Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аӡәырҩы ажәларқәа реиҧш аҧсуаа аҩыра шьақәгылаанӡагьы, амзар ҟалаанӡагьы аҧсабара ацклаҧшрала аамҭақәа реилысра, амзақәа рҽыҧсахра амза агыларала игәарҭон. Иара ажәа "амза" — ажәҩан икыдуи, "амза" — ашықәс амзақәеи рыхьӡқәа аиқәшәарагьы акыр абызшәақәа рҟын еиҧш аҧсшәаҿгьы ианыҧшит. Амзаҿа, амзаҭәымҭа, амзаҭахамаҭа – арҭ ажәақәа аамҭак аҟынтәи даҽа аамҭак ахь аиасра, амзак алагамҭеи, агәҭеи, анҵәамҭеи аазырҧшуа ракәны ҳбызшәаҿы иаҧҵан.
Раҧхьаӡакәны аҧсуа амзар аӡбахә анҵан 1906 шықәсазы Анбан аҟны: "Аҧхьареи аҩреи рзы астатиақәа" ҳәа хыс изманы еиқәыршәаз ахәҭаҟны. Уи еиқәиршәеит аҧсуа школ абду ҳәа зыхьӡ Аҧсны иахыҵәаз Фома Ешба. Иара убас изныкымкәа амзар далацәажәахьан аҧсуа сахьаркыратә литература хацзыркыз Дырмит Гәлиа. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа рҟынтәи амзақәа рыхьӡқәа рышьақәгылареи урҭ ирымоу авариантқәеи ртәы иалацәажәахьеит абызшәадырҩы Шьоҭа Арсҭаа, аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба. Шықәсқәак раҧхьагьы гәыҧҩык абызшәадырҩцәа рыхшыҩеилаҵара иабзоураны амзақәа рыхьӡқәа рвариантқәа еидкыланы, еиҳа еиӷьқәаз, аамҭақәа рҟазшьа аазырҧшуа ҳәа иалхны аҧсуа амзар аҵараусбарҭақәеи аҳәынҭқарратә наплакқәеи зегьы рҟны ахархәаразы иалагалан (уаанӡа ахархәара змаз амзақәа рыхьӡ аурыс вариант акәын).
Аҧсуаа иахьынхо аҭыҧ аҳауа ҷыдеи аҧсабареи, иара убас аҧсуаа рнапы злакәу анхамҩатә усқәеи рныҳәарақәеи реиҿыбаара иалҵшәахеит аҧсуа амзар ашьақәгыларагьы. Уи иааркьаҿны уазааҭгылозар, абас еиҧш иҟоуп:
Ажьырныҳәа – Аҧсуаа рҟны ихадароу аныҳәара ажьира анцәахәы изку аҟынтәи иаауеит ари амза ахьӡ. Аныҳәара ахаҭа амҩаҧгара ақәшәоит ашықәс ҿыц жәытәла ианаҧыло ажьырныҳәа 13 аухазы. Ҭырқәтәыла инхо аҧсуаа рҿы ари амза замҳараҳ ҳәа азырҳәоит.
Жәабран – аҩнатә ҧстәқәа рынцәа Аиҭар иаҵанакуа ныҳәароуп, ажәқәа рынцәахәы ихьӡ ала ишьақәгылоуп ари амза ахьӡ. Сабшак азы ари анцәахә ихьӡала жәабран мгьал рӡуан – ҧшь-кәакьк змоу амгьал ду ашә агәыламҵаӡакәа. Иара убас уи иаваргыланы ахәышҭаараҿы иқәырҵоит ацқьашә – ҷыдала абри аныҳәараз иҟаҵаз ашәха ду. Урҭ ҧшьы хәҭакны иҧҟаны аныҳәара мҩаҧыргон.
Ари амза иамоуп абас еиҧш иҟоу даҽа хьыӡқәакгьы: ӡынҵыхә, ӷымзымзахәыҷы. Ҭырқәтәыла инхо аҧсуаа рҟынтәи ианҵоу нҵамҭак аҿы ишҳәоу ала ианари ҧеруали цәыббра дуи цәыббра хәыҷи ҳәагь рзырҳәозаап. Цәыббра хәыҷы ус аҳәоит рҳәеит "цәыббра ду аҟара амч сымазар, ауаа ррыҧҳа-ргәаҵәа еиҧшыстәуан" ҳәа.
Хәажәкыра – Даҽакала қфатмза, ҧшамза ҳәагьы азырҳәоит. Ачгара ду ианыҵало раҧхьатәи амш азы имҩаҧырго ныҳәароуп. Аригьы аҩнатә ҧстәқәа рныҳәара, рыҿиара иазкуп. Аныҳәаразы ахәажәақәа ржәуеит, руак ахәажә-ҵәы (араса-ҵәы) агәылаҵаны иҟарҵоит. Аҭаацәа досу рыхәҭаа анрырҭо, ахәажә-ҵәы злоу зықәшәаз дымшуп ҳәа дрыҧхьаӡоит.
Хәажәкырамзазы амш акырынтә аҽеиҭанакуа иахьыҟоу азынгьы ирҳәоит абас еиҧш: "абгахәыҷы ҧҳәыс даанагоит, абга ду кылыҧшуеит". Иара убас "ақәыџьма аӡы ианҭабылгьо" ҳәа.
Мшаҧы – иамоуп авариантқәа: быӷьпытын, цәаӷәарамза. Амза ахьӡ аауеит амшаҧныҳәа аҟынтәи. Амшаҧныҳәазы аҧсуаа рҳаҧшьақәа хдыртуеит, ирыхныҳәоит, аныҳәа иазку аҩы ҭаҭәаны хазы аҳаҧшьа рзыҵоуп. Аныҳәараҿы ашьтәа ашьа карҭәоит. Аҳаҧшьаҿы инеины иныҳәо ахацәа роуп, аҳәса уахь ааигәа инеиӡом, аҳаҧшьа иахаҧшыргьы ҟалаӡом рҳәоит.
Ари амза инаркны "аҧсабара ҿыхоит" рҳәоит, аҧсуаа адгьыл аус адулара иалагоит, ицәаӷәоит.
Лаҵара — ари амзазы алаҵара иахьалаго адагьы, арахәааӡара знапы алаку анхацәа ашьха идәықәлоит, убри аҟынтә шьхацан ҳәагьы азырҳәоит. Шьхацан азы аҭаацәара аҩны аныҳәара мҩаҧыргоит ашьха ихало рныҳәара ахьӡала шьтәак шьны. Иара убас ахьшьцәагь амҩа ианықәло ӡык ахаҿгьы аныҳәара мҩаҧыргоит Аӡы иҭоу дырхылаҧшразы. Хазы Ашьха ныҳәа ҳәа иҟоу даҽа ныҳәаракгьы ҟарҵоит.
Рашәара – пертаба, ма кәыркәа хәыҷы ҳәагьы рҳәоит. Ажәа "кәыркәа" аҵакы еилкаам, аха аҧхынтәи ашоура акәзар ҟалап иаанарҧшуа. Пертаба ҳәа изҿу Дырмит Гәылиа ианҵамҭақәа рыла иаанаго чгароуп. Амза ахьӡ ари аамҭазы имҩаҧысуа анхамҩатә ус аанарҧшуеит. Ирацәоуп ари амзазы зныҳәарақәа мҩаҧызго аижәлантәқәа.
Ҧхынгәы – даҽа вариантк ала кәыркәа ду ахьӡуп, амра агылара иаҳа-иаҳа ианацло. Ари амзазы ақыҭақәа, аҳаблақәа рҟны, шамахамзар цуҭацыҧхьаӡа ацуныҳәа мҩаҧыргоит аарҩара ҟамларцаз, руҭраҭых, ршәыр, рџьықәреи уҳәа ҧхасҭа рмоурц, аамҭа алҧха роурц азы.
Нанҳәа – Анцәа иан лныҳәара иазку ақьабз амҩаҧгара аҟынтәи иаауа хьӡуп. Ажәа шоит ҩ-хәҭакны: "нан" — "ан", "ҳәа" — "аҳәара". Ари аныҳәара аҧсуаа аҿамаҿа адыргалоит. Жәытәла, Николаи Џьанашьиа ишиҩуаз ала аҧҳәыс еиҳабы лҭаацәа лыманы ауҭраҿы днеины рбаӷьк шьны дныҳәон. Иуҳәар ауеит аҽаҩра аныҳәа иазку мзоуп ҳәа. Ари амзазы иара убас имҩаҧыргоит аҵла аныҳәа иазку ақьабзгьы. Егьырҭ авариантқәа рыла марышмза ҳәагьы рҳәоит амра иӷәӷәаны иахьышуа азы.
Цәыббра – ацәқәа анцәыббуа. Даҽа вариантқәак рыла лаҳачан, раҟәыбамзан (акакан анырыҟәшәо аамҭа).
Жьҭаара – аҧсуаа ари аамҭазы рыжьқәа рҭаауеит, аҩҿа ҭарҭәоит. Ари амза шьхалбаангьы иаамҭоуп – зырахә зманы ашьха ицаз ахьчацәа анылбаауа.
Абҵара – даҽакала гьаргәабамза ҳәа рҳәоит. Ари амзазы аҧсуаа имҩаҧыргон Гьаргь Ацқьа изку аныҳәара. Ари аныҳәара иазку анҵамҭа ҟаҵоуп раҧхьатәи аҧсуа етнограф Соломон Ажәанба иетнографиатә етиудқәа рҟны.
Ҧхынҷкәын – ас еиҧш ахьӡ аиуит Аҧсны аҳауатә ҭагылазаашьа шыҟоу ала раҧхьатәи аӡын мза шакәугьы амраҧхара ахьанубаало аҟынтәи. Иара убас ари амза анынҵәалак ашьҭахь амра ҿыц агылара иаҧылоит. Егьырҭ авариантқәа рыла ӡынхы, лымтымза ҳәагьы иашьҭоуп.
Амзақәа рыхьӡқәа рыла иубарҭоуп урҭ ҵакыла акырӡа ишбеиоу. Мзацыҧхьаӡа ҩба-хҧа ныҳәара анымҩаҧырымго ыҟам. Иахьатәи аҧсуа амзари жәлар рамзари реишьашәаларақәагьы убоит.