Абри аҭоурых зысгәалашәаз, аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ашьхақәа адунеи аҿы ианыӡаауа иалагеит. Раԥхьа адунеи зегьы цхала изырчоз Китаии Канадеи рыла иалагеит, нас егьырҭ аҳәынҭкаррақәа. Ари биологиатә катастрофоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит аҵарауаа. Иаҳҳәап, Америка 2006 ш. инаркны 80% аҩнытәи, 90% абнатә шьхеи ҭахахьеит. 2013 шықәсазы ашьхақәа раныӡаара зыхҟьо аилкааразы Европатәи акомиссиа 4 млн. € азоунашьҭит Евроеидгыла иалоу 17 ҳәынҭқарра рҿы агәаҭарақәа рзы мацара.
Ҳазҭагылоу 2019 шықәсазы ари апроблема Урыстәыла иааит ҳәа цәгьала ирхьаауп. Аԥсынгьы ашьха иҭыҵыз мхынҳәуа, ашьхымза рхыԥхьаӡара маҷхо иалагахьеит. Уи зхароу ҳәа ирҳәақәо иреиуоуп аарыхра ахәшәқәа ирықәырҭәо, аинтернет акаҭақәа, иааидкылан аҳауа аҽыԥсахра.
Ишәыдаагало ажәабжь анҵан 20 шықәса раԥхьа, усҟан уи аҩыза апроблема ҳамаӡамызт, иагьыҳмаҳацызт Аԥсны.
Цәыббын 1998 ш. Аԥсуаҭҵааратә институт аусзуҩцәа ҳаҟан аекспедициа Кәтол ақыҭа Тоумышь аҳабла. Еицыз: антрополог Пиотр Кәыҵниа, афольклорист Зураб Џьапуа, аетнолог Сима Дбар, сара.. Ҳаиҭаан данаҳҵон ажәабжьҳәаҩ Минџьори Гамгьиа.
Минџьори Гамгьиа дажәабжьҳәаҩ дуун. Агәынкылара ду иман. Даныхәыҷыз инаркны иаҳаз зхамышҭуаз (даныхәыҷӡаз ииҵаз ажәеинраалақәа, апоемақәа ҿырҳәала дҳазрыԥхьон), иаҳахьаз анеиҭеиҳәоз аламала акгьы ацзымҵоз, изымдыруа акы ыҟаны азҵаара аниаҳҭалак, уи сыздыруам, исмаҳацт ҳәа мап икуан. Қәрала 80-ҟа шықәса дырҭагылан, длашәын (60 шықәса анихыҵуаз инаркны илақәа зынӡа ирбаӡомызт).
"1938 шықәса рзы ауп сара абри ансаҳаз.
Аӡәы дыцәан, дааԥшит:
- Хаха–хымш салаԥсны сыҟан. Санааԥш, саҳәшьцәа, адунеи, рыӡӷы ыҟам, рылахь ыҟам, рыхәда ыҟам, зегь цәԥны игылан. "Иҟалеи, ишәыхьи?!" - ҳәа санрызҵаа, "Ыы, ҳа ҳаума узызҵаауа, уара уԥсны уҟан", - рҳәеит.
Иара ииҳәоз убас акәын, баба:
- Ацгәы акранаҿауҵо, "дгьыли жәҩани шаҳаҭуп" ҳәаны, ахы уқәымскәа, акры аумҭан. Ала рыцҳа, ала зшьуа ауаҩы даара агәнаҳа ду ҟаиҵоит, - иҳәеит.
- Избан? - анаҳҳәа.
- Ацҳа ыҟоуп, џьаҳаным уҭазыжьуа. Абна уанықәсуа, ацгәы ашша ықәнашьуеит, ала уи рбзо иқәлоит. "Дгьыли-жәҩани шаҳаҭуп!" ануҳәалак, ацгәы крашаҿоуҵахьоу мап азкуам. Ус мҳәакәа акранауҭахьоу, мап акуеит, - иҳәеит.
- Анаҩс, срыманы ицеит, - иҳәеит. - Издыруа ауаа роуп сызгаз. Дәеиужьрак аҟны ҳнеит. Адунеи какаҷроуп. Бзиа зыԥсхәы уыу истол шгылоу ҩашьаӡом. Хар амаӡамкәа иҟазҵазгьы ыҟоуп. Шьурҭ акгьы змаузгьы ыҟоуп. Нас абрахь еиԥш ауп уахьгьы. Ажәлар зегьы крыфашьала ҳаиԥшума. Зегь ԥсхәушьалагьы ҳаиԥшума, абас иҟан, - иҳәеит.
Нас, убас ҳаиҳәеит:
- Баба, ҳашлеи-шлеиуа, абыржә дук мырҵыкәа, аибашьра ҟалоит (1941-45шш. - МБ). Абыржәы еибашьуеит. Арбаӷь еиқәаҵәеи арбаӷь ҟаԥшьи еиҿасуеит. Иаҵахома уҳәо аҟны илеиуеит, аха арбаӷь ҟаԥшь аиааиуеит, - иҳәеит. - Ҳа ҳтәқәа аиааиуеит. Убри нахыс, ҳара ҳҳәынҭқарра, абыржәтәи аҳәынҭқарра иҟоу дунеиахаан акы иагарц иҟам. Дәныҟала дунеиахаан ауаҩ дахәом, ҩнуҵҟала ибгоит, ҩнуҵҟала идырбгоит абри ҳзакәан. Быжьҩык аҳәынҭқарцәа аԥсахуеит, иҳәеит. Абыжьҩык раамышьҭахь иара ахала, ҳҳәынҭқарра ахала ибгоит, - иҳәеит (Б.Н. Ельцин абжьбатәи аҳәынҭқар иакәын - МБ).
- Акы убри иҳәеит. Ҩба - акәабашьиа аҟалара иаҟәыҵуеит, - иҳәеит.
- Ашьхымза ықәҵуеит, - иҳәеит.
- Аҳарданыжь ықәҵуеит,- иҳәеит.
- Абиагьы убас, - иҳәеит.
- Аԥшгьы ҟалом, - иҳәеит. Уи хәшәыркны, абас мчыла иаадрыхуа аҟынӡа, абас инеиуеит, - иҳәеит.
- Ишнеишнеиуа милаҭла аибашьра ҟалоит иҳәеит. Иреиҵоу ҳәынҭқаррак иахҟьаны адунеи зегь аибашьра ҟалоит, баба. Иреиҵоу ҳәынҭқаррак иахҟьаны!
- Сҭампыл, - иҳәеит, - хымз зхыҵуа аҽҵыс ашьа иарӡсоит ҳәа аҳәоит. Убра еилгоит иҳәеит. 36 шықәса зхыҵуа аԥҳәызба ҳәынҭқарс дҟалоит. Убри ҩышықәса лтәы аҳәоит. Убри нахыс сыздыруам нас иҟало, - иҳәеит.
- Аԥҳәыс ахаҵа еиқәа зшьоу данылбалакь: "Аа, анаџьалбеит, ахаҵеиқәа зшьоу!" ҳәа дихьҵәыуо аҟынӡа абас иҟалоит, - иҳәеит.
- Арбаӷь абжьи арбаӷь абжьи еинымыҩуа аҟынӡа ауаа убри аҟара иӷархоит (иаӷахоит-М.Б.) иҳәеит.
- Абри дрылатәаны ианеиҭеиҳәоз, нас, хар змамыз абыргцәа бзиақәа: Лашәриа Никәа, Лашәриаа Ҭарашь, Никәа Бебиа, Ҳаџьараҭ Бебиа, Гьаргьиа Иаџь, убас ауаа бзиақәа тәаны ажәабжь анырҳәоз, абри саҳауан. Игәаҭо саауеит, уажәы, нас, анкьа еиԥш акәабашьиагьы ыҟам, баба! Аҳардан сынтәа иақәуҵар, ҽааны иҿало иҟаз, уигьы мчыла, ауац ауҭаргьы, егьи ауҭаргьы, уигьы аҟалара иаҟәыҵит. Ҳбиақәа ықәҵит. Ҳашьхымза маҷхеит, иабаҟоу?! Ажәытә рхала икны иҭаркуан, уаҳа хәшәгьы аҭахымызт, егьигьы аҭахымызт ашьхымза. Уи маҷхеит. Ишиҳәоз еиԥш, лаԥҟьак ергьҳәа иҿало, ҳамхурсҭақәа абас иҟалеит... Милаҭла ҳәа дызҿызгьы, баба, милаҭла аибашьра ҳаҿуп уажәы..."
Минџьори Гамгьиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп Кәтол ақыҭа, Ҭоумышь аҳабла, 1998 шықәсазы.
Иара убас шәаԥхьар шәылшоит:
Зегьы ирдыруеит иарбанзаалак еишәачарак зымҩаԥысуам аҭамада ида. Дызусҭада аҭамада? Ҳаамҭазтәи ахәыцрала уи "аныҳәатә аниматорк" диҩызоуп – "ахәмарра шьақәзыргыло", амҩаԥгаҩ иус назыгӡо. Аха аԥсуаа ртрадициатә культураҿы аҭамада инаигӡо ароли иара ихаҭа истатуси акырӡа иҳаракны иршьон амҩаԥгара мацара адагьы.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аҭамада иалырхуа ауаҩы ари даараӡа пату зқәу аӡә иакәзароуп ижәлантәи дызланхо агәыла-азлеи рыҩнуҵҟа. Ҟарачы-Балҟартәи абызшәақәа рҟынтәи еиҭаугозар, ажәа "ҭамада" – "аиҳабы", "ахада" аанагоит. Убри аан ҭамадас иалырхуа хымԥада зықәра ыҟоу иакәны дыҟазар акәӡам, уи дҿаӡаргь ауеит, ихадароу – иара дызланхо рҟны имоу апату анаҩсгьы иажәаҳәатә ҟазара ауп.
Ачараҿы аҭамада далырхуеит актәи аныҳәаҿа "Анцәа улԥха ҳаҭ!" анааныркылалак ашьҭахь. Убри нахысгьы аишәачара амҩаԥгара иара идуп. Иара ачара иацу ақьабзқәагьы иара изин алоуп ишымҩаԥысуа, иара иазылихуа аамҭа инақәыршәаны. Аҭамада имазҵаакәа ацәажәарагьы аишәа ахыҵрагьы ҟалом. Аҭамада аныҳәаҿа анааникыло иажәа аҿаԥҽра патудароуп ҳәа иԥхьаӡоуп, зегьы ршьапы иқәгылан иӡырыҩуазароуп. (Иахьатәи ҳаамҭазы амикрофон дышҭацәажәогьы ибжьы аӡәгьы иаҳауам.) Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы уаанӡеиԥш ажәлар зегьы ырӡырҩны аныҳәаҿа аанкылара иаҟәыҵит.
Аҭамадеи уи иҩызцәеи рҿаԥхьаҵәҟьа асасцәа надыртәоит дара-дара пату еиқәҵаны аныҳәаҿақәа ныркыларц азы. Егьырҭ ауаа еидтәалоу дара-дара аныҳәаҿақәа еибырҳәоит. Џьоукы, аныҳәаҿақәа реишьҭагылара иашьҭам, аҭаца дахьгылоу инеины аҵәцақәа ныркылоит. Иаахҵәаны иуҳәозар, зегьы хаз-хазы ирҭаху ҟарҵоит. Иҟалап уи азы акәзаргьы аԥсуа чарақәа ргьама зырцәыӡызгьы. Аԥшәмацәеи асасцәеи раԥсшәеибыҳәашьа, рыпатуеиқәҵашьа аӡәгьы дашьҭамызар, аҭамада иныҳәаҿақәа рҳәашьа иазымӡырҩуазар, нас иарбан ԥшӡароу, иарбан ҵасу ачара иазынхо.
Аҭамада ицәажәарала иааирԥшуеит ҭаацәарак, жәлантәык рҭоурых. Иааникыло ныҳәаҿацыԥхьаӡа ҭоурых маҷуп азуҳәар ауеит. Убасҵәҟьа асасцәа рганахьалагьы ицәажәо аиҳабы. Урҭ рыпатуеиқәҵара еиндаҭларак иаҩызан. Араҟа ихадараз заҟа ҵәыца ржәыз акәӡамызт, заҟа иԥшӡаны иахцәажәаз ауп. Итәаз ауаагьы урҭ раҵәцеимдашьа зҿлымҳарыла иазыӡырҩуан, ражәақәа гәныркылон. Ачараҿы иалху аҭамада ифункциа хадақәа иреиуоуп асасцәа (амаҟарацәа) ишақәнагоу рԥылашьа, пату рықәҵашьа, рымҩаԥгашьа.
Иахьа аҭамадаратә ҟазара аӡра ишаҿу убоит, уи инаигӡоз функциақәак иԥсахит иааԥхьоу амҩаԥгаҩ. Аишәачара амҩаԥгара аҟазара алаҟәхара ачара зегьы амҩаԥысшьа ашьхыцқәа реилалара еиԥшнатәуа иҟалеит, хаоск еиԥшхеит, аҵәца арҭәреи аҭыркәкәареи ада акы азнымхакәа. Иҟалалоит ачараҿ имтәакәа аԥара ҭаҩны ианцогьы, мамзаргьы инеиуагьы изызнеиз аныҳәа иазҿлымҳаны акәымкәа, баша акрыфараз инеиуа дубап.
Иҟаҵатәузеи ачара ахаҿра аргьежьразы? Ари азҵаара аҭак аҟаҵаразы уи ахаҿра еилазго арбану еилкаатәуп. Аԥхьа игылазар ҟалап ачарахь иааԥхьоу ауаа рхыԥхьаӡара арацәара, армыцхәра.
Анаҩс, аҭамада ироль уаанӡа ишыҟаз еиԥш ашьҭыхра, иара убас асасцәеи аԥшәмацәеи ирыбжьоу аԥҟарақәа разгәаҭара. Акәымзар баша қьафурҭак иаҭаан крыфа-крыжә ицаз уакәны уаанхоит, уахьыҟаз чаразу, даҽа усмҩаԥгатәк акәзу узымдыруа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аԥсаатә, аԥсатәааӡара уаназхәыцуа аԥсуа қыҭақәа уи аганахьала еснагь атрадициа бзиақәа рыман, ҭӡыцыԥхьаӡа акәты, ашәишәи, акәата, аҟыз иреиуоу аԥсаатә рзанын, ирзануп иахьагьы.
Иахьагьы аԥҳәыс лбеиара, лбарақьаҭра, лымаашьара иадыргоуп лашҭа иҭоу аԥсаатә. Насгьы акыр узцәыԥхашьо сасык дануҭаалак, аԥшәмаԥҳәыс кәтык ахәда ахҵәара анылзымгәаӷь хьымӡӷуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аҭаацәарақәа рҿы аԥсаатә шьны иахьырфо адагьы ирҵо акәҭагь, еиҳараӡак ахьара анрыцәмаҷу ижәны, мамзаргьы иџьны ирфоит цыфак аҳасабала.
Иара убас, ичаразааит, иԥсхәразааит иҟаҵоу аишәа зхарҭәаахом аԥсаатә ажьы анықәым, еиҳараӡак -акәтыжь. Нас ҳәара аҭахымкәа ас еиԥш хәарҭара зланы иҟоу аԥсаатә ранҵара, рааӡара, рырмарымажара апроцесс иахылымҿиаар залшомызт еиуеиԥшым ажәлар разгәаҭарақәа. Ҳрызхьаԥшып урҭ:
Аԥсаатә ирызку жәлар разгәаҭарақәа.
Ажәлар разгәаҭарақәа ирнубаалоит аҩнатә ԥсаатәқәа реиԥш егьырҭ аԥсаатәқәа рхаҿсахьагьы, иаагозар:
Арахә, аҩнытә ԥсҭтәқәа аҭыԥ ду ааныркылон аԥсуа ихныҟәгараҿы. Ԥсуаҵасла аԥсуаа арахә рҭиуан, иаархәон, урҭ раалыҵ – ахш, ахарҵәы, ашә, акәац аҭаацәа ргәы ҟазҵоз фатәын. Ҳрылацәажәап аԥстәқәа ирызку азгәаҭарақәа:
Аԥстәқәа ирызку жәлар разгәаҭарақәа.
Убасгьы рыӡбахә умҳәарц залшом абнатә ԥстәқәа (агыгшәыгқәа), урҭ шеишықәса раахижьҭеи иреишәарыцон, ркәац, рцәа рхы иадырхәон. Аԥстәқәа ирызку азгәаҭарақәагьы акык-ҩбак аазгоит:
АҞӘА, абҵара 28 - Sputnik. Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы аԥсҭбарақәа ҩба ҟалеит, ҳәа аанацҳауеит Аԥсны ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Абҵара 18 рзы лыԥсҭазаара далҵит 1946 шықәсазы ииз апациент. Иара акоронавирустә инфекциеи ҩганктәи аполисегментартә гәыҵәкреи иманы ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 19 рзы. Иақәнагаз атерапиа шызмҩаԥыргозгьы, идунеи иԥсахит игәеисра аԥсыҽхара иахҟьаны абҵара 28 рзы, ашьыжь.
Иԥсҭазаара далҵит 74 шықәса ирҭагылаз даҽа пациентк. Иара ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 26 рзы акоронавирус ицәа иаланы. Изымҩаԥыргоз атерапиа иахьмырԥшкәа, апациент иԥсҭазаара далҵит абҵара 27 рзы.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 67-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 56-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 7-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит 34-ҩык апациентцәа, аӡәы иҭагылазаашьа уадаҩуп.
Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 45-ҩык апациентцәа. 43-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ҩыџьа рҭагылазаашьа бааԥсуп.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 5883-ҩык ыҟоуп. Урҭ рахьтә ргәы бзиахеит 3678-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 81-ҩык.
Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>