АҦСНЫ АҲӘЫНҬҚАРРА АКОНСТИТУЦИА — 1994 шықәса абүара 26 рзы Аҧсны
Аҳәынҭқарра Иреиҳаӡоу Асовет аилатәара 12-тәи ааҧхьара иаднакылеит, 1999 шықәса
жьҭаарамза 3 рзы жәларзегьтәи бжьыҭиирала иақәшаҳаҭхеит, 1999 шықәса жьҭаарамза 3
рзы жәларзегьтәи абжьыҭира (ареферендум) аан ирыдыркылаз аҧсахра алагаланы.
Ахқәа
1 АҦСНЫ АҲӘЫНҬҚАРРА АКОНСТИТУЦИА
o 1.1 АКТӘИ АХЫ. АКОНСТИТУЦИАТӘ ШЬАҚӘГЫЛАШЬА АШЬАҬАҚӘА
o 1.2 АҨБАТӘИ АХЫ. АУАҨИ АТӘЫЛАУАҨИ РЗИНҚӘЕИ РХАҚӘИҬРАҚӘЕИ
o 1.3 АХҦАТӘИ АХЫ. АЗАКӘАНҦҮАРАТӘ МЧРА
o 1.4 АҦШЬБАТӘИ АХЫ. АНАГӠАРАТӘ МЧРА
o 1.5 АХӘБАТӘИ АХЫ. АӠБАРАТӘ МЧРА
o 1.6 АФБАТӘИ АХЫ. АҬЫҦАНТӘИ АХАЛАНАПХГАРА
o 1.7 АБЫЖЬБАТӘИ АХЫ. АКОНСТИТУЦИАТӘ РИАШАРАҚӘЕИ
АКОНСТИТУЦИА АИҬАХӘАҦШЫШЬАҚӘЕИ
АҦСНЫ АҲӘЫНҬҚАРРА АКОНСТИТУЦИА
Ҳарҭ, Аҧсныжәлар, ҳхатәҳәаақәүаратә зин аҧсҭазаара иаларүәо, жәлары зегьы рзы
насыҧла аҧсҭазаареи аҩнуүҟатә гәҭынчреи ҳарзықәҧо, ауаҩытәыҩса изинқәеи,
ихақәиҭрақәеи, ауаажәларратә ҳәоуеиқәшәареи шьақәырҕәҕәо, гәеизҳарала ирылаҳҳәоит,
егьышьақәҳаргылоит Аҧсны Аҳәынҭқарра Аконституциа.
АКТӘИ АХЫ. АКОНСТИТУЦИАТӘ ШЬАҚӘГЫЛАШЬА АШЬАҬАҚӘА
АХӘҬАҶ 1 Аҧсны — жәлар рхатәҳәаақәүаратә зин инақәыршәаны, ҭоурыхла
ишьақәгылаз, суверентә, демократиатә, зинтә ҳәынҭқарроуп. Ахьыӡқәа «Аҧсны»
(«Аҧсны Аҳәынҭқарра»), «Республика Абхазиҕ» үакыла акоуп, еиҟароуп.
АХӘҬАҶ Ұ 2. Ажәлармчра — Аҧсны аҳәынҭқарратә мчра шьаҭас иамоуп. Аҧсны
асуверенитет ныҟәгаҩыси уи амчра хыүхырҭаси иамоу Аҧсныжәлар роуп. Ажәлар
рымчра аҧсҭазаара иаладырүәоит дара рхала ма рхаҭарнакцәа рыла.
АХӘҬАҶ 3. Аҧсны — жәларбжьаратәи азин иалахәу-егьырҭ аҳәынҭқаррақәеи иареи
рыбжьара ишьақәнаргылоит аиқәшаҳаҭратә еизыҟазаашьақәа. Жәларбжьаратәи
аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьаүашьеи, акьыҧхь рарбашьеи, рышьақәырҕәҕәашьеи,
рҧыргашьеи шьақәыргылахоит закәанла.
АХӘҬАҶ 4. Аҧсны шьақәгылоуп араионқәеи (Гагратәи, Гәдоуҭатәи, Аҟәатәи,
Гәылрыҧшьтәи, Очамчыратәи, Тҟәарчалтәи, Галтәи) ақалақьқәеи (Гагра, Гәдоуҭа,
Афон Ҿыц, Аҟәа, Очамчыра, Тҟәарчал, Гал) зүазкуа аҭоурыхтә дгьылқәа Саӡны,
Бзыҧын, Гәма, Дал-Үабал, Абжьуа, Самырзаҟан рыла. Аҧсны иаку, лакьысра зқәым,
зыцәгара ҟамло тәылоуп.
АХӘҬАҶ 5. Адгьыли егьырҭ аҧсабаратә аагарҭақәеи ажәлар ирхатәуп, Аҧсны
аҩнуүҟа урҭ рхы иадырхәоит егьырыхьчоит ажәлар рыҧсҭазаареи рџьауси шьаҭас
изларымоу ала. Аҧсабаратә аагарҭақәа рныҟәгашьеи рхархәашьеи ирыдҳәалоу
азүаарақәа рҭыҧ иқәүахоит Аҧсны азакәанқәа рыла.
АХӘҬАҶ 6. Аҧсны ҳәынҭқарра бызшәас иамоуп аҧсуа бызшәа. Аурыс бызшәа,
аҧсуа бызшәа инаваргыланы, аҳәынҭқарратәии егьырҭ еиуеиҧшым аусҳәарҭақәеи
рыҟны ахархәара амоуп. Аҧсны иқәынхо егьырҭ ажәлар гәыҧқәа зегьы рхатәы
бызшәа иақәиҭны ахархәара аҳәынҭқарра азин рнаҭоит.
АХӘҬАҶ 7. Аҳәынҭқарратә мчра Аҧсны имҩаҧгахоит азакәанҧүаратәи, анагӡаратәи,
аӡбаратәи мчрақәа рыла еихшаны. Азакәанҧүаратәи, анагӡаратәи, аӡбаратәи —
ихьыҧшым мчрақәоуп.
АХӘҬАҶ 8. Аҧсны ахархәара аманы иршьоит иагьалдыршоит аҭыҧантәи
ахаланапхгара, иара азинмчхарақәа рыҩнуүҟа ахақәиҭра аманы. Аҭыҧантәи
ахаланапхгаратә усбарҭақәа аҳәынҭқарратә мчра аусбарҭақәа реилазаара иалаӡам.
АХӘҬАҶ 9. Абри Аконституциа иреиҳаӡоу азинтә мчра амоуп. Аҧсны ирыдыркыло
азакәанқәеи егьырҭ азинтә нүақәеи Аконституциа иашьашәалазароуп.
АХӘҬАҶ 10. Аҧсны ахатә ҳәынҭқарратә символика амоуп — аҳәынҭқарратә бираҟ,
адырга, ахьыӡрашәа — урҭ шеиқәыршәатәу шьақәдыргылоит Аконституциатә закәанқәа
рыла. Аҟәа (Сухум) — Аҧсны иаҳҭнықалақьуп.
АҨБАТӘИ АХЫ. АУАҨИ АТӘЫЛАУАҨИ РЗИНҚӘЕИ РХАҚӘИҬРАҚӘЕИ[
АХӘҬАҶ 11. Аҧсны рықәшаҳаҭуп егьахьчоит ауаҩы изинқәа Еицырзеиҧшу
Адекларациеи, аекономикатә, асоциалтә, аполитикатә, акультуратә, атәылауаҩратә
зинқәа ирзынархоу Жәларбжьаратәи Апактқәеи, иара убас егьырҭ еицеиқәшаҳаҭны
ирыдыркылахьоу жәларбжьаратә-зинтә нүақәа зегьы рыҟны иарбоу азинқәеи
ахақәиҭрақәеи.
АХӘҬАҶ 12. Ауаҩы ицшоуп ихадароу азинқәеи ахақәиҭрақәеи. Дарбанзаалак ауаҩы
дшоуп ихы дақәиҭны. Азакәани аӡбареи рҿаҧхьа зегьы еиҟароуп милаҭлеи, хаүалеи,
ҧҳәыслеи, бызшәалеи, хылүшьҭралеи, маллеи, маүуралеи, нхарҭа ҭыҧлеи, динлеи,
дунеихәаҧшышьалеи, идеологиалеи, цәаҧшшәахәылеи ҳәа еилых ҟамүакәа.
АХӘҬАҶ 13. Ауаҩы ҧсабарала имоуп аҧсҭазаареи, ахақәиҭреи, ахатә мали, аӡә
диламкьысуа аҟазаареи рзин.
АХӘҬАҶ 14. Дарбанзаалак ауаҩы ихатә ҧсҭазаареи, ихатәи, иҭаацәаратә маӡеи, ихьӡ-
иҧша ахьчареи, инамыси, идинхаүареи, ирҿиаратә уси, ихәыцреи, иажәеи,
идунеихәаҧшышьеи дрықәиҭуп.
АХӘҬАҶ 15. Дарбанзаалак ауаҩы ирҳәацәара, иргәаҟра, иаҳаҭыр аларҟәра, иакәым
иақәыршәара залшом.
АХӘҬАҶ 16. Дарбанзаалак ауаҩы дақәиҭуп дахьцо-дахьаауа, иҭыӡҭыҧ алхра,
шәҟәыла-быҕьшәыла, егьырҭ ацҳаражәҳәарақәа рыла аимадара амаӡа.
АХӘҬАҶ 17. Ауаа зегьы ахеидкылареи, аҭынчратә еизарақәеи, аицымҩасрақәеи
рымҩаҧгара азин рымоуп.
АХӘҬАҶ 18. Аконституциатә шьақәгылашьа мчыла аҧсахра, аҳәынҭқарра ашәарҭа
аҭаргылара, бџьарла еибыҭоу архәҭақәа реиҿкаара, ауаа социалла, милаҭла, динла
реичырчара хықәкыс измоу ауаажәларратә хеидкылақәеи, апартиақәеи, аүысрақәеи
реиҿкаара ҟалом.
АХӘҬАҶ 19. Дарбанзаалак ауаҩы дрықәиҭуп аҩны-агәара, аекономикатә, аџьатә
хақәиҭра, аүарадырра, аҧсшьара, ахәшәтәыратә цхыраара, асоциалтә маншәалара.
АХӘҬАҶ 20. Ауаҩы иҩны-игәара лакьысра ақәым. Аӡәгьы азин имам, изтәу
дазыразымкәа, иҩны аҩналара, закәанла ианышьақәыргылои аусӡбара азин анинаҭои
рыда.
АХӘҬАҶ 21. Дарбанзаалак ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи аҳәынҭқарреи аусӡбареи
ишырыхьчо ала агәрагара имазароуп.
АХӘҬАҶ 22. Аҧсны аус ауеит ахарадара апрезумпциа. Ахара здырүо хара имам хәа
дыҧхьаӡоуп, ахара шиду еилкаахаанӡа, азакәантә мчы зоухьоу аусӡбаратә лахьыҭарала
ишьақәыргылахаанӡа. Ахара здырүо ахара шидым ашьақәырҕәҕәара иара иуалӡам.
АХӘҬАҶ 23. Дарбанзаалак иаанкылоу ма иҭакыу ауаҩы, данааныркыла ма данҭарк
инаркны, азин имоуп адукат ицхыраара ихы иаирхәар, азин имоуп иара убас идукат
дыҟамкәа иҿахәы римҭар.
АХӘҬАҶ 24. Иҟаиүаз ацәгьоуразы аүыхәтәантәи ахарадүарала ахара здырүахьоу
дарбанзаалак иара убри ацәгьоуразы еиҭа иусӡбара залшом.
АХӘҬАҶ 25. Аҭакҧхықәра шьақәзыргыло ма изырымчуа азакәан ҿыц ииасхьоу аус
аилыргараан мчы амаӡам.
АХӘҬАҶ 26. Дарбанзаалак азин имоуп аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи амаүурауааи
закәандарала иахьизныҟәаз иахҟьаны иоуз аҧырхага аҳәынҭқаррала ахарҭәаара.
АХӘҬАҶ 27. Аҧсны атәылауаҩ ҳәа иҧхьаӡоу ари ахьӡ зихыххом, итәыла дзалцахом,
насгьы даҽа ҳәынҭқаррак дзаҭахом.
Аҧсны иара атәылауаа агәра днаргоит, урҭ атәыла анҭыүгьы ишахьчо,
ишырхылаҧшуа.
АХӘҬАҶ 28. Жәаа шықәса зхыүыз Аҧсны атәылауаҩ абри Аконституциеи Аҧсны
азакәанқәеи ишьақәдыргылаз азинқәеи ауалҧшьақәеи зегьы инагӡаны инапаҿы
иҟоуп.
АХӘҬАҶ 29. Аҧсны атәылауааи уи иқәынхо зегьи ируалуп азакәан инақәыршәаны
ашәахтәқәа ршәара.
АХӘҬАҶ 30. Аҧсны иҟоу дарбанзаалак иуалуп Аҧсны азакәанқәеи
Аконституциеи рықәныҟәара.
АХӘҬАҶ 31. Дарбанзаалак ауаҩы иуалуп егьырҭ ауаа рзинқәеи рхақәиҭрақәеи
ҳаҭыр рықәүара.
АХӘҬАҶ 32. Дарбанзаалак ауаҩы иуалуп иааикәыршаны иҟоу аҧсабара аи3аҳареи
ахьчареи.
АХӘҬАҶ 33. Аҧсадгьыл ахьчара Аҧсны атәылауаа зегьы ируалҧшьоуп.
АХӘҬАҶ 34. Аконституциаҿы иалкаау зинқәак реиқәыҧхьаӡара иаанагом
ажәларбжьаратә-зинтә нүақәа рыла еицрыдыркылаз егьырҭ азинқәа мап рыцәктәуп
ма иларҟәтәуп ҳәа.
АХӘҬАҶ 35. Аҧсны ирыдрымкылароуп егьҭырмыжьроуп ауаҩы изинқәеи
ихақәиҭрақәеи аҧызхуа ма илазырҟәуа закәанк иадамхаргьы.
Азинқәеи ахақәиҭрақәеи рыҧкрақәак алагалазар ҟалоит конституциатә закәан
мацарала Аконституциатә шьақәгылашьа ахьчаразы, ашәарҭадареи ауаажәларратә
еиҿкаареи рырҕәҕәаразы, ауаҩы игәабзиареи инамыси рыхьчаразы, иара убасгьы
аҧсабаратә рыцҳарақәеи, и3ыдоу ма аибашьратә ҭагылазаашьеи раан.
АХҦАТӘИ АХЫ. АЗАКӘАНҦҮАРАТӘ МЧРА
АХӘҬАҶ 36. Ари Аконституциа ишьақәнаргылаз азакәанҧүаратә
зинмчхарақәа зегьы Жәлар Реизара — Апарламент имҩаҧнагоит.
АХӘҬАҶ 37. Аҧсны Жәлар Реизара шьақәгылоуп 35-ҩык адепутатцәа рыла.
Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаҧысуеит зегьы еицырзеиҧшу, еиҟароу, изныктәиу
алхратә зинтә шьаҭа инақәыршәаны, маӡа бжьыҭирала.
Жәлар Реизара азинмчхарақәа ҿҳәарас ирымоуп хәы-шықәса.
Жәлар Реизара адепутатцәа ралхшьа аҧҟарақәа шьақәнаргылоит аконституциатә
закәан.
АХӘҬАҶ 38. Аҧсны Жәлар Реизарахь ддепутатхарц илшоит 25-шықәса зхыүуа,
алхратә зин змоу дарбанзаалак Аҧсны атәылауаҩ.
Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахада ма Аминистрцәа Реилазаара иалахәу, насгьы
аҳәынҭқарратә усбарҭа аилазаареи аӡбаратә усҳәарҭақәеи ирыүанакуа
амаүураҭыҧқәа аанызкыло, мамзаргьы аҧара зхыршәаауа даҽа усурак знапы
алаку, арүаҩратә, анаукатә, арҿиаратә усқәа аламүакәа, Жәлар Реизара алахәхара
илшом.
Жәлар Реизара адепутатцәа Жәлар Реизараҿы имҩаҧырго русуразы Аҧсны
Аҳәынҭқарра ирзоунажьуеит рџьабааҧса.
АХӘҬАҶ 39. Жәлар Реизара адепутатцәа рылакьысра зинӡам, урҭ рымчхара аҿҳәара
ааиаанӡа. Урҭ раанкылара, рҭакра, реимдара азин ыҟам, ацәгьара ахьыруз аҭыҧ аҿы
иаанкыламзар, иара убасгьы хаҭала ргәаҭара залшом, егьырҭ ауаа ашәарҭа иҭазыргыло
дара акгьы рыдбаламзар. Рыламкьысра аҧыхра азүаара Жәлар Реизара иаӡбоит.
АХӘҬАҶ 40. Жәлар Реизара адепутатцәа руалҧшьа
анагӡараҿы ралхцәа рыдүала иҿаҳәахарц залшом.
АХӘҬАҶ 41. Ҿыц иалху Жәлар Реизара раҧхьатәи
аилатәара ааиҧхьоит Аҧсны Ахада алхрақәа рышьҭахь
мызкы аҩнуүҟала.
АХӘҬАҶ 42. Жәлар Реизара иара аилазаара аҟынтәи
иалнахуеит Аиҳаби уи ихаҭыҧуааи, егьырҭ амаүурауааи,
еиҿнакаауеит акомиссиақәеи агәыҧ 3ыдақәеи.
Жәлар Реизара Аиҳабы Жәлар Реизара аилатәарақәа мҩаҧигоит, Жәлар Реизара
адепутатцәа рзинмчхарақәа рынагӡараҿы ацхыраара риҭоит, иаҭаху адыррақәа
рыла еиқәиршәоит, Жәлар Реизара ақәүарақәа инапы рыүаиҩуеит.
Аиҳабы далырхаанӡа, ҿыц еиҿкаау Жәлар Реизара раҧхьатәи аилатәара мҩаҧигоит
қәрала дара зегьы иреиҳабу Жәлар Реизара адепутат.
АХӘҬАҶ 43. Ҿыц иалху Жәлар Реизара аусура
ианалага инаркны уанӡатәи Жәлар Реизара
азинмчхарақәа нүәоит.
Жәлар Реизара имҩаҧнагоит шықәсык ҩ-еилатәарак (ааҧынтәи аилатәара,
ҭагалантәи аилатәара).
Жәлар Реизара аусушьа арегламент иҳәаақәнаүоит.
АХӘҬАҶ 44. Жәлар Реизара иаӡбозаалак
иаҭаху адепутатцәа рхыҧхьаӡара ыҟазароуп.
Азакәанҧүаратә нүақәа рыдкыларазы,
3ыдала Аконституциа иазгәанаҭаз акы
акәымзар, иҟазароуп Жәлар Реизара
адепутатцәа рзеиҧш хыҧхьаӡара аҟынтә
реиҳараҩык. Аконституциатә закәани даҽа
закәанқәаки рыдкылара аан иҟазароуп ахҧа
рыҩхәҭак ирыүаркуа рбыжьқәа Жәлар
Реизара адепутатцәа рзеиҧш хыҧхьаӡара
аҟнытә.
АХӘҬАҶ 45. Жәлар Реизара иаднакылаз
иарбан закәанӡбатәзаалак Аҧсны Ахада
изнагалатәуп.
Аҧсны Ахада инапы аүаиҩыр, уи азакәанӡбатә акьыҧхь иаирбоит Жәлар Реизара
ианаднакылаз инаркны жәохәымш рыҩнуүҟала.
Азакәан амч аиуеит ианыркьыҧхь инаркны, еиҳа ихьшәаны азакәан амч аиура,
азакәан ахаҭа ианышьақәнаргыло ада.
Азакәанӡбатә Аҧсны Ахада дақәшаҳаҭымзар, уи Жәлар Реизарахь иргьежьуеит,
дзықәшаҳаҭым азгәаҭаны. Аҩынтәтәи ахәаҧшра аан ахҧа рыҩхәҭак ирыүаркуа
абжьқәа рыла азакәанӡбатә рыдыркылазар, Аҧсны Ахада инапы аүаиҩыроуп,
егьҭижьроуп.
Аҧсны Ахада азакәанӡбатә аниоу инаркны жәамш рыҩнуүҟала Жәлар Реизарахь
имыргьежьзар, усҟан азакәанӡбатә закәанхоит, Аҧсны Ахада инапы аүаиҩызар
еиҧш. Азакәанӡбатә закәанхаӡом аилатәара ахгара иахҟьаны Аҧсны Ахада Жәлар
Реизарахь измыргьежьзар.
АХӘҬАҶ 46. Аҧсны Жәлар Реизараҿы азакәанҧүаратә ҧшьгара азин рымоуп Жәлар
Реизара адепутатцәеи, Аҧсны Ахадеи, Аҧсны Иреиҳаӡоу Аӡбареи, Аҧсны Апрокурор
Хадеи.
АХӘҬАҶ 47. Аҧсны Аҳәынҭқарра Жәлар Реизара:
1) иаднакылоит Аконституциеи Аҧсны Аҳәынҭқарра азакәанқәеи;
2) иаднакылоит аҭыҧантәи аҳәаақәа рыҧсахрақәа ирызку ақәүарақәа;
3) иазыӡырҩуеит атәылаҿы ҭагылазаашьас иҟоуи, аҳәынҭқарра аҩнуүҟатәи,
адәныҟатәи аполитика ахырхарҭа хадақәеи, нас урҭ рымҩаҧгареи ирызку Аҧсны
Ахада инашьҭымҭақәа;
4) иахәаҧшуеит егьышьақәнарҕәҕәоит аҳәынҭқарра абиуџьет, уи анагӡарагьы
хылаҧшра азнауеит;
5) иаднакылоит ашьауҕатә, ашьауҕатә-усеилыргаратә, амҩақәүаратә-џьатә,
атәылауаҩратә, атәылауаҩратә-усеилыргаратә, аиныршәаратә уҳәа
азакәанҧүарақәа, аӡбареиҿкаареи апрокуратуреи ирызку азүаарақәа;
6) ианыхуп;
(Аҧсны Аҳәынҭқарра Аконституциа мшаҧы 30, 2014 шықәса, №3494-с-V
аҟнытә арҽеирақәа ралагаларазы Аҧсны Аҳәынҭқарра Аконституциатә
закәан)
7)ишьақәнаргылоит Аҧсны Аҳәынҭқарратә ҳамҭақәеи, аҳаҭыртә, арратә
хьӡалкаақәеи;
8) ишьақәнарҕәҕәоит, ишыҧнарго рыланаҳәоит Аҧсны Аҳәынҭқаррабжьаратә
еиқәшаҳаҭрақәа;
9) иалнахуеит Аҧсны Жәлар Реизара Аиҳаби уи ихаҭыҧуааи;
10) амаүура ианаҭоит, рхы иақәиҭнатәуеит, азакәан инақәыршәаны, Аҧсны Ахада
иқәиргыло Апрокурор Хадеи, Амилаҭтә банк Ахантәаҩи, егьырҭ амаүурауааи;
11) иаднакылоит Аминистрцәа Реилазаара иалахәу џьоукы бжьыҭирала иӡбоу
рыгәрамгара рылаҳәара иазку ақәүарақәа;
12) Аҧсны Ахада ахара иднаүоит уи имаүура нижьразы;
13) ирыланаҳәоит амнистиа;
14) иаӡбоит аибашьра рылаҳәареи аинышәара рыбжьаүареи ирызку азүаатәқәа;
15) иаӡбоит Аҧсны Жәлар Реизара адепутатцәа рыламкьысра азүаатәқәа;
16) иаӡбоит и3ыдоу аҭагылазаашьеи аибашьратә ҭагылазаашьеи ралагалара
ахьынӡазинрку;
17) инанагӡоит Аконституциеи Аҧсны азакәанқәеи иадырүо егьырҭ
азинмчхарақәа.
АҦШЬБАТӘИ АХЫ. АНАГӠАРАТӘ МЧРА
АХӘҬАҶ 48. Аҧсны Аҳәынҭқарра аҩныүҟа анагӡаратә мчра Аҧсны Ахада
имадоуп.
Аҧсны Ахада Аҧсны Аҳәынҭқарра хыс дамоуп.
АХӘҬАҶ 49. Аҧсны Ахада иалхра мҩаҧысуеит зегьы еицырзеиҧшу, еиҟароу,
алхратә зин ашьаҭала, маӡа бжьыҭирала, хәы-шықәса аҿҳәара аҭаны.
Аҧсны Ахадас далырхуеит милаҭла иаҧсуоу, 35-шықәса иреиүамкәа, қџ-шықәса
иреиҳамкәа изхыүуа, алхра азин змоу Аҧсны атәылауаҩ.
Аҧсны Ахадас аӡәы инеиҧынкыланы ҩ-ҿҳәарак иреиҳаны иалхра залшом.
АХӘҬАҰ 50. Аҧсны Ахада имчхарақәа рынагӡара далагоит ҭоуба аниу инаркны,
имчхарақәа рынагӡара даҟәыүуеит иҿҳәара анааилак, ҿыц иалху Аҧсны Ахада
ҭоуба аниу инаркны.
Аҧсны Ахада иалхшьеи, иалхра аҿҳәареи шьақәыргылахоит конституциатә
закәанла.
АХӘҬАҶ 51. Аҧсны Ахада имаүура данахагыло, Аҧсны Жәлар Реизараҿы ҭоуба
иуеит Аҧсны Аконституциатә ӡбара аӡбаҩцәа адыҧхьаланы. Аҭоуба атекст Жәлар
Реизара ишьақәнарҕәҕәоит
(ахәҭаұ 51 Аҧсны Аҳәынҭқарра Аконституциа мшаҧы 30, 2014 шықәса,
№3494-с-V аҟнытә арҽеирақәа ралагаларазы Аҧсны Аҳәынҭқарра
Аконституциатә закәан аредакциала амчра аиуеит Аҧсны Аҳәынҭқарра
Аконституциатә ӡбара актәи аилазаара анышьақәгыла инаркны)
Аҧсны Аҳәынҭқарра Аконституциатә ӡбара актәи аилазаара
шьақәгылаанӡатәи аус зуа атекст аредакциала:
АХӘҬАҶ 51. Аҧсны Ахада имаҵура данахагыло, Аҧсны Жәлар Реизараҿы ҭоуба
иуеит Иреиҳаӡоу Аӡбара аӡбаҩцәа адыҧхьаланы. Аҭоуба атекст Жәлар Реизара
ишьақәнарҕәҕәоит».
АХӘҬАҶ 52. Аҧсны Ахада изинмчхарақәа неигӡонаүы, аполитикатә партиақәеи
ауаажәларратә хеидкыларақәеи иҽрылаирхәуам.
Аҧсны Ахада Жәлар Реизара дадепутатӡам, аҳәынҭқарратә, ауаажәларратә
усбарҭақәа ирыүаркәа иарбанзаалак даҽа маүурак идикылар ҟалом, ахаҧшьгаратә
налаүаны.
Аҧсны Ахада ишьақәыргылоу аҿҳәарақәа раан иусуразы ианашьахоит иџьабааҧса
Аҧсны Аҳәынҭқарра аҟынтә.
АХӘҬАҶ 53. Аҧсны Ахада:
1) дырхылаҧшуеит ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи, Аконституциеи Аҧсны
азакәанқәеи, уи ажәларбжьаратә хыдүақәеи рынагӡашьа;
2) иҳәаақәиүоит аҩнуүҟатәи, адәныҟатәи аполитика ахырхарҭа хадақәа;
3) аҳәынҭқарра дахаҭарнакуп ажәларбжьаратә усқәа рҟны;
4) инапы рыүаиҩуеит аҳәынҭқаррабжьаратә еиқәшаҳаҭрақәа;
5) имҩаҧигоит Аҧсны ашәарҭадареи аҳәаақәа рыламкьысреи рзы иаҭаху аусқәа,
еиҿикаауеит, хадарагьы азиуеит зыстатус закәанла иҳәаақәүахо Ашәарҭадара
Асовет;
6) ишьақәирҕәҕәоит Аҧсны аибашьратә доктрина;
7) Аҧсны Ар Ҧызас дрымоуп;
8) аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәеи жәларбжьаратәи еиҿкаарақәеи рҟны Аҧсны
адипломатиатә хаҭарнакцәа ықәиргылоит, ирхынҳәуеит;
9) ишьақәирҕәҕәоит аҳәынҭқарратә, аекономикатә, асоциалтә, акультуратә,
амилаҭтә ҿиара апрограммақәа;
10) Аҧсны иахьаүанакуа иалиршоит афинанстә, акредиттә политикеи, анаука,
аүараиура, акультура, агәабзиара, аекологиа, асоциалтә еиқәшәара ирыдҳәалоу
аполитикеи рымҩаҧгара;
11) иалиршоит атәылауаҩра, ахатә мал азыҟазаашьақәа, абиуџьет-финанстә
система, ашәахтәқәүара, иааҳакәыршан иҟоу аҧсабара ахьчара, аҳәынҭқарратә
маүура рызүаарақәа иаку рзакәанҧүаратә мҩақәүара;
12) Жәлар Реизара аилатәарақәа рылатәара азин имоуп, ианааиҭаххо аамҭазгьы
ажәа иҭалатәуп;
13) атәылауаа ршәарҭадара ахьчаразы, азакәан инақәыршәаны Аҧсны иалеигалоит
а3ыдаҭагылазаашьеи аибашьратә ҭагылазаашьеи, убри анаҩс урҭ аҭагылазаашьақәа
Жәлар Реизара ишьақәнарҕәҕәоит;
14) Аҧсны Жәлар Реизараҿы иара изинмчхарақәа инарықәыршәаны иқәиргылоит
Амилаҭтә банк Ахантәаҩи, Апрокурор Хадеи, егьырҭ амаүурауааи
ркандидатурақәа, иара убас Жәлар Реизара иалеигалоит урҭ рхы рақәиҭтәра
азүаарагьы;
15) ишьақәиргылоит Жәлар Реизарахь алхрақәа рымҩаҧгара;
16) амаүура иеиҭоит иагьамихуеит Аҧсны ақалақьқәеи араионқәеи рҟны
анагӡаратә мчра ахадацәа;
17) дрыхәаҧшуеит анагӡаратә мчра аусбарҭақәа реиҿкаареи русушьеи
рызүаарақәа;
18) аминистррақәа, аусҳәарҭақәа, араионқәа, ақалақьқәа рхадацәа, иара убас
аҭыҧантәи ахаланапхгара рынүақәа аҧихуеит, урҭ Аҧсны Аконституциеи
азакәанҧүареи ирҿагылозар;
19) ирылеиҳәоит ареферендум ихаҧшьгарала, Жәлар Реизареи Аҧсны Иреиҳаӡоу
Аӡбареи рыдүала, азакәан ишаҳәо инақәыршәаны;
20) Жәлар Реизарахь инеигоит атәылаҿы ҭагылазаашьас иҟоуи, Аҳәынҭқарра
аҩнуүҟатәи, адәныҟатәи аполитика ахырхарҭа хадақәеи ртәы зҳәо есышықәсатәи
анашьҭымҭақәа, инеигоит аҳәынҭқарратә биуџьетӡбатәқәеи, уи анагӡара иазку
аҳасабырбеи;
21) азин имоуп Жәлар Реизара изаамҭаным аилатәарақәа рааҧхьара;
22)иӡбоит азакәан инақәыршәаны Аҧсны атәылауаҩра азүаарақәа;
23) иалиршоит ахара анажьра;
24) иранеишьоит аҳәынҭқарратә ҳамҭақәа, ириҭоит аҳаҭыртә, арратә иара убас
и3ыдоу ахьыӡлкаақәа;
25) ишьақәиргылоит астандартқәа, аеталонқәа, акапанреи ашәага-загеи ракқәа;
26) инеигӡоит Аконституциеи Аҧсны азакәанқәеи идырүо егьырҭ азинмчхарақәа.
АХӘҬАҰ 54. Аҧсны Ахада дицалырхуеит уи Ихаҭыҧуаҩгьы. Аҧсны Ахада
Ихаҭыҧуаҩ икандидатура ықәиргылоит Аҧсны Ахада иҭыҧ ахь кандидатс иҟоу.
Аҧсны Ахада Ихаҭыҧуаҩыс далхзар ҟалоит алхра азин змоу, 3џ-шықәса иреиүам,
қџ-шықәса иреиҳам Аҧсны атәылауаҩ.
Аҧсны Ахада Ихаҭыҧуаҩ, изинмчхарақәа неигӡонаүы, аполитикатә партиақәеи
ауаажәларратә хеидкылақәеи иҽрылаирхәуам.
Аҧсны Ахада Ихаҭыҧуаҩ Жәлар Реизара дадепутатӡам, иарбанзаалак егьырҭ
аҳәынҭқарратә, ауаажәларратә усбарҭақәа ирыүаркуа маүурак дахагылар ҟалом,
аиҿырцааратәқәагьы налаүаны.
Аҧсны Ахада Ихаҭыҧуаҩ ианашьахоит иџьабааҧса, уи иазыҧүәоу аамҭақәа
инарықәыршәаны, Аҧсны Аҳәынҭқарра аҟнытә.
АХӘҬАҶ 55. Аҧсны Ахада Ихаҭыҧуаҩ Аҧсны Ахада идүала инаигӡоит уи
инапынүақәак, Аҧсны Ахада диҧсахуеит, уи даныҟам ма иусқәа рынагӡара
анилымшо.
АХӘҬАҶ 56. Атәыла зегьы аҿы анагӡаратә мҩаҧгатәқәа азеиҧш хылаҧшра
рыҭаразы Аҧсны Ахада Аҧсны Аминистрцәа Реилазаара напхгара азиуеит.
Аминистрцәа Реилазаара шьақәиргылоит Аҧсны Ахада, уи иара инапаүаҟагьы
иҟоуп.
Аминистрцәа Реилазаара иалахәуп Аҧыза-министр, Аҧыза Ихаҭыҧуаа,
Аминистрцәа, закәанла иазгәаҭоу егьырҭ амаүурауаа.
АХӘҬАҶ 57. Аҧсны Аминистрцәа Реилазаара ишынеибаку ма уи иалахәу џьоукы
рмаүура ааныжьра азин рымоуп.
Амаүура ааныжьра Аҧсны Ахада иҿаҧхьа иқәдыргылоит. Уи азин имоуп
идикылар ма мап ацәикыр.
АХӘҬАҶ 58. Аҧсны Жәлар Реизара Аминистрцәа Реилазаара иалоу руаӡәк иахь
агәрамгара аанарҧшыр, усҟан уи азүаара Аҧсны Ахада иҿаҧхьа иқәнаргылар
алшоит. Азүаара үыхәаҧүәала изыӡбогьы Аҧсны Ахада иоуп.
Аҧсны Аминистрцәа Реилазаара аиҿкаареи аусуреи ҳәаақәүахоит конституциатә
закәанла.
АХӘҬАҶ 59. Аҧсны Ахада изинмчхарақәа рхархәара залшом Аконституциатә
шьақәгылашьа аҧсахразы, закәанла иалху егьырҭ аҳәынҭқарратә мчра аусбарҭақәа
реимырпразы ма русура аанкыларазы.
АХӘҬАҶ 60. Аҧсны Ахада, иара изинмчхарақәа рҳәаақәа дырҭымүкәа, аус зуа
азакәанҧүара ашьаҭала, насгьы уи анагӡарала иҭижьуеит Аҧсны ахьынӡанаӡааӡо
амч змоу аусҧҟақәеи адүақәеи.
АХӘҬАҶ 61. Аҧсны Аконституциа иақәымшәо Аҧсны Ахада изинтә актқәа
аҧыхзар ҟалоит Аҧсны Аконституциатә ӡбарала. Азакәанқәа ирықәымшәо Аҧсны
Ахада изинтә актқәа аҧыхзар ҟалоит Аҧсны Иреиҳаӡоу Аӡбарала.
(ахәҭаұ 61 Аҧсны Аҳәынҭқарра Аконституциа мшаҧы 30, 2014 шықәса,
№3494-с-V аҟнытә арҽеирақәа ралагаларазы Аҧсны Аҳәынҭқарра
Аконституциатә закәан аредакциала)
АХӘҬАҶ 62. Аұыда ҭагылазаашьеи, аҧсабаратә рыцҳарақәеи, аибашьрақәеи раан
Аҧсны Ахада азин имоуп иҭижьыр азакәан мчы змоу, хымҧада иаарласӡаны
инагӡатәу, иара убри аамҭазыүәҟьа Жәлар Реизарахь инацҳатәу ақәүарақәа.
АХӘҬАҶ 63. Аҧсны Ахада ихаҭара лакьысра ақәым. Аҧсны Ахада ихьӡ-иҧшеи
иаҳаҭыри азакәан иахьчоит.
АХӘҬАҶ 64. Аҧсны Ахада иҭоубеи, Аконституциеи, Аҧсны азакәанқәеи
еилеигар, имаүура дамхзар алшоит.
Абри аҩыза ақәүара аднакылоит Аҧсны Жәлар Реизара, Аҧсны Аконституциатә
ӡбара аихшьала шьаҭас иҟаүаны, Жәлар Реизара адепутатцәа рзеиҧш хыҧхьаӡара
аҟнытә ахҧа рыҩхәҭак ирыүаркуа еиҳау бжьыла, маӡа бжьыҭирала.
(ахәҭаұ 64 Аҧсны Аҳәынҭқарра Аконституциа мшаҧы 30, 2014 шықәса,
№3494-с-V аҟнытә арҽеирақәа ралагаларазы Аҧсны Аҳәынҭқарра
Аконституциатә закәан аредакциала амчра аиуеит Аҧсны Аҳәынҭқарра
Аконституциатә ӡбара актәи аилазаара анышьақәгыла инаркны)
Аҧсны Аҳәынҭқарра Аконституциатә ӡбара актәи аилазаара
шьақәгылаанӡатәи аус зуа атекст аредакциала:
АХӘҬАҶ 64. Аҧсны Ахада иҭоубеи, Аконституциеи, Аҧсны азакәанқәеи
еилеигар, имаүура дамхзар алшоит.
Абри аҩыза ақәүара аднакылоит Аҧсны Жәлар Реизара, Аҧсны Иреиҳаӡоу Аӡбара
аихшьала шьаҭас иҟаүаны, Жәлар Реизара адепутатцәа рзеиҧш хыҧхьаӡара аҟнытә
ахҧа рыҩхәҭак ирыүаркуа еиҳау бжьыла, маӡа бжьыҭирала.
АХӘҬАҶ 65. Аҧсны Ахада ианааиҭахыу аамҭазы имаүура аанижьыр илшоит.
Имаүура ааныжьра азүаара аӡбоит Аҧсны Жәлар Реизара. Аӡбара рыдыркылоит
ахҧа рыҩхәҭак ирыүаркуа абыжьқәа рыла.
АХӘҬАҶ 66. Аҧсны Ахада дамырхыр, иҧсҭазаара далүыр, имаүура нижьыр ма
изинмчхарақәеи иусқәеи рынагӡара илымшар, урҭ иусқәа ыиасуеит Аҧсны Ахада
Ихаҭыҧуаҩ иахь. Аҧсны Ахадагьы, уи Ихаҭыҧуаҩгьы рмаүура иамырхыр, иҧсыр,
рмаүура аанрыжьыр, ма Аҧсны Ахада иусқәа рынагӡара рылымшар, урҭ аусқәа
ыиасуеит Аҧсны Аҧыза-министр иахь. Аҧсны Ахада иусқәа рынагӡара ари ахәҭа3
аҿы еиқәыҧхьаӡоу аӡәгьы илымшар, урҭ аусқәа ыиасуеит Жәлар Реизара Аиҳабы
иахь.
АХӘҬАҶ 67. Аҧсны Ахада иусқәа назыгӡо ауаҩы изинмчхарақәа амч рымоуп,
Аҧсны Ахада иусқәа рынагӡара илзмыршо амзызқәа аҧыххаанӡа, ма Аҧсны
Ахада ҿыц далырхаанӡа.
Аҧсны Ахада ҿыц иалхрақәа мҩаҧгахароуп хымыз рыҩнуүҟала. Убысҟан Аҧсны
Ахада иусқәа назыгӡо азин имаӡам ареферендум рылаҳәара, Аҧсны Аконституциа
арҽеирақәеи аиҭахәаҧшреи ирызку ажәалагалақәа рықәыргылара.
АХӘБАТӘИ АХЫ. АӠБАРАТӘ МЧРЕИ АПРОКУРАТУРЕИ
(Ахәбатәи ахы Аҧсны Аҳәынҭқарра Аконституциа мшаҧы 30, 2014 шықәса,
№3494-с-V аҟнытә арҽеирақәа ралагаларазы Аҧсны Аҳәынҭқарра
Аконституциатә закәан аредакциала)
АХӘҬАҶ 68. Азинӡбара Аҧсны иназыгӡо аӡбара мацароуп.
Аҧсны аӡбаратә мчра нагӡахоит аконституциатә, атәылауаҩратә, ашьауҕатә,
административтә аӡбареиҿкаарала.
Аӡбареиҿкаара Аҧсны ишьақәыргылахоит абри Аконституциеи аконституциатә
закәани рыла.
Иұыдалкаатәу аӡбарақәа раҧүара ҟалаӡом.
АХӘҬАҶ 69. Ӡбаҩцәас иҟалар рылшоит 30-шықәса зхыүыз, иреиҳаӡоу азинүара
иалгахьоу, азинтә занааҭла хәышықәса иреиүамкәа аусура аҧышәа змоу Аҧсны
атәылауаа.
Аҧсны Иреиҳаӡоу аӡбареи Аҧсны Аиныршәаратә ӡбареи аӡбаҩцәас иҟалар
рылшоит 35-шықәса зхыүыз, иреиҳаӡоу азинүара иалгахьоу, азинтә занааҭла
жәашықәса иреиүамкәа аусура аҧышәа змоу Аҧсны атәылауаа.
Аҧсны Аконституциатә ӡбара аӡбаҩцәас иҟалар рылшоит 40-шықәса зхыүыз,
иреиҳаӡоу азинүара иалгахьоу, азинтә занааҭла жжәохә шықәса иреиүамкәа аусура
аҧышәа змоу Аҧсны атәылауаа.
Аконституциатә ӡбарала аӡбаҩцәа рзы адүақәа ирыцүаны ишьақәыргылазар
ҟалоит.
(ахәҭаұ 69 амч аиуеит ажьырныҳәа 1, 2016 шықәсазы)
ажьырныҳәа 1, 2016 шықәсанӡа аус зуа атекст аредакциала:
АХӘҬАҶ 69. Ӡбаҩцәас иҟалар рылшоит 27-шықәса зхыҵыз, иреиҳаӡоу азинҵара
иалгахьоу, азинтә занааҭла хәышықәса иреиҵамкәа аусура аҧышәа змоу Аҧсны
атәылауаа.
Аҧсны Иреиҳаӡоу аӡбара Аиҳаби уи алахәылаҩцәеи, алада игылоу аӡбарақәа
рыӡбаҩцәеи, Аиныршәаратә ӡбара Аиҳаби аӡбаҩцәеи алнахуеит Аҧсны Жәлар
Реизара Аҧсны Ахада иажәалагалала».
АХӘҬАҶ 70. Аӡбаҩ иусқәа рынагӡара иалеигӡар ҟалом иарбанзаалак даҽа
ҳәынҭқарратә маүурак ма аџьаҧса зхыршәаауа иарбанзаалак усурак, арүаҩратә,
анаукатә, арҿиаратә усқәа ракәымзар.
Аӡбаҩцәа иазалху аҿҳәарақәа рзы иранаршьоит рџьабааҧса аҧара Аҧсны
Аҳәынҭқарра аҟнытә.
АХӘҬАҶ 71. Аӡбаҩцәа алырхуеит жәашықәса ҿҳәарас ирыҭаны. Аҧсны
Аконституциатә ӡбаҩцәа алырхуеит жәохә шықәса ҿҳәарас ирыҭаны, убри аан
Аконституциатә ӡбара аӡбаҩ аҿҳәара ҿыц азы иалхра ҟалаӡом.
(ахәҭаұ 71 актәи ахәҭа амч аиуеит ажьырныҳәа 1, 2016 шықәсазы)
Аажьырныҳәа 1, 2016 шықәсанӡа аус зуа атекст аредакциала:
«Аӡбаҩцәа алырхуеит хәышықәса ҿҳәарас ирыҭаны. Аӡбаҩцәа лакьысра рықәым,
ихьыҧшым, Аконституциеи Аҧсны азакәанқәеи роуп знапаҵаҟа иҟоу».
Аӡбаҩцәа алнахуеит Аҧсны Жәлар Реизара адепутатцәа рзеиҧш хыҧхьаӡараҟнытә
иреиҳахаз рыла Аҧсны Ахада иажәалагалала.
Аҧсны Аконституциатә ӡбара аӡбаҩцәа алнахуеит Аҧсны Жәлар Реизара
адепутатцәа рзеиҧш хыҧхьаӡараҟнытә аҧышәа змоу реиҳараҩык рыла Аҧсны
Ахада иажәалагалала. Аҧсны Аконституциатә ӡбара аӡбаҩцәа ркандидатура
Аҧсны Ахада идгалара азин рымоуп Жәлар Реизара адепутатцәа рзеиҧш
хыҧхьаӡараҟнытә ахҧа ахәҭак иреиүам гәыҧҩык адепутатцәеи аӡбаратә
халанапхгара иреиҳаӡоу аусбарҭеи.
(ахәҭаұ 71 ахҧатәи ахәҭа амч аиуеит ажьырныҳәа 1, 2016 шықәсазы)
Аӡбаҩцәа лакьысра рықәым, ихьыҧшым, Аконституциеи Аҧсны азакәанқәеи роуп
знапаүаҟа иҟоу.
Аӡбаҩ ашьауҕатә ҭакҧхықәра идүара залшом закәанла иҳәаақәүамкәа.
Аӡбаҩ изинмчхарақәа имхра ма раанкылара залшом, конституциатә закәанла
ишьақәыргылоу үаүҕәык амамкәа.
АХӘҬАҶ 72. Аусқәа реилыргара аӡбарақәа зегьы рҟны иаартны имҩаҧысуеит,
закәанла ишьақәыргылоу хҭысқәак ианрыхәаҧшуа ада.
Аӡбарарҿиара мҩаҧысуеит иалахәу наҟ-ааҟ реиндаҭлареи зинла реиҟарареи шьаҭас
иаманы.
АХӘҬАҶ 72¹. Аҧсны Аконституциатә ӡбара, ахала, ихьыҧшымкәа,
аконституциатә аӡбараҿиарала аӡбаратә мчра назыгӡо аконституциатә гәаҭара
аӡбаратә усбарҭаны иҟоуп.
Аҧсны Аҧсны Аконституциатә ӡбара:
1) ирыхәаҧшуеит Аконституциа иақәшәои иақәымшәои аусқәа:
а) Аҧсны Ахадеи, Жәлар Реизареи, Аминистрцәа реилазаареи аҭыҧантәи
ахаланапхгара усбарҭақәеи ирыдыркылаз аконституциатә закәанқәа, азакәанқәа,
азинтә актқәа;
б) азакәан мчы змоуз Аҧсны Аҳәынҭқарра жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа;
2) ирыхәаҧшуеит аусдырра иадҳәалоу аимакқәа;
а) аҳәынҭқарра амчрақәа русбарҭақәеи аҭыҧантәи ахаланапхгара усбарҭақәеи
рыбжьара ицәырүуа;
3) ирыхәаҧшуеит атәылауаа рконституциатә зинқәеи рхақәиҭрақәеи реилагаразы
ашшыҧхьыӡқәа, аӡбарақәа иҟарүо азыҳәарақәа рыла игәанаҭоит иалкаау аус аҿы
ахархәара змоу мамзаргьы хархәара зоураны иҟоу азакәан Аҧсны Аконституциа
иахьынӡақәшәо.
4) Аҧсны Ахада, Жәлар Реизара, Аминистрцәа Реилазаара иҟарүо азыҳәарала
Аконституциазы аилкаа анаҭоит;
5) Жәлар Реизара иҟанаүо азыҳәарала Аҧсны Ахада имаүура иамхразы ахара
идүара ақәыргыларазы ишьақәыргылоу аҧҟара ақәныҟәаразы алкаа ҟанаүоит;
6) алкааа ҟанаүоит Аҧсны Аконституциа арҽеирақәа рзы ма аиҭахәаҧшразы
ажәалагалақәа ари Аконституциа абыжьбатәи ахы аҭахрақәа иахьынӡарықәшәо;
7) имҩаҧнагоит аконституциатә закәан ианаҭо егьырҭ азинмчхарақәа.
АХӘҬАҶ 73. Аҧсны аӡбаратә мчра иреиҳаӡоу усбарҭаны иҟоуп атәылауаҩратә,
ашьауҕатә, анапхгаратәи егьырҭ аӡбарақәа рзеиҧш иурисдикциа иаүанакуа аусқәа
рзы.
Аҧсны Иреиҳаӡоу Аӡбара закәанла иазгәаҭоу апроцессуалтә формақәа рыла
аӡбаратә хылаҧшра рызнауеит азеиҧш иурисдикциа иаүанакуа аӡбарақәа русура,
ирнаҭоит аӡбаратә ҧышәа иадҳәалоу азүаарақәа рзы изықәныҟәаша анапхгаратә
еилкаарақәа.
АХӘҬАҶ 73¹. Аҧсны Аиныршәаратә ӡбара имҩаҧнагоит аиашаӡбара аекономикатә
еимакқәа реилыргаралеи иара иаүанакуа егьырҭ аусқәа рыхәаҧшралеи.
АХӘҬАҶ 74. Аҧсны аӡбарақәа рықәүарақәа шьҭырхуеит Аҧсны Аҳәынҭқарра
ахьӡала.
АХӘҬАҶ 75. Аҧсны Апрокуратура – хыхь иҟоу апрокурорцәеи Аҧсны Апрокурор
Хадеи рнапаүаҟа үаҟа иҟоу апрокурорцәа еидызкыло иаку аусбартақәа рсистемоуп.
Аҧсны Апрокуратура аусбарҭақәа рзинмчхарақәа мҩаҧыргоит, иарбанзаалак даҽа
мчрақәак ирхьыҧшымкәа.
АХӘҬАҶ 76. Аҧсны Апрокурор Хада имаүура иаҭареи иамрхреи мҩаҧнагоит
Аҧсны Жәлар Реизара Аҧсны Ахада иажәалагала. Егьырҭ апрокурорцәа рмаүура
иеиҭоит Аҧсны Апрокурор Хада.
АХӘҬАҶ 77. Аҧсны Апрокуротура аусбарҭақәа рзинмчхарақәеи, реиҿкаареи
русушьеи ҳәаақәнаоит азакәан.
АХӘҬАҶ 77. Апрокуратура аусбарҭақәа рзинмчхарақәеи, реиҿкаареи, русуреи
ҳәаақәнаүоит азакәан.
АФБАТӘИ АХЫ. АҬЫҦАНТӘИ АХАЛАНАПХГАРА
АХӘҬАҶ 78. Аҭыҧантәи ахаланапхгара мҩаҧгахоит араионқәеи ақалақьқәеи,
егьырҭ аиланхарҭақәеи рҟны.
АХӘҬАҶ 79. Аҭыҧантәи ахаланапхгара атәылауаа имҩаҧыргоит рхатәгәаҧхара
ишиашоу аиҭаҳәарала ма аҭыҧантәи ахаланапхгара алхратә усбарҭақәа рыла.
Аҧсны ақалақьқәеи араионқәеи рҟны анагӡаратә мчрақәа рхадацәа Аҧсны Ахада
иалихуеит аҭыҧантәи ахаланапхгара аилазаара аҟнытә.
Аҭыҧантәи ахаланапхгара аилазаара аиҿкаареи азинмчхарақәеи шьақәыргылахоит
закәанла.
АХӘҬАҶ 80. Аҭыҧантәи ахаланапхгара аусбарҭақәа ишьақәдыргылоит аҭыҧантәи
абиуџьет, аҭыҧантәи ашәахтәқәеи, аҧаралхрақәеи, рнапаҿы иҟоуп, ишырҭаху рхы
иадырхәоит аҭыҧантәи амал, ирыхьчоит ауаажәларратә еиҿкаара, иҳәаақәырүоит
дара рыҩнуүҟатә еилазаара, иара убас ирыӡбоит аекономикатә, асоциалтә уҳәа дара
рҳәаақәа ирҭаӡо, егьырҭ аҳәынҭқарратә усбарҭақәак ирыүарымкуа азүаарақәа.
АХӘҬАҶ 81. Абри Аконституциеи азакәанқәеи рыла ишьақәыргылоу аҭыҧантәи
ахаланапхгара азинқәа рыҧкра аҳәынҭқарратә усбарҭақәа ирылшом. Аҭыҧантәи
ахаланапхгара закәанла имҩаҧнаго аусқәа аҽрылагалара залшом.
АХӘҬАҶ 82. Аҭыҧантәи ахаланапхгара усӡбарала ахыхьчара иақәиҭуп,
азинмчхарақәа ахы иақәиҭны, ҧықәсларада имҩаҧнагаларц азы.
АБЫЖЬБАТӘИ АХЫ. АКОНСТИТУЦИАТӘ РИАШАРАҚӘЕИ
АКОНСТИТУЦИА АИҬАХӘАҦШЫШЬАҚӘЕИ
АХӘҬАҶ 83. Аҧсны Аконституциа аиҭахәаҧшреи ариашареи рзы ажәалагалақәа
Аҧсны Жәлар Реизараҟны рықәыргылара рылшоит Аҧсны Ахада, Аҧсны Жәлар
Реизара адепутатцәа рзеиҧш хыҧхьаӡараҟнытә ахҧа ахәҭак иеиүамкәа, иара убас
жәанызқьҩык иреиүамкәа, алхра зин змоу Аҧсны атәылауаа.
Аҧсны Аконституциа аиҭахәаҧшреи ариашареи рызүаарақәа ирыдгыло Аҧсны
атәылауаа Аҧсны ақалақьқәеи араионқәеи хәба иреиүамкәа ирықәынхозароуп, арҭ
ақалақьқәеи араионқәеи рыҟны ари аҧшьгара адгыларазы иеизгазароуп ҩ-нызқь
иреиүамкәа Аҧсны атәылауаа рнапынүақәа.
Аҧсны Аконституциа аиҭахәаҧшреи ариашареи рзы ажәалагалақәа Аҧсны Жәлар
Реизараҟны иқәыргылазар ҟалоит Аҧсны Аконституциа аиҭазаргьы ахәаҧшреи
ариашареи рзы ажәалагалақәа Аҧсны Аконституциа абыжьбатәи ахы ишақәшәо
азы Аҧсны Аконституциатә ӡбара алкаа ыҟазар.
Аҧсны Аконституциа аиҭахәаҧшреи ариашареи рзы ажәалагалақәа Аҧсны Жәлар
Реизараҟны ақәыргылара ҟалаӡом, Аҧсны Аконституциа аҧсахрагьы
аиҭахәаҧшрагьы ҟалаӡом Аҧсны иахьаүанакуа иұыдалкаау мамзаргьы аибашьратә
ҭагылазаашьа аныҟоу.
Аҧсны Аконституциа аҧсахра ма аиҭахәаҧшра ҟалаӡом урҭ иазгәарҭозар: Аҧсны
Аконституциа аиҭахәаҧшреи ариашареи ауаҩи атәылауаҩи изинқәеи ихақәиҭрақәеи
раҧыхра ма рыҧкра; Аҧсны Аҳәынҭқарра ахьыҧшымра аҧыхра ма
адгьылүакыратә акра аилагара; жәларрымчхара апринцип аҿагылара, амчхарақәа
реиҟәшара ма адгьыли егьырҭ аҧсабаратә хархәагақәеи рхатәразы аҳәынҭқарратә
форма аҧсахра, иара убас Аҧсны аҳәынҭқарратә бызшәа астатус аҧсахра
иазкызар. (Ахәҭаұ 83 ахәбатәи ахәҭа амч аиуеит лаүарамза 9, 2014 шықәсазы)
АХӘҬАҶ 84. Аҧсны Аконституциа ариашарақәа рыдыркылоит Аҧсны Жәлар
Реизара адепутатцәа рзеиҧш хыҧхьаӡараҟнытә ахҧа рыҩхәҭак ирыүаркуа абжьқәа
рыла Аҧсны Жәлар Реизараҟны ҩымыз зыбжьоу аҧхьарақәа хҧа рыҟны иақәнагоу
ажәалагала анықәыргылаха инаркны фымыз иреиүамкәа ианүы, убри ашьҭахь
ареферендум аҟны ианрыдыркыла ашьҭахь.
Аҧсны Аконституциа егьырҭ ахқәа рырҽеирақәа рзы ажәалагалақәа рыдыркылоит
Аҧсны Жәлар Реизара адепутатцәа рзеиҧш хыҧхьаӡараҟнытә ахҧа рыҩхәҭак әа
ирыүаркуа иеиҳау абжьқәа рыла.
Аҧсны Жәлар Реизараҟны Аҧсны Аконституциа арҽеирақәа рзы азүаара еиҭа
ақәыргылара ма аиҭахәаҧшразы ажәалагалақәа рықәыргылара ҟалоит Аҧсны
Аконституциа арҽеирақәа рзы ажәалагалақәа мап анрыцәкха арыцхә инаркны
шықәсык анүы ашьҭахь.
АХӘҬАҶ 85. Аҧсны Жәлар Реизара азинмчхарақәа рыҿҳәара аҩныүҟа иалшаӡом
Аҧсны Аконституциа аҧҟарақәа ҩынтә арҽеирақәа ралагалареи ҩынтә Аҧсны
Аконституциа аиҭахәаҧшреи.
Ажьырныҳәа 1, 2016 шықәсанӡа аус зуа атекст аредакциаҿы:
«АБЫЖЬБАТӘИ АХЫ. АКОНСТИТУЦИАТӘ РИАШАРАҚӘЕИ
АКОНСТИТУЦИА АИҬАХӘАҦШЫШЬАҚӘЕИ
Ахәҭаҷ 83. Аҧсны Аконституциа аиҭахәаҧшреи ариашареи рызҵаарақәа
рықәыргылара рылшоит Аҧсны Ахада, Аҧсны Жәлар Реизара, Аҧсны Иреиҳаӡоу Аӡбара,
Аҧсны Апрокурор Хада.
Ахәҭаҷ 84. Аҧсны Аконституциа ариашарақәа рыдыркылоит Аҧсны Жәлар
Реизара адепутатцәа рзеиҧш хыҧхьаӡараҟнытә ахҧа рыҩхәҭак ирыҵаркуа абжьқәа
рыла.
Аҟәа ақ.
Абүара 26, 1994 шықәса
№ 187-с