Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
- Иҵит 220 шықəса аурыс поет ду, иреиҳаӡоу аурыс милаҭтə гени Александр Сергеи-иԥа Пушкин диижьҭеи. Уи диит Москва, иԥсҭазаара аҵыхəтəантəи ашықəсқəа ихигеит Петербург, убраҟа идунеи иԥсахит - адуель аҟны дҭахеит залымдарала. Пушкин аурыс поезиаҿы инаигӡаз ароль, иааникыло аҭыԥ убас иҟалеит, ԥсахшьа ақəымкəа. Уаанӡагьы, Пушкин дцəырҵаанӡагьы, аурыс поетцəа дуӡӡақəа ыҟан аӡəымкəа ҩыџьамкəа, Жуковски, Державин реиԥш иҟаз апоетцəа лыԥшаахқəа налаҵаны, аха Пушкин иажəа, ицəаҳəеиҿартəышьа убас имариан, убас еиҿкаан, иԥшӡан, убас ргəынкылара маншəалан, шықəсқəак рыҩнуҵҟа иара данцəырҵ инаркны Урыстəыла зегьы аҩнуҵҟа ахы-аҵыҳəа, ихьӡ еицырдыруа иҟалеит.
- Хашҭра рықəым илирикатə шедеврқəа, ипрозатə ԥҵамҭақəа, идраматургиа, аха иара ирҿиамҭақəа рҿы ихадароу аҭыԥ ааннакылоит иажəеинраалоу ароман "Евгени Онегин". Уи иара еиҳа бзиа иибоз, игəы-иԥсы злаз, еиҳа дзыхӡыӡаауаз, еиҳа инарҭбааны ихаҭара зныԥшыз аԥҵамҭан. Иҩуан 7-8 шықəса.
"Евгени Онегин" Пушкин иҩымҭақəа реиҳа инарҭбааны еиҭагоу иреиуоуп ажəытəтəи асовет тəылақəа рбызшəақəа рахь, европатəи абызшəақəа рахь, Кавказ зҳəаз еиԥш. Дырмит Гəлиа ибзоураны, Баграт Шьынқəба дналаҵаны, иакымкəа илирикатə ҩымҭақəа еиҭаган, саргьы еиҭазгахьан акымкəа-ҩбамкəа санқəыԥшыз аамҭазы. Аха, ус-ус ҳшааиуаз, изгəыӷьит хадара злоу "Евгени Онегин" аиҭагара.
- Сара уи ахы инаркны аҵыхəанӡа еиҭазгап ҳəа ҳасабс исымаӡамызт раԥхьа. Иалҵуа збап, ацəаҳəақəа шааиуа збап ҳəа ауп сшалагаз. Сахəаԥшын, аԥсуа жəеинраалеи аурыс жəеинраалеи излеимадоу, излеиқəҿырҭуа даараӡа акрыҟоуп. Зегь раԥхьаӡагьы, ақəыӷəӷəара иабзоураны. Аԥсуа жəеинраалаҟынгьы, аурыс жəеинраалаҟынгьы ақəыӷəӷəарақəа, ашьҭыбжь еицааирақəа даараӡа еиқəҿырҭуеит. Абарҭ акəамаҵамақəа ишауаз, ишамуаз рышьҭа схын, нас сама ицеит.
- "Евгени Онегин" еиҭазгон хԥаҟа-ԥшьбаҟа шықəса. Аха иахьа уажəраанӡагьы акəаԥ сыргылеит ҳəа сыԥхьаӡаӡом сара. Ана цəаҳəак сахəаԥшуеит, ара ажəак сыԥсахуеит, сыҟанаҵы убас ауп, иара сгəы-сыԥсаҿы ишыҟоу, ишаанхаз. "Онегин" аҟны аурыс ԥсҭазаара инарҭбааны, насгьы ақыҭа ԥсҭазаара акəымкəа, Петербург, ҭауади-аамсҭеи, ауаа хгылақəа, усҟантəи аамҭазы инагаз ауаа рдунеи, рбызшəа, рқьабз, рҵас алоуп ишеибыҭоу. Абри аганахьала уаҟа иаарԥшу адунеи Кавказтəи аԥсҭазаара аиҿкаашьа еиԥшым, аԥсуа ԥсҭазаара аиҿкаашьа еиԥшым, зынӡа ихазуп. Саргьы исылшоз ала убарҭқəа ҳасаб рзызуан.
- "Ижəба аҩызцəа иахьынӡашəылшо, аԥсҭазаара шəызхара
Еилыскаахьеит азы ишбашоу, уи садҳəылацəом сара.
Акгьы иалшом уажəшьҭа схыхра, аха ихароу агəыӷра
Зны-зынла самоуп сыргəаҭеиуа, гəнаҳарами сышьҭамҭа аиуа
Сыҟамкəа адунеи сакхар, са сыҩуам аӡəы сирҽхəарц азы.
Аха исцəымӷӡам, аиашаз, сыхьӡ еицырдыруа иҟалар,
Ҩымҭак акəзаргьы исҭынхаз, сыӡбахə ранаҳəааит ҭахҵас.
Уи ахьысып аӡəы игəеисра, насгьы, издыруада, разҟшəа
Иамфар аамҭа еилаҩынтра са еиқəсыршəо ацəаҳəа.
Издыруада, гəыӷра бзиоуп, мышкызны џьара гаӡа қьиак
Иҳəар днахəаҧшны спатреҭ: "О, уи иакəҵəҟьан апоет!"
Иудкыл гəыкала сыџьшара, уара амузақəа згəаԥхо,
Згəалашəараҟны иаанхо, сҩымҭа ахыҭҟьақəа рылшара
Аҭаҳмада ахьӡ-ԥша иху, напыла ашьышьра зҭаху!"
- Дмитри Анатоли-иԥа Медведев Урыстəыла ахадас даныҟаз, 2009 шықəса рзы акəын, сара адырра сырҭеит Аԥсны иҟоу аурыс цҳаражəҳəарҭа анапхгара, урҭ ирыбзоураны "День народного единства" ҳəа абҵарамза 4 рзы есышықəса имҩаԥырго аныҳəахь Урыстəылаҟа ацара сылшеит. Убрахь инарыԥхьоит еиуеиԥшым атəылақəа рҟынтəи аурыс культура иазааԥсахьоу ауаа, ахаҭарнакцəа. Убасҟан, 2009 шықəса рзы 12 тəыла рҟынтəи ааԥхьара рыман аурыс бызшəа, аурыс культура, аурыс поезиа ӡырызго, иазҿлымҳау ауаа. Убарҭ рхыԥхьаӡараҿы саргьы ааԥхьара соуит.
Уи сара сзы хашҭра зқəым мшын. 20 минуҭ ақəгылара, уахь анеира, ацəырҵра, аԥсуаҵас аҽеибыҭара... Иахьеиԥш исгəалашəоит, азал ду аҿы, Гьаргь изал ҳəа изышьҭоу, шəҩыла аинтеллигенциа тəан. Медведев харантə иҿааихоит, иҳаԥхьо иалагоит, саргьы сгəы хыҭхыҭуа стəан, заа иҳарҳəахьан, "инарҭбаау ақəгыларақəа шəҽырзышəымкын, шəара 12-ҩык шəыҟоуп, жəаба жəаба минуҭ жəгаргьы, сааҭқ ҩсааҭк Урыстəыла Ахада убра дгыланы дышəзыԥшызароуп", ҳəа. Зажəақəа ԥыҭк еиҵызхызгьы ҟалеит. Азныказы сгəы иҭаӡамызт аҳамҭа исиҭоз анаҩс, ажəа саҳəоит ҳəа. Аха, ашьҭахь сахəаԥшын арабцəа егьи уҳəа иқəгылақəаз ҟалеит, саргьы Пушкин изкны ажəақəак сҳəандаз ҳəа сгəы иаанагеит. Медведев, "уцəажə, уқəгыл" иҳəеит. Нас, снеит.
- Аԥсуа поезиеи аурыс литературеи ирызкны ҩбаҟа ажəа сҳəеит, саԥхьеит Онегин раԥхьатəи еицырдыруа астрофа: "Мой дядя самых честных правил". Саналгоз аамҭазы, ԥсышəала санаԥхьа ашьҭахь, ҩцəаҳəак урысшəала ихсыркəшеит :"Вздыхать и думать про себя, когда же черт возьмёт тебя". Медведев дԥышəарччо игəарԥханы дысԥылт, ацəаҳəагьы сара сахь аҿаархан еиҭеиҳəеит: "Когда же черт возьмёт тебя" ҳəа.
Иара ажəа анааникыла, аҵыхəтəаны ианеихишьалоз аамҭазы, иқəгылаз 12-ҩык ҳаҟан аха, зегь акоуп сықəгылара, саԥхьара, аԥсуа бызшəа ашьҭыбжь шгаз егьиз игəаԥхеит, иубаратəы иҟан, дагьазааҭгылеит: "Ари ҳаззыӡырҩрыз аԥсуа еиҭага, ҩаԥхьа аиҭагара аҭахӡам, иаҳəо зегьы еилышəкааит", - ҳəа дцəажəеит.
Уи сара сыԥсҭазаара иацуп, исхашҭуам. Аԥсуа поезиазы, сара сзы, ҳашəҟəыҩҩцəа рзы иреиҳаӡаз трибунан, уи еиҳау даҽакы аԥшаара уадаҩын.
- Аоригиналтə ҩымҭақəеи аиҭагареи еиваргыланы аханатə саауан, уажəгьы аоригиналтə усумҭақəа шызыҩуа еиԥш, аиҭагарагьы снапы алакуп, еиҳаракгьы уажə сызҿу Пушкин илирикатə ҩымҭақəа реиҭагара ауп. Урҭ акымкəа-ҩбамкəа еиҭазгахьеит, Анцəа исаҭəеишьозар, ишаанагара иҟоу шəҟəык илирика иазкны иҭсыжьып ҳəа сгəы иаанагоит, сеиҭагақəа убри ашəҟəаҿы иарбаны.
Пушкин еснагь агəаҳəара уиҭоит, иҟоуп знык-ҩынтə узыԥхьахьо, нас насҭха ишьҭауҵо апоетцəа, аха Пушкин иажəа убас еиԥш мхылдызк ацуп, ианакəзаалакгьы иугəалашəоит, амҩа ушану, устол ушахатəоу, уусураҿы ушыҟоу, шəкы-зқьы рыла Пушкин ҳара ҳаԥсҭазаара даларсуп.
