Sputnik, Саида Жьиԥҳа.
Ҭимыр Надараиа напхгаҩыс дызмаз, Пицунда еиҿкааз аԥсуа гвардиа иалаз Беслан Виктор-иԥа Ӡкәуиа, 1992 шықәсазы, нанҳәа 14 аҽны, Гагра иҩызцәеи иареи акаҳуажәырҭаҟны итәан. Уи иазааигәаз ахатәы ҩны аҟнытә, аҷкәынцәа аибашьра алагеит ҳәа ирызҿылҭит, ателевизор ала Владислав Арӡынба иқәгылара збаз ҭыԥҳак.
"Аӡәгьы сизымԥшкәа иаразнак Пицундаҟа агвардиа еиҿкааны иахьҳамаз сдәықәлеит абџьар азы, аха исмоуӡеит. Гаграҟа сеиҭахынҳәын, ашәарыцага шәақь ааиҵаҵаны, сашьцәа Ромеи Рамизи аашьҭхны, Цандрыԥшьҟа ҳҵеит. Амҩахь иҳақәшәаз аԥсуа ҷкәынцәа рацәаҩӡоуп, иахьынӡасгәалашәо урҭ иреиуоуп Важьа Аиба, Рома Аиба, Роберт Бганба, Алхас Бодров, Рауф Ашьхаруа, Рома Гьезердаа, Мика Ӡаԥшьба, Иури Қаԥшь уҳәа", — аибашьра раԥхьатәи амш игәалаиршәоит Беслан Ӡкәуиа.
Ауха ҳаибашьцәа гәыԥҩык Цандрыԥшь идыршеит.
"Адырҩаҽны, ақырҭуа десант анӡхыҵуаз, Ҭимыр Надараиа агвардиа алахәцәа аӡәырҩы шицыз, Цандрыԥшь, адәыӷбаанҿасырҭахь дылбааит. Сареи аҷкәынцәа гәыԥҩыки Ачмарда абжьаларҭаҟны ҳашгылаз, аӷацәа ҳалаԥш ианыҵашәа, амшын аԥшаҳәахьы албаара ҳалагеит. Ус раԥхьатәи ахысыбжьқәа геит. Ҳаԥхьа ицахьаз Иури Қаԥшь ҩынтәҟа аҭак аҟаҵара илшеит, аха игәы иақәшәаз ампыҵахалаҩ ихымца иԥсҭазаара ҿахнаҵәеит. Азнык азы санихагыл дысзымдырӡеит, данаасырҳә, Иури иакәызшәа анызба сшанхеит. Снапы дзакыз иԥсы ихыҵит", — илабжыш иҿықәыҳәҳә иҩыза дышҭахаз еиҭеиҳәоит аветеран.
Аӷа идесант бџьарла еиқәных иҟан, урҭ ашәарыцага шәақьла иузаанкыломызт. Убри аҟнытә аԥсуа еибашьцәа шьҭахьҟа ихьаҵыр акәхеит.
"Ачмарда абжьаларҭахь ҳанхала, уантәи ахысра ҳалагеит. Алик Хышба хҩык ақырҭцәа ҭаирхеит, сара аӡәы. Уаанӡа ателевизор ала акәын ауаҩшьра ахьызбахьаз, аха араҟа зегьы лабҿабан", — раԥхьатәи аӷа дышҭаирхаз игәалаиршәоит Беслан.
Анаҩс, ҳаибашьцәа шьхала Гаграҟа идәықәлеит.
"Аерман ҷкәынак 22-ҩык аԥсуаа амҩа ҳарбо, шьхала аԥсшьарҭа ҩны "Украина" акалҭ ахь ҳкылеигеит. Иара уаҟа дынхон аҟнытә, аҩныҟа ҳнаиган акраҳҿеиҵеит. Ҳамч анҭала, аԥшыхәра ҳҽазаҳшәеит. Алхас Бодров ҳәа иҳацыз аҷкәын ддәықәаҳҵеит аԥсашьраҭа ахахьы. Ақырҭцәа иҿаҳар, иурысжәла нараҳәаны дшоурыжьуаз дырны", — иҳәоит аибашьҩы.
Аԥсшьарҭа ҩны "Украина" аҿаԥхьа аԥсуаа ракәын иҟаз. Аха, ақырҭцәа ԥхьаҟа ижәылон аҟнытә, уи аҭыԥгьы ааныжьтәхеит.
"Машьынақәак ҩарышьҭын, ҳалбааргеит араион Ахадарахь. Араҟа абџьар змаз гәыԥ-гәыԥла рҽеидыркыло иалагеит, знапы ҭацәыз аҩныҟа шәца ҳәа рабжьганы. Аха шьҭахьҟа хьаҵшьа ҳамазма", — еиҭеиҳәоит аветеран.
Убри аҽны, агвардиа алахәцәа еизганы ирарҳәеит Аҟәа ақырҭцәа рнапахьы ишааргаз.
"Апартизантә еибашьра ҳалагоит ҳәа иӡбаны ишҳамаз, даҽа уск ҳнапы ианырҵеит. Аҩ-ганк имҩаԥыргаз аиҿцәажәарақәа рыла, иазԥхьагәаҭан агвардиа алахәцәа ақалақь шаанҳажьуа, ақырҭцәа ракәзар, Гагра ишаламло. Нанҳәа 16 рзы, ҳгәыԥ Ԥсахара ақыҭа аҵыхәахь ацәаҳәа аанаҳкылеит. Ақырҭцәа ражәа нарымгӡеит, ақалақь рнапахьы иааргеит" — Гагра шаанрыжьыз игәалаиршәоит Беслан.
Ари ацәаҳәаҟны, аԥсуа еибашьцәа мышқәак ракәын иахьтәаз.
"Агвардиа алахәцәа ҳнаҩс, ацәаҳәа аанкыланы итәақәаз иреиуан Русҭан Канџьариа, Игорь Аргәын, Невик Еныкь, Даур Чычба, Витали Аиба уҳәа. Иара убас, абраҟа фырхаҵарала рхы аадырԥшит агвардиа иалақәаз аерман ҷкәынцәа "Малыш" ҳәа заҳҳәоз Сергеи Чакриани, Омпик Ексузиани. Дара аԥсуа шьа рылазшәа акәын рхы шымҩаԥыргоз. Ус, "Малыш" ииасуаз машьынак ааникылан, иақәтәақәаз рхаҭара шьақәзыргылоз ақьаадқәа гәаҭо, амашьынаныҟәцаҩ диазҵааит иуыжәлеи ҳәа, егьи "Чакриан" ҳәа аҭак ҟаиҵеит. Убасҟан Сергеи диқәымчит, мап, сара соуп Чакриан зыжәлоу, уара уԥсахҩыуп наҳәаны", — ахҭысқәа дрылацәажәоит аветеран.
Абарҭ амшқәа рзы, Гәдоуҭа иҟаз Урыстәылатәи архәҭа иақәланы абџьар ргахьан аԥсуаа.
"Сашьцәа иреиуаз Адамыр Барцыц, Гәдоуҭантәи абџьар ааиган, аибашьцәа иаҳзишеит. Нанҳәа 30 аҽны, ақырҭцәа ҳганахь атанк аадырҳәын иҳалахысит. Ҳара аҭак ҳазрымҭеит, ахыԥсаҟьага заҵә иҳамаз ҭымҟьеит. Убасҟан Витали Аиба ҩыџьа ақырҭцәа ҭаирхеит. Виктор Шершелиа аибашьыга машьына (БРДМ) иҭаиҭәашаз аӡы шааигоз ахы иқәшәеит, дҭахеит Борис Адлеибагьы.
Ақырҭцәа аибашьыга машьына иақәкны ишхысуазгьы ирзақәмыршәеит. Емзар Амԥар аус аирурц иҽазикит, аха иааиуаз ахымца днанашьҭуамызт, уи аамҭазы ауаԥс ҷкәынак ӷәӷәала дыхәны ажраҿы дышьҭан, Емзар аӷацәа иҽдмырбаӡакәа дҭигеит. Анаҩс, Роберт Кәарҷиа аибашьыга машьына аус аируын, аӷацәа ртанк ҩынтә деихсны иааникылеит. Убасҟан даргьы шьҭахьҟа ихьаҵит, ҳаргьы 200 метра алада ҳласкьеит" — аԥсҭбара зцыз аиҿахысра ӷәӷәа игәалаиршәоит Беслан.
Бзыԥҭатәи ахырӷәӷәарҭаҿы, Рома Ҭарба икомандаҟаҵарала, ацәаҳәа нзыжьыз агәыԥ, аҭыԥ рзалԥшааны идыртәеит.
"Ҭимыр Надараиа ҩ-взводк дырхагылан. Урҭгьы акомандаҟаҵаҩцәа рзалхын. Руакы сара сеиҳабын, егьи Сергеи Жьиба. Сҩызцәеи сареи анышәынҭрақәа ҳрылатәан жьҭаара акынӡа", — еиҭеиҳәоит аибашьҩы.
Жьҭаара аказы, аԥсуа гәыԥқәа Ԥсахаранӡа инеит. Аҵх рхыганы, адырҩаҽны, рыҽшаны ақалақь ахь ижәылеит.
"Ҳара ҳгәыԥ ахәбатәи аиланхарҭала, аџьармыкьанӡа ҳааит. Аснаиперцәа ҳхы ашьҭхра ҳарҭомызт. Аҭактә хысрақәа мҩаԥго, иаҳулак астадион аҟынӡа ҳнаӡеит. Убасҟан сааигәара иҟан Џьамали Сулҭани Барцыцаа, Гена Асланӡиа уҳәа аӡәырҩы. Исгәаламшәо рацәаҩӡоуп саҭарымҵааит", — иҳәоит Беслан Ӡкәуиа.
Беслан игәыԥ астадион ианавс, рыбжьара ирхәызи иҭахази ҟалеит.
"Ақалақь агәаны ахәрақәа роуит Емзар Амԥари, Рома Ӡкәуиеи, рыхьӡқәа сгәалашәом, аха ҩыџьа аԥсуа ҷкәынцәа ҳцәыршьит. Дҭахеит убас "Малыш" ҳәа иҳацыз, 19 шықәса зхыҵуаз аерман ҷкәын. Гагратәи ахырхарҭаҟны аӷа ихымыца рыԥсҭазаара ҿахнаҵәеит сашьцәа Ардашьыни Адамыри Барцыцаа", — еиҭеиҳәоит аветеран.
Аԥсуа еибашьцәа аԥсшьарҭа ҩны "Украина" ианнеи, иаанҿасит. Ашьыжь ԥхьаҟа еихеит.
"Арыцхә 5 рзы жәылара ҳдәықәлеит. Цандрыԥшь ахырхарҭаҟны Ҭимыр Надараиа ахәра иоуит. Еицқәаз Ачмарданӡа ҳаннеи, уи абжьаларҭаҟны иҳаршеит. Адырҩаҽны ҳаихеит аҳәаахьы. Убас жьҭаара фба рзы, аԥсуа еибашьцәа Гагра араион аӷа далцаны, Ԥсоу аҳәааҟны ҳбираҟ ахадыргылеит" — Гагратәи аиааира игәалаиршәоит аибашьҩы.
Анаҩс, Беслан Ӡкәуиа далахәын, Аԥсны ахақәиҭтәразы имҩаԥысуаз аоперациақәа жәпакы, еиуеиԥшым авзводқәа командаҟаҵаҩс дрыманы. Аиааира амш даԥылеит Мархьаул ақыҭан, Витали Тарнаа ибаталион дшалаз.
Аибашьра аветеран Беслан Ӡкәуиа ианашьоуп "Агәымшәаразы" амедал.
Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik
Ԥхынгәымза амра ашәахәа цаҳә-цаҳәқәа хәыҷы-хәыҷла еихсыӷьуан, ақыҭа мҩа саныланы, счабра ду сҿышьуа саннеиуаз. Уаҳа зылшо иԥсра убеит ҳәа ауп сшыҟоу хҭыс рацәала игәылҭәааз ари амш анҵәамҭазы, аха аҩнынӡа сызгаша сымҩа макьана инымҵәаӡац аҟнытә, ашьыжь еиԥш ашаца-шацаҳәа акәымзаргьы , "уалла" сшьаҿақәа неихго, сҽырӷәӷәаны саауеит. Ӡы-хьшәашәак уажәы исзеицәамхар ҟаларын. Сыцагьы уажәшьҭа ҿаҵақәак азҭасыршәыр цәгьа ишамбо аҟара снардыруеижьҭеи акрааҵуеит, аха аҩнынӡагьы уажәшьҭа рацәак бжьам, иаасычҳап...
Аха сышнеиуаз, сыварахьшәа баҳча ссирк сылаԥш анақәшәа, сгәы иамукәа сааҭгылан, саанаԥшы-ааԥшит. Абаҳчаҿы ашәырҵлақәа рхыԥхьаӡара рацәам, реиҳаракгьы ҵәаҵлақәоуп, аха харантәи икәалыкәаџьо исҿаԥхо аҵәа ҟаԥшь ҟәазқәа уамак ала иԥшӡоуп, ргьамагьы ссирхашт, ҳәарада. Ааигәа-сигәа аӡәгьы сылаԥш иқәшәом уажәазы. Ас иманшәаланы "амомент" соузар, ҩбаҟа ҵәа ҿыхны, наҟ-арахь икны саарыцҳауа, ԥшьаала сымҩа инацысҵар, аҩнынӡа сназгаша "абылтәгьы" соурын, абаҳча аԥшәмагьы уеизгьы-уеизгьы ԥхасҭа дук исҭарым ҳәа азысыӡбан, аамҭа мгакәа аанда снадгылт.
Даараҵәҟьа исгәамԥхаӡеит аҵәаҵлақәа санырзааигәаха сназлаԥшыз ацәыршәагара. Иабаҟоу харантәи сыԥсы злахаз аҵәа ҟаԥшь ҟәазқәа? Ааи, аԥштәхәы аганахьала сыла самжьаӡеит, урҭ ҟаԥшьқәаҵәҟьоуп. Ашәагаагьы ҟәнушьартә иҟам, схы иаҟарақәоуп амахәқәа ырхәаны, ихьанҭыџь-хьанҭыџьӡа, аԥсаҵла ахәмаргақәа реиԥш икнаҳау ашәыр. Аха ари абаҳчаҿы игылоу аҵәаҵлақәа зегьы сара сеиԥш иреилаҳашаз ауаҩы дрыниаанӡа сынтәатәи рҽаҩра зегьы хьӡыда-цәада иҿабаазаап, иагьа уҽазушәаргьы, афаразы имаҭәахәу ҵәа цырак узрылԥшаауам. Убри аангьы абаҳча анапы агуп сҳәар – гәнаҳарахоит: аҵа цқьаӡа ирхуп, амахәқәа ишахәҭоу еиԥш еилыхуп. Аха уи зегьы змаҭәахәгәышьоузеи, зегьы ззыҟаҵаз аҵыхәтәантәи алҵшәа ахархәара маиузар, аџьабаа абзабаа ацымлазар, ихәарҭаны изыҟамлазар ауаҩы изы? Аԥшәма ихаҭа аҵәафара уамак дамеилаҳазаргьы, игәылацәа ирзишар амурыз… Аҵәыуашьа ззымдыруаз ихы ԥиҽуан аума ари иахьӡу, мамзаргьы ау дымлаҟәит, акьаҿ днамӡеит акәу? Мап, арҭ ахшыҩҵакқәа уажәы сызлаԥшыз апылҳаҭра ианымаалошәа збоит. Абаҳча зҵазкуа анхарҭа злақьаԥҭоу ала, еиҳа ииашахоит ала цәгьа иаргьы иафомызт, даҽакгьы ианаҭомызт ҳәа ари ахҭыс аҟазшьарба азыҟаҳҵар.
Ԥыҭраамҭак санынаԥшааԥш, сыкәша-мыкәша избоз зегьы хшыҩзышьҭра анрысҭа, аԥшәма ари аҩнаҿы уаҳа дышнымхоз аҟара еилсыргеит азоуп ақьаԥҭа ҳәа зысҳәазгьы. Избан акәзар кәыркәа шоуразы ақыҭаҟны ашәқәеи аԥенџьырқәеи ыҵарбаҟа иаркны аӡәы дтәап ҳәа сгәы иаанагом, ауаҩы ихы даӷамзар, мамзаргьы аҩнуҵҟа аҳауа рхьшәашәага изыҩнагыламзар. Аха аԥенџьырқәа акы-ҩба ҭаԥсаны излаҟоу ала ари аҩны зыӡбахә сымоу ахархәага амоуп ҳәа аҳәара даараӡа исцәыуадаҩуп. Сгәанала, алкаа ҟаҵоуп – аԥшәма инхарҭа ҭыԥ иԥсаххьеит.
Уи зегьы еилкаауп, аҭагылазаашьақәа зегьы еиԥшӡам, аԥшәма иҩны ныжьны ицара мзызс иамоу здыруада… Аха ирхароузеи аҵәақәа? Избан урҭ ҿабаанӡа даҽа џьоукы изырҿаҵахәымхаз? Аԥшәма дкаҷбеизар? Иҟазшьа бааԥсызар? Уи ишәиира иацәшәаны акәзар егьырҭгьы ашәыр уажәраанӡа изакьымсыз? Аха даҽа ганкахьалагьы, зхы иамыхәо даҽаӡәгьы дызихәом аҟнытә, ара уеизгьы-уеизгьы иџьашьатәу ҳәа акгьы ыҟам, сгәанала. Издыруада ус акәымзаргьы, сгәы сажьозаргьы… Издыруада…
Ашәыр ҳҳәеит ҳәа, ауаҩгьы ари аҩыза ахаҿыҩбара ицәтәымӡам. Иаҳҳәап, иҟамлалои убасгьы, харантәи ауаҩы дыԥшӡазшәа анубо, аха иааигәаны данудырлакь дшеиӷрабаау анеилукаауа. Иҟалалоит даҽакалагьы: изаҭәаумшьо аҳәак иҟәнуп ҳәа шырҳәо еиԥш, еиҳа узқәымгәыӷуа ауаҩы, уара еиҳа ацхыраара ануҭаху аамҭазы инапы узырханы уанышьҭихуа. Аҭагылазаашьа ауп аус злоу, иароуп ҳсабрадақәа ҳҿыхны ҳхаҿра иаша алашарахь ицәырызго. Усҟан ҵакы амаӡам ауаҩы иҭеиҭыԥш, "дҟаԥшьу", "деиқәаҵәоу" мамзаргьы "дцәышу". Аҵакы змоу агәаҭа заҵәык акәхоит...
Ус, схәыцуа сышгылаз, исызгәамҭакәа ҷкәына хәыҷык даасыдгылеит. Даара исцәымыӷхеит, аиашазы. Иҟамлои ари абаҳча аԥшәма иара ихаҭа иакәзар? Аха, мап... Аҷкәын саниабадыр, маҷк ҳанааицәажәа, игәрагара сырҳазар акәхап, абаҳча аԥшәма изкны иидыруаз аинформациа ансыцеиҩиша, уаанӡатәи сгәаанагарақәа шьақәырӷәӷәахеит. Иара иажәақәа рыла, аԥшәма ақалақь аҟны дынхоит, зны-зынла даалоит арахь, иабацәа рџьынџь ахь. Ари абаҳча иара инапала иааӡеит, аха иаҿало ашәыр аӡәы дакьысыр иуам, даара аҭыӡшәа алихуеит. Убри аҟнытә агәыла хәыҷқәа аԥшәма аҩны дшыҟам шырдыруагьы, аҵәақәа рҿыхра рзыгәаӷьуам, еиликаар ҳәа ишәоит. Абри акәзаап ара иҟаланы иҟоу...
Ахәыцрақәа уанрылоу хәарҭазар акәхап... Маҷ-маҷ зыҟаҵара салагаз алкаақәа шиашаз еилыскааит... Аха уажәазы шьоукы рҵәабаақәа срықәӡыргьы уамак исҭахымызт аҟнытә, ԥшьаала сымҩа сназыхынҳәит. Сышӡышац сӡышуеит, сыцагьы шышәаҳәац ишәаҳәоит, аха уи уажәшьҭа хырҩа асҭаӡом, сзызхәыцуа анҭ аҵәабаақәа роуп. Сгәыӷуеит, ҽааны урҭ даҽа лахьынҵак рзыԥшуп ҳәа...
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Нанду Ҷаҷа Габлиаԥҳа лажәабжьқәа ирлас-ырлас еиҭасҳәалоит санҵамҭақәа рҿы, уи лыбзоурала сжәар иалоуп иахьа имаҷны ахархәара змоу аԥсуа лексика, иара убас, зегь реиҳа ихадоу, ажәаԥҟақәа - "Ҿыц ибеиахаз уас анцәа дсыумҭан", "Абгадуқәа ԥсын, абгассақәа гылеит", уҳәа иаацәырылгалон лара лдунеидкылашьа аазырԥшуаз лажәақәа. Нанду аҵара лымамызт, аха лажәа ԥҟан, илдыруаз ажәытә жәабжьқәа рацәан. Исымоу алшара схы иархәаны, нанду лразҟы иадҳәалоу нҵамҭа кьаҿк шәыдызгалоит, аԥхьаҩцәа шәхаҵкы. Даара зуал сыду санду, ԥсаҭа шкәакәа, лгәалашәара адунеи саннаҵы исыцзаауеит.
Санду деибан, ҩыџьа лашьцәеи лареи зааӡоз лаб иашьа Мҭы иакәын. Иаргьы хҩык ахшара драбын. Инхон дара Тамшь ақыҭан. Лара ишылгәалашәоз ала, рыҩны даара анеиааи ыҟан.
Асасцәа инеиуаз дрылан хаҵа ԥшӡак, "дад, Ҷаҷа, снапы сбырӡәӡәар" иҳәон уи ахаҵа, Мҭы иԥшәмаԥҳәыс Тадгәыгә аишәа анлырхиалакгьы. Ҷаҷа хәыҷы, ишылдыруаз ала, уи ахаҵа еибашьра дцаны даахьан. Деилаҳәан иара еснагь ԥсыуа маҭәала, игәы икыдын аџьарқәа ԥшьба.
Ҷаҷа илызҳаит, лҭәымҭа дааҭагылеит. Зеижәҟа шықәса анылхыҵуаз, нанду ԥсрак ахь дылгеит Тадгәыгә, убри алагьы раԥхьаӡа акәны аџьар даарылагылеит. Ауаа рахь деиҿкааны дцәырҵырц азы, акәаԥкәаԥқәа зқәыԥсаз ацәҩыча иалхны аҵкы лзылӡахит. Усҟан аԥсрақәа рахь уи еиуаз акәын иршәырҵоз. Абраҟа Ҷаҷа игәалҭеит рыҩны инеиуаз, згәы аџьарқәа кыдыз ахаҵа акалашәа дышлыхәаԥшыз...
Самырзаҟантәи Гогьиак машәырла Коӷониа Кәаҵиа дишьит, уи Акоӷониа иҭынхаз иҷкәын хәыҷ иангьы дыԥсхьан азы, деибахеит, иаб иашьцәа Манчеи Ҭемрази роуп изгәакьаӡаны инхаз, дара аҭаацәара иаламызт. Машәырла иҟалаз ауаҩшьра ашьҭахь, ауаа ныбжьалан, аиӷара аанкылазарц азы а-Гогьиақәа хәдықәҵара ҟарҵеит Ҟача хәыҷы изҳаанӡа иааӡара рхахьы ишырго азы.
Аӡәы иџьеишьаргьы ҟалап уажәы ари аҩыза ажәабжь, аха ажәытәан аҟазара злаз абжьаҟазаҩцәа рыла аиӷара ааныркылон абас. Ҟача дзааӡоз аҵарагьы идырҵеит, х-класск Қәҭешьтәи аҵараиурҭа далдыргеит.
Ҽнак зны, адәаҿы дызцыхәмаруаз ҷкәынаки иареи ргәы ааибаган, "уаб дызшьыз роуп уара узааӡо" ҳәа илымҳа иааҭасит Ҟача. Аԥшәмаԥҳәыс дшихьынҳалаз, 14 шықәса иреиҳамыз Ҟача шьапыла амҩа инаныршәланы Кәтолҟа ихы ирхеит…
Ҟача Коӷониа даныҩеидас, "Аԥсуаа рышәк" даланы хатәгәаԥхарала еибашьра дцеит, уи ашәк далан иаб иашьа Ҭемразгьы, иара убас кәтолаа жәаҩык рҟынӡа.
Ирҳәоит иара дҽыбӷаҟазан, иара убас дкәашон ссиршәа ҳәа. Аҳәара уадаҩуп, избан усҟан 26 шықәса зхыҵуаз арԥыс иқәыԥшра ишәарҭараз амҩахь изирхаз. Дцеит иара хатәгәаԥхарала раԥхьатәи ааԥхьара аныҟалаз ҽаҩраҭагалан 1914 шықәсазы. Хьыӡрацаран, даара ихаҵа усын ҳәа ишьозар акәхарын, зҽи зкәадыри еибыҭаны аимператор Николаи II изыҳәан еибашьра идәықәлаз кәтолтәи арԥыс...
Ҷаҷа дышқәыԥшыз ашьҭазааҩцәа лоуа далагеит. Усҟантәи аамҭазы иахьеиԥш аинтернет ала еибадыруамызт, уи иазыркуан ақьаӷьариацәа. Аҭыԥҳа лҭаацәа ауаҩы дырнырҵон рыӡӷаб дшыргәаԥхо азы, аҵыхәтәантәи ажәа змазгьы аиҳабацәа ракәын. Ҷаҷа ажәа лнызҵоз рхи рҵыхәеи уамак игәаԥхомызт лаб иашьа Мҭы. Иара диҭахын зыхьӡ, зыжәла нагаз амаҳә.
Раԥхьаӡа акәны аџьар рахь ицәырыргаз, акәаԥкәаԥқәа зқәыԥсаз ацәҩыча иалхны аҵкы зшәыз Ҷаҷа дшеицгәарҭоз лдыруан Тадгәыгә, убри аҟынтә деиҿкааны дцәырылгарц лҭахын. Аԥсраҿы аџьар еилагылан. Зыҵкы ԥшӡа зышәҵаны уахь инаргаз Ҷаҷа игәалҭеит иҵәыуаны иаақәҵыз ахаҵа ицәҩабжьаз аблақәа шлыхәаԥшуаз… Урҭ аблақәа лара дхәыҷаахыс илдыруан...
Черкессктәи аҽцәа рполк аибашьҩы Ҟача иаразнак агәымшәара ааирԥшит. Иццышәыз иҽы дақәтәаны аибашьра адәаҿы джәылон. Гьаргь иџьар lV аҩаӡара иоуит жәабранмза 1915 шықәса рзы ақалақь Станиславов ахақәиҭтәразы. Анаҩстәи Гьаргь иџьар lll аҩаӡара кәтолтәи аибашьҩы ианаршьеит ԥшыхәра аӷа имаӡақәа ҭҵааны аагаразы дахьцаз, "амацәаз дызҭаркыз" дҭыҵны, идҵа нагӡаны дахьааз азы...
Аибашьраҿы игәымшәара ахьазгәарҭоз акыр игәы шьҭнахны, анаҩстәи ажәыларақәа дрызцон. 1915 шықәса ҽаҩраҭагалантәи ажәыларақәа рзы Ҟача ианаршьоит Гьаргь иџьар II аҩаӡара. Анаҩсан, Королиово ақыҭаҿы, 1915 шықәса рашәамзазы ԥшыхәра дцаны аӷацәа рхырӷәӷәарҭа ықәхны, 5-ҩык анемсаа тҟәаны иахьааигаз азы Ҟача Коӷониа даԥсахоит Гьаргь иџьар I аҩаӡара.
Абасала, "Аԥсуаа рышәк" афырхаҵа 1916 шықәса рнаҩсан дгьежит иқыҭахь аҭынч ԥсҭазаара дазыхынҳәырц.
Ҟача иҽааилеиҳәан, икәымжәы, икаба, иара убас игәы зыздууз иџьарқәа иаԥхьа инаҭаны дынҽыжәлеит. "Уара шьҭа ухәыҷӡам, аџьар унарылаԥш, иудыруеи, уразҟы убаргьы", - ҳәа наиқәҿылҭит иҭынхаз ԥҳәыск. Аԥсраҿы дҵәыуаны данықәҵ, ацәҩабжьа ԥштәы змаз ибла ҵарқәа лықәшәеит дхәыҷаахыс иидыруаз иҩыза Мҭы Габлиа иашьа иԥҳа Ҷаҷа. Ҟача имбацызт уи уаанӡа аџьар дрылагыланы, убри аҟынтә, дышҭыԥҳахаз, насгьы ишылԥшныз аагәеиҭеит. Уи акәхеит, аҩныҟа даныгьежь ашьҭахь, Мҭы Габлиа ауаҩы дизишьҭит "уашьа иԥҳа Коӷониа Ҟача ажәа лниҵоит" ҳәа еиҭеиҳәарц.
15 шықәса рыла Ҷаҷа дышлеиҳабызгьы, Мҭы дақәшаҳаҭхеит Ҟача иуахара. Егьырҭ илеиҽырбоз рызҵаатәы нықәганы, Ҷаҷа хаҵа дрышьҭит.
"Сҵәыуон хаҵа санцоз, сара усҟан сзызхәыцуаз даҽаӡәын, аха саб иашьа "уи ҳара дҳақәнагам" ҳәа иааҿахиҵәеит лҳәалон нанду, лхаҵацашьа аалгәалашәо. Ажәытә ҵасқәа рыла, иҟан аибагара зыбжьаз, еишьашәалаз ажәлақәа. Нанду лаб иаҳәшьа Мариа Габлиаԥҳагьы Коӷониа Абас диман, ларгьы иргәаԥханы Коӷониаа дрырҭеит лҭынхацәа.
Хҩык аԥацәа рхылҵит Ҟачеи Ҷаҷеи. Ахәыҷқәа рааӡара ада гәырҩа рымамкәа иҟан, Ҟача аҵара змаз иаҳасабала, аусҳәарҭаҿы аус иуан.
Ҽнак, ԥсшьарамшк азы, рашҭа иааҭалеит ақыҭа анапхгара ирхаҭарнакыз џьоукы. "Аиҳабыра уԥхьоит, уаалароуп" анырҳәа, гәҩара ҟамҵакәа дрыцны ашҭа аанижьит Актәи аибашьра ду афырхаҵа. Даҽа ҩбаҟа сааҭ рышьҭахь, ахаан нанду илымбацыз џьоукы аакылсын, аҩны еимырдан, Ҟача иҳәаҭҳақәа ргеит. Лара дахьӡеит иџьарқәа рыԥхьакра. Хышықәса инарзынаԥшуа дахганы дыҟан, дзыхдырҟьаз изымдырӡо.
Дхынҳәит иара иқәра аҵкыс акыр еиҳаны изхыҵуа еиԥш ихы шлаӷәӷәаӡа. Нанду гәҩарас илымаз ауаҩы дшьыц бааԥсын лҳәон.
"Дшьыцуан азы шәабду дирӡырц иӡбеит", - уажәы-уажәы еиҭалҳәалон лара. Ҷаҷа акыр илеиҳабыз Ҟача данирҭоз лылаӷырӡқәа леиуазаргьы, ашьҭахь, ианеишьцыла, ифырхаҵара зырԥшӡоз ицыз аԥхарра деилаҳауа дааҟалеит. Еснагь иӡбахә бзианы илҳәон, зегь ҳааилатәаны лҳәатәы аныхлыртлоз.
1934 шықәсазы Ҟача ахгара иқәырҵаз дацәынханы дааит. "Ахамаԥагьареи агәымшәареи зыԥсабараҿы аҳра ауаз гәаныла изыхгомызт дзыниаз азалымдара, - даақәыԥсычҳауан Ҷаҷа, урҭ ашықәс хьанҭақәа лгәаларшәо. - "Аиҳабыра уԥхьоит" ҳәа дыдмырҩашьазҭгьы, ахаан иҽриҭомызт урҭ иашҭа иҭалаз ақыҭа чынуаа", - иазгәалҭон лара.
1942 шықәсазы Аџьынџьтәылатәи аибашьра Ду ашыкьымҭазы Кәтол ақыҭан анышә дамардон Николаи II ихаан хатәгәаԥхарала урыстәылатәи акаршәрақәа рҿы анемсаа зырхуаз Коӷониа Ҟача Кәаҵиа-иԥа.
Деибаны дынхеит 30 шықәса ирҭагылаз Ҷаҷа, хҩык лыхшара лыманы. Аԥсҭазаара аҭагәҭасра акыр дкыднаҟьазаргьы, аԥҳәыс еиба илылшеит аџьынџь аиқәырхара.
Сара зны-зынла илысҭоз азҵаара "избан бара аҩбатәи аҭаацәара заԥылымҵаз" нанду абас аҭак ҟалҵон: "Ҳаӷоу ибааит, нан, Ҟача Коӷониа иԥҳәыс хаҵа дцеит ҳәа". Убасҟак ҳаҭыр ақәылҵон иара ихьӡ, убри лыԥсы ҭанаҵы ишьҭыхны илкын.
Нанду дызланагалаз аҩнаҭаҿы абиԥарақәа иахьанӡа ирызҳауазар, лара дызлыҵыз, акыр инагаз Мҭы Габлиа иашҭа иахьа иҭацәуп. Ҳара ҳаб ианшьцәа бзиа иаҳбон. Сара сызхааныз инханы иҟаз санду лашьа Ӷәыӷә заҵәык иакәын. Иара ахшара димамызт. Санду лашьа гәакьа Гәадӷа дышқәыԥшӡаз дыԥсит.
Иара диҭынхеит аԥҳа заҵәы. Иааигаз аԥҳәыс Мери Емхааԥҳа дынцәахшан. Нанду еиҭалҳәон, Гәадӷа ԥҳәыс данааига, аҭаца лыԥшӡара зегь шаршанхаз.
"Алаԥш лаахан, Мери ԥшӡа дахьыкҿагылаз дынхьыдышьшьит", - илгәалалыршәалон нанду.
Лыԥсы ҭанаҵы, лашьа Гәадӷа дылнықәуан нанду. Мҭы иҷкәынгьы дышқәыԥшыз идунеи иԥсахт, иҭынхаз ҩыџьа аԥҳацәа роуп.
Ирҳәоит, Габлиа Мҭы дызқәынхоз адгьыл ашәи ацын ҳәа, избанзар ахацәа араҟа ианахаӡомызт… Инханы иҟаз санду лашьа заҵә Ӷәыӷә идунеи иԥсахт аибашьра ҟалаанӡа, аӡәгьы диҭнымхаӡакәа.
Аибашьра ааилгазар, сымнеицызт саб ианшьцәа ахьынхоз. Сара издыруан уа уаҩытәҩыса дахымлеижьҭеи акыр шҵуаз, ашҭа иҭагылаз Мҭы икәасқьеи ашьҭахь идыргылаз амаҵурҭеи ҳара ҳаибашьра ишыццышәнатәыз. Анцәа изигәаԥхаз здырхуада, аха ауаа нагақәа ззырҳәоз рынхарҭа қьаԥҭахеит.
Аабыкьа сҩыза Саида Жьиԥҳа лмашьына ҳақәтәаны ҳныбжьалеит Тамшь Габлиаа ргәарабжьара.
Ана-ара ауаа нхоит, аха Мҭы Габлиа иҩны аԥсҭазаара анубаалом. Сгәы хьу-хьууа саншьцәа дуқәа иқьаԥҭахаз ргәараҭа снықәыԥшны сгьежьит, санхәыҷыз сахьыԥхьоз акәасқьа ду ала аҭаԥшра ахьысқәашьымхаз азы зӷьара уадаҩу хьаак сыцны…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 14 - Sputnik, Ренат Ԥачалиа. Аԥсны АКХ ахантәаҩы Ҭамаз Гогьиа Sputnik иазеиҭеиҳәеит иалырхыз адепутатцәа рнапынҵақәа рахь ииасыр анрылшо атәы.
Ацентртә алхратә комиссиаҿы абжьыҭара ашьҭахь бжьымш рыҩныҵҟала адепутатцәа ашәҟәы иҭарыҩуеит. Ашәҟәҭаҩра ашьҭахь адепутатцәа Аԥсны АКХ аӡбамҭаҟынтә алҩаа роуеит. Уи Апарламент ахь инаргоит. Уа имҩаԥгахоит иалху адепутатцәа азинԥҵаратә усбарҭа аилазаара ралаҵара апроцедура.
"Бзыԥҭатәи алхырҭатә ҭыԥ хадаҟны иҟалараны иҟоу аиҭалхра егьырҭ адепутатцәа русура анырра анаҭом", - ҳәа иҳәеит Гогьиа.
Гогьиа иҳәеит аус зуа азакәанԥҵара инақәыршәаны, Бзыԥҭатәи алхырҭатә ҭыԥ хада № 10 аҿы аиҭалхрақәа шымҩаԥысуа. Ҩымчыбжь рыҩныҵҟала АКХ алхрақәа ррыцхә шьақәнаргылоит.
Оҭҳаратәи ҭыԥ хадаҿы иалху Алмасхан Барцыц иҳәеит алхрақәа аиҩызаратә ҟазшьа рыманы имҩаԥган ҳәа.
"Алхраԥхьатә кампаниа зегьы соппоненти сареи еиҩызарыла имҩаԥаагеит. Аихшьаалақәа аныҟаҵаха Робестан Габлиа сиааира сыдиныҳәалеит, ақәҿиарақәа сзеиӷьеишьеит", - ҳәа иҳәеит иара.
Адепутат иҳәеит апандемиа инадҳәаланы Аԥсны ауааԥсыра ақыҭанхамҩахь ихьаԥшит, ари агәыгәҭажьра ҟалом ҳәа. Барцыц иажәақәа рыла, Апарламент аҿы ақыҭанхамҩа аусхк иацхраауа апроектқәа адгылара риҭалоит.
Кындыӷтәи ҭыԥ хадаҿы иалырхыз Гарри Кокаиа иҳәеит ари аокруг аҿы егьырҭ ирҿырԥшны ауаа рнеира рекордтәын ҳәа. Иара изы зыбжьы зҭииз зегьы ҭабуп ҳәа реиҳәеит.
"Очамчыра идепрессиву раионуп ҳәа иԥхьаӡоуп, аха скомандеи сареи иаҳҭахуп иааҳарԥшырц араион иамоу алшара дуқәа", - ҳәа иҳәеит адепутат.
Аԥсны Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаԥысит ԥхынгәы 12 рзы иҭацәыз амандатқәа ԥшьба рахь - атәыла ахадас иалырхыз Аслан Бжьаниа, аԥыза-министрс иҟарҵаз Александр Анқәаб, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрс иҟарҵаз Дмитри Дбар, Гагра араион ахадас иҟарҵаз Иури Хагәышь рҭыԥқәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: