Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аԥсҭазаара аԥшӡара агьама зныруа, ажəытəи аҿатəи реихысырҭа иаҿахəҳəагоу ан, анду, аԥҳəыс бырг Зина Ламшьаҵə-иҧҳа Џьапуа-Ферзба диит Очамчыра араион, Аимара ақыҭан. Иахьагьы лара гəыблыла илгəалалыршəоит Аимара аԥшӡара, абеиара, аԥсуара агəҭылсара аҳра ахьауаз.
"Аимара сара сқыҭа гəакьа акəны иахьысыԥхьаӡо акəу сыздыруам, аха еснагь сыԥхыӡ иалоуп, бзиа избоит, сгəы азыбылуеит. Еиланхоз зегьы аишьцəа реиԥш бзиа ҳаибабон, Дəаб аӡиас ҳгəылсны ицон. Аџьынџьтəылатə еибашьра ду аныҟала, иалаӡыз рацəаҩхеит, изыхнымҳəқəазгьы ҟалеит", - дҳацəажəон 92 шықəса ирҭагылоу аҧҳəыс бырг.
Зина Ламшьаҵə-иҧҳа лҭаацəа ҧшьҩык ахшара рхылҵит, хҩык аҭыҧҳацəеи арҧыски. Лара излалҳəо ала, лан даҽа хҩык ахшарагьы лааӡахьан ишыхəыҷӡақəаз. Урҭгьы Џьапуаԥҳацəан, лаб иашьа ихшара ракəын, аҷкəын даниуаз, иан ахшараиура дахыҧсааит, иҧшқацəаны ианаанха, Зина лан лыхшареи дареи еихылааӡалеит. Зина лан Џьынџьалԥҳан, лаб иан Қацəԥҳан. Зылаԥш ахара инаӡо аԥхәыс ҟәыӷа Зина Џьапуаԥҳа дызлиааз ажəытə аамҭа гəхьаалгоит, дзааӡаз аԥсуара ахə ҳаракны илшьоит.
"Нан, ажəытə иныҟəыргоз аԥсуара ҕəҕəан. Уажəы сахьынаԥшааԥшуа, имачӡахазшəа збоит. Ҳчара аушьақəа роума, ҳаԥсрақəа реиҿкаашьа аума, рҽырыԥсахит. Аӡə дыԥсит ҳəа ҳаҳар, иаҳзыхгомызт, хьаас иҳаман, иҳабжьаз ахарара ҳахəаҧшуамызт. Аԥсрақəагьы маҷын, ауаҩы дыԥсыр, дырџьабон, алақмар ҳəаны иҵəыуон. Уажəеиԥш аиныхра дуқəа ҟарҵомызт. Аԥсуа данаԥсыуаха, аламыс имазароуп. Аԥсуара аламыс ацзароуп. Хəыҷык аҩны дааҩнашыларгьы, сахьтəоу сгылоит, уи патууп, иаргьы ихашҭӡом ддухаргьы", - лҳəеит Џьапуаԥҳа Зина.
Аҭаацəара гəашьамхыс ирымоу аԥхəыс лоуп, хымԥада убри аан ахаҵа иара ихатə ҭыԥ ааникылоит. Аҳəоуеиқəшара ахьыҟоу аҩнаҭа, ахаан амҩахҟьара ҟалом, убраҟоуп аԥсуара аҭыҩрагьы ахьыҟоу. Ус еиԥш лыԥхьаӡоит ҳзыҿцəажəаз абырг.
"Сара аԥстазаара акыр скыднаҟьахьеит, исцəыԥсхьоу сыхшара ыҟоуп... Уажəы аԥеи аԥҳаи сымоуп. Сԥа ҩыџьа аԥацəа имоуп, сыԥҳа ҩыџьа аԥацəеи аԥҳаи лымоуп. Смаҭацəа ирыхшаз ыҟоуп, срыкəыхшахааит, бзиа сырбоит, саргьы снапы иҵхҵəҟьаны исааӡахьеит", - лҳəеит анду лыхшареи лмаҭацəеи дрызгəыдууны.
Зина Џьапуаҧҳа аҭаацəара даналалоз 15 шықəса дырҭан. Уи иазкыз ажəабжь анысзеиҭалҳəоз, даасыхəаԥшын, дааԥышəарччеит.
"Сҭацеи сареи амҩа ҳаныланы ҳшааиуаз, убрантəи сымҵарсны сыргеит. Схəыҷын, сгаӡан, сахьнанагаз рыжəлагьы сыздыруамызт ҽеила. Сызланагалаз аҭаацəара Ферызаа рыжəлан. Иаргьы дхəыҷын, 18 шықəса ракəын ихыҵуаз. Иаҳəшьа ҳара ҳҳаблаҟны дыҩнран, дызмаз Џьынџьалқəан. Сара сангьы Џьынџьалԥҳами, сан слыцны убра ныҳəарак аҿы сахьыҟаз, аб иԥа изы сигəаԥхазаап. Ажəакала, анаҩс ауаа азкны сымҵадырсит", - лҿара иацыз ажəабжьқəа ҳзеиҭалҳəон Зина Ламшьаҵə-иҧҳа.
Абас, Зина Џьапуаԥҳа дышқəыԥшӡаз аҭаацəара даланагалеит. Дахьнанагаз даара патула-ҳаҭырла илзыҟан. "Сытата" ҳəа акəын ишлышьҭаз, бзиа дырбон.
"Сабхəа жəохə мшы ҵаанӡа симацəажəар имуит. Сгаӡамзи, сирцəажəеит. Иаасарҳəоз зегьы ҟасҵон, рҳəатəы хасҵон. Санхəа дыԥсхьан, анԥса дыҟан. Убри санхəаԥса даара дыԥҳəыс цқьан, лара Шьынқəырԥҳан. Даара ачеиџьыка бзиа рыман, ҳаҩнаҭа асасцəа агмызт, зегьы ишахəҭаз еиҧш рымаҵ аушьа сақəшəон", - лҳəеит аԥҳəыс бырг.
Зина Џьапуаҧҳа лҭаацəа абри ахҭыс амшала, ҩышықəса дрымбаӡеит. Лашьа Аџьынџьтəылатə еибашьра дыҟан, инапы хəын, кыраамҭагьы дзымааит. Ашьҭахь данаа, иаразнак Очамчыра иԥыланы иарҳəеит иаҳəшьа Ферызаа дымҵарсны дшыргаз.
"Сашьа аибашьра аҟынтə данаа, саб иара ихьӡала ацə дуӡӡа иман, илкажьны ишьит, зегь еизеит, ачара ду изиуит. Ҳҭынхацəа еизаз, "уаҳəшьа дубозар уҳалҵ" ҳəа иарҳəеит. Аҩныҟа саагара иашьҭан сҭаацəа, аха срыманы аҳаԥқəа ирҭан, срыддмырбеит. "Саҳəшьа дызҭахым абыржəнатə шəгылан шəцар шəылшоит" ҳəа реиҳəеит сашьа. Дара штəаз иара сбара днеит, агəылара снарган ҳаибадырбеит сашьеи сареи, уи нахыс сҭаацəагьы, сҭынхацəагьы сырбеит, срымбар иабацоз, ҳзеибачҳаӡомызт аӡəи-аӡəи", - лҳəеит Зина Џьапуа-Ферзба.
Ҳзыҿцəажəоз абырг лгəашьамх бзиоуп, акала лхы дахашшаауам. Аҧсҭазаара акыр дкыднаҟьахьазаргьы, илхылгахьоу агəаҟрақəа зымҩа инышьҭаҵаны, излалылшо ала анхара-анҵыра лҽазылшəоит.
"Ажəытə арахə-ашəахə ҳзанын, ашьхымзаҭра ду ҳаман. Исгəалашəоит, ахьшьцəа ҳаман, амҿтəы хмаҷыр ала ахшаӡа сдыржəуан. Сан аҩнра ҳəа даннанага, абамба ларҵон, абамба аадрыхуан. Абамба ҷыҷны агəабанқəа, ахызақəа ҟалҵон. Аласа хаханы дԥон, дысуан. Аҩнтəи аусқəа зегьы рыҟаҵара иахьӡон, сани саби гəамҵуа ахаан исымбацызт. Ажьира ныҳəара ҳаман. Џьаҳачқьар ҳəа аныҳəа азгəаҳҭон Џьапуаа зегьы ҳшынеишабакыз, Џьапуа Махаз ҳəа дыҟан, убри ныҳəаҩыс дҳаман", - азгəалҭоит абырг.
Зина Џьапуаҧҳа излаҳзеиҭалҳəаз ала, аамҭаказы лашьа Ақсент абыргцəа рансамбль даланы Ҭырқəтəылаҟа дцахьан. Дхынҳəны данаа, иибаз-иаҳаз хашҭшьа изақəмызт, еиҳаракгьы уа инхоз аҧсуаа рыӡбахə далацəажəон.
Аҧҳəыс бырг 92 шықəса дшырҭагылоугьы, дхəыҷаахыс бзиа илбо ашəҟəыҧхьара даҟəыҵуам.
"Амҳаџьырра сара сахаанны исгəалашəом. Аха, шəҟəыла-быҕьшəыла аҭоурых здыруеит. Анцəа иџьшьаны, Аҧсныҟа ихынҳəуа иалагеит. Аԥсуа шəҟəыҩҩцəа рҩымҭақəа рыԥхьара бзиа избоит. Уажəы аҭелқəа ркуп зегьы, аҿар бзиа ҳамоуп, срыкəыхшааит. Сҭаацəа шəҟəык аанкыланы аԥхьара саналагалак, "былақəа бнархьуеит" ҳəа сарҳəоит. Сылақəа снархьуазаргьы, сгəы арҭынчуеит", - лҳəеит Зина Ламшьаҵə-иԥҳа, Аԥсны имҩаԥысуа ахҭысқəа акыр дрызҿлымҳаны.
Аԥҳəыс бырг иара убас дхəыҷаахыс бзиа илбо аԥара, ақəҵара даҟəыҵуам. Лмаҭацəа, лҭынхацəа рзы аҳамҭақəа лырхиоит. Снеиуеит ҳəа анлаҳа, сара сызгьы ҳамҭа ԥшӡак лԥеит. "Ари аконфеҭқəа ҭабыԥсалап", - лҳəан, арахəыц шкəакəала иԥаны иҟаз ссирк ааслыркит. Аиаша шəасҳəоит, даараӡа сеигəырҕьеит, акыргьы исгəаԥхеит. Сыҩнаҿы улаԥш ахьақəшəаша аҭыԥгьы азылысхит.
Ҳаиԥырҵымҭазы, аишəа ԥсыуа чысла ирхианы, акыр дныҳəа-ныԥхьаны саулышьҭит.
"Аихаҵгылара, аизыӡырыҩра ыҟазааит. Аԥсуаа ҭаацəала Анцəа еигумыжьын. Ахныҟəгара маншəалахааит, аиҟарамра ҟамлааит. Аԥсуаа рықəранҵыра дуун еснагь, аринахысгьы рыԥсынҵры кьаҿымхааит. Аҿар алахьынҵа бзиа ҳазшаз ишəыҭ, сшəыкəыхшахааит", - абас ҵыхəаҧҵəара амамызт аԥҳəыс бырг лныҳəаԥхьыӡ.
Зина Џьапуа-Ферзба агəабзиара ду лзеиҕьасшьоит. Аԥсуаа ражəа иалоуп "аиҳабы дызмоу Анцəа димоуп" ҳəа. Аԥсҭазаара ԥшӡа ақəра нҵыра ду аманы дахаанхааит Зина Ламшьаҵə-иԥҳа.
Ҭабуп ҳəа расҳəарц сҭахуп аԥҳəыс бырги сареи ҳаиҧылара еиҿызкааз Аԥсны зҽаҧсазтəыз артистцəа Анри Ферзбеи Роза Чамагəуаԥҳаи.
Нанду Ҷаҷа Габлиаԥҳа лажәабжьқәа ирлас-ырлас еиҭасҳәалоит санҵамҭақәа рҿы, уи лыбзоурала сжәар иалоуп иахьа имаҷны ахархәара змоу аԥсуа лексика, иара убас, зегь реиҳа ихадоу, ажәаԥҟақәа - "Ҿыц ибеиахаз уас анцәа дсыумҭан", "Абгадуқәа ԥсын, абгассақәа гылеит", уҳәа иаацәырылгалон лара лдунеидкылашьа аазырԥшуаз лажәақәа. Нанду аҵара лымамызт, аха лажәа ԥҟан, илдыруаз ажәытә жәабжьқәа рацәан. Исымоу алшара схы иархәаны, нанду лразҟы иадҳәалоу нҵамҭа кьаҿк шәыдызгалоит, аԥхьаҩцәа шәхаҵкы. Даара зуал сыду санду, ԥсаҭа шкәакәа, лгәалашәара адунеи саннаҵы исыцзаауеит.
Санду деибан, ҩыџьа лашьцәеи лареи зааӡоз лаб иашьа Мҭы иакәын. Иаргьы хҩык ахшара драбын. Инхон дара Тамшь ақыҭан. Лара ишылгәалашәоз ала, рыҩны даара анеиааи ыҟан.
Асасцәа инеиуаз дрылан хаҵа ԥшӡак, "дад, Ҷаҷа, снапы сбырӡәӡәар" иҳәон уи ахаҵа, Мҭы иԥшәмаԥҳәыс Тадгәыгә аишәа анлырхиалакгьы. Ҷаҷа хәыҷы, ишылдыруаз ала, уи ахаҵа еибашьра дцаны даахьан. Деилаҳәан иара еснагь ԥсыуа маҭәала, игәы икыдын аџьарқәа ԥшьба.
Ҷаҷа илызҳаит, лҭәымҭа дааҭагылеит. Зеижәҟа шықәса анылхыҵуаз, нанду ԥсрак ахь дылгеит Тадгәыгә, убри алагьы раԥхьаӡа акәны аџьар даарылагылеит. Ауаа рахь деиҿкааны дцәырҵырц азы, акәаԥкәаԥқәа зқәыԥсаз ацәҩыча иалхны аҵкы лзылӡахит. Усҟан аԥсрақәа рахь уи еиуаз акәын иршәырҵоз. Абраҟа Ҷаҷа игәалҭеит рыҩны инеиуаз, згәы аџьарқәа кыдыз ахаҵа акалашәа дышлыхәаԥшыз...
Самырзаҟантәи Гогьиак машәырла Коӷониа Кәаҵиа дишьит, уи Акоӷониа иҭынхаз иҷкәын хәыҷ иангьы дыԥсхьан азы, деибахеит, иаб иашьцәа Манчеи Ҭемрази роуп изгәакьаӡаны инхаз, дара аҭаацәара иаламызт. Машәырла иҟалаз ауаҩшьра ашьҭахь, ауаа ныбжьалан, аиӷара аанкылазарц азы а-Гогьиақәа хәдықәҵара ҟарҵеит Ҟача хәыҷы изҳаанӡа иааӡара рхахьы ишырго азы.
Аӡәы иџьеишьаргьы ҟалап уажәы ари аҩыза ажәабжь, аха ажәытәан аҟазара злаз абжьаҟазаҩцәа рыла аиӷара ааныркылон абас. Ҟача дзааӡоз аҵарагьы идырҵеит, х-класск Қәҭешьтәи аҵараиурҭа далдыргеит.
Ҽнак зны, адәаҿы дызцыхәмаруаз ҷкәынаки иареи ргәы ааибаган, "уаб дызшьыз роуп уара узааӡо" ҳәа илымҳа иааҭасит Ҟача. Аԥшәмаԥҳәыс дшихьынҳалаз, 14 шықәса иреиҳамыз Ҟача шьапыла амҩа инаныршәланы Кәтолҟа ихы ирхеит…
Ҟача Коӷониа даныҩеидас, "Аԥсуаа рышәк" даланы хатәгәаԥхарала еибашьра дцеит, уи ашәк далан иаб иашьа Ҭемразгьы, иара убас кәтолаа жәаҩык рҟынӡа.
Ирҳәоит иара дҽыбӷаҟазан, иара убас дкәашон ссиршәа ҳәа. Аҳәара уадаҩуп, избан усҟан 26 шықәса зхыҵуаз арԥыс иқәыԥшра ишәарҭараз амҩахь изирхаз. Дцеит иара хатәгәаԥхарала раԥхьатәи ааԥхьара аныҟалаз ҽаҩраҭагалан 1914 шықәсазы. Хьыӡрацаран, даара ихаҵа усын ҳәа ишьозар акәхарын, зҽи зкәадыри еибыҭаны аимператор Николаи II изыҳәан еибашьра идәықәлаз кәтолтәи арԥыс...
Ҷаҷа дышқәыԥшыз ашьҭазааҩцәа лоуа далагеит. Усҟантәи аамҭазы иахьеиԥш аинтернет ала еибадыруамызт, уи иазыркуан ақьаӷьариацәа. Аҭыԥҳа лҭаацәа ауаҩы дырнырҵон рыӡӷаб дшыргәаԥхо азы, аҵыхәтәантәи ажәа змазгьы аиҳабацәа ракәын. Ҷаҷа ажәа лнызҵоз рхи рҵыхәеи уамак игәаԥхомызт лаб иашьа Мҭы. Иара диҭахын зыхьӡ, зыжәла нагаз амаҳә.
Раԥхьаӡа акәны аџьар рахь ицәырыргаз, акәаԥкәаԥқәа зқәыԥсаз ацәҩыча иалхны аҵкы зшәыз Ҷаҷа дшеицгәарҭоз лдыруан Тадгәыгә, убри аҟынтә деиҿкааны дцәырылгарц лҭахын. Аԥсраҿы аџьар еилагылан. Зыҵкы ԥшӡа зышәҵаны уахь инаргаз Ҷаҷа игәалҭеит иҵәыуаны иаақәҵыз ахаҵа ицәҩабжьаз аблақәа шлыхәаԥшуаз… Урҭ аблақәа лара дхәыҷаахыс илдыруан...
Черкессктәи аҽцәа рполк аибашьҩы Ҟача иаразнак агәымшәара ааирԥшит. Иццышәыз иҽы дақәтәаны аибашьра адәаҿы джәылон. Гьаргь иџьар lV аҩаӡара иоуит жәабранмза 1915 шықәса рзы ақалақь Станиславов ахақәиҭтәразы. Анаҩстәи Гьаргь иџьар lll аҩаӡара кәтолтәи аибашьҩы ианаршьеит ԥшыхәра аӷа имаӡақәа ҭҵааны аагаразы дахьцаз, "амацәаз дызҭаркыз" дҭыҵны, идҵа нагӡаны дахьааз азы...
Аибашьраҿы игәымшәара ахьазгәарҭоз акыр игәы шьҭнахны, анаҩстәи ажәыларақәа дрызцон. 1915 шықәса ҽаҩраҭагалантәи ажәыларақәа рзы Ҟача ианаршьоит Гьаргь иџьар II аҩаӡара. Анаҩсан, Королиово ақыҭаҿы, 1915 шықәса рашәамзазы ԥшыхәра дцаны аӷацәа рхырӷәӷәарҭа ықәхны, 5-ҩык анемсаа тҟәаны иахьааигаз азы Ҟача Коӷониа даԥсахоит Гьаргь иџьар I аҩаӡара.
Абасала, "Аԥсуаа рышәк" афырхаҵа 1916 шықәса рнаҩсан дгьежит иқыҭахь аҭынч ԥсҭазаара дазыхынҳәырц.
Ҟача иҽааилеиҳәан, икәымжәы, икаба, иара убас игәы зыздууз иџьарқәа иаԥхьа инаҭаны дынҽыжәлеит. "Уара шьҭа ухәыҷӡам, аџьар унарылаԥш, иудыруеи, уразҟы убаргьы", - ҳәа наиқәҿылҭит иҭынхаз ԥҳәыск. Аԥсраҿы дҵәыуаны данықәҵ, ацәҩабжьа ԥштәы змаз ибла ҵарқәа лықәшәеит дхәыҷаахыс иидыруаз иҩыза Мҭы Габлиа иашьа иԥҳа Ҷаҷа. Ҟача имбацызт уи уаанӡа аџьар дрылагыланы, убри аҟынтә, дышҭыԥҳахаз, насгьы ишылԥшныз аагәеиҭеит. Уи акәхеит, аҩныҟа даныгьежь ашьҭахь, Мҭы Габлиа ауаҩы дизишьҭит "уашьа иԥҳа Коӷониа Ҟача ажәа лниҵоит" ҳәа еиҭеиҳәарц.
15 шықәса рыла Ҷаҷа дышлеиҳабызгьы, Мҭы дақәшаҳаҭхеит Ҟача иуахара. Егьырҭ илеиҽырбоз рызҵаатәы нықәганы, Ҷаҷа хаҵа дрышьҭит.
"Сҵәыуон хаҵа санцоз, сара усҟан сзызхәыцуаз даҽаӡәын, аха саб иашьа "уи ҳара дҳақәнагам" ҳәа иааҿахиҵәеит лҳәалон нанду, лхаҵацашьа аалгәалашәо. Ажәытә ҵасқәа рыла, иҟан аибагара зыбжьаз, еишьашәалаз ажәлақәа. Нанду лаб иаҳәшьа Мариа Габлиаԥҳагьы Коӷониа Абас диман, ларгьы иргәаԥханы Коӷониаа дрырҭеит лҭынхацәа.
Хҩык аԥацәа рхылҵит Ҟачеи Ҷаҷеи. Ахәыҷқәа рааӡара ада гәырҩа рымамкәа иҟан, Ҟача аҵара змаз иаҳасабала, аусҳәарҭаҿы аус иуан.
Ҽнак, ԥсшьарамшк азы, рашҭа иааҭалеит ақыҭа анапхгара ирхаҭарнакыз џьоукы. "Аиҳабыра уԥхьоит, уаалароуп" анырҳәа, гәҩара ҟамҵакәа дрыцны ашҭа аанижьит Актәи аибашьра ду афырхаҵа. Даҽа ҩбаҟа сааҭ рышьҭахь, ахаан нанду илымбацыз џьоукы аакылсын, аҩны еимырдан, Ҟача иҳәаҭҳақәа ргеит. Лара дахьӡеит иџьарқәа рыԥхьакра. Хышықәса инарзынаԥшуа дахганы дыҟан, дзыхдырҟьаз изымдырӡо.
Дхынҳәит иара иқәра аҵкыс акыр еиҳаны изхыҵуа еиԥш ихы шлаӷәӷәаӡа. Нанду гәҩарас илымаз ауаҩы дшьыц бааԥсын лҳәон.
"Дшьыцуан азы шәабду дирӡырц иӡбеит", - уажәы-уажәы еиҭалҳәалон лара. Ҷаҷа акыр илеиҳабыз Ҟача данирҭоз лылаӷырӡқәа леиуазаргьы, ашьҭахь, ианеишьцыла, ифырхаҵара зырԥшӡоз ицыз аԥхарра деилаҳауа дааҟалеит. Еснагь иӡбахә бзианы илҳәон, зегь ҳааилатәаны лҳәатәы аныхлыртлоз.
1934 шықәсазы Ҟача ахгара иқәырҵаз дацәынханы дааит. "Ахамаԥагьареи агәымшәареи зыԥсабараҿы аҳра ауаз гәаныла изыхгомызт дзыниаз азалымдара, - даақәыԥсычҳауан Ҷаҷа, урҭ ашықәс хьанҭақәа лгәаларшәо. - "Аиҳабыра уԥхьоит" ҳәа дыдмырҩашьазҭгьы, ахаан иҽриҭомызт урҭ иашҭа иҭалаз ақыҭа чынуаа", - иазгәалҭон лара.
1942 шықәсазы Аџьынџьтәылатәи аибашьра Ду ашыкьымҭазы Кәтол ақыҭан анышә дамардон Николаи II ихаан хатәгәаԥхарала урыстәылатәи акаршәрақәа рҿы анемсаа зырхуаз Коӷониа Ҟача Кәаҵиа-иԥа.
Деибаны дынхеит 30 шықәса ирҭагылаз Ҷаҷа, хҩык лыхшара лыманы. Аԥсҭазаара аҭагәҭасра акыр дкыднаҟьазаргьы, аԥҳәыс еиба илылшеит аџьынџь аиқәырхара.
Сара зны-зынла илысҭоз азҵаара "избан бара аҩбатәи аҭаацәара заԥылымҵаз" нанду абас аҭак ҟалҵон: "Ҳаӷоу ибааит, нан, Ҟача Коӷониа иԥҳәыс хаҵа дцеит ҳәа". Убасҟак ҳаҭыр ақәылҵон иара ихьӡ, убри лыԥсы ҭанаҵы ишьҭыхны илкын.
Нанду дызланагалаз аҩнаҭаҿы абиԥарақәа иахьанӡа ирызҳауазар, лара дызлыҵыз, акыр инагаз Мҭы Габлиа иашҭа иахьа иҭацәуп. Ҳара ҳаб ианшьцәа бзиа иаҳбон. Сара сызхааныз инханы иҟаз санду лашьа Ӷәыӷә заҵәык иакәын. Иара ахшара димамызт. Санду лашьа гәакьа Гәадӷа дышқәыԥшӡаз дыԥсит.
Иара диҭынхеит аԥҳа заҵәы. Иааигаз аԥҳәыс Мери Емхааԥҳа дынцәахшан. Нанду еиҭалҳәон, Гәадӷа ԥҳәыс данааига, аҭаца лыԥшӡара зегь шаршанхаз.
"Алаԥш лаахан, Мери ԥшӡа дахьыкҿагылаз дынхьыдышьшьит", - илгәалалыршәалон нанду.
Лыԥсы ҭанаҵы, лашьа Гәадӷа дылнықәуан нанду. Мҭы иҷкәынгьы дышқәыԥшыз идунеи иԥсахт, иҭынхаз ҩыџьа аԥҳацәа роуп.
Ирҳәоит, Габлиа Мҭы дызқәынхоз адгьыл ашәи ацын ҳәа, избанзар ахацәа араҟа ианахаӡомызт… Инханы иҟаз санду лашьа заҵә Ӷәыӷә идунеи иԥсахт аибашьра ҟалаанӡа, аӡәгьы диҭнымхаӡакәа.
Аибашьра ааилгазар, сымнеицызт саб ианшьцәа ахьынхоз. Сара издыруан уа уаҩытәҩыса дахымлеижьҭеи акыр шҵуаз, ашҭа иҭагылаз Мҭы икәасқьеи ашьҭахь идыргылаз амаҵурҭеи ҳара ҳаибашьра ишыццышәнатәыз. Анцәа изигәаԥхаз здырхуада, аха ауаа нагақәа ззырҳәоз рынхарҭа қьаԥҭахеит.
Аабыкьа сҩыза Саида Жьиԥҳа лмашьына ҳақәтәаны ҳныбжьалеит Тамшь Габлиаа ргәарабжьара.
Ана-ара ауаа нхоит, аха Мҭы Габлиа иҩны аԥсҭазаара анубаалом. Сгәы хьу-хьууа саншьцәа дуқәа иқьаԥҭахаз ргәараҭа снықәыԥшны сгьежьит, санхәыҷыз сахьыԥхьоз акәасқьа ду ала аҭаԥшра ахьысқәашьымхаз азы зӷьара уадаҩу хьаак сыцны…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашкол ҳанҭаз исгәалашәоит аамҭа-аамҭала ныҟәара ҳаргон. Уи ашкол аметодикатә хырхарҭа иахәҭакын. Зегь реиҳа иԥшӡаны схаҿы инхаз Амҭҟьалтәи ҳныҟәара ауп. Х-аха инарзынаԥшуа ҳаиҳабацәа ҳацны ашьхараҿ икаршәу аӡиа азааигәара ҳаԥхьон. Баша ҳаԥсы ҳшьомызт, уа ҳаҟазаара аԥсабара аԥшӡара агәаҭара адагьы, аспорттә, акультуратә усмҩаԥгатәқәа ҳаман. Ҳанылбаауаз, ҵабалтәи амҩала ҳалбааит, мҩа маҷмызт, аха ҳхәыҷра ааԥсара ҳнардыруамызт. Абас шакәызгьы, Аԥсны ахи аҵыхәеи уажә сықәрахь саннеи ауп избо саналагаз.
Иахьатәи аԥсуа туризм ҳазааҭгылозар, еиҳарк анҭыҵынтәи иаауа рзоуп издырҿио.
Абар ҩышықәса ирықәуп, сҩызцәа ажурналистцәа Зарина Коӷониа, Саидеи Радеи Жьиԥҳацәа срыцны, уаанӡа иаҳамбацыз аҭыԥқәа ҳарҭаауа ҳалагеижьҭеи. Аԥсуа театр аҿы аус анызуаз, акыр сныҟәахьан, сахьымнеиц ԥсыуа қыҭак ыҟам, аха акультуратә баҟақәеи аӡҭыҽҽа ссирқәеи рӷьырак уажәоуп избо саналагаз…
Даара акыр ҳныҟәахьеит сҩызцәеи сареи, аха Ҳабҩы ҳамцацызт. Амҩа здыруаз иҳарҳәеит уахь илаҟәу амашьына хәыҷ ала цашьа шыҟам, иҭел ҳарҭеит урҭ амҩақәа зыбла хҩаны ирхысырц зылшо ауаҩы.
Ҳмашьына хәыҷ ала иашҭа ҳанҭалеит а-Царгәыш. Аукы, ихы-иҿы ааиқәаны, агәыкра ицны "бзиала шәаабеит" ҳәа даҳԥылеит Ҳабҩыҟа ҳамҩаԥызгараны иҟаз аԥсуа хаҵа.
Беслан Царгәыш дынхоит ашьхақәа ирыԥну Аҷандара ақыҭа агәаны, насгьы Аԥсны аҭыԥ ԥшӡарақәа наԥшыхақә акәым ишидыруа. Абар 15 шықәса ҵуеит, аибашьра аветеран, хҩык ахшара раб аџьиԥинг ззырҳәо даҿуижьҭеи.
Дынхоит иара ихыркны акәымкәа, ԥсыуак ишихәҭоу еиԥш, инхара ауаа рыла ихымсло. Беслан иашҭа лаша ҩбаны еихагылоу аҩны ҭагылоуп, уахьынаԥшы-ааԥшуа анхара анапы адкыланы измоу абраҟа дшаԥшәымоу убоит.
Аҷандара ҳнеиаанӡа амҩа ҳахьаныз иаҳбарҭан ҵыԥх уажәаны атуристцәа рыла иҭәыз амшын аҟәара, амҩа иаԥныз асасааирҭақәа уҳәа иҭыкка ишыҟоу. Апандемиа иахҟьаны, атуризм знапы алаку зегьы усурҭада иаанхагәышьеит.
Амҩа ҳақәнаҵы иаҳхәыцуаз, избан изалыршамзеи аҩнуҵҟатәи атуризм арҿиара? Ирацәаҩуп ҳтәыла иамоу аԥшӡарақәа зымбац, нас иалымшаӡои атуристтә фирмақәа рыхшыҩ аҭыԥантәи ауааԥсыра ирыздырхар?!
Сынтәа зықьҩык инарзынаԥшуа ашкол аҿы рҵара хдыркәшеит, рҭаацәеи дареи асоциалтә ҳақәа рҿы аресторанқәа рахь зыхә ҳараку рымаҭәақәа рышәҵаны иахьзымцо азы иашшуеит, аха иара убри аамҭазы Аԥсны аҭыԥ ԥшӡарақәа рҽеизакны рҭаара азҵаатәы зныкгьы ишьҭырымхыц. Атәыла аҩнуҵҟатәи атуризм инадҳәаланы, ҽнактәи аныҟәара, уахыктәи аресторан аҿы инухуа аасҭагьы еиҵахоит уҽазкны уныҟәо уалагар. Ауаҩы иара дахьынхо итәыла наԥшыхақә акәым, хаҭала ибла иаирбароуп, Аԥсны аԥшӡара асасцәа рзы мацара акәӡам изыҟоу.
Изыхҟьазаалак, аҩнуҵҟатәи атуризм ҿиара дук амам, аха сынтәа иҟалаз аҭагылазаашьа иаԥшны, издыруада, ҳтәылауаа анеиааира рхы азыркыр, уи иабзоураны атуризм знапы алаку, ирацәамзаргьы, аусутә роур алшон...
Беслан Царгәыш баша машьынарныҟәцаҩым, иара аекскурсиа амҩаԥгаразы даара дҟазоуп. Иашҭаҿы ҳмашьына хәыҷы ныжьны, Ҳабҩыҟа ихалоз имашьына ду ҳлақәтәаны ҳҿынаҳхеит, изҩыдоу аԥсабара ҳаԥыларцы. Беслан алаф иҳәон, "сара еиҳарак аурысшәа заҳауа атуристцәа роуп иныҟәызго, убри аҟынтә, раԥхьаӡа акәны аԥсуа туристцәа ԥсышәала ахҳәаа рзыҟасҵоит" ҳәа.
Ҳамҩаныза амҩа ҳақәнаҵы иаҳзеиҭеиҳәон иахьа иҭацәу, аха анкьа араҟа инхоз ауаа ирыбзазашьаз. Алашара ыҟамызт, аха рырахә, рышәахә уҳәа, Анцәа ишиҳәара инхон иҳәеит. Арҭ аҭыԥқәа рҿы анкьа инхоз Џьниаа, Чамагәуаа, Инаԥҳаа лбааҟа ицеижьҭеи акыр ҵуеит, аха зегь акоуп еиқәханы иҟаз Зарина лҭынхацәа рыҩны ашҭагьы ҳҭанагалеит. Асезон аныҟаз, аҷандараа рыҷқәынцәа арҭ аҭыԥқәа акыр игәцараркуан, амҩа аӡын маҷк еиланажьуазаргьы, ааԥын анааилакь идрыцқьоит, еиҟарартәуеит.
Ҳмашьынарныҟәцаҩ иаԥсшәа хазынала аҭыԥантәи атуризм аусзуҩцәа рџьабаа, русушьа апринципқәа ҳзеиҭеиҳәон. Уажәы-уажә имашьына ду ииасуа аӡиас Ааԥсҭа амч хьаас имкыкәа агәырқьҳәа инырсуан.
Иҳамбаӡакәа аӡҭыҽҽақәа руак ҳазааит, дара зынӡа хԥа ыҟоуп: Ҳабҩы, Ацә ахы, Ааԥсҭа. Ҳахьынаԥшы-ааԥшуаз агәамсам ишакәым икажьны иҳамбеит, ииашоуп, џьара-џьара ашәарыцаҩцәа рышьҭрақәа ахьынрыжьызгьы ыҟоуп.
Беслан ибзоурала, ҳара иаҳбеит агеолог Курочкин ибаҟа, уи гылоуп аекспедициа анымҩаԥигоз иҭадырхаз ихьӡ зху аҩхааҿы. Ҳабҩытәи аԥсабара аҭыԥҳацқьа илеиԥшуп, иубоит аԥсҭазаара ишашаз ишыҟоу, атуризм ашьҭрақәа уԥылозаргьы.
Сҩызцәеи сареи ҳалацәажәон, шаҟа ҭыԥ ссир аҵаҵәахны иамоузеи ҳара ҳаԥсабара, нас уи зегь раԥхьаӡа зыбла иабарц зыхәҭоу ҳара ҳакәӡами? Аҽнытәи ҳныҟәара еснагь еиԥш, пикникла ихҳаркәшеит, амҩа ҳаршәазаргьы, ҳала иабаз аԥсабара аԥшӡара ҳгәы акыр ишьҭнахит.
Аҩныҟа ҳаныгьежьуаз схәыцуан, ииашам аԥсуаа аусура бзиа ирбом ҳәа зны-зынла ҳхы иазаҳҳәо. Беслан Царгәыш ихатә џьабаа дыннархеит, ус анакәха, аԥсуа аусура дацәхьаҵуам. Сажәабжь афырхаҵа, атуристцәа рымҩаԥгара анаҩсангьы, изныкымкәа аӡы иагоз атуристцәа еиқәирхахьеит. Уи иара ианеиҭеиҳәо, уамаӡак ҟазҵаз иеиԥш акәымкәа, иара иусура иахәҭакны иԥхьаӡоит…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 12 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа Апарламент ахь аиҭалхрақәа рҿы абжьыҭара иҽалаирхәит амҽыша, ԥхынгәы 12 рзы ҳәа аанацҳауеит атәыла ахада ипресс-маҵзура.
Аслан Бжьаниа ибжьы аиҭеит дахьҭаҩу аҭыӡҭыԥ ала, Тамшь ақыҭан иҟоу алхратә ҭыԥ аҿы.
Абжьыҭара хыркәшахоит асааҭ 20:00 рзы. Раԥхьатәи алҵшәақәа еилкаахоит алхратә ҭыԥқәа ркомиссиақәа Алхратә комиссиа хадахьы аԥкаанҵақәа аннаргалак ашьҭахь.
Азакәан ишаҳәо ала, алхратә ҭыԥқәа ркомиссиақәа алҵшәақәа ҩымш ирҭагӡаны реихшьаларазы азин рымоуп. Заанаҵтәи алҵшәақәа анрыларҳәалак ашьҭахь, абжьыҭара шымҩаԥысыз азы ашшыԥхьыӡқәа ҟалар, АКХ ҽнак ахи аҵыхәеи рыла урҭ рыднакылоит.
Бзыԥтәи алхратә ҭыԥ хада № 10 ала Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп Ҭамаз Леибеи Ҭемыр Беиеи; Оҭҳаратәи алхратә ҭыԥ хада №14 ала Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп Робесҭан Габлиеи Алмасхан Барцыци; Гәдоуҭатәи алхратә ҭыԥ хада №18 ала - Асҭамыр Ахбеи Алхас Ҳагбеи; Кындыӷтәи алхратә ҭыԥ хада №31 ала - Аидар Кәыҵниа, Гарри Кокаиа, Џьансыхә Адлеиба.
Аԥсны Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаԥысуеит ԥхынгәы 12 рзы иҭацәыз амандатқәа ԥшьба рахь - атәыла ахадас иалырхыз Аслан Бжьаниа, аԥыза-министрс иҟарҵаз Александр Анқәаб, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрс иҟарҵаз Дмитри Дбар, Гагра араион ахадас иҟарҵаз Иури Хагәышь рҭыԥқәа рахь.