Аҧсуа ҳәынҭқарратә музеи аҟны иҵәаху аматериалқәа рыбжьара аинтерес ду рыҵоуп аҧсуа археологцәа М. М. Ҭраҧшьи Л. А. Шервашиӡеи рархеологиатә ҧшааратә усумҭақәа адәахьтәи рымшынҵақәа.
Михаил Мамеҭ-иҧа Ҭраҧшь – раҧхьатәи аҧсуа археолог, Аҧснытәи АССР зҽаҧсазтәыз акультура аусзуҩы, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Д. Гәлиа ихьӡ зху аҧсуаҭҵааратә институт археологиа аҟәша аиҳабы. Иара инапхгарала имҩаҧган археологиатә експедициақәа, Аҟәа (Алашарбага Ҟаҧшь, Аҟәатәи ашьха, Аҟәатәи абаа), Ҟәланырхәа, Ҵабал.
М. М. Ҭраҧшь раҧхьатәи иархеологиатә усурақәа дрылагеит жәабран мза 1, 1951 шықәсазы Аҟәатәи ашьхаҿы. Археологиатә ҧшыхәра мҩаҧнагон Аҧсуаҭҵааратә инмтитут Аҧснытәи аҳәынҭқарратә музеи алархәны. Актәи амша аҽныҵәҟьа иҧшаан аџьазтә маҭәарқәеи акерамикеи. Анаҩс аҳаракырақәа рыбжьара агәаҩараҿы 70 – 80 см аҵаулараҿы ирҧыхьашәеит ажәытәтәи анышәаҧшь иалхыз аҟәџьал аҧҽыхақәа. Иара убраҵәҟьа ирыҧшааит ауаҩы иҧсыбаҩқәа, аџьазтә напхаҵа, анышәаҧшьтә ҟәџьал аҧҽыхақәа, иара убас амшынтә хаҳәқәа хҧа. М. М. Ҭраҧшь ианҵамҭақәа рҿы иҩуеит, арҭ ахаҳәқәа аҧсы анышә данарҭоз ишиқәырҵоз, агыгшәыгқәа дыҵрымхырц азы. Уаҟа иара убас иҧшаан анышәаҧшь ҟәџьалқәа рыҧҽыхақәа, урҭ рыбжьара иҟан аҵақәа, аирыӡ амаақәа, арацәа ахәа, аика асахьа зныз асаан аҧҽыха, алак еиқәаҵәа аирыӡ аҧҽыха, иҧаны иҟоу аорнамент зныз аҧҽыха.
Амшынҵаҿы аҵыхәтәантәи анҵамҭа ҟаҵан жәабран 19, 1951 шықәсазы.
Арҭ аусурақәа реихшьаала ҟаҵо М. М. Ҭраҧшь иҩуеит, «Аҟәатәи ашьхаҿы иҧшаау зегь реиҳа изаатәиу амаҭәарқәа, аҵанакуеит ихьшәоу аџьаз аепоха, урҭ шаҳаҭра руеит, ҳаамҭазтәи Аҟәа иахьаҵанакуа антикатәи аиланхарҭақәа рцәырҵра акыр шагызгьы, ишыҟаз аҭыҧантәи аиланхарҭа, уи аҭоурых ажәытәра ҵаулахь унанагоит».
Аҟәатәи ашьха аҿтәи М. М. Ҭраҧшь иматериалқәа амузеи афондқәа рахь иаҭан, адәахьтәи имшынҵагьы нарыцҵаны, урҭ анаҩс хәы змоу архивтә материалхеит. Арҭ аҧшаахқәа жәпакы цәыргоуп Ажәытәтәи аҭоурыхи абжьаратәи ашәышықәсеи рыҟәша аекспозициаҿы.
Анаҩс иара убри амшынҵаҿы анҵамҭа ҟаҵоуп Аҟәатәи абааҿы хәажәкыра 10 инаркны мшаҧы 10-нӡа 1952 шықәсазы археологиатә ҧшаарақәа рзы.
Аусура раҧхьатәи амш азы, амшын ацәқәырҧақәа абааш аҭӡамцқәа ахьдырбгаз аҭыҧ аҿы, 4 метрак аҵаулараҿы ирҧыхьашәеит абетон, абаа аҭӡамц зықәгылаз, уи иалан ахаҳәсса, аҧслымӡ, амҿтәы ацәыцә, акыц рхәашаны, акьыр. Хәажәкыра 13 рзы иҟаиҵаз анҵамҭаҿы М. М. Ҭраҧшь иҩуеит: «Зегь реиҳа ижәытәӡоу аҭӡамц ашьаҭа еиқәҵоуп аҭыҧантәи ақьырмытқәа рыла» ҳәа.
