Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Иҟоуп жәҩанахьтә, бла иамбо мчқәак рҟнытә абаҩхатәра дуи аенергетика ӷәӷәеи знубаало ауаа. Ус иҟоу ауаа иахьатәи хҿар ианрылубаалак, уи иҩынтәынгьы угәы иамыхәар залшом.
Иахьатәи астатиа афырхаҵа, аскульптор қәыԥш, ҟазарыла анышәаԥшь аԥсы ахазҵо Ломиа Асҭангьы зыӡбахә ҳҳәаз аҿарацәа рыгәҭа дгылоуп.
Иара ҩажәи ҩба шықәса дырҭагылоуп, диит Гәылрыԥшь араион Уарча ақыҭан. Уи еснагь асахьаҭыхра бзиа ибон, убри аҟнытә абжьаратә ҵара анхиркәша, дҭалоит Александр Чачба ихьӡ зху Аҟәатәи асахьаҭыхратә ҵараиурҭа. Абри аҵараиурҭаҿоуп асахьаҭыхра аҳәаақәа дырҭысны аскульптурақәа рыҟаҵара иҽахьазишәа.
– Асҭан, ишԥаҟалеи Александр Чачба ихьӡ зху Аҟәатәи асахьаҭыхратә ҵараиурҭа уҭалара? Ӡәыр иуҵеиҳәама, ма умҩа ухала илуху?
– Сара схәыҷаахыс асахьаҭыхрада ак ыҟоуп ҳәа сыҟамызт, иара убас быжьбаҟа-аабаҟа шықәса санырҭагылаз зыдунеи зыԥсаххьоу санду лашьа Оҭар Анҭиа сиҿыԥшны, амҿы аус адулара гәцараскит. Ҵараиурҭас акгьы далымгацызт иара, аха ԥсабарала иаҭәашьан амҿы, аҵла адаҵ ирылхны еиуеиԥшым амаҭәарқәа рыҟаҵара. 2014 шықәсазы ашкол саналга, асахьаҭыхразы сдыррақәа реизырҳаразы исыӡбеит Александр Чачба ихьӡ зху Аҟәатәи асахьаҭыхратә ҵараиурҭа сҭаларц. Аҵараиурҭаҿы аҵара рҵоит ԥшьышықәса, аха сара иаразнак аҩбатәи акурс аҿы сдыртәеит.
– Аҵараиурҭаҿы избаз, исаҳаз рацәоуп, сдыррақәа ҵаулахеит. Аҵараиурҭаҿы Амиран Сардион-иԥа Адлеиба аскульптура ҳирҵо даналага, аиашазы, сагәыланахалеит, агәыбылра скит. Уажәы аскульптура ада сыԥсҭазаара схаҿы исзаагаӡом, схатәы мҩа алысхит, убри амҩа саныҵыр сҭахӡам. Сара ԥсабарала ацәажәара зцәыуадаҩу уаҩуп, аха абри сыкәша-мыкәша избо, схаҿы иаанхо аскульптурахь ииазгоит.
– Аскульптура аԥхьа анышәаԥшь иалысхуеит, уа иаҭахуп амч, алша, ачҳара, анаҩс уи ашәагаа ахыхны агипс ахь ииазгоит. Агипс ахь ианиаугалак, бетонла иҭаурҭәо ыҟоуп, ма аџьаз зыхьуршо. Уи ус унадыххылан иҟауҵо усӡам.
Сусумҭақәа ракәзар, зегьы ирылыскаауеит "ибзиаӡоуп" ҳәа ахәшьара зырҭаз "Ахьаа" захьӡу сдипломтә усумҭа. Избан "Ахьаа" ҳәа шәҵаауазар, избанзар зыԥсы ҭоу хьаак ицрамсыр, ихимгар ауӡом. Ахьаақәагьы еиԥшым, ҳәарада. Сдипломтә усумҭа анеҩс ҩажәаҟа усумҭа аԥысҵахьеит, иҟалалоит аамҭа ансымоу ауаа сыдҵааланы иҿарҵо, ирҭаху аскульптурақәа анырзыҟасҵогьы.
– Аԥсны аҳәаа аҭыҵра аҭахӡам зынӡагьы, сара сызҿыԥшуаны иҟоу аскульптураҟаҵара амаӡақәа сзаазыртыз, агәыбылра сызҭаз сырҵаҩы, аскульптор Амиран Сардион-иԥа Адлеиба иоуп. Сареи сара сҩызцәа хәҩыки ҳҵара хҳаркәшеит 2017 шықәсазы. Аҵара ҳалгеижьҭеи маҷк шҵуагьы, ҳарҵаҩы ҳидкыланы ҳимоуп. Аҟазарҭаҿы ҳаизганы аус ҳадиулоит, аџьџьаҳәа аус анеицаҳуа, иҳамбаӡакәа аҵх анԥаҳҽуагьы акырынтә иҟалахьеит. Амиран Сардион-иԥа аскульптуразы идыррақәа рыдагьы, иԥсҭазааратә ԥышәагьы ҳамаидоит, ҳарҭ аибашьра ашьҭахь ииз ҳауп азы, ҳажәлар ирыхҭыргаз агәаҟрагьы изныкымкәа иаҳзеиҭеиҳәахьеит. Иахьаҳзеизарҭоу аҟазарҭа хәышҭаарак иаҳзаҩызахахьеит, саб иџьынџь еиԥшнысшьалоит сгәы-сыԥсы зегь абра иҟоуп.
– Абыржәы амҳаџьырра атема иазку аскульптура саҿуп, уи атема ашьҭыхразы агәазыҳәара сынаҭеит Баграт Шьынқәба ироман "Ацынҵәарах". Исҭаххеит амҳаџьырра зхызгаз Кавказ иқәынхо ажәларқәа зегьы еицаҳзеиԥшхаша скульптурак аԥысҵарц. Нас Анцәа исаҭәаишьозар, исҭахын ԥхьаҟа сусумҭақәа ахьцәырызгаша схатәы цәыргақәҵа ҟасҵарц.
Хаҭала иахьа уажәраанӡагьы аҟазарҭаҿы аус сыцызуа сҩызцәа Ҭемыр Аҳәба, Арсоу Берзениа, Адгәыр Ҷқадуа, Давид Ҷкотуа, Алмас Бжьаниа аԥхьа инаргыланы ҳашьҭра зышьҭроу, аскульптура иазҿлымҳау зегьы ирзеиӷьасшьарц сҭахуп илырхыз амҩаҿы аманшәалара, аихьӡара дуқәа.
Иҟалааит аԥсуаа рҿы абас зус бзиа избо, збаҩхатәра еихазҳауа, зыԥсадгьыл агәеисырҭа згәеисырҭоу аҿарацәа.
АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аиҭар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аганахьала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.
Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19.
Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.
Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:
"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".
Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.
Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.
Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.
Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:
"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".
Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.
А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…
Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:
Лыбла аҭышамшамра
Иаҳагьы иҭыԥхо,
Уи дрыцҳашьан амра
Ицоит илхаԥхо!
(Б. Шьынқәба)
Уа амра игыло бадыскылоит,
Амраҿ – адунеи лашоит,
Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,
Изури, бзиа бызбоит.
(Платон Бебиа)
Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,
Нас саангылеит сымҵысуа,
Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,
Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.
(А. Аџьынџьал)
Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: