"Аӡырга-хәаша", "Қәаб-ӷьарӷьар", "Баииа", "Чхадыл" - абас еиԥш иҟоу ақьабзқәа рыла ибеиоуп Амшаԥы ааира аҽазыҟаҵара иазку аҵыхәтәантәи амчыбжь. "Шәышықәса рышьҭахьгьы абри еицазгәаҳҭо Анцәа ҳнаишьҭааит!" ҳәа ирныҳәон рхы-рҭаацәа.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Абар мызкы инеиҳаны иҵуеит ақьырсиантә динхаҵара ныҟәызго ауааҧсыра зегьы Амшаҧныҳәа рҽазыҟарҵоижьҭеи. Имҩаҧыргоит уи иадҳәалоу еиуеиҧшым ақьабзқәа. Аҵыхәтәантәи ақьабзқәа иреиуоуп: Аӡырга-хәаша, Қәаб-ӷьарӷьар, Баииа, Чхадыл (Чачхадыл). Дара урҭ рҟынтәигьы аҧхьатәи ҩба (Аӡырга-хәашеи Қәаб-ӷьарӷьари) жәлар рытрадициаҟны иӡхьеит, аха урҭ ирызку анҵамҭақәа еиқәханы иҟоуп.
Николаи Џьанашьиа иетнографиатә нҵамҭақәа рҟны ишарбоу ала, Аӡырга-хәаша ҳәа изышьҭоу амш азы имҩаҧыргон "ашьапҿаҳәара" ҳәа иҟаз ақьабз. Аҭаацәа заа уаххьа ыфаны инышьҭалон. Ианыцәоз рарӷьа шьапы ахыза ицәыҵганы иион. Аҧшәмаҧҳәыс днеины арымӡ аҿы аҟәардә наргыланы, аласа ахахара дналагон. Нас уи аласа илхахаз ала аҭаацәа ахьыцәаз днеины рарӷьа шьапқәа ҿалҳәон абас еиҧш иҟаз ажәақәа ҳәо: "Шәышықәса рышьҭахьгьы абри амш еицазгәаҳҭо Анцәа ҳнаишьҭааит!" ҳәа. Уи арахәыц ашьҭахь ирбылуан Амшаҧы аҽны. Аҵарауаҩ ишазгәеиҭо ала, ари анымҩаҧыргоз Баииа аламҭалазы ахашаҽны акәын, аха жәытәла хәашазар ҟаларын ҳәа иааирҧшуеит.
Ари ақьабз дшаалгалак (Аӡырга-хәаша адырҩаҽны), "Ҳара ҳаиааит, ҳара ҳаиааит!" ҳәа абҩатәы қәабқәа рыҵақәа дрысуа адәы днықәлон, "Шәысҟаҭәеит!" ҳәа лгәылацәа рахь лхы нарханы. Ари амш зегьы гәырӷьа-ччарала ирхыргон, ацуҭақәа наҟ-ааҟ еисон, еицлабуан.
Амшаҧы аламҭалазтәи аҵыхәтәантәи амҽыша аҧсуаа (аиҳарак абжьыуаа) баииа иамшуп ҳәа иршьоит. Баииа – ари ааҧынразы ицәырҵуа ашәҭ ҩежь хәыҷқәа роуп. Уажәааны урҭ рыла адәқәа зегьы хҟьоуп. Ашьыжь аҧшәмаҧҳәыс дҩагыланы абарҭ ашәҭ ҩежьқәа ҟәшәаны, аҩнаргәы, ахәышҭаара иакәыршаны икалыҧсоит. Насгьы кәтаӷьк урҭ ашәҭқәа рҟны инышьҭаҵаны хынтә ахәышҭаара иакәлыршоит.
