Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
"Анхәеи аҭацеи рыбз еивҵоуп" рҳәоит, ирҭаххаргьы рус еидгыланы иҟарҵоит, ианеиҿагылахгьы, рҩыџьагь иҿаҳәатәха иҟалоит. Ахәыҷы иааӡараҿы ан лроль шыҳаракыугьы, анду лҭыҧгьы еиҵаӡам. Раҧхьатәи сыхшара снапаҿы данааныскыла инаркны, анацәа қәыҧшцәа аӡәырҩы реиҧш, исызцәырҵуан азҵаарақәа жәпакы: раҧхьатәи икәабара, раҧхьатәи ихаҧыц аара, раҧхьатәи инаҧхыц, ихцәы амхра – "амышәхәы" уҳәа. Арҭ азҵаарақәа рҿы санхәа дыцхырааҩны дҟалеит, ишырҳәо еиҧш "ҳабызқәагь еивҵалт".
Акыр акәамаҵамақәа цәырызгаз акәны иҟалеит ахәыҷы раҧхьатәи ихаҧыц аара. Уи азхәыцра ҳалагахьан ахәыҷы диаанӡагьы, ацха уфар, ахәыҷы ижәӡы леилоит ҳәа санхәа иансалҳәа нахыс. Аиашаз, ацха ахьысымфоз азы акәу сыздырам, аха уи аҩыза ауадаҩра ҟамлеит. Иуадаҩхаз раҧхьатәи ахаҧыц ацәырҵра акәхеит. Усҟан имҩаҧаҳгеит абас еиҧш иҟаз ақьабз: ахәыҷы ауац ахьышьҭоу (ишыҧхоу) днаганы, хынтә днылартәан днылухуашәа ааҟарҵоит абарҭ ажәақәа ҳәо: "абри шыҟәымшәышәу иҟәымшәышәны иаат", мамзаргьы "абри хьаа шамам, хьаа амоуаат" ҳәа хынтә иуҳәоит.
Анацәа бзиа иаҳбоит ахәыҷы ихаҧыц анаауа лассы-лассы агәаҭара, напыла иыц аҵалара, аршьышьра, ма ақәыӷәӷәара. Ас еиҧш аҟаҵара ҟамлозаап. Уи саҟәыҵит саргьы ахәыҷы ихаҧыцқәа ихьырвырӡа, иҧшӡаӡамкәа, инааны ирызҳар ҟалоит ҳәа ансаҳа. Ирҳәоит иара убасгьы, ахәыҷы раҧхьатәи ихаҧыц аанӡа ихцәы ахҳәа алшьра ҟалаӡом ҳәа – ахҳәа ацқәа шыҟоу еиҧш ихаҧыцқәа ираӷаны ирызҳар ҟалоит.
Ахәыҷы раҧхьатәи ихаҧыц анаалак ашьҭахьгьы, урҭ рыҧхьаӡара ҟалом – ирласны икаҧсоит. Ахаҧыцқәа рҽырыҧсахуа ианалагогьы имҩаҧыргоит даҽа қьабзк: иҵырхыз ахәыҷы ихаҧыц џьара акы инылаҳәаны аҩны ахыб (алыӷәра) иқәдыршәуеит абас ҳәо: "арҵу, арҵу, ажә усҭоит, аҿа сыҭ" (хынтә ирҳәоит) – ари бзыҧаа рҿы. Сара, абжьыуаа рхәыҷқәа ишырҳәоз ала исҳәон абас: "аҳәынаҧ, аҳәынаҧ, ажә усҭоит, аҿа сыҭ" (уигьы хынтә).
Уажәы дырҩегьых ахаҧыц аара азҵаара ааины ианаасыдгыла, уаанӡа исмаҳацыз ак сзаалыртит санхәа: аџьықәреи ахьҭарҧсо (аца — аред.) ахәыҷы дыкны унеины хынтә дакәуршароуп (ашьаҟақәа урыкәшоит). Нас ихы иара аҭуан иныҵаурсуеит. Ас еиҧш ақьабз мҩаҧыргоит ахәыҷы ихаҧыц аара мариахарц, хьаа инамҭарц азы. "Аџьықәреи ахьҭарыҧсо" ахьӡ уҳәар ҟалаӡом, мамзар ахәыҷы ихәаӡом ҳәа иҧхьаӡоуп, убри аҟнытә ахьыӡ сызшәаҳәом саргьы. Амала ахәыҷы ихаҧыц краамҭа имаауазаргь, уи азхьаара аҭахӡам, иаҳагьы ибзиахоит, иӷәӷәахоит, лассы икаҧсаӡом рҳәоит аҧсуаа.
Аҧсуаа ианагь доуҳала иҳаракыз уаан азы рхәыҷқәа аҟазарахь ихьазырҧшыша ақьабзгьы мҩаҧыргон. Убас, ахәыҷы раҧхьатәи инаҧхыц анхырыссо, дыҷкәынзар, инаҧхыцқәа аҧхьарца иҭарыҧсон, дыҧхьарцарҳәаҩхап ҳәа, дыӡӷабзар – ачамгәыр, ма агитара. Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы ашәҟәы иагәыларҵо иалагеит – "дҵарамшхааит, дуаҩ ҟәышны дызҳааит" аанарго. Саргьы ачамгәыри аҧхьарцеи аҩны ишсымамыз ала, ари аҵыхәтәантәи ауп изгәыласҵаз. Иара усгьы ахәыҷы инаҧхыцқәа анамухуа адәахьы акаҧсара ҟалаӡом, уи ҵыск иагар, инаҧхыцқәа бжьысуеит, иҧшӡахаӡом рҳәоит. Ас еиҧш рҳәоит ахцәазгьы – уигьы адәахьы икаужьыр, ҵыск иган аҭра ахьыҟанаҵо иаланаҵар, ма ҧшак иагар, ахыхь узнарҵысыр ҟалоит.
Акыр азҿлымҳара аманы иҟоуп ахцәы иадҳәалоу азгәаҭарақәа. Аӡәырҩы ажәларқәа рҟын иҧхьаӡоуп ауаҩы иҧсы иххәыц иалоуп ҳәа. Ари аҩыза азгәаҭара рнубаалоит аҧсуа жәлар рҿаҧыц мифологиатә ҳәамҭақәа. Иаҳҳәап, ӡызлан илиааиз ауаҩы лыхцәы амхны ианигалак, ларгьы дишьҭалан (лыхцәы дашьҭалан) иҩныҟа даауеит, лҟәых лгаанӡагьы иҩны амаҵ луа дыҩноуп. Ауаҩы иҧсы иххәыц ишалоу аарҧшуп аҧсуа лакәқәа рҟынгьы.
Аҧсуаа ражәаҳәаҿы иаанханы иҟоуп ажәа "ахыцәкәыкәын" ("ухыцәкәыкәын уанкны…", "ахыцәкәыкәын иқәыргыланы"). Шалуа Инал-иҧа иҩуеит уи ажәа аауеит аҧсуаа адыгаа рзеиҧш ҵасны ирымаз рхагәҭазаҵәык ахцәы шьыҵәрак ааныжьны, егьирахь зегьы иаакәыршаны иамхны ианыҟарҵоз аамҭа аҟынтәи ҳәа. Аҧсуа хҭырҧақәа рыӡахышьа аформа уахәаҧшуазар, ирқәацәны, ахықәцә ргыланы ишыҟаҵоу убоит – ас еиҧш иҟоу "ахылҧа" аҟалара абри ахыцәкәыкәын ааныжьра иахылҿиааз акоуп ҳәа азгәаиҭоит аҵарауаҩ. Аҳәса ракәзар, хыцәкәыкәынкгьы аанмыжькәа иамырхуан – "бхы бсааит" ҳәа аҧҳәыс ианылзырҳәогьы абри атрадициа аҟынтәи иааз акоуп ҳәа азгәаиҭоит иара.
Ахәыҷы шықәсык ихыҵаанӡа амышә-хәы ауп иқәу ҳәа иршьоит, уи аҧсабаратә ҧшқара иадкыланы, ициз акы акәны иҧхьаӡаны. Раҧхьатәи ахәыҷы ихцәамхрагьы даара иацклаҧшны имҩаҧыргоит аҧсуаа. Уи ҟазҵашагь ауаҩы далырхуеит дзеиҧшроу гәаҭаны, избанзар уи ихцәы аҧшӡара, ажәпара, абзиахара уҳәа инапаҟынтәи "змышәхәы" амихуа ахәыҷ иахь ииасуеит ҳәа иҧхьаӡоуп. Ихадароуп амышәхәы анамырхуа аан — ахәыҷгьы иамызхуа ауаҩгьы мрагыларахь рхы рханы рыргылара. Амышәхәы амызхуа уи аҽны нахыс аҭаацәа дрыуахоит. Ахәыҷы џьара ҳамҭак изыҟаиҵоит, ачыс хаа изирхиоит. Џьоукы ишырҳәо ала, аҧара аҵакныгьы ихырҵәоит ахцәы – "шьҭа дҿыхуп", "иҧсы ҿыхуп" ҳәа.
Шықәсык ихыҵаанӡа ахәыҷы макьана дуаҩуп ҳәа дрыҧхьаӡомызт, еиуеиҧшым амч лашьцақәагьы дгәарымҭарц, ишьҭамларц азы шықәсыкнӡа иааҟарҵоз зегьы ихьчаратә қьабзқәан. Ахәыҷы имзақәагь рыҧхьаӡара ҵасым рҳәон мызкы, ҩымз ҳәа – шықәсык, ҩышықәса ҳәоуп ишырҳәо. Иамырхуа амышәхәы акы иахьамгаша џьаракы инылаҳәан ирҵәахуеит, мамзаргьы хаҳә дук иаҵарҵоит "иҧсынҵры духааит" ҳәа.
Гәыхыҭхыҭрала иҭәу раҧхьатәи ахәыҷ ишықәсааӡара, инымҵәаӡо абзиабареи аҭакҧхықәреи уынныруеит. Аҧсҭазаара ҿыц зуҭаз ҧсҭазаара ҟәырҷахак угәы ианаду еиҳау цәаныррак ыҟамзар ҟамлап. Ан лыбзиабара ҽакы иаҧсахуа ишыҟам еиҧш, даҽа ҷыда цәаныррак аҵоуп рҳәоит андуи лмоҭеи реизыҟазаашьа. Ааӡараҿы аҧышәа зырҳахьоу анду лыцхыраара, аиҳаракгьы ахәыҷы раҧхьатәи ишықәс азы иқәыҧшу ан лзы зегьы ирыцкуп.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсуа ԥҳәызбацәа рымаҭәа иахьатәи амода аҟынӡа иааиаанӡа аиҭакрақәа ирнысит. Амаҭәа иаанарԥшуан досу инапы злакыз аус. Ахацәа ркәымжәы, ркаба аибашьҩы ихаҿсахьа аныԥшуазар, аԥҳәыс лымаҭәаҟны иаарԥшу аҩны зхагылоу аԥҳәыс лхаҿсахьа ауп. Ихадароу уи лымаҭәа ахкқәа иреиуоуп: аҵкы, аиԥка, акасы, ахҵакыга, аԥыраҳәа.
Аҭоурыхҭҵааҩ Шьалуа Инал-иԥа ишиҩуа ала, хаҵа ицахьаз аԥҳәызбацәа ԥшь-кәақьҭак змаз акасы аҵаҟа ирхарҵон х-кәакькны иҟаз акасы еицарсагьы, рхы злаҵаркуаз. Аԥҳәыс афатә аныҟалҵоз ахҵакыга лхамкәа акҿыҩра дыҩналомызт.
Аԥсуа ҭыԥҳацәа рымаҭәа агьама аҵаҵаны иршәырҵон еснагь. Урҭ уи дырԥшӡон еиуеиԥшым аҳәынҵәра ԥшӡақәеи, амаҟақәеи, аимхәыцқәеи рыла, аӡахырсҭақәа ирнырҵон асахьа ԥшӡақәа. Уажәеиԥш амаҭәа аахәарҭа алшара шыҟамыз ала, шамахамзар аҭыԥҳацәа аӡахышьа, ақәҵашьа рдыруан. Уи урҭ ишыхәыҷыз ирҵон. Аҭаацәара ианалалоз акәзаргьы, дара рнапала ирӡахыз амаҭәа, ампахьшьқәа ҳамҭас иҟарҵон.
"Ажәытә уажәеиԥш амаҭәа аархәо егьиуа иҟамызт, иаархәозаргьы, иаазгоз амалуаа ракәын, иара уигьы анҭыҵынтәи акәын ишааргоз. Зегьы рхала ирӡахуан. Аӡӷаб дшыхәыҷыз аӡахышьа лдырҵон. Усҟан хаҵа ицаша аӡӷаб анапҟазара лылоума ҳәа иазҵаауан. Сара сан, санду ибзианы иӡахуан, саргьы урҭ реиԥшҵәҟьа исзымҵазаргьы, ак ҟасҵақәоит. Абри афото иану санду, саб иан Арина Шармаҭ лоуп. Араҟа сара хышықәса схыҵуеит. Усҟан уи шыҟалҵаз сгәалашәо сыҟам, аха абра исшәу амаҭәа напылаҟаҵароуп. Асумка хәыҷ, акьанџьа искугьы – усҟан напыла иаҳзырӡахуан, уажәы иуҭаху зегь рзаархәоит ахәыҷқәа", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Оҭҳара ақыҭан инхо Таиса Ласариа.
Иазгәаҭатәуп аҩнымаҭәа адагьы, џьара излаҭыҵуаз амаҭәа хазы ишыҟаз. Баграт Шьынқәба ишиҩуа ала, аԥҳәызба цәырҵгас илымаз аԥсуа ҵкы ҳәа иҟаз "ажәҩақәа дырчуан, рцәа иадшәало ирҭшәан, амаӷра, анапы ахәдаҿы иҭшәан, ажәҩахь иааскьацыԥхьаӡа, идырҭбаауан. Ажәҩа инаркны амахәҿаҟынӡа амаӷра иадырӡахылон амҵәыжәҩақәа, ианныҟәо иԥырԥыруа ирышьҭан. Иара ахаҭа аун, ҵаҟа иаҳа иҭбаан, акалҭ аҿы аԥаԥар анахарԥсозгьы ыҟан. Аӡара ҭархханы, алада иаҳа еилышәшәо иҟан" ("Ахьырҵәаҵәа", 1990, ад. 456).
Аиԥка, аҵкы аԥыжәара шрымазгьы, аԥсуа ԥҳәыс илыцәтәыммызт аиқәагьы. Уи аԥҳәыс-еиқәа ахьӡын, иара аҭбаара аҭаны иӡахын, ашьапы ахәдаҿы аизгарҭа аҭаны. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьаҿы, аԥҳәыс лныҟәашәа аманшәаларазы абри аԥҳәыс-еиқәа рышьарҵон, аха иара ахыхь иауз аԥсуа-ҵкы ршәырҵон, уи иаҵыԥшны аиқәа умбо. Убри инаҷыдангьы иҟан аҽықәтәараан иршәырҵоз амизан-ҵкы. Ашьаҵатәы аганахьала, абжьааԥнытәи ажәцәеимаа анаҩсгьы, зышьхәақәа ҳаракыз, амҿы иалхыз аҟаԥҟаԥқәа ныҟәыргон.
Аамҭа наскьацыԥхьаӡа ашәҵатәгьы аҽаԥсахуан. Иахьа ақыҭақәа рҿы инхо аиҳабацәа роуп акасы ныҟәызго, иара убас ныҳәақәак рҿы акаси аԥыраҳәеи аԥҳәыс ҳамҭас илырҭоит (иаҳҳәап, Леиаа рныҳәараҿы ачакәаҳацәа рыцыԥхьаӡа акасқәеи аԥыраҳәа ҿыцқәеи рырҭоит). Егьи абжьарак европатәи амаҭәа аҳра ауеит, зны-зынла аԥсуа елементқәа злоу амаҭәа шубогьы. Иҳәатәуп, иахьагьы анҭыҵынтә иаауагьы ишазгәарҭо аԥсуаа амаҭәа аганахьала агьама ҳаракы шрымоу. Ус шакәугьы, ауаҩы иҭеиҭыԥши иҩнуҵҟатәи аԥшӡареи еицнеибаго иҟазароуп данарԥшӡо. Ԥсаҭа шкәакәа Боча Аџьынџьал иажәақәа рыла иаҳҳәозар: "Ашәҵатәқәа зегьы иреиӷьуп аламыс, амала ишәмыркьаҿцәалан".
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аҭаацәара зегьы ишырхыҵхырҭоу дырны, аҭаацәараԥҵара, аҭаацәара алахәылацәа реизыҟазаашьа, реихӡыӡаашьа, ргәеизыбылра, рҳәатәеиқәшәара аԥсуаа лымкаала хшыҩзышьҭра арҭон. Аҭаацәараҿы апатуеиқәҵара, аҭынчра ыҟазарц азы акырӡа аҵанакуеит иҟәыӷоу абырг иажәа.
Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы, уимоу, иааидкылан аԥсуараҿы ахаҵа-аԥҳәыс ҳәа неилых ҟамҵакәа аиҳабы пату иқәуп. Аиҳабацәа рыԥсҭазаараҟны ирбаз-ираҳаз, идырҳаз рыԥсҭазааратә ԥышәа еснагь аиҵабацәа рзы имҩақәҵаган. "Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом" ҳәа рыԥхьаӡон аԥсуаа. Зегьы дырны уаҩы дзиӡом, уи икәша-мыкәша иибо, дзынҟьаз-дзынԥаз иабзоураны иҟаиҵароуп ихатәы лкаақәа, ирҳароуп ихатә ԥышәа. Зыҽны ииз мышкы зны изалшом ажәра ишәхымс иааламгылар. Ус ишоуп аԥсҭазаара.
Абырг, аиҳабы пату рықәҵара иазку еиқәаҳаԥхьаӡаз ахшыҩзышьҭрақәа ҳәаақәаҳҵар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟақәа рыла: "Аиҳабы дызмам Анцәа димам", "Аиҳаб бзиа дыԥраҳәа разуп", "Аиҳабы бзиа дԥызоуп", "Аиҳабы дышәшьыроуп", "Аиҳабы дахьыҟам аиҵбы бзабаа ибом", "Аиҳабы пату иқәуҵар, Анцәагьы пату уқәиҵоит".
Жәлар рҟәыӷара зныԥшуа афольклортә жанрқәа иреиуоу ажәлар разгәаҭарақәа рҿгьы ицәырымҵырц залшомызт абырг, аҭаацәара урҭ рыхӡыӡаара атәы зҳәо ахшыҩзышьҭрақәа.
Жәлар разгәаҭарақәа рҿы иаагоу аиҳабацәеи, аҭаацәареи, уи алахәылацәеи ирыдҳәалоу агәрагарақәа, жәаҳәарада, еиуеиԥшым, иаагозар, абаҳчаҿы абиаҵла еиҭазҳаша зықәра акыр зфахьоу абырг иоуп, ақәыԥш еиҭеиҳар ҵасым, избан акәзар, ашьаҭа ашәпара еиҭазҳаз ихәда иаҟарахар, дашәиуеит рҳәоит. Иара убас, аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо азгәаҭарақәа иреиуоуп:
Абас иҟоуп аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо ажәлар ирылаҵәаны иҟоу азгәаҭарақәак. Ажәлар разгәаҭарақәа реиԥш иҟоу атема аинтерес ду ахьаҵоу азы ԥхьаҟагьы еиуеиԥшым атемақәа ирықәшәо, илыԥшааху жәлар разгәаҭарақәа шәыдаагалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, цәыббра 26 - Sputnik. Ԥшьынҩажәи жәаба шықәса зхыҵуаз, акоронавирус ззышьақәыргылаз Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа апациент лыԥсҭазаара далҵит цәыббра 25 рзы ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы оперативтә штаб.
Аԥҳәыс бырг Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь дааргеит цәыббра20 рзы, аԥсыԥлагаҩагара лцәыуадаҩны, ҩ-ганкахьалатәи агәаҵәкра лыманы.
"Атерапиа шылзыҟарҵозгьы лҭагылазаашьа еиҳа-еиҳа еицәахон, арыԥҳа-аҳауаҭарсгатә аппаратгьы даҿаркит, аха уигьы лмыхәеит, ахәашаҽны лыԥсҭазаара далҵит. Апациентка агәачымазарақәа лыман, иара убас ашьақәыӷәӷәара ҳараки атеросклерози", - аҳәоит аоперштаб аацҳамҭа.
Аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыла игәаҭаз 216-ҩык ауаа рахьтә акоронавирус рыдбалан 41-ҩык.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаы ишьҭоуп 118-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 114-ҩык адиагноз COVID-19 рзышьақәыргылоуп. 14-ҩык апациентцәа рҭагылазаашьа хьанҭоуп, 25-ҩык – бжьаратәуп. Хҩык згәы бзиахаз ылҩаауп.
Акоронавирус иадҳәалоу аҵыхәтәантәи ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>