Афилолог Зураб Хьыбба далацәажәоит абызшәа ахархәараҿы ицәырҵуа апроблемақәа ишыриааитәу.
Sputnik
– Зураб Арзамеҭ-иԥа, угәы ишԥаанаго, иахьа ҳауаажәлар рыҩныҵҟа аԥсуа бызшәа ишахәҭоу ахархәара амоума?
– Аҵыхәтәантәи аамҭазы аԥсуа бызшәа ахархәара хьысҳахеит, ишахәҭоу ҳхы иаҳархәаӡом. Ашколқәа рҿы иахысуеит, ауниверситет аҿы аԥсуа секторқәа ирҭоу – убарҭ цәажәоит. Егьыс абжьааԥны ақалақь уналалар, инеиԥынкыланы аԥсшәа уаҳаӡом. Ҳақалақьқәа рҿы ари аҩыза аҭагылазаашьа ҳаман ҳара аԥсуаа ҳхыԥхьаӡара анеиҵазгьы. Иахьа уахьнеилакгьы аԥсуа бызшәа уаҳартә иҟауҵар ҟалоит, издыруа алацәажәозар. Аха издыруа алацәажәаӡом. Узламцәажәо абызшәа аҿиара аиуӡом.
– Ҳбызшәа аԥсуаа ҳхала мап ацәаҳкуашәа иахьа иҳамоу аҭагылазаашьа ҵаҵӷәыс иамоуи?
– Раԥхьаӡа иргыланы, 151 шықәса раԥхьа иҟаз ахҵәараан ҳабӷа иԥырҵәаз уажәыгь иаҳзеиҵымхӡацт. Нас атәым милаҭ рацәаны иҳаландырхеит. Абызшәа ус иҟоуп, иара зтәу ажәлар рызегьы инеиԥынкыланы ианалацәажәо, аӡы еиԥш ицоит – хьаа рымаӡамкәа иалацәажәоит. Аха ҳара ҳақалақьқәа рҟны амилаҭ еилаԥса нхоит. Кварталк абжа аԥсышәала ицәажәоит, егьи аквартал аҿы уаннеилак, урысшәала умцәажәар ада ԥсыхәа амамкәа иҟоуп макьана.
Ҭырқәтәылатәи аԥсуаа аара ианалагоз сара сгәырӷьеит. Урҭ аурысшәа рыздырӡом, иааир аԥсышәала ада изцәажәаӡом, ҳаргьы аԥсышәала ҳцәажәара еиҳахоит ҳәа сшақәгәыӷуаз, ара ианааи уамакгьы ҳзықәгәыӷуаз ҟамлаӡеит. Аурысшәа зҵаз еиҳа еиҳахеит, избанзар рыхныҟәгараҿ ирыхәо, еиҳа ирыцхраауа иаракәхеит. Нас иара аҭырқәшәагьы ара ибзианы аус ауа иалагеит. Ҳара ара инхогьы аурысшәа ҳҳәоит, дареи ҳареи ҳаилаӡҩаны аԥсшәа еизҳарҳартә ҳзыҟамлаӡеит.
Сара уамашәа избо, ҳавараҿы инхо милаҭк ыҟоуп, ателехәаԥшра рымам, ауниверситет рымам, аҩырагь рымаӡам, аха иахьнеилакгьы рбызшәала ицәажәоит. Тәымџьара аус руазаргьы, аҩны ианааилак рбызшәала ицәажәоит. Хәыҷгьы-дугьы рхатәы бызшәа рдыруеит. Убри феноменс иаҵоу даара иинтересуп. Дара даҽа бызшәак уаҩҵас ирдырыр рҭахӡам, избанзар рбызшәа аԥхьа идыргылоит.
– Аԥсуа бызшәа ахархәараҿы иахьа иҳамоу апроблема амцхә ирацәаны иалацәажәоит ҳәа зҳәо ауаа ыҟоуп зны-зынла. Уаламцәажәакәа апроблема аӡбара алшома?
– Уалацәажәеит ҳәа мацара акгьы алҵӡом, аӡбара аҭахуп. Иарбан усзаалак ахыи аҵыхәеи амоуп. Ахы ала ҳалагозар, ахәыҷбаҳчақәа инадыркны ахәыҷқәа аԥсшәа дырҵалатәуп. Ахәыҷбаҳчақәа рҿы абызшәа здыруеи иззымдыруеи џьарак еилатәамзароуп. Сара сгәаанагарала, аԥсуа гәыԥ хазы иҟазароуп. Избанзар, ахәыҷы атәым бызшәа иаразнак игәникылоит. Иахьатәи ҳхәыҷбаҳчақәа реиҳарак рҿы аԥсшәа здыруеи иззымдыруеи еилатәоуп. Ари аус иахәоит ҳәа иҟарҵоит, аха алҵшәа иамоу ауп аус злоу. Иахьала лыҵшәас иамоу убри ауп – аԥсшәа здыруаны уахь инеиуа раԥсшәа аархадыршҭуеит. Избанзар иззымдыруа еиҳауп, уи аԥыжәара агоит. Психологиала ус иҟазар акәхап – аԥсшәа зҵарц уахь рбызшәахьы иианагоит егьырҭ ахәыҷқәагьы. Убри аҟнытә акыраамҭа еиҟәыҭханы иҟазароуп аԥсшәа здыруеи иззымдыруеи. Иззымдыруа хазы аус рыдулатәуп.
Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы сахьынаԥшааԥшуа ахәыҷқәа рааӡараҿы аԥсшәа маҷхеит. Аламала аԥсышәала агарашәа џьара иуаҳаӡом. Ақыҭақәа рҿгьы иаҟәыҵхьеит. Ахәыҷы данилак инаркны иаҳауазар ауп ихатәы бызшәа. Иара итәы имаҳар, иаҳауа акәхоит ихатәы бызшәаны иҟало. Аԥсшәа ахархәара маҷхеит егьырҭ абызшәақәа аинформациа аиуразы еиҳа иманшәалахеит азын. Насгьы ауаа амал иашьҭалеит. Уаҟагьы егьырҭ абызшәақәа еиҳа ирзыманшәалахеит. Иааҳакәыршан ажәабжьқәа урысшәала еиҳа еиҳахеит. Ҳара ҳтәгьы ыҟоуп, аха макьана иаҵахоит. Иаҵамхартә аус адулара аҭахуп.
– Аԥсуа бызшәа – ҳәынҭқарратә бызшәоуп, иара ишахәҭоу еиԥш аус аурц азын иҟаҵатәуи?
– Зегь раԥхьа иргыланы аҳәынҭқарра ахылаԥшра ӷәӷәаны иазыруа иалагароуп. Еиҭасҳәоит ахәыҷбаҳчақәа инадыркны ашколқәеи егьырҭ аҵараиурҭақәеи зегьы ирыцклаԥштәуп. Ашколқәа рҟны аԥсуа бызшәа иазку амаҭәарқәа рҿы ада аԥсшәа аныҟамла, уи лыҵшәаданы иаанхоит.
Ашкол ҳанҭаз 5-тәи акласс инаркны анемец бызшәа ҳҵон. Иҳазҵама анемец бызшәа? Убри иаҩызахоит аурыс школқәа рҟны аԥсшәа зҵо аԥсуа хәыҷқәа рбызшәагьы. Избан уахь изҭарҵо? Уахь иҭарҵоит ахәыҷқәа рыԥсҭазаара еиҳа иманшәалахоит ҳәа иазхәыцны. Урыстәыла ицар, ирхымыччап, аурысшәа бзианы ирҳәап ҳәа. Аха убри аамҭазы ани аби рхәыҷы аԥсшәа дшалахәдартәуа усҟак гәхьаас иркӡом…
Дышхәыҷу аԥсшәа зурҵаз ауаҩы игәхьааиго далагоит, далацәажәар иҭаххоит. Атәымџьара даныҟоу ашьҭыбжьқәа иаҳар иҭаххоит. Аурыс бызшәа ашьҭыбжьқәа даҽакуп, аԥсуа шьҭыбжьқәа зынӡа даҽа цәаныррак урҭоит. Убри азын ахәыҷы аԥсшәа дшыхәыҷу иурҵар, нас игәхьааиго далагоит, иара ихәҭакхоит. Уи адагьы, ахәыҷқәа ашкол ианалго аԥсуа бызшәа бзианы ирзымдыруазар, аттестат рмоуа иалагар, мамзаргьы иарбан заанаҭзаалакгьы, аԥсуа бызшәазы аԥышәара иахымскәа алимит рмоуа иалагар, уаҟагьы иазхәыцуа, абызшәа аҵаразын амҩақәа рыԥшаауа иалагоит. Формалла акәымкәа, ишахәҭоу еиԥш. Абарҭқәа зегьы рҟны аҳәынҭқарра амч аҭахуп. Убасҟаноуп мҩак ианықәло.
Аныҳәақәа раан аԥсуа телехәаԥшра сахьахәаԥшуаз аԥсышәала арепортажқәа рацәан, уи иснарбеит – аԥсшәа здыруа маҷӡам. Уи даара сгәы иахәеит. Аха ақалақь уалалар, аԥсшәа здыруа шмаҷым аныԥшӡом, инеиԥынкылан џьара аԥсшәа уаҳаӡом. Ааигәа зны ԥсшьаҩык дысзаан, аҿар ԥшӡаӡа, ихааӡа иҟоуп, аԥсышәала изымцәажәои ҳәа дсазҵааит. Рыгәҭыха дара рбызшәала ирҳәартә шәбызшәа алшара амаӡами ҳәа иџьаишьеит. Ари сара сгәы снархьит, ҳәарада. Атәымџьарантә иааз ирҭахуп аҳәаанырцә ишнеиз рбарц, даҽа культурак, даҽа бызшәак иазыԥшуп. Аха ҳара ҳхы ргәаҳарԥхап ҳәа рбызшәала ацәажәара ҳалагоит. Аиаша ҳҳәозар, дара ирҭахӡам ҳара ҳбызшәа шҳамоу даҽа бызшәак ала ҳахьцәажәо.
Даҽазны сыԥсшьаҩы ус иҳәеит: "Аԥсышәала инеиԥынкыланы иахьцәажәо ҭыԥк ахь сыугар иауеи" ҳәа. Схәыцын, аха ақалақь аҩныҵҟа уи аҩыза аҭыԥ ҳәа акгьы сгәаламшәеит – ақыҭахь думгозар. Иара ақыҭаҿгьы уажәшьҭа рбызшәа еилаԥсаны ауп ишцәажәо. Абри сацәыԥхашьеит сара. Исҳәарц исҭаху – абызшәа иззымдыруа ирыздырӡом, аха издыруа рхы иадырҵароуп иалацәажәарц. Абызшәа изҭаху, бзиа избо дара-дара рхы иадҵаны аԥсышәала еицәажәалароуп.
Фазиль Искандер џьара иҳәеит: Амца аиқәырхаразын ауп аҩны здыргылаз, аха аҩны андыргыла, амца ҩныргеит акәымзар» ҳәа. Ҳаргьы ҳаԥсадгьыл зхы ақәызҵаз рыбзоурала ҳҳәынҭқарра еиҿкаахеит. Убри аҳәынҭқарра зҳамоу ҳбызшәа аиқәырхаразоуп, зегь раԥхьа иргыланы. Ари аҳәынҭқарра атрибутқәа ируакуп. Зқьышықәсала ишьақәгылоз абызшәа адоуҳа, аинформациа иамоу зегьы ааныжьны даҽакы ахьы ҳаиасырц ҳалагеит. Ҩ-бызшәак еиваргыланы ргара уадаҩуп. Еиҳа зҳәара мариоу аԥыжәара аго иалагоит. Иахьа ус ада ԥсыхәа ыҟамкәа избо рацәоуп, ҳбызшәа аԥыжәара аҭатәуп.
Аҳәынҭқарра аганахьала ақәыӷәӷәара ҟаҵаны иацклаԥшыр, аԥсышәала имцәажәар ада ԥсыхәа шыҟам ауаа ианырдырлак рбызшәа иашьҭалоит, ишьҭырхуеит. Зехьынџьарагь рхы иадырхәо иалагоит. Амала убри ҩ-напыкла иазнеитәуп. Абызшәазын згәы былуа зегьы ирылшо ҟарҵароуп ҳбызшәа ахархәара ашьҭыхразы. Усҟан шәарҭа ҳәа акгьы ҟалаӡом ҳәа сгәы иаанагоит сара.
Лара санлыхьӡаз аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан лҭеиҭԥш, аха "леиԥш зеиԥшыз дыҟамызт, убас сахьала дчаԥан" рҳәон аҽарҳаиԥш ақыҭа агәы далсны данныҟәоз лыԥшӡара збахьаз зегьы. Сара сашьҭан абас ззырҳәоз лыԥшӡара агәаҭара, аха Лахьыцәгьа ҳәа ззырҳәо иалагахьаз аԥшӡара ацәаара лнубааларатәы дыҟамызт. Мыцхәы дҭынчын, хрыжь-хрыжь дцәажәон, шамахагьы ауаа рахь дцәырҵуамызт, ҭеиҭԥшлагьы деҩцамызшәа дыҟан.
Аԥшӡара иамазкуаз аԥҳәыс лыԥсҭазаара аӷьырак зыхшыҩ аҭыԥ иҭҟьаз ахьырхәышәтәуаз ахәышәтәырҭаҿы илхылгон. Лахьыцәгьа "дырҩегьых деиҭашәан дыргеит" ҳәа аарылаҩҩуан ааигәа-сигәа инхоз ауаа, нас ԥыҭрак ашьҭахь "дааргеит аҩныҟа" рҳәон.
Зыԥшӡара иақәӡыз ԥҳәызбахеит Лахьыцәгьа, даҽакала иаҳҳәозар, зыԥшӡара ззымыхьчаз лакәхеит. Дыҵәрышкәаӡа, дшеишеиуа данааҩагыла, ԥсабарала Анцәа илиҭаз аԥшӡареи, иара убас лыкәашареи лышәаҳәареи уҳәа рыла, зегьы деицгәарҭеит. Ашьҭазааҩцәа рацәаҩны изауз аҭыԥҳа ԥшӡа аҽацә лас еиԥш дҽырба-ҽырбо аԥсҭазаара данын, лаԥхьаҟа аразҟыцәгьара шылзыԥшыз лзымдыруа.
Ҽнак зны, даҽа қыҭак аҟынтәи лабраа рахь ауаҩы дааит, абригь-абригь иԥа рыӡӷаб дшигәаԥхо, лнапы дшаҳәо реиҳәаразы. Иаргьы анцәахша диеиԥшын рҳәеит ҭеиҭԥшла, аха лабраа ирымаз ауаҩ нагара арԥыс иҭаацәа рҿы еиҳа ихьысҳазаарын, убри аҟынтә, ахамаԥагьара иарҵысуаз амакратә ажәақәа рыцҳаит арахьынтә "иара дара дышрықәнагам" азы.
Ус еиԥш ажәа лнызҵоз рацәаҩын, аха лара ашеишеи илнаало адунеи данымызшәа, дшаԥшаԥуа лыԥшӡара лхамаԥагьара еиҳагьы иарӷәӷәо, зылаԥш лхьысуаз зегь ыршанхо адунеи данын. Ани ажәа лнызҵаз Анцәахшагьы изынарыцҳаз ажәақәа гәаӷны игәы иҭан рҳәеит.
Аамҭа цон, ари ашеишеи аҳҭнықалақь ашҟа иаауаз амҩаду ахь ирлас-ырлас дцәырҵлон. Усҟан уажәеиԥш амашьынақәа рацәамызт, убри аҟынтә, ашеишеи иманшәаланы Аҟәаҟа даазгашаз дазыԥшуан амҩеихда зегь ырлашо. Ажәа лнызҵаз, мап зцәылкыз Анцәахша амашьына имазаарын, убри аҟынтә ибзиабареи игәаӷи еилаӡҩаны лымариа аниоуа ҳәа ари амҩеихада деиҩаӡон рҳәеит...
Сара санылхааныз лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан, аха лҭоурых сгәы ҭнашьаауан, аиашазы, дагьрыцҳасшьон. Адәахьы шамаха уаҩы дибомызт аҟынтә, ҿыҵгак ҟаҵаны рыҩны снеирц сыӡбеит ҽнак зны. Дара рганахь инхоз сыуацәа рҟынтә сшаауаз, рашҭа саназааигәаха, сныҟәашәа иаагсырхеит, аха схала уахь амҩахыҵра сзыгәаӷьуамызт. Санынаԥш, дгәасҭеит лара аԥсҭазаара иардагәаз леиԥш гагаҵас ашҭа дахьықәгылаз. Санылба, лхала ҿылҭит "арахь бааи" ҳәа. Сгәы неиҭаԥеит, хықәкыс исымаз уахь анеира шакәызгьы. Схәыҷымзи, сшәон, избанзар зыхшыҩ аҭыԥ иқәҟьаз рхәышәтәырҭа уажәы-уажә иҭалоз лакәын лара. Сшәон, аха Лахьыцәгьа лылаԥш аҭаԥшрагьы сҭахын, исҭахын зыԥшӡара ззымыхьчаз аԥҳәызба иааигәаны лбара.
Лани лареи ракәын аҩны иҟаз. Рҩыџьагьы мыцхәы ицәажәомызт. Ахаамыхаақәа ирымаз сыдыргалеит, аҩны ҳшыҟоу-ҳшанугьы иазҵаауан.
Сара Лахьыцәгьа сылҿаԥшуан, аха дызқәыӡыз лыԥшӡара ацәаарагьы збомызт. Изакәызеи, мшәан, "леиԥш зеиԥшу дыҟамызт" ҳәа ззырҳәо абас ллакҭа ҭааны, аӡәгьы дузилымкаауа дзыҟоузеи ҳәа схәыцуан. Усҟан иабаздыруаз аԥшӡара ахьчара шыуадаҩыз, аразҟыдара улакҭа ҭыгга уҟанаҵар шалшоз, уҭеиҭԥш шеиҭанакуаз…
Лара дшашаӡа ақыҭеи аҳҭнықалақьи еимаздоз амҩаду ахь данцәырҵуаз, илеиҩаӡоз амашьынарныҟәцаҩ игәҭакы наигӡахьазаарын...
Ҽнак зны иаарылаҩҩит, зыԥшӡара адунеи ианымӡалоз аҭыԥҳа, аҭаацәара ҳәа дымцаӡакәа лыбаҩ лтәымкәа дшыҟаз шааԥшыз. Зхамаԥагьара адунеи ианымӡалоз лабраа акыр еиҵанарӷәӷәеит рҳәеит ари ажәабжь бӷаԥҵәага. Еиҳарак ирызхымгоз "уара ҳара уҳаҭәам" ҳәа ажәа ззырыцҳахьаз рыԥҳа лымгәарҭа иҭаз дахьиабыз акәын. Усҟан, уажәеиԥш, аԥҳәыс илгәыдҵаны дыршьуамызт, ахацәа ааилатәан, ирыӡбеит, рыхьымӡӷ ахыхра аҳаҭыразы, "дигарц, мамзар ахызаҵә ихы ишҭашәо" изырыцҳарц. Ус иагьыҟарҵеит. Дыргеит Лахьыцәгьа зҭацара еилаҳауаз, аха ас ианыҟала еиҵанарӷәӷәаз абхәараа.
Аӡәгьы издыруамызт, лара амчымхара дақәшәоу, мамзаргьы илаҭәалымшьоз арԥыс маҷ-маҷ инапаҿы дааигоу, аха иҟалаз ҟалеит, Лахьыцәгьа хаҵа дцеит ахьӡыртәит. Илыхьыз лԥагьара аарԥсасиин, Лахьыцәгьа ҭацара уа дахьнанагаз лҽамариашашәа дыҟан. Лыхшараиура аамҭа анааи, аҳәса еизаны, ишаԥыз еиԥш, ацхыраара лырҭарц илыдтәалан. Лыхшараиура мариамызт, акыр дгәаҟит рҳәеит. Ашамҭазшәа асаби икьаасбжьы геит, ахаҵарԥыс диит.
Ахшараиура иаркараз Лахьыцәгьа, лыԥсы анлоу, дылҭаҳәахаа ацәа дынҭанагалеит... Шьыбжьагәазы данааԥш, лысаби длымбеит. Дҩагылан ауадақәа еимдо лҿанаалха, анхәа аҿаалырхеит "аринахыс ибыхшо ҳара даҳтәхоит, ари адәныҟантәи иаабгаз ааӡара ҳәа дызҭахыз драҳҭеит" ҳәа. Лахьыцәгьа дарҭаслымит иларҳәаз ажәабжь ҿаасҭа. Ахьымӡхыхразы ахшара ицәыӡра ачҳара згәы иҭамыз злалакәыз ала, уаҳа ажәак мҳәаӡакәа, иаанлыжьит рҳәеит лабхәараа рашҭа.
Лхәыҷ иаб иҟаиҵо изымдыруа дгыланы дахәаԥшуан зыԥшӡара инапаҿы иааигаз ашеишеи лхы лыкәажьны инхара шаанлыжьуаз. Уи аҩнаҭаҿы анхәа илҳәоз акәын иалнадоз, иара Анцәахша дымчыдан.
Лыҩныҟа дгьежьит зыԥшӡара ззымыхьчаз, зыхшара длыҵԥааны дызцәыргаз аԥҳәыс қәыԥш. Лгәыԥҳәыхш лгәыдымӡало лаб иҩны дааҩнахеит азныказы. Ашьҭахь, лыхшара иааӡаразы илыцгылаз агәыԥҳәыхш иҿаҳәаны иааныркылеит рҳәеит.
Лшьара данықәла ашьҭахь, Лахьыцәгьа лысаби иԥшаара лҽазылкит, аха хра злаз акгьы лзеилымкааит уи аамҭазы. Лабхәараагьы акырынтә ауаа лнырҵеит рҳәеит аҩныҟа дгьежьырц, аха заҳаҭыр ларҟәыз аԥҳәыс ԥшӡа уи аҩыза агәаӷьра лхы илзаҭәамшьеит. Убри нахыс, ачымазара дыхҭанакуа далагеит Лахьыцәгьа, убри нахыс еиҳарак лымҩа ахәышәтәырҭахь ихан зыхшара дзыцәдырӡыз аԥҳәыс қәыԥш. Лахьыцәгьа рҳәон уи лразҟы ианалацәажәоз.
Акыр шықәса рышьҭахь зегь акоуп иан диԥшааит ихбыџхахьаз лԥа. Лара лҽахьылхәышәтәуаз азааигәара инхоз џьоукы драаӡозаарын. Зны-зынла амҩаду ианыршәланы ақыҭа далсны иан разҟыцәгьа дибаразы даауан иара, нас деиҭацон, згәыбылра идыз, сан, саб ҳәа иишьоз дзааӡаз рахь. Ирҳәоит иара данцалакгьы, Лахьыцәгьа лчымазара еиҳагьы аҽарӷәӷәон ҳәа.
Аҭыԥҳа аҵәца дадыркылоит ҳҳәамҭақәа рҿы. Апоет Рауль Лашәриа "Аҵх ҵәца" захьӡу иажәеинраалаҿы иҩуеит:
"Ирҳәалоит: аӡӷаби аҵәцеи,
Иҟоуп избогьы еиԥшны.
Зыбла ҭылашоу аҵх ҵәца
Иагәылсуеит аӡиас ццакны…"
Аҵәца знык иԥҽыр иузеидкылом, аԥҳәызба лаҳаҭыргьы ԥыххааса ицар ашьақәыргылара ауам, убри ауп ари зырҳәогьы.
Лахьыцәгьа лдунеи лыԥсахит аибашьра ашьҭахь. Лҭоубыҭ аҿы иқәгылан, лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаанӡа иҭыхыз афотоқәа. Урҭ сылаԥш анрықәшәа, еилыскааит уи лыԥшӡара аӡбахә абырсҟак изалацәажәоз. Аиашазы, апортрет аҟынтә исыхәаԥшуан зеиҿартәышьа уаршанхоз аԥҳәызба қәыԥш лхаҿсахьа, сара издыруаз лҭеиҭԥш иузадкыломызт, хәыки шьхаки рыбжьан. Ахьышәҭҳәа иааснырит сара сзышьҭаз уи лыԥшӡара амаӡа. Ииашаҵәҟьан, уи аҩыза аԥшӡара ахьчарагьы уадаҩзар акәхарын сгәахәуан зоуреи зыҭбареи, зхаҿы аформақәеи иреиӷьу асахьаҭыхыҩцәа рзы амодельра азызушаз Лахьыцәгьа данқәыԥшызтәи лсахьа сахьахәаԥшуаз…
Избан изысыҩуеи Лахьыцәгьа илызку аҭоурых? Акы, сара еснагь саргәамҵуан зыԥшӡара аилкаара сашьҭаз аԥҳәыс лахьыцәгьа лҭоурых. Залымдараны сахәаԥшуан уи илхылгаз ахьаа. Иҩбахаз, иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы ас азалымдара иақәшәо, разҟыла еиқәымшәо иргәыдҵаны ианыршьуа сақәшаҳаҭым. Аԥҳәыс лаҳаҭыр ахьчара зуалу ахацәа роуп, уи лыԥшӡара акьысра згәаӷьыз ахаҵагьы аҭак аҟаҵара иара иуалуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Аԥшӡара аразҟыдара анацу рацәоуп. Аԥшӡара ахьчара аҭахуп. Хымԥада, лара аԥҳәызбагьы абри дазхәыцлароуп еснагь, "Аӡӷаби аҵәцеи" рымҳәои…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аитар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аҵыхәала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.
Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19.
Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>