Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсуа жәлар разгәаҭарақәа рыла, амра атыҩ ианаклак, уи ахы иақәиҭханы, алашьцара иалҵны дырҩегьых адгьыл иқәлашарц азы аихсра иалагон "шәкы рҟынтәи ак наӡоит" ҳәа. Убас, хҭак еицҭазыршәуа ражәагьы ылнадоит, рҳәоугьы еиқәшәоит. Ажәлар рхаҭа раԥшьгарала иахьа Аԥсны ахы-аҵыхәа аӡәырҩы имҩаԥыргеит ахныҳәара. Досу рыҩнаҭақәа рҿы, ақыҭаҿ инхо реиԥш, ақалақь аҿы инхогьы рхы-рҭаацәа рныҳәеит, ажәлар агәаҟра рыҟәгазарц, аамҭа бзиа рԥеиԥшхарц.
Иазгәаҭатәуп, аԥсуаа рныҳәарақәа досу иқә-иҵас ала, иабиԥарақәа ишырҿиҵаахьаз еиԥш ишымҩаԥырго, убри аҟынтәи урҭ рымҩаԥгашьаҿы аиԥшымзаарақәа рнубаалоит. Убас, ари аныҳәараҿгьы иалаҳкааит ихадарахаз ҩ-знеишьак: џьоукы, аханатә ишҳәаз еиԥш, ацхаӡҩеи, ахарҵәыӡҩеи, акәакәарқәеи, ачаҳаржәқәеи рыла мацара иныҳәеит, даҽа џьоукы аныҳәара мҩаԥыргеит ацәашьы аркны. Иныҳәоз аԥҳәыс лоуп, џьара-џьара ахацәа ахьныҳәазгьы ыҟоуп.
Гәдоуҭа ақалақь аҿы инхо Замира Гәыбаз ари аныҳәара мҩаԥылгеит дара акәырбан шыҟарҵац еиԥш:
"Ҳазшаз ҳрыцҳашьа! Ухьышьаргәыҵа сакәыхшоуп! Иаҳзымдыруа ҳаҭамзааит! Иаҳзушаз ҳчаӷьа, ҳашә, ҳахш, ҳхарҵәы иалҵыз ҳчаҳаржә ҟаҵаны, ҳкәакәарқәа ҟаҵаны, ҳхарҵәыӡҩа, ҳацхаӡҩа… Ажәлар ирыхәара ҟало, ажәлар ақәнага иақәшәо, ажәлар гәыблыла, напеикәыршала еибабаратәы, аԥсҭазаара маншәала рзыҟаларатәы, рыгәҭа ҳаланыҳәаны Анцәа иҟаиҵааит, Ҳазшаз Дуӡӡа ухьышьаргәыҵа сакәыхшоуп!" – ҳәа дныҳәеит лара, мрагыларахь лхы нарханы.
Иҳәатәуп ари аныҳәара амҩаԥгаразы ҭелтә еимадарала зегьы шеигәныҩыз еиԥш, ианныҳәо ажәақәас ирҳәашагьы ҳәа еимыздаз шыҟалаз, иара убас азҵаара цәырҵит заҟа кәакәар ҟаҵатәузеи ҳәа.
Дук мырҵыкәа еиҭааигәныҩит жәаҩа кәакәар ҟаҵатәуп ҳәа шықәсык жәаҩа мзы шамоу ала. Аха аԥсуаа рныҳәарақәа рҿы шамахамзар ишыҟарҵало еиԥш, араҟагьы досу импровизациала игәаҟынтәи иаауаз ажәақәа рыла дныҳәеит. Иҟоуп зегьы ишырҳәаз еиԥш иҟаҳҵап ҳәа жәаҩа кәакәар ҟаҵаны иныҳәаз, иҟоуп даҽа хыԥхьаӡарак ҟазҵаз.
Ҭхьына ақыҭа инхо Анжела Ҵәыџьба–Бигәаа лҭаацәа лыдкыланы ацәашьы рыхганы дныҳәеит иара абарҭ амарҭхәқәа ҟаҵаны:
"Иа, Анцәа ду суҳәоит, абри ачымазара иҟоу иахьа ҳалухәдааразы. Иахьа Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо издыруа зегьы иҟарҵоит. Иҟазымҵазгьы иҟазҵаз ртәы иаҵанакуа, агәабзиара ҟало, аизҳара ҟало, аманшәалара ҟало, ачымазара ҳзааумго, убри аҩыза аамҭа Анцәа иҟаҵа. Аԥсуа дахьыҟазаалак духьчаразы, Москва иҟоума, Аҟәа иҟоума, ҳацәыухьчаразы Анцәа Ду суҳәоит", – ҳәа ҳәаны, лхы-лыхшара, лмаҭацәа ацәашьы хынтә рхы инакәыхшаны, арыӷьарахьала хынтә иргьежьны, ларгьы хынтә днагьежьны ацәашьы лыблит.
Абасала ҭаацәацыԥхьаӡа ахныҳәара мҩаԥызгарц агәаҳәара зауз зегьы шьыбжьаанӡа ари аныҳәара мҩаԥыргеит. Иҟоуп иҟазҵарц зҭахыз, аха иахьатәи амш азы иззалымҵуаз еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирыхҟьаны, урҭ даҽа мшык азы аныҳәара мҩаԥыргарц оуп. Иара убас иҟоуп агәи агәаҵәеи арбаны иныҳәарц зҭаххаз, урҭ ачгара ианыҵыҵлак ашьҭахь иныҳәап ҳәоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аҿкы чымазара ҳаҟәгазааит ҳәа аԥсыуала аныҳәара
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Рашәара 4 рзы Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа имҩаԥигаз аилацәажәара иалахәын Аҵиаақәа рзы аҳәынҭқарратә карантинтә хылаԥшра амаҵзура аиҳабы Аркади Џьынџьиа, Аҳәынҭқарратә ветеринартә маҵзура аиҳабы Роман Џьапуа, Ақыҭанхамҩа аминистрра аҵиақәа рыхьчаразы амаҵзура аиҳабы Владимир Гьериа.
"Аиԥылараҟны ҳрылацәажәеит аԥсыӡкра аамҭа аекологиазы ԥырхагас иаму, азауадқәа русушьа, Аԥсны аӡиасқәа ирҭоу аԥсыӡ шыркуа атәы. Ааигәа иҟан ахҭыс аекологиа аԥхасҭа азҭо акаҭала аԥсыӡкра иадҳәалаз. Азакәан аилагара заҭәазшьаз иахьырхәразы иҟаҵоу, аԥхьаҟа иҟаҳҵ, лшарас иҳамоу ҳрылацәажәеит. Аилагарақәа ҟаӡҵо ирыду ахараԥса маҷуп, уи аизырҳра, хымԥада, иаҭахуп. Знык лахь зуҭаз, даҽазны ус еиԥша игәамԥхо дҟалароуп. Ус акәымкәа, уажәы иҟоу ахараԥса шәаны, даахьаҳәны даҽаџьара дцоит, даҽазны сааныркылар акгьы амам, исшәоит ҳәа. Ҳалацәажәеит агәамсам азҵаарагьы, аекологиа апроблемақәа актуалра зҵоу шьҭыхын",- иҳәеит Ҷыҭанаа.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: