Ауаҩытәыҩса раԥхьаӡатәи имаругақәа злихуаз маҭәарын ахаҳә. Аԥсны хаҳәк улаԥш иҵамшәо ҟалашьа амаӡам, иуԥылоит ашьхақәа, амшын аԥшаҳәа, аӡиасқәа рҟәарақәа, ақыҭа мҩақәа уҳәа реиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Ажәытәӡатәи аамҭақәа иргәылиааз, аамҭаказы зегь раасҭа ахархәара змаз ахаҳә, ахаҳәтә маругақәа ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы акырӡа ицхыраагӡан, изы иблахтыран. Еиҳа иааскьоу аамҭақәа иргәылҷҷаауеит ахаҳә иалхыз аҭоурых иаҳзыннашьыз амаҭәарқәа – адамрақәа, ахырӷәӷәарҭақәа, абаақәа, аҭӡамцқәа, ацҳақәа, аҵангәарақәа убас иҵегьы.
Иахьатәи ақыҭа ԥсҭазаараҿы иӷарԥшарны акәзаргьы, иуԥыхьашәоит аԥсуа чыс хаа зымпыҵыҵуа аҳәса (еиҳарак аиҳабыратә абиԥара) аџьыкҵәаҵәа злаҟарҵо аҳаҟьеи аԥхныгеи.
Абраҟа иҳәатәуп, аԥсуа дгьыл аџьықәреи ықәнагалаанӡа иларҵоз аши ахәыӡи шракәыз. Урҭ афатә рылухырц азы иргәӡатәын. Аҵарауаҩ Шьалуа Иналиԥа ишәҟәы "Абхазы" аҟны иазгәеиҭоит: "Аԥсуаа рҟны иаадрыхуаз арыц дыргәӡарц, афатә алырхырц азыҳәан рхы иадырхәон метрак аҟара аҳаракыра змаз ахаҳә "алаҳәара". Иара иамаз аҭагәаҩара ашы, ма ахәыӡ ҭаԥсаны хаҳәла иаасуа ирҟәаҟәон, ирлаҳәон".
Аԥсуаа рыбзазараҿы, рынхамҩаҿы ицхыраагӡаз ахаҳәтә маҭәарқәа ҳәа иаадыруеит: аҳаҟьа, аԥхныга, алаҳәара, аҭаацәара арыц алагаразы зыда ихәарҭамыз (анапылатәи аӡлагаратәи) алу, амақьа уҳәа уб.иҵ. Традициала ахаҳә ахархәара аман, иагьамоуп аҵеџьҟаҵареи аӡыхь ачаԥареи рҿы.
Ахаҳә иадҳәалоу, ма иазааигәоу атерминқәагьы уԥылоит аԥсуа бызшәаҿы. Иаагозар:
Абырлаш. Абырлаш (урысшәала "жемчуг") амшын аҵан амыдаӷь иарҳауеит, аԥштәы шкәакәоуп, хаҳә жәлоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Ари зыхә дуу ахаҳә жәла рԥшӡагас, ҽырбагас иныҟәызго аҳәса роуп. Иара амацәаз агәы иҭарҵоит, аимхәыцқәа алырхуеит. Даҽакалагьы ирҳәоит – анасыԥдара аазго, зымшьҭа цәгьоу ауаҩы иҟнытә уахьчоит ҳәа. Убри азы цырак амацара ныҟәыргом, абырфын рахәыц абырлаш рацәа ахаԥсаны, еимхәыцҵас рыхәда иахарҵоит. Абырлаш дадыркылоит зыц-зышә ԥшӡоу аԥҳәызба данырбалак: "Лхаԥыцқәа ҟәашӡа, абырлаш еиԥш илзыҵагылоуп…" рҳәоит.
Ақаруа. Ақаруа (урысшәала "янтарь") хаҳә жәлоуп, даҽакалагьы ақаруа хаҳә ҳәа азызҳәогьы ыҟоуп, иара амшын аҟәараҿы уаҩы иԥылоит, иалырхуеит ацәарԥшӡагақәа: аимхәыцқәа, алымҳарыҩқәа, анапхаҵақәа. "Лыбла қаруоуп" рҳәоит зыблақәа ҭыџьџьаауа иҟоу аԥҳәызба лзы.
Алмас. Даара зыхә ҳараку, иԥшӡоу, иагьыӷәӷәоу хаҳә жәлоуп, зыԥшра-зсахьа бзиоу ауаҩы изы "алмас еиԥш дыԥшӡоуп", аҭыԥҳа лзы "алмас еиԥшуп лыблақәа" - рҳәоит.
Аҳашҳаҭәа. Аҳаԥқәа рыҩнуҵҟа, аҭӡамцқәа рҟны иаанахәо ашьашьалқәа аҳашҳаҭәа азырҳәоит, (урысшәала "сталактит").
Абашҳа. Аргылараҿы ахархәара змоу хаҳә жәлоуп. Иласуп, ацәра мариоуп, ацәаакыра аднакылом, ибааӡаргьы, лассы ибоит, абашҳа (урыс бызшәала: "туф").
Абӷанҷ. Ахаҳә анырлагалак иалҵуа ассара абӷанҷ ахьӡуп (урыс бызшәала "щебень"). Аҩны аргылараҿы, амҩадуқәа рыҟаҵаразы, аҵҳа ахҵараҿы уҳәа, ахархәара ду амоуп. Ашәҟәыҩҩ-ажурналист Шьаликәа Камкьиа ишәҟәы "Ажәақәа рдунеи" аҿы ажәа "абӷанҷ" ахьынтәаауа ашьха иҟало аԥсабаратә хҭысқәа ирыдикылоит. Ашьха ҭакнаҳақәа ирыджьылоу ахаҳәқәа ақәыаршҩы анауа, анаатә анасуа, асырӡ анлеиуа ицрыӡәӡәаз ахаҳә аҽазнымкылакәа, хланҵы иҭалоит. Ишнеиуа иара аҵкьыс еиҳау ианаахалак иԥыххааса ицоит. Ажәа "абӷанҷ" ахаҭа иаҳәоит "ибӷалаз иамҷо".
Амаҽахә. Хаҳә жәлоуп, аха еиуеиԥшымкәан аҟазшьақәа азгәарҭоит, руакы – адәқәа рҟынгьы, аҟәараҿгьы иуԥылоит, ахаҳә еиҳа иласуп, амра анақәыԥхалак иҿыпны ицоит. Егьи цәҩеижьуп, аԥсылмӡ азы амаҽахә рҳәоит, "пемза" ззырҳәо авулкан иахылҿиаауа, ашьха иҟоу ахаҳә жәлақәа иреиуоуп.
Асып. Ахаҳә аҟара изыӷәӷәамхаз, аха анышә еиҳа иӷәӷәоу, ԥшшәахәыла ацәеиқәареи ацәышреи еимаркуеит.
Амақьа. Иҵару, иџьаџьоу хаҳә жәлоуп амақьа. Игәӡоу ахаҳә иалхны иҟаҵоу, аҳәызба, мамзаргьы адалақь рыхразы ахархәара зырҭоз амақьа жәла амақьаԥсыс ҳәа азырҳәоит.
Абысҟак зҭоурых ҵаулоу, злаӡара ӷәӷәоу зынҵырагьы дуу ахаҳә еиуеиԥшым аҟазшьақәа аазырԥшуа ажәаԥҟақәа алалеит аԥсуа бызшәа. Убарҭ иреиуоуп: "Ахаҳә урбылгьаргьы џьара аҽыннакылоит", "Ахаҳә анлеиуа досу ихы инапы ақәикуеит", "Ахаҳә шбылгьо аҵыҭәа зақәиаауам", "Ахаҳә ахьышьҭоу ихьанҭоуп", "Ахаҳә уршыргьы иԥжәоит", "Иӷәӷәоу изы ахаҳәгьы бџьаруп", "Џьарак ишьҭоу ахаҳә хәтәуеит" убас иҵегьы. Ахаҳә иалхны иҟаҵоу амаҭәарқәа ракәзар, идырҿиеит дара ирнаалаша, рҟазшьа аазырԥшуа ажәацҵақәа, иаҳҳәозар: "Ауасҭа бзиа ахаҳәгьы аҵәымыӷ алаиҵоит", "Абӷаџьыҟә дзыриашо адамроуп", "Адамра чаԥаҩы дамра имоуит", "Аҟәараҿы хаҳә змоуз" убас егьырҭгьы.
Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс инарҭбааны ахархәара змоу ахаҳә ауаа рыхдырраҿы анырра ҟанамҵар залшомызт. Уи ус шакәу арҵабыргуеит хықәкыла Сасрыҟәа иира иазку аҳәамҭа, иара убас еиуеиԥшым алакәқәеи алегендақәеи.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Идыргәӡон, ма ирлаҳәон: ажәытәан ахархәара змаз аши ахәыӡи рҭоурых
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.
Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.
Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.
Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.
Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.
Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Шьыжь шәаԥшь шьыбжьаанӡа, хәылԥ шәаԥшь жәаха-жәымш": аԥсуа згәаҭарақәак ирызкны
Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.
Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.
Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:
Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Хәыҷгьы-дугьы рныҳәа: Аҟәа имҩаԥысит аиндаҭлара "Swim Sukhum"
Қәираиа Шәқәырча еиҿкаахо афестиваль азы: аԥсыӡ ахьырԥшыга аԥсы ҭамзароуп
АҞӘА, рашәара 13 – Sputnik, Бадри Есиава. Аҟәа абылра ахьыҟалаз уаанӡатәи акондитертә фабрикаҿы амца ырцәоуп ҳәа аҭыԥ аҟынтәи адырра ҟаиҵоит Sputnik акорреспондент.
Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы аминистр Лев Кәыҵниа иажәақәа рыла, амца уаҳа иацлаӡом, амцарцәаҩцәа ахыбра иҩналаны аихагылақәа зегьы ргәаҭара иалагеит.
Аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, амцарцәара иаҿын Аҟәа ақалақьи Аҟәеи Гәылрыԥшьи араионқәеи иртәу амцарцәаратә гәыԥқәа ааба. Иара убас ацхыраара ҟарҵеит урыстәылатәи аруаа.
Аҭыԥ аҟны аус руеит амилициа аусзуҩцәа, Аԥсны АҶА амедицинатә усбарҭеи аԥшаара-еиқәырхаратә гәыԥи русзуҩцәа.
Амцарцәаразы иадԥхьалан Аҟәа ақалақь ахадара иатәу аӡымҩангага машьынагьы.
Амцакра азеиԥш ҵакыра зықь ԥшьыркца метра инареиҳауп.
Заанаҵатәи адыррақәа рыла, амца акит ахыбра аҭуан, уи мзызс иаиуз аҭҵаара иаҿуп. Ауааԥсыра рахьтә аӡәгьы ааха имоуӡеит.