Аҧсны – аҧсуаа рыҧсадгьыл ауп. Аҧсуа жәлар – Кавказ реиҳа ижәытәӡатәиу аетносқәа ируакуп. Аҧсны шьҭоуп Амшын Еиқәа алада-мрагыларатәи аҿықәан, амшынтәи уи аҳәаа наӡоит 220 км. Мрагыларала аӡиас Егры ала Қырҭтәыла иадуп. Ҩадахьала Кавказтәи Ашьхеибаркырала Урыстәылатәи Афедерациа иадуп. Аҧсны азеиҧш ҵакырадгьыл 8,7 км ҧшьыркца ыҟоуп. Аҩада-мраҭашәарахьтә алада-мраглырахь уи анаӡара 170 км ыҟоуп, аладантә аҩада – 66 км. Аҳәаақәа рзеиҧш наӡара 600 км ыҟоуп. Мрагыларатәи, мраҭашәаратәи, аҩадатәи аҳәаақәа еицҵаны 390 км инаӡоит. Аҧсны Аҳәынҭқарра ҭоурыхла 7 хәҭакны ишьақәгылан: Саӡын, Бзыҧ, Гәыма, Дал-Ҵабал, Абжьыуа, Самырзаҟан, иахьа арҭ адгьылқәа рҟны ишьҭоуп араионқәа: Гагратәи, Гәдоуҭатәи, Аҟәатәи, Гәылрыҧшьтәи, Очамчыратәи, Ҭҟәарчалтәи, Галтәи, ақалақьқәа: Гагра, Пицунда, Гәдоуҭа, Афон Ҿыц, Аҟәа, Очамчыра, Ҭҟәарчал, Гал. Аҧсны аҳҭнықалақь – ақалақь Аҟәа ауп.
Аҧсны ауааҧсыра рхыҧхьаӡара 241 нызқьҩык инарзынаҧшуа иҟоуп. Аҧсны ашьагәыҭтә жәларс иҟоу аҧсуаа роуп. Аҧсуаа рынахыс араҟа инхоит 30 милаҭ инареиҳаны рхаҭарнакцәа: аурысцәа, аерманцәа, абырзенцәа, ақырҭцәа, аестонцәа, ауриацәа, аукраинцәа, акорееццәа, аҭырқәцәа, аполиакцәа, анемеццәа уҳәа егьырҭгьы. Аҧсны ҭынч еицынхоит еиуеиҧшым адинхаҵарақәа ныҟәызго ауаа: аиашахаҵаратә қьырсианцәа, акатоликцәа, амсылманцәа, апротестантцәа, аиудеицәа.
Аҭоурых
Аҧсны – Кавказ иахьаҵанакуа ижәытәӡатәиу ауаҩы инхарҭа ҭыҧқәа ируакуп. Аҧсуа хылҵшьҭрақәа «абешлаа» ирызкны адыррақәа ҳҧылоит XII-тәи ашышықәса ҳера ҟалаанӡа ассириатәи ахыҵхырҭақәа рҿы. Ажәытә хаҳәтә шәышықәса иаҭынхаз рыла Аҧсны актәи аҭыҧ ааннакылоит асовет Еидгыла иалаз атәылақәа зегьы рҟынтә.
VIII-тәи ашәышықәсазы ишьақәгылеит Аҧсуа аҳра, уи X-тәи ашәышықәсанӡа акәша-мыкәша иҟаз атәылақәа ргеополитикатә ҭагылазаашьахь анырра ӷәӷәа ҟанаҵон.
1921 шықәсазы Аҧсны асовет мчра анышьақәгыла ашьҭахь, уи советтә республиканы ахьӡ ҳәан, аха жәашықәса рышьҭахь, 1931 шықәсазы автономиак аҳасабала мчыла Қырҭтәылатәи ССР иалаҵан.
СССР (Асовет Еидгыла) анхабгала ашьҭахь Аҧсныи Қырҭтәылеи реиҿагылара еиҳахеит, анаҩс уи аибашьрахь икылнагеит. 1992-1993-тәи ашықәсқәа раантәи Аџьынџьтәылатә еибашьраҟны цәыббрамза 30 Аҧсны аиааира агеит, ақырҭуа мпыҵахаларатә мчқәа Аҧсны аҳәаа иахцан.
1994 шықәса абҵарамза 26 Аҧсын жәлар иаадырҧшыз агәаҳәара инақәыршәаны, Аҧсны Аҳәынҭқарра Апарламент иаднакылеит Аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны, Аҧсны – ихьыҧшым, идемократиатәу, изинтәу ҳәынҭқарроуп, жәларбжьаратәи азин асубиектқәа ируакуп. Аҧсны Аҳәынҭқарра аҳәынҭқарратә мчра хҧаны еихшоуп: азакәанҧҵаратә, анагӡаратә, аӡбаратә. Аҧсны Аҳәынҭқарра ахада 5 шықәса ҿҳәарас иҭаны далырхуеит. Ахада – анагӡаратә мчра напхгара аиҭоит. Азакәанҧҵаратә мчра нанагӡоит Аҧсны Жәлар Реизара – Апарламент, Апарламент адепутатцәа 5 шықәса ҿҳәарас ирыҭаны иалырхуеит. Аҧсны Аҳәынҭқарраҿы азинӡбара мҩаҧнагоит аӡбарҭа. Аӡбара ашьақәгылашьа ҳәаақәҵоуп Аконституциатә закәанқәа рыла. Аҧсны иамоуп ахатә символика – аҳәынҭқарратә бираҟ, агерб, агимн.
2008 шықәса нанҳәамза 20 рзы Аҧсны Жәлар Реизара Урыстәылатәи Афедерациа Ахада иахь ааҧхьара ҟанаҵеит, Аҧсны ахьыҧшымра азхаиҵарц. Адырҩаҽны, нанҳәамза 21 аҽны ари ааҧхьара Аҧсны жәлар зегь ишадгылоу аадырҧшит Аҟәа, Ахақәиҭра ашҭаҿы имҩаҧысыз аизара ду аҿы. Нанҳәамза 26, 2008 шықәсазы Урыстәылатәи Афедерациа ажәлар ргәаҳәара азгәаҭаны Аҧсны Аҳәынҭқарра ахьыҧшымра азханаҵеит. Уи ашьҭахь Аҧсны ахьыҧшымра азхарҵеит атәылақәа Никарагуа, Венесуела, Науру, Вануату, Тувалу.
Абираҟ
Аҧсны Аҳәынҭқарра абираҟ ашәага-загақәа ауреи аҭбаареи 2:1 ҳәа аизыҟазаашьа рымоуп. Аура ахы-аҵыхәала аиаҵәа ҧшшәи ашкәакәа ҧшшәи рыла зҽеиҭнызыҧсахло ацәаҳәақәа ануп, урҭ рахьынтәи ҧшьба иаҵәоуп, хҧа – шкәакәоуп. Хыхьла ацәаҳәақәа алагоит иаҵәа ҧшшәыла. Аиаҵәа-шкәакәа цәаҳәақәа, Аҧсны злахәылаз Ашьхаруатә республика (1918ш.) абираҟ аелементқәа ируакуп. Аиаҵәа ҧшшәы аҧсҭазаара иасимволуп. Ашкәакәа – атәыла ҧхьаҟатәи аҧеиҧш.
Хыхьтәи армарахьтәи акәакь аҟны абираҟ иануп ҧшшәахәыла иҟаҧшьу аҧшьыркца иаша, абираҟ аураҟынтәи 0,38 хәҭеи, аҭбаараҟынтә х-цәаҳәаки иҟоу ахышәа-ҵышәала. Аҧшьыркца агәҭаны иануп иаарту анапы шкәакәа. Анапы ахахьала иаҿыкәыршоуп – хәба-хәба кәакьҭа змоу аеҵәа шкәакәақәа быжьба.
Агерб
Агерб асиужет Нарҭаа репос иадҳәалоуп. Агерб аҧшшәахәы иаҵәа символра азнауеит аҿареи аҧсҭазаареи, ашкәакәа – адоуҳара. Аа-кәакьҭак змоу аеҵәа ду, ари аиҭаира асолиартә дыргоуп. Аеҵәа хәыҷқәа Мраҭашәареи Мрагылареи ркультурақәа реизакра символра азнауеит.
Абызшәақәа
Аҧсны ҳәынҭқарратә бызшәас иҟоуп аҧсуа бызшәа. Аҧсуа бызшәа ижәытәӡатәиу абызшәақәа рахь иаҵанакуеит. Уи ашьақәгылара иалагеит аҧсуа-адыга бызшәақәа хаз-хазы еидыҵуа иалагаанӡатәи аамҭазы. Аҧсуа-адыга бызшәақәа анеидыҵ инаркны аҧсуа бызшәа хазы иҿиоит. Иахьатәи аҧсуа ҩыратә литературатә бызшәа иамоуп ауаажәларра-политикатә, аекономикатә, абызшәадырратә, алитературадырратә, аҭоурыхҭҵааратә, афизика-математиктә уҳәа атерминқәа рацәаны.
Аурыс бызшәа аҧсшәа инаваргыланы аҳәынҭқарратәи егьырҭ аусбарҭақәеи рҟны ахархәара амоуп. Аҧсны иқәынхо егьырҭ аетникатә гәыҧқәа зегьы рхатәы бызшәа аҳәаразы аҳәынҭқарра азин рынаҭоит.
Аҧсабаратә хыҵхырҭақәа
Аҧсабара-економикатә хыҵхырҭақәа рганахьала Аҧсны даараӡа аинтерес зҵоу атәылақәа ируакуп. Араҟа имнашәаланы иеиларсуп иуникалтәу аҧсабаратә комплексқәеи, аҭоурыхтә-культуратә баҟақәеи, адгьылтә-ҳауатә ҭагылазаашьа бзиақәеи, атәыла атранспорттә-економикатә ҭагылазаашьа маншәалеи. Аҧсны иҟоуп ахаҳәтә рацәа аҵәахқәа, (5,3 млн. т. инереиҳаны), аторф, адоломит, амармалташь, аҳаш, габбро, амел, атуф, абарит, атса, араӡын, иара убас еиуеиҧшым аргыларатә материалқәа. Ақыҭанхамҩатә хархәара змоу адгьылқәа рҵакыра – 421,6 нызқь гектар инаӡоит. Абнаршәырақәа 57% инаӡоит, (аҵакырадгьыл – 421, 6 нызқь гектар), амҿтәы хыҵхырҭақәа 83 млн куб.м. рҟынӡа инаӡоит, Аҧсны аҵакырадгьыл зегьы хынтә ишаны ҩ-хәҭак рҟны ашьхақәеи аҳаракырақәеи роуп иҟоу. Аҧсны Аҳәынҭқарреи Ҟарачы-Черқьессктәи Ареспубликеи рҳәааҿы игылоуп Аҧсны иреиҳаӡоу ашьха Домбаи-Ульген (4046 м). Аҵаааршәырақәа рзеиҧш ҵакыра 77 км ҧшьыркца ыҟоуп (131 ҵааршәыра). Ӡыла аиқәыршәараҿы Аҧсны адунеи аҿы актәи аҭыҧқәа аанызкыло атәылақәа ируакуп: шықәсык ахь километр ҧшьыркцак иазынхоит 1,7 млн. куб. м. ииасуа аӡы. Аҧсны иҟоу 120 ӡиас еицҵаны роура 5 нызқь км инареиҳауп. Урҭ реиҳарак ишиашоу ашьхантә иаауа иӷьу аӡиасқәа роуп, агидроенергетика маҷ арҿиаразы дара цхыраагӡа бзиоуп. Аҧсны иҟоуп адунеи аҿы зегь реиҳа зоура кьаҿу аӡиас Репруа (20 м). Аӡиақәа зегьы 186 ыҟоуп, аха реиҳарак хәыҷқәоуп, ахьыӡқәагьы рымаӡам. Аҧсшьаҩцәа реиҳа изҭаауа Аҧсны аҭыҧ ҧшӡарақәа ируакуп аӡиа Риҵа. Уи ахьышьҭоу аҳаракыра 950 м рҟынӡа инаӡоит, аӡиа аура – 2,5 км, аҭбаара – 270-870 км, иреиҳау аҵаулара – 120 м. Атәылаҿы ирацәоуп аӡҵәыҵәқәа, аминералтә ӡы ахыҵхырҭақәа 180 рҟынӡа ыҟоуп.
Аклимат
Аҧсны аҧсабара еиуеиҧшым: асубтропика инаркны ашьхараҿ асы ахьымӡыҭуа аҳауа аҟынӡа. Амшын аҿықә акультуратә цәаҳәаҿы асы шамахамзар имаҷӡаны иауеит, иҟоуп шықәсыла ианамуагьы. Аӡын аналаго ҧхынҷкәынмза анҵәамҭазоуп, хәажәкыра алагамҭазы аҳауа ҧхоит, ааҧынра ааиуа иалагоит. Ажьырныҳәазы аҟәара иахьазааигәоу аҳауа аҧхарра +4 +7 градус ыҟоуп, ашьхараҿы +2 инаркны -2 градус рҟынӡа. Зеиҧшла атәылаҿы аӡынра аҳауа аҧхарра наӡоит +2 инаркны +9 градус рҟынӡа. Шықәсык ала Аҧсны аҵакырадгьыл аҟны иауеит 1300 мм (агаҿа) инаркны 3500 мм (ашьхара) рҟынӡа. Аиҳарак ааҧыни ҭагалани рзоуп ианауа. Аҧхынразы аҳауа аҧхарра +19 градус инаркны +30 градус рҟынӡа ихалоит.
Аҧстәқәеи аҵиаақәеи
Аҧсны аҳауа аҧхарреи аклимат аиуеиҧшымзаареи ирыбзоураны араҟа аҧсабара даара ибеиоуп. Абнаршәыра аҭбаарала Кваказ иахьаҵанакуа Аҧсны актәи аҭыҧ ааннакылоитт, абнақәа рыла ихҟьоуп атәыла аҵакырадгьыл 52% инареиҳаны, урҭ рахьтә 10% - узлакьысыр иҟамло ҳәырҧсаррақәоуп. Аҧсны иҟоуп аҳәынҭқарратә ҧсабаратә ҳәырҧсаррақкәа хҧа: Пицунда-Мысратәи, Ԥсҳәы-Гәымсҭатәи, иара убас Риҵатәи амилаҭтә парк. Аҧсны абнақәа рҿы ирызҳауеит ахьаҵла, аџьҵла, ашәҵла, аҧсаҵла, ааҵла, ашыцҵла, ахәажәҵла, амзаҵла уҳәа уб. иҵ. Ааглыхратә ҵиаақәа рахьтә азҿлымҳара рзутәуп ачаи, атунг, аҭаҭын, акалам. Агаҿа иазааигәоу ақыҭақәа рҟны аҭыҧантәи ауааҧсыра иаадрыхуеит еиуеиҧшым ашәырқәеи ауҭраҭыхи: амышмала, ацитрусқәа, ахәырма, акиви, алаҳа, амыҵмыџь, афеихо, атама, аҳа, аҵәа, абиа, абҳәа, ажь, араса.
Аҧсны аҵиаақәа рхыҧхьаӡарагьы рацәоуп, зеиҧшла ара иҟоуп 3500 ҵиаа хкы: урҭ рахьтә 180 – аҵлатә ҵиаақәа, 250 – афатә злыухуа, 550 – ахәышәтәраҿы ахархәара зауа, 600 инареиҳаны – ажәытә геологиатә епохақәа ирҭынхоуп.
Акыр ибеиоуп Аҧсны аҧстәқәеи аҧсаатәқәеи реилазаашьа. Араҟа иуҧылоит 440 хкы аҟәырҟәылтә ҧстәқәа – ари ахыҧхьаӡара адунеитә фауна 1% шьақәнаргылоит, 30% ииаӡӡаауа ахкқәа роуп. Урҭ рахьтә Кавказ мацара иуҧыло ыҟоуп (иаҳҳәап, Северцов итур, кавказтәи амаҭаҧшь, алтаитәи аеш, аенот иеиҧшу ала, аҩада америкатәи аенот, аондатра уҳә егьырҭгьы). Аҧсны иҭаҩҩуп 208 ҧсаатә хкы. Аҧсны аӡиасқәеи Амшын Еиқәеи рҟны аҧсыӡ ҭоуп: акалмаҳа, аҧсардаҳан, акула-катран уҳәа убас ирацәаны.
Акурортқәеи атуризми
Асовет аамҭазы Аҧсны иааны араҟа аҧсшьара бзиа избоз рацәаҩын. СССР ахәҭақәа зегьы рҟынтә аҧсшьаҩцәа Аҧсныҟа иаауан ргәабзиара дырӷәӷәарц азгьы. Амшын агаҿаҟны иҟоу аҧсшьарҭа ҭыҧқәа рҿы рыхәышәтәра алшоит иеиуеиҧшым ачымазарақәа, аендокриитә, анервтә системақәа рышьақәыргылареи аиммунитет арӷәӷәареи уахь иналаҵаны. Иахьазы Аҧсны аус руеит 70 рҟынӡа аҧсшьарҭақәеи агәабзиара ацхраара ҩнқәеи. Урҭ зегьы ааидкыланы знык ала ирыдыркылар рылшоит 12 нызқьҩык ауаа. Есышықәса ҽнактәи аекскурсиала Аҧсны иаҭаауа рхыҧхьаӡара 800 ныӡқьҩык рҟынӡа инаӡоит.
Атранспорт
Аҧсны ибзианы иҿиоуп атранспорттә инфраструктура. Атәылаҿы иҟоуп ҩ-ҳаирбаӷәазак. В. Г. Арӡынба ихьӡ зхыу Жәларбжьаратәи аҳаирбаӷәаза (Аҟәа ақалақь аҟны) иаднакылар алшоит аҳаирплан хкқәа зегьы, урҭ тәалар рылшоит ҩ-ганк рыла. Иахьазы ари аҳаирбаӷәазаҟны Аҧсныи Урыстәылеи еимаздо ареисқәа раартра азырхиара иаҿуп. Егьи аҳаирбаӷәаза Бамбора ишьҭоуп, уи ацәаҳәақәа рҟны итәар ауеит аграждантә ҳаирпланқәа, уи анаҩс амш зеиҧшразаалакгьы арра-мшынтәи атраспорттәи авиациа аднакылоит.
Мшынла Аҧсны уамадахарц азы ара иҟоуп амшынтә баӷәазақәа хәба, иара убас абаӷәазапунктқәа: ақалақьқәа Аҟәа, Гагра, Гәдоуҭа, Афон Ҿыц, Очамчыра рҟны. Ихадароу амшынтә баӷәаза Аҟәа иҟоуп, ара имҩаҧысуеит, еиҳарак Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи рахь/рҟнытә аидара амҩангареи ауаа рымҩаҧгареи.
Аҧсны аихамҩа анаӡара 221 км ыҟоуп. Аџьынџьтәылатә еибашьра ҟалаанӡа аихамҩа Аҟәа иаднаҳәалон ақалақьқәа Москва, Баку, Ереван, Қарҭ уҳәа егьырҭгьы. Иахьазы еиҭашьақәыргылоуп амаршрут Аҟәа-Ростов-на-Дону- Москва. Аҧсны ихадароу транспорттә хкуп автомобилтә транспорт. Автомашьынатә мҩақәа роура наӡоит 473, 8 км, аҭыҧантәи ахырхарҭала – 1830,9 км.
Аекономика
1992-93-тәи Аџьынџьтәылатә еибашьра аахақәеи, уи иашьҭанеиз аекономикатә блокадеи, ҳтәыла жәларбжьаратәи азхаҵара аҟамзаареи ирыхҟьаны аиҭашьақәыргыларатә етап даара иуадаҩны имҩаҧысуан. Ҷыдала иаҧҵаз аиҳабыратә комиссиа ахәшьарақәа рыла, аибашьра иҟанаҵаз аматериалтә ааха 11, 3 миллиард доллар рҟынӡа инаӡоит. СНГ Аҧсны аганахьала ишьҭнахыз аекономикатә санкциақәа атәылаҿы машәырла еиқәхаз ааглыхра хадақәа зынӡа ианныркылеит, уи иахҟьаны аекономикатә кризис еиҳагьы ихьанҭахеит.
Иахьатәи аамҭазы иаҳҳәар ауеит Аҧсны аекономика еиҧҟьарада аизҳарамҩа иануп ҳәа. Иҿиоит атранспорт, аимадара, ааглыхра, аргылара, ахәҳахәҭра, аенергетика, атуризм уҳәа егьырҭ аусхкқәагьы.
Аус зуа иеиуеиҧшым ахаҭаратә форма асубиектқәа рзеиҧш хыҧхьаӡара 6,9 нызқь ыҟоуп, уаҟа аус руеит 40,5 нызқьҩык ауааҧсыра. Аусура зылшо ауаҩы иҧсҭазааразы мызкы ииҭаху ахарџь 4479 мааҭ рҟынӡа инаӡоит. Аҧсны ВВП ишьақәнаргылоит 21,9 млрд мааҭ, аӡәы изы – 91 нызқь мааҭ. Аҧсны аус руеит акоммерциатә банкқәа 14, Акционертә коммерцитә Аҵәахырҭатә банки. Ацентртә банк афункциақәа нанагӡоит Аҧсны Амилаҭтә банк. Офиациалтә шәаратә-ҳасабкратә хархәагас иҟоу аурыс мааҭ ауп. Убри аҟнытә Аҧсны аекономикагьы ықәныҟәалароуп атәым валиута зхы иазырхәо атәылақәа рыҿиара азакәанқәеи, аҧҟарақәеи. 2008 шықәса инаркны Аҧсны Аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл аҟны иаҧҵоуп аҧара хкы ҿыц – Аҧсар. Аҧсарқәа рҟны ахархәара рызууп агәаларшәагатә ҧара ҿырпқәа, Аҧсны аҵакырадгьыл аҟны урҭ номинала ахә ахшәаараҟны ахархәара рымазар ауеит.
Аҧсны адәныҟатәи ахәҳахәҭра макьаназы идефициттәуп. 2011 шықәсазы аимпорт ишьақәнаргылон 88%, аекспот – 12%. Аекспорттә тауарқәа рҟны аҧхьагылара ааныркылоит аҩқәа, аарыхратә, аиҭаҟаҵаратә усхкқәа, ақыҭанхамҩатә аалыҵ, аметалл еиқәаҵәа аҧҽыхақәа. Аекспорт еиҳарак иахьымҩаҧысуа ҩ-ҳәынҭқаррак рганахьалоуп – Урыстәылеи Ҭықәтәылеи. Аимпорт атауартә структураҟны аҧхьагылара рымоуп имазеиу афатәқә, аминералтә аалыҵқәа, амашьынақәа, амаҭәахәқәи амеханизмқәеи, аргыларатә маҭәахәқәа, автотраспорттә хархәагақәа.
Аинвестициақәа радыҧхьалара
Иахьазы Аҧсны аинфестициақәа радыҧхьаларазы иманшәалоу тәылоуп, уи аганахьалагьы есымша аиӷьхара иаҿуп. Аҧсны аиҳабыра иҟарҵаз ахәшьарала, реиҳа уадзыҧхьало хырхарҭақәоуп ҳәа иҧхьаӡоуп акурортқәеи атуризми, афатә иазку ааглыхра, аиҭаҟаҵаратә ааглыхра, аргылара, аграртә-ааглыхратә комплекс. Атәылаҿы аус ауеит «Аҧсны Аҳәынҭқарраҿы аҳәаанырцәтәи аинвестициақәа рзы» азакәан, уи иҳәаақәнаҵоит атәылаҿы аинвестициатә проектқәа рынагӡара иаҿу аинвесторцәа рыцхыраара, иеиуеиҧшым азинҷыдақәа рыҭарала.
Иазгәаҭатәуп Урыстәылеи Аҧсныи иааигәӡаны аусеицура ишрыбжьоу, насгьы атәылаҿы иаарыху аалыҵ аҳәаа ахыгараан ицәырҵуа аҳазалхратә зҵаарақәа рыӡбараҿы Аҧсны аҭыҧ ҷыда ааннакылоит.