Аԥсуаа рзы адгьыл ақәаарыхреиԥш арахәааӡара аҵак ду амоуп. Арахәааӡарахь иахкуп аҽааӡарагьы. Аҽы Аԥсны ианырҵо иалагеит II азқьышықәсазы ҳера ҟалаанӡа. Аҽааӡашьа, аҽықәтәашьа, аҽымаҭәа, аҽыуаҩ илеишәа – абри зегь еицрыгашьа рымаӡам, еизакуп. Урҭ ирыдҳәалоу аԥсуа лексикагьы акырӡа ибеиоуп.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аҽы уаанӡа иацыз ақьабзқәа акыр рҽырыԥсаххьеит. Аха ус шакәугьы, аҽы акульт иахьанӡагьы еиқәхеит. Уажәгьы адоуҳатә мчы аланы ирыԥхьаӡоит аҽхыбаҩ. Уи ауҭра, амхырҭа аҵәҩан иахарԥаны иаладыргылон алаԥш бааԥс иацәнахьчоит ҳәа. Иара убри аҵакы ала ашәхамс иқәырчаԥон аҽеимаа. Иахьагьы ана-ара иубоит аҽеимаа символра азызуа амаҭәарқәа аҩны аҩналарҭаҿы, ма агәашә аҿы ихшьны.
Ажәытә аԥсуаа аҽы ҵакны иалацәаӷәомызт, аҽы бзиа аҽыуардын иаҵарҳәом, аидара ақәырҵом. Аԥсуаа аҽы рааӡоит иақәтәаны аланыҟәаразы, арыҩразы, архәмарразы. Аҽы зҭагылоу ақәрақәа ирҿырԥшны ахьӡқәа ршьоит абас еиԥш: аҽҵыс, арҟәыдтәы, абжьатә, амархәац, аихаҵхтәы.
Гьаргь Амҷба иетнографиатә материалқәа рҿы ишазгәаиҭо ала, амархәац рҳәоит иҟатоу, зықәра маҷу аҽазы, ирыбжьахьазаргьы, ирмыбжьацзаргьы; аҽҵыс ҩышықәса анахыҵуа аԥрыцәи аҵыхәеи дырҟәыдуеит, нас ижәпаны иазҳауеит ҳәа. Абжьатә хышықәса анахыҵлак, акәадыр ақәырҵоит. Аҽы ԥшьышықәса ианырҭагылоу, аҽааӡаҩцәа ишгәарҭо ала, ҩ-хаԥыцк аԥсахуеит, убри ашьҭахь "аиха иҵырхуеит".
Аҽы аҳәызба (аиха) ианыҵырхуа иныҳәоит: "ирахәы мшхо, снапы хьымӡӷы ақәсымго, изтәу изы ихырҳагахо!" ҳәа. Аҳәызбаҵхра иахҟьаны аҽы абӷа мхәарц азы, ианыҵырх нахыс жәаҩа мшы анааҵлак идырҩуеит.
Аҽы иазыҟарҵоит ахыбра ҷыда – аҽҭра. Аҽҭра аҩнуҵҟа аҽыхәчара кыдҟарҵалоит - ахәы ахьҭарҵо. Абжьааԥны иҭакны мацара ирааӡо аҽыҩқәа роуп.
Аҭаацәара ду аҿы ԥаса иныҟәыргон ҩба-хԥа ҽы. Аҩнаҭа еиҳабы иреиӷьу аҽы, қәрала инаӡоу дақәтәоит. Арԥыс иҽы – мархәацуп, ҽыкәашоуп. Аидара иазыркуеит – аҽы нади. Ауахьад анҵаны ирыман. Аиҳарак уи зылшоз ҭауади аамысҭеи ракәын – ҩышә-хышә рҟынӡа инаӡон. Аҽааӡара бзиа избоз анхацәа 40-60 ҽы рҟынӡа рзанын, аха уигьы зылшоз маҷын, избанзар ауахьад анҵаразы алшарақәа маҷымкәа иаҭахуп.
Иахьазы ауахьад анырҵом, хаҭалатәи наплакыҩцәақәак ракәымзар аҽырыҩрақәа, аҽырхәмаррақәа ирылахәу. Амала аҽырыҩра абзиабаҩцәа рхыԥхьаӡара рацәоуп, ԥсаҭала бзиа ибаны аҽы зааӡо ыҟоуп. Аныҳәа дуқәа раан аҽырыҩрақәа, аҽырхәмаррақәа мҩаԥыргоит.
Аҽааӡара иацу акәамаҵамақәа акырӡа ирацәоуп, уи азҵаара иҵегь ҳазыхынҳәран ҳаҟоуп. Аха абра зыӡбахә ҳҳәаз амаҷгьы иунарбоит аԥсуаа аҽы даҽа ԥстәык иаламҵакәа пату ду шақәырҵо, иара ажәытәтәи акульт макьанагьы акыр инханы ишыҟоу.
Абызшәа ауаа реилибакааразы, реигәныҩразы зда ԥсыхәа ыҟам мыругоуп. Аҵарауаҩ нага Шьалуа Иналиԥа абызшәа иазкны абас иҩуан: "Атәы здыруа инапаҿы иалымшо иҟоузеи ҳхатәы бызшәа. Мыц зымҳәо абџьар еибагоуп уи, иҩыза бзиоуп, ҵҩа змам ахшыҩ еизыркәкәаны иара иалоуп".
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аԥсуа бызшәа алексика даараӡа ибеиуоуп. Ажәацыԥхьаӡа иамоуп ахатәы ҵакы. Иаагап раԥхьаӡа схаҿы иааиз ажәақәа "аиааира", "абна". "Аиааира" – иаанагоит уск аҿы аԥыжәара агара. Ажәа "абна" акәзар, ианарбоит ижәпаны еилагылоу аҵлақәеи урҭ рҭыԥи.
Аԥсуа бызшәа еинҭәылоуп ҩышьала зынӡа еиԥшу, аха ҵакыла еиқәымшо ажәақәа - аомонимқәа рыла. Ҳарзааҭгылап иаразнак иугәаламшәар алшо, аха аинтерес зҵоу иомонимқәоуп ззуҳәаша ажәақәа:
Аҟар – ауаҩы ихахәда даҽакалагьы "аҟар" ҳәа хьӡыс иамоуп. Соуп ҳәа зыҽҭҳәаны, зхашәа хы зымбо, амаҵура зхы иархәаны иаазҭахыз ҟазҵоз, ашьҭахьы згәызҽанӡамкәа данамырх, иҟәатаӡа иааҟалаз изырҳәоит: "Иҟар хҽны дыҟоуп", иагьнацырҵон уи иашьашәалоу даҽа жәаԥҟак: "Уажәраанӡа ичны иҟаз иуакаӡа, иаанхеит ахәша рхьыршьызшәа иҟәатаӡа". Аҟар – аҩны аҩнуҵҟа арԥшӡаразы асаркьа, мамзаргьы абҩа, аиха реиԥш иҟоу аихажәла бзиақәа ирылырхуа ашәҭҭрагьы (урысшәала "цветочник") аҟар ҳәа иашьҭоуп.
Ауарц – арацәа андырцәо ма аиха анеиладырҭәо, ианыржьиуа иацрышәшәаны иаанхо аҳашҳаи (урыс бызшәала "известь") аҵабли еилаҵаны иҟарҵо аиларшьшьы аргыларақәа рҿы рхы иадырхәо "ауарц" ахьӡуп (урысшәала "шлак"). Ауарц – ашәҭ хкуп. Кавказтәи ашьхақәа рҟны асы шьҭыҵны, ааԥынра шааилак, азҳара иалагоит. Зыԥшшәахәы ссиру, ахаа цәа зыҟәну ари ашәҭ "ауарц", "ауарца" ахьӡыртәит (аурысшәахь еиҭаугозар "касатик").
Абгаԥча – ашәарыцара иазҟазоу агыгшәыгқәа рыкразы иҟарҵо лаԥшхырԥагоуп. Агыгшәыг царҭас-аарҭас иалкааны иамоу амҩахәасҭаҿы ирҵауланы анышә ржуеит, ажра агыгшәыг иамбарц, ԥацхьла, бӷьыла, гәамсамла ихырҩоит. Агыгшәыг шааиуа ианаақәгылалак, иазнымкылакәа иҭаҳауеит, ҭыҵшьагьы аиуам. Агыгшәыгқәа рыкразы ицхыраагӡаз убри ажра "абгаԥча" ҳәа ахьӡхалеит (урысшәала "западня"). Абгаԥча – ҳәа иара убас иашьҭоуп аӡыржәтә зыцәмаҷу ақыҭауаа (аиҳарак аҿаҩара, аҳаракыра ҭыԥқәа ирықәынхо) рыҩнқәа рзааигәара, еиҳа иахьырзыманшәалоу аӡы ҭатәалартә анышә ахыржуа аҭыԥ. Убра ақәеи аҩари еилаланы еизо аӡы рхы иадырхәоит амаҭәа-ҩыҭәа ӡәӡәагаси арахә рӡыжәгаси.
Адахь – акыр азқьышықәсақәа раԥхьа ицәырҵыз, иахьагьы мшаҽны аиԥш аԥсуаа ирымоу асасдкылара аҵас иадҳәалоу ажәоуп. Аԥсуаа ҳҟны зеиԥш дыҟам асас данырҭаалак - "Асас дахь" даҳҭан рҳәоит. Ахаҭа ажәа ачерқьез бызшәаҟынтә иаланагалеит, иаанагоит "аԥшӡа", "абзиа", "ассир". Асас дахь, даҽакала иуҳәозар, "почетный гость". Зыӡбахә ҳамоу ажәа анаҩстәи аҵакы ахҳәаауп агәамбзиара. Ауаҩы иқәрахь даннеилак, идақәа ашьа рҭысра уадаҩхоит. Уи игәабзиара ҵнашәаауеит, иблахаҵ гьежьуа, имч каԥсо дҟалар алшоит. Абас еиԥш иҟоу ачымазара – адахь/адахьаа ҳәа иашьҭоуп (урысшәала "давление").
Аџахә – ҟазшьала уаҩы еиԥшым, зхала ада ҽаӡәы дызмаабуа, есқьынагьы ихы ҵарҟәыланы, иџьымшь ибларҭақәа ирҭажьны, хаабызшәак зҿымшәо, ҭынхак ихьаа змам, уаҩы идымҳәыло изырҳәауеит "дџахәӡоуп дыҟоуп". Ари ажәа иамоуп маҷк даҽа хырхарҭакгьы, аџахә – уи ацәгьеи абзиеи ззеиԥшу, уаҩы изышьҭымхуа агәала змоу еиԥш иблақәа ҵарҟәыланы, ақьиара изыҟауҵаргьы жәа хьшәашәала иуацәажәо иааҭкааны изырҳәауеит: "Лахьы мырџахә – лахьышәашә" (урысшәала "угрюмый").
Аихаткач – аԥсабара кьыс амамкәа, икаххаа, икашьшьы ишыҟоу, амш ааилахәаны, абыржәымзар-абыржәы ақәаршҩы ауратәы ажәҩан аԥҭа еиқәаҵәақәа анхчыла – амш "еихаткач" ҳәа иашьҭоуп ("аихаткач" урысшәала "ненастье"). Аихаткач – ауаҩы хашәамба, зегьы ирыҵашьыцуа, зцәажәара ҵакык амаӡамкәа, бжьыҭгала аӷьӷьа ихга иааҟәымҵӡакәа инапҟьа-шьапҟьо ицәажәо ичҳаны изыӡырҩуа итәоу гәаныла: "Уеихаткачааит, иаауҳәашазеи, уаангыларауазеи шьҭа!" ҳәа изырҳәоит (урыс бызшәала "Заткнись же!").
Арқаца – ацәамаҭәа ҳаҭыр ақәҵаны, мацқьа-шьацқьа иныҟәганы изшәызҵо, еилфаҷа еилаҳәоу данырбалак: "Шәыԥшишь, заҟа ирқацаны деилаҳәоу!" - рҳәоит ("арқаца" урыс бызшәала "шик"). Арқаца/арқацара – аҩнымаҭәа ӡәӡәаны, иршәшәатәу зегьы ршәшәаны, асаба рылхны аԥҳәыс аҭыԥ ианықәылҵалак, "илыӡәӡәеит", "илырқацеит" рҳәоит.
Абас ала, ҩышьала еиԥшу аомонимқәа рдырреи, урҭ ииашаны рхархәареи ҳажәаҳәа арҿиоит, иарбеиоит.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсуа дамыӷақәа рхыԥхьаӡара рацәоуп. Иҟоуп ажәлантқәа рдыргеиԥш, қыҭак еицатәугьы. Иара жәлак аҿгьы еиуеиԥшым авариантқәа уԥылоит. Адамыӷақәа ирызку Шьалуа Иналиԥа иҭҵаара ишаҳәо ала, иҟоуп ижәытәу реиԥш, рацәак зхымҵуа адамыӷақәа. Урҭ иреиуоуп аҳ ижәла еиуаз рдамыӷақәа, ҭауади-аамысҭеи иртәыз, анхацәа зқәиҭыз адамыӷақәа. Арҭ адамыӷақәа амал, арахә-ашәахә рақәиҭреи реиламырҩашьареи ирызкәу дыргақәоуп. Урҭ илабҿабатәу информациатә дыргақәоуп ҳәа рзуҳәар ауеит.
Иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп ашьамаҟа, аԥсаса рааӡараҿы ас еиԥш адыргақәа рыҭара. Урҭ ирымоуп аҭоурых дуӡӡа. Дара рыҟалара ауаажәларра рынхараҿы аиҭакрақәа рыҟалара иадырҳәалоит, лымкаала ауаԥшьқәа реиҿыҵра, ауаажәларратә классқәа рышьақәгылара, даҽакала иаармарианы иуҳәозар, "утәы-стәы" аҿиара. Аԥхьаӡа аџьаус аҽанаша, адгьылқәаарыхра хаз хкны ианыҟала, арахәааӡара хаз хкны ианыҟала инаркны, ахьчара занааҭс измаз ауаа ргәыԥқәа рырахә ахҵарақәа, аиламырҩашьагатә дыргақәа рнырҵо иалагеит.
Аԥсуа нарҭтә епос аҿгьы иаҳԥылоит ахҵарақәа рыӡбахә: "Урҭ (нарҭаа – Е. Ҭ.) рырхақәа рырахә ҳәырҭан. Руахьад, рыжә, руаса анын, имҩашьахуа рыхҵара рырахә ирнын".
Ажәар аҟны ишарбоу ала, ажәа "адамыӷ" ашьагәыҭ "ҭамӷа" атиурк-монгол бызшәақәа ирзеиԥшу ажәоуп. Уахьынтәи кавказтәи абызшәақәа ирылалеит ари ажәа, иаҳҳәап ҟабардаа ирҳәоит: "дамага", ашәуааи ачерқьезцәеи – "дамыӷа". Аԥсуа ажәа "ахҵара" еиҳа ижәытәуп "адамыӷа" аасҭа ҳәа ирыԥхьаӡоит аҵарауаа. Иҟоуп ахҵарақәа хы-хкык: алымҳа арҟьара, ахьасара, акылҵәара. Урҭ еицны иануԥылогьы ыҟоуп. Ас еиԥш иҟаз ахҵарақәа арахә рмырҩашьаразы адагьы алаԥш, ачымазарақәа рҟынтәи иахьчоит ҳәагьы иԥхьаӡан. Урҭ адыргақәа иԥшьоу ракәны, амагиатә мчы рымоуп ҳәа агәра ргон, асимволтә ҵакқәа рыман.
Аҵарауаа иара убасгьы иазгәарҭоит ахҵарақәеи адамыӷақәеи аҩреи аԥхьареи рыҟалара акультура иазааигәоуп, ирхылҿиааит ҳәа. Аԥхьатәи адамыӷақәа амра, ма амза асахьа иреиԥшны иҟаҵан. Аха дара есааира рҽырыԥсахуан. Иаҳҳәап Лоуаа рыжәла адамыӷа "Алу дамыӷ" ҳәагьы иашьҭоуп алу еиԥш игьежьны иахьыҟаҵаз азы, аха иара асахьа аԥхьаӡа амра агьежьышьа ала иҟаҵазар ҟаларын ҳәа агәаанагара ыҟоуп.
Аакьыскьатәи аамҭа иатәу адамыӷақәа рҿы арахә зтәу ижәла, ма ихьӡ злалаго анбан рынны иуԥылоит. Шьалуа Иналиԥа ишиҩуа ала, адамыӷатә дыргақәа зегьы рҟынтәи ижәытәӡоу ҳәа иԥхьаӡоу "алу дамыӷеи", даҽакала "аԥсуа дамыӷа" ҳәа изышьҭои (агьежь асахьа змоу), Ачаа рдамыӷеи ауп – уи асахьала анбан П аханы Т ықәыргыланы измоу сахьоуп. Абарҭ аҩба роуп анаҩс ицәырҵқәазгьы шьаҭас ирымоу, изхылҿиаауа.
Ажәлантә дамыӷақәа рнаҩсгьы, ахатәы, аҭаацәаратә дамыӷақәагьы уԥылоит. Аҭаацәаратә дамыӷа зку аҭаацәара аиҳабы иоуп. Адамыӷақәа хаз-хазы иаԥызҵаз ажәла дуқәа иреиуоуп аҳратәра змаз Ачаа, Чачаа, Иналаа, Ӡаԥшьаа, Аимхаа, Маршьанаа, Маанаа, Лакраа. Аҳратәра амч кәадахо ианалага анхацәагьы ишьҭырхит: Арышаа, Ҳагаа, Оҭраа, Бениаа, Гәниаа, Аираа, Бганаа, Амқәабаа уҳәа. Иахьа традициак аҳасабала ажәлантә дамыӷақәа зхазы иҟазҵо рацәахо иалагеит.
Наала Гәымԥҳа, Sputnik
Адиле Аббас-оӷлы диит мшаԥымза 23 1921 шықәсазы. Лабду Иаҳиа Аббас-оӷлы милаҭла дџьамын. 20-тәи ашәышықәса аҽеиҩшымҭаз Аԥсныҟа даауеит, ибла хнакуеит ари атәыла, анаҩс иӡбоит наӡаӡа аангылара. Аҭаацәарагьы аԥиҵоит араҟа.
"Саб дџьамын, сан-даԥсыуан. Саб иҳәо саҳахьан: "Аԥсны зегьы реиҳа бзиа избоит". "Избан?" - сиазҵаауан сара. "Избан акәзар аԥсуа жәлар ахьы иаҩызоуп, мыцхәы ацәажәара бзиа ирбаӡом. Бымшәан, Аԥсны есымша иҟазаауеит, сара сдунеи сыԥсахыргьы, иара шышәҭло агәра згоит", - абас лаб иҳәоны илгәалалыршәон Адиле Аббас-оӷлы.
Лан лзы акәзар, абас лҳәон:
"Сара сан д-Аҩӡԥҳан, ажәла бзиа, ажәла ӷәӷәа датәын. Хәҩык аишьцәа лыман, рызегь аибашьраҟны иҭахеит", - ҳәа лгәалашәарақәа дырзааҭгылахьан аиҿцәажәарақәа руак аҟны Адилле Аббас-оӷлы.
Иаҳиа Аббас-оӷли иԥшәмаԥҳәыс Гиульфидани рҭаацәараҟны иит ԥшьҩык ахәыҷқәа, хҩык аишьцәа: Шаҳбас (Адиле лаб), Ризу, Касима, рыԥҳазаҵә Наргиз. Адиле 15 шықәса анылхыҵуаз Сариа Лакоба лашьа Емды Џьих-оӷли лареи еибадырит, анаҩс аҭаацәара аԥырҵеит.
Аха раԥхьаҟа ирзыԥшраны иҟаз ахлымӡаах атәы абардыруаз, агәырӷьара зцыз рҭаацәаратә ԥсҭазаара аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҿахҵәеит. Иалагеит сталинтәи арепрессиақәа. Нестор Лакоба иҭаацәа лаԥшықәҵаны ирыман, аӡәаӡәала рҭакра иалагеит. 1938 шықәсазы Адиле лыԥшәма дҭаркуеит ахара идҵаны, хара имгакәан ларгьы уи аҩыза аҭакра лԥеиԥшхоит. Уи ашықәсазы Адиле Аббас-оӷлы "ажәлар раӷа" ҳәа лыхьӡҵаны Аԥсны дахцан. 16 шықәса ахлымӡаах лхыганы Аԥсныҟа дхынҳәуеит 1953 шықәсазы. 1956 шықәса рзы Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу аӡбарҭа лхара лыхнахит. 1957 шықәса рзы Аҟәатәи арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет далгеит.
Акыр шықәса рышьҭахь илылшеит дызҭагылаз агәаҟра атәы зҳәо агәалашәарақәа рыҩра. Убас, 2005 шықәсазы иҭлыжьуеит ашәҟәы "Не могу забыть " зыхьӡу.
Нестор Лакоба ихьӡ зху Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә музеи адиректор Лиудмила Малиа илҳәоит:
"Афырԥҳәыс ҳәа ззуҳәаша лакәын Адиле. Лара илылшеит дызҭагылаз агәаҟрақәа зегьы лыхганы, лҽеиқәырханы, абахҭа хьшәашәа даиааины, лыҩныҟа ахынҳәра. Илхылгаз ахлымӡаах атәы еиҭалҳәоит угәаҵантә инеиртә еиԥш лышәҟәқәа рыҟны. Дызҭагылаз аџьамыӷәа ззымдыруаз ауаа ирыцеиҩылшеит", - ҳәа лҳәоит Малиа.
Аҭоурыхҭҵааҩ Гәырам Гәымба Адиле Абас-оӷлы длыхцәажәо дазааҭгылахьан уи илылаз адоуҳа анырра шунаҭоз.
"Лара илхылгаз аҩыза ахлымӡаах зхызгаз рацәоуп 1930-тәи ашықәсқәа рзы арепрессиақәа раан, аха урҭ рахьынтә иааԥшит ауаа ҷыдақәа, аџьамыӷәа ду зыхганы иуаҩны иаанхаз. Сара еиҳараӡак исгәалашәоит илылаз адоуҳатә мчы. Уахьлыхәаԥшуаз дхәыҷызшәа убон, аха агәамч ду лылан. Уанлацәажәоз аԥхарра ду, аенергиа уныруан. Илхылгаз зегьы дыриааины, ауаа рахь абзиабара ду аалырԥшуан... Ас еиԥш зылшо адунеи аҟны даара имаҷуп, иагьа лхылгазаргьы, дуаҩы лашан, ус лыхьӡ аанлыжьит", - ҳәа иҳәоит Гәырам Гәымба.
Адиле Аббас-оӷлы узыршанхо ԥхыӡк лбахьан, лышәҟәы "Не могу забыть" анҭыҵ ашьҭахь: Ашә аартны Нестор Лакоба иҩны дныҩналеит. Амаҵурҭаҟны итәан аҭаацәа зегьы. Сариа Адиле данылба, дыҩны дналԥылеит, дылгәыдыҳәҳәаланы ус лалҳәеит: "Анцәа иџьшьоуп! Бара ибылшеит сгәаҳәара анагӡара, ауаа иреилбыркааит аиашаҵәҟьа абахҭаҟны ибхыбгаз. Сыбзыразуп, сара агәра згон уи шынабыгӡоз, шьҭа сгәы ҭынчуп".
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Малиа Сариа Лакоба лзы: леиԥш аҭоурых аҿы дыҟам