Sputnik, Сырма Ашәԥҳа
- Еқрем, Аԥснынтә ахҵәара иақәшәаз шәабшьҭра рҭоурых ҳзеиҭашәҳәа.
— Ҳара ҳабдуцәа ирҳәоны исаҳахьаз ала, ҳақәҵырҭа Калдахәара ауп ҳәа. Маанааи Хышааи усҟантәи ирҳәоз ажәашьҭыбжьала, аешьара рылеибахуа, еицынхо еиҩызцәа бзиақәаны иҟан. Аӡы ихырҵаз ауаажәлар ирыланакыз ҳауп ҳаргьы.
Ҳахьнеиз ақыҭа, иара уажәгьы ҳахьынхо, 40 шықәса инарзынаԥшуа Маан Кац ихьӡ ахын. Уажәы ахьӡгьы ҳаԥсахит, Калдахәара ҳәа ахьӡны иҟоуп. Ҳазҵатәаз абахә ашьапы иахьагьы ҳаҵатәоуп, Аԥснытәи ашьха иаҵәарақәа иреиԥшу ашьхақәа ааҳакәыршаны иҟоуп.
Ҳхы уаҩ дахьықәымԥшуа аҭыԥ аҟны иҟалеит ҳанхара. Иаҳаулакгьы ҳҽеиқәҳархеит атәым дгьыл аҿы. Сара зхәышҭаара мацара ада ззымдыруа аӡә сакәӡам, адунеи акыр сеимдахьеит, сакәшахьеит. Ҳазлатәоу аҳәынҭқар ахҵәара аахыижьҭеи ԥшӡа ҳаибабо ҳаҟаӡам, рхы ҳадырхәаразы ҳныҟәыргеит.
- Атәым дгьыл шәынхашьа зеиԥшроузеи?
— Аԥсадгьыл ахь ахынҳәра иадҳәалоу азҵаарақәа рацәоуп. Напхыла-шьапхыла еиласаз ауаажәлар реилыӡаара усҟак имариам. Сара схатәы сҳәозар, саб ихааныижьҭеи ақәԥара саҿуп исирбаз ала схы ныҟәызгарц. Сышьҭра атәым милаҭ алам.
Ҳара ҳқыҭаҿы инхо ажәлақәа иреиуоуп: Хышаа, Қәпалаа, Гәыбзаа, Аҭеибақәа, Апыгәаа, Аҳәмарбақәа, Ҳәатышьаа уҳәа. Атәым милаҭ ҳаланымхаӡеит, иаҳмуӡеит, адәахьынтә уаҩ дааҳмышьҭит. Ақыҭа иаланхо ҳазегьы ҳанхацәоуп.
Адгьыл ҷҷарақәа ирықәынхо ҳауаажәлари ҳареи ҳаицхырааны ҳнибархоит, ҳацәгьеи ҳабзиеи ҳаидгылоуп. Аҭырқәа иполитика аҽаԥсахит аҵыхәтәантәи 20 шықәса раахыс. Анхара пату ақәымкәа иҟалеит. Адәахьы ацара згәаԥхақәо рацәахеит, адгьыл ақәаарыхра рцәыуадаҩхо иалагеит. Сара сыжәлантәқәа 40 ҭӡы рҟынӡа ыҟоуп.
Аха, иуԥхьаӡозар, ақыҭаҿы жәаҭӡык раҟара роуп иаанхаз. Егьырҭ атәым ҳәынҭқаррақәа рахь иагаз рацәаҩхеит, иԥсаҟьаны адунеи иалаԥсоуп, рыхшара аҵара дырҵаразы еиҳарак. Ақыҭақәа уааԥсырала иҭацәуа иалагазаргьы, рыдгьылқәа кармыжьӡеит, ҳаибабарагьы хар амам. Уажәынахысгьы иԥшӡаны иныҟәаҳго Анцәа иҟаиҵааит.
Аԥсныи ҳареи аигәныҩра ҳабжьоуп. Изылшо иԥсадгьыл ахь дцоит, дынхартә еиԥш аҭагылазаашьа ыҟоуп. Ҳаԥсадгьыл ҳазхьаԥшроуп. Аҳәынҭқарра аусқәа ҳҽалаҳархәлароуп, акыр зымчу Аԥсны дацхраароуп. Уи гәаҳәас иҳамоу ауп, ара ҳаҟазаргьы, иахьынӡаҳалшо ала, абри аиҭаҳәара ҳаҿуп. Ҳҿар еилыркаар ҳтахуп аҭоурыыхтә ԥсадгьыл закәытә мчу иамоу.
- Шәара аԥсышәа цқьала шәцәажәоит, аҵара шԥашәылшәыршеи?
— Ахатәы бызшәа аиқәырхара сыуаажәлар ирџьысшьоит зегь раԥхьа. Урҭ ахыԥхьакшьа рдырит. Атәым милаҭ рхамԥарц азы еибыҳәаны ныҟәашьак ҟарҵеит. Аҩнаҭаҿы аԥсышәала ицәажәо ианыҟалалак, игәнумкылар ԥсыхәа амаӡам. Иашоуп, агәаԥхареи, ахдырреи аҭахуп. Сыуаажәлари сзыхшаз сҭаацәеи сырзыразуп. Сзакәыз сарҳәаратәы, еилыскааратәы срааӡеит. Саргьы уи амҩа санушәа сгәы иабоит.
Абри апҟақәа аныԥыруаз зыла иамбоз санду, "Уара сыла иабом, аха слымҳа еилнаргоит, апҟақәа ииасуазшәа збоит, унаԥши", ҳәа ансалҳәа, апҟа закәыз сыздырӡомызт, схәыҷцәан. Ларгьы аҭырқәшәа аҵаха змамкәа зыԥсабара еиҭаназкыз лоуп. Саб ихынҳәра сазыԥшит.
Саб данааи, "Уара санду абас ак салҳәеит, апҟа захьӡузеи, измааноузеи?", сҳәеит. "Уара апҟа закәу узымдырӡои?", иҳәан ҭырқәшәала ахьӡ сеиҳәеит. Ашьҭахь санду снеины иласҳәеит апҟа закәыз, иаанагоз саб ишсеиҳәаз. Абас санду илыџьшьаны исҵаз аԥсуа ажәақәа рацәаӡоуп. "Апҟақәа бзызразҵаазеи?", сҳәеит. "Издыруада, Аԥсны иахысны иаауама ҳәа сгәахәит", лҳәеит…
Ааи, абызшәа аиқәырхара уиаҟара имариаӡам. Зны-зынла уамырцәажәаратәы уҟырҟмыџь анакуагьы ыҟоуп. Аԥсышәала шықәсыла сзацәажәо ауаа сахьрықәымшәац аҭыԥқәагьы ҟалахьеит атәым ҳәынҭқаррақәа рҿы. Аха, уаныхәыҷу иудырҵаз абызшәа пату ақәҵаны ианныҟәугалак, ишухамшҭуа сара сыла иудырыр ҟалоит.
Ауаа бзиақәа раҟара даара аԥсшәа сҳәоит ҳәа схы сызлалаҽхәо акгьы ыҟаӡам, аха сгәы иаҭахәу сҿы иасырҳәоит. Анцәа иџьысшьоит саԥсыуаны сахьишаз. Ҳмахәҿа еихьӡо, ҳаиԥымхо, ҳшеишьцәо еилкааны анхамҩа ҳазшаз иҳаҭәеишьааит.
- Ажәабыжь хәыҷык еиҳа шәхаҿы иааиуа иарбан уажәазы?
— Сан ахҷыԥсаа дреиуоуп. Санду, саб иангьы ахҷыԥсаауп. Сан д-Аӡынԥҳауп. Сан лан д-Арҩыҭааԥҳауп, Џьгьардатәуп. Сандуцәа рыбзоурала, рдыррала, саԥсыуаны схы ныҟәызгоит, сазгәыдуны аԥсшәа сҳәоит. Рахраҭа бзиахааит. Санду лан лоуп Аԥснынтә ихҵәаз. Уи лан илҳәақәоз ҳара еиҭаганы иҳалҳәон:
"Ашьхахь ҳәа ҳандәықәлалак, ашоура бааԥсқәа ҳхаҳгаанӡа, архақәа рахь ашоура иагаз арахәи, аҩада аҳаракырахь ҳхало ҳаналагалак ҳахьынӡаҩеиша ҳҩеиаанӡа ахьҭа иаҳцәашьыз арахәи ржьы еилажәны еицаҳфон лҳәалон сан рыцҳа, ҳәа хзеиҭалҳәон санду. Лан д-Ашьхарааԥҳан санду. Амҩахь еицәыӡқәаз рацәоуп.
