Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Татиана Саноиан дшыхәыҷыз лан Гагратәи аҟазаратә школ далҭеит асахьаҭыхрахь илымоу абаҩхатәра ашьаҭа арӷәӷәаразы. Аха аҭаацәараҟны арҵаҩы изанааҭ ҳаҭыр ақәын, насгьы абиԥарала иааргон аҟнытә, аԥҳәызба Гагратәи абжьаратә школ №4 даналага, дҭалоит Шәача ақалақь, Амилаҭқәа реиҩызара Урыстәылатәи ауниверситет. Лҵара хлыркәшоит аҭоурыхҭҵааҩ изанааҭ лыманы.
Татиана уамак ҵуам Гагратәи акультура аҩнаҟны администраторс аусура далагеижьҭеи. Аха аҭыԥҳа илылаз аҟазара иаразнак иааԥшит.
"Аныҳәақәа раан, Акультура аҩнаҟны аус зуа зегьы ҳаицхырааны афоие, асцена уҳәа ҳарԥшӡоит, ҳнапала адекорациақәа ҟаҳҵоит. Иҟалалоит асахьаҭыхрала ианхаҳарҭәаауа. Убас ҳзеиԥш усеицураан сҩызцәа ирбеит ишсықәманшәалахоз. Иансазҵаа, ирасҳәеит аҟазаратә школ асахьаҭыхратә ҟәша сшалгахьаз, аамҭа ансымоу, аҩны хоббик аҳасабала ақәынҵеи (холст - аред.) ахаҳәи рҟны сышҭыхуа. Уи ашьҭахь сусумҭақәа акык-ҩбак ҳамҭас ирысҭеит, ирбеит сылшамҭақәа. Ахаҳә аҿы сҭыхуа салагеит шықәсык аԥхьа. Уи сара сзы даара имариоуп, насгьы иус лахҿыхуп", - еиҭалҳәоит аԥҳәызба.
Татиана ақәынҵаҟны иҭыху 40 усумҭа лымоуп, урҭ реиҳарак лыуацәеи лҭынхацәеи ҳамҭас ирылҭеит. Ахаҳә аҟны иҭыху акәзар, лхазы акагьы лызнымхеит, изгәаԥхоз ирзылшеит.
"Асахьаҭыхрахь исымоу абзиабареи аинтереси зырӷәӷәаз аҟазаратә школ аҿы знапы саныз раԥхьатәи сырҵаҩы Кристина Кочканиан лоуп. Уажәы сколлектив еиҳагьы агәра сдыргеит ишсықәманшәалахо, уимоу ацәыргақәҵа аиҿкаарагьы сгәадырԥхеит. Иааиуа амзазы, Жәларбжьаратәи аҳәса рымш инамаданы, Гагра Акультура аҩнаҟны сусумҭақәа ӡырызгоит", - лҳәоит асахьаҭыхыҩ.
Татиана Саноиан илыдҵаало иалагеит аҭаацәара иалало аҿар. Дара рзы ақәынҵаҟны иҭылхуеит ачаратә сахьақәа.
Аԥҳәызба лнапы иҵҵуа аусумҭақәа рҟны иаалырԥшуеит аԥсабара, архитектуратә баҟақәа, ахаҿқәа, абстракциа. Лхы иалырхәо атехника "еилаԥсоу аҟазара" ахьӡуп, уи иаанаго, асахьаҭыхыҩ еиуеиԥшым ашәыгақәеи, аматериалқәеи, амаругақәеи рыла аус анылуа ауп. Аиашазы, Татиана лсахьақәа ишашаӡа ублаҟны иааиуеит.
Аҟаза иҳаиллыркааит ҽнак ала сахьак аҭыхра шлылшо. Ахаҳә аҟны акәзар, уи ҩба-хԥа сааҭ рыла ишхлыркәшо.
"Аҟазара знапы алаку ибзианы идыруеит иус анагӡараҿы ишаҭаху амуза. Уи ыҟамзаргьы, лҵшәак аиуоит, аха аԥсы ахалаӡом", - ҳәа азгәалҭоит Татиана.
Ԥсабарала исахьаҭыхҩу аҭыԥҳа бзиа илбо ахобби ааныжьра лгәы иҭам. Иахьазы лгәы хыҭхыҭуа ацәыргақәҵа дазыԥшуп. Иҭабуп ҳәагьы ралҳәоит лгәахәтәы анагӡарҿы адгылара лызҭо Гагра араион Акультура аҟәша аиҳабы Мадина Бганԥҳаи Акультура аҩны аиҳабы Оксана Гьерхьелиаԥҳаи.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзуара, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 2 – Sputnik. Аԥсны атуристтә сезон аартра ҳалзыршаша аусмҩаԥгатәқәа ҳрызхәыцроуп иҳәеит атәыла ахада Аслан Бжьаниа аҩаша, рашәара 2 рзы Апарламент аҟны адепутатцәеи иареи реиԥылараан.
Атәыла ахада иазгәеиҭеит Аԥсны аиҳабыра ари аус анагӡара ишадгыло, убри азы Апарламенти егьырҭ ари азҵаара иазҿлымҳау зегьи ражәалагалақәа рзыӡырҩра ишазыхиоу.
Бжьаниа излеиҳәаз ала, атуристтә усхкы иадҳәалоу ашьаҿақәа зегьы урыстәылатәи рколлегацәа рыҽрымаданы ишыҟарҵало.
"Урыстәылатәи Афедерациаҟны аԥкрақәа маҷ-маҷ рырԥсыҽра иалагеит. Иҳаҩсыз амчыбжь азы Урыстәыла ахада Владимир Путин Ашәарҭадаратә хеилак дҵас иазықәиргылеит ргәылара иҟоу атәылақәеи дареи рҳәаақәа раартра азҵаара ахьынӡалшо иазхәыцырц. Иацы ари атема шьҭыхын Ашәарҭадаратә хеилак амаӡаныҟәгаҩ Рашид Нургалиеви сареи ҳаицәажәараан, ари азҵаара аӡбараҟны дареи ҳареи ҳаицәажәаны, еишьашәалоу аӡбамҭақәа ҳадаҳкылоит", - иҳәеит ахада.
Иара убас иара иазгәеиҭеит атуризм азы аминистр Ҭемраз Хышба ааигәа дшалахәыз Урыстәыла аекономикатә ҿиара аминистрра имҩаԥнагоз аилцәажәара.
"Даргьы иҟалар зылшо акурорттә сезон рҽазыҟарҵоит, атуристцәа ҳәа аӡәыр дҟалозар, урҭ иҷыдоу COVID апаспортқәа рыҭазаауеит, иара убас хымԥада аԥгаԥса рымазароуп. Аурыс ган аҳәаа аартразы ашьаҿақәа ҟарҵозар, аԥсуа ган иаразнак уи азы адырра рырҭоит", - иҳәеит Бжьаниа.
Убри ашьҭахь атуристтә сезон аартра иазырхоу ауснагӡатәқәагьы ҳадаҳкылоит ҳәа азгәеиҭеит ахада.
Атәыла ахада лаҵара 30 рзы аԥкрақәа рыҿҳәара дырнахеит рашәара 15 рҟынӡа, убарҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аԥсшьаҩцәа рзы аҳәаа шаркыц аркызаарагьы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: