КвайчIва суратла йрыпшдзу Амфора
Апсны апны археология чвахъабагаквала йбайата шта щарда аъапI. Ауат йрыуапI Эшера кыт. Араъа йгIараутI палеолит заман агIан (хIуыжвгIанчIви эра апхъала сквшы гIвмильуанкIи бжакIи йгIаршIарышвта сквшызкь 150 рпхьадзарадза йырбжьаз агIамта «палеолит» – хIва йапхьун) йбзазуз ауагIаква рапхъанчIви бзазарта, адамраква, «кромлех» – хIва йзпхьауа ахIахъв уыхвараква, апхъанчIви заман синква. Асквш 1977 агIан археолог Шамба Г. араъа йгIахъитIытI апхъанчIви нышвынтара, анахьанат апкъыгIваква йрылан «амфора» – хIва йзпхьауа ацIыкв сурат квайчIвала йрыпшдзата, хъарпагьи амгIаквагьи амата. Амфора Ленинград акъральыгIва музей Эрмитаж апны аквпшыра гIадыршIыцхын Апсны къральыгIва музей агIарбарта ахъазла йгIарыртхтI.
Амфора ахъахь суратгIвырала йбайапI, йшаъула, апхъанчIви Греция апны ауыс швабыж йазъазаз суратчпагIвкI дадынхалтI. АтланыкъвакI апны гIвчархкI зцIу ауандырчкIвынквала анкъвакъвра тшазызрыхIазыруа айсыгIвчва мчхъаква рсурат аныпI. Ауат рыуа азаджв йыхьыз гIащаквхатI – Никон. АтшазрыхIаззыра шакIвшауа дахъпшылитI зкIалта ауыру ачгIвыча зшву, амшI лаба знапIыцIу арыпхьагIв гвыбзыгъа.
АцIыкв анахьани атланыкъва апны асуратчпагIв анчвакви ауат рхIвачIвыгIвчви гвыпта йшымгIвайсуа гIайырбатI. Акомпозиция цсурат квпшыракIла йалапI, аквта Греция апны ауагIа бзи йырбауа анчваква йрыуу Дионис дтагылапI – ауи ачагIыр гIайыракви ачагIыр гIаршри дырцхърагIагIвпI. Йхъатаквала ауи йыцпI анчва пхIчваква. Асурат квпшыраква рбжьара аджьузыми аджьузым къвадамакви рсуратквала йырчвыпI.
Абари йапшу амачваква сквшы 2500 рапхъала Аттика аквта къала Афины апны зыхьызква бергьльыз асуратчпагIвчва йддрычпун. Ауат ацIыквква швабыж йтлапIан, тлашIа ду змаз абайагIвацаква ракIвын йыззыхвгIуз. Археолог Шамба Г.К. дшхъвыцуала, ари ашта йбзазуз абайачва йрыуу заджв йакIвымкIва датша заджвгьи йгьизымхвгIушызтI. Амфора йану агIвыра йгIаквухырквын ауи йапшвымаз йбайари ажвлара апны пIатIута йынкъвигузи йырхъазымкIва апшдзарагьи йзыбун, агIвыра амагIынгьи гIайгвынгIвуан.
Амузей аэкспонатква йрыуазакIу атурых
Асквш 1953 агIан Согъвым атшпы, Басла дзыгIв амшын йъалачIвауа, гIвметркIла йцIолу ацIгIва апны амрамор хIахъв йгIалху астела барельеф сурат аквчпата йгIараутI. Ауи нышвынтара хъарпата йщаквдыргылтI. Асквш 1999 агIан «АкиногIамдагIвчва рклуб» программа адгалагIв Сенкевич Юрий Апсны дсасытI. Ауи апсуаква рдиннкъвгара йгIаквчважвауа атра адигалуан. Согъвым апны Сенкевич Юрий акъральыгIва музей даъан. Ауи асквш 1953 агIан амрамор хIахъв къьакъьа гIазауыз йара шйакIвыз йхIватI, ауыс шцаз атурых джьащахъва гIайрахан далачважватI. СквшкъомкI рымщтахьгьи ауи бзита йдырхуан ахIахъв къьакъьа амшын ацIгIва йгIахъазгылныс зынасып йгIанакIыз агвып рыхьызква.
АхIахъв къьакъьа ахъатакI агъыцIара пхьырцыпI. Санк-Петербург, Казань йгIартыцIта запыт йгIайлуз архъвыхыгIвчва Апсны акъральыгIва музей анхагIвчва рыцта йызнымкIва амшын ацIгIва гIарпшыхвтI, шIырпшыра змам ари асин йачIвыта йпхьцыз ахIахъв тшыт йазыпшгIан йгьырмаутI.
Ауи ахъахь хгIвычIвгIвыс сурат квпшыракI аныпI. Арымдза тIатIа пшдзата йгIвычу пхIвыс шIакI дтачIвапI, ауи лагъьма напIы лщамхъаква тшрыквзырхIаз чкIвын тшыткI йгIайыкIвыршапI. АпхIвыс ачкIвын анцIрала дылкъвыцIхуашызшва нашхыйадзата йлакта дтапшитI. АчкIвын ауи лнапIы йымата ахIвара ду гIазныпщуа йлактала ауи дылпшитI. Рпахьла пхIвыспакI дгылапI. Ауыгьи нашхыйадза арымдза тIатIа йтачIву апхIвыс шIа дылпшитI. АпхIвыспа ларма напIыла швындыкъварачкIвынкI лымапI, ауаъа арыпшдзага тлапIаква таханыс ауыпI. АпхIвыс шIа лрымдза тIатIа швыркI ачвабжа гIакIахвхвитI.
Археолог Трапш М.М. дшхъвыцуала, ахIахъв къьакъьа йану асурат нашхыйара гIаншара дукI гIанарбитI.
Ахба Диана,
«Абаза Къраль» сайт йазалхпI