Убри цәгьа хьаас илыман. Зегь реиҳа гәалас илымаз Аԥсны акәгәышьан. Лара лҭынхацәа шьапыла иныҟәаны, арахә зманы инеиқәаз роуп, Папаа. Амшын Еиқәа агаҿа иаваланы, Баҭымынтә ихыҵит ҳәа агәаанагара сымоуп. Аҭырқәа иҳәаа ианалала ашьҭахь, еицыз аишьцәа еицәыӡит.
Арҩыҭааԥха санду ахҵәара аӡбахә ирацәаны далацәажәалон. Абрахь Арҩыҭаа шықәнымхоз лдыруан, рызегьы шыхҵәаз ларҳәахьан. Лыԥсымҭа аламҭалазы, лажәрагьы ԥыҭк инахыҳәҳәоны, лыхшыҩгьы еилахәо ианыҟала, лааигәа сыҟазар лҭахын, сдәылҵыр лҭахӡамызт. "Иҟоузеи, нанду, иахьа бабаҟаз?", анысҳәалак, "Иахьа, смааи Ашәынтәи", лҳәауан. Абарҭқәа иаҳхамшҭуа ажәабжьқәа роуп.
- Шәзеиӷьашьарақәа Аԥсни аԥсуааи рзы изеиԥшроузеи?
— Ахәыцшьақәа еиԥшым. Аԥсны аԥсҭазаара излаҟо еиӷьхо иҟаҳҵаразы, атәым тәылақәа ирыланхо апсуаа шәареи ҳареи ҳмахәҿақәа еибаҳҭароуп. Уахыки ҽнаки рыла зегьы еиҿкааны уаҩы изыҟаҵаӡом. Иҳагу еибаҳҳәароуп ҳалақәа ихибамыкшалакәа. Аԥсны акырӡа ахҭнагахьеит. Иахьа шәызлаҟоу ҳаигәырӷьоит ҳашьцәа Аԥснаа.
Лшара хәыҷык ҳамазар ишәыдаҳҵар ҳҭахуп. Ҳџьаршьаратәы еиԥш Аԥсны аҳәынҭқарра шьақәгылеит. Уи зыԥсҭазаара ахҭнызҵаз рацәоуп. Рҿаԥхьа ҳалахь аԥхӡы аауа анцәа ҳҟаимҵааит. Аҳәынҭқарреи уи зтәу ажәлари еигымзааит. Ари нахысгьы ахьчашьа Анцәа ҳақәиршәааит! Ҟәарҷахак иадымхаргьы зџьабаа аду зегьы ҳрыкәыхшоуп!
Аԥсны агәабзиарахьчара аминистр Ҭамаз Ҵахнакьиа арадио Sputnik аинтервиу аҭо далацәажәеит атуристцәа хыԥхьаӡара рацәала рыҟазаара аԥснытәи амедицина ахәо иамыхәо, аҳәаа иахысуа атестқәа зырзыҟарымҵо, акоронавирус аҟазшьақәа ухы иадубалар хымҩаԥгашьас иаҭаху уҳәа ртәы.
- Ҭамаз Мурман-иԥа, нанҳәа 1 азы иаадыртит аурыс-аԥсуа ҳәынҭқарратә ҳәаа, атуристцәа хыԥхьаӡара рацәала атәылахь иҭалеит. Абри инадҳәаланы аҭагылазаашьа хәшьарас иашәҭозеи?
