АҞӘА, хәжәк 15 – Sputnik, Саид Барганџьиа. Хәажәкыратәи ажәылара – зегь реиҳа атрагедиа зцыз акәын аха убри аамҭангьы Аџьынџьтәылатә еибашьраҿы зегь реиҳа афырхаҵара зцыз адаҟьақәа ируакуп, иҳәеит аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба.
"Ҳархәҭақәа иаадырԥшит афырхаҵара ду, аха марттәи ажәылара лҵшәадахеит", — иҳәеит уи.
Иахьа аӡәырҩы ргәаанагарала, марттәи ажәылара иахьынӡахәҭаз азыҟаҵара ахьамамыз аҟынтә ахықәкы азынамыгӡеит. Аҩӡба игәаанагарала аибашьра еилгеижьҭеи ҩажәашықәса рышьҭахь иуҳәар ауеит уи зылҵшәадахаз.
"Ҳара еилаҳкаауазар ауп еибашьуаз афронтқәа хазын, аха еибашьрак акәын урҭ злахәыз, убри аҟынтә мраҭашәареи, мрагылареи амчқәа еиҟараны еизшатәын", — иҳәеит Аҩӡба.
Зныктәи ажәыларала Гәымсҭа аладахьала аӷа ихырӷәӷәарҭақәа аанкыланы ԥхьаҟа ацара алшоит ҳәа иҟаз агәаанагара иашамхеит, азгәеиҭеит аҭоурыхҭҵааҩ.
"Ҳәарада, аибашьцәа жәылеит аӷа дҭадырхарц, рыԥсадгьыл ахы иақәиҭыртәырц. Владислав Арӡынба марттәи ажәылара ашьҭахь иҳәеит ҳажәлар аиашазы ишықәԥо, агәрагьы шиго аиааира ҳара ишааго", — иҳәеит Аҩӡба.
Хәажәкыратәи ажәылара аҵакы далацәажәо уи иазгәеиҭеит уи иабзоураны ақырҭқәа рацәаны мрагыларатәи афронт аҟынтәи рымчқәа Гәымсҭаҟа ишиаргаз. "Ҳәарада, марттәи ажәылара иабзоураны аибашьцәа идырҳаит аԥышәа бзиа. Ҳара еилаҳкаауазар ауп ҳар аҽшеиҿнакаауаз аибашьра ацара иалагӡаны", — азгәеиҭеит аҵарауаҩ.
Аслан Аҩӡба игәаанагарала хәажәкыратәи ажәылара аплан ашьақәыргылараан адагьы агхақәа ҟаҵан ажәылара анцоз аамҭазгьы, избанзар артиллериа ахы азаамырԥшит, арратә машьынақәа ажәылара рҽаладмырхәит. Аҭоурыхҭҵааҩ иажәақәа рыла хәажәкыратәи ажәылараан аҭыԥ рыман аидымгылара, иара убас аӡы иахьыруаз аҭыԥқәа ииашаны иалхымызт. Марттәи ажәылара иахҟьаны ацәыӡқәа рацәахеит, аха аибашьцәа еилыркаауа иалагеит аӷа иаиааира шауа, уи азы аибашьра амҩаԥгараҿы азнеишьа ҿыцқәа ирызхәыцуа иалагеит.
"Ажәылараан иҭахаз рхыԥхьаӡара дара ирацәоуп, ианхьаҵуаз ацәыӡқәа акыр еиҳахеит. Аӡәырҩы ҭахеит ҳармчқәа аҩбатәи аешелон ахьымнеиз, ацхыраара ахьырмоуз иахҟьаны. Ари ажәылараан 23-ҩык аԥсуа еибашьцәа хабарда ибжьаӡит, анаҩс урҭ реиҳараҩык ԥшаан иахьеицыржыз аҭыԥ аҟны", — иҳәеит Аҩӡба.
Аҭоурыхҭҵааҩ иара убас иазгәеиҭеит, ажәылара зынӡа илҵшәадахеит ҳәа азхәыцра шиашам. Хәажәкыра 15, 1993 шықәсазы аԥсуа еибашьцәа Гәымсҭа аӡиас ирны астратегиатә ҟазшьа змаз аҳаракырақәа ааныркылеит. Убри алагьы иалаган Аҟәа ахақәиҭтәразы аоперациа. Аха ажьырныҳәа 5, 1993 шықәсазы еиԥш ажәылара ахықәкы азынамгӡеит. Хәажәкыра 17-18 рзы ишьаарҵәыраз аидысларақәа рышьҭахь архәҭақәа ажәылара иахьалагаз аҭыԥқәа рахь игьежьит.
Марттәи ажәылараан иҭахеит 222-ҩык аԥсуа еибашьцәа. Аҭоурых аҿы ари ажәылара лҵшәадоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, аха аибашьра иалахәыз аветеранцәа ргәаанагарала уи иабзоураны Аԥсны Аиааира агаратәы аҭагылазаашьа аԥҵахеит.
АҞӘА, мшаԥы 23- Sputnik. Аԥсны сынтәа Урыстәылантәи атуристцәа хыԥхьаӡара рацәала ирзыԥшуп. Уи инадҳәаланы иагәҭакым ареспублика алалара аԥҟарақәа рыԥсахра ма рыруадаҩра ҳәа иҳәеит Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ТАСС аинтервиу аҭо.
"Иҟоуп ҵыхтәи ашықәс азы аус зуаз аԥҟарақәа. Урҭ рыԥсахра ма реиҭакра ҳгәы иҭам. Уажәы урыстәылатәи амчрақәа ирыдыркыло аӡбарақәагьы аҵакы рыманы иҟоуп. Исҳәар сылшоит ҳара иахьынӡалшо аҽынкылара аазырԥшуа республикоуп ҳәа", - иҳәеит Аԥсны ахада.
Бжьаниа иазгәеиҭеит Аԥсны сынтәа Урыстәылантәи атуристцәа хыԥхьаӡара рацәала ирзыԥшуп, "аҭагылазаашьа ҵыԥх аасҭагьы акыр еиӷьхоит, атуристцәа рганахьала ҷыдала" ҳәа. Иара иажәақәа рыла, атуристтә сезон ҷыдала рҽазыҟарҵоит азинхьчаратә усбарҭақәа, иманшәалоу аҭагылазаашьақәа раԥҵаразы. Аԥсны ААР аҿаԥхьа иқәыргылахо аусдҵақәа хылаԥшра рнаҭалоит атәыла анапхгара.
Аԥсны иахьазы апандемиа иахҟьаны иалагалаз аԥкрақәа излалшо ала ирԥсыҽны аус руеит.
"Аӡәгьы игәы иҭам аҭагылазаашьа ихы иархәаны апроблемақәа раԥҵара", - ҳәа иҳәеит Бжьаниа.
Уи адагьы, ахада ишиҳәо ала, атуристцәа здызкыло аусбарҭақәа азыхиоуп ичмазаҩу аӡәы дҟаларгьы, ахҟьаԥҟьақәа рырмариара.
"Апроблема аҵакы зегьы ирдыруеит. Аамҭақәак раԥхьа ари апроблема рымбошәа ҟарҵозар, уажәы иҟоу зегьы еилыркаауеит. Иуҳәар алшоит апроблема аганахьала аиммунитет ҳаухьеит ҳәа, апсихологиатә проблемагьы абрахь иаҵанакуеит", - ҳәа иҳәеит Бжьаниа.
Аслан Бжьаниеи Владимир Путини реиԥылараан иалацәажәан Ԥсоу аӡиас алатәи аҳәынҭқарратә ҳәаа аушьҭырҭатә лшара. Аушьҭырҭатә ҭыԥ ааигәа ишыргылазгьы, иара ауааи атранспорти роушьҭразы ауадаҩрақәа азцәырҵуеит. Бжьаниа иазгәеиҭеит ари апроблема аӡбаразгьы аилибакаара шыҟоу, аха аамҭа шаҭаху.
"Урыстәылатәи аган ари апроблема аӡбара агәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Аушьҭырҭатә ҭыԥ ргылан 2012 шықәсазы, Аолимпиада аламҭалаз", - ҳәа иҳәеит иара.
"Зегь раасҭа ипроблеманы иҟоу аԥаразоужьроуп. Сгәы иаанагоит ари апроект зеиԥшрахаша еилкаахоит 2022 шықәса анҵәамҭанӡа. 2024 шықәсанӡа ари аҭыԥ аҿы иҿыцу аҭагылазаашьа ҟалар ауп. Ари имариам проектуп, аԥара маҷымкәа изҭаху. Унадыххыланы иҟауҵо акакәым", - ҳәа иҳәеит ахада.
2020 шықәсазы атуристтә сезон хымз ихьшәаны иалагеит, нанҳәа 1 азы. Жьҭаарамза анҵәамҭанӡа Аԥсны иаҭааит 600 нызқьҩык. Аԥсны атуристтә сезон лаҵара-жьҭаара амзақәа ирыбжьаркуеит.
Наала Гәымԥҳа, Sputnik
Адиле Аббас-оӷлы диит мшаԥымза 23 1921 шықәсазы. Лабду Иаҳиа Аббас-оӷлы милаҭла дџьамын. 20-тәи ашәышықәса аҽеиҩшымҭаз Аԥсныҟа даауеит, ибла хнакуеит ари атәыла, анаҩс иӡбоит наӡаӡа аангылара. Аҭаацәарагьы аԥиҵоит араҟа.
"Саб дџьамын, сан-даԥсыуан. Саб иҳәо саҳахьан: "Аԥсны зегьы реиҳа бзиа избоит". "Избан?" - сиазҵаауан сара. "Избан акәзар аԥсуа жәлар ахьы иаҩызоуп, мыцхәы ацәажәара бзиа ирбаӡом. Бымшәан, Аԥсны есымша иҟазаауеит, сара сдунеи сыԥсахыргьы, иара шышәҭло агәра згоит", - абас лаб иҳәоны илгәалалыршәон Адиле Аббас-оӷлы.
Лан лзы акәзар, абас лҳәон:
"Сара сан д-Аҩӡԥҳан, ажәла бзиа, ажәла ӷәӷәа датәын. Хәҩык аишьцәа лыман, рызегь аибашьраҟны иҭахеит", - ҳәа лгәалашәарақәа дырзааҭгылахьан аиҿцәажәарақәа руак аҟны Адилле Аббас-оӷлы.
Иаҳиа Аббас-оӷли иԥшәмаԥҳәыс Гиульфидани рҭаацәараҟны иит ԥшьҩык ахәыҷқәа, хҩык аишьцәа: Шаҳбас (Адиле лаб), Ризу, Касима, рыԥҳазаҵә Наргиз. Адиле 15 шықәса анылхыҵуаз Сариа Лакоба лашьа Емды Џьих-оӷли лареи еибадырит, анаҩс аҭаацәара аԥырҵеит.
Аха раԥхьаҟа ирзыԥшраны иҟаз ахлымӡаах атәы абардыруаз, агәырӷьара зцыз рҭаацәаратә ԥсҭазаара аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҿахҵәеит. Иалагеит сталинтәи арепрессиақәа. Нестор Лакоба иҭаацәа лаԥшықәҵаны ирыман, аӡәаӡәала рҭакра иалагеит. 1938 шықәсазы Адиле лыԥшәма дҭаркуеит ахара идҵаны, хара имгакәан ларгьы уи аҩыза аҭакра лԥеиԥшхоит. Уи ашықәсазы Адиле Аббас-оӷлы "ажәлар раӷа" ҳәа лыхьӡҵаны Аԥсны дахцан. 16 шықәса ахлымӡаах лхыганы Аԥсныҟа дхынҳәуеит 1953 шықәсазы. 1956 шықәса рзы Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу аӡбарҭа лхара лыхнахит. 1957 шықәса рзы Аҟәатәи арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет далгеит.
Акыр шықәса рышьҭахь илылшеит дызҭагылаз агәаҟра атәы зҳәо агәалашәарақәа рыҩра. Убас, 2005 шықәсазы иҭлыжьуеит ашәҟәы "Не могу забыть " зыхьӡу.
Нестор Лакоба ихьӡ зху Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә музеи адиректор Лиудмила Малиа илҳәоит:
"Афырԥҳәыс ҳәа ззуҳәаша лакәын Адиле. Лара илылшеит дызҭагылаз агәаҟрақәа зегьы лыхганы, лҽеиқәырханы, абахҭа хьшәашәа даиааины, лыҩныҟа ахынҳәра. Илхылгаз ахлымӡаах атәы еиҭалҳәоит угәаҵантә инеиртә еиԥш лышәҟәқәа рыҟны. Дызҭагылаз аџьамыӷәа ззымдыруаз ауаа ирыцеиҩылшеит", - ҳәа лҳәоит Малиа.
Аҭоурыхҭҵааҩ Гәырам Гәымба Адиле Абас-оӷлы длыхцәажәо дазааҭгылахьан уи илылаз адоуҳа анырра шунаҭоз.
"Лара илхылгаз аҩыза ахлымӡаах зхызгаз рацәоуп 1930-тәи ашықәсқәа рзы арепрессиақәа раан, аха урҭ рахьынтә иааԥшит ауаа ҷыдақәа, аџьамыӷәа ду зыхганы иуаҩны иаанхаз. Сара еиҳараӡак исгәалашәоит илылаз адоуҳатә мчы. Уахьлыхәаԥшуаз дхәыҷызшәа убон, аха агәамч ду лылан. Уанлацәажәоз аԥхарра ду, аенергиа уныруан. Илхылгаз зегьы дыриааины, ауаа рахь абзиабара ду аалырԥшуан... Ас еиԥш зылшо адунеи аҟны даара имаҷуп, иагьа лхылгазаргьы, дуаҩы лашан, ус лыхьӡ аанлыжьит", - ҳәа иҳәоит Гәырам Гәымба.
Адиле Аббас-оӷлы узыршанхо ԥхыӡк лбахьан, лышәҟәы "Не могу забыть" анҭыҵ ашьҭахь: Ашә аартны Нестор Лакоба иҩны дныҩналеит. Амаҵурҭаҟны итәан аҭаацәа зегьы. Сариа Адиле данылба, дыҩны дналԥылеит, дылгәыдыҳәҳәаланы ус лалҳәеит: "Анцәа иџьшьоуп! Бара ибылшеит сгәаҳәара анагӡара, ауаа иреилбыркааит аиашаҵәҟьа абахҭаҟны ибхыбгаз. Сыбзыразуп, сара агәра згон уи шынабыгӡоз, шьҭа сгәы ҭынчуп".
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Малиа Сариа Лакоба лзы: леиԥш аҭоурых аҿы дыҟам