Аҧсуа сахьаркыратə литератураҿы иҿиахьеит алитература ажанрқəа зегьы: апроза, апоезиа, адрама. Апоезиа ажанр иахыҧхьаӡало ажəамаанагьы аганахь инымхеит.
Ҳлитература ашьаҭаркҩы Д. Гəлиа инеиркны, ари ахкы аҿы зыҽҧызшəахьо маҷҩым, аха зырҿиара ажəамаанала ихырҷо ҳəа иалаҳкаарц иҳалшо апоет Кьыршьал Чачхалиа заҵəык иакəзар ҟалап. Кьыршьал зеиҕьыҟам лирикуп, уи аҧсуа поезиа иазынижьит абзиабаратə, ауаажәларратә, афилософиатə хырхарҭа змо арҿиамҭақəа.
Зеиҕьыҟам иажəеинраалақəа ируакуп аԥсадгьыл абзаиабара аазырԥшуа ажəеинраала "Абраҟа".
Абраҟа ҧшӡоуп сыҧсы сзаҟəыхуам,
Сгəаҿы иӡуам аҭахра.
Абраҟа ҧшӡоуп, абра акгьы сыхьуам,
Абраҟа ишəарҭаӡам аҧсра!
© Фото : из архива семьи ЧачхалиаКьыршьал Чачхалиа
Абас лирикатә ажәа лыԥшаахла апоет иҧсадгьыл ахь имоу абзиабара ааирԥшуеит, аҧхьаҩ игəеимҭарц залшом, заҟа гəыблыла дазыҟоу идгьыл гəакьа. Шамаха иззымдыруа дыҟам, аҧсуа бзиабартə лирикаҿы иреиҕьу хəа иалукааша "Исхароузеи" захьӡу, ашəаны ирҳəо Кьыршьал иажəеинраала.
Апоет ари иажəеинраала ахьӡ аҵаҟагьы ианиҵеит — ашəа ҳəа. Араҟа арифмеи аритми реиқəыршəара анаҩсангьы, иубоит амузыка ашьҭыбжьқəа зныруаз апоет иажəеинраала ашəаны ирымҳəар ада даҽа мҩак шамамыз.
"Лассы-лассы бысгəалашəоит,
Шаҟа схəыцра балоузеи!
Амацəыс еиҧш бысҿалашоит,
Шаҟа ба блашароузеи!
Бзиа бызбоит, ишҧасҳəари…
Уаҳа ҳəашьас иамоузеи?
Ба бҿы исымҳəар иабасҳəари,
Ишсабҳəара, исхароузеи?
Иаартны, аха заҟагьы иаҧсыуаны иааирҧшуазеи апоет имуза илзикуа ашəа! Аамҭа шаҟа цахьоузеи, аха ари ашəа иахьатəи ашəаҳəаҩцəа ррепертуар иалоуп, аҧсуа уи ашəа иаҳауеит изҩыз идунеи иҧсахижьҭеи акыр шықəс шыҵхьогьы, избанзар, апоезиа ду, ашəышықəсақəа ирықəлахоит, иажəӡом.
Кьыршьал Чачхалиа анырҳəо, зегь раҧхьаӡа ухшыҩ аҿы иааиуа иара иаамҭазтəи асистема иаҿагылоз иажəамаанақəа роуп. Асоветтə система ахаантəи ацензура ари ахырхарҭа уамак бзиа иабомызт, избанзар, ажəамаана "хысуан, еибашьуан", аҧсҭазааратə ҟыба-ӡыба хырҩа азызуаз асистема иаҿагылон.
Апоет Кьыршьал Чачхалиа иажəамаанақəа асистема "ишабашьуаз" еиҧшҵəҟьа, иара асистемагьы иара иҿагылон. Иҩымҭақəа дырхырҟьаны иусура дамырхуан, анахь дрышьҭуан, арахь дрышьҭуан, зны Тҟəарчал дазынрыжьуан, ихыҧша асистема еиланамыргьежьырц азы.
Апоет ибзианы дыздыруаз ишырҳəоз ала, иара ахьаҵра иҭахымызт, ирҿион иажəамаанақəа, рсахьа ҭихуан ачынуаа, ажəакала рыҭра иҭирҟьон аамҭа аҳра азызуаз ауаа. Дыҟоума иахьа зшəышықəса ахыҵра азгəаҳто апоет иҩымҭа "Еимаркуазеи" иамыҧхьац. Иҟоума абас даҽа ажəамаанак, иахьатəи аамҭазы актуалра злоу? Кыҷын иҳəақəа аҳəаҭраҿы изырҿыҿуа акəӡами иахьатəи аполитикцəа рҕыҕеибагара ҵаҵҕəыс иамоу?
Еимаркуеит,- иҳəеит иара,-
Зегьы агəҭаны аиара!
Ари зыҩуаз апоет аҟазшьа џьбара змаз, акгьы иацəымшəоз иакəын. Кьыршьал Чачхалиа иакəын изылшоз ОБКОМ ҳəа изышьҭаз аҿы, зегь иреиҳаз ачнуаҩ икабинет ашə аартны, игəы иаангоз ҳəаны ацара зылшоз. Акы заҵəык, иҟалап апоет ҟаимаҭ усҟан дазымхəыцуазтгьы, иара и-100 шықəса аназгəарҭо аамҭазы, "агəҭаны аиара" захьӡу аилкаара асовет аамҭа аасҭагьы иахьа актуалра аманы иҟалоит ҳəа. Апоет дзызгəаҟуаз, иажəамаанақəа рыла иааиршуаз ауаатəҩыса рыҧсҭазаараҿы асоциалтə, акультуратə бзазара ашьҭыҵреи, ауаҩы ахақəиҭра имаы дыҟазарц акəын. Апоет иажəамаанақəа рҕьырак рызкуп ачынуаа, урҭ рбеиара, аҳəынҭқарра раҵаҕьычшьа уҳəа, зегь ирдыруа — ачынуаҩра бжеиҳан иацу ақьар ду.
© Фото : из архива семьи ЧачхалиаКьыршьал Чачхалиа
Са сзыхцəажəо ихьӡуп Ҷыра,
Шəҟалақəап уи дызбахьоу.
Уажə аабыкьа Очамчыра
Ахан иргылаз жəбахьоу?
Шəазхəыци, иахьатəи ҳаамҭазгьы ҷырараа заҟа ирацəоу, ириааизҳəагьы аӡəгьы дыҟам. Аха, асовет система аҳра анауаз аамҭазы, агəаҕьра змаз агении ида изылшодаз арҭ рҩызцəа ацəаҳəақəа раҧҵара?!
Иахьеи, уахеи ҳазлацəажəо абанкетқəа ртемагьы давымсит апоет. Иахьа урҭ абанкетқəа рхыҧхьаӡареи, аҳəынҭқарра уи иақəханарџьуеи еиҳамзар еиҵам ҳҳәаратәы иҟоуп ҳахьынашааԥшуа. "Иамырхызгьы абанкет иҭахуп, аҧара ҕəҕəа зфазгьы, абанкет иҭахуп",- иҳəоит Кьыршьал "Абанкетқəа" захьӡу иажəеинраалаҿы. Еиҭасҳəахуеит, агəаҕьра змаз ида ас аӡəгьы изыҩуамызт усҟан, агəаҕьра змам апоет ишаҳдыруа еиҧш акониунктура дацныҟəоит.
Кьыршьал Чачхалиа иҧсабараҿы еилаӡҩан аҟазареи, агəымшəареи, убри азоуп ирҿиамҭақəа наунагӡатəины изыҟоугьы. "Аха Бадҕа имоуп абҕа" ҳəа апоет дыззаҭгылоз атема зегь реиҳа зцəыргара гəаҕьыуацəаз акәзар ҟаларын усҟан. Ари аҩыза ажəеинраала маана акьыҧхьра мариамызт акоммунистцəа рхаан, уи зҩыз апоет ианарыжьуамызт. Кьыршьал инысымҩа уахəаҧшыр иубоит акгьы дшацəымшəоз, иԥсы ҭанаҵы инапы иҵихуаз арҿиамҭақəа рҿы ипоезиа ахырхарҭа дшацəхьамҵуаз. Кьыршьал Чачхалиа иажəамаанақəа рҕьырак политикатə хырхарҭоуп ирымо, уи иаанарҧшуеит анапхара рдунеихəаҧшышьа, русушьа астиль.
Апоет иажəамаанақəа ирылыҳəҳəоит ҳҳəар ауеит, иахьеи уахеи иаҳбо, зны-зынла ҳзыршанхо аҵааҟəрыларатə ҟазшьа змо акадртə политика. "Абгахəыҷы акгьы ахраӡам" захьӡу ажəамаана иккаӡа ианарҧшуеит ҭыҧк аҿы иҕьычыз дамхны, еиҳау даҽа ҭыҧк ирҭар шауа.
Зегь ахароуп
Абга ду,
Абгахəыҷы иазылызхыз
Амҩа ду!
Дсыздырӡом даҽа ҧсыуа поетк, абас иаахтны асистема зырҿиамҭақəа рыла иаҿагылоз.
Апоет Кьыршьал Чачхалиа иниҵит 52 шықəса, уи идунеи иҧсахт 1970 шықәса иун 3 рзы. Ареволиуциа ашьтахь, 1918 шықәса маи мза 25 рзы ииз апоет, иахьа, 100 ихыҵуеит.
Апоет иажəеинраалақəа реизга аҵыхəтəаны иҭыҵит 1988 шықәсазы. Уи аахыс иҵхьеит 30 шықəса, иџьашьахəуп аиашазы, ес-шар зышəҟəқəа ҭрыжьуа аныҟо аамҭазы, иреиҕьӡоу апоет аибашьра ашьҭахьтəи аҧсҭазаараҿы ашрифт ҿыц ала еиқəыршəаны иҩымҭақəа аҧхьаҩ иахьидгалам.
Иҧсы анҭазгьы асистема дышьҭнакаауамызт, иахьатəи аамҭа асистемагьы даҿагылоит иаҳзынижьыз иҩымҭақəа рыла- уи акəхап ишəҟəқəа рҭыжьрагьы змырццакуа!
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Мушьни Лашәриа диит 1938 шықәса, ажьырныҳәа 16 рзы аԥсуа қыҭа Кәтол, ажәабжьҳәаҩыс хара зыхьӡ рдыруаз анхаҩы Ҭаиа Лашәриа иҭаацәараҿы. Мушьни Лашәриа ажәеинраалақәа рыҩра далагеит 10-11 шықәса анихыҵуаз аамҭазы, аа-класск змаз Кәтолтәи ашкол данҭаз. Sputnik иаиҭаз аинтервиуқәа руак аҟны иара иазгәеиҭеит:" Сара поет-лирикк иаҳасабала сжанр ала аусура иацысҵоит. Астраномиатә аамҭа арҿиара иадҳәалам, аамҭа ҭацәы амазаара иаанагаӡом улатәаны ак уҩуеит ҳәа. Уи азы иаҭахуп акомпонентқәа рацәаны. Сара саанхоит споет-лирикны, иахьынӡасылшогьы..."
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
- Мушьни Таииа-иԥа, шәылаԥш ахара инаӡоит, шәажәа акрыԥхылнадоит. Исҭахуп шәныҳәаԥхьыӡ, шәзеиӷьашьара ҳауаажәлар рҟынӡа инажәгарц.
- Ҳазҭалаз Ашықәс Ҿыц, ҳанацәа, ҳабацәа, ҳашьцәа, ҳаҳәшьцәа, ҳауаажәлар зегьы ирыдысныҳәалоит. Иҳалоу ачымазараҿкы иахьцаз иахьааз ҳамбо ибжьаӡааит, ахабар зхабару уаҳа иҳамбааит сынтәарнахыс. Аныҳәа ду алԥха ҳаҳәоит, Анцәа ду илԥха ҳаҳәоит, ҳиашьапкуеит, даҳхылаԥшааит ҳҳәоит, иҳагу-иҳабзоу ҳанаижьааит, ҳаҭаимҵааит. Ҳарҭгьы ҳазыхиазааит иара иԥҟарақәа рықәныҟәара. Иахьынӡауала гәыцқьала-ԥсыцқьала аҟазаара, абри ауп зегь раԥхьаӡа сыуаажәлар ирзеиӷьасшьо. Абас еиԥш иҟоу имариам аамҭақәа раан, ауаҩы дзакәу, иуаҩра, инамыс, иҳалалра еиҳа инарҵауланы иааԥшуеит. Ажәытәтәи аԥшьаҩыраҿы иануп: "иузааигәоу, иуԥну бзиа дба"-ҳәа. Уи ҭӡык аҟны иуцынхо иакәзар ҟалоит, инаскьаны игылоу иакәзар ҟалоит, аха убри ауаҩы ибзиабара еиҳау акымзарак ыҟам ари адунеи аҿы. Аихаҵгылара жьрацәарала аума, гәыбылрала аума, ҩызарала- ҭахрала аума, сара уажәшьҭа сықәрагьы маҷӡам, абар 84 шықәса сырҭалоит, абри аԥсҭазаараҿы избахьоу иреиҳау ирыцкыу абри акәны сахәаԥшуеит. Схаҭагьы сымҩаҿы ауадаҩрақәа изныкымкәа-иҩынтәымкәа срықәшәахьан, исзааигәаз исызгәакьаз ауаа сҿырхуан, рхы-рыԥсы сыхҭнырҵон, убриала иахьагьы сшьапы сықәгылоуп. Аихаҵгылара, наҟ-ааҟтәи агәыбылра маҷӡак ауп иаҭаху ҳәа уҳәар ауеит иара, аха убри амаҷра аҿы аду ыҟоуп, убри анагӡара ҳалшо Анцәа ҳҟаиҵааит, абзиара шәымазааит сыуаажәлар ҩаԥхьа.
- Шәыԥсҭазаара ԥсыс иахоу шәырҿиара ауп, шәажәа сахьарк ауп, уи шәаԥхьаҩцәа еилыкка иаҳдыруеит. Ҳазҭагылоу аамҭазы шәырҿиара ахырхарҭа аганахь ала иҳашәҳәарц ишәылшои, гәҭакқәас ишәымои?
- Зыԥсы ҭоу, зшьапы еихызго, змахәар зшьахәар аус ауа, зыхшыҩ цқьоу ауаҩԥсы, ҳәарас иаҭахузеи, аҳасабқәа имоуп, агәҭыхақәа имоуп, дзырхәыцуа рацәоуп. Ашәҟәыҩҩы, арҿиаҩы иакәзар, уи ҳәарада еиҳагьы. Сыԥсҭазаара алитература иазкын, изаҟаразаалак уаҳа даҽакы хадарас иалхны исымамызт, иаасылшоз ахәыҷы аԥсуа литература аҿиара, ҳпоезиа арҿиара, мамзаргьы еиҭазгома, схатәы аԥысҵома, абри иазыскит. Исылшаз сылшеит, ицаз ашықәс азы еиҭаган салгеит иагьыскьыԥхьит абиблиа ажәытәӡатәи ахәҭа, аԥсалмқәа, Аҳ Дауҭ иашәақәа, даҽакала иуҳәозар, Анцәа изку, Анцәа ибзырӡы иазку ашәақәа. Дук хара имгакәа иҭыҵран иҟоуп абарҭ Аԥсалмқәеи, уаанӡа еиҭазгахьаз Аҿатә уасиаҭи шәҟәыкны рыҩбагьы. Убри даара гәаҳәарала сазыԥшуп. Ааигәа иаԥысҵаз споемақәа руак "Ашаеҵәа" аурысшәахь аиҭагара аус аиҿкаара саҿын. Дук хара имгакәа "Молодая гвардиа" аҟны атираж нагӡаны иҭыҵып ҳәа сгәы иаанагоит мызкы ҩымз рыҩныҵҟа. Аԥсныҟа иаараны иҟоуп, ирзысшараны иҟоуп. Уи еиҭеигеит еицырдыруа аурыс поет, аиҭагаҩ, уаанӡатәи сҩымҭақәа акымкәа-ҩбамкәа еиҭазгахьаз Михаил Синельников.
- Ҿыц зыҩра шәаҿу аҩымҭақәа рыӡбахә ҳашәҳәар ҟалоума?
- Ааигәа иаԥысҵеит ҳабацәа ирызку апоема "Ҳхылҵшьҭра". Зны Пушкин иҩуан "отродословня" ҳәа, иабацәа ирызкны, дызхылҵыз ишьҭра, ихы-иҵыхәа иазкны. Дарбан уаҩԥсызаалак, иабацәа рыхьӡ рыжәла, абиԥарала, абшьҭрала 5-6 анеиқәиԥхьаӡо ыҟоуп. Баграт Шьынқәба, 10-15 абшьҭра рҟынӡа еиқәиԥхьаӡон. Саргьы сықәрахь санынаскьа ихьаазго салагеит ҳабацәа рабацәа, ҳара ашәҟәҩыра ҳамамызт, ианымызт ана-ара рҭоурых, ус зеиԥш ажәаноуп ишаҳҳәо. Анцәа иџьшьаны, аԥсуа жәлар рашәақәа ирыбзоураны, ҳабацәа ирызкуа ашәақәа, аҳәамҭақәа акымкәа-ҩбамкәа еиқәханы иҟоуп. Аха, хаз-хазы игоу, а-5-тәи, а-10-тәи, а-15-тәи ашәышықәсақәа рзы инарылыҳәҳәоз ауаа, ахацәа рыԥсҭазаара рнысымҩа хадарала иугозар, ибжьаӡны иҟоуп. Таииа Лашәриа Хәыблыхә-иԥа сизааҭгыланы, иара иҿганы инысымҩа, иабшьҭра, урҭ зҭагылаз ауадаҩрақәа, амыҟәмабарақәа ирызкны поемак зҩит, рацәакгьы идуум рацәакгьы икьаҿым иара. Убри ааигәа агазеҭ "Еҵәаџьаа" ианысҵеит, ажурнал "Аҟәа" ахь аиагара саҿуп. Уаанӡатәи сеиҭагаҩцәа Москватәиқәа аиҭагара иаҿуп. Саԥхьа иқәуп, абыржәы сызхатәоу астол аҿы, "5 томов русской поэзии" ҳәа Евгени Евтушенко еиқәиршәаз.
Аурыс поезиа зқьышықәсатәи апоетцәа аӡәаӡәала иаирбоит, убри дахьӡеит иара иԥсы анҭаз. Зеиԥш хыс иамоуп "Поет в России больше чем поет, Десять веков русской поэзии" - ҳәа. Томк ҩба-хԥа кьыла иҟоуп, уамашәа иԥшӡаны, иӷәӷәаны еиҿкааны иҭыжьуп, аурыс поезиа аҭоурых зегьы уаныԥшылоит, уаԥхьоит. Сара зны даараӡа аџьабаа баны исылшоз ала, Аԥсуа поезиа антологиа еиқәсыршәеит. Ԥыҭк анҵы сҽазыскит урысшәала убри аналаг аҟаҵара. Аха, имариамхеит, сызҿыз рацәан. Уажәгьы сгәы азхьуеит, агәаҳәара сымоуп, еизызгахьоу аматериал даараӡа ирацәоуп аԥсуа поетцәа рҩымҭақәа урысшәала еиҭагоу, рыцҳарас иҟалаз, даараӡа ирацәоуп еиҭагам. Убарҭқәа еицырхырааны егьины абри сажәымҭыҽха абас еиԥш иҟоу ашәҟәы аҭыжьра "Аԥсуа поезиа антологиа урысшәала", ҳаамҭазы акы ԥнаҟо, акы аанаго, абри гәаҳәарас исымоуп. Ҳәарада, ирацәоуп сҩызцәагьы саргьы ҳнапы злакыу, агазеҭ "Еҵәаџьаа" аҭыжьра, ажурнал "Аҟәа" аҭыжьра, Аԥсуаҭҵааратә институт аҟны аусура уҳәа.
- Шәгәаҟынтә иаауа цәаҳәақәак шәырзаԥхьарц ҳҭахуп.
- Абри ашәышықәса ҳанҭалоз, азқьышықәса уҳәаргьы ауеит, убасҟан изҩыз ацәаҳәақәа рахьтә:
"Зқьышықәса умаз Аԥсны, ҽа зқьышықәса раамҭа уҭала
Ужәлар, уҩнра еибганы, уҟаз наӡаӡа лыԥхала!
Ҳабацәа рабацәа зны, абраҟа рыҵәҩаншьап адырсит,
Уԥыршәон ӡи-мцеи еисаны, азқьышықәсқәа рымҩа уахысит…"
- Иҭабуп, Мушьни Таииа-иԥа, ҳаиҿцәажәаразы! Ҽаанбзиала шәнеиааит!
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Арҭ амшқәа рзы Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо аҧсуа ҭаацәарақәа Ажьырныҳәа мҩаԥыргоит. Традициала ишаԥу еиԥш, џьоукы аныҳәа анақәшәо амза 13 аухазы иныҳәо дыҟоуп, иҟоуп ажьира шәахьеи ԥшьашалеи иаҵагыло. Ҳара зыӡбахә ҳамоу Џьырхәа инхо Ажьиаа рҭаацәараҿы (Ажьиба Золотинск-иԥа Иури иҩнаҭа) аныҳәара мҩаԥыргоит иара анақәшәо аухазы иарбан мшызаалакгьы.
Дара рыҩнаҭаҿы абиԥарала ахьи аихеи аус адызулоз ыҟан, урҭ иахьагьы Ажьиреи Ахьиреи ирымҵаныҳәоит, аҩбагьы рымоуп. Ахьира амаа зку аиашьа еиҳабы Анатоли Ажьиба иоуп. Иури иакәзар, хазы анхара даналага, иаҿигаз Ажьира заҵәык ауп, уи ауп дзымҵаныҳәогьы. Ажьырныҳәа ахаҭа амш ааиаанӡагьы уи аҽазыҟаҵарақәа далагоит.
Адоуҳатә ҽрыцқьара изныкымкәа аӡбахә ҳҳәахьеит. Ажьырныҳәа аԥыларагьы адоуҳатә ҽрыцқьарала иалагоит. Аԥхьа игылоуп ҳәарада аныҳәаҩ ихаҿы – Ажьира, ма Ахьира амаа зкыу, аҭаацәа, ажәлантә зныҳәо. Аныҳәара мҩаԥызго аҩнаҭа ахаҵа аиҳабы Иури Ажьиба иоуп. Уи Ажьырныҳәа аламҭалаз ӡык наиқәиҭәоит, иҽирыцқьоит, иажәа раӡаны дцәажәоит, арыжәтә аҿы иҽникылоит. Иара ихаҭа иазгәеиҭоит абас: "Абри аныҳәара сагьналагоит, абас акы сакуашәа, сда еилыԥсаауа сааҟалоит, сагьналгоит – иаргьы насхыҵуеит. Ари Ҳаиҳа зымчу иҟынтә иаауа акоуп, дад, уи аныҳәара зегьы ирыхәҭам, иақәнагоу ҳәа иҟоуп", - иҳәоит Иури (Тыка) Ажьиба.
Уаҵәуха ныҳәаны еиԥш, иахьагьы рҽыдрыцқьоит, ӡык нарықәырҭәоит Ажьира иаҵагыло аҭаацәа зегьы. Ари аныҳәара иаԥхьанеиуа ихымԥадатәу ритуалуп.
Ишдыру еиԥш, аныҳәа ихадароу ашьтәа – аџьма-шьтәа ауп (аханатә шьтәас иҟаз ауаса акәын ҳәа зҳәо аҵарауаа ыҟоуп) – Шьашәы Ахьаҳ Ду ихьӡала, аха иҟоуп ацә, ма аӷаац зшьуагьы. Убас, Жьиаа рҭаацәараҿы аныҳәа аухазы шьтәас иршьуа ацә ауп, иара убас арбаӷьқәа аҭаацәа алахәылацәа рыцыԥхьаӡа – Шьашәы-рбаӷь ҳәа ззырҳәо. Абарҭ изыхныҳәаран иҟоу ашьтәақәагьы аҽрыцқьара иахысуеит.
Ажьырныҳәа ааигәахара хымш-ԥшьымш шагу зшьа карҭәаран иҟоу ашьтәа аҩны иҵадырԥхьоит. Аҵарԥхьара анаҳҳәо, уи иаанаго ашьтәа хазы иҭакны (аҩызцәа ирылаҵаны акәымкәа) ирбоит, акраҿарҵоит. Убасҵәҟьа иҵадырԥхьоит изыхныҳәараны иҟоу арбаӷьқәагьы. Убри алагьы изыхныҳәаран иҟоу ашьтәақәагьы аҽрыцқьара аетап иахысуеит уҳәар ауеит. Ашьтәа ианахныҳәо аламҭалазгьы аҿы ӡык нақәҭәаны ирыӡәӡәоит. "Уажәы абзара уҳарбоит, нас агәи-агәаҵәеи уҳарбоит" ҳәа ражәа иалаҵаны ирҳәоит, аныҳәа ашарԥазы ианныҳәо.
Ажьира иаҵагыло зегьы еицны иара аҭыԥ ахь инеиуеит. Аныҳәаҩ ишахәҭоу еиԥш ала дрықәныҳәаны (аныҳәара аимпровизациатә ҟазшьа амоуп, зҽызымԥсахуа ажәақәа шалоугьы) ашьтәа ишьуеит. Нас аҷкәынцәа наицырхырааны ашьтәа ацәа ахырхуеит, ахәҭақәа еиҿыхны ачуан иҭаҵаны иржәуеит.
Убасҵәҟьа хазы арбаӷьқәагьы ҟарҵоит. Егьырҭ аҩнрақәа рҟынтәи аҩн ду ахь иаауа аҭаацәарақәа (Иури иҷкәынцәа, иҭацацәа, имаҭацәа) досу рмарҭхәқәагьы ааргоит: рыцыҧхьаӡа арбаӷьқәеи, ашылеи, аџьыкхыши, ацәеи. Аныҳәаҩ иара убас ирхиоит ацәашьқәа досу иааргаз рцәашьхәқәа рыла.
Изыхныҳәо зегьы анымазеихалак, ахәылԥаз, ажьира иаҵагыло зегьы еицны ажьирахь инеиуеит. Аныҳәаҩ аԥхьа ашьтәа агәи-агәаҵәеи зхоу ажьраҳаратә-ҵәы изнапык аҿы икны, егьи инапала ацәашьы кны дныҳәоит. Иара абраҟа ихдыртлоит аҭыԥ аҿы иҵоу аҳаԥшьа-ҩы, иара уи аҩы алагьы иныҳәоит.
Иазгәаҭатәуп аҭыԥ ахь ишаарго ашьтәа ацәагьы. Иара дзыхныҳәаз ашьтәа агәи-агәаҵәеи маҷк-маҷк намхны, аҩы нақәҭәаны, аџьыкхыш лақәырҳәҳәы "Ачбеи Чачбеи" ирызку аритуал мҩаԥигоит, нас егьырҭгьы агьама дирбоит. Ацәашьы наганы асаҟәа ашьапаҿы икыдиҵоит.
Анаҩс арбаӷьқәагьы ргәи-ргәаҵәеи араса-ҵәқәа инархаҵаны досу хаҭа-хаҭала изтәу ихьӡ наҳәаны дрықәныҳәоит, досу ицәашьгьы наихигоит, урҭгьы уаҟа ибылуеит. Изыхныҳәо арбаӷьқәагьы рыхқәеи ршьаԥқәеи еиламырҩашьакәа иара уа инаргоит.
Аныҳәаҩ зегьы данрықәныҳәалак ашьҭахь, досу иарбаӷь агәи-агәаҵәеи агьама дирбоит. Уи ашьҭахь ажьира иаҵагылоу зегьы аҳаԥшьа-ҩы рызҭаҭәаны инадиркуеит, урҭгьы "Алԥха-агәыԥха" ҳамаз ҳәа рхы иақәныҳәоит.
Ажьираҿы иныҳәаны ианалгалак, ркәац, рыкәтыжь рыманы аҩныҟа иааиуеит, аҳаԥшьаҩгьы заҟа рҭаху нҭыганы иааргоит. Аҩны ианыныҩнало, аҩнаҭа аҭацацәа (ари Ажьира иаҵагылам) рԥылоит "Алԥха-агәыԥха шәымазааит!" ҳәа иныҳәаныԥхьо. Наҟ-ааҟ еиқәгәырӷьо еибаныҳәоит.
Аҩнаҭа аҭацацәа дара рыҩнраҿгьы ажьира рыманы иҟазар, хазы аҩны аган аҿы, ҵлак амҵан рарбаӷь рыманы инеины рхы иақәныҳәоит. Убас ҟалҵоит Иури иаҳәшьа Лиуда Ажьиба Уаҭҳара аҩнра ҳәа дахьыҟоу. Лара ҵлак ашьапаҿы днеины, ларбаӷь, лчашә, лцәашьы, лҩы наганы лныхахә ахьӡала дныҳәоит. Уи дахьыҟоу аҩны уажәы иныҳәо лыҷкәын аиҳабы шиакәу ала, "бныхахә алԥха бымазааит" ҳәа длықәныҳәоит.
Абарҭ ақьабзқәа рышьҭахь зегьы аишәачарахь иниасуеит. Араҟа ихымԥадатәуп иара убас, изыхныҳәаз ашьтәеи арбаӷьқәеи рыбаҩқәа еизганы акы иахьамҟьашьыша ҭыԥк аҿы ижны анышә аҭара. Ари аныҳәара аухашаанӡагьы агәылацәа еиҭанеиааиуеит, еибаныҳәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ажьырныҳәа 16 – Sputnik. Акоронавирус зцәа иалаз, ҩ-ганктәи аполисегментартә гәыҵәкра змаз ахаҵа иԥсҭазаара далҵит Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы, ажьырныҳәа 14 рзы.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 102-а, урҭ рахьтә 90-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 27-ҩык, ибжьаратәуп - 40-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 36-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 26-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 26-ҩык, амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 57-ҩык апациентцәа.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 10486-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 8190-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 152-ҩык.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>