Cырма Ашәԥҳа, Sputnik
Қьефқьен, Қараач ақыҭа… Алаӷырӡ, агәаҟра, ачымазара бааԥсы, аԥсҭбарақәа, иҿыцәаауаз агәыӷрақәа… Амшын еиқәа аҿықә аҟны ахеиқәырхара рылымшакәа иқәынҵәаз ҳажәлар рыхәҭа дук, урҭ рыҵәаабжьы ҽеила уааҭгыланы уӡырҩыр иахьагьы улымҳа иҭаҩуеит.
Амҳаџьырра ҳажәлар ирзаанагаз атрагедиа аҭоурых иануп, иҭҵаамкәа иҟоугьы шаҟа ирацәоузеи? Аҭоурых ныҟәызго ажәлар роуп, излаԥшыз ахлымӡаах аиҭахәаха рмаӡакәа шаҟаҩгьы рыԥсҭазаара иалҵзеи атәым дгьыл аҿы? Ашәышықәса ниакәкәа ишцахьоугьы, ҳажәлар рыбаҩқәа змадоу адгьыл гәынқьуеит, еихсыӷьра змам ахьаа цәгьа иаҵоуп.
Ауаҩы ибла иабо ԥсраҽнынӡа ианихамшҭуа ыҟоуп. Убас еиԥш, Ҭырқәтәыла акырынтә сышцахьазгьы, шықәсқәак раԥхьа ауп зыӡбахә сымоу Қьефқьен аҭыԥ саҭаартә еиԥш аҭагылазаашьа ансоу. Усҟан, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә телехәаԥшреи арадиои ржурналист лаҳасаб ала, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз амҳаџьырқәа рымш агәаларшәаразы Ҭырқәтәылаҟа ицоз Аԥснытәи аделегациа срыцын, авидеоҭыхымҭақәа ҟаиҵон аоператор Роберт Ламиа. Уижьҭеи иҵит жәашықәса. Ԥхыӡу лабҿабоу аҳәара уадаҩуп усҟан сара сызлаԥшыз, сыблақәа ирбаз игәыҭшьаагоу асахьақәа. Амшын аҟәара, аԥслымӡра, асакара… Иара убри аҭыԥанҵәҟьа иҟоу аҳаԥқәа, ҳажәлар аамҭаказы хеиқәырхагас, хыԥхьакырҭас ирымаз, урҭ ирну аҩырақәа агәра удыргоит ҳажәлар ирхыргаз аҭоурых акыр ишҵаулоу, зқьыла аԥсҭазаарақәа убраҟа ишҿахҵәаз.
Иҭынчран араҟа акыршықәса, машәыршақә ауп ари аҭыԥ ашьҭа ахылара аналыршахаз. Изларҳәо ала, Адаԥазарынтәи амшын аҭалара ҳәа арахь иаауаз арԥарцәа рцәажәашьҭыбжьы заҳаз аҭыԥантәи ҭаҳмадак, изеилымкааз аԥсуа бызшәа дазҵааит :"Закә бызшәоузеи шәызлацәажәо?"-ҳәа. Ишаԥсацәаз анеиликаа, ираиҳәеит аԥсуа нышәынҭрақәа араҟа ирацәаны ишыҟоу. Убри нахыс амҳаџьырқәа ргәалашәара амш есышықәса иара убри аҭыԥ аҿы иазгәарҭоит Ҭырқәтәыла ахы-аҵыхәа инхо ҳдиаспора зегьы, урҭ рыҽрымардоит Аԥснытәи рашьцәагьы.
Амшын иӡхыҵыз ҳауаажәлар ирхыргаз арыцҳарақәа ирҿахәҳәаганы иаанхаз акырӡа ирацәоуп.
Уахьынаԥшааԥшлак зегь гәыҭшьаагоуп, ишгәыҭшьаагоу еиԥш аамҭа еиҭасра иалаӡыз аԥсуаа рлахьынҵа. Араҟа адгьыл даҽа дгьылуп, ажәҩангьы убас, зегьы ԥсык-ԥсык рхоуп, зегь дара рхатә ҭоурыхқәа рымоуп. Арахь иӡхыҵыз ҳабацәа ҳабдуцәа мцаԥхак изаҭәҳәо иҟамызт, рымчқәа есааира ирылӡаауан, амлакреи, ахьҭакреи, ахьаацәгьеи рыхгара уадаҩын. Усҟан ааигәа-сигәа қыҭакгьы ыҟамызт уажәеиԥш: бнаран, цәҳәырран. Заџьал зхыццакыз аԥсуаа рахьтә иҟан зыбз ада зыхәламыз амаалықьцәа, имицыз асабицәа, анра иазыԥшыз аҭыԥҳацәа. Заҟа ихьааузеи зысаби знапала анышә дамаздоз ан лгәырҩа? Зылацәақәа наӡаӡа еиқәызыԥсахьаз амаалықьцәа "шьышь-нани" ҳәа ашәа анырзырҳәоз? Ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа ауаҩытәыҩса ицәа аҭагӡара шаҟа иуадаҩузеи? Аха еиҵагыло абиԥарақәа ирхамшҭырц азы иахьа уажәраанӡа имырӡӡакәа иааргоит аиҳабацәа.
Агәыӷра рацәа зцу аԥсҭазаара. Ҳажәлар ирыхҭысыз еимгеимцарак иадамхаргьы ухаҿы аагара уадаҩуп. Уи ус шакәыз еиҳагьы иснырит ҳажәлар ахьықәынҵәаз аԥшьаҭыԥ санаҭаа. Уаҟа сзықәшәаз абыргцәа рахьтә иҟан забацәа забдуцәа Аԥснынтә ахҵәара иақәшәақәазгьы. Урҭ ирхылҵыз ракәзар, ауха уаҟа иҷаԥшьон, ирнырырц, иркьысырц амҳаџьырра иабылыз рыуацәа-рҭахцәа рхьаа, иџьабон, ишџьабо еиԥш дгьыли жәҩани урҭ рыхьӡала.
Кавказ жәлар ирыхҭысыз хашҭра ақәымларц, урҭ ргәалашәара ахьӡала амшын ихырҵон ашәҭқәа, ирҳәон рҿахәы, жәларык зегьы рҿахәы, адунеи иақәлахарц рҭоурых. Иргәаладыршәон рабдуцәа ирыхҭысыз, дара реиҭаҳәамҭақәа рыла ирдыруаз ажәабжьқәа. Иазгәарҭон, реиҳабацәа ргәи-рылаӷырӡи шеилаҵәоз, "ашьхара анаҩс иҟоуп ҳ-Аԥсны" ҳәа рыла ҭаа ишазыԥшуаз ргәыӷрақәа шеицакуаз, рынарцәымҩа ишықәлоз.
Амшын Еиқәа иацәыхарамкәа улаԥш ҳәаа захьымӡауа анышәынҭра аҭыԥкәа рацәоуп, уаҟа анышә иамадоуп хыԥхьаӡара рацәала аԥсуаа. Урҭ еиҩшоуп хаз-хазы, аиҳабацәеи ахәыҷкәеи ртәы ҳәа. Урҭ аҳаҭгәынқәа иахьагьы ирықәыҩуеит зҭахцәа зегьы зымҵәаз Елиф Қьецԥҳа ллақмар абжьы.
Изларҳәо ала, уахгьы-ҽынгьы лара арҭ аҳаҭгәынқәа рҟны дыԥхьон, дырзыҭгомызт, уаҟа лчамгәыри ллақмари еицлырцәажәон. Уи заҳаз асулҭан ауаҩы дылзынаишьҭит хьаахҽыгас аҳаҭгәынқәа аанлыжьырц. Аха, аҭакс: "Аччара зхашҭыз изы аҵәыуара ахьынӡахаау асулҭан ҳазшаз иимырдырааит, аҵәыуара сахьақәиҭу сыҟазааит" - лҳәан, илымуит.
Абасала, ауаатәыҩса рыԥсҭазаара хәышәтәышьа змауз хьаахеит, уаԥсҵәык анышә ԥсадгьылхом мчымхарала зыԥсадгьыл иаԥхахаз аԥсуаа рзы. Амшын еиқәа лахьынҵеиқәаҵәас иззыҟалаз ҳауаажәлар абас еиԥш ргарашәеи рмыткәмабжьи еилаӡҩон. Ахәыҷқәа рҳаҭгәын ҭыԥқәа хазуп, уи алацәажәара акыр игәаӷьыуацәоуп. Анышәынҭрақәа рзааигәара иҟаз аӡҭачаҿы рыԥсыбаҩ хәыҷқәа кәабаны анышә ихәыҵарыҳәҳәон рҭаацәа, анаҩс хаҳәқәак наганы рхаҿы инышьҭарҵон…
Аԥснынтә Қьефқьенынӡа, мчыбжьык шхәала аныҟәара ахьыбжьоу, аџьамыӷәа цәгьа зхызгаз рлахьынҵа еиқәаҵәа ахьҿахҵәаз, абарҭқәа зегьы ҳауаажәлар ирԥышәаган.
Амшынмҩа анаҩс, зыԥсы ҭаны иаанхаз аԥсуаа ирзымдыруаз тәым дгьылк ршьапы анықәдыргыла ирхыргаз аҳәара уадаҩуп. Анышәынҭрақәа нап рыдкылоуп, ирыцқьоуп, иагьхкаауп, ус еиԥш азин ҟарҵеит аҭырқәцәа. Уимоу, иҟоуп ана-ара ицәырҵыз анапылаҩыра жәлақәагьы зну ахаҳәқәа, урҭ еиҳарак ҭырқәа бызшәалоуп ишрыдҩылоу, аха зхаҭара шьақәыргылам еиҳауп.
Кавказ ажәларқәа рыхьӡала уаҟа иргылоуп абаҟа. Аҿҳәара узшьуам, егьа аамҭа царгьы џьара ахы цәырнамгар ҟалом, рҿахәы шцәырыргаз еиԥш зыӡбахә ҳамоу ахҭысқәа.
Агәалашәаратә мшы иацуп агәкамыжьра, ахара ухьазырԥшуа агәыӷра. Доуҳала иӷәӷәаз, аха мчымхарыла зыԥсадгьыл аанызмыжьыр ада ԥсыхәа змауз Ашьхарыуа жәларқәа атәым жәҩан аҵаҟа ҿамҩак аӡы ишаҳәоз зынарцәымҩа иқәлаз, ахамышҭыхә зхызгаз, ахеиқәырхара зқәашьханы аизҳара зԥеиԥшхазгьы еснагь гәыҵхас ирымаз рыԥсадгьыл ала аҭаԥшра акәын.
Сыбла ихгылоуп уи ауха аҵх лашьца иалыԥхаауаз аԥслымӡ ҟәараҿы еиқәыз амца. Уи иахылҵуаз аԥхарра адунеи арлашон, дгьыли жәҩани уи амцабз рыхкьысуан, аамҭаказы иарыхьҭшьхьаз агәқәа арԥсаҳәон, аԥсҭазаара иазыҳәо иҟанаҵон. Издыруада заҟа мшы еиқәаҵәеи, ҵхы лашьцеи рхыргаз ҳауаажәлар ари аҭыԥ аҿы? Зыԥсадгьыл ацәаара абара зыбла наӡаӡа ихбалаз аԥсуаа рлахьынҵа цәгьа арҭ аҭыԥқәа наӡаӡа ишырхыҳәҳәало иаанхоит.
Ашықәсқәа ниакәкәа ицазаргьы, Қьефқьен амшын аҟәараҿы абжьы геит аԥсуа бызшәа ашьҭыбжь, асакара иахыҵәон Амҳаџьыраа ргарашәа. Есааира агәаҟашәеи Аиааира ашәеи еилаӡҩон, ажәытәреи-аҿатәреи еигәныҩуан, ишеигәныҩуа еиԥш еицәыӡхьаз аишьцәа рыгәқәа.
Араҟа иқәыҩуан Аԥсны Жәлар рпоет Баграт Шьынқәба иҭоурыхтә роман "Ацынҵәарах" аҟынтә иаагоу, ҳажәлар ирхыргаз аԥсҭазаара уагәылазырԥшуа ацыԥҵәахақәа. Ааи, арҭқәа зегьы ԥхыӡҵас исзааиуазаргьы, агәра згоит лабҿаба имҩасуаз ахҭысқәа шракәыз, избанзар исқәашьхеит урҭ рҿахәҳәара, исцәыхьанҭазаргьы ишьҭыхтәын, уаҵәтәи амш азы…
Иахьа, Анцәа иџьшьаны, иҟоуп хауаажәлар рхылҵ, инрыжьыз рдаракәац. Ҳгәы рыладууп ҳхылҵшьҭрақәа зҭоурыхтә ԥсадгьыл иазыхынҳәуа, араҟа аҭаацәарақәа аԥызҵо, аҿиарамҩа ианыло. Аԥсадгьыл ԥшуп, дшазыԥшу еиԥш асаби иан лыла аҭаԥшра.
Ҳажәлар ари аҩыза ахамшҭыхә рҟәыблазааит, ҳ-Аԥсны ԥшӡа ҳаиднакылааит нырцәи-аарцәи ҳәа ҭоурыхла еиҟәшоу, аха гәыла-ԥсыла еизааигәоу ҳауаажәлар зегьы.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Аԥшатлакә ӷәӷәа анасуаз аамҭазы аҵх агәахьы инеихьан азы, ԥсыҭбарак ма машәырк аӡәгьы имыхьит. Ахыбра ахнахит ԥшьеихагылак змаз аҩны, уи адагьы, араион аҿы иҟоу акрыфарҭа ахыб ахнахит. Макьаназ абри ауп дыррас иҳамоу, ахатәы ҩнқәа рыԥшәмацәа макьана араион ахадара иадымҵаалац. Аҩнеихагыла иақәҳаршәит иҷыдоу ахҟьа, қәак леиргьы, иахьчарцаз. Аиҭашьақәыргыларатә усурақәа рзы атәыла ахадара адырра рымоуп, ацхыраара ҳаҭахоит. Ахыб мышқәак ирылагӡаны еиҭашьакәҳаргыларц ҳгәы иҭоуп. Ақалақь аҿы икаҳаит 12 ҵла, Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы аминистрра аусзуҩцәа ирыбзоураны урҭ ықәгахоит. Аусурақәа нап дыркуп. Аспециалистцәа амшцәгьа иҟанаҵаз аԥхасҭа аԥхьаӡара аус хацдыркхьеит", - ҳәа азгәеиҭеит Дочиа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Дочиа Тҟәарчал араион азы: ауаа аднаԥхьалартә еиԥш аҟаҵара ҳагәҭакуп