Ирацəоуп уи аԥсуа поезиа дызланырыз. Зегь раԥхьа Дырмит Гəлиа инаиркны, Баграт Шьынқəба инаиркны. Баграт Шьынқəба итəы аагозар, аԥсуа поезиа аҟны иҟаз агармониа, абри аԥшӡара имарианы аҩра, ацəаҳəа имарианы агəынкылара, раԥхьаӡа акəны уи Шьынқəба илшеит, ҳара ҳзы уи ҿырԥшыгахеит. Убас еиԥш иҟаз аԥышəақəа ирыбзоураноуп, ҳарҭ убарҭ ирышьҭанеиуаз абиԥарагьы абас еиԥш имариамыз амҩа ҳзанылаз, аиҭагара аус ҳнапы алакны.
- 2012 шықəса инаркны, изӡом, сара саԥшьгаралоуп еиҳарак, Аҟəатəи аботаникатə баҳчаҿы Пушкин даниз амш азгəаҳҭоит. Ари ауаажəларра, аинтеллигенциа зегьы алахəуп. Сынтəа, иахьа, иҵуеит аашықəса абри аус анапы алаҳкижьҭеи. Убасҟан, 2012 шықəса рзы, убра аҵлагьы еиҭаҳҳаит, уи аҵла иахьа иџарџаруа еизҳазыҕьаны аботаникатə баҳчаҿы иреиӷьу, еиҳа улаԥш зыдхалоу аҵиаақəа иреиуаны иҟоуп.
Аботаникатə баҳчагьы залаҳхыз уи ауп, 1840 шықəса рзы адунеи аҿы еицырдыруа абри ацентр ашьапы икит аурыс еинрал Николаи Николаи-иԥа Раевски, уи Пушкин иҩыза иакəын. Ҳəарас иаҭахузеи, Пушкин аԥсуаа иара ихаан дызбахьаз, Петербург аҵара зҵоз, аурыс афицарра зҽазызкуаз, иаҳҳəап Ажəанба Салуман, уи 1828-32 шш. рзы убраҟа аҵара иҵон, Пушкин иаркы-ирцə ҳəа даныҟаз акəын. Ажəанба иоума, егьырҭ роума Пушкин дрымбацкəа ҟаломызт.
Убас, Нхыҵ-Кавказ дыҟан ҳашьцəа адыгаа рҿы, ачеченцəа рҿы, ауааԥса рҿы, ус Қырҭтəыла дылбааит. Уаҟагьы аԥсуаа иреиуаз ыҟамкəа ҟаломызт, Қарҭ изыӡырҩуаз, иӡбахə зҳəоз. Иара иԥсра, иҭахара атəы Раевски 1840 шықəса рзы, аботаникатə баҳчаҿы аус зуаз, аҵла еиҭазҳауаз, ашəаԥыџьаԥ еиҭазҳауаз, ауаа нагақəа, хар змамыз аԥсуаа ҳəа иҧхьаӡаз икəша-мыкəша ҭауади-аамсҭеи зҳəазеиԥш, иҿцаауан. Урҭ иреимҳəар ауамызт иара иҩыза гəакьа аурыс поет ду нахьхьи Петербург дышҭахаз ҳəа игəынганы.
Убас сгəы иаанаагоит сара, Пушкин данҭаха ашьҭахь, дук мырҵыкəа иҭахара атəы абра аботаникатə баҳчаҿы, ажəытəтəи аҭəаҵла амҵан аԥсуаа аӡбахə рмаҳар ауамызт, егьалацəажəон ҳəа сгəы иаанагоит Николаи Раевски ибзоураны.
Уи аахыс Асовет аамҭа, ҳлитература ашьақəгылара изныкымкəа-иҩынтəымкəа иара иеиҭагара, Пушкин иажəа аҿҵаара, азхьра, аихаҳара амҩа ҳануп. Аурыс поезиа ду, аурыс литература, адунеитə поезиа зҳəазеиԥш ирацəаны Пушкин ила иаатуеит. Пушкин иирамш, даҽа ганкахьала аурыс бызшəа амш ҳəа иалкаауп.
- Уал нагӡтəыс иҳамоу ҳбызшəа амырӡра, ҳбызшəа аихаҳара ауп. Ҳара ҳазҽеихар, ҳара аҳəынҭқарра ҳамоуп, амч-алшара ду ҳамоуп, Ахьыԥшымра ду ҳамоуп, ҳус ҳара ишаҳҭаху еиҿаҳкаарц ҳалшоит ҳбызшəа аӡыргараҿы, аиқəырхарҿы, аизырҳараҿы, убас ҳлитература зегьы. Ҳлитература, ари адəахьы ҳцəырызго, "визитная карточка" ҳəа аурысқəа ишырҳəо еиҧш, аенциклопедиақəа раԥхьа иахьаауртуа убра "Абхазия, абхазская литература" ҳəа ҳарбо иаауеит.
Ҳаԥхьаҟагьы иаҳҭахуп, уи ажəытəан иҟан ҳəа акəымкəа, иахьагьы иҿиоит ҳəа ианыларц, ҳаргьы ҳаизҳазыӷьаларц. Апоезиа амч, ажəа амч, адоуҳа амч - абарҭқəа зегьы еибыҭазароуп, Анцəа дҳацхраауазароуп!
Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik
Ԥхынгәымза амра ашәахәа цаҳә-цаҳәқәа хәыҷы-хәыҷла еихсыӷьуан, ақыҭа мҩа саныланы, счабра ду сҿышьуа саннеиуаз. Уаҳа зылшо иԥсра убеит ҳәа ауп сшыҟоу хҭыс рацәала игәылҭәааз ари амш анҵәамҭазы, аха аҩнынӡа сызгаша сымҩа макьана инымҵәаӡац аҟнытә, ашьыжь еиԥш ашаца-шацаҳәа акәымзаргьы , "уалла" сшьаҿақәа неихго, сҽырӷәӷәаны саауеит. Ӡы-хьшәашәак уажәы исзеицәамхар ҟаларын. Сыцагьы уажәшьҭа ҿаҵақәак азҭасыршәыр цәгьа ишамбо аҟара снардыруеижьҭеи акрааҵуеит, аха аҩнынӡагьы уажәшьҭа рацәак бжьам, иаасычҳап...
Аха сышнеиуаз, сыварахьшәа баҳча ссирк сылаԥш анақәшәа, сгәы иамукәа сааҭгылан, саанаԥшы-ааԥшит. Абаҳчаҿы ашәырҵлақәа рхыԥхьаӡара рацәам, реиҳаракгьы ҵәаҵлақәоуп, аха харантәи икәалыкәаџьо исҿаԥхо аҵәа ҟаԥшь ҟәазқәа уамак ала иԥшӡоуп, ргьамагьы ссирхашт, ҳәарада. Ааигәа-сигәа аӡәгьы сылаԥш иқәшәом уажәазы. Ас иманшәаланы "амомент" соузар, ҩбаҟа ҵәа ҿыхны, наҟ-арахь икны саарыцҳауа, ԥшьаала сымҩа инацысҵар, аҩнынӡа сназгаша "абылтәгьы" соурын, абаҳча аԥшәмагьы уеизгьы-уеизгьы ԥхасҭа дук исҭарым ҳәа азысыӡбан, аамҭа мгакәа аанда снадгылт.
Даараҵәҟьа исгәамԥхаӡеит аҵәаҵлақәа санырзааигәаха сназлаԥшыз ацәыршәагара. Иабаҟоу харантәи сыԥсы злахаз аҵәа ҟаԥшь ҟәазқәа? Ааи, аԥштәхәы аганахьала зыла самжьаӡеит, урҭ ҟаԥшьқәаҵәҟьоуп. Ашәагаагьы ҟәнушьартә иҟам, схы иаҟарақәоуп амахәқәа ырхәаны, ихьанҭыџь-хьанҭыџьӡа, аԥсаҵла ахәмаргақәа реиԥш икнаҳау ашәыр. Аха ари абаҳчаҿы игылоу аҵәаҵлақәа зегьы сара сеиԥш иреилаҳашаз ауаҩы дрыниаанӡа сынтәатәи рҽаҩра зегьы хьӡыда-цәада иҿабаазаап, иагьа уҽазушәаргьы, афаразы имаҭәахәу ҵәа цырак узрылԥшаауам. Убри аангьы абаҳча анапы агуп сҳәар – гәнаҳарахоит: аҵа цқьаӡа ирхуп, амахәқәа ишахәҭоу еиԥш еилыхуп. Аха уи зегьы змаҭәахәгәышьоузеи, зегьы ззыҟаҵаз аҵыхәтәантәи алҵшәа ахархәара маиузар, аџьабаа абзабаа ацымлазар, ихәарҭаны изыҟамлазар ауаҩы изы? Аԥшәма ихаҭа аҵәафара уамак дамеилаҳазаргьы, игәылацәа ирзишар амурыз… Аҵәыуашьа ззымдыруаз ихы ԥиҽуан аума ари иахьӡу, мамзаргьы ау дымлаҟәит, акьаҿ днамӡеит акәу? Мап, арҭ ахшыҩҵакқәа уажәы сызлаԥшыз апылҳаҭра ианымаалошәа збоит. Абаҳча зҵазкуа анхарҭа злақьаԥҭоу ала, еиҳа ииашахоит ала цәгьа иаргьы иафомызт, даҽакгьы ианаҭомызт ҳәа ари ахҭыс аҟазшьарба азыҟаҳҵар.
Ԥыҭраамҭак санынаԥшааԥш, сыкәша-мыкәша избоз зегьы хшыҩзышьҭра анрысҭа, аԥшәма ари аҩнаҿы уаҳа дышнымхоз аҟара еилсыргеит азоуп ақьаԥҭа ҳәа зысҳәазгьы. Избан акәзар кәыркәа шоуразы ақыҭаҟны ашәқәеи аԥенџьырқәеи ыҵарбаҟа иаркны аӡәы дтәап ҳәа сгәы иаанагом, ауаҩы ихы даӷамзар, мамзаргьы аҩнуҵҟа аҳауа рхьшәашәага изыҩнагыламзар. Аха аԥенџьырқәа акы-ҩба ҭаԥсаны излаҟоу ала ари аҩны зыӡбахә сымоу ахархәага амоуп ҳәа аҳәара даараӡа исцәыуадаҩуп. Сгәанала, алкаа ҟаҵоуп – аԥшәма инхарҭа ҭыԥ иԥсаххьеит.
Уи зегьы еилкаауп, аҭагылазаашьақәа зегьы еиԥшӡам, аԥшәма иҩны ныжьны ицара мзызс иамоу здыруада… Аха ирхароузеи аҵәақәа? Избан урҭ ҿабаанӡа даҽа џьоукы изырҿаҵахәымхаз? Аԥшәма дкаҷбеизар? Иҟазшьа бааԥсызар? Уи ишәиира иацәшәаны акәзар егьырҭгьы ашәыр уажәраанӡа изакьымсыз? Аха даҽа ганкахьалагьы, зхы иамыхәо даҽаӡәгьы дызихәом аҟнытә, ара уеизгьы-уеизгьы иџьашьатәу ҳәа акгьы ыҟам, сгәанала. Издыруада ус акәымзаргьы, сгәы сажьозаргьы… Издыруада…
Ашәыр ҳҳәеит ҳәа, ауаҩгьы ари аҩыза ахаҿыҩбара ицәтәымӡам. Иаҳҳәап, иҟамлалои убасгьы, харантәи ауаҩы дыԥшӡазшәа анубо, аха иааигәаны данудырлакь дшеиӷрабаау анеилукаауа. Иҟалалоит даҽакалагьы: изаҭәаумшьо аҳәак иҟәнуп ҳәа шырҳәо еиԥш, еиҳа узқәымгәыӷуа ауаҩы, уара еиҳа ацхыраара ануҭаху аамҭазы инапы узырханы уанышьҭихуа. Аҭагылазаашьа ауп аус злоу, иароуп ҳсабрадақәа ҳҿыхны ҳхаҿра иаша алашарахь ицәырызго. Усҟан ҵакы амаӡам ауаҩы иҭеиҭыԥш, "дҟаԥшьу", "деиқәаҵәоу" мамзаргьы "дцәышу". Аҵакы змоу агәаҭа заҵәык акәхоит...
Ус, схәыцуа сышгылаз, исызгәамҭакәа ҷкәына хәыҷык даасыдгылеит. Даара исцәымыӷхеит, аиашазы. Иҟамлои ари абаҳча аԥшәма иара ихаҭа иакәзар? Аха, мап... Аҷкәын саниабадыр, маҷк ҳанааицәажәа, игәрагара сырҳазар акәхап, абаҳча аԥшәма изкны иидыруаз аинформациа ансыцеиҩиша, уаанӡатәи сгәаанагарақәа шьақәырӷәӷәахеит. Иара иажәақәа рыла, аԥшәма ақалақь аҟны дынхоит, зны-зынла даалоит арахь, иабацәа рџьынџь ахь. Ари абаҳча иара инапала иааӡеит, аха иаҿало ашәыр аӡәы дакьысыр иуам, даара аҭыӡшәа алихуеит. Убри аҟнытә агәыла хәыҷқәа аԥшәма аҩны дшыҟам шырдыруагьы, аҵәақәа рҿыхра рзыгәаӷьуам, еиликаар ҳәа ишәоит. Абри акәзаап ара иҟаланы иҟоу...
Ахәыцрақәа уанрылоу хәарҭазар акәхап... Маҷ-маҷ зыҟаҵара салагаз алкаақәа шиашаз еилыскааит... Аха уажәазы шьоукы рҵәабаақәа срықәӡыргьы уамак исҭахымызт аҟнытә, ԥшьаала сымҩа сназыхынҳәит. Сышӡышац сӡышуеит, сыцагьы шышәаҳәац ишәаҳәоит, аха уи уажәшьҭа хырҩа асҭаӡом, сзызхәыцуа анҭ аҵәабаақәа роуп. Сгәыӷуеит, ҽааны урҭ даҽа лахьынҵак рзыԥшуп ҳәа...
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Нанду Ҷаҷа Габлиаԥҳа лажәабжьқәа ирлас-ырлас еиҭасҳәалоит санҵамҭақәа рҿы, уи лыбзоурала сжәар иалоуп иахьа имаҷны ахархәара змоу аԥсуа лексика, иара убас, зегь реиҳа ихадоу, ажәаԥҟақәа - "Ҿыц ибеиахаз уас анцәа дсыумҭан", "Абгадуқәа ԥсын, абгассақәа гылеит", уҳәа иаацәырылгалон лара лдунеидкылашьа аазырԥшуаз лажәақәа. Нанду аҵара лымамызт, аха лажәа ԥҟан, илдыруаз ажәытә жәабжьқәа рацәан. Исымоу алшара схы иархәаны, нанду лразҟы иадҳәалоу нҵамҭа кьаҿк шәыдызгалоит, аԥхьаҩцәа шәхаҵкы. Даара зуал сыду санду, ԥсаҭа шкәакәа, лгәалашәара адунеи саннаҵы исыцзаауеит.
Санду деибан, ҩыџьа лашьцәеи лареи зааӡоз лаб иашьа Мҭы иакәын. Иаргьы хҩык ахшара драбын. Инхон дара Тамшь ақыҭан. Лара ишылгәалашәоз ала, рыҩны даара анеиааи ыҟан.
