Адиаспора шгIаншаз
Йжвежвхауа асквшышв йгIвбахауа ацмызкI рагIан абаза щардагIв Осман къральыгIва ахьыла йайтыпахтI. Амиграция йашвхIаусыгIва духатI адин анкъвгара. Абазаква рдиаспора рыцIа йадкIылата уахьчIва йъабзазауа Трыквшта апны акIвпI. Дара-дара кыт-кытта йъачIваз абзирала рцри бызшвагьи апхъанчIви цIасквагьи уыжв хIзамандза йырзыгIахчатI. Ага ауагIахъа ъагIвшахаз йашвхIаусыгIвазтынгьи, амсылман дин агIвымакъральква рпны абазаква тшадыркIылхныс ахъазла йгIарцхърагIатI.
КIавкIаз Россия паштахIыгIва аунашва йанацIал амщтахь КIавкIаз амсылман уагIахъаква йрыуата щардагIвы хIаджьчпара йцатI. Ауаса хIаджьчпара швхIаусыгIвата йырчпунта амсылман къральква йгIартахарныс ртахъын. АуагIа хабарта йрыларгатI Осман паштахIыгIва ахьыла йайтыпахырныс йшадрыхвитула Россия хъвдаквцIара нарахвта. ЗымгIва рапхъа Макьа тланыкъвала йджвыквылныс йахIватI абазакви Къвбина псыхIва йтабзазуз анагIвайкви. Ашвъаква йшгIархIвауала, ауат мгIва йаныквылуаз йгIацапахырныс гьырмурадымызтI, йджвыквылра апхъала млыквта йрымаз пудта йпшцIырщтуан. Йджвыквлыз ршвапхала Ставрополь аштаква йыртабзазуз датша мсылман уагIахъаквакIгьи айтыпахуа йалагатI, уадыргIвана акъабардыйакви ачачанкви, ауат рымщтахь Дагъстан абзазагIвчва айтыпара йахIвауа йалагатI.
КIавкIаз апны Россия апаштахI йгIащтийыгIв йунашвала амсылманква хIаджьчпара йцарныс йадрыхвитуан, сквшыкIла йазалху апаспорт рыртуан, акъральгIвына йшахъысуаз ауаъа йтарыгIвуан. УадыргIвана йшцахуазла, ауат хIаджьчпара йгьнамдзузтI. Трыквшта йанталра ауаъа йбзазарныс хвитнагIа гIапшцIыргунта бзазара шIыц шхъыртIыхуаш йащтан.
Асквш 1859 агIан Псхваба, Гвым псыхIва йтаз абазаква йауырщтныс кыт-кыт йахIвун. Ставропольшта агубернатор ари аъаща Россия рбзира алата йпхьадзун, йшапакIву ухIварыквын «арат аштаква аурышв адгьылрхарджьыгIвчва йа КIавкIаз акъазакъ рхъвква йрылу акъазакъква йрытх йауашын…» Амсылманква мчыла йгIашIаукIуашта йгьаъамызтI, амыгIвхъгаракви ардаракви джвыквылуашын.
Россия архъвква рунашвачпагIвчви агIвымакъраль уысквала а-Министерства анхагIвчви рацынхара швъаква йшгIадырбауала, «гIвымакъраль йтанагакваз ауагIахъаква йзайгвыгъуз йшайжьаз ангIаргвынгIвра рцришта йшгIацапахуаш амальква йырзыпшгIауа йаталагахуан».
КIавкIаз ауагIахъаква рхIаджьчпара акъраль аунашвачпагIвчва йыгьрымгвапхузтI. Асквш 1843 агIан арра уысквала аминистр КIавкIаз апны йкIьыдаз архъв аунашвачпагIв унашва гIайзичпатI: хIаджьчпара йцата йгIайхквауа амсылманква ажвлара рпны рпIатIу ъащтIыцIуа, ражва акъару йъалахIауа йгIалцIла апаштахI дгьразым, чвалатшычпарала йгIаныршу ашвхIаусыгIваквала ахIаджьчпара йадымрыхвитхныс гIайхIватI». Воронцов Михаил Семен йпа ауи атлахан КIавкIаз апны апаштахI дигIащтийыгIвын, асквш 1850 агIан КIавкIаз агIвадахь шта арра губернаторква йрызцауата мадзата йынкъвыргуз аунашва гIацIищттI, асквш 1852 агIан Ставрополь губерния абзазагIвчва рунашвачпагIв тшизынайырхатI хIаджьчпара йцауа амсылманква паспорт анрыртуа алыхалацIа ду рчпарныс. ХIаджьчпара йджвыквылра ахъазла амсылманква йазалху ашвъаква адыргалра атахъын, ауат йрыуазакIын ахъачваква КIавкIаз апны йгIацапахындзыкIьара араъа йгIанырыжьуа ртгIачваква закIыла йбжамкIва йшызбзазуш гIазырбауа ашвъагьи. Арат амальквала амсылманква Осман паштахIыгIвала йахъымсхырныс ахъазла йгIашIаркIуан. Асквш 1852 агIан КIавкIаз архъвква рунашвачпагIв хъада йлихыз ашвъа апны айсра йалам абзазагIвчва рхIаджьчпара йапшIаргыл йауаш швхIаусыгIва къомкI гIайырбатI, акъраль йырпшIагылата йайсуаз амсылманква йара ахIаджьчпара йгьахвитмызтI.
Асквш 1856 агIан Трыквшти России йырбжьаз айсра анашIас амщтахь КIавкIаз ауагIахъаква щардагIвыта Трыквштала йайтыпахуа йалагатI. КIавкIаз архъв аштаб хъада йцIакIыта йлырхыз ашвъа йшгIанахIвузла, ашта аунашвачпагIвчва Трыквштала йахъырщтныс йахIвуз абзазагIвчва акъраль ахабзаква мыгIвхъыргауата ймуртатхитIхIва рхIатыр шрымбуш йащтазара атахъын, ауат рычрынква рхъа йахвитхушта, рымлыкв акъраль йнарахвхуашта рархIвуан. РыцIа йауыру пIатлата амсылманква гIвымакъраль йцаныс йызлахвитыз сквшыкIын, ауи апIатла йанахънагара ашвхIаусыгIва гIазырбауа ашвъаква рымазара атахъын. РыцIа йгвынгIвыру швхIаусыгIвата йырпхьадзуз ачымазагIвра акIвын. СквшыкI айхIа агIвымакъраль йтабзазаз швъакIгьи гIащтIайымцIазтын хвитнагIадъа йара-йара Трыквштала дайтыпахта дырпхьадзун. Ймадзаз датша швъакI йшгIанахIвузла, ащхъабзазагIвчва акъральгIвына йахъысхра апхъала рымлыкв ртиуазтын апаштахI къвырльыкъвхагIвчва ауат йырпырасра, рсату ащта нкъвырцара, къральуыста йырчпара гьатахъымызтI.
ГIвымакъраль йахъысныс зынахIварала йдырхвитуаз агвып жватгIачвакI йгьрайхIамызтI, йащтагIайуаз агвып ъизин анрыртуаз мчыбжьыкI анцIра амщтахь акIвын (гIамта айшысла, агвып ртгIачвапхьадзара 40 йазынадзатI). Амигрантква рыцIа йаргвану Россия апортквадза (Керчь, Анапа, Согъвым) йазалху абилет квпшыраква рыртуан. УадыргIвана йазалху ахъвыхIквала Константинопольдза йа Трабзондза атенгьыз йхъысуан. Ауаъа йаннадзара апаштахI йуыснкъвгарта апны йцата датша паспорт гIапшцIыргара атахъын. ХIаджьчпара йцаквуз абзазагIвчва йазалху ахъвыхIква йрыквчIвамкIва датша амаль йазыпшгIауата йангIацIцIра муртатта йырпхьадзата джьауап ддыркIныс закIы гьазхIвамызтI.
Асквш 1861 июль мыз агIан аминистрква р-Кабинет амсылман мигрантква йырзынархата Арра а-Министерства, ахъатачIв млыкв а-Министерства йгьи КIавкIаз акомитет йадыргалыз ашвъаква йрылапштI. Ашвъаква йшгIадырбазла, хвысквша руацIала хIаджьчпара швхIаусыгIвата йырчпан уагIа швынзыкьыгIв Трыквштала йахъысхтI. Рымлыкв ртиуан йа йрыцнарахвуанта тгIачвала йахъысхуан. АгIвымакъральла йахъысуаз агIвычIвгIвыс ауи дазрыхвитуаз ашвъа гIайыквшвара апхъала акъральыгIвала швачIвыта йыквыз зымгIва хысквша гIацIанакIуата йшвара атахъын. Хысквша руацIа Къвбина псыхIви Лаба псыхIви рбжьара йбзазуз ауагIа рщардагIв (ачеркесква, абазаква, анагIвайква), Лаба псыхIви ШкIвокIва дзыгIви йыртшпынчIвалаз аткъвым хвыц-хвыцква Трыквштала йахъысхтI.
ЙгIахвитхуз адгьылква акъраль рунашва йацIалуан – аурышв мигрантква, анхагIвчва йгьи акъвырльыкъвхагIвчва, щардагIвыта КIавкIазла йгIайтыпахуа йалагатI, ащхъа уагIахъаквагьи мчыла агъвгъвараква рахьыла йгIатдрыпахуан. Ауат зымгIвагьи адгьыл щарда рызгIаура атахъын.
Асквш 1861 агъны агIаталымта кыт хвыц-хвыцта йбзазуз абазаква (атIамкIва, абашылбайква, абагъква, акъзылбакьква) агIапын ангIаталра адгьыл гъвгъвараква рахьыла йайтыпарныс унашва рырттI. Йыртахъымызын апхъала йызхIвуз Трыквштала ахъысра йахвитта рархIвуан. Ауи аунашва йызнымкIва йангIарадза акытква рызбжа агъвгъвараква рахьыла йгIайтыпахныс йадгылтI. Рызбжа ащхъахъысыртала йджвыквылтI, Согъвым йнадзата Трыквштала йахъысхныс ахъазла.
ЙащтагIайуаштI
Емельянова Надежда,
«Абаза Къраль» сайт йазалхпI