Апсны апхъанчIви паштахIква, йхIаракIыз аполитика уыснкъвгагIвчва, акъвырльыкъвхагIвчва руысла атурыхдырра йгьи археология нархартаквала йакIвшауа архъвыхра анаука ахъазла гIальамтра ду алапI. Арат ауысквала хъата щарда зму анхараква акIвшахьатI. Ауат квпшырата йрымапI адуней айззараква рпны политика турых знархару агIачважвараква, агIвыраква – ауат йгIащтIырхуа агIамта мегалит заман йгIашIарышвта сквшызкьпхьадзара гIацIанакIитI (апхъанчIви заманпхьадзарала йпщбахауа асквшызкь йгIашIарышвта уыжвгIанчIви заманпхьадзарала йпщбахауа асквшышвдза).
Джьгарта тшгIащтIызхыз агениохкви афасианкви рыжвлара ауи атлахан йапщылан амеотква, асиндква, аскиф-сарматква, аурымква. Ауи азаман атурых йгIаннаршатI зхатIли зылшараквали тшщтIызхыз агIвычIвгIвыс дуква. Ауат йрапшу агIвычIвгIвысква рыхьызква гIарылахатI атурых, ауагIа ршIалахIвара, апхъанчIви иероглиф гIвыраква рпны, ауасамцара. Арат йрапшыз акъральыгIва уыснкъвгагIвчва ауагIа рхъа рыладухун, йгIадзынгылуа абанпараква зшIпшуашыз швапхата рыхьызква рхIвун, зымч дудздзаз апаштахI Айет пIатIута йынкъвигуз ззынардзахуаш аэтнархква Фасис, Колх, Гениох, Геолиоснадзара йыртынхата йырпхьадзун.
Ауыс ауысла атурыхдырра апны йшвапхапI, цIабыргыра злу архив щтIацIарта швъаква йшгIархIвахуала, апаштахI СаулахI йтурасгьи. Ауи апшта, йбергьльу атурыхдырыгIв, агеограф, аэнциклопедист Плиний Секунд йынхаракI апны йыхьыз уанйитI Айет йгIайхъшахъыцIыз апаштахI СаулахI. Ауи йбзазара аегипет фараон Сесостриц йанизаманыгIваз йашIырпшыта фырра турасы йтагылата йгIарбапI. Аколоннаквали апилиастрквали йрыпшдзу апаштахI тыдз дуква руыхвара апшдзара гIаджвыквцIарала акIвпI ауи йыхьыз ахIаракIыра злагIалыркIгIауа. ЦIгIва змам йбайара йгIацырцIахитI апаштахI СаулахI ащхъа бзазагIвчва рпны хьапщ щарди рызна щарди шгIапшцIигаз. Ауи йджьгарра, агвла къральква знархару азазаъащаква шадигалуаз гIадырбауата йаъапI датша швъагьи, атурыхдырыгIв бергьльы Полибийгьи йгIвыраквагьи рылата. Араъа акъральыгIва уыснкъвгагIвчва райчважвараква йрылата рыхьызква рхIвитI асармат паштахI Гатал, апаштахI СаулахI, ари йыхьыз йадзхъагылапI дшахIу гIазырбауа ажваквагьи. Кьангьаш аламкIва, араъа зунашва рхIвауа акъраль паштахI АхI СаулахI йакIвпI, йшпакIву ухIварыквын апсуаква рапхъанчIвиква агениохква рпаштахIква щардан, ауат рыуа азаджв ахъгалра йымата акъраль рыхьызла дчважварныс дахвитын. Абари апш аъаща даквчважвитI а-Рум паштахIыгIва зкъральыгIва арыбагъьаз «апсилква», «абасгква», асаныгква» рунашва ашвъа йанызцIаз атурыхдырыгIв Флавий Арриан. ГIальаматра алапI ауи заман йгIацIырщтта йныкъвуз ахчаква йырпщылу ахабарквагьи – ауи апш хабаркI апны «Басилевс Сау (л) (ахI)» йыхьыз алапI, уахьчIва йъагIадзазгьи анумизматкви археологкви амакIыра рбжьата йгIамгIвайситI ауат ахабарква гIазквчважвауа агIаншараква руысла.
Ага ауаса йаъазтынгьи, абоспорянин Савмак йгIаншара апIатла ъайшысыз, чва ахъата ауи йбзазара йгIаквчважвауа швъакIгьи ъаным, амшынтшп чIвыла апны ахвгIахвтра-экономика азазаъащаква рпны йгыларта ъанакъвыз ршвхIаусыгIвала ауи йыхьыз ахчаква йырпщылата йгьхIпхьадзум. Ауи ауысла йыхьыз ухIвушта даъапI зунашва бзита йгуз, зымч дууыз атачIв паштахI СаулахI. Ахча апны ауи йсурат амара асуратли хIвырмат зпщылата йырпхьадзуз ачв аквпшыра зму апсауышвхIа асуратли йрыпшдзапIта ауат апсуа дин апны зтурасыла ймчхъата йырпхьадзауа амшын паштахI Айет (Хайт) дгIайхъшахъыцIта гIарныцIитI (Гулиа Д.И., Грен А.Н). Ахчаква (ауат быжьба йнадзитI, апщба Апсны апны йгIараутI) йырну ажваква гIахIахвырквын гвынгIвырапI йбергьльыз, хабзала ахъгалра нкъвызгуз апаштахI-басилевс СаулахI йыхьыз шакIву – тшгIащтызхыз ауагIа заманкI хъадата йрымаз Савмак (апхъанчIви заманпхьадзарала асквшква 108-107 рагIан) йыхьыз гьакIвым. Рахчаква гIацIырщтуан анахьанат афасиан-апсилквагьи, атачIв колхида паштахIквагьи, акъраль азазаъащаква рпны Аристарх Колхидский йапшта зуыс баргвквазнадзара. Ашвъаква йгIархIвитI ари апаштахI йхъгалрагьи дауагIвра амамкIва йшхIагIаз. Наука нархарала гIальаматра алапI щарда мцIуата Феодосия апны йгIаншаз анумизмат гIахътIра шIыцгьи (ауи аунашва Гаврилов А.В., Шонов И.В. йгIаквырцIатI). АтачIв бзазагIв адгьыл йыцIажу агIагвжвага йызлазыпшгIауа аъамапсымала зуыхварала йпхатшу абагъьата Куру Буш апны йгIайаутI здиаметр 11 сантиметркI, зхIатлара грамм 1,6 йнадзауа ахча абиллон йа знадзара накъву арызна йгIалхта, аноминалла гемидрахма ззырхIвауа йаквыргIапста. АтланыкъвакI апны Афина нчвапхIвыс лхъа асурат аныпI, арахьари атланыхъва зхъа ацарпу ауарба асурат аныпI, ауи апаштахI Савлак йыхьыз абгата йацIагIвпI, йахъарысымкIва – ауи апхъала щата змамкIва йныкъвуз ахъвыцщаква йшырпшIагылуа йаквшахIатпI. Ари агIахътIра асквш 2005 агIан йакIвшаз сгIачважвара амщтахь ауатыкв йгIаталтI, Апсны атурых йгIаквчважвауа апхьагакви амонографиякви равторква рпны йгьбергьльымызтI. Ауи анахьанат агIалцIыртаква магIны змата йгIадырбауа датша швъалагьи йрыбагъьа йауаштI. АхчакI апны йану алигатура, хIара йшхIпхьадзауала, йгIаныцIуа апхьадзара гьакIвым (ахьы 1//акIы), СаулахI йпаштахI дамыгъа акIвпI. Амайкъвап иероглиф йгьи финикий гIвыра апны ари амонограмма араса йгIапхьитI: «Ахы-аh» (йхIаракIу апаштахI).
Сара сырхъвыхраква рпны йшсрыбагъьауала, ауи азаман йщаквгылаз акъральыгIва азазаъащаква рпны агениохква рджьгарра, Диоскурий (Апсны акъала хъада Согъвым) апны Митридат йгIарайгвара, рхъгалра йацIаз ачIвылаква ргIвынадза йнадасра, а-Скиф кIылсыртаква рпныдза, арат йрапшу анахьанат агIаншараква зымгIва адхIкIылхырквын анаука атурых дырраква йрылазырхIаз археология гIахътIраква щата цIола шрыму гIадырбитI. Атурыхдырра-археология рхъвыхра гIарбараква зквшахIатхауа ари акIвпI: апхъанчIви заманпхьадзарала II асквшышв йгIвбахауа аъарагIвшара апны ахъгалра змаз йхIаракIу апаштахI СаулахI («СавлакI», «Силох» йа «АхI СаулахI») атачIв КIавкIаз политика, аэкономика тшауацIнарыхра, аркъвырльыкъв уысквала ацацхърагIара рпны хъвдаквыщт ду змаз апаштахI дуква дрыуазаджвын. Ауи йтурасы апсуа уагIахъа шабгу йгьи адуней турых йырчвахъабага тынхапI.