Тҟәарчал ақалақь инхо Нуну Лакашьиа-Дарсалиа есышықәсеиҧш сынтәагьы лышьыжь ари амш азы иалагоит абас:
"Ашьыжьымҭан сҩагылоит, сыҩнқәа ааҧхьаҧссаны, еилырганы, ашәҭ ҩежьқәа аазгоит, баииа ҳәа изышьҭоу. Ахәышҭаараҿы баииа кауҧсоит, ахрыӷгьы ақәурҳәҳәоит, акәтаӷь ыркәымпылны иакәуршоит: ауаџьаҟ змоу, ауаџьаҟ ахи-аҵыхәеи иакәиршоит, ауаџьаҟ змам – акәакьқәа зегьы еимданы иҟаиҵоит. "Абри акәтаӷь агәы шҭәу еиҧш ҳҭәы-ҳаҧха ҳҟало, иаҳфо, иаҳжәуа ҳагымкәа" ҳәа уныҳәаны иакәуршоит", - ҳәа ҳзеиҭалҳәеит.
Нас аҧшәмаҧҳәыс уи акәтаӷь адырга аҭаны иҟалҵоит. Анкьа арацәала иҟарҵон, уажәы акарандашь ала, аџьар асахьа анҵаны егьырҭ акәтаӷьқәа ирылалҵоит, нас урҭ Мшаԥы иаԥхьанеиуа ахәаша аухаз илшәуеит. Иара ахрыӷ зну инанҵаны, наҟ илҵәахуеит.
Ирҳәоит абас еиҧш ала ақьабз аҿы ахархәара змаз акәтаӷь зегь раасҭа иӷәӷәахоит ҳәа, уи зкызаауа егьырҭ зегьы дыриааиуеит, акәтаӷьқәа реинҟьараан. Аҧшәмаҧҳәыс ишҳалҳәаз ала, ари акәтаӷь здыркуа аҧшәма аиҳабы иоуп. Аха даҽа шьоукы изларҳәо ала, уи аҩнаҭа аиҵыбӡа идыркуеит.
Иазгәаҭатәуп, аҧсуаа ҳҟны адагьы, егьырҭ ажәларқәа рҟынгьы акәтаӷь акыр ақьабзқәа рҟны ахархәара шамоу аира, аҿиара, аҧсҭазаара ҿыц асимволра азызуа атрибутк аҳасабала. Адунеитә мифологиаҿы уи аарҧшуп адунеи згәылҵуа кәтаӷьны. Адунеитә кәтаӷь хьтәуп ҳәа иҧхьаӡоуп, уи иагәылҵуеит амра. Афинцәа репос "Калевала" аҟны акәтаӷь хыхьтәи ахәҭа иалҵит ажәҩан ду, ҵаҟатәи ахәҭа – адгьыл цәаакы. Аҵарауаа ишазгәарҭо ала, ааҧынтәи ақьабзқәа рымҩаҧгараан, акәтаӷь аркәымпылра адгьылқәаарыхратә магиа иадҳәалан.
Уи анеҩсан, ҳара ҳзыҿцәажәаз Нуну Лакашьиа-Дарсалиа иаҳзеиҭалҳәеит ари амш азы мышшьарак аҳасабала аҩынусқәа ҟауҵар шыҟамло: "Агәыр бымкын, анышә бымкын, аҵәымӷ бымкын", - ҳәа алабжьара сылҭеит хаҭала.
Аҩеиӡ (верба) ҳәа изышьҭоу аҵла-махәҭа азы ишҳалҳәаз ала, ҳара ҳҟны аҩнқәа ирыҩнаргало иалагеижьҭеи акыр ҵуам.
"Аверба ҳәа анкьа иҟарҵаӡомызт ҳа ҳахь. Убригьы убас аҩны иҩнаргалоит, акы инҭаргыланы иҟауҵоит, ҽаантәи аверба анааиуанӡа ус иқәыргыланы иумоуп. Нас ҽаантәи аверба анааиуа, уҩнқәа анеилурго, идәылганы адәахьы ибылны, аҿыц ааганы инықәургылоит", - ҳәа ҳалҳәеит лара.
Ақьырсиантә тәылақәа зегьы рҟны иазгәарҭоит Аҩеиӡтә мҽыша (Вербное воскресенье), аха Аҧсны ари ажәа ахархәара аманы шамаха иуаҳаӡом. Аҩеиӡ – аҧслыш хкқәа иреиуоу ҵлоуп, ҵиаауп. Ари амш азы абри аҵла-махә аҩнқәа ирыҩнаргалоит аҩны ахьчоит, уи аҧшәмацәа ирхылаҧшуеит ҳәа иҧхьаӡаны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашәба: Аииа-абаииа амш азы акәтаӷь аҩнаргәы иакәдыршон, рыԥсҭазаара ҭәны иҟаларц
АҞӘА, лаҵара 15 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 176-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 22-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы лаҵара 14 рзы лыԥсҭазаара далҵит 1939 шықәса рзы ииз акоронавирус злаз апациентка.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 51-ҩык, урҭ рахьтә 41-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 28-ҩык, ибжьаратәуп - 12-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 31-ҩык апациентцәа, рҭагылазаашьа бааԥсуп хәҩык. Очамчыра ирхәышәтәуеит 16-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 17-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - ԥшьҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
АҞӘА, лаҵара 15 – Sputnik. Аԥсны агәабзиарахьчара аминистр Едуард Быҭәба Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хада даҭааит ахәаша лаҵара 14 рзы ҳәа аҳәоит Аԥсуа телехәаԥшра адырраҭара.
Иара игәеиҭеит ахәышәтәырҭа ашҭаҿы игылоу акоронавирус азы анализқәа ахьрыдыркыло аҭыԥ, адкыларҭа, апалатақәа. Ахәышәтәырҭа аусзуҩцәа аминистр изеиҭарҳәеит акоронавирустә инфекциа злоу апациентцәа, убарҭ рхыԥхьаӡараҿы COVID-19 адиагноз ззықәыргылоу зцәазтәым аҳәсагьы, рыхәышәтәра шеиҿкаау.
Быҭәба иара убас игәеиҭеит аҵәыҵәри анашьҭразы еиқәыршәоу астанциа, уантәи ауп аковид-госпиталь апалатақәа рахь аҵәыҵәри зланеиуа. Игәеиҭеит аҳауеиҭарсра асистема шыҟам, уи азҵаара шыӡбатәугьы азгәеиҭеит.
Иҷыдоу ахыхьчага маҭәа ишәҵаны аминистр "азона ҟаԥшь" ахь днеит, хаҭала апациентцәа рҭагылазаашьа ибарц, драцәажәарц азы. Иара дразҵаауан иаҭаху зегьы рымоу ирымаму, иаарласны ргәабзиара шьақәгыларц рзеиӷьеишьеит.
"Анцәа иҳәааит иаарласны шәгәы бзиахо, уи ауп зегь реиҳа ихадоу. Шәҭаацәа рахь ԥшӡала шәхынҳәааит. Ҳара, ҳколлегацәа, аҳақьымцәа, ҳашәзыӡырҩлоит, ишәҭаху аҿы ҳшәывагылоит", - иҳәеит аминистр.
Аԥсуа телехәаԥшра анҵамҭаҿы иара убас иарбоуп Едуард Быҭәба амедицинатә усзуҩцәа рџьабаазы иҭабуп ҳәа шреиҳәаз, агоспитальгьы лассы-лассы даҭаалоит ҳәа ажәа шриҭаз, аҳақьымцәеи ахәышәтәырҭа анапхгареи иареи аусутә еиԥыларақәа мҩаԥаагалоит ҳәа шиҳәаз.
Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа аҳақьым хада Ҳаџьараҭ Шамба лаҵара 14 рзы иҟаиҵаз адыррала, аковид-госпиталь аҿы ишьҭоуп акоронавирустә инфекциа злоу апациентцәа 38-ҩык, урҭ рахьтә 16-ҩык рҭагылазаашьа бааԥсуп. Иара убас ара ареабилитациа иахысуеит COVID-19 иаиааихьоу 11-ҩык апациентцәа.
Аԥсуа телехәаԥшра аматериал аҿы иара убас иазгәаҭоуп агәабзиарахьчара аминистр атәыла амедусҳәарҭақәа зегьы дырҭааны рҭагылазаашьа гәеиҭарц игәы ишҭоу.