Ианвар 3 - 4, 1911 шықәса рзы Аԥсны ахааназ иамбацыз асырацәа леит. Уи ахҭыс аахыижьҭеи иҵуеит 110 шықәса.
Наала Гәымԥҳа, Sputnik
Ари аамҭа "Асду ахаан" ҳәа иашьҭоуп. "Асду" шьҭан 38 мшы – ианвар 4 инаркны февраль 10-нӡа. Уи ашәага 2 метрак иреиҳан. Асы хьанҭа зқәыжьыз аҵлақәа хыжәжәон, аҩнқәа рхыбрақәа еилаҳауан, мышқәак ателеграф аус ауӡомызт, иаркын аҳәынҭқарратә усҳәарҭақәеи аҵараиурҭақәеи. Анаҟә хчылан иҟан, иааҟәымҵӡакәа аҟәатәи ауахәамақәа рсаркьалқәа ирысуан.
Ажәлар зегьы рымчқәа еидкыланы аԥсабаратә цәырҵра иаҿагылан, рыҩнқәа ирыҩныҵыртә еиԥш аграпара алырдон, аха иахьымӡакәан еиҭах асы иеиманаԥсон.
Усҟантәи иҭыҵуаз агазеҭқәа руак аҟны ианыло иалагеит ажәлар зҭагыланы иҟаз арыцҳара атәы. Асы убасҟаҟ ирацәахеит, ауаа рыфатә, рыжәтә, рымҿы нҵәеит. Аграпара злалырдоз абаҳақәа рзымхо иалагеит, асы иагәылыҳәҳәоз аҩнқәа рҟынтәи аҳәсақәа ргәынқьбжьи, ахәыҷқәа рҵәыуабжьи уаҳауан.
Иазгәаҭатәуп, уи аамҭазы Аҟәа иаланхон аҿыцнхаҩцәа, ҳәарада, урҭ ауадаҩрақәа ирышьцыламызт. Ақыҭаҟны инхон шьала-дала еизааигәаз,жәытәнатә аахыс зҭыԥ аҟны инхоз аԥсуаа. Ари аамҭа уадаҩ азыҳәан, ажәлар дара-дара реидгылареи реицхыраареи иабзоураны, урҭ рыхдырраҿы "Ас-ду" рыцҳара дук иадырҳәалаӡом иахьа уажәраанӡа.
Жәабран 7 рзыҳәан ақәа ӷәӷәа аура иалагеит, иауан хымш. Анаҩс жәабран 10 рзыҳәан амра аакылԥхеит, асы аӡыҭра иалагеит. Уи ицәырнагеит аӡхыҵра.
Даара ааха ӷәӷәа аиуит Аҟәатәи аботаникатә баҳча. Усҟан 70 шықәса ахыҵра азгәанаҭон. Зқьыла иуникалтәу аҵиаақәа ԥхасҭахеит.
Асду анлеиз ашықәсан иҟаз ахҭысқәа забацәа, урҭ рабдуцәа ирҳәоны изаҳахьоу рацәоуп Аԥсны. Сан лаб Ладикәа Барцыц асду дахаанын. Диит 1903 шықәсазы, Блабырхәа ақыҭан. "Асду" ашықәсазы ихыҵуан 8 -шықәса. Сан лажәақәа рыла уи иҳәалон:
"Усҟан еиҳарак аҩнылаҟәқәа рызгылан. Ашьыжь ианааԥш аҩны иахаҵәо асы шьҭан, ашә зынӡа иузаартуамызт. Иџьаршьеит, иагьшәеит, ари аҩыза рымбацызт. Асы акьакьара иабзоураны, излауала икылҵәаны, рырахә , рӡы рахь инеиуан. Аԥхасҭа заузгьы рацәахеит. Агәылеи -агәылеи реиҭанаиааира уадаҩхеит, лассаамҭа еибамбазгьы ҟалеит", - ҳәа лгәалалыршәоит асду иахааныз Ладикәа Барцыц иԥҳа Галина Барцыцԥҳа.
Даара аҭагылазаашьа цәгьан Аҟәа иацәыхараз анхарҭақәа рыҟны. Иҟалеит аԥсҭбарақәа, хыԥхьаӡара рацәала арахә, аҩнатә ԥсаатәқәа, аԥстәқәа асы иаҵахеит. Манана Гәымԥҳа лабду иҳәоны илаҳахьеит:
"Сабду иҳәалон, уи аамҭа шыцәгьаз атәы. Мчыбжьык ирахә рышҟа дзымнеиӡеит, ииулак аграпара алданы даннеи, ажә, акамбашь зегьы ԥсхьан, еилараа ишьҭан. Афатә азымхарагьы ҟалеит, ирымаз хәыҷы еимырҷча "Асду" иалҵит" .
"Асду" алеира иазкны ирацәоуп ианызҵахьоу, иалацәажәахьоу, иҭырххьеит акинофильм. Алықьса Гогәуа ироман-раԥсодиа "Ас ду" зегьы еицырдыруа аҩымҭа, уаҟа ахҭысқәа мҩаԥысуеит асду анлеиз ашықәсазы.
Аԥсны аӡынра иаҳа ианыӷәӷәаз, асы рацәаны ианауз ҳәа иԥхьаӡоуп 1878, 1892 шықәсқәа, 1911 шықәса рышьҭахь – 1925, 1950, 1964, 1967, 1981, 1993 шықәсқәа, аха 1911 шықәсазы аӡынра асы шауз еиԥш уаҳа иамуӡац.
"Сусура абжьааԥны еиԥшымкәа иацлеит, аха уи уаргәырӷьартә иҟам, амҿы ҳҭииндаз ҳәа мацара акәым ҳшыҟоу, аԥсабара ахьчарагьы ҳуалуп. Алашара ҵыԥхгьы ибзиамызт, аха сынтәа аҭагылазаашьа еиҳагьы еицәахеит, ауаагьы уи апроблема шыҟалоз дырны заа аӡынра рыҽдырхеит. Сынтәа цәыббрамза инаркны амҿы аҿаҵара иалагахьан хыԥхьаӡара рацәала. Сара схала амҿы аиқәыршәара саҿуп. Аҭел исзасуеит ишырҭаху, шаҟа рҭаху рҳәоит. Еиҳарак ауаа ирҭаху ахьацоуп, уи ибзиан ибылуеит, аршьшьарагьы усҟак ицәгьам. Ашәгьы иазҵаауа дыҟоуп, ал усҟак ирҭахым. Амҿы ылысхуеит Кәтол абнақәа рҿы. Ажәытәан Кәачара ауаа ахьынхоз уажәы иахьҭацәу абнақәа ахиааны иҟоуп. Ҿыц игылоу аҵла ԥаҳҟаӡом, иажәхьоу роуп. Ахьаца ашьапы хаҳҵәаӡом, ажәытәан еиԥш икаҳҿоит хыхь-хыхь, нас амахәҭақәа ҿыцқәа аауеит, анаҩс 3-4 шықәса рышьҭахь еиҭа иԥаҳҟартә иҟалоит. Еиҳарак амҿы Аҟәа ақалақь аҿы инхо роуп иаҿазҵо", - ҳәа еиҭеиҳәеит Енвер Қәаранӡиа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.
АҞӘА, ажьырныҳәа 24-Sputnik. ЕгрыГЕС адеривациатә тоннель аремонт азура иалагеит амҽыша ашьыжь инаркны ажьырныҳәа 24 рзы, абри атәы Sputnik иазеиҭеиҳәеит ЕгрыГЕС анапхгараҭара ахантәаҩы Леван Мебониа.
"Аҟазауаа аусурақәа ирылагахьеит, уажәы аидҳәалақәа ашьақәыргылара иаҿуп- аимадара, афымцалашара анашьҭра, атехника аргылара. Уаҵәашьҭахь адгьылкылҵәареи, ацемент ықәырҭәареи ҳалагоит", - иҳәеит иара.
Мебониа иажәақәа рыла, аремонт ҟаҵаҩцәа ргәыԥқәа х-сменакны ишоуп, дара уахгьы-ҽынгьы аус рулоит, рҽырыԥсахлоит. Аусурақәа ирылахәуп ҩышәҩык аусзуҩцәа.
"Урҭ анџьнырцәа, адгьылкылҵәаҩцәа, ацемент ықәырҭәаҩцәа, амеханикцәа, афымцазҟазацәа уҳәа. ҳусутә рацәоуп. Ихадароу аусурақәа ируакуп- атоннель бетонла иахьыҟаҵоу ацемент ықәырҭәареи адгьылкылҵәареи роуп, уи азы иахәҭоу атехника ргылоуп. Ҭыԥқәак рҟны ажәытә бетон ықәганы аҿыц ҭарҭәахоит", - азгәеиҭеит Мебониа.
2021 шықәса мшаԥымза анҵәамҭанӡа астанциаҿы имҩаԥыслоит адеривациатә тоннель аиҭашьақәыргылара. Ҩ- километраки бжаки иҟоу ахәҭа аремонт азутәуп. Зынӡа атоннель аура 15 километра иҟоуп.
Аиҭашьақәыргылара мҩаԥнагоит ақырҭуа ргыларатә еилахәыра, анемец ҟазауаа рыпроект ала. Аԥарашәара мҩаԥнагоит Европатәи арҿиара абанк. Иахьазы Аԥсны Урыстәылантәи афымцалашара аиуеит. ЕгрыГЕС адеривациатә тоннель аҵыхәтәантәи аремонт мҩаԥган 2006 шықәса рзы, ашәарҭадара атехника ишаҳәо ала ес-хәышықәса аҭагылазаашьа ишашьклаԥшлатәу. Уажәы аӡы ахьацәцо азы 250 миллион киловатт сааҭ ыӡуеит. Ари Аԥсны шықәсык ала ахы ианархәо афымцалашараҟынтә 10% артәоит.
ЕгрыГЕС заҵәык Ауп Аԥсны аҵакыра зегьы фымцалашарала еиқәзыршәо. Иара ахархәарахь ирыҭан 1978 шықәса рзы. Агидроагрегатқәа Аԥсны аҵакыраҿ игылоуп, аӡеизакырҭа – Қырҭтәыла. Астанциа ашықәсбжьаратә фымцамч аужьра х-миллиардки 700 миллион киловатт ыҟоуп сааҭк ала.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: