Апсны акъральыгIва музей апны йынкъвыргауа ашвъаква йрыуата гIальаматра рзубушта йаъапI апсуа археологква Трапш М.М йгьи Шервашидзе Л.А. рырхъвыхра нхара амшгIвыраква.
Трапш Михаил Мамета йпа – йапхъахауа дапсуа археологпI, Апсны АССР акультура апны гIатгара зму дынхагIвыпI, аистория наукаква дыркандидатпI, абызшви, алитератури, аистории руысла Апсны аинститут апны арехология хъвшара даунашвачпагIвын. Ауи унашва рхъицIун Согъвым, Куланурхва, Цебельда рпны йакIвшуз археология пшыхвракви анхаракви.
Трапш М.М. йапхъахауата археология нхараква джвыквицIатI асквш 1951 февраль а 1 агIан Согъвым ахва апны. Археология пшыхвра ацакIвдыршун абызшви, алитератури, аистории руысла Апсны аинститут йгьи Апсны акъральыгIва музей. Анхара анджвыквыл йапхъахауа атшын йгIараутI аджьаз пкъыгIвакви акерамика мачвакви. ЙащтагIайуата атобаква рбжьара акIвар апны сантиметр 70-80 зцIолараз амашаква рпны йгIацIшвттI анышв йгIалхыз апхъанчIвидза квпшыра змаз амачва хъвашаква. Йара араъа йгIараутI агIвычIвгIвыс быгIвшыгIвква, аджьаз йгIалхыз амахъахъацIа, анышв йгIалхыз амачва хъвашаква йгьи хымшын хIахъв пхатшакI. Трапш М.М. йгIвыраква рпны йшгIайырбазла, ауат ахIахъвква апсы йхъахь йыквырцIатI ашвырква дшырзгIацIымхуаш апшта. Датшагьи араъа йгIараутI ахъва тшытква, анышв мачва хъвашаква, суратла йрыпшдзаз амачваква птштшыта.
АмшгIвыра йцIыхъвахауата гIвыра ананшвал асквш 1951 февраль а 19 атшын акIвпI.
Анхара агIарбараква гIаликIгIауата Трапш М.М. араса йгIвытI: «рыцIа щарда зхъыцIуата Согъвым ахва апны йгIарауыз апкъыгIваква «йкIьасу аджьаз заман» ззырхIвауа агIамта йачIвыпI, йгьи ауат зквшахIатхауа уыжвгIанчIви Согъвым ашIыпIа апны зтурых цIолата апхъанчIвидза заман йалалуа тачIв уагIа шбзазуз акIвпI»
Трапш М.М. Согъвым ахва апны йгIайауыз апкъыгIваква уахьчIвала зыхв хIаракIхаз ймшгIвыраквагьи рыцта амузей йыгIвнарцIатI. АпкъыгIваква рыуа азджьакI аквтасквшышвкви апхъанчIвидза турыхи рхъвшара агIарбарта апны йаныргIалпI.
ЙащтагIайуата йара ари амшгIвыра йаншвалтI Согъвым абагъьата апны асквш 1952 мартI а 10 йгIашIарышвта апрель а 10 агIандза йгIарауаз апкъыгIваква йгIарыквчважвауа агIвыраква.
Анхара анджвыквыл йапхъахуз атшын амшын атолкъвынква абагъьата абльын ъадрыхъвашаз апны пщметркI зцIолараз амаша ацIгIва абагъьата бльын зквгылаз анапIлачпара хIахъв гIараутI. АхIахъв арат апкъыгIваквала йалан: хIакъвара сса, пхартшахъва, мшIхъваша, цIыкв алархчIы, хIаш. МартI а 13 атшын Трапш М.М. араса йгIвытI: «АпхъанчIви заман йаквырцIаз абльын йара ари ашIыпIа апны йара ауи атлахан пщырца квпшыра змата йырчпуз акырбыджьквала ащапIы рыбагъьан».
Ауат акырбыджьква йпщбахауа асквшышв агIан абагъьата аныруыхвуз йгIадрысабаптI. Йара араъа йгIараутI амачва птштшква, мзакI, аджьаз йгIалху апкъыгIваква, ахча хъваша.
Апрель а 5 атшын амшгIвыра йаншвалыз агIвыраква абагъьата ашIыпIа апны адгьыл алаща архъвыхра йгIаквчважвитI.
Трапш М.М. йынхараква пщтомкIла йалата йара адуней анихIваджь амщтахь йгIацIырщттI.
ГIальаматра ду рылапI датшагьи зыхьыз бергьльу апсуа археолог, азъазарадырыгIв Шервашидзе Леонид Алексей йпа – азъазара апны гIатгара зму анхагIвы, азъазарадырра адоктор, апрофессор, ахI Шервашидзе Алексей йпа. Леонид Алексей йпа Париж апны дйытI, асквш 1916 ртгIачва Россия йгIаталхтI, уадыргIвана – Апсныла йгIайтыпахтI. Ауи хвитта дчважвун апсуа, урышв, ангьльыз, француз йгьи акырт бызшваквала, асквш 1935 йгIацIцIыз апсуа локIква разкIкIра сурат рзичпатI, аквтасквшышвква рагIан йщаквгылыз азъазара йырхъвыхуан. Асквш 1951 йгIашIарышвта ауи археология нхараква джвыквицIатI. Шервашидзе Леонид наука магIны ду зму амонографияква йгьи Согъвым, Тбилиси, Москва рпны йгIацIцIыз азкIкIраква йрыншвалыз наука гIвыра швкIы раъара дыравторпI.
Апсны апны адгьыл ахъахьла йаъу атурых чвахъабагаква йырхъазымкIва ауи йырхъвыхтI амшын ацIгIва йтанагаз апхъанчIви Согъвым ауыхвараквагьи – Келасур дзыгIв амшын йъалачIвауа ашIыпIа апны, Согъвым абагъьата агьагьара, адзы ацIахь йырхъвыхыз ауыхвараква ркарта йчпатI.
Леонид Алексей йпа археология рхъвыхраква Апсны ашIыпIаква рпны йакIвйыршун, ауаса уахьчIва зунашва ауатыкв йту ймшгIвыраква ракIвпI: асквшква 1962 – 1963 рагIан Ацкар кьлиса йгьи асквшква 1967 – 1969 рагIан Гудаута район йаланакIуа Хуап кыт рпны данынхуз йыгIвкваз.
Шервашидзе Л.А. бзита сурат йчпун, ймшгIвыраква рпынгьи анахьанат агIвыраква рпынгьи йгIарбу асуратква йара йнапIыла йчпатI.
Асквш 1962 сентябр а 21 агIан Ацкар (Цкелкари) йджвыквицIаз амшгIвыра апны Шервашидзе Леонид рхъвыхра джьащахъва щарда дрыквчважвитI. Ауат йрыуапI архитектура аъаща, абльын зладрыпшдзуз ахIахъвква, аколоннаква рхъвква, анашылыртаква зладрыпшдзуз ахIахъвква, атдзакв зларыпшдзаз ауасахъа асурат, ачIвыца, аджьаз, акерамика йгIарылху апкъыгIваква, йапшым амачва пшдзаква, ахча хъвашаква, ауасамцара.
ЙгIалкIгIа йауашатI нчва лакта йашIырпшыта сурат зквычпаз ахIахъв къьакъьагьи: «гIважь чваквпшыра змаз агьагьара адзакIьаквала налькъвытнальмас шкIвокIвала йхърысын, йхътIыз ала дукI убауата йаъан, йгIвбахуз ала гьалуымбгIахуазтI, йызлачпу ашвыга цIагъадзата йаквын».
Асквш 1963 агIан амшгIвыра йаншвалыз агIвыраква август а 1 атшын йджвыквлитI. Археология нхараква йара ауаъа, Цкелкари апны, йакIвшун. Ауи агIан йгIараутI напI ъазала йыздынхалыз ачIвыца мачваква, хIврапшдза квпшыра змаз аджьаз пкъыгIва, рызна пкъыгIва цIагъакI йызлакIнырхIауа кIынхIара хвыцкI амата, датшагьи.
Ужвы арат апкъыгIваква зымгIва Апсны аквтасквшышвква рзаман атурых знархару агIарбарта пещ ду апны йаныргIалпI.
Асквш 1967 июнь а 14 агIан Шервашидзе Л.А. Гудаута район йаланакIуа Хуап кыт акьльиса апны архъвыхра нхара джвыквицIатI.
Леонид Алексей йпа ймшгIвыра йшанула, акьльиса атоба ахъахь йхвынгылапI, агьагьара алайыта йаъан. АцIлаква, акыбква, амыгъква йцIаркIыз апшцIа арыцкьара мышпхьадзара агатI.
Араъа йгIарауыз апкъыгIваква йрыуапI акьльиса архитектура хъвква, йхъвашаз ахIахъв къьакъьа, йптштшыз амачва тшытква, айха джьуар, ачIвымыгъква, ауасамцара.
ЙащтагIайуата Шервашидзе Л.А. ймшгIвыра асквш 1968 июль а 3 атшын йджвыквицIитI. Хуап кыт ахва Амбара апны Георгий йыхьыз нкъвызгауа акьльиса апны архъвыхра нхараква асквш 1968 июль а 12 атшындза йакIвшатI. Ари агIвыра къарандашла йацIагIвпI: «ЙащтагIайуата архъвыхра нхараква асквш 1969 агIан йакIвшуштI».
Асквш 1969 агIан архъвыхра адгьыл жраква август а 7 атшын йджвыквылтI. Ачвахъабага Амбара хва апны абна жвпIа йылагылан. Ауи агьагьара арыцкьара мшквакI йакIытI. Акьльиса метр 100 раъарала йачвыхъарата дзыхьчкIвынкI гIацIцIитI, йхъарамкIва йаныргIалпI хIаш хIакв. Акьльиса агьагьара хIахъвыла йаквыта абльынква гылапI, йгIакIвзыршауа гвара квпшыра рымата.
Араъа йгIараутI акерамика мачва дуква рхъвква, ахъышв чIвыца хъвашаква, хIва пыц, ауасамцара. Швабыж йджьащахъвапI абыгIв йгIалху асуратква.
Георгий йыхьыз нкъвызгауа акьльиса апны архъвыхра нхараква асквш 1969 август а 18 атшын йашIадрысхтI. Шервашидзе Л.А. ймшгIвыраква рмагIны шдуу йаквшахIатта Апсны акъральыгIва музей апны йынкъвыргуштI.