Арҭ ақьырмытқәа рхы иадырхәон IV-тәи ашәышықәса ҳера ҟалаанӡа, аҭӡамц аргылараан. Убраҵәҟьа иҧшаан алак еиқәаҵәатә саанқәа рыҧҽыхақәа, арлашага, аџьазтә гәлаҵа, анапхаҵақәа, амонетақәа.
Амшынҵаҿы мшаҧы 5 рзы иҟаҵаз анҵамҭа азкуп абаа иахьаҵанакуа адгьыл агеологиатә шьақәгылашьа.
М. М. Ҭраҧшь иусумҭақәа 4-томкны иҭыжьын иара иҧсҭазаара даналҵ ашьҭахь.
Аинтерес ду рыҵоуп, убасгьы еицырдыруа аҧсуа археолог, аҟазараҭҵаааҩ Леонид Алексеи-иҧа Шервашиӡе имшынҵақәа, аҟазара зҽаҧсазтәыз аусзуҩы, аҟазараҭҵаара адоктор, апрофессора, аҭауад Алексеи Дмитри-иҧа Шервашиӡе иҧа. Леонид Алексеи-иҧа диит Париж, 1916 шықәсазы иҭаацәа Урыстәылаҟа иааит, ҧыҭрак ашьҭахь – Аҧсныҟа. Иара ибзиан идыруан аҧсуа, аурыс, англыз, афранцыз, ақырҭуа бызшәақәа. Аиллиустрациа ҟаиҵеит еицырдыруа аҧсуа лакәқәа реизга 1935 шықәсазы иҭыҵыз, А. Фадеев аҭоурых азы ишәҟәы, иҭиҵаауан абжьаратәи ашәышықәса аҟазара. 1951 шықәсазы иара – наукатә усзуҩуп, имҩаҧигон археологиатә усурақәа. Леонид Шервашиӡе афундаменталтә монографиақәа акыр дравторуп, убасгьы Аҟәа, Қарҭ, Москва икьыҧхьыз шәкы рҟынӡа аҭҵаарадырратә статиақәа дравторуп.
Аҧсны адгьылтә ҭоурыхтә баҟақәа инарываргыланы иара иҭиҵаауан ажәытәтәи Аҟәа аӡаҵаҟатәи археологиатә обиектқәа, Кьалашәыр аӡиас амшын иахьалало аӡаҵаҟа, еиқәиршәеит Аҟәатәи абаа иахьаҵанакуа аӡы аҵаҟа иҟалаз аргыларақәа рыхсаала.
Леонид Алексеи-иҧа археологиатә жрақәа мҩаҧигон Аҧсны еиуеиҧшым аҭыҧқәа рҿы, аха иахьа ҳрылацәажәоит амшынҵақәеи, ауахәама Ацкар (1962 – 1963 шш.) Гәдоуҭа араион Хәаҧ ақыҭа (1967 – 1969 шш.). имҩаҧыргоз аекспедициақәа адәахьтәи рынҵамҭақәа.
Л.А. Шервашиӡе заманала асахьа ҭихуан, амшынҵаҿы, адәахьтәи анҵамҭақәа рҿы асахьақәа иара инапала иҟаҵан.
Цәыббрамза 21, 1962 шықәсазы Ацкара (Цкелкари) ажрақәа рымшынҵаҿы, аекспедициа аиҳабы Леонид Шервашиӡе дрыхцәажәоит аинтерес зҵоу аҧшаахқәа рацәаны. Урҭ рыбжьара хадаратәла иҟоу архитектуратә хәҭақәа, ахаҿрарҧшӡаратә хаҳәқәа, аколоннақәа рыҧҽыхақәа, ашә иаҿыкәыршоу ахаҳә, асаркьа, аџьаз, акерамика ирылхыу амаҭәарқәа, еицаку амонетақәа ҩба уб.иҵ.
Иалукаар алшоит ахаҳәтә плита аҧҽыха иҧшьоу асахьа зну: «иҩежьны иаҿыкәыршоуп,аганқәа рҿы абырлаш шкәакәақәа, иҭбааны иаарту абла, егьи ыҟаӡам, ахаҿы аҧшшәы цәҩежьуп, ашәыга аҿыгҳара ҵаӷоуп».
