Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Ԥхынҷкәынмза 11 рзы Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт аҿы имҩаԥысуеит Нхыҵынтәи, Урыстәылантәи аҵарауаа злахәу Жәларбжьаратәи аконференциа. Ԥхынҷкәынмза 12 рзы Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи аҿы "Апоет идунеи" захьӡу ацәыргақәҵа ҟалоит. Иара уи аҽны, асааҭ 4 рзы, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә драматә театр аҿы имҩаԥысуеит Мушьни Лашәриа ииубилетә хәылԥазы.
Бзиа еибабо хаҵеи ԥҳәыси акыраамҭа нызҵыз шәразҵаар: "Шәыбзиабара ахы шԥацәырҵи?" — ҳәа, аӡә дыҟоуп изгәалашәо, еиҳазар ҟалап изгәаламшәо раԥхьатәи реиԥылара. Сара, Кәтолтәи абжьаратә школ сҭан, усҟантәи аамҭақәа мариамызт, Сталин ихаан акәын. Ашкол аҿы иаҳдырҵоз апоезиа ҳаԥхьон. Уи адагьы, Кәтол убас еиԥш иҟаз хәышҭааран, апоезиа аԥшәымара акны иамазшәа, апоезиа акульт ыҟазшәа иҟан. Уи ақыҭа иалҵыз апоетцәа ируаӡәкуп: Иуа Коӷогниа, Алықьса Лашәриа, Иван Папасқьыр уҳәа аӡәырҩы. Арҭ ҳара иаҳдыруан, иаҳгәалашәон. Иуа Коӷониа инышәынҭра уахынла саҩсны санцоз рацәак сшәаӡомызт, убасҟак бзиа дызбон, дсызгәакьан, дысзааигәан, еиҳаракгьы ипоемақәа, илирика…
Убас еиԥш иҟаз ааԥынрак аан, амшаԥ аламҭалазы акәын, аииа-баииа ҳәа изҿыз ирымҽхакны иҟан адәқәа. Баҳчак ҳаман, убри ала иҭәын, уа тәарҭакгьы ыҟан, ашәҟәы ықәуҵар ауан, уадтәалар ауан. Убас еиԥш иҟалеит сгәаҳәара, ак зҩындаз ҳәа убри аҽны. Салазыргаз, абарҭқәа зыӡбахә сҳәаз, апоезиа акульт аҳра атрадициа анаҩсан, иара аԥсабара ахаҭа акәу џьысшьоит. Убас иԥшӡан, убас иссирын. Убарҭ ажәеинраалақәа акы-ҩба сзынхеит рхыԥша. Изҩит, аха нас сырхыҳәҳәо салагеит, сыблаҿы имааиуа иалагеит, абасшәа иҟалеит сырҿиара ахыҵхырҭа. Усҟан ашкол сҭан, фы-класск, ма быжь-класск рҟны стәан, исхыҵрын жәаҩа, жәахаҟа шықәса.
Иахьеиԥш исгәалашәоит, Кәтол ацентр аҿы, Алықьса Лашәриа усҟан Москва аҵара иҵон, даан дыҟан. Шьоҭа Ҷкадуа чамаданк азна ажәеинраалақәа иманы амҩадуаҿы Алиоша дизаԥхьон. Сара сшааиуаз ашьшьыҳәа саарыдгылеит, сыбжьы мыргаӡо сырзыӡырҩуан. Шьоҭа Ҷкадуа даԥхьон, деиҭаԥхьон, Алықьса убас иԥхьаӡеит, иажәеинраалақәа еиҵыхцәоушәа, ажәабжь аган ыҟоушәа апоезиа аасҭа. Сгәалашәараҿы иаанхеит Алықьса, Шьоҭа Ҷкадуа иабжьеигаз: "Иугәалашәома, ҵыԥх Баграт Шьынқәба иикьыԥхьыз ажәеинраала "Ҽааныбзиала" шаҟа еилацалоу, шаҟа исахьарку, шаҟа икьаҿны еибыҭоу?"- ҳәа". "Ҽааныбзиала" Баграт ианиҩыз 1947 шықәсазы акәын. Ус анакәха, сара 1948 шықәса рзоуп абри ахҭыс санахҭыгәла. Убас, маҷ-маҷ, апоетцәа Алықьса Лашәриа раԥхьа днаргыланы, нас сышмаҷыз Дырмит Гәлиа депутатс далырхуан Кәтол, уа ажәытәан аус иуан рҵаҩыс, ажәытәуаа идеизаланы, ргәы еизыбылуа ианеицәажәоз. Дырмит усҟан алакәуаҩ диҩызан, алегендақәа ирылиааз аӡә иакәны дыҟан.
Кәтолтәи ашкол саналга ашьҭахь, ҳәарада уи аамҭазы схы иҭаз, сгәы иҭаз ажәеинраалақәа ракәын, ус Аҟәатәи арҵаҩратә ҵараиурҭа сҭалоит 1957 шықәса рзы. Алитературатә кружок еиҿкааны иҳаман, уи хантәаҩыс саман. Аԥсны ахы-аҵыхәа аҟынтә уа иҭаҩыз маҷыҩӡамызт, ажәеинраалақәа зыҩуаз, бзиа избоз. Павел Аӡынба, Платон Шьаҟрыл ҳарҵаҩцәа ракәын. Убасҟангьы иҭҳажьуан ажурнал хәыҷкәа, аҭӡы газеҭқәа алитература иахҳәааны. Схы-сыԥсы зегьы ахьыҟаз Москватәи алитературатә институт ахь акәын, убри аҭалара идеалс исыман. Уа саанахәеит 1960 шықәса рзы. Курск аҟны аҵара еицызҵоз 25-ҩык ракәын иҟаз. Иара институт дуӡам. Аинститут зегьы уаашәҩык, 120-ҩык иреиҳаӡамызт, абаҩхатәра змаз ракәын зегьы, имариаӡамызт ус аҭаларагьы. Жәамш аҩныҵҟа зны уара утәы еилдыргон, егьи ажәамш раан даҽаӡә итәы еилдыргон, ажәеинраалақәа ихкьыԥхьааны, иша-шаны жәаҩык, жәохәҩык ирырҭон. Уажәеинраалақәа рҟынтәи абаҩҷа аанрыжьуамызт, убас ицәажәон, убас иџьбаран, еиҳарак аурыс поетцәа, аҿарацәа.
Вадим Кожинов ҳәа дыҟоуп еицырдыруа аҵарауаҩ, Станислав Куниаев, иаркы-ирцә ҳәа иҟаз апоет, "Добро должно быть с кулаками" ҳәа зыҩуаз, Анатоли Передреев, Николаи Рубцов, урҭ сара сҩызцәа ракәын. Аурыс поезиаҿы ипатриотцәа дуқәоуп, иагьпоетцәа дуӡӡақәоуп, ус иагьаанхеит дара. Абарҭи сареи еснагь ҳаицын, убарҭ рҟынтәи ауп аурыс поезиа еиҳарак агьама ахьыск, ашкол аҟынгьы издыруан аха, урҭ еиҳа аҵахь удырԥшуан, даҽа ганқәакгьы цәырыргон. Ара ҳара, ауаҩы данҿоу хәыҷык ҽырбагасгьы имоуп апоезиа, ҳажәеинраалақәа ҭыҵыр ҳҭахын, урҭ ҭыҵырц азы хәыҷык апартиа агәы иақәшәоз, акомсомол агәы иақәшәоз, атәыла агәы иақәшәоз зҳәазеиԥш, абарҭқәа ҳасаб рзаҳуан ҿыц аҩра иалагаз. Урҭ акы иаԥсоуп ҳәа ирыԥхьаӡаӡомызт. Урҭ асеминарқәа рҿы ирыԥхьаӡоз угәы-уԥсы аҟынтәи иаауа, игәыҭҳәаау, зда ԥсыхәа умам ацәанырра иахыуҳәаауаз ракәын. Нас, аҿырԥшқәа ҵҩа змам: Блок, Пушкин, Есенин, Анна Ахматова уҳәа, урҭ рыӡбахә рҿакын, урҭ рпоезиа иааӡон, саргьы анык леиԥш аурыс поезиа сазыҟан. Аурыс поезиа дууп, мшынуп, ҳәаак амаӡам. Анемец поезиа, Гиоте иоума, англыз поезиа Баирон иоума, егьырҭ европатәи апоетцәа роума, ҳара излаҳдыруа аурыс еиҭагақәа рыла, аурыс бызшәа ду амч ала ауп. Убарҭ ҳара ҳгәалашәараҿы, ҳцәа-ҳжьаҿы иаанхо иалагеит.
