Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсны уажәааны ҽаҩраҭагалара иасакьаҳәымҭоуп, ҭагалан аԥштәы – ари еинҭәылоу ажьымжәа аԥштәы ауп, иҟаԥшьыуаркалеиуа амыҵмыџь, ипатырқалԥштәу аҟаб, ахәырма уҳәа зеиуахк уҭаху шәырԥштәыла иҩычоуп. Бзиа излаумбари ақыҭа ари аамҭазы, еиуеиԥшым ашәырхкқәа рыфҩы хаа аҳауа илаҳалаҳауа ианалоу.
Ақыҭақәа рҿы ари аамҭазы анхаҩы иусура еилашуеит: аџьықәреи аҭагалара, ажьҭаара, арасаҟәшәара, амандарин аҿыхра уҳәа. Ажәакала, илауҵаз ауп иааурыхуа. Ҳәарада ари аус иацуп аџьабаа маҷымкәа, аха уџьабаа ануԥыло еиҳау гәырӷьарас иҟоу арбану.
Анхацәа ишазгәарҭо ала, сынтәа аҽаҩра еиҳа еиӷьуп ҵыԥх аасҭа. Ҵыԥх ицәырҵны иҟаз ахәаҷа-маҷақәа аарыхрақәеи шәыри-қәыри ирырҭаз аԥхасҭа рацәан. Сынтәа уи аганахьала иаҳа еиӷьхеит, уи изаамҭанытәины имҩаԥгаз ахәышәтәрақәагьы ирыбзоурахеит ҳәа рҳәоит дара.
Анхаҩы адгьыл иазыҟазаашьа аадырԥшуеит уи иазкны имҩаԥиго аныҳәарақәагьы. Ҭагалан азы имҩаԥырго амзартә ныҳәарақәа шамахамзар адгьылқәаарыхра ирыдҳәалоуп. Адгьылқәаарыхра ианалагоз ааԥын азы рҽаҩра беиахарц азы аныҳәарақәа мҩаԥыргозҭгьы, ҽаҩраҭагалара анҵәамҭазы иҭаргалаз рҽаҩра иақәныҳәоит иаадрыхыз ала аишәа рхианы.
Алаҳарҩа, аџьынџьыхәа, ахәырмарҩа, ақалмышь Аԥсны асасцәагьы бзиа еицырбахьоу амилаҭтә аалыҵқәа иреиуоуп. Анхаҩы иаалыҵқәа аџьармыкьахь рцәыргара макьанагьы инагӡаны иӡбам ихадароу зҵаараны иаанхоит.
Амилаҭтә аалыҵқәа брендк раҳасабала рцәыргара априоритеттә зҵаарақәа иреиуоуп. Уимоу уажәы иҟоу аҿкы чымазара COVID-19 ицәырнаго акризистә ҭагылазаашьаҿы амилаҭтә аалыҵқәа аҩнуҵҟатәи аҭагылазаашьа аиӷьтәразы ицхыраагӡахар ҟалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аамҭа иаратәы афырхацәа амоуп. Ашықәсқәа цацыԥхьаӡа ииуеит даҽа шьоукы. Аха иҟоуп урҭ ирзеиԥшу акы - ашьҭа. Уи ухыланы уҿынаухар, ицәырҵуеит ишьахәу аҭоурых.
Сара иахьа ишәзеиҭасҳәар сҭахуп Африка, Ефиопиа аҳҭнықалақь Аддис-Абеба СССР амиссиа Актәи амаӡаныҟәгаҩс иҟаз Мгәыӡырхәатәи арԥыс Григори Сергеи-иԥа Шәлымба иӡбахә. Уи анҵоуп имаҭа Зураб Бжьаниа иҿынтә.
Sputnik, Саида Жьиԥҳа
Григори Шәлымба диит 1912 шықәсазы Мгәыӡырхәа ақыҭан, анхаҩы иҭаацәараҿы. Ахәыҷы адунеи иқәлара алахьеиқәҵарала иалагеит, ахшараиураан иан Арӡынԥҳа лысаби дихԥсаауеит. Григори изҳауеит ан лнапы хаа имбакәа. Аамҭак ашьҭахь иашьеиҳаби иареи рааӡара лҽазылшәоит ранԥса.
Григори Шәлымба ԥсабарала аҟәышреи аамысҭашәареи злаз уаҩын. Лыхны инхоз иуацәа Гагәылиаа рыцхыраарала иҟәшәаны иааигоз араса ҭины, иаҭныҵуаз ала аберҳәсацәа аҩреи аԥхьареи идырҵарц дрызцон. Урҭ адыррақәа ирыбзоураны Н. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи Ашьхарыуаа рышкол қәҿиарала даналга, уи аамҭазы Акомҿар Еидгылаҿгьы зхы бзианы иаазыԥшхьаз арԥыс Жәлар рҵара акомиссариат дыршьҭуеит Ленинградҟа, аусутә факультет ахь.
Анаҩс, Ленинградтәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә факультет дҭалоит. Агәырҵҟәыл змаз аԥсуа ҷкәын изы иуадаҩмызт адыррақәа рырҳара, аха имариамхеит дгьыл наӡарак аҿы ахныҟәгара. Убри аҟнытә ҽынла аҵара ҵаны, уахынла ашхәа абна ақәихуан, чак ахә ирҳарц. Ус дшыҟаз, агәамбзиара иахырҟьаны аҩныҟа дгьежьыр акәхеит. Ишьапы данықәгыла, фымз Мгәыӡырхәатәи абжьаратә школ аҿы аҵара аҟәша аиҳабыс аус иуит. 1935 шықәсазы, иҵараиурҭаҿы дшьақәгылоит. Ленинградтәи аҳәынҭқарратә университет аҿы аҭоурыхҭҵааҩ изанааҭ иоуеит.
Аџьынџьтәылатәи аибашьра ду аналага, 1941 шықәсазы Григори Шәлымба икурс зегьы афронт ахь идәықәлоит. Иаргьы ахыԥсаҟьаҩс аԥырҩы диватәаны ҳаирпланла изныкымкәа аӷацәа дырҿагылахьан. Ус ишыҟаз, наҟ-наҟ аҵарауаа ҳҭаххоит ҳәа, рнапхгара уи акурс астудентцәа еидыркылоит. Иагьыршьҭуеит рҵара иацырҵарц Москваҟа, СССР Жәлар ркомиссариат адәныҟатәи аусқәа иатәу Иреиҳау адипломатиатә школ ахь.
"Сабду Москва ақалақь аҟны иҩызцәеи иареи Иреиҳау адипломатиатә школ иҭалеит. Қәҿиарала рҵара анхдыркәша, доусы усурҭала еиқәдыршәеит, иара Жәлар ркомиссариат адәныҟатәи аусқәа рҿы референтс дрыдыркылоит. 1945-1949 шықәсқәа рзы сабду Африка, Ефиопиа аҳҭнықалақь Аддис-Абеба СССР амиссиа Актәи амаӡаныҟәгаҩс дыҟан. Аԥсшәа аламҵакәа быжь-бызшәак идыруан. Иара ихылаԥшарала уаҟа иргылаз агоспиталь аҿы иахьагьы ифотосахьа уахьааҩнало икыдуп. Уи дырҵабыргит Еиду Амилаҭқәа Реилазаараҿы аус зуаз ҳтәыла ахаҭарнакцәа Денис Данькои Тата Џьоџьуаԥҳаи», - аҭоурых дазааҭгылоит амаҭа Зураб Бжьаниа.
Сталини Бериеи рполитика хәашь иахырҟьаны, Григори Шәлымба авба иҭаны СССР адәныҟатәи аусқәа рҟынтә ихы дақәиҭыртәит, убас апартиа далырхит. Аамҭакы Москва еиуеиԥшым усурҭа ҭыԥқәак рҿы амаҵурақәа ныҟәигахьан. Анаҩс, Узбекисҭан қалақьқәак рҟны абжьаратә школқәа рҿы аурыс бызшәеи алитературеи аҭоурыхи амаҭәарқәа мҩаԥигон. Сталин иԥсҭазаара даналҵ, 1955 шықәсазы иҭаацәа иманы Аԥсныҟа дааит.
Григори Шәлымба изы иуадаҩхеит аб игәараҭа аҭалара. Араҟа уаҳа дизыԥшымыз жәҩахырс имаз иашьеиҳабы. Уи хабарда дыбжьаӡуеит дышқәыԥшӡаз, Аџьынџьтәылатәи аибашьра ду аан, Ԥсҳәы асовет солдатцәа дышрыцыз. Еицырдыруаз адипломат Гәдоуҭа ақалақь аҩны ргыланы ибзазара еиҿикааит. Ишьапы данықәгыла, иуаажәлар рымаҵ аура иҽазикит. Апартиаҿы дшьақәгылеит. Мгәыӡырхәатәи ашкол аҿы аҵара аҟәша аиҳабысгьы аусура далагеит. Уи ашьҭахь Гәдоуҭатәи аусутә ҿар рыбжьаратә школ аҿы аҵара аҟәша дахагылеит. Аамҭа-аамҭала Гәдоуҭатәиқәа ихарҭәаами, Н. Лакоба ихьӡ зху актәи абжьаратәи, Џьырхәатәи ихарҭәаами ашколқәа рдиректорс дыҟан.
"Сабду ақәра ду ниҵеит, шәышықәса данырзааигәаха ауп идунеи аниԥсах. Зоура бжьаратәыз, еиқәаз, ҿаԥшыларала еиҿкааз, ҟазшьала иҟәымшәышәыз, аҽынкылара змаз хаҵан. Иуаажәлар рҿы ҳаҭыр дуӡӡа иқәын. Иажәеи иуси нагӡан азы џьоукы аимак рыбжьаларгьы, усеилыргаҩыс иҽимардон", - еиҭеиҳәоит амаҭа.
Григори Сергеи-иԥа тәанчара данца, лассы-лассы ақыҭахь даауа далагеит. Иааӡон ашьха, аҩы бзиа ҭаиҭәон. Аџьа рылаиааӡон имаҭацәа. Аԥсшьарамшқәа раан ианизнеилак, иваргыланы инапы иадыруаз зегьы дирбон.
Григори Шәлымба игәы имӷьаӡо ахәрақәа анын. Ираамҭанымкәа рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа иԥацәа. Дара аҭаацәара алалара иахьымӡеит аҟнытә, иахьа Григори дуӡӡа ишьҭра ыӡит. Иԥҳа лҟынтәи имоу амаҭацәа Зураби Сергеи Бжьаниаа ракәын ԥсыс ихаз.
Григори Сергеи-иԥа Шәлымба ихааныз ауаа аиацәажәара мацара насыԥс ирԥхьаӡон. Уи иҭоурых нагӡаны издырар сҭахын, аха аамҭа иаратәы ҟанаҵоит, иҟалеит аҭаацәа иргәаламшәо, ирхашҭыз ахҭысқәа.
Иахьа ҳҳәынҭқарра шьақәзыргыло абиԥара ҿыц шеиҵагылазгьы, зегь акоуп шьҭахьҟа ҳхьамԥшыр ҟалаӡом. Урҭ аамҭақәа рфырхацәа роуп ҵәатәы шьаҟас ҳҭоурых иаҵагылоу.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ахыркәшарахь инеиуеит "Амаҵурауааи адепутатцәеи рхашәалақәеи, рныхрақәеи, рмазареи, амазаратә ҟазшьа змоу рхыдҵақәеи" рзы ашәҟәқәа рхарҭәаара аҿҳәара. Азакәан инақәыршәаны ҳазҭо ашықәс нанҳәамза акынӡа, анапхгаратә ҭыԥқәа ныҟәызго ачынуаа аус ахьыруа акадрқәа рыҟәша ашҟа, ирымоу ирыхӡу аазырԥшуа адекларациа харҭәааны иаларҵароуп.
Иаҳҳәап, сара сдекларантызтгьы исԥыларыз уадаҩрақәас абри абланк ахарҭәааразы? Зегь раԥхьаӡа иргыланы, ԥсышәала еиқәыршәоу ақьаадқәа снапы иакаанӡа ихасырҭәаауамызт. Уи азы сусура самырхыр, аӡбарҭахьы ашшыԥхьыӡ аласҵон, сзинқәа ахьеилагоу азы. Апарламент асаит, аминистрцәа реилазаара уҳәа акырџьара сеимдеит, аха ҳәынҭқарратә бызшәала ицәажәо адекларациа ахарҭәааразы еидкыло ашәҟәқәа ҳәа акгьы сымбеит.
Аԥсны ашәахтәқәеи аизгатәқәеи рминистр Џьансыхә Нанба абри азҵаарзы ҭелла саниҿцәажәоз: "Шәара шәиашоуп", ҳәа ԥсышәала аҭак соуит. Абри зхысҳәаауа, аҳәынҭқарратә бызшәазы азакәан еилагоуп ҳәа исыԥхьаӡоит, атәылауаҩ ԥсышәала ахарҭәааразы алшара ахьимам.
Адекларациақәа рхарҭәаара уадаҩрақәас иаҵоу рзы аҳәынҭқарратә усбарҭақәа акадрқәа рыҟәша аусуҩцәа руаӡәы слацәажәон. Лара лажәақәа рыла, Аԥсны аиҳабыра ирылшар акәын, акадрқәа рыҟәшақәа русуҩцәа рзы аилыркаатә семинарқәа реиҿкаара. Ус иҟазҭгьы, абланкқәа рхарҭәаара аус еиҳа имариахон. Ус акәзаргьы, сзацәажәоз ишазгәалҭо ала, еиуеиԥшым аконсультациақәа рышьҭахь, лара илылшеит ииашаны ахарҭәаашьа аилкаара, уажәы-уажә азҵаарақәа лызцәырҵуазаргьы. (Иабеицәаҳӡари, зынӡа имарам урыс бызшәала иҩуп адекларациа атекст. Аԥышәа змам агха ихьыргьы ауеит). Уи иабзоураны, аус ахьылуа адекларантцәа ацхыраара рылҭоит ахарҭәаараҿы.
Аминистр Нанба игәаанагарала, "иара азакәан аҿы ҷыдала иарбам ари аус арккара знапы иану". Зыӡбахә ҳамоу азакәан адкыларазы ахаԥшьгаратә гәыԥ иалахәу Наира Амалыиа лажәақәа рыла "Апарламент иаднакыло азакәанқәа зегьы Аԥсны аминистрцәа реилазаарахьы инеиуеит. Убри аҟынтә, адеклорациақәа рхарҭәаара аус дырцыхцыхроуп аиҳабыра рхаҭа".
Ашәахтәқәа реизгаразы аминистр Нанба аҭел санизас зегь раԥхьаӡа сиазҵааит адекларациа иара ихаирҭәаахьоу ихаимырҭәаахьоу? "Ааи ихасырҭәааит, сара азиндырҩы изанааҭ ахьсымо азы, уадаҩра дук снамҭеит",- иҳәеит иара. Ус акәзаргьы, Џьансыхә Едуард-иԥа иажәақәа рыла, хаҭала аҭел изасны аконсультациақәа мҩаԥызго ачынуаа рацәаҩуп "иахьынӡасылшо зегьы срыцхраауеит" иҳәеит иара.
Уажәшьҭа, сазхәыцыр сҭахуп, иаҳҳәап адекларациа хасырҭәаауазҭгьы, исылшозма изакәанымкәа исырҳахьоу амазара аҵәахра? Ҳәарада исылшарын. Избаназар, зықәра наӡоу сыхшара, сара ныҟәгатәыс исымамзар, иаҳҳәап истудентцәамзар, смазара дара рыхьӡала ианызар, адекларациаҿы уи арбатәыс исымам. Иашьҭада, 25 шықәса зхыҵуа ауаҩы аҩны, ауада, зыхә ҳараку амашьына уҳәа рыхә арҳара шилымшо, уи иани иаби рҟынтәи шакәу иахьиоуа аилкаара.
Азакәан иамоу арҭ акылҳарақәа ауаажәларра рҿы акырынтә ацәажәара цәырнагеит, аха апарламент иаднакылаз азакәан аҿы аԥҟарақәа хыхь ишысҳәаз ауп ишыҟоу. Хымԥада, ари азакәан ҳаԥхьаҟа алагалақәа аиушт, абарҭ ицәырҵуа азҵаатәқәа раԥырҟәҟәааразы, убри аҟынтә, уажәазы изызхәыцтәу иахьа иҟоу азакәан ақәныҟәароуп.
Наира Амалыиаԥҳа ҳаиҿцәажәараҿы иазгәалҭеит, Аԥсны аиҳабыра адекларациақәа рхарҭәаара аус арццакра, анагӡара уамак иаахтны ишаламцәажәоз. "Аӡәы заҵәык ашәахтәқәеи аизгақәеи рминистр Нанба иакәын аинформациатә хархәагақәа рҿы ицәырҵуаз",- лҳәеит лара. Амалыиа иара убас иазгәалҭеит, азиндырыҩцәа алархәны Аҟәа ахада Беслан Ешба аилацәажәара шымҩаԥигаз. "Егьырҭ ачынуаагьы убас иныҟәар акәын. Даара имаҷын аилыркаатә усура", - лҳәеит ахаԥшьгаратә гәыԥ алахәыла Амалыиа.
Иахьа адекларациа хасырҭәауазаҭгьы, ақьааадқәа шҭысҵааз ала, уадаҩрак соурымызт, избанзар, Аҟәа агәаны хәҩык ҳахьҭаҩу исымоу ԥшь-уадак змоу сынхараҭа ада, мазара сымам, иара убас, суалафахәы наваргыланы.
Адекларациа ахарҭәаара азҵаатәы ҭҵаауа исызцәырҵит ахшыҩҵак, иаҳҳәап, ачынуаҩ дычмазаҩызар, мамзаргьы ԥсшьара дыҟазар, ианаамҭаз изхамырҭәаар ишԥаҟало ҳәа. Абраҟагьы, сызҵаара аҭак ҟаиҵеит Џьансыхә Нанба "Азакәан аҿы акгьы арбам" ҳәа. Иара дақәшаҳаҭхеит, абыржәы COVID-19 аԥсҭазаара ианалагьежьуа, акыраамҭа ичмазаҩны ишьҭоу, ма атәыла анҭыҵ цатәыс измо ауаҩы изы аҿҳәара аҽахьыгӡара проблемахар шауа.
Иаҳҳәап, "ацәаҳәа ҟаԥшь" аҿы ишьҭоу ауаҩы адекларациа изхарҭәаауама? Адекларациа ахарҭәаара сеиҭазыгьежьуазар, са сеиԥш амазара рацәак змам изы ибаргәым, аха иаҳҳәап, ахԥатәи, аԥшьбатәи ахәҭақәа рҿы иану еиуеиԥшым аԥаратә счиотқәа, акциақәа, акоммерциатә усқәа рҿы ахәҭаа амазаара уҳәа реиԥш иҟоу рҿы ацхырааҩ дысҭаххон, агха ҟамҵакәа ишахәҭоу аинформациа ааныжьразы. Абланк ахԥатәи ахәҭаҿы иаҳԥыло аԥаратә считотқәа ирызку ахәҭаҷ адекларант хымԥада ихаирҭәаароуп, аха даҽа зҵаароуп, аҳәаанырцә мацара акәым ҳара ҳтәылаҿы иҟоу азакәан ала, абанкқәа ауаҩы изалоу аҵәахы азы аинформациа аӡәгьы ирҭаӡом.
Ицәырҵуа азҵаатәқәа рацәоуп, адекларациа ахарҭәаара аҿҳәара анынҵәалакгьы еилкаахоит, иҟоума иахьымӡаз ахарҭәаара, иҟоума змазара зӡаз, уҳәа зусура зцәыӡырц зылшо рыӡбахә аҟынӡа.
Сыҩтәы аус анадызулоз, иҟоуп аӡәы ҩыџьа сзацәажәаз адекларантцәа, аха, макьана ишхадмырҭәаац сарҳәеит, иҟоуп сызҵаара зынӡа изгәамԥхазгьы.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
"Шерстистаиа белокрылка ҳәа изышьҭоу ԥшьышықәса раахыс иазгәаҭан иҳамоyп Аԥсны. Еиҳарак иахьаабо ацитрус аҟноуп, даара аҽамхакны иҟоуп. Ари хәаҷа ҿыцуп. Аҭагылазаашьа ас ианыҟала, ааигәа аинспекциаҿы иҟаз аиԥылараҟны иазыӡбан ахәаҷа зшьуа ахимметод ада, абиометод ахархәара. Абжы криптоламус, уи аԥырԥалыкь иаԥырхагоуп, ус азгәарҭеит аиԥылараҿы аекспертцәа. Макьана иҳазҳәом уи иахәоит ҳәа, аха иалагалазар, ахы шымҩаԥнаго аабарын. 500 цыра аԥсабарахь аушьҭра азгәаҭоуп. Ҳара урҭ аԥсабара ԥырхага анаҭом ҳәа азыҳаԥхьаӡоит", - еиҭалҳәеит Шьынқәырԥҳа.
Инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.