АгIвычIвгIвыс адуней даныквцIра ауи йынцIра аурала йхуз ауыс бзиква гIанхитI. Макьар Умар йапшу дгIазлыцIыз ауагIахъа рыуа заджв дъадзабгу йыхьыз ахъмаштылра йгьалцIуашым. Ауи адырраква рымгIва ззыгIахъитIыз йуагIахъазаджвыкI йгьырхазым, КIавкIаз шабгу йджьащахъву мгIва шIыц рзыликъьатI. Макьар Умар йгIайбзазаз асквшква арыпхьара йазынайырхатI. Апхъапхъа йара йхъа, уацIыхъван – йуагIахъа.
СынчIва зугIахъа йрызцIабыргыз, абаза культура апны зыхьыз бергьльу ари агIвычIвгIвыс сквшы 165 йхъыцIуашын. Ауи йадахIвуата Умар дъайыз йгьи йынхара-бзазара ъакIвшаз АлбыргIан кыт апхьарта апны арыпхьагIвчви апхьагIвчви апхьахьа дгIаргвалашвахуата айззара адыргалтI. Ауаъа йгIадрайгватI Макьар Умар йтурых бзидздзата йыздыруа, ауи йунашва пхата йызхIваз щардагIвы. Ауат йрыуапI агIвгIвы Кьанджьа Ращид, асуратчпагIв Агача МухIамад, акыт музей аунашвачпагIв ТIыкIва МухIамад, абаза бызшвали литературали арыпхьагIвта йынхуз Къвач Люба, датшагьи щардагIвы.
Йапхъахауа арыпхьагIв – араса акIвапI Макьар Умар йквнагауата хIуагIахъа шйыпхьауа.
Гвыбзыгъара ду злата йгIадзынгылыз, йгвапаз, здырраква цIолаз ари агIвычIвгIвыс йуагIахъа рыхъазла адырра мгIва йыквицIаныс йтахъыта йапхъахауа апхьарта гIахъитIытI. Швабыж магIын ду амапI Макьар Умар йапхъахауата гIарып графикала йгIанйыршаз абаза алфавит. Хiыбызшва йаквыргIапста хIарыфбагьи алайцIан асабиква алайрыпхьауа далагатI.
Макьар Умар асквш 1847 агIан Бибаркт (ужвы – АлбыргIан кыт) апны дйытI. Й-XIX-хауа асквшышв ацIыхъва ари акыт ахьыз КIавкIазла йбергьыльхатI, абзазагIвчва йырдыртI арыпхьагIв (просветитель), ажвлара уысхагIв, абаза гIвыра адгалагIв Макьар Умар ауаъа дшауу. Ауи йаба Зальымхан абаза агIмыстаква дрыуан. Асквш 1851 агIан ауи аурышв Ры дрылата прапорщик чын гIайырттI. ЗаманкI анахъыцI Бабыч П.Д. йырхъв СогIвым ахьыла Марыхв ащхъахъысыртала йхъиданыс ъайылшаз ахъазла подпоручик чын гIайырттI. Бибаркт апны дкъадын, акъраль артшхъагаква йрыуата йгIайквнадыргаз щардан. Умаргьи йаба йапшта аурышв ахI йыр къвырльыкъвхара днарахвтI. Асквш 1869 йгIашIарышвта ауи юнкер чын йымата Бибаркт акыт ажвлара уысква рынкъвгара йыхъвда йгIахъарцIатI, уадыргIвана Зеленчук шIыпIа ахIаквымхарта апны дхIаквымхагIвхатI. Йаба йапшта, атрыкв-урышв айсра анакIвшуз Марыхв щхъа данхъыс амщтахь Макьар Умаргьи прапорщик чын гIайквнадыргатI.
Аба йпа адин цкьата анкъвгара дазибжьун. ДаншIаркIваз Умара йаба дишIпшуата йаргьи Астамбыль дапхьаныс гIайдахIвтI. Ауи амщтахь гIарып бызшвала, а-Къвыръан ауысла, динисльам ахабзаква руысла адырра цIолаква йымата дгIацапахтI. Асквщ 1869 агIан ауи йцри кыт маджьгыт тайыргылтI, ауи йалачпата мадырса гIахъитIытI. Йапхъахауа ари апхьарта йапхьакваз ауи рхъа аладухауата йалачважвахуан. Ауат йгIважвахауа асквшышв агвыгIвмыгIвраква йрыланагатI. Ауи амадырса йгIалгакваз, Макьар Умар йайрыпхьакваз дрыуан Тобыль Тольыстангьи. УадыргIвана ауи абаза литература дащатащтIацIагIвхатI, абаза йгьи черкес алфавитква гIанйыршатI. Тобыль Тольыстан йакIвпI Макьар Умар йыщта зырцахызгьи. АрыпхьагIв ду йгвала ауи абзазара йалайыжьтI. ХiугIахъа адырра амгIва йыквлын Кубан област апны арыпхьара йаквтахатI. Макьар Умар йхабар джьащахъваква рунашва йцри кыт апны йгьапышвтуам. Айззара апны ауи йзынарху хабарквакI ТIыкIва МухIамад йгIайгвалашвахтI.
– ЗымгIва рапхъа йгIадзынгылуа чкIвынргIа тшшвзынасырхитI, йшпакIву ухIварыквын хIара ахIбачва хIуагIахъа культура, хIтурых рхчарала хIгвыгъараква зпхIщылуа швара швакIвпI, – йхIватI ауи. – Умар йапшу агIвычIвгIвыс гвыбзыгъаква йхIхъаштылныс хIгвхвитым, анцIралагьи йхIыртлапIара, пхата хIгвы йтазара, йгIартынхаз ауыс бзиква нкъвыгIгарныс хIборчпI. Макьар Умар йуыхваз амаджьгыт агьагьара йара йнапIыла цIлагьи лайцIатI. Ауи амаджьгыт хIзамандза абгата йгьгIанымхатI, ауи швабыжта йгвасрапI, ауаса зунашва счпаз ацIлаква уыжвгIандзара йгыларкIвапI. Ауат хIапхъанчIвиква йырхцIарапI, ансимшгьи ауи агIвычІвгIвыс ду дгIахIдыргвалашвахитI.
Сара санчкIвыныз Макьар Умар акыт квта нышвынтара апсымхIара дыцIата хIабачва алачважвауата щардала йызгIалун. Ауи агIан сара ауат йырхIвуз магIын ду гьазызымбузтI. СквшкъомкI ахъыцIхьата ХIабаз лицей арыпхьагIвта санынхуз хIабачва ражваква гIасгвалашвахтI. Хiкыт атурых цIолата йссырдыруа салагатI. Сгвышхван хIтурых здырра сащтата мшкIы хIаба йыззихIвуз анышвынтара сазцатI. Съацаз агьагьара амыгъ йцIанакIын апсымхIара угьзадгылуам. ХIпны схъынхIвыхтI, гврахIи хщрыпи насахвын сатацахтI. АмгIва ансрыцкьа апсымхIара йалагылата хъышв хвыцкI снаквпштI. СанкIылпш гIарып бызшвала агъвы йангIвылгIата абльын апны гIвыракI шкIыдыз збатI.
Абызшва гьсымдыруазтIта ХIабаз апны йынхуз трыкв чкIвынчваквакI гIасцхърагIарныс тшырзынасырхатI. Ауат рыуа азаджв дсыцта анышвынтара сататалхтI. Ауи ачкIвын ауаъа йгIанихыз ари акIвпI: «Зальымхан йпхIа Напша йгьи йпачва Умар, Уали, Альгьари». АпсымхIара хнышвынтаракI аныргIалпI. АзакIы рыцIа йхвыцта, ауаъа Умар йаба Зальымхан йхъвади ыцIапI, аквта йтагылу йара Умар, йахща йгьи йайщчва ыцIапI, агIвынала йаныргIалу апны Умар йпачва щтIапI.
ТIыкIва МухIамад йхIвуз ахабарква рыквшахIатта ауи азаман йырчпаз асуратквагьи гIадырбатI. Ауат йрылан амаджьгыт йгьи ацIлаква, тгIачвала йырхъырхыз асуратква, Кубан область арыпхьагIвчва ъалачIву, Умар йызлайрыпхьуз а-Къвыръан агьиква.
Амузей аунашвачпагIв йшихIвазла, Макьар Умар йагIамкIва азгIва данага амщтахь кытла унашва рчпан йпачва апхьара йщтира шатахъу щаквдыргылтI. Рныбыжь аннадза айщчва Санкт-Петербург апхьара йырщтитI. Абдуль-Кьарим аурышв ахI йыр афицарта дрылашван Россия дгIатахатI, Абдуль-ХIамид инженер ъачIвагIа тшахайыргIвазан йышта
дгIайхтI. Араъа Къабардпщ йауаз апхIвыспи йари унагIва гIандыршатI, пхIагьи драухтI, тыдз ду дыргылхтI. АцIасква абгата йнайырдзауата йаща йтгIачва гIайыдикIылхтI, ауаса ауи абзазара йгвы анйырчвгIаныс дгьахамдзатI, дщхатI. Ахабар чIвыхь загIаз Абдуль-Кьарим йынхара нижьын, йхаквла дгIайтыпахтI, йшахабзаз апшта йаща йтгIачва гIайыдикIылхтI. Щарда днамихуата ауыгьи азгIва хьанта гIайыдсылын адуней йхIваджьтI.
Ачвзаба лайщчва гIайын лпхIагьи ларгьи Къабардпщ йыргахтI. Сквшщарда анахъыцI апхIа лныбыжьла днаскIьахьата лаба йышта дгIахъынхIвыхтI. ДъагIайхыз атдзы аколхоз йырнапIыцIаркIхьан. Щарда даъамызлауата дцахтI. Ауи амщтахь лхабар заджвгьи йгьйымгIахтI. ГвасрапI, ауаса Макьар Умар йтлахц ауыла йшIчIватI…
Айззара апны апхьагIвчва йдучвам ргылчIвкI гIадырбатI. Ауат рыуа азаджв Умар йтурасыла дгIахъвмартI. АрыпхьагIв гвыбзыгъа йфилософия хъвыцраква, йгвыргIваква гIахъыртIытI, йугIахъа йрыуата йайрыпхьауа йрылахIаныс шитахъыз гIадырбатI. Анахьанат аугIахъаква йыршIйырпшуата рпхьадзара йъалдзгIауа дахъгвыргIвн. ХiугIахъа зынзаман йшымчхъаз, хъацIара ду шынкъвыргуз йдыруан. Макьар Умар маджьгыт йыргылтI, асабиква айрыпхьун, ауаса йчпауа йымамачIын. Ауи абайарагьи артшхъварагьи дгьащтамызтI, йуагIахъа насып рымата йбарныс йтахъын. Анасып щатата йаму адырра шакIву гIайгвынгIвуан. Умар йгвакъвпракви ауагIахъа уысква къарута йрыквирыдзызи щтадъа йшымдзыз азаман йгIанарбатI, йуыс бзиква назырдзахуаш Тобыль Тольыстан дгIаншатI.
Макьар Умар йзынархаз айззара апны Кьанджьа Ращид йгвгIанаграквагьи йхIватI. ЙшгIаликIгIазла, АлбыргIан кыт турых ду апщылапI, араъа хIкъральла йбергьыльхаз гIвычIвгIвыс щарда гIадзынгылтI. Ауи хвы аквырцIауата акыт абзазагIвчва ршвапха йашIпшра, ртурых рыцIагьи йзырбайуш ауысква дырхъйара атахъыпI. АбазакI адуней дъадзакву Макьар Умари ауи йайрыпхьаз Тобыль Тольыстани рыхьызква гьырхъаштылуашым. Ращид арыпхьагIвчва дуква йырзынархата йгIвыз ауысаква дгIарыпхьатI. Адырра къару ду шаму акIвпI ауи йгIайырбаз.
Сквшщарда АлбыргIан апхьарта цри бызшвала йазрыпхьуз Къвач Любагьи Макьар Умар йынхара магIныта йамаз даквгIашIастI.
– УахьчIва йадыжвгалыз айззара йгIадзынгылуа абанпара рыхъазла магIын ду амапI – асабиква рапхъанчIвиква злаз ауысква тшрыхадыргIвазарныс рылшатI, – лхIватI ауи. –
ХIрыладухитI АлбыргIан кыт йгIатадрийыз Макьар Умар йшвапхала зынцIра-бзазара зуагIахъа йырзыназырхаз агIвычIвгIвыс пшдзаква: агIвгIвчва, апхьахьаква, айъазагIвчва ауасамцара. ХiарыпхьагIв ду йгIапсара щта пшдзата йъагIанхаз акIвпI ауи збзиру. Уыс бзи щарда гIанарыцIстI ауи йгIаджвыквцIара.
АлбыргIан апхьарта адиректор Хъсал Римма чкIвынргIа бжьагажвала тшырзыналырхатI. Макьар Умар йыргылыз амаджьгыт ъабгахым лгвы йыцIалуата далачважватI. Ауи амаджьгыт акIвпI абаза угIахъа йапхъахауа апхьартата йырзалыз. Римма йгIалылкIгIатI Макьар Умар йапшкву агIвычIвгIвысква шракIву ауагIахъа зрыпшдзауа. ЧкIвынргIа ражва апны АлбыргIан апхьарта йъапхьауа рхъа шаладухауа гIалыркIгIатI.
Бибаркт апны йапхъахауа апхьарта нхауа йалагищтара сквшышвкI айхIа цIыхтI. ЗаманкI анахъыцI ауи пычIв апхьартахатI, ауи амщтахь агIкласскI йадрыпхьун, уадыргIвана квтанай апхьартахатI. Араъа дырра зауыз абанпара щарда абзазара мгIва йыквылтI, апхьагIвчва йрыуата щардагIвы бзазара мгIва пшдза йыквылтI, ауи акIвпIта йапхъахуз АрыпхьагIв йгIапсара щтадъа йгьымдзтI.
Джьандар Залина
«Абаза Къраль» сайт йазалхпI.