Алитература-сахьаркыратә ауаажәларра-политикатә журнал "Алашара" 57 шықәса аҭоурых еидызкало ашәҟәы аҭыжьра ахацыркреи, амилаҭтә литература аҿиараҿы ианнакыло аҭыԥи ртәы дазааҭгылеит ашәҟәыҩҩы Анатоли Лагәлаа.
Ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәеи ҳпоетцәеи рымацара ракәымкәа, ари аҩыза ашәҟәы хазына аҭыҵра иазыԥшын ҳарҵаҩцәа, ҳҵарауаа, ҳбиблиотекақәа русзуҩцәа, ҳредакциақәа, ажәакала ҳдоуҳатә культура иадҳәалоу зегьы!.. Ари ашәҟәы иахьӡуп "Ажурнал "Алашара" (1955- 2012) (Аҭоурых. Абиблиографиа).
Ашәҟәы аҭыҵра хылаԥшра азыруит, рнапы иҵыргеит, дара рыгриф ала иҭыҵит Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа А.М.Горки ихьӡ зху адунеитә литература аинститути Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа Д.И.Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институти. Уи кыршықәса аџьабаа дуӡӡа адбалан еиқәиршәеит, аԥсышәалагьы урысшәалагьы инарҭбаау аԥхьажәақәа иҩит афилологиатә наукақәа рдоктор Виачеслав Бигәаа.
Аҭыжьымҭа аннотациаҿы ишазгәаҭо еиԥш, ари ашәҟәы азкуп аԥсуа литературеи акультуреи рырҿиареи аԥсуаа рмилаҭтә хдырра ашьҭыхреи рзы акырӡа зылшахьоу ажурнал "Алашара". Аусумҭаҿы иаарыԥшуп аҭыжьымҭа аҭоурых, ианҵоуп раԥхьаӡакәны инарҭбаан еиқәыршәоу ажурнал абиблиографиа. Аматериалқәа кьыԥхьуп аԥсышәалеи урысшәалеи.
Ишдыру еиԥш, "Алашара" 1955 шықәса инаркны иааиԥмырҟьаӡакәа иҭыҵуа алитературатә-сахьаркыратә уажәларра-политикатә журналуп. Уи адаҟьақәа рыҟны ауп раԥхьаӡа алашара ахьырбаз аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәа еиҳараӡак. Абиблиографиа лабҿаба иаанарԥшит 1950-тәи ашықәсқәеи- 21-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзтәи амилаҭтә литература аҭоурых адаҟьақәа, апоетцәеи апрозаикцәеи гәыԥҩык рырҿиаратә мҩа.
Ашәҟәы хәарҭара ду алоуп аԥсуа жәлар рҭоурыхи, ркультуреи, рлитературеи ҭызҵаауа, ирызҿлымҳау зегьы рзы.
Аԥхьаҩ ииҭаху аматериал иаармариаӡаны иԥшаарц азы, ажурнал "Алашара" абиблиографиа зегьы еихшоуп хкы-хкыла, жанр-жанрла, тематикала. Иалкаауп аԥсуа сахьаркыратә литература ( апоезиа, апроза, адраматургиа): аиҭагақәа, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рпублицистика, аԥсуа литература иазку аҭҵааратәи акритикатәи статиақәеи, арецензиақәеи, еиуеиԥшым аматериалқәеи, ажәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәеи афольклорҭҵааратә усумҭақәеи.
Иара убасгьы араҟа иуԥылоит Аԥсни, аԥсуа жәлари, ахатәы бызшәеи, акультуреи ирызку аҭоурыхҭҵааратәи, археологиатәи, абызшәадырратәи, аҟазараҭҵааратәи статиақәа, уҳәа убас егьырҭгьы.
Хазы иарбоуп егьырҭ амилаҭтә литературақәа ирыдҳәалоу аматериалқәа, аԥсуа культуреи анаукеи, убасгьы Аԥсны ауаажәларратә ԥсҭазаареи, ақыҭанхамҩеи, аекономикеи, амедицинеи, аспорти, атуризми, аԥсабареи ирызку астатиақәеи аочеркқәеи.
Аԥсны рацәак иадҳәалам, аидиалогиатә ҟазшьақәа змоу еиуеиԥшым астатиақәеи аинформациақәеи маҷымкәа иуԥылоит. Иҟаҵоуп иара убасгьы аҟәшақәа рҟны абиблиографиатә материалқәа еишьҭаргыланы нбан-нбанлеи хронологиалеи.
Абас еиԥш иҟоу аихшашьа (систематизациа) аусумҭа ахархәара арманшәалоит, еилыкка иаанарԥшуеит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа "Алашара" адаҟьақәа рҟны рырҿиаратә мҩа, рҩымҭақәа ркьыԥхьра аҭоурых, амилаҭтә литературеи, акультуреи, анаукеи рырҿиаразы иара ажурнал ахаҭа алшамҭа дуқәа.
Ажурнал "Алашара" ашәхымс ихыҵны ауп адунеи шырбаз ҳаԥсуа литература иаланагалаз шамахаӡак акәмзар инеиҵыху арҿиамҭақәа зегьы. Уи ианын 40 инареиҳаны ароманқәа рцыԥҵәахақәа ма инагӡоу урҭ рвариантқәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан: Иван Папасқьыр "Аԥҳәыс лыпату", Иван Ҭарба "Идыру ахьӡ", "Амра ҳара ҳҿы игылоит", " Сан лыблақәа", "Адунеи ахьалаго", Алықьса Гогәуа ироманқәа "Аҽыкәаҳа", "Ас ду", Алықьса Џьениа "Абна амаӡа", "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Анмираҳ- ҩыџьа рынцәахәы", Мушьни Миқаиа "Ахҟа", "Ашацәа ртәарҭа", Витали Амаршьан " Шаҭ иԥа Хьымкәараса иеҵәахә", " Аԥсҳа", "Сбааш хьыцәцара. Ароман-гәҭыха", Платон Бебиа-"Ашьацҳәа", "Ақьачақьцәа", Џьума Аҳәба "Асқьала", "Амҩасҩы", "Ахамышҭыхә", "Алахәыла", Гьаргь Гәыблиа "Адгьыл аҳақ", "Лахьынҵала иузшоу", Нелли Тарԥҳа "Амшын ҳәынҭқар Ҳаит", Никәала Кәыҵниа "Аҭакари ахьҭеи", "Алашә иблақәа аныхты", "Ашьа ицаша", "Адлаԥса", Терент Ҷаниа "Мшыбзиа, аԥсҭазаара!", "Шәышьханхыҵ", Шьалодиа Аџьынџьал " Аҳәа зыҟәну аџьныш", " Ԥсык еицырхан", Рушьни Џьопуа "Ахымҩас", Гыц Асԥа " Аихьӡылацәа", "Заниашьа зхаҵашьоу".
1979-тәи ашықәсқәа рзы хҭыс дуны иҟалеит Баграт Шьынқәба иҭоурыхтә философиатә роман "Ацынҵәарах" акьыԥхьра "Алашараҟны". Аҩымҭаҟны раԥхьаӡа акәны инарҭбаан иқәыргылан азеижәтәи ашәышықәсазтәи Кавказтәи аибашьра апроблема, афилософиатә зҵаара дуқәа. Ароман иаҳәоит адунеиаҿ имҩаԥысуа аибашьрақәа, арыцҳарақәа, атрагедиақәа зегьы зыхҟьо ауаҩы игаӡареи, иԥсымҭәреи, имдырреи, идоуҳатә культура алаҟәреи шракәу. Ароман иқәнаргылаз азҵаарақәа иахьагьы ԥсра рықәӡам. Уи рхатәык аҳасабала ирыдыркылеит Нхыҵ- Кавказтәи ажәларқәа. Избан акәзар, ашәҟәыҩҩы илшеит урҭ рхьаа, рыгәҭыхақәа раарԥшра.
Ари ашәҟәы аиқәыршәаҩ афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоқтор Виачислав Бигәаа иҩуеит.
"Жәохәҟа шықәса раԥхьа аԥсуа литературеи акультуреи Аԥсны аҭоурыхи ирызку ахыҵхырҭақәа реидкылара сшаҿыз, ҳлитературатә журнал заҵә ианылахьоу зегьы библиографиатә усумҭак аҟны еидкылан иҭыжьзар цәгьамызт ҳәа сназхәыцит. Абас сналагеит "Алашара" аномерқәа реидкылара. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахь "Алашара" аномерқәа зегьы рыԥшаара ус имариамызт, абиблиотекақәа (Москва иҟоу Аҳәынҭқарратә библиотека убрахь иналаҵаны) рҿы аномерқәа зегьы ыҟамызт. Анцәа иџьшьаны, 130-ҟа номер аҩны исыман, убри еиҵамкәаны иман Бзыԥҭа ҳгәылара инхо ашәҟәыҩҩы Л. Б. Гыцба. Еиҳарак зыԥшаара уадаҩхаз 1991 шықәса раахыс иҭыжьыз аномерқәа ракәын, еилкаамызт шаҟа номер ҭыҵызгьы. Номерқәак сымԥыхьашәеит Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылаҿы, убасгьы ашәҟәыҭирҭақәа рыҟны, даҽа номерқәак сиҭеит Уасил Аҩыӡба. Акыр исыцхрааит иахьа Анатоли Лагәлаа редакторс дызмоу "Алашара" аредакциагьы. Урҭ 2006 шықәсазы Нелли Ҭарԥҳа уи ҳамҭас иалҭеит Кәымф Ломиеи лареи еидкыланы ирымаз 1955-1991 шықәсқәа раан иҭыҵыз аномерқәа реиҳараӡак. Аибашьра ҟалаанӡа, ажурнал аредакциаҿы, иахьынӡасгәалашәо ала, ишьҭан иҭыҵхьаз аномерқәа зегьы, аха аԥсуа жәлар ирхыргаз ахлымӡаах ашьҭахь урҭ еиқәымхеит. Аӡбахә ҳәатәуп даҽа хҭыс бзиак: ҩбаҟа шықәса раԥхьа зегь реиҳа ихаҭәааз "Алашара" аномерқәа реизга Аԥсуаҭҵаара аинститут абиблиотека ҳамҭас иеиҭоит А.М. Лабахәуа. Убраҟоуп иахьысԥыхьашәаз уаанӡа исзымыԥшаақәаз номерқәак. Гәык-ԥсыкала иҭабуп ҳәа расҳәоит ажурнал аномерқәа рыԥшаараҿы ацхыраара сызҭаз зегьы".
Аҵыхәтәан иазгәаҭазар ахәҭоуп, абри ашәҟәы аҵакы зегь раҵкыс излаҳраку, 1955 -2012 шықәсқәа раан иҭыҵны ажурнал аномерқәа ирныз иарбан ҩымҭазаалакгьы изҩыз автор ижәла удыруазар, иаразнак изныз ажурнал аномер уԥшаауеит!.. Даара иҭабуп ҳәа иаҳәатәуп ҳҵарауаҩ бзиа Виачеслав Бигәаа, уи илшеит, хәҩык-фҩык аҵарауаа шықәсы наҟьак убри ада акы иаҿымзаргьы ирылымшашаз аус ду, шәҟәыкаҿ еидикылеит ажурнал 57 шықәса рыла ианылаз арҿиамҭақәа зегьы рыԥшаара зырманшәалаша абиблирграфиа! Сгәы иаанагоит, Аԥсны аиҳабыра рганахьала даара иахәҭоуп ҳәа, аҵарауаҩ иџьабаа азгәҭара…
Ашәҟәы ҭыҵит автор иредакциала, аҿыгҳара акырӡа идууп, 600 даҟьа ыҟоуп, 40 кьыԥбӷьыц инаӡоит. Аҭыжьра иадгылеит Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа Д.И.Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институти.
Сара аакласск рҿы стәан Виачеслав Ҷыҭанааи сареи ҳанеибадыр. Усҟан ашәҟәыҩҩцәа лассы-лассы араионқәа рҿы инеиуан, еиҿыркаауан алитературатә семинарқәа. Уаҟа ахәыҷқәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи ианырзыӡҩрлак, иргәаԥхоз Аҟәаҟа аредакциақәа рахь иаарыԥхьон. Убасҟан ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәбеи акритик Рауф Ебжьноуи сҩымҭақәа ргәаԥхан, саргьы Аҟәаҟа алитературатә семинар ахь саарыԥхьеит.
Ари асеминар иалахәын Аԥсны араионқәа зегьы рҟынтә иалрыԥшааз ахәыҷқәа, астудентцәа. Убасҟан ауп Виачеслави сареи ҳанеибадыр. Уи К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа интернат далгахьан, Аҟәа ақалақь бзианы идыруан, даԥшәымахахьан, ашәҟәыҩҩцәагьы рацәак дырцәыԥхамшьакәа драцәажәон.
Виачеслав иажәеинраалақәа зегь ҿырҳәала идыруан, ибзиангьы дрыԥхьон. Уи аҽны ашәҟәыҩҩцәа ҳҩыџьагьы ҳажәеинраалақәа даара иргәаԥхеит. Асеминар анеилга, Виачеслав даасыдгыланы дсазҵааит, узцыда уара ҳәа. Азныказ сара стәала иаахьымӡӷысшьеит, аха нас иасҳәеит саб дышсыцыз, уи апарк аҿы дысзыԥшны дыштәоу!
- Аҩныҟа дҳашьҭып!- иҳәеит иара, гызмалрак аҵаӡамкәа дааччан.- Уаха сара сҿы уҟаз, ара азеиԥшынхарҭаҿы ауада сымоуп.
Сара азныказ исҳәашаз сақәымшәеит, саангыларцгьы сҭахын, аха саб сицны аҩныҟа сцаргьы цәгьа избомызт, арахь асеминар аҿы сдырҽхәахьан, уи ажәабжь "шыԥхаз" саб изеиҭаҳәара сахыццакуан!
- Аҟәа усырҵоит!- деиҭаасыхлафит иара, - ажәеинраала бзиақәа зыҩуа Аҟәагьы бзианы идыруазароуп!
Саб иҿы ҳнеины иаҳҳәеит иааӡбаз, Виачеслав ихы-иҵыхәа цқьа ианеиликаа, инапы снаниҵан, ҟәрышьқәакгьы наҳаиҭан аҩныҟа дцеит.
Абас ауп ҳаибадырра ахы шакыз, сҩыза, сыԥсҭазаараҿы даара иӷәӷәаны исывагылаз, иахьа сызқәу сымҩа сахымҟьартә ианаамҭаз ацхыраара сызҭаз Виачеслави сареи.
Уи нахыс, сара ашкол сшалгазҵәҟьа аинститут сҭалеит, хышықәса азеиԥшынхарҭа сыҩнан, иаргьы ешьак еиԥшҵәҟьа илаԥш схын. Иҟоуп иареи сареи ҳаиҩызараҿы ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа рацәаны, абраҟа урҭ рахьтә ҩбаҟа-хԥаҟа анысҵоит.
Виачеслав иашьцәеи иаҳәшьцәеи зегьы дреиҳабын. Уи иашьцәа ԥсуаҵас иааӡаз ҷкәынцәан, иара иаԥхьа аҭаацәара алалара рзыгәаӷьуамызт. Арахь иара иани иаби дыхҭаркит, уеиҳабызар, уашьцәагьы мҩакы иқәҵа, урԥырхагамхан, уаргьы шьҭа ухы уаазхәыц ҳәа. Уи иаанагоз еилкаан, ихы дахәар акәын! Виачеслав абри абри лоуп ҳәа аӡәгьы далхны димаӡамызт, иара иҳәашьа аӡәгьы "дҭеимԥшыхәцызт" макьана, анаԥш-ааԥшра акәын дызҿыз!
Исгәалашәоит, хәылԥазык, ҳаашәарыцап, иудыруеи ҳдарҩатә еиӷьхар иҳәан, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Ус ҳалаԥш нақәшәеит афиша, усҟан астудентцәеи Аҟәатәи акультуратә хан аҿы еиҿкааз ақәыԥшцәа ртеатри еицымҩаԥыргоз спектакльк цон. Нас ҳаузынкылозма ҳара, ахәаԥшҩы ирольгьы, аҽырбаҩ ирольгьы нагӡо аԥхьаҵәҟьа ҳнатәеит! Виачеслав ихы аасыдикылан исеиҳәеит, уаҟа ихәмаруаз ӡӷабк дшигәаԥхаз. Уи акәхеит, аспектакль анаанҵәа, лҩызцәеи лареи алаф нараҳәо, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Лҩызцәа аӡәы, лара лыжәлантә, ҳпоетесса гәлымҵәах, Саида Делԥҳа лакәын, егьи- ажурналист Инна Ҳаџьымԥҳа, лара- иахьа Виачеслав ихәыҷқәа ран, Нонна Делԥҳа лакәын!
Азеиԥшынхарҭаҿы ҳаннеи, урҭ рахьтә сара Саида дыздыруан, иласҳәеит, ҳҩыза лаҳәшьа дшигәаԥхаз, еибаҳардырырц шаҳҭаху!
- Ибзиоуп!- лҳәеит лара,- амала амыцхә дыԥхашьаҩуп, иаҳзеирцәажәар!
- Иаргьы дыԥхашьаҩуп, аха уи ихәшә сара издыруеит, сҳәан, иаразнак рыжәтә хәыҷык аахәан иаазган, азеиԥшынхарҭа аҩбатәи аихагылаҿы дара руада ҳныҩналеит.
Нонна иара усгьы ажәак аалыхәлымшәеит, иаразнак лцәа иалашәеит ҳгәы иҭаз. Аха Саидеи, Иннеи сареи аҭагылазаашьа "еиқәҳархарц" ҳалагеит. Ус ҳаӡбеит, ҳарҭ ҳабжьы рдуны ҳцәажәалап, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьалап, уимоу, амҳаҵәқәа ықәықшаны "амузыка" аҳарҳәалап, уи иалагӡаны, издыруада Виачеслав акыр изҳәозар ҳәа! Аха Виачеслав, цас иҟаиҵозшәа, убри аҽны ибыз ихәлашәеит, акызаҵәык ииҳәаз, иаб ԥҳәыс даага ҳәа дшыхҭеикыз ауп, лара дшигәаԥхаз, лара лыда дышхәарҭам, - уаанӡа ииҳәарц игәы иҭаз зегьы шҳәатәыз ихашҭит!
Ҳара еиҭах ҳабжьқәа ҳрыӷәӷәеит, дара зынӡак хьаас иҳамаӡамшәа ҟаҳҵеит, уимоу, Саида дагьыкәашеит, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьеит! Виачеслав уи иаҩижьуазма, арыжәтәгьы, иқәыԥшрагь, ҳара ҳазҿызгьы зегьы еилалан, игәы иацрасзар акәхап, уаанӡа иҿаҳәазшәа иваԥсаз инапқәагьы рҟьара далагеит. Аха игәы иҭаз зегьы иҳәарцаз, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр акәын, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр,- акомендант дхалан ҳдәылицон! Ус ҳаӡбеит, уахатәи ҳаиқәшәараҿ ҳаангыларц, уаҳа ацҳамҵарц, уаҵәы ҳаиҭеиқәшәарц. Дара аӡӷабцәагьы гызмалқәамзи, еиҿдырԥшуазар акәхарын, ауха иаҳҳәози адырҩаҽны иаҳҳәози еиқәшәозу еиқәымшәозу! Уаҵәы захьӡыз ҳазегь ҳаиҭеиқәшәеит, еибаҳҳәеит ҭыԥ ԥшӡак ахь ҳаиццарц, ҳаԥсқәа ҳшьарц. Ҳцеит Лбаатәи Ешыра, Виачеслав иҩыза гәакьак иҿы зегьы ҳшеицыз. Уи ауаҩ даара ибзиаӡаны ҳидикылеит, Виачеслав ауха Нонна диҳәеит! Мызк анааҵ, Виачеслави Ноннеи рынасыԥ еиларҵеит!
Ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа иреиуоуп: даҽа уахык, усҟан авокзал авараҿы ҩынхәыҷык аҟны қьырала иамхны ҳанхон сҭаацәеи сареи, цхыбжьон ашә асыбжь геит. Сҩагылан иаасыртызар, Славик дҳаш-ҳашуа, иԥсы игәы икылахо, ццакырак, ма ус ӷәӷәак дшақәшәаз мҩашьо, ирласны уҽеилаҳәаны уаала иҳәеит. Ҳабацо сҳәан, ҳабацо умбо, Нонна ахшараиурҭаҿы дааганы дышьҭасҵеит, аҳақьым хадеи уареи ибзианы шәшәшеизыҟоу здыруеит, усызиацәажәароуп иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа сҽааиласҳәан, сҿанынасхоз аамҭаз: "Дәрыԥшьҟа ааигәа умцаӡаци?!" ҳәа дсазҵааит. Ҳашԥамцац, иаҳхысыз асабшазы уахьынтәи ҳмааи анысҳәа, нас, ҳацлымҳәа зырҵасыша акгьы ааумгаӡеи, иҳәеит! Ишԥаасымгеи, уааи, акака аажәып сҳәан, аҿаԥарашәа иҟаз ахь ҳнҩналеит. Уи акәхеит, аҩны иҟазгьы цыфақәак анааҳзықәлыргыла, аӡәы имаӡа иҵәахып, ҩбаҟа сааҭ ҳаидхалеит!
Ацхыбжьон, ахшараиурҭаҿы ҳаннеи, Нонна деибга-деизҩыда аҷкәын длоухьан!.. Ахшареилыргаҩ ӡӷаб гәырӷьаҽҳәаша анҳалҭоз, Славики сареи лхы наҳақәылкын:
- Нонна дсыҳәан, хынтә ахԥатәи аихагыла аҟынтә сылбаалышьҭхьеит, - лҳәеит,- цхыбжьон хәшәык иашьҭалан ицан, машәырк рмыхьзааит ҳәа! Ҳарҭ ҳабызқәа ҳрымҭииргьы, алашьцара ҳалубаауазар акәхарын ҳҟаԥшьҟаԥшьӡа ҳшыҟаз!
- Шәарҭарак ҳақәшәеит, аха ҳацәцеит!- ҳҳәеит ҳаргьы ҳаҿамхаӡакәа!
Виачеслав аҩыза изы иԥсы ҭихуан, иахьынӡаилшоз дивагылан. Уи алитератураҿы даара агьама бзиа змаз поетын, ирацәаӡаны аҩымҭақәа ҿырҳәала идыруан. Уи аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ииҩыз аепиграммақәеи, апородиақәеи, ажәеинраалақәеи, ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ианылахьеит. Ҳаԥсуа поезиа дацәыӡит ҳаԥхьаҩцәа бзиақәа зыргәырӷьашаз, иҵаулан ихәыцуаз, ажәа агьама зныруаз, злафи зҟазшьа бзиақәеи рыла угәырҩақәа ухазрышҭуаз, ахааназ зҭыԥ даҽаӡә иҭыԥ иаламҩашьо ҳҩыза бзиа, ҳашьа бзиа- Виачеслав Ҷыҭанаа.
"Аԥсуа поезиа антологиаҿы" иануп зхатә ҭыԥ аанызкылахьоу иара ицәаҳәақәа – иара иуасиаҭ.
Сҩызцәа, игәыӷуа исзыԥшыз,
Еиқәтәаз сгәеисыбжьы шышәныҩуа,
Исзымҳәаз ажәа, сгәы иҭашыз,
Сызхьымӡаз сашәала сышәҵәыуа!
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
- Цуца Виссарион-иԥҳа, адунеи иалаҵəаз аҿкчымазара иахҟьаны ашколқəа рҟны имҩаԥысуаз аҵаратə процесс еиԥҟьоуп, уи уадаҩрақəас ицəырнагазеи, ишԥарныԥшуеи аҵаҩцəа рҵарадырра аизырҳараҿы?
- Ҳəарас иаҭахузеи ари аҭагылазаашьа аҵаҩцəагьы, арҵаҩцəагьы, аҭаацəагьы ирнымԥшырц залшом, ԥсыхəа змам акакəны иҟалеит, аҵарадырра знапы алаку зегьы гəҭыхас иҳамоуп. Онлаин арежим ала, аҭелқəа рыла ахəыҷқəа разыҟаҵара, адҵақəа рыҭара нап аркуп, аха уи еиззырҳауа акакəым. Сара аиҵбыратəи аклассқəа рҟны аус злазуа ала, ибзианы избарҭоуп ахəыҷи арҵаҩи аԥхарра рыбжьазар шакəу, урҭ еснагь еимадазароуп. Ахəыҷы арҵаҩы ила дхыԥшылозароуп, арҵаҩы ахəыҷы ила дхыԥшылозароуп, дихəаԥшуазароуп, аҩышьа, аԥхьашьа инацəкьыс нақəкуа, дырҽеиуа дцозароуп. Ари аҩыза аҭагылазаашьа аԥхьаҟа ҳҳəыҷқəа абакылнаго ҳəа зегьы хьаас иҳамоуп.
- Абри аамҭа иалагӡаны шəҵаҩцəеи шəареи аимадара шшəыбжьоу ҳасаб азуны, рҵара аус еихьӡара ҳəа акраманы ижəбома?
- Иҟоуп аҭаацəа рхəыҷкəа напы рыдкыланы, ирыдтəаланы рыдҵақəа рыцҟазҵо. Аха, еиҳараӡак аҭаацəа ирылшаӡом, аус зуа ыҟоуп, хəлаанӡа ахəыҷқəеи аҭаацəеи изеибамбо ыҟоуп. Убри азы ахəыҷқəа еиҳа изцəыуадаҩу еиҳахеит, иззымариоу реиҳа. Ахəыҷы еиҳа аҭакԥхықəра иднаҵоит ашкол аҟны даныҟоу, аҩны даныҟоу днатəоит, днагылоит, уиаҟара ихы дацклаԥшӡом. Иреиҳау аҵараиурҭақəа ирҭоу рҭагылазаашьа хазуп, еиҳа иазҿлымҳаны иазнеиуеит рҵаратə процесс.
- Шəара имаҷымкəа абиԥарақəа еиҵашəааӡахьеит, шəџьабаа акыр ирацəоуп. Иаҳҳəозар, шаҟа шықəса ҵуеи уажəшьҭа шəзанааҭ ала аус шəуеижьҭеи?
- Уажəшьҭа 50 шықəса инареиҳауп ахəыҷқəа нап рыдкыланы рааӡара саҿуижьҭеи. Аҭаацəа змоу ауаҩы иҭаацəа рыда дышхəарҭам еиԥш, ахəыҷқəа рыда ухəарҭаӡам. Абыржəы аҩны ҳаҩнахеижьҭеи, сааҟəымҵӡакəа ахəыҷқəа роуп сзызхəыцуа, сыла ихгылоуп еснагь. Ирҳəоз-ируаз зегьы сгəалашəоит, ашкол аҟны аус анууа ахəыҷқəа бзиа иубароуп, бзиа иумбакəа гəыла-ԥсыла аус рызудулаӡом. Ахəыҷқəа анааԥсогьы ыҟоуп, усҟан лафк нараҳəаны, иаарччаны аусура иналасыргалоит. Ахəыҷы дук иаҳасабала пату-ҳаҭыр иқəҵаны уиацəажəозароуп, уи ахəыҷы имнырырц залшом.
- Шəара шəырҵаҩратə ԥсҭазаараҿы иарбан ҟазшьа ҷыдарақəоу иалышəкаауа, еиҳа зҿлымҳара зышəҭо?
- Еснагь уҽырԥшӡаны ахəыҷы уҽиаҟаратəны уцəажəозароуп, уи лымкаала сацклаԥшуеит. Аԥшьбатəи акласс иалганы маҷк ианеизҳалак, иҟəышхо ианалагалак, уҟазшьа ааԥсахны маҷк иаарымчшəа рацəажəара уалагоит. Убри анаҩсан, актəи акласс аҟны ианааҳго иаҳбарҭоуп, насгьы аҳəыҷбаҳчеи рҭаацəеи рыда уаҩ дзымбац ахəыҷқəа рҟазшьа шхазу, ишəаӡыӡо, иԥхашьо, иҟəиҭ-ҟəиҭӡа ианынатəо аамҭазы уаргьы уҽраҟаратəны ацəажəара уалагозар ауп, есииуа ҳрыциуазароуп ҳəа лафны исҳəалоит зны-зынла. Нас, амшын ацəқəырԥа еиҳа-еиҳа ишеиҳахо еиԥш, хəыҷы-хəыҷла уҟазшьа ааԥсахуа унапқəа нарыкəыршаны ԥхьаҟа иугозар ауп. Ахəыҷы мыцхəы иахьырхəрагьы сҟазшьаӡам сара. Аурокқəа рыбжьара аԥсшьарахь иандəылҵлак, аӡəаӡəала иааганы срацəажəоит, срылабжьоит, рҭаацəа дара гəыӷырҭас ишрымоу, идмырԥхашьарц, аҵара бзианы ирҵарц шырҭаху расҳəоит.
- Акыршықəса ҵуеит шəзанааҭ бзиа ибаны, шəыԥсы ахҭынҵаны, ааԥсарак шəынмырԥшкəа шəааиуеижьҭеи. Иаҳҳəап, егьырҭ ашықəсқəа ирҿырԥшны ҳахəаԥшуазар, раԥхьа аҵара зшəырҵоз ахəыҷқəеи уажəтəи ахəыҷқəеи еиԥшымзаарас, ҷыдарақəас ирымои?
- Ҳəарас иаҭахузеи, ахəыҷқəа аамҭа рҽақəыршəаны ицозар ҟалап, уи азы ахара ҳазрыдҵом. Ахəыҷы дани инаркны дшысабиӡоу ахəыҷбаҳчахь игара, даҽаӡəы диааӡартə еиԥш аҭагылазаашьа аԥҵара, абри сара тəымнапык дааӡазшəа азысыԥхьаӡоит. Урҭ уиаҟара аԥхашьара рылаӡам аҩны иааӡаз ахəыҷқəа реиԥш, рҟазшьақəа еиқəшəаӡом, еиԥшӡам. Ахəыҷбаҳчақəа хымԥада адырра рнаҭоит, иааӡоит, аҩра, аԥхьара, аԥхьаӡара, ажəеинраалақəа ахьыддырҵо рацəоуп. Уажəтəи аамҭазы, шəымбои, аҭелқəа рыҽрыдырцалоит, раамҭа иахнагоит, рҟазшьақəагьы аԥсахуеит. Зҟазшьа зыԥсахыз ахəыҷгьы дгəыгəҭамыжькəа хылаԥшра иуҭароуп. Артист асцена данықəу еиԥш, ахəыҷқəа раԥхьа дыхəмарроуп арҵаҩы.
- Цуца Виссарион-иԥҳа, шəҵаҩцəа рахьтə уажəшьҭа иҟоуп иандуцəоу, иабдуцəоу, зыуаҩыбжара инҭысхьоу. Дареи шəареи шəанеибабо шəгəалаҟазаара зеиԥшрои, цəаныррақəас ишəызҵəырҵуеи?
- Ашкол ианалго, аҵыхəтəантəи аҵəҵəа аныҟало, раԥхьатəи рырҵҩык лаҳасабала еснагь ус расҳəоит: "Арҵаҩы изы еиҳау гəадура ыҟаӡам данубо уивсны умцакəа аԥсшəа аниауҳəо, убри аҟынтə, шəҳавымслан, аԥсшəа ҳашəҳəала" - ҳəа. Аԥсшəа самҳəакəа, сыргəыдмыҳəҳəалакəа исывымсыц сҵаҩцəа.
- Ҳаиҿцəажəара ишьҭнахуа азҵаарақəа рацəоуп, аха ахыркəшамҭазы иҳаҳарц ҳҭахуп шəара шəзеиӷьашьарақəа.
- Сара аҭаацəа рахь, ахəыҷқəа рахь схы нарханы исҳəо убри ауп, абыржəы ҳазҭагылоу аамҭазы агəабзиареи аманшəалареи Анцəа ириҭааит. Агəабзиара аныҟала, зегьы ҟалоит, рхатəы бызшəа рхамшҭуа, рыԥсадгьыл иаԥсаны иаҵагыло аманшəалара Анцəа ириҭааит!
- Иҭабуп ҳаиҿцəажəаразы, аманшəалара шəыцзааит!
Иара убас шәаԥхьа ҟалоит:
"Алакәымҳара ашкол аҟны аусурақәа мҩаԥгатәны иҟоуижьҭеи акыр шықәса ҵуеит. Иҳәынҭқарратәым аиҿкаара ацхыраарала ахыб ԥсахуп, аиҭашьақәыргыларатә усурақәа мҩаԥысуеит ахыбра аҩныҵҟагьы. Быжь-километрак инацны амҩа аҟаҵара азгәаҭоуп Аберқыҭеи Алакәымҳареи рыбжьара, машьынала амҩасра уадаҩуп", - иҳәеит Емырхәба.
Шәазыӡырҩа аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: