Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Ҳәоук, ҩ-ҳәоук ирҭагӡаны еиқәыршәоу, ахшыҩҵак нагӡаны иаазырԥшуа, ауаҩы иажәаҳәа хазырҭәаауа ракәны иҟоуп ажәаԥҟақәа. Дара ажәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа "ажанр ссақәа" ирыхәҭакуп. Ажәаԥҟақәа анҿиаз, раԥхьаӡа акәны урҭ зхы иазырхәаз ртәы аҳәара уадаҩуп. Аха аԥсуаа ражәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп, хыԥхьаӡаралагьы ирацәоуп.
Ажәаԥҟақәа реиҳак ахшыҩырҵаратә функциоуп инарыгӡо. Урҭ дара аԥызҵаз ажәлар рҭоурых, рҵас, рқьабз, рыхныҟәгашьа, рдунеихәаԥшра, рыԥсҭазааратә ԥышәа рныԥшуеит.
Ажәаԥҟақәа иахәҭоу аҭагылазаашьаҿы, иашьашәалоу атема инақәыршәаны ухы иузархәар, ухшыҩҵак гәылнаршәоит.
Ҵакыла ажәаԥҟақәа еиуеиԥшым, аԥсҭазаара аганқәа зегьы рымҽхаркуеит. Ажәаԥҟа ахатәы (иконкреттәу) аҵакы адагьы, бжеиҳан аҵакы еиҭарсны иҳәоуп.
Ҿырԥштәыс иаагозар: "Амҟәыба еснагь аӡы аанагом" - ҳәарас иаҭахузеи, амҟәыба аамҭа ишархоу акәым ари ажәаԥҟа зызку, ара зыӡбахә ҳәоу ауаа роуп. Ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа рхы иадырхәоит есқьынгьы ауаҩы дманшәаланы, иусқәа зегьы иқәҿио дзыҟалом ҳәа рҳәарц анырҭаху.
Ажәытәан ус џьара иҟалахьаз ԥсҭазааратә фактк, мамзаргьы алафтә ҟазшьа змоу хҭыск, ҳәамҭак, лакәк иахылҵыз ажәаԥҟақәа ҳара иахьа ианаҳԥыло маҷӡам. Жәаԥҟақәак зхылҵыз ажәабжьқәа ажәлар рҿы иахьагьы изгәалашәақәо ыҟоуп.
"Абжьаҟәаа ирықәгәыӷны зԥаҵа зсаз" – ари ажәаԥҟа ҵакыс иамоу, аус иалҵуа цқьа уазымхәыцкәа, аӡәы уиқәгәыӷны нап ауркыр, уарԥхашьоит ауп. Уи зхылҿиааз атәы ажәлар иахьагьы ажәабжьны ирҳәоит. Ажәытәан Абжьаҟәа ақыҭа иқәынхоз аԥсуаа ахарҵәы бзианы иҟарҵон ҳәа иԥхьаӡан, рхарҵәы ахьӡ аман. Хаҵак абри ақыҭа дсасны даҭаарц дандәықәлоз аламҭалазы, абжьаҟәаа рхарҵәы анысфо исԥырхагахоит иҳәан, даалаган иԥаҵа исеит. Аха Абжьаҟәа дахьнеиз, аӡәгьы ахарҵәы иҿеимҵеит. Баша иԥаҵа ахьисаз игәы инархьит. Убри нахыс ажәлар ирҳәо иалагеит: "Абжьаҟәаа ирықәгәыӷны зԥаҵа зсаз" ҳәа.
"Гәымаа рысакаса акаԥатәык иҽанижьлон" - иԥсыз ауаҩы иуам-иҭынхам аԥсраҿы ихы ԥҽуа, игәы дҭасуа зегь реиҳа иара игәы иалсызшәа иҽыҟаиҵар, абас рҳәон. Гәыма - Ешыреи Аҟәеи рыбжьара Гәымсҭа ахықәан ишьҭоу адгьыл иахьӡуп. Акаԥа – қыҭахьӡуп. Уи шьҭоуп Аҟәа аҩадахьы. Уажәы уи Шьрома ҳәоуп ишырдыруа.
"Асас ицәуҵәахуа кәуахоит" - ари ажәаԥҟа аԥсуаа жәытәнатә аахыс ирымаз ачеиџьыка, асасдкылара еилазгаз аԥҳәыс илыхҳәаау алегенда шьаҭас иазышьҭоуп. Ԥҳәыск лашьа даауазшәа анылба, аишәа иӡны иқәыз лыкәты ачанах иҵахылҩеит. Лашьа данца, ачанах иҵаз лыкәты лфарц ианааҵылх, икәуахахьан.
"Ԥсҳәы амала ицаны иааз" - џьара ирышьҭыз ауаҩы дыззырышьҭыз еилымкааӡакәа данаауа абас рҳәоит. Ажәаԥҟа сиужетс иамоуп абри: зны аҳ имаҵуҩы уаҵәы Ԥсҳәы усышьҭуеит аказы ҳәа иеиҳәеит. Амаҵуҩы аҳ игәы иахәоит иҳәан, аухаҵәҟьа дзызцоз еилымкааӡакәа амҩа дықәлеит.
"Аҽа зшьыз иашьа ида иашьа димоуит" - ауаҩы ацәгьара данақәшәалак, ашәара данҭагылоу, ивагылоу, ицхраауа изгәакьаӡоу (иан, иаб, иашьа, иаҳәшьа) роуп. Ианыцәгьарахалак, аҩызцәа-ақәлацәа рҽаныԥхьаркло ыҟоуп. Ари еицырдыруа аԥсуа жәаԥҟа сиужетс иамоу аҽа зшьыз (ауаҩы дысшьит "шәсыцхраа" ҳәа цас иҳәаны) дахьымнеиз, дызмыҳәаз, иашьа ида аӡәгьы днымхеит. Аха ҳуцхраауеит, ҳувагылоит ҳәа зҳәоз ҩызагьы-қәлагьы аӡәгьы дҟамлеит. Уаанӡа дызмацәажәоз иашьа иҿы дахьнеиз, дзықәшәаз аниеиҳәа, "Унеила, абаҳа сыманы сушьҭалоит", иҳәеит. Еимакык-еиҿакык аашәоургьы, уҭаацәа раҟара узҭаху даҽаӡәы дҟалаӡом ҳәоуп ари ажәаԥҟа иҳаилнаркаауа.
Ажәаԥҟақәа хәарҭа дууп, урҭ рхатә ҭыԥ ааныркылахьеит ажәлар рҿаԥыц аҟнеиԥш, алитератураҟынгьы. Ҳацәымҩашьо иаҳҳәар ҳалшоит, Дырмит Гәлиа аԥхьа днаргыланы, зҩымҭақәа рҿы ажәаԥҟақәа зхы иазмырхәац аԥсуа шәҟәыҩҩык дыҟам ҳәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.
"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.
Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.
"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.
Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.
Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.
21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.
"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.
Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 3 - Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла Урыстәыла иаарԥшын 8 863 коронавирустә хҭыс ҿыц 84 регион рыҟны ҳәа аанацҳауеит COVID-19 аҿагыларазы аоперативтә штаб.
Иаарԥшыз апациентцәа рахьтә 41,9% ачымазара шрылоу рызгәамҭакәа имҩасуан.
Уахыки-ҽнаки рыла акоронавирус змаз 182-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит, ргәабзиара шьақәгылеит 11 108-ҩык. Апандемиа ааҟалеижьҭеи Урыстәыла иахьаҵанакуа 5 037-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит, ргәабзиара ҭышәынтәалеит 186 985-ҩык.
Москва уахыки-ҽнаки рыла иаарԥшуп 2 286 хҭыс ҿыц. Акоронавирус змоу реиҳараҩык рықәра 45 шықәса еиҵоуп. Москва иахьаҵанакуа зынӡа 185 374-ҩык акоронавирус рымоуп.
Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирустә инфекциа рыхьхьеит 28-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 26-ҩык ргәабзиара шьақәгылахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>