Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik
- Аԥсуа чара жәытәнатә аахыс ирацәаӡаны ақьабзқәеи, аҳәамҭақәеи, анцәахаҵарақәеи адҳәалан. Урҭ зегьы аԥсуаа иҷыдоу аишьҭагылашьа рыҭаны ирықәныҟәон, ирзаман иԥшьоу аҵакы. Ачара иадҳәалоу аусмҩаԥгатәқәа ирсакьаҳәымҭоуп аҭаца аҩныҟа лаагара. Акасы еиқәаҵәа лҿаршәны, аҽы дақәыртәаны, аҵх далакны акәын ажәытәан аҭаца дшыргоз. Ахысыбжьқәеи аҭацаагаратә ашәа "Радедеи" бжьыкны еилалон аҭаца ашҭа данҭаргалоз аамҭазы.
Ашҭа агәҭаны аҭаца ланхәа дылԥыланы хынтә длыкәшон, ацхагьы лқьышә инықәылшьуан, лыбз архаауеит ҳәа агәра ганы. Абжьыуаа рахь аусмҩаԥгатәқәа ахьеилашуаз "аҩну ду" аҟны аҭаца дыҩнагаланы ашырӡ зныз ачанах лнапы иаркны, хынтә ахәышҭаара дакәдыршон. Уи аан аҭаца лчанах ианыз ашырӡ лаԥхьаҟа икалыԥсалар акәын. Уи ашьҭахь акәын аҭаца амҳарахьы даныргоз. Бзыԥаа рҟны акәзар, аҭаца иаразнак амҳара дыҩнаргалон. Ашәхымс аҟны анхәа араӡын ԥареи ахаамыхаақәеи лҭаца илықәлыԥсон. Уи ашьҭахь аҭаца лхаҟны амгьал ԥыҽҽны еилагылаз ирзыршон.
Аҩны ашәхымс аҟны икадыршәуан аџьма, мамзаргьы ауаса ацәа. Аҭаца, хыхь еихданы иркыз аҳәызбақәа дрыҵысны, ашәхымс иларшәыз ацәа дылсны лыҩн ҿыц дныҩналон. Уи ашьҭахь, ҿыц еибагаз раԥхьатәи рыхҭылҵ дыҷкәынхарц азы, абжьыуаа рҟны аҭаца лшьамхы ҷкәына хәыҷык дықәдыртәон. Арҭ аҵасқәа зегьы еиламырҩашьакәа изымҩаԥыргоз, ҿыц еибагаз рыԥсҭазаара беианы, ихааны имҩаԥысырц, аҭаацәара алахәыла ҿыц алаԥш цәгьақәа лҟәыблаазарц азы акәын.
- Урҭ рахьтә акы-ҩба иахьатәи аамҭазгьы еиқәырханы иаагоуп, аха урҭ ирыҵаз анашанатә ҵакы ажәлар ирхашҭижьҭеи акрааҵуеит. Ажәытә ҵасқәа еиҳа-еиҳа иԥсаххоит ҳаамҭазтәи аԥсҭазаашьа иашьашәалоу ақьабз ҿыцқәа рыла. Ҳаамҭазтәи аилазаарагьы иамоуп ахатәы гәрагарақәа. Лассы-лассы аинтернет аҟны ицәырҵуа, аԥсуа ҭацацәа иреиӷьу аган ала иаазмырԥшуа авидеонҵамҭақәа рҵыхәала ари азҵаара иазҿлымҳау рацәаҩуп. Егьырҭ акультурақәа рҟынтәи аԥсуа милаҭтә культура иаланагалаз ачанах аԥҽра аритуал шамахамзар ҳаамҭазтәи ачарақәа зегьы рҟны имҩаԥыргоит.
Ачараҟны акҿаҩрамаҭәа аԥҽра амилаҭқәа жәпакы рзы ижәытәӡатәиу қьабзуп. Арҭ аҿырԥштәқәа еиуеиԥшым ажәларқәа рҟны еиуеиԥшым азнеишьақәа рыманы иаҳԥылоит. Аԥхьан акәзар, ачанах аԥҽра аҭаца лыцқьара арҵабыргуеит ҳәа иԥхьаӡан. Иаҳҳәап, Ажәытә Урыстәыла ачара адырҩаҽны анышәаԥшь иалхыз акҿаҩрамаҭәа ԥырҽуан. Аԥҳалқәа ԥыхха ицар – аҭаца дыцқьоуп ҳәа аанагон. Иԥымҽыр, лҭынхацәа рыӡӷаб ҿыхтәыс дроуан. Ажәытәуаа ртеориа ала, аԥҽыхақәа заҟа ирацәахо аҟара, ҿыц еибагаз рынасыԥгьы анҵыра аиуеит. Аԥҽыха ҟәазқәа рхыԥхьаӡара еиҳа ирацәазар – аҵеи иира шәазыԥшыз. Аԥҽыха ссақәа еиҳа ирацәазар – раԥхьатәи ахҭылҵ дыӡӷабхоит. Даҽа зныкгьы – ари атеориа излаҳәо ала. Апрактикаҿы алҵшәақәа даҽакхар ауеит.
Иԥырҽуаз акҿаҩрамаҭәа ақәгара зуалыз аҭаца лакәын, уи аангьы асасцәа аҵәы лылхуа лара илԥырхагахон. Аха аҭаца лакәзар, урҭ ирҳәозгьы, ируазгьы хьаас имкыкәа, ишахәҭоу лус налыгӡар лыхәҭан. Аҭаца адҵа шыналыгӡоз ала асасцәа еилыркаауан лара анхара-анҵыра дахьынӡазыманшәалоу. Ажәакала, ари апроцесс зегьы ашколхәыҷқәа ирымоу аԥышәарақәа акала иреиԥшнаҳшьалар ауеит.
Уажәакәзар, анышәаԥшь ԥсаххеит ахьыҵәцаратә бокал дуқәа рыла. Ҿыц еибагаз урҭ рҟынтәи арыжәтә еицыржәуеит.
Адунеи аҟны еиуеиԥшым амилаҭқәа ари аҵас еиуеиԥшым авариантқәа ҳадыргалоит. Иаҳҳәап, Германиа ахаҵа иԥҳәыс ишылбо акҿаҩрамаҭәа ԥиҽуеит. Заҟа чанах ԥиҽуа еиҳагьы еиӷьуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Великобританиа акәзар, амаҳә ачаџьқәа, мамзаргьы амгьалхаа зну ачанах аҭаца лхы иакәыршаны иршәуеит. Амаҳә иршәыз ачанах ԥымҽыр, амаҳә иҩызеи иареи еицхырааны, шьапыла иақәԥало, ачанах ҟәыбаса ишьҭарҵар ауп. Ус ауп ишҵасу. Ирызԥымҽыр – иҵасым.
Ажәакала, ари аҵас ажәытәан аԥсуаа рҟны иныҟәыргомызт, уажәааигәоуп аԥсуа культура ианаланагала. Ачараҿы ачанах аԥҽра анасыԥ иатәуп ҳәа иԥхьаӡоуп иахьагьы.
- Аҭаца лзы кыр аҵанакуеит аҭаацәара иалало иаҳәшьа амардуан ашьапаҟны ишьҭалҵо ачанах аԥҽра. Усҟан еизаз зегьы, еиҳаракгьы аҳәса, амардуанахь ауп рылаԥш ахьхо, "илзыԥҽрымашь зныкҟьарала?!" Ари аҵас арсҟак азҿлымҳара замоу, ажәлар рҳәамҭа ала, ачанах ԥымҽыр, аҭаацәараҟны аҳәоуеиқәымшәара ҟалоит азоуп. Изныкымкәа аҭацацәа рхаҭа имӡакәа ирҳәахьеит заҟа агәыхыҭхыҭра ацу амардуан азааигәахара – "издыруада иалымҵыр?!" Анцәа иумҳәан, ус иҟалаӡазаргьы, аҭаца ҩнуҵҟала лҭаацәара ҿыц аҟны ицәырҵраны иҟоу аиқәымшәарақәа лҽырзыҟалҵо далагоит.
Убри аҟнытә аҭаца лзы ихымԥадатәиу дҵоуп ишыҟазаалакгьы ачанах аԥыххаара. Уи аамҭазы ари збо, ачараҟны еизаз ауаа инеиларҵоит: "Ҳаи, абааԥсы! Заҟа иӷәӷәаны дасзеи!?" Уаҳа иҟалҵари? Иԥҽтәуп, акәымзар нас аусқәа ҽеимхар ҟалоит. Убри аҟнытә аҭаца иалылхуеит актәи авариант. Аамҭала аԥхашьара лхаршҭны, лыҵкы аанкыланы ишлымчу дыкшоит. Иҟоуп убас еиԥш аҿырԥштәқкәа, имариам ари адҵа анагӡараан аҭацацәа реимаа аҵа анаҵырхуагьы. Уигьы ихәарҭам "жәлар разгәаҭара" ҳәа иԥхьаӡоуп. Ачанах "аиааира" злымшаз аҭацацәа џьоукы-џьоукы изыниаз даараӡа ргәы днархьуеит, иҟоуп аӡҭаҽҽа еиԥш зылаӷырӡ хнажьуагьы.
Зны ҭаца гәымшәак илыԥшааит ари аҭагылазаашьа уадаҩ алҵшьа. Шьапыла ачанах шлызԥымҽуаз анылба, иаашьҭыхны иҩкыдылҟьан, иԥылыххааит. Ачараҟны еизаз ауаа ачанах аԥҽыхақәа анрылаԥса, аҭаца лгәымшәара напеинҟьарала ирыдыркылазаап. Нас иаԥсоума аԥсуа милаҭтә ҵасқәа ирыцәтәыму ари аҵас ҿыц аҵыхәала гәык-ԥсыкала уи аҵакы агәра зго аҭацацәа рылахь аиқәҵара, иманшәалам аҭагылазаашьа рҭаргылара?! Иҟамлари маҷк ҳхы ҳааҭахәыцны, ачанахԥҽра мап ацәкны, аҭаца лыҩнаҭа ҿыц ахь лшьапаҟны икаршәу ауарҳал шкәакәа дылсны лгәы раҳаҭны анеира азин лаҳҭар!?
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥсуа чара: атрадициақәеи иахьатәи аамҭеи реиҿыбаара
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуа, Sputnik
Аԥсҭазаараҟны зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу арбану ҳәа ианҵаа, аӡәы уи уаҩ ишьапы зқәымгылац асыԥса ауп иҳәеит, егьи – уаҩ ишьапы ахьзымнеиц Амшын Еиқәа иаҵоу абырлаш ауп иҳәеит, ахԥатәи - Ерцахә ашьапаҟынтәи иҵхәраан иаауа аӡыхь зегь раасҭа ицқьоуп, иԥшьоуп, ишкәакәоуп иҳәеит. Аҟәыӷацәа, аиҳабацәа ас еидтәаланы иахьеицәажәоз, даҽаӡәгьы аҭак ҟаиҵеит: абарҭ еиқәырыԥхьаӡаз зегь раасҭа иԥшьоу, ишкәакәоу, ицқьоу оума зхызгахьоу абырг ихцәы ашлара ауп ҳәа. Аха аханатә ацәажәара хацзыркыз зегьы даарылаԥшын, ус ҿааиҭит: "Адунеи аҿы зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу ан лгәыԥҳәыхш ауп!" ҳәа.
Ииашаҵәҟьангьы, Аԥсны аҭоурых иадыруеит ан лгәыԥҳәыхш иамоу амчра – ашьоурагьы аанызкылар зылшо, еиӷацәоу еинзынраало. Уимоу, ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭанӡа еиқәханы иҟан "ахашатәра" (хшыла еибатәыз, еиуацәаз). Ас еиԥш ала ҭауади аамысҭеи рхәыҷқәа анхаҩцәа ааӡара ирырҭон. Ахәыҷы дзааӡоз "аӡӡеи" ҳәа изырҳәон, ирааӡоз – "ахәыԥҳа". Ари аҩыза аиуара рыбжьарҵар ҟалон ахәыҷы диаанӡагьы: аӡӡеицәас иҟалар зҭахыз, ахшараиура иазыԥшыз аԥҳәыс лнапы арахәыц ахарҵон, данилак уи дара дрырҭаран дшыҟоу ала. Мамзаргьы ааӡаҩыс иҟаларан иҟаз ихәыҷы уи лгәыԥҳәы дахькьысуан – убри алагьы ахштә еиуара рыбжьарҵон.
Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита иаҳзеиҭалҳәеит ажәытәан ахш зрыбжьарҵози уи шыҟарҵози атәы:
"Анкьа даҽа ҭоурыхкгьы ыҟан: ауаҩы амашәыр импыҵҟьеит, иҭахӡамкәан амашәыр ахьимпыҵҟьаз, ауаҩы диамхашьит. Ауаҩы даниамхашь, нас аҭыӡшәа рыбжьаланы ауаҩшьра рыбжьарҵар рҭахӡамызт, ажәытәуаа аҟәышқәа ыҟамзи, акрызхыҵуаз, илеидтәаланы илеицәажәон, аԥшәма, аҷкәын амашәыр зымпыҵҟьаз иҭаҳцәа рҿы инеиуан (дыҷкәыноума, ԥыҭк ихыҵуама)… Аиӷара рыбжьалар рҭахӡамызт, убри агәаанҷ аныбжьало, ахшара рызҳацԥхьаӡа, иҭоурыхны инхар, еиӷацәоуп ҳәа инхар рҭахӡамызт. Ан дыҟами, лықәра ыҟазаргьы егьамаӡамызт, амашәыр ҟазҵаз ауаҩы даашьҭыхны иан лҿы днаргон, ицны инеиуан. Абас ҳаззааиз, ҷкәынҵас сшәыдышәкылар сҭахуп ҳа даннеилагь, касышума, ма шьалума акы аалықәыршәны, лгәыҳәԥы ааиҿакны, далырцҳауеит ҳәа иԥхьаӡан", – ҳәа, абасала аиуара рыбжьалон, ацәгьеи абзеи рзеиланы иҟалон лҳәоит лара. Ас ала ԥас иҟалозгьы "ахәыԥҳа" ҳәа изырҳәон.
Ишыхәыҷыз ааӡара иргоз иакәзар, рхатә хшара иаасҭагьы еиӷьны дырбон, уи ахааӡала иакәхон. Хымԥада, ас еиԥш иҟаз аиуара рыҩганк афеида алырхырц иаҿын, аха еиҳарак уи ззыфеидаз ҭауади аамысҭеи ракәын. Избанзар хшылатәи аиуара абзоурала ҭауади аамысҭеи рекономикатә, рполитикатә ҭагылазаашьа еиӷьыртәуан, анхаҩы урҭ дырхьыԥшызар акәхон.
Аӡӡеиреи ахәыԥҳареи аамҭа иагахьоу ҵасзар, еибатәым, аха еициз ртәы хазуп. Иахьагьы иуԥылоит аӡәы иашьас ма иаҳәшьас даныҟарҵо, аиуара рыбжьарҵарц ргәы аназыҳәо.
"Ахәыҷы даниуа аҽны, еициз ҳәа акәымкәаны, аҭаца даауганы ахшаа данылхылҵуа лгәылара аҭаца иҟоу, еиқәшәаны, ахшаа анеицроулак, абарҭ еишьцәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Еишьцәас аԥхьаӡаразыҳәаны акыкахш рыбжьарҵон, агәыҳәԥыхш. Агәыҳәԥыхш бжьаҵарас иҟаз убас акәын: ахәыҷы мызкы аҟара анихыҵлакь, ан, рыуа изҭаху, еигәылацәоу, аԥхьа инеиз, лгәыла ахәыҷы агара дахьгароу днеины дынидтәаланы агәыҳәԥыхш далырцәон, иҿалҵон. Нас убри аамышьҭахь, адырҩаҽны, ани ахәыҷы иан дааиуан егьи ахәыҷы игароугьы иҿы дааины агәыҳәԥыхш иҿалҵон. Убас агәыҳәԥыхш рыбжьоуп, еишьцәоуп ҳәа иԥхьаӡаны ирааӡон", – ҳәа еиҭалҳәоит Дбар–Ҭаниа Рита.
Абасала, еишьцәаны, еиҳәшьцәаны иҟеибаҵогьы ианызҳалакгьы агәакьацәа реиԥш еибабоит, хшла аиуара зыбжьоу иреиуоуп.
Иазгәаҭатәуп, амифологиаҟны еициз (аӡәы еицлоуз) ирызку ахаҵарақәа еиуеиԥшымкәа ишыҟоу. Еициз еиҳау амчқәа ныҟәызго ракәны ирыхәаԥшуеит, убри аҟнытә архаикатә жәабжьқәа рҿы урҭ антогонисттә хаҿсахьақәаны иаарԥшуп – руаӡәык абзиа дадыркылоит, егьи – ацәгьа, мамзаргьы дара еиӷацәаны ианаарԥшугьы ыҟоуп. Даҽа ганкахьала еициз аԥсабара, аԥсҭазаара аҿиара иасимволны иаарԥшуп. Абри аҵыхәтәантәи зегь реиҳа ихадароугьы ауп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, лаҵара 26 - Sputnik. Акоронавирус иахырҟьаны аԥсшьара мап ацәызкуа урыстәылаа рхыԥхьаӡара ҩынтәны еиҳахеит акарантин аларгалаанӡа аасҭа. Аҵыхәтәантәи амчыбжь азы иара иартәеит 50% ҳәа акьыԥхьуеит аҭҵаартә холдинг "Ротмир".
Изызҵааз реиҳараҩык рԥарақәа ушьҭантәи рыԥсшьара иазырҵәахырц ргәы иҭоуп.
Асоциологцәа иазгәарҭоит аекономикатә ҭагылазаашьа шыуадаҩугьы урыстәылаа рныхрақәа рацәак еиҵамхеит ҳәа.
Аԥыза-министр Михаил Мишустин лаҵара 25 рзы ауааԥсыра рахь ааԥхьара ҟаиҵеит аамҭала аҳәаанырцәныҟәарақәа рыҽрыцәхьаркырц, адунеи атәылақәа рҿы аепидемиологиатә ҭагылазаашьа ахьеиуеиԥшым азы.
Мишустин иазгәеиҭеит еиҳа ишшәарҭам иагьшеиӷьу атәыла аҩныҵҟа аԥсшьарамшқәа рыхгара, рашәара 1 инаркны асанаториақәа жәпакы аусура ишалаго.
Иахьазы Урыстәыла 362 342 акоронавирустә хҭыс аҭыԥ рымоуп 85 регион рҿы.
Аԥсны иахьаҵанакуа Аԥсны ауааԥсыра акоронавирустә инфекциа рацәыхьчаразы рашәарамза 1 аҟынӡа Аԥсны Аҳәынҭқаррахь аԥсуа-аурыс ҳәаа аушьҭырҭатә ҭыԥқәа ирхысны аҭалара азин рымам аҳәаанырцә тәылауааи атәылауаҩра змам ахаҿқәеи.
Аԥсны рашәара 1 аҟынӡа азин ыҟам аекскурсиатәии атуристтәии усура, асасааирҭақәа, аԥсшьарҭақәа, асанаториақәа рҟны заанаҵтәи аҭыԥҿаҵара азин ыҟам.
Апандемиа аамҭала Аԥсны 28-ҩык авирус рыдбалоуп, 15-ҩык ргәабзиара шьақәгылахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит. Ареспубликаҿы рашәара 1 аҟынӡа аекскурсиатәии атуристтәии усура аанкылоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: