Аԥсуа хымца еиԥш уеицрала,
Сажәеинраала ацәаҳәа!
Џьара ухала, џьара уҭала,
Уахьнеилакгьы сҿахәы ҳәа!..
Иван Ҭарба
Иван Ҭарба ҳаԥсуа литература цәала-жьыла далагыламижьҭеи акыр шааҵуагьы, уи аҿаца-ҿацаҳәа иажәеинраалақәа данрыԥхьоз ибжьы уажәыгь ҳагәқәа ирҭыҩуеит!.. Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аиҳабыс аус аниуаз ашықәсқәа рзы, 1948-1953, 1958-1979 шш. даара ирҿыхеит ҳашәҟәыҩҩцәа, ҳаԥсуа интеллигенциа, мызкаҟынтә хынтә-ԥшьынтә алитературатә хәылԥазқәа, аиԥыларақәа анеиҿимкаауаз ыҟаӡамызт. Уи аус аҿы хашҭшьа амаӡам усҟан ашәҟәыҩҩцәа Реидгылаҿ маӡаныҟәгаҩыс аус зуаз апоет Кәымф Ломиа иџьабаа. Урҭ аҩыџьагьы рыбзоурала даара ҽаԥара иԥеит ҳлитература иаҵагылаз аҿар рырҿиара, ицәырыргеит даара ауаҩы даазеигәырӷьаша абаҩхатәрақәа.
Иван Ҭарба раԥхьаӡатәи ишәҟәы "Ашьха ӡыхь" 1949 шықәсазы иҭыҵит. Уаҟа ианылеит апоет иажәеинраалақәеи ипоемақәеи маҷымкәа. Иуҳәар ауеит, апоет зегь раҵкыс иеицырдыруа иажәеинраалақәа Аџьынџьтәылатә еибашьра дуӡӡа иазкуп ҳәа. Иаагап, урҭ рҟынтәи цәаҳәақәак:
"Аԥсуа ҟама"
Иӷьазӷьазуа аԥсуа ҟама,
Аӷа ибаҩ иалахуп.
Изкыз мамзар баша иҟьама,
Аиааира усаҿ иалахуп…
Мамзаргьы, ажәлар даара бзиа иеицырбаз, иаразнакгьы арҵага шәҟәқәа ирнылаз "Дон ахықәан". Зегь раԥхьа иргылан, апоет ажәеинраала ззикыз А. Наӡаӡе аибашьра ду аҿы афырхаҵара ҟалҵеит, имԥсуа ахьӡ лырҳаит, Урыстәыла зегьы аҿеиԥш, адунеиаҿ лыхьӡ рылаҵәеит!
Дон аӡиас ҭынч ахықәан,
Ԥсра зқәым гылоуп абаҟа.
Аҩызцәа ирыԥхаз уа дырнықәуан,
Аиааира рыма ицон ԥхьаҟа.
Урҭ ажәеинраалақәа рыҩаӡараҿы иҟаз даҽа жәеинраалакгьы аԥиҵеит апоет уи ашықәсан. Уи акьыԥхьаҿ ианцәырҵ, иаразнак еицгәарҭеит, агазеҭқәеи ажурналқәеи ирнырҵеит, радиола иаԥхьеит, аԥхьаҩцәа ишьҭыркәыцәааит, иаразнак апоезиатә разҟ бзиа аиуит. Иахьӡуп иара ажәеинраала "Изнышәынҭрада?!" Иаагап абраҟа ажәеинраала алагарҭеи, алгарҭеи:
Ижыда абраҟа, изнышәынҭрада,
Иҭахаз дарбан ақәԥараҿ?
Иуасиаҭ, иажәахә, уа изеиҳәада,
Ма деиқәызкда ахрацәгьаҿ?
Ахаҵа ихьыӡ бзанҵы иӡуам,
Ахаҵара ахьыӡ камшәаӡацт.
Зтәыла ахьчара зхы ақәызҵаз,
Ахаҵа имра ҭамшәаӡацт…
Ԥыҭрак ашьҭахь апоет маҷ-маҷ аибашьратә тема дацәхьаҵит, ажәларгьы хәыҷык рыхәрақәа ӷьо иалагеит, иаргьы аграждантә лирикахь диасит. Усҟан иаԥиҵеит ирацәаны ажәеинраалақәа, апоемақәа, ахәыҷқәа ирызку арҿиамҭақәа. Урҭ зегьы аԥхьаҩ иҿы рхатә ҭыԥ рыԥшааит, аԥсҭазаара ҭынч ахь, аусурахь риагаразы ирыцхрааит. Иаагап, ажәеинраала "Сыԥсадгьыл" аҟынтәи раԥхьатәи акуплет:
Са сыԥсадгьыл сыԥсахуазар,
Алашара сумырбан.
