Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьраҟны аԥсуа жәлар иргаз аиааирала иаанкылахеит ақырҭқәа еиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥырго рагрессивтә политика. Уи аԥхьаҟа шықәсы рацәала аԥсуаа ҵҟа-ҵҟала ҳмилаҭтә интересқәа ирзықәԥон, ақырҭцәа ҳзинқәа ахьеиларгоз амлашьратә акциақәа, амитингқәа рыла ирҿагылон ҳактивистцәа.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Иахьа иӡбахә шәзеиҭасҳәоит "130-ҩык рышәҟәы" знапы аҵазҩыз, амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара "Аидгылара" иалахәыз, Гагра араион аҟны иаԥҵаз ажәлар ринтересқәа рыхьчара иазықәԥоз аиҿкаара "Абраскьыл" активист Леуанти Борис-иԥа Гыцба. Иара иҟамыз ахәҭаҷ "амилаҭ аичырчара" дахҭынҟьаны фымзи мчыбжьыки Қарҭ дҭаркхьан.
Леуанти Гыцба диит Бзыԥҭа аҳабла. Иара ихы идыруеижьҭеи аԥсуа жәлар ринтересқәа рыхьчара ауп дыззықәԥо. Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра ҟалаанӡа имиасит шықәсык аҿагыларатә амлашьратә акциақәа дрылахәымкәа. Инапы аҵаҩуп "130-ҩык рышәҟәы", дазааԥсеит атопонимика архынҳәра, Гагра астадион аҟны имҩаԥысыз амитинг уҳәа еиқәуԥхьаӡо уалагар, ҵыхәаԥҵәара аиуам активра ахьиуаз. Леуанти Гыцба инысымҩаҟны аҭыԥ ҷыда ааннакылоит иҟамыз ахәҭаҷ "амилаҭ аичырчара" ала Қарҭ иҭакра. Уи зыхҟьазгьы ҩаԥхьа ақырҭцәа аҭоурых рҩашьаны рхы ҭыргоит ҳәа ианалага дахьырҿагылаз ауп.
"1980 шықәсазы, Бзыԥҭа ацҳа азааигәара, ақырҭцәа апостамент шьақәдыргылеит. Ианыз аҩыра уажәы инҭкааны исгәалашәом, аха аҵакы абас еиԥш иҟан "абраҟа, Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аан, аинрал Леселиӡе 46-тәи ир иманы диасуан". Ас еиԥш иҟаз апостаментқәа 5-6 ашьха мҩақәа рҿгьы рышьақәыргылара ргәы ишҭаз маӡала еилаҳкааит. Иара Гагра ахьӡ ԥсахны Леселиӡе ҳәа ахҵара, насгьы Леселиӡе аҽы дақәтәаны ибаҟа аргылара ишазхәыцхьазгьы ҳлымҳа иҭасхьан. Ҳара ибзианы иаадыруан аҭоурых рҩашьаны дара ишырзыманшәалаз аҟаҵара ҩаԥхьа ишашьҭалаз, Леселиӡе арҭ аҭыԥқәа рҿы ахаангьы дыҟамызт. Убри аҟнытә аиҿкаара "Абраскьыл" ахантәаҩы Борис Кьехьыриԥеи сареи ҳааицәажәан, аҭак арыҭара сара исуалзааит сҳәан, апостамент ианыз аҩыра аҿагылара азҭоз даҽа ҩырак сазхәыцит, анаҩс уи аполитикатә цтәы алҵит", - иҳәоит Леуанти Борис-иԥа.
Ақырҭцәа рпостамент аҟнытә ҩбаҟа метра бжьаҵаны Леуанти Гыцба "абри аҭыԥ аҟны Ар ҟаԥшьи "Кьараз" агәыԥи ақырҭуа меньшевикцәа ирабашьуан" ҳәа изниҵаз ахаҳә шьақәдыргылеит аԥсуа хацәа. Аҩыра аус адиулеит асахьаҭыхҩы Тариел Амԥар, ахаҳә абетон аҭарҭәара, ашьҭахь аӡәгьы имбакәа аҭыԥ ахь анагара дазааԥсеит Леуанти игәыла Гарик Кьетиа.
"Арҭ аусеиҿкаарақәа зегьы маӡала ҳарҿын. Ахацәа ҳанеиԥылоз ақырҭцәа ҳрымбарц Бзыԥ аӡиас ахықә ахь ҳалбааны ҳаилацәажәон. Ахаҳә аартрахь иааҳаԥхьоз аӡәаӡәала ираҳҳәон иахьнеиша. Аҽны ажәлар еизеит. Аԥсуа интеллигенциа ахаҭарнакцәа Денис Чачхалиа, Семион Адлеиба, Геннади Аламиа уҳәа ирацәаҩын аусмҩаԥгатә иалахәыз. Ҳазегьы ҳгәырӷьаҵәа "аҭак раҳҭеит" ҳәа ҳаҟан, аха аӡәгьы издырӡомызт уаҵәы иҟалоз. КГБ аҟнытә Челиӡе зыжәлаз ҳмитинг ахь дааит, ахаҳә ианыз аҩыра данаԥхьа, убриаҟара дгәамҵит, иԥсыԥ еивахо далагеит. Иаразнак амилициахь дцеит. Ҳара аӡәы далакьысыр ҳуазма, изыхьчаша ҳартәеит", - ажәабжь еиҭеиҳәоит Леуанти Гыцба.
Аԥсуаа ишьақәдыргылаз ахаҳә ҿыгҳарыла ақырҭцәа рпостамент аасҭа акырӡа еиҳахеит, уи хымԥада дара архагеит. Аҳәынҭқарратә ҩаӡара змаз ацтәы дуӡӡа ҟалеит. Аус аилыргара Аԥсни Қырҭтәылеи рнапхгара аланагалеит. Леуанти Гыцба иҳәеит акы ықәганы егьи ааныжьра зынӡа аҩ-ганкгьы шақәшаҳаҭымхаз. Убасҟан аиҳабыра иазырыӡбеит рыҩбагьы рԥыргара.
"Ари аус аҵыхәала Бзыԥҭа аизара ду ҟалеит, аиҳабыра аднагалеит. Ажәахә аныҟасҵоз, "Қырҭтәылеи Аԥсни (ақырҭуа милаҭ иреиуаз) рнапхгара рахь агәрамгара ааҳарԥшуеит" ҳәа иҳадаҳкылаз ақәҵара иархагаз рацәаҩхеит, ԥыҭҩык сажәа хсыркәшаанӡа игыланы ицеит", - игәалашәоит иара.
Аизара ду ашьҭахь хара имгакәа, Леуанти Гыцба ари ақәҵара амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара "Аидгылара" алахәыла Игорь Марыхәба иқәиршәар иҭаххеит. Ашьыжь адәыӷба аанҿасырҭахь ддәықәлеит. Усҟан истудентцәаз Баҭал Хагәышьи Инга Барцыцԥҳаи ауниверситет ахь ицоит ҳәа уаҟа игылан. Аҿар анапынҵа риҭарц иҿанынеиха, Бзыԥҭатәи амилициа аиҳабы Шота Малиеи аихамҩатә милициа аиҳабыс иҟаз қырҭуаки "ҳуацәажәароуп" ҳәа ааԥхьара ирҭеит. Леуанти цәалашәарак иоун, иқәшәаз Сергеи Мхонџьиа "абри ақәҵара аҩныҟа иганы иҵәахы" ҳәа инаииҭан, амилициа аусзуҩцәа дрыцны иҿынеихеит. Хара имнеикәа уаала иҭәыз х-машьынак рзыԥшын. Леуанти Қарҭҟа дыргоит, "амилаҭ аичырчара" ҳәа иҟамыз ахәҭаҷ ала иус аӡбара иалагоит.
"Фымзи мчыбжьыки акамера сҭакын. Сҿахәы анысҿырхуаз "исхароуп" сҳәеит, аха сус анырыӡбо иаарту аӡбара шысҭаху сҳәеит. Авидеокамералагьы хазы иҭырхит исхарарҵаз санақәшаҳаҭхоз, уи телехәаԥшралагьы иддырбараны иҟан, аха сҿаԥшылара ырцәгьаны исҳәозаарын, дара рҭахрақәа ирықәымшәазт азы ирымшьҭӡеит. Сыгәҭакқәа еилыркаарц акамера дсыцҭаркит дара иртәыз ауаҩы (наседка). Усҟан исымхаҳәеит ауниверситет аҿы аҵара шылҵо сгәы ззыбылуа аҭыԥҳа. Уи нахыс ларгьы илышьклаԥшуа иалагазаап. Есыҽны хыхьтәи аихагылаҟнытә амагнитофон аҿакны ашьҭыбжьқәа сдырҳауан, зны ахәыҷқәа рыбжьы, ҽазны аӡәы ибаҩқәа шилаԥырҵәҵәоз, нас аԥстәы аԥсаатә рышьҭыбжь уҳәа, ажәакала сыпсихика иақәыӷәӷәон", - еиҭеиҳәоит Леуанти Борис-иԥа.
Леуанти Гыцба иҭаацәа Урыстәылантәи адукат дизыркит. Иара аԥышәа дуӡӡа змаз иакәын, Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду далахәын. Абаандаҩы диацәажәарц адукат Қарҭ даннеи, "сара шәыцхыраара сҭахӡам" иҳәазаап Леуанти ақырҭцәа иахьраҳауаз. Аха маӡалатәи реицәажәараан ус ишаҭахыз иеилиркааит. Адукат иус дазҟазан, Леуанти иаарту аӡбарҭаҟны иус иалацәажәарц азы дныҟәеит. Аҽны, Аԥснынтәи иааз рацәаҩхеит, ауа-аҭынха уҳәа иаарту аӡбарҭа рҽаладырхәит.
"Сус анырыӡбоз ажәахә ҟасҵарц акәын. Акамераҟны исымаз ашәҟәы ацәаҳәақәа рыбжьара атекст сҩит. Аӡбарҭаҟны убри аҽны иус иалацәажәон амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара "Аидгылара" активистцәа иреиуаз Мирон Ҭырқьбагьы. Иара исыдырҵаз ахара сахьақәшаҳаҭхаз азы дсызгәааны дыҟан. Ажәа ансырҭа, иҩны исымаз сажәахә ахы санықәла, дҿаԥхаҿаччо ибла еиҵыхны дысҿаԥшит. Сус еилзыргоз ақәгәыӷуамызт абас схы аасырԥшуеит ҳәа, иҟаз шыҟаз еилырганы ирасҳәеит, схы ахара шадсымбо нацҵаны. Аӡбаҩ дыԥҳәысын, излеилкаахаз ала, аԥсшьара анырга "ари ихарарҵо ахәҭаҷ ыҟаӡам" лҳәазаап. Ажәакала, ирххо ирымаз сус аӡбара хыркәшан мчыбжьык ашьҭахь. Аӡбарҭатә зал аҟны схы сақәиҭтәын, уи аҽны Миронгьы доурыжьҭит. Сара хышықәса ахара схы сақәиҭны (условно) исхызгон. Уи аамҭа иалагӡаны џьара еизарак салахәхар ҟаломызт", - иажәа иациҵоит Леуанти Борис-иԥа.
Леуанти Гыцба Қарҭ дахьынӡаҭакыз Аԥсны изырымҳәаз иҟазеи. Амилаҭ зҵааразы дҭаркит, Ҭырқәтәылаа иҽрымаидон, аҩны маӡалатәи атипографиа иман уҳәа. Уи азымхошәа, агомосексуализм даларҟьшьырц уҳәансҳәан гәарарҵон.
Леуанти ихы данақәиҭха аҽныҵәҟьа иус аӡбара иалахәыз иаб, иашьцәа, ижәлантәқәа, иқыҭауаа дрыцны дәыӷбала Бзыԥҭаҟа дааит. Авокзал аҿы Борис Кьехьыриԥа ашколхәыҷқәа иманы ашәҭшьыҵәрақәа кны апатриот дуӡӡа иԥылеит. Иниас-ааиасуаз ажәлар иџьашьаны инаԥшааԥшуан, иаада ҳәа.
"Аҩныҟа ҳанаа, сҭаацәа, сыуацәа, сҩызцәа ачара изаҳуроуп ҳәа аҽныҵәҟьа ашьтәа иашьҭалеит, џьоукы аҩы ааргеит, егьырҭ ашьаԥа аргылара рҽазыркит. Ҳашҭаҿы ажәлар еизошәа збаз ацәгьаҳәаҩцәа аиҳабыра рахь адырра ҟарҵеит абаандаҩы ихақәиҭра азгәарҭоит ҳәа. "Шәызҿу иашам" ҳәа ауаа анааи, аҭацаагара ҳамоуп рҳәеит сҩызцәа", - игәалашәоит иара.
Леуанти Гыцба игәы иаҭахыз аԥҳәызба аамҭала Бзыԥҭатәи актәи абжьаратә школ аҿы ҵаҩыс имаз Инга Барцыцԥҳа лакәын. Лара уажәшьҭа дыстудентын, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет, актәи акурс аҿы аҵара лҵон. Уи атәы здырыз иҩызцәа, аҽныҵәҟьа лаагара рҽазыршәеит. Леуанти ибара инеиз рыгәҭа дыҟан иабхәахараны иҟаз Виктор Барцыцгьы. Аб ашҭаҿы дыштәаз иԥҳа дызлааргозеи, убри аҟнытә "уск ҳамоуп, уҳацныҟәароуп" ҳәа джьаны иҩызцәа дыргеит.
Леуанти Гыцба ихы данақәиҭха аҽны аҭаацәара далалеит, аԥсҭазаара ҿыц амҩа данылеит.
Апатриот ду аҭакра шихигазгьы, знызаҵәыкгьы игәы меиҭасит, уимоу, амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара имҩаԥнагоз аҿагыларатә акциақәа зегьы ихы рылаирхәуан.
Зҩыза гәакьа игәалашәара зыԥсҭазаара зегь иагәылганы иаазго Sputnik аколумнист Алексеи Ламиа Абзагә игәалашәара иазкны иҩыз ажәабжь "Бисмарк" ала ҳаргәылаирԥшуеит афырхаҵа қәыԥш иԥсҭазаашьеи, иҟазшьеи, урҭ ирылҵшәахаз – хьыӡла-ԥшала иҭахареи.
"Б И С М А Р К"
Ус иҟалагәышьеит - аибашьра ахьеибашьраз мацаразы адагьы, иара ҳхатә шьоурак иаҩызахеит ҳашҭаҿ еибааӡаз аҷкәынцәа ҳзы. Ҳәарада, ажәлар зегь реиԥш, ахықәк ҷыда шҳамазгьы, мчыла абџьар аӡәгьы иаҳиркуамызт. Аха аибашьра алагамҭазҵәҟьа фырхаҵарыла Абзагә Гәыргәлиа данҭаха, ишԥаҟаҳҵари ҳәа уаанӡа маҷк илакҩакуаз рзгьы зегь ӡбахеит.
