Ҳаԥсуа литератураҿы традициа дук амаӡам апародиеи аепиграммеи ржанр. Уи алагеит уҳәар ауеит Баграт Шьынқәба иҟынтәи. Иара еиҳарак иҩызцәа актиорцәа ракәын иззикуаз, апоетцәа шамаха ирзикӡомызт. Иахьа ҳнапаҿы иҟоу рҟынтәи, ҳара иҳамоуп епиграмма ссирк, уи, ҳпоет ду иҩымҭақәа реизга ахәбатәи атом иануп, абар иаргьы:
Иҟоуп шәҟәыҩҩцәак, акгьы злымҵыз,
Хдыррак рымаӡам дара!
Ӷәака аҽыжәлара дшаҟәыҵыз,
Ҳаи, иаҟәыҵуандаз аҩра!
Апародиақәеи аепиграммақәеи ржанр еиҳа инарҭбаан иазааҭгылаз, насгьы изықәҿиаз рахь дыԥхьаӡатәуп апоет, аҵарауаҩ, аиҭагаҩ Владимир Аҵнариа. Уи инапы иҵижьит ҳпоетцәа аӡәырҩы ирызкны ицаҳә-цаҳәуа иҟоу апародиақәа.
Ари ажанр инарҭбаан аҿиареи ауаа рҿы инаган аԥхьарақәеи ианрылагаз ҳпоетцәа аибашьра ашьҭахьтәи ашықәсқәа рзы ауп.
Уи еиҳарак иааихмырсыӷьӡакәа иаҿу ҳпоетцәа- Владимир Занҭариеи, Гунда Сақаниаԥҳаи, Гәында Кәыҵниаԥҳаи, Алхас Чхамалиеи, Адамыр Гәынбеи абарҭ ацәаҳәақәа равтори ҳауп.
Иахьа аамҭа уадаҩуп, адунеи зегьы ачымазара иакны иҟоуп, ауаа даара ирацәаҩуп аԥсҭазаара, згәы каҳаны иҟоу, урҭ иахьынӡауа рыгәқәа шьҭыхлатәуп, ажәа хаа, ажәа ҟәымшәышә, ашҳам злам алаф иазыԥшу рацәаҩуп. Убри азоуп, уажә ааигәа атеатр аҿы еизаз аинтеллигенциа, астудентҵәа, алаф иазҿлымҳау зегьы, гәахәарыла изрыдыркылаз апародистццәа рԥылара. Абраҟа иаазгоит ари ажанр даара изцааиуа Владимир Занҭариа ипародиақәа руак:
Аҩцраҿы
Сашьит, аха сышԥашьи,
Изжәит, аха ишԥазжә?
Ташьи, уара ташьи,
Имкәашо зегь шԥажә?
Срықәныҳәо ауалырқәа,
Ажьхәага срыҽхәеит,
Исацлабыз "абҟәылқәа"
"Руадыхәқәагь" аасрыххеит!
Рушьбеи Смыр
***
Схы сазгәаан, ҽнак зны,
Сҽасыршьӡеит сара,
"Пани, или пропан" ҳәа,
Сыҩналеит ҳҩыцра!
Ихсыршәҭит ауалырқәа,
Исыҵалеит аҩар!
Нас, снацҳан уаҟа ҷыркәак,
Сшьацәхыртәуеит абар!
Срыцкәашоит суалырқәа,
Сӡамҩақәагь ҟаԥшьуп!
Снацҳауеит са сҷыркәа,
Срезина сыхәда ихшьуп!
Ус маҷ-маҷ сӷьазкызаап,
Уажә ҳаиаҳәа сҭаиоуп!
Иауеи, нас, ҽнак сашьызар,
Иҟоу, дад, уаҩроуп!
Гәына Кәыҵниаԥҳа иахьа еицырдыруа поетуп. Уи апородиа ажанр аҿы уажәшьҭа жәохә шықәса инарзынаԥшуа иҵуеит дцәырҵижьҭеи. Уи ибзиан иалырԥшаауеит апародиа злыҵуа аҩымҭақәа, ажәеинраала иара ахықәкы хада мырӡкәа лара илҳәарц илҭаху аҵакы гәыллыршәоит, аԥхьаҩ дагьлырччоит, дагьлырхәыцуеит!
Уажә иҽхазаап аҽада!
Аԥсҭазаара гәыжьуп… Акьахь,
Нақәҵа, ҳарҳәазароуп уахь…
Рауль Лашәриа
Сцәажәон ҿымҭ- иахьеи уахеи,
- Схала ас сара сзынхеи?
Еицын еснагь- иаци иахьеи,
Агәыжь рыцҳаи аҽадеи.
Ирықәын аԥсҭазаара акьахь,
Идырҳәазон анахь-арахь,
Аԥсны ибылгьон уаанӡа акәтаӷь,
Уажә дҳабжьалеит "ахәарҭлаӷь",
Уажә иҽхазаап аҽада,
- Аидара уара игала,-
Агәыжь иақәрыжьит зегьы,
Иалшагәышьои?!- Акагьы!
Гәында Сақаниаԥҳа даара дрызҟазоуп апародиақәа рыхәалԥазқәа реиҿкаара, рымҩаԥгара, иара убасгьы дара апародиақәеи, аепиграммақәеи раԥҵарагьы. Иџьаушьаша, лара даара иԥшӡангьы дрыԥхьоит, рыԥсы рхалҵоит, ахәаԥшҩцәа даара гәахәарыла дрыдыркылоит. Уи илдыруеит иалылхуа, апородиа злыҵуа, ауаҩы икьатеиах ԥҵәартә дзырччо, ихы- игәаҟынӡа инеиуа.
Дысҭааӡом сара амуза
Са стәы акгьы ыҟам, хаҵа дцеит.
Дабалоуеи сара сҩыза,
Ҷлоуаа дуӡӡақәа рпоет!
Дысцәыбналеит данысмыхәа,
Сажәеинраала лгәы ԥнаҵәеит!
Уи ахсагызмал сызмыхәа,
Ҭакәажәык слызныжьны дцеит!..
Сыцәа ҟьалоит ишлызҿысҭуа,
Сышлыхьҵәуо исыршоит.
Зынӡа илхашҭит са сызусҭоу,
Баграт иааигәара сынхоит!
Скажьны дцеит, зегьы-зегь башоуп,
Сара смуза хаҵа дцеит.
Сажәеинраалақәа сызгашоуп,
Ԥсыхәа сымаӡам, сыԥсуеит!
Бара сышәаӡа, са сбысҭа,
Сыхазына сцәырҳәы.
Сажәеинраалақәа сызгашоуп,
Уахык акәзаргьы, бхынҳәы!..
Ибаҩхатәра даара уаҩ деигәырӷьартә иҟоуп апоет ҿа Алхас Чхамалиа. Уи уамакала иқәҿиоит аиумор, алаф, ибзиақәоуп ипародиақәа, рыбжьы ихаҵаны ртекстқәа дрыԥхьеит даара иааџьоушьаратәы ҟазарыла Платон Бебиеи, Фазиль Искандери. Абраҟа иааҳгоит уи ипародиақәа руак:
Аҧсуа театр аҭыӡқәа ҭырцәажәо,
Ирхыџхыџуа ишыҩназ артистцәа,
Ҧшьаала, агәды-мыдыҳәа еицәажәо
Иааҩналеит, аа, апородистцәа.
Абар ҳахьыҟоу, ҳашәзааит хаҭала,
Аҧҳазоу ишәҟәыҩҩцәа - "ир".
Шәиашам ҳаилышәкааргь ҽакала,
Шәа шәаҵкыс даадыруеит Шекспир.
Амала ирлас, иажәга арольқәа,
Иреиӷьу - Анатоли Лагәлаа иҭахын.
Араҟа азы акәым, иҳамоуп агастрольқәа,
Москва, Лондон, Берлин...
Аҧсуа хәаҧшҩы ибом ҳа "ҳдура".
Амарџьа, ахатәрақәа шәмырџьан.
Адунеитә сценоуп ҳа ҳгәадура,
Шәаах, ишьҭаҳхып афырџьан.
Шьҭа ишәҳардыруеит ҳапрограмма:
Пародиоуп, лафуп, "мыцҳәароуп..."
Асатира, ашарж, аепиграмма, -
Абарҭ роуп ҳзызгагоу, ҳзыҿҳәароу.
Саргьы ари ажанар аҿы аус суеижьҭеи акыр ҵуеит, иҟоуп маҷк аҟара исықәҿиахьоу, макьана иҵегь исыгқәоу рацәаны избоит, иахьынӡауа схы аус адызулоит, уажәы исҭахуп убри ахәылԥаз аҿы сзыԥхьаз акы шәыдызгалар!
Смуза шәмыршәан!..
Сааигәа аӡәы дмааироуп, сдуқәа, схәыҷы,
Аҭӡамцаҿ икнаҳауп схәыԥшӡа, сҟамчы,
Апҟеиҳәа исҟьауеит!
Ахааназ сизыразым, смуза зыршәо,
Иадыруеит ианааиша, маҷк иансыхшәо,
Нас еиԥҟьауеит!
Иахьала ижәдыруаз асцена са истәуп,
Ҳашәҟәыҩҩцәагь ҳатеатргьы раӷәрақәа скуп,
Анцәа ус игәаԥхеит!
Макьана са сҩыза ахаангьы дымииц,
Шьоук сышьҭоуп уажә изҩыз аҩызаҵәҟьа рҩырц,
Ҳампал, ишәҭаххеит!..
Изаасымцо иҟои Роингьы гәаҟ,
Есуаха амца ҭеиҵоит ҳуаџьаҟ,
Агәгәаҳәа ибылларц!
Саҩсҭаацәа ракәхап уи сгәазрыԥхо,
Агеницәа срылоушәа збоит саныԥхо,
Имгьежьыр сыблахац!
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Алик Ажьиба: аԥсҭазаараҿы алаф аҭыԥ амазароуп
АҞӘА, мшаԥы 23- Sputnik. Аԥсны сынтәа Урыстәылантәи атуристцәа хыԥхьаӡара рацәала ирзыԥшуп. Уи инадҳәаланы иагәҭакым ареспублика алалара аԥҟарақәа рыԥсахра ма рыруадаҩра ҳәа иҳәеит Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ТАСС аинтервиу аҭо.
"Иҟоуп ҵыхтәи ашықәс азы аус зуаз аԥҟарақәа. Урҭ рыԥсахра ма реиҭакра ҳгәы иҭам. Уажәы урыстәылатәи амчрақәа ирыдыркыло аӡбарақәагьы аҵакы рыманы иҟоуп. Исҳәар сылшоит ҳара иахьынӡалшо аҽынкылара аазырԥшуа республикоуп ҳәа", - иҳәеит Аԥсны ахада.
Бжьаниа иазгәеиҭеит Аԥсны сынтәа Урыстәылантәи атуристцәа хыԥхьаӡара рацәала ирзыԥшуп, "аҭагылазаашьа ҵыԥх аасҭагьы акыр еиӷьхоит, атуристцәа рганахьала ҷыдала" ҳәа. Иара иажәақәа рыла, атуристтә сезон ҷыдала рҽазыҟарҵоит азинхьчаратә усбарҭақәа, иманшәалоу аҭагылазаашьақәа раԥҵаразы. Аԥсны ААР аҿаԥхьа иқәыргылахо аусдҵақәа хылаԥшра рнаҭалоит атәыла анапхгара.
Аԥсны иахьазы апандемиа иахҟьаны иалагалаз аԥкрақәа излалшо ала ирԥсыҽны аус руеит.
"Аӡәгьы игәы иҭам аҭагылазаашьа ихы иархәаны апроблемақәа раԥҵара", - ҳәа иҳәеит Бжьаниа.
Уи адагьы, ахада ишиҳәо ала, атуристцәа здызкыло аусбарҭақәа азыхиоуп ичмазаҩу аӡәы дҟаларгьы, ахҟьаԥҟьақәа рырмариара.
"Апроблема аҵакы зегьы ирдыруеит. Аамҭақәак раԥхьа ари апроблема рымбошәа ҟарҵозар, уажәы иҟоу зегьы еилыркаауеит. Иуҳәар алшоит апроблема аганахьала аиммунитет ҳаухьеит ҳәа, апсихологиатә проблемагьы абрахь иаҵанакуеит", - ҳәа иҳәеит Бжьаниа.
Аслан Бжьаниеи Владимир Путини реиԥылараан иалацәажәан Ԥсоу аӡиас алатәи аҳәынҭқарратә ҳәаа аушьҭырҭатә лшара. Аушьҭырҭатә ҭыԥ ааигәа ишыргылазгьы, иара ауааи атранспорти роушьҭразы ауадаҩрақәа азцәырҵуеит. Бжьаниа иазгәеиҭеит ари апроблема аӡбаразгьы аилибакаара шыҟоу, аха аамҭа шаҭаху.
"Урыстәылатәи аган ари апроблема аӡбара агәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Аушьҭырҭатә ҭыԥ ргылан 2012 шықәсазы, Аолимпиада аламҭалаз", - ҳәа иҳәеит иара.
"Зегь раасҭа ипроблеманы иҟоу аԥаразоужьроуп. Сгәы иаанагоит ари апроект зеиԥшрахаша еилкаахоит 2022 шықәса анҵәамҭанӡа. 2024 шықәсанӡа ари аҭыԥ аҿы иҿыцу аҭагылазаашьа ҟалар ауп. Ари имариам проектуп, аԥара маҷымкәа изҭаху. Унадыххыланы иҟауҵо акакәым", - ҳәа иҳәеит ахада.
2020 шықәсазы атуристтә сезон хымз ихьшәаны иалагеит, нанҳәа 1 азы. Жьҭаарамза анҵәамҭанӡа Аԥсны иаҭааит 600 нызқьҩык. Аԥсны атуристтә сезон лаҵара-жьҭаара амзақәа ирыбжьаркуеит.
Наала Гәымԥҳа, Sputnik
Адиле Аббас-оӷлы диит мшаԥымза 23 1921 шықәсазы. Лабду Иаҳиа Аббас-оӷлы милаҭла дџьамын. 20-тәи ашәышықәса аҽеиҩшымҭаз Аԥсныҟа даауеит, ибла хнакуеит ари атәыла, анаҩс иӡбоит наӡаӡа аангылара. Аҭаацәарагьы аԥиҵоит араҟа.
"Саб дџьамын, сан-даԥсыуан. Саб иҳәо саҳахьан: "Аԥсны зегьы реиҳа бзиа избоит". "Избан?" - сиазҵаауан сара. "Избан акәзар аԥсуа жәлар ахьы иаҩызоуп, мыцхәы ацәажәара бзиа ирбаӡом. Бымшәан, Аԥсны есымша иҟазаауеит, сара сдунеи сыԥсахыргьы, иара шышәҭло агәра згоит", - абас лаб иҳәоны илгәалалыршәон Адиле Аббас-оӷлы.
Лан лзы акәзар, абас лҳәон:
"Сара сан д-Аҩӡԥҳан, ажәла бзиа, ажәла ӷәӷәа датәын. Хәҩык аишьцәа лыман, рызегь аибашьраҟны иҭахеит", - ҳәа лгәалашәарақәа дырзааҭгылахьан аиҿцәажәарақәа руак аҟны Адилле Аббас-оӷлы.
Иаҳиа Аббас-оӷли иԥшәмаԥҳәыс Гиульфидани рҭаацәараҟны иит ԥшьҩык ахәыҷқәа, хҩык аишьцәа: Шаҳбас (Адиле лаб), Ризу, Касима, рыԥҳазаҵә Наргиз. Адиле 15 шықәса анылхыҵуаз Сариа Лакоба лашьа Емды Џьих-оӷли лареи еибадырит, анаҩс аҭаацәара аԥырҵеит.
Аха раԥхьаҟа ирзыԥшраны иҟаз ахлымӡаах атәы абардыруаз, агәырӷьара зцыз рҭаацәаратә ԥсҭазаара аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҿахҵәеит. Иалагеит сталинтәи арепрессиақәа. Нестор Лакоба иҭаацәа лаԥшықәҵаны ирыман, аӡәаӡәала рҭакра иалагеит. 1938 шықәсазы Адиле лыԥшәма дҭаркуеит ахара идҵаны, хара имгакәан ларгьы уи аҩыза аҭакра лԥеиԥшхоит. Уи ашықәсазы Адиле Аббас-оӷлы "ажәлар раӷа" ҳәа лыхьӡҵаны Аԥсны дахцан. 16 шықәса ахлымӡаах лхыганы Аԥсныҟа дхынҳәуеит 1953 шықәсазы. 1956 шықәса рзы Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу аӡбарҭа лхара лыхнахит. 1957 шықәса рзы Аҟәатәи арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет далгеит.
Акыр шықәса рышьҭахь илылшеит дызҭагылаз агәаҟра атәы зҳәо агәалашәарақәа рыҩра. Убас, 2005 шықәсазы иҭлыжьуеит ашәҟәы "Не могу забыть " зыхьӡу.
Нестор Лакоба ихьӡ зху Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә музеи адиректор Лиудмила Малиа илҳәоит:
"Афырԥҳәыс ҳәа ззуҳәаша лакәын Адиле. Лара илылшеит дызҭагылаз агәаҟрақәа зегьы лыхганы, лҽеиқәырханы, абахҭа хьшәашәа даиааины, лыҩныҟа ахынҳәра. Илхылгаз ахлымӡаах атәы еиҭалҳәоит угәаҵантә инеиртә еиԥш лышәҟәқәа рыҟны. Дызҭагылаз аџьамыӷәа ззымдыруаз ауаа ирыцеиҩылшеит", - ҳәа лҳәоит Малиа.
Аҭоурыхҭҵааҩ Гәырам Гәымба Адиле Абас-оӷлы длыхцәажәо дазааҭгылахьан уи илылаз адоуҳа анырра шунаҭоз.
"Лара илхылгаз аҩыза ахлымӡаах зхызгаз рацәоуп 1930-тәи ашықәсқәа рзы арепрессиақәа раан, аха урҭ рахьынтә иааԥшит ауаа ҷыдақәа, аџьамыӷәа ду зыхганы иуаҩны иаанхаз. Сара еиҳараӡак исгәалашәоит илылаз адоуҳатә мчы. Уахьлыхәаԥшуаз дхәыҷызшәа убон, аха агәамч ду лылан. Уанлацәажәоз аԥхарра ду, аенергиа уныруан. Илхылгаз зегьы дыриааины, ауаа рахь абзиабара ду аалырԥшуан... Ас еиԥш зылшо адунеи аҟны даара имаҷуп, иагьа лхылгазаргьы, дуаҩы лашан, ус лыхьӡ аанлыжьит", - ҳәа иҳәоит Гәырам Гәымба.
Адиле Аббас-оӷлы узыршанхо ԥхыӡк лбахьан, лышәҟәы "Не могу забыть" анҭыҵ ашьҭахь: Ашә аартны Нестор Лакоба иҩны дныҩналеит. Амаҵурҭаҟны итәан аҭаацәа зегьы. Сариа Адиле данылба, дыҩны дналԥылеит, дылгәыдыҳәҳәаланы ус лалҳәеит: "Анцәа иџьшьоуп! Бара ибылшеит сгәаҳәара анагӡара, ауаа иреилбыркааит аиашаҵәҟьа абахҭаҟны ибхыбгаз. Сыбзыразуп, сара агәра згон уи шынабыгӡоз, шьҭа сгәы ҭынчуп".
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Малиа Сариа Лакоба лзы: леиԥш аҭоурых аҿы дыҟам