Ҧшьҩык аишьцәа Џьапуаа ашьоура иахырҟьаны Ҵабалынтәи иқәҵны иааит ҳәа еиҭарҳәоит. Иахьаауазгьы, досу рныхахә ааргеит. Аиҳабы дынхеит Ҷлоу ақыҭан, Аимара аҳаблаҿы. Даҽаӡәы дцеит Аӡҩыбжьа уи ижәла Допуа ҳәа еиҭакын. Арҭ аижәлантәқәа аӡә шракәыз иаанхеит уҳәар ауеит, избанзар иахьагьы Допуакгьы Џьапуаҧҳак ҧҳәысс дигар шамуа идыруеит, мамзаргьы Џьапуак Допуаԥҳа диҳәом – жәлак ауп. Иара убри аан, Допуаа – хазы жәланы ишьақәгылаз ракәны рхы рыҧхьаӡоит. Убасҵәҟьа хазы жәлақәаны ишьақәгылеит иахьа Гагра араион, Ҳашҧсы иқәынхои Ҟабарда-Балҟариа инхо Джапуевааи.
"Џьапуаа ыҟоуп ана-ара, аха Џьапуаа цқьақәа ҳәа иҟоуп – убарҭ роуп измоу ари аныҳәара. Ажәытәан иаанагеит абшьтәа. Аб аанагеит. Аб ахьаанагаз деихсит ауаҩы, аха аҧсы ҭаны иаанхеит, аҩныҟагьы аҧсы шҭаз илбааигеит. Иааимгар акәын. Аныха иаанагеит иара ныхахәны. Есышықәса иаанагон иара. Аныҳәаҩ даарган, иныҳәеит, ҧырхагас иаҳмоуааит изымдыркәа дахьеихсыз. Аха уинахыс аҵыхәа ҧҵәеит, аанагара иаҟәыҵит. Алԥха Анцәа иҳаҭ, уи аныха ахьӡ аҳәарагьы ҟалом, алацәажәарагьы бзиа иабом. …Ҟәылашьқьар ҳәа иҟоуп аныха, убри иатәуп Џьаҳашьқьар. Аԥсуаа Ҟәылашьқьар иҟаз, абрахь иҭыҵны ианаауаз, рныхахә аҿыган иааргеит", - ҳәа ҳзеиҭеиҳәеит Ҷлоу ақыҭан инхо, 83 шықәса зхыҵуа Иура Џьапуа.
Абасала, Џьаҳашьқьар ҳәа иахьашьҭоу аҭыԥ аҟны иҟалеит Џьапуаа рныха Џьаҳашьқьар. Есышықәсагьы Амшаԥныҳәа амш азы Џьапуаа аижәлантәқәа рныҳәара мҩаҧыргоит.
Аԥсны атопонимика иазку иусумҭаҟны Валери Кәарҷиа ишаирбо ала, Џьаҳашьқьар ахьӡ аауеит антропонимтә шьаҭа "Џьаа" ("Џьаҳа") , нас "шьқьар" - "шьаҟьар" - "ашьаҟьара" – иаанагоит "Џьаа ашьаҟьара" . Иара Џьаҳашьқьар аҭыԥгьы дәҳәыԥшраны, шьаҟьарсҭаны иҟоуп.
Ишырҳәо ала, Џьаҳашьқьар аныха Адагәа ҳәа хьӡыс измоу ашьхантәи иааган. Иара ахьыҟарҵаз аҭыԥгьы хәы ҳаракны, Адагәа ашьха угәаланаршәо иҟоуп рҳәоит. Аиҳабацәа ишеиҭарҳәо ала, уи иԥшьоу ҭыԥуп.
"Уи ауаҩы илаԥш иҵашәо иҟаӡам, хәы ҳаракуп. Шьаҟьарсҭаны иҟоуп. Абри еиԥш аҭыԥ рыԥшааит, иабаҟаҳҵари ҳәа ианҵаа. Иахьагьы убра иҟоуп. Саб 104 шықәса днеит, убри ақәасаб шаанагаз збахьан иҳәон. Уи аҭыԥ ахьгьы инеиуа дыцқьазар акәын, иахьа изҭаху зегь неиуеит. Анкьа, ацәгьа ҟазҵахьаз аӡәы дыҟазҭгьы, уахь днарышьҭӡомызт, иаргьы днеир шыҟамло дырны днеиӡомызт", - ҳәа ҳаиҳәеит ҳара ҳзыҿцәажәаз абырг.
Аҭыԥ аҟны аныҳәара ааиаанӡа заанаҵы инеины еиқәдыршәоит, идрыцқьоит. Нас Амшаԥныҳәа аҽназы ҭаацәацыԥхьаӡа рмарҭхә рыманы инеиуеит. Уи ачашәи ацәашьи роуп. Аҩы цқьа анагара аӡәы идуп. Уи аныҳәара иалагаанӡа ҵәыцак нышьҭыхны ҽаӡәы инииҭоит – иааиуа ашықәс азгьы ҩыла еиқәзыршәаша изиҭаз иакәхоит.
Аныҳәарахь инаргаз ачашәқәа еиқәҵаны иқәырҵоит, уи ашәагаагьы акыр иҳаракхоит. Аныҳәаҩ ҭаацәацыҧхьаӡа иааргаз рцәашьқәа неидкыланы, Анцәа диҳәоит рыжәла азирҳаратәы, дырхылаԥшратәы.
Иазгәаҭатәуп, араҟа ашьтәа зынӡаск ишадрымгало. Ҳинформант Иура Џьапуа ишҳаиҳәаз ала, ажәытәан аныҳәаҩ дныҳәонаҵы егьырҭ шьамхнышгылан, аха иахьа ус еиԥш иҟам. Насгьы уи игәалаиршәеит ачашәқәа ахьеиқәыз ахәыҷқәа иҩуа инеины акака ақәхны ишыргоз, адәҳәыԥш иакәшо, иҩуа ирыман иқәлон. Ус иахьыргаз азынгьы аӡәгьы акгьы реиҳәомызт, лахь риҭомызт, ус еиԥш ахәмарра аныҳәа иацын иара.
"Ачашәи ацәашьи – абри ауп аныҳәара иатәу. Аҩгьы ус инаргоит ауп акәымзар, аҩы ала дныҳәаӡом. Ацәашьы кноуп дышныҳәо. Нас, ианныҳәалак ашьҭахь, шәаҳәароуп, кәашароуп. Ачашәқәа ааганы иахьеиқәырҵоз, ирацәаны иҟалон. Хәыҷык днеины абри абас иахьеиқәыз акы нақәхны, ичашә иман дыҩит, имгаргьы ҟалаӡомызт ус. Уи иара итәын - гьаргьаласала абас дакәшо, дакәшо, нас дылбааны дцон, ахәыҷқәа зегьы ишьҭалон. Уи шаҟа аҵакы амааз..." - ҳәа ихаҭа дызхааныз аныҳәара амҩаԥгашьа атәы ҳзеиҭеиҳәеит Иура Џьопуа.
Аныҳәара хыркәшахон кәашарала, еишьҭагыланы, аԥхьа ицо ижәҩахыр инапы ықәкны аелементқәа ацны, "Гьаргьаласа, оо-ҳо-ҳоо" ҳәа ашәа ацҳәо аишәа иахагьежьуан. Аҽырхәмаррақәа, ашәаҳәара, акәашара ацны ари аныҳәара мҩаҧыргоит иахьагьы. Дшыхәыҷызгьы, 60-70 шықәса раҧхьа иалахәхахьаз Иура Џьопуа игәалашәоит аимҵакьачеи, ахаҳә ырҧареи, бӷарҵахьы аиқәҧареи уҳәа реиҧш иҟаз ахәмаррақәа анымҩаҧыргоз.
Ари аныҳәара Амшаҧаҽны ишымҩаҧысуагьы, ишәу акәтаӷьқәа уахь инаргом. Аныҳәара ашьҭахь досу рыҩны ианнеилак ауп Амшаҧныҳәагь аназгәарҭо.
Иазгәаҭатәуп, Џьапуаа рныҳәара егьырҭ ажәлантәқәа рныҳәареиҧш, ахатәы ҭоурыхи ахатәы ҟазшьеи аҵаны ишымҩаҧысуа. Уи амҩаҧгашьагьы акы иаламҩашьо ишыҟоу убоит.
Зегьы ирдыруеит иарбанзаалак еишәачарак зымҩаԥысуам аҭамада ида. Дызусҭада аҭамада? Ҳаамҭазтәи ахәыцрала уи "аныҳәатә аниматорк" диҩызоуп – "ахәмарра шьақәзыргыло", амҩаԥгаҩ иус назыгӡо. Аха аԥсуаа ртрадициатә культураҿы аҭамада инаигӡо ароли иара ихаҭа истатуси акырӡа иҳаракны иршьон амҩаԥгара мацара адагьы.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аҭамада иалырхуа ауаҩы ари даараӡа пату зқәу аӡә иакәзароуп ижәлантәи дызланхо агәыла-азлеи рыҩнуҵҟа. Ҟарачы-Балҟартәи абызшәақәа рҟынтәи еиҭаугозар, ажәа "ҭамада" – "аиҳабы", "ахада" аанагоит. Убри аан ҭамадас иалырхуа хымԥада зықәра ыҟоу иакәны дыҟазар акәӡам, уи дҿаӡаргь ауеит, ихадароу – иара дызланхо рҟны имоу апату анаҩсгьы иажәаҳәатә ҟазара ауп.
Ачараҿы аҭамада далырхуеит актәи аныҳәаҿа "Анцәа улԥха ҳаҭ!" анааныркылалак ашьҭахь. Убри нахысгьы аишәачара амҩаԥгара иара идуп. Иара ачара иацу ақьабзқәагьы иара изин алоуп ишымҩаԥысуа, иара иазылихуа аамҭа инақәыршәаны. Аҭамада имазҵаакәа ацәажәарагьы аишәа ахыҵрагьы ҟалом. Аҭамада аныҳәаҿа анааникыло иажәа аҿаԥҽра патудароуп ҳәа иԥхьаӡоуп, зегьы ршьапы иқәгылан иӡырыҩуазароуп. (Иахьатәи ҳаамҭазы амикрофон дышҭацәажәогьы ибжьы аӡәгьы иаҳауам.) Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы уаанӡеиԥш ажәлар зегьы ырӡырҩны аныҳәаҿа аанкылара иаҟәыҵит.
Аҭамадеи уи иҩызцәеи рҿаԥхьаҵәҟьа асасцәа надыртәоит дара-дара пату еиқәҵаны аныҳәаҿақәа ныркыларц азы. Егьырҭ ауаа еидтәалоу дара-дара аныҳәаҿақәа еибырҳәоит. Џьоукы, аныҳәаҿақәа реишьҭагылара иашьҭам, аҭаца дахьгылоу инеины аҵәцақәа ныркылоит. Иаахҵәаны иуҳәозар, зегьы хаз-хазы ирҭаху ҟарҵоит. Иҟалап уи азы акәзаргьы аԥсуа чарақәа ргьама зырцәыӡызгьы. Аԥшәмацәеи асасцәеи раԥсшәеибыҳәашьа, рыпатуеиқәҵашьа аӡәгьы дашьҭамызар, аҭамада иныҳәаҿақәа рҳәашьа иазымӡырҩуазар, нас иарбан ԥшӡароу, иарбан ҵасу ачара иазынхо.
Аҭамада ицәажәарала иааирԥшуеит ҭаацәарак, жәлантәык рҭоурых. Иааникыло ныҳәаҿацыԥхьаӡа ҭоурых маҷуп азуҳәар ауеит. Убасҵәҟьа асасцәа рганахьалагьы ицәажәо аиҳабы. Урҭ рыпатуеиқәҵара еиндаҭларак иаҩызан. Араҟа ихадараз заҟа ҵәыца ржәыз акәӡамызт, заҟа иԥшӡаны иахцәажәаз ауп. Итәаз ауаагьы урҭ раҵәцеимдашьа зҿлымҳарыла иазыӡырҩуан, ражәақәа гәныркылон. Ачараҿы иалху аҭамада ифункциа хадақәа иреиуоуп асасцәа (амаҟарацәа) ишақәнагоу рԥылашьа, пату рықәҵашьа, рымҩаԥгашьа.
Иахьа аҭамадаратә ҟазара аӡра ишаҿу убоит, уи инаигӡоз функциақәак иԥсахит иааԥхьоу амҩаԥгаҩ. Аишәачара амҩаԥгара аҟазара алаҟәхара ачара зегьы амҩаԥысшьа ашьхыцқәа реилалара еиԥшнатәуа иҟалеит, хаоск еиԥшхеит, аҵәца арҭәреи аҭыркәкәареи ада акы азнымхакәа. Иҟалалоит ачараҿ имтәакәа аԥара ҭаҩны ианцогьы, мамзаргьы инеиуагьы изызнеиз аныҳәа иазҿлымҳаны акәымкәа, баша акрыфараз инеиуа дубап.
Иҟаҵатәузеи ачара ахаҿра аргьежьразы? Ари азҵаара аҭак аҟаҵаразы уи ахаҿра еилазго арбану еилкаатәуп. Аԥхьа игылазар ҟалап ачарахь иааԥхьоу ауаа рхыԥхьаӡара арацәара, армыцхәра.
Анаҩс, аҭамада ироль уаанӡа ишыҟаз еиԥш ашьҭыхра, иара убас асасцәеи аԥшәмацәеи ирыбжьоу аԥҟарақәа разгәаҭара. Акәымзар баша қьафурҭак иаҭаан крыфа-крыжә ицаз уакәны уаанхоит, уахьыҟаз чаразу, даҽа усмҩаԥгатәк акәзу узымдыруа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Аԥсаатә, аԥсатәааӡара уаназхәыцуа аԥсуа қыҭақәа уи аганахьала еснагь атрадициа бзиақәа рыман, ҭӡыцыԥхьаӡа акәты, ашәишәи, акәата, аҟыз иреиуоу аԥсаатә рзанын, ирзануп иахьагьы.
Иахьагьы аԥҳәыс лбеиара, лбарақьаҭра, лымаашьара иадыргоуп лашҭа иҭоу аԥсаатә. Насгьы акыр узцәыԥхашьо сасык дануҭаалак, аԥшәмаԥҳәыс кәтык ахәда ахҵәара анылзымгәаӷь хьымӡӷуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аҭаацәарақәа рҿы аԥсаатә шьны иахьырфо адагьы ирҵо акәҭагь, еиҳараӡак ахьара анрыцәмаҷу ижәны, мамзаргьы иџьны ирфоит цыфак аҳасабала.
Иара убас, ичаразааит, иԥсхәразааит иҟаҵоу аишәа зхарҭәаахом аԥсаатә ажьы анықәым, еиҳараӡак -акәтыжь. Нас ҳәара аҭахымкәа ас еиԥш хәарҭара зланы иҟоу аԥсаатә ранҵара, рааӡара, рырмарымажара апроцесс иахылымҿиаар залшомызт еиуеиԥшым ажәлар разгәаҭарақәа. Ҳрызхьаԥшып урҭ:
Аԥсаатә ирызку жәлар разгәаҭарақәа.
Ажәлар разгәаҭарақәа ирнубаалоит аҩнатә ԥсаатәқәа реиԥш егьырҭ аԥсаатәқәа рхаҿсахьагьы, иаагозар:
Арахә, аҩнытә ԥсҭтәқәа аҭыԥ ду ааныркылон аԥсуа ихныҟәгараҿы. Ԥсуаҵасла аԥсуаа арахә рҭиуан, иаархәон, урҭ раалыҵ – ахш, ахарҵәы, ашә, акәац аҭаацәа ргәы ҟазҵоз фатәын. Ҳрылацәажәап аԥстәқәа ирызку азгәаҭарақәа:
Аԥстәқәа ирызку жәлар разгәаҭарақәа.
Убасгьы рыӡбахә умҳәарц залшом абнатә ԥстәқәа (агыгшәыгқәа), урҭ шеишықәса раахижьҭеи иреишәарыцон, ркәац, рцәа рхы иадырхәон. Аԥстәқәа ирызку азгәаҭарақәагьы акык-ҩбак аазгоит:
АҞӘА, абҵара 28 - Sputnik. Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы аԥсҭбарақәа ҩба ҟалеит, ҳәа аанацҳауеит Аԥсны ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Абҵара 18 рзы лыԥсҭазаара далҵит 1946 шықәсазы ииз апациент. Иара акоронавирустә инфекциеи ҩганктәи аполисегментартә гәыҵәкреи иманы ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 19 рзы. Иақәнагаз атерапиа шызмҩаԥыргозгьы, идунеи иԥсахит игәеисра аԥсыҽхара иахҟьаны абҵара 28 рзы, ашьыжь.
Иԥсҭазаара далҵит 74 шықәса ирҭагылаз даҽа пациентк. Иара ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 26 рзы акоронавирус ицәа иаланы. Изымҩаԥыргоз атерапиа иахьмырԥшкәа, апациент иԥсҭазаара далҵит абҵара 27 рзы.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 67-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 56-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 7-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит 34-ҩык апациентцәа, аӡәы иҭагылазаашьа уадаҩуп.
Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 45-ҩык апациентцәа. 43-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ҩыџьа рҭагылазаашьа бааԥсуп.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 5883-ҩык ыҟоуп. Урҭ рахьтә ргәы бзиахеит 3678-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 81-ҩык.
Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>