- Хәшьарак аҟаҵара макьаназ изаауп. Уажәоуп зегь аналагаз. Иааиуа ахымчыбжь рыҩныҵҟа иҟало аабап. Ихадароу ашәарҭадаратә ԥҟарақәа рықәныҟәароуп. Урҭ аӡәгьы иаԥимхыцт макьана. Атуристцәа ахьаангыло аобиектқәа, акрыфарҭақәа зегьы абжьагарақәа рыҭоуп. Шәача аԥышәала иаабоит ауаа шырацәоу, аха аҿкра зауа рхыԥхьаӡара шшәарҭам.
- Аҳәаа ахысраан ауаа ргәабзиаратә ҭагылазаашьа ҭырҵаауама?
- Уаанӡа, аҳәаа иахысуаз рхыԥхьаӡара анмаҷыз уи аҟаҵара мариан. Уажәы, зықьҩыла ианахысуа ргәаҭара уадаҩуп. Ауаа уахи-ҽни агәаран иқәгыланы аҳәаа иахысуеит, амра ицәгылоуп. Ҳәарада, ауаҩы ицәеижь аԥхарра асуеит. Атепловизор, ма атермометр абри аан ииашоу аинформациа урҭараны иҟаӡам.
- Ареспубликаҿ аус ауам Агәабзиарахьчара аминистрра "ацәаҳәа ҷыда". Аҿкыра аҟазшьақәа зхы иадызбалаз ауаҩы ихы шԥамҩаԥигар акәу?
- Ааи, атехникатә проблемақәа ыҟоуп, аха амобилтә оператор ҳиҳәоит уаанӡатәи аусуратә режим иазыхынҳәырц. Ауаҩы иҭагылазаашьа дацәшәартә ихы ибозар аҳақьым дидҵаалароуп.
- Аԥсны араионқәа руааԥсыра иҟарҵар акәузеи?
- Араион ауааԥсыра ртәы уҳәозар ишьақәыргылоуп амаршрутизациатә схема ҷыда. Раионцыԥхьаӡа амашьына рыҭоуп, иахәҭахар апациент Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь инагаразы.
- Иазхома ареспубликаҿ алаборантцәа, атестқәа рҭак ҟазҵаша?
- Аҭҵаарақәа заҟа ирацәахо аҟара еиҳа-еиҳа иуадаҩхоит. ПЦР-диагностика ҟазҵо ҳәа иҳамоу хҩык алаборантцәа роуп, аха ҳара ҳгәы иҭоуп аҽа ҩыџьа рдырра ацҵаразы иахәҭоу аиҿкаарақәа рахь рышьҭра. Дара алаборатортә диагностика атәы рдыруеит, аметодика ҿыц аҵара рзымариахоит. Иҳәатәуп нанҳәа 8 рзы ишаагахо акомпиутертә томограф. Гәдоуҭатәи агоспиталь аҟны иаразы аҭыԥ рхиоуп.
- Аоперштаб аилатәараҿы шәхаҭыԥуаҩ иҳәеит аепидимиологиатә ҭагылазаашьа еицәахар ҳахәаӡом ҳәа. Уи ииҳәаз шәақәшаҳаҭума?
- Ҳара амедусҳәарҭақәа азҳархион ҳуааԥсыра рхыԥхьаӡара иаҿырԥшны. 100 нызқьҩык ауааԥсыра рҟынтә ихьанҭоу, зрыԥҳа аҳауаҭарсра аҭаху ачымазцәа 20-ҩык ракәхоит ҳәа ҳазнеиуан. Ичмазаҩыз рыстатистика ала, 80% аҿкра рыдубалаӡом, ихьанҭоу ачымазцәа ҳәа изышьҭоу 2,5% роуп иҟоу. Макьаназы абри астатистика инақәыршәаны, хәшәыла, маҭәахәыла ҳаизибархоит.
- Ирҳәон ашоура ҟалар ачымазара ықәҵуеит ҳәа. Логика ҳәа кыр аҵоума ари?
- Иазырыԥхьаӡоит аультрафиолет анырра ҟанаҵоит ҳәа. Уи адагьы ианшоуроу ауаа аҩныҵҟа итәаӡом, адәахьы идәылҵуеит, ус анакәха аҿкрагьы еиҳа ашьҭкаара уадаҩуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Тҟәарчал араион, Бедиа ақыҭа ииз Наҭелла Џьынџьал дхәыҷызар аахыс анхашәатә бзазара далааӡан. Лара лаби лаб иашьеи Аџыри Мышәи Џьынџьалаа зыхьӡи зыжәлеи еидкыланы ирҳәоз ауаа иреиуан, Нхыҵи Аахыҵи шьхала иахьымныҟәацыз ыҟамызт, ақәыларақәа ирылахәын, ишәарыцон.
"Саб Аџыр ихьӡын. Аџыри Мышәи аишьцәа ракәын. Ҽыла иныҟәон, қәылара ицон, аҽқәа ааргон. Усҟан аҽқәа пату рықәын. Дара есымша ԥсыуа маҭәала еилаҳәан, рыхҭарԥақәа рхаршәны. Абарҭ анхамҩа усгьы иаҿын. Усҟан даҽакала иҟан, даҽа гьамак аман. Ауааҳә ҟарҵон. Амхы иҭагыланы ианырашәоз ашәа ҳәо, абри аџьабаа змо акы акәны акәымкәа, рыԥсы аларшьозшәа акәын ишазыҟаз. Убри иаҳбаз ауп ҳаргьы иахьа иааҳго", – ҳәа еиҭалҳәоит Наҭелла, луҭра далсны днеиуа, лаарыхрақәа лнапы налыршьуа.
Лара аҭаацәара даналала нахысгьы лыԥшәма Пиотр Џьапуеи лареи Тҟәарчал ақыҭан рхатә џьабаала анхара напы адыркит. Урҭ ирааӡеит хәҩык ахшареи зежәҩык амоҭацәеи. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахь, рынхара зегьы аныблы, Тҟәарчал иқәҵын, иахьа иахьынхо Бабышьира иааит. Араҟагьы ҿыц анхара иалагеит, ирымоу зегьы дара рнапала иҟарҵаз ауп, рхатә џьабаа мацарала, адгьыл ақәаарыхрала рхы-рыхшара рааӡеит.
Наҭелла луҭраҿы иҟам ҳәа акы ыҟам: ҳзышьцылоу анаша, апомидор инаркны, апырпыл, апатырџьан, ахәыл, апырпыл хаа, акырпыжә, ашьынка, аҟаб уҳәа, зеиуахк уҭаху афатә архаагақәа. Урҭ инарҷыдангьы сылаԥш иҵашәеит ауҭра иалагылаз, зыбӷьқәа џарџаруаз ҵиаак. Ари закәызеи ҳәа сахьҵааз, аҭаҭын ауп ҳәа салҳәеит.
"Абри аԥхьа абра ҳанаа анхара, иҳадырҵеит аҟаҵара, ақыҭа зегьы иҟарҵеит. Убас иҟалеит, агарҭа ҳмоуа. Уи ауҭраҭых шыҟабҵо еиԥш, абас ибрашәеит, ибцәаӷәеит, ибчалтит, еиҭабҳаит. Нас икнаҳан иҳарҩеит, ианҩа нахыс абас иаҳҷаҷуеит. Уи агәыр ыҟамзи абас, идуу, убри ала еихаԥсаны, иаҳҷаҷуеит. Нас иҳарҩеит, икнаҳҳаит, анаҩс аҭирахь ирысҭеит. Уи ашьҭахь иҟаҳамҵеижьҭеи акырҵуан. Уажәы абас цырақәак ауҭра иалеиҭаҳан иҟасҵеит, ауҭразы ибзиоуп иара", – ҳәа еиҭалҳәоит лара.
Ауҭраҭых инаҷыдангьы амх дугьы ҟаҵаны ирымоуп, аџьықәреи аҟәыди ахьрызҳауа. Адгьыл заҟа бҭаху ыҟоуп, иузыҟаҵозар лҳәоит лара. Наҭелла Џьынџьал ишазгәалҭо ала, лара лзын аарыхра ааԥсароуп ҳәа лызҳәом, уимоу акы данаҿым ауп лгәы ианазымчҳауагьы. Иаалрыхуа акәзар, лхазы мацара акәым, лҭаацәа зегьы ирхьылгӡоит, ақалақьқәа рахь ирзылшьҭуеит, лгәылацәа ракәзар, урҭ рыда схала стәаны иагьысзыфом лҳәоит.
Лыҩцараҟны уажәнатә иалыркхьоу аӡынтәи аҵәахқәа ахы убар, аҵыхәа узымбо иҭәуп. Иара убас ақыҭанхаҩ нага ишиҷыдаҟазшьоу еиԥш лыҩнаҭа ахш-харҵәы агым. Иара уигьы ашә рҩаны аӡын азы иахьылҵәахуа адагьы, ашә-аӡагьы аркқәа ирыланы сылаԥш иҵашәеит.
Уи шыҟалҵо атәгьы сзеиҭалҳәеит абас:
"Ашә аӡа абас иара злахысхыз аӡы ала еиҵаҵаны, аџьыкхыш агьамала инаҭаны абас иасыркуеит. Ашә рҩа усгьы иҟаҳҵоит, абригьы абас. Аибашьраангьы абри ҳаарыхра иҟаҳҵоз ала акәын ҳазланхоз, аӡәы акы иҭаххаргьы ҳаицхыраауан, уажәгьы ак ҟаларгьы, абри ҳхала ҳтәаны иаҳфаӡом, схала сара сыгәгьы иаҭахӡам, аӡәы акы иҭахума, зегьы сызрыхьӡандаз ҳәоуп сшыҟоу. Нас сара иҿыцу акы ахәыцрагьы бзиа избоит, схатә гьамала. Уажәы акониак иарҭо архаагақәагьы аарыхны, уигьы снапала иҟасҵоит. Ажәакала, иҳалшо ала ҳанхоит", – ҳәа еиҭалҳәоит лара, аибашьраантәи ауадаҩрақәа уажәгьы лхы-лгәы ишҭоу мҩашьо.
Лашҭа акәытқәеи ашәишәиқәеи рыла иҭәуп. Урҭ ирыцуп акәатақәагь, ачақәагьы. Ачақәа лмаҭа Алмас Џьапуа иоуп иаазгаз лҳәоит, убри иара азҿлымҳара иоун, рааӡара далагеит ҳәа ҳалҳәеит. Ажәакала, ақыҭанхамҩа агьама лара лмаҭацәагьы ишьҭыркааит.
Зхатә џьабаала инхо аҭаацәара ауадаҩрақәагьы маҷымкәа ирымам, аха уи рындырԥшӡом, акы ҳагуп ҳәагьы рҳәом, ргәы аартуп, доуҳалагьы ибеиоуп. Ари анҵамҭак алагьы иузҳәом урҭ рнапы злаку аусхкқәа зегьы.
Ҳаицәажәараан Наҭелла исзеиҭалҳәеит имаҷымкәа ажәытә ажәабжь ссирқәагьы. Лара лыбаҩ ҷыда шыҟоу ала, алаф азгьы лыбз хуп. Изыхәҭоу лафла дзыԥсоугьы иалҳәоит, ажәа азы хара ицо лакәым. Лыҩнаҭа иаҭаауа зегьы напы рҭәыла ишоулышьҭуа еиԥш, саргьы, ишысымуазгьы, напыда сылмышьҭит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, нанҳәа 7 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа амазаара ашьақәыргыларазы хә-нызқь рҟынӡа атест-системақәа Аԥсныҟа иааргараны иҟоуп, абри атәы Sputnik имҩаԥысуаз апресс-конференциаҿ илҳәеит Агәабзиарахьчара аминистрра ахәышәтәратә усбарҭа аиҳабы Саида Делԥҳа.
"Хара имгакәа хә-нызқь система ааргараны иҟоуп, аха ҳара урҭ изыхәҭаны иҟоу ирзымҩаԥаагалоит", - лҳәеит лара.
Делԥҳа лажәақәа рыла, Аԥсныҟа иаарго атест-системақәа агәаҭара иахыжьуп, рырбагақәа рыгәра угартә иҟоуп.
Иара убас Делԥҳа илҳәеит, нанҳәа 7 рзы Сечин ихьӡ зху аинститут аҟазауаа Аԥсныҟа ишаауа, аковидтә центр ишаҭаауа, иаҭаххар аҭыԥантәи аҳақьымцәа ацхыраара шрырҭо.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: