Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥхьаӡа ауаҩы инапахьы иааигаз, ҩнатә ԥстәны иҟаиҵаз ала ауп. Ауаҩытәыҩса инхараҿы, арахә рыхьчараан, ашәарыцараан ицхырааҩны имоуп.
Аԥсуа мифологиатә жәабжьқәа ишырҳәо ала, ауаҩы даныԥслакь, мамзаргьы "ицәалахаз ауаҩы" нарцәыҟа данцо, ацҳаҵәры дықәсуеит. Иара ацҳа даннықәгылалак, ацгәы неины ашша ықәнашьуеит, ауаҩы дықәҵәрааны џьаҳаным дҭаҳарц. Аха уи аамҭазы ала неины абыз ықәшьны, ацҳа ауаҩы дықәымҵәраартә иҟанаҵоит. Ала ауаҩы нарцәыҟа днаскьазго ԥстәны аӡәырҩы ажәларқәа рмифологиаҟны иаарԥшуп.
Ҿырԥштәыс иаҳгозар, убас иҟоуп ажәытәӡатәи абырзен мифологиаҿы џьаҳаным аҭаларҭа зыхьчо, уи ашә илагылоу, х-хык зхагылоу амифтә ла Церера. Скандинавиатәи амифологиаҟны ус еиҧш иҟоуп ала Гарм. Кавказтәи ажәларқәа аӡәырҩы рыбзазареи рдоуҳатә культуреи рҿгьы ала ахаҿсахьа аҭыԥ ӷәӷәа ааннакылоит. Аҵарауаа џьоукы ишазгәарҭо ала, адыга мифологиаҿы абнеи ашәарахи рынцәахәы Мезиҭха ихьӡ ала ахьӡ иадырҳәалоит.
Аҧсуаа ала ауаҩы изы имаӡоу аҟазшьақәа адрыҧхьаӡалон. Ауаҩы агәаҟра дақәшәара даныҟоу ала заанаҵы иадыруеит, игәиҽаннаҵоит рҳәоит. Иаҳҳәап, ала ауура иалагар, аԥсра, ақәӡаара иазҳәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Жәҩангәашәԥхьара, ма аӡы шыцәаз избаз ауаҩы абарҭ ажәақәа кодк аҳасабала иҳәоит: "Лари, уари, хази, чхәари" - алеи, ауааи, ахази, ачхәари ҳагымкәа Анцәа ҳҟаҵа ауп ари иаанаго, аԥсҭазаара бзиа захьӡугьы абри ауп ҳәа ирыҧхьаӡон абарҭ еиқәыԥхьаӡоу анрыгымха.
Аԥсуаа ала анцәахәы ҳәа Алышькьынтыр дышрымаз азгәеиҭахьан аҵарауаҩ Симон Басариа. Иахьагьы аԥшәма ила даназгәаалак, "Алышькьынтыр уагааит!" ҳәа дшәиуеит. XX ашәышықәса алагамҭанӡа аԥсуаа Алышькьынтыр иазкны аныҳәара мҩаԥыргон. Уи ахьӡала, егьырҭ аҩнатә ԥстәқәа рзын еиҧш ахәажәақәа ҟарҵон. Ахәажәақәа хԥа аанкыланы аҭаацәа реиҳабы Алышькьынтыр ихьӡала дныҳәон рашҭа, ргәара, рырахә-рышәахә зыхьчаша ала бзиақәа риҭарц. Алақәа рыхьӡала изыхныҳәазгьы ала иарҭон иафарц.
Иахьа ари аныҳәара хәажәкыра аныҳәа анымҩаҧырго иаланы заҵәык ауп ишаанхаз. Уаҟа ала абз асахьа аманы "алаҳәара" ҳәа ахәажәа ҟарҵоит, уи иахныҳәаны ала иарҭоит.
Уи анаҩсангьы ахьшьцәеи ашәарыцацәеи ашьха ианцози ианылбаауази хәы-ҧшӡак аҟны аныҳәара мҩаԥыргон Лашькьындар аныха ахьгылаз аҭыԥ аҟны – алақәа рныха ҳәа иршьон. Ажәа "алышькьынтыри" "лашькьындари" еизааигәоуп ҳәа иахәаԥшуан иахьауажәраанӡа аҵарауаа, избанзар иара аныха ахаҭаҿгьы амраҭашәарахьтәи аҩналарҭаҿы хыхь ашәваз аҿы иану асахьақәа ҩба алақәа рсахьоуп ҳәа иахәаҧшуан. Аха археологцәа акыр шықәса имҩаԥыргоз аԥшаарақәеи иара аҭыԥ аҭҵаарақәеи ирыбзоураны абри аҩыза алкаахьы иааит, аныха Лашькьындар иану алақәа рсахьа акәӡам, ацгәышьҭроуп изтәу ҳәа.
Лашькьындар акыр иҳаракуп, бахәраны ихагалоуп, аӡиас Аалӡга мрагыларахьтәи аганахь иахагылоуп, аурагьы дууп. Уи аҵыхәа Чхәарҭал ақыҭа иавсны ицо аӡиас Џьыхә аҟынӡа илеиуеит ҳәа иҩуан аетнограф Таҷ Гыцба. Иара убри ааигәа иҟоуп Лашькьындар ацәашьыблырҭа ҳәа изышьҭоу амикротопонимгьы. Ирҳәоит ажәытәан аныхақәа ахьыҟаз абахәқәа рықәцәан акәын ҳәа, ауаагьы ныҳәара ҳәа уахь ихалон. Аха ишааиуаз, уахь анеира ахьыуадаҩыз аҟынтәи, урҭ аныхақәа рҟәыхқәа лбаарго иалагеит абахәқәа ршьапахьы. Лашькьындар амҵа иавсны ианцоз, Цәашьыркырҭа ҳәа иахьашьҭоу ианнеилак, иааҭгыланы ацәашьы адыркуан. Ишырҳәо ала, уа ахьацаҵла гылан, ацәашьқәа иадыркуаз ахьаца иаддырҷаблон.
Ирҳәоит ала ашьра иахҟьаны ашьоурагьы зыбжьалахьаз ҟалахьан ҳәа, убасҟак ала ауаҩы изааигәаны, иҳаракны иршьон. Ала иазкны аҧсуаа имҩаԥыргон еиуеиԥшымыз амагиатә ҟазшьа зныԥшуаз ақьабзқәагьы. Ашәарыцаҩ шәарыцара данцоз аҽны аҭаацәара иалахәыз рымаҭәа аҟәыхк игон, насгьы ала ахәыц алхны игон – ашәарыцараҿ дманшәалахоит ҳәа иԥхьаӡан.
Ус ашәарыцарахь алақәа рхаҭа ргомызт, ала аншлак, ашәарах аршәоит ҳәа, аха "алақәа ыҟоума уаҟа" ҳәа иҵаауан – ас анырҳәоз зыӡбахә рымаз ақәыџьмақәа ракәын.
Ажәытәан алақәа қәыџьмақәан рҳәоит. Нарҭаа лақәас ирымаз қәыџьмақәан ҳәа ҳаԥхьоит Нарҭаа репос аҟынгьы. Сасрыҟәа цхырааҩыс иҽы Бзоу анаҩсгьы ицуп ила Хәдыш.
Аԥсуаа аӡәы хара дцан данаалак, ныҳәаԥхьыӡк аҳасабала абас еиԥшгьы иарҳәон: "Уахьца уаалеит, аа-лак аауцеит". Ҳаамҭазы ахархәара змоу аԥхьатәи ҩажәак заҵәык роуп, егьи аҳәара иаҟәыҵхьеит, ус анакәха, аҵакгьы ыӡуеит.
Аԥсуа культуреи атрадициеи рышьаҭақәа ахьаарԥшу иара аԥсуа бызшәа ахаҭаҿоуп. Ҳцәажәаратә бызшәа заҟа иӷархо аҟара, ҳкультурагьы аӷарра аныԥшуеит. Аха агәыӷра ыҟоуп ԥхьаҟатәи аԥеиԥш лашахап ҳәа.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Гагра араион аҟны сынтәа ашколқәа роушьҭымҭацәа 256-ҩык ыҟоуп, урҭ рахьынтә ҩыџьа хьтәы медалла рҵара хдыркәшоит ҳәа изықәгәыӷуа роуп.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: