- Оқтаи шәеиҳабацәа Аԥснынтәи Ҭырқәтәылаҟа амҳаџьырра иагеит. Аԥсны шәџьынџь дгьылуп ҳәа анбашәаҳа, уи аӡбахә шәазҳәодаз?
— Сара сиит Ҭырқәтәыла 1962 шықәсазы Адаԥазара азааигәара Ақҭафеқь захьӡ ақыҭаҿы. Ари ақыҭаҿы инхоит амҳаџьырра иахнагаз аԥсуаа. Атәым дгьылаҿы аԥсуаа рынхарҭа ҿыц аҵакырадгьыл иахьӡырҵеит Аԥснынтәи иахьыхарҵәахаз ақыҭа Џьгьарда. Сабду Қарбеқь ихьӡын уи иаб Хадам Чқотуа иоуп иҭаацәеи иареи роуп ихырҵәахаз. Абжьаратә школ саналга Стамԥылтәи ауниверситет салгеит азинхьчаҩ изанааҭ ала.
Схәыҷаахыс исаҳауан Аԥсны аӡбахә, есымша исҭахын сыԥсадгьыл ахь саарц. Аԥсныҟа нхара ҳәа саанӡа Алина Ачԥҳаи, Руслан Гәажәбеи, Инна Ҳаџьымԥҳаи, Фениа Аҩӡԥҳаи сареи аимадара ҳабжьан.
- Раԥхьаӡа Аԥсныҟа шәаара шԥаҟалеи? Иахьынӡаздыруа шәаареи Аԥсны аџьынџьтәылатәи еибашьра аналага аамҭеит еиқәшәит ҳәа.
— Аԥсны Жәлар рартист Кандид Ҭарба еиҿикааит ансамбль "Кавказ" ҳәа, уи аӡбахә змаҳахьац аӡәгьы дыҟаӡам. Убри ансамбль сацны сааит раԥхьаӡа акәны. Аҩбатәи аҟны санаа акәзар, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҽазыҟаҵаратә курсқәа рахь сцеит. Аԥсшьрамшқәа рзы сара аҭаацәара салалалеит, сыԥшәма дсыманы Ҭырқәтәылаҟа сцеит.
Уи аамҭазы Аԥсны раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба Ҭырқәтәылаҟа днеит, счара адырҩаҽны акәын. Ус Ҭырқәтәыла сшыҟаз Аԥсны аибашьра иалагеит. Аџьабаа дуӡӡа баны арахь схынҳәит. Амала сыԥшәма уахь даансыжьит. Гагра ақалақь ахақәиҭра ашьҭахь сыԥшәмагьы арахь дааит.
Иҳәатәуп сҭаацәа ишырҭахымыз, ахәыҷы даазгоит ҳәа. Насгьы иаԥым ус аиҳабацәа рҿаԥхьа ацәажәара, саб иашьа ус иҳәоит "уара иугәыиҭои, ахәыҷы уахь дабаугои, аибшьра цоит ҳәа", сара исҳәеит "Аԥсны аибашьра цоит, аха ҳџьынџьуаа рыхшара рыманы иаауеит, ари афакт аԥсуаа ргәы шьҭнахуеит", ҳәа. Иҳәатәуп аибашьра алагаанӡа мызкы шыбжьаз Владислав Арӡынба Ҭырқәтәылаҟа сшыишьҭыз ҳџьынџьуаа рыҿцәажәараз, адернеқьқәа сырҭааны аҿар ргәы рҽанысҵон Аԥсны аибашьра алагар алшоит ҳәа. Сезаи Папбеи, Миумзаҭ Шамбеи сареи Аԥсныҟа агәыҳалалратә цхыраара ҳәа иааҳашьҭуан, акциақәа мҩаԥаагон.
- Аԥсны арепатриациазы аҳәынҭкарратә еилакы анаԥырҵа ашьҭахь шәара уа аусура шәалагеит. Анаҩс Аԥсны Жәлар реизара депутатс шәалхын. Иуҳәар ауама аибашьра ашьҭахь егьа ишыцәгьазгьы, шәара ишәылшеит Аԥсны шәҭыԥ аԥшаара, араҟа аанхара?
— Марттәи ажәылара ашьҭахь иаԥҵан арепатриациазы аҳәынҭқарратә еилакы, напгхара аиҭеит Нугзар Ашәба, сара Гагратәи аҟәша сеиҳабын. Аибашьра анеилга ашьҭахь сҭаацәара сыманы Аҟәаҟа нхара ҳәа сиасит, Нугзар Ашәба ихаҭыԥуаҩс ауз зуан. 1997 шықәсазы Аԥсны Жәлар реизара депутатс салхын. Уаатәи сусура зызкыз зегьы арепатриациа азҵаарақәа ракәын. Ҳџьынџьуаа Аԥсныҟа раагара, иахьааиуагьы рырманшәалара. Аиаша шәҭахызар, иуадаҩын аибашьра ашьҭахьтәи аамҭа, сара сымацара сзы акәым, аԥсуа жәлар зегьы рзы еиԥш. Аха зныкгьы сгәы иҭамшәеит Ҭырқәтәылаҟа схынҳәып ҳәа. Сара уи аҟара исҭахын арахь аара, знык сшьапы анықәгыла сышԥахынҳәуаз.
- Оқҭаи шәара ашәҟәқәа реиҭагара шәнапы рылакуп, аиҭагара шәзанааҭ шакәымгьы. Иарбан еиҭажәгахьоу, уажәы шәнапы злакыуи?
— Аԥсшәантә аҭырқәшәахь раԥхьатәи ашәҟәы еиҭазгеит 2008 шықәсазы. Адилле Абас-оглы лгәалашәарақәа ракәын. Уи ашьҭахь исыцааиуазшәа анызба Ҳаири Қәҭарба ишәҟәқәа ҩба аҭырқәшәахьынтә аԥсшәахь еиҭазгеит. Анаҩсан, Мысҭафа Быҭәба "Кавказ иазку игәлашәарақәа", уи ашьҭахь Беқир Ашәба ишәҟәы "Сыхьчауеит" Аԥсны аџьынџьтәылатәи еибашьра ашықәсқәа рзы игәалашәарақәа. Абызшәадырыҩ Сариа Амҷԥҳаи сареи еиқәҳаршәеит аҭырқәа-аԥсшәа жәар, аицәажәага.
Аԥсшәахь еиҭазгеит ҳџьынџьуаа ргәалашәарақәа еидызкылоз Альпа Хуандџьа ишәҟәы "Аԥсуа Фуаҭ", ашәҟәыҩҩы ду Иашар Кемал ишәәҟы "Чақьырџьалы Ефе", аԥсшәахьынтә аҭырқәшәахь Вахтанг Абҳазоу иҩымҭа "Амцахара аамҭа". Мушьни Лашәриа ипоема "Ахьтәы уасцәа", Миха Лакрба иновеллақәа ирылху "Аламыс", Ҭемур Ачагәба иҩымҭақәа "Мамед Бадиа", "Аԥсуа ҭоурых Ахронологиа", Рушьбеи Смыр ипоема "Семра" уҳәа.
- Шәхәыҷқәа аԥсшәа рҳәартә еиԥш, рыԥсадгьыл аҿы ирызҳарцаз ишәылшоз зегьы ҟашәҵеит. Иахьа шәнапы злакыи?
— Сыԥҳа аиҳабы Мрамза Ҭырқәтәыла Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьа иазкны иреиҳаӡоу аҵара дҭоуп, аиҵбы Гәранда а-4-тәи аԥсуа школ дҭоуп. Ҭырқәтәыла инхоит сан, сашьа, саҳәшьа. Мрамза сан лҿы дыҟоуп, лгәы аалхашҭоит, лассы-лассы ҳара ҳалбоушәа лгәы ыҟоуп. Сонер Гогәуа еиҿикааз "Жәларбжьаратәи афонд Аԥсны" аҟны аус зуеит. Сгәы аздууп схәыҷқәа аԥсшәа аҷҷаҳәа иахьырдыруа, рыԥсадгьыл аҿы ҭынч иахьынхауа.
АҞӘА, жьҭаара 30 — Sputnik. Cырма Ашәԥҳа.Ҭырқәтәыла Измир ақалақь аҟны иҟалаз адгьылҵысра иахҟьаны аԥсуаа рахьтә ԥсыҭбара ыҟам, абри атәы иҳәеит Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
"Анцәа иџьшьаны, аԥсуаа рганахь ала, ԥсыҭбара ыҟам", - иҳәоит иара.
Аҟәысба иажәақәа рыла, уажәтәи аамҭазы иҟоу адырраҭарақәа рыла ԥшьҩык рыԥсҭазаара иалҵит, ахәрақәа змоу рацәаҩуп- 200-ҩык рҟынӡа инаӡоит. Сааҭцыпҳьаӡа аинформациа аҽаԥсахуеит, аҭҵааратә усурақәа мҩаԥысуеит, иҳәеит иара.
"Ахсаалаҿы изларбо ала, Измир ақалақь Ҭырқәтәыла мраҭашәаратәи аган аҿы ишьҭоуп. Ааигәа-сигәа иҟоу ақалақьқәа иреиуоуп Бурса, Билеџьиқь, уантә машьынамҩала ҩба-хԥа сааҭ рыла унаӡоит. Бырзентәылеи Ҭырқәтәылеи ирыбжьоу Егеитәи амшын аԥшаҳәаҿы иҟоу қалақьуп. Ҭырқәтәыла иҟоу ақалақь дуқәа Сҭампыли Анкареи рнаҩс зегь реиҳа идуу қалақьуп ҳәа иԥхьаӡоуп Измир ақалақь, уаҟа инхо ауааԥсыра рхыԥхьаӡара хәмиллионк иреиҳауп", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба излазгәаиҭо ала, адунеи иалаҵәаз аҿкчымазара ҟамлазҭгьы, Измир ақалақь аҿы аԥсуаа ркультуратә хеидкыла аԥҵара ргәы иҭан, уи аԥхьаҟа хымԥада ишьақәдыргылоит.
"Адгьылҵысра иахҟьаны мшын аԥшаҳәа иазааигәаны игылаз ахыбрақәа роуп еиҳарак ибгаз. Ателехәаԥшратә дырраҭарақәа излазгәарҭо ала, 6-7 рыбжьара рҟынӡа инаӡоит иҟалаз адгьылҵысра амчхара, аӷәӷәара. Аԥсҭбарақәа иҵегьы еиҳахар ҟалап, иҟоу аҭагылазаашьа ус еиԥш агәҽанызаара ҳанаҭоит. Амшын аҿы иҟалеит азы адгьыл анҵысы, ацәқәырԥақәа рыҽдырӷәӷәеит, 30 см. рҟынӡа ақалақьқәа рыҩныҵҟа аӡқәа хыҵны ирыжәлеит, еиҳарак аԥшаҳәа азааигәара иҟоу араионқәа ааха рнаҭеит", - ҳәа азгәеиҭеит Аҭанур Аҟәысба.
Измир ақалақь аҿы ибгаз ахыбрақәа хәба-фба рҟынӡа ыҟоуп. Аҩнеихагылақәа ирыҵаркуа ауадақәа рхыԥхьаӡара рацәоуп, акырӡа аԥхасҭа ӷәӷәа ҟанаҵеит иҟалаз адгьылҵысра. Аԥхьаҟагьы агәҽанызаара ӷәӷәа аадырԥшуеит уаҟа инхо ауааԥсыра, иҳәеит адиаспора ахаҭарнак.
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Быжьшықәса раԥхьа Шьамтәылантәи зҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь нхара ҳәа ихынҳәыз ҳџьынџьуаа ргәыԥ аҿы дыҟан Шьади Баӷба. Шьади Аԥсныҟа ицны иааит иани иашьеиҵбы Фадии. Шьади Баӷба иӡбахә саҳаит ааигәа, мышқәак раԥхьа Маҷара аҳаблаҿы ҳџьынџьуаа срыҿцәажәарц санырҭаа. Адәаҿы машәыршәа исықәшәаз аԥсшәа засҳәаз Шьади иан лакәзаарын. Бызшәала рацәак ҳанзеилибамкаа лареи сареи, ҳаицәажәара заҳауаз хаҵак иазгәеиҭеит лԥацәа аԥсшәагьы аурысшәагьы шырҳәо, урҭ рыла ҳаибабарц шыҟало. Лԥацәа руаӡәк аус ахьиуаз ансарҳәа, иааигәан, аҽныҵәҟьа дсыԥшааит. Аиаша шәасҳәоит, Шьади аԥсышәала ицәажәара акыр сыхнахит, иагьџьасшьеит.
"Шьамтәылантәи арахь санааз уиаҟара схатәы бызшәала сцәажәартә сыҟамызт, уажәгьы ишысҭаху исзымҳәозаргьы, сызлацәажәо еиҳарак аԥсышәалоуп. Санхәыҷыз сандуи сабдуи (сан лганахьала) еснагь аԥсышәала еицәажәон, исаҳауаз еиҳарак уи абызшәа акәын. Сан Қәышьԥҳауп Муна лыхьӡуп, саб Џьамал ихьӡуп, уажәы иара Германиа дыҟоуп", - абас ҳаиҿцәажәара нхацҳаркит Шьадии сареи.
Шьадии Баӷба Дамаск ақалақь аҿы дынхон Аԥсныҟа даанӡа. Аха иара иабшьҭрагьы ианшьҭрагьы ажәытә иахьынхоз Голантәи аҳаракырақәа рҿы акәын, уаҟа инхоз аԥсуаа аӡәырҩы ыҟан, аҭоурых еиԥхьнарттеит умҳәозар.
"Саб иан дадыгьан, Назира лыхьӡын, Ӷашь лыжәлан. Сабду Маҳмуҭ ихьӡын. Сан лангьы дадыгьан, Садие Сҭашә, сан лаб Салиҳ ихьӡын. Шьамтәыла инхо Абаӷбақәа рхыԥхьаӡара егьмаҷым, Қәышьбақәагьы ҭаацәарақәак нхон", - ихәеит Шьади Баӷба.
Аԥсыуаҵасла иааӡоу, ҟазшьала иҭынчу, зхы-зҿы ачча ақәыхх ицәажәо Шьади иеиҳабацәа рҟынтә иидыруа ажәабжьқәа маҷым. Иара излаиҳәо ала, атәымџьара иизаргьы, ршьа-рда аԥсуа шьа алоуп, уи еицакра зақәлараны иҟам.
"Аиаша шәасҳәоит, аԥсуара ҳзымдыруа ауп ишаҳҵаз. Ишԥа ҳәа шәсазҵаар, аҭакгьы сызшәаҳәом. Избанзар, Анцәа ҳаԥсыуаны ҳаишеит. Ҳанхәыҷыз аахыс аиҳаби аиҵби рҭыԥ ҳдыруан, сасык даҳзааиргьы итәарҭа-игыларҭа шхазыз ҳдыруан, ҳхымҩаԥгара аԥсуа цәа аҟәнызар акәын, даҽакала ҟалашьа амамызт", - ҳәа азгәеиҭоит Шьади Баӷба.
Шьади Баӷба Аԥсныҟа данаауаз 23 шықәса ихыҵуан. Иара Дамаск ақалақь аҟны иреиҳау аҵараиурҭа дҭан, англыз бызшәа аҟәшаҿы аҵара иҵон, убри инаваргыланы егьырҭ абызшәақәагьы дрызҿлымҳан. Ара дахьааизгьы Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет дҭалеит. Уижьҭеи иԥсҭазаараҟны зҽызыԥсахыз акыр ирацәоуп. Зегьы ирыцкуп игәы каршәны, ихы-игәы дақәгәырӷьо Аԥсны дахьынхо.
"Сара саншьцәа Маҳмуҭи Аҳмеҭи Аԥсны инхоижьҭеи акрааҵуеит. Аибашьра ҟалаанӡа Маҳмуҭ ара дыҟан, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҿы аҵара иҵон, аибашьра аамҭазы иҩызцәа дрывагыланы иԥсадгьыл бџьаршьҭыхла ихьчеит, уи сара акыр сазгәыдууп. Уажәы саншьцәа Пицунда инхоит. Шьамтәыла ҳаныҟаз урҭ рыла иҳаҳауаз ахабарқәа рацәан", - иҳәоит Шьади Баӷба.
Шьади Баӷба иандуи иабдуи Аԥсныҟа изныкымкәа иаахьан, рԥацәа илырхыз аԥсҭазааратә мҩа иазыразын. Шьади иабду араҟа иԥсҭазаара далҵит, Бзыԥ анышә дамадоуп, ианду Шьамтәыла дынхоит.
"Сара Аԥсныҟа сааижьҭеи уажәшьҭа шықәсқәак ҵуеит, абра сизшәа-сааӡазшәа схы збоит. Аразҟы ҳаман ҭаацәала ҳәа сыԥхьаӡоит ҳаԥсадгьыл ахь ахынҳәра ахьаҳқәашьхаз. Аус зуеит аргыларатә наплакаҿы, аҩызцәа сымоуп, аԥсыуак Аԥсны дшынхо еиԥш схы ныҟәызгоит. Мчык еснагь исыҵанаҳәон, гәыӷрак сыман Аԥсныҟа сшаауаз", - ҳәа азгәеиҭоит Шьади Баӷба.
Шьадии сареи ҳаиҿцәажәараҟны иазгәеиҭеит ателехәаԥшратә дырраҭарақәа рыла сшидырыз, Шьамтәыла саныҟазтәи анҵамҭақәа дрылацәажәеит, уи сгәы акыр иахәеит. Шьади Баӷба абызшәақәа рҵара акырӡа ицааиуеит, иидыруа атәым бызшәақәа иреиуоуп: аурысшәа, аҭырқәшәа, англыз бызшәа, араб бызшәа. Аха, зегь реиҳа иԥшӡоуп ҳәа иԥхьаӡоит аԥсшәа.
"Ҳара ҳаҩны - Аԥсноуп, аԥсуароуп абрагь ҳаидызкылаз, иаҳхашҭыр ҟалаӡом, ҳбызшәа ҳдыруазароуп, иаҳҵароуп. Сара издыруаз аԥсшәа аихаҳара лыбзоура ду алоуп Наала Басариаԥҳа, аԥсуа бызшәа арҵараҿы ацхыраара ду ҳалҭеит, ҭабуп ҳәагьы ласҳәоит. 23 шықәса Шьамтәыла сынхон сара, "уара уарабуп" ҳәа аӡәгьы исаимҳәаӡеит, зегьы ирдыруан Кавказаа ҳшырхылҵшьҭраз", - ҳәа азгәеиҭоит Шьади Баӷба.
Шьади Баӷба ижәлантәқәеи иареи еибабалоит, еиҳарак аҳтнықалақь аҿы иҟақәоу роуп иидыруа. Игәы иҭоуп Аҟәа налҵ иашьцәа дырҭаарц, аимадара бзиа рыбжьаларц.
"Изларҳәо ала, ҳара ҳажәлантәқәа Гәбаадәы инхон амҳаџьырра рыхьӡаанӡа. Иҟоуп Ҭырқәтәылаҟа, Нхыҵ-Кавказҟа иагақәаз. Сабду иабду Самсун дыхон, сабду иабгьы Самсун диит, иашьа арантә дҭыҵит, уа дахьнеиз арра дыргеит. Ашьҭахь, Шьамтәылантәи Баӷ ҳәа еиҳабык днеин Ҭырқәтәылантәи Шьамҟа дигеит", - иҳәеит Шьади Баӷба.
Аамҭеиҭасра ҭаха знамҭоз ҳџьынџьуаа изҭашәаз аҭагылазаашьа акыр икыднаҟьеит, тәылак аҟынтә даҽа тәылак ахь ахҵәара, уаҟа ҩаԥхьа анхара-анҵыра уҳәа шаҟа џьамыӷәа цәгьа рхыргазеи? Ҳажәлар агәаӷь ду рызҭоуп, ахыларҟәреи агәкажьреи раҭәам. Уи ус шакәу шьақәнарӷәӷәоит зыԥсадгьыл ахь ихынҳәыз ҳхылҵшьҭрақәа рыгәаӷьра, рычҳара, рҟәыӷара, рхымҩаԥгара.
Шьади Баӷба иакәзар изеиӷьасшьоит аманшәалара игәҭакқәа зегьы рынагӡараҿы. Ҳаиҿцәажәараҿы ишазгәеиҭаз еиԥш, ауаҩы гәыӷрада дзынхом, аԥхьаҟагьы игәыӷрақәа еиҩымжьааит!
АҞӘА, жьҭаара 31 - Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 зцәа иалоу реилкааразы атестқәа 367 ҟаҵан, урҭ рахьтә акоронавирус аарԥшын 73 тест рҟны ҳәа аанацҳауеит Аԥсны ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 132-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 114-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 23-ҩык, ибжьаратәуп - 27-ҩык, илҩаауп жәаҩык апациентцәа. Аҟәа асасааирҭа "Аиҭар" ашҭаҿы иаадыртыз амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 60-ҩык апациентцәа. 57-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, хҩык рҭагылазаашьа бааԥсуп.
Аоперштаб иара убас иаанацҳаит жьҭаара 31 рзы Аҟәа асасааирҭа "Аиҭар" аҟны иаарту урыстәылатәи хырхарҭарацәалатәи агоспиталь аҟны акоронавирус злаз ҩыџьа рыԥсҭазаара ишалҵыз.
Иԥсҭазаара далҵит COVID-19 ззышьақәырӷәӷәаз 1934 шықәса рзы ииз апациент. Иара ҩганктәи аполисегментартә гәыҵәкра ӷәӷәала илаҽны дыҟан. Иҭагылазаашьа акыр ибааԥсын. Жьҭаара 31 ашьыжь иара иԥсҭазаара далҵит игәы-шьадатәи иԥсыԥлагаҩагаратәи зымхара иахҟьаны.
1942 шықәсазы ииз COVID-19 ззышьақәырӷәӷәаз апациенткагьы жьҭаара 31 рзы лыԥсҭазаара далҵит. Лара ахәышәтәырҭанҭыҵтәи ҩганктәи асубтоталтә полисегментартә гәыҵәкра лыман, иара убас егьырҭ асоматикатә чымазарақәагьы лцәа иалан.
Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.