Асасцәа инеиуаз дрылан хаҵа ԥшӡак, "дад, Ҷаҷа, снапы сбырӡәӡәар" иҳәон уи ахаҵа, Мҭы иԥшәмаԥҳәыс Тадгәыгә аишәа анлырхиалакгьы. Ҷаҷа хәыҷы, ишылдыруаз ала, уи ахаҵа еибашьра дцаны даахьан. Деилаҳәан иара еснагь ԥсыуа маҭәала, игәы икыдын аџьарқәа ԥшьба.
Ҷаҷа илызҳаит, лҭәымҭа дааҭагылеит. Зеижәҟа шықәса анылхыҵуаз, нанду ԥсрак ахь дылгеит Тадгәыгә, убри алагьы раԥхьаӡа акәны аџьар даарылагылеит. Ауаа рахь деиҿкааны дцәырҵырц азы, акәаԥкәаԥқәа зқәыԥсаз ацәҩыча иалхны аҵкы лзылӡахит. Усҟан аԥсрақәа рахь уи еиуаз акәын иршәырҵоз. Абраҟа Ҷаҷа игәалҭеит рыҩны инеиуаз, згәы аџьарқәа кыдыз ахаҵа акалашәа дышлыхәаԥшыз...
Самырзаҟантәи Гогьиак машәырла Коӷониа Кәаҵиа дишьит, уи Акоӷониа иҭынхаз иҷкәын хәыҷ иангьы дыԥсхьан азы, деибахеит, иаб иашьцәа Манчеи Ҭемрази роуп изгәакьаӡаны инхаз, дара аҭаацәара иаламызт. Машәырла иҟалаз ауаҩшьра ашьҭахь, ауаа ныбжьалан, аиӷара аанкылазарц азы а-Гогьиақәа хәдықәҵара ҟарҵеит Ҟача хәыҷы изҳаанӡа иааӡара рхахьы ишырго азы.
Аӡәы иџьеишьаргьы ҟалап уажәы ари аҩыза ажәабжь, аха ажәытәан аҟазара злаз абжьаҟазаҩцәа рыла аиӷара ааныркылон абас. Ҟача дзааӡоз аҵарагьы идырҵеит, х-класск Қәҭешьтәи аҵараиурҭа далдыргеит.
Ҽнак зны, адәаҿы дызцыхәмаруаз ҷкәынаки иареи ргәы ааибаган, "уаб дызшьыз роуп уара узааӡо" ҳәа илымҳа иааҭасит Ҟача. Аԥшәмаԥҳәыс дшихьынҳалаз, 14 шықәса иреиҳамыз Ҟача шьапыла амҩа инаныршәланы Кәтолҟа ихы ирхеит…
Ҟача Коӷониа даныҩеидас, "Аԥсуаа рышәк" даланы хатәгәаԥхарала еибашьра дцеит, уи ашәк далан иаб иашьа Ҭемразгьы, иара убас кәтолаа жәаҩык рҟынӡа.
Ирҳәоит иара дҽыбӷаҟазан, иара убас дкәашон ссиршәа ҳәа. Аҳәара уадаҩуп, избан усҟан 26 шықәса зхыҵуаз арԥыс иқәыԥшра ишәарҭараз амҩахь изирхаз. Дцеит иара хатәгәаԥхарала раԥхьатәи ааԥхьара аныҟалаз ҽаҩраҭагалан 1914 шықәсазы. Хьыӡрацаран, даара ихаҵа усын ҳәа ишьозар акәхарын, зҽи зкәадыри еибыҭаны аимператор Николаи II изыҳәан еибашьра идәықәлаз кәтолтәи арԥыс...
Ҷаҷа дышқәыԥшыз ашьҭазааҩцәа лоуа далагеит. Усҟантәи аамҭазы иахьеиԥш аинтернет ала еибадыруамызт, уи иазыркуан ақьаӷьариацәа. Аҭыԥҳа лҭаацәа ауаҩы дырнырҵон рыӡӷаб дшыргәаԥхо азы, аҵыхәтәантәи ажәа змазгьы аиҳабацәа ракәын. Ҷаҷа ажәа лнызҵоз рхи рҵыхәеи уамак игәаԥхомызт лаб иашьа Мҭы. Иара диҭахын зыхьӡ, зыжәла нагаз амаҳә.
Раԥхьаӡа акәны аџьар рахь ицәырыргаз, акәаԥкәаԥқәа зқәыԥсаз ацәҩыча иалхны аҵкы зшәыз Ҷаҷа дшеицгәарҭоз лдыруан Тадгәыгә, убри аҟынтә деиҿкааны дцәырылгарц лҭахын. Аԥсраҿы аџьар еилагылан. Зыҵкы ԥшӡа зышәҵаны уахь инаргаз Ҷаҷа игәалҭеит иҵәыуаны иаақәҵыз ахаҵа ицәҩабжьаз аблақәа шлыхәаԥшуаз… Урҭ аблақәа лара дхәыҷаахыс илдыруан...
Черкессктәи аҽцәа рполк аибашьҩы Ҟача иаразнак агәымшәара ааирԥшит. Иццышәыз иҽы дақәтәаны аибашьра адәаҿы джәылон. Гьаргь иџьар lV аҩаӡара иоуит жәабранмза 1915 шықәса рзы ақалақь Станиславов ахақәиҭтәразы. Анаҩстәи Гьаргь иџьар lll аҩаӡара кәтолтәи аибашьҩы ианаршьеит ԥшыхәра аӷа имаӡақәа ҭҵааны аагаразы дахьцаз, "амацәаз дызҭаркыз" дҭыҵны, идҵа нагӡаны дахьааз азы...
Аибашьраҿы игәымшәара ахьазгәарҭоз акыр игәы шьҭнахны, анаҩстәи ажәыларақәа дрызцон. 1915 шықәса ҽаҩраҭагалантәи ажәыларақәа рзы Ҟача ианаршьоит Гьаргь иџьар II аҩаӡара. Анаҩсан, Королиово ақыҭаҿы, 1915 шықәса рашәамзазы ԥшыхәра дцаны аӷацәа рхырӷәӷәарҭа ықәхны, 5-ҩык анемсаа тҟәаны иахьааигаз азы Ҟача Коӷониа даԥсахоит Гьаргь иџьар I аҩаӡара.
Абасала, "Аԥсуаа рышәк" афырхаҵа 1916 шықәса рнаҩсан дгьежит иқыҭахь аҭынч ԥсҭазаара дазыхынҳәырц.
Ҟача иҽааилеиҳәан, икәымжәы, икаба, иара убас игәы зыздууз иџьарқәа иаԥхьа инаҭаны дынҽыжәлеит. "Уара шьҭа ухәыҷӡам, аџьар унарылаԥш, иудыруеи, уразҟы убаргьы", - ҳәа наиқәҿылҭит иҭынхаз ԥҳәыск. Аԥсраҿы дҵәыуаны данықәҵ, ацәҩабжьа ԥштәы змаз ибла ҵарқәа лықәшәеит дхәыҷаахыс иидыруаз иҩыза Мҭы Габлиа иашьа иԥҳа Ҷаҷа. Ҟача имбацызт уи уаанӡа аџьар дрылагыланы, убри аҟынтә, дышҭыԥҳахаз, насгьы ишылԥшныз аагәеиҭеит. Уи акәхеит, аҩныҟа даныгьежь ашьҭахь, Мҭы Габлиа ауаҩы дизишьҭит "уашьа иԥҳа Коӷониа Ҟача ажәа лниҵоит" ҳәа еиҭеиҳәарц.
15 шықәса рыла Ҷаҷа дышлеиҳабызгьы, Мҭы дақәшаҳаҭхеит Ҟача иуахара. Егьырҭ илеиҽырбоз рызҵаатәы нықәганы, Ҷаҷа хаҵа дрышьҭит.
"Сҵәыуон хаҵа санцоз, сара усҟан сзызхәыцуаз даҽаӡәын, аха саб иашьа "уи ҳара дҳақәнагам" ҳәа иааҿахиҵәеит лҳәалон нанду, лхаҵацашьа аалгәалашәо. Ажәытә ҵасқәа рыла, иҟан аибагара зыбжьаз, еишьашәалаз ажәлақәа. Нанду лаб иаҳәшьа Мариа Габлиаԥҳагьы Коӷониа Абас диман, ларгьы иргәаԥханы Коӷониаа дрырҭеит лҭынхацәа.
Хҩык аԥацәа рхылҵит Ҟачеи Ҷаҷеи. Ахәыҷқәа рааӡара ада гәырҩа рымамкәа иҟан, Ҟача аҵара змаз иаҳасабала, аусҳәарҭаҿы аус иуан.
Ҽнак, ԥсшьарамшк азы, рашҭа иааҭалеит ақыҭа анапхгара ирхаҭарнакыз џьоукы. "Аиҳабыра уԥхьоит, уаалароуп" анырҳәа, гәҩара ҟамҵакәа дрыцны ашҭа аанижьит Актәи аибашьра ду афырхаҵа. Даҽа ҩбаҟа сааҭ рышьҭахь, ахаан нанду илымбацыз џьоукы аакылсын, аҩны еимырдан, Ҟача иҳәаҭҳақәа ргеит. Лара дахьӡеит иџьарқәа рыԥхьакра. Хышықәса инарзынаԥшуа дахганы дыҟан, дзыхдырҟьаз изымдырӡо.
Дхынҳәит иара иқәра аҵкыс акыр еиҳаны изхыҵуа еиԥш ихы шлаӷәӷәаӡа. Нанду гәҩарас илымаз ауаҩы дшьыц бааԥсын лҳәон.
"Дшьыцуан азы шәабду дирӡырц иӡбеит", - уажәы-уажәы еиҭалҳәалон лара. Ҷаҷа акыр илеиҳабыз Ҟача данирҭоз лылаӷырӡқәа леиуазаргьы, ашьҭахь, ианеишьцыла, ифырхаҵара зырԥшӡоз ицыз аԥхарра деилаҳауа дааҟалеит. Еснагь иӡбахә бзианы илҳәон, зегь ҳааилатәаны лҳәатәы аныхлыртлоз.
1934 шықәсазы Ҟача ахгара иқәырҵаз дацәынханы дааит. "Ахамаԥагьареи агәымшәареи зыԥсабараҿы аҳра ауаз гәаныла изыхгомызт дзыниаз азалымдара, - даақәыԥсычҳауан Ҷаҷа, урҭ ашықәс хьанҭақәа лгәаларшәо. - "Аиҳабыра уԥхьоит" ҳәа дыдмырҩашьазҭгьы, ахаан иҽриҭомызт урҭ иашҭа иҭалаз ақыҭа чынуаа", - иазгәалҭон лара.
1942 шықәсазы Аџьынџьтәылатәи аибашьра Ду ашыкьымҭазы Кәтол ақыҭан анышә дамардон Николаи II ихаан хатәгәаԥхарала урыстәылатәи акаршәрақәа рҿы анемсаа зырхуаз Коӷониа Ҟача Кәаҵиа-иԥа.
Деибаны дынхеит 30 шықәса ирҭагылаз Ҷаҷа, хҩык лыхшара лыманы. Аԥсҭазаара аҭагәҭасра акыр дкыднаҟьазаргьы, аԥҳәыс еиба илылшеит аџьынџь аиқәырхара.
Сара зны-зынла илысҭоз азҵаара "избан бара аҩбатәи аҭаацәара заԥылымҵаз" нанду абас аҭак ҟалҵон: "Ҳаӷоу ибааит, нан, Ҟача Коӷониа иԥҳәыс хаҵа дцеит ҳәа". Убасҟак ҳаҭыр ақәылҵон иара ихьӡ, убри лыԥсы ҭанаҵы ишьҭыхны илкын.
Нанду дызланагалаз аҩнаҭаҿы абиԥарақәа иахьанӡа ирызҳауазар, лара дызлыҵыз, акыр инагаз Мҭы Габлиа иашҭа иахьа иҭацәуп. Ҳара ҳаб ианшьцәа бзиа иаҳбон. Сара сызхааныз инханы иҟаз санду лашьа Ӷәыӷә заҵәык иакәын. Иара ахшара димамызт. Санду лашьа гәакьа Гәадӷа дышқәыԥшӡаз дыԥсит.
Иара диҭынхеит аԥҳа заҵәы. Иааигаз аԥҳәыс Мери Емхааԥҳа дынцәахшан. Нанду еиҭалҳәон, Гәадӷа ԥҳәыс данааига, аҭаца лыԥшӡара зегь шаршанхаз.
"Алаԥш лаахан, Мери ԥшӡа дахьыкҿагылаз дынхьыдышьшьит", - илгәалалыршәалон нанду.
Лыԥсы ҭанаҵы, лашьа Гәадӷа дылнықәуан нанду. Мҭы иҷкәынгьы дышқәыԥшыз идунеи иԥсахт, иҭынхаз ҩыџьа аԥҳацәа роуп.
Ирҳәоит, Габлиа Мҭы дызқәынхоз адгьыл ашәи ацын ҳәа, избанзар ахацәа араҟа ианахаӡомызт… Инханы иҟаз санду лашьа заҵә Ӷәыӷә идунеи иԥсахт аибашьра ҟалаанӡа, аӡәгьы диҭнымхаӡакәа.
Аибашьра ааилгазар, сымнеицызт саб ианшьцәа ахьынхоз. Сара издыруан уа уаҩытәҩыса дахымлеижьҭеи акыр шҵуаз, ашҭа иҭагылаз Мҭы икәасқьеи ашьҭахь идыргылаз амаҵурҭеи ҳара ҳаибашьра ишыццышәнатәыз. Анцәа изигәаԥхаз здырхуада, аха ауаа нагақәа ззырҳәоз рынхарҭа қьаԥҭахеит.
Аабыкьа сҩыза Саида Жьиԥҳа лмашьына ҳақәтәаны ҳныбжьалеит Тамшь Габлиаа ргәарабжьара.
Ана-ара ауаа нхоит, аха Мҭы Габлиа иҩны аԥсҭазаара анубаалом. Сгәы хьу-хьууа саншьцәа дуқәа иқьаԥҭахаз ргәараҭа снықәыԥшны сгьежьит, санхәыҷыз сахьыԥхьоз акәасқьа ду ала аҭаԥшра ахьысқәашьымхаз азы зӷьара уадаҩу хьаак сыцны…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"300-ҩык инареиҳаны иахьа еиуеиԥшыма амзызқәа ирыхҟьаны Қырҭтәыла иҟоуп. Асааҭ 9 инаркны асааҭ 15:00 рҟынӡа иахьатәи аамҭа иалагӡаны аҳәаа иахысхьеит 70-ҩык инареиҳаны. Урҭ рахьынтә иҟоуп згәамбзиара иахҟьаны ицазгьы, аха ус еиԥш иҟаз хәҩык роуп, аиҳараҩык уахьынтә иаауа Гал иқәынхо, еиуеиԥшым азҵааракәа рыла Қырҭтәыла инанагаз роуп. Уа дыҟан аҵара зҵо, аԥсра иақәшәаз, зҭаацәа збоит ҳәа ицаз уҳәа. Хынтә иаартыз акоридор иабзоураны 1500-ҩык инареиҳаны рыҩнқәа рахь ихынҳәит. Ари аҭагылазаашьа ауааԥсыра гәахәарыла ирыдыркылоит, ҳтәылауаа ринтересқәа рыхьчаразы Аԥсны атәыла анапхгара ари аус анагӡара хымԥадатәны иахәаԥшуеит", – ҳәа азгәеиҭеит Латипов.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: