Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.
Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:
"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".
Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.
Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.
Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.
Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:
"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".
Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.
А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…
Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:
Лыбла аҭышамшамра
Иаҳагьы иҭыԥхо,
Уи дрыцҳашьан амра
Ицоит илхаԥхо!
(Б. Шьынқәба)
Уа амра игыло бадыскылоит,
Амраҿ – адунеи лашоит,
Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,
Изури, бзиа бызбоит.
(Платон Бебиа)
Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,
Нас саангылеит сымҵысуа,
Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,
Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.
(А. Аџьынџьал)
Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсаӡ архиара аԥсуаа рҟны иалагеижьҭеи рацәакгьы ҵуам. 60-70 шықәса зхыҵуа ауаа уи шдырхиоз ргәалашәозар, урҭ иреиҳабацәоу "ашықәс ҿыц ҳәа ҳара иазгәаҳҭоз ажьырныҳәа ауп, уигь аԥсаӡ ҳаргылон ҳәа ҳгәалашәом" рҳәоит. Аԥсаӡ аԥсуаа рдунеихәаԥшышьаҿы зымшьҭа бзиам аҵлақәа рахь ирыдыркылоит. Иара ԥҳәыс ҵлоуп ҳәа иахьыршьо аҟынтәи, аҩнаҭа ааигәара азҳара иалагар, ахацәа ирҧырхагахоит, аҩнаҭа ахацәа рҟынтәи иҭанарцәуеит ҳәа иқәыргон. Аха иара убри аангьы џьанаҭ ҵлоуп ҳәа иԥхьаӡаны анышәынҭрақәа рҿы еиҭарҳауан – уи еснагьтәи аиаҵәара, ашәҭра ԥсраӡра зқәым акы акәны иахәаԥшуан.
Адунеитә культураҟны аԥсаӡ амахәқәа еиуеиԥшым аритуалқәа рымҩаҧгараҿы рхы иадырхәон, ақьабзтә ҵла ҳәа ахьыӡгьы аман ишьақәгылеит (обрядовое деревце). Аҵла ахаҭа х-дунеик еимаздо сахьаны иаарԥшуп: ахықәцә – ижәҩантәу, амахәқәа – идгьылтәу, адацқәа – адгьыл аҵаҟатәи. Абрантәи иара асемантикатә ҵакгьы аҽашоит. Аԥсаӡ акәзар, ҳара иаҳтәуи иаҳтәыми адунеиқәа рҳәааҿы игылоу ҵланы иҧхьаӡоуп. Ақьырсианраҿы иара аџьар иадыркылоит.
Аԥсуаа рҿы аҧхьаӡа аҧсаӡ дырхио ианалага, уи ашықәс ҿыц ирзаанагаша раарыхра абеиара иадырганы еиуеиԥшым ашәырхкқәа, ачакәаҳа иалхны иҟаҵаз амра, амза рсахьақәа, ацәашьқәа аларгыланы иҟарҵон. Хымԥада ашықәс ҿыц аухазгьы акы ашьа карҭәон. Ԥақәашь ақыҭан инхо Адлеиба-Ҷаҭанаа Ламара илгәалашәоит даныхәыҷыз лани ланду аԥсаӡ шрыздырхиоз.
"Сара ишысгәалашәо ала, Ашықәс ҿыц ныҳәа дуун зегьы рзы. Уаҵәы ныҳәаны уаха ҳаб дцаны аԥсаӡ ҳзааигон. Ҳара ҳааԥшаанӡа ҳан илырхион илымаз ала: аџьынџьыхәа, алаҳарҩа, амандаринақәа, ахаа-мыхаақәа рыла. Нас усҟан уажә еиԥш арлашагақәа абаҟаз, ацәашь хәыҷқәа ҟаҵаны иаҳаркуан. Саб есышықәса акы имшьыр иуамызт, аӡыс ҿа ишьуан, аҩ ҿа иҭаҭәаны имаз ықәиргылон, аҩ ҿа ала дныҳәон", — ҳәа ҳзеиҭалҳәеит лара.
Иазгәаҭатәуп Ашықәс ҿыц жәытәла ианазгәарҭоз анхацәа аарыхра ианалагоз аамҭазы, арахәгьы ашьха ианкарцоз, аԥсабара зегьы анҿыхоз аамҭазы шакәыз. Иарбанзаалак аныҳәа иҷыдоу мшны ишыҟоу ала, амышшьара еиԥшны иршьон Ашықәс ҿыц аныҳәагьы. Иарбанзаалак уск ҟарҵомызт, иааҟарҵоз зегьы аҧсабаратә мчқәа ргәы аҟаҵара иазкын. Иҟан аамҭақәа аԥсаӡ ахаҭыԥан аиаҵәара еснагь изцыз даҽа ҵлак андырхиозгьы. Џьоукы аԥсаӡ аҩныҟа аҩнагалара рҭахымызт рыхдырраҿы иҟаз уи амышьҭа иацәшәаны, даҽа џьоукы аԥшаара, аагара рцәыцәгьан, иҟан акоммерциатә гангьы – аахәара аныуадаҩыз.
Убас ҳара даҽа ҳинформантк ишаҳзеиҭалҳәаз ала, лара даныхәыҷыз адаԥа, ма амимоза-ҵлагьы дырхиалон: "Ҳандуи, ҳани, ҳаби адаԥ ҳаздыргылон. Уи саргьы сахаануп. Адаԥ аҟны иаҿарҵон аҵәа, аконфеҭ, апечениа. Ақьаадқәа ԥыҟҟаны иакәдыршон, амандаринагь арҭон. Амимоза зыргылозгьы дыҟан. Урҭ зегьы ҳара еилаҳкаауа ҳаналага аԥсаӡҵәҟьа ҳаргыло ҳалагеит. Асааҭ жәаҩа аныҟалалак ҳандуи ҳани астол дырхион: абысҭа руан, акәты ршьуан, ачашәқәа ҟарҵон, усҟан уиаҟарақәа ачысқәа рыздырӡомызт (ачарӡхаақәа) хкы-хкыла. Асааҭ жәаҩа аныҟалалак ахысра иалагон, аԥсаӡ ҳакәшон, ҳкәашон, ҳахәмаруан. Нас агәылацәа ааиуан, шьыжьынӡа убас иҳаршон, Ашықәс ҿыц ҳаԥылон", — ҳәа еиҭалҳәоит Џьгьарда ақыҭа инхо Динара Џьопуа.
Иҳәатәуп даҽакгьы: ишдыру еиԥш Ашықәс ҿыц аныҳәа иацуп аԥсаӡ архиара адагьы ашәҵатәы ҧшӡақәа рыла ауаҩы иҽырхиарагьы. Иахьа еиуеиԥшым ашәҵатәы блахкыгақәа рӡахуеит. Аханатә аҧыжәара змаз еиуеиԥшым аԥстәқәа рсахьа аазырԥшуа амаҭәақәа рышәҵара акәын, иара убас амч лашьцақәа: аџьныш, аҭакәажә омага, аҩсҭаа тәыҩа хаха аазырҧшуаз ацәамаҭәала рҽеибырҭон. Избанзар аамҭақәа анеилысуазы еиуеиԥшым амч лашьцақәа иаҳа ирацәаны ианцәырҵуа мшуп ҳәа иԥхьаӡан.
"Сара сан ибзианы дӡахуан, дықәҵон. Ашықәс ҿыц ааирагьы ҳгәы хыҭхыҭуа ҳзазыԥшыз ҳан амаҭәа ҿыцгьы шаҳзылӡахуаз ҳдыруан азоуп. Есышықәса ҿыц маҭәак ҳзылӡахуан еиуеиԥшымкәа иҟаз", — ҳәа ҳалҳәеит Ламара Адлеиба-Ҷаҭанаа.
Аԥсуаа Ашықәс ҿыцазтәи разнеишьа иара аԥсаӡ аҵакы аҽшашо еиԥш ҩбаны иршоит: акы гәырӷьарала, барақьаҭрала иҭәы, иԥха аԥылара – аԥсаӡ аҿы ихыршьуаз ашәырқәагьы аарыхра абарақьаҭхара символра шазнауа еиԥш, егьи – амч лашьцақәа рҟынтәи ахыхьчара. Ари аҵыхәтәантәи азы аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла убас ирымоуп, аԥсаӡ аҩны ианыҩнаргало аҩымсаг ҿыцгьы ацыҩнаргалоит. Аԥсаӡ ашәхымс иахыргаанӡагьы аҳәымсаг ашәхымс аԥхьа икадыршәуан амышьҭа цәгьа аҿаҟәарц азы.
Аԥсаӡ андәылырго акәзар, ажәытә ҩымсаг ала иалаԥссаны адәахьы иацдәылганы, аҩны азааигәара акәым, хара инаскьаган иҟарҵон. Абасалагьы аԥсуа иҩны ҩ-ҩымсагк еснагь иҟоуп ҳәагьы рҳәон, акы аҩынтәи, егьи адәахьтәи – ажәытә адәахьы иаанхоит, аҿыц – аҩны.
Аамҭа цацыҧхьаӡа аԥсаӡ иаҳа-иаҳа изырҧшӡо, еиуеиԥшым ахәмарга хкқәа аԥырҵо иалагеит. Аԥхьатәи ахәмаргақәа уаанӡа ихыршьуаз ашәырқәа рсахьақәа аманы иҟазҭгьы, иахьатәиқәа аельфқәеи, Асҭыԥҳаи, Аҵаа Бабадуи инадыркны зқьыхкы сахьахкыла иҩычоуп, лашарбагала икәыршоуп, алакә ссирҵәҟьа ацәаҩа ахоуп. Ҳаамҭа алахтреи лашаралеи иаҳа ишҭәу убоит. Макьанагьы егьахк ҳбара ҳаҟоуп. Ҽаанԥшӡала инеиша!
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Гәныҳәа – ашықәсҿыцазтәи шьыжьхьа
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
"Аамҭа ахәы ауҭароуп" ҳәа рыҧхьаӡоит аҧсуаа. Убри инамаданы аӡын ааиаанӡа, рҽаҩра зегьы ҭагаланы ианалгалакь: ршәырқәа, рымхы, руҭра уҳәа, рырахә ашьхантәи ианылбаахьо, рымҿы андырхиалак, рҩы анҭарҭәалак ашьҭахь, аҩы иаҵырхыз ажьаӷь уатка аҧатлыка иҭаҭәаны цахак, ма қьаадк накәыршаны амаҵурҭа акәакь инхыршьуеит. Иаҳа ииашан иуҳәозар, ажәытә кныхны, аҿыц хыршьуеит.
Ҭагалан беиоуп адгьылқәаарыхра иадҳәалоу аныҳәақәа рыла. Аҧсуа жәлар рамзар аҟны арҭ аныҳәарақәа рцикл хыркәшахоит "Аамҭахә" ("аамҭа ахәы"), мамзаргьы "Сынтәа ҳазмадоу" ҳәа ахьыӡшьара змоу аныҳәарала.
"Жәытәнатәаахыс иҟарҵоит ари, ажәытәқәа иҟарҵон: аурахаҳара ҳәа, ашықәс дууӡӡа, ҭагалара ианаамҭоу, аџьықәреи оума, ажь оума, зегьы нҭаргалалагьы, ҭаҳцәашәала илатәаны, икнарҳаз аԥаҭлыка кнырхон", — ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Дәрыҧшь ақыҭанхаҩ 73 шықәса ирҭагылоу Мери Жьиҧҳа.
Иазгәаҭатәуп, Мери лхаҭа ақыҭаҿы ныҳәаҩыс далхны дшыҟоу. Лара лҭаацәараҿы ари аншьҭрала лнапы ианылаз усуп – уи лан, ланду, ланду лангьы ныҳәаҩцәан.
Есышықәсеиҧш сынтәагьы "Аамҭа алҧха ҳамазааит! Иаҳзыбзиахаратәы, иаҳзыҧшӡахаратәы, арахә-ашәахә, аду, ахәыҷы, ҳазегьы", — ҳәа дныҳәа-ныҧхьаны, Мери амаҵурҭа акәакь аҿы икнаҳау, ҵыҧх уажәааны ихылшьыз аҧатлыка ныкныхны, лҭаацәеи лареи неидтәалоит.
Аҧатлыка аҧсуаа рҿы аҿиара иадҳәалоу нхамҩатә маҭәахәны иҟоуп.
Иаҳгәалаҳаршәап, аҧҳәыс хшара данлоуа аамҭазы уи егьырҭ амаҭәарқәа (ақәаб, адырган) реиҧш, хынтә лхы инакәыхшаны ашас ҳасабла адгьыл ишыҵарҵо.
Аҿиара, абеиара иасимволу аҧатлыка ажьаӷь уаткала издырҭәуа ҳәагьы гәҩарас иҳамоу: акы – ари ҭагалан аамҭа хзыркәшо, аҵыхәтәантәи ҭагалан-ус акоуп, ҩбагьы – шықәсдуӡӡак иахьыхшьугьы иҧхасҭахаӡом, уи аныкнырхуа иалеидтәалоит, иахныҳәоит. (Издыруада ауатка аџьбарарагьы аҩсҭаацәа ҧхьанацозар, иқәнагозар?!)
Аҧаҭлыка ахьыкнарҳауа аҭыҧ – акәакь атәы ҳҳәозар, жәлар разгәаҭарақәа рҿы, ражәаҳәаҿы — аҩны акәындыхәқәа еимаздо акакәны иҟоуп. (Иаагозар, аҭаца акәакь лыкҿаргылара – лҭыҧ лзалхра, лкындыхә лоуит; аҧсы изы акәзар, дыкҿарҵеит рҳәоит – иҭыҧ ылихит, икәакь дырхиоит амаҭәақәа кҿаҵаны.) Даҽа ганкахьала, акәакь ҧхьаӡоуп амч лашьцақәа ирҭыҧны (аҩны ашәхымс, аҧенџьыр реиҧш). Даҽакала иаҳҳәозар, акәакь "аҩнатәи" "тәыми" ирҭыҧтә ҳәаан иҟоуп ("свое", "чужое" пространство- аред.).
Аныҳәара мҩаҧыргоит шәахьеи ҧшьашеи руакы. Арҭ амшқәагьы ныҳәагатә мышқәаны иахьалху ахатә ҵакы амоуп. Ажәлар рҟны ишырҳәо ала, ашәахьеи аҧшьашеи еиҟароу, еиҧшқәоу мшқәоуп, еихыршалоуп. Аҧшьаша аҭаацәаратәи анхамҩатә усқәеи рзы иманшәалоу мшны иҧхьаӡоуп. Ашәахьа – аусқәа зегьы ахы аныркуа, аусура раҧхьатәи мшуп. Ашықәс аҭаацәа иманшәалан ирхыргазар, "Сынтәа ҳазмадоу ҳзыбиахеит" рҳәоит.
"Абаҭылка зыкнарҳауагьы убриоуп: сара сани сандуи есышықәса, ашықәс анаанҵәо ҭагалан, адәахь иҟоу рызегьы анеидаҳкылалак, убас аишәа дырхион, абаҭылка кнырхуан. Афара, ажәра бзианы иҟарҵон, аишәа рҭәны, ҳхәыҷқәа, ҳара, зегьы ҳаилатәаны, убас имҩаҧаҳгоит. Иаанаго убриоуп: абарақьаҭра, гәырҭәыла, хырҭәыла.., аҭаҳцәа зегьы ахьчот ҳәа иҧхьаӡоуп. Акәакь аҟны ашықәс дуӡӡа икнаҳауп. Абарақьаҭра иатәуп, аурахаҳара!" — ҳәа лҳәоит Мери Жьиҧҳа.
Абасала, гәырҭәыла, хырҭәыла аӡын рҽазыҟаҵан иаҧылоит "Сынтәа измадоу" инақәныҳәаны икнырхыз аҧаҭлыка иҭоу ауатка ала. Уи инаҷыдангьы аишәа андырхио акәакәарқәа ржәуеит, арбаӷь ашьа карҭәоит, абысҭа аныруа ашыла ажәи аҿеи еилаҧсаны иҟарҵоит.
Абри аҵыхәтәантәи алкаазар ахәҭоуп! Аџьықәреи ҿыц иҭаргалази уаанӡа ирымази реилаҧсара ажәытәи аҿатәи аамҭақәа (ҵыҧхи сынтәеи) реиқәшәара аанарҧшуеит. Урҭ аамҭатә ҳәаак инахысны еилысуеит.
Анаҩс ари ақьабз амҩаҧгара иацааиуа амчыбжь азы аҧатлыка ажьаӷь уатка ҿыц нҭаҭәаны, аҩнаҭа аҧҳәыс еиҳабы дныҳәа-ныҧхьаны акәакь аҟны ҿыц еиҭаныкналҳауеит.
Абас ихыркәшахоит адгьылқәаарыхратә акалендартә циклгьы. Џьоукы ари ақьабз заа имҩаҧыргоит, даҽа џьоукы иаҳа ихьшәаны – доусы иусқәа дышрылго еиҧш, ианҭышәынтәалалак, аха ихымҧадатәны ашықәс ҿыц аныҳәа ааиаанӡа иахьӡароуп.
Ноиабр мза аӡыни ҭагалани реисара иамзоуп рҳәоит. Ари амзазы ашарҧи ахәылҧ шәаҧшьи ҽынлан еиқәшәоит. Аҵыхқәа заҟа ихьшәашәахо аҟара аӡынрагь ӷәӷәахоит, акәыбрқәа рацәазар, аӡын ҟәандахоит.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>