Уан узааӡаз духашҭуазар,
Илзууазеи даҽаӡә иан…
Убас, апоет ипоезиа аҭынчратә ԥсҭазаарахь ииасит хәыҷы-хәыҷла, ажәларгьы рхы иҩахеит, ирықәыԥхеит амра хааӡа, агәра ргеит рҭынчра уажәшьҭа акыраамҭа шәарҭа шамоуаз, гәата-бӷата анхара, анҵыра, аҿиара аизҳара ишалагатәыз… Иаагап урҭ ирызку даҽа жәеинраалакгьы:
Сара џьара сыҟан,
Шьоук сасра сырҭан.
Сыццакуан аҩныҟа,
Уа са сзы ихьанҭан…
Сара џьара сыҟан,
Сҭәы сыԥха сышьҭан.
Адәахь шоуран иҟаз,
Са сгәаҿы- ихьҭан.
Сара џьара сыҟан,
Уа сыҩнан ахан.
Сыццакуан аҩныҟа,
Уа еиҳа иԥхан…
Апоет еиҳа-еиҳа илаԥшҳәаа ҭбаахеит, егьырҭ атәыла дуқәа рахь ирацәаны аныҟәара далагеит, ирҳаит ашәҟәыҩҩцәа-аҩызцәа дуқәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аурыс поетцәа: Н. Асеев, И. Козловски, А. Межиров, Н. Заболоцки, Н. Гребниов, Б. Дубровин, А. Дементиев, Б. Ахмадулина, С. Куниаев, А. Передреев, В. Солоухин уҳәа убас ирацәаҩны.
Урҭ аамҭақәа рзы апоет ибон ижәлар ишырҭахыҵәҟьаз аԥсҭазаара шрымамызгьы, анхара-анҵыра ишаҿыз, ргәырҩа бааԥсқәа рышьҭахьҟа ишынрыжьуаз. Апоет ҩнапыкла иус шьҭихит, ирҭбаар акәхеит дызлаҩуаз аформа, дианагеит апрозахь. Жәашықәса рыҩнуҵҟала иаԥиҵеит ароманқәа ԥшьба: "Идыру ахьӡ", " Амра ҳара ҳҿы игылоит", "Сан лыблақәа", " Адунеи ахьалаго".
Арҭ аҩымҭа дуқәа иаразнак аԥхьаҩцәа ирылаҵәеит, шықәсқәак рыла еиҭаргеит аурыс бызшәахь, ирнылеит усҟан даара еицырдыруаз ажурнал "Роман газеты".
Асеиԥш зҩымҭақәа еицгәарҭаз ашәҟәыҩҩы ироманқәа руак "Амра ҳара ҳҿы игылоит" Д.И. Гәлиа ипремиа иаԥсахеит. Иазгәаҭатәуп, апоет ипоезиатә мҵәыжәҩа егьа дышьҭнахзаргьы, ишихамышҭуаз дзааӡаз иқыҭа гәакьа Баслахә, уатәи ашкол, иара бзиа дызбоз ахәыҷқәа.
Иахьа уажәшьҭа акыршықәса ҵуеит арҵаҩ бзиаӡа, Ҷыҷыкәа Хьыбба ихьӡ зху Баслахәтәи абжьаратә школ аҟны еиҿкаауижьҭеи Аԥсны даҽа қыҭак, раионк аҿы иузымыԥшаауа апарк ссир! Ари апарк агәҭа Баслахәтәи ашкол ҭагылоуп, иаакәыршан игылоу аҵлақәа зегьы, акакала, хаз-хазы ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәа рыхьӡқәа рхуп.
Иџьаушьаша, аԥсуа-қырҭуатә еибашьра аԥхьа, Аԥсны аимадара, аԥошьҭа аус анауаз, уи ашкол адиректор Ҷыҷыкәа Хьыбба ибзоурала еиҿыркааит даара аидеиа бзиа! Уатәи ахәыҷқәа, ашкол аҿ аҵара зҵоз, ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәеи ҳпоетцәеи рыбжьара асалам шәҟәқәа рыбжьысуан, рымширақәа аныҟаз ирыдырныҳәалон, ражәеинраалақәа ирыхцәажәон, рышколтә проблемақәа рзеиҭарҳәон!
Ари даара пату ақәын ҳашәҟәыҩҩцәа рзы, урҭ ирҩуаз, идырҿиоз, уимоу рыԥсҭазаара зегьы рылаԥш ахын Баслахәтәи ашкол аҵаҩцәа! Уи зегь раԥхьа иргылан изыбзоураз усҟантәи уи ашкол адиректор иакәын, аха изларҳәо ала, абӷа изҭаз, уахь ирлас-ырласны ашәҟәыҩҩцәа зыцны имҩахыҵуаз, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аиҳабы Иван Канстантин-иԥа Ҭарба иакәын!.. Уи ихьӡ зху аҵла, егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа рыхьӡқәа зху аҵлақәа зегьы, шәҽеиҟәышәымшан, ҳара ҭаацәарак ҳауп ҳәа ранаҳәошәа, иџар-џаруа ирылагылоуп иахьагьы рыгәҭа!
Иазгәаҭатәуп, И.Ҭарба исценари ала ишҭыхыз раԥхьатәи аԥсуа фильм "Аҽы зкәадыруа".
Апоет аус иухьан агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" акультура аҟәшаҿы, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахантәаҩыс, Аԥсны аҵара аминистрс, Қырҭтәылатәи Акомпартиа Аԥснытәи Аобком амаӡаныҟәгаҩыс, далхын СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатс.
Ҳажәлар ахаангьы ирхашҭуам Иван Ҭарбеи Аԥсны Аминистрцәа реилазаара Ахантәаҩы Шьакаииа Архип Мирон-иԥеи 1954 шықәсазы ЦК КПСС ахь ирҩыз иаарту ашәҟәы. Уи ашәҟәаҿы иарбан ҳаԥсуа жәлар Сталини Бериеи ррежим аан ирхыргаз, ҳбызшәа иазаарцаз, ҳажәлар аԥсреи абзареи
ишрыбжьадыргылаз, хеиҵыхырҭа шрырымҭаз. Ари ашәҟәы еицырдыруа егьи ашәҟәы, Б. Шьынқәбеи, А. Ӡиӡариеи, К. Шьаҟрыли рышәҟәеиԥш, ацәажәара хьанҭа ахылҵит, И. Ҭарбагьы, А. Шьакаииагьы рҭыԥқәа ирымырхит, аха зегь акоуп, ирҭахыз Урыстәыла аиҳабыреи Қырҭтәыла аиҳабыреи ираҳартә иҟарҵеит, иқәыргылоу апроблемақәа рмыӡбар, ашәарҭара ду ахылҵыр шалшо агәра ддыргеит…
Абас еиԥш, зыжәлар рыгәҭа аӷьараҳәа игылаз, ианаҭахыз аамҭаз, зышәҟәыҩҩрагьы нышьҭаҵаны урҭ ринтересқәа аӷьараҳәа изыхьчоз, иажәрахь днықәлон еиԥш, аԥсуа-қырҭуатә еибашьра ихьӡеит, ҳаӷеимшхараҵәҟьа изаанацеит. Уи аамҭала Аҟәа далаханы дыҟан, араҟа итҟәацыз аснариад аԥҽыхақәа рыла дҭахеит иԥшәмаԥҳәыс, атеатр актриса Еҭери Коӷониаԥҳа. Ашьҭахь иара далыргеит Гәдоуҭаҟа, уинахыс Пицунда дыҟан. Аҽшьра иақәикын, аха џьашьахәшәа деиқәхеит.
Сажәа хсыркәшар сҭахуп уи аибашьра асакьаҳәымҭазы, апоет уаҳа ԥсыхәа анимоуӡа, иҩызцәа аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рахь ииҩыз "Ауасиаҭ ацынхәрас" захьӡу ашәҟәы ала. Ари трагедиоуп, хлымӡаахуп, аха апоетцәа дуқәа аӡәырҩы уи алахьыҵа изахымԥаз ыҟоуп, уи азы, дара рыхьӡ, раҳаҭыр изакәызаалак акы изаԥырхагахом, рыжәлар рҿы рыҷкәынцәа ԥхьагылаҩцәа шракәу иаанхоит.
АУАСИАҬ АЦЫНХӘРАС АԤСУА ШӘҞӘЫҨҨЦӘА РАХЬ
"Ари — хаҵарам, аха ишакәхалак аԥсҭазаара ахьынҳалара, сҽеиқәсырхоит ҳәа ауаа рыргәаҟрагьы хаҵарам. Ақырҭқәа гьангьашрыла Аԥсны ианақәла нахыс сычмазаҩны аиарҭа сылан Аҟәа. Апрель 1 азы ҳахьынхо аҩны иақәшәаз аснариад аԥҽыхақәа сыԥшәма – ашҭаҿы лҩызцәа рыгәҭа дыштәаз – дкылкаан илаахан еиқәырхашьа лмоуит. Уи лҭахара сыбжа агеит, сыԥсы зкыз, счымазарақәа ирақәԥо саазгоз уи аӡә заҵәык лакәын.
Урҭкәа заҳаз, еилызкааз А. Гогәуа ашәҟәы сзиҩын, Гәдоуҭаҟа сааргеит, Нелли Џьонуеи Аниа Кәарҷелиеи сыҵагыланы.
Уантәи Пицунда сахьааз даара ибзиан срыдыркылеит. А. Барцыц лкабинет ҭарцәны исылҭеит. Сгәылацәа – апоет М. Миқаиа, иҭаацәа, Жора Сангәлиа иҭаацәеи иареи, Еҭери Думааԥҳа сыгәцаракны срыман, сыԥҳа Еҭери џьара данцалак, исхылаԥшуан, сырҷаԥшьон. С.В. Гадлиа раԥхьа днаргыланы, аҳақьымцәа сыхәышәтәра иаҿын.
Аха хәшәы мацарала иабанӡа? Сшьапқәа сныҟәыргом, сарӷьа напы аҩара иаҿуп, сгәыхь, сшьақәыӷәӷәара – зегьы еиқәызыԥхьаӡода?!
Аԥсны ареспублика аиҳабыра сшаазҵәҟьа ацхыраара сырҭеит. Уахьала акы сыгмызт, агәабзиара ада!
Гәабзиарала убас сҟалеит. Схала аӡәы дсыцымкәа хара сызцом, сыбла иабом.
Абри аҟара зеиқәсыԥхьаӡо ииашан сеилышәкаарц азы ауп. Уаҳа царҭа змам аҟны сааины сааҭагылеит.
Сара исҩызцәома (73 шықәса сырҭысуеит), иреиӷьу аҿар аҭахара иаҿуп, Аԥсны ахақәиҭраз иқәԥо. Сара стәы закәузеи?!
Саҭашәымҵан иҟасҵаз ашьаҿазы.
Нагӡара ақәыз зхы иақәиҭу Аԥсны!
Нагӡара иқәзааит В.Г. Арӡынба – аԥсуа жәлар рҵеи иаша!
Аԥсра рықәыз ақырҭуа фашистцәа!
Сгәы иалагәышьоуп абри аиԥш аамҭаз сцара...
Акызаҵәык ауп — иҟоу иароуп,
Сыԥсадгьыл хазына Аԥсны!
...Адунеи, еҳ, иуаароуп,
Егьаҩы аҩнаххьеит, ирыхнаххьеит рыԥсы...
Саҭамыз!
И. Ҭарба. Пицунда."
Валери Касланӡиа ҳаԥсуа литератураҿы иахьынӡахәҭоу ицәыргам, аха абаҩхатәра бзиа змоу поетуп, прозаикуп, драматургуп, иара убасгьы ахәыҷқәа рзы аҩымҭа шьахәқәа даара ирацәаны иаԥиҵахьеит. Иаразнак иазгәасҭоит, апоет иреиӷьу ихәыҷтәы рҿиамҭақәа рзы Таиф Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа шианашьоу. Уи даҽазныкгьы агәра ҳнаргоит апоет иаԥиҵахьоу ирҿиамҭақәа ҳажәлар ишырзааигәоу, ишрыцу, дара раԥхьаҩцәа шрымоу.
Иара дравторуп ирацәаӡаны ажәеинраалақәа, апоемақәа, ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәеи, алакәқәеи. Даара иқәҿиоит абзиабаратә, алирикатә жәеинраалақәа. Абар урҭ руак:
Знымзар зны
Сыԥхыӡ далҵхьан, ҳа ҳаицәыӡхьан,
Исыздыруамызт лхабар.
Сқәыԥшра хыхны сыԥсы иалаз,
Ҳаиниеит лакәҵас ҩаԥхьа абар.
Ҳа ҳаилаҵәеит жәада, хаала,
Ас ҳаизааигәаны ҳҟамлац.
Лара дқәыԥшуп, сара сқәыԥшуп,
Қәыԥшроуп, уаҳа ҽак ҳамбац!
Ацәа салҵит сқәыԥшра шсымаз,
Иауам, сзалҵуам са сыԥхыӡ…
Сара усҟан убас сраҳаҭын,
Гәҩарак соуаанӡоуп дшысцәыӡ…
Зегь акоуп са сиарҭа сҽылак,
Сгәалаҟара анарх згоит.
Насыԥ бымаз, ԥхыӡ исҭааз,
Знымзар зны саргьы сыббоит!..
Аԥсуа поет Валери Платон-иԥа Касланӡиа инысымҩа ааркьаҿны абас иҟоуп: диит иара абҵара 23 1943 шықәсазы, Очамчыра араион Кәтол ақыҭан. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы хәа ахьӡ ихҵан 2018 шықәсазы. Таиф Аџьба ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа ианаршьеит 2016 шықәсазы. Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла далоуп 2003 шықәса раахыс. Дыҩуеит аԥсышәала.
Иаб Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡаан дҭахеит, иаб иашьа, еицырдыруа актиор Леуарса Касланӡиа диааӡеит. Уи иҟнытә иоуз аныррала алитература дазҿлымҳахеит.
"Саб иашьа Леуарсан Касланӡиа атеатр садиԥхьалон. Аспектакльқәа анцоз сигон, апиеса ҿыцқәа анеилдыргоз саргьы снеигон. "Отелло" даныхәмаруаз, аспектакль алагара 2-3 сааҭ шагыз атеатр ахь днеиуан. Ихала агрим ҟаиҵон, сара сидтәаланы сихәаԥшуан. Нас Отелло ишәҵатәқәа рыла иҽеилаҳәаны асценахь ацәырҵырҭаҿы днеиуан, нас длеиҩеиуа ироль иҽалаирхалон. Избон саб иашьа уажәраанӡа исацәажәоз шиакәмыз, уантәи ахԥатәи аиарус ахь сишьҭуан: "Ԥшьаала утәаны аспектакль уахәаԥшла" ҳәа насаҳәаны. Саб иашьа хәба-фба пиеса еиҭеигахьан. Ҽнак даасыԥхьан, сааиваиртәан: "Уааи, абри иусырбо уаргьы еиҭага, саргьы еиҭазгоит, еиҳа еиӷьны еиҭазго даабап!" - иҳәеит", - игәалаиршәалоит Валери Касланӡиа.
Н.А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи Ашьхарыуаа рышкол далгеит 1962 шықәсазы, иара убас А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет 1970 шықәсазы. Асовет аррамаҵура дахысуан. Аусура далагеит агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" ("Аԥсны" аредакциаҿы, аԥхьа еиҭагаҩыс, нас алитературатә усзуҩыс. 20 шықәса инареиҳаны аус иуит Аԥсны акультуреи аҭоурыхи рбаҟақәа рыхьчаразы аусбарҭа ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аус иуеит "Аԥсныҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы" редакторс.
Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1961 шықәса инаркны. Авторс дрымоуп ажәеинраалақәа, апоемақәа, апиесақәа еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы. Аханатә еиԥш, иҩымҭақәа рнылоит ажурналқәа "Алашара", "Амцабз", "Аҟәа – Сухум", агазеҭқәа "Аԥсны ҟаԥшь", "Аԥсны", "Аамҭа" уҳәа егьырҭгьы.
1989 шықәсазы Валери Касланӡиа ипиеса "Апҟа шкәакәа" иалхны Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны аспектакль ықәдыргылахьеит. Ипиеса "Ахеилага" акәзар, иқәыргылан Шәарах Ԥачалиа ихьӡ зху Тҟәарчалтәи аҳәынҭқарратә театр аҟны 2012 шықәсазы.
Аҭыжьымҭақәа: аԥсышәала: Аҵәаҵлақәа шәҭуеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1983; Амш хазына. Ажәеинраалақәеи алакәқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1986; Алакәԥхыӡ. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1989; Анҷа-кәынҷа. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Ацуфарақәа. Аҟәа – Маиҟәаԥ, 2004; Иҿыцбараху адунеи ҩаӡаҿ. Ажәеинраалақәа. Апоема. Алакәқәа. Апиесақәа. Аҟәа, 2010; Жьакәыр гәымшәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011; Иалкаау. Ажәеинраалақәа, апоемақәа, ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәеи алакәқәеи, апиесақәа. Аҟәа, 2014.
Иара убасгьы, араҟа иазгәаҭатәуп Валери Касланӡиа иповест "Аџьныш лымҩа" азы ҵыԥх ажурнал "Алашара" апремиа дшалауреатхаз.
Валери Касланӡиа, хыхь ишазгәаҳҭаз еиԥш, ахәыҷқәа ирызкны даара аҩымҭа ссирқәа аԥиҵахьеит. Уи ибызшәа цқьоуп, ихаауп, ахәыҷқәа џьабаа дмырбаӡакәа ахьхьаҳәа аҵара рзымариоуп. Иаагап, усеиԥш иҟоу жәеинраалак:
Акәырҷыжь-агәаргәалеи
Акәыр-акәыр, акәырҷыжь,
Исыргәаргәарып зны уааныжь.
Сыҩуа снықәлап амӡырха,
Уԥшы угыланы насҭха.
Снеиуеит акәыр кәараҵо,
Ашьҭа ашьац аҿы ианҵо.
Амҩа ылгоуп, шьҭа уара,
Амаа усҭоит ауаара.
Улаха-ҩаха, нас абас,
Унагәыҵас, унагәҭас.
Зныкыр уақәтәахьоу Дамеи,
Акәырҷыжь-агәаргәалеи?!
Валери згьама ҭбаау, акыр адунеитә литература иаԥхьахьоу, изнырхьоу, уи иреиӷьу атрадициақәа ҳаԥсуа литературахь ииазго, иалазааӡо поетуп, прозаикуп. Уи ипсихологиатә, ифилософиатә жәеинраалақәа рҿы иубоит автор шаҟа инарҵаулан дхәыцуа. Ишьҭихуа атема ҟары-ҵәарыла акәымкәа, даара изааигәоу, дзызхәыцхьоу, иԥсҭазаара иагәылсхьоу, дкыдызҟьахьоу, мамзаргьы дзырԥеиԥеиуа акакәзароуп. Иаагап ус иҟоу автор иажәеинраалақәа руак:
Ажәеи аамҭеи
Лагамҭеи нҵәамҭеи
Аамҭа иамаӡам.
Аҵхи амши
Башаӡа ҳаржьоит.
Сахьак усгьы
Иаман иҟаӡам.
- Инҵәазар аамҭа? -
Зныхгьы сгәы иснарҳәоит.
Зегь зымчу,
Улеишәа шԥаџьбароу!
Иурхәашоит, иурӡуеит
Зегь неибеиԥш!
Аха иуасҳәоит,
Упара шгәасҭахьоу,
Узаҿагылом Ажәаҟәыш
Аԥеиԥш.
Валери даара иқәҿиан иааирыԥшуеит ажәа аԥсы ахьҭоу, агәаӷь ахьыҟоу, насгьы аԥсуа цәа ахаҵаны, ҳара иаҳтәны, агәы ҭыӷьӷьа аԥсышәа цқьала ицәажәоит иажәа. Убри азоуп уи иҩымҭақәа иаашьҭухлакгьы, даара ибзиан иудыруа, зыгәра уго, иԥушәахьоу уҩыза гәакьак иеиԥш гәаартыла изуацәажәо, уаргьы уи аҳалалра, аразра угәы-уԥсы зегьы аҭаны узазыӡҩруа. Ҳаԥхьап, убас иҟәандаӡа, игәырԥшаагаха, ԥсҭазаара дуӡӡак зхызгаз абырг бзиа илызку ажәеинраала:
Апсҭазаара ахықәаҿ
Аҭакәажә
Ашҭа дықәтәоуп
Лымала.
Амырхәага лгәыҵаԥхоит,
Ԥхаррада.
Аԥсабара шәҭышны игылоуп,
Иԥштәыдаха.
Адунеи ҭәуп
Шәаҳәабжьыла
Идагәаӡа.
- Сишь! Игазеи?
Арахь ӡәыр ҿиҭу
Здыруада?..
Еиҭах ҭынчроуп,
Иҭацәыроуп,
Акгьыҟаӡам.
Нас иарбану,
Иԥсыршьаган
Маӡа-аргама,
Даашьҭызхло?..
Сара хықәкыс исымамызт ашәҟәыҩҩы инарҭбаан ипоезиеи ипрозеи рыхцәажәара, урҭ рыҵаулара аҟынӡа албаара, раартра, насгьы уи ипрозеи идраматургиеи хазы рзааҭгылара аҭахуп, уи ҳаԥсуа критика иазынҳажьып, хымԥада, инарҭбаау ацәажәара иаԥсоуп.
Сара агәра згоит, иагьысҭахуп Валери Касланӡиа иеиԥш иҟоу зажәа хатәроу ашәҟәыҩҩцәа ҳаԥхьаҩцәа ибзиан ирылаҵәарц, ирдыруазарц, избанзар, апоет узвымсша аҩымҭа бзиақәа ааган уаԥхьа ианықәиҵа, уара уавсзар, иузгәамҭазар, уи уара иугхоуп, доуҳатә культура дук уцәыӡит, уаԥсыуаны ушьақәгылараҿы уи ахьузымдыруа даара иуԥырхагахо иалагоит, иуныԥшуа иалагоит, уара иутәу, иузааигәаӡоу, зшьа улоу, ма ушьа злоу аӡәы думбар ушыҟало еиԥш… Ус анакәха, даарттәуп, иԥхьатәуп апоет Валери Касланӡиа, уи ихьтәы шәындыҟәра иҭоуп зқьы маӡа, ҳара ҳаԥсҭазаараҿы цҳаны иҳазхыло, маакыраны иҳаураны иҟоу, ашәарҭара ҳалызго, шыцтә лабашьаны иаҳзыҟало, ашьха цаӷьцаӷьқәа ҳарҿызго.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Уажә аабыкьа, ҳашә аҵәҵәабжьы геит. Ашәа анааҳарт абӷьыцқәа зку аҿар ылагылан. "Ҳкандидат шәыбжьы ишәҭоума?",- иааҩныҩит агәылацәеи ҳареи ҳзеиԥш ҭыԥ. "Макьана иҳаздыруам", - шәзазҵааи, ҳҳәеит ҳаргьы. "Иҳаԥхьаӡоит шаҟаҩ рыбжьы ҳаураны иҟоу", - еицҿакны аҭак ҟарҵеит дара.
Шәазхәыц, ркандидат илагьы ҳҭамԥшыцт, ихьӡи ижәлеи, ифоти, аус ахьиуеи ада даҽа информациак ҳамам, аҭак ҟаҵашьас иҳамоузеи абжьы иаҳҭоу иаҳамҭоу. Уаанӡагьы, хынтә афлаерқәа кны агитаторцәа ҳзаахьан, уаҟа иану анысымҩеи афото хазынақәеи роуп.
Аҟәа сынхоижьҭеи уажәшьҭа маҷ ҵуама, аха уажәада зынӡа исзымдыруа акандидатцәа ықәымгылацызт. Уаанӡатәи иаҳдырқәоз рзы ҳгәы наӡоуп сзымҳәозаргьы, ақалақьуаа ирдыруаз, ауаажәларратә усқәа рҿы зхы алызкаахьаз ракәын еиҳарак иалырхуаз. Абарҭқәа рыдагьы, дара аиԥыларақәа мҩаԥыргон алхыҩцәа адгаланы, ауаа рацәа ахьынхоз аҩнеихагылақәа рҿы инеины ацәажәарақәа мҩаԥыргон. Сара сыбжьы ахьасҭо алхырҭатә ҭыԥ №7 аҿы иқәгылоуп хҩык акандидатцәа: Нодар Шьоуа, Милана Ҭарԥҳа, Беслан Кәыҵниа. Аԥхьатәиқәа ҩыџьа ирхыҵуеит 28 шықәса, аҵыхәтәантәи зегь иреиҳабу 37 шықәса. Исымоуп зегь рфотоқәа, рыхҩыкгьы аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рҿы аус руеит. Исызхома ари аинформациа алхра ҟасҵарц азы, аҭыԥантәи адепутат ианидҳәало? Мап сҳәоит иаразнак, избанзар, издыруазарц сҭахуп акандидатцәа хықәкыс ирымоу, ирыԥсахырц ирҭахыу ҳақалақь ԥсҭазаараҿы.
Закәанла иазгәаҭам, аҭыԥантәи алхрақәа рҿы иқәгыло аканадидатцәа рзы ателедебатқәа рымҩаԥгара, аха даҽа мҩакы аԥшаарагьы иаламгеит акандидатцәа. Апандемиа иахҟьаны алхыҩцәа еизганы аиԥылара ду амҩаԥгара рҭахымхеит сгәахәын, сдаҟьа аҟынтә аҳәара ҟасҵеит ҳкандидатцәа ма феисбук аҿы ишиашоу ицо хәыдаԥсадалатәи аефир мҩаԥганы рыбжьы ҳдырҳарц, аха иахьанӡагьы ҿымҭроуп.
Аҿар амҩа рыҭатәуп анырҳәо, иаҿагыло сакәымзаргьы, еилыскаарц сҭахуп ауаажәларратә усқәа рҿы урҭ аҿар ԥышәас ирымо, изкандидатцәоу рԥышәа аизырҳара азы акәу, мамзаргьы ажәлар ирхаҵгыларц акәу. Уажәшьҭа зусура хзыркәшо ақалақьтә депутатцәа ирхаҭарнаку хҩык аабыкьа имҩаԥыргаз апресс-конференциаҿы "Аизара мчы дук амам" рҳәазар, иахьа иқәгыло ргәаанагара хымԥада еиҳагьы хшыҩзышьҭра аҭатәуп, ас еиԥш иҟоу азҵаатәқәа зцәырҵуа азы. Апресс-конференциа мҩаԥызгаз Асҭамыр Қәҭарба, Инна Кәарҷиаԥҳа, Дмитри Маршьан ражәақәа рыла "русура арекомендациатә ҟазшьа мацароуп иамоу".
Алхҩы лаҳасабала, еилыскаарц сҭахын иԥсахтәузеи "ахаланапхгаратә усбарҭақәа" ирызку азакәан аҿы? Мҩақәас иҟоузеи, аҭыԥантәи амчрақәа русураҿы адепутатцәа анырра ду ҟарҵо иҟаларцаз уҳәа, исызцәырҵуа азҵаарақәа рацәоуп. Иара убас, акыр ихадоуп сара сзы, акандидатцәа аҳәынҭқарратә бызшәа рдыруоу ирзымдыруоу, азакәан ԥықәслара дук рнамҭозаргьы. Макьаназы аҩныҟа иаҳзааргаз, еилаарцыруа иҟоу афлаерқәа зегьы урысшәалоуп ишҩу. Ишеилыскааз ала, скандидатцәа зегьы асоциалтә ҳа феисбук аҿы иҟоуп, аха ҩынтә ааԥхьара иҟасҵаз аҭак смоуӡеит. Акы заҵәык, ицәырҵит, акандидат Милана Ҭарԥҳа аԥсышәала ицәажәо лвидеонҵамҭа. Аӡыргара ӡыргароуп, азҵаарақәа рҭак аиура алхҩы изы -уи хазуп. Ус акәзаргьы, аманитор аҟынтә атекст иаԥхьан изҳәоз аҭыԥҳа дазусҭаз лабҿаба избеит.
Ажәакала, иахьа "дыҷкәына бзиоуп, ма саҳәшьаԥа иоуп" зҳәаз еиԥш иҟоу аԥсуа еилкаарақәа қьар рылам, уи ииасхьо аамҭахь иныжьны, алхыҩцәа иалырхуа иацәажәара алшара роуратәы ианыҟамла, адепутатцәа рымчра еиҳагьы ихьысҳахоит. Ус иҟалар алшоит, адепутат адиплом адагьы, агәаӷьреи, амилаҭтә хдырреи рзы дӷьацаӡа дыҟамзар.
Сахьынхо иқәгыло акандидатцәа ихазынаӡазаргьы здыруада, аха иахьазы сазыхиам алхра, исҭахӡам агха ҟасҵарц. Уажәы аҳәара сцәыуадаҩуп, ҳаԥхьа ишьҭоу алхрақәа рылҵшәа шыҟалаша, ауаа неирц азы, агәылацәа, азлацәа, ауацәа уҳәа рыцхыраара ахархәара аиургьы ауеит, аха ҳабжьы шраҳҭо еиԥш ауп ҳшынхо шырҳәо еиԥш, анаҩстәи ҳақалақьтә ԥсҭазаара еиӷьхара амоур, ҳарҭ алхыҩцәа иаҳхарогьы рацәоуп.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
АҞӘА, мшаԥы 18 - Sputnik. Аԥсуа-абаза диаспора рхаҭарнакцәа Санкт-Петербургтәи аҳәынҭқарратә абнанхамҩатә университет хәыда-ԥсада иҭалар ҟалоит. Абри атәы аанацҳауеит аконгресс асаит.
Ари аҩыза алшара ҟалеит Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресси ауниверситети абҵарамза, 2020 шықәсазы ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра иабзоураны.
Иазгәаҭоуп, аҵараиурҭа иҭаларц зҭаху рзы ашәҟәқәа рыдкылара шхацыркыз хәажәкыра 1 инаркны. Абиуџьет ҭыԥқәа рахь иҭало рышәҟәқәа аларҵароуп ԥхынгәы 20-нӡа, латәарадатәи аҟәшахьы – нанҳәа 11-нӡа, амагистратурахь – нанҳәа 6-нӡа.
Арзаҳал азы абитуриентцәа абарҭ ашәҟәқәа еиқәыршәаны ирымазароуп: атәылауаҩшәҟәы ахкьыԥхьаа, аттестат (ахкьыԥхьаа ма аоригинал), 3×4 см иҟоу афотосахьақәа фба, аԥсуа-абаза жәлар дшырхаҭарнаку зыршаҳаҭуа аилыркаа, ма урыстәылатәи атәылауаҩра. Ашәҟәқәа рынашьҭра ауеит ауниверситет асаит ахь.
Санкт-Петербургтәи аҳәынҭқарратә абнанхамҩатә университет адкыларатә комиссиа аиҳабы Елена Богатова лажәақәа рыла, аԥышәарақәа мҩаԥгахоит ҩ-форматк рыла: адистанциатә ма хаҭала.
Санкт-Петербургтәи аҳәынҭқарратә абнанхамҩатә университети Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресси ауниверситети аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит абҵарамзазы.
СПААУ иҭаларц зҭаху Аԥснытәи, Ҭырқәтәылатәи абитуреинтцәа инарҭбаау аинформациазы иадҵаалар рылшоит Санкт-Петербург иҟоу АААК аофис, абри аелектронтә ҭыӡҭыԥ ала: firstname.lastname@example.org, ма абри аҭел +7 812 514 88 55 ала.