19.07.2012
Согъвым атурых гIазырбауа ачвахъабага хъадаква йрыуапI Согъвым абагъьата. Араъа атуристква ауралагьи йщардапI, йара Согъвым абзазагIвчвагьи агангьи адзтшпыла йнаныкъвагIаныкъваланыс бзи йырбитI, йхъвашаз апхъанчIви багъьата абльынква йрыдзхъсуамцара.
Йапшым агIамтаквала йгIауахвырквын абагъьата ахьыз тшапсахлун, ауаса араъа акIвын акъала ахъазлагьи Апсны ахъазлагьи рыцIа магIны змаз агIаншараква ъакIвшуз.
Согъвым абагъьата йапхъахузи йгIвбахузи асквшышвква руацIа аурымква йыруыхватI, «Себастополис» – хIва йапхьун, ауи атаукIырквын «Анчва йылпха зкву акъала» – хIва гIаныцIитI. Ауаса йхпахуз асквшышв агIан абагъьата шабгу дрыхъвашатI. Йпщбахауа асквшышв агIан йдрыхъвашаз абагъьата атара Византия датша шIыцкI дыргылхтI. Ауи амщтахь сквшышвкI анахъыс Себастополис хвгIахвтра квта дута ахабар хъарата йгатI. Ауи абагъьата апны археологква йгIарауыз апкъыгIваквагьи йыргIарбагапI: ажвлара уыснкъвгартаква, абзазарта тыдзква, адиннкъвгартаква рыщтаква. Византия йыруыхваз абагъьата йжвибыжьхауа асквшышвдза тшампсахуата йгылан.
ЙжвагIхауа асквшышв агIан атрыквква айсра амальква йрыквыргIапста ауыхвара апны апсахраква гIандыршатI. Абагъьата «Согъвым-къала» – хIва йапхьауа йалагатI. ЙжвагIхауа асквшышв ацIыхъва зунашва Апсны ашта шабгу гIацIанакIуаз ахI Чачба-Шервашидзе Келешбей йбзазартахатI.
Йжвежвхауа асквшышв й-30-хауа асквшква рагIан абагъьата архъв гIвпехота ротакIи артиллерия гвыпкIи йнадзун. ЙызлагIакIвыршаз абльын хIагIа ацкIыс рыцIа йнаркъвыта датша уыхвараквакI гылан. АгIвадахь гвашвква рыдзхъа атйыртаква гIвсатыркIта йымгIвайсуан. Йара ауи асквшышв й-40-хауа асквшква рагIан Согъьым багъьата асурат зхъатаква аъару пщырца квпшыра аман, бльын хIагIала йкIвыршан. Асквшышв аквтаква рагIан йызлакIвыршаз абльын азбжа дрыхъвашатI. Ауи ашвхIаусыгIваква йрыуазакIын асквшква 1853-1856 рагIан йакIвшуз Кърым айсра апны атрыквква Согъвым йангIагвыквс. ЙащтагIайуаз аурышв-трыкв айсра, асквшква 1877-1878 рагIан, атрыквква щтахьла йтхъахуата йантыцIхуаз Согъвым рхIвынчIатI, абагъьата атурых гIазырбауата магIны змаз апкъыгIваквагьи ргъычтI.
Амараташвартала йаъу агвашвква рхъахь асинхIахъв йгIалху чвахъабага гъвы абльын йалачпан. Ауаъа йаныз артшхъвага ажваква асквшква 1703-1730 рагIан Трыквшта зунашва йацIаз асултан Ахмед III йзынархан. Ауи йзаман агIан Осман империя йхIаракIдзу амч гIаталтI. Арат аштаква шырчвыдздзауа рылархIвауата акIыгIвчва антхъахуаз ауи ачвахъабага гъвгьи рыцыргатI.
Сквшы 150 цIитIта ауи асогъвым чвахъабага Астамбыль Топкапа дворец апны йаъапI. Исльам барокко аджыпхала йчпу апостамент йалачпапI. Апсны йтыргата Астамбыль йгIанхаз ари ачвахъабага гъвы атурых араъа йгIайлауа атуристква йрархIвлитI.
Агъвы йану артшхъвага ажваква асквш 1724 йанырцIата йщаквдыргылтI, абар йгIанахIвауа: «ЙыззаманыгIвата хIкъраль унашва ахъызцIуз апаштахIква рпаштахI, пIатIу ду зкву асултIан, зхъгал Македонский Александргьи Дариягьи закIылагьи йгIархьымшвуз, насып ду змаз апаштахI, адуней апны зпшдзарала, зугIахъаквала, зыртшхъварали йхийу зхIаквымхарали йкIкIуз, ртшхъвара зквнагу апаштахI йымхIв, акъральыгIва йавизирь хъаду, дшахIатта агъачви ачвгьахачви зымгIва йырпшIагылуата йхIагIадзу аунашвала йыруыхватI ари йдуу йгьи агъа йкъару зквымхъуш абагъьата, абагъьарала КIавкIаз щхъа ахъахьла йхварззауа апссгIачIв ду Сунна йашIырпшыта. Анчва йрылайырхIарагIатI йдуу апаштахI йдахIвраква, йауа ухIварыквын ауи адуней апны амамырри атынчри дрызгылапI, ауи дихIвачIвгIвыта адуней ахъахьла анцIралагьи дгылазтI закъыль цIолу авизирь, аугIа ртхаджьымгIва йазгIашыкъу».
Чачхалиа Денис ауи агъвы атурых ййырдыртI, йшипхьадзауала йгIахъыхта йара ауи апш гъвы Апсны йрымазарквын апсуа археологква йгIарауыз гIвыра зну анахьанат ачвахъабага гъвква йрапшдзата уыжвгIанчIви Согъвым адзтшпурам арыпшдзушын, абагъьата атурых ашахIатква йрылапхьадзахушын.
Аурышв-трыкв айсра амщтахь Согъвым абагъьата тутанакътарата йырчпатI. Совет власть Апсны апны йщаквдыргылныс йаназабакIуаз Согъвым абагъьата апны зыхьызква бергьльу ареволюционерква тачIван: Лакоба Нестори Василийи, Акиртава Николай, Агрба Алексийи Василийи, Инал-ипа Константин, датшагьи.
УахьчIвала йгIащаквхаз абагъьата ащтаква ръарагIвшара айхIа Тенгьыз КвайчIва адзы йхънагIвахьатI, адзы йгIацIпшауа йбжахъвашу абльынква ракIвпI. УахьчIвала Согъвым абагъьата – атурых йасинпI. Асквш 1952 йгIашIарышвта араъа археология рхъвыхраква акIвшитI. Июль ахъаква рагIан пшгIара-рхъвыхра нхара акIвзыршуз Апсны къральыгIва университет апхьагIвчва аквпшырагьи бзийыркIвата апхъанчIви амфоракI гIараутI.
Квициниа Асида
«Абаза къраль» сайт йазалхпI