Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Сара Аԥсныҟа сааижьҭеи уажәшьҭа жәашықәса ҵуеит. Ҭырқәтәыла еизарак аҿы Аԥснынтә академикцәа неины иҟан. Убра ҳаиқәшәеит дареи сареи, ҳагьеибадырит. Дара изласарҳәаз ала, раԥхьатәи археологс иҟаз Михаил Мамед-иԥа Ҭраԥшь иакәын. Саргьы с-Ҭраԥшьԥҳауп ҳәа анраҳа, Аԥсныҟа саарц, археологиа аус снапы аласкырц рҭаххеит, ус еиԥш сабжьыргеит. Саргьы мап сымкӡеит, усгьы исҭахын избарц Аԥсны, снеирц сазхәыцуан есымша. Убас иҟалеит Аԥсныҟа саара.
Раԥхьаӡа акәны Аԥсныҟа сааит агәыԥ сацны ныҟәара ҳәа. Усҟан Афон ҿыц Ҭраԥшьаа рҿы сынхон жәамш. Анаҩс Ҭырқәтәылаҟа сгьежьит, исгәалашәоит цәыббрамзазы уажәшьҭа нхараҵәҟьа ҳәа сгәы иҭакны сааит схала сыԥсадгьыл ахь.
Аԥсныҟа санаа раԥхьа Инна Ҳаџьымԥҳа лҿы ҩышықәса сынхон. Нас абызшәагьы убра исҵеит ибзианы. Аԥсныҟа санаауаз даараӡа имаҷны издыруан аԥсуа бызшәа, сызцәажәаӡомызт. Аԥсуа бызшәа аҵаразы Нонна Ҭхәазԥҳа лахь сцеит, уаҟа аурокқәа сырхысуан. Абас исҵеит аԥсуа бызшәа.
Сара Ҭырқәтәыла Анкаратәи иреиҳау аҵараиурҭаҟны салгеит археологиа иазку афакультет. Ҭырқәтәыла сзаанаҭ ала аԥышәара сыман, аха аусура саламгаӡацызт. Уажәы, Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт археологиа аҟәшаҿы аус зуеит аҭҵаарадырратә усзуҩ лаҳасаб ала, иара убас С.Дбар ихьӡ зху Гәдоуҭатәи амузеи аҟны сзанааҭ аганахьала специалистс сыҟоуп.
Сара излаздыруа ала, хәҩык сабшьҭра иатәыз Ҭырқәтәылаҟа ицеит, сабду иаб иашьцәеи иареи, аӡәы Аԥсны даанхеит. Ҳабдуцәа Анхәа ақыҭа иҭыҵит. Ҭраԥшьаа Ҭырқәтәыла ирацәаӡам. Ҳара ҳқыҭа Ҭырқәтәылатәи ақалақь Синоп иавоуп. Ҭраԥшьаа реиҳарак Диузџье инхоит, Адаԥазаргьы иҟоуп, аха еиҳа имаҷуп. Аԥсны инхо Ҭраԥшьаа еиҳа ирацәаҩуп.
Саб иан Смырԥҳан, Наадие лыхьӡын, сара сылхаанӡам. Сан Ҷокәуаԥҳауп, Леман лыхьӡуп, уи лан Асамааԥҳан, Сарбез лыхьӡын, уи сылхаануп, есымша аԥсышәала дцәажәон. Санду Ҭырқәтәыла диит, аха ландуи лани рҟынтә Аԥсназы ирҳәақәоз ажәабжьқәа рацәаны илдыруан, ҳарҭгьы иаҳзеиҭалҳәақәоз ыҟан.
Аԥсны даараӡа иԥшӡоуп, уаҟа аԥсуаа нхоит лҳәалон санду еснагь. Уатәи аԥсабара даҽакы иалаҩашьом, аиаҵәара рацәоуп, ҳашьцәа Аԥсны инхоит, уа иҟоуп ҳәа хьаас илыман, гәыҵхак шлымаз аҟара удыруан, лгәы ԥшаауан, Аԥсны иадҳәалаз ахьаагара лнубаалон санду.
Сара сзаанаҭ аганахьала аетапқәа, аамҭақәа, хаз-хазы иҳамоуп. Сара сзаанаҭ аклассикатә аамҭа иадҳәалоуп, антикатәи аамҭа, абырзен аамҭа, римтәи аамҭа. Раԥхьа санаа аекспедициақәа рахь сцеит археологк лаҳасаб ала. Аҟәа ақалақь аус зуан, нас Оҭҳара сыҟан, еиҳабыс дҳаман Игор Ҵнариа. Нас, сара Анхәа ақыҭаҿы, сҭоурыхтә дгьыл аҿы, аекспедициа салагеит, уи хышықәса саҿын. Анхәа ааигәа-сигәа 500 шықәса раԥхьатәи анышәынҭрақәа ҳаԥшааит, уи антикатәи аамҭа иадҳәалоуп. Убас еиԥш ирацәаны аматериалқәа ҳаԥшаауеит. Уажәы аекспедициа ҩыџьара ицоит. Аха маҷк аҭагылазаашьа уадаҩуп, археологиа аекономика аганахьала ацхыраара аҭахуп. Аха излаҳалшо ала аус ҳуеит.
Уи Анхәа ақыҭа аекспедициаҿы исыԥшааз ыҟоуп, даара ибеиан археологиа аганахьала. Избанзар уаҟа исыԥшааит анышәынҭрақәа, аԥсыбаҩқәа зегьы рҭыԥ аҿы иҟан, амаҟа, аҟама, аҳәызба, афибулақәа ҳәа зегьы ацын, иара убас иҟан аҳаԥшьалых хәыҷы. Убарҭқәа сыԥшааит, даара аҵакы рымоуп, избанзар ас еиԥш зегьы еидкыланы еснагь ҳрықәшәаӡом.
Ҭырқәтәыла сыҟан уажәы шықәсык. Уаҟа исыхьчеит амагистратура. Убри аганахьала атема ацҵаразы Аԥсны иҟоу амфорақәа ҭысҵаауеит, антикатәи аамҭа иазкны. Аҭыԥантәи амфорақәа ҳамоуп колхидатәи аамҭа иадҳәалоу, убарҭ рыҭҵаара снапы аркуп. Ҭырқәтәыла Аԥсны аҭоурых инарҵауланы ирыздырӡом. Убри ҳәыҷы-хәыҷла ҳалагар, археологцәа еибабар наҟ-ааҟ, аҭоурых еиҳа ибзианы ицәырҵуеит. Гази ауниверситет аҿы амагистратура сҭан, уажәы адокторрахь сцарц сгәы иҭоуп.
Гази саныҟаз, ҳарҭгьы алекциақәа ҳрыԥхьон Аԥсны иазкны, Кавказ иазкны атемақәа згеит сара, избанзар ицқьаны адырра рымаӡам, иахьыҟоугьы цқьа ирыздырӡом, дара рзы уи даара аҵакы амоуп, интерессгьы ирымоуп, ирбарц, ирҵарц рҭахуп.
Сара Аԥсны сынхоит ҳәа сааит, ус хықәкыс исыман, иагьынасыгӡеит. Иҟоуп шьоукы, Аԥсны ҳаԥсадгьыл ауп, убра ҳанхоит ҳәа иаауеит, аусурҭақәа рыԥшаауеит, абызшәа рҵоит, аҳәынҭқарра ацхыраара рынаҭоит, ажәакала инхоит-инҵуеит. Аха, иҟоуп шьоукы ак соундаз ҳәа иаақәо, уи ҳаргьы иаҳгәаԥхаӡом хымԥада. Аԥсны аҭагылазаашьа ус еиԥш ибеианы иҟаӡам, аҟаҵатәқәа рацәаны иҟоуп. Ҳәыҷы-хәыҷла ҳарҭ зегьы ак ҟаҳҵароуп, хаицхыраароуп.
Сара сахьынхо Анкара иҟоуп кавказааи аԥсуааи рхеидкылақәа. Кавказтәи ахеидкыла аԥҵоижьҭеи акыр шықәса ҵуеит, ибзиангьы аус ауеит. Уахь инеиуеит Кавказ ажәларқәа рхаҭарнакцәа, абызшәа рҵоит, акультура иазкны апрограммақәа мҩаԥыргоит, асимпозиумқәа еиҿыркаауеит, ауснагӡатәқәа иҟарҵо маҷым. Ҳазегьы иҳалшо ҟаҳҵароуп ҳаидгыланы.
Аҩызцәа рацәаҩны исымоуп Ҭырқәтәылагьы, Аԥсынрагьы. Иара убас Аԥсны исымоуп ауацәа, сҭаацәа анаауагьы еснагь еибабоит. Уажәшьҭа ара ҳашьцылеит, Аҟәа ақалақь аҿы ҳанхоит, аҳәынҭқарра иаҳнаҭаз ауадаҿы, ҭабуп ҳәагьы раҳҳәоит.
Абызшәа иацу апроблема ыҟоуп ҳәарада. Ҭырқәтәыла даара иуадаҩуп аԥсуа бызшәа арҵара. Избан акәзар, аԥсышәала аҩра, аԥхьара уа ирыздырӡомызт, ашкол ыҟаӡамызт. Аԥсны абызшәа аганахьала аҭагылазаашьа бзиа ҳамоуп, ашколқәа ыҟоуп, арҵаҩцәа ҳамоуп, иҵегьы аус адулатәуп иӷәӷәаны. Сара сҭаацәа аԥсышәала ицәажәоит. Ҭырқәтәыла ақыҭақәа рҿгьы ицәгьамкәа ицәажәоит, аха ақалақьқәа рҿы зынӡа имаҷуп.
Аԥсны аԥеиԥш бзиахарц азы еснагь уи шыҟалаша уазхәыцроуп. Аимадара, аибабара рацәахарц ҳҭахуп. Уаанӡа еиҳа ирацәаны апроектқәа ыҟан, саргьы убас еиԥш ауп сшааз Аԥсныҟа. Ара ҳахьааиз ҳаибадырит ҳашьцәеи ҳареи, арантәгьы Ҭырқәтәылаҟа иҳазнеит ахәыҷқәа. Убри аҩыза апроектқәа рацәаны иҟаҳҵар, аибабарагьы рацәахоит, аимадарагьы хымԥада иӷәӷәахоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ҭраԥшьԥҳа: Санкт-Петербург аетнографиатә музеи аҿгьы Аԥснынтәи аматериалқәа рацәоуп
Калам ԥынҵалеи баҳаҿылеи: Маркәылатәи анхарҭа аҭҵаара шымҩаԥысуа
Очамчыратәи аԥшаах иану аҩыра абызшәа шьақәдыргылеит
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Хылҵшьҭрала Аԥснытәи Гәыма еиуоу, Ҭырқәтәыла Гәыма ақыҭа инхо ҳџьынџьуаҩ Аидын Аҩӡба, еснагь гәыла-ԥсыла иԥсадгьыл дамадоуп. Иҟамзар ҟалап шықәсык Аԥсныҟа дмаакәа аныҟалахьоу, иуаажәлар рыԥсҭазаара еснагь далахәуп, рыцәгьа-рыбзиа далагылоуп. Дызлацәажәо ихатәы бызшәа акәзар, акыр ухнамхырц залшом, убриаҟара ицқьоуп иаԥсшәа, убри аан ихшыҩҵак акыр иҭбаауп, илаԥшҳәаа ахара инаӡоит.
Аидын Аҩӡба, раԥхьаӡа акәны дызбеит Ҭырқәтәыла, ҳџьынџьуаа злахәыз еизарак аҿы. Уаҟа дықәгыланы ажәахә аныҟаиҵа, акыр иџьасшьеит, убриаҟара иҵаулан игәҭахәыцрақәа, насгьы убриаҟара аԥсы ахан аԥсшәа, убриаҟара иҿырԥшыган иаԥсуара. Аԥсыуа ҵасла иааӡоу, аха атәым дгьыл аҿы изызҳауаз Аидын, иахьа иуаҩыбжара дынҭысхьеит. Дҭаацәароуп, хҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥҳацәеи, ԥаки имоуп. Иԥшәмаԥҳәыс д-Ашәԥҳауп, ҳанааиқәшәо, "санхәыԥҳа, бышԥаҟоу?" ҳәа аԥсшәа хааӡа инасеиҳәоит. Иҭоурых дазҿлымҳауп, еиҳабацәа рҟынтәи иидыруа ажәабжьқәа маҷым.
"Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара иақәшәаз ҳаиҳабацәа Аԥснынтә арахь ианаа рқыҭа еиԥшыз аҭыԥқәа ирышьҭалеит. Егьа уадаҩра рхыргазаргьы, рыдгьылқәеи рыԥсабареи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны анхара нап адыркит. Сара сабшьҭра рхаан аахыс ҳахьынхо ақыҭа Гәыма ҳәа иашьҭоуп. Аԥснытәи Гәыма иҭыҵқәаз ҳауп. Сабдуи сабду иаби Аԥснынтә ахҵәара рықәшәагәышьеит, еицны Ҭырқәтәылаҟа иааит. Сабду иаб Ӡыкәа ихьӡын, уи иаб Салмаҭ, сабду Рашьыҭ ихьӡын. Сабду 115 шықәса ихыҵуаны дыԥсит. Сара усҟан жәашықәса схыҵуан, Рашьыҭ ҳәа иҟаз сабду сихьӡеит. Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаауаз сабду 15 шықәса ракәын ихыҵуаз", - дҳацәажәон Аидын Аҩӡба.
Аидын Аҩӡба акыр игәы иаланы иҳәоит, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, иандуи иабдуи атәым дгьыл аҿы ирхыргаз агәаҟрақәа ртәы, урҭ зегьы ираԥхьагылан рыԥсадгьыл иацыз ахьаагара, иҿыцәаауаз рхәышҭаара агәынгара, ус шаҟа хкы?
"Аԥснынтә иааз саб иан, сара санду Шьамина лыхьӡын,13 шықәса ракәын илхыҵуаз арахь данаауаз. Сан Аигԥҳан, саб Иззеҭ Аҩӡба, Аԥсныҟа раԥхьа инеиқәаз дыруаӡәкын. Знык Аԥсны баны данаа, мышкгьы мҩамсит уи аӡбахә мҳәакәа. Сндуи сабдуи ракәзар, "Аԥсны, Аԥсны",-шырҳәоз рылацәақәа неиқәырыԥсеит . Санду Шьамина зегь реиҳа гәырҩас илыман изықәшәаз, ирхыргаз, дыԥҳәысымзи, акыр хьаас иҟалҵон. Сара санду лкалҭ кны еснагь слыцын, слыдҿаҳәалан",- иҳәоит Аидын Аҩӡба.
Хымԥада, ахәыҷра адунеи акыр иссируп. Усҟан, укәша-мыкәша уеиҳабацәа злацәажәо, рхымҩаԥгара аҵакы нгәылырҭәааны иузеилымкаауазаргьы, хәыҷы-хәыҷла уеизҳацыԥхьаӡа ухшыҩ аҿы аҭыԥ аанзыжьуа, ухәыҷра ашықәсқәа иргәылуго акыр ирацәоуп, иузышьҭымкаазгьы, узвысызгьы акыр ихьааугоит. Убас еиԥш, Аидын Аҩӡба, игәы иаланы иҳәоит, реиҳабацәа ирҿырҵаашаз иҵегьы шыҟаз, еиҳаракгьы хаҭала ирхыргаз аԥсҭазаара аҟынтәи ахҭысқәа. Ирыцыԥсыз ажәабжьқәа акыр ирацәоуп, зыԥсы ҭаны аҭоурых иазынхаз аасҭа. Ҳаиҿцәажәараҿы иара дазааҭгылеит, ианду еиҭалҳәалоз ажәабжьқәа рҟынтә еиҳа игәалашәараҿы инхаз.
"Аԥснынтә рқыҭақәа ирыхцаны ианааргоз, рырахә рыманы Шрома шыҟаз ианааи, асқьарцәа рыхҭарԥа шкәакәақәа рхаҵаны, жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рыҽқәа ирықәтәны амҩақәа кны ирыман. "Ишәаԥцаны ижәго арахә-ашәахә аӷбақәа ишәызрықәҵаӡом, икажьны шәцоит!", - анырҳәа, иаашанӡа иҷаԥшьеит еицыз зегьы, анаҩс рырахә абнара иларҵеит, уи нахысгьы жәохәымш инарзынаԥшуа амшын азааигәара итәан, издыруада ҳзымцакәа ҳаанзозар ҳәа", - абас, ианду лажәабжьқәа игәалаиршәон лмаҭа.
Аидын Аҩӡба излаиҳәо ала, иабду Аԥсны аӡбахә уамак далацәажәаӡомызт, еснагь акы дашьны даман, гәырҩа ӷәӷәак дшабылуаз убарҭан. Ус еиԥш иҟан иара иқәлацәагьы.
"Сандуи сабдуи рыԥсы анҭаз, ҳаҩнаҭаҿы аԥсшәа ада даҽа бызшәак ала ҳцәажәаӡомызт. Аҭырқәа бызшәала урацәажәаргьы лахь урҭон, "аҭырқәа бызшәа узымҵар ҳәа ушәома, узакәытә аԥсыуоузеи аԥсышәала умцәажәозар" ҳәа иҳацәҳауан, ԥхашьараны ирыԥхьаӡон, аԥсшәа умҳәар руӡомызт. Уажәы сара сыхшара аԥсшәа цқьаны ирзымҳәозаргьы, ибзианы еилыркаауеит. Ашколқәа рахь ианца, иреиҳау аҵараиурҭақәа ианырҭала аҭырқәшәахь иаго иалагеит", - ҳәа азгәеиҭоит Аҩӡба.
Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа ҳџьынџьуаа хәыҷкәа ргәыԥқәа изныкымкәа рыԥсадгьыл ахь иаахьеит. Араҟа лабҿаба ирбарц рабацәа рабдуцәа зныҵыз адгьыл, рҩызцәеи дареи агәыбылра рыбжьаларц, рашьцәеи дареи реимадара аҽарҭбаарц, рыжәлантәқәеи дареи ааигәаны еибадырырц, рыԥсадгьыл ԥшӡа Аԥсны ихнахырц. Убас еиԥш, Аԥсныҟа иаахьоу ахәыҷкәа рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аидын иԥа Еффе Аҩӡба. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит, иахьа Еффе дхаҵарԥысуп, 30 шықәса ихыҵуеит, арҵаҩы изаанаҭ ала аус иуеит ашкол аҿы.
"Дузџьа ақалақь иаҵанакуа Гәыма ақыҭа акәзар, ҳабдуцәа абна ашьапаҿы ишьақәдыргылеит, зықьҟа метра иҳаракыроуп. Аԥсны иахьҭыҵыз еиԥшыз ҭыԥк аҿы итәеит. Еиҳаракгьы Аҩӡаа роуп иҟоу, имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа: Џьыгәдараа (Хәарцкьиаа) Ҭыҟәаа, Саӷариаа, Аргәынаа уҳәа, иҟан ажәлазаҵәқәа иахьа иқәӡаахьоугьы. Ақыҭаҿы аӡәгьы иҭыԥ имҭиӡеит, иахьыҟазаалакгьы рыҩнқәа рышьаҭа еиқәдырхеит, аԥхынразы иаауеит, икармыжьӡеит", - иҳәеит Аидын Аҩӡба.
Аҩ-еишьцәа ирхылҵыз рахьтә иаанхаз Аидын Аҩӡба иоуп, иашьцәа хҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Ердынџь иашьа иԥацәа ҩыџьа ыҟоуп, изҳауеит Аидын иҵеира иацызҵауа иԥа Еффе Аҩӡба.
"Ҳқыҭақәа анаҳцәыӡ, ҳаԥсуарагьы ыӡуеит, ҳазланхо ҳнарылаӡ ҳцоит. Ҳқыҭақәа уажәраанӡа рыхьчара ахьҳалшаз ауп ҳаԥсы ҭакны изку. Ақыҭақәа рҿоуп ҳаԥсуара ахьынхаз. Ақалақьқәа рахь иагаз аҿар рыбызшәа рхашҭуеит, еилыркаауазаргьы изаламцәажәо иҟалоит. Дузџьа еиҿкаау аԥсуаа ҳкультуратә хеидкыла иҭаҩым уаҩ дыҟам. Рҭоурых, раԥсуара, ркультура иашьҭоуп аҿар. Абызшәа зегьы ирыцкуп, абааԥсы! Абызшәа рхамшҭроуп еизҳауа, мамзар аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит", - ҳәа азгәеиҭоит Аидын Аҩӡба.
Дузџьа иаҵанкуа аҭыԥқәа рҿы 25 рҟынӡа аԥсуа қыҭақәа ыҟоуп, ҭыӡҭыԥла шәкы еиҵаӡам, иҟоуп ԥшьышә ҭӡы рҟынӡа ахьынхогьы, иаҳҳәозар Бычка захьӡу аԥсуа қыҭаҿы. Аидын Аҩӡба Аԥсныҟа салам ҳәо, иажәақәа абас ихиркәшеит:
"Аԥсуа дахьанаало Аԥсноуп. Анцәа иҳәаны амҩақәа ҽеила ихтыр, инеиуа-иааиуа рацәахар, арантә инеины уа инхо рацәаҩхоит. Аԥсны ҳаԥсы иаҳзалымхуа бзиа иаҳбоит!"
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Адунеи Аҟны имҩаԥысуа ачымазара ҿкы иадҳәалоу аҭагылазаашьа рныԥшуеит Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора. Изқәынхо атәылаҿы ишьақәыргылоу аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, еиҳараҩык рыҩнқәа ирдәылҵуам, егьа ус акәзаргьы русқәа рнапы рылакуп, изларылшо ала рҿаԥхьа ицәырҵуа азҵаарақәа рыӡбара рҽазыршәоит.
Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба дазааҭгылеит русура шҳәаақәырҵо атәы, иара убас раԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа.
"Аҭагылазаашьа цәгьоуп азы аҩны ҳаздәылҵӡом. Ус зысҳәо, Сҭампыл нас егьырҭ ақалақьқәа рҟны иҟақәоу аусура амшқәа рҟынтә амҽышеи ахәашеи рыбжьара аус ҟазымҵар амуа, адәахьы идәылымҵыр ада ԥсыхәа змам урҭ русқәа рыӡбарц азы идәылҵуеит, аҳәынҭқар ианиҳәо амшқәа рзы адәылҵра анзалымшо амшқәа ыҟоуп, усҟан зегьы рыҩны иҟоуп", - ҳәа азгәеиҭоит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭаацәарақәа рҟны рыҽгәаҭаны, идәылҵуазаргьы асабрада рҿаҵаны, метрак, ҩ-метрак рыбжьаҵаны убас идәылҵуеит. Иҟоу ашәарҭара азгәаҭаны рхы рыхьчоит. Ҭырқәтәыла инхо ауаажәларра рахьтә 85% арҭ аԥҟарақәа ирықәныҟәоит.
"Иаҳҳәап, ҭыԥк аҿы шәҩык аус руазҭгьы, уажәы ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа идырмаҷит, рҽеиҭнырыԥсахлоит, егьырҭ нас даҽазны ицоит аусурахь. Убри инадкыланы 20 шықәса еиҵоуи, 60 шықәса еиҳауи адәахьы идәылҵыр зынӡагьы иҟалаӡом", - иҳәеит Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы иазгәеиҭеит, ахеидкылақәа рхаҭарнакцәеи рыуаажәларреи дареи шеимадоу аинтернет ахархәарала, ишиашоу ицо авидеоқәа рҽалархәрала, алшара рымоуп аҩны ишыҟоу азеиԥш зҵаарақәа рылацәажәара, рыӡбара.
"Аҳәынҭқар убас еиԥш иҟаз азакәан ҟаиҵеит хымз-ԥшьымз аилатәарақәа рахь ауаажәларра рнеира ҟамло. Аха авидеоконференциа ззаҳҳәо асистема ҳхы иаҳархәоит. Аԥсуа Федерациа мызкахьтә знык аилатәара ҳамоуп, абыргцәа рхеилак ҩымз рахьтә знык ирымоуп, ахеидкылақәа реиҳабацәеи ҳареи аиқәшәарақәа ҳамоуп. Убарҭ рызегьы абри атехнологиа ҳхы иархәаны имҩаԥаҳгоит", - иҳәеит Аҟәысба.
Иара убас, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳџьынџьуаа имҩаԥырго аилацәажәарақәа рҟны иззааҭгыло атемақәа еиуеиԥшым. Урҭ хәҭа-хәҭала дырзааҭгылоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы.
"Ҳаззаҭгылаз азҵаарақәа ируакуп адернеқьқәа русура, иҟоу ачымазара аҽацәыхьчаразы ҳауаажәлар рхы шымҩаԥыргаша, ашәарҭара иҭанамыргыларц азы алкаа ҟаҵаны рызнагара, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара амш шеиҿаҳкааша. Ашколқәа рышәқәа аркуп, ҳҳәыҷқәа аҩны иҟоуп, убри азы ирзеиҿаҳкааша, раамҭа хирла излархыргаша ҳазхәыцуеит. Адырра ҟаҳҵеит ахәыҷкәа рсахьаҭыхымҭақәа рцәыргақәҵа инадҳәаланы (мшаԥымза 23 рзы Ҭырқәтәыла ахәыҷқәа ирызку ныҳәамшуп), убри инақәыршәаны рсахьақәа аарышьҭит, аицлабраҿы аҭыԥқәа згаз ашәҟәқәа рзаҳашьҭуеит нас", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭанур Аҟәысба иазгәеиҭеит иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, аԥсрақәа абзарақәа рахь ишымныҟәо, ацара-аарақәа шыҟам, ақалақьқәа рыбжьара амҩақәа шарку.
"Ари абжьарак аԥсрақәа ҳрықәшәеит. Аӡәгьы џьаргьы ҳзымцаӡеит, аӡәгьы џьаргьы днарышьҭӡом, аиаша ҳҳәозар. Ааигәа-сигәа иҟоу аҭаацәа рыда аӡәгьы днеир руӡом, аԥсра иақәшәаз аҭаацәарақәа аҳәара ҟарҵоит ҳахьзымнеиз хьаас иҟарымҵарц. Ҳбыргцәа ракәзар аҩны иҩнахеит, адәахьы издәылҵӡом, ргәы ҿыӷьуеит, дара-дара зеибабаӡом, урҭ рзы иҟаҳҵара ҳазхәыцуеит. Аԥснытәи аҭагылазаашьақәа ҳрылацәажәеит, араҟа ҳамч ҿаҳәаны иҟоуп, аха цхыраарак шыҟаҳҵара ҳашьҭоуп, лшарақәак рымҩа аԥшаара ҳагәҭакуп",- иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Сынтәа, Аԥсуа Федерациа шьақәгылеижьҭеи жәашықәса ҵуеит. Уи инадҳәаланы иҟаҵатәу ауснагӡатәқәа ирзааҭгылеит арҭ амшқәа рзы имҩаԥгаз ҳџьынџьуаа злахәыз аилацәажәараҿы.
"Даара салам сҳәоит Аԥсныҟа, сашьцәа рахь. Цәгьа игәхьааҳгеит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа аныҟала еиҳагьы иҳалсит. Избанзар, амҩақәа анаартыз анеиразы уадаҩра ыҟамызт, уаанӡа ианааҳҭаххоз ҳашцоз ҳдыруан, ҳгәы ҭынчын. Иаҳҭаххаргьы ҳзымцо ҭагылазаашьак аныҟала еиҳа ҳалахь еиқәнаҵеит ҳәа сазхәыцуеит, ҳгәы хьаауеит. Аинтернет аҟны сахьҭалаз абыжьбатәи амзазы абилеҭ збеит, иаразнак изгеит. Адунеи аҟны аҭагылазаашьа бзиахааит, ацәгьара рыдкыламзааит ҳажәлар, абзиара шәымазааит!", - ҳәа азгәеиҭоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
Абасала, Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аҳәынҭқарра аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, русқәа зымҩа инрыжьуам, иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭаны аԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа ирылацәажәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Иара дравторуп жәаба инацны апоезиатә шәҟәқәеи апрозатә шәҟәқәа ҩбеи. Иажәеинраалақәа анылеит "Аԥсуа поезиа антологиа". Анатоли Аџьынџьал аԥсшәахь еиҭеигахьан аурыс, аукраин, абаза, ачеркес, ауаԥс шәҟәыҩҩцәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи. Иара иажәеинраалақәа реизгакәа ҩба аурысшәахь еиҭагоуп: "Улья" (Аҟәа, 1967 ш.), "Белая земля" (Москва, 1975 ш.). Анатоли Аџьынџьал иԥсҭазаара далҵит 1977 шықәсазы.
"Анатоли Ҭархәына-иԥа Кәтол ақыҭан диит. Иара ҳпоезиа аҭоурых аҟны даанхеит зхатә ҩышьа, зхатә сахьа башьа змаз иакәны, амилаҭтә поезиаҟны раԥхьаӡа акәны аметафоратә дунеи адкылашьа, адунеибашьа ирызҟазаз рҿиаҩны. Уи зегьы ираҭәам, ирынасыԥым. Убас иҟан иара илаԥшбашьа. Изааигәаз ауаа саргьы среиуан. Ицәажәара ҳшымгәыӷӡоз ашьха џьара ахы ирхон, лаԥшҵашәарақәак иоуан, апоетцәа адуқәа шыҟаз дыҟан уи аганахьала. Иара зышьҭабжь ахара игоз аестрадатә поетцәа дреиуамызт, ихаан ҳара ҳҟынгьы ус еиԥш иҟан. Иҵегьы ахӡыргара имандаз, иҵегьы активра иландаз уҳәартә еиԥш дыҟан иара, аха урҭқәа гәхьаас имамызт, иҩышьа иҿыцыз цахак еснагь иадиҵон, акы алеигалон, ирҵаулон, убри ԥсҭазаарас иман. Иара заа иԥсҭазаара ҿахҵәеит, ҩынҩажәи быжьба шықәса дшырҭагылаз, гәыблыла ҳауаажәлар днаскьаргеит. Ԥшрала–сахьала анцәахша иакәын, убас деибыҭан, днаӡаааӡан, иалкааз уаҩын", - иҳәеит Лашәриа.
Са исҭахуп адгьыл еиԥш ачҳара сымазарц,
Амаҷ азыҳәа сыҵҟьо сҟамларц.
Са исҭахуп адгьыл еиԥш аразра сылазарц,
Сгәы ҟьаҟьаӡа еиҵыхны ауаа рзы инхарц.
Анатоли Аџьынџьал
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: