— Еџье Петербургҟа бцара хықәкыс иамази?
— Сара Санкт-Петербургҟа сцеит Гәдоуҭатәи аетнографиатә музеи аиҳабы Баҭал Гәынба ибзоурала. Сара хықәкыс исыман Ермитаж аҿы Аԥснынтәи уа иҟоу аматериалқәа рбара. Насгьы аетнографиатә музеи аҭаара. Санкт-Петербург аетнографиатә музеи аҿгьы Аԥснынтәи аматериалқәа рацәоуп. Ермитаж алабораториаҿы археологиатә материалқәа шырыхьчо аҭҵаара акәын сара схықәкы хада. Урҭ аматериалқәа шыдрыцқьо ибзианы еилыскаар сҭахын.
— Арҭ амузеиқәа бахьырҭааз иҿыцу еилыбкааи?
— Дара алабораториа ду рымоуп, рус ибзиаӡаны аҟаҵашьа рдыруеит, профессионалла иазнеиуеит. Аԥсны ихәыҷызаргьы ус еиԥш иҟоу алабораториа зынӡа иҳамаӡам. Ҳара иҳалшо ала ҳаҿуп аматериалқәа рконсервациа. Убри ииашаны иҟаҳҵома, насгьы иҟаҳҵаша иҟоуи убарҭқәа еилыскаарц азыҳәан сцеит. Даара ибзиоу адыррақәа сырҭеит. Иҟаҳҵо иашоу ииашаму гәарҭеит. Ииашоуп ҳәа сарҳәеит, аха даара ирацәаны аусқәа ҟаҵатәуп макьана. Убарҭқәа зегьы еилыскааит, иҟаҳҵаша иҳалшаша ыҟоуп. Ермитаж амузеи аҿы иҟоуп Аԥснынтәи археологиатә материалқәа. Иҟоуп Бамборантәи, Афонынтәи, Анхәантәи аматериалқәа. Аетногарфиаитә музеи аҿы еиҳарак амаҭәақәа, амузыкатә инстурментқәа уҳәа реиԥш аҩны иныҟәырго аматериалқәа ыҟоуп.
— Урҭ оригиналқәа ҳарҭаӡом аха акопиақәа Аԥсныҟа иааугар ҟалома?
— Ермитаж иҟоу амтаериалқәа ркопиа ҟаҵаны Аԥсныҟа иааргеит. Уи аазгаз Гәдоуҭатәи аиҳабы Баҭал Гәынба иоуп. Ермитаж азал аҿы иҟоу аматериалқәа урҭ рфото аҭыхра ҟалоит. Аха ахьчаразы иҟоу аматериалқәа урҭ урылакьысыр ҟалаӡом. Убри азы хазы иаҭахуп аус аиҿкаара.
— Бара аԥсуаҭҵааратә институт аҿы уажәы хықәкыла бызҿуи?
— Уажәы сара акандидаттә диссертациа аҩра саҿуп. Уи адагьы археологиатә експедициа сымоуп Анхәа ақыҭаҿы. Убри салгар сҭахуп уажәы.
— Бдиссертациа атема иарбану?
— Сдиссертациа Елинтәи аамҭа иадҳәалоуп. Елинтәи аамҭазы Ҭырқәтәыла Амшын Еиқәа аҿықә аҿы иҟоу ақалақьқәеи Аԥсны уи аамҭазтәи ақалақьқәеи рыбжьара иҟоу аимадара зеиԥшраз ҭысҵаауеит.
— Бара ажрақәа анымҩаԥыбго Аԥсны ибымԥыхьашәахьоума Еллинтәи аамҭа иадҳәалоу аматериалқәа?
— Еллинтәи аамҭа иазку аматериалқәа иҳамоу маҷуп. Уи аамҭа иадҳәалоу аҭҵаарақәа рацәаӡам. Аха иҟоуп амфорақәа, амонетақәа, усҟан Анатолиантәи Аԥсныҟа иааз. Иара убас Аԥснынтәи Анатолиаҟа ицазгьы, урҭ еиҳа имаҷуп амала.
— Еллинтәи аамҭа иадҳәалоу аматериалқәа ахьыҟоу иарбан ҭыԥқәоу?
— Ирацәоуп иахьыҟоу аҭыԥқәа: Аҟәа, Афон, Гәдоуҭа уҳәа. Аха Еллинтәи аамҭа иазкны мацара археологиатә жрақәа ыҟаӡамызт. Уажәыгьы иҭбааны уи азын ажрақәа мҩаԥысӡом.
— Ҭырқәтәыла Еллинтәи аамҭа иадҳәалан иҟоу аматериалқәа ббахьоума бара?
— Сара Ҭырқәтәыла амузеиқәа рҿы снеихьеит, иҟоуп уа аматериалқәа. Аха иахьынтәааз бзианы ирыздырӡом.
— Абри Еллинтәи аамҭа иадҳәаланы еиҳарак зинтерес бымои, иҟабҵарц ибҭахуи бара?
— Сара еиҳарак зинтерес сымоу амонетақәа роуп. Убри аамҭазын Диоскуриа – Аҟәа ақалақь аҿы аусбарҭа ыҟан. Амонетақәа ҭрыжьуан, убри даараӡа интересуп. Уи ахьану ахыҵхырҭақәа ыҟоуп. Убарҭ ҳаԥшаароуп. Ара Аԥсны Диоскуриатәи амонетақәа ҳамаӡамызт уажәы ааигәанӡа. Урҭгьы аколлекционерцәа рҟынтәи иааҳхәеит Санкт-Петербургнтәи. Урҭ раахәара зыбзоуроу Гәдоуҭатәи амузеи ауп.
— Урҭ амонетақәа злыхуи, насгьы ирнуи дара?
— Амонетақәа диоскураа рхылԥақәа рсахьа рнуп, нас хыхь аеҵәақәа ануп, егьи аганахьгьы Диоскуриа ҳәа аҩыра ануп. Уи уаԥхьартә еиԥш ицқьаӡа иҟоуп. Ихәыҷқәоуп ҩ-граммк раҟара иҟоуп.
— Санкт-Петербург бцараҟны зегь реиҳа зинтерес бки? Насгьы ибылшома аҭагылазаашьақәа реиҿырԥшра.
— Иеилкаауп ҳара зегьы ишаҳҭаху еиԥш иаҳзыҟаҵаӡом. Ҳҭагылазаашьа иҳалнаршо маҷуп. Аха уажәшьҭа хәыҷы-хәыҷла ԥхьаҟа ҳцалароуп. Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи рҳәынҭқаррақәа дууп, урҭ ирылшо ҳалшаӡом, аха ҳара иҳалшо ыҟами. Маҷ-маҷ убарҭқәа ҳрылагароуп. Сара исҭахуп дара рсистема еилыскаар, нас ихәыҷны ара иҟаҳҵар ҟалоит. Иаҳҳәап сара сзанааҭ аганахьала аекспедициақәа шыҟарҵо. Амузеи аргылашьа, амузеи азалқәа реиҿкаашьа уҳәа. Убарҭқәа ҭҵааны, еиҳа имаҷны ара аҟаҵара ҳалшоит. Сара убарҭқәа ринтерес сымоуп, ишыҟаҳҵашагьы сазхәыцуеит.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аслан Бжьаниа Аԥсны аҳәынҭусбарҭақәаки, иара убас аветеринартә маҵзуреи аҵиаақәа ркарантин азы амаҵзуреи рхадацәа аиҭеит. Абри азы иахәҭоу ашәҟәқәа ахада исаит аҿы иӡыргоуп.
Ахада иусдҵақәа инарықәыршәаны:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Еидырҵаз, еиҭаркыз: Аԥсны аиҳабыра реилазаашьа ҿыц