ГIарып щата зму абаза гIвыра ауысла
Ари ауыс сазхъвыцуищтара щарда гьцIуам. Йызпщылугьи саба ХIасарокъва МхIамат йчпаз абыжьгIвыраква ракIвпI (йцри Къвбина кыт ауи йанхьыз Мата акIвпI дызлардыруа). Ашвъаква рпны ауи асквш 1890 дйыта йаныпI, ауаса йара йшихIвузла, акыт лагъь апны Къвбина дзыгIв йхъысуаз айха цхIа анырчпа асквш акIвын йан тамамта йылпхьадзуз (ауи ацхIа ащта гIанымхауата асквш 2002 агIан адзыр йагатI). Апхьарта сыцIаркIвата ацхIа айхаква йырныз асквшпхьадзара алсыргатI: 1902 – 1903. ХIаба йбжьы асквш 1976 агIан йанцсцIатI. ЙзынсцIаз амагнитофон «Дайна» апхын ауыхвара нхараква рпны йгIасынхаз ахчала йсхвгIатI. ХIаба ауи атлахан щардала ачымазагIвра хIайайхIатлун, ауи ахъазла йкъару ъадзатаз йбжьы ансцIара сазыгвжважвун. АгIвыра дакъикъа 40 аъара йбыжьгун: акъвыръан асуркви азкьыркви ракIвын йаныз. ХIаба асквш 1977 агIан адуней йхIваджьтI, уадыргIвана хIъахIыльчва, хIкытлагIвчва рыуа щардагIвы ауи йбжьы зныз акассета ахъыргIвылгIатI.
ЙащтагIайуаз асквшква руацIа гвыргIва ззсымаз агIвыра цкьата йгIащаквханыс акIвын. Ауаса схъатала йсчпаз агIвыра гьгIащаквымхатI. Акомпакт-кассетаквала йахъызгIвылгIаз анадзара гьгвымхамызтI, ауаса ауатгьи щарда йгьнамитI. ХIышта акомпьютерква ангIаджвыквыл, асквшква 1998-1999 руацIа гIапсара дула хIаба йбжьы зныз акассета дуква йгIархъыхIхын компьютер амальла йахъыгIгIвылгIатI.
Ужвы, абызшвадырра ауысква срыдынхалуа саналага, ауыс шIыц-шIыц сазхъвыцхтI. ХIаба дызпхьуз адин гIвырагIвацаква ракIвын. Ауат зымгIва гIарып хIарыфла йгIвын. Йара саргьи бзита йыздырхитI ауи дызпхьуз акьтапква зымгIвагьи гIарып хIарыфла йшгIвыз (ауат агIвыраква «кьтап» – хIва йрыпхьун адиннкъвгагIвчва, адин йапщылам агIвыраква рыхъазла абаза литература бызшва апны аурышв ажва «книга» гIахIрысабапитI). Амагнитофон йанхIцIаз агIвыраква рыуа азкьыркI – «АфигIамбар йпсара» – хIва йахьызта – абаза бызшвала йхIватI. ХIаба йхатым анхIчпа амщтахь дыззсакъуа йымаз акьтапква адин нкъвызгауа йынбжьагIвчва закIы-закIымцара йнарахвтI. Ауаса ауат адиннкъвгагIвчва зымгIвагьи уахьчIвала адуней рхIваджьхьатI. Ага хIуыс баргвхазтынгьи, жвыра зхьыта йгIважьхаз гIарып хIарыфла напIлагIвыраквакI гIахIаутI. Ауат хIызлачважвауа азкьыргьи рылан.
Схъвыцра йгIанарыцIсыз арат азцIгIараква ракIвпI: дзачIвыйа йгьи йанбакIву ари атекст гIарып бызшва йгIахъызхта абаза бызшвала йатазкIыз, йышпайылша ауи гIарып хIарыфла абаза текст йыгIвныс? Схвыцдзата хIкыт адиннкъвгIагIвчва ахатымква рпны абаза бызшвала датша зкьыр рхIвауата йшызгIазгьи гIасгвалашвахтI.
Арат атекстква йатазкIызгьи йызгIвыхызгьи Макьар Умар йа ауи йайрыпхьакваз йрыуаханыс ауаштI. Апрофессор ТIыгв Владимир йгIвыракI апны Макьар Умар дгIайыквчважвауата урышв бызшвала йгIацIцIуаз агазет «Къвбина хабарква» асквш 1891 август а 10 атшын йгIаквшваз ахабар гIайрахитI. Агазет йшанызла, Макьар Умар «швапха пшдзата йаныргIалу апхьарта пансионатгьи алачпата йгIанйыршан ащхъа бзазагIвчва рарыпхьара ауыс швабыж дацхърагIун», гIарып гIвыра йгIахъыхта «йуагIа рыбызшва йаквыргIапсу хIарыфба кIьыда йара-йара йадигалтI, ауи гIайрысабапуамцара йхъатала асабиква айрыпхьун, апхьагагьи йгIвытI, ауаса ауи зджьарагьи йгьгIацIрымщттI…»
ЙхIвара атахъыпI абаза кытква рпны айфанд уысква нкъвызгуз рыуа щардагIвы гIальма цIола шрымаз, ауат гIарып бызшва йгIахъыхта адин гIвыраква абаза бызшвала йшырзатакIуаз.
Датша хъатакIла уапшрыквын, асквш 1917 октябр агIан йакIвшаз ареволюция апхъала ауыс йадынхалуаз ауагIа адин текстква атаркIуа, ауат гIарып хIарыфла йыргIвыхуа йгIамгIвайсуазарын. Ауи асхъан агIвымакъральква йыртабзазауа амхIаджьырква рпны йгIанхарныс ауаштI абаза бызшвала йатакIта, гIарып хIарыфла йгIвыта ауат рапш текст. Сшхъвыцуала, ауат агIвыраква зымгIва адкIылхта йалыргахра, йаныргIалхра атахъыпI, йшпакIву ухIварыквын абазаква хIкультура атурых апны рмагIны швабыж йдупI.
ХIасарокъва Бильаль,
«Абаза Къраль» сайт йазалхпI