақьабзқәа ихымԥадатәны имҩаԥыргоит. Аха араҟа иазгәаҭатәуп ҳаамҭазы ақыҭеи ақалақьи рҟны арҭ ақьабзқәа рымҩаԥгара аиԥшымзаарақәа шырнубаало.
Иаҳҳәап: ақыҭаҿы инхо ари аныҳәа иазкны аишәа дыргылозар, ақалақьуаа аишәа ҟазҵо шыҟоугьы, ауахәамақәа ирҭаауеит, ацәашьқәа адыркуеит, Анцәа иашьапкуеит, аҩеиӡтә махәҭақәа ԥшьаны иааганы аҩны иҩнаргалоит.
Амшаԥныҳәа иатәу акәтаӷьқәа ақьырсиан динхаҵара ишаҳәо ала хәашала акәзар ианыршәуа, ақыҭараҿ инхо аиҳабацәа, макьанагьы рабацәа, рабдуцәа ишыҟарҵоз иаазго, асабшоуп акәтаӷьшәра ианамшу ҳәа ишыршьо.
Амшаԥныҳәа амҩаԥгара ақыҭеи ақалақьи рҿы аиԥшымзаара ахҟьоит ақыҭауааи ақалақьуааи рынхашәа аиԥшымзаара, рсоциалтә ҭагылазаашьа. Ақыҭақәа рҿы шамахамзар ҭаацәацыԥхьаӡа амшаԥныҳәазы шьтәак ршьуеит. Аԥшәма еиҳабы дзыхныҳәараны иҟоу амшаԥӡыс ҵлак ашьапаҿы, ма аандаҿы иҿеиҳәоит.
Аԥшәмаԥҳәыс лакәзар, аилаџь уны аҭаацәа акрырҿалҵоит. Анаҩс традициала ишаԥу еиԥш амшаԥӡыс дахныҳәаны ишьуеит. Хазы амшаԥҳаԥшьа змоу уи иахныҳәаны ихдыртлоит. Уи ашьҭахь аԥшәмаԥҳәыс аишәа лыргылоит зынарцәымҩа иқәлахьоу, аҩнаҭа иахьыԥшу рыхьӡала. Аишәа анышьҭырхлак ашьҭахь аҭаацәа нахатәоит, акәтаӷьқәа еинырҟьоит.
Ақалақьуаа аиҳарак арԥшӡарақәа иазгагоуп: аҩны арԥшӡара аныҳәа иақәшәо еиуеиԥшым адекоративтә маҭәахәқәа рыла, аныҳәатә чысқәа рыҟаҵара арԥшӡагақәа рыла иҩычаны, еилаарцыруа акәтаӷьқәа уҳәа. Ақалақь аҿы аиҳарак аҿар рҭаацәа ирҿыцны хазы ишынхо ала, араҟа аритуалтә қьабзқәа реишьҭагылара убом, ҩнаҭак аҟны иахьеицынхо, аиҳабацәа ахьыҟоу аҵасқәа иаҳа иазгәарҭоит.
Амала иҳәатәуп, амшаԥныҳәа азгәаҭара амш азы ақалақь аҟынтәи аныҳәа азгәаҭаразы ақыҭарахь, зџьынџьқәа рахь ицо рхыԥхьаӡара шмаҷым. Иҟоуп аҩыџьарагьы иазгәазҭо – ақыҭаҿы – аҩын ду аҟны, иара убас ақалақь аҿы – ҭаацәашәала.
Ауаҩы инхашьа-нҵышьа аиҭакрақәа идоуҳатә ԥсҭазаарагьы ианыԥшуеит, урҭ ирыцуп ақьабзқәа ирыхҭысуа аҽыԥсахрақәа. Ус иҟоуп зехьынџьара, ус ишьақәгылоуп адунеи. Аха амилаҭқәа зегьы ирымоуп досу рхатә культура. Урҭ рқьабзқәеи ртрадициақәеи аԥсахрақәа рыхҭысуазаргьы, ргәыцә аанхоит, избанзар ауаҩы дызлиааз иԥсабара иашьашәаланы дынхоит, уи иҩнуҵҟатәи доуҳауп.
Аԥсуаа амшаԥныҳәазы "Ҽааныбзиала!" ҳәа еидныҳәалоит, "Амшаԥшара ҽаангьы ҳгәырӷьаҵәа ҳаԥылалааит!" рҳәоит. Амшаԥныҳәа зегьы иазгәарҭо аныҳәа дуқәа иреиуоуп. Ари аныҳәа хәыҷгьы-дугьы рҽазыҟарҵоит, иԥшьоу ҷыда ҟазшьак аҵоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Мшаԥымзеи ҳазҭагылоу лаҵарамзеи рзы аҭагылазаашьа хәыҷык аҽарцәгьеит. Иҳамоуп ашколқәа иҳаҩсыз амзазы классқәак ахьаркыз мчыбжьык–ҩымчыбжьа рыҩнуҵҟа. Ахәыҷқәеи арҵаҩцәеи рыбжьара иҟоуп аковид-чымазара злаҽыз. Иахьазы аҵара аминистрреи асанитартә епидемиологиатә станциеи рахь ашәҟы ҳашьҭит ҩымчыбжьа ирҭагӡаны Пицундатәи аҩбатәи ашколи Маҳадыртәи актәи ашколи рҿы аҵаратә процесс аанкылазарц аиҳабыратә классқәа рҟны, ҭыԥқәак рҿы алагарҭатә классқәа рҟынгьы. Пицундатәи аҩбатәи абжьаратә школ аҟны ааҩык арҵаҩцәа ачымазара ҿкы рымоуп, Маҳадыртәи ашкол аҟны - ԥшьҩык. Егьырҭ ашколқәа рҟны аҭагылазаашьа цәгьаӡам, макьана ҳабзиоуп", - лҳәеит Мадина Ажьиԥҳа.
Лара агәыӷра аалырԥшит ҳазҭоу амза 14 рзы еиԥш ичмазаҩхаз ргәы бзиахап ҳәа, ашколқәа рҟны аҵаратә процесс иацырҵартә аҭагылазаашьа ҭышәынтәалахап ҳәа. Ажьиԥҳа убасгьы илҳәеит иааиуа амзақәа рзы аҵаратә программа иахьӡоит ҳәа агәаанагара шрымоу, адистанциатә ҵаразы аԥышәа бзиа шрымоу, уи рхы иадырхәар шалшо.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Хра злоу ахҭысқәа: Қәҭелиа аҵаратә процесс ахыркәшареи аԥышәарақәеи ирызкны