АААК аинформациатә портал иҿцәажәеит аԥсуа-абаза милаҭ рыҿиара ацхырааразы аидгыла «Алашара» ахада ихаҭыԥуаҩ Рамазан Мыхц. Иара еиҭеиҳәеит аидгыла аиҿкаашьа, уи имҩаԥнаго аусқәеи, иамоу агрантқәеи, акрызҵазкуа апроектқәеи ртәы.
Аԥсуа-абаза милаҭ рыҿиара ацхырааразы аидгыла «Алашара» ахада ихаҭыԥуаҩ Рамазан Мыхц АААК аинформациатә портал иаиҭаз аинтервиу аҟны еиҭеиҳәеит аидгыла инанагӡо аусқәа хықәкыс ирымоу, грантқәас иамоу, иара убасгьы абаза жәлар Урыстәыла иқәынхо амилаҭ маҷқәа ишыруаку азгәаҭаны, иахәҭоу апривилегиақәа раиуразы имҩаԥнаго ақәԥара атәы. Аиҿцәажәара мҩаԥылгеит Асҭанда Арӡынԥҳа.
Аиҿцәажәара мҩаԥылгеит Асҭа Арӡынԥҳа
– 2000-тәи ашықәс азы ишьақәырӷәӷәаз «Урыстәылатәи Афедерациа иқәынхо ажәлар маҷқәа рсиа» аҟны ашәуаа арбоуп. Уи иаҵанакуеит, абаза жәлар ркульутреи, рҵасқәеи реиқәыхаразы аҳәынҭқарра аганахьала ахәдықәҵара шыҟоу. Аԥсҭазаараҟны ари азакәан аус шауа ҳзеиҭашәҳәар ҳҭахын.
– Азакәан излаҳәо ала, ажәлар маҷқәа ирыҭоуп азинҷыдақәа наџьнатәтәи рыдгьылқәа рҿы аусуразы, итрадициатәу анхамҩа аныҟәгаразы. Уи адагьы, аҳәынҭқарра иҟанаҵозароуп ацхыраара урҭ рхатәы бызшәақәа реиқәырхара аус аҿы. Иара убасгьы, иҟазар ҟалоит еиуеиԥшым азинҷыдақәа аррамаҵура ахысразы. Идеалла иуҳәозар, аҭыԥантәи ажәлар маҷқәа рхаҭарнакцәа аррамаҵура ахысра рыхәҭаӡам, насгьы хаз игоу ашәахтәқәа рҟынтә рхы иақәиҭзароуп.
– Азакәан аҿы иарбоума аррамаҵура аҟынтә ахақәиҭтәра?
– Мап, азакәан еиҳарак адекларативтә ҟазшьоуп иамоу. Азакәан адкылара ашьҭах, ицәырҵроуп актқәа, апрактикаҿы азакәан ақәнаҟәара зырманшәало. Урҭ реиԥш актқәа ашәуаа рзы макьана иҟам. Урыстәылатәи Афедерациа егьырҭ асубиектқәа ртәы уҳәозар – Урыстәыла Аҩада, Сибра, Харатәи Мрагылара ажәлар маҷқәа рзы арҭ рҩызцәа ихарҭәаау актқәа аԥҵоуп. Уаҟа аус руеит афедералтә биуџьет аҟнытә ахә зхыршәаауа еиуеиԥшым апрограммақәа аҭыԥантәи ажәлар маҷқәа ркультуреи, рбызшәеи зыхьчо.
– Нас иҟаҵатәузеи ари аҭагылазаашьа аԥсахразы?
– Аиҿкаара «Алашара» шаԥҵаз еиԥшҵәҟьа убри аҭагылазаашьа аҭҵаара аҽазнакит. Ҳара ҳҽазаҳшәеит еилаҳкаарац, избан абас изыҟоу, насгьы иҟаҵатәны иҟоузеи аԥырхагақәа раԥыхразы? Анаҩс еилкаахеит, абаза жәлар Урыстәылатәи Афедерациа аиҳабыраҟны иаԥҵоу ажәлар маҷқәа рсиа ишҭагалам. Азакәан аҟны аилкаара хадақәа закәыҵәҟьоу еилырганы иарбазароуп: «традициала иахьықәынхо аҭыԥқәа», «итрадициатәу анхамҩатә усхкқәа». Ҳара ҳҟны абарҭ аилкаарақәа шьақәыргылаӡам. Убас иҳазцәырҵит азакәан аиҿагылара: документк аҿы Урыстәыла ажәлар маҷқәа рахь ҳахыԥхьаӡалоуп, егьи адокументаҿы зынӡа ҳарбаӡам. Уи иахҟьаны, еиуеиԥшым ацхырааратә программақәа, афинанстәқәагьы уахь иналаҵаны, баша инҳавсны ицоит.
Раԥхьа Ҟарачы-Черқьесстәи Ареспублика аиҳабыра рышҟа аҳәара ҟаҳҵеит, иҟоу аҭагылазаашьа ԥсыхәк азырурц. Анаҩс, аҭыԥантәи адепутатцәеи ҳареи иҳаҩит Урыстәыла аиҳабыреи, амилаҭқәа рзы Афедералтә агентреи рахь ашәҟәқәа. Ҭакс иаҳзаауа акоуп – аҭагылазаашьа ҭҵаахоит, еилыргахоит ҳәа. Аха иахьа уажәраанӡа акгьы аҽамԥсахыцт. Ҳара ҳактивистцәа Урыстәыла Апрокуратура Хада ашҟагьы ирышьҭхьеит Урыстәылатәи Афедерациа аиҳабыра иазкны ашшыԥхьыӡ, аха уаҟагьы аӡәгьы ари аус нап аимыркит.
Убри аҩыза аҭагылазаашьа рымоуп Урыстәыла европатәи ахәҭахьы инхо ажәлар маҷқәагьы. Иаҳҳәап, анагаибакцәа, аижорцәа, ашаԥсыӷцәа. Уажәазы ҳгәы иҭоуп зегь ҳаидгыланы Ассоциаициа аԥаҳҵарц, анаҩс уи ала ҳзинқәа рыхьчаразы.
– Хықәкы хадас иамои аиҿкаара «Алашара», шаҟаҩы аус руазеи уаҟа?
– Аофис хада ақалақь Санкт-Петербург оуп иахьыҟоу, иара убасгьы иҳамоуп арегионалтә ҟәшақәа. Ари ақалақьаҿ дынхоит, аусгьы иуеит «Алашара» аԥызҵаз, уи ихадоу амеценатсгьы иҟоу Мусса Ҳабал-иԥа Егзакь. Ари аиҿкаара аԥҵахаанӡа акыршықәса раԥхьаҟа Мусса Ҳабал-иԥа агәыҳалалратә усура мҩаԥигон Ҟарачы-Черқьессиеи, Аԥсныи, афинанстә цхыраара риҭон, иагьриҭоит абаза культуреи, аҭҵаарадырреи, аспорти рыҿиаразы еиуеиԥшым апрограммақәа.
«Алашара» аԥҵан 2011 шықәсазы, иара убри ашықәсан Санкт-Петербург ақалақь аҿы уи аофис ашәқәа аатит. 2013 шықәсазы Черқьесск ақалақь аҟны иаԥҵан уи аҟәша. Раԥхьатәи аамҭақәа рзы хәҩык ҳакәын иҟаз, аусгьы адаҳулон ԥхьаҟатәи ҳусуратә программа, насгьы еилаҳкаар акәын ҳажәлар рзы иҳалшоз, ҳамч зықәхоз, ажәлар рҭахрақәа зеиԥшраз. Дук мырҵыкәа иаԥҵахеит еиуеиԥшым аҟәшақәа: «Агәабзиарахьчара», «Акульутра», «Аԥсуа-абаза бызшәақәа», «Аҭаацәареи ахәыҷқәеи», «Аспорт». Еилкаауп, аҳәынҭқарра иамоу алшарақәа ҳара ишҳамам, аха хыхь иарбоу ахырхарҭақәа рыла аҳәынҭқарра ҳацхрааратә ҳаҟоуп.
Зегьы иреиҳау ҳусмҩаԥгатәқәа – есышықәстәи абаза жәлар рыхәмаррақәеи, абаза жәлар ркультура Амши роуп. Уи азгәаҳҭоит ԥхынгәы 23 рзы, Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ амш аҽны рыцхәла иагьақәшәоит. Арҭ аусмҩаԥгатәқәа ирҭаауа ауаа рхыԥхьаӡара есышықәса иацлоит. Ахәмаррақәа рхы аладырхәуеит Аԥсныи, Москвеи, Ҟабарда-Балқариеи, Ставропольи рҟынтә агәыԥқәа. Ҳаԥхьаҟазы ҳарзыԥшуп Ҭырқәтәылеи Иорданиеи рҟынтә агәыԥқәа. Абаза жәлар ркультура Амш ҳазҭоу ашықәс азы иаҭааит ҩ-нызқьҩык инареиҳаны ауааԥсыра. Уи аныҳәамш аҽны Черқьесск инхо ауааԥсыреи, уи иаҭаауа асасцәеи алшара рымоуп ашәуаа рчысқәеи, рмилаҭ маҭәеи, рмилаҭтә музыкеи, рқьабзи-рҵасқәеи рабадырра. Иазгәаҭатәуп ашәуаа ркульутра азҿлымҳара ду шцәырнаго. Ари ашықәс азы «Алашара» аҟәша Аҟәагьы иаартын.
– «Алашара» аус ауеижьҭеи хыԥхьаӡара рацәала апроектқәа нанагӡахьеит. Есышықәса ашәуаа рытрадициатә культура аиқәырхареи аҿиареи иазынархоу апроектқәа рзы агрантқәа шәшоит…
– Иашоуп, убас иҟоу апроектқәа ҳара ҳҟынтә агрантқәа роуеит, аха ҳара ҳхаҭақәагьы агрантқәа раиура ҳашьҭоуп, урҭ ҳаурц азы еиуеиԥшым аицлабрақәа ҳхы рылаҳархәуеит. Иҟоуп Урыстәылатәи Афедерациа ахада Владимир Путин иҟнытә агрантқәа ауаажәларратә еиҿкаарақәа ирзынархоу, ус еиԥш иҟоу знык ҳагьаиааихьеит. Убасгьы иҟоуп ареспубликатәи, арегионалтәи еиҳабыра рҟынтә агрантқәагьы. Ҳәара аҭахума, иаҳзоурыжьуа аԥара-шьара зегьы акырзҵазкуа аусқәа рахь иҳашьҭуеит.
– Агрантқәа зышәҭода? Ирылашәҳәо аицлабрақәа ирылахәыда, алахәцәа рҟынтә анаҩс дышԥалышәхуеи аиааира зго?
– Агрантқәа раиуразы иҟоуп ҩ-хырхарҭак: актәи – акультура аусзуҩцәа ирызкуп; аҩбатәи – асоциалтә ҵакы змоу апроектқәа ирзынархоуп. Еиқәысыԥхьаӡоит акультура аганахьала агрантқәа ириааиз, зыпроектқәагьы қәҿиарала иназыгӡаз. Абар урҭ: абаза акьанџьатә театр аартра, Абаза раион аҟны амузыкатә оркестр аиҭаира, жәаба инареиҳаны ашәҟәқәа рҭыжьра (апоезиа, ахәыҷтәы лакәқәа уб.иҵ.), Ҟарачы-Черқьессиа иҟоу абаза қыҭақәа зегьы аҳауаҟынтә рҭыхра – авидеоальманах «Абазашҭа» аиқәыршәаразы. Насгьы, агранттә финансқәа рыла иаартын ақыҭа Хәажә ду аҟны ахореографиатә кружоки, ақыҭа Инџьықь-Ҷкәын аҟны жәлар рнапҟазара акружоки.
Асоциалтә ҵакы зманы агрант зауз апроектқәа ируакуп – Гәымлоуқыҭ аҟны ахшдкыларҭа аартра. Уи агрант даиааит аҭыԥантәи анаплакҩы. Мусса Ҳабал-иԥа иҟаиҵаз афинанстә цхыраара иабзоураны ақыҭараҿы иахьа аус ауеит ахшдкыларҭа, иаԥҵахеит аусурҭа ҭыԥ ҿыцқәа, иара убасгьы ақыҭауаа рзы иҟалеит алшара, ахш аџьармыкьаҿтәи ахәԥсала аҭиразы. Анаҩс ахшдкыларҭа еизнаго ахш азауадқәа рахь иагоит. Иахьазы, ақыҭанхацәа рыбжаҩык ироуа ахш уахь инаргоит, џьоукы уи ала мацароуп рҭаацәарагьы зларбо. Раԥхьатәи аамҭақәа рзы ари апроект инаԥшуаз рацәак агәра ргомызт, иақәгәыӷуамызт, аха аамҭа ишаҳнарбаз ала, иара қәҿиаратәхеит.
Агрант аиуразы ашәҟәы алаҵара рылшоит згәы иаҭаху зегьы. Ҳара ҳсаит аҟны инарҭбааны икьыԥхьуп уи шыҟаҵатәу. Уи адагьы, асаит аҟны аӡәы акы изеилымкааргьы, есымша ҳофис даҭаарц, дҳадҵаалар ҟалоит, уа зегь изеиҭаҳҳәоит. Зегь реиҳа ихадоу –ахшыҩҵак, аидеа бзиаӡа, ҳџьынџьуаа рыԥсҭазаара еиӷьызтәыша. Анаҩс ҳексперттә хеилаки аиҿкаара ахадеи ахәаԥшуеит иалаҵаз азыҳәақәа, иагьалырхуеит зегьы иреиӷьу.
– Иҟалозар, маҷк иаҳзеиҭашәҳәар сҭахын уажәазы аус здыжәуло, мамзаргьы анагӡара иазыхиоу апроектқәа рыӡбахә.
– Уажәазы абаза қыҭақәа реиҳабыреи, аҭыԥантәи ауаажәларратә еилазаарақәеи, аҳәса рхеилакқәеи ҳаилацәажәоит, иагьалаҳкаауеит 2019 шықәсазы ҷыдала қыҭацыԥхьаӡа еиҳа акырзҵазкуа апроектқәа. Аҭагылазаашьа ҳахәаԥшны ацхыраара индивидуалла ҳазнеиуеит. Иаҳҳәап, Ельбырӷан ақыҭан иааиуа ашықәсазы иҳаргылап ҳәа ҳгәы иҭоуп раԥхьатәи абаза жәлар рмузеи, анаҩс уахь ииаҳгоит аҭыԥантәи ашкол аҟынтә аекспонатқәа. Амузеи ахаҭа Абаза раион иатәны иҟалоит.
Даҿа қыҭарак иазхаӡом шә-нызқь мааҭ, Акультура ахан аргылара иазку Урыстәыла аиҳабыра рҳәынҭқарратә программа аҽалархәразы иахәҭоу ашәҟәқәа реиқәыршәаразы. Абраҟа иҟоуп алшара, шә-нызқь мааҭ алаҵаны, ашәуа қыҭарахь афедералтә биуџьет аҟнытә ахарџь (9 миллионк раҟара) неиратәы аҭагылазаашьа аԥҵара.
– «Алашара» – заҵәӡам. Иара адагьы ареспубликаҿы иаԥҵоуп егьырҭ абаза уаажәларратә еиҿкаарақәа. Дареи шәареи аус шԥеицыжәуеи? Имҩаԥыжәго аусқәа шәмырҩбаӡои?
– Ҟарачы-Черқьессктәи Ареспубликаҿы ашәҟәы иҭагалоуп ҩажәа инареиҳаны абаза уаажәларратә еиҿкаарақәа, аха урҭ рҟынтә активла аус руеит жәбаҟа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: Абаза жәлар абыргцәа рхеилак, Аҿар реидгыла, Аҳәса рхеилак, Ҟарачы-Черқьессктәи Ареспубликаҟны иҟоу Аԥсны хатәгәаԥхарала еибашьуаз рхеилак. Аиҿкаарақәа рыхьӡқәа рыла еилукааратә иҟоуп имҩаԥаҳго аусқәа шеиԥшым.
2016 шықәсазы аус зуаз абаза еиҿкаарақәа зегьы еидылеит Ассоциациа «Аԥсадгьыл» ҳәа захьӡу аҩныҵҟа. Уажәшьҭа ҳазегьы ҳаицхырааны иҳаӡбоит ҳажәлар рзы акрызҵазкуа азҵаарақәа.
– Рамазан, иаҳзеиҭашәҳәарц ҳҭахын абаза жәлар Рмилаҭтә фонд хықәкыс иамоу: ианбаԥҵаз иара, насгьы Афонд иазнеиуа аԥара хырхарҭас иаиуазеи?
– Ашәҟәқәа рыла Афонд аԥҵеижьҭеи шықәсқәак ҵуеит, аха аусура иалагеит ҳазҭоу ашықәс азы. Афонд абиуџьет аҿы, Анцәа иџьшьаны, аԥара еизо иалагеит. Арҭ аԥарақәа – еиуеиԥшым ақыҭақәеи ақалақьқәеи рҟны инхо ашәуаа иаарышьҭуа роуп. Дара рхаҭақәа роуп изыӡбогьы уи шныхтәу. Аӡәы иҭахуп иқыҭараҿы амҩа аҟаҵара, даҽаӡәы – аспорт шҭахәаԥш аргылара. Аԥара анеиааира аҳасабырба есымчыбжьа асоциалтә саитқәа рҟны иаҳкьыԥхьуеит. Еизгаз аԥарақәа зегьы, абаза жәлар рыԥсҭазаара аиӷьҭәрахь ишышьҭхо азы хәдықәҵас дамоуп – Мусса Ҳабал-иԥа Егзакь. Иахьазы дыҟам ашәыуак, иара иаҵкыс ҳара ҳажәлар зыгәра рго. Уи иабзоураны Афонд афинанстә ҭагылазаашьа еиҳа еиҳахоит: фы-мыз рыла еидаҳкылеит 500 000 мааҭ.
Ари даара крызҵазкуа проектуп. Сара сгәанала, ари зынӡа иҿыцу ҩаӡароуп ҳусураҿы. Абаза етнос аиқәырхареи арҿиареи апроцесс аӡәы мацара ибӷа иқәзар залшом, ари аус аҟны зегьы иҳалшо ҟаҳҵароуп. Уи традицианы иҟалароуп: есымзы, иаҳҳәап, шә-мааҭк ракәзаргьы Амилаҭтә Фонд ахь аиагара. Уи аҟаҵара мариаӡоуп: Сбербанк ахархәара ала.