Иара ҳара аиҩызцәа ҳаҩнуҵҟа иҳамаз аԥхьагылаҩцәа дыруаӡәкын. Адау игәаӷь изҭан. Иҟазшьа ҿырԥшыгала зегьы даарылукаартә дыҟан. Аха дыхжәацәан, зегьы рзы дмаксималистын, уи ауп, сара сгәаанагарала, илахьынҵа ҿахызҵәазгьы. Ус сызхәыцуа шәасҳәап. Ауаҩы ашкәакәеи аиқәаҵәеи рыда уаҳа даҽа ԥшшәык ыҟаӡам ҳәа ианизҳауа, зехьынџьара зегь реиҳа иуадаҩу ахыдҵақәа иҿаԥхьа ианықәиргыло, мышкымзар-мышкы ус иҟоу ауаҩы илахьынҵа убриаҩызак дҭанаргылоит, схы шԥамҩаԥызгари ҳәа хәыцшьа аныҟамло.
Абзагә идыруан Аԥсны иабацәа урҭ рабацәа рыдгьыл шакәыз, Иԥсадгьыл шакәыз. Убриаҟынтә, ҳәараҭахума, ақырҭуа имагә ҟьашь аҳәаа ианахыс, адгьыл иҵазаргьы, автоматк ԥшааны, актәи амшқәа инадыркны аибашьра ахьеилашуазҵәҟьа алалара ада даҽа хымҩаԥгашьак ихаҿгьы имааит.
Ус иҟаз рацәаҩын, аха аибашьра мышкала ишнымҵәоз зхаршҭны ижәылоз, зегь реиҳа иуадаҩыз, ухаҿы иузаамгоз акәзаргьы, арратә дҵа анагӡара сцарым ҳәа мзызк, хшыҩҵакк иашьҭамыз, ашәареи агәаҽанызаареи зхаршҭны, фырхаҵарыла акәзаргьы, аха уеизгьы зыԥсра зыԥшаауаз сгәалашәараҿы ирацәаҩӡам… Уи аҵкысгьы инацҵаны исҳәар сылшоит - ус иҟаз ари аибашьраҿы еиқәхашьа рымаӡамызт!
Абзагә инаиваргылан, убас иҟаз ҳәа рыӡбахә сҳәар сылшоит Хасик Бганбеи Арзамеҭ Ҭарбеи. Исҳәо арҵабыргуеит урҭ аибашьра анҵәамҭанӡа изымнеикәа фырхаҵарыла иахьҭахаз…
Абзагә дызлаз агәыԥ аҿаԥхьа иқәдыргылаз адҵа аханатәгьы ишхыбгалоз убарҭан. Усҟан еибганы ихынҳәыз исзеиҭарҳәаз ауп исҳәо. Ҩажәаҩык инарзынаԥшуа, рацәак имеибашьыцыз, бџьарлагь маҭәалагь рацәак еиқәыршәамыз аԥсуа еибашьцәа аӷа дахьтәаз инахараны иагәылаларцаз ишьҭын. Дҵаны иқәгылан шьхала, Аҟәа иахыкәшан, аԥсуа гвардиа ахьтәаз, Агәыӡера иазгәаҭаз аҭыԥ аҟны инеины, ақырҭцәа аналала нахыс аҵәахырҭаҿ еидкыланы ишьҭаз абџьар агара. Анаҩс – ахынҳәра, иаҭаххар еибашьрыла, амҩан агыруа қыҭақәа рҿы, мхедрионаа ирықәырҵартәеиԥш, аҭыԥантәи ауааԥсыра урҭ цәымӷс ишьҭырхыртәеиԥш ақәыларақәа реиҿкаара. Уи азы агәыԥ иалан ҩыџьаҟа ибзиаӡан ақырҭшәа зҳәоз...
Шәхаҿы ишәзаагама аҭагылазаашьа заҟа ишәарҭаз? Аха Абзагә иеиԥш иҟаз хьаҳәхьачарада ицеит. Актәи амш аҽныҵәҟьагьы, ирхаҩоз ианырҿашәагьы, ишхыбгалоз еилкааз усын, аха иара иеиԥш иҟаз убасҟангьы ԥхьаҟа ҳцоит ҳәа иаҿын. Амацәаз ианҭаркгьы, аӷацәа рыкәшаны, шәыҽҳашәҭ ҳәа анрарҳәа, Абзагә иоуп уи иаҿагылаз, рыҽрырҭар, рыԥсҭазаарақәа еиқәхар шалшозгьы! Аха уи дақәшаҳаҭхазҭгьы, иара ахьӡи-ахьымӡӷи рзы имаз агәаанагара иааҳәны иаҿагылон. Уи акәхеит, иара изы иҵыхәтәантәихаз, мчла еиҟарамыз ари аиҿагылараҿ дҭахеит!
Абзик имаксимализм сазыхынҳәырц сҭахуп. Иара еснагь зегьы рҿы иреиӷьыз дашьҭан. Иаҳҳәап, ихьанҭаз асовет аамҭазы амашьына аахәара аныуадаҩыз, Абзик иҭаацәа рыгәшәымшә ҳәаны, иҿыцӡа иҟаз "шестиорка" рааирхәеит ("Жигули" ВАЗ-2106 амодель), афбатәи арныҟәага зықәгылаз (иззымдыруа рзы, еиуеиԥшым амч змаз арныҟәагақәа рықәгыланы иҭыҵуан амодельқәа). Атранзисторҵәҟьа аман! Иара цәгьалаҵәҟьа бзиа ибон имашьына. Даараӡа игәцаракны ианиӡәӡәоз узхара узахәаԥшуамызт. Асаркьеиԥш иуҿаҷҷо иҟаиҵон, абарбалқәа аҩнуҵҟалаҵәҟьа иӡәӡәон, амашьына аҵаҵәҟьа аҵиӡәӡәаауан! Зегь иреиӷьыз аџьынсқәа! Зегь иреиӷьыз аботасқәа (акроссовкақәа рзы ус ҳҳәон)!
Усҟантәи аамҭаз еицырдыруаз "Соломенные псы" захьӡыз афильм аҟны афырхаҵа хада ироль назыгӡоз Дастин Хоффман иҭаацәа рыхьӡ раб иџьынџь аҿы ишихьчоз данахәаԥш нахыс, Абзик усҟантәи аамҭаз зеиԥшыҟамыз аҩны Кәтол идмыргылар имуит, ашьацԥшшәы ақәырԥыҟҟаны, аԥенџьырқәа аихацқәа рҭаргыланы. Зегьы џьашьатәыс ирыман, ақыҭараҿ ари аҩыза абаҭахыз ҳәа. Аха иара иоуп ус зҭаххаз. "Сара сыҩны уаҩ изымго абаагәара иаҩызазароуп!" – ак узиаҭамкуа аҭак риҭеит.
Аха зегьы иреиӷьыз дшашьҭаз аазырԥшыҵәҟьоз ила акәын. Уи зшьа цқьаз доберманын. Абзик лымкаала убарҭ алақәа шигәаԥхоз дырны, Урыстәылантәи иашьеиҳаб Ахра изааигеит. Абзик краамҭа дхәыцуан иахьӡиҵара ҳәа. Аҵыхәтәаны Бисмарк аҿы даангылеит. Ала ахылҵшьҭреи Отто фон Бисмарк ихаҭа иаҳаҭыри рзы акәхап. Аԥхьа иаагны, ашьапқәа па-паны, ласбеиқәаҵәак акәын. Усҟантәи аамҭақәа рзы арҭ алақәа мбатәбаран, издыруаз маҷҩын. Усҟан еиҳа пату зқәырҵоз алашәарыцақәеи ахьчалақәеи ракәын. Уи ааӡара Абзагә имч-илша зегь ақәиҵеит, игәацԥыҳәаны, далашыҩкны дазнеит. Зегьы-зегь иреиӷьу – Бисмарк азы! Зегь иреиӷьу афатә, зегь иреиӷьу ахәыдхаҵақәа! Алаҵақәа зегь ианаамҭоу инақәыршәаҵәҟьаны! Аԥсыӡ-шша, ахәыжә цырцырларц! Шаҟаамҭа далихуааз адоберман алымҳаҵәқәа ишахәҭоу еиԥш ихызҵәҵәашаз?!
Инамыцхәны иадибалоз аџьабаа иԥылеит Абзик, рацәак хара имгакәа Бисмарк зыԥшӡара ухнахуаз лахеит, агәышԥы ҟьаҟьаны, абӷартәашьа еилыхха, еилаарцыруаз ахәыжә еиқәаҵәа! Харантә улаԥш иҵашәон. Амч ду шалаз ҩашьомызт. Дара шԥеизыҟаз?!
Абзик илахьынҵа ианымызт абык иаҳасабала аԥсҭазаара абара, аха аԥа диман! Уи, жәаҳәарада, иԥшӡа Бисмарк акәын! Ҳгәы ԥшаауан ила ианазҿиҭуаз, ибжьы ырхааны ахьӡ анеицеикуаз. Уи шәаҳәароушәа, инеиҵыхны, актәи ацыраҿ ақәыӷәӷәара ҟаҵо: "Бииииисмарк! Уааи сара сахь!" Убриаҟара бзиабареи хаареи алеиҵеит убри ала, ицәа ианыруазшәа ихатә хшара рааӡара лахьынҵас ишимоуаз...
Абзагә дҭахеит 1992 шықәса нанҳәа 24 рзы Шьрома ашьха ашьапаҿы. Аханатә анышә дамардеит Ареспубликатә хәышәтәырҭа иахьаҵанакуа аԥсыжырҭаҿ. Нас, згәы разыз ауаа рыцхыраарала, дыҵхны Кәтолҟа дыргеит, анышә дамардарц. Усҟан ауп ианыргаз Бисмаркгьы. Уигь, агәакьацәа зегь реиԥшҵәҟьа, Абзик даҵәыуон. Теть Нелли (Абзик иан, Чычԥҳа Нелли) излалҳәоз ала, акраамҭа анышәынҭраҿ иҷаԥшьон. Кәтол аӷацәа иргоит ҳәа ашәарҭара аныҟала, иаланхоз зегьы аҩада Џьгьардаҟа ианахыргагьы, Бисмарк, анышәынҭра ахьчозшәа, аҩны иахын.
Ҳара – Абзик иҩызцәа – аибашьра цонаҵы Кәтол ацара ҳаргәаҟуан, ҳҩыза иҳаҭгәын аҿаԥхьа ҳхырхәарц. Уи ҟаҵашьа змамыз акакәын. Аха иааит Аиааира зцыз 1993 шықәсазтәи цәыббрамза! Краамҭа ҳаззыԥшыз анҵәамҭа! Аҟәа ахақәиҭтәра! Аӷа шәыргәындарыла ибналара! Аҩ-фронтк реиԥылара! Иҳауит уи аҩыза алшара!
Ҳаԥхьаҟа ана-ара ицәырҵуаз аӷацәа ыҟазар ауан аҟынтә, амҩеихдаҿы ашәамахьцәа зланхо Аҭара ақыҭа ҳабжьаланы, амҩаду ҳахыкәшаны, Кәтолҟа ҳцеит. Амҩан хәба-фба километра ҳнаскьацыԥхьаӡа, аԥсуаа ахьгылаз агәаҭарҭатә ҭыԥқәа ҳнарыдгылон. Ҳәарада, ҳаангылон, ҳгәыдибаҳәҳәалон, ҳгәыдибакылон, хырԥашьа змамыз Аиааира амш еидаҳныҳәалон. Ҳаҭҵаауа иҳахәаԥшуан - ишԥа нас, Газ-2410 шкәакәа ҳақәтәан, амашьына аԥхьатәи аган аҿы аԥсуа бираҟ ахаргылан, ҳхаҭақәа армаҭәа бзиала ҳаибыҭаны, автоматқәа рыла ҳаиқәных, ҳабжаҩык аподствольникқәа кны. Зхы иақәиҭтәыз аҳҭнықалақь аҟынтәи ҳаауан! Ажәабжь бзиа ааҳгон! Уи хашҭшьа амам!
Абар, Анцәа иџьшьаны, – Кәтол! Абар – Абзик иҳаҭгәын! Ҳакәшан ҳнатәан, ҳҵәыуон, уаҳа акагьы… Краамҭа, ҿымҭ… иаҳгәалаҳаршәон… ҳхәыҷра… ҳҽеидкыланы амшын ахь ҳашцоз, мҩабжара ҳҽеилыхуа, аԥсшьаҩцәа ҳархыԥо, ҵаҟатәи ҳамаҭәа мацарала аӡы ҳаҽшалаҳажьуаз… ҳгәырӷьаҵәа хәмаршақә ҳшеибашьуаз… Издыруадаз усҟан, уи аԥсҭазаараҿгьы ишахыстәхоз… Аҩнашҭақәа рыла ҳаиҿагылан ҳшеисуаз… Хәмаррас крыҟазар зегьы ҳшыхәмаруаз, хоккеиҵәҟьа ԥкьаҭымпылла… ингургестәи аҩнаҿаԥхьа уаҩ дахьахымыз ҳҽыҵәахны, иҳазҳаит ҳәа ҳазгәдуны аҭаҭын ҳанахоз… ҳаԥсҭазаара актәи ашьаҿақәа… аԥхьатәи аиааирақәа… аԥхьатәи алахьеиқәҵарақәа…
Абзик иангьы иабгьы ыҟан уа, иҭынхацәа. Аха ҳара ҳнеира зегь реиҳа еигәырӷьаз Бисмарк акәзар ҟалап! Иҿахҵәаз аҵыхәа ршәшәо, агәырӷьара ҳәаак амамызт! Абжьааԥны злеишәа цәгьаз, зымԥан уназмышьҭуаз, уажәы аӡәаӡәала инаҳадгылан игәыбзыӷуан!
Амш ахәларахь ахы хан, цәыббрамза ҳашҭагылазгьы, ахьҭа ҿан. Аԥацхахь ҳнеит. Амца ҳакәшан ҳнатәеит, теть Нелли лбысҭаушьа ҳахәаԥшуа! Лара ҿи лаӷырӡи еиқәылхуамызт. Ҳазегь ҳаԥсы ҭаны ҳбара дшеигәырӷьазгьы, лхьаа ҳарҿыцзар акәхап…
Ахаан исхамышҭуа! Шамахамзар Абзик иҳаҭгәын иадымҵуаз Бисмарк аԥацха иааҩналан, ҳазегь ҳҿы иааины, ахы ҳшьамхы инықәҵо, иқәыԥсычҳауан. Ауаҩ иеиԥш… мап, ауаҩ иаҵкысгьы еиҳаны. Ҳацыԥхьаӡа – Абзик иҩызцәа – иҳанаҳәон агәаҟра ду ишақәшәаз, хнырҳәышьа змам ацәыӡ шамаз…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Амҳаџьырра ашықәсқәа раан ҳажәлар реиҳарак Ҭырқәтәылаҟа иахнагеит. Ахьҭеи, амлеи, ачымазара бааԥси ирзымиааиз атәым дгьыл рызқәаҭыԥхеит ршьапы анықәдыргыла нахыс. Ауадаҩрақәа ирҿагылаз, иахьа уажәраанӡа урҭ ирхылҵшьҭроу рыжәла иацырҵоит уаҟа. Аԥынгылақәа шыҟазгьы, аамҭак ашьҭахь зџьынџьдгьыл ахь аара зылшазгьы ҟалеит. Урҭ дреиуан Хышаа рҭаца Хана Ҭаркьылԥҳа. Лара лысабицәа лыманы Аԥсныҟа дхынҳәит, уи алагьы Хышаа рабиԥарак рыԥсадгьыл аҿы рышьаҭа аларкит. Ари аҭаацәаратә ҭоурых еиҭеиҳәеит Хышаа ирхылҵшьҭроу арԥыс қәыԥш Осман.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Хышаа рыжәла аҭоурых ду амоуп. Сажәабжьҳәаҩ Осман излеиҭеиҳәо ала, аҭауадцәа Мқанаа қыҭа мҩак аҟны ҩыџьа асабицәа шыцәаз рбеит. Руаӡәы, дара ишырҟазшьаз еиԥш, инапқәа ихы иаҵаҵаны дыцәан, егьи игәыҵаԥсаны. Еицыз Мқанаа руаӡәы, аҭауадцәа реиԥш ицәаз ааӡара дигоит, дхышын азы Хышба ҳәа ажәла ииҭоит, аҩбатәи – анхацәа дриҭоит. Уи нахыс Мқанааи Хышааи аишьцәа ҳәа еибабоит.
"Аиҳабацәа изларҳәо ала, ҳара шьҭрала ҳ-Калдахәаратәқәоуп. Уаҟа "Қәаса иӡы" ҳәа иҵҵуаз аӡбахә ззымдыруадаз. Иара Қәаса ҳәа иҟаз сабду иабду иакәын. Ақыҭаҟны даара ҳаҭыр иқәын, аимак-аиҿак аӡбаразгьы идҵаалоз рацәаҩын", - иҳәоит амаҭа.
Амҳаџьырра ашықәсқәа раан, Қәаса Хышба ихылҵшьҭра рыԥсадгьыл нырмыжьыр ада ԥсыхәа ҟамлеит. Иԥа Лаз идунеи иԥсаххьан, аха иԥшәмаԥҳәыс Хана Ҭаркьылԥҳаи, ҩыџьа рхәыҷқәеи (аԥеи аԥҳаи), апап иԥҳа хәыҷи, Қәаса иԥа еиҵби Ҭырқәтәылаҟа иахнагоит, ишеицыз атәым дгьыл аҟны иӡхыҵуеит. Ахҵәацәа зегь реиԥш амлеи, ахьҭеи, ачымазареи рыхго рыԥсҭазаара мҩасуан.
Ҽнак зны, Хана Ҭаркьылԥҳа илааӡоз апап иԥҳа ӡыхьк ахықәан лыхәда аџьар шхшьыз рбеит ҭырқәцәақәак. Уи иахырҟьаны гәыбӷан лоуа далагеит. Хана лхаҭа лакәзаргьы, атәым дин мап ацәылкхьан. Лабхәында еиҵбы изныкымкәа иҭаца илабжьеигахьан аҭырқәцәа ажәа раҭаламкырц, аха аԥҳәыс аҟазшьа џьбара лыман, аӡәы иҿаԥхьа лхы лалырҟәуамызт. Хышықәса ааҵуаны, Хана ахәыҷқәа лыманы анышь ала амшын дхылеит. Шаҟа мши ҵхи аӡы дхыз еилкаам, аха аԥҳәыс илылшеит Аԥсныҟа ахынҳәра, дыӡхыҵит Рҩаԥшь ҳәа иахьашьҭоу Лӡаа ақыҭа азааигәара. Лабхәында еиҵбы иакәзар хабарда дыбжьаӡуеит.
"Рҩаԥшь Хана Ҭаркьылԥҳа ланшьа дынхон. Иаҳәшьаԥҳа Ҭырқәтәылантәи нышьала Амшын еиқәа еихҵәаны дааит ҳәа аниаҳа изхаҵомызт. Ишҵабыргыҵәҟьаз анеиликаа, ажәабжь бзиа иазҳәаз ауардын ацәқәа аҵакны ҳамҭас ииҭеит. Хана ланшьа изааигәара, Лӡаа ақыҭаҿы анхара далагеит", - аҭоурых иациҵоит Осман.
Хана лԥа Шьҳаӷәан Хышба адоуҳатә школ далгоит. Анаҩс ақыҭаҟны уадак змаз ашкол иргылоит, апап дааԥхьаны ақыҭауаа рхәыҷқәа аҵара дырҵара иҽазикуеит. Ари аус аиҿкаара ахарџь ацын азы иуардын ацәқәа аҵакны иҭиуеит. Игәылацәа "аҩны иаша имаӡам, иара ашкол иргылоит" ҳәа дҵәылырхуан. Ашықәсқәа анҵы, уадак змаз Шьҳаӷәан ихыбра иавадыргылоит даҽа школк, уи иахьа 122 шықәса ахыҵуеит.
Хана Ҭаркьылԥҳа еиқәлырхаз Хышаа рабиԥара амҳаџьырра анаҩс ирнырит 37-тәи ашықәсқәеи, Аџьынџьтәылатәи аибашьра Дуи, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьреи ирыцыз ауадаҩрақәа. Аха абарҭқәа зегьы ириааины Аԥсны аҭоурых аҟны зышьҭа нзыжьыз иреиҳау аҵараиурҭақәа ирылгаз Хышаа ирхылҵшьҭроу маҷҩым.
Сталини Бериеи имҩаԥыргоз аполитика иахырҟьаны аҭакра иқәҵан, анаҩс анцәа имчала ихы дақәиҭтәын Шьҳаӷәан иԥа Дорофеи. Хана лмаҭацәа иреиуоу Андреи Хышба Македониа аконцлагерь аҟны хышықәса дыҭҟәаны дыҟан Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду еилгаанӡа. 1992-1993 шықәсқәа раангьы фырхаҵарала рыԥсадгьыл рыхьчон Хана лыбзоурала еиҵагылаз Хышаа рабиԥара ҿа.
"1980-тәи ашықәсқәа раан, сабду иаб Дорофеи Хышба аҩны идикылеит Ҭырқәтәылантәи раԥхьаӡакәны Аԥсныҟа иааз Хышаа рхаҭарнакцәа. Урҭ еиҳабыс дрыцын Зеҳни Хышба. Асасцәа ирзеиҭаҳәан Хана Ҭаркьылԥҳа иаалырԥшыз ахаҵамԥҳәысра атәы. Ҭырқәтәылатәи Хышаа ари аҭоурых иаршанхеит", - аиҳабацәа рҟынтә иаҳахьоу ажәабжь еиҭеиҳәоит Осман Хышба.
Иҟамзар ҟалап Аԥсны ҭаацәарак аҭоурыхтә ӡыблара зкьымсыз. Осман Хышба иажәабжь иҳанаҳәоит арыцҳара иаӡрыжәаз ҳажәлар зегь акоуп рџьынџьдгьыл аҟны ишаԥшәымацәоу. Абраҟоуп иахьыҟоу иахьатәии уаҵәтәии рԥеиԥш.
АҞӘА, мшаԥы 23- Sputnik. Аԥсны сынтәа Урыстәылантәи атуристцәа хыԥхьаӡара рацәала ирзыԥшуп. Уи инадҳәаланы иагәҭакым ареспублика алалара аԥҟаррақәа рыԥсахра ма рыруадаҩра ҳәа иҳәеит Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ТАСС аинтервиу аҭо.
"Иҟоуп ҵыхтәи ашықәс азы аус зуаз аԥҟаррақәа. Урҭ рыԥсахра ма реиҭакра ҳгәы иҭам. Уажәы урыстәылатәи амчрақәа ирыдыркыло аӡбрақәагьы аҵакы рыманы иҟоуп. Исҳәар сылшоит ҳара иахьынӡалшо илоиалу республикоуп ҳәа".
Бжьаниа иазгәеиҭеит Аԥсны сынтәа Урыстәылантәи атуристцәа хыԥхьаӡара рацәала ирзыԥшуп, "аҭагылазаашьа ҵыԥх аасҭагьы акыр еиӷьхоит, атуристцәа рганахьала ҷыдала" ҳәа. Иара иажәақәа рыла, атуристтә сезон ҽалкаарыла рҽазыҟарҵоит азинхьчаратә усбарҭақәа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа раԥҵаразы. Аԥсны ААР аҿаԥхьа иқәыргылахо аусдҵақәа хылаԥшра рнаҭалоит атәыла анапхгара.
Аԥсны иахьазы пандемиа иахҟьаны иалагалаз аԥкрақәа излалшо ала ирԥсыҽны аус руеит.
"Аӡәгьы игәы иҭам аҭагылазаашьа ихы иархәаны апроблемақәа раԥҵара", - ҳәа иҳәеит Бжьаниа.
Уи адагьы ахада ишиҳәо ала атуристцәа здызкыло аусбарҭақәа азыхиоуп ичмазаҩу аӡәы дҟаларгьы ахҟьаԥҟьақәа рырмариара.
"Апроблема аҵакы зегьы ирдыруеит. Аамҭақәак раԥхьа ари апроблема рымбоушәа ҟарҵозар, уажәы иҟоу зегьы еилыркаауеит. Иуҳәар алшоит апроблема аганахьала аиммунитет ҳаухьеит ҳәа, аԥсихологиатә проблемагьы абрахь иаҵанакуеит", - ҳәа иҳәеит Бжьаниа.
Аслан Бжьаниеи Владимир Путини реиԥылараан иалацәажәан Ԥсоу аӡиас алатәи аҳәынҭқарратә ҳәаа аушьҭырҭатә лшара. Аушьҭырҭатә ҭыԥ ааигәа ишыргылазгьы иара ауааи атранспорти роушьҭразы ауадаҩрақәа азцәырҵуеит. Бжьаниа иазгәеиҭеит ари апроблема аӡбаразгьы аилибакаара шыҟоу аха аамҭа шаҭаху.
"Урыстәылатәи аган ари апроблема аӡбара агәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Аушьҭырҭатә ҭыԥ ргылан 2012 шықәсазы, Аолимпиада аламҭалаз", - ҳәа иҳәеит иара.
"Зегь раасҭа ипроблеманы иҟоу аԥаразоужьроуп. Сгәы иаанагоит ари апроект зеиԥшрахаша еилкаахоит 2022 шықәса анҵәамҭанӡа. 2024 шықәсанӡа ари аҭыԥ аҿы иҿыцу аҭагылазаашьа ҟалар ауп. Ари имариам проектуп, аԥара маҷымкәа изҭаху. Унадыххыланы иҟауҵо акакәым", - ҳәа иҳәеит ахада.
2020 шықәсазы атуристтә сезон хымз ихьшәаны иалагеит, нанҳәа 1 азы. Жьҭаарамза анҵәамҭанӡа Аԥсны иаҭааит 600 нызқьҩык. Аԥсны атуристтә сезон лаҵара-жьҭаара амзақәа ирыбжьаркуеит.