Убасшәа иҟалеит, сара Аҟәа санҭаз инаркны раԥхьатәи сажәеинраалақәа рышьҭахь, аиҭагара аусгьы снапы аласкит, аурысшәахьтә аԥсшәахь. Ауасҭа бзиа абна данылалак, аҵлақәа данрылаԥшаауа идыруеит маҭәахәыс иалихыша. Ауасҭа бааԥс иакәзар, ирхуа, иԥҟо дцоит зегь неиԥынкыланы. Аиҭагарагьы шыҟоу убас ауп, иҟоуп еиҭаҵуа, еиҭамҵуа, уигь ҟазароуп убри алыԥшаара. Аԥсуа жәеинраала аурыс излазааигәоу убри ауп, уажә ақырҭуа поезиа аасҭа, польшатәи апоезиа аасҭа, уахь ацырақәа рхыԥхьаӡара ауп аус злоу. Ара ацырақәа рхыԥхьаӡара мацара акәымызт, аурыс поезиаҟны ақәыӷәӷәара акцент аҭатәуп. Аурыс поезиеи аԥсуа поезиеи ахьеиқәҿырҭқәо ыҟоуп, уамашәа иубаратәы иҟоуп аха. Абасшәа аус соуит, "Амшә иакыз "баба" иҳәеит" — ҳәа, аҭакԥхықәра сыдло иалагеит аиҭагара аганахь ала, апоезиа ду аҿцаара аганахь ала.
Алирика
Аԥсуа поетцәа рыбжьара шамахамзар уаҩ дыҟам, прозак зымҩыц. Зны-зынла поезиала иалагоит, аха нас ашырҳәа апрозахь ииасуеит, том рацәала иҭрыжьуеит. Сара саӡәыкны апроза саламгеит, бзиа ишызбозгьы, даҽа дунеины, даҽа ритмкны, ҽыԥсахрак аҳасаб ала исыԥхьаӡон. Уи имариамыз усмызт. Ауаҩы аԥышәа иоуеит, ажәеинраала аиҿкаашьа, арифма змоу, измам зҳәазеиԥш. Ара аус ду ыҟан, сара апоезиа сҽадысцалеит, еиҳарак алирика, апрозаҟны аус сымаӡамызт. Ҳаԥсуа поезиаҿы абзиабаратә лирика шамахамзар иуԥылаӡомызт, Сталин иаамҭа аан.
Исгәалашәоит, санмаҷыз ҳпоетцәа абзиабара иазку акы ианаԥхьоз аамҭазы, аудиториа аҿаԥхьа аҭамзаара шьҭарҵон, абри абзиабара иазкуп ҳәа.
Иара Баграт иҟынгьы, "Уа, бара уа инеиуа, кәафҭа шкәакәа зшәу". Тематикала абзиабара иазкуп, ажәлар рпоезиа иаҿгоуп, иԥшӡаны иҳәоуп, аха апоет иҩныҵҟатәи игәаҟҵәаҟра уа ицәыргаӡам. Пушкин итәы ҳгозар: "Я, Вас любил, любовь ещё, быть может…", " Я помню чудное мгновение, передо мной явилась ты…", урҭ ҩныҵҟалоуп ишыҟоу.
Сара сыԥсҭазаара убас иҟалеит, аҭаацәаратә ԥсҭазаара лассы саламлеит. Абзиабаратә лирика аума, асубиективтә лирика ҳәа иԥхьаӡоу аума, абарҭ роуп сепикатә поезиахь ииасыз. Сепикатә поезиахь зегь раԥхьаӡа иргыланы иаҵанакуеит: "Ахьтәы уасцәа", нас "Аџьынџь", ааигәа иҩны салгеит, иагьыскьыԥхьит "Ашаеҵәа". "Ашаеҵәа" ҳәа иҟоу апоема, ажәҩан икыду ашаеҵәа, хәылԥыеҵәа акәӡам. Ашаеҵәа, ари сара сзы — Вифлеемтәи ашаеҵәа, уи ҳаԥсҭазаара, ҳхы шныҟәаҳгаша, гәыцқьала, ԥсыцқьала аҟазаара Анцәа иҿаԥхьа, ауаажәларра рҿаԥхьа, убри ауп. Ари ақьырсианра иазкуп, Иаса Қьырса имҩа иазкуп, Вифлеемтәи адгьылԥшьа зҳәазеиԥш, убарҭқәа рыла еибарку ҩымҭоуп. Аҵыхәтәаны абра саанагеит.
Иаҳҳәап, "Ахьтәы уасцәа" асиужет убас иҟан, абырзенцәа рҽеибыҭаны рыӷба Арго иақәтәаны иааит абра Кавказ, Амшын Еиқәа аԥшаҳәаҿы, уа Медеиа иԥҳа ԥшӡа дахын. Лара, Иасон бзиа дылбеит, Ахьтәы уасцәа убра иахьыкнаҳаз, амахә иахьахшьыз, уи уа агәылшьапқәа ирыхьчон. Лара Иасон дылгәаԥхеит, дицхрааны лмазара иааиз ақәылацәа инарылҭоит, лхаҭагьы дрыццоит уахь. Даара аԥхьагылара змаз ажәлар, абырзенцәа ус акәын ишыҟаз, урҭ ҳҭааит, ҳдырҳәит, ииашоуп, аха дара уаа бзиақәан. Сара ҩныҵҟала ихьаазгеит абри, арҭ қәылаҩцәан, арҭ рҳәцәан, Аԥсны жәытә-натә аахыс ауаа мҵадырсуан, ирӷьычуан, Мрагылара зегьы ачерқьесқәа рыла, ҳара ҳала иҭәын, абрантәи иргоз рыла. Медеиа убарҭ дырхыԥхьаӡалан, имҵадырсыз, илахьынҵадахаз аӡә лакәны даарԥшын.
Нас, убри акәша-мыкәша аԥсуаа рдунеи, ржәытә-рҿатә, иахьа уажәраанӡа иааганы, сара лирикатә фырхаҵак иаҳасаб ала аҩымҭа салоуп, идырҳәыз, Медеиа дызцәырӷьычыз среиуоуп. Сара сылоуп ажәабжь аиҭаҳәара зегьы шцо. Абри аиҭагара ҳасабс исыман, аха усҟан ақырҭқәа ирымуит, Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла сахагылан, иаауан-ицон даргьы, аиҭанеиааира ҳаман, ҳаҭыргьы сықәырҵон. Аха, убас еиԥш аиқәаҵәақәа рҩит, "ари ҳара ҳадгьыл ауп изыхҳәаау, ари ҳара ҳмиф ауп, ара шәара ус шәымаӡам" — ҳәа еицырдыруаз аҵарауаа убас арецензиақәа рҩит. Ари иаанаго уи акәын, џьаргьы иузҭыжьӡомызт, Қарҭгьы, Москвагьы, зехьынџьара, анс аума, арс аума, дара ракәын итәаз. Синельников сиҳәахьан аиҭагаразы, аха иалымҵит. Ҩажәижәаба, ҩынҩажәа шықәса рышьҭахь ацензура абаҟаз, Синельников иххь згеит, иҟаимаҭны еиҭеит. Урыстәылазегьтәи аконкурс ду ҟалеит Дельвинг ихьӡ зху. Хышәҩык, ԥшьышәҩык апоетцәеи ашәҟәыҩҩцәеи рконкурс ахьыҟаз, сара аҩбатәи аҭыԥ сырҭеит, актәи аҭыԥ шамахамзар аурысқәа роуп изго. Раԥхьаӡа акәны абас иҳараку апремиа ҳара ҳахь изохухьаз дмаҷын.
Арҿиаҩы, апоет, апрозаик дшырзыҟоу еиԥш сырзыҟоуп сҳамҭақәа. Дарбанзаалакгьы акалам шьҭызхуа премиак соундаз, ҳамҭак соундаз ҳәа аҩра далагаӡом, иауӡом ус, ихаҿы изаагаӡом. Ус-ус иџьабаа, инапкымҭа ахәшьара бзиа аиуа ианалагалак, уи аԥхьаҩцәа роума, акритикцәа роума, аҵыхәтәаны аҳамҭагы аныҟала аамҭазы, ҳәарада ауаҩы игәы арҟәандоит, игәахәоуп. Ашәҟәыҩҩцәа рыбжьара аиканра цоит, зегьы ирымазар рҭахуп аҳамҭа ҳаракқәа. Иумаз, ига, иалҵуазар. Аҟәатәи арҵаҩратә институт санҭаз, еиуеиԥшым ахҭысқәа ирыхҳәааны изныкымкәа аԥхьахәтә ҭыԥқәа згахьан, са сзы уи хымԥада игәахәоуп. Урыстәыла Афедерациа ахадас Дмитри Медведев даныҟаз исоуз аҳамҭа, сыԥхыӡгьы иалашәомызт, уанӡа снанагоит ҳәа сагьыҟамызт.
Пушкин ироман "Евгени Онегин" еиҭазгеижьҭеи кыр ҵуан. Даара имаҷымкәа аҩымҭақәа еиҭазгахьеит, аха абри апоема "Евгени Онегин" акала исызгәакьоуп, избанзар убас иҩуп иара. Иаҳҳәозар, аԥсышәала цәаҳәақәак:
"Саб иашьа зныс хьӡырҳәагаз, ачымазара данакы,
Ахылаԥшра иҭаххеит инагаз, изымхәыцт еиӷьыз даҽакы.
Аха, Анцә иныс, игәыԥҵәагоуп, шьаҿак уааидымшәо џьара
Ачымазаҩ иҷаԥшьара…"
Аԥсышәалагьы урысшәалагьы иккаӡа издыруан ҿырҳәала, уажәыгь исгәалашәоит саԥсуа еиҭага. Ҳәарада, ихҭыс дуны иҟалеит уи аҳамҭа. Аха, сыԥсадгьыл аҿы исоуз аҳамҭа, Рауль Џьумка-иԥа ила исаҭәашьоу аҳамҭа "Ахьӡ-Аԥша" актәи аҩаӡара, уи даара ихадоуп, аԥсуаа еиҳау ҳамҭа рымам, ахьы иалхуп амедал ахаҭа, высшьа сымам, аҳаҭыр дуӡӡа ақәысҵоит. Иҭабуп ҳәа расҳәоит ҳауаажәларгьы, анапхгарагьы, зегьы. Абарҭ сџьабаақәа рыӡбахә анысҳәо, ҳәарада, споема "Аџьынџь" даараӡа аџьабаа адызбалеит сара стәала. Ҳаибашьра иацгылт уҳәар ауеит.
"Аџьынџь"
Аибашьра сара исыхьӡеит Нхыҵ-Квавказ, Ессентуки сшыҟаз. Нас Нальчик сықәгылеит сцаны. Атәыла ахада Коков иҿы сыҟан ҳаибашьра ианалага ахԥатәи амш аҽны. Убасҟан схаҿы иааит ацәаҳәақәа: "Ари амши ҽа мышки узеидкылома, Август 14-и Ессентуки" ҳәа. Убасҟан сзықәшәаз ахҭысқәа, арахь аашьа ҟамлеит, сҭаацәа чмазцәахеит, сара сычмазаҩхеит. Аус злаз ажәлар зықәшәаз ауадаҩра акәын, акыраамҭа Москва сышьҭан, сахьышьҭаз ҵҩа змамыз ахәцәа наргон, урҭ сара сбара иаауан. Апоезиаҿы иҟоуп амҩақәа, аартышьақәа злаҟауҵо. Сара убри иреиҳаӡоу сҩымҭақәа рахь исыԥхьаӡоит. Иара еиҭагазар сҭахын аурысшәахь, ҳара ҳабжьара иаԥхьеит имаҷҩымкәа, нас афильмгьы ҭырхит, Аԥсуа телехәаԥшрала сааҭки бжаки ицон, уа ҳҵарауаа ахцәажәеит. Аха урысшәалагьы еиҭагазар сҭахын. Аурысшәахь хышықәса аиҭагара даҿын Наталиа Ванханен, лыжәла афинцәа рыжәла иазааигәоуп, даараӡа аԥышәа змоу еиҭагаҩык лоуп лара. Европа, Америка, Урыстәыла деицырдыруеит. Иахьеи-уахеи ҳаиҿцаауан, ҳаицәажәарақәа шәҟәны иҭужьып, убриаҟара ирацәоуп аматериал аиҭагара иазку. Сара схаҭа сеиҭагаҩуп, ус аламалагьы исыдыскылаӡом, излымҵыз иалымҵит, аха лара даара лгәы-лыԥсы ақәҵаны, иссирны иҟалҵеит.
Аҩымҭаҿы аԥхьажәа ацылҵоит: "Абри аҩыза ароман 1941-1945 шықәсқәа рзтәи аибашьраан аурыс поезиа иаланамгалаӡеит. Иаланагалеит акы-ҩба, аха урҭ даҽа ҟазшьак ала иҩуп, ирхәмаршәа егьишәа. Ари епосуп, драмоуп, трагедиоуп", — ҳәа даараӡа ахә ҳаракны илшьеит.
Ааигәа, Станислав Куниаев дысзасуан, даԥхьеит, уамашәа игәаԥхеит. Ажурнал "Наш современник" ианырҵоит ацыԥҵәаха дуқәа. Уи сара сзы даараӡа акраҵанакуеит. Аурысшәахь еиҭарго, уи нас аинтернет ахь ицоит, адунеи иалаҵәоит. Ақырҭқәагьы анбанқәа рҟәазны иузырбо алупа алоуп ишаԥхьо. Ақырҭуа жәлари, Шеварнаӡеи зынӡа ихаз-хазуп. Иара итәы зҩит, ҳажәлар зҭадыргылаз агәаҟра атәы, ахлымӡаах атәы, иахьынӡасылшоз ала изҩит.
Аепикатә рҿиамҭақәа
Иажәеинраалоу ароманқәа — аепосқәа "Ахьтәы уасцәа", "Аџьынџь", "Ашаеҵәа" зҩит. Арҭ цәаҳәахыԥхьаӡаралагьы 15, 20 нызқь ирзыԥшуа иҟоуп, арҭ дууп. "Ашаеҵәа" анызыҩуаз 78, 79, 80 шықәса сырҭан. Уи ақәраҿы Анцәа сибеит, дсыцхрааит, Израильнӡа, Палестинанӡа сцеит убарҭ амотивқәа рыла. Ус еиԥш иҟоу аидара ашьҭыхра уажәшьҭа, ҳәарас иаҭахузеи, иуадаҩуп, акәаԥ сыргылеит уа сҳәоит схазыҳәа.
Агәҭакқәа
Егьыс алирика, хаз-хазы игоу ажәеинраалақәа, Аԥсуа поезиа Антологиа шыҟасҵаз еиԥш аԥсышәала, Аԥсуа поезиа Антологиа урысшәала аҟаҵара сгәы иҭоуп, Анцәа исаҭәеишьар, убри азыҳәангьы Анцәа сиҳәоит. Аԥсуаҭҵааратә институт аҿы, Аҭҵаарадыррақәа ракадемиаҿы аус зуеит, сықәрагьы ыҟоуп. Гьаргь Алықьса-иԥа Ӡиӡариа иҳәалон: "Сажәит, еиҳарала исмыхьит" — ҳәа длафны. Зегь акоуп аԥсҭазаара уԥхьоит, ирацәоуп аутәы, аҟаҵатә, урҭ ҵҩа рымаӡам. Сгәалашәарақәа зҩырц сҭахын, ԥыҭкгьы сыҩхьеит. Аха уигь имариоу усым. Аԥсуаа ҽыҭк ҳауп иҟоу, угәалашәарақәа зегьы ахәша ахьшьны мацара иузыҩуам. Досу инысымҩа имоуп, дунеик имоуп, иԥықәсылаз имоуп. Иури Воронов, игәалашәарақәа ахьиҩуаз ус азгәеиҭоит: " Абра инаркны Қарҭынӡа, Москванӡа абарҭ ауаа сыцхраауан, абарҭ ауаа сабашьуан",- ҳәа хьыӡҳәала. Аха, уи аҩыза аҟаҵара уадаҩуп, сара исзыҟаҵом. Сара сырхаанын Дырмит Гәлиа инаиркны ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәа зегьы. Коӷониеи, Леуарса Кәыҵниеи роуп акәымзар, егьырҭ Баграт Шьынқәба, Шьалуа Ҵәыџьба, Џьонуаа инадыркны, урҭ зладууз уҳәа ԥыҭкгьы зыҩхьеит, ажәеинраалақәагьы рзыскхьеит.
Ааԥын аҽеиҩшамҭазы ииз Жәлар рышәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуа даԥылоит 89-тәи иирамш. Аԥсуа проза иара иҩымҭақәа ирҿырԥшны қәрала еиҳазаргьы, исҳәарц сҭахуп афилософиатә, ауаажәларратә мотивқәа шьагәыҭс измоу ипроза ду зегь шьхаҵас ирылыҳәҳәоит ҳәа.
Ашкол санҭаз, бжьаратәла 45 шықәса раԥхьа, ргьама скит ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа. Ҽнак зны саб ибиблиотекаҿы иаалысхит сықәра уамак иаҵанамкуаз ароман "Аси амацәыси". Усҟан ашәҟәыԥхьара хшыҩзышьҭра аман, ашкол аҿы дҵас иҳамамызгьы ҳаԥхьон. Ари ароман идеиаси хықәкыси иамаз уамак исзеилымкаауазаргьы, ашәҟәыҩҩы исиужет арҵәишьеи, ахаҿқәа реизыҟазаашьеи срымҽханакит. Жәиԥшь шықәса зхыҵуаз аҭыԥҳа сыхшыҩ аромантикатә цәқәырԥа иаанахәаны иҟан, убри аҟынтә, араҟа иагәылсны ицоз абзиабаратә мотив аҿиашьа, трагедиала ахыркәшашьа сгәы ааснархьит.
Саԥхьон аҵх иаасымнахаанӡа. Ироман афырԥҳәызба Аишьа лхәыцрақәа уртәыртәуан: "Илдыруан уи аҽакала дшылзыҟаз. "Абзиабара" ҳәа игәаӷьны лҿы илызҭамырӡоз ажәа зынӡагьы идылкыломызт уи, избанзар, иара изы лара лгәы имҩашьахуа иалшоз иаабац ажәа гәырҿыӷьга "аҳаҭыр" акәын. Саланахалон саԥхьацыԥхьаӡа, Аишьа леиԥш сшыбарџьеиуаз аҵх агәы еиҩнашон. Аишьа дзызхәыцуаз Амаршьан (Ардашьыл) дыхәны лыҩны данаанага, нас лыбзиабара ԥхьакны, уи данихылаԥшуаз уҳәа, апрозаик Гогәуа иааирԥшуа аҭоурыхтә-политикатә хҭысқәа раҵкьыс абзиабара аарԥшышьа акәын сзызхәыцуаз усҟан.
Иҵӡоузеи, аха иахьагьы, уи ароман исзыннажьыз асахьақәа сыбла иаахгылоит. Ихәны ишьҭаз Ардашьыли Аишьеи реизынхара Гогәуа иаахтны даҽаӡәы ишизымҳәара ишҭихыз: "Ус лқьышә инахьысит уи иқьышәқәа. Дзықәгылаз аӷәра лыҵышьшь инаскьаанӡа, иаразнак дааҭрысит, лҽааимылхын аҭӡамц ахь днаскьан, наҟ лҿы рҳәны акраамҭа дгылан". Ас иаахтны иҳәаз ахаҵеи аԥҳәыси ирызкыз ароманқәа ԥсышәала сырмыԥхьацызт.
Ашәҟәыҩҩы иааирԥшуаз амчрақәа реидысларақәа рҵакы уамак игәаамыгӡакәа, Аишьеи Ардашьыли рроман шԥанҵәари ҳәа сышәҟәы сиарҭа ихәыҵакны аҵх згон. Сан рыцҳа лыбжьы саҳауан "алашара ырцә, ашьыжь бызгылаӡом" ҳәа. Абас, раԥхьаӡа агьама скит ашәҟәыҩҩы иҩымҭақәа. Слаӷырӡышон уи анҵәамҭаҿы автор иааирԥшуаз асахьақәа срызхьаауа, ареволиуциа иахҟьаны Аишьа лразҟы ахьхыбгалаз ҭынчра снаҭомызт: "Забџьар шьҭаҵаны зыҽрызҭаз рахьгьы, ирхәыз рахьгьы, иршьыз рахьгьы – џьаргьы дыҟамызт уи … Ардашьыл".
Саныҩеидас ашәҟәыҩҩы Гогәуа егьырҭ иҩымҭақәа лаԥшықәҵаны са стәала иҭысҵаауан, иагьрыдызбалеит, аԥҳәыс лхаҿсахьа аарԥшраҿы илшарақәа шаҳараку.
Ашәҟәыҩҩы инапы иҵиххьо ироманқәа еиҳаркгьы "Аҽыкәаҳа", "Асду" рҿы иааирԥшуа аҭоурыхтә ҵакы змоу ахҭысқәа инарҷыданы, апрозаик аԥҳәыс лразҟы, уи ллахьынҵа аарԥшра даҽа ԥсыуа шәҟәыҩҩык ишилымшара дазнеиуеит. Есқьынагьы иџьасшьоит, аԥсуа хдырра ду ныҟәызго ашәҟәыҩҩы-афилософ абас гәызианрала дышԥазыҟоу астереотипқәа еилаганы абзиабара аҳаҭыраз имҩахҟьо аԥсуа ԥҳәыс лхьаршшара.
Ҿырԥштәыс иааҳгар ауеит ароман "Аҽыкәаҳа" аҟны автортә хьаҵрақәа рҿы Гогәуа Медеиа илзикыз ахәыцрақәа. Лтәыла иақәлаз алегионцәа раԥхьагыла бзиа дызбаз аҭыԥҳа лзы "лара акгьы лнарбомызт аҩыз еиԥш лыуаажәлар ршьа иаҵашьшь изжәуаз анцәахша ииарҭа тата" иҳәоит автор Медеиа лыбзиабара лиааины иҟалҵаз ашьаҿазы. Ароман автортә хьаҵрақәа рҿы Гогәуа длазҵаауеит Медеиа "Ишԥабгәаӷьи бзықәгылаз адгьыл иакәхшоз быуаажәалар?" ҳәа. Автор ҭакс иоуз "исыздыруам, исыздыруам, уи уаҩгьы иагьиздыруам иагьизеилкаауам" ауп.
Гогәуа ироманқәеи иажәабжьқәеи рҿы иааирԥшуа аҳәса трагедиатә хаҿқәоуп: Елана, Аишьа, Макрына, Аҳкәажә, Агра уҳәа, рызегьы еидызкыло аразҟыдароуп. "Деидырӷәӷәала дызкыз, лԥагьара ԥагьазтәуаз лтәыла аламыс, аԥҟарақәа, ақьабызқәа аалыхшәеит амра ицәдыршәлаз ауалыр ауадахәқәа анахышәшәо еиԥш", - иҳәоит абзиабара аҳаҭыраз зыԥсадгьыл знаԥхаз Медеиа лзы, аха иара убри аамҭазы, иара дазхәыцуеит уи лзырҟаҵаз абзиабара ду даҽа мҩак шылнамҭаз. "Зны ахәхәаҳәа дҿырҳасуа дҩагылан "шәысҭ" иҳәан, уи ауԥшәыл длыгәҭасны иҩызцәа днарылаижьит" иҳәоит апрозаик абзиабара иарҩашьыз абазгаа роуԥшәыл Византиатәи аибашьҩы дышлызныҟәаз аарԥшуа. Гогәуа Медеиа лшьоурала ириашоит, ажәа кьынаак лзымҳәаӡакәа "иаразнак илхыԥсааит абриаҟарааамҭа илдылсны иҟаз аҩы" бааԥсы. Уаҳагь уаҩ даалзыбзиамхаӡакәа, Византиаа рынцәахша иԥсырҭа иарбаны зҿыналырхаз (аҟама Е.К) дааихнахт".
Ашәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуа ирҿиамҭақәа рҿы иҵегь ҳара иаҳзааигәо аамҭа иақәло аҭоурыхқәа рҿгьы, аԥҳәыс ллахьынҵа дазыхынҳәуеит. Акыр иҵаулоуп иажәабжь "Ашьацәгьа" аҿы иааирԥшуа аԥҳәыс лхаҿсахьа. Араҟагьы, иара длаирҟәуам, аԥсҭазаара аԥҟарақәа рықәныҟәара уамак иақәымшәаз, аха ицқьаз аҭыԥҳа. "Ашьацәгьа" иамыԥхьаҵ ицәыӡыз даара ирацәоуп. Автор ицәыригоит, ауҳәансҳәанқәеи, абз бааԥсқәеи аԥҳәыс лразҟы иаԥырхагахар шалшо, иара убри адагьы, аԥсуа ԥҳәыс абзиабара ду наунагӡа лгәаҵаҿы иҵәахны илымазарц шлылшо.
Автор ари ажәабжь иҩит 1986 шықәсазы, аха, иааирԥшуа аамҭа маҷк инаскьоуп ижәытәӡатәимзаргьы. Усҟантәи атрадициагьы уажәтәиқәа раҵкьыс акыр иџьбаран. "Даныӡӷабыз дыҭҳаца, уажәы-уажәшьҭан гәырӷьара дук дазыԥшушәа, лыблақәа ҭбааханы, икәеицеиуа ианырбалак, лахә-лахәы илышьклаԥшуа иалагон". Автор иҩымҭаҿ ахҭысқәа реишьҭагылашьа еизаданы иҟам.
Ажәабжь далагоит Ашьацәгьа (Агра) лыхшара лаҟараханы лмагана кны аԥҳә анлырххуаз, аха угәуҽанӡамкәа, уиаигоит лара данқәыԥшӡазтәи ахҭысқәа рахь, анаҩс, уи хьымӡхыхганы хаҵа данырышьҭуаз аамҭахь: "Лара ахьымӡӷ згаз, ахҳәаа зауз, зцәа зтәымкәа, хымыз-ԥшьымыз зхыҵуа аҩны итәоу длеиԥшны дыршьеит". Иџьбараз атрадициақәа рцәаҳәа маҷк иацәхьаҵыз аҭыԥҳа, ачараҿы илбаз аԥшӡа иахьеи-уахеи дышизхәыцуаз ауп, хаҵа дшырышьҭыз.
Лара аҩнра ҳәа данцагьы, ани ачараҿы илбаз изхәыцра дауаҟәыҵхуаз: "Иахьа ҭацара луанаҵы уажәы-уажәы лаԥхьа дааиуан, аха димбаӡошәа аҽаџьара дыԥшуан, ус дааиуан, дааиуан, диасуан, дааиуан, диасуан" лхәыцрақәа рҿы. Знык ада илымбацыз ахаҿсахьа дазхәыцуа, лмагана ҟьо амхырҭа дахьҭагылаз аҳәҳәабыжь ллымҳа иааҭасуеит Агра. "Хыхь аԥсыжраҿы ҵәуабжьқәак гоит"- ибжьа ааиргоит змагана зҟьоз лхаҵагьы. Аԥсыжрахь инхалеит рҩыџьагьы, Ашьацәгьа лцәа ианырхьан анышә иамардоз дазусҭаз. Аҭоубыҭ иҭаз аԥшӡа ихы-иҿы шыхҩазгьы, ачабра иҿаршәыз иалылбааз ала илдырит уи Иара шиакәыз, "ихәдагьы - убас иҭыхәхәа" мшаҽны ишылбаз иҟан.
Избан сыздыруам, аха Гогәуа иҩымҭақәа рҿы иааирԥшуа аҳәса рхаҿсахьақәа насыԥдоуп, ихьанҭоу аидара иаҵоуп. Дара иҟарҵалакгьы, ашәҟәыҩҩы лахь риҭоны убом, идеиалҵас иааирԥшуеит зехьынџьара инеибеиԥшны. Ааԥын иалиааз ашәҟәыҩҩы, ипроза хьанҭоуп зҳәо ыҟазаргьы, абызшәа здыруа иаҵрымбаар алшом ула ихымслозаргьы, ицәаҳәақәа амузыка шрыҵо. Иаҳҳәар ауеит прозала иҩу апоезиа ҳәа. Гогәуа апоезиа дшаҿымгьы, ироманқәа рҿы иаацәыригоит адәахьала шамаха иумбо апоезиа:
_Бабацои ас шаанӡа
Ибысуа аԥшахәхәа?-
Ҳазхара баабаанӡа,
Бабацои бкахәхәа?
Акыр ихьшәаноуп снапаҿы ианааи, иахьа сыззааҭгылаз ажәабжь "Ашьацәга", 2006 шықәсазы иҭыҵыз 5-томкны иҟаз апрозаик иҩымҭақәа реизга иагәылан. Араҟа шамаха уи аамҭазы ииҩхьаз зегь анын. Гогәуа ипрозаҿы иааирԥшуа аҳәса зегь ирымоуп ирзеиԥшу ҟазшьак – абзиабара аҳаҭыраз ауаа рылахь аиура.
Ааԥын иалиааз ашәҟәыҩҩы, уамак ала иныруеит, аԥсуа ԥҳәыс лыԥсабара абзиабара имҩахнаҟьар шалшо, абжьааԥнытәи аҵасқәа рымҩаԥгареи, аԥсуара аԥҟарақәеи рыҽҭагӡара акәымкәа, аҳәаақәа ргәашәқәа ҭаԥыххааса абзиабара зҽазҭо аҳәса рыпсихологиа аарԥшра акыр дазҟазоуп, уи азы ашәҟәыҩҩы иаҳасабала агәаӷьрагьы имоуп.
"Шәанбалагеи аҩра?", - сиазҵааит зны сара Гогәуа, - "Ашкол санҭаз исгәаԥхоз аӡӷаб аӡы дагеит", - убри ахҭыс исзаанагаз атрагедиа иарҵысит сышәҟәыҩҩратә ԥсабара",- иҳәеит иара. Ас иаартны имаӡа ахьсымеидаз даарагьы иџьасшьеит, даарагьы сеигәырӷьеит.
Алықьса Гогәуа дыздыраанӡа срыԥхьахьан иҩымҭақәа рӷьырак, хаҭала ҳаибадырит 1989-тәи ашықәсқәа рзы. Уи аамҭазы иара ахәыҷтәы журнал "Амцабз" редактор хадас дыҟан, аха амилаҭтә хақәиҭратә қәԥара ҵәатәышьаҟасгьы даман. Аредакциа ахьыҟаз ахыбраҿы иҟан ашәҟәыҩҩцәа реидгылагьы, жәлар рфорум "Аидгыларагьы", убрахь неирҭас иҳаман аҿаргьы. Уи аамҭазы алитература алацәажәара аҵкьысгьы, ҳмилаҭ рлахьынҵа азхәыцра иазкын ҳанеиқәшәоз ашәҟәыҩҩы дызлацәажәоз, аха сара сзыҳәан, еиҳагьы ихадан иара иаԥиҵоз ахаҿқәа рызхәыцра.
Аибашьра ашьҭахь акырынтә аинтервиу имысххьан ашәҟәыҩҩы, даара акыр иаартны ҳаицәажәон, убарҭ ҳаицәажәарақәа ирыбзоураноуп уи ишәҟәыҩҩра ахыҵхырҭаҿ абзиабара иахылҵыз атрагедиа шыҟаз шеилыскааз. Хыхь сызлацәажәо ажәабжьқәа акырынтә срыԥхьахьеит, аха ҿыц иаасыртыцыԥхьаӡа, раԥхьа санаԥхьаз еиԥш исыцрасуеит аразҟыдареи, абзиабареи ирыдҳәалоу алахьынҵақәа ирхылҵуа амца.
Иажәабжь "Ашьацәгьа" мыцхәы иласыз, аха цәгьарак згәы иҭамыз аԥҳәызба илызкуп. Иамыԥхьац изы еиҭаҳәашьак амоума, ачараҿ илгәаԥхаз арԥыс дишьҭалан архәара лҽавакны инеиуаз аҭыԥҳа лышьҭахь илхьырҳәоз дазымхәыцкәа иҟалҵоз ашьаҿа. Гогәуа, уи ала иаҳирбоит абзиабара амца аҭыԥҳа дшышьҭнаԥаауа, хақәиҭра дук шылнаҭо. "Лара лылаԥш даԥшааит, иара илаԥшгьы",- ачараҿы илбаз, иаразнак дзытҟәаз ахаҿсахьа иацыз аԥхарра даанахәан, ажәлар днарылҟьан дишьҭалеит лразҟы дазааигәахарц: "Лара дыҿҟьаҿҟьо, рқыҭеи нырцәтәи ақыҭеи еиҩызшо, иагьдуцәам, иагьыхәыҷцәам аӡиас аԥаҩ дынхықәыххылеит. Иара идырдыруа иҟаз ацҳаҵәры дықәлахьан…".
Ашәҟәыҩҩы иаҳасабала дадгылом аԥҳәызба ауҳәансҳәанқәа ирыхҟьаны лразҟы анырҿаҟәо. Иҩымҭақәа ҳаргәылаԥшуа ҳҿааҳхар, иааџьаҳшьаратәы аԥсуа ԥҳәыс илызку амотивқәа ргәылыҳәҳәоит. Алықьса Гогәуа дыпрозаикуп, аха ироманқәа рҿы ҳара иаҳԥыхьашәоит ажәеинраалатә формала иҟоу автортә хьаҵрақәа:
Быбла еиқәарақәа
Еиԥшхеит аӡыжь,
Быхцә аԥарақәа
Бықәуп еиужь…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Хәажәкырамза алагамҭазы Аԥсны аӷьалпал бжьы аацәырҵит. Апандемиа аамҭазы аполитика аганахь ҭынчрашәа иҟан, еиуеиԥшым аҳәамҭақәа шцәырҵызгьы. Амитингқәа рыцәаара ҳамбеижьҭеи шықәсык инахыҳәҳәон уажәшьҭа.
Наунагӡа еибашьра ыҟам рҳәоит, аха аԥсуа-қырҭуа еизыҟазаашьақәа рҿы макьана акәаԥ ду ргылам. Акәаԥ ргылам, аха 29 шықәса раԥхьа аибашьра адәаҿы хҭак еицҭазыршәуаз аԥсуа ветеранцәа, аҭынч ԥсҭазаара аамҭазы, ҳазиааиз аҳәынҭқарра аганахь иаку стратегиак рзалымхыцт. Аветеранцәа рыдагьы, аԥсуа политика мҩақәызҵо ахадацәагьы, зеиԥшла адәныҟатәи астратегиазы аԥҟарақәа ртәы ӡырыргозаргьы, зегь акоуп Қырҭтәылеи Аԥсни рызҵааразы аполитикатә еидысларақәа аамҭа-аамҭала иҭыӡшәаны иааҟалоит.
29 шықәса раԥхьа сара исхыҵуан 29 шықәса. Усҟан исхәыцуази, иахьа сыла иабои хәыки-шьхаки рыбжьоуп.
Уажәы-уажә Қырҭтәылаа рылацәажәаразы ҳтәыла аҩнуҵҟа иҵоурам ацәажәарақәа цәырҵуеит. Амчраҿы иҟоу ирыдгыло аветеранцәеи, аоппозициа иҟоуи арҭ азҵаатәқәа рзы иаку стратегиак рымаӡам. Аҭынч ԥсҭазаараҿы амалырҳара иаанаго агәаҳәарақәа аиааира рго иалагеит. Имаӡам усуп, Қырҭтәылеи Аԥсни рыбжьара маӡалатәи атауар еилысрақәа шымҩаԥысуа. Иҟоуп агәаанагара дареи ҳареи ҳабжьара иаҭахуп аҳазалхырҭа, абиуџьет аԥара ҭаларц азы ҳәа. Ари иаҿаапкуеит амчраҿы иҟоу ирыдымгыло аветерантә еилазаарақәа "ҳаӷа илахәаахәҭра иашам" ҳәа. Даҽа ганкахьала, маӡалатәи аԥарарҳара мҩаԥысуан, иахьа оппозициа иҟоу амчраҿ ианыҟазгьы.
Ажәакала, аибашьра аветеранцәа еизааибаганы, иахьа уажәраанӡа ирзымыӡбац мҩакы, агеноцид ҳзызуаз, иахьагьы ҳҿаҟәара иашьҭоу Қырҭтәыла аганахь. Абас иҟазаауеит, аполитикатә амбициақәа нышьҭаҵаны, ҳара иҳахәаша астратегиа алырхаанӡа аветеранцәа рхаҭа. Аҳәынҭқарра амаа зку ртәы ҳҳәозар, иахьатәи ахада адәныҟатәи истратегиаҿы зхыцқәа нагӡаны иаартым "Қырҭтәылеи Аԥсни еиуеиԥшым аҩаӡарақәа змоу реиҿцаара" ҳәа азгәаҭақәа ҳадигалеит. Араҟагьы, аоппозициатә ветеранцәа уи ӷамхәырҭаны ишьҭырхит, Апарламент аҿы инеибагеит, аха анаҩс ҭаацәашәала акгьы рзеиҿмырцааит.
Сгәанала, аԥсуаа еилкааны иҳамам ҳазну амҩаҿы, Қырҭтәыла аганахьтә ҳполитика зеиԥшрахаша. Аибашьра анцоз сҩызцәеи сареи аиааира ҳанеиԥхыӡуаз, иахьа аҭыӡшәа зхылҵыз аветеран Бенур (Акун) Қәираиа дызну авидео аҩыза збоит ҳәа сыҟамызт.
Еиуеиԥшым телеграмм-каналқәа, иара убас, феисбуктәи адаҟьақәа рҿы мышқәак раԥхьа ицәырцит аҳәамҭа "апрезидент ицхырааҩцәа руаӡәык, аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгаразы Қырҭтәылаҟа дцеит" ҳәа. Анонимтә жәабжь ахҳәаагьы асымҭеит, мцуп ҟасҵан, аха дара зегь рдыруазаап. Даҽа ԥыҭрак ашьҭахь, иаацәырҵит авидео урысшәала ицәажәо аԥсуа хаҵа иҳабашьуаз, иахьа ибизнесмену Даҭо Кәарацхелиа иныҳәаҿа ахьиҳәо. Алаламбатә. Ашьҭахь ишеилкаахаз ала, аныҳәаҿа зку аекономикатә зҵаарақәа рзы апрезидент иабжьгаҩ Бенур Қәираиа иакәзаап.
Хаҭала дсыздыруамызт, аха абизнес знапы алаку иакәны дшыҟаз саҳахьан. Аныҳәаҿа зку ахаҵа итәаны изыӡырҩуаз рахьтә аӡәгьы диҿамԥеит, уимоу аеколог Роман Дбар иеиԥшу ихы ларҟәынгьы дӡырҩуеит. Иара уа днеиааиуеит амилаҭтә хақәиҭратә қәԥара иалахәыз, аветеран Гиви Дапуа иеиԥшу ахаҵа.
Абасала, иахьатәи аныҳәаҿатә теориа иаҳәоит "Иаҳжәып сара сҩыза иныҳәаҿа, иақырҭуоу, Болгариа инхо…". Анаҩсан, аҵәца зку иажәа иациҵоит "Аибашьра анцоз сара дысҿагылан, нас 1993 шықәсазы Болгариаҟа дцеит, уа дынхоит. Иахьа сара абра апарк аасыртуеит, иара ихьыӡгьы ахьӡысҵоит". Уаҳа аиҭаҳәаргьы аҭахым. Макьаназы ҳаибашьцәа ирыхәҭоу абаҟақәа анаҳзыҟамҵац аамҭазы, Болгариа инхо, иҳабашьуаз Даҭо Кәарацхьелиа ихьӡ зху апарк ашьҭаҵара ауп иаҳзынханы иҟаз. Ари иахылҿиааит аҭыӡшәа ду.
Еиҳаракгьы, феисбук аҿы аполемика цәырҵит. Ус ишыҟаз, иҳауит апрезидент иусҳәарҭа аҟынтә аинформациа "жәабран 19 2021 шықәсазы апрезидент иабжьгаҩ Қәираиа иусура аанижьхьан" ҳәа.
Хәажәкыра 2, 2021 шықәсазы амитингқәа рыцәаара цәырҵит абри ахҭыс иахҟьаны. Дарбан аоппозиционеру ари аҩыза заҩзыжьуа? Уаанӡатәи апрезидент Рауль Ҳаџьымба ихаан, 2018 шықәсазы ақырҭуа террорист Лукаа имҳәамырзаӡакәа дахьоужьыз азы, Аԥсны аӡынтәи ареволиуциатә хыԥшақәа ӷәӷәахеит. Аӡә игха алкаа азуны, егьи ибзиоу ихәшьадырц аҭыԥан, абар ҩынтәуп ақырҭуа теамазы иахьатәи Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа иабжьгаҩцәа иҵаркуеижьтеи: актәи - Лаша Сақаниа, Аныхачаԥа зманы ақырҭуа политикцәа Елыр ианааигаз, аҩбатәи- "ақырҭуа инвестициақәа раагаразы" Қырҭтәыла ицаз иабжьгаҩ Қәираиа.
Атәыла ахада ипресс-маҵзура "Қәираиа жәабран 19 рзы иусура аанижьхьан" ҳәа иҳаладырҵәаз ажәабжь, уи лаԥшхырԥагоуп, избанар, атәыла ахада иаандаҿы аус зуа русура аанрыжьзар, аинформациа иаразнак ауаа ирыларҳәоит. Жәабран 19 инаркны хәажәкырамза алагамҭазынӡа ари ажәабжь ауаажәларра изырзымдыруаз? Ус иҟарҵеит агәынамӡаратә хыԥша апрезидент имаахарц азы.
Аоппозициатә мчқәа ари ахҭыс аанрыжьуазма, ауаа еизеит аԥхьа Ахақәиҭра ашҭаҿы, анаҩс Аарламент аԥхьа. Абарҭ азҵаарақәа рҿы ҩ-стандарк змоу аполитикатә кониунктуара аус шауа гәасҭоит.
Сара апартиақәа срылам аҟынтә, еиҳа исзымариоуп уи абара. Аветерантә еиҿкаарақәа еиҩшоуп политикала. Аполитика амаа зку дзеиԥшроу еиԥш ауп, аҳәамҭақәагьы шцәырҵуа. Ус акәзаргьы, Ахақәиҭра ашҭаҿы еизаз дрылаҳбааит, игәаанагаргьы иҳәеит аветерантә еиҿкаарақәа ирылам, ажьырныҳәа 2020 шықәсазы "Аҿар рреволиуциа" ҳәа хьӡыс изауз ҵәатәышьаҟас иамаз Ахра Аҩӡба, "Импичмент президенту" ҳәа илексика иалаҵаны. Ԥхьатәара ицахьо, мардуанла ҵыԥх апрезидент иусурҭа иажәлоз аполитик иҳәеит "иарбан политикатә гьамоу иҳамазаалакгьы Аԥсадгьыл азҵатәы аҿы ҳара ҳаӡәыкуп" ҳәа.
Иахьатәи аԥсуа аоппозициа аҳәамҭақәа ҟанаҵеит "Аԥсни Қырҭтәылеи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рымамзароуп" ҳәа. Ирҳәеит аха, маӡала ицо аилахәаахәҭра шынкылатәу азы, рхаҭа амчраҿы ианыҟаз акгьы рзымыӡбит, акылҳарақәа иҟаз аркны, мҩакы заҵәык ааныжьрада.
Амш иалагӡан Бенур Қәираиа ажурналистцәа ириҭеит ҩ-бызшәак рыла аинтервиу. Убраҟа абизнесмен ихала иҳәеит ииашаҵәҟьаны Қырҭтәыла дшыҟаз, Аԥсны аинвестициақәа ралагаларазы аусқәа шиӡбоз. Қырҭтәылаа ирымоу апрограмма "Еибашьрада Аԥсны аргьежьра" захьӡу, агуманитартә-економикатә зҵаарақәа рыла, ҳауаажәлар дара ирхьыԥшны аҟаҵароуп хықәкыс иамоу.
Жәабран 19-нӡа апрезидент ицхыраҩс аус зуаз Қәираиа Sputnik Аԥсны иаиҭаз аинтервиу аҿы иҳәеит "Сара Акәын Қәираиа "Шәкәырча аԥшаҳәа" ахада соуп. Ари зхы иақәиҭу економикатә ҳәырԥссароуп (зона)" ҳәа, анаҩс, абизнес знапы алаку иҳаилиркааит Қырҭтәыла иҟазаара хықәкыс иамаз: "Сара Қырҭтәыла сыҟан, ааи. Уаҵәгьы сцоит. Ари хаҭалатәи визитуп. Сара уахь сцеит аинвестициа дуқәа Аԥсны иалазгаларц азы. Сара апорт, нас асасааирҭа дуқәа рыргылара сгәы иҭоуп, Аԥсныҟа аԥара рацәа аагара хықәкыс исымоуп".
Ииашаҵәҟьаны, Бенур Қәираиа иӡбахә есқьынагьы иҳаҳауан, амилаҭтә хақәиҭратә кәԥареи, аибашьреи рҿы ихы бзианы ишааирԥшуаз, аха иахьатәи иажәақәа рхы ахьцо, идеологиас ирымоу аилкаара сцәыуадаҩхеит. Иара ишиҳәо ала, Қырҭтәыла днеиуан аурыс бизнесмен ду, убри аҟынтә, уа хра злаз аиԥыларақәа мҩаԥигон. Даҽа ганкахьала, иҟоума абизнесмен еилеигаз азакәан? Ԥкрас иҟои, Қырҭтәылантәи аинвестициақәа Аԥсныҟа раагара иаԥырхаго? Акымзарак. Иаауҭаххар азин ылхны уцоит, уҿазҳәо закәан ыҟам, амораль ҳәа ҳазҿу, уи ашәҟәы ианым усгьы.
30 шықәса иҳазнамгаӡеит ҳара ҳхьыԥшымра аидеиа. "Сара хықәкыс исымоу анҭ (Қырҭтәылаа Е. К) иамырхырц ҳазхәаҽуа азакәанқәа, абрахь ишакәхалакгьы аԥара дуқәа, аинвесторцәа ааратәы аҟаҵара" иҳәоит Қәираиа ицәажәараҿы.
Абасала, ҳара иҳадгалоуп Қырҭтәыла ацхыраарала Аԥсны аекономика ашьҭыхра. Апарламентуаа ари азҵаатәы иахәаԥшраны иҟоуп, аха зегь ирзеиԥшу аԥҟарақәа рзыхәшьадуама? Ҳара ихадоу астратегиатә партниор ҳәа Урыстәыла аназгәаҳҭо, уахьынтәи афинанстә цхыраара анҳауа, ҳаваҵәины "аоккупациа зызу атәыла" ҳәа ҳзызҳәо, ҳхьыԥшымра азхазымҵо, иацы иҳабашьуаз рыла аекономика шьҭаҳхуеит ҳәа иаҳҳәо, сара сзы абсурдуп.
Аԥсуаа аибашьраҿы аиааира ҳгеит, аха иахьа уажәраанӡа иаҳзымыӡбеит агеноцид ҳзызуз рганахьтәи аполитикатә стратегиа. Уи аӡбара зуалу, аветеранцәа ргәаанагара хшыҩзышьҭра аҭаны, Аԥсны аиҳабыреи Апарламенти роуп.
Иҟазароуп хыԥашьа змам аԥҟарақәа. Ҳаицәажәозар ҳаззеицәажәо, уи хықәкыс иамоу. Ахәаахәҭра маӡала иҳабжьаны, аҽраԥшразы ҳаилахәаахәҭӡом ҳәа ҳҳәар уигьы хжьароуп. Иахьа ицәырҵыз азҵаатәқәа аибашьра анеилга ашьҭахь ишьақәгыло иалагеит, иара иахҟьаны аҩнуҵҟатәи аидысларақәа мҩаԥысуеит, убри аҟынтә, хара имгакәа ицәырҵроуп Аԥсни иҳабашьуази реизыҟазаашьақәа ҳәаақәызҵо иконкреттәу аԥҟаԥҵәақәа, дасу иахьиҭаху ахы ирхо акәымкәа. Қырҭтәыла акәзар, иара ус иныбжьаршәынгьы иамҳәацт "Аԥсны ҳәынҭқарроуп" ҳәа. Женеватәи аиҿцәажәарақәа иахьанӡа "аҽаҩра аанамгацт" абџьар ахамырхәаразы, азхаҵара азҵаара акәым.
Макьаназы Аԥсны иқәынхо ауаажәларра азыҟаҵам Қырҭтәылеи ҳареи ҳаимабзиара, ҳаилахәаахәҭра дара рганахь азхаҵара ыҟамкәа. Даҽа ганкахьала, илаҟәу асоциалтә ԥсҭазаара иахҟьаны, ахныҟәгаразы, аҽыхәшәтәразы ҳауаажәлар уахь ихьаԥшуа иалагеижьҭеи маҷ ҵуама?
Қырҭтәылеи, уи иадгыло Европатәи аҳәынҭқаррақәеи Аԥсны ихьыԥшму ҳәынҭқарраны акәымкәа, Қырҭтәыла иахәҭаку акәноуп ишахәаԥшуа. Нас, ҳара изаҳзеилымкаари, ҳаицәажәарақәа, ҳаилахәаахәҭрақәа ҩ-ҳәынҭқаррак рыбжьара иҟоу акәны ҳхаҭақәеи ҳазхазҵаз атәылақәеи рыда макьаназы аӡәгьы дшахәамԥшуа.
Ақырҭқәа ҳрацәажәозар, сгәанала, ҳара хаз иҟоу, ихьыԥшым аҳәынҭқарра апозициақәа мацара рыла ҳақәгылалароуп. "Азхаҵарада Аԥсны Қырҭтәылахь аргьежьра" хықәкы хаданы иззықәгыло аҳәынҭқаара ҳара ҳинтересқәа ахаангьы иахьчом.
Абарҭқәа ҳрызхәыцноуп ҳгәылацәа ҳанрацәажәо ҳашрацәажәалаша, мамзар 1992 шықәсахьы хаиҭагьежьыр алшоит. Уажәы-уажә ақырҭуа зҵааразы ҳара - ҳара ҳаиҿаххуеит, дара уи ргәы арҭхаџьуеит. Асоциалтә ҳақәа рҿы акәзар, ақырҭцәа гәырӷьаҵәа ахҳәаақәа ҟарҵоит "Қәираиа иполитика иашоуп" ҳәа. Аӡы иаго аҳәҳәабжь иаҳаӡом…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит
АҞӘА, хәажәкыра 8 - Sputnik, Бадри Есиава. Аԥсны АШәМ аиҳабыра амедицинатә гәаҭара дахысырц аҳақьымцәа изынарышьҭит Ахра Аҩӡба, абри атәы Sputnik иазеиҭеиҳәеит АШәМ ахантәаҩы Роберт Киут.
Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Ахра Аҩӡба даанкылан хәажәкыра 4 рзы, уи аахыижьҭеи акрыфареи акрыжәреи мап рцәикит. Хәажәкыра 8 аҽны, асааҭ 13:30 рзы Ахра Аҩӡба иԥҳәыс Иулиа Аҩӡба аҳәамҭа ҟалҵеит аҳақьымцәа иара иахь инарышьҭуам ҳәа. Иара убас илҳәеит, аӡбаҩцәа ирыҭан 2015 шықәсазы Аҩӡба ахәра ӷәӷәа шиоуз атәы шьақәзырӷәӷәо аилыркаа, уи инақәыршәаны иара иԥсы ахьынӡаҭоу акәармалашьҭыга (капельница-аред.) изыҟаҵалатәуп. Ихәышәтәразы ахәшәқәа аахәоуп, аҳақьымцәа арыҭара ҳазыхиоуп ҳәа лҳәеит лара.
Аԥсны АШәМ аиҳабыраҟны ари аҳәамҭа ҵаҵӷәыдоуп рҳәеит.
"Иацы Ахра Аҩӡба идукат азин лыҭан аҳақьымцәа аалгарц, аха аӡәгьы дмааит. Ааԥхьара раҳҭеит ҳара ҳҳақьымцәа, дара агәаҭарақәа ирҿуп", - иҳәеит Роберт Киут асааҭ 14:00 рзы.
Аамҭақәак рышьҭахь Ахра Аҩӡба иуацәа руаӡәк ишьақәирӷәӷәеит аҳақьымцәа дышгәарҭаз азы.
Агәыԥ "Пятнашка" акомандир, Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Ахра Аҩӡбеи иҩызцәа хәҩыки аанкылан хәажәкыра 4 рзы. Аԥсны ААР АШәМ аусзуҩцәа иҩны аҩныҵҟа аԥшаарақәа мҩаԥыргеит, иаадырԥшит абџьари аџьаԥҳани.
Ахра Аҩӡба дзыхьчоз Галеха Гасанов, Аслан Гуатижев, Андреи Локтионов, Станислав Культа рганахьала аӡбамҭа аднакылеит Аҟәатәи ақалақьтә ӡбарҭа- мызкы ҭакрала ирхыргарц.