1963 шқәсазтәи амшынҵаҟны аҩра иацҵоуп нанҳәамза 1 инаркны, археологиатә усурақәагьы мҩаҧысуеит иара убраҟа, Цкелкари. Иҧшаауп асаркьатә шьушьа, ҧшьганк змоу ахрустальтә шьушьа аџьар сахьа ҭаҧыҟҟаны ианҵаны, иара убас ашәҭ асахьа змоу аџьазтә ҵәҵәа, апластина ҵаӷа иалху араӡынтә маҭәар, икнауҳартә акылҵәара змаз.
Арҭ амаҭәарқәа зегьы иахьа Аҧсны абжьаратәи ашәышықәсақәа рзал аҿы ицәыргоуп.
Рашәара 14, 1967 шықәсазы Л. А. Шервашиӡе археологиатә усура далагоит Гәдоуҭа араион Хәаҧ ақыҭан, иҧшьоу Николаи иуахәамаҿы.
Амшынҵаҿы Леонид Алексеи-иҧа иҩуеит иҭырҵаауа абаҟа шыҟоу Аника Анқәаб ихкаара аҳаракыраҿы, аҵлақәеи, ачықьқәеи, амаӷи аҭыраси ахылиааны. Мышқәак ауахәама арыцқьара иазкын.
Аҧшаахқәа хадаратәла – ауахәама архитектуратә хәҭақәа, иҧҽу ахаҳәтә плита, аҧенџьыр ахышә афрагментқәа, акарнизтә хаҳәқәа, аихатәы џьар, аҵәымӷқәа уб. иҵ.
Ауахаәама адашьмаҿы иҧшаан аџьазтә кадил хыхьтәи ахәҭа. Уи иахьа абжьаратәи ашәышықәса аҭоурых азал аҿы иқәуп.
Л. А. Шервашиӡе анаҩстәи имшынҵа, адәахьтәи ианҵамҭа иалагоит ҧхынгәы 3, 1968 шықәса инаркны. Хәаҧ ақыҭан Амбар ашьхаҿы иҟоу иҧшьоу Гьаргь иуахәамаҿы археологиатә жрақәа мҩаҧысуан 1968 шықәса, рашәарамза 12-нӡа. Араҟа карандашьла иаҵаҩуп: «Аекспедициа иацҵоуп 1969 ш.» ҳәа.
1969 шықәсазы ажрақәа ирылагоит нанҳәамза 7 инаркны. Абаҟа гылан Амбар ашьха, анаара, абна тоураҿы. Акыр мшы арыцқьара иаҿын. Ауахәама аргылашьа ала иазыхәхәаны иҟоуп, мҽхакылаагьы иҭбаауп. 100 метрак рҟынӡа инаскьаганы иҟоуп аӡыхь, ауахәама иацәыхарамкәа иҟоуп акьыр ахьырбылуаз. Абаҟа ааигәа-сигәа еиуеиҧшым аҭыҧқәа рҿы иҟоуп ахаҳә дуқәа рыла еиқәҵоу аҭӡамцқәа аанда еиҧшны, урҭ џьоукы ииашаны еиқәуп, егьырҭ ихәахәаны «аҵанагәара» асахьа аҭаны..
Араҟа иҧшаан акерамика иалху аҟәџьал дуқәа рыҧҽыхақәа, аҧенџьыр асаркьақәа рыҧҽыхақәа, акерамика афрагментқәа, абнаҳәа ахаҧыцқәа уб. иҵ.
Даара аинтерес рыҵоуп абҩатә пластинка аҧҽыхақәа, Урҭ руак - абҩатә пластинка ацәаҳәа аӡахәеи ажьымжәеи рсахьа ҭаҧҟаны иануп. Аҩбатәи аҧҽыха иануп ажь абыӷьқәа.
Иҧшьоу Гьаргь иуахәамаҿы археологиатә усурақәа хыркәшан нанҳәа 18, 1969 шықәсазы. Л. А. Шервашиӡе адәахьтәи имшынҵақәеи ианҵамҭақәеи, хәы змоу аекспонатқәа раҳасабала иаҭан Аҧсуа ҳәынҭқарратә музеи аҩыратә хыҵхырҭақәа рфонд.