Таиф иирамш ааигәахацыԥхьаӡа, иара идҳәалоу даҟьак аасыртларц агәаҳәара сымоуп. Инысымҩаҿы макьанагьы ицәыргам ыҟазар ҟалоит, убри аҟынтә, агәалашәарақәеи ахәыцрақәеи ранҵара еснагь хра амазар акәхап, иара дыздыруаз ҳаҟанаҵы.
Таиф Аџьба диит аҭаацәара ду аҿы. Иаб Аџьы Шьаадаҭи иан Елениа Бганԥҳаи 11-ҩык ахшара рхылҵит: хәҩык аҭыԥҳацәеи фҩык ахацәарԥари. Иахьа зыԥсы ҭаны инханы иҟоу Таиф иашьа Вова иоуп. Аамҭа уадаҩқәа рзы ирызҳауан Таиф иашьцәеи иаҳәшьцәеи, амамзаара инаркны зегь ирхыргоз даргьы ирхыргон, аха ран Абганԥҳа лыхшара амла иалыркуамызт, уи азы лхы аџьыка ықәылхуан рҳәоит дызгәалашәо агәакьацәа.
Елениа илымаз ахшара рнаҩсан, дара ашкол иазааигәаны иахьынхоз аҟынтә, рыҩны иаангылон ашкол иацәыхараз рыуацәа рхәыҷқәа. Абарҭ зегь дымгәамҵкәа рымаҵ луан. Елениа дыԥҳәыс ҭынчын, ачҳара ду лылан, аха лыхшара лажәа иахымԥо иҟан.
Таиф дахлафаауа сара исаҳауа акырынтә еиҭеиҳәахьан, атетрадқәа ааихәарц азы иан ларбаӷь иманы Гәдоуҭа аџьармыкьахь дышцаз. Амҩа данықәлоз, Елениа лыҷқәын иалҳәазаап арбаӷь заҟаҳәа иҭишаз. Таиф хәыҷ аџьармыкьаҿы дахьнеиз, иан иалҳәаз ахә ала иарбаӷь ду изымҭит, "иагьа сҳәандазгьы, уи ахә ала иаарымхәеит" иҳәон, ихы-иҿы аччаԥшь ықәыххуа уи амш игәаларшәо. Иан лҳәатәы дахыԥозма? Иарбаӷь иманы ахәылбыха аҩныҟа дгьежьызаап. Иара абри ихашҭуамызт, маҷк иагырханы иҭир шауаз ихаҿы иахьымааиз дахыччо.
Аџьы Шьаадаҭ ихшара зегьы аматематика иазҟазан, хҩык афизикеи аматематикеи арҵаҩы изанааҭ алырхит, иҟоуп атехникатә занааҭ уҳәа, аматематика шьаҭас измаз азанааҭқәа знапы алакыз ихшара. Саҳәшьа Римма (Таиф иԥшәма) ишазгәалҭо ала, аҭаацәа шдузгьы, еиқәгәамҵуамызт, "рыбжьы ҭыганы ахаан ицәажәо смаҳацызт" лҳәоит лара. Рыԥсҭазаараҿы кыр рыҭра иҭзырҟьашаз ахҭысқәа аныҟазгьы, ҭынч, ҭаацәашәала ирыӡбуан "рхылԥа ыршәны ауаа ирыламыжькәа".
1968 шықәсазы иҭыҵыз раԥхьатәи ишәҟәы "Ажәеирнраалақәа" рҿы иануп апоет иҭаацәара рҟазшьа бзианы иаазырԥшуа "Уааи сыҩныҟа" захьӡу ажәеинраала:
Лнапы ыргьежьуа сан дуԥылап,
Аԥсшәа уеиҳәап саб дыччо,
Наҟ-ааҟ сашьцәа ааувагылап,
Саҳәшьа дцәырҵып дыԥхашьо…
Сара дсымбацызт Таиф иаб, иара ҳаиҭанеиааиаанӡа идунеи иԥсахит, аха иан Бганԥҳа знык сасра Аҟәа дара рҿы даныҟаз слыхьӡеит. Аиашазы, лҭынчра раҳаҭрак узаанагон. Иан лхаҿсахьа иазкуп иҟаимаҭу иажәеинраала "Сан":
Сынҭалеит уа ҳашҭа икеикеиуа,
Аарла схыԥшылоит блакҭа.
Блакҭа хаа – зегь реиҳа ишеишеиуа,
Зегь реиҳа изырҟәандо слакҭа…
Таиф ианизҳауаз ақыҭаҿы аколхоз амаҵ аназутәыз аамҭан, аха Шьаадаҭ ихшара аҵара иазлазгагаз ала, "аҭаҭынҿыхра ианцозгьы, рышәҟәқәа рывакны аус руан" - еиҭалҳәоит саҳәшьа ланхәа лажәақәа. Иахьа ахәыҷқәа ашәҟәыԥхьара уамак ишырҭахым анубо, ари лакәҵас иудукылоит.
Апоет Таиф Аџьба ашкол даналга, афизика–математикатә факультет дҭаларц иҽазишәеит, аха даанамхәеит, нас арра дцаны данаа, афилологиахь ихы ирхеит, иԥсабараҿ апоезиа еиҳа аԥыжәара шагоз гәаҭаны. Апоезиоуп, аиашазы, иара иԥсҭазаараҿы ихадоу аҭыԥ аанызкылоз.
1989 шықәсазы иҭыҵыз "Аныҳәаԥхьыӡ" захьӡу ишәҟәы аԥхьажәаҿы Таиф иҩуеит: "Акы заҵәык сацәымҩашьо агәра згоит: шарамшак иакәымзар, ауаҩы еибга апоезиа бзиа имбо дзыҟалом", - ҳәа. Таиф Аџьба ипоезиа хәарҭара шалаз хымԥада ихаҭа агәра игон, "Пушкин ишьҭахь ажәеинраала аҩра гәаӷьыуацәоуп" ҳәа ихы дахлафаауазаргьы.
"Маҷк иадамхаргьы, аԥхьаҩ идоуҳатә ԥсҭазаара џьара акала сышәҟәы иханарҭәаауа изыҟалар – усҟан ауп сара сааԥсара анылҵшәадамхо. Аԥхьаҩ шаҟа инаҭо – абри ауп авторгьы иауа, ишәҟәаҟынтә лҵшәас дыззыԥшу", - иҩуан Таиф, баша аџьа шимбо азы агәыӷра иманы.
Ииашоуп, аибашьра ашьҭахь хабарда даныбжьаӡ акәзар ҟалап инеиԥынкыланы апоет Таиф Аџьба ипоезиа ажәлар ианрылаҵәа. Аҭоурых аҿы ус аныҟало ыҟоуп. Ус акәзаргьы, апоет асовет аамҭазгьы иҩымҭақәа гәцаразкхьаз маҷҩымызт. Ажурналист Ҭина Қорсаиаԥҳа аибашьра аԥхьа дызлагаз алитературатә дырраҭарақәа рӷьырак рахь иара ааԥхьара илҭон, апартиа иадҳәаламыз апоетцәа рӡыргара уамак ишыманшәаламызгьы. Сара исгәалашәоит ҭелла дизасны астудиахь днеирц азы ааԥхьара анилҭоз. Иара дыԥхашьаҩын, аҽцәыргара дазҟазамызт, аха Ҭина уи дақәшаҳаҭхаанӡа аҭел шьҭалҵомызт.
Аибашьра иаццышәит Аԥсуа телехәаԥшра архив, уахь иаҵанакуеит Таиф дызлахәыз адырраҭарақәагьы, аха насыԥны инхеит, хазы акассетаҿы Ҭина иҵәахны илымаз еиҿцәажәарак, уи аефир ахь ашьҭрагьы иахьымӡацызт, ишысгәалашәо ала. Уаҟа апоет диҿцәажәоит ашәҟәыҩҩы Даур Наҷҟьебиа. Абри акзаҵәык ауп, хрыжь-хрыжь ицәажәоз, алитература аҿиара иазхәыцуаз апоет иҭынханы инхаз. Иҟам даҽакы, иара исахьа лаша ҳзырбо, Аԥсуа радио иажәеинраалақәа дахьрыԥхьо азынхазаргьы.
Иџьоушьаша, Таиф уи аинтервиу аҿы дызлацәажәо абызшәа апроблемақәа иахьагьы иқәгылоуп. Иара акыр ихьааигон алитературеи акониунктуреи еилаланы иахьыҟоу:
"Асовет литература зегь аҟны иҟаз аидеологизациа ҳлитература аԥырхага анаҭеит. Аԥырхага анаҭеит, избан акәзар ус иҟан аҭагылазаашьа: аидеологизациа ҟалеит мыцхәы, акониунктура ҟалеит, ишԥаҳҳәара, апартиа иаҳәо, аиҳабыра ирҳәо аҽамадара, уимоу, ус ада ашәҟәыҩҩцәа алитературахь изцәырымҵуа", - Таиф абри акониунктура "даара аԥырхага ӷәӷәа ҟанаҵеит" ҳәа иалкааны дахцәажәеит аинтервиу аҿы.
Асовет аамҭазы уи изацәымцаз ашәҟәыҩҩцәагьы ыҟагәышьоуп, аха Таиф итәы ҳҳәозар, уи иҽшацәигаз илитературатә ҭынха ишьақәнарӷәӷәоит. Апартиа иазку ашәақәа ахьуԥымло хшыҩзышьҭра ауҭозар, убри азын акәхап апартиа иапоетмыз поетны дзыҟазгьы. Таиф аҳра зуаз амчра абла дахьамбоз хьаас имкыкәа, амаҷ ихы алагӡаны дынхон, ипоезиа амаҵ азуа:
Иԥсны ибзамхац илшаӡом
Ажәеинраала аҩра…
Апоет арҭ ацәахәақәа изырҩыз, арҿиара ус шымариам, апоет қьафла адунеи иқәу шиакәым ааирԥшырц акәзар сгәахәуеит, уи иԥсҭазаара аџьахаџьафарақәа шацыз срызхәыцуа. Дсыздыруам ԥсыуа шәҟәыҩҩык, қьафла адунеи иқәыз. Урҭ рӷьыраҩык нхон амаҷ рхы алагӡаны, амал иацәыхараны. Таиф Аџьбагьы убасҵәҟьа акәын. Иара дазыԥшымызт материалтә цхыраарак иҭаацәа рҟынтә. Зегь нхаҩцәан, шылак, ҟәыдк зҳәаз еиԥш ак ирымҭозар, амашьына лас аахәаны дақәзыртәоз абаҟаз усҟан. "Гонорарк соур цәгьам", - иҳәон агазеҭқәа рахь акьыԥхьтә анишьҭуаз.
Асовет аамҭа амалырқәа амазаргьы, ашәҟәыҩҩцәа рзы иахәыцуан аусурҭа ҭыԥқәа. Таиф данҿаз аредакциақәа рҿы аџьа ибозҭгьы, Москва 1985 шықәсазы алитературатә курсқәа данрылга ашьҭахь, уажәшьҭа акыр дхатәраны даныҟала, Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла алитературатә консультантс аусура далагоит. Убри аамҭа иалагӡаны арҿиаҩ иаҳасабала илшазгьы маҷым, избанзар уи аусура имнахуаз аамҭа рацәамызт, иара уахь диаргеит аҩразы алшара иоурц.
Акырынтә сазхәыцхьеит, избан асовет аамҭазы аԥсуа шәҟәыҩҩцәа бзиақәа абырсҟаҩык зеиҵагылаз, иахьа ҳлитература зхьысҳахаз ҳәа?! Иҟалап, усҟан ашәҟәыҩҩцәа профессионалла убри рнапы злакыз ашәҟәыҩҩра мал хаданы ирымазҭгьы? Ԥсҭазаарас ирымаз алитература мацара акәзар?..
Аибашьра анцоз, акыр ишшәарҭазгьы, Таиф дцоит инапҩырақәа еиқәирхарц Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбрахь, избанзар уа ишьҭан дзыхӡыӡаауаз илитературатә ҭынха ахәҭак. Таиф Араион ҿыц аҿы дзыҩназ иуадақәа инарҷыданы, даҽа материалтә бзазарак далаҟамызт. Амаҷ ихы алаигӡон.
Цәыббрамза 25, аҩаша ианҵамҭа абас аҳәоит: "Аусура сцаны снапҩымҭақәа сыманы сааит. Атроллеибус ала санцозгьы санаауазгьы апаспортқәа гәарҭон". Таиф дахьнеиз ибла иабаз асахьа абас иҟоуп: "Ҳкабинетқәа, ҳастолқәа, ҳҟәардәқәа зегь ҟәаҟәаса еилажьуп…". Усҟан аҩныҟа иааигаз иусумҭақәа, иахьа илитературатә ҭынха иаӷьыракуп. Абри ахҭыс мацарагьы иаанарԥшуеит апоет хаҭаҵәҟьа ирҿиамҭақәа раҳаҭыразы ашәарҭара дшазцоз. Иҟалап, абас еиԥш иҟаз алитература абзиабара, уи даҽакы иавакны акәымкәа, иара мацара иахьаҿыз акәзар аԥсуа шәҟәыҩҩцәа ҟаимаҭқәа ииасхьоу ашәышықәса изаҳнаҭаз?
Таиф Аџьба аполитика ду дшаламызгьы, зегь акоуп, имшынҵа, иуаажәларратә поезиа рҿы аԥсуа зҵаатәқәеи аиашареи аԥхьагылара рыман, иажәеинраала "Апоет уахь" аҿы абас ааԥхьара ҟаиҵоит:
Иҳәа зегь шыҟоу, ишуныруа
Уара ухаантәи зегьы…
Аполитикатә публицистика шамаха иҽшалаимгалозгьы, 1989 шықәсазы агазеҭ "Республика Абхазия" азы Аџьба иҩит астатиа "Яблоко - не груша". Сара дысзаԥхьеит аредакциахь игаанӡа.
"Иркьыԥхьру, бгәы ишԥаанго?" - дҵааит Таиф, ихаҭа изҵаара аҭак шидыруазгьы.
"Зҵаара хьанҭоуп", - иаҭаскит сахлафаашәа.
Усҟан уи агазеҭ ақырҭуа цензура ахаԥаны иҟан ирыдрымкылеит.
"Грузинская периодическая печать пестрит утверждениями такого рода: "Абхазия – неотъемлемая часть Грузии", "Абхазия – это Грузия" - абарҭ аҳәамҭақәа рҭак абас иҟаиҵоит астатиаҿы Таиф:
"Если даже не станет абхазов в Абхазии и заселить ее полностью грузинами, все равно Абхазия не может быть Грузией. Яблоко – не груша".
Таиф Аџьба еиҳарак ихы-иԥсы ззишьҭуаз ажәеинраалақәа шаны адунеи рықәҵара акәын, аиҭагара, апублицистика инапы шрылакызгьы. Убри акәын б́џьар хадас имазгьы.
"Сара дсыздыруам ашәҟәыҩҩы аполитикаҿгьы ддуӡӡаны, алитератураҿгьы ддуӡӡаны, руак хьысҳахошәа сгәы иабоит", - абас дхәыцуан иара, аполитикеи арҿиаҩи шеимаҭәам аарԥшуа иинтервиу аҿы. Ирҿиамҭақәа зегь ртематика иагәылсны ицоит апоезиа азхәыцра атема:
Сашәа иалаз
Сара сыччаԥшь ашәахәа,
Иҽырбалааит, нас, шәахәала
Са сцәаҳәа…
Иаҳзынхаз апоет ивидеоинтервиу аҿы, апоет дпоетны иҟалара амаӡақәа ирызку азҵаараҿы аҭакс иҳәоит:
"Апоезиаҵәҟьа, алитератураҵәҟьа х-елементк рыла ишьақәгылазароуп: Анцәа иҟынтә маҷк аауазароуп, маҷк, хымԥада, ауаҩ иҟынтә, маҷӡак аҩсҭаа иҟынтәи", - ҳәа.
Таиф Аџьба аибашьра цонаҵы ажәеинраалақәа иҩӡомызт. Сентиабр 3 1992 шықәса рзы имшынҵаҿы абас иҩуеит:
"Апоезиа зынӡа сацәҟьалеит – ииашаҵәҟьоуп ирҳәо: Когда пушки гремят – музы молчат".
Аԥсадгьыл зҭагылаз ауадаҩрақәа поезиатә бызшәала раарԥшра илшомызт, убри азоуп амшынҵа ҩызас изышьҭихыз:
"Иахьа Аԥсны зҭагылоу адрама сахьаркырала аарԥшра мышкызны иаиуп уеизгьы. Аҭоурых – ҭоурыхуп, ицәгьа-ибзиа, иааҟало зегьы гәынкылатәуп, ианҵалатәуп".
Аибашьра алагамҭа нанҳәамзазы иара иҩит аҵыхәтәантәи ԥшь-жәеинраалак: "Агәҽанҵара", "Абыргцәа", "Аҵоура", "Рыӡбахә сымоуп шәҭы быбышқәак".
Нанҳәа мза 5 1992 шықәсазы ихыркәшахеит апоет-алирик ипоезиатә рҿиамҭақәа рҭоурых.
"Сара аԥсҭазаара агәра згон", - абарҭ ахәыцрақәа роуп аҵыхәтәантәи ицәаҳәақәа рфилософиатә хырхарҭа...
Анаҩс еибашьран…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Зҩыза гәакьа игәалашәара зыԥсҭазаара зегь иагәылганы иаазго Sputnik аколумнист Алексеи Ламиа Абзагә игәалашәара иазкны иҩыз ажәабжь "Бисмарк" ала ҳаргәылаирԥшуеит афырхаҵа қәыԥш иԥсҭазаашьеи, иҟазшьеи, урҭ ирылҵшәахаз – хьыӡла-ԥшала иҭахареи.
"Б И С М А Р К"
Ус иҟалагәышьеит - аибашьра ахьеибашьраз мацаразы адагьы, иара ҳхатә шьоурак иаҩызахеит ҳашҭаҿ еибааӡаз аҷкәынцәа ҳзы. Ҳәарада, ажәлар зегь реиԥш, ахықәк ҷыда шҳамазгьы, мчыла абџьар аӡәгьы иаҳиркуамызт. Аха аибашьра алагамҭазҵәҟьа фырхаҵарыла Абзагә Гәыргәлиа данҭаха, ишԥаҟаҳҵари ҳәа уаанӡа маҷк илакҩакуаз рзгьы зегь ӡбахеит.
Иара ҳара аиҩызцәа ҳаҩнуҵҟа иҳамаз аԥхьагылаҩцәа дыруаӡәкын. Адау игәаӷь изҭан. Иҟазшьа ҿырԥшыгала зегьы даарылукаартә дыҟан. Аха дыхжәацәан, зегьы рзы дмаксималистын, уи ауп, сара сгәаанагарала, илахьынҵа ҿахызҵәазгьы. Ус сызхәыцуа шәасҳәап. Ауаҩы ашкәакәеи аиқәаҵәеи рыда уаҳа даҽа ԥшшәык ыҟаӡам ҳәа ианизҳауа, зехьынџьара зегь реиҳа иуадаҩу ахыдҵақәа иҿаԥхьа ианықәиргыло, мышкымзар-мышкы ус иҟоу ауаҩы илахьынҵа убриаҩызак дҭанаргылоит, схы шԥамҩаԥызгари ҳәа хәыцшьа аныҟамло.
Абзагә идыруан Аԥсны иабацәа урҭ рабацәа рыдгьыл шакәыз, Иԥсадгьыл шакәыз. Убриаҟынтә, ҳәараҭахума, ақырҭуа имагә ҟьашь аҳәаа ианахыс, адгьыл иҵазаргьы, автоматк ԥшааны, актәи амшқәа инадыркны аибашьра ахьеилашуазҵәҟьа алалара ада даҽа хымҩаԥгашьак ихаҿгьы имааит.
Ус иҟаз рацәаҩын, аха аибашьра мышкала ишнымҵәоз зхаршҭны ижәылоз, зегь реиҳа иуадаҩыз, ухаҿы иузаамгоз акәзаргьы, арратә дҵа анагӡара сцарым ҳәа мзызк, хшыҩҵакк иашьҭамыз, ашәареи агәаҽанызаареи зхаршҭны, фырхаҵарыла акәзаргьы, аха уеизгьы зыԥсра зыԥшаауаз сгәалашәараҿы ирацәаҩӡам… Уи аҵкысгьы инацҵаны исҳәар сылшоит - ус иҟаз ари аибашьраҿы еиқәхашьа рымаӡамызт!
Абзагә инаиваргылан, убас иҟаз ҳәа рыӡбахә сҳәар сылшоит Хасик Бганбеи Арзамеҭ Ҭарбеи. Исҳәо арҵабыргуеит урҭ аибашьра анҵәамҭанӡа изымнеикәа фырхаҵарыла иахьҭахаз…
Абзагә дызлаз агәыԥ аҿаԥхьа иқәдыргылаз адҵа аханатәгьы ишхыбгалоз убарҭан. Усҟан еибганы ихынҳәыз исзеиҭарҳәаз ауп исҳәо. Ҩажәаҩык инарзынаԥшуа, рацәак имеибашьыцыз, бџьарлагь маҭәалагь рацәак еиқәыршәамыз аԥсуа еибашьцәа аӷа дахьтәаз инахараны иагәылаларцаз ишьҭын. Дҵаны иқәгылан шьхала, Аҟәа иахыкәшан, аԥсуа гвардиа ахьтәаз, Агәыӡера иазгәаҭаз аҭыԥ аҟны инеины, ақырҭцәа аналала нахыс аҵәахырҭаҿ еидкыланы ишьҭаз абџьар агара. Анаҩс – ахынҳәра, иаҭаххар еибашьрыла, амҩан агыруа қыҭақәа рҿы, мхедрионаа ирықәырҵартәеиԥш, аҭыԥантәи ауааԥсыра урҭ цәымӷс ишьҭырхыртәеиԥш ақәыларақәа реиҿкаара. Уи азы агәыԥ иалан ҩыџьаҟа ибзиаӡан ақырҭшәа зҳәоз...
Шәхаҿы ишәзаагама аҭагылазаашьа заҟа ишәарҭаз? Аха Абзагә иеиԥш иҟаз хьаҳәхьачарада ицеит. Актәи амш аҽныҵәҟьагьы, ирхаҩоз ианырҿашәагьы, ишхыбгалоз еилкааз усын, аха иара иеиԥш иҟаз убасҟангьы ԥхьаҟа ҳцоит ҳәа иаҿын. Амацәаз ианҭаркгьы, аӷацәа рыкәшаны, шәыҽҳашәҭ ҳәа анрарҳәа, Абзагә иоуп уи иаҿагылаз, рыҽрырҭар, рыԥсҭазаарақәа еиқәхар шалшозгьы! Аха уи дақәшаҳаҭхазҭгьы, иара ахьӡи-ахьымӡӷи рзы имаз агәаанагара иааҳәны иаҿагылон. Уи акәхеит, иара изы иҵыхәтәантәихаз, мчла еиҟарамыз ари аиҿагылараҿ дҭахеит!
Абзик имаксимализм сазыхынҳәырц сҭахуп. Иара еснагь зегьы рҿы иреиӷьыз дашьҭан. Иаҳҳәап, ихьанҭаз асовет аамҭазы амашьына аахәара аныуадаҩыз, Абзик иҭаацәа рыгәшәымшә ҳәаны, иҿыцӡа иҟаз "шестиорка" рааирхәеит ("Жигули" ВАЗ-2106 амодель), афбатәи арныҟәага зықәгылаз (иззымдыруа рзы, еиуеиԥшым амч змаз арныҟәагақәа рықәгыланы иҭыҵуан амодельқәа). Атранзисторҵәҟьа аман! Иара цәгьалаҵәҟьа бзиа ибон имашьына. Даараӡа игәцаракны ианиӡәӡәоз узхара узахәаԥшуамызт. Асаркьеиԥш иуҿаҷҷо иҟаиҵон, абарбалқәа аҩнуҵҟалаҵәҟьа иӡәӡәон, амашьына аҵаҵәҟьа аҵиӡәӡәаауан! Зегь иреиӷьыз аџьынсқәа! Зегь иреиӷьыз аботасқәа (акроссовкақәа рзы ус ҳҳәон)!
Усҟантәи аамҭаз еицырдыруаз "Соломенные псы" захьӡыз афильм аҟны афырхаҵа хада ироль назыгӡоз Дастин Хоффман иҭаацәа рыхьӡ раб иџьынџь аҿы ишихьчоз данахәаԥш нахыс, Абзик усҟантәи аамҭаз зеиԥшыҟамыз аҩны Кәтол идмыргылар имуит, ашьацԥшшәы ақәырԥыҟҟаны, аԥенџьырқәа аихацқәа рҭаргыланы. Зегьы џьашьатәыс ирыман, ақыҭараҿ ари аҩыза абаҭахыз ҳәа. Аха иара иоуп ус зҭаххаз. "Сара сыҩны уаҩ изымго абаагәара иаҩызазароуп!" – ак узиаҭамкуа аҭак риҭеит.
Аха зегьы иреиӷьыз дшашьҭаз аазырԥшыҵәҟьоз ила акәын. Уи зшьа цқьаз доберманын. Абзик лымкаала убарҭ алақәа шигәаԥхоз дырны, Урыстәылантәи иашьеиҳаб Ахра изааигеит. Абзик краамҭа дхәыцуан иахьӡиҵара ҳәа. Аҵыхәтәаны Бисмарк аҿы даангылеит. Ала ахылҵшьҭреи Отто фон Бисмарк ихаҭа иаҳаҭыри рзы акәхап. Аԥхьа иаагны, ашьапқәа па-паны, ласбеиқәаҵәак акәын. Усҟантәи аамҭақәа рзы арҭ алақәа мбатәбаран, издыруаз маҷҩын. Усҟан еиҳа пату зқәырҵоз алашәарыцақәеи ахьчалақәеи ракәын. Уи ааӡара Абзагә имч-илша зегь ақәиҵеит, игәацԥыҳәаны, далашыҩкны дазнеит. Зегьы-зегь иреиӷьу – Бисмарк азы! Зегь иреиӷьу афатә, зегь иреиӷьу ахәыдхаҵақәа! Алаҵақәа зегь ианаамҭоу инақәыршәаҵәҟьаны! Аԥсыӡ-шша, ахәыжә цырцырларц! Шаҟаамҭа далихуааз адоберман алымҳаҵәқәа ишахәҭоу еиԥш ихызҵәҵәашаз?!
Инамыцхәны иадибалоз аџьабаа иԥылеит Абзик, рацәак хара имгакәа Бисмарк зыԥшӡара ухнахуаз лахеит, агәышԥы ҟьаҟьаны, абӷартәашьа еилыхха, еилаарцыруаз ахәыжә еиқәаҵәа! Харантә улаԥш иҵашәон. Амч ду шалаз ҩашьомызт. Дара шԥеизыҟаз?!
Абзик илахьынҵа ианымызт абык иаҳасабала аԥсҭазаара абара, аха аԥа диман! Уи, жәаҳәарада, иԥшӡа Бисмарк акәын! Ҳгәы ԥшаауан ила ианазҿиҭуаз, ибжьы ырхааны ахьӡ анеицеикуаз. Уи шәаҳәароушәа, инеиҵыхны, актәи ацыраҿ ақәыӷәӷәара ҟаҵо: "Бииииисмарк! Уааи сара сахь!" Убриаҟара бзиабареи хаареи алеиҵеит убри ала, ицәа ианыруазшәа ихатә хшара рааӡара лахьынҵас ишимоуаз...
Абзагә дҭахеит 1992 шықәса нанҳәа 24 рзы Шьрома ашьха ашьапаҿы. Аханатә анышә дамардеит Ареспубликатә хәышәтәырҭа иахьаҵанакуа аԥсыжырҭаҿ. Нас, згәы разыз ауаа рыцхыраарала, дыҵхны Кәтолҟа дыргеит, анышә дамардарц. Усҟан ауп ианыргаз Бисмаркгьы. Уигь, агәакьацәа зегь реиԥшҵәҟьа, Абзик даҵәыуон. Теть Нелли (Абзик иан, Чычԥҳа Нелли) излалҳәоз ала, акраамҭа анышәынҭраҿ иҷаԥшьон. Кәтол аӷацәа иргоит ҳәа ашәарҭара аныҟала, иаланхоз зегьы аҩада Џьгьардаҟа ианахыргагьы, Бисмарк, анышәынҭра ахьчозшәа, аҩны иахын.
Ҳара – Абзик иҩызцәа – аибашьра цонаҵы Кәтол ацара ҳаргәаҟуан, ҳҩыза иҳаҭгәын аҿаԥхьа ҳхырхәарц. Уи ҟаҵашьа змамыз акакәын. Аха иааит Аиааира зцыз 1993 шықәсазтәи цәыббрамза! Краамҭа ҳаззыԥшыз анҵәамҭа! Аҟәа ахақәиҭтәра! Аӷа шәыргәындарыла ибналара! Аҩ-фронтк реиԥылара! Иҳауит уи аҩыза алшара!
Ҳаԥхьаҟа ана-ара ицәырҵуаз аӷацәа ыҟазар ауан аҟынтә, амҩеихдаҿы ашәамахьцәа зланхо Аҭара ақыҭа ҳабжьаланы, амҩаду ҳахыкәшаны, Кәтолҟа ҳцеит. Амҩан хәба-фба километра ҳнаскьацыԥхьаӡа, аԥсуаа ахьгылаз агәаҭарҭатә ҭыԥқәа ҳнарыдгылон. Ҳәарада, ҳаангылон, ҳгәыдибаҳәҳәалон, ҳгәыдибакылон, хырԥашьа змамыз Аиааира амш еидаҳныҳәалон. Ҳаҭҵаауа иҳахәаԥшуан - ишԥа нас, Газ-2410 шкәакәа ҳақәтәан, амашьына аԥхьатәи аган аҿы аԥсуа бираҟ ахаргылан, ҳхаҭақәа армаҭәа бзиала ҳаибыҭаны, автоматқәа рыла ҳаиқәных, ҳабжаҩык аподствольникқәа кны. Зхы иақәиҭтәыз аҳҭнықалақь аҟынтәи ҳаауан! Ажәабжь бзиа ааҳгон! Уи хашҭшьа амам!
Абар, Анцәа иџьшьаны, – Кәтол! Абар – Абзик иҳаҭгәын! Ҳакәшан ҳнатәан, ҳҵәыуон, уаҳа акагьы… Краамҭа, ҿымҭ… иаҳгәалаҳаршәон… ҳхәыҷра… ҳҽеидкыланы амшын ахь ҳашцоз, мҩабжара ҳҽеилыхуа, аԥсшьаҩцәа ҳархыԥо, ҵаҟатәи ҳамаҭәа мацарала аӡы ҳаҽшалаҳажьуаз… ҳгәырӷьаҵәа хәмаршақә ҳшеибашьуаз… Издыруадаз усҟан, уи аԥсҭазаараҿгьы ишахыстәхоз… Аҩнашҭақәа рыла ҳаиҿагылан ҳшеисуаз… Хәмаррас крыҟазар зегьы ҳшыхәмаруаз, хоккеиҵәҟьа ԥкьаҭымпылла… ингургестәи аҩнаҿаԥхьа уаҩ дахьахымыз ҳҽыҵәахны, иҳазҳаит ҳәа ҳазгәдуны аҭаҭын ҳанахоз… ҳаԥсҭазаара актәи ашьаҿақәа… аԥхьатәи аиааирақәа… аԥхьатәи алахьеиқәҵарақәа…
Абзик иангьы иабгьы ыҟан уа, иҭынхацәа. Аха ҳара ҳнеира зегь реиҳа еигәырӷьаз Бисмарк акәзар ҟалап! Иҿахҵәаз аҵыхәа ршәшәо, агәырӷьара ҳәаак амамызт! Абжьааԥны злеишәа цәгьаз, зымԥан уназмышьҭуаз, уажәы аӡәаӡәала инаҳадгылан игәыбзыӷуан!
Амш ахәларахь ахы хан, цәыббрамза ҳашҭагылазгьы, ахьҭа ҿан. Аԥацхахь ҳнеит. Амца ҳакәшан ҳнатәеит, теть Нелли лбысҭаушьа ҳахәаԥшуа! Лара ҿи лаӷырӡи еиқәылхуамызт. Ҳазегь ҳаԥсы ҭаны ҳбара дшеигәырӷьазгьы, лхьаа ҳарҿыцзар акәхап…
Ахаан исхамышҭуа! Шамахамзар Абзик иҳаҭгәын иадымҵуаз Бисмарк аԥацха иааҩналан, ҳазегь ҳҿы иааины, ахы ҳшьамхы инықәҵо, иқәыԥсычҳауан. Ауаҩ иеиԥш… мап, ауаҩ иаҵкысгьы еиҳаны. Ҳацыԥхьаӡа – Абзик иҩызцәа – иҳанаҳәон агәаҟра ду ишақәшәаз, хнырҳәышьа змам ацәыӡ шамаз…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Амҳаџьырра ашықәсқәа раан ҳажәлар реиҳарак Ҭырқәтәылаҟа иахнагеит. Ахьҭеи, амлеи, ачымазара бааԥси ирзымиааиз атәым дгьыл рызқәаҭыԥхеит ршьапы анықәдыргыла нахыс. Ауадаҩрақәа ирҿагылаз, иахьа уажәраанӡа урҭ ирхылҵшьҭроу рыжәла иацырҵоит уаҟа. Аԥынгылақәа шыҟазгьы, аамҭак ашьҭахь зџьынџьдгьыл ахь аара зылшазгьы ҟалеит. Урҭ дреиуан Хышаа рҭаца Хана Ҭаркьылԥҳа. Лара лысабицәа лыманы Аԥсныҟа дхынҳәит, уи алагьы Хышаа рабиԥарак рыԥсадгьыл аҿы рышьаҭа аларкит. Ари аҭаацәаратә ҭоурых еиҭеиҳәеит Хышаа ирхылҵшьҭроу арԥыс қәыԥш Осман.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Хышаа рыжәла аҭоурых ду амоуп. Сажәабжьҳәаҩ Осман излеиҭеиҳәо ала, аҭауадцәа Мқанаа қыҭа мҩак аҟны ҩыџьа асабицәа шыцәаз рбеит. Руаӡәы, дара ишырҟазшьаз еиԥш, инапқәа ихы иаҵаҵаны дыцәан, егьи игәыҵаԥсаны. Еицыз Мқанаа руаӡәы, аҭауадцәа реиԥш ицәаз ааӡара дигоит, дхышын азы Хышба ҳәа ажәла ииҭоит, аҩбатәи – анхацәа дриҭоит. Уи нахыс Мқанааи Хышааи аишьцәа ҳәа еибабоит.
"Аиҳабацәа изларҳәо ала, ҳара шьҭрала ҳ-Калдахәаратәқәоуп. Уаҟа "Қәаса иӡы" ҳәа иҵҵуаз аӡбахә ззымдыруадаз. Иара Қәаса ҳәа иҟаз сабду иабду иакәын. Ақыҭаҟны даара ҳаҭыр иқәын, аимак-аиҿак аӡбаразгьы идҵаалоз рацәаҩын", - иҳәоит амаҭа.
Амҳаџьырра ашықәсқәа раан, Қәаса Хышба ихылҵшьҭра рыԥсадгьыл нырмыжьыр ада ԥсыхәа ҟамлеит. Иԥа Лаз идунеи иԥсаххьан, аха иԥшәмаԥҳәыс Хана Ҭаркьылԥҳаи, ҩыџьа рхәыҷқәеи (аԥеи аԥҳаи), апап иԥҳа хәыҷи, Қәаса иԥа еиҵби Ҭырқәтәылаҟа иахнагоит, ишеицыз атәым дгьыл аҟны иӡхыҵуеит. Ахҵәацәа зегь реиԥш амлеи, ахьҭеи, ачымазареи рыхго рыԥсҭазаара мҩасуан.
Ҽнак зны, Хана Ҭаркьылԥҳа илааӡоз апап иԥҳа ӡыхьк ахықәан лыхәда аџьар шхшьыз рбеит ҭырқәцәақәак. Уи иахырҟьаны гәыбӷан лоуа далагеит. Хана лхаҭа лакәзаргьы, атәым дин мап ацәылкхьан. Лабхәында еиҵбы изныкымкәа иҭаца илабжьеигахьан аҭырқәцәа ажәа раҭаламкырц, аха аԥҳәыс аҟазшьа џьбара лыман, аӡәы иҿаԥхьа лхы лалырҟәуамызт. Хышықәса ааҵуаны, Хана ахәыҷқәа лыманы анышь ала амшын дхылеит. Шаҟа мши ҵхи аӡы дхыз еилкаам, аха аԥҳәыс илылшеит Аԥсныҟа ахынҳәра, дыӡхыҵит Рҩаԥшь ҳәа иахьашьҭоу Лӡаа ақыҭа азааигәара. Лабхәында еиҵбы иакәзар хабарда дыбжьаӡуеит.
"Рҩаԥшь Хана Ҭаркьылԥҳа ланшьа дынхон. Иаҳәшьаԥҳа Ҭырқәтәылантәи нышьала Амшын еиқәа еихҵәаны дааит ҳәа аниаҳа изхаҵомызт. Ишҵабыргыҵәҟьаз анеиликаа, ажәабжь бзиа иазҳәаз ауардын ацәқәа аҵакны ҳамҭас ииҭеит. Хана ланшьа изааигәара, Лӡаа ақыҭаҿы анхара далагеит", - аҭоурых иациҵоит Осман.
Хана лԥа Шьҳаӷәан Хышба адоуҳатә школ далгоит. Анаҩс ақыҭаҟны уадак змаз ашкол иргылоит, апап дааԥхьаны ақыҭауаа рхәыҷқәа аҵара дырҵара иҽазикуеит. Ари аус аиҿкаара ахарџь ацын азы иуардын ацәқәа аҵакны иҭиуеит. Игәылацәа "аҩны иаша имаӡам, иара ашкол иргылоит" ҳәа дҵәылырхуан. Ашықәсқәа анҵы, уадак змаз Шьҳаӷәан ихыбра иавадыргылоит даҽа школк, уи иахьа 122 шықәса ахыҵуеит.
Хана Ҭаркьылԥҳа еиқәлырхаз Хышаа рабиԥара амҳаџьырра анаҩс ирнырит 37-тәи ашықәсқәеи, Аџьынџьтәылатәи аибашьра Дуи, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьреи ирыцыз ауадаҩрақәа. Аха абарҭқәа зегьы ириааины Аԥсны аҭоурых аҟны зышьҭа нзыжьыз иреиҳау аҵараиурҭақәа ирылгаз Хышаа ирхылҵшьҭроу маҷҩым.
Сталини Бериеи имҩаԥыргоз аполитика иахырҟьаны аҭакра иқәҵан, анаҩс анцәа имчала ихы дақәиҭтәын Шьҳаӷәан иԥа Дорофеи. Хана лмаҭацәа иреиуоу Андреи Хышба Македониа аконцлагерь аҟны хышықәса дыҭҟәаны дыҟан Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду еилгаанӡа. 1992-1993 шықәсқәа раангьы фырхаҵарала рыԥсадгьыл рыхьчон Хана лыбзоурала еиҵагылаз Хышаа рабиԥара ҿа.
"1980-тәи ашықәсқәа раан, сабду иаб Дорофеи Хышба аҩны идикылеит Ҭырқәтәылантәи раԥхьаӡакәны Аԥсныҟа иааз Хышаа рхаҭарнакцәа. Урҭ еиҳабыс дрыцын Зеҳни Хышба. Асасцәа ирзеиҭаҳәан Хана Ҭаркьылԥҳа иаалырԥшыз ахаҵамԥҳәысра атәы. Ҭырқәтәылатәи Хышаа ари аҭоурых иаршанхеит", - аиҳабацәа рҟынтә иаҳахьоу ажәабжь еиҭеиҳәоит Осман Хышба.
Иҟамзар ҟалап Аԥсны ҭаацәарак аҭоурыхтә ӡыблара зкьымсыз. Осман Хышба иажәабжь иҳанаҳәоит арыцҳара иаӡрыжәаз ҳажәлар зегь акоуп рџьынџьдгьыл аҟны ишаԥшәымацәоу. Абраҟоуп иахьыҟоу иахьатәии уаҵәтәии рԥеиԥш.
Наала Гәымԥҳа, Sputnik
Адиле Аббас-оӷлы диит мшаԥымза 23 1921 шықәсазы. Лабду Иаҳиа Аббас-оӷлы милаҭла дџьамын. 20-тәи ашәышықәса аҽеиҩшымҭаз Аԥсныҟа даауеит, ибла хнакуеит ари атәыла, анаҩс иӡбоит наӡаӡа аангылара. Аҭаацәарагьы аԥиҵоит араҟа.
"Саб дџьамын, сан-даԥсыуан. Саб иҳәо саҳахьан: "Аԥсны зегьы реиҳа бзиа избоит". "Избан?" - сиазҵаауан сара. "Избан акәзар аԥсуа жәлар ахьы иаҩызоуп, мыцхәы ацәажәара бзиа ирбаӡом. Бымшәан, Аԥсны есымша иҟазаауеит, сара сдунеи сыԥсахыргьы, иара шышәҭло агәра згоит", - абас лаб иҳәоны илгәалалыршәон Адиле Аббас-оӷлы.
Лан лзы акәзар, абас лҳәон:
"Сара сан д-Аҩӡԥҳан, ажәла бзиа, ажәла ӷәӷәа датәын. Хәҩык аишьцәа лыман, рызегь аибашьраҟны иҭахеит", - ҳәа лгәалашәарақәа дырзааҭгылахьан аиҿцәажәарақәа руак аҟны Адилле Аббас-оӷлы.
Иаҳиа Аббас-оӷли иԥшәмаԥҳәыс Гиульфидани рҭаацәараҟны иит ԥшьҩык ахәыҷқәа, хҩык аишьцәа: Шаҳбас (Адиле лаб), Ризу, Касима, рыԥҳазаҵә Наргиз. Адиле 15 шықәса анылхыҵуаз Сариа Лакоба лашьа Емды Џьих-оӷли лареи еибадырит, анаҩс аҭаацәара аԥырҵеит.
Аха раԥхьаҟа ирзыԥшраны иҟаз ахлымӡаах атәы абардыруаз, агәырӷьара зцыз рҭаацәаратә ԥсҭазаара аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҿахҵәеит. Иалагеит сталинтәи арепрессиақәа. Нестор Лакоба иҭаацәа лаԥшықәҵаны ирыман, аӡәаӡәала рҭакра иалагеит. 1938 шықәсазы Адиле лыԥшәма дҭаркуеит ахара идҵаны, хара имгакәан ларгьы уи аҩыза аҭакра лԥеиԥшхоит. Уи ашықәсазы Адиле Аббас-оӷлы "ажәлар раӷа" ҳәа лыхьӡҵаны Аԥсны дахцан. 16 шықәса ахлымӡаах лхыганы Аԥсныҟа дхынҳәуеит 1953 шықәсазы. 1956 шықәса рзы Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу аӡбарҭа лхара лыхнахит. 1957 шықәса рзы Аҟәатәи арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет далгеит.
Акыр шықәса рышьҭахь илылшеит дызҭагылаз агәаҟра атәы зҳәо агәалашәарақәа рыҩра. Убас, 2005 шықәсазы иҭлыжьуеит ашәҟәы "Не могу забыть " зыхьӡу.
Нестор Лакоба ихьӡ зху Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә музеи адиректор Лиудмила Малиа илҳәоит:
"Афырԥҳәыс ҳәа ззуҳәаша лакәын Адиле. Лара илылшеит дызҭагылаз агәаҟрақәа зегьы лыхганы, лҽеиқәырханы, абахҭа хьшәашәа даиааины, лыҩныҟа ахынҳәра. Илхылгаз ахлымӡаах атәы еиҭалҳәоит угәаҵантә инеиртә еиԥш лышәҟәқәа рыҟны. Дызҭагылаз аџьамыӷәа ззымдыруаз ауаа ирыцеиҩылшеит", - ҳәа лҳәоит Малиа.
Аҭоурыхҭҵааҩ Гәырам Гәымба Адиле Абас-оӷлы длыхцәажәо дазааҭгылахьан уи илылаз адоуҳа анырра шунаҭоз.
"Лара илхылгаз аҩыза ахлымӡаах зхызгаз рацәоуп 1930-тәи ашықәсқәа рзы арепрессиақәа раан, аха урҭ рахьынтә иааԥшит ауаа ҷыдақәа, аџьамыӷәа ду зыхганы иуаҩны иаанхаз. Сара еиҳараӡак исгәалашәоит илылаз адоуҳатә мчы. Уахьлыхәаԥшуаз дхәыҷызшәа убон, аха агәамч ду лылан. Уанлацәажәоз аԥхарра ду, аенергиа уныруан. Илхылгаз зегьы дыриааины, ауаа рахь абзиабара ду аалырԥшуан... Ас еиԥш зылшо адунеи аҟны даара имаҷуп, иагьа лхылгазаргьы, дуаҩы лашан, ус лыхьӡ аанлыжьит", - ҳәа иҳәоит Гәырам Гәымба.
Адиле Аббас-оӷлы узыршанхо ԥхыӡк лбахьан, лышәҟәы "Не могу забыть" анҭыҵ ашьҭахь: Ашә аартны Нестор Лакоба иҩны дныҩналеит. Амаҵурҭаҟны итәан аҭаацәа зегьы. Сариа Адиле данылба, дыҩны дналԥылеит, дылгәыдыҳәҳәаланы ус лалҳәеит: "Анцәа иџьшьоуп! Бара ибылшеит сгәаҳәара анагӡара, ауаа иреилбыркааит аиашаҵәҟьа абахҭаҟны ибхыбгаз. Сыбзыразуп, сара агәра згон уи шынабыгӡоз, шьҭа сгәы ҭынчуп".
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Малиа Сариа Лакоба лзы: леиԥш аҭоурых аҿы дыҟам