Аԥсуа жәлар ргәырҽанӡамкәа 1992 шықәсазын излагаз аибашьра иаҳцәалаӡит усҟантәи аамҭаз еиҵагылан иҟаз абиԥара иреиӷьыз арԥарацәа. Аԥсадгьыл азын ақәԥара аншахоз иацыршазар акәхап ажәлар иреиӷьу аҵеицәа рыԥсы ахҭынҵаны уи ашьақәыргылара. Уи аахыс аамҭа маҷымкәа ишцахьоугьы усҟан ҳажәлар ирцәыӡыз апотенциал иахьа уажәраанӡагь ихаҭәааӡам. Урҭ рҭыԥқәа ҭацәны инханы иҟоуп, ус ишыҟац. Араҟа зыӡбахә ҳамоу ауаҩы дҭоурыхҭҵааҩ дуны дшьақәгылахьан, уи иеиԥш иҟоу ауаа ирлас-ырласны ииӡом ари адунеи аҿы.
Витали Быҭәба ажәытәӡатәи аерманы хыҵхырҭақәа ажәытәтәи аерманы бызшәала дрыԥхьаны аҭоурых ҭиҵаауан. Иара аус здиулоз Мрагыларатәи Кавказтәи аплемиақәа рҭоурых акәын – ахыҵхырҭа "Ашьхарацуиц" ала. Иара далгахьан Еревантәи Аҳәынҭқарратә университет, аҭоурыхтә факультет. Адиссертациа бзиаӡаны ианихьча ашьҭахь иара уа Ермантәыла Амрагыларатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиаҿы аусура далагеит. Витали ибзианы идыруан ажәытә аерман бызшәеи, аҿатә аерман бызшәеи.
Аибашьра ианалага днеин ижәлар рыгәҭа дгылеит. Аамҭак азын усҟан ҿыц еиҿыркааз аԥшыхәратә-диверсиатә гәыԥ напхгара аиҭон.
Уи агәыԥахь инеира атәы дазааҭгылоит Зураб Хәарцкиа.
"Витали Быҭәбеи сареи аибашьра ҟалаанӡа фышықәса раԥхьа ҳаибадыруан. "Афорум" аҿы дҳацалан. Изныкымкәа, иҩынтәымкәа ҳиацәажәахьан. Изысҳәо, убысҟан игәасҭахьан иара ихәыцшьа, даараӡа исгәаԥхон ихәыцшьа. Иареи сареи пату еиқәаҳҵон. Длаԥшықәҵаны дсыман, абри ихәыцразын мацара. Уи баша исҳәаӡом, аибашьра аныҟала убри ихәыцраз џьара ҳаиднагалеит.
Аибашьра ианалага ашьҭахь иареи сареи ҳанеибабаз аамҭазы командирс сыҟан аԥшыхәратә рота Амиран Берзениа дызхагылаз абаталион аҿы. Убысҟан Витали сызҿыз иаҳахьан, даасыдгылан сга уротахь ҳәа сеиҳәеит. Лафкгьы сҳәеит аиаша ҳҳәозар. Витали хәыҷык ицшәа дыҟан, снацәа наиқәскны ари аҩыза авторитет уманы са сахь уцар уҭахума ҳәа. Аха игәы иалсызшәа збеит, ақәҿимҭӡеит, нас абри зысҳәеи ҳәа саргьы сахьхәит. Аиаша ҳҳәозар сара дызгар сҭахымызт, избанзар сызҿыз аус иара данаалап ҳәа сыҟаӡамызт.
Иареи сареи ҳахьеиқәшәаз еиҭа – уаанӡа абри аԥшыхәратә гәыԥ салалаанӡа Алада Ешыра жәаҩыкҟа аҷкәынцәа сыманы стәан. Зныкымкәа, ҩынтәымкәа аӡы ҳарны Ачадара зегьы ԥшыхәны иҳаман. Ажәабжь Мушьни иҿы инаҳгон. Убра иасҳәахьан ажәылара аныҟало исылшартә сыҟоуп, уа инхақәо егьиқәо ҳаицәажәаны амандаринаҭрақәа ҳхы иархәаны ҳцар ауан. Аҵхыбжьон уаа зықьҩык аӡы ҳарны шьыжь шаанӡа Ачадара ҳнапахьы иааҳгартә ҳаҟан, аха Мушьни аԥшыхәратә-диверсиатә ротахь саннеига, урҭ уманы Уазабаа ухәнароуп иҳәеит.
Ари ззынсыжьуада, ишԥаҟаҳҵо анысҳәа. Уазхәыц изнаало аӡәы иҭ иҳәеит. Убысҟаноуп Витали данысгәалашәа. Ихшыҩ аналитикатә хшыҩны избеит, аамҭагь сымаӡамызт хҩык ирасҳәеит. Исгәалашәоит, аӡәы аӡә дизымԥшааргьы даҽаӡәы аӡә диԥшаап ҳәа хҩык еибазымдыркәа ирасҳәеит. Аӡәы иара иакәын. Убра дахьгылаз дызцыз ааныжьны, аамҭа мгакәа афырҳәа са сҿы дааит. Сзыуҭахуи аниҳәа: "Уск азын усҭахуп", — сҳәан аҩада ҳхалт. Нас даашьҭысхын Ешыра дылбаазгеит, уантәи аерман ԥшыхәцәа аӡы ирны иааит.
Убри нахыс убра абри иоуп еиҳабыс ишәымоу ҳәа дыдсырбеит, еибасырдырт. Иахьа еиԥш исгәалашәоит ргәырҽанӡамкәа ицқьаӡаны ерман бызшәала драцәажәо даналага даараӡагь уамашәа ирбеит. Абас еибардырны сара сус ахь сгьежьит. Гагратәи ажәылара аныҟала са срыхәит, убри нахыс уаҳа ҳаибамбаӡеит.
Витали Быҭәба март жәохә-жәафтәи ажәылараан хабарда дыбжьаӡит. Иара иеиԥш иҟаз аҵарауаҩ аибашьра даҳцәаламӡыр иахьа уажәраанӡа ишахәҭоу иҭҵаам Аԥсны аҭоурых иазынижьуаз, ҿыц иааиртуаз рацәахон. Аспирантура далган даныгьежьыз акәын, аха аҭоурыхҭҵааҩцәа дуқәа днарываҟәыло дҟалахьан. Ишазгәаҳҭаз еиԥш илшашаз зегьы ус инхеит.
Иара 1978 шықәсазын дҭалоит Еревантәи Аҳәынҭқарратә университет. 1984 шықәса азы иара уи ауниверситет аҿы аерман жәлар рҭоурых акафедраҿы аспирантура дҭалеит. Аспирантура даналга аусура далагеит Ермантәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа иатәу Мрагыларатәи аинститут аҿы. Адунеи аҿы еицырдыруаз Мрагылараҭҵааҩцәа аус ахьыруаз. Витали Ереван аҵара ициҵон, иагьеиҩызцәа бзиақәан аҭоурыхҭҵааҩ Гәырам Гәынбеи иареи. Актәи акурс ҳанҭала инаркны иаразнак ибаҩхатәра ааирԥшит.
Алекциақәа рҿы аума, аконференциақәа рҿы аума, ахшыҩҵар шимаз иныԥшит, аҭоурых аҭҵааразыҳәан даара ибзианы дшазыхиаз. Ихәыцра ҵаулан. Даныстудентызгьы ауаҩы дызҿыԥшыша иакәын. Иԥсҭазаараҿгьы имариоу акгьы дашьҭаӡамызт. Еиҳа зыӡбара цәгьаз убри зыӡбандаз ҳәа дашьҭалон, иагьынаигӡон. Ахшыҩ мацара акәӡам агәамчгьы ӷәӷәаны иман. Уи агәамч иԥсҭазаараҿы иахьабалакь иааирԥшуан.
Ҟазшьала ауаҩы динаалон, аиаша бзиа ибон. Аӡәы ак иашамкәа иҟаиҵар, аиаша ашҟа диаигар иҭахын, иаахтынгьы иҳәон, ус днавс-аавсны дцаӡомызт.
Дахьнеилакь, ихныҟәгашьа, ицәажәашьа, зехьынџьара иламыс, иаԥсуара иныԥшуан. Зеилкаара даара идууз уаҩын. Анализ бзианы иҟаиҵон. Конференциак аҿы ажәахә иман иара Мраҭашәаратәи Кавказ иазкыз. Уа иҟан Мрагыларантәи, Европантәи аҵарауаа дуқәа. Убра иара иажәахә актәи аҭыԥ агеит. Иахцәажәеит иӷәӷәаӡаны уаҟа иҟаз аҵарауаа рацәҩны, иӷәӷәан иажәахә.
Витали иеилкаара, ихәыцшьа, иаԥсуара злаҟаз ала даара дҳагуп. Избан акәзар иахьакәзаалакь иара анализ иҟаиҵоз ӷәӷәан. Анаука аганахьала даара акыр зылшоз аӡәы иакәын. Аԥсуа ҭоурыхҭҵаара ԥхаьҟа изгоз уаҩын. Витали Быҭәбеи Гәырам Гәынбеи Ермантәылаҟа рцараан дрыцхрааит дрыцынгьы дцеит Геннади Аламиа.
– Иарбан шықәсоу сгәалашәаӡом, аха аибашьра аламҭалаз ауп хышықәса, ԥшьышықәса раԥхьа абарҭ аҷкәынцәа рҩыџьагьы сыманы Ермантәылаҟа сцеит. Уаанӡа сҩызцәа срацәажәахьан, шәҟәыла еиқәыршәаны егьины иҳаман. Изгеит ҳәа сызҳәом, аха ҳиццеит. Сҩызцәа даара аҷкәынцәа бзиақәа ыҟан апоетцәа, аерманцәа ренциклопедиа аиҳабы уҳәа ҳуцхраауеит ҳәа сарҳәахьан. Интересс иҟаз убри акәын аерманы бызшәагь рҵо, нас Аԥсны аҭоурых Ермантәылатәи архив ду аус адыруло абри акәын хықәкыс иҟаз.
Ҳагьнеит абарҭ аҷкәынцәа ирацәажәеит, алакә аҟнеиԥш исгәалашәоит, аҩыџьагь убас иргәаԥхеит, дара аерманцәа аҵарауаа дуқәагь зегьы азин ахьрымам аҵәахырҭа дуқәа ыҟами хыхь заҟа иҟоу аҟара ҵаҟа ухәыҵаланы уцоит, убас идууп. Убрахь алифт ала ҳалбааны ҳнарышьҭыртә еиԥш убас иҟалеит. Уи зыбзоуроу ҳҩызцәа рымацара ракәӡам дара убри аҟара иргәаԥхеит, иззнеиз абри ауп ҳәа ианеилыркаа.
Ҵаҟа ҳахьылбааз Дариан ҳәа академик ианиарҳәа ус иҳәеит: "Сара шәҟәык аԥсуааи Аԥсни ирызкны аерман архив аҟынтәи аматериалқәа рыла ҳәа. Аха уи сара хыхь-хыхьла ихысхыз ауп, иҟоуп егьыс уагәылаԥшыр шәҭоурых зегьы абра иҟоуп. Шәҭоурых еилышәкаарц шәахьааз ҳаигәырӷьеит ҳәа реиҳәеит. Аԥышәарагь дыдмырҭиит, ишиашаз уаҳа џьабаак дмырбаӡакәа иреиӷьыз ауадақәагь ирыҩнарҵеит, рнапы иқәыргылан убас ирбон. Зегь зыбзоураз дара абаҩхатәра ахьрымаз ауп.
Нас акандидатә диссертациа анырхьчозгьы срықәшәеит. Уа ишрыхцәажәоз абра убри аҟара аҵара дҳарҵахьеит, убри аҟараҩык ауҳажьҭхьеит, аха абарҭ рҩызцәа аҵарауаа алҳмыргац ҳәа ирыхцәажәон. Витали аерманцәагьы хәыҷык дреиԥшын, даара дҳаракны убас ихцәажәон.
Зны-зынла иаҳҳәоит, аибашьра имцакәа рхы рыхьчарауааз ҳәа. Ус иҟоу, абаҩхатәра змоу ауаҩы ихы ихьчаӡом. Абаҩхатәра анилалакь ибаҩхатәра зехьынџьара иҟоуп. Иԥсадгьыл ахьчарагь убригьы баҩхатәран илоуп, иҵарадыррагь баҩхатәроуп урҭ зегьы илан иара. Иара иҩызцәа ҳагуп ҳара. Анцәа иҳәааит иус назыгӡо гыло, аха иара иԥсы ҭаны дыҟаны иус даҿызҭгьы ҳара ҳҭоурых аҿы зынӡа ауаҩы игәы иззаанамгаӡо адаҟьақәа ааиртуан. Аха иара имшьҭа бзиан, дызҿыз аус бзианы ишыҟаз ала агәра згоит ишьҭанеиуагьы дҟалап ҳәа.
Витали Быҭәба иҭҵаара Аԥсны аҭоурых мацара акәымкәа Мрагыларатәи ажәларқәа зегьы рҭоурых иазкын. Хыҵхырҭас ишьҭихызгьы аерман географиа а-VII-тәи ашәышықәсазтәи "Ашьхарацуиц" захьӡу. Лымкаала акәымкәа Мрагыларатәи Кавказ ажәларқәа зегьы рҭоурых ҭиҵаауан Аԥсны аҭоурыхгьы уахь иналаҵаны. Идиссертациа азкын абжьаратәи ашәышықәса: "Племена Западного Кавказа" ахьӡын. Атема даара имариамызт, аха ибзиаӡан аҩра илшеит, ахьчарагь дазыҟаҵан.
Аха ақырҭцәа ианакәызаалакь аԥсуа ҵарауаҩык дҟалар ҳәа ишәаны рымҩа рҿаҟәон. Урҭ Виталигьы рҽихьыргӡеит. Иара напхгаҩыс имаз усҟантәи аамҭазтәи Ермантәыла Атҵаарадырра Академиа апрезидент иакәын. Аха ақырҭцәа ашшыԥхьыӡқәа рыҩуа иалагеит. Ари ахьчара ҟалаӡом, ари анишәырхьча шәареи ҳареи ҳаизыҟазаашьа хьшәашәоит ҳәа. Ирулакгьы идмырхьчеит. Нас Витали дрышьҭуеит Москватәи аетнографиатә институт ахь. Убра 1990 шықәса рзын ихьчеит идиссертациа.
Витали идиссертациа хаз шәҟәны иҭрыжьит аԥсуаҭҵааратә институт аусзуҩцәа 2001 шықәсазын.
Аиаша иадгылаҩыз, ижәлари иԥсадгьыли рбзиабара ҳаракны излаз атәым дгьыл аҿы дындырхаӡомызт азын 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭаз Аԥсны ауаажәларратә политикатә уадаҩра ианҭагылаз дгьежьуеит Аԥсныҟа. Аусурагь далагоит Аԥсуаҭҵааратә институти ауниверситети рҟны. Аха нас иҟалеит ахақәиҭратә еибашьра, ихгьы ақәиҵеит ҳаԥсадгьыл аиқәырхара. Иахьа наӡаӡа ирыцзааит еиҵагыло абиԥара.
Џьамал Мархолиа изҳаит Аацы ақыҭан, аҟазара злаз аҭаацәараҿы, хҩык аишьцәеи, хҩык аиаҳәшьцәеи рыгәҭа. Иаб Ражден деицырдыруан "Азар ашәа" зеиԥш ыҟам анагӡаҩы ҳәа. Иаб иаҳәшьа Шьамина агитара аларҳәон. Убри аҟнытә иџьашьатәым Џьамали, иеиҳабацәа Џьубеи, Игори амузыкахь ирылаз абаҩхатәра ҷыда.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Џьамал Аацытәи абжьаратә школ дҭалеит, аха анаҩс диасуеит Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аинтернат ахь. Усҟантәи аамҭазы аҵараиурҭа директорс дахагылан Леила Ачԥҳа, аҵара аҟәша напхгара аиҭон Гиви Агрба. Џьамал Мархолиа иахьагьы иҳәоит урҭ рҵареи рааӡареи рҿы ароль дуӡӡа шынарыгӡаз. Ахәыҷқәа дара ирҿыԥшны аамысҭашәареи, алеишәеи, адыррахь агәазыҳәареи рылаҽуан есыҽны.
Асовет еидгыла аамҭақәа раан, ахәыҷқәа аҵара инаваргыланы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рҿы рҽалыркаарц, анаҩс азанааҭ алхраҿы ицхыраагӡахоит ҳәа ирзеиҿыркаауан аолимпиадақәа, убас амузыка азгьы.
"Алықьса Кәакәасқьыр ҳәа амузыкант бзиа аинтернат ахь даҳзааит, аолимпиада ҳазыҟаиҵоит ҳәа. Сара саныхәыҷыз нахыс слымҳа иаҳауаз аԥсуа ашәақәа ракәын, сҭаацәа ирыцназыгӡон азы маҷк иадамхаргьы аԥышәа сыман ҳәа схы сыԥхьаӡон, аха уеизгьы еидикылоз ахор саднамкылар ҳәа сшәон. Ашьҭахь, агәаҭарақәа рҿы сшаликааз ансеиҳәа сгәырӷьара ҵҩа амамызт. Аолимпиадақәа ирылахәыз иреиӷьыз аҵаҩцәа ракәын азы ҳхы дуны иаҳбон, еиҳау аҩаӡарақәа ҳгәы рзыҳәон. Анаҩс амузыка ҳазыҟаиҵо далагеит акомпозитор дуӡӡа Ражден Гәымба. Аинтернат аҿы аклуб бзиа ҳаман, убраауп асценагьы ҳахьаиршьцылаз. Амала ҳгәы ҳзырхьуазгьы ыҟан, аԥсуа хәыҷқәа злаз ахор вбак амамкәа иқәгыларгьы, ақырҭқәа аԥхьагыларазы рҽырымшьуази, аҩбатәи аҭыԥқәа ракәын иҳаҭәаршьоз", - ихәыҷра шықәсқәа игәалашәоит Џьамал.
Ашәаҳәаҩ раԥхьаӡакәны асцена ду ахь данцәырҵ инигӡаз "Лакоба изы ашәа" ауп. Урҭ ацәаҳәақәа иахьагьы иҿаҿы иааилоит ахәыцрақәа дынрымҽхаркуа.
Џьамал Мархолиа аиҳабыратәи аклассқәа рахь даниас, иашьа Игорь дицны нхара Пицундаҟа дааит. Усҟан акурорттә еилазаара аргылара ианаҿыз акәын, аобиект анџьныр хадас иамаз Ҭамара Гыцԥҳа наҟ-наҟ усурҭа ҭыԥлеи нхаралеи еиқәшәап ҳәа аԥсуа ҿар арахь ааԥхьара рылҭон хаҳәк иадамхаргьы еиқәырҵап ҳәа. Лара илыбзоураны Пицунда зшьапы азаркыз аԥсуаа иахьагьы инхоит, инҵоит.
Џьамал иашьа Игорь Мархолиа, Пиунда 1967 шықәсазы иаԥиҵеит раԥхьатәи ашәаҳәаратәи акәашаратәи ансамбль "Амзара". Убри алагьы жәлар рмузыка ықәыҩҩит араҟа. Џьамал иакәзар, ахкынагӡаҩцәа дреиуан. "Амзара" аҟны адагьы, ашәаҳәаҩ аусура далагеит акурорттә еилазаараҿы акультуратә-массатә усмҩаԥгатәқәа реиҿкааҩыс.
1972 шықәсазы Џьамал Мархолиа аррахь иԥхьоит, иуалԥшьақәа наигӡон Иарославль. Азеиԥш ԥсадгьыл иуал анаиҭа, уажәшьҭа Пицундаҟа акәымкәа иаб игәараҭахь Аацыҟа дхынҳәуеит. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра алагаанӡа, 18 шықәса инарзынаԥшуа иқыҭауаа рымаҵ иуан. Џьамал Мархолиа Аацы ақыҭа аспорттә Комитет аиҳабыс дарҭеит, убас напхгара аиҭон акомсомол, азанааҭ Еидгыла, ДОСААФ, деиҳабын атеатр.
"Усҟан ақыҭақәа рҟны аԥсҭазаара еилашуан. Аҿар аҵара ҵара ашьҭахь, аиҳабацәа ракәзар русура ианахашәалоз аамҭа ахьархыргоз, уимоу рҟазареи рбаҩхатәреи ахьаадырԥшоз атеатр, ашәаҳәаратәи акәашаратәи ансамбль, аспорттә кружокқәа ҳаман. Араиком Апартиа актәи амаӡаныҟәгаҩс иҟаз Константин Озган ицхыраарала Аацы аҽырҩырҭагьы ааҳартит. Ажәакала қыҭак ҳаҵамхо ҳаҟан. Аацы анҭыҵгьы ҳтеатр Ш. Ҷкадуа иҩымҭақәа ирылхыз асатиратә миниатиурақәа ддырбон егьырҭ ақыҭақәа ирҭааны, убас Лиудмила Хынтрыгә-иԥҳа Хагәышьԥҳа лааԥсара зду ҳ-аколнхаратә ансамбльгьы ажәлар ргәы шьҭнахуан", - еиҭеиҳәоит Џьамал Мархолиа.
Аԥсны арыцҳара ианҭагыла, 1992-1993 шықәсқәа рзы, Џьамал иашьцәа дрывагыланы бџьарла иԥсадгьыл ихьчон. Авзвод "Аиааира" захьӡызгьы командаҟаҵаҩс даман.
"Аибашьра адәаҟны иҟалалон ашәак анаацәыраҳгозгьы, зны-зынла игәышьҭыхгаз, зны-зынла ҳахәрақәа зырӷьоз. Ашәа-ари цәанырроуп, ҩнуҵаҟала ушьақәзыргыло хәшәуп", - иҳәоит иара.
Џьамал Мархолиа аибашьраҿы иааирԥшыз агәаӷьреи, ахаҵареи рзы ианашьоуп "Агәымшәаразы" амедал.
Аԥсны аҭынч ԥсҭазаара анышьақәгыла ашьҭахь, Џьамал Мархолиа Гагра араион, Алаҳаӡыхь ақыҭан аҩны аахәаны иҭаацәа иманы арахь нхара дааит. Раԥхьатәи ашықәсқәа рзы аусура далагоит абҩарҵәыра арҵаҩыс Валери Орчыҟәба директорс дызмаз Гагратәи аԥсуа школ №1 аҟны. Анаҩс, Ҭенгьиз Габуниа иааԥхьарала Гагра араион акультура аҟәша аинспекторс аус иуит. Ус ишыҟаз, ашәаҳәаҩ иҟазара атәы здыруаз Оҭар Хәынҵариа, Гагратәи афольклортә ансамбль "Кьиараз" анапхгаҩы Баграт Багаҭелиа иирдыруеит Џьамал Мархолиа иӡбахә.
"1997 шықәсазы Баграт Багаҭелиа ааԥхьара сиҭоит афольклортә ансамбль "Кьиараз" ахь ахкынагӡаҩыс. Уи нахыс еиԥмырҟьаӡакәа абра сыҟоуп", - инаҵишьит ашәаҳәаҩ.
Џьамал Мархолиа амузыкахь имоу абаҩхатәра иҩнаҭаҟны акәзар ашьаҭа ахьакыз, анаҩс Ражден Гәымбеи, Алықьса Кәакәасқьыри рыбзоурала асцена ду ахь дцәырҵзаргьы, дартистны ажәлар дрылазырҵәаз Аԥсны Жәлар рартист Баграт Багаҭелиа иоуп.
"Баграт Аҳмаҭ-иԥа Багаҭелиа иеиԥш арҵаҩы дыҟамзар ҟалап иахьагьы. Акомпозитор дуӡӡа иааԥсара ӷәӷәаны исыдуп. Уи аус сыдиулон индивидуалла, аҩны. Сыбжьы ааиразы зны имариаз ашәақәа сирҳәон, нас еиҳа иуадаҩу рахь ҳаиасуан. Сҟазара ҳаразкыз, адисциплина аҽақәыршәаны аусушьа сзырҵаз Баграт Аҳмаҭ-иԥа иҟамзаара даара иаҳныԥшоит Гагра амузыка знапы алакыу зегьы. Убасцәҟьа иӡбахә сымҳәар ҟалом Оҭар Хәынҵариагьы. Дара аҩыџьагьы алегенда уаа ҳәа исԥхьаӡоит", - амузыкантцәа дуқәа дрыхцәажәоит Џьамал Мархолиа.
Ашәаҳәаҩ "Кьиараз" дацны хыԥхьаӡара рацәала аконцертқәа ихы рылаирхәхьеит Аԥсни, анҭыҵи. Зегь раасҭа игәалашәараҿы иаанхо, "аԥсуа чара" захьӡу амузыкатә композициазы Маиҟәаԥ "Гран-при" ианаԥсаха ауп. Ахәаԥшцәа ҳмилаҭ ацәа зыҟәныз ақәгылара џьашьатәыс ирзыҟалеит. Џьамал уи акомпозициаҿы асценахь дааиуеит ихәда ашәарах ықәҵаны, "Ажәеиԥшьаа" рашәа нагӡауа.
Џьамал Мархолиа иахьа аԥсуа жәлар рашәас иааизымдыруа ыҟам уҳәар ауеит, ажәлар ирылаҵәаны иҟоу рахьтә. Убас зҿлымҳара аиҭоит аԥсуа естрадагьы.
"Сара зегь раасҭа бзиа избо ашәа ҳәа акагьы сымаӡам. Жәлар рашәақәа зегьы сзеиԥшуп, аха зынагӡара сзыманшәалоу атәы уҳәозар "Ажәеиԥшьаа рашәа", "Ахра ашәа", "Ахәра ашәа", "Данаҟаи иашәа", "Салуман", "Смыр Гәдиса", "Озбақь ахаҵа" алскаауеит. Аестрадатә артистцәа рахьтә исымоуп зашәақәа еиҳа исзааигәоу, иаҳҳәозар Анатоли Алҭеиба, Заур Зыхәба", - инаҵишьит ашәаҳәаҩ.
Џьамал Мархолиа 23 шықәса раахыс аус зциухьоу артистцәа рахьтә зыбжьы уамакала игәаԥхо, насгьы ашәа зыцҳәара мариоу ҳәа рыхьӡ иҳәеит Марина Жьиԥҳа, Назырбеи Ебжьноу, Алик Чуаз, Славик Мхонџьиа, Мактина Абӷаџьааԥҳа. Даара абжьы ссир ихан адунеи зыԥсаххьоу Витали Гәымба.
Иахьа ансамбль "Кьиараз" иаднакылаз аҿар рахьтә, Џьамал Мархолиа ԥсабарала илоу абаҩхатәраа џьашьаны дилацәажәоит Инал Жьиба. Иагьазгәаиҭоит арԥыс арҵаҩы бзиа димазар, амузыка аганахь ала хара ицо аӡәы иакәны дшыҟоу.
Џьамал Мархолиа иԥсҭазаара абжеиҳан ажәлар рымаҵ аура ишазкызгьы, ԥсыуа ҵасла, қьабзла иааӡоу ԥшьҩык ахшара ршьапы иқәиргылеит.
Џьамал Мархолиа ауаҩы егьа ихшыҩ бзиазаргьы, аҟыбаҩ ҷыда илазаргьы, аԥсуара шьаҭас ианизыҟамла иааԥсара башахоит ҳәа иԥхьаӡоит.
Сара аакласск рҿы стәан Виачеслав Ҷыҭанааи сареи ҳанеибадыр. Усҟан ашәҟәыҩҩцәа лассы-лассы араионқәа рҿы инеиуан, еиҿыркаауан алитературатә семинарқәа. Уаҟа ахәыҷқәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи ианырзыӡҩрлак, иргәаԥхоз Аҟәаҟа аредакциақәа рахь иаарыԥхьон. Убасҟан ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәбеи акритик Рауф Ебжьноуи сҩымҭақәа ргәаԥхан, саргьы Аҟәаҟа алитературатә семинар ахь саарыԥхьеит.
Ари асеминар иалахәын Аԥсны араионқәа зегьы рҟынтә иалрыԥшааз ахәыҷқәа, астудентцәа. Убасҟан ауп Виачеслави сареи ҳанеибадыр. Уи К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа интернат далгахьан, Аҟәа ақалақь бзианы идыруан, даԥшәымахахьан, ашәҟәыҩҩцәагьы рацәак дырцәыԥхамшьакәа драцәажәон.
Виачеслав иажәеинраалақәа зегь ҿырҳәала идыруан, ибзиангьы дрыԥхьон. Уи аҽны ашәҟәыҩҩцәа ҳҩыџьагьы ҳажәеинраалақәа даара иргәаԥхеит. Асеминар анеилга, Виачеслав даасыдгыланы дсазҵааит, узцыда уара ҳәа. Азныказ сара стәала иаахьымӡӷысшьеит, аха нас иасҳәеит саб дышсыцыз, уи апарк аҿы дысзыԥшны дыштәоу!
- Аҩныҟа дҳашьҭып!- иҳәеит иара, гызмалрак аҵаӡамкәа дааччан.- Уаха сара сҿы уҟаз, ара азеиԥшынхарҭаҿы ауада сымоуп.
Сара азныказ исҳәашаз сақәымшәеит, саангыларцгьы сҭахын, аха саб сицны аҩныҟа сцаргьы цәгьа избомызт, арахь асеминар аҿы сдырҽхәахьан, уи ажәабжь "шыԥхаз" саб изеиҭаҳәара сахыццакуан!
- Аҟәа усырҵоит!- деиҭаасыхлафит иара, - ажәеинраала бзиақәа зыҩуа Аҟәагьы бзианы идыруазароуп!
Саб иҿы ҳнеины иаҳҳәеит иааӡбаз, Виачеслав ихы-иҵыхәа цқьа ианеиликаа, инапы снаниҵан, ҟәрышьқәакгьы наҳаиҭан аҩныҟа дцеит.
Абас ауп ҳаибадырра ахы шакыз, сҩыза, сыԥсҭазаараҿы даара иӷәӷәаны исывагылаз, иахьа сызқәу сымҩа сахымҟьартә ианаамҭаз ацхыраара сызҭаз Виачеслави сареи.
Уи нахыс, сара ашкол сшалгазҵәҟьа аинститут сҭалеит, хышықәса азеиԥшынхарҭа сыҩнан, иаргьы ешьак еиԥшҵәҟьа илаԥш схын. Иҟоуп иареи сареи ҳаиҩызараҿы ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа рацәаны, абраҟа урҭ рахьтә ҩбаҟа-хԥаҟа анысҵоит.
Виачеслав иашьцәеи иаҳәшьцәеи зегьы дреиҳабын. Уи иашьцәа ԥсуаҵас иааӡаз ҷкәынцәан, иара иаԥхьа аҭаацәара алалара рзыгәаӷьуамызт. Арахь иара иани иаби дыхҭаркит, уеиҳабызар, уашьцәагьы мҩакы иқәҵа, урԥырхагамхан, уаргьы шьҭа ухы уаазхәыц ҳәа. Уи иаанагоз еилкаан, ихы дахәар акәын! Виачеслав абри абри лоуп ҳәа аӡәгьы далхны димаӡамызт, иара иҳәашьа аӡәгьы "дҭеимԥшыхәцызт" макьана, анаԥш-ааԥшра акәын дызҿыз!
Исгәалашәоит, хәылԥазык, ҳаашәарыцап, иудыруеи ҳдарҩатә еиӷьхар иҳәан, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Ус ҳалаԥш нақәшәеит афиша, усҟан астудентцәеи Аҟәатәи акультуратә хан аҿы еиҿкааз ақәыԥшцәа ртеатри еицымҩаԥыргоз спектакльк цон. Нас ҳаузынкылозма ҳара, ахәаԥшҩы ирольгьы, аҽырбаҩ ирольгьы нагӡо аԥхьаҵәҟьа ҳнатәеит! Виачеслав ихы аасыдикылан исеиҳәеит, уаҟа ихәмаруаз ӡӷабк дшигәаԥхаз. Уи акәхеит, аспектакль анаанҵәа, лҩызцәеи лареи алаф нараҳәо, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Лҩызцәа аӡәы, лара лыжәлантә, ҳпоетесса гәлымҵәах, Саида Делԥҳа лакәын, егьи- ажурналист Инна Ҳаџьымԥҳа, лара- иахьа Виачеслав ихәыҷқәа ран, Нонна Делԥҳа лакәын!
Азеиԥшынхарҭаҿы ҳаннеи, урҭ рахьтә сара Саида дыздыруан, иласҳәеит, ҳҩыза лаҳәшьа дшигәаԥхаз, еибаҳардырырц шаҳҭаху!
- Ибзиоуп!- лҳәеит лара,- амала амыцхә дыԥхашьаҩуп, иаҳзеирцәажәар!
- Иаргьы дыԥхашьаҩуп, аха уи ихәшә сара издыруеит, сҳәан, иаразнак рыжәтә хәыҷык аахәан иаазган, азеиԥшынхарҭа аҩбатәи аихагылаҿы дара руада ҳныҩналеит.
Нонна иара усгьы ажәак аалыхәлымшәеит, иаразнак лцәа иалашәеит ҳгәы иҭаз. Аха Саидеи, Иннеи сареи аҭагылазаашьа "еиқәҳархарц" ҳалагеит. Ус ҳаӡбеит, ҳарҭ ҳабжьы рдуны ҳцәажәалап, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьалап, уимоу, амҳаҵәқәа ықәықшаны "амузыка" аҳарҳәалап, уи иалагӡаны, издыруада Виачеслав акыр изҳәозар ҳәа! Аха Виачеслав, цас иҟаиҵозшәа, убри аҽны ибыз ихәлашәеит, акызаҵәык ииҳәаз, иаб ԥҳәыс даага ҳәа дшыхҭеикыз ауп, лара дшигәаԥхаз, лара лыда дышхәарҭам, - уаанӡа ииҳәарц игәы иҭаз зегьы шҳәатәыз ихашҭит!
Ҳара еиҭах ҳабжьқәа ҳрыӷәӷәеит, дара зынӡак хьаас иҳамаӡамшәа ҟаҳҵеит, уимоу, Саида дагьыкәашеит, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьеит! Виачеслав уи иаҩижьуазма, арыжәтәгьы, иқәыԥшрагь, ҳара ҳазҿызгьы зегьы еилалан, игәы иацрасзар акәхап, уаанӡа иҿаҳәазшәа иваԥсаз инапқәагьы рҟьара далагеит. Аха игәы иҭаз зегьы иҳәарцаз, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр акәын, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр,- акомендант дхалан ҳдәылицон! Ус ҳаӡбеит, уахатәи ҳаиқәшәараҿ ҳаангыларц, уаҳа ацҳамҵарц, уаҵәы ҳаиҭеиқәшәарц. Дара аӡӷабцәагьы гызмалқәамзи, еиҿдырԥшуазар акәхарын, ауха иаҳҳәози адырҩаҽны иаҳҳәози еиқәшәозу еиқәымшәозу! Уаҵәы захьӡыз ҳазегь ҳаиҭеиқәшәеит, еибаҳҳәеит ҭыԥ ԥшӡак ахь ҳаиццарц, ҳаԥсқәа ҳшьарц. Ҳцеит Лбаатәи Ешыра, Виачеслав иҩыза гәакьак иҿы зегьы ҳшеицыз. Уи ауаҩ даара ибзиаӡаны ҳидикылеит, Виачеслав ауха Нонна диҳәеит! Мызк анааҵ, Виачеслави Ноннеи рынасыԥ еиларҵеит!
Ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа иреиуоуп: даҽа уахык, усҟан авокзал авараҿы ҩынхәыҷык аҟны қьырала иамхны ҳанхон сҭаацәеи сареи, цхыбжьон ашә асыбжь геит. Сҩагылан иаасыртызар, Славик дҳаш-ҳашуа, иԥсы игәы икылахо, ццакырак, ма ус ӷәӷәак дшақәшәаз мҩашьо, ирласны уҽеилаҳәаны уаала иҳәеит. Ҳабацо сҳәан, ҳабацо умбо, Нонна ахшараиурҭаҿы дааганы дышьҭасҵеит, аҳақьым хадеи уареи ибзианы шәшәшеизыҟоу здыруеит, усызиацәажәароуп иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа сҽааиласҳәан, сҿанынасхоз аамҭаз: "Дәрыԥшьҟа ааигәа умцаӡаци?!" ҳәа дсазҵааит. Ҳашԥамцац, иаҳхысыз асабшазы уахьынтәи ҳмааи анысҳәа, нас, ҳацлымҳәа зырҵасыша акгьы ааумгаӡеи, иҳәеит! Ишԥаасымгеи, уааи, акака аажәып сҳәан, аҿаԥарашәа иҟаз ахь ҳнҩналеит. Уи акәхеит, аҩны иҟазгьы цыфақәак анааҳзықәлыргыла, аӡәы имаӡа иҵәахып, ҩбаҟа сааҭ ҳаидхалеит!
Ацхыбжьон, ахшараиурҭаҿы ҳаннеи, Нонна деибга-деизҩыда аҷкәын длоухьан!.. Ахшареилыргаҩ ӡӷаб гәырӷьаҽҳәаша анҳалҭоз, Славики сареи лхы наҳақәылкын:
- Нонна дсыҳәан, хынтә ахԥатәи аихагыла аҟынтә сылбаалышьҭхьеит, - лҳәеит,- цхыбжьон хәшәык иашьҭалан ицан, машәырк рмыхьзааит ҳәа! Ҳарҭ ҳабызқәа ҳрымҭииргьы, алашьцара ҳалубаауазар акәхарын ҳҟаԥшьҟаԥшьӡа ҳшыҟаз!
- Шәарҭарак ҳақәшәеит, аха ҳацәцеит!- ҳҳәеит ҳаргьы ҳаҿамхаӡакәа!
Виачеслав аҩыза изы иԥсы ҭихуан, иахьынӡаилшоз дивагылан. Уи алитератураҿы даара агьама бзиа змаз поетын, ирацәаӡаны аҩымҭақәа ҿырҳәала идыруан. Уи аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ииҩыз аепиграммақәеи, апородиақәеи, ажәеинраалақәеи, ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ианылахьеит. Ҳаԥсуа поезиа дацәыӡит ҳаԥхьаҩцәа бзиақәа зыргәырӷьашаз, иҵаулан ихәыцуаз, ажәа агьама зныруаз, злафи зҟазшьа бзиақәеи рыла угәырҩақәа ухазрышҭуаз, ахааназ зҭыԥ даҽаӡә иҭыԥ иаламҩашьо ҳҩыза бзиа, ҳашьа бзиа- Виачеслав Ҷыҭанаа.
"Аԥсуа поезиа антологиаҿы" иануп зхатә ҭыԥ аанызкылахьоу иара ицәаҳәақәа – иара иуасиаҭ.
Сҩызцәа, игәыӷуа исзыԥшыз,
Еиқәтәаз сгәеисыбжьы шышәныҩуа,
Исзымҳәаз ажәа, сгәы иҭашыз,
Сызхьымӡаз сашәала сышәҵәыуа!
АҞӘА, абҵара 28 - Sputnik. Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы аԥсҭбарақәа ҩба ҟалеит, ҳәа аанацҳауеит Аԥсны ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Абҵара 18 рзы лыԥсҭазаара далҵит 1946 шықәсазы ииз апациент. Иара акоронавирустә инфекциеи ҩганктәи аполисегментартә гәыҵәкреи иманы ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 19 рзы. Иақәнагаз атерапиа шызмҩаԥыргозгьы, идунеи иԥсахит игәеисра аԥсыҽхара иахҟьаны абҵара 28 рзы, ашьыжь.
Иԥсҭазаара далҵит 74 шықәса ирҭагылаз даҽа пациентк. Иара ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 26 рзы акоронавирус ицәа иаланы. Изымҩаԥыргоз атерапиа иахьмырԥшкәа, апациент иԥсҭазаара далҵит абҵара 27 рзы.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 67-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 56-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 7-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит 34-ҩык апациентцәа, аӡәы иҭагылазаашьа уадаҩуп.
Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 45-ҩык апациентцәа. 43-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ҩыџьа рҭагылазаашьа бааԥсуп.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 5883-ҩык ыҟоуп. Урҭ рахьтә ргәы бзиахеит 3678-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 81